Ghêorghi Markốp

XIBIRI

Tiểu thuyết hai tập

Nhà xuất bản Cầu vồng

Mát-xcơ-va - 1984

❀❀❀❀❀❀❀❀❀

In theo bản dịch của Nhà xuất bản Tác phẩm mới, Hà Nội

Người dịch: Chu Nga và Thúy Toàn

Người hiệu đính: Trần Phú Thuyết

Гeоргий Марков

СИБИРЬ

На вьетнамском языке

© «Известия», 1976

© Bản dịch tiếng Việt, Nhà xuất bản Cầu vồng, 1984

In tại Liên Xô

TVE-4U.ORG

Nguồn sách: chumeo_di_hia

Chuyển text: 4DHN

04-04-2020

LỜI GIỚI THIỆU

Ghêorghi Markốp (1911 - 1991) - nhà văn Liên Xô trứ danh, nhà hoạt động xã hội, Anh hùng Lao động Xã hội chủ nghĩa (1974), người đoạt giải thưởng Lê nin (1976), tác giả các tiểu thuyết nổi tiếng về Xibiri «Gia đình Strôgốp», «Muối của đất», «Cha và con».

Xibiri là quê hương của nhà văn thời thơ ấu và tuổi thanh xuân. Cùng với cha đẻ, một người chuyên đi săn gấu, ông đã đi dọc ngang khắp rừng taiga và các sông lớn nhất ở Xibiri. «Môi trường thợ săn, lao động kiếm kế sinh nhai, trại của những người đi săn và đống lửa trong rừng taiga là trường học mở đầu của đời tôi»,- Markốp kể như vậy. Tất cả mọi tác phẩm của nhà văn bắt nguồn từ đấy. Tiểu thuyết Xibiri (1969 -1973) của ông cũng bắt rễ ăn sâu vào đây.

Mở ra trước mắt người đọc tiểu thuyết này là những bức tranh cuộc sống hào phóng của Xibiri đầu thế kỷ XX: những cánh rừng taiga và thảo nguyên mênh mông, những con sông hùng vĩ; những đầm lầy chứa khí đốt mà ngay cả những lúc băng giá dữ tợn cũng không đóng băng; những ao hồ đầy cá, nhiều thành phố và làng mạc. Cũng như ở khắp nước Nga, tư tưởng cách mạng đã bùng lên tại đây, ngày càng tăng thêm ý chí và khả năng sẵn sàng lật đổ chế độ chuyên quyền, đem mọi tài nguyên của vùng này phục vụ nhân dân.

Chủ đề lịch sử cách mạng trong tác phẩm là dựa trên các sự kiện và số phận của những con người cụ thể. «Tất cả những gì đã xảy ra, - Ghêorghi Markốp viết, - đều đan quyện chặt chẽ với hư cấu cả trên cơ sở sự kiện của cốt chuyện, cả về tính cách của các nhân vật»

TẬP I
Cuộc vượt ngục
Kachia

PHẦN MỘT
CUỘC VƯỢT NGỤC

Chương một

1

Êpiphan Crivôrucốp, chủ nhân ông đầu tiên ở làng Gôlêsikhinô, đang tổ chức đám cưới cho đứa con trai của y là Nhikipho. Dạo ấy là vào khoảng giữa tháng mười. Gió lạnh từ sông Ôbi từng cơn từng cơn thổi về, cuốn theo những bông tuyết làm mù mịt cả không trung. Trên bãi cát đã óng ánh một lớp băng, trên cánh đồng, trong tầm mắt của ta, những đám cỏ và những thửa ruộng vừa gặt cũng ánh lên qua màng băng mỏng. Mùa đông đang phóng tới, chỉ có những cánh rừng bá hương vây quanh làng Gôlêsikhinô cây mọc sát vào nhau là kìm bớt được phần nào cuộc tấn công ào ạt ấy. Bầu trời trắng đục và những đám mây đen lững lờ trôi trên làng xóm bất cứ lúc nào cũng có thể rắc tuyết xuống phủ kín khắp mọi nơi.

Họ hàng đông con nhiều cháu nhà Crivôrucốp làm náo động cả một vùng. Suốt ngày đêm trong ngôi nhà của Êpiphan không ngớt tiếng hát và tiếng phong cầm đệm, tiếng chân dậm của đám người nhảy múa, tiếng hò hét, đùa rỡn của bọn bạn thằng Nhikipho. Những người làm thuê cho nhà Crivôrucốp, người phi ngựa kẻ chạy bộ, tỏa đi khắp nơi lo kiếm nào cá tươi từ sông Ôbi, nào chim đa đa và gà lôi từ rừng taiga, nào những hộp mật và hộp nhựa bạch dương từ cánh rừng trên khu đất vỡ hoang của nhà Crivôrucốp đưa về làm món ăn cho bữa tiệc cưới. Những con chó làng Gôlêsikhinô hoảng sợ trước sự náo động bao trùm khắp làng xóm ấy, đã sủa lên ầm ĩ, liên hồi, sủa đến đứt cả hơi.

Vào ngày thứ ba, khi đám cưới đang ở độ náo nhiệt nhất, thì một chiếc thuyền chở viên cảnh sát trưởng của vùng Parabên và năm người vệ binh ghé vào bờ sông, phía làng Gôlêsikhinô.

Viên cảnh sát trưởng đẩy cửa xông vào nhà Crivôrucốp và hét lớn, át cả tiếng ầm ĩ làm rung động nhà cửa:

- Tôi ra lệnh, tất cả phải im ngay!.. Một tên tội phạm quốc gia quan trọng vào bậc nhất giam ở Narưm vừa trốn khỏi nhà tù! Lệnh xuống là phải tìm bắt cho bằng được tên này, bắt sống hay giết chết đem xác về cũng được! Ai bắt được y sẽ được trọng thưởng! Tất cả hãy lập tức mặc ấm vào - cả đàn ông lẫn đàn bà - không phân biệt!

Đám người trong nhà Crivôrucốp đứng ngẩn ra một lúc. Từ lúc cha sinh mẹ đẻ họ chưa từng chứng kiến một sự kiện nào tương tự: hãy dẹp đồ nhắm với rượu lại mà ba chân bốn cẳng chạy đuổi theo một tên tù vừa trốn khỏi nhà giam, chẳng ma nào biết hắn là ai, cứ như thể mình không còn phải là con người nữa mà, lạy trời, là một thứ ngựa cái chết tiệt nào vậy.

Mấy cậu thanh niên vừa định phản đối, nhưng viên cảnh sát trưởng đã len được vào tận chỗ Êpiphan ngồi dưới chân bức tượng thánh và thầm thì vào tai y, cái tai sứt đeo khuyên, một điều gì đó.

Và người ta nghe tiếng ông chủ nhà quát lớn:

- Các bạn trẻ, cấm không ai được nói gì! Vị đại diện cho đức vua đã ra lệnh! Có nghĩa là - hãy gác lại cuộc chơi! Tất cả những người có mặt tại đây hãy ra sân, rồi vào rừng, quãng bờ sông ấy! Tên tù thế nào cũng còn đang loanh quanh ở đấy, nó chưa thể trốn đi đâu được!

- Thật là khủng khiếp quá chừng! Ngày xưa người ta săn đuổi thú rừng, bây giờ thì người ta lại bắt đầu săn đuổi cả con người nữa, - sau ba ngày, lần đầu tiên cô dâu dám mạnh dạn cất lời. Nhưng những lời cô nói bị chìm đi trong tiếng hét hò ầm ầm căng thẳng. Tưởng như chỉ thêm một giây lát nữa - thì những bức tường bằng gỗ thông, rất chắc chắn của ngôi nhà hai tầng nhà Crivôrucốp sẽ bật tung ra vì không chịu đựng nổi sự ầm ĩ ấy.

- Này Nhikipho, Nhikipho đâu! - ông chủ của ngôi nhà gào tên gọi đứa con trai. - Con hãy rót rượu ra mời các ngài đại diện cho đức vua đi. Rượu vào, mắt sẽ tinh hơn,

Nhikipho làm theo lệnh bố. Viên cảnh sát trưởng và đội vệ binh vừa đứng vừa uống rượu và dùng thức nhắm, mỗi người vớ lấy những thứ gần mình nhất: người miếng thịt hươu, kẻ chiếc bánh bột rán với khúc cá chiên, có người lại vớ được chú gà đồng rán tẩm kem chua.

Nửa giờ sau, cái đám người hỗn độn ấy, vừa hò hét vừa la lối, chạy tản ra khắp bờ sông. Có nhiều người trong số đàn ông mang theo rìu, xiên, xẻng, thuổng, còn bọn bạn bè thân cận của thằng Nhikipho cũng như bản thân nó thì lại mang theo súng. Ở nhà Crivôrucốp thì các loại vũ khí ấy thiếu gì: nào súng hai cò, nào súng một nòng, súng đạn ria, súng tự chế nòng rèn để giết những loại thú lớn. Các bà líu ríu chạy theo đám đàn ông; những tay say nhất và những đứa hỗn hào nhất thì vừa khua những chiếc thuổng, những que quấy cám vừa gào tướng lên những lời tục tĩu.

Một tốp chừng hai chục người đàn ông lực lưỡng theo viên cảnh sát trưởng xuống thuyền, bơi sang bờ bên kia của con sông nhánh. Trong số đó có cả thằng Nhikipho và bọn bạn du đãng của nó. Mọi người đều cảm thấy rằng: nếu như tên tù còn chưa kịp đi khỏi nơi này thì hắn không thể có chỗ nào lẩn trốn tốt hơn là cánh rừng gần bờ sông phía bên kia. Trong cánh rừng rậm rạp và gai góc ấy chẳng chỉ con người mà ngay cả đến ngựa cũng có thể tìm được nơi ẩn náu. Còn ở bờ sông phía bên này, giáp làng, thì đất đai trơ trụi, trâu bò và các loại gia súc vẫn thường được thả rong trên cánh đồng cỏ, ở đây người qua kẻ lại luôn luôn: kẻ ra đồng cỏ, người đi lễ ở nhà thờ Parabên, có người lại mang nào hạt dẻ, nào lông thú và cả những con thú mà họ săn được đến nhà kho của tên lái buôn Grêbênsicốp ở bến sông.

Lát sau, những người đàn ông vừa bơi thuyền sang bờ bên kia đã sắp thành một hàng dài và mất hút vào cánh rừng. Bờ bên này cũng được tổ chức chu đáo: đi dọc theo sát mép bờ sông là hai tên vệ binh, ngay bên cạnh chúng là các gã đàn ông và xa một chút nữa là cánh đàn bà. Họ đi một cách trật tự như vậy được khoảng chừng một vecxta[1] không hơn. Sau đó thì hàng ngũ dần dần xộc xệch, nhiều người bắt đầu chậm bước. Bởi sau mấy ngày tiệc rượu lu bù thì không dễ gì mà sai khiến nổi đôi chân của chính bản thân mình. Một số ông già bà lão hơi sức cũng chẳng được là bao. Cuộc săn đuổi tên tù vượt ngục đối với họ rõ ràng là một việc làm quá sức. Bọn con gái mới lấy chồng cũng không hứng thú gì với cái việc phải lội vào đám bùn lầy khi chân họ đang đi những đôi giầy đẹp đẽ, những đôi giày mà họ chỉ xỏ chân vào cả thẩy một vài lần: trong ngày lễ cưới, khi đến nhà thờ vào ngày lễ Thánh và đôi khi đi chơi bời thăm thú bạn bè. Nhưng những tên vệ binh, nhất là chính bản thân Êpiphan Crivôrucốp, thì lại luôn luôn thúc dục mọi người, chốc chốc lại ý ới gọi với sang hàng người dàn ngang ở bờ bên kia, trong cánh rừng.

- Này! Này! - bờ phía bên kia gọi vọng sang.

- Có đây! Chúng tôi vẫn đang lùng sục, đang lùng sục đây! - Êpiphan lớn tiếng trả lời thay tất cả.

Làng xóm, với những chiếc ống khói lò sưởi, với mùi vị của sự no nê, với tiếng bò rống, tiếng chó sủa, đã không còn trông thấy nữa. «Này! Này» - tiếng gọi từ bờ phía bên kia vọng lại mỗi lúc một thưa dần và một khó nghe hơn. Mà ngay cả Êpiphan, mặc dầu lão vẫn tiếp tục đi, cũng đáp lại những lời trao đổi ấy mỗi lúc một ít hứng thú hơn: chắc là lão đã khản cổ rồi.

Một tên vệ binh bị sát toạc chân, ngồi bệt xuống mép bờ sông và từ từ cởi vải bọc chân. Thái độ ấy chứng tỏ anh ta không phải là kẻ hăng hái cho lắm với phận sự của mình. Cánh đàn bà lập tức nhận ra ngay thái độ uể oải ấy, và họ cũng không ngu ngốc gì, nên cũng đứng lại theo, giả bộ như mình cũng có việc cần thiết phải dừng chân: để thắt lại giải khăn vuông, để sắn váy, để buộc lại dây giày. Hàng người đi men theo bờ sông đã thưa thớt hẳn, chỉ còn độ mươi người. Đi sát mép bờ sông nhất là Êpiphan cùng với tên vệ binh thứ hai, đi xa mép bờ sông nhất là Pôlia - người vợ vừa cưới của Nhikipho, cô con dâu mới của nhà Êpiphan.

Pôlia bước đi, vẻ rất thích thú. Ba ngày liền ngồi sau chiếc bàn chất đầy những đồ ăn thức uống, tiếng ồn ào và sự tấp nập đã làm cho cô vô cùng mệt mỏi. Những đêm đầu tiên của cuộc sống vợ chồng lại càng mệt hơn. Ở đây, giữa mênh mông trời đất, cô cảm thấy mình dễ chịu làm sao! Gió lạnh thổi như quất vào mặt làm nguội đi cái hơi nóng đang rừng rực bốc lên đầy mặt cô, xua tan cơn mệt mỏi, làm cho cô thấy sảng khoái trong người. Pôlia cứ muốn đi xa mãi, xa mãi chỉ để không bao giờ còn phải quay trở lại cái ngôi nhà của nhà Crivôrucốp ngột ngạt, nặng mùi mồ hôi, mùi thuốc lá, mùi của đám người say khướt, mùi rượu mạnh làm cho trí não u mê.

Nhưng kìa, dưới chân cô bắt đầu hiện ra những mô đất mọc đầy lau sậy, và trước mặt cô, sau những bụi cây, ánh lên khúc sông cụt chạy vòng theo hình móng ngựa. Có lẽ cuộc săn đuổi sẽ kết thúc ở chỗ này thôi. Chắc ít ai lại còn muốn đi vòng hoặc lội qua cái khúc sông lầy bẩn ấy. Êpiphan đầu cúi xuống lặng lẽ theo sau tên vệ binh, còn mấy mụ đàn bà thì túm tụm lại bàn bạc điều gì rất sôi nổi.

Ánh nước như tăng thêm sức lực cho Pôlia. Cô lướt nhanh từ bụi cây này sang bụi cây khác, mong sao chóng tới nơi long lanh kia để vớt nước lên mà rửa mặt. Gần đến bờ sông, cô lao vào chỗ này, rồi lại lao sang chỗ khác, nhưng chỗ nào cũng gặp phải bùn lầy, không sao qua được. Quãng bờ sông cách cô khoảng chừng trăm bước bỗng cao vượt hẳn lên, dốc đứng như vực. Mép bờ sát mặt nước của đoạn sông này luôn luôn được ngọn sóng chồm lên gội rửa nên rắn lại và bên trên được phủ một lớp cát đỏ khá dày. Pôlia bước vội, cô cho rằng con đường nhỏ cỏ mọc xanh um kia nhất định sẽ dẫn tới lối xuống sông. Và quả là như vậy. Con đường nhỏ chạy ngoằn ngoèo uốn theo những gốc dương đen to sụ khoảng chừng ba trăm bước thì bắt đầu lao xuống dốc. Khi chỉ còn chừng ba bước nữa thì tới mặt nước Pôlia bỗng nhìn thấy một người ngồi trong chiếc thuyền nhỏ đậu nép sát vào thành vực, dưới vòm lá um tùm của cây thùy liễu.

Cô gái giật nẩy mình vì hoảng sợ, cô không biết nên xử sự thế nào: hô hoán lên cho mọi người bổ tới hay bỏ chạy cho nhanh.

- Chào cô gái! - bỗng Pôlia nghe thấy một giọng nói thật điềm tĩnh. Và thái độ điềm tĩnh ấy đã giữ chân cô lại. Cô sợ hãi đưa mắt nhìn con người vừa nói kia, và trong giây phút cô đã nhận ra rằng ngay cả chính bản thân con người ấy cũng sợ hãi và đầy căng thẳng. Người ấy thở mạnh, và từ chiếc mũ bịt tai của anh ta mồ hôi ròng ròng chảy xuống hai bên thái dương. Người ấy ăn mặc như kiểu dân chài lưới: chiếc áo lông ngắn chỉ vừa đến gối có thắt lưng buộc ngoài, chiếc quần bông, đôi ủng cao, cổ bẻ ra ngoài, tay đeo găng da. Nhưng trên khuôn mặt ngăm ngăm, với chòm râu loăn xoăn, đen nhánh, với đôi mắt nâu sẫm nheo lại khác hẳn với đôi mắt của những người dân vùng này và trong cái dáng vẻ nghiêng vai của anh ta có một cái gì xa lạ. Trên mũi thuyền đặt vài chiếc lưới, một cái rìu, một chiếc xoong và một túi vải bạt đựng thức ăn dự trữ. Các thứ đồ dùng ấy giống hệt như đồ dùng của một người dân vùng Narưm thực thụ.

Tuy vậy chính bản thân anh ta hình như cũng tự hiểu ra rằng, dù có ngụy trang khéo léo đến mức nào đi nữa, thì anh ta cũng chả thể giấu nổi điều gì: ở vùng này anh ta chỉ là một con chim lạc đàn.

- Họ đang săn đuổi tôi đấy, cô gái ạ, - người ấy nói, vẫn rất bình thản, mặc dù Pôlia thấy rõ mỗi đường gân thớ thịt của anh ta đang run lên và anh ta phải cố gắng biết chừng nào để có được sự bình thản đó.

- Tôi chính là một trong những người đang đi đuổi bắt anh đây, - Pôlia thật thà thú nhận.

- Nếu vậy thì cô hãy hô hoán lên, hãy chỉ cho người ta biết chỗ tôi đang trốn tránh, - người lạ mặt nói một cách thật là cứng rắn, thậm chí còn có vẻ thách thức nữa kia và anh ta ưỡn ngực ra như muốn nói thêm: «Tôi tuy là một tên tù vượt ngục, nhưng không phải là một thằng hèn nhát!»

Trong giây phút, Pôlia đã tưởng tượng cái cảnh có thể sắp sửa diễn ra ở đây: Êpiphan cùng hai tên vệ binh sẽ lao tới như những con diều hâu xông đến vồ mồi, và con người này sẽ không sao chịu nổi cơn thịnh nộ của bọn kia, chẳng phải ngẫu nhiên mà tên cảnh sát trưởng đã hứa sẽ trọng thưởng cho kẻ nào bắt được anh ta, dầu đã chết. Nghĩ vậy, Pôlia bỗng rùng mình, cô quay nhìn lại vẻ đầy lo sợ, rồi cô nói:

- Anh hãy giấu chiếc thuyền vào trong bụi dương kia, còn anh thì hãy chạy vào rừng. Ở chỗ cuối khúc sông cụt này có một cái lán đất. Anh hãy trú lại ở đó một vài ngày. Khi nào yên tôi sẽ báo tin cho.

Trong đôi mắt người lạ mặt ánh lên vẻ hoài nghi. Pôlia đã nhận ra điều ấy.

- Nhanh lên! Cả bọn vệ binh lẫn bọn đàn ông đều say rượu đấy. Họ sẽ chẳng thương xót gì anh đâu!

- Thôi, muốn ra sao thì ra! - người lạ mặt nói, và anh đưa tay nâng một đầu thuyền lên rồi kéo nó vào bờ.

Khi anh ngẩng nhìn Pôlia, thì cô gái đã không còn ở con đường nhỏ nữa.

2

Đến gần cuối khúc sông thì những bụi thùy liễu mà Ivan Akimốp len lách để đi qua đã thưa dần, bờ sông lại cao vượt lên, dốc đứng và trước mặt anh một cánh rừng gồm đủ các loại cây, đã mở ra: nào tùng, nào bạch dương, nào thùy liễu, nào thông.

Cửa lán nhìn thẳng ra sông. Chỉ bốn bước chân xuống dốc là đến nước, còn phía bên phải và bên trái - là những bụi lau sậy và những lớp đất sét màu xanh nhạt.

Từ trong bụi thùy liễu, Akimốp chăm chú rõi nhìn: xem có ai ở trong lán ra không, có ai đi trên con đường nhỏ xuyên rừng đến lán hoặc có ai bơi đến bằng thuyền không?

Sẩm tối anh mới cất bước đi về phía lán - đã tới lúc phải lo tìm chỗ ngủ đêm. Anh mở cửa. Mùi cá khô gác bếp và mùi thơm thơm của cỏ khô xộc vào mũi.

Bên trên giường phản và chiếc bàn, là những sợi giây chăng từ góc này sang góc kia của lán, trên giây treo những bó cá khô; trên bếp lò bằng sắt, đặt một chiếc nồi gang và một chiếc ấm đồng. Trên giá gỗ cạnh cửa, có một cái ca, một hộp đựng muối và nửa tấm bánh mì đen.

Akimốp vội vàng lùi ra. Tất cả trong căn lán đều chứng tỏ rằng vừa mới có người ở đây xong. Mà cũng có thể thế này nữa: những người ở đây hiện đang bận việc gì nên về hơi muộn và họ sắp sửa có mặt tại đây.

Akimốp đứng nấp vào phía sau một cây thông nhỏ, cành lá um tùm và căng đầu chờ đợi. Gió rít từng cơn làm cành cây nghiêng ngả, những thân cây kêu lên răng rắc dưới sức nặng của làn gió mạnh, sóng đánh dữ dội vào bờ, Akimốp không còn nghe thấy một tiếng động nào khác nữa.

Đứng đợi bên gốc thông, anh đã sắp sẵn trong đầu một kế hoạch để đêm nay, nếu cần, anh sẽ chạy trốn khỏi nơi đây. Trước tiên là nhảy ùm xuống nước, rồi lao ngay vào đám thùy liễu và cây dương, ngồi ngay vào chiếc thuyền rồi biến vào quãng bờ vòng vèo của khúc sông cụt...

Trời đã tối hẳn... về đêm, gió lặng đi rõ rệt, nhưng ngược lại bầu trời không còn vẩn mây đen, và những ngôi sao chi chít phía chân trời phả lạnh xuống mặt đất. Băng giá đang xích lại gần.

«Ta chậm mất rồi! Cả thảy có năm ngày thôi!» - Akimốp lấy làm khổ tâm tự trách mình. Sờ soạng và lắng nghe lá cây khô rạo rạo dưới chân, anh cất bước trở vào lán.

Vừa đánh diêm lên, anh thấy ở trên bàn có một chiếc đèn dầu: bầu đèn đựng dầu cá và bấc đèn được lồng qua chiếc cổ bằng sắt tây mạ kền.

Đèn chiếu sáng, lúc đầu ngọn lửa còn run rẩy, nhưng rồi nó vươn dài thành một lưỡi lửa đàng hoàng. «Trước tiên phải chén cái đã», - Akimốp quyết định. Anh bẻ lấy một miếng bánh mì rồi gỡ một con cá trong bó cá khô phơi trên giây xuống, xé nhỏ ra và bắt đầu ăn. Cá mặn làm anh khát nước. Anh mở chiếc ấm, trong ấm đầy nước, nước đun với lá phúc bồn tử, rất đặc. Anh uống một cách ngon lành, uống từng ngụm lớn, uống hết cả một ca mà vẫn khát. Ăn no, uống chán, anh đứng dậy tắt đèn.

Trên tấm gỗ có trải cỏ khô nằm rất êm. Cỏ còn mới nên chưa kịp xẹp xuống. Anh nằm và lắng nghe, nhưng tất cả đều im lặng, im lặng như ở bãi tha ma: không một tiếng động nhỏ, không một tiếng xào xạc của lá cây. Nỗi mỏi mệt đã thắng, nó đã quật ngã anh: cả nỗi lo âu và cả tinh thần cảnh giác đều bị đẩy lùi. Trong đêm có một vài lần anh thức giấc, ngẩng đầu lên, nhưng rồi lại lập tức ngủ thiếp đi.

Khi Akimốp ra khỏi lán mang theo một con cá khô và một mẩu bánh mì, thì những ngôi sao cuối cùng đã tắt. Mặt khúc sông cụt đầy hơi sương, trong đêm tối trông giống những ụ tuyết khổng lồ. Sau một đêm, những chiếc lá thấm lạnh khô cứng lại như băng, chân dẫm lên kêu lạo xạo.

Akimốp đi vòng quanh lán nhưng không tìm ra được chỗ nào tốt hơn chỗ hôm qua. Anh len lách vào cánh rừng, ngồi lên chiếc thuyền lật úp của mình và bắt đầu ăn, mắt không rời khỏi lán. Lời cô gái dặn anh hãy cứ tạm đợi ở đây dù sao vẫn cứ làm cho anh hy vọng. «Nếu như cô ta là người đứng về phía bọn vệ binh thì cô đã đưa bọn chúng đến đây từ lâu rồi», - Akimốp nghĩ.

Mặt trời giá lạnh vừa hắt xuống mặt khúc sông cụt và rừng cây những ánh dìu dịu đỏ, thì trên con đường nhỏ có một ông già bỗng hiện ra: ông ta đội mũ lông, mặc áo lông ngắn đến gối, đi ủng dạ có viền da. Vai khoác súng, tay xách chiếc làn trên có đậy tấm khăn bằng vải gai.

Akimốp thu mình lại, nín thở. Với dáng vẻ của ông chủ, ông già mở toang cánh cửa và mất hút vào trong lán. Vài phút sau ông lại trở ra, không đem theo súng và chiếc làn, ông đứng lặng một lúc như đoán định điều gì rồi đi theo con đường nhỏ xuống sông và gọi:

- Gavơriukha ơi! Thức ăn để ở trên bàn ấy! Mai lão lại ra!

Từ một nơi nào đó trong rừng tiếng vang vọng lại tiếp ngay sau lời của ông già: «Ra-a!»

«Gavơriukha là ai nhỉ? Anh ta ở chỗ nào?» - Akimốp nghĩ và vô tình đưa mắt nhìn quanh. Còn ông già thì lặng lẽ rít thuốc rồi lại gọi lại một lần thứ hai:

- Gavơriukha ơi! Thức ăn để ở trên bàn ấy!

«Ấy-y!» - tiếng vang lại vọng về đáp lại.

Ông già đưa mắt nhìn quanh chừng vài phút rồi leo lên quãng bờ sông dốc đứng, ở đấy ông loanh quanh một lúc, rồi mất hút vào rừng, tựa hồ như tan biến đi.

«Nếu như Gavơriukha có thể nghe được tiếng gọi của ông già thì tại sao ta lại chẳng nhìn thấy anh ta đâu cả?» - Akimốp tự lý luận với mình. Anh quyết định sẽ đứng lại để chờ, dù cho phải mất một tiếng, hai tiếng, thậm chí năm tiếng đồng hồ đi nữa, anh cũng sẽ chờ, kỳ cho đến lúc Gavơriukha xuất hiện. Nếu như ông già đã mang thức ăn đến cho anh ta thì ắt có lúc anh ta phải muốn về để ăn sáng, ăn trưa.

Thời gian nặng nề trôi qua. Lúc đầu Akimốp cứ ngồi lỳ trên chiếc thuyền lật úp, nhưng rồi sau anh cũng phải đứng lên, rồi lại ngồi xuống, rồi lại đứng lên. Và đến lúc không khí lạnh lùa vào trong áo thì anh buộc phải bắt đầu đi đi lại lại giữa đám cây mà anh đã len lách dọn cho mình một lối.

Hết buổi sáng, rồi đến buổi trưa mà vẫn chẳng thấy Gavơriukha đâu cả. Chợt một dự đoán lóe lên trong đầu Akimốp. «Có khi ông già gọi ta là Gavơriukha cũng nên? Rất có thể là cô gái đã nhờ ông cụ đến đây và ông cụ đành phải làm như vậy vì không có cách nào khác để báo tin cho ta biết». - Akimốp thầm nghĩ. Anh rất muốn ngay lập tức trở vào lán để xem trong lán ông già đã để lại những gì, nhưng ý thức cảnh giác đã ngăn anh lại: «Rất có thể ông già này lại là miếng mồi để dử ta. Ta mò về lán và sẽ lập tức sa vào vòng vây của chúng, và thế là xong xuôi». Với cái tâm trạng mâu thuẫn ấy, anh đã đợi cho đến lúc trời sẩm tối.

Akimốp trở về lán và đốt đèn lên, trên bàn anh nhìn thấy một bình trong đựng đầy sữa, một chiếc bánh mì và một miếng thịt luộc. «Biết đâu lại chẳng có mảnh giấy ở một nơi nào đấy?» - Akimốp đoán và bắt đầu nhìn kỹ trên bàn. Anh đưa tay nâng bình sữa và bỗng thấy bên dưới đáy bình một mảnh giấy gấp hình tam giác. Trong giấy, những dòng chữ viết to và rõ: «Anh lấy tên là Gavơriukha. Ông già hàng ngày sẽ đem thức ăn đến cho anh. Khi nào tình hình yên ổn chúng tôi sẽ báo để anh hay. Rồi còn phải nghĩ cả đến tương lai nữa - vì bây giờ đang là mùa đông và anh không thể có cách nào để đi khỏi nơi này được. Khẩu súng này anh sẽ dùng khi cần thiết. Tốt nhất là anh đừng nên bắn để bọn vệ binh khỏi chú ý đến anh. Chúng tôi sẽ ra sức loan tin là anh hình như đã kịp trốn lên vùng thượng lưu sông Ôbi, vùng Cônpasevô rồi. Tuy nhiên anh vẫn cứ nên cẩn thận thì hơn».

Akimốp đã nhịn ăn suốt một ngày nhưng lúc này anh quên cả đói. Anh đọc đi đọc lại mảnh giấy có tới chục lần. Đã đưa nó lại gần ngọn đèn để đốt anh lại giật tay về và lại đọc, đọc kỹ từng chữ một. «Những người giúp đỡ mình là ai thế nhỉ? Hôm qua thì cô gái... hôm nay lại ông già». Bên ngoài gió rít từng cơn, gió thổi điên loạn trong đêm đông giá lạnh.

Chương hai

1

Viên y sĩ vùng Parabên là Phêđo Têrentievích Gôrbiacốp góa vợ đã sáu năm nay. Chết đi, người vợ để lại cho ông một gia tài gồm ngôi nhà, một hòm gỗ lớn có những đường viền bằng sắt mạ kền đựng các thứ đồ dùng, cô con gái mười ba tuổi tên là Pôlia và ông bố tên là Phêđốt Phêđôtôvích Bêdơmaternức, người mà ngay từ ngày đầu tiên của cuộc sống ở nhà vợ, Gôrbiacốp đã gọi theo kiểu dân Đức bằng «phate»[2].

Gôrbiacốp đến ở vùng Narưm không phải theo ý thích của bản thân mình. Khi còn là một sinh viên khoa y Trường đại học tổng hợp hoàng gia thành Tômxcơ, anh đã gia nhập nhóm Mácxít. Lúc phong trào sinh viên nổi lên ở trong trường, Gôrbiacốp đã tham gia tích cực vào phong trào ấy: anh lên diễn thuyết tại các cuộc mít tinh, mang tờ kháng nghị đến gặp ban lãnh đạo nhà trường, đi rải truyền đơn cách mạng trong cánh rừng bên cạnh nhà trường. Ít lâu sau anh bị bắt cùng với nhóm sinh viên. So với một số thành viên khác trong tổ chức bí mật bị kết án tù giam và tù khổ sai, thì ông Gôrbiacốp nhẹ hơn: anh bị đày đi vùng Narưm, làng Côxtarêvô, ba năm.

Không phải tự nhiên mà người đời lại nói: ai mà biết được bước đường đi của một con người. Gôrbiacốp đã không trở về trường cũ sau ba năm, rồi sau năm năm. Ở Parabên có một ông già đánh cá tên là Phêđốt Phêđôtôvích Bêdơmaternức, vốn trước kia là một tù khổ sai bị đày đi Xakhalin. Nhà ông cụ ở gần chỗ anh. Ông có cô con gái tên là Phơrôxia. Không ai biết được một cách tường tận, cô là con đẻ hay là con nuôi của ông già. Chỉ biết đối với ông Phêđốt thì cô con gái ấy là con người yêu quý nhất trên đời này. Miếng ngon lành nhất, mảnh vải đẹp đẽ nhất - tất cả Phêđốt đều giành cho Phơrôxia.

Để khỏi bị chết đói, nhiều người trong số những tù nhân bị đày đến Narưm vào mùa thu thường đi kéo lưới thuê cho bọn lái buôn. Chính ở đây, Gôrbiacốp đã nhìn thấy Phơrôxia. Nhìn thấy và đã yêu cô gái.

Sau nửa năm, Gôrbiacốp đã cưới cô làm vợ, anh chuyển sang ở nhà ông nhạc, đứng lánh bên rìa làng. Khi mãn hạn đi đày, Gôrbiacốp lên đường về thành phố Tômxcơ. Ở đấy anh đã dự kỳ thi tốt nghiệp khóa y sĩ và, với tấm bằng, anh lại quay trở về Parabên. Vào những năm ấy, con số «các phần tử bất lợi» bị đày đi vùng Narưm ngày càng nhiều. Số vệ binh cũng tăng lên. Người tha phương cầu thực cũng mỗi năm càng lắm. Miền đất hoang ấy rất hấp dẫn đối với lớp dân nghèo. Có một người thông minh nào đấy đã cho rằng: ở đây con người không thể sống thiếu sự trông nom của ngành y tế. Và thế là Gôrbiacốp đã trở thành ông y sĩ lưu động của vùng này.

Phải nói thẳng là công việc của Gôrbiacốp rất vất vả. Cả một nửa năm ông phải đi về các địa phương. Mùa hè đi bằng thuyền, mùa đông - bằng ngựa và hươu để đến những làng và những lều trại hẻo lánh nhất ở dọc hai bờ con sông Ôbi và các nhánh của nó - Vaxiugan, Tưm, Parabên, Keti, Tsulưm.

Nhiều người bị đày đến Narưm cũng như dân địa phương - các bác nông dân, dân chài và thợ săn - đã được Gôrbiacốp cứu giúp, không chỉ bằng lời chỉ dẫn của một người thầy thuốc, bằng những liều thuốc, mà cái chính là bằng sự trông nom săn sóc, bằng nhiệt tình của trái tim ông. Nhưng người mà Gôrbiacốp không gìn giữ nổi lại chính là Phơrôxia, vợ của ông. Bệnh lao tẩu mã đã hủy hoại cơ thể bà vẻn vẹn có sáu tuần. Gôrbiacốp chôn cất vợ trên quãng bờ dốc đứng của sông Ôbi lộng gió. Trên mộ chí ông tự tay khắc lên dòng chữ: «Phơrôxia ơi, hình ảnh em sẽ không bao giờ phai mờ trong ký ức anh, cũng như tình yêu của anh với mảnh đất ruột thịt nơi em sinh trưởng không bao giờ phai nhạt».

Dòng chữ ấy chưa chắc đã có người nào đọc tới, bởi vì cái bờ sông dốc đứng ấy bao giờ cũng vắng lặng như tờ. Mà Gôrbiacốp cũng không mong gì ai đọc khi ông khắc dòng chữ lên mộ chí, ông viết những lời ấy chỉ để cho mình, ông thề thốt không phải với Phơrôxia mà với chính bản thân ông.

Cái chết của người vợ đã khơi dậy trong ông nỗi nhớ về thành phố. Có những ngày ông chỉ muốn tung hê tất cả cái cơ nghiệp của anh y sĩ suốt đời lang bạt này đi và rời bỏ vĩnh viễn cái đất Narưm này để trốn về thành phố, nơi có trường đại học, có thư viện, có những con người mà ở họ ông có thể học hỏi được rất nhiều.

Nhưng một tháng qua đi, rồi lại thêm một tháng, và cả một năm đã trôi qua, mà Gôrbiacốp lại vẫn tiếp tục sống như ông đã sống. Và chẳng bao lâu ông đã hiểu ra rằng mình vĩnh viễn sẽ gắn bó với mảnh đất này. Pôlia đã thực sự bước vào đời. Và ngắm nhìn cô con gái, ông rất biết: nó sẽ chẳng khi nào chịu rời bỏ nơi này, đối với nó thì chẳng có thành phố nào thay thế được con sông khắc nghiệt này, con sông mùa hè thì nước dâng rất lớn, con sông có đôi bờ hoang dại, lặng tờ, với những cánh rừng rậm rì đến mức một viên đạn bắn ra bị mất hút ngay chỉ sau một xagiên[3] với những đồng cỏ rộng mênh mông trải ra bốn phía mà giới hạn của chúng là chính chân trời.

Gôrbiacốp còn lo cho cả số phận của ông già Bêdơmaternức. Đưa ông cụ đi khỏi nơi đây để về thành phố ở thì chẳng khác nào bắt ông cụ giam vào trong ngục. Mà để ông cụ ở lại giữa những người xa lạ thì lương tâm không cho phép: ông cụ đã đến cái tuổi cần phải có người trông nom săn sóc rồi.

Và còn một lý do nữa, có thể là lý do chính nhất khiến cho Gôrbiacốp không thể nào rời bỏ nơi này. Theo nghề nghiệp và trách nhiệm thì ông là một viên y sĩ, một con người có phần bị ràng buộc bởi địa vị chính thức và chức vụ của mình, nhưng theo quan điểm, cách nhìn và cách cảm nghĩ của ông thì ông lại thấy mình là một nhà cách mạng, một người bônsêvích - một con người mà cuộc đời đã vĩnh viễn gắn liền với Đảng.

Tổ chức Đảng ở Narưm hoạt động trong những điều kiện hết sức bí mật, đến mức những người bônsêvích bị đày ra vùng này cũng chỉ có thể đoán biết mà thôi.

Tổ chức Đảng buộc phải giữ gìn bí mật một cách nghiêm ngặt như vậy bởi vì trong số tù bị đày cùng với những người bônsêvích còn có cả bọn người mang quan điểm chính trị khác hẳn, đó là bọn người mensêvích, bọn cách mạng xã hội chủ nghĩa và bọn vô chính phủ. Không những phải đề phòng bọn chó săn cảnh sát mà phải đề phòng cả bọn chống đối chính trị, những kẻ đã ý thức rằng con đường đi đến với cách mạng của những người bônsêvích là một con đường hoàn toàn khác với con đường của chúng. Những quan điểm khác nhau về mặt chiến lược và sách lược đã tạo nên một vực thẳm kinh khủng giữa các đảng phái chính trị ở Nga.

Trung tâm bí mật của Đảng ở Narưm đã tổ chức được một cách rất thông minh màng lưới những địa điểm bí mật để gặp gỡ và nhờ đó giữ được liên lạc với các tổ chức Đảng ở Tômxcơ, Mátxcơva, Pêtécbua cũng như với các nhóm bônsêvích lưu vong ở nước ngoài. Trung tâm này nắm các mối giây liên lạc giữa những người bị đày ở vùng Narưm. Nếu như có đồng chí nào vượt ngục thì cũng có nghĩa là trung tâm đã nhận thấy việc làm ấy là cần thiết và sẽ tạo mọi điều kiện để giúp cho cuộc chạy trốn ấy được an toàn.

Trung tâm cũng đã có quyết định về số phận của Gôrbiacốp. Ông phải ở lại nơi đây làm nhiệm vụ của người y sĩ và giúp đỡ trung tâm giữ quan hệ với bên ngoài. Đấy là quyền hạn của Đảng mà về phạm vi hoạt động của nó thì Gôrbiacốp chỉ có thể hình dung ra qua những câu chuyện của những người đi đày mà ông nghe được, và qua những tài liệu in mà đôi khi lọt đến tay ông.

Tin về người tù vượt ngục xuất hiện ở bờ sông Parabên là do Pôlia báo cho Gôrbiacốp. Sau cuộc săn đuổi, người con gái chạy về nhà cũ của mình. Bố cô đang ngủ trên giường, bàn tay to khỏe lót dưới bên má đầy râu. Đối với ông đám cưới cô con gái là một công việc khá nặng nề: ông phải lo sao cho cô có được một món hồi môn, rồi lại chuẩn bị mọi thứ để tiếp khách ở tại nhà mình. Và tất nhiên là ông đã uống một bữa rượu ra trò. Rượu thì ông đã biết uống và uống thật giỏi ngay từ khi còn là một cậu sinh viên đi dự những bữa tiệc vui với bạn bè.

Pôlia không biết gì tường tận về mối quan hệ giữa cha mình với những người tù chính trị bị đày đến nơi đây, mặc dầu cô hoàn toàn tin tưởng rằng cha cô và cả ông cô nữa chẳng bao giờ làm điều gì không tốt đối với những con người ấy. Chính bản thân ông cô và cả cha cô nữa cũng đã từng là những kẻ bị tù đày như vậy. Cô càng không hề có một khái niệm gì về Đảng, về những người bônsêvích. Còn về bước đường đời của người cha, cô biết được là do chính những câu chuyện mà bố cô kể lại. Cô biết được vì sao cha cô lại có mặt ở Narưm, và đoán chừng là trong số những người bị đày đến cái miền đất đáng nguyền rủa này có không ít bạn bè của ông,

Gôrbiacốp đang nhức đầu ghê gớm vì ông đã uống quá nhiều và vì vừa trải qua những lo toan quá lớn. Phải khó nhọc lắm ông mới ngồi dậy nổi, đưa hai bàn tay lên xoa thật mạnh vào cái khuôn mặt to bè bè và đầy râu ria lốm đốm bạc của ông. Vừa nong chân vào đôi ủng, ông vừa bắt con gái phải kể rõ đầu đuôi câu chuyện. Pôlia lại nhắc lại từ đầu - từ cái lúc viên cảnh sát vào nhà, đến cuộc săn đuổi người tù vượt ngục dọc theo hai bờ sông Parabên rồi cuộc gặp gỡ của cô với người tù ấy ở quãng sông cụt.

- Có lẽ là một tù hình sự, một tên kẻ cướp nào đó bỏ chạy chứ gì! - Gôrbiacốp nói, sau khi nghe con gái kể, trong bụng nghĩ thầm: «Nếu như người của ta vượt ngục thì nhất định mình phải được thông báo chứ...»

Pôlia tuy không hiểu nổi những khía cạnh tinh vi trong vấn đề chính trị, song cô hiểu được chỗ khác nhau giữa tù hình sự và tù chính trị.

- Sao bố lại nói vậy, bố ơi! - cô gái sửng sốt kêu lên. - Chính tai con đã nghe thấy viên cảnh sát trưởng báo tin rằng: «Một tên tội phạm quốc gia quan trọng vào bậc nhất» đã vượt ngục kia mà. Việc gì mà tự nhiên hắn lại phải đề cao đến thế một tên kẻ cướp tầm thường?

Gôrbiacốp đưa tay lên vuốt mớ tóc bù sù, ông thở mạnh, hai hàm răng giữ chặt chiếc tẩu thuốc trong mồm. Và ông nghĩ: «Cũng có thể là như vậy - có thể là các đồng chí ấy chưa kịp báo cho ta. Mà cũng có thể lại còn tệ hơn thế nữa - bị đứt mối dây liên lạc».

- Đúng thế đấy, Pôlia ạ! Tất cả đều có thể. Và dù cho người đó là ai đi nữa thì việc con cứu anh ta khỏi tai nạn vẫn là rất tốt. Anh ta sẽ đợi ít ngày trong lán, rồi sẽ đi.

- Không, anh ta không đi đâu, bố ạ! Con đã dặn anh ta đợi con báo tin rồi. - Pôlia nói vẻ thật là dứt khoát. - Và hơn nữa bố cứ thử nghĩ mà xem: anh ta đi đâu cho được? Sông Ôbi đang đóng băng. Lối qua sông không có. Không thể lội qua cũng không thể bơi thuyền qua được. Mà anh ta thì hình như chỉ mang theo có mỗi bọc quần áo nhỏ.

Gôrbiacốp rút chiếc lược từ trong túi áo khoác ra, đến bên gương để chải bộ râu đang rối xoắn vào nhau. «Cái anh chàng vượt ngục này kể cũng thật buồn cười! Ra đi vào đúng lúc thời tiết khắc nghiệt nhất. Hoặc là một cái đầu liều lĩnh, hoặc là chẳng hiểu biết gì về thời tiết của địa phương». - Gôrbiacốp vừa suy nghĩ vừa chăm chú nhìn vào gương mặt mệt mỏi với đôi mắt mòng mọng của mình.

- Pôlia, thôi, con... về đi. Kẻo người ta lại nghĩ những điều chẳng tốt đẹp về con, - Gôrbiacốp nói có phần gắng gượng. Ông vẫn không sao tin nổi rằng đứa con gái của ông nay đã tách khỏi ông, đã vĩnh viễn tách khỏi rồi, nó đã đánh đổi ngôi nhà của cha mẹ nó, nơi nó sinh ra và lớn lên, lấy ngôi nhà của một ông bác nào đó hoàn toàn xa lạ. «Tình yêu... biết làm sao! Thì ngay cả chính bản thân ta cũng chẳng thế là gì? Lúc đến đây thì ta buộc lòng phải đến, vậy mà ta đã tự nguyện ở lại nơi đây. Và tất cả cũng chỉ vì ta đã bị tình yêu cám dỗ». Việc Pôlia lấy con trai của một gã lái buôn không đem lại niềm vui cho Gôrbiacốp. Của đáng tội ông cũng phần nào được an ủi bởi cái ý định của Pôlia sẽ cùng chồng tìm cách ra ở riêng. Mà ông biết con gái ông là một đứa có nghị lực và rất kiên trì, nó đã định làm một việc gì thì nhất định sẽ làm cho bằng được.

Khi Pôlia mở cửa định chạy vội về ngôi nhà mới của cô, thì người cha lại giữ cô nán lại:

- Này con, ở bên ấy con để tai nghe ngóng xem bọn vệ binh chúng bàn bạc những gì. Xem con người ấy là ai? Muộn một chút bố sẽ ghé qua, con sẽ kể cho bố nghe mọi chuyện.

- Thế bố không để cho anh ta chết đói và chết rét đấy chứ? Giá như bố bảo ông Phêđốt mang cho anh ấy thức gì ăn thì tốt. - Pôlia nói và nhìn cha với đôi mắt đầy vẻ khẩn cầu.

Cụ Phêđốt đang nằm trên lò sưởi hơ lưng, ông cụ đã lắng nghe câu chuyện giữa con rể và cháu gái, nhưng vẫn chưa hiểu được họ nói chuyện gì. Nghe cháu gái nhắc đến tên mình, ông cụ bèn ngồi phắt dậy và từ sau bức rèm che lò sưởi, cái đầu tóc quăn bạc trắng của ông cụ ló ra và hỏi:

- Pôlia, có phải cháu vừa gọi ông không đấy?

- Không đâu, ông cứ nghỉ đi, ông.

- Vậy à. Thế mà ông cứ tưởng có việc gì cần, - ông Phêđốt nói, đưa mắt hết nhìn Pôlia lại nhìn Gôrbiacốp.

2

Gôrbiacốp không vội vàng đến ngay chỗ Ivan Akimốp. Trong khi còn chưa nhận được tin tức gì từ trung tâm ở Narưm gửi đến, ông không có quyền mạo hiểm. Điều duy nhất mà ông có thể làm - đó là việc tiếp tế thức ăn cho người tù vượt ngục, ba ngày tiếp một lần.

Người mang thức ăn cho Akimốp là ông già Phêđốt, ông cụ chỉ việc mang thức ăn đến để trong lán rồi lập tức ra về. Mỗi lần ông cụ đi như vậy, Gôrbiacốp lại dặn đi dặn lại một điều: hết sức giữ gìn cẩn thận, đừng để cho bọn vệ binh dò ra dấu vết của người tù vượt ngục. Nghe con rể nói, ông già vốn đã từng là một tù khổ sai ấy chỉ ậm ừ.

Đã qua đi có tới mươi ngày mà Ivan Akimốp vẫn cứ buộc phải trú chân trong cái lán nhỏ bên bờ khúc sông cụt. Còn Gôrbiacốp thì ngày ngày chờ đợi tin tức từ Narưm về. Sông đã đóng băng một lớp dày. Tuyết rơi phủ trên mặt đất có tới một ácsin[4] và người ta có thể đi bằng xe trượt tuyết.

Một hôm viên cảnh sát trưởng vùng Parabên là Varxônôphi Côvintêlianôvích Philatốp cưỡi ngựa đến nhà ông y sĩ. Lúc ấy Gôrbiacốp đang ngồi cân thuốc trong buồng. Ông chia thuốc ra thành từng thang. Thường ra, viên cảnh sát trưởng vẫn đến nhà Gôrbiacốp. Y đến phần để chăm lo sức khỏe cho y và phần khác để làm nhiệm vụ. Y có một thân hình cao ngồng và gầy đét. Chính cái sự gầy guộc đó của y đã hành hạ bao người - ngay chính bản thân y, vợ y và cả viên y sĩ.

Vừa đến, y đã cất giọng ồm ồm:

- Anh Phêđo này, ở đây thật ra mà nói, chỉ có hai người là thực sự đáng mặt được gọi là viên chức nhà nước: đấy là tôi và anh. Bọn vệ binh thì không tính làm gì, Một lũ ngốc!

Philatốp cứ thích nói to lên những lời như vậy, có lẽ vì chúng chứng tỏ lòng tự tin của y và cho y cái quyền đặt mình ngang hàng với viên y sĩ, một con người từ nơi xa đến và trình độ học vấn thuộc loại không phải thường.

- Điều đó là lẽ tất nhiên rồi, anh Varxônôphi ạ! - Gôrbiacốp trả lời. - Cả quốc gia này dựa vào chúng ta, những con người như tôi và anh đấy!

Gôrbiacốp mắt sáng lên, miệng cười tủm tỉm, nhưng rồi ông lại lập tức nghiêm nét mặt ngay, chính cái thái độ ấy của ông làm cho Philatốp vô cùng khâm phục. «Một con người thật là độc lập. Một chiếc trục chắc chắn của quốc gia». - Viên cảnh sát trưởng nghĩ thầm, không hề ngờ đến những điều chẳng lấy gì làm tốt đẹp mà viên y sĩ đang nghĩ về y.

Gôrbiacốp đẩy chiếc cân và các vị thuốc vào một góc, đứng dậy đến bên ngưỡng cửa đón viên cảnh sát:

- Nào, mời anh vào nhà, anh Varxônôphi, mời anh vào cho! Để tôi bảo đem nước pha trà. Thế nào, đi đường có mệt không anh?

Philatốp thậm chí không cởi áo khoác ngoài:

- Thôi, anh thứ lỗi cho, anh Phêđo, tôi vội lắm. Tôi đi thoải mái lắm. Đường xá rất tốt. Anh có quà đây này. Nhận lấy! Lại sách hả! Anh thật là một nhà trí thức, anh Phêđo ạ.

- Thế còn công việc của anh, ra sao rồi, anh Varxônôphi? Có chạy không?

- Đang gặp khó khăn đây, anh Phêđo ạ! Cái thằng tù vượt ngục ấy, nó biến mất, tựa hồ như nó đã chui xuống đất rồi. Anh nhớ không, cái thằng mà bọn tôi tìm bắt vào hôm cưới cháu Pôlia ấy?

- Biến mất à?

- Tựa như nó bốc hơi bay lên trời rồi ấy! Không lần ra một dấu vết nào! Ngài quận trưởng cảnh sát phát điên phát cuồng lên. Ông ta ra lệnh thuê nông dân đi vây lùng khắp các cánh rừng. Kể cả vùng Cônpasevô nữa. Tiền công đã chi rồi.

- Đấy chắc phải là một tên tù quan trọng nên ngài quận trưởng cảnh sát mới chăm lo đến thế, phải không anh?

- Quan trọng vào bậc nhất đấy, anh Phêđo ạ. Ngài quận trưởng cảnh sát nhân thể nói thêm rằng không chỉ có lệnh từ Tômxcơ xuống, mà cả Pêtécbua cũng đã đánh điện về rằng dù có phải cày đất lên, cũng phải tìm cho bằng được kẻ đã trốn khỏi nhà tù!

- Nói nghe dễ quá đi!

- Nhưng biết làm sao được! Nhiệm vụ mà! Ngay bây giờ đây tôi phải đích thân đi đến từng nhà để dụ dỗ bọn nông dân. May ra sáng mai có thể tập hợp được ít nhiều.

- Thế còn sức khỏe của anh, anh Varxônôphi? Cái xương bả vai của anh không đau nhức nữa chứ?

- Vẫn còn đau đấy.

- Coi chừng đấy, anh Varxônôphi, đừng có tự hại mình. Trông anh dạo này lại gầy quá rồi đấy.

- Nhưng biết làm sao được? Nhiệm vụ mà!

- Thì anh hẵng cứ nghỉ ngơi lấy một vài ngày, sưởi ấm đi một chút, có được không?

- Anh thấy đấy, lệnh xuống là không được trì hoãn cuộc vây lùng...

- Dù sao thì nhiệm vụ của tôi là phải nhắc nhở anh, anh Varxônôphi ạ.

- Thật tôi chẳng còn biết nên xử sự thế nào nữa.

- Cái đó là tùy ở anh thôi.

Viên cảnh sát trưởng vẻ mặt lo âu cất bước trở ra. Gôrbiacốp vội vàng giở gói sách mà ông vừa nhận được. Từ trong tấm bìa của một cuốn sách ông rút ra bức thư của trung tâm bí mật của Đảng ở Narưm. Thư báo tin cho ông biết:

«Người vượt ngục là Ivan Akimốp, bí danh của anh là «Granhít»[5]. Cần phải hết sức giúp đỡ anh để cuộc vượt ngục thành công tốt đẹp. Theo quyết định của Ban chấp hành trung ương, đồng chí Granhít nhận nhiệm vụ đi Xtốckhôn để tăng cường cho lực lượng của những người dân chủ xã hội theo đảng bônsêvích ở Thụy Điển và để làm một nhiệm vụ đặc biệt quan trọng.

Chúng tôi cho rằng ít nhất là trong vòng ba tháng tới cuộc vượt ngục chưa thể tiến triển về phía thành phố Tômxcơ được. Chúng tôi xin cảm ơn các đồng chí về mọi biện pháp mà các đồng chí có thể làm để giúp đỡ đồng chí Granhít.

Theo những nguồn tin xác đáng thì ở Narưm vừa có cuộc họp liên tịch giữa các quan chức cảnh sát và hiến binh để thảo luận về vấn đề phải ngay lập tức tăng cường kiểm tra việc canh giữ các tù chính trị, đặc biệt là đối với những người dân chủ xã hội theo đảng bônsêvích. Còn về việc Akimốp thì chúng dự định sẽ tổ chức một loạt cuộc vây lùng ở các địa điểm sau: Parabên, Cônpasevô và Crivôsêinô».

Gôrbiacốp đốt mảnh giấy trên ngọn lửa cồn, bóp nát tro rồi trộn vào với tàn thuốc lá trong cái gạt tàn. Sau đó ông đứng dậy và đi đi lại lại trong buồng từ góc này sang góc kia, từ chỗ bàn làm việc đến chỗ chiếc tủ đứng và ngược lại.

Việc đầu tiên mà ông phải làm ngay tức khắc là ngăn cản không cho viên cảnh sát trưởng tổ chức được các cuộc vây lùng. Nếu không thì sẽ gay go cho Akimốp. Tuyết là một kẻ phản bội tàn nhẫn vô cùng. Nó sẽ giữ lại trên mặt nó tất cả mọi dấu chân mà con người thì lại chưa biết được cách xóa dấu chân mình trên tuyết. Cuộc lùng sục mà tiến đến đây, đến cái nhánh sông ở Parabên này thì dứt khoát chúng nó sẽ không bỏ qua khúc sông cụt. Mà Akimốp thì không có đường nào để có thể thoát khỏi nơi đây: xung quanh chỉ rặt có rừng và những cánh đồng cỏ tuyết phủ trắng, mênh mông.

Việc thứ hai ông sẽ phải làm là - đưa Akimốp đến nơi ẩn nấp mới, chắc chắn và bảo đảm hơn, để anh có thể ở đấy đến hết mùa đông và để cho những cuộc lùng sục, vây bắt và những cơn thịnh nộ của bọn cảnh sát lắng xuống phần nào.

Gôrbiacốp cứ đi đi lại lại mãi trong buồng, đốt hết bao nhiêu là thuốc lá mà cuối cùng vẫn chẳng nghĩ ra được sáng kiến gì.

Bỗng cánh cửa ra vào kẹt mở, ông già Phêđốt bước vào. Ông cụ bao giờ cũng thận trọng và lễ độ trong cách đối xử với người con rể. Trong thâm tâm ông cụ không chỉ nể mà còn tôn trọng con người ấy. Ông cụ nể - vì cái đầu óc độc lập của ông, vì trí thông minh và vì tinh thần chịu đựng. Và tôn trọng vì tấm lòng nhân hậu và sự chăm chút của ông đối với ông cụ. Ông cụ thường vẫn thầm nghĩ về con rể: «Anh quả là một con người phúc đức, anh Phêđo ạ. Gặp phải đứa khác thì nó đã đá phốc tôi đi từ lâu rồi và để mặc cho tôi chết rấp ở bờ rào bờ dậu nào đó. Hoặc nó đã cưới một con vợ mới và để cho mụ ta mặc sức hành hạ tôi khiến tôi phải chết đi cho sớm. Nhờ đâu mà trời lại phú cho tôi cái hạnh phúc được sống với anh trong những ngày tuổi già sức yếu này?»

- Anh Phêđo ạ, tôi có một điều cần nói với anh, - cụ Phêđốt nói, mắt nhìn vào bà giúp việc đang hý húi cạnh bếp lò và tay thì nhanh nhẹn cởi khuy áo khoác.

- Phate cứ vào đi. Để cửa đấy con đóng lại cho.

- Anh Phêđo này, tôi đã gặp Gavơriukha rồi đấy. Anh ấy có vẻ rất lo, - ông già nói, đưa tay vuốt vuốt mái tóc quăn và dừng lại ở giữa gian buồng.

- Phate ơi, thế đầu đuôi câu chuyện ra sao?

- Anh ta đứng trực sẵn để đợi tôi và tự nói: «Cụ hãy cứu giúp con, trong khi còn chưa muộn». Chả là tối hôm qua có hai thanh niên đã đến cái lán ấy. Một người tuổi chừng mười bốn còn người kia chừng độ hai mươi. Cả hai cùng trượt tuyết. Họ hoảng sợ khi chợt thấy Gavơriukha, và cả hai cùng ù té chạy ra phía đường mòn. Và thế là suốt cả đêm qua Gavơriukha không ngủ, yên trí rằng mình sẽ bị vây bắt.

- Được rồi, phate ạ, thế nhưng phate có để ý xem vết trượt tuyết đi về hướng nào không?

- Có, tôi có để ý xem rồi, anh Phêđo ạ. vết trượt đi về phía Bônsôiê Nhêxtêrôvô.

- Thế thì tốt đấy. Có nghĩa là họ không đến ngay nhà viên cảnh sát trưởng mà còn đi bàn bạc với bà con trong làng trong xóm. Nhưng mà họ bàn bạc với ai kia chứ?

- Tôi cũng chả biết với ai.

- Đấy, điểm quan trọng của vấn đề là ở đấy, ở chỗ không biết họ bàn bạc với ai. Mà thời gian của chúng ta thì đã gấp lắm rồi. Nếu không lập tức chuyển Gavơriukha đi, thì chỉ tối nay thôi là bọn vệ binh sẽ ập đến bắt anh.

- Thế đối với anh, Gavơriukha có quan hệ thế nào, là bạn hay chỉ là người bắt dây liên lạc?

- Vừa là bạn cũng vừa là người bắt dây liên lạc, lại vừa là anh em nữa - là tất cả cùng một lúc.

- Vậy thì ta phải bảo vệ lấy anh ta.

- Nhưng mà làm cách nào để bảo vệ hả phate?

- Anh cứ yên tâm. Tôi sẽ đưa anh ta vào sâu trong rừng taiga rậm rạp. Vũ khí tôi đã chuẩn bị sẵn sàng rồi. Còn thức ăn thì anh bảo chị giúp việc gói ghém cho. Tôi với anh ấy sẽ cùng nhau sống trong rừng rậm một thời gian cần thiết, cứ coi như tôi tổ chức một chuyến đi săn. Sẽ chẳng ai có thể nghĩ được rằng tôi đã đưa anh ấy đi theo.

Gôrbiacốp trầm ngâm suy nghĩ. Ông già đưa ra một ý kiến quả không phải là đơn giản. Từ đây đến rừng taiga, nơi ông cụ vì những lý do này khác đã từng nhiều lần sinh sống, phải đi mất hai ngày. Ở đấy có một chiếc lán dựng đã từ lâu. Ngoài việc săn bắn còn có thể đánh cá. Việc ăn uống chẳng thành vấn đề gì cho lắm. Chỉ có điều đường đất xa xôi và cảnh vật hoang vu kinh khủng, đường đi đến đó chỉ có những người đi rừng rất thành thạo mới lần ra. Biết đâu các đồng chí ở trung tâm lại sẽ chẳng tìm ra một cách nào khác tốt hơn để bảo vệ Akimốp. Mà chưa biết chừng có khi lại gặp dịp may cho phép Akimốp tiếp tục đoạn đường, chẳng hạn như anh ta có thể đóng giả làm một viên quan chức của nhà nước đi làm một nhiệm vụ bí mật nào đấy? Lúc ấy thì ông, Gôrbiacốp này, biết làm gì? Có cách nào vào được tận rừng taiga xa tít ấy để mà đưa Akimốp trở ra, qua bao nhiêu là rừng rậm, suối, sông và đầm lầy kia chứ?

- Thế này nhé, phate. Phate hãy mang hộ con những gói thuốc bột này đến nhà ông cảnh sát trưởng đưa cho vợ ông ta và nói với bà ấy hộ con rằng bà ấy phải bắt ông ta nằm nghỉ đi. Dạo này ông ta gầy lắm mà lại phải đi đường trường đến tận Narưm, đấy đâu phải chuyện đùa.

Ông già nhìn Gôrbiacốp với đôi mắt dò hỏi. Người con rể bắt gặp cái nhìn ấy và hiểu ý ông:

- Con định thế này, phate ạ: viên cảnh sát trưởng Philatốp nằm một chỗ và như vậy cuộc vây lùng mà hắn định sẽ tổ chức vào ngày mai sẽ không thành. Trong khi phate đi đến đấy thì con cũng sẽ cố nghĩ ra một cách nào khác nữa.

Ông già bước ra và lát sau trở lại đã ăn mặc ấm áp gọn gàng: trong chiếc áo lông ngắn, chiếc mũ lông chó và đôi ủng lông.

Gôrbiacốp đưa những gói thuốc mà viên cảnh sát trưởng cần uống cho ông cụ và dặn dò thêm để đề phòng:

- Phate, cha đừng có nói ý kiến gì của cha đấy nhé. Cứ đưa xong là về thôi.

- Nhất định là phải thế rồi, - ông cụ nói mà như người lầm bầm. Dưới đôi lông mày rậm, đôi mắt ranh mãnh của ông cụ loáng lên cái ánh trẻ trung, nụ cười vừa chạm tới đôi môi dạn dày sương gió liền tắt phụt ngay như tia lửa giữa trời gió thổi tứ bề.

Bên ngoài cửa sổ, tuyết rít lên ken két dưới bước chân của ông già. «Sắp có băng giá!» - Gôrbiacốp chợt nghĩ. Rồi ông lại tiếp tục đi đi lại lại trong căn phòng. Những cách giải quyết rất khác nhau đang lần lượt hiện ra trong đầu óc của ông: «Nếu như ta đưa anh ấy về nhà. Giả làm như anh ta là quan trên từ Tômxcơ xuống kiểm tra công việc... chẳng hạn. Không được. Mà rồi người ta lại có thể hỏi mình: thế ngài ấy đi với ai, đi bằng xe ngựa nào? Những người đánh xe ngựa ở đây thì ai mà chả biết. Không, không thể chấp nhận cách giải quyết này».

«Hay là chuyển anh ta đi một nơi nào khác? Như đưa anh ta đến chỗ những người đánh cá trên sông Ôbi chẳng hạn. Ta sẽ tự đưa đi và sẽ giới thiệu với tất cả mọi người rằng đấy là bạn thời niên thiếu của ta ở thành phố ra chơi... Rồi ta sẽ xin với họ cho anh ấy ở lại đấy chừng tuần lễ lấy lý do vì anh ấy rất mê công việc bắt cá vào mùa đông... Nhưng rồi sau tuần lễ ấy thì ta biết làm gì? Và ai mà bảo đảm được rằng ở đấy người ta lại không đi khai báo ngay từ buổi đầu tiên khi anh ta xuất hiện? Bây giờ thì ở đâu mà bọn cảnh sát lại không lùng sục đến, cứ nơi nào có người là có mặt bọn chúng rồi».

Và như vậy là, cho đến lúc ông già trở lại, Gôrbiacốp vẫn chẳng nghĩ ra được một cách gì khác cả. Còn ông cụ thì lại báo cho con rể một tin vô cùng kinh ngạc:

- Anh Phêđo ạ, thuốc thì tôi đưa cho mụ vợ của Philatốp rồi. Mụ ta cảm ơn bằng cái giọng nghe như đấm vào tai. Mụ dặn tôi phải nói lại với anh là mụ sẽ không chịu nợ nần đâu đấy. Ý giả: ơn sẽ trả bằng ơn.

- Thế cha không nhìn thấy chính hắn ta à?

- Thấy chứ! Hắn đang bận rộn với cái nhiệm vụ bẩn thỉu của hắn...

- Nghĩa là thế nào kia ạ?

- Hắn ngồi với tên vệ binh của làng Côxtarôvô và đang bàn kế hoạch làm sao nhanh chóng chặn các ngả đường để cho Gavơriukha không còn lối nào mà thoát nữa.

- Cha không nghe thấy chúng bàn bao giờ thì sẽ bắt đầu dăng lưới?

- Ngày mai hắn sẽ cho đội quân chó đẻ của hắn lên đường. Chính vợ hắn nói với tôi như vậy. Chỉ sau bữa cơm trưa, khi hắn đã làm xong cái nhiệm vụ khẩn cấp ấy, hắn mới yên tâm nằm vào chiếc đệm lông để nghỉ.

- Phate, thế bây giờ chúng ta phải làm gì? - Gôrbiacốp dù muốn cũng không thể nào giấu nỗi lo lắng của mình.

- Ta sẽ đưa Akimốp đi khỏi đây trước khi chúng tới, anh Phêđo ạ.

- Làm thế nào mà đi kịp được, phate?

- Đêm nay tôi sẽ đưa Gavơriukha vào sâu trong rừng taiga. Đến khi chúng nhận ra thì đã chẳng còn dấu vết gì.

- Phate hãy chuẩn bị đi. Chúng ta không còn cách nào khác nữa. - Gôrbiacốp nói và ông đau lòng nghĩ tới cô con gái của mình: «Giá như có Pôlia ở nhà thì tốt biết bao! Nó sẽ giúp ông ngoại chuẩn bị và đưa tiễn ông lên đường».

Chương ba

1

Trong lúc đó thì Pôlia lại đang sống ở gia đình mới của cô. Mọi người đều tỏ thái độ xét nét đối với cô, và cả cô cũng lại chú ý xem xét mọi người để cố gắng hòa vào với họ. Gia đình Crivôrucốp tuy không lớn, nhưng mỗi người một tính một nết. Trước tiên phải kể đến chính bản thân lão Êpiphan Cornêevích Crivôrucốp. Ngoài năm mươi tuổi rồi, nhưng vóc dáng cao lớn của lão vẫn cân đối, chắc nịch, mái tóc màu hạt dẻ sẫm chưa hề có một sợi bạc nào, đôi mắt nâu như có lửa, giọng nói sang sảng - lão mà cất tiếng là khắp nhà trong nhà ngoài đều nghe rõ.

Êpiphan là một gã đàn ông tháo vát. Cả vùng này người ta đều nói về lão như vậy. Và đúng thật như vậy, không tháo vát thì sao có thể thắng yên vào cuộc đời của mình một cách ranh ma như thế? Êpiphan bắt đầu là một anh đi chào hàng thuê cho lái buôn Grêbênsicốp, thế mà bây giờ chính lão hầu như cũng trở thành một lái buôn rồi. Những ngày đông giá rét, Êpiphan đánh xe ngựa sục sạo khắp vùng Narưm để thu mua cá ở các trảng cát rốn sông, trại du cư, chở về cất trong các kho chứa của mình ở Gôlêsikhinô, để rồi sau dịp lễ Giáng sinh thì đưa các đoàn xe chở cá ra bán ở Tômxcơ. Cứ mỗi đoàn gồm hai chục cỗ xe ngựa kéo. Mà mỗi cỗ xe ấy như thế nào kia? Đó không đơn giản là con ngựa thắng vào cỗ xe trượt tuyết có cùng càng xe hoa văn rực rỡ. Mà đó là một cái thùng cao lớn bện bằng cành anh đào dại và cành liễu, chất đầy các loài cá tuyết sông, cá chiên, cá hồi v.v.; nần nẫn như những súc gỗ, được chằng buộc chặt vào những cái vòng sắt ở xe. Mỗi cái thùng như vậy chí ít cũng phải chứa tới hai mươi pút[6] cá. Còn nếu ngựa khỏe hơn, thì dễ phải kéo tới hai mươi lăm pút! Tiền ra tiền!

Mỗi vụ đông lão Êpiphan đưa có tới mười đoàn xe như vậy ra thành phố và lão cảm thấy những món lãi mới làm phình cái túi đựng tiền của lão. Lão lại dong duổi xe tới vùng sông Ôbi, ở đó lão có cơ man nào bạn bè quen thuộc. Bên chai rượu vốtca với món cháo cá nổi đầy váng mỡ, họ chén chú chén anh, chuyện xa chuyện gần, thề thốt mãi mãi thân nhau, rồi khi đã say mềm họ ôm hôn nhau chùn chụt. Lão Êpiphan gửi lại tiền đặt cọc để mua những mẻ cá mà họ sẽ đánh được vào vụ thu đông. Năm cũ còn chưa qua, năm mới cũng chửa tới, mà lão Êpiphan đã có dư hàng dự trữ. Lão chỉ còn việc đánh xe đi các nơi mà thu nhặt cá, và thế là một đoàn xe mới đã lại sẵn sàng. Cuộc sống cứ quay vòng như thế chẳng khác gì cái bánh xe của cối xay bột!

«Chó sói sống nhờ bốn cẳng chân, còn tôi - sống nhờ con ngựa với cỗ xe». - lão Êpiphan thường cười ha hả nói vậy. Và quả thực, cái điều thiếu duy nhất ở lão, chính là sự yên ổn: lão không làm sao có thể ngồi yên một chỗ.

Ít khi lão có mặt ở nhà. Lúc thì theo các đoàn xe đến Tômxcơ, lúc lại la cà ở các trảng nước của cánh dân chài. Ấy là vào mùa đông. Còn mùa hè lão sục sạo đến các bến cảng, mang số cá tươi ở các thuyền có mui của mình bán cho các tàu thủy vãng lai. Mà khi nào có mặt ở Gôlêsikhinô, thì lão cũng đâu có chịu ngồi yên tại nhà, lão vội vã ra ngay đồng cỏ. Lão có tới ba chục con ngựa kéo xe. Ngoài ra, còn đầy cả một chuồng ngựa con, bò cái, cừu. Mùa đông ở Narưm thường kéo dài. Để nuôi được đàn gia súc như vậy qua vụ đông, chí ít mỗi đầu con cũng phải có lấy ba mươi đống cỏ thơm ngon. Mà cỏ khô đâu có tự nó chạy về sân cho! Phải ra đồng mà cắt, phơi, cào, đánh đống, rồi chuyên chở về nhà.

Lão Êpiphan đưa toàn bộ gia đình ra đồng cỏ, lại còn mướn thêm dăm chục người làm công nữa.

Người ta ưa đến làm thuê cho lão Êpiphan. Ông chủ Êpiphan cho ăn khá, thỉnh thoảng còn thưởng cho một cốc chất cay và công sá cũng không cò kè, không chi li từng đồng xu.

Họ ưa lão còn vì tính tình lão vui vẻ. Lão vốn là một người cởi mở, tháo vát. Bản thân lão không lẩn việc, xông vào công việc nặng nhọc, nhưng lão cũng không buông lơi cho người khác, lão hò hét, thúc giục, mọi chuyện chậm chạp hay vụng về lão giễu cợt bằng lời lẽ cay độc, không chịu nổi, đôi khi còn chửi bới đến mức nghe phát ngượng.

Lão Êpiphan cũng có những hành vi tội lỗi. Đôi khi lão quá chén. Những lần như vậy lão say bí tỉ. Chân nam đá chân chiêu, mặt mày nhợt nhạt, hốc hác, theo cái cầu thang dốc đứng quét đậm thổ hoàng, lão lần lên căn buồng của lão ở tầng hai và nằm vật xuống giường. Lão nằm li bì như thế suốt cả hai, ba ngày đêm. Không ai nhìn thấy lão, nghe tiếng lão. Những ngày ấy chỉ có một mình Anphixa, người vợ, người giúp đỡ, bà chủ gia đình, là quẩn quanh bên lão. Vợ chồng chuyện trò với nhau sẽ sàng, gần như nói thầm. Hai người lời đi tiếng lại chuyện gì thì họa chỉ có riêng Chúa mới biết.

Anphixa, về mụ thì ở Gôlêsikhinô mỗi người nói một phách. Nhiều người cho rằng chính mụ mới là nhân vật chủ chốt trong gia đình Crivôrucốp. Anphixa là một mụ đàn bà đẫy đà, cao lớn, bộ dạng ung dung. Trong làng người ta gọi mụ là «cố bà», có lẽ vì mụ ta béo tốt, bệ vệ và sùng đạo. Xuất thân mụ rất bình thường. Bố của mụ là một nông dân làng Ilinxcôiê, ở đấy lão mở quán trọ.

Anphixa hơn chồng chừng năm tuổi. Đấy là theo lời của mụ, chứ thực ra chồng mụ trẻ hơn mụ những tám tuổi kia. Và cái bí ẩn của cuộc hôn nhân không xứng đôi chính là ở chỗ này.

Khi còn là con gái, Anphixa đã gặp một tai họa. Vào năm hai mươi tuổi, cô bị ốm một trận thập tử nhất sinh. Đáng lẽ phải đi lấy chồng thì bệnh hoạn lại bắt cô gái nằm liệt giường liệt chiếu. Bệnh phong thấp làm cho cái thân hình xinh đẹp của cô méo mó đi. Chân tay cô sưng phù cả lên. Ngón tay ngón chân cong cớn, trên xương sống nổi lên hai khối u bằng nắm đấm. Bố mẹ cô đã tìm đủ phương cứu chữa: nào là dìu cô ta ra tắm sương buổi sớm, nào là cho uống thuốc lá lẩu, ủ người cô vào chiếc khăn bông nóng, cho ngồi ngâm trong thùng nước cháo tấm kiều mạch. Rồi chở cô đến tận Tômxcơ, nhờ cậy các giáo sư danh tiếng của trường đại học hoàng gia, là trường đầu tiên ở Xibiri chẩn bệnh giúp. Quanh quẩn như vậy mất cả năm năm trời, chẳng đi đến đâu cả. Mẹ cô thì kêu than khóc lóc, còn ông bố thì thở ngắn thở dài. Đâu phải là chuyện giản đơn: một đứa con gái mà lại suốt đời tàn tật, trái tim của mẹ cha đau đớn biết chừng nào?!

Thế mà chỉ trong một mùa hè Phêđốt Phêđôtôvích Bêdơmaternức đã chữa cho Anphixa lành bệnh. Cũng không hẳn là ông đã trực tiếp chữa cho cô, mà là ông cụ đã mách cho một lời khuyên hay giữa lúc cha mẹ cô gái đã hoàn toàn thất vọng và cam chịu để số phận dắt dẫn mình.

Ông Phêđốt Phêđôtôvích hồi đó đi hộ tống thuê cho đoàn xe chở cá từ Parabên lên Tômxcơ. Ở làng Ilinxcôiê họ ngủ lại quán trọ. Trong bữa cơm tối, người chủ quán sau khi đã dìu cô gái đang kêu khóc vì đau đớn lên nằm trên mặt bếp lò, đã đến cùng ngồi bên chiếc bàn lớn trên có chiếc ấm xamôva chứa đến hai thùng nước. Nhờ hơi ấm của bếp lò cơn đau đớn cũng dịu dần.

Mọi người bàn tán về cái tai họa bỗng dưng không đâu đã ập xuống gia đình người chủ quán, ông Phêđốt Phêđôtôvích nói ngay:

- Này, thế ông đã thử chữa bệnh cho con gái ông bằng bùn chưa?

- Bùn nào kia?

- Bùn hồ ấy.

- Chữa thế nào, ông cụ kể cho con nghe nào!

Và ông Phêđốt Phêđôtôvích đã kể rõ ngọn ngành. Câu chuyện đầu đuôi đại khái như sau: chừng mười năm sau ngày ông Phêđốt Phêđôtôvích bị đày đến vùng Narưm này, chính bản thân ông đã chớm mắc bệnh phong thấp. Trước đó ông là một người có sức khỏe ghê gớm. Nhưng bệnh tật lại tỏ ra mạnh hơn ông. Nó gò lưng ông còng xuống, và ông phải đi lom khom, hai chân bước khuỳnh rộng.

Ngày trước, khi đi săn có lần ở cánh rừng taiga, ông Phêđốt Phêđôtôvích có để ý thấy một hồ nước. Nhìn bề ngoài nó chẳng có gì khác với những hồ nước bình thường cả. Nó nằm trong một vùng đất trũng, bao bọc hồ là rừng cây rậm rạp, quanh sát bờ hồ là lau sậy um tùm. Thỉnh thoảng dải cát bên bờ phủ một lớp váng xanh, trên mặt váng sờ thấy nhờn nhờn, nhưng khi gió làm cho nước hồ nổi sóng thì những đợt sóng đánh lên bờ đã cuốn sạch đi lớp váng xanh nhờn nhờn ấy. Về mùa hè, ông Phêđốt Phêđôtôvích đã quen đến tắm ở đây. Ông còn mang cả quần áo đến đây giặt rũ. Rồi tự nhiên ông cảm thấy dễ chịu dần, trước tiên là hai chân. Những ngón chân sưng vù đã mềm trở lại và điều khiển chúng đã dễ dàng hơn. Bắt đầu từ đó ông Phêđốt Phêđôtôvích đã đến đây tắm hàng ngày và không chỉ tắm thôi, ông còn rúc vào bùn và nằm yên ở đấy.

Trời bắt đầu lạnh, nhưng ông Phêđốt Phêđôtôvích vẫn cứ thường xuyên đến hồ. Ông nằm xuống rúc vào bùn, cảm thấy hơi ấm từ lòng đất thấm ra. Rồi đến lúc phải trở về Parabên vì mùa đông đã đến, tuyết xuống, hồ đã đóng băng. Ông Phêđốt Phêđôtôvích đã lấy thanh trượt tuyết để đi và ông sung sướng reo lên: vùng thắt lưng ông không còn cảm thấy cộm chút nào, không còn đau đớn, đôi chân lanh lợi nhẹ nhõm, cứ muốn lao đi.

Dù khó nhọc thế nào đi nữa mới đến được rừng taiga xa, ông bố cũng đưa được cô con gái Anphixa tới cái hồ nước ấy. Cuối mùa hè năm ấy Anphixa đã dậy được, đi lại dễ dàng, hớn hở, mừng rỡ, như thể chưa từng phải chịu cực khổ suốt năm năm trời. Cô gái quì phục xuống trước mặt ông già Phêđốt Phêđôtôvích, hai tay ôm lấy ngực, mà nói:

- Con sẽ suốt đời cầu Chúa phù hộ cho ông. Mà nếu như sau này khi nào ông gặp sự chẳng lành con sẽ là người đầu tiên chạy đến để giúp ông được tai qua nạn khỏi. Chính Chúa đầy lòng lành đã mang hình ông xuống cứu giúp con.

Anphixa trở về nhà. Cha mẹ cô cho rằng giờ đây đã đến lúc phải gả chồng cho con gái. Hai ông bà già bắt đầu giành dụm tiền để làm của hồi môn và cùng lúc ấy nhắm cho con một chàng rể.

Tuy Anphixa là một cô gái xinh đẹp và khỏe mạnh, nhưng cuộc đời cô đã chệch bước. Trong khi cô ốm đau nằm liệt giường thì các bạn gái đã đi lấy chồng hết cả, đã sinh con đẻ cái. Bọn con trai cùng lứa cũng đã theo nhau lấy vợ hết rồi. Anphixa đổ sầu. Cô sống không bạn gái, chẳng bạn giai. Và cô càng sầu não khi các em gái cô hết đứa nọ theo đứa kia đều đi lấy chồng cả: Épđôkia, Glaphira, Nêônila, Marpha.

- Gái già! - Anphixa ngày càng phải nghe nhiều người nói về mình như vậy.

Nhưng vào lúc cái thời kỳ ấy, khi Anphixa tuổi đã quá ba mươi và cô đã toan an phận sống trọn đời còm cõm một thân một mình, thì anh chàng Êpiphan tự nhiên lại hay lui tới cái quán trọ. Phận sự một anh quản lý cho thương gia Grêbênsicốp, anh ta phải đánh xe đi khắp mọi làng mạc, đến các cơ sở đánh cá và săn bắn. Là một gã trai ngang tàng, anh chàng thích sán bên đám đàn bà con gái, những ả góa còn trẻ, các mụ gái già, những ngữ đàn bà ham giống đực, đều biết anh ta, cố tìm mọi cách để quyến rũ cho được. Còn anh chàng thì cho ả này tấm khăn vuông, ả khác - một phuntơ[7] bánh bàng, ả thứ ba - một lọ kẹo.

Êpiphan đã tìm được cả cách đến với Anphixa. Thoạt đầu cô gái cũng tỏ vẻ nghiêm nghị, khước từ những chuyện lân la của anh ta, nhưng sau cô đã quy thuận. Chẳng bao lâu sau cha mẹ Anphixa vỡ chuyện cô con gái mang thai.

Lần sau, khi Êpiphan lại xuất hiện ở quán trọ, cha Anphixa đã gọi anh ta vào buồng trong, đóng chặt cửa lại và vung quả đấm xông vào anh ta:

- Quân đểu cáng, mày làm nhục nhã tao! Mày phải cưới nó! Không cưới nó, tao sẽ rình mày ở bờ sông Ôbi, tống mày xuống hố băng cho cá chuối nó ăn!

Nhưng khó lòng mà dọa dẫm nổi Êpiphan. Bởi khi đi đường bao giờ anh ta cũng mang tiền theo và vì thế luôn thủ theo cả khẩu súng ngắn nước ngoài lắp sẵn đạn.

- Bỏ một nghìn rúp ra tôi sẽ cưới! - Êpiphan nói, nhăn nhở hai hàm răng trắng lấp lánh. Lúc ấy anh ta đã nảy ra ý định sẽ từ bỏ cái nghề làm anh quản lý khốn nạn này để leo lên con đường tự lập.

Trôphim, bố của Anphixa, đã phải van xin. Ông bắt đầu rên rỉ là gã trai muốn hất đổ cột chống nhà ông, nói gọn hơn là muốn làm cho ông tan cơ nát nghiệp. Nhưng Êpiphan biết rõ hơn ai hết là những ông chủ quán trọ bao giờ cũng tích góp được khá nhiều tiền của. Tiền tìm đến theo nhiều đường: công trọ, tiền trà, tiền ăn, tiền cỏ khô, thức ăn cho ngựa, bò. Các chủ quán còn lén lút bán cả rượu lậu. Khoản này thì tha hồ cắt cổ, không phải kiêng nể gì! Họ biết rằng một khi người khách trọ đã muốn tợp một ngụm chất cay, thì giá cả đắt rẻ không kể gì!

Dù Trôphim có muốn thoái thác thế nào đi nữa, cuối cùng vẫn phải bằng lòng với đòi hỏi của Êpiphan. Không trì hoãn lâu la, người ta tổ chức ngay đám cưới. Êpiphan nhận vợ rồi đưa cô ta về Parabên. Câu chuyện về cuộc thỏa thuận giữa Êpiphan và ông bố vợ đã lọt ra ngoài, tất nhiên là như thế. Mọi người ngạc nhiên quá chỉ còn biết dang rộng hai tay mà nói với nhau:

- Cái thằng Êpiphan ranh ma thật! Moi được của bố vợ hẳn một nghìn rúp! Vì cớ gì và mánh khóe thế nào thì họa chỉ có Chúa mới biết!

Nói chung là thiên hạ bàn tán không ít về cuộc hôn nhân ấy. Một số người còn đưa ra những lời tiên đoán không lấy gì làm hay ho: «Chỉ dăm năm thôi là Êpiphan sẽ bỏ Anphixa! Làng nào mà hắn chẳng có một ả!»

Ấy vậy mà chẳng bao lâu những kẻ lắm mồm và những kẻ hay ngồi lê đôi mách đều phải im thin thít. Êpiphan như được thay bằng một con người khác. Anh ta bệ vệ hẳn ra. Suốt ngày bận rộn với công với việc. Đến lúc này mọi người mới vỡ nhẽ ra là cái việc Anphixa ở nhà với bố cho đến tuổi ba mươi thật không phải là vô ích. Cô nàng đã học được ở lão già bao nhiêu là sự thông minh và khôn khéo trong cách xử sự ở đời. Khi sống chung được ba năm thì Êpiphan đã tậu được một ngôi nhà hai tầng ở Gôlêsikhinô, mua xe ngựa và bắt đầu cho xe chạy khắp vùng Narưm, chưa bao giờ anh ta hăng say đến thế. Những người hay để ý nhận ra ngay điều đó và đánh giá:

- Êpiphan là cái gì? Chỉ là đám khói! Ngọn lửa của anh ta là Anphixa.

Nhìn sâu vào cuộc sống của gia đình chồng, Pôlia thấy những lời nhận xét trên quả là rất đúng. Không phải Êpiphan, mà Anphixa mới là chiếc lò xo chính trong cái thế giới vợ chồng Crivôrucốp. Bà ta là tất cả: là người ra lệnh, là quan tòa, là người bảo ban chỉ dẫn. Với cái tính nhẹ dạ của mình, Êpiphan có lẽ đã không thể đạt được lấy một phần mười những thành quả của gia đình, nếu như Anphixa không kịp thời ngăn chặn y khỏi những sai lầm và những mối hiểm họa, không chỉ cho y thấy cần phải đi đâu và đi vào lúc nào để kiếm lời, cần phải chơi bời, bè bạn với ai và với ai thì lại cần phải ngáng chân họ lại.

Mặc dù có dáng vóc to cao, Anphixa đi lại khá nhẹ nhàng nói năng nhỏ nhẹ, tiết kiệm điệu bộ, nhưng có một cái gì đó rất độc đoán, rất cứng rắn, thậm chí, tàn nhẫn trong vẻ mặt của mụ ta, - chỉ cần mụ đưa mắt, vẫy tay, nói một câu bằng cái giọng rin rít - thế là người ta phải cúi đầu. Thậm chí đến cả những con chó to như con bê, rất dữ, không ai dám đến gần, mà cũng chỉ vừa trông thấy Anphixa là đã phải vội ngồi phịch xuống và vừa kêu ư ử vừa ngước nhìn bà chủ bằng cặp mắt phục tùng, đáng thương.

Ngay từ ngày đầu tiên, Pôlia đã hiểu ra: hình như mỗi người trong gia đình này đều phần nào phụ thuộc vào Anphixa, mụ khuất phục họ khi bằng trí thông minh, khi bằng thái độ bình tĩnh, khi lại bằng cái quyền hành kín đáo và có tính toán của mình. Pôlia hiểu ra cả một điều khác nữa: Anphixa rồi sẽ để mắt đến cả cô và sẽ làm cho cô cũng trở nên ngoan ngoãn, biết phục tùng, và không cho phép cô phá vỡ những nền nếp đã được quy ước trong gia đình Crivôrucốp từ bao năm. Tạm thời thì Pôlia vẫn được sống tự do thoải mái. Cô vốn rất vui tính, hay cười và thường thích tán chuyện tào lao. Cô lớn lên trong phong cách sống thoải mái ở gia đình, cô không hề biết đến sự áp chế, sự cấm đoán là gì. Cha cô, ông cô và cả mẹ cô nữa, cho đến những ngày cuối cùng vẫn yêu cô bằng một tình yêu lý tưởng và cao thượng, cái tình yêu thức tỉnh ở con người ước muốn làm điều có ích, giáo dục trong con người lòng tự trọng đối với bản thân mình.

Người thứ ba trong gia đình Crivôrucốp là Nhikipho. Nó là đứa con thứ tư của Anphixa. Ba đứa đầu đã chết ngay từ khi còn nhỏ xíu, không sống được đầy năm.

Khi Nhikipho ra đời, Êpiphan và Anphixa đã quyết tâm cố gắng nuôi nó cho bằng được.

Mụ lang Xeclêtêia ở một làng thuộc dòng cựu giáo xa tít tận đâu đâu được họ đón về cho ở tại nhà. Mụ Xeclêtêia nắm được bí mật của các loài cây cỏ, mụ sao chế chúng thành những thang thuốc để cho thằng bé uống và đắp vào người. Nỗi lo lắng của những người làm cha làm mẹ thật là đúng lúc. Đứa bé sinh ra quả có yếu ớt, ốm o, gầy guộc, không biết làm sao mà nuôi nổi nó thành người. Ấy thế mà không hiểu vì nhờ có mụ lang Xeclêtêia hay vì cái số của nó, Nhikipho đã sống. Nhưng nếu nói cho công bằng thì có lẽ là nhờ công của ông y sĩ Gôrbiacốp. Vào những ngày khó khăn nhất, Êpiphan đã mời Gôrbiacốp đến xem bệnh cho đứa trẻ. Ông y sĩ ngồi rất lâu cạnh bệnh nhân, gõ gõ vào cái lưng xương xẩu của người nối nghiệp nhà Crivôrucốp.

Năm nó lên mười tuổi, lúc đó mụ Xeclêtêia đã chết từ lâu, Nhikipho bỗng nhiên khỏi hết các bệnh tật và bắt đầu khỏe lên trông thấy. Từ đó trở đi không còn thấy dấu vết một bệnh tật nào trên người nó, tựa hồ như gió đã thổi chúng đi mất tích. Năm mười sáu tuổi, Nhikipho lớn ngang bằng bố; hai vai rộng nở nang, giọng nói ồm ồm và tối tối nó đi chơi với đám thanh niên hai mươi tuổi như người bằng vai bằng vế. Nhìn cậu quý tử của mình, Êpiphan và Anphixa mừng không sao tả xiết. Sau đó tai họa lại ập đến: đứa em gái, ra đời sau Nhikipho ba năm, chỉ sống được cả thảy bảy tuần lễ.

Nhưng đến bây giờ thì Nhikipho không chỉ đem lại cho gia đình những niềm vui. Cha mẹ nó cũng phải chịu bao cay đắng.

Chẳng hiểu nó giống ai và đi theo ai, nhưng nó là một thằng con trai ngổ ngáo, gây sự với tất cả mọi người, không chỉ ở Gôlêsikhinô, mà cả ở Côxtarêvô và ở Parabên nữa. Nó luôn luôn gây gổ, đánh lộn và phá phách lung tung. Với một lũ bạn bè ngổ ngáo, tối tối chúng kéo nhau đi trêu bọn con gái làng, chặn đường đánh bọn thanh niên ở các làng lân cận, phá phách các vườn tược của các nhà, tổ chức các đám đánh nhau bên cạnh nhà thờ Parabên vào lúc các đoàn xe đám cưới đến. Trong những trận ẩu đả ấy, chính Nhikipho cũng bị đau. Nó trở về nhà, hôm thì mặt mày sưng húp, hôm thì dập mũi đến chảy máu, hôm thì sái tay. Êpiphan và Anphixa đã thử tìm cách trừng phạt thằng con trai, rồi lại ngọt nhạt dỗ dành nó - nhưng cũng chẳng có tác dụng gì. Tính gây gổ của thằng Nhikipho có phần dịu xuống là vì một lý do hoàn toàn khác: hắn mê cô con gái viên y sĩ Gôrbiacốp tên là Pôlia. Hễ cứ thấy mặt cô gái ấy ở đâu, trong các tối vui hay thậm chí ở ngoài đường phố là Nhikipho bỗng dưng như bị thôi miên, lưỡi líu lại, và nói chung anh ta trở nên ngoan ngoãn như một chú chó con.

Pôlia ít tuổi hơn Nhikipho. Tất cả bọn bạn bè lêu lổng của hắn đều đã có vợ rồi, chỉ còn mình hắn cứ luẩn quẩn ở bên cạnh Pôlia mà không dám tỏ tình.

Bản thân Pôlia cũng có cảm tình với người con trai ấy, và chỉ riêng việc Nhikipho đã sẵn lòng chờ đợi cô - một năm, rồi hai năm - cũng đủ cho cô gái lấy làm hãnh diện, và vì thế cô càng tỏ ra gắn bó với anh hơn.

Êpiphan và Anphixa nhận thấy trái tim của con trai mình đã thuộc về ai. Rõ ràng sự lựa chọn đó không hề hợp với ý muốn của hai người. Họ vẫn dự định sẽ kiếm cho con trai mình một cô gái con của một thương gia nào đó ở Narưm hay con viên cảnh sát trưởng của vùng, hoặc cùng lắm thì cũng phải là con một điền chủ nào giàu có ở trong làng. Sự tính toán rất đơn giản: để kiếm một món hồi môn kha khá và đưa thêm vốn vào việc kinh doanh. Còn cái ông y sĩ kia thì vốn liếng phỏng có được bao nhiêu? Tất nhiên, nói về con người thì ông ta là người có học vấn, đáng kính, không bần tiện, bẩn thỉu, nhưng về mặt kinh tế thì quả là nghèo nàn.

Nhưng có một điều phần nào an ủi Anphixa - Pôlia là cháu gái của ông Phêđốt Phêđôtôvích Bêdơmaternức. Nếu như không có ông già ấy thì Anphixa làm sao có thể trở thành bà chủ nhà Crivôrucốp, người vợ, người mẹ được?! Bởi vì nói cho cùng ông già có quyền không kể ra cái cách chữa bệnh bằng bùn hồ ấy, ông có thể đi qua mà không thèm đoái hoài gì đến cái nỗi bất hạnh của người con gái là Anphixa khi đó, như bao người khác đã không đoái hoài đến cô.

Tất nhiên, thoạt đầu Anphixa và Êpiphan cũng thử tìm mọi cách làm nhạt tình cảm của Nhikipho. Trước tiên bố hắn đưa hắn đi các vùng đánh cá liền hai tháng, sau đó hắn phải đi theo các xe chở cá lên Tômxcơ năm tuần lễ. Nhưng lại đúng sau cái lần bị đưa đi xa ấy, Nhikipho đã nói với bố mẹ, hắn muốn lấy Pôlia. Người bố lại thử dùng sức một lần nữa.

- Chúng tao sẽ hỏi cho mày con bé Klavđia, con gái viên cảnh sát trưởng của vùng Narưm, - Êpiphan nói, sau khi lão cùng vợ nghe đứa con trai lúng túng trình bày tình cảm của mình.

Nhưng ngay lúc đó người bố đã nhận được một sự chống trả làm cho y choáng váng:

- Bố thì lúc nào cũng chỉ chăm chăm kiếm món hồi môn cho thật hời thôi?! Không bán nổi tôi đâu!

- Sao mày lại dám nói với bố mày như vậy hả thằng mất dạy kia? - Anphixa rít lên, mụ vẫn thường có kiểu rít lên như vậy.

Chưa bao giờ Nhikipho dám cãi lại bố một cách hỗn hào như thế. Và điều đó làm cho người mẹ phải nghĩ rằng: «Có lẽ việc chúng ta định làm như thế là hỏng mất rồi. Nó đã bị con gái lão y sĩ xỏ mũi».

Êpiphan nổi giận, mặt y đỏ tía lên, y giậm chân bành bạch:

- Muốn gì thì gì, tao cũng sẽ bắt mày phải lấy con Klavđia, thằng mất dạy ạ!

Và ngay lúc ấy Nhikipho lại cho bố hắn một trận nữa khiến lão già lặng người đi:

- Được, tôi sẽ lấy con Klavđia, chỉ có điều ông hãy bỏ ra bàn này một nghìn rưởi rúp. Nghe đâu ngày xưa chính ông cũng đã đòi trọn một nghìn đồng, khi lấy mẹ tôi mà?! Tiền bây giờ mất giá đi nhiều rồi.

Êpiphan vung hai nắm đấm lên khỏi đầu và trong lúc điên lên suýt nữa thì y đã nhảy xổ vào thằng con trai như một con gấu bị trúng tên độc, nếu như Anphixa không kịp thời ngăn y lại bằng sự lạnh lùng của mụ:

- Bố nó hãy ngồi xuống. Chúng ta sẽ nói chuyện với nhau một cách đàng hoàng, bình tĩnh. Nhikipho, ai nói với con điều bậy bạ ấy? - Anphixa nghiêng đầu ngước nhìn con bằng đôi mắt đen cháy bỏng.

- Ai nói ấy à? Những người tử tế người ta nói chứ còn ai!

- Ừ thì ai chẳng hạn nào? - Anphixa gặng hỏi.

- Ai với chả ai? Ông ngoại của Pôlia đấy, ông Phêđốt Phêđôtôvích chứ còn ai.

- Gớm, mày tìm được người để mà nghe quý hóa nhỉ! Một tên tù khổ sai chạy từ Xakhalin về đây! - Êpiphan hét lên.

Anphixa gục đầu xuống. Mụ ta cũng muốn hét lên những lời tương tự, nhưng dùng những lời ấy để nói về ông già Phêđốt Phêđôtôvích thì lương tâm mụ không cho phép. Mụ đã ghi nhớ mãi lời hứa của mụ trước người tù khổ sai: «Ông là người của Chúa phái xuống cứu con. Sau này nếu có sự gì xảy đến với ông, con sẽ là người đầu tiên chạy đến giúp». Hơn nữa Anphixa cũng biết rằng dùng những lời chửi bới để thóa mạ một con người không có tội cũng chẳng thuyết phục nổi thằng con trai.

- Nhikipho ạ, con nên bớt nghe những cái điều người ta đồn đại đi. Con phải học sống bằng cái đầu của mình chứ.

Nhưng ở chỗ này Anphixa không nhận thấy rằng những lời của mụ đã quay lại làm hại chính mụ ta.

- Vâng, thì tôi đang học sống bằng cái đầu của mình đây! Nhưng các người có cho tôi được sống như vậy đâu, các người đang đứng chặn đường tôi đấy, - Nhikipho nói, rầu rĩ liếc nhìn người bố đang đi đi lại lại trong phòng, hai cánh tay lực lưỡng chắp sau lưng.

- Thôi, con hãy đi đi. Mẹ và bố con sẽ suy nghĩ thêm rồi sẽ nói chuyện với con sau.

Nhikipho im lặng ra khỏi phòng, còn Êpiphan thì ngồi xuống bên cạnh vợ và hai người thì thào với nhau cả buổi tối. Sáng ra Nhikipho được biết rằng bố mẹ hắn đã quyết định cử người sang nhà viên y sĩ Gôrbiacốp để dẫn lễ hỏi.

Pôlia đã biết một cách tường tận về mọi chuyện xẩy ra ở nhà Crivôrucốp. Mà không phải do Nhikipho kể cho cô, vì hắn không thích kể lể những chuyện trong gia đình.

Trong gia đình Crivôrucốp còn một nhân vật nữa không kém phần quan trọng - đó là cô em gái của Êpiphan tên là Đômna, hay như mọi người vẫn thường gọi cô ta là Đômnusca.

Đômnusca năm nay đã bốn mươi tuổi rồi. Nhưng cô ta vẫn sống độc thân và cố sống cho qua ngày đoạn tháng. Những người sống quanh cô đã giải thích nguyên do của sự cô độc ấy bằng một động tác đầy ý nghĩa: họ lấy mấy ngón tay gõ nhẹ vào trán mình. Ý nói: cô ta ngớ ngẩn.

Thế nhưng những ai biết Đômnusca một cách gần gũi hơn, những ai thường chuyện trò với cô gái, hoặc để ý theo dõi những công việc cô ta làm thì lại nhận xét hoàn toàn khác: «Cô ta khôn khéo đấy thôi. Làm một người ngớ ngẩn thì dễ sống hơn».

Không chỉ những người ở Gôlêsikhinô biết rõ Đômnusca. Sự quan tâm đặc biệt của cô đến cuộc sống đã mở rộng ra cả đến các sự kiện ở những làng lân cận quanh Parabên, những làng như những chiếc nấm mọc trên một cánh rừng - thành từng cụm.

Đômnusca là một con người rất hiền lành và tốt bụng. Nhà ai có người qua đời thì cô ta là người đầu tiên đến chia buồn và sẵn sàng làm hộ những việc cần thiết. Nếu có ai sinh đẻ, cô cũng là người đầu tiên đến thăm. Cô mang cho họ lúc thì bánh ngọt với cá, khi lại bánh rán với sữa chua, có lần thì một ít vải mộc làm tã.

Đômnusca cũng không bỏ qua các sự việc như: những tối vui, những ngày sinh nhật, những lễ đặt tên thánh và các đám cưới.

Ở nhà thờ Parabên, Đômnusca cũng được coi như người trong nhà: cô được tin cậy và giao cho công việc quét dọn nhà thờ trước ngày lễ thánh, và có lẽ cô là người đàn bà duy nhất được mang giẻ lau và xô đựng nước vào gian thờ, moi móc ở đấy ra những vỏ chai rượu đã dùng trong ngày lễ thánh thể, các đầu mẩu nến, những tờ sớ cúng người chết, cứt của lũ chim sẻ đã bay qua cửa thông hơi bỏ ngỏ vào gian thờ. Cô hát trong đội đồng ca của nhà thờ, mặc dù giọng cô khô khốc và những bài hát cầu kinh ê a kéo dài rất khó hát đối với cô.

Đômnusca còn có một đặc điểm nữa, Cô tiếp xúc một cách hứng thú như nhau với những người già lão đang đứng ở giới hạn cuối cùng của cuộc sống cũng như với những người đang còn rất trẻ vừa bước vào ngưỡng cửa của cuộc đời. Và những người tiếp xúc với cô ta - dù người đó già hay trẻ - không cảm thấy mình có sự khác biệt về tuổi tác với Đômnusca. Cô biết cách nghe và hiểu từng người và tìm được những lời khuyên nhủ thích hợp với từng người. Bà con làng xóm thường thấy Đômnusca khi thì cùng với các bà lão ngồi tụ họp bên cạnh tường nhà hay trên bậc tam cấp của hiên cửa chính, khi lại cùng các cô gái túm tụm chuyện trò bên bờ sông Parabên, cạnh nhịp cầu, nơi các bà các cô thường ra giặt giũ.

Người già cũng như người trẻ đều coi cô cùng cánh với mình, nói chuyện một cách thoải mái khi có mặt cô, vì họ biết rằng Đômnusca không đời nào lại đi đưa chuyện, và nếu có lỡ lời ở đâu một chuyện gì, thì đó cũng chỉ là một chuyện hoàn toàn không quan trọng, nó không gây nên những sự thù ghét hoặc khó chịu giữa mọi người.

Đômnusca phân loại mọi người một cách rất khắt khe. Với một số người cô ta đối xử một cách thận trọng và hoài nghi, với một số khác - lại có thái độ đùa cợt, đôi khi cả chế giễu nữa, loại người thứ ba thì cô ta rất quý và với họ hễ có dịp là cô ta tìm cách biểu lộ tình cảm gắn bó ấy của mình.

Trong gia đình ai cũng phải sợ và tỏ ra chịu đựng đối với cô, nhưng mọi người cũng lại đều hiểu rất rõ rằng: họ không thể nào sống thiếu Đômnusca. Toàn bộ phần tài sản để ở bên ngoài, bao gồm chuồng gia súc, nhà kho, nhà hầm - tất cả những thứ đó là do Đômnusca coi sóc. Tất nhiên là một mình cô gái không thể làm nổi được toàn bộ các công việc ấy. Trong nhà Crivôrucốp còn nuôi hai người làm công hàng năm và một bà nấu bếp kiêm cả việc trông nom bò sữa.

Về những người ruột thịt gần gũi nhất của mình, Đômnusca có những sự đánh giá, những nhận xét đã thành cố định, cô không tài nào thay đổi được cách nhìn ấy của mình nữa.

Về Êpiphan, người anh trai của cô, cô thường nói:

- Cái anh Êpiphan thì trăng gió lắm! Mụ đàn bà nào dễ coi một tý là có thể dùng gấu váy mà xỏ mũi anh ấy lôi đi được ngay, đi đến đâu anh ấy cũng đi.

Về chị dâu Anphixa thì:

- Anphixa cứ như là một tảng đá, nhỡ ra ai mà bị chị ấy đè phải thì có lẽ đến nát người ra mất.

Còn về thằng cháu Nhikipho, Đômnusca thường nói:

- Nó là một thằng hay gây gổ, nhưng về mặt tính tình thì lại có phần nhẹ dạ. Bà mụ đã nặn nhầm nó thành con trai, chứ lẽ ra nó phải là con gái mới đúng.

Về bản thân mình, Đômnusca cũng biết bình phẩm một cách nghiêm khắc như về một người nào khác:

- Đômnusca như cái chổi quét nhà; nhẽ ra thì người ta đem quẳng nó vào thùng rác, nhưng như vậy nhà lại có thể bị ngập ngụa lên. Cho nên người ta lại đành giữ nó ở trong nhà!..

Đômnusca không tha ngay cả cái bề ngoài xấu xí của mình. Khi mà cô ta đứng bên cạnh Êpiphan thì ta khó lòng mà tin được rằng đấy là hai anh em cùng cha cùng mẹ. Mọi nét đẹp đẽ có thể cóp nhặt được để đưa vào bộ mặt con người thì Êpiphan chiếm cả. Còn Đômnusca thì lùn tịt, mặt gầy choắt, dơ xương, và trên khuôn mặt đó nổi bật lên cái mũi dài và đôi mắt lờ lợ, trắng đục, và một điều này nữa cũng không thể nào giấu được - trong khóe mắt của cô có một ánh điên dại ẩn kín sâu tít tận đáy lòng, làm cho mỗi người khi chạm mặt với cô phải đề phòng giữ thế.

- Anh Êpiphan đã đánh cắp sạch mọi thứ của tôi! Bởi vậy nên trông tôi mới xấu xí và ngu độn thế này. Nhưng mà chắc rồi Chúa sẽ bù đắp cho những mất mát của tôi bằng một thứ gì khác chứ! Thế nào cũng sẽ bù đắp chứ! Những con người tốt bụng rồi sẽ biết Đômnusca này ra sao! - Đômnusca thường nói vậy khi bỗng dưng cô ta hứng lên muốn nói.

Pôlia từ nhỏ đã e ngại Đômnusca. Cô gái chưa thấy người đàn bà ấy làm việc gì xấu bao giờ, nhưng xung quanh người ta nói đủ chuyện về Đômnusca, lúc thì người ta gọi cô gái già ấy là «Con dở hơi nhà Crivôrucốp», lúc lại gọi là «Con ma quỷ»...

Lớn lên, Pôlia bắt đầu để ý xem xét Đômnusca và thấy rằng mình đã bất công và hiểu nhầm con người ấy đến mức độ nào, khi tin theo những lời xóm làng xúc xiểm con người bất hạnh ấy.

Việc Pôlia về ở nhà Crivôrucốp, Đômnusca đón tiếp với tấm lòng cởi mở. Khác với Êpiphan và Anphixa, Đômnusca ngay từ đầu đã tán thành ý định của Nhikipho lấy Pôlia.

- Đừng có để rơi mất hạnh phúc của mình, Nhikipho ạ! Ở cả vùng Narưm này không thể tìm được người con gái nào như thế nữa đâu. - Người cô khuyên bảo cháu, khi nhận thấy rằng cha mẹ nó có những ý đồ khác hẳn.

Bốn tuần lễ Pôlia sống trong gia đình Crivôrucốp như một người khách lạ. Cô ngủ thỏa thích và ăn uống cũng tùy thích, còn công việc thì cũng chả phải làm gì. Vừa định cất nhắc việc này việc nọ thì Đômnusca đã lại làm trước mất rồi. Nào dọn dẹp các phòng, nào cho bê uống nước, nào rửa bát.

- Cô Đômnusca, cô chiều cháu thế là làm hư cháu đấy! - Pôlia nói.

Đômnusca chỉ mỉm cười đưa mắt nhìn sang phòng của Anphixa.

- Người ta không cho cháu làm đâu, Pôlia ạ. Không phải người ta mang cháu về nhà này để làm những công việc ấy.

Pôlia rất nhớ bố và ông ngoại. Tuy đường đi từ Gôlêsikhinô đến Parabên chẳng lấy gì làm gần, nhất là vào những ngày đông bão tuyết, nhưng Pôlia cũng nhất định cứ phải chạy đi chạy về thăm bố và ông.

- Thế nào, Pôlia, ở nhà người ta cháu thấy thế nào? - ông Phêđốt Phêđôtôvích hỏi.

- Cháu vẫn sống bình thường, ông ạ!

- Được được, cháu cứ sống bình thường cháu ạ! Đừng có mạo hiểm mà xông vào chuyện của người ta, nhưng phẩm chất của mình thì cũng phải lo mà giữ.

Pôlia chưa hiểu được bao nhiêu ngụ ý trong câu nói của người ông.

- Ông nói về chuyện gì vậy, hả ông?

- Về chuyện làm thế nào để cho người ta không bắt nạt được cháu của ông ấy, cháu ạ!

- Vi sao lại thế cơ hả ông? Cháu là cái gì của họ, là kẻ nô lệ hay sao? - mặt Pôlia bừng đỏ như chiếc vỏ cây cháy rực trên đống lửa hồng.

- Cũng có khi là như vậy, Pôlia ạ.

- Với cháu thì không thể được đâu.

- Ông biết. Cứ hệt như mẹ mày thôi! Cái con mẹ mày tính tình mới ghê gớm chứ! Khi mẹ mày với bố mày quyết định lấy nhau, nói thực, ông phát hoảng cả lên. Ông bảo: «Phêklusa con ơi, anh ta mà là người cùng hạng với con ư? Con là hạng tù đày, còn anh ta - một con người thành thị, một con chim bay tạt ngang đường... Gớm, thế là cô Phêklusa của tôi cô ấy nổi tự ái lên...

Người bố thường ít khi nói chuyện dài dòng. Nhưng chỉ cần Pôlia xuất hiện là con người ông như thay đổi hoàn toàn: đôi mắt ông sáng lên sung sướng, ông lăng xăng đi đi lại lại trong nhà, bắt đầu lo đặt ấm xamôva và để lên bàn món mứt quả mà Pôlia thích nhất. Mỗi lần từ nhà bố trở về, Pôlia lại cảm thấy như mình có gì không phải: «Bỏ mặc bố và ông ngoại để về ở với một gia đình xa lạ. Thế mà mày không thấy xấu hổ sao?»

Nhưng thực ra lại là ở chỗ cô gái luôn bị lương tâm cắn rứt. «Hai người đàn ông sẽ sống ra sao, khi mà tuổi già sẽ đến với cả bố mình?» - Pôlia tự hỏi, trong khi lững thững đi từ Parabên về Gôlêsikhinô. Mặt khác, trong lòng cô từ lâu đã chuẩn bị được lời đáp cho câu hỏi đó. Nhikipho đã hứa chắc chắn với cô rằng - bất cứ lúc nào khi thấy cần thiết hai người sẽ tách khỏi nhà Crivôrucốp, về ở nhà ông bố của Pôlia hoặc ở riêng hai người, tùy theo ý thích của cô. Nhận lời hứa ấy, cô mới đồng ý lấy Nhikipho. Nếu như không có sự thỏa thuận ấy thì chắc công việc của họ còn chưa thể nào ổn được.

Có một lần Pôlia từ Parabên trở về hơi muộn. Trời đã xâm xẩm tối, cô đi vội vàng, nhảy từ đống tuyết này sang đống tuyết kia, lấy đôi găng tay che mặt để tránh ngọn gió lạnh buốt như kim châm vào da thịt.

Đến gần nhà Crivôrucốp, Pôlia đứng lặng đi, ngạc nhiên. Qua khung cửa sổ sáng ánh đèn cô nhìn thấy Nhikipho đang đứng trước mặt mẹ đầu gục xuống. Anphixa vẻ quan trọng đi đi lại lại trong hàng hiên, nói về một chuyện gì, thỉnh thoảng lại vung mạnh cánh tay mà xưa nay vốn ít khi vung lên như vậy. «Chắc là bà ta đang cảnh cáo Nhikipho vì chuyện gì đây», - Pôlia phỏng đoán. Có thể một cô gái khác ở vào địa vị của Pôlia sẽ dừng bước lại và đứng ngoài cổng cho đến khi cơn thịnh nộ qua đi, nhưng Pôlia thì lại bước vội vã vào nhà.

Cô gái vừa đưa tay mở cửa thì Đômnusca nhảy bổ ra. Pôlia vì sợ hãi và bất ngờ suýt nữa kêu thét lên.

- Đừng vào trong ấy, Pôlia! Đừng vào! Anphixa đang nói những điều nhảm nhí! - vừa ôm chân Pôlia, Đômnusca vừa thầm thì bằng một giọng đầy lo lắng.

Nhưng lúc này không thể nào còn giữ Pôlia được nữa. Cô mở toang cánh cửa bọc vải thô và bước vào nhà.

Anphixa đưa mắt lườm cô như té nước sôi vào mặt. Nhikipho đầu càng cúi thấp, hai bên vai của anh ta nhô hẳn lên, hai tay buông thõng.

- A, cô ả đây rồi! Con chim non vô tư lại đã bay về đây! - Anphixa dằn giọng rít lên. Mụ vươn thẳng người và nhằm thẳng Pôlia sấn tới.

- Con đã làm gì để mẹ phải giận dữ vậy, thưa mẹ? - Pôlia hỏi, không chút gì e dè và sợ sệt mà chỉ cảm thấy ngượng thay cho cái vẻ nhu mì sợ sệt của Nhikipho, không dám liếc mắt nhìn cô ta nữa.

- Nó lại còn hỏi nữa kia chứ?! Ôi, con mất dạy! Con trâng tráo! Bốn tuần lễ nó sống ở đây nó không hề động chân động tay vào một việc gì! Mày định thế nào, định sẽ hốc cơm ở đây, còn làm việc thì về nhà làm cho bố mày chứ gì?! Lạ thật, thế mà mày không thấy xấu hổ khi đưa miếng cơm của nhà tao lên miệng ăn à?

Anphixa mỗi lúc một tiến lại gần hơn, và cái nắm tay chắc nịch của mụ một vài lần đã lướt qua ngay trước mặt Pôlia.

- Mẹ làm sao vậy, lạy Chúa phù hộ cho mẹ của con, mẹ không điên đấy chứ?! - Pôlia nói bằng một giọng run run khi cái nắm tay khô khốc của Anphixa lướt chạm vào cằm cô.

- Xin lỗi mẹ đi, Pôlia! - Nhikipho nói to, vẫn đứng không nhúc nhích.

- Vì sao mà tôi lại phải xin lỗi kia! Tôi không trốn công trốn việc! Giá như người ta cứ bảo thẳng cho tôi biết tôi phải làm gì thì tôi đã làm rồi! - Pôlia nhìn chằm chằm vào Anphixa, bốn con mắt họ thách thức. Đôi mắt đen của Anphixa bốc lửa, ném ra những tia nóng bỏng. Và mặc dầu Pôlia cảm thấy rất khó chịu vì cái nhìn giận dữ đó, đôi mắt sáng trong của cô vẫn không ngoảnh nhìn đi nơi khác. Cô nhìn Anphixa không chỉ với thái độ coi khinh, mà còn với một vẻ vô cùng kiên quyết. Anphixa thấy rõ thái độ kiên quyết, không hề sợ hãi của con dâu, mụ đành chịu lui. Pôlia ngay lập tức nhận ra sự đầu hàng của mụ, Cô muốn tận dụng đến cùng sự thắng thế trong cuộc đọ sức tay đôi ấy của mình:

- Bà Anphixa ạ, tôi và Nhikipho sẽ đi khỏi nhà này! Chúng tôi nhất định sẽ đi. Tôi sống ở đây mới được bốn tuần, thế mà bà đã nói tôi những lời như thế! Vậy thì chuyện gì sẽ xảy ra khi tôi ở đã được một năm, hay là hai năm kia chứ?

Anphixa quay ngoắt lại và nhẹ nhàng, chậm rãi lướt đến bên đứa con trai. Nó vẫn đứng như trời trồng, đầu rũ xuống và hai vai co dúm.

- Điều nó nói là sự thật à?! Nhikipho, mày nghe thấy chứ! Sự thật là như vậy ư? - Anphixa thọc hai tay vào sau tấm tạp dề to tướng và hai nắm tay như hai quả bóng cứ trườn qua trườn lại ở bên trong.

- Nhikipho, anh hãy nói cho bà ấy biết về sự thỏa thuận của chúng mình đi! Nói đi! - Pôlia nói to, kéo chiếc khăn vuông khỏi đầu mình và cởi khuy chiếc áo ấm mùa đông.

Nhikipho im lặng.

- Ngẳng đầu lên, thằng đốn mạt kia! Mày nghe thấy chứ! Tao hỏi mày: điều nó nói là sự thật à? - Anphixa buông tấm tạp dề ra, và hai tay mụ lúc này khoanh trước ngực.

Nhikipho im lặng.

Anphixa như điên như dại đứng trước mặt con, sẵn sàng bất cứ lúc nào sẽ nhảy bổ vào nó, quật nó ngã giúi xuống mặt sàn gỗ sơn màu vàng nhạt, bên cạnh chân mình. Sự việc đó chắc là sẽ xảy ra, nếu như Đômnusca không chạy nhào vào hàng hiên.

- Đủ lắm rồi, Anphixa! Ông chồng yêu quý của chị đã về rồi đấy. Chân đi không vững kia kìa!

Anphixa đẩy tay vào vai Nhikipho, nó loạng choạng, nhưng không bị ngã.

- Đi ra đón bố đi!

Nhikipho lao như tên về phía giá treo áo, ấn cái mũ vào đầu, giật chiếc áo ấm mặc mùa đông và không xỏ tay vào áo, chạy bổ ra khỏi cửa. Đôi mắt đỏ lên trong ánh đèn liếc nhìn Pôlia, Anphixa lướt nhẹ theo con, không kịp trùm cả chiếc khăn choàng lên đầu.

- Giận dữ làm cho bà ta như lửa cháy! Giá rét cũng chẳng mùi mẽ gì! - Đômnusca nói với theo và khì khì cười.

Pôlia không đáp lời. Cô đứng ngây ra, chẳng biết nên ra sao: hoặc mau mau đi khỏi nơi đây để có thể về tới Parabên với bố trước lúc đêm hôm khuya khoắt hoặc chạy tọt vào căn buồng nhỏ của mình mà ngồi ì trong đó.

Đã nghe thấy tiếng động và tiếng Êpiphan đang say nói lảm nhảm ngoài bậc thềm. Pôlia vội trốn vào căn buồng riêng của mình dưới chân cầu thang lên tầng gác hai. Đômnusca cũng lẻn ra sau bếp lò lên chỗ nằm của mình.

Êpiphan quả có đang say, nhưng Đômnusca đã quá phóng đại lên khi nói rằng lão ta đi không vững. Êpiphan đi còn vững lắm, lão ta chỉ hơi ngật ngưỡng thôi. Anphixa định giúp lão cởi chiếc áo ấm bằng lông nai nhưng lão không cho, thậm chí không được động vào người lão.

- Tôi làm được! - lão quát lên và giơ cánh tay để gạt vợ ra. - Này, em, hãy mừng đi! Tôi đã giao kèo được một món mà chỉ nghe thôi là em đã choáng váng lên rồi! Đã thỏa thuận là sẽ đưa bảy trăm pút cá lên Tômxcơ! Bán buôn! Luôn một chuyến! Mỗi pút đã lãi khá rồi! - lão Êpiphan vừa lắp ba lắp bắp, vừa cởi bỏ chiếc áo ấm mùa đông, áo gilê dài và đôi ủng dạ có thêu bằng sợi màu đỏ.

- Lên gác đi! Lên đi! Rồi hãy kể sau! - Anphixa nói nhỏ định ngắt lời chồng, vì mụ biết rằng Pôlia và Đômnusca sẽ nghe thấy những lời Êpiphan đang ba hoa. Trên đời này mụ ghét nhất là ai biết về bất cứ việc gì trong nhà mụ, đặc biệt là công việc làm ăn buôn bán. «Chúng nó sẽ đưa chuyện, bàn tán, rồi sẽ gây khó khăn cho mình vào đúng cái phút giây nguy hiểm nhất», - đã nhiều lần mụ nói với chồng như vậy, vì Êpiphan rất thích khoe khoang việc ăn nên làm ra của mình trong nghề buôn bán.

- Con Pôlia đâu? Gọi con Pôlia ra đây cho tôi nào! - Êpiphan cao giọng. - Tôi mang quà về cho nó, cho con bé đáng yêu ấy, đây, đây, quà đây! - Lão lôi từ một chỗ nào đó trong ngực áo ra một chiếc khăn bằng tơ màu đỏ và đôi khuyên vàng to tướng.

- Êpiphan, ông điên rồi sao? - Có thể đây là lần đầu tiên trong đời mình ở ngôi nhà này Anphixa đã hét to như thế. - Nó không xứng đáng! Nó không làm gì để đáng được như thế.

- Đã bảo là gọi con Pôlia ra đây kia mà! Pôlia ơi, Pôlia! - lão gọi to, vừa đi về phía căn buồng dưới chân cầu thang.

Pôlia đã nghe thấy hết. Cô đứng nép người vào trong một góc buồng, cả người thu lại trong chiếc áo ấm mùa đông chưa cài cúc, và chiếc khăn quàng trên vai. Chiếc khăn vuông bằng lụa vắt qua tay Êpiphan như đang bốc cháy. Tưởng như chỉ một giây nữa thôi - và cả ngôi nhà của họ Crivôrucốp cũng sẽ bốc cháy không sao dập được vì ngọn lửa kia. Êpiphan choàng chiếc khăn vuông lên người Pôlia, còn đôi khuyên thì đặt trên chiếc gối.

- Không cần đâu! Tôi không nhận quà của các người đâu! Không nhận đâu! - Pôlia tưởng như mình đã hét lên những lời như vậy, nhưng cả Êpiphan, cả Anphixa, cả Đômnusca, cả chồng cô, thằng Nhikipho đã tháo ngựa ra cho bố và vừa bước vào nhà đều không nghe thấy lời cô nói. Cổ cô nghẹn tắc, và môi cô, đôi môi tím ngắt như môi người chết, mấp máy mà không ra tiếng.

Chương bốn

1

Không chỉ ở Pêtrôgrát mà cả Xtốckhôn người ta đều đang nóng lòng chờ đợi Ivan Akimốp.

Ông giáo sư già người Nga Vênhêđích Pêtrôvích Likhatsiốp đang sống ở một trong những ngõ hẻm của thành phố cảng phồn vinh này.

Năm mươi năm của cuộc đời mình Likhatsiốp đã dành cho việc nghiên cứu đất đai của nước Nga từ dãy núi Uran sang phía đông và lên phía bắc. Likhatsiốp đã tốt nghiệp một cách xuất sắc Trường đại học mỏ ở Pêtécbua, sau đó đã sang Đức năm năm thực tập về ngành tìm kiếm mỏ và luyện kim dưới sự hướng dẫn của các giáo sư và các kỹ sư Đức giỏi nhất. Bằng những chuyến đi khảo sát thăm dò lúc thì do Viện hàn lâm Nga tổ chức, lúc do Hội địa lý Nga tổ chức, nhất là những cuộc thăm dò do những nhà kỹ nghệ khai thác vàng vùng Xibiri tổ chức, Likhatsiốp đi dọc ngang khắp các vùng hai bên bờ của các sông Ênhixây, Ôbi, Irtưs và vô số những nhánh lớn nhánh nhỏ của những con sông vĩ đại ấy.

Hầu như năm nào Likhatsiốp cũng đi khảo sát thăm dò đến những vùng chưa có dấu chân người.

Đến cuối tuổi trưởng thành thì ông đã tích lũy được một kho tài liệu vô cùng to lớn và rất độc đáo, những tài liệu vô giá đối với nền khoa học. Một số những nhận xét mà ông thu thập được sau những chuyến đi khảo sát thăm dò, Likhatsiốp đã công bố trong các công trình khoa học của Trường đại học tổng hợp Tômxcơ.

Rất nhiều những hiện vật về các bộ môn địa chất học và khoáng học địa phương, nhân chủng học và khảo cổ học do Likhatsiốp đem về đã được xếp trong bộ sưu tập của trường tổng hợp đầu tiên ở Xibiri. Lòng ham thích khoa học của giáo sư đã mở sang cả thế giới thực vật. Và cả ở đây ông cũng đóng góp phần mình cho khoa học, không những ông đã cung cấp một bản miêu tả từng con vật trong loài động vật của Xibiri, mà còn mang về những mẫu điển hình cung cấp cho vườn bách thảo và tập mẫu cây của Trường tổng hợp.

Sự nghiệp hoạt động khoa học lâu năm và tài năng của Likhatsiốp đã đưa ông lên hàng những nhà bác học nổi tiếng.

Likhatsiốp là người đồng hương với Lômônôxốp, ông rất yêu miền bắc, nhanh chóng thích nghi với vùng Xibiri và đáng lẽ không khi nào chịu rời bỏ nơi này, nếu như không vì những hoàn cảnh mang tính chất chính trị. Cứ mỗi lần - khi ở Trường tổng hợp nổi lên phong trào đấu tranh đòi dân chủ hóa quy chế của trường - đấu tranh đòi thay đổi tổ chức giáo dục, tăng cường vai trò của nhà khoa học trong xã hội, - là Likhatsiốp lại đứng về phía những người mang quan điểm cấp tiến nhất. Ngay từ những năm đầu khi Trường đại học tổng hợp Tômxcơ mới xây dựng, ông đã ủng hộ cuộc bãi khóa của sinh viên chống lại một số những trật tự mới phản dân chủ của ông hiệu trưởng. Là người ủng hộ những quan điểm phản động nhất trong ngành giáo dục, ông hiệu trưởng tuyên chiến với tất cả các loại tư tưởng tự do, chỉ ủng hộ chủ nghĩa kinh viện trần trụi. Đối với các giáo sư, y chỉ đòi hỏi làm nhiệm vụ của những người giảng dạy, còn đối với sinh viên thì kiềm chế họ bằng sự bảo trợ nhỏ mọn và thái độ ngờ vực. Likhatsiốp không thể và không muốn ủng hộ lập trường của ông hiệu trưởng. Ở mọi nơi, mọi chỗ ông đều đấu tranh giành quyền tự chủ cho sinh viên, rèn cho họ có một thái độ phê phán đối với những lý luận khoa học giáo điều, gợi sự ham thích của họ đối với phong trào xã hội.

Một hôm ông hiệu trưởng và vị bảo trợ giáo dục của khu vực, một con người mang những quan điểm còn phản động hơn, cùng nhau dạo chơi trên con đường mòn chạy theo sườn đồi dẫn đến bờ sông. Hai người lúc ấy cùng cảm thấy trong lòng yên tĩnh và thanh thản: năm học sắp hết rồi, may sao nó lại êm thấm, không có những sự quá khích đáng kể. Trong khi đó thì từ Pêtécbua, Mátxcơva, Cadan, Iuriép tin đưa về cho biết ở các giảng đường lại nổi lên làn sóng của những cuộc họp mặt và mít tinh do sinh viên tổ chức. Ở đó không những chỉ trật tự nhà trường bị phê phán, mà còn vang lên những tiếng nói về các vấn đề khác đáng lo sợ hơn nhiều: chính sách của nhà nước bị phê phán, người ta nghi ngờ sự bền vững của ngai vàng nhà vua vĩ đại. Những chuyện đó đã không lan tới các vùng Xibiri lạnh giá này. Ở đây ông hiệu trưởng và vị bảo trợ giáo dục của khu vực nhìn thấy thành quả của sự mẫn cán của mình. Họ đã kịp thời và khéo léo dựng nên bức tường thành mà tất cả những tiếng rền của cơn lốc sinh viên va vào đều bị tan ra. Trước đây là như vậy... và, ơn Chúa nhân từ, sau đây rồi cũng sẽ như vậy.

Bỗng từ trong lòng sâu của cánh rừng, âm điệu quen thuộc của bài hát «Từ đất nước, đất nước xa xôi» mà sinh viên vẫn thường ưa thích bay vọng tới tai viên hiệu trưởng và vị bảo trợ.

- Họ vui chơi! - ông hiệu trưởng nói với một thái độ che chở.

- Tuổi trẻ vàng ngọc, - vị bảo trợ cười khẩy.

Hai vị ấy bước đi vài bước và bỗng dừng lại như bị chôn chân. Lời hát hoàn toàn mới lạ mang nhiều ngụ ý được đặt vào một âm giai quen thuộc:

Cháy trong lòng niềm tin tươi trẻ.

Từ sông Lêna, Bia và Ênhixây,

Chúng tôi cùng nhau tới đây

Tới đây vì tự do và lao động,

Vì ước vọng được sống đẹp hơn.

Và chúng tôi mỉm cười nhớ tới

Mặt nước rộng của hồ Baican,

Vẻ óng mượt của núi Antai,

Chúng tôi gửi lời chào cả nước,

Đất nước thân yêu, đất nước đẹp giàu.

Và kêu gọi những ai cùng chí hướng

Hãy đứng vào hàng ngũ chúng tôi.

Ở đây mỗi một người đều là đồng chí

Thì bạn ơi hãy nâng cốc chúc mừng,

Xibiri của ta, ta chúc trước

Chúc nơi đây luôn luôn tươi đẹp

Và đời đời vẫn rộng mãi mênh mông...

Rồi tiếp đến ta chúc mừng cả nước

Ta hô lên khẩu hiệu thiêng liêng

«Hãy tiến bước», ta tiến về phía trước!

Bài ca cứ kéo dài không dứt. Những giọng hát lảnh lót chan hòa, hát hết bài lại bắt đầu hát lại từ đầu. Dàn đồng ca mỗi lúc càng mạnh hơn, tiếng hát trở nên càng rắn rỏi và hăng say hơn.

- Thế đấy. Thế đấy. «Vì tự do và lao động»... «Mỗi một người đều là đồng chí»... - ông hiệu trưởng liếc nhìn vị bảo trợ mấp máy đôi môi tái nhợt thầm thì.

- Vòm mái trường ta không thể để cho những hành động nổi loạn này bôi nhọ! - vị bảo trợ thốt lên và y lao vùn vụt qua các bụi cây trên mặt đất còn chưa kịp khô sau những trận mưa xuân.

Ông hiệu trưởng vội chạy theo y.

Ít phút sau họ đã tới một bãi phẳng, nơi tụ tập của đám đông sinh viên đang hăng say. Cảnh họ vừa nhìn thấy làm cho họ bỗng lùi lại. Người đóng vai chính trong dàn đồng ca sinh viên là giáo sư Likhatsiốp.

- Chúng ta hãy huy động mọi sức lực và ý chí để cho những bức tường cũng phải rung lên trước dự cảm về những thay đổi sắp tới! - giáo sư lớn tiếng căn dặn những chàng sinh viên vừa hát đồng ca, và đi kèm theo lời nói là những động tác tuy dè xẻn nhưng mạnh mẽ. Cả sinh viên lẫn giáo sư đang say mê đến mức không nhận thấy sự xuất hiện của ông hiệu trưởng và vị bảo trợ.

- Thưa các ngài! Xin thưa với các ngài! Tôi đề nghị các ngài giải tán cho! Như tôi hiểu thì trong bài hát mới của các ngài không có một ngụ ý nào về nhà vua và thánh thần... Ngài Likhatsiốp, đáng ra ông phải cảm thấy xấu hổ vì đã lôi kéo lớp trẻ ra khỏi con đường đúng đắn! - ông hiệu trưởng nói bằng một giọng the thé, rít rít. Cái mặt trắng bệch nhẵn nhụi của y biến sang màu đỏ tía, từ trong hai khe hẹp của mí mắt ánh lên hai con mắt dữ tợn, sắc như dao cạo.

Likhatsiốp nghe tiếng viên giám đốc vội quay lại, ông ngạc nhiên dang rộng hai tay, đôi tay vạm vỡ chai cứng và sứt sẹo vì lao động nặng nhọc trong các chuyến đi khảo sát thăm dò.

- Trời ơi, thưa ngài hiệu trưởng! Trong bài hát ấy có gì đáng kể để phải phê phán đâu ạ! Nó chỉ nói lên một ước muốn - ước muốn được trở thành người hữu ích cho Tổ quốc mình. Các bạn trẻ muốn kỷ niệm ngày hội mùa xuân của sinh viên bằng bài hát của chính mình đặt ra. Cái đó có gì xấu nhỉ?!

- Tôi cấm và bằng quyền lực đức hoàng đế trao cho tôi, tôi ra lệnh giải tán! - ông hiệu trưởng rít lên, và đứng khoanh tay trước ngực bắt chước điệu bộ của Napôlêông.

- Và không được chần chừ một phút. - vị bảo trợ giậm chân đế thêm vào. - Còn với ông, thưa ông giáo sư, sẽ có một cuộc nói chuyện đặc biệt và ngay sau đây thôi.

Vị bảo trợ bực dọc nhìn Likhatsiốp qua kính kẹp mũi, đôi môi được che bằng hàng ria màu râu ngô giật giật một cách giận dữ.

Còn Likhatsiốp thì lại cười. Ngửa mái đầu rậm tóc màu hạt dẻ và hơi quăn về phía sau, ông cười to thành tiếng, rung cả thân hình vạm vỡ của mình.

Đám sinh viên im lặng. Nhưng rồi một người nào đó trong đám đã huýt sáo với một vẻ nghịch ngợm.

Ông hiệu trưởng và vị bảo trợ trong nháy mắt chợt nhận ra là đã đến lúc họ phải rút khỏi nơi đây. Một, hai, ba!.. Họ đã lẳng lặng biến vào rừng bạch dương như lúc họ hiện ra. Những giọng hát lảnh lót đuổi theo họ như trêu chọc:

Chúng tôi cùng nhau tới đây.

Tới đây vì tự do và lao động.

Vì ước vọng được sống đẹp hơn.

2

Và ngày hôm sau giáo sư Likhatsiốp đã có mặt trước cuộc phán xử của những người đồng sự. Buổi họp được tiến hành tại phòng làm việc của hiệu trưởng. Cửa phòng đóng rất chặt. Ở lối vào phòng tiếp khách có người gác cổng của trường canh giữ.

Đầu cúi xuống, vẻ mặt đăm chiêu, các bạn đồng sự của Likhatsiốp ngồi nghe những lời huấn thị chán ngấy của ông hiệu trưởng và vị bảo trợ giáo dục của khu vực. Hành động của giáo sư Likhatsiốp làm cho họ khó chịu. Một giáo sư nổi tiếng đóng vai người đồng ca! Xin hiểu cho, như vậy chí ít cũng là hành động nông nổi... Nhưng điều đó đã đến nỗi đáng phải khiển trách chăng?! Mọi thứ đắm say như chúng ta thường biết đều là biểu hiện của một loại bệnh hoạn. Mà phải chăng các ngài ấy không có những đắm say của bản thân mình? Một người thì cho đến lúc tuổi già vẫn thích chơi quay vòng bi, người kia thì gần như suốt đêm ngày ngồi ở trong đám cờ bạc, người thứ ba thì lại say mê công việc nghi lễ nhà thờ, còn, chẳng hạn như giáo sư thần học nọ thì rất thích ngựa, ông ta mua ngựa xong rồi lại bán cho bọn Tácta ở các làng ven lộ và cũng không từ chối tiền lãi, cái nhất định phải có trong việc mua bán ấy...

«Buổi phán xử» Likhatsiốp còn chưa kịp tiến triển đến mức cần thiết thì giám đốc nha hiến binh chạy sộc vào phòng hiệu trưởng.

- Kính thưa ngài hiệu trưởng, mái nhà của ngài đang bốc cháy! - viên đại tá không hề có ý định xin lỗi vì sự có mặt bất ngờ của mình, vội nói oang oang.

- Ngài nói vậy có ngụ ý gì? - ông hiệu trưởng mặt tái nhợt đứng bật dậy và hỏi.

- Bọn sinh viên đã phá được cửa vào giảng đường chính và đang tổ chức mít tinh!..

- Thế mà rồi cũng lan đến cả vùng ta! - vị bảo trợ đập nắm tay xuống bàn kêu lên. - Đấy, những bài hát vô tư của ngài đã dẫn đến chỗ này đấy, thưa ngài giáo sư! Tất cả các cuộc cách mạng ở châu Âu cũng bắt đầu bằng những cái không đáng kể như vậy, thế mà rồi kết thúc thì lại bằng máu, bằng máu, bằng máu đấy.

Ông hiệu trưởng cứ đi đi lại lại sau chiếc bàn dài của y, không biết phải làm gì để ngăn chặn những sự kiện dữ dội, tất yếu đang xảy đến.

- Thưa ngài, sao ngài cứ chần chừ mãi thế? - giám đốc nha hiến binh nói.

Ông hiệu trưởng đưa đôi mắt đầy bối rối, sợ hãi và van vỉ cầu cạnh nhìn giám đốc nha hiến binh.

- Ngài ra lệnh phải làm gì kia ạ? - y hỏi bằng một giọng thất vọng.

- Hãy dẫn giáo sư Likhatsiốp sang giảng đường. Cứ để ông ta nói với bọn sinh viên rằng ông ta sẽ không bị bắt, không bị đuổi gì hết.

- Ông Likhatsiốp, xin ông sang đấy cho! - Ông hiệu trưởng khép hai bàn tay vẻ cầu khẩn và nhìn bằng đôi mắt nịnh nọt.

- Ông Likhatsiốp, ông sang ngay đấy cho, trong khi cái lũ điên dại ấy còn chưa kịp xông vào phòng thí nghiệm và chưa kịp phá phách! Xin ông sang đấy cho! - Giọng nói của vị bảo trợ giáo dục của khu vực lúc này vang lên khác hẳn: mềm mỏng, ngọt ngào.

- Tôi sẵn sàng sang ngay thôi. Nhưng tôi cũng xin giao hẹn trước: tôi sẽ không nói một lời nào phản đối, nếu như sinh viên họ đưa ra yêu cầu về việc thay đổi bầu không khí xã hội trong trường chúng ta. - Likhatsiốp đứng dậy, nhưng ngay lập tức ông lại ngồi xuống, và bằng hành động đó ông cho ông hiệu trưởng và vị bảo trợ thấy rằng ông sẽ không chịu thay đổi điều kiện của mình.

Bỗng từ hành lang dài vọng đến tiếng thình thịch của rất nhiều chân bước, tiếng ầm ầm của nhiều giọng nói, và một đoàn đại biểu sinh viên đã tiến thẳng vào phòng làm việc ông hiệu trưởng.

Mà thái độ của những con người non trẻ đó mới đĩnh đạc làm sao! Trong bản kiến nghị của họ nhiều chỗ vang lên đanh thép: «Chúng tôi yêu cầu!», «Chúng tôi sẽ không lùi một bước!», «Tự do - cho khoa học, tự do - cho lao động! Hạnh phúc - cho Tổ quốc!»

Vị bảo trợ nổi nóng. Y giậm chân, vung cao hai nắm đấm của đôi tay bị bệnh xơ cứng bắp thịt lên quá đầu. Nhưng giọng của người sinh viên đang đọc bản kiến nghị vang lên với một sức mạnh đe dọa.

- Chúng tôi không thể một phút giây nào chịu nổi sự theo dõi khinh miệt đối với những hành động của chúng tôi và chúng tôi sẽ dùng mọi sức lực để đấu tranh chống cái hệ thống bảo trợ bỉ ổi với sự khinh miệt lòng tự trọng và lương tâm của sinh viên một cách trắng trợn và có lợi cho bọn thi hành chính sách ngu dân ở trong nước, bọn người làm theo ý của chế độ quân chủ muốn dập tắt mọi ham muốn học hành với lòng yêu tự do của nhân dân.

Ông hiệu trưởng nhìn Likhatsiốp với cặp mắt khổ sở. Duy nhất chỉ có một người có thể ngăn được cái giọng lanh lảnh và non trẻ ấy - đó là ông ta, ông Likhatsiốp. Nhưng giáo sư vẫn đứng với một vẻ mặt thản nhiên, và hơn thế, trong đôi mắt tròn như mắt đại bàng của ông lại ánh lên vẻ nghịch ngợm và ngang tàng. Trong giây lát ông hiệu trưởng có cảm giác như ông giáo sư sắp sửa há cái miệng rộng ẩn kín dưới lớp ria ám khói thuốc của mình ra và từ trong cuống họng của ông sẽ bật lên:

Chúng tôi cùng nhau tới đây,

Tới đây vì tự do và lao động,

Vì ước vọng được sống đẹp hơn!

Để các bạn đồng sự không nhận thấy cử chỉ tuyệt vọng của mình ông hiệu trưởng lén đưa tay làm dấu ở dưới bụng để xua đuổi hình ảnh vừa hiện ra trong óc y, như xua đuổi cám dỗ của quỷ xa tăng. Nhưng những dự đoán đã không đánh lừa ông hiệu trưởng. Bỗng một sinh viên đứng ở hàng cuối, bằng một giọng khỏe khoắn, đã cất lên tiếng hát:

Cháy trong lòng niềm tin tươi trẻ...

Và lập tức suốt dọc hành lang rền vang:

Từ sông Lêna, Bia và Ênhixây

Chúng tôi cùng nhau tới đây,

Tới đây vì tự do và lao động,

Vì ước vọng được sống đẹp hơn.

Ông hiệu trưởng ngã vào chiếc ghế bành cổ thành cao và có chạm hình con đại bàng hai đầu của mình, y há miệng hớp hớp vội luồng khí trời lọt vào buồng qua chiếc cửa sổ hé mở. Vị bảo trợ đứng chết lặng, mồm há hốc. Các vị giáo sư ngồi im lặng và rầu rĩ. Còn Likhatsiốp thì ngửa đầu tóc bồng bềnh của mình lên, với vẻ mặt rạng rỡ, ông đứng lắng nghe tiếng rền vang của những giọng hát tươi trẻ, mạnh mẽ, những giọng hát tưởng như làm rung chuyển cả những bức tường gạch dày dặn của nhà trường...

3

Và thế là từ đấy trở đi bắt đầu... Likhatsiốp sống và làm việc trong sự căm ghét của ban giám hiệu nhà trường và sự yêu mến ân cần của các sinh viên. Hễ bọn giáo sư phản động tỏ ý muốn chống lại ông là lập tức sinh viên liền hành động. Họ sẵn sàng bất cứ lúc nào làm bất cứ việc gì để bảo vệ Likhatsiốp. Cả ông hiệu trưởng lẫn vị bảo trợ đều tin chắc như vậy. Muốn hay không muốn họ cũng đành phải nhân nhượng để cho khỏi xảy ra vì sự có mặt của Likhatsiốp ở nhà trường.

Của đáng tội, có một nét, hay nói đúng hơn, một sự say mê trong tính cách của Likhatsiốp mà cả ông hiệu trưởng lẫn vị bảo trợ ra sức tận dụng để giảm bớt khó khăn của mình. Likhatsiốp là một lữ khách không biết mệt mỏi. Chương trình du lịch của ông thường vạch sẵn cho mười năm sau. Vừa sắp kết thúc cuộc thám hiểm thăm dò này, ông đã chuẩn bị cho cuộc viễn du khác. Những kẻ thù ghét Likhatsiốp thì mừng rỡ tống ông đi cho thật xa, chỉ cốt sao bọn chúng được sống yên ổn, sang trọng, thoải mái. Cắt bớt những kinh phí cho các nhu cầu khác, ông hiệu trưởng tỏ ra không dè xẻn trong việc cấp tiền cho những chuyến đi khảo sát, và đôi khi còn xin thêm những khoản tiền phụ ở Pêtécbua, có khi vay cả những cá nhân có số vốn lớn.

Thế nhưng, khi được yên thân nhờ những tháng Likhatsiốp đi vắng, ông hiệu trưởng buồn bã nhận ra rằng mỗi chuyến khảo sát như vậy, lại đem cho nhà bác học một ngôi sao mới trên cầu vai, nếu như nói một cách hình tượng.

Kết quả của những cuộc thăm dò khảo sát không những được nghiên cứu ở Tômxcơ mà Likhatsiốp còn về báo cáo cả ở Pêtécbua nữa. Lúc đầu ở đấy người ta đối xử với ông bằng một thái độ thận trọng. Những báo cáo chỉ được trình bày ở Hội địa lý Nga, nơi bao giờ cũng có những con người hiểu lý lẽ, biết phân biệt cái mẽ khoa học giả tạo với những phát hiện khoa học đích thực. Nhưng mức độ chú ý của chính phủ Nga hoàng đối với những vùng phía đông và phía bắc càng tăng thì sự chú ý của Viện hàn lâm khoa học Nga đối với các công trình của Likhatsiốp cũng càng tăng. Không bao giờ và không một người nào có thể hoàn toàn tiêu diệt cái tinh thần Lômônôxốp trong Viện hàn lâm được. Tinh thần ấy lúc tàn lụi đi như một đống lửa trong rừng rậm bị trận mưa rào ập xuống, lúc lại bùng lên như chính đống lửa đang tàn lụi ấy gặp được những luồng gió mới liên tiếp.

Bây giờ cả ở các cơ quan khoa học người ta cũng bắt đầu lắng nghe lời lẽ của Likhatsiốp. Còn bọn người làm ăn đã liều đặt vốn của mình vào việc mở đầu kinh doanh các mặt trên miền đất phía đông thì, tuy họ ít hiểu biết và coi thường việc giáo dục, nay họ cũng cố gặp cho bằng được Likhatsiốp để nhờ ông cho ý kiến. Và ông cũng không tránh họ, ngay cả trong những trường hợp khó khăn nhất.

Tất nhiên ở thời đại xa xôi ấy chẳng ai ghi lại những dự đoán mà Likhatsiốp đã nói riêng với từng nhà kinh doanh một. Những dự đoán ấy bao trùm tất cả các vùng thuộc Xibiri và những dự đoán ấy nói ra một cách đơn giản trong các cuộc trao đổi với các nhà kinh doanh và buôn bán thường ngắn gọn, nhưng rất đầy đủ như những bản báo cáo và những mệnh lệnh của Xuvôrốp.

- Các ông muốn xúc vàng bằng xẻng ư? Có thứ vàng như vậy ở Xibiri. Nó nằm ở thượng lưu sông Ênhixây, trên hai bờ các sông nhánh của nó. Tiếp đến các ông sẽ tìm thứ vàng ấy ở trung lưu Ênhixây và ở hạ lưu sông Angara. Khi nào giàu có, các ông chớ có tiếc sức tiếc tiền, các ông hãy đi đến tận cùng của vùng đông bắc. Cả vùng thượng lưu sông Tômi có nhiều quặng sắt và than đá. Nếu các ông muốn cho Xibiri có đường tàu hỏa và có kim loại của riêng mình, các ông hãy đi về phía đó, các ông sẽ không nhầm đâu.

Likhatsiốp không chỉ là người hiểu biết trong lĩnh vực khoáng sản, ông còn là người biết rõ cả về các sông và các hồ ở Xibiri hơn ai hết, và trên cơ sở đó ông đã xây dựng được cả một bản đồ án về hệ thống đường giao thông ở đây. Thêm vào đó ông chú ý đến cả kinh nghiệm của những người giang hồ từng trải, lần tìm ra những con đường ngắn nhất và có lợi nhất trên khoảng không gian mênh mông của vùng Xibiri.

Ngoài những chiếc tàu cỡ lớn, hãy đóng cả những chiếc thuyền mớn nước nông và đáy bằng, hãy chèo thuyền lên những vùng thượng lưu của các sông nhỏ. Ở đó sẽ thấy những tài nguyên vô cùng phong phú, mà điều chính nhất là từ đó sẽ lại ra những sông lớn khác và sẽ nối được những con đường lớn thành một mối từ trung tâm của nước Nga đến những vùng chưa hề có dấu chân người.

Các nhà kinh doanh - cả người Nga lẫn người Pháp, Anh - chợt đánh hơi thấy rằng Xibiri là một kho vàng cho nên họ cố lôi kéo Likhatsiốp, muốn biến ông ta thành người cố vấn và người chỉ dẫn cho họ. «Sự thính nhậy của con mọt sách ấy trong lĩnh vực tìm kiếm những tài nguyên thiên nhiên có thể ví như một chó săn cừ khôi biết tìm kiếm chim muông trong rừng già rậm rạp», - bọn phú hào ở Nga nói như vậy về ông ta để khoe khoang với bọn chủ nhà băng Anh và Pháp.

Nhưng tất cả những ý định muốn biến Likhatsiốp thành một người trực tiếp phục vụ cho quyền lợi của bọn kinh doanh đều bị ông đập tan bằng cánh tay sắt thép:

- Mặc dù tôi đã từng học ở Đức thật, nhưng tôi là một con người hoàn toàn Nga. Ở nơi nào sực mùi tiền nước ngoài thì nơi đó không có việc gì để tôi làm!

Mà cũng có khi ông nói ngắn gọn hơn:

- Các người hãy để cho tôi yên! Tôi chỉ là một kẻ thừa hành của nước Nga và là một con mọt trong nền khoa học!

4

Hết năm tuổi bẩy mươi, Likhatsiốp vẫn bị cái ý muốn sống gần với trung tâm khoa học - Viện hàn lâm - hấp dẫn và ông đã chuyển về ở tại Pêtécbua.

- Tôi chuyển về đấy không phải để lãng quên Xibiri, ngược lại, để phục vụ miền đất ấy được nhiều hơn gấp bội. Suốt đời tôi, lời di huấn của Lômônôxôp vang lên như một tiếng chuông cấp báo: «Sự hùng mạnh của nước Nga sẽ tăng lên gấp bội nhờ ở Xibiri».

Đứng ở bậc lên xuống toa tàu, Likhatsiôp đã nói những lời ấy với đám sinh viên đang tập trung trên sân ga ở Tômxcơ để tiễn đưa ông bước vào cuộc hành trình xa xôi.

Cuộc sống ở Pêtécbua ngay từ đầu tiên đã hoàn toàn khác so với điều ông nghĩ. Likhatsiốp còn chưa kịp xếp đồ đạc trong căn hộ rộng mênh mông của một vị giáo sư, chưa kịp ngủ nghê cho tử tế sau một chặng đường dài, thì cả thủ đô bị dựng dậy bởi một tin khủng khiếp: hoàng đế Đức Vinhem, đã đưa quân ào ạt đánh vào nước Nga.

Anh sinh viên năm cuối cùng của Trường đại học Bách khoa là Ivan Akimốp đã chạy đến báo tin này. Anh sinh viên đâu như có họ xa với Likhatsiốp. Anh ta là con trai của người chị em thúc bá của người vợ giáo sư đã mất sớm.

- Ivan, bác về thủ đô đúng vào cái phút chẳng lành. Nếu như chưa có vị giáo sư khác đã thế vào chỗ bác ở Tômxcơ thì bác sẽ sung sướng lại quay về nơi cũ. Tổ quốc ta lúc này chẳng còn thì giờ đâu mà quan tâm đến khoa học.

Likhatsiốp bàng hoàng. Ông bồn chồn đi lại trong phòng rồi dừng lại bên cạnh một bọc những tài liệu hiếm có mà ông đã thu thập được trong những lần đi thám hiểm thăm dò, những tập nhật ký, những bản đồ, những phác thảo các bài viết sau này mà trong đó có những dự kiến dị thường, thiên tài.

Ivan trẻ hơn Likhatsiốp ba lần, nhưng lại kết bạn với ông có khi còn thân hơn cả những người cùng lứa tuổi. Có hai lần Likhatsiốp đã cho Ivan theo mình đi thám hiểm, thường xuyên gửi tiền nuôi anh, gửi thư từ trao đối với anh và trong thư ông kể hết về mọi suy nghĩ và tình cảm của mình. Cái làm cho họ gần lại với nhau trước tiên là ở chỗ họ cùng say mê khoa học. Của đáng tội, vốn hiểu biết của Ivan không bằng một phần mười những điều nằm trong cái đầu lớn có vầng trán rộng của Likhatsiốp, nhưng anh yêu khoa học, anh muốn đạt đến những chân lý mà các nhà khoa học Nga và thế giới đã tìm ra.

Cái tin Ivan mang đến cho Likhatsiốp hoàn toàn không làm cho anh ta buồn bã. Anh cảm thấy mình phấn chấn, và cùng một lúc cái sức lực trẻ trung đang tiềm tàng trong anh bỗng vụt cháy rực lên nóng bỏng trong đôi mắt nâu sẫm của chàng thanh niên.

- Còn anh, Ivan, hình như anh thích thú lắm với cái tai họa gớm guốc đang ập xuống tổ quốc chúng ta thì phải? - Likhatsiốp hỏi anh, và giọng nói của ông đượm vẻ trách móc.

- Đâu có thế, bác Vênhêđích Pêtrôvích! Chiến tranh là một tai họa khủng khiếp vô cùng. Chả nhẽ lại có thể vui mừng vì chuyện đó?! - Ivan kêu lên với một vẻ thật là phấn chấn. Nhưng cho dù Ivan có chối cãi điều đó thì trong giọng nói của anh nếu không đượm vẻ vui mừng thì chí ít cũng lộ rõ một sự sảng khoái, nhiệt tình.

- Nhưng dù sao thì anh cũng đang mừng rỡ vì một điều gì! Đúng là đang mừng rỡ! Tôi nhìn thấy điều đó trên nét mặt anh kia mà, - lúc này Likhatsiốp đã nói một cách thẳng thừng, vẻ đầy trách móc.

- Vâng, quả là có một cái gì đó đang làm cho cháu phấn chấn vô cùng, - Ivan đành thú nhận.

- Phải chăng là anh mơ lập được nhiều chiến tích ngoài trận mạc? - Likhatsiốp nhìn chàng trẻ tuổi từ đầu đến chân bằng đôi mắt xét nét.

- Không đâu, bác Vênhêđích Pêtrôvích ạ! Việc đó đâu phải là phận sự của cháu, - Ivan nói, không một giây do dự.

- Thế thì tại cái gì kia chứ? Hay là tại tình yêu? - Likhatsiốp dang rộng hai tay.

- Cháu xin thú thực với bác như kẻ sùng đạo xưng tội trước đấng Thượng đế: chiến tranh sẽ đẻ ra cách mạng. Cháu sinh ra là để làm cách mạng kia mà. Đấy, vì sao mà cháu lại tỏ ra phấn chấn. - Ivan đứng thẳng người, mắt nghiêm trang nhìn nhà bác học và thái độ thì tỏ ra sẵn sàng làm đúng như lời mình nói.

- À, ra thế cơ đấy! - Likhatsiốp kêu lên. - Tôi chưa bao giờ lại nghĩ anh là một con người như thế... Một Rôbexpierơ[8].

Nhà bác học ý chừng định mỉm cười, nhưng nụ cười không hiện hình lên được. Ngược lại, nét mặt ông trở nên nghiêm nghị, còn đôi mắt thì mang vẻ suy tư. Và Ivan chẳng phải khó khăn gì mới nhận được ra điều mà nhà bác học hiện đang suy nghĩ: «Sinh ra để làm cách mạng... Nhưng mà cháu có biết cách mạng là thế nào không? Cả bác và cả cháu chả ai biết được cách mạng là gì».

- Chiến tranh nhất định sẽ làm cho chế độ Nga hoàng sụp đổ. Cách mạng sẽ trở thành lối thoát duy nhất để cho nhân dân khỏi phải chịu những đau khổ do chiến tranh mang lại. Trong những thử thách ấy, giai cấp công nhân sẽ tự nhận thấy trách nhiệm của mình là phải đưa đất nước đi vào con đường của một xã hội tự do...

Likhatsiốp buông mình xuống ghế bành. Trong suốt cả cuộc đời nhiều năm của mình ông đã từng tiếp xúc với đủ các loại quan điểm về cách thức xây dựng lại cuộc đời. Nhưng không có một quan điểm nào trong số ấy lại thu hút được ông, chinh phục được ông. Về rất nhiều quan điểm ông tỏ ra hoài nghi, hoặc là khinh miệt nữa là khác. «Chỉ là chuyện phiếm thôi, các ngài thân mến ạ! Chuyện phiếm! Không hơn không kém. Muốn xoay chuyển nước Nga theo những con đường mới thì cần phải làm sao cho việc đó nhân dân tự ý muốn làm. Anh mugích tính tình bướng, họ sẽ không thèm thứ «tự do» của các ngài đâu, và ta sẽ không thể làm cách gì lay chuyển được họ».

Và bây giờ, sau khi nghe những lời đầy nhiệt huyết của Ivan, Likhatsiốp lại nghĩ về điều đó.

Chiến tranh... cách mạng... tự do... Những từ đó nghe sao mà vang âm và đẹp đẽ! Nhưng có lẽ chúng chỉ dùng để nói với chúng ta, những người hiểu biết, những nhà trí thức mà thôi. Còn người nông dân, những con người râu mọc tua tủa quanh mặt, những con người sống tối tăm và bị đọa đày, thì liệu họ hiểu được gì trong những lời hoa mỹ đó, Ivan? - Likhatsiốp nói vậy, vì ông hiểu rằng người bạn trẻ của ông tuy tuổi đời còn ít nhưng là người rất thông minh. Thái độ của anh ta bình dị, không chút e dè, và như vậy nghĩa là anh ta tự tin.

- Bác Vênhêđích Pêtrôvích ạ, người nông dân râu mọc tua tủa quả là có tối tăm và bị đọa đày. Nhưng sự mở mang trí tuệ cho những con người ấy chắc chắn là sẽ được tiến hành một cách vô cùng nhanh chóng. Họ sẽ đạt tới những đỉnh cao khoa học với tốc độ nhanh chưa từng có như trong thần thoại!

- Họ không biết cả những điều sơ đẳng! Thay cho chữ ký, họ điểm chỉ bằng đầu ngón tay. Thế mà anh thì lại nói - những đỉnh cao khoa học! - Likhatsiốp cười khẩy, và đôi môi ông lặng đi trên khuôn mặt đau đớn xót xa.

- Bác cháu ta mỗi người nói một phách rồi, bác Vênhêđích Pêtrôvích ạ! Bác ngụ ý những đỉnh cao khoa học trong lĩnh vực kiến thức tuyệt đối, còn cháu, cháu nói về những đỉnh cao của khoa học cách mạng và đấu tranh kia. Ở đây người nông dân tăm tối và bị đọa đày của chúng ta, thực ra không phải là tối tăm và chịu sự đọa đày đến mức như chúng ta thường quen nghĩ về những con người ấy. Nói gì thì nói, họ đã từng có kinh nghiệm của những sự kiện năm 1905.

- Một kinh nghiệm khủng khiếp: máu người dân vô tội đổ ra bên cạnh cung vua, cuộc chiến tranh đẫm máu ở Viễn Đông, được bắt đầu một cách bất tài và thất bại thì nhục nhã, rồi đến những cuộc bãi công và khởi nghĩa, để cuối cùng cũng chẳng đem lại một sự dễ chịu nào cho những người lao động...

- Một trường học khắc nghiệt và những bài học khắc nghiệt. Chúng không qua đi một cách vô ích, - Ivan cắt ngang lời nhà bác học.

- Trước kia cũng đã từng có những bài học khắc nghiệt mà rồi cũng bị quên đi. Rồi cũng sẽ quên đi cả những bài học mà cháu nói.

- Chúng không thể bị quên đi, bác Vênhêđích Pêtrôvích ạ! Bây giờ đã có lực lượng để giữ gìn những bài học ấy trong trí óc và khi cần sẽ ôn lại chúng, để tránh không mắc lại những sai lầm cũ.

- Lực lượng ấy là ai kia chứ? Là những người trí thức chúng ta chăng? Tôi không đến nỗi quá tin vào họ! Một ít người trong bọn họ sẽ bị làm cho thất đảm, số khác sẽ được trả lương cao, số thứ ba sẽ không mạo hiểm để mất mẩu bánh mì thiết yếu! Lực lượng ấy cần có nhiều cột kèo chống đỡ để nó khỏi bị lắc lư chao đảo.

- Cháu nói về một lực lượng khác kia, bác Vênhêđích Pêtrôvích ạ. Đó là giai cấp vô sản! Những con người ấy đã bước ra vũ đài của cuộc đấu tranh lịch sử.

Thành phố đã náo động lên vì cái tin về chiến tranh khủng khiếp. Sau mấy giờ đồng hồ im lặng, sự im lặng tựa như đang đè bẹp những con đường và ngõ phố, nỗi đau đớn của con người bỗng vụt bật ra trong tiếng rì rầm gào réo, trong sự ồn ào. Tiếng kêu hét kia của những người say rượu đang dìm vào đó nỗi hoảng sợ trước sự kiện vô cùng dữ dội đã lọt qua cửa sổ vọng vào căn hộ của giáo sư.

- Đây kia, giai cấp vô sản của anh kia! Ngày hôm nay họ cất tiếng hát với một vẻ thảm sầu ngu độn, ngày mai, lại với vẻ thảm sầu như thế, họ sẽ khóc tu tu, nhưng rồi ngày kia, họ sẽ quên đi cả hai việc ấy, và bắt đầu họ chém giết lẫn nhau mà không tự hỏi mình làm như vậy để làm gì...

- Nhưng rồi sẽ đến cái giờ phút mà sự tuyệt vọng và sự ngoan ngoãn ấy sẽ được luyện thành một thứ khác kia - thành nhu cầu muốn đổi thay thế giới, đổi thay cả bản thân mình. Điều đó nhất định sẽ phải xảy ra. Hơn thế nữa, điều đó hiện đang trong quá trình diễn biến. Có tới hàng nghìn hàng vạn người bây giờ cũng đã thấy rằng: trong cuộc chiến tranh này cần làm một việc là làm sao cho nước Nga thất bại. Nếu chế độ Nga hoàng không thất bại sẽ không thể nào bị lật đổ. Đấy là một con ác thú sống rất dai.

Likhatsiốp bỗng đứng phắt lên, chắp tay sau lưng.

- Sự thất bại! Cái từ ấy nó đập vào màng nhĩ tôi chẳng khác nào một viên đạn nổ. Tôi là một người Nga và tôi không muốn thấy đất nước tôi nằm sóng sượt dưới chân cái tên hoàng đế Đức.

- Bác hãy hiểu cho, bác Vênhêđích Pêtrôvích ạ, chỉ có sự thất bại của chế độ Nga hoàng mới đem lại cuộc cách mạng quét sạch mọi nhớp nhơ.

- Tổ quốc bị coi khinh và tan nát sẽ chỉ còn như một xác chết mà thôi. Cả cách mạng cũng không sao cứu nổi.

- Không phải nhân dân, mà chế độ Nga hoàng sẽ chịu sự thất bại kia mà.

- Không, không! Vì Tổ quốc tôi sẵn sàng làm bất cứ việc gì! Và tôi không thể nào chịu nổi những điều anh nói ở đây, Ivan ạ. Anh hãy quên đi cái danh từ đó - sự thất bại ấy mà! Chúng ta phải chiến thắng kẻ thù. Chỉ có ở một đất nước đáng tự hào và hùng mạnh cách mạng mới có thể đem lại sự giải phóng khỏi mọi đau thương và thiếu thốn.

Ivan cố gắng chứng minh cho nhà bác học thấy được sự nhầm lẫn của ông là ở chỗ nào, nhưng ông không muốn nghe anh nữa. Ông giận dữ lê chân vào một căn buồng khác rồi đóng chặt lại phía sau mình cánh cửa gỗ sồi nặng nề.

Ivan đưa mắt nhìn theo nhà bác học, thầm trách bản thân mình vì đã lý luận một cách quá ư cứng nhắc. «Thôi, cũng chẳng sao, cái điều mà tôi chưa chứng minh nổi cho ngài, ngài giáo sư ơi, thì chính cuộc đời sẽ chứng minh cho ngài», - Ivan tự an ủi mình như thế, nhưng còn chưa biết tới đây anh sẽ phải làm gì: ngồi đợi cho cơn giận của nhà bác học nguôi đi, hay hãy rời khỏi nơi này đợi đến một phút giây nào thuận tiện.

Ivan còn chưa kịp quyết định làm gì thì cánh cửa gỗ sồi đã mở ra và Likhatsiốp lại trở lại chỗ hai người vừa nói chuyện, ông mỉm cười cái nụ cười của người biết mình có lỗi, nó thật không hợp với cái khuôn mặt khắc khổ của ông.

- Này thôi, anh Ivan, anh hãy đừng nói về cái chính trị của anh nữa! Khi còn trẻ tôi đã không thích nó, thì nay vào lúc tuổi già tôi lại thấy hoàn toàn không cần thiết. Thôi chúng ta cùng uống trà với mứt quả đi, - Likhatsiốp nói bằng một giọng khàn khàn.

- Vâng được thôi, uống trà đâu phải là bổ củi, như người xưa vẫn nói, - Ivan cười khẩy, - tuy nhiên để cho thật công bằng cháu vẫn phải nhận xét rằng bác tuy không thích gì chính trị nhưng lại cổ vũ những người khác để cho họ làm chính trị.

- Ngụ ý nói gì? - Likhatsiốp hỏi, thái độ lại tỏ ra bực dọc.

- Không có một ngụ ý nào ở đây đâu ạ, cháu nói thực đấy thôi. Cháu chợt nhớ lại những mâu thuẫn thường xuyên giữa bác và cái đám giáo sư phản động.

- Đấy mà là chính trị ư, hả anh bạn hoa mỹ?! Thực tình là trái tim tôi không thể chịu nổi mọi sự bất công. Khoa học đòi hỏi tinh thần phải được tự do...

- Thế đấy. Đúng thế đấy bác ạ, - Ivan gật đầu lia lịa tỏ vẻ rất đồng tình với sự cởi mở của nhà bác học.

- Cái anh chàng khéo léo vô lại này, anh lại định một lần nữa kéo tôi vào những quan điểm chống lại chính phủ đấy phải không? Mà anh là ai vậy? Do sở cảnh sát bí mật gài vào đây chăng?! - Likhatsiốp dứ dứ hai nắm đấm xông tới người cháu trai đang ngồi trong góc phòng, đôi mắt đen sẫm của anh đang ánh lên tinh nghịch.

- Bác cứ yên tâm, bác ơi! - Ivan nói, hai tay đưa lên như chống đỡ. - Cháu không phải là người được gài vào đây đâu mà là được mọi người cử đến. Các bạn sinh viên theo đảng bônsêvích, cử cháu đến đấy. Bác cho phép cháu dùng căn phòng khách này của bác để tối mai chúng cháu tiến hành một cuộc đàm đạo nhỏ ở đây. Chúng cháu đang trong tình trạng vô cùng khó xử. Hoạt động thì phải hoàn toàn bí mật, thật là vất vả, mà thời điểm thì lại quan trọng vô cùng, nó đòi hỏi một sự rõ ràng và hành động.

Likhatsiốp buông hai nắm tay ra, lùi lại và ngã phịch vào chiếc ghế bành như là ai nhấc ông lên và ném ông vào đó. Lớp lò xo chắc chắn được bọc bằng dạ thảm thiết kêu lên kèn kẹt dưới sức nặng của tấm thân ông.

- Ôi, tên hung thần, tên xảo quyệt! Giá như nó cứ việc tự tiện kéo những thằng bạn ngu xuẩn của nó đến đây mà hội họp, nhưng nó không làm thế mà lại xin phép kia, lại làm ra cái vẻ một con người có nền có nếp!

- Ngày mai bác vắng mặt đến mấy giờ kia ạ? - Ivan không bỏ qua phút giây thuận lợi.

- Tôi đi dự sinh nhật. Quá nửa đêm mới về nhà. Và chắc chắn rằng khi về tôi sẽ ngà ngà say. Người ở tuổi tám mươi kỷ niệm sinh nhật ắt phải biết đãi khách và biết tự mình chuốc rượu.

- Thật là thoải mái! - Ivan tắc lưỡi kêu lên.

- Phải kéo các rèm cửa sổ lại. Ngoài đường không thiếu gì những loại chó má rình mò.

- Điều đó thì xin bác khỏi phải quan tâm, - Ivan cười toét, vẻ đùa nghịch cúi gập người chào bằng điệu bộ của kẻ hầu hạ.

- Đừng có đùa, cháu ạ! Thôi ta ngồi vào bàn đi, bác cháu ta sẽ uống trà! Bà Nhêônhila! - Likhatsiốp gọi qua cánh cửa hé mở vào phòng của người hầu gái. - Xin cho chúng tôi cái ấm xamôva, mứt quả và bánh bột rán nhân đường!

- Vâng, tôi xin mang lên ngay ạ, thưa ông chủ, tôi xin mang lên ngay đây ạ, - giọng nói kéo dài như hát từ sâu tít trong nhà vọng ra.

5

Ngày hôm sau tại căn nhà của giáo sư Likhatsiốp có cuộc họp của những người bônsêvích.

Likhatsiốp về nhà lúc nửa đêm. Cuộc trao đổi đang còn ở độ vô cùng rôm rả. Một vài người khi nhìn thấy giáo sư vào thì đứng dậy vẻ ngượng nghịu. Chẳng nhẽ đã đến lúc phải kết thúc rồi sao? Người chủ của căn phòng dừng lại bên ngưỡng cửa. Mọi người quay nhìn về phía Ivan.

- Thưa bác, bác cho phép chúng cháu kết thúc câu chuyện ạ. Còn bác, có thể bác sang phòng ngủ nằm nghỉ ngơi chút đỉnh? - Ivan nói, cũng không ra là hỏi mà cũng không ra là khuyên.

- Thế nào, các anh sợ rằng tôi sẽ khai báo những điều bí mật của các anh chắc?

- Không ạ, vì lẽ gì kia chứ? Chắc là bác đã mệt và đã đến lúc bác cần đi ngủ. - Ivan sẵn sàng đưa tay đỡ giáo sư và đưa ông sang phòng bên cạnh.

- Cho tôi xin cái ghế. Tôi ngồi đây nghe thử xem các anh nói những chuyện gì.

Không đợi phải mời, giáo sư ngồi ngay xuống bên cạnh Ivan.

Trong căn phòng sặc mùi khói thuốc bỗng im phăng phắc.

- Chúng ta sẽ tiếp tục, các đồng chí ạ. Vênhêđích Pêtrôvích đã biết hôm nay ở đây có cuộc họp bí mật của những người bônsêvích, - Ivan liền nói.

Lúc đầu giáo sư ngồi nghe với một vẻ lơ đãng và với mỗi người phát biểu ông đều mỉm một nụ cười hoài nghi. «Những kẻ cứu vớt khốn khổ của nước Nga! Những lời bập bẹ đầy ấu trĩ! Một cuộc vùng vẫy trên mặt nước nhờ vào những chiếc phao bơi!» - trong óc ông lóe lên những ý nghĩ ấy.

Nhưng cùng với mức độ mỗi chốc một càng căng thẳng của cuộc thảo luận thì thái độ hoài nghi của Likhatsiốp đối với nhóm sinh viên cũng tan đi như tuyết mùa xuân dưới ánh mặt trời. «Những đứa con nít, nhưng cứng cỏi. Chế độ Nga hoàng tất nhiên là chúng không lật nổi, nhưng làm cho Nga hoàng phải sợ - điều ấy thì chúng có thể làm», - Likhatsiốp đã phần nào bớt gay gắt trong suy nghĩ.

Giáo sư không thật nắm được điểm cốt yếu của cuộc tranh luận gay gắt. Nhận thức của ông chỉ dừng lại ở từng câu riêng biệt.

- Quần chúng! Cần nắm lấy quần chúng! Đấy là vấn đề gốc rễ của cuộc cách mạng sắp tới đây, - giọng một sinh viên ồm ồm vang lên.

Những cái khác Likhatsiốp không còn chú ý nghe nữa. «Các anh quả là những chú chim non mỏ óng vàng! Quần chúng! Các anh có biết rằng quần chúng của nước Nga là những người không biết chữ, những người bị đọa đày, họ nằm ềnh ra ở giữa con đường phát triển của xã hội như một viên đá tảng không? Để đẩy hòn đá tảng ấy thì ít nhất cũng cần một chiếc đòn bẩy chắc. Hay là các anh, cái lũ mặt còn bụ sữa, dám cả gan nhận mình là chiếc đòn bẩy nọ?» - giáo sư thầm tranh luận với những lời phát biểu của các sinh viên.

- Sự chín muồi về ý thức cách mạng của quần chúng sẽ tiến triển vô cùng nhanh chóng. Chiến tranh đã đụng chạm trực tiếp tới hàng triệu con người. Mà điều chủ yếu là người công nhân và người nông dân xích lại gần nhau, họ gặp nhau trong cùng một chiến hào. Cuộc sống là như thế mà những tai biến cùng cực của cuộc sống hiện tại đã làm cho những nhân vật chính của cuộc đấu tranh xã hội tương lai xích lại gần nhau để cùng nhau hành động...

Đấy là giọng nói dễ thương của đứa cháu trai. «Ôi, cháu quả là một nhà chiến lược! Và mọi người nhìn nó với một thái độ mới kính trọng làm sao, điều đó chứng tỏ Ivan chẳng phải là một thằng ngu ngốc như mình vẫn nghĩ về nó đôi lần», - giáo sư thầm nghĩ.

Nhưng dù sao thì đêm ấy ông cũng có bị say. Thứ rượu cô nhắc mà ông uống ở bữa tiệc sinh nhật đã phát huy tác dụng. Trong con mắt của ông, bóng những cái đầu bù rối của đám sinh viên rung rinh, các bóng điện trùm treo trên xích đồng cũng nhảy lên giật giật, những bức tường phủ bằng giấy bồi màu đỏ sẫm cũng chao đảo.

- Thôi, các anh cứ nói chuyện cho hết đêm, tôi đi nghỉ đây. Ivan, anh đừng quên khóa cửa. Bà Nhêônhila ngủ rồi cơ đấy! - giáo sư lầm bầm rồi đi ra khỏi buồng.

Và ít ngày sau đã xảy ra cái sự việc mà không chóng thì chầy nó cũng sẽ xảy ra: Ivan Akimốp, người cháu yêu quý và niềm hy vọng thầm kín của nhà bác học, đã bị bắt. Anh bị bắt ngay trong phòng thí nghiệm.

Cũng vào ngày hôm đó anh chàng sinh viên, có cái giọng trầm mà bữa trước vào cái đêm đáng ghi nhớ ấy đã nói một cách rất hấp dẫn về đề tài tranh thủ quần chúng, đã đến thăm giáo sư Likhatsiốp. Anh chàng có vẻ ngượng nghịu, hồi hộp và thậm chí bối rối. Anh ta xin phép giáo sư cho vào phòng ăn và lật ngược chiếc bàn lên. Anh sinh viên nói rằng ở đó, trong cái ngăn kín đáo làm dưới gậm bàn có giấu những tài liệu cách mạng gì gì rất quan trọng.

- Có khả năng có thể bắt liên lạc với Ivan. Chúng cháu có người ở xà lim tạm giam, - anh sinh viên nói, cố ghìm cái giọng trầm ồm ồm của mình.

Likhatsiốp nổi nóng:

- Anh nói với Ivan rằng hắn là một thằng hèn hạ! Một cái đầu như thế phải ra mặt trận chứ không phải ngồi trong nhà tù mà ăn hại nhà nước. - Và ông ra khỏi phòng, đập sầm cánh cửa.

Một phút sau giáo sư quay trở lại và nói bằng một giọng đã dịu hơn:

- Anh cầm lấy số tiền này. Một trăm đồng đấy... Khi nào có điều kiện thì anh chuyển cho cái thằng Akimốp vô lại ấy và bảo nó rằng ở trong tù thì đừng có mà buồn, còn nếu như phải đi đày thì hãy chịu khó nghiên cứu khoa học đi - đấy là phương tiện tốt nhất để chống sự chán ngán và buồn ngủ.

- Cháu sẽ chuyển nguyên văn lời bác, - anh sinh viên hứa.

Giấu các giấy tờ vào một chiếc túi kín trong chiếc áo bludông kiểu sinh viên, cất giọng nói ồm ồm cúi rạp mình chào giáo sư, rồi anh biến mất. Likhatsiốp trong giây lát hình dung ra cuộc sống không còn được gặp gỡ Ivan và tim ông nhói lên đau đớn. «Đến lúc phải đi một chuyến thăm dò khảo sát rồi. Ta sẽ đi về phía hạ lưu sông Ôbi. Ta sẽ thử khảo sát bờ đại dương về hướng Ênhixây.... Ngày xưa, từ Mangadêia, ông cha ta đã đi về hướng tây bắc và đông bắc. Cần phải nhìn thấy tất cả bằng đôi mắt của mình», - Likhatsiốp suy nghĩ. Nhưng đó chỉ là ước mơ, hoàn toàn chỉ là ước mơ, không có một chút hiện thực nào.

Vấn đề là ở chỗ hiện nay hoàn toàn không còn nữa những người sẵn sàng bỏ tiền ra để chi cho những cuộc thăm dò khảo sát xa xôi và đòi hỏi nhiều chi phí. Còn chính phủ thì ngay cả trước đây cũng đã không lấy gì làm rộng rãi trong việc cấp tiền cho việc nghiên cứu khoa học rồi, huống hồ bây giờ họ lại đang phải bận rộn vì những công việc của chiến tranh thì họ còn nghĩ gì đến việc ấy nữa. Tìm được một người có quyền thế dám nhận chi số tiền khổng lồ ầy đâu có phải dễ dàng. Nhưng công ty hỗn hợp Pháp - Anh thì lại sẵn sàng nhảy vào cái việc ông đang ước muốn, bởi vì sự thèm muốn những kho báu của nước Nga ở bọn họ ngày càng tăng, song chỉ nguyên cái ý nghĩ là mình có thể phục vụ cho quyền lợi của bọn nước ngoài đã làm cho Likhatsiốp nổi xung lên rồi.

«Đừng có nông nổi nữa, ông Vênhêđích Pêtrôvích ơi, ông chẳng thể đi đâu vào lúc này được đâu. Hãy ngồi vào bàn đi và hãy bày ra những tài liệu ông đã thu thập được trong những chuyến đi thăm dò ở Xibiri rồi hãy thử xem xem có thể rút ra được những gì từ những tài liệu đó. Việc ấy cũng là cần thiết đấy, chẳng ai có thể thay ông mà làm được đâu», - Likhatsiốp tự an ủi mình như vậy.

Và ông quả đã bắt tay vào công việc ấy, ông mở tung chiếc hòm lớn đóng đai sắt trong đựng những tài liệu của những chuyến đi khảo sát thăm dò Xibiri.

Vào một trong những buổi tối mà Likhatsiốp vừa bắt tay vào công việc ấy, thì anh sinh viên có cái giọng ồm ồm lại ghé vào gặp ông.

- Bác Vênhêđích Pêtrôvích ạ, Ivan gửi cho bác mẩu thư đây ạ, - anh sinh viên nói, rút từ chỗ nào đó trong vạt áo ra một mảnh giấy cuốn dài như chiếc tẩu.

- Thế nghĩa là nó không quên ông bác đấy! - Likhatsiốp kêu lên một cách vừa ý.

- Anh ấy nhớ và lo lắng cho bác lắm, - cái giọng ồm ồm cau có nói.

Likhatsiốp nâng cặp kính lên sống mũi, cẩn thận mở cái tẩu bằng giấy ra rồi lẩm nhẩm.

«Bác yêu quý! Cháu không viết về cháu đâu. Tất cả mọi suy nghĩ của cháu đều về bác cả. Nguy hiểm đang đến với bác. Sự vỡ lở của chúng cháu hóa ra lại nghiêm trọng hơn nhiều so với mức độ mà chúng cháu tưởng lúc đầu. Sự cảm thông và sự giúp đỡ của bác đối với chúng cháu bọn chúng đã biết. Bọn chúng còn hỏi đầy đủ cả những tài liệu từ Xibiri: về việc bác đã tham gia vào các cuộc biểu tình chống chính phủ của sinh viên. Tất cả những cái đó chẳng hứa hẹn điều gì tốt lành cả. Bác có nên nhanh nhanh thu xếp đi Xtốckhôn chăng? Cháu nhớ rằng ở bên ấy đã có mời bác sang giảng dạy thì phải. Đã đến lúc bác phải làm việc đó rồi. Xin bác hãy nhanh nhanh lên, nhanh nhanh lên, bác ạ! Cháu ôm hôn bác, cháu mãi mãi sẽ là người bạn và người học trò của bác! Ivan».

Đọc xong bức thư của người cháu, Likhatsiốp lặng lẽ đi đến bên cửa sổ, hai tay chắp sau lưng, mắt nhìn vào một nơi nào đó trên bầu trời.

- Bác có viết thư trả lời không ạ? Có điều kiện để chuyển thư, nhưng không thể muộn hơn sáng ngày mai, - cái giọng ồm ồm nói.

- Xin anh đợi cho một chút. - Likhatsiốp ngồi vào bàn viết vội:

«Ivan! Bác sẽ thu xếp để đi ngay. Bác sẽ mang theo số tài liệu thật cần thiết về Xibiri. Nếu như sự vắng mặt của cháu không quá lâu như bác nghĩ thì cháu nhớ trông nom nhà cửa cho bác để tất cả những tài sản đã tích lũy được khỏi rơi vào tay những kẻ xa lạ. Chúc cháu khỏe! Bác».

Likhatsiốp đọc lại mảnh giấy, lấy từ trong ngăn bàn ra một chiếc phong bì và cẩn thận đặt vào đó mảnh giấy đã viết kín.

- Xin lỗi giáo sư, phong bì là thừa ạ. Lá thư của bác sẽ được đặt vào trong chiếc bánh mì, - cái giọng ồm ồm hơi nhếch mép.

- Nếu như có gặp sự cố gì thì anh cứ vứt nó đi! Đấy là do thói quen cũ tôn trọng người nhận thư, - Likhatsiốp giải thích và dùng vật chặn giấy ấn để gián chiếc phong bì rồi đưa nó cho anh sinh viên.

6

Và ít lâu sau Likhatsiốp đã đi Xtốckhôn. Khi còn chưa bước lên tàu thủy của công ty Thụy Điển, thì ông chưa tin rằng mình sẽ đi thoát.

Ở tất cả mọi nơi mà ông có mặt trong những ngày ngay trước chuyến đi, ông đều nhận thấy những dấu hiệu của một sự theo dõi rất ráo riết. Bọn chúng trắng trợn đi lại bên dưới cửa sổ nhà ông, giữ người hầu gái Nhêônhila lại để hỏi xem ông giáo sư đang làm gì.

Likhatsiốp hơi sờ sợ, nhỡ ra chúng bắt ông thì sao. Nhưng ở đây, ông đã quá phóng đại sự nguy hiểm. Không ai có ý định bắt giữ ông làm gì. Ngược lại, người ta còn sợ ông sẽ nghĩ lại và không đi nữa. Chính quyền cho rằng: cứ để mặc cho ông ta đi đâu xa xa nước Nga đi một chút thì hơn, không có nay mai những nhà cách mạng sẽ ảnh hưởng tới ông ta rồi lôi cuốn ông ta vào những công việc của họ. Đấu tranh với một con người như vậy, một con người mà cả thành Pêtrôgrát này đều biết đến, không phải là chuyện giản đơn...

Likhatsiốp cẩn thận đề phòng cho đến phút cuối cùng. Sợ rằng sẽ có thể bị đánh cắp mất tài liệu, mà như vậy thì chuyến đi Xtốckhôn này của ông sẽ chẳng còn ý nghĩa và mục đích gì, ông mang tất cả các vali vào buồng của mình và suốt dọc đường không lúc nào rời mắt khỏi chúng.

Ở Xtốckhôn người ta đón tiếp ông một cách xứng đáng với địa vị cao quý của ông. Một ông già gầy guộc, với bộ tóc đã ngả màu vàng úa và khuôn mặt nhọn hoắt với dáng người ngay đơ như một chiếc gậy khô, một con người mệnh danh là thành viên của Viện hàn lâm khoa học Thụy Điển và là giáo sư của trường tổng hợp cổ kính thành phố Upxala, đã đọc một bài diễn văn ngắn gọn:

- Tôi sung sướng được thay mặt cho các đồng sự của tôi chào mừng vị đại biểu lỗi lạc của nền khoa học Nga. Cuộc thăm viếng đất nước Thụy Điển lần này của ngài sẽ giúp cho mối quan hệ láng giềng của hai nền khoa học đang nở rộ dưới sự bảo hộ của hoàng đế Nga và nhà vua Thụy Điển được tốt đẹp hơn.

«Ấy, về cái khoản bảo hộ ấy thì, ối cha mẹ ơi, ông đã quá lời vì muốn nịnh bợ những con người đang nắm giữ quyền hành», - Likhatsiốp nghĩ vậy khi ông nắm chặt cái bàn tay xương xẩu của vị giáo sư Thụy Điển.

Cuộc sống ở Xtốckhôn hóa ra lại buồn tẻ đến mức ít thấy bao giờ. Cứ mỗi tuần một lần Likhatsiốp bước lên bục và thuyết trình tiếp bài học lần trước. Còn những ngày khác trong tuần ông được tự ý xử lý. Lúc đầu ông cứ tưởng chỉ một mình ông là sống tách biệt ra như vậy. Tổ quốc của ông đang trong tình trạng có chiến tranh, mà cuộc chiến tranh này thì chưa hiểu sẽ kết thúc ra sao và bằng cách nào cho nên người dân Thụy Điển tỏ ra thận trọng, không vội gì phải biểu lộ với ông, một người ngoại quốc, một sự chú ý quá là đặc biệt. Nhưng chỉ ít lâu sau, Likhatsiốp hiểu ra rằng tất cả các giáo sư ở đây đều sống tách biệt nhau, quan hệ giữa họ với nhau không vượt quá cái khuôn khổ những quan hệ nghiệp vụ. «Ngán lắm, cháu Ivan ơi! Nếu như ở đây mà không trở thành nghiện ngập và không phát điên lên vì ngán ngẩm thì cũng chẳng thể nào còn mạnh khỏe mà trở về cho được», - Likhátsiốp trao đổi thầm với cháu mình như vậy.

Thời gian đầu Likhatsiốp bỏ ra hàng ngày giời để đi dạo chơi trong thành phố. Ông đã đi ngang đi dọc khắp mọi nơi. Thành phố có một cái gì gợi nhớ đến Pêtrôgrát, tuy nó không đông đúc như ở thủ đô của nước Nga và trời vừa xâm xẩm tối là liền chết lặng đi. Nhưng sau hai ba tuần thì Likhatsiốp chẳng còn gì ở Xtốckhôn để mà xem nữa. Cả cái bến cảng cũng làm cho ông chán ngấy, nó khơi dậy trong ông những cơn buồn ghê gớm. Thỉnh thoảng ở đây lại thấp thoáng những con tàu Nga. Đau lòng nhất là khi nhìn chúng thả lại những làn khói bay lơ lửng trong không trung để đi xa dần về phía chân trời mà ở đấy Tổ quốc Nga thân yêu của ông đang tồn tại, đang đau khổ và đang đấu tranh.

«Cóc cần phải giữ gìn thận trọng nữa, ta về nhà thôi. Chúng nó cũng chẳng thể đày ta đi xa hơn Narưm được; mà ở đó thì ta chả chết đâu. Ta sẽ làm nốt được những công việc mà ta chưa kịp làm trong những chuyến đi khảo sát», - Likhatsiốp suy nghĩ trong những phút giây tuyệt vọng.

Nhưng việc trở về vẫn là một việc làm mạo hiểm. «Ít ra cũng phải đợi tin tức của Ivan», - Likhatsiốp tự an ủi mình như vậy. Và tin tức của Ivan cũng đã đến. Của đáng tội là người viết không phải là Ivan Akimốp mà có lẽ vẫn là cái anh chàng giọng ồm ồm ấy, hóa ra anh ta tên là Alếchxanđrơ Pêtrôvích Kxênôphôntốp. Anh ta báo cho Likhatsiốp biết rằng nhà ở của ông vẫn y nguyên như cũ, còn Nhêônhila vẫn mạnh khỏe, để tránh sự nghi ngờ không cần thiết của bọn kiểm duyệt, Kxênôphôntốp viết xen vào giữa các dòng chữ cái tin chính nhất: Ivan đã bị đi đày ở vùng Narưm bốn năm. Ở nhà ai cũng nhớ ông nhưng cũng chẳng làm thể nào được, không ai nghĩ ông có thể sắp trở về được, bởi vì đã biết rằng ở nơi xa ấy ông đang có những công việc không thể nào trì hoãn được và những công việc ấy thì không phải muốn bỏ lúc nào cũng được. Qua những lời bóng gió ấy Likhatsiốp hiểu ra rằng bây giờ chưa phải lúc để ông trở về nước Nga.

Cuối thư Kxênôphôntốp báo cho Likhatsiốp biết địa chỉ của mình để ông gửi thư cho anh và anh hứa sau này sẽ viết thư cho ông đều đặn hơn. Chính là sau khi nhận được thư của Kxênôphôntốp, lá thư đã phá tan cái hy vọng của Likhatsiốp được mau chóng trở lại Pêtrôgrát, nhà bác học đã giở các tài liệu lưu trữ về Xibiri của mình ra, xếp kín quanh mình và bắt tay vào công việc.

Ở Xtốckhôn điều kiện tập trung để làm việc trong phòng thật là tuyệt diệu. Likhatsiốp ở trong một căn hộ có đủ những tiện nghi, kề ngay bên thư viện Hoàng gia, kho sách của thư viện này có số tài liệu tham khảo rất lớn in bằng rất nhiều thứ tiếng. Trong kho tài liệu viết tay của thư viện có cả một vài tài liệu hiếm nói về những vùng giáp biển của Xibiri. Nhưng ngoài tất cả những cái đó, còn một điều kiện nữa tối quan trọng giúp cho việc nghiên cứu khoa học ở Xtốckhôn được thành công - đó là sự cô đơn, một sự cô đơn hoàn toàn.

Likhatsiốp bao giờ cũng quý sự cô đơn, những khi mà ông có đủ tài liệu và cần phải từ đống tài liệu đó rút ra những kết luận, hình thành những chân lý. «Trong sự bận rộn và vội vàng thì đến những cái đầu sáng suốt nhất cũng không thể nào bật ra được những ánh lửa từ nơi sâu thẳm của trí tuệ. Suy nghĩ, suy nghĩ và suy nghĩ không mệt mỏi về những gì mình đã thấy, đã biết và đã cảm», - Likhatsiốp thường hay thích nói những lời ấy với học sinh của mình.

Bây giờ ở nơi đây, ở Xtốckhôn này, trong sự tĩnh mịch của ngôi nhà dành riêng cho giáo sư, được ngăn cách với đường phố ồn ào bằng những dãy cây sồi và những cây gia cỡ lớn, có thể làm việc một cách bình tĩnh, không vội vàng, và có thể thả sức mà suy nghĩ.

Sau nhiêu năm làm việc, Likhatsiốp đã tạo cho mình được một lề lối làm việc riêng. Điều trước tiên ông đòi hỏi ở bản thân là phải hiểu biết đầy đủ và đích xác về tài liệu. Một sự đoán định dù cho tài giỏi đến đâu thì nhà bác học cũng không coi đấy là chân lý, khi mà ông ta chưa hoàn toàn nắm vững tài liệu, chưa hiểu thông suốt (một từ mà Likhatsiốp thích dùng!). Tài liệu ấy, chưa khẳng định được những suy nghĩ bay bổng của mình bằng những chứng cứ xác thực.

Trước đây Likhatsiốp cũng đã từng viết không ít về Xibiri. Những tác phẩm của ông đề ra những vấn đề rất khác nhau trong các lĩnh vực địa chất học, khoáng chất học, khí hậu học, động vật học, thực vật học và đã được đăng trong các tập sách nghiên cứu khoa học của các trường tổng hợp, của hội địa lý học, của Viện hàn lâm và các tập sách chỉ giữ lại trong kho lưu trữ. Nhưng bây giờ ông đang thực hiện một công việc đáng kể nhất, công việc chính yếu nhất của cuộc đời mình, như ông nghĩ, một công trình cơ bản về vùng đồng bằng phía tây Xibiri. Những khoảng không gian mênh mông có diện tích là hai triệu rưởi kilômét vuông, bằng năm lần đất đai của nước Pháp, đang trải ra trước con mắt tưởng tượng của ông, với tất cả những bí mật của nó mà cho đến nay con người còn chưa chiếm đoạt được. Likhatsiốp phải trả lời rất nhiều những câu hỏi hết sức phức tạp về lai lịch, về những đặc điểm của cấu tạo, về những quá trình địa chất lâu đời đã xảy ra trên bình nguyên bao la này của trái đất.

Nhà bác học phải bỏ ra mấy tuần liền để soạn cái kho lưu trữ tài liệu, ông đọc cẩn thận từng tờ ghi, xem xét kỹ hơn những ký họa về các mẫu và những bản vẽ về địa hình và những lớp trầm tích vẽ vội vàng hấp tấp, đôi khi còn giữ lại cả dấu vết của những giọt mưa và những ngọn gió ẩm ướt ở phương bắc. Những dấu vết ấy của những cuộc hành trình từ thời xa xưa không hiểu vì sao lại làm cho Likhatsiốp đặc biệt xúc động.

Khi công việc soạn tài liệu đã xong và kho lưu trữ được sắp xếp vào các ngăn tủ theo mức độ quan trọng của tài liệu được ghi lại trong các quyển vở và trong các bản đồ thì Likhatsiốp đi đến thư viện Hoàng gia. Đến đấy ông bắt tay vào lục các hộp phiếu, và các nhân viên thư viện phải cố gắng lắm mới kịp tìm ra được những cuốn sách mà ông cần từ trong những kho sâu kín kê đầy những giá đựng sách.

Khi còn thanh niên, Likhatsiốp đã từng học tiếng Pháp. Thời gian sống ở Đức, ông đã nắm được tiếng Đức ở mức thành thạo. Ngoài hai thứ tiếng đó và tiếng mẹ đẻ là tiếng Nga, ông còn biết tiếng Anh và tiếng Ý ở mức khả quan. Và tiếng Thụy Điển ông cũng học một cách dễ dàng, đơn giản, có thể nói như tiện thể mà học.

Những nhân viên của thư viện Hoàng gia trong cuộc đời mình đã từng được thấy không ít các nhà bác học. Ngoài những nhà bác học Thụy Điển của nước họ ra, có rất nhiều các bác học nước ngoài, kể cả những nước bên kia đại dương, cũng đến thư viện này, nhưng lần, đầu tiên họ gặp một con người mà số tài liệu người ấy cần lại liên quan đến những vấn đề rộng lớn như thế.

Likhatsiốp làm việc một cách say mê và có kết quả. Để khỏi quá mệt mỏi, ông đã làm một bảng quy định thời gian của một ngày và thực hiện hoàn toàn đúng theo cái thời gian biểu tự định ấy của mình. Ông dậy vào bảy giờ sáng. Ăn sáng rất nhanh, nhưng ăn nhiều món ăn như kiểu Nga, và làm việc cho đến bốn giờ chiều. Sau đó ăn bữa trưa, rồi thư thả xem qua các báo chí. Sáu giờ chiều, ông đứng dậy và mặc cho thời tiết xấu, tốt ra sao, ông cũng đi dạo chơi trong thành phố. Cuộc dạo chơi kéo dài ít ra là hai tiếng. Sau bữa tối ông lại ngồi vào bàn và làm việc cho đến nửa đêm. Ông ngủ thường rất say, nhưng ngủ ít. Mà mặc dầu tuổi cao, ông vẫn không bao giờ lấy sức thêm bằng giấc ngủ ngày, vì ông cho rằng giấc ngủ ấy chỉ làm cho các bắp thịt thêm uể oải và đầu óc sẽ kém minh mẫn, căng thẳng mất một lúc khá lâu.

Nhưng dù cho Likhatsiốp có say mê đến mấy và có làm việc quên cả thời gian đến như thế nào thì nỗi lo lắng cho Ivan, cho số phận của anh vẫn không rời bỏ nhà bác học. Ông nóng lòng chờ đợi tin người cháu, đã hai lần ông nhắc Kxênôphôntốp về nỗi lo lắng của mình, nhưng Ivan vẫn cứ im lặng và im lặng.

«Có lẽ ta lo lắng cũng chỉ là vô ích. Họ đưa Ivan đi không phải bằng chuyến tàu nhanh. Từ Pêtrôgrát đến Tômxcơ anh còn phải qua hàng chục trạm nhà tù. Ở mỗi một trạm như vậy phải dừng lại, rồi dây dưa lề mề, cực khổ. Mà từ Tômxcơ lại còn phải đi đến Narưm nữa chứ. Ở đây thì rồi cậu chàng sẽ buồn phải biết. Họ sẽ chở đi bằng bè mảng. Nếu gặp được thời tiết ấm áp thì quả là hạnh phúc, nhưng nhỡ ra lại gặp phải lúc tiết trời giá rét? Chàng Rôbexpierơ của tôi sẽ bị lạnh cóng và chắc chàng sẽ thấy: cách mạng, ngoài cái khía cạnh đẹp đẽ của nó - những khẩu hiệu ròn rã đầy tính chất châm ngôn, những cuộc mít tinh sôi sục, những diễn văn cháy bỏng, còn có cả những ngày thường nặng nề, cả cái mặt trái cực nhọc của nó, cả lao động vất vả. Biết bao nhiêu những chàng ba hoa dũng cảm trẻ tuổi như vậy đã thất bại trong những cuộc đọ sức quá chênh lệch với bọn tay sai của vua chúa hoặc ngã xuống bên những bức tường lặng lẽ của nhà tù! Đấy, anh hùng như các nhà cách mạng tháng Chạp[9] thế mà rồi cũng có một số không chịu nổi, đã phải xin tha tội!» - Likhatsiốp tự lý luận với mình.

Trong những phút giây suy nghĩ ấy, ông cảm thấy thương Akimốp. Ivan có cái đầu để làm khoa học. «Nó sẽ để rơi vãi hết những mầm mống tốt đẹp của mình vào những cuộc tranh cãi chính trị vô bổ thôi». - Likhatsiốp thở dài.

Likhatsiốp nhớ lại cuộc hành trình cùng Ivan trên sông Kêti đến bờ sông Ênhixây. Họ đã sống bên nhau ba tháng trời. Ivan mới học hết năm thứ nhất trường đại học. Anh trông hoàn toàn như một chú gà giò. Nhưng ngay từ lúc đó có thể thấy rằng anh ta sẽ là một con người có chí.

Likhatsiốp nhớ mãi những suy nghĩ rất lý thú mà Akimốp đã phát biểu ra khi họ vừa hoàn thành việc đo đạc những vỉa lộ thiên hai bên bờ sông và bắt đầu thảo luận về những đặc điểm cấu tạo địa hình của vùng trung lưu sông Kêti. Lúc đó Ivan đã phát triển một quan điểm độc đáo về mối quan hệ qua lại giữa những dãy núi gần Ênhixây với vừng bình nguyên của sông Keti. Likhatsiốp đã tranh luận với anh ta, ông đưa ra những câu hỏi rất hóc búa, nhưng Ivan nhất định giữ quan điểm của mình, và anh ta trình bày một cách sôi nổi đến mức khàn cả giọng. Buổi tối, ở nhà trọ, khi ghi chép vào cuốn nhật ký dã ngoại, Likhatsiốp đã thuật lại những suy nghĩ của Ivan và liền ngay sau đấy trong ngoặc đơn có lời chú thích rằng quan điểm này là do Akimốp phát biểu. Còn về phần ông, thì ông cho rằng quan điểm của Akimốp rất khoa học và được luận thức một cách hết sức đầy đủ.

Bây giờ vào đêm hôm khuya khoắt, đọc lại những trang sơ thảo cho các chương sắp tới của tập sách mà ông viết lúc ban ngày, Likhatsiốp lại thầm nghĩ: «Giá được đọc to lên cho Ivan nghe, được bàn bạc thêm điều này điều khác, được tranh luận cùng với nó và đưa cho nó để nó tận mắt lướt qua những trang mình viết...» Và dù cho Likhatsiốp đôi khi làm việc đến mụ mẫm cả người, nhưng nỗi cô đơn vẫn luôn luôn rỉa rói, và càng về sau càng nặng nề hơn.

7

Nhưng bỗng nhiên trong cái vương quốc tối tăm của Likhatsiốp lóe lên một tia ánh sáng. Có một người tên là Cadimirơ Êmiliêvits Ôxipốpxki từ Pêtrôgrát vừa đến Xtốckhôn. Vừa tới nơi, ngay trong ngày đầu, Ôxipốpxki đã phóng ngay tới nhà Likhatsiốp. Anh ta chuyển tới nhà bác học lời thăm hỏi của các vị giáo sư và các học sinh quen biết và báo cho Likhatsiốp biết tin là nhà cửa của ông vẫn hoàn toàn nguyên vẹn, chuyển cho ông món quà của Nhêônhila - đó là một lọ mứt quả, thứ mứt mà giáo sư rất thích.

Ôxipốpxki tự giới thiệu mình là phó giáo sư, là chuyên gia bộ môn khảo cổ và, ở mức độ nào đó, còn là học trò của Likhatsiốp vì có nghe ông giảng bài trong thời gian là sinh viên của Trường đại học tổng hợp Cadan. Việc ấy đã lâu lắm rồi, và Likhatsiốp, con người không nhớ gì lắm những khuôn mặt và họ tên của những người mà ông gặp trong các giảng đường và các phòng thí nghiệm, không thể nhớ ra Ôxipốpxki là ai.

Xếp công việc lại, Likhatsiốp hàng mấy tiếng liền ngồi nghe những câu chuyện của Ôxipốpxki về cuộc sống ở Pêtrôgrát và ở Nga, ông chỉ sợ bỏ qua mất dù chỉ một lời thôi.

Ôxipốpxki là một anh chàng nhiều lời, ăn nói hoa mỹ. Những lời đẹp từ trong miệng anh cứ tuôn ra một cách êm ru không gì ngăn lại được. Chẳng có khía cạnh nào của cuộc sống nước Nga mà Ôxipốpxki lại không nói đến! Anh ta biết hết mọi chuyện, là người am hiểu trong mọi vấn đề.

Khi câu chuyện chuyển sang vấn đề tình trạng của công nhân ở Nga, Ôxipốpxki liếc mắt nhìn xuống cái mũi khoằm to tướng của mình, rồi liền thoắng:

- Tình trạng của công nhân, thưa ông Likhatsiốp kính mến, là một chữ than ôi! Lương thì như cũ, nếu không nói là thấp hơn, mà sự đắt đỏ thì nâng mọi thứ lên đến tột cùng - không thể nào với tới. Nhưng công nhân thì như thế nào kia chứ? Ở các công xưởng toàn là đàn bà và trẻ con. Dân thợ lành nghề chỉ còn ở những nơi sản xuất vũ khí, những nơi mà không thể thiếu những bàn tay thành thạo.

Likhatsiốp muốn biết về đời sống của nông dân. Cả về việc này Ôxipốpxki cũng kể một cách tỷ mỷ và đầy đủ, tựa hồ như anh ta vừa mới ở tỉnh Xmôlenxcơ hay ở Pôvôngie ra đi ngày hôm qua vậy.

- Một sự điêu tàn! Một sự sụp đổ, hoàn toàn sụp đổ! Số người không có ngựa tăng lên một cách khủng khiếp. Diện tích gieo trồng thu hẹp lại, những căn nhà gỗ xiêu vẹo. Cái rét và cái đói đang lượn lờ trên làng mạc. Người ta đã phải ăn cả rau muối, cả rêu khô. Con số trẻ mồ côi và những người vợ góa ngày càng tăng thêm và tăng thêm mãi.

- Thế còn chính phủ ta thì sao, còn đức vua cha - người đứng đầu nhà nước? - Likhatsiốp hỏi.

- Tất cả hy vọng là đặt vào Grigôri Raxpuchin, - Ôxipốpxki cười khà khà và không thương xót gì ông già Likhatsiốp đang nhăn nhó và rên rỉ về cái tình trạng đạo đức đang thắng thế trong xã hội thượng lưu, y kể lại cho ông nghe tất cả mọi chuyện mà y đã được nghe ở các phòng khách và bữa tiệc ở Pêtrôgrát.

- Vậy thì có nghĩa là chỉ có một lối thoát: đó là cách mạng? - Likhatsiốp nói, không ra hỏi mà cũng không ra khẳng định. – Bởi vì không thể nào còn sa ngã hơn thế được. Tột cùng rồi! Một tên ngu dân và một tên phiêu lưu mạo hiểm đứng đầu một nhà nước như thế! Đúng không? - ông liếc nhìn vị khách với thái độ gặng hỏi.

Ôxipốpxki vung hai cánh tay nhanh nhẹn của mình, như con chim vỗ cánh, rồi kêu lên:

- Ông muốn dự đoán thế nào cũng được thôi ạ!

- Dự đoán cái gì ở đây kia chứ! Mọi chuyện đã rõ ràng, cần gì phải dự đoán, - Likhatsiốp đáp lời hơi sẵng giọng.

- Chế độ Nga hoàng đang thoi thóp, - Ôxipốpxki lại vung tay lên một lần nữa.

- Mong cho nó chóng trút hơi thở cuối cùng! - Likhatsiốp chém nắm tay vào không khí.

Likhatsiốp thấy trong người rất là khó chịu, khó chịu không sao tả nổi. Tiễn chân khách xong, ông cứ đi đi lại lại mãi trong căn buồng với những đống sách và giấy má nằm la liệt trong các góc buồng. «Các anh ở bên ấy làm sao mà chậm thế?! - Likhatsiốp nghĩ vậy, trong óc thầm chuyện trò với Ivan. - Một thằng bịp bợm và đểu cáng đóng vai người thầy dạy các bậc vương giả?! Thế hả?! Sa ngã đến thế là cùng! Giá các anh cứ giết chết hắn đi thì phải. Không, Ivan ơi, trước kia những người đi làm cách mạng họ dũng cảm hơn các anh kia đấy! Họ không có ngồi đợi cho đến khi người mugích Nga tinh dậy khỏi cơn mê, bản thân họ không sợ bàn tay mình vấy bẩn...»

Những câu chuyện của Ôxipốpxki kể về cuộc sống ở nước Nga để lại ấn tượng nặng nề đến mức cả ngày hôm sau Likhatsiốp cũng không sao làm việc được. Lúc thì ông nằm dài trên đi-văng, đọc những tờ báo có đăng tin về các sự kiện ở mặt trận Đức - Nga, lúc thì ông uống cà phê, ông cảm thấy nóng lòng nóng ruột và trong ngực đau nhói, lúc thì ông đi đến bên bàn và chăm chú xem tấm bản đồ con kênh nối Ôbi với Ênhixây, và ông nghĩ, ông sẽ sung sướng biết chừng nào nếu ông được sống ở một nơi nào đấy tại vùng Dimarếpca, trên bờ sông Kêti, như một người dân đánh cá, một người thợ săn bình thường, không biết gì đến những sự hỗn loạn đang làm cho đất nước đau thương của ông phải nát lòng... «Ta đi khách sạn làm một chầu rượu chăng?» Không biết làm thế nào để vùi dập nỗi buồn, Likhatsiốp nghĩ vậy.

Nhưng Ôxipốpxki tựa hồ như đã trộm nghe được những điều ông suy nghĩ. Giữa trưa chuông réo và nhà khảo cổ học của thành Pêtrôgrát vụt chạy vào trong cửa nhẹ như cánh bướm mùa xuân.

- Thế nào, ông Likhatsiốp kính mến, ông cảm thấy trong người ra sao? Ông ngủ có ngon không, ông có làm việc được không, nghỉ ngơi ra sao? - Ôxipốpxki tuôn ra một tràng như súng liên thanh.

- Hèn hạ, ghê tởm, - Likhatsiốp lẩm bẩm, mừng thầm trong lòng rằng Ôxipốpxki dù sao thì ít nhiều cũng làm cho ông khuây đi những suy nghĩ nặng nề.

- Sao lại thế? Ông không được khỏe ư? - Khách tò mò hỏi.

- Nước Nga, - Likhatsiốp thở dài.

- Thôi, ông đừng có đau khổ về nước Nga làm gì nữa! Nó vẫn cứ sống thôi. Nếu các nhà cầm quyền ở ta không đủ trí thông minh thì họ sẽ mượn thêm người nước ngoài. Xưa nay vẫn thế mà.

- Xưa nay thì thế! Nhưng bây giờ thì không thể nào như thế được! - Likhatsiốp nói gần như quát.

- Tôi đến đây không phải để tranh cãi đâu, ông Likhatsiốp ạ, - Ôxipốpxki nói giảng hòa. - Tôi đến để xin người ban cho kẻ đày tớ ngoan ngoãn này một vinh hạnh. Hôm nay tôi có mời các bạn bè của tôi đến tiệm ăn «Lục địa». Tôi muốn được nhanh chóng hòa hợp với những người bạn mới. Nếu không thì ở đây, ở cái đất nước no nê và thỏa mãn này, người ta sẽ có thể treo cổ tự tử vì cảm thấy quá cô đơn.

- Hình như tôi cũng đang tiến gần đến cái tình trạng ấy, - Likhatsiốp rầu rĩ lẩm bẩm, và đưa mắt nhìn đi một nơi nào đó, ông thầm nghĩ: «Ta đi cho đầu óc thoải mái phần nào».

Và ba giờ sau, Likhatsiốp đã ngồi trong tiệm ăn, bên chiếc bàn được bày biện theo kiểu Đức: bát đĩa đầy ra, còn thức nhắm và đồ uống thì do những người phục vụ bưng tới. Họ đặt một khoanh giò vào đĩa, họ cẩn thận rót vào chiếc tách nhỏ một ngụm rượu con và lại vội vàng đưa đi chỗ khác. «Ôi! Giá như lúc này được ngồi bên chiếc bàn của người Nga mà ăn uống cho đến no nê đến chán thì thôi!» - Likhatsiốp nghĩ vậy và liếc nhìn những vị khách của Ôxipốpxki.

Họ gồm khá nhiều loại. Hai phụ nữ người Anh gày guộc trông có vẻ như là những cô gái già, đang liến láu nói về những hiện vật khai quật quý giá của một ngài Xmít nào đó ở một trong những hòn đảo của xứ Hy Lạp hạnh phúc; một nhà khảo cổ người Thụy Điển, một ông già lặng lẽ và có cái bề ngoài vô cùng thiểu não, tuổi có lẽ phải đến chín mươi, và một chàng trai trẻ người Pháp tên là Guyxtáp Môpaxăng, vẻ nhanh nhẹn hoạt bát và tính khí anh ta hệt như ở chính Ôxipốpxki.

- Theo tên gọi thì tôi có cái diễm phúc là được kết hợp hai tác gia cổ điển Pháp: Flôbe, người mà tôi được mang tên, và Môpaxăng, anh chàng người Pháp nện gót giầy và tự giới thiệu.

Cuộc hội ngộ diễn ra buồn tẻ. Hai phụ nữ người Anh và ông già Thụy Điển không thể nào rời bỏ cái đề tài thích thú của họ là nói chuyện về những hiện vật khai quật của ngài Xmít may mắn, còn anh chàng người Pháp và Ôxipốpxki lại luận bàn về việc của mình: về những tiệm ăn tuyệt diệu của thành Pari, về những cô gái Pari, những con người hiểu hơn ai hết về giá trị của việc ăn, việc mặc và việc hưởng thụ...

Likhatsiốp ngồi nhai miếng thịt hấp quá dừ một cách uể oải, và tâm trạng ông mỗi lúc càng thêm chán ngán: «Ở đây ta chưa từng có bạn, nhưng cả những loại vô công rồi nghề này cũng chẳng phải là bạn của ta», - ông nghĩ và chốc chốc lại đưa mắt nhìn ra cửa.

Buổi tối ấy đã làm cho Likhatsiốp ghi nhớ hơn bất cứ buổi tối nào khác. Còn chưa về tới nhà ông đã thấy trong người khó chịu đến mức mắt hoa lên. Có cảm giác như có một người vô hình nào đó đặt lên trên ngực ông một tấm sắt, đâm hai cái ống xuyên qua phổi ông từ phía sau lưng rồi cứ thế dùng bễ lò rèn thổi không khí nóng bỏng vào trong ống. Vuốt những giọt mồ hôi lạnh đọng trên lông mày và lông mi, Likhatsiốp đưa bàn tay với những ngón tay xoạc rộng bấu chặt lấy thành tường lê bước vào phòng ở và ngã vật xuống nền nhà.

Trong khi bà giúp việc đi gọi thầy thuốc, thì Likhatsiốp suýt nữa đã chầu trời. Trong những phút giây ngắn ngủi của những lần chợt tỉnh ra, ông đưa mắt nhìn về phía chiếc bàn làm việc của mình, và tim ông càng thắt lại. «Mọi sự thế là hỏng hết... Sự nghiệp của cuộc đời... Bọn Thụy Điển sẽ đem nhóm bếp hết mọi giấy tờ... Phải chuyển cho Ivan. Phải chuyển cho nó, chỉ có nó mới được quyền..

Nhưng giờ chết còn chưa đến với Likhatsiốp, ông trở lại thở đều. Tuy nhiên các thầy thuốc Thụy Điển không làm cho ông vui mừng gì cả: phải nằm nghỉ ít nhất là một tháng, mà có thể, đến hai tháng nữa kia. Lần đầu tiên trong đời mình, Likhatsiốp đã khóc, những giọt nước mắt vô cùng đau đớn. «Vì sao mà tôi lại bị trừng phạt nặng nề đến mức này? Ai sẽ thay tôi tiến hành một lô công việc? Mà để đến lúc chết vẫn chưa làm xong thì có nghĩa là bảy mươi hai năm đã sống cũng bằng không...

Nhưng những giọt nước mắt vô vọng, và sự lo toan không giúp gì cho Likhatsiốp được. Mà có phần ngược lại. Nhất thiết phải có một thái độ bình tĩnh bàng quan đối với tất cả mọi sự trên đời, một lịch sinh hoạt thật nghiêm ngặt... Nhất thiết lả phải thế. Và trong ba tuần lễ liền Likhatsiốp đã như một người không còn sống nữa mà chỉ tồn tại, tồn tại như một con sâu con bọ vô dụng nào đấy, như một cây cỏ trên cánh đồng. Sau đó ông nhờ bà giúp việc đẩy chiếc bàn với những bản đồ vẽ tại chỗ trong các chuyến đi thăm dò khảo sát. Bà ta lúc đầu không chịu làm, nhưng thầy thuốc không có ý kiến gì phản đối về đề nghị ấy của bệnh nhân.

- Tim của giáo sư yếu rồi, nhưng bộ óc của giáo sư thì vẫn tỉnh táo. Cứ để cho giáo sư suy nghĩ. Không thể cấm đoán được, - ông thầy thuốc người Thụy Điển nói.

Likhatsiốp giở những tấm bản đồ mà chính tay ông ngày trước đã đánh dấu biết bao nhiêu chỗ, và ông ngồi nghiền ngẫm trên những tấm bản đồ đó hàng mấy giờ liền khiến cho cả người hầu gái cùng người hộ lý có nhiệm vụ trông nom ông đều phải ngạc nhiên vì sự tập trung ghê gớm ấy.

Trong cái hoàn cảnh bất hạnh của ông lúc này thì đấy là những giờ phút tràn đầy hạnh phúc! Likhatsiốp quên đi cả vết đau trong ngực, ông mường tượng như mình lại trở về với những năm xa xưa ấy, những năm mà ông cứ đi mãi, đi mãi, đi miết không thôi, ông dự kiến một điều gì đó hết sức quan trọng cho công việc của mình, ông so sánh những hiện tượng và những sự đánh giá lúc bấy giờ với những kiến thức sâu rộng mà ông đã tích lũy được sau hàng chục năm.

Ôxipốpxki không để cho nhà bác học sống ngoài sự chăm sóc của mình. Ngày nào anh ta cũng đến thăm Likhatsiốp tại nhà ông.

Các thầy thuốc mãi vẫn không cho anh ta gặp bệnh nhân, và anh ta cũng không năn nỉ mà chỉ nhờ họ một việc thôi: thể nào cũng chuyển đến ông Likhatsiốp lời thăm hỏi và chúc sức khỏe của anh ta.

Và sau một tháng thì cuối cùng Ôxipốpxki đã bước qua được cả ngưỡng cửa phòng làm việc của nhà bác học mà một thời gian đã biến thành căn phòng dưỡng bệnh.

- Ôi, Vênhêđích Pêtrôvích kính mến! Cho đến lúc này cái cảm giác là mình có lỗi vẫn làm cho hai má tôi nóng ran. Muốn gì thì gì, nhưng sự việc này đã xảy ra sau cái cuộc gặp gỡ chẳng hay ho gì với những người bạn của tôi, - Ôxipốpxki nói lem lẻm. - Tôi khổ tâm quá đi! Mà làm sao nó lại xảy ra chuyện đó vào đúng cái buổi tối hôm đó.

- Có gì đâu anh! Anh có lỗi gì đâu! Kẻ có lỗi - đó là trái tim đã quá tã của tôi, - Likhatsiốp an ủi anh ta.

Một hôm Ôxipốpxki đến nhà Likhatsiốp không chỉ có một mình. Ngoài hiên cả Guyxtáp Môpaxăng cũng đứng đợi để được phép vào. Tất nhiên là Likhatsiốp đã cho phép anh ta.

Anh chàng người Pháp cúi chào rất kiểu cách, nhưng đến gần giường ông thì anh ta chưa dám. Likhatsiốp tự đưa tay chào anh ta.

Ông mời khách ngồi.

- Nào, các vị hãy kể đi, có chuyện gì mới không? - Likhatsiốp hỏi không giấu giếm nỗi vui mừng được tiếp xúc.

Ôxipốpxki liếc nhìn anh chàng người Pháp với vẻ đầy nghịch ngợm.

- Guyxtáp, có thể là anh kể cho giáo sư nghe giai thoại mới nhất về hoàng đế Đức Vinhem chăng? - Ôxipốpxki nói bằng tiếng Pháp.

Guyxtáp nhăn mặt:

- Xin lỗi, tôi có thể kể được, nhưng không hiểu giáo sư có tha thứ cho những chi tiết nhảm nhí bậy bạ mà không có chúng thì giai thoại mất hết cái vị mặn mà không.

- Cứ kể đi, - Likhatsiốp nháy mắt một cách ý vị.

Và Guyxtáp đã kể lại giai thoại của thành Pari còn tươi nguyên về hoàng đế Đức Vinhem và nữ hoàng Nga - người Đức.

Likhatsiốp cười rung cả người làm chiếc giường kêu cót két, ông úp mặt vào chiếc khăn rửa mặt để nhịn cười.

Có lẽ cái cười đã rất có tác dụng lành bệnh! Từ hôm đó Likhatsiốp cảm thấy nhẹ người hẳn. Đã có thể trở mình được, có thể quay đầu dễ dàng, thậm chí nghển người lên, chống khuỷu tay vào gối.

Ôxipốpxki và Guyxtáp thường cứ ba ngày đến thăm Likhatsiốp một lần. Ông nóng lòng chờ đợi họ. Họ mang đến cho ông những tin tức mới, nóng hổi, những giai thoại và những câu nói bông đùa.

Mỗi lần họ đến tuy có phần làm cho ông mệt nhọc, nhưng tất nhiên là nhờ đó ông lại khỏe ra.

Có một lần, trong khi đến thăm ông, sau những chuyện giai thoại và những câu nói bông đùa, Ôxipốpxki và Guyxtáp đã xin Likhatsiốp kể cho nghe về cuốn sách mà ông sắp viết, cuốn sách mà để chuẩn bị cho nó ông đã phải mang theo đi cả cái đống túi bọc kia với những sổ nhật ký và bản đồ. Likhatsiốp không thích nói trước với những người xa lạ về các suy nghĩ của mình trong khoa học, nhưng ông rất muốn khách không bỏ ông ở lại một mình, và vì vậy lần này, không giữ cái nguyên tắc cũ, ông đã nói về những tìm tòi khoa học của mình.

Ôxipốpxki nghe không đến nỗi quá chăm chú, thậm chí còn lấy tay che miệng ngáp một đôi lần, nhưng bù vào đấy thì Guyxtáp lại không rời đôi mắt mở to khỏi vị giáo sư. Cũng có thể là anh ta thực sự bị cuốn hút bởi cái câu chuyện không lấy gì làm lý thú ấy, hoặc là anh ta cố tình làm ra vẻ mình rất thích nghe câu chuyện mà giáo sư đang kể kia.

Ôxipốpxki và Guyxtáp ra về muộn hơn thường ngày, hai người cảm ơn Likhatsiốp vì ông đã nói cho họ nghe một câu chuyện rất là bổ ích. Khi còn lại một mình trong căn buồng, Likhatsiốp thở dài: «Ivan! Giá lúc này ta được chuyện trò với nó».

8

Ivan thì vẫn cứ im lặng hoài. Suốt thời gian sống ở Xtốckhôn, Likhatsiốp chỉ nhận được một lá thư độc nhất của Akimốp, lá thư gửi qua Kxênôphôntốp. Lá thư đến rất chậm. Ba tháng liền nó lưu lạc trên đường đi. Hình như thư gửi từ Narưm, gửi theo tay người, chỉ có từ Pêtrôgrát đến Xtốckhôn thư mới được gửi theo bưu điện.

Nhưng thư của Akimốp đã đang gần lại với Likhatsiốp. Nó đã đến với ông ta một cách rất lạ lùng.

Vào một buổi sáng, người hầu gái báo cho Likhatsiốp biết là có thầy thuốc đến thăm. Likhatsiốp rất ngạc nhiên. Ngày hôm ấy hoàn toàn không phải là ngày khám bệnh.

- Thôi được, cứ để cho ông Iarin vào. Bà ra mời ông ấy hộ tôi, - Likhatsiốp nói vậy vì ông cho rằng đấy là ông thầy thuốc vẫn thường xuyên đến chữa bệnh cho ông.

- Đây là một ông khác kia. Ông này trông lạ lắm, - người hầu gái giải thích.

- Ông thầy nào cũng vậy thôi, bà cứ mời vào, - Likhatsiốp ra lệnh và tò mò liếc nhìn phía cửa.

Một người đàn ông cao lớn có bộ râu rậm màu hạt dẻ và đôi mắt xanh lam, trong chiếc áo choàng trắng bước vào. Người ấy nhìn Likhatsiốp qua cặp kính trắng và chào ông bằng thứ tiếng Thụy Điển còn chưa sõi. Khi người hầu gái ra khỏi phòng, viên thầy thuốc ngồi xuống chiếc ghế bên giường.

- Ông Likhatsiốp, chúng ta làm quen với nhau nào, - người ấy nói bằng tiếng Nga. - Tôi là Prôkhôrốp Xécgây Êgôrôvích. Là bạn đồng sự của Akimốp.

- Nó đi đâu mà mất tăm mất tích thế, cái thẳng chết tiệt ấy? Từ bấy đến nay tôi chỉ nhận được độc một lá thư của nó thôi, mà thư ấy cũng chỉ có đâu mươi giòng cả thảy, - Likhatsiốp nói, vẻ mặt rạng rỡ hẳn lên.

- Trước tiên cho phép tôi được tự giới thiệu một cách đầy đủ, - Prôkhôrốp cắt ngang sự nóng lòng của Likhatsiốp. - Tôi được nhóm bônsêvích dân chủ xã hội sống lưu vong ở Xtốckhôn này cử đến gặp bác. Từ lâu chúng tôi đã biết sự có mặt của bác ở đây, nhưng vẫn giữ không quan hệ gì với bác, vì sợ rằng có thể bằng cách nào đó lại làm cho bác bị những nghi ngờ không cần thiết.

- Bậy nào, bậy nào, - Likhatsiốp ngạc nhiên, ông không thể ngờ rằng cả ở đây, nơi đất khách quê người, ông cũng lại có thể gặp được những bạn đồng sự của Ivan.

- Đáng tiếc rằng đến lúc này thì lại nhất thiết phải đến đây gặp bác. Đây, thưa bác, thư của Ivan gửi cho bác đây.

Prôkhôrốp lôi ra từ một nơi nào đó bên trong tấm áo choàng chiếc phong bì đã khá nhàu nát và đưa nó cho Likhatsiốp. Likhatsiốp vội vã đẩy chiếc kính gọng bằng sừng khá nặng vào đúng vị trí trên sống mũi rồi đọc một mạch bức thư của đứa cháu trai. Ivan vẫn sống và khỏe mạnh. Anh đã quen với đất Narưm. Một vài lần, lợi dụng viên cảnh sát trưởng cho phép, anh đã đi ngược dòng Kêti lên mãi phía trên. Anh đã gặp nhiều vệt xói mòn và khi xem xét một trong những vệt xói mòn đó anh tìm thấy dấu vết của một lò rèn. Và theo những hiện vật anh tìm được thì đấy là một lò rèn của những bộ lạc Tunguxơ. Điều cần biết là: người Tunguxơ lấy quặng ở đâu? Anh sẽ không để cho thì giờ trôi qua một cách vô ích ở nơi đày ải này. Anh tranh thủ đọc sách, lập bảng theo dõi thời tiết, anh định nói với bọn cai quản cho đi sông Tưm, anh sẽ đi suốt dọc từ cửa sông đến thượng nguồn và ít nhất cũng cố gắng làm được cái việc miêu tả bề ngoài con sông. Ngoài ra anh còn học hai thứ tiếng: tiếng Pháp thì anh đã đạt được mức có thể nói thoải mái, còn tiếng Anh thì khó hơn. Anh đã giảng một số bài về đề tài «Những tài nguyên thiên nhiên tiềm tàng của nước Nga» cho lớp đào tạo các cán bộ tổ chức của đảng gồm các đồng chí cùng bị đày với anh ở đây. Một trăm rúp mà ông gửi cho anh qua Kxênôphôntốp, anh đã nhận được và đã sử dụng chúng vào những việc cần thiết có ý nghĩa. Anh vô cùng cảm ơn và mang ơn ông đến chết.

- Ivan giỏi lắm, giỏi lắm! Không buồn nản, không bê tha, - Likhatsiốp mấp máy đôi môi. Ông đưa mắt nhìn sang Prôkhôrốp và nói qua tiếng thở dài: - Tôi già nua mất rồi, ông Prôkhôrốp ạ; tim của tôi đã yếu, đôi lúc thị lực của tôi cũng kém đi, thế mà công việc thì cần đến hàng chục năm mới làm nổi. Tôi sống rất cô đơn. Cảm ơn là ông Ôxipốpxki, nhà khảo cổ học, một con người rất đáng yêu và lịch sự, đã thỉnh thoảng đến thăm tôi. ông có biết ông ấy không?

Prôkhôrốp có vẻ lúng túng, đưa mắt nhìn nhanh ra ngoài cửa rồi hạ giọng:

- Đúng lúc quá, tôi được giao trách nhiệm nói để giáo sư rõ về Ôxipốpxki, hắn không chỉ là nhà khảo cổ học, mà còn là một tên mật thám của nha cảnh sát mật, chuyên môn của hắn là theo dõi những người Nga lưu vong ở các nước Xcăngđinavơ. Hắn vừa từ Côpenhagơ đến Xtốckhôn. Có thể đoán chắc, lý do của sự đổi chỗ của hắn chính là giáo sư.

- Này, chàng trẻ tuổi, những điều ấy là thế nào vậy, là những tin tức gần đúng hay chúng có những cơ sở thực nào đấy? - Likhatsiốp bối rối nhìn Prôkhôrốp và hỏi với một thái độ nghiêm chỉnh.

- Bác Likhatsiốp, tin tức này hoàn toàn chính xác.

- Hừm, kỳ lạ thật. Sự xảo quyệt của con người quả là có một không hai, - Likhatsiốp lẩm bẩm nói một mình.

- Tôi cũng muốn nói thêm với giáo sư đôi điều cả về Guyxtáp Môpaxăng, - Prôkhôrốp nói tiếp vẫn bằng cái giọng đều đều như cũ. - Cái tên người Pháp này phục vụ khá đắc lực cho bọn Anh. Hiện nay đang được nhà băng Anh - Nga, nói rõ hơn, là công ty «Lêna - Hônđơphinđơ» giao cho nhiệm vụ xoay xở cái gì đó với Thụy Điển, và vị này cũng không phải quá xa lạ với những lợi ích về mặt khoa học đâu, nhất là nếu như chúng liên quan đến nước Nga. Và như vậy chúng ta hiểu được sự quan tâm của y, mà không phải chỉ riêng y, cả bọn chủ của y nữa, đến những công trình của giáo sư về Xibiri nói riêng. Từ Luân Đôn vừa có lệnh cho Guyxtáp là tiến hành việc mặc cả với giáo sư. Bọn chủ mưu ở Luân Đôn định mua những công trình của giáo sư. Chính vì vậy mà chúng tôi phải vội vàng báo trước để bác biết.

Likhatsiốp không tin vào đôi tai của mình.

- Mua những công trình của tôi ư? Lệnh từ Luân Đôn à?

Nỗi tức giận làm ông nghẹn thở. Ông muốn gào lên, gào thật to lên, gào hết sức mình, nhưng không thốt ra lời được nữa. Ông thầm thì, và đôi môi ông run bắn.

- Vâng, vâng, chính thế, - Prôkhôrốp gật gật đầu.

- Tôi sẽ tống cổ cả thằng Ôxipốpxki lẫn thằng Guyxtáp về với quỷ xa tăng! Tôi sẽ cho chúng biết một thứ Luân Đôn mà rồi chúng phải quên cả họ tên tôi đi! - Likhatsiốp nói, mỗi lúc một to hơn.

- Đừng, đừng, bác Likhatsiốp. Trước tiên là phải bình tĩnh lại đã. Đối với giáo sư xúc động rất có hại. Chỉ vì tình thế đã quá cấp bách nên tôi phải đến gặp giáo sư trước khi giáo sư hoàn toàn bình phục.

- Thế thì tôi phải làm gì? Làm gì? Ngay lập tức trở lại nước Nga ư? - Likhatsiốp lo lắng nhìn Prôkhôrốp đang ngồi trên chiếc ghế trong một tư thế hoàn toàn bình tĩnh.

- Nếu như giáo sư thấy cần nghe lời khuyên của chúng tôi thì lời khuyên đó sẽ là: bác cần phải hoàn toàn bình phục đã. Đây là điểm trước tiên, còn điểm thứ hai là bác không tỏ một thái độ nào, dù chỉ một chút thôi, cho Ôxipốpxki và Guyxtáp thấy rằng bác đã biết rõ bộ mặt thật của chúng.

- Nhưng mà, thưa với anh là, tôi không thể nào chịu được! Bọn chúng sẽ lại cứ đến giả làm bạn bè của tôi như cũ! - Likhatsiốp kêu lên, và đôi mắt ông rực cháy.

- Thì cũng có sao đâu! Mặc kệ chúng! - Prôkhôrốp cười và đứng dậy. - Thôi, tôi xin phép chào bác. Tôi nghĩ rằng tôi không cần thiết phải can thiệp vào chuyện sức khỏe của bác. Tôi là một thầy thuốc nhi khoa...

- Tiếc thay, tôi đã không còn ở tuổi thiếu nhi nữa, - Likhatsiốp đã có phần vui lên.

Prôkhôrốp bắt tay Likhatsiốp, anh còn quay lại mỉm cười trước khi thận trọng và rất nhẹ nhàng bước ra khỏi phòng.

Chương năm

1

Ivan Akimốp và ông Phêđốt đi sâu mãi vào rừng taiga. Trên một quãng đường dài khoảng hai mươi cây số, ông già không cho Akimốp nghỉ chân. Ông cụ cứ đi, đi mãi, đi mãi. Đôi bàn trượt tuyết nghiến kèn kẹt, những bông tuyết từ những cành cây bị rung rơi lả tả.

- Chịu khó tý, chú mình ạ. Đi cho nó xa làng xóm đi một chút, rồi nghỉ. Để cho không một thằng đê mạt nào có thể còn nghĩ đến chuyện đuổi kịp được chúng mình, - ông Phêđốt nói trong lúc dừng lại đợi Akimốp còn đang lẹt đẹt vượt dốc để ra khỏi mương xói.

Akimốp lướt đi trong đám hơi. Anh thở hồng hộc, từ hai cánh mũi phập phồng tuôn ra những luồng hơi trắng đục, anh đưa bàn tay đeo găng (chiếc găng cũng ướt mèm) lên lau mặt đang đẫm mồ hôi.

- Đi thôi, bố ạ, cứ đi thôi, con chịu được, - Akimốp đáp lại bằng một giọng khàn khàn vì quá mệt, rồi anh đưa lưỡi liếm liếm đôi môi se khô vì gió.

Một ngày sáng sủa, mặt trời giá rét đang chiếu sáng, nhuộm vàng lên cánh rừng trắng đục. Bầu trời cao tít và xanh ngắt, như là bầu trời tháng tám. Nhưng càng rét tợn: băng trên đầm lầy kêu răng rắc, mặt đất bị băng giá xé nát kêu lan ran. Những con chim gõ kiến không thương tiếc mỏ, truyền lan khắp rừng taiga tiếng gõ đều đặn, vội vã kiếm thêm thức ăn, khi những con mọt gỗ vẫn chưa chết dí vào vỏ cây.

Hai người ngủ lại trong một con mương xói sâu, trên bờ một con sông bốc đầy hơi. Ông Phêđốt tháo đôi bàn trượt tuyết ra khỏi chân, tháo khẩu súng bên lưng xuống, nói bằng một giọng hiền hậu:

- Nào, anh Gavơriukha, vào trong lán mà nghỉ đi. Lão làm cho chú mình mệt quá rồi phỏng. Bây giờ lão sẽ đi nhóm bếp.

Akimốp nhìn quanh: anh chẳng thấy có chiếc lán nào cả. Sự mệt mỏi làm anh loạng choạng, anh muốn được ngả lưng ngay tức khắc, nằm duỗi chân, duỗi tay ra và nhắm nghiền đôi mắt bị lóa đi vì màu trắng chói lòa.

Ông Phêđốt thấy Akimốp có vẻ băn khoăn thì cười và nói:

- Đây này, cung điện của lão đây này... - Ông già nhanh tay dùng hai chiếc trượt hất tuyết sang hai bên và từ phía trong bờ sông hiện ra một khung cửa.

Chiếc lán thì nhỏ thôi nhưng ở đó có đủ tất cả những đồ dùng cần thiết: một bếp xây trong góc lán, một tấm phản để nằm, một chiếc bàn ghép bằng hai mảnh gỗ và hai khúc gỗ dựng để ngồi. Phía trong góc lán và xung quanh tường phủ đầy băng nhũ, giá rét và ẩm ướt lâu ngày khiến cho không khí thoang thoảng mùi mốc.

- Nằm tạm xuống, chú mình, nằm tạm xuống, lão sẽ chuẩn bị mọi thứ xong ngay lập tức bây giờ. Củi và đóm đã dự trữ sẵn từ mùa thu kia đấy, - ông Phêđốt ngồi xổm xuống và nói.

Trong nháy mắt, bếp lửa đã cháy bùng bùng, và chỉ vài phút sau gian lán trở nên ấm áp.

Akimốp quăng chiếc áo lông ngắn lên tấm phản, cởi đôi ủng ra và nằm xuống. Ông Phêđốt ra khỏi lán, có tiếng xoong chảo lạch cạch, tiếng giầy kèn kẹt nghiến vào lớp tuyết đã rắn lại vì quá lạnh. Và tất cả đến đây là chấm dứt. Nhưng giấc ngủ của Akimốp không dài. Ông Phêđốt ra đến sông, múc một xoong nước và trở về, thời gian để làm công việc đó quá lắm là mười lăm phút. Khi cánh cửa kẹt mở, Akimốp ngẩng đầu lên.

- Cứ nghỉ đi anh, trong khi chờ nước sôi! - ông già nói. Nhưng Akimốp đã ngồi bật dậy, tỉnh táo như vừa được tắm bằng thứ nước thần kỳ.

- Cứ như là cháu bị rơi tõm xuống một cái hố nào ấy, - Akimốp nhếch miệng cười, tỏ vẻ rất ngạc nhiên trước những gì vừa xảy đến.

- Người trẻ thì chỉ cần vài phút đồng hồ, chứ người già phải cần đến hàng giờ mới hòng nghỉ ngơi cho lại sức, - ông Phêđốt nói, vẻ thông cảm, rồi ông cụ đặt chiếc xoong lên cái vành tròn của bếp.

Akimốp đứng dậy định giúp ông già chuẩn bị bữa ăn tối.

- Thôi, anh đi ra ngoài kia mang những thức ăn dự trữ vào đây. Trên đinh móc có treo những chiếc bao tải đấy, - ông Phêđốt bảo Akimốp.

Trong thời gian sống ở Narưm, Akimốp đã làm quen được với những đặc điểm trong cách nói giản dị của người địa phương. Anh vội đi ra ngoài và nhìn thấy trên một chiếc đinh gỗ khổng lồ đóng vào tường của lán có treo những bao tải đựng các thức ăn dự trữ

Bầu trời bỗng sẫm lại, và trong rừng taiga bóng tối đập xuống rất nhanh. Chiếc cửa sổ nhỏ bé phía trên tấm phản đã tắt ánh sáng. Ông Phêđốt lấy từ trên giá xuống chiếc lọ đựng dầu và châm đèn. Bóng tối lẩn vào các góc lán. Nếu đọc sách bằng ngọn đèn này thì đau mắt, nhưng nếu dùng ăn cơm thì cũng đủ ánh sáng.

Ông Phêđốt cắt bánh mì ra, xắt cá chiên ướp lạnh thành từng khúc, rắc hạt tiêu lên, bóc hai củ hành, đưa cho Akimốp một củ.

- Này, chú mình ăn đi. Bao giờ đến nơi - lúc ấy sẽ tha hồ mà chén thịt thú rừng tươi, - ông già mời.

- Ông ơi, thế lúc này đã đi cách Parabên xa lắm chưa? - Akimốp hỏi.

- Bọn chúng chả đuổi nổi được nữa! - ông già khoát tay và sau một lúc im lặng, ông nói với vẻ rất là thích trí: - Ít ra thì lão cũng đã bước đầu làm cho bọn chúng bị lừa. Chú mình nhớ lại mà xem, bao nhiêu lần chúng ta đã cắt ngang con đường? Rồi ở quãng rừng bá hương chúng ta đã vòng đi vòng lại năm vòng. Chúng mà có cố tìm cách gỡ được cái vòng ấy ra - thì rồi tự chúng lại sẽ nhầm lẫn mà thôi. Bọn chúng đâu đủ thông minh để làm việc đó! Mà thêm vào đấy từ sáng đến giờ tuyết rơi cũng đã làm mờ dấu vết rồi.

- Cháu chả nhận ra cái gì cả ông ạ, cả đường đi lẫn những đoạn vòng, - Akimốp thú nhận. - Cháu có cảm giác như mình vẫn cứ đi theo một đường thẳng tắp.

Ông già cười thích thú, đưa tay vuốt đám tóc quăn bạc trắng xõa xuống trán. Đối với ông, những lời Akimốp vừa nói có giá trị hơn bất cứ một lời ca ngợi nào.

- Chính sự ngoắt ngoéo là ở đấy! Chú mình cứ tưởng rằng chú mình vẫn đi theo một đường thẳng tắp, trong khi đó thì lão đã quay chú mình như một vụn gỗ trong xoáy nước. Còn tính theo đường chim bay thì từ đây đến Parabên chỉ hai mươi cây số. - Và nhìn chằm chặp vào Akimốp, Phêđốt nói thêm bằng một giọng có vẻ bề trên: - Chú mình là một tay trượt tuyết cừ khôi. Gân cốt của chú mình cứng đấy, lực cũng khá. Bao nhiêu tuổi rồi?

- Cháu đã hết tuổi hai mươi ba ạ.

- Vợ rồi, hay chưa?

- Chưa đâu ạ.

- Thế là phải. Trong cái hoàn cảnh này thì cứ một thân một mình là nhẹ hơn.

- Vâng, nhẹ hơn nhiều chứ ạ.

Akimốp cúi đầu xuống và anh bỗng nhớ tới thành Pêtrôgrát. Khoảng độ ba tháng trước khi anh bị bắt Kxênôphôntốp có giới thiệu anh với em gái của anh ta tên là Kachia. Cô gái đang học trường Bêxtugiép[10] và giúp đỡ người anh trong việc tổ chức các hoạt động bí mật. Kachia rất hợp ý Akimốp. Nhưng Ivan lại rất ít kinh nghiệm trong những quan hệ có tính chất tình cảm Khi anh mới bước vào tuổi thanh niên anh đã bị một lần đen đủi, và cái lần đen đủi ấy đã để lại trong anh một dấu vết khá đậm. Năm mười tám tuổi, anh, con một thợ rừng, đã yêu con gái một chủ xưởng khai thác rừng. Họ sống bên dòng sông Cama. Người con gái mà Akimốp chọn đã đáp lại anh bằng mối tình nồng cháy. Bố mẹ Ivan cũng thấy rõ con mình định chặt một cành cây quá lớn, nhưng thiện cảm của gia đình chủ xưởng giàu có với đứa con trai của họ đã làm cho họ thấy có phần hãnh diện.

Sau khi hai người đã thề thốt sẽ chung thủy với nhau cho đến ngày đầu bạc răng long, Ivan chia tay với người bạn gái để về thủ đô theo học.

Những tháng đầu tiên khi hai người xa nhau, Ivan nhận được thư của người yêu gần như hàng ngày. Sau đó thư có thưa hơn, và giọng thư viết có vẻ lạnh nhạt. Đến mùa xuân thì hầu như chẳng có thư từ nào nữa. Ivan đau khổ, gửi hết thư này đến thư khác, hết bức điện này đến bức điện kia, anh nóng lòng mong đợi vụ nghỉ hè. Trí tưởng tượng của anh thêu dệt nên những bức tranh kinh khủng nhất - người yêu của anh hoặc đã chết bi thảm và đau khổ hoặc đang bệnh tật dày vò. Những người ruột thịt trong gia đình vì thương hại anh nên không dám kể hết đầu đuôi mọi chuyện. Vì không có thư mới, anh đem ra đọc đi đọc lại hàng chục lần những bức thư cũ nát, những bức thư mà trong đó không biết bao nhiêu lần người yêu anh thề thốt sẽ trọn đời chung thủy với anh. Ivan thậm chí không bao giờ có thể nghĩ đến được cái điều mà chính nó đã là nguyên nhân thật sự của việc người yêu anh im lặng.

Một tuần trước kỳ nghỉ hè, khi mà nỗi đau khổ của Akimốp đã đến mức không thể vào chịu nổi, thì mọi chuyện đã hiện rõ ràng: người yêu của Ivan đi lấy chồng, cô ta lấy cậu trung úy của đội phòng vệ tỉnh Pécmơ và hiện đang sống một cách vô cùng bình thản tại nhà ông bố của mình ở đường phố chính của thành phố. Tin đó Ivan đã nhận được một cách thông thường: bạn cùng học ở trường trung học nhưng sau đó ở lại quê nhà đã viết thư kể về việc họ đã vui chơi như thế nào ở đám cưới của «Êlêna Xêlêvécxtôva, con người mà hình như cậu cũng không phải là thờ ơ cho lắm».

Và vào đúng lúc ấy Akimốp vô cùng sửng sốt vì sự phản bội của người yêu, đã vội vàng đi Xibiri, đã đến với bác Likhatsiốp, lúc này đang chuẩn bị cho cuộc đi thăm dò khảo sát thường kỳ sắp tới.

Sống ở Pêtrôgrát, Akimốp gặp rất nhiều cô gái đẹp và thông minh, nhưng bài học mà cuộc sống đã dạy cho anh, anh đã quá chừng thấm thía. Anh bỏ qua mọi sự chú ý của những cô gái cùng học đối với anh. Chỉ một mình Kachia bỗng làm cho tình cảm anh xao động. Và đến lúc này anh vẫn không làm sao quên được hình bóng của cô. Cô có vóc người dong dỏng cao, dáng đi mềm mại, mái tóc sẫm màu, với đôi mắt nâu to tròn, cô nói giọng trầm, du dương, với một âm sắc vô cùng đặc biệt. Những cử chỉ uyển chuyển, chậm rãi, phong thái bàn luận một cách thận trọng về mọi vấn để, nụ cười tin cậy, khiêm tốn mà cô thường dành cho những người nói chuyện với cô, những nét đó làm cho Kachia nổi bật lên trong số những cô gái mà Akimốp từng quen biết.

Lúc đầu Ivan cảm thấy có phần không được tự nhiên trong đám bạn hữu của Kachia, anh thường mất bình tĩnh, nói những điều tầm thường vô vị, không thì lại im lặng, chau mày và môi dưới chề ra. Kachia nhận thấy tất cả những điều ấy, nhưng cô không hề tỏ thái độ gì. Tha thứ cho Ivan những nét lạ lùng trong phong thái của anh, cô càng làm cho anh có cảm tình với cô hơn. Dần dần giữa hai người đã hình thành những quan hệ thật sự là đồng chí khiến cho họ có thể đối xử với nhau một cách giản dị, tin cậy, có thể tâm sự với nhau những suy nghĩ thầm kín nhất về cuộc sống, về con người, về khoa học, về cách mạng. Chắc là Kachia cũng có cảm tình với Ivan. Ít ra thì cô cũng không phải không hề để ý đến anh. Cả anh lẫn cô gái đều tránh không nói thẳng ra những tình cảm của mình, có thể là vì cả hai đều linh cảm thấy rằng họ đang đi đến cái giây phút không thể nào tránh khỏi kia.

Và chắc rằng chẳng bao lâu sau đó, cái điều ấy đã xảy ra nếu như Akimốp không bị bắt. Khi anh ở nơi tạm giam, Kachia không biết vì tự lòng mình hay vì tổ chức giao cho nhiệm vụ, đã chăm sóc đến cuộc sống của anh một cách sốt sắng nhất. Cô mang đến cho anh thức ăn, sách vở, tiền nong, đã khôn khéo chuyển đạt lại cho anh một số tin tức quan trọng của cấp ủy, trong số đó có cả chỉ thị về thái độ ở nơi hỏi cung và ở tòa.

Có một lần qua tay tên cai tù trả lại cho Kachia chiếc túi rỗng, Akimốp đã nhét vào chỗ khe sứt chỉ bên cạnh túi mẩu giấy: «Kachia, người đồng chí yêu dấu! Cảm ơn những sự chăm sóc của em. Tôi nghĩ về em nhiều lắm và rất buồn rất nhớ. Và tất cả, có lẽ vì tôi yêu em».

Akimốp không tin rằng Kachia nhận được mảnh giấy của mình. Những chiếc túi trước khi trả về cho chủ nó bọn cai tù đã xem xét rất cẩn thận, và rất có thể, mảnh giấy của anh đã bị người lau dọn nơi tạm giam quét đi cùng với mọi rác rưởi khác.

«Nhẽ ra mình phải nói điều này với cô ấy sớm hơn kia. Một cô gái tuyệt diệu làm sao! Còn bây giờ thì mọi chuyện thế là hỏng cả... Khi nào ta trở lại Pêtrôgrát, Kachia có thể đã là vợ của một kỹ thuật viên hay một thầy thuốc nào đó rồi. Nếu được một người xứng đáng thì còn là tốt, nhưng có biết bao nhiêu những thằng mất dạy đang rình rập những cô gái như Kachia...»

- Thế nào, chú mình, nghĩ ngợi điều gì vậy? Ăn cá chiên đi, uống nước chè đi rồi đi ngủ, - ông Phêđốt nói vẻ ân cần, ông đẩy mảnh gỗ đặt những khúc cá chiên óng ả, về phía Akimốp.

Akimốp nhai ngon lành những mẩu gân cá giòn tan. Ông già cũng không kém, ông ăn nhanh như một thanh niên, vừa húp nước chè nóng xì xụp rồi lấy bàn tay lau mồ hôi trên khuôn mặt đỏ như đồng vì đi lạnh.

2

Đã từ lâu Akimốp muốn hỏi ông Phêđốt một đôi điều, nhưng anh hoàn toàn không hiểu ông già đã biết gì về anh chưa. Sự tò mò không cần thiết có thể đẻ ra những câu hỏi trở lại mà để trả lời những câu hỏi ở hoàn cảnh của anh không phải dễ dàng gì. Akimốp lại đành im lặng, anh mỉm cười nhìn ông lão. «Ông ơi, nếu ông là người thực sự có lòng hào hiệp và ông cứu anh em của ông không phải vì lợi ích riêng thì cầu cho ông được sống thêm trăm tuổi», - Akimốp thầm nghĩ.

Còn về phía ông Phêđốt thì ông già cũng rất sốt ruột vì tò mò muốn biết mọi chuyện về anh, nhưng không dám hỏi vì nhớ kỹ lời dặn nghiêm khắc của người con rể Gôrbiacốp. «Và còn một điều này nữa, bố ạ, - anh ấy nói khi hai bố con chia tay, - bố đừng có hỏi con người ấy bất cứ câu gì. Con có thể dám chắc rằng anh ta sẽ không thể kể tất cả sự thật về mình cho bố nghe, thế mà nói dối thì, đối với một con người chân thực - là lưỡi dao ấn vào cổ họng».

Tối ấy, hai ông con cùng im lặng cho đến giữa bữa cơm. Người trước tiên phá vỡ cái không khí ấy là Akimốp. «Nếu như mình cứ im lặng mãi không nói gì với ông cụ thì rồi ông cụ sẽ bỏ mình mà đi sớm hơn cần thiết», - Akimốp nghĩ, tưởng tượng ra khi mình phải một mình đối mặt với cái biển rừng mênh mông khủng khiếp này. Trong giây lát anh cảm thấy nao nao.

- Ông Phêđốt ơi, - Akimốp mở đầu rồi đi thẳng vào những vấn đề hắc búa, - có phải ông đã ở rừng Narưm này từ khi còn nhỏ phải không?

Ông già đáp lại với vẻ như đã chờ đợi sẵn sàng từ lâu:

- Không phải đâu chú mình ạ, lão sống ở đây hơn ba chục năm nay.

- Ông ở đâu đến đây?

- Con đường của lão nó vòng vèo lắm. Lão từ đảo Xakhalin đến đây. Đày chung thân.

- Từ đảo Xakhalin ư? - Akimốp thốt lên, anh đưa mắt nhìn ông già bằng một cái nhìn mới mẻ, mái tóc quăn, hai má đỏ au, với đôi mắt xám hiền hậu, ông già không thể nào lại có thể cho ta cái ấn tượng về một người tù khổ sai.

- Thế vì sao mà ông lại đến Xakhalin? - Akimốp hỏi, không còn nghĩ gì đến việc phải thận trọng nữa.

- Vì ý của nhà vua muốn vậy, chú mình ạ.

- Thế ông là tù gì, hình sự hay chính trị?

- Chú mình muốn coi là loại gì cũng được. Lão cùng với một người bạn đã cho tiêu tên phản bội. Tên này đã đưa những người đồng chí của mình vào chiếc thòng lọng.

- Thế khi đó các ông định tổ chức một vụ cướp hay sao?

- Bọn lão là những người hiền lành. Chú mình biết không, chả là có một cuộc bãi công mà. Dạo ấy lão đang làm phu khuân vác ở nhà máy đúc đồng của nhà chủ Đêmiđốp. Thật khổ hơn là đi đày! Thế là bọn lão nổi loạn, tất nhiên thôi! Đã bàn định trước với nhau: đâu vào đấy. Chằng thà chết luôn ngay một lúc, còn hơn cứ chết dần chết mòn từng ngày một. Viên quản lý gọi đội vệ binh. Nhưng bọn lão cứ kiên quyết không chịu - có thế thôi. Rất có thể mọi chuyện đã kết thúc yên lành ổn thỏa, nhưng tiếc thay có một thằng đểu đã chui vào đầu não của cuộc bãi công. Tsucbacốp là họ của y. Y đã khai báo toàn bộ những người chủ chốt. Họ bị đưa đi một nơi nào đó, và cả bốn người cùng mất tích. Nhưng dù sao trước khi chết họ vẫn kịp báo lại, cho biết là vì bàn tay nhơ bẩn nào mà họ đã phải nhận cái chết. Và vào cái lúc ấy bọn lão đã quyết định phải hót cái tên đểu giả ấy đi. Mặt đất sẽ sạch sẽ hơn. Bàn định mãi xem ai là người có thể làm việc đó và làm bằng cách nào tốt nhất. Người bạn cùng làm một đội với lão là Philip xung phong, và lão cũng xin cùng đi với anh ấy. Cả hai đều chưa vợ, chưa con, còn về sức khỏe thì, đối với bọn lão, chúa cũng không đến nỗi hẹp hòi. Thế này, nói tóm lại là, bọn lão rình đợi y ở một chỗ và... Nhưng mà y, cái thằng đểu giả vằn vện ấy, lại sống dai đến thế. Y vẫn còn sống, y đã bò được về đến nhà và lại tâu báo. Lão và Philip là trước tiên, rồi sau đó đến những người còn lại mà cũng có dính líu đến vụ này... Thế nhưng rồi cái thằng đểu ấy cũng đã chết, sau này nghe nói rằng mộ của y bị san phẳng liền với mặt đất để cho y khỏi dây bẩn sang những người tử tế đang yên nghỉ dưới mồ.

Mười hai người bị tống đi Xakhalin. Lão và Philip bị mười năm khổ sai và bị đày chung thân. Philip, người bạn cùng dính líu với lão, không sống nổi lấy năm năm. Anh ta cứ khô dần như que củi, anh bị ho ra máu. Còn lão thì chú mình thấy đấy, lão vẫn sống. Hết bệnh này đến tật khác hành hạ... Thế mà không làm gì nổi!

Và lúc này một tia ánh sáng hé ra. Nghe nói: những người bị đày chung thân, có thể đi những nơi xa nữa chứ không chỉ ở Xakhalin này: nơi ấy gọi là Narưm. Những người muốn đi tất nhiên không nhiều lắm, nhưng dù sao thì cũng có, Họ lý luận như thế nào? Xakhalin hay Narưm thì cũng vậy – đều là những chỗ chết cả thôi, chỉ có điều là Xakhalin thì họ đã chán ngấy lắm rồi, nó ngồi lù lù trong ruột gan của từng người, còn Narưm là đất mới và có vẻ như là gần lại với quê hương hơn...

Trong những giây phút ngắn ngồi ngồi nghe câu chuyện mà ông Phêđốt kể, Akimốp đã hình dung được một cách sinh động cuộc sống gian nan của con người đang kể chuyện kia. Và đối với anh giờ đây ông già trở nên vừa gần gũi hơn, vừa quý mến hơn. Và thái độ giữ kẽ thường trực ở anh bỗng biến đâu hết cả. «Không, con người này sẽ không bao giờ khai báo, sẽ không bao giờ lại dẫn bọn cảnh binh đến bắt mình, con người này sẽ bảo vệ mình đến cùng, - Akimốp nghĩ và cảm thấy trong lòng nhẹ nhõm. - Mà Nga là như thế nào kia chứ?! Thậm chí ở một nơi xa xôi nhất, nơi không người ở, cũng có thể bắt gặp những trường hợp ghê tởm của sự bất công xã hội và sự nô dịch giai cấp! Không, chỉ có cách mạng, một cuộc cách mạng thật sâu sắc, một cuộc cách mạng có tính chất gột rửa, mới có thể đưa nước Nga ra khỏi vũng bùn mà chế độ chuyên chế và bọn tư bản đã dẫn nó vào!»

Ông Phêđốt nhận thấy câu chuyện của mình đã gây được ấn tượng đối với chàng thanh niên trốn tù này. Nhìn thẳng vào mắt Akimốp, ông già mỉm cười và nói:

- Lão làm cho chú mình buồn rồi đấy! Nhưng mà chú mình đừng phiền muộn làm gì! Có cái gì mà con người ta không chịu nổi, có cái nỗi cực khổ nào mà người ta không vượt qua! Đôi khi ngoảnh lại tự nhìn mình và không thể tin được chính mình nữa chớ. Tưởng chừng không phải là mình nữa mà là có một người nào đó đã mang tất cả cái gánh nặng hộ mình... Còn chú mình người đâu vậy, ở Tômxcơ hay ở xa? - bỗng ông già chuyển từ những lời tâm tình sang câu hỏi.

«Thế là bắt đầu rồi đấy», - ý nghĩ chợt lướt qua trong đầu Akimốp, nhưng lúc này anh không còn cảm thấy lo lắng trước sự tò mò của con người già cả này.

- Cháu ở xa kia.

- Thế làm sao chú mình lại hành động quá muộn vậy? Chạy trốn lúc này - là một việc làm có thể chết người đấy. Từ hai bờ sông có thể nhìn ra xa hàng ba vecxta, một ngọn cỏ cũng thấy rõ như trong lòng bàn tay. Và ở trong rừng cũng không trốn nổi - lạnh kinh khủng. Cái thời khó tìm nơi ẩn náu làm sao!

Và bỗng Akimốp muốn kể cho ông già nghe tất cả mọi chuyện thực về mình: ban chấp hành giao cho anh nhiệm vụ phải lần được sang Xtốckhôn, đến với Likhatsiốp sống bên cạnh ông, cứu lấy những tài liệu và những tìm tòi khoa học của nhà bác học, giữ gìn chúng để cho đất nước mà sắp tới đây, trong một tương lai rất gần sẽ trở thành vương quốc của công nhân và nông dân...

Nhưng giây phút cuối cùng Akimốp đã kìm giữ được. «Ta sẽ còn kịp kể. Nếu như còn phải ở lại trong rừng taiga cho đến đầu xuân, mong cho điều đó đừng xảy đến», - Akimốp nghĩ.

- Chẳng may mà thành thế đấy, ông Phêđốt ạ, - Akimốp nói, - cháu cứ làm liều. Giá như không bị truy nã thì cũng có thể cháu đã vượt qua vùng này được rồi đấy.

- Cái đó thì rõ rồi. Trong bão tuyết nếu không liều thì không ra nổi đến sân, còn như nếu rất cần thì đến phải vào rừng taiga cũng vào được, - ông Phêđốt đáp lại với vẻ rất thông cảm.

Sau bữa cơm tối, Akimốp khoác chiếc áo lông bước ra ngoài trời. Về đêm trời dường như bớt lạnh đi. Bầu trời đầy mây, và chỉ tít trên cao mới có những ngôi sao nhấp nháy. Gió vi vu trên những ngọn cây, nhưng ở đây, ở dưới đất này, rất yên tĩnh, những cành cây trĩu xuống dưới sức nặng của tuyết phủ cũng đứng im.

Akimốp ngước nhìn trời, lắng nghe, và nghĩ: «Hôm nay là ngày bao nhiêu rồi nhỉ? Hình như là ngày hai mươi tháng mười một. Và là thứ mấy rồi? Thứ sáu. Không phải, thứ năm thôi. Mà cũng có thể đã là thứ bảy... Giá mà mọi chuyện đều may mắn thì có phải bây giờ mình đã có thể đi bách bộ trên đường phố Xtốckhôn rồi không... Nếu như Prôkhôrốp không bỏ bác ta một mình thì còn là tốt, nếu như bác ta khỏi ốm và tự mình có thể đứng vững được thì còn là tốt... Nếu như ta không phải ngồi lại đây lâu nữa thì còn là tốt... Ừ, tất cả những điều gì tốt đẹp thì đều là tốt... Nhưng biết đâu mọi chuyện lại sẽ không trở thành xấu».

Akimốp không nghe thấy ông Phêđốt đi đến bên anh. Ông già dừng lại cách anh một khoảng không xa và hít tẩu thuốc.

- Tuyết sắp rơi đấy, - ông già ngước mắt nhìn trời rồi nói.

Akimốp giật mình, - tiếng của ông Phêđốt vang lên quá bất ngờ.

- Hôm nay là thứ năm hay thứ sáu, ông nhỉ? - Akimốp hỏi.

- Chú mình làm sao vậy! Quên ngày quên tháng rồi sao? Hết ngày thứ sáu rồi. Mai là thứ bảy. Đến nơi ta sẽ đun nước tắm. Đi mệt mà tắm hơi thì tuyệt.

- Nhưng không thấy tuyết ông Phêđốt ạ.- Akimốp hít một hơi không khí lạnh vào lồng ngực.

- Đến sáng tuyết sẽ rơi dày tới nửa ácsin. Nó sẽ phủ hết dấu vết của ta. - Ông già cười.- Rồi mà xem, viên cảnh sát tha hồ mà lồng lộn mà đánh hơi, rình rập... Thôi, đi ngủ thôi, chú mình ơi. Ở đây sẽ chẳng ai quấy rầy chúng ta nữa cả.

Akimốp ngáp dài rồi vươn vai đến mức những khớp xương kêu răng rắc cả lên.

- Vâng, đi ngủ bây giờ cũng không đến nỗi dở. Thời gian qua cháu chỉ ngủ gọi là thôi: một mắt thì nhắm, còn mắt kia thì phải canh chừng, một tai thì ngủ yên còn một tai đến chiếc lông tơ bay cũng nhận ra...

Akimốp trải chiếc áo lông ra, lấy thêm cỏ khô để vào chỗ gần tường, bên dưới đầu rồi nằm xuống.

Ông Phêđốt nằm ghé xuống cạnh anh và chỉ vừa kịp đặt đầu xuống đụn cỏ khô thơm phức là đã lập tức ngủ ngay. Akimốp buồn ngủ vô cùng, nhưng vẫn không thể nào ngủ ngay cho được. Anh lắng tai nghe ngóng. Tiếng củi khô nổ lách tách trong bếp lửa, tiếng cành cây chạm vào nóc lán. Hình như gió càng mạnh hơn.

Trong giấc ngủ thiu thiu, Akimốp lúc thì nhớ tới Kachia, lúc lại nghĩ về bác Likhatsiốp, rồi có lúc lại hồi tưởng đôi đoạn trong cuộc tranh cãi ở cuộc họp của những người bônsêvích vùng Narưm, mà từ cuộc họp đó anh đã đi thẳng xuống thuyền. Cuối cùng anh đã ngủ.

3

Akimốp mở mắt ra thì thấy ngay ông Phêđốt. Ông già đang chuẩn bị bữa ăn sáng và cố gắng nhẹ tay, không khua xoong khua chảo.

- Ông dậy sớm quá, ông Phêđốt!- Akimốp nói, rồi nhảy ùa từ tấm phản xuống nền nhà.

- Chú mình đã dậy rồi cơ đấy! Thế nào, lạ nhà ngủ có ngon không?

- Ngon lắm ạ.

- Mà tuyết rơi như khói tuôn từ ống khói ra kia kìa. Trời tối như bưng. Thế này thì có đến chiều tuyết vẫn còn rơi.

- Thế thì ta sẽ phải đợi ư ông?

- Ăn xong là ta đi thôi.

- Cháu ra vốc tuyết rửa mặt đã.

Akimốp xắn tay áo lên, bước vào cái bão tuyết đang quay cuồng, gầm rít. Anh trở vào lán, mình phủ đầy tuyết, tay áo ướt sũng, mặt cũng nước ròng ròng.

- Ôi, thích quá! Thích quá! – Akimốp nói oang oang, cảm thấy trong người phấn chấn như có thêm sức lực.

Ông Phêđốt đẩy ca trà nóng về phía Akimốp nói:

- Này, sưởi ấm đi, chú Gavơriukha.

Họ bắt đầu ăn. Và lại cũng như hôm qua, trong bữa ăn họ cảm thấy thiếu những câu chuyện thân mật. Họ liếc nhìn nhau và mỗi người theo đuổi những suy nghĩ của riêng mình. Gavơriukha có biết ai là người giúp anh ta tìm nơi ẩn náu không? Anh ta có biết ai đã cử ta cùng đi với anh ấy vào rừng taiga không? Lúc đầu hình như anh ta có vẻ lo lo ngại ngại thế nào ấy. Có lẽ anh ta sợ, biết đâu, ta lại chả đưa anh ta vào tay quỷ dữ. Thật là anh chàng kỳ quặc! Cái lũ quỷ trong người luôn giắt dao găm ấy từ bé ta đã căm ghét rồi.

Akimốp cũng đang nghĩ những điều tương tự: «Ông già này có biết cô gái đã chỉ cho mình nơi ẩn náu không? Giá như biết được cô ta là ai thì hay biết mấy. Có thể cô ta là con gái của ông già? Mà ông già có biết ai ở đây, ở Parabên này, vẫn liên lạc với Ban chấp hành đảng vùng Narưm không? Người ấy là ai vậy? Mà cũng có thể lại chính là ông già đây, mặc dù ông lão còn chưa thông thạo chữ nghĩa cho lắm, thế nhưng mảnh giấy với những điều chỉ dẫn mà ta đã nhận được lại do một người có trình độ văn hóa viết».

Tuy nhiên không ai dám bắt đầu câu chuyện và đặt ra những câu hỏi đang làm cho cả hai phải bận tâm. Ông Phêđốt vẫn nhớ lời dặn của người con rể: «Đừng có hỏi han gì người ta đấy». Còn Akimốp thì, sau bốn năm hoạt động bí mật, đã nhớ kỹ nguyên tắc: «Bí mật là mẹ thành công. Đừng có vội tin người. Khi tin người thì hãy nghĩ đến sự an toàn cho các đồng chí».

Dù sao thì ngồi đối mặt với nhau mà im lặng cũng là bất tiện. Akimốp đã tìm cách hỏi han ông già về chuyện này chuyện khác, mà cái chính là về rừng taiga.

- Chú mình ạ, rừng ở đây nhiều đến mức có sống tới trăm năm cũng không thể nào đi hết, - ông Phêđốt nói một cách hào hứng. - Và hồ cũng nhiều vô thiên lủng: có những hồ sâu không thể dò tới đáy, nước sẫm lại, mà cũng có những hồ thì trong trẻo, hồ có mạch nước. Rừng ở đây cũng đủ loại. Ngày hôm qua mình đi qua đa số là rừng bạch dương và rừng vân sam, còn hôm nay ta sẽ đi vào những cánh rừng thật sự là rừng: thông, bá hương, và những cây bá hương như thế nào kia chứ, những cái cây làm cho lòng ta cảm thấy rạt rào. Cây mọc rậm rì.

Trong khi nghe ông già nói, Akimốp nghĩ bụng: «Khi nào mình gặp bác, chắc việc đầu tiên thế nào ông cũng sẽ hỏi về những vùng mình đã đi qua. Nếu mình mà kể một cách đại khái thì thế nào cũng bị mắng ngay. «Cái thằng Ivan này vô tích sự thật! Bỏ qua mất cái cơ hội thuận lợi biết là chừng nào! - bác sẽ nói với một thái độ bực dọc. - Đáng ra phải vẽ lấy cái bản đồ, phải liệt kê và vẽ lại». Liệt kê, vẽ lại... Nhưng nói cho đúng thì liệt kê bằng cái gì bây giờ? Và giấy đâu mà viết? Trong chiếc mũ có cất một mẩu bút chì bằng ngón tay út và một mảnh giấy nhàu bằng chừng hai bàn tay - không hơn. Mình đã vớ lấy mang theo vào giây phút cuối cùng - đề phòng khi có việc gì cần cấp thì phải viết...»

- Ông Phêđốt, thế khi đi săn ông thường săn thú hay chim? - Sự tò mò của Akimốp mỗi lúc càng tăng theo đà của câu chuyện.

- Cũng tùy từng lúc thôi. Chẳng hạn như năm ngoái thì viên quản lý của ông lái buôn gọi tất cả bọn thợ săn đến và nói: «Năm nay ông chủ ra lệnh phải kiếm cho ông thật nhiều gà rừng và gà lôi, ông ta sẽ đi về tận Pêtécbua mà cũng có thể còn đi xa nữa, sang các nước hải ngoại, ông ấy nói hình như những người nước ngoài họ thích cái món chim rừng của ta lắm. Còn bây giờ thì lại khác rồi, hoàn toàn ngược lại: hãy cung cấp cho ông chủ thật nhiều những con thú có bộ da lông quý, nhất là giống chồn trắng. Hình như ông ta tự tay mang tất cả những thứ đó tới hội chợ cho bọn người Anh.

- Thế tên lái buôn ấy trả tiền thế nào? Có gian lận không?

- Gớm, làm thế nào mà nó lại không gian lận!... Chẳng bao giờ lại có chuyện như thế. Đầu tiên là tên nhận hàng bớt xén. Nó cũng phải ăn phải uống chứ. Sau đó đến thằng coi kho. Thứ nữa đến viên quản lý. Rồi cuối cùng mới đến ông chủ. Ông ta thì lại lo kiếm lãi...

- Một thằng kéo cày, bẩy thằng ăn chực. - Akimốp cười chua chát.

- Đúng, đúng! - ông Phêđốt cười hể hả rồi đứng, dậy. - Nào, chú Gavơriukha, đã đến giờ lên đường rồi; Thôi mọi sự phó mặc cho ông trời.

Ông già dọn dẹp bát đĩa, xem lại các bếp lửa và chậm rãi mặc quần áo ngoài. Akimốp chăm chăm ngắm nhìn ông lão và ghi nhớ tất cả những việc ông làm. «Chẳng nhẽ ta phải chịu rét cóng trong cái xó rừng này cho đến đầu xuân ư? » - Akimốp nghĩ và cảm thấy trong lòng lo lắng. «Tất cả đều có thể xẩy ra được, Ivan ạ, - Akimốp tự trả lời mình. - Hãy học sống theo cách của người ở rừng taiga, hãy cố mà tích lũy tinh thần chịu đựng, sẽ còn cần đến nó nhiều nữa đấy».

Bão tuyết vẫn không dứt. Cả bầu trời lẫn mặt đất – cả trái đất dày đặc những bông tuyết đang quay cuồng. Những bụi tuyết bay đầy vào mắt, vào hai lỗ mũi, vào tai, và mỗi lần có một cơn gió thổi thì chúng lại quất vào hai bên má. Cây cối nghiêng ngả, kêu lên kèn kẹt. Bầu trời ảm đạm, trắng đục, tựa như sắp tối sập đến nơi...

- Lát nữa sẽ đến rừng bá hương, ở đó sẽ bớt gió và ấm hơn, - ông Phêđốt an ủi Akimốp.

Quả vậy, chưa đến một tiếng đồng hồ sau thì những dải rừng tạp khẳng khiu đã hết và bắt đầu những cánh rừng gồm toàn bá hương. Những cây gỗ lực lưỡng, cành lá xum xuê, cây nọ đan cành với cây kia. Ở đây, dưới vòm lá xanh, cơn bão tuyết hình như chỉ có thể lọt vào từng đợt từng đợt gió giật lên rồi lại lặng đi.

- Gavơriukha, chú mình thấy đấy, rừng che chở cho ta thật tuyệt diệu! Bây giờ thì ta không sợ bất kỳ một loại bão tuyết nào. Ta sẽ đi trong rừng bá hương cho đến tận nơi ta cần tới.

Cũng như hôm qua, ông Phêđốt luôn luôn đi ở phía trước, nhưng hôm nay ông không vội vã, mà chốc chốc lại dừng chân để chuyện trò với Akimốp.

- Dấu chân của chúng ta tuyết đã phủ kín rồi! Bây giờ thì đến quỷ cũng không lần ra nổi! - ông Phêđốt cứ nhắc đi nhắc lại mãi câu nói ấy và nụ cười mãn nguyện ánh lên trong đôi mắt ông già. Akimốp biết rằng mọi nguy hiểm đã lùi về phía sau. Thái độ bình tĩnh và tự tin ấy là biểu hiện cho sự an toàn. Hôm qua ông lão tỏ ra rất thận trọng và khẩn trương. Có lẽ ông lo rằng mình rất có thể đang bị truy đuổi ở đằng sau và ông cố sức làm sao để có thể đi xa Parabên được bao nhiêu thì càng tốt bấy nhiêu.

4

Khi họ tới lều nghỉ chân của ông Phêđốt thì trời đã xâm xẩm tối. Lều nằm ở bìa rừng bá hương nơi cây mọc bên cạnh một cái hồ mà từ mặt hồ đó đây hơi nước bốc lên từ những lỗ chưa đóng băng. Dù túp lều gần như bị tuyết phủ kín, Akimốp cũng xác định được ngay rằng nó khác xa túp lều mà họ đã nghỉ đêm hôm trước: nó được dựng bằng những khúc gỗ to tướng, có một cửa sổ to, trên mái nhô lên một ống khói bằng sắt tựa như ngón tay trỏ.

- Ông Phêđốt ạ, lều của ông như nhà ở trong làng ấy, - Akimốp vừa nói vừa kéo chân ra khỏi đôi ván trượt.

- Lão đã từng ở đây cả vào mùa đông, mùa hè lẫn mùa thu. Chú mình nhìn kia kìa, lão có cả kho thức ăn lại dựng cả nhà tắm nữa đấy. Làm sao con người lại có thể sống thiếu cái đó được?

Bên trong gian lều đã làm cho Akimốp phải ngạc nhiên. Nó rộng rãi, sáng sủa, tường ghép bằng các súc gỗ, màu vàng vàng vì quét nhựa cây nay đã khô. Sàn là những tấm gỗ bá hương bào nhẵn, nóc lều khá cao: đưa tay với không tới. Phản ngủ có hai tầng. Trong một góc lều có chiếc bàn kê gọn gàng.

Akimốp liếc nhìn chiếc bàn, và lần đầu tiên trong những tuần lễ sống ẩn nấp anh có cảm giác muốn ngồi xuống bên chiếc bàn và bày ra trên đó những quyển sách, những tờ giấy và suy nghĩ trên tờ giấy trắng. «Mà có nhiều điều cần viết đấy, - anh nghĩ. - Thứ nhất là cuộc thảo luận ở Narưm về vấn đề chuyển dần chiến tranh đế quốc sang nội chiến. Nhất thiết phải nghiên cứu một cách kỹ lưỡng hơn nữa vấn đề vũ trang cho giai cấp công nhân. Những cách thức tổ chức các đội tự vệ vũ trang, phương pháp luyện tập những đội quân ấy trong hoàn cảnh phải hoạt động bí mật. Nếu như được một đồng chí nào đó trong số những người đã có kinh nghiệm của cuộc khởi nghĩa tháng Chạp ở Mátxcơva[11] viết một cuốn sách giáo khoa về sách lược cách mạng thì tốt quá... Rồi sau đó cần ghi nhớ về những lỗ nước trên băng ở các sông và hồ vùng này... Bác Likhatsiốp chắc chắn sẽ thích thú cái điều này lắm...»

Akimốp bỏ những thứ đeo trên lưng xuống, anh đi đến bên bàn, ngồi xuống khúc gỗ tròn đã được bào nhẵn, và chỉ lúc này mới sực nhớ ra rằng mình chẳng có sách, có giấy, cũng chẳng có một phương tiện nào để mà ghi chép cả.

- Chú mình mệt lắm phải không? - ông Phêđốt vừa hỏi vừa ngồi xuống bên bếp lửa.

- Hôm nay cháu không mệt, còn hôm qua thì cháu phải cố lê chân, - Akimốp thú nhận.

- Thôi bây giờ ta chẳng đi đâu mà vội. Lão sẽ sưởi ấm căn lều rồi sau đó nhóm bếp đun nước tắm.

- Thế thì tốt quá!., Ông Phêđốt ơi, ông chỉ cho cháu xem các thứ đồ dùng của ông ở đâu: xẻng này, rìu này, xô này. Cháu ra nhà tắm đun nước, - Akimốp đề nghị.

- Ừ, mà phải đấy - chú mình đi đi! Trong khi lão chuẩn bị ở trong này thì chú mình cũng làm được công việc gì ở ngoài ấy đấy. Chú mình đi đi!

Họ cùng đi ra. Ông Phêđốt lôi từ trong kho ra một chiếc mai, một chiếc xẻng, một chiếc xô bằng gỗ.

- Này chú Gavơriukha, đầu tiên hãy tạo lấy con đường đi ra nhà tắm và ra hồ cái đã. Kia kìa, ra chỗ cái cây kia mà hót sạch tuyết đi và hãy đục lấy một lỗ qua băng. Còn củi thì ở nhà tắm bao giờ tôi cũng dự trữ sẵn. Vì đôi khi về đến nhà thì mệt lử rồi. - Ông Phêđốt nhìn Akimốp như để đánh giá xem người phụ việc này của mình có được nhanh nhẹn tháo vát không.

- Cháu hiểu cả rồi, ông Phêđốt ạ, - Akimốp nói.

Ông già chỉ vừa kịp khuất vào trong lều là Akimốp đã hăng hái bắt tay ngay vào công việc. Thân thể anh đã từ lâu thèm khát một giòng nước ấm. Anh muốn nhóm bếp đun nước thật nhanh để rồi trèo lên dàn tắm mà sưởi cho hơi nước ngấm vào tận xương.

Đường ra nhà tắm và ra hồ anh làm xong rất nhanh. Nhưng đục băng thì anh làm có phần lâu hơn. Chiếc mai nhẹ quá, cứ trơn tuột đi trong tay. Có một vài lần Akimốp suýt nữa thì thục mai vào bàn chân của chính mình. Anh chưa biết cách dùng mai. Tuy cái đồ dùng ấy rất là đơn giản, nhưng cũng phải biết cách sử dụng. Akimốp dùng nhiều sức, nhấn chiếc mai vào đám băng sâu gần đến tay cầm, nhưng thực ra lại cần ném mai xuống một cách nhẹ nhàng, như chơi vậy, chỉ cần là phải ném nghiêng. Trong khi Akimốp đang loay hoay tìm kiếm cách sử dụng mai thì ông Phêđốt bước đến. Thoáng nhìn qua xem cách thức anh làm ăn, ông già nhếch mép cười:

- Gavơriukha ơi, chú mình phung phí sức rồi đấy. Đưa đây! Làm thế này kia.

Năm phút sau nước đã sóng sánh trong hố băng. Akimốp bắt đầu dùng xô xách nước vào nhà tắm. Trong khi anh đổ đầy chiếc chảo gắn chặt vào bếp và hai chiếc thùng gỗ thì ông Phêđốt đã nhóm xong lò; Khói nhựa cây ùn ùn lùa qua khung cửa nhà tắm mở toang.

- Giá ông khép bớt cửa lại, ông Phêđốt ạ. Cứ như thế này thì khéo đến sáng ông cháu ta cũng không sưởi ấm nổi cái nhà tắm mất, - Akimốp lo lắng.

Nhưng trong những công việc này anh chỉ là một thằng dốt.

- Đừng sợ, chú mình ạ. Khi nào than bắt đầu hồng khi đó ta sẽ khép cửa. Sẽ nóng đấy. Đến ngốt lên ấy! Cứ để cho nó tự bén lửa. Ta vào trong lều ăn chút gì cái đã, còn uống thì sau khi tắm hẵng hay. Lão còn có cả mứt quả nữa kia.

Họ nhai khan những miếng bánh bít cốt giòn tan. Ông Phêđốt giao cho Akimốp trông bếp, còn ông thì đi chuẩn bị đèn dầu. Trong kho của ông có dự trữ dầu cá. Ông dốc dầu đổ vào hai hộp sắt, bấc ông nhúng vào dầu rồi lồng chúng vào hai chiếc cổ đèn. Một chiếc đèn ông đặt trên giá ở trong lều, còn chiếc kia mang theo sang nhà tắm.

Ngày mùa đông trong rừng taiga rất ngắn, bóng tối ập đến rất nhanh và lặng lẽ. Trời bắt đầu tối. Akimốp ngồi bên bếp lửa, vô tư lự, anh lim dim mắt và lắng nghe, tiếng lửa cháy. Anh đã ngồi như thế bao lâu anh cũng không biết nữa. Không khí lạnh bỗng ùa vào trong cửa.

- Nhà tắm đã chuẩn bị xong rồi, chú mình ạ. Thế nào, chú mình có thích tắm hơi không? Lão đã chuẩn bị cả chổi tắm rồi đấy. Lão sẽ cùng chú mình tắm nhé. Sao chú mình lại ngồi trong tối thế này.

Ông già đi châm đèn, cởi áo lông ra, nhưng không bỏ mũ, còn găng tay thì cắp vào nách. Akimốp ngạc nhiên nhìn ông già.

- Tôi không mặc áo lông sang nhà tắm, - ông Phêđốt nói, khi nhận thấy vẻ ngạc nhiên trên nét mặt Akimốp.

Akimốp hơi ngập ngừng: có thể cả anh cũng cởi áo lông chăng? Không có phòng để quần áo ở nhà tắm mà. Áo lông sẽ phải vứt ngay xuống tuyết bên cạnh nhà tắm. Nhưng vì sao ông già lại vẫn cứ đội mũ và lại mang theo cả găng tay thì điều ấy Akimốp chưa thể hiểu được. Đội mũ – điều đó thì còn có thể giải thích được: vì phải chạy chỗ này chỗ kia và ông lão phải giữ cái đầu cho khỏi bị cảm, nhưng còn đôi găng tay? Ông già cần chúng lúc này làm gì?

Akimốp dù sao cũng không dám cởi áo ngoài trước khi sang nhà tắm. Anh khoác chiếc áo lông, đội mũ vào rồi đi theo bước ông Phêđốt.

Ở cửa nhà tắm, mùi đất thó bị nung và mùi lá bạch dương nấu chín bốc lên. Ngọn đèn dầu nhấp nháy, nhưng vẫn cháy đều.

Akimốp vừa cởi quần áo xong thì hơi nóng đã quấn quanh thân thể anh. Mồ hôi mướt ra, tưởng chừng lớp da trên bắt đầu bong ra tựa như chiếc áo sơ mi sờn rách. Ông Phêđốt đẩy một chiếc chậu nước nóng đến bên Akimốp.

- Tắm đi, Gavơriukha, lão đi tăng thêm hơi rồi lại sẽ leo lên sưởi tiếp.

Ông già dội nước ở xô vào người, rồi dùng bình múc nước ở trong thùng gỗ đổ vào mặt lò xây bằng đá. Một tiếng xèo vừa dứt thì ngay lập tức một đám hơi trắng ùn ùn bốc lên trần, lan ra khắp nhà tắm. Akimốp nóng bỏng cả người. Anh ta rụt cổ lại, co rúm người. Ông Phêđốt đội mũ và đeo găng tay vào, ông cầm chiếc chổi bằng cành bạch dương đã được nấu chín trong thùng nước nhỏ và leo lên sàn tắm.

Ông vừa khà khà vừa quất đen đét vào người. Mỗi lẩn ông vung chổi lên thì Akimốp lại bị một đám hơi nóng làm rát cả da thịt. Anh rúc vào một xó, cảm thấy như mình bị ngạt thở. Còn ông Phêđốt thì cứ quất mãi quất mãi vào người. Nhưng này, ông già đã nhảy xuống khỏi sàn tắm, giật phăng chiếc mũ và đôi găng tay đã giữ cho ông khỏi bị bỏng, và mở toang cửa ra, ông chạy ùa vào đống tuyết. Vùng vẫy trong tuyết xong, ông lại nhảy phốc vào nhà tắm, dội thêm nước vào lò xây bằng đá rồi lại leo lên sàn tắm. Lúc này ông già quất vào mình một cách cẩn thận hơn và thưa thưa hơn.

- Thích quá! Chú mình ơi, tuyệt quá đi thôi! Lão đã tống hết những bệnh tật đi rồi! - Ông Phêđốt kêu lên.

Cuối cùng ông vứt chiếc chổi đi, tụt từ trên sàn tắm xuống, đến ngồi bên cạnh một chiếc chậu đặt trong góc nhà tắm.

- Ra mà tắm hơi, Gavơriukha! Nếu chưa đủ hơi thì để lão đổ thêm nước vào mặt lò.

Akimốp cầm lấy chiếc chổi, trèo lên sàn tắm. Hai tai, hai bên má, cổ bị cháy bỏng, mắt cay xè, anh nhắm tít mắt lại, nhưng cùng lúc đó từ đâu đó tận trong xương cốt toát ra toàn thân cảm giác dễ chịu và phấn chấn. Akimốp vung chổi lên, quất vào hai bẽn đùi, vào lưng, vào hai bên sườn mình. Nhưng việc làm đó đối anh vẫn là một việc làm quá sức. Anh tụt từ trên sàn tắm xuống chạy vội đến bên thùng đựng nước lạnh, hai bàn tay khum lại như hình gáo, vục nước trong thùng hất vào mặt.

Khi anh quay mặt lại, thì nhìn thấy ông Phêđốt trong ánh đèn dầu có một hình thù kỳ quặc, ông đứng từ gót chân lên đến cằm không còn là màu trắng nào nữa mà là đen thủi đen thui, tựa hồ như người ta vừa lôi ông từ trong ống khói ra. «Ông già làm sao thế không biết?» - một ý nghĩ lo lắng thoáng qua trong đầu Akimốp.

- Này chú mình ơi, hãy thử dùng cái thứ xà phòng taiga của chúng tôi đây xem sao. Tuyệt vô cùng!

Không đợi cho Akimốp đồng ý, ông Phêđốt đã bốc từ chậu một nắm bùn hồ và xát nó vào lưng Akimốp. Akimốp kéo chậu bùn gần về mình và sau một phút anh cũng lại thành người đen sì như ông già.

Họ ngồi trên chiếc ghế dài, hơ người cho khô. Ông Phêđốt kể rằng ông đã dùng bùn hồ để chữa bệnh tê thấp mà ông đã mắc phải trong những năm đi đày như thế nào. Akimốp vừa nghe vừa suy nghĩ: «Mình sẽ phải tự nghiên cứu toàn bộ những điều ông cụ kể mới được. Để khi ta hiện diện trước đôi mắt trong sáng của bác Likhatsiốp ở Xtốckhôn ta sẽ báo cáo lại với bác ấy mọi việc như nhà nghiên cứu thật sự về những kho báu của rừng taiga vùng Parabên».

- Thôi bây giờ chú tráng người đi và chú sẽ sạch sẽ như thiên thần ấy Gavơriukha ạ. - Ông Phêđốt bưng xô nước đổ xuống người Akimốp rồi lại múc một xô đầy nước nữa, lại đổ tiếp vào người anh.

- Ông cứ để cháu tự tráng lấy, ông Phêđốt. - Akimốp giãy nảy lên.

Họ trở lại căn lều và pha trà uống. Ông Phêđốt mời Akimốp món ăn: quả việt quất ngâm với mật ong hoa.

- Ông Phêđốt, lấy đâu ra được cái thứ mật ong hoa này thế? - Akimốp tò mò hỏi. Từ thuở bé anh chưa bao giờ được nếm thứ mật ong thơm như thế này.

- Ngay gần đây, bên cạnh hồ có một khu rừng cháy. Có lẽ cháy vì bị sét đánh. Bây giờ khu rừng ấy đầy hoa sinh mật. Mùa hè ở đấy suốt ngày tiếng ong vè vè. Lão bắt được hai tổ ong ở trong đất và lão chuyển nó vào hốc cây hoàn diệp liễu. Và chúng chịu! Mùa đông lão rắc rêu lên cho ấm.

- Tuyệt diệu! Thật là tuyệt diệu! - Akimốp ngạc nhiên.

- Còn đây, chú Gavơriukha, chú hãy nếm thứ cái món thịt này xem! Thế nào, theo ý chú thì đây là thịt con gì? - ông Phêđốt đẩy mảnh gỗ trên để những miếng thịt khô mầu đỏ sẫm về phía Akimốp.

Akimốp nhai thịt, mắt nhìn ông già có cái vẻ khó hiểu ngồi trước mắt mình.

- Thịt con gì ấy ạ? Hừm... Thịt bò! Mà không, khoan đã. Có lẽ là thịt lợn... Mà cũng có thể đây là thịt hươu...

- Thịt gấu đấy, chú mình ạ! Đầu tiên tôi ninh nó trong nồi rồi mới mang ra nắng phơi, sau cho vào chảo rán qua lại bằng mỡ lợn.

- Không thể nào bảo đây là thịt gấu được! Có một lần ở trên sông Kêti cháu đã ăn thịt gấu. Nó hôi như mùi chó ấy.

- Phải ninh nó cho kỹ. Cái mùi hôi sẽ bốc đi.

- Ông Phêđốt, thế ông có hay gặp gấu không ạ?

- Không hay gặp lắm, nhưng lão cũng đã từng săn được.

- Cả thảy độ bao nhiêu con ạ?

- Độ chừng hai chục. Mà cũng có thể hơn.

- Tại hang của chúng ấy ạ.

- Cả tại hang và cả đánh bẫy.

- Ông đi săn một mình à?

- Cũng có khi đi một mình. Cũng có khi thì đi với những người cùng hội. Ở Parabên chúng tôi có một thầy thuốc tên là Gôrbiacốp. Tôi từng đi với anh ta nhiều lần. Chú mình có quen biết gì với anh ấy không?

- Gôrbiacốp? Cháu không quen biết người nào tên như thế.

«Không biết có phải Gavơriukha giả vờ không quen biết gì với Gôrbiacốp, hay anh chàng thực sự là không biết thật. Thế mà anh ấy lại là người đóng vai trò chính trong việc cứu giúp chú mình đấy. Nếu như không có Gôrbiacốp thì con người yêu quý của ta ơi, chú đã chẳng còn thấy được tự do như không bao giờ thấy được đôi tai của mình ấy», - ông Phêđốt nghĩ, nhìn chăm chăm vào Akimốp.

- Hôm qua cháu đã định hỏi ông, ông Phêđốt ạ, hỏi xem vì sao ông lại cứ gọi cháu là Gavơriukha kia chứ? Có người nào đó bảo ông là phải gọi như thế hay sao? - Akimốp vừa húp nước chè vừa hỏi.

- Lão tự gọi vậy đấy chứ. Còn vì sao ấy ư? Có điều là chú mình đừng có giận. Ở Parabên lão có một người cùng hội, anh ta tên là Gavơriukha. Anh ta là một chàng trai không đến nỗi nào, không độc ác, chỉ hiềm một nỗi là ở đây của anh ta không hoàn toàn bình thường, - ông Phêđốt gõ gõ những ngón tay vào trán mình. - Vì thương hại anh ta, đôi khi lão đem anh ta đi săn. Anh chàng nói chung cần mẫn lắm... Bảo gì cũng làm ngay... Thế là lão mới nghĩ ra: nếu lão không gọi chú mình như vậy, mọi người sẽ thấy có gì là lạ. Và, lạy Chúa che chở, họ sẽ để ý, sẽ tò mò. Nhưng lão chỉ gọi là Gavơriukha. Tất cả đều biết tựa như lão với Gavơriukha vẫn có quan hệ bạn hữu với nhau...

- Thế bây giờ cái anh chàng Gavơriukha ấy đâu rồi?

- Lão Êpiphan Crivôrucốp thuê anh ta canh kho chứa cá cho lão ta từ giờ đến đầu xuân. Anh chàng sẽ sống ở phía bên kia sông. Nhưng mà có phải ai cũng biết cái chuyện đó đâu.

«Cái việc bố nghĩ ra tên Gavơriukha thì tốt đấy. Không biết là có ai dạy cho bố những nguyên tắc giữ bí mật không, nhưng tất cả việc đó ông làm rất hợp lý», - Akimốp nghĩ.

- Ông Phêđốt ạ, tên thực của cháu là Ivan. Nhưng nếu như ông vẫn cứ gọi cháu bằng Gavơriukha thì tốt hơn, - Akimốp nói, và một lần nữa anh lại cảm thấy đối với ông già anh có một niềm tin đặc biệt sâu sắc. - Thế còn cô gái đã dặn cháu tạm tránh vào trong lều, ông có biết không? - Akimốp phân vân mãi mới hỏi câu này.

- Con bé Pôlia ấy à? - ông già cười nhếch mép.

- Cô ấy tên là Pôlia ạ?

- Cháu gái của lão đấy. Đứa cháu độc nhất trên đời này của lão đấy.

- Thế cơ đấy! Cháu cảm ơn cô ấy đã không báo cho bọn vệ binh.

- Không ai dạy nó làm cái việc hèn hạ ấy, - ông Phêđốt nói bằng một giọng cương quyết, và nụ cười thoáng qua làm cho ánh mắt nghiêm khắc của ông dịu lại.

5

Đêm hôm ấy, sau khi tắm và uống nước chè với mứt quả việt quất ngâm mật ong, hai người ngủ rất say và yên giấc. Thế nhưng ý nghĩ trước tiên chợt đến với Akimốp khi anh trở dậy là một ý nghĩ không vui, một ý nghĩ chán nản: «Ta sẽ làm gì ở đây? Suốt ngày trò chuyện với ông già thì chẳng có chuyện gì và cũng chẳng có sức nào mà nói, còn ngồi mãi thì ta lại không quen...»

Ông Phêđốt tựa hồ như đã đoán được những ý nghĩ chua chát ấy của Akimốp. Mà thực ra chẳng có gì kỳ quặc ở đây. Dù sao thì ông Phêđốt cũng đã gần một phần tư cuộc đời mình sống như một con người bị tù hãm, bị trói chặt trong hoàn cảnh không có lối thoát. Ông dễ dàng có thể hình dung ra cảm giác của một con người cùng một lúc bị rơi vào tình trạng của kẻ trốn tù và bị tù hãm.

- Từ ngày mai trở đi, lão với chú mình sẽ đi săn, Gavơriukha ạ. Lúc này đúng vào mùa săn sóc. Và ta sẽ bắn cả chim. Ta săn cho ta và cho cả bọn lái buôn. Thêm nữa lão sẽ dẫn chú mày đi xem các hồ và các sông ngòi. Ta sẽ bắt cả cá tươi. Nếu như có bão tuyết, ta vẫn có việc của ta: trong kho lão có các vật liệu dự trữ để làm sọt. Thế nào chú mình?

- Còn thế nào nữa ạ! Ông biết đấy, ông Phêđốt ạ. Cháu đã ăn không ngồi rồi no chán ra rồi. Không thể chịu nổi nữa! Thế hôm nay mình sẽ làm gì? - Akimốp chỉ muốn đi làm ngay một việc gì thôi.

- Hôm nay thì công việc đến tận đỉnh đầu ấy, Gavơriukha ạ. Ta sẽ cưa củi, là một. Lều và nhà tắm phải dọn dẹp, là hai. Đặt lưới bắt cá diếc, là ba. Rồi sau đó là tối ập đến, ta đi nằm ngủ. Cũng là cần thiết. Không thể nào sống mà không ngủ được.

Ông Phêđốt nói chậm rãi, từ tốn, đôi mắt sáng, hơi có ánh biếc xanh của ông cười cười. Ông cụ đưa tay vuốt vuốt mái tóc quăn bạc trắng bồng lên sau buổi tắm gội chiều qua.

- Ông Phêđốt ơi, thế ông không biết lối đi thẳng từ đây về Tômxcơ hay Nôvônhicôlaépxcơ ư?

Ông Phêđốt đoán ngay ra là Akimốp suy tính điều gì: lại muốn chạy trốn tiếp. Chạy thẳng từ đây, từ rừng taiga của vùng Parabên này mà đi. Sự nóng lòng đang nung nấu Akimốp đối với ông thật là dễ hiểu, nhưng có lẽ không ai có thể hình dung nổi những khó khăn trong việc thực hiện ý định ấy như ông. Ở đây rừng taiga trải dài hàng trăm vecxta chưa từng có bước chân người đặt tới, rất khắc nghiệt, với những khoảng rừng dây leo mọc chằng chịt không tài nào qua nổi. Lại sắp đến những đợt rét vào cuối tháng Chạp đầu tháng Giêng rồi. Còn bão tuyết nữa chứ? Ở đây đôi khi có những cơn bão tuyết kéo dài và tuyết rơi nhiều đến mức trong làng chỉ còn nhìn thấy những chiếc ống khói mà thôi.

- Chú mình đừng có nghĩ đến chuyện ấy làm gì nữa. Chú hãy cứ thử nghĩ xem. Trên đường đi đến đây, đến hồ này, lão phải làm cái lều nghỉ giữa chừng có phải là thừa không? Chú mình nghĩ đến những chuyện không đâu rồi. - Ông già nói những lời ấy với một thái độ thuyết phục, tựa hồ như ông đã từ lâu suy nghĩ về chúng và đã quyết định một cách dứt khoát như thế rồi.

Akimốp nghĩ: «Lẽ tất nhiên rồi, đi trong rừng taiga mà lại không có bản đồ, không có người đưa đường và những công cụ chuyên môn - thì đó là sự mạo hiểm. Có thể mất đầu như chơi». Nhưng dù sao thì có một niềm hy vọng nào đó vẫn còn ấp ủ trong đầu. Biết đâu lại chẳng gặp được dân bản xứ, mà người ta thường gọi là dân «thiểu số»; dân Ôxchiác, Tunguxơ, Xêncúp. Họ sống ở những triền sông nhánh của Ôbi, đó là sông Vaxiugan, Keti, Tưm. Khi Akimốp đi thám hiểm cùng với giáo sư Likhatsiốp, họ vẫn thường gặp những con người của rừng taiga.

- Thôi đi, anh bạn ơi, trông cậy vào bọn họ thì nguy hiểm lắm, - ông Phêđốt nói để trả lời câu hỏi của Akimốp. - Họ có sống ở một chỗ nào nhất định đâu. Họ lang bạt lắm! Nói thí dụ, hôm nay chú mình ở với họ tại cửa sông Tưm, thế mà chỉ một hai tuần sau đã lại thấy họ ở sông Vaxiugan rồi. Mà thêm vào đó còn điều này nữa Gavơriukha ạ: không có một ai trong số họ đã đi xuyên suốt rừng taiga, họ không biết đường ra thành phố. Họ cần thành phố để làm gì? Họ chỉ về hội chợ ở Parabên, họ mua bán các thứ ở những làng lớn quanh đây... Không, không bao giờ nên tin cậy ở họ cả...

Nhưng Akimốp vẫn còn cố quanh co hỏi ông già một lần nữa:

- Ồng Phêđốt, có phải ở vùng này còn khá nhiều người theo cựu giáo? Chắc họ thì phải thuộc lòng đường đất! - Akimốp nhìn ông già không chớp mắt. Ông lão sẽ nói gì về điểm này kia chứ? Nhỡ ông cụ đã quên khuấy đi cái điều kiện có thể này thì sao? Ông Phêđốt xua hai tay, miệng phun phì phì như một chú mèo, vẻ giận dữ:

- Cái bọn tin vào thần thánh ấy à? Lão biết bọn họ lắm, biết lắm! Lạy Chúa đừng có rơi vào tay họ! Mình có chết rét ở ngoài sân họ cũng chẳng cho vào nhà. May ra mà họ cho được vào nhà tắm thì cũng đã là đáng cảm ơn lắm rồi. - Có lẽ cái «bọn người nhà trời» này ở đâu đó đã có lần đối xử quá tồi tệ với ông già. Ông nói về họ với một thái độ căm giận, trên má ông nổi lên những đốm đỏ, - Gavơriukha ạ, họ sống rất là kín đáo mà. Họ không cho những người bên ngoài biết về cuộc sống của mình. Họ có điều quy định như vậy. Họ là dân sống tăm tối, tàn nhẫn. Hãy tránh xa họ. Còn rừng và đường đi lối lại ở vùng này họ không biết. Họ chỉ biết việc đồng áng: ruộng cày, trâu bò. Họ không đi săn thú rừng, cả chim cũng vậy. Cá thì quả tình là họ có bắt. Và nói chung họ cố gắng sử dụng những đồ dùng tự mình làm ra, những thứ đồ đi mua họ cho là tội lỗi... Chỉ có muối là họ chịu mua thôi. Ừ, cả dầu thắp nữa. Còn về quần áo thì hoàn toàn không mua. Tất cả chỉ là do gia đình tự dệt lấy thôi...

- Thế làm sao mà ông lại biết về cuộc đời của họ như vậy, ông Phêđốt?- Akimốp hỏi và nghĩ thầm: «Như thế nghĩa là cả cách này cũng không được rồi».

- Lão có va chạm chút ít với cái cuộc sống đáng nguyền rủa của bọn ấy. Khi mà lão bị đày đến đấy, đến vùng Narưm này, lão ở vào tình trạng chỉ còn nước chui cổ vào thòng lọng nữa mà thôi. Cần phải có cái để mà ăn uống, nhưng chẳng có ai thuê lão. Chỉ vừa biết lão là kẻ bị đày từ Xakhalin đến thế là họ tống cổ lão ra khỏi cổng ngay. Và lúc ấy lão đi ngược lên dọc theo sông Parabên tìm đến với bọn người theo cựu giáo. Gần một năm trời lão ở cho bọn họ để kiếm cơm. Dĩ nhiên là lão vẫn sống ở nhà riêng. Không bao giờ lão bước chân vào nhà bọn họ. Lão cố gắng làm hết sức mình. Mùa đông. Biết đi đâu cho được? Rừng taiga, tuyết phủ khắp nơi và không tìm đâu ra cho thấy một bóng người. Có lẽ cha xứ của bọn họ ưng lão lắm. Hắn bắt đầu lôi kéo lão vào đạo tin của mình. Lão nghe hắn và vẫn nghĩ theo cách của mình: «Ừ, mày cứ hát mãi đi, cứ ca ngợi cái đạo tin của chúng mày đi, cứ nói láo mãi về cuộc sống của mình và về đức Chúa trời đi. Tao đã thấy hết cả cái thiên đường khổ sai của chúng mày rồi. Có lẽ nó chỉ hơn cái đời khổ sai ở Xakhalin một tý ty thôi. Khi mùa đông sau đến, lão lại chuẩn bị đi kiếm việc. Lão nghĩ, bây giờ thì dù sao ta cũng sẽ có một câu trả lời mới khi có ai thuê ta. «Từ đâu đến?» - người ta sẽ hỏi, - «Trước đây tôi làm cho những người theo cựu giáo». Thế là người ta sẽ chẳng căn vặn gì cho lắm về chuyện làm sao lại không sống nổi ở đấy. Thỉnh thoảng thôi, nhưng vẫn có những người bỏ bọn họ mà đi. Lão nói cho chú biết là bọn họ còn đánh đến chết những kẻ nào phản bội lại đạo tin của chúng kia đấy. Đến lúc ấy, thôi thì hoặc là sống hoặc là chết. Nếu chạy thoát - thì anh là con người hạnh phúc, còn nếu chúng đuổi được - thì đừng có mà van xin. Không thể có bất cứ một sự xót thương nào hết.

Lão thì lão không bị đạo tin của chúng ràng buộc, thế mà lão cũng vẫn cứ phải trốn đi, vào ban đêm, và lại vào cái đêm thời tiết thật khủng khiếp. Bây giờ thì chú mình thấy đấy, do đâu mà lão biết được cuộc sống của cái bọn «người nhà trời» ấy...

Akimốp chăm chú lắng nghe ông già Phêđốt kể, ý nghĩ lại vẫn như mọi lần. «Ông cụ thật là một người từng trải. Từng sống và từng thấy đủ mọi thứ trên đời. Có thể nhờ chính ông cụ đưa mình qua rừng taiga sang Nôvônhicôlaépxcơ hoặc qua những hồ vùng Vaxiugan sang Ômxcơ chăng?»!

Nhưng chỉ một phút sau Akimốp đã nhận được câu trả lời đầy đủ cho cả câu hỏi này, và tất cả những suy tính của anh về cuộc chạy trốn khỏi nơi đây, ra khỏi khu rừng taiga này, đều bị gạt đi như những suy tính hoàn toàn không thực tế.

- Lão còn nhớ, chú Gavơriukha ạ, - ông Phêđốt lại tiếp tục câu chuyện ông vừa kể sau một lúc im lặng, - trong cái đêm lão chạy trốn khỏi «bọn người nhà trời», lão đi một mạch không nghỉ ba mươi vecxta. Không biết vì sao mà lão lại không bốc thành lửa kia chứ lỵ. Đi, đi mãi. Tựa như có một sức mạnh nào đó đẩy phía sau lưng. Mặc dù biết rằng chẳng có ai đuổi mình ở phía sau, mà vẫn cứ cảm thấy lạnh cả người mỗi khi nghĩ tới cái hố của bọn chúng. Bọn chúng bắt bất cứ người nào phạm lỗi thả xuống hố ấy. Hố sâu chừng mười ácsin. Thành hố nhẵn, không thể bấu víu vào chỗ nào được. Nước từ đáy hố dâng dần lên như trong giếng. Chúng thả người xuống bằng cách dòng dây. Một cây sào nằm ngang dưới hố. Ngày hôm ấy phải đi cho tới lều của một người thợ săn tên là Kalixtrát. Ông ta sống một mình với bà già. Họ rất niềm nở với lão. Lão ngủ lại ở nhà họ. Sáng ra, lão nghĩ: «Đi đâu bây giờ? Hay là đi thẳng qua rừng taiga sang Tômxcơ? Ở đấy, bên cạnh thành phố, bọn lái buôn có nhiều chỗ nuôi ong. Họ sẽ mướn mình. Bọn này không chú ý lắm đến cái chứng minh của mình. Họ chỉ cần là làm cho thật lực vào».

Lão mới nghĩ, để ta thử hỏi ý kiến ông Kalixtrát xem. Ông ta biết rừng taiga hơn ai hết ở vùng Narưm này. Lão bảo ông già: hỡi con người đáng yêu, hãy giúp ta, hãy chỉ đường cho ta. Và thế là ông ấy đã kể cho lão nghe cả một câu chuyện dài. Có một người tù giàu có bị đày đến Parabên đã nhờ ông ta đưa đi trốn bằng đường rừng taiga. Thế là họ đi. Đi mãi đi mãi trong rừng. Và họ bị lạc. Và dù muốn hay không muốn họ cũng buộc phải tìm đường ra sông Ôbi. Sau khoảng hai tuần lễ họ lần mò ra đến cửa sông Tsulưm, vùng Môgôtsina, đói, rét, và mệt lử. Ở đây ngay đêm đầu tiên bọn vệ binh đã bắt được người tù trốn, còn Kalixtrát thì vội vàng chạy trốn về. Tất nhiên là người ta có thể bắt cả ông ta nữa chứ, nhưng ở đây không ai biết Kalixtrát, mà người tù hóa ra lại là người hào hiệp, nhất định không chịu nói ai là người đã cầm tay dẫn anh ta đi trong rừng taiga...

Akimốp đã hoàn toàn hiểu ra rằng anh chỉ có một con đường để ra khỏi cái nơi thâm sơn cùng cốc của rừng taiga này, đó là con đường mà Ban chấp hành sẽ nói cho anh biết khi nào thời gian cho phép. Mà không biết cái thời gian ấy đã sắp tới chưa? Cái đồ quỷ bắt! «Cần phải chờ đợi. Không đi đâu mà nóng ruột và không việc gì phải bận tâm với những ý định phiêu lưu mạo hiểm!» - Akimốp tự nhủ.

- Nào, ông Phêđốt, ông bảo cháu cần làm những việc gì trong nhà... Lều của ông rộng gớm... Ông sống với cả gia đình ở đây chứ?

- Lại là cả một câu chuyện dài đấy, Gavơriukha ạ. - Nụ cười nửa miệng làm dịu lại khuôn mặt dạn dày nắng gió dưới mái tóc bồng bềnh của ông già. - Cái lều này là do một lái buôn ở làng Ilinxcôiê dựng lên đấy. Hắn đốc đến đây năm bác nông dân. Trong hai ngày, họ làm xong căn lều này. Còn vì sao hắn dựng căn lều ở đây ư? Nghe đây này. Con gái hắn ta là Anphixa đã phải chữa một bệnh hiểm nghèo bằng bùn hồ.

- Thế rồi sao, cô ta đã khỏi bệnh rồi chứ ạ? - Akimốp hỏi với một thái độ hoài nghi, anh cho rằng cái chuyện ông già Phêđốt nói đây là thuộc loại những câu chuyện bịa đặt của những ông thợ săn.

- Thì đấy, chú mình cứ về Gôlêsikhinô mà xem tận mắt cái bà béo ấy. Không phải là người đàn bà nữa, mà là một bếp lò. Bề ngang to hơn cả chiều cao. - Ông già Phêđốt tự ái về thái độ hoài nghi không giấu giếm của Akimốp, nói với một vẻ thách thức rõ ràng. - Còn nếu như không có điều kiện nhìn thấy người đàn bà ấy thì đây, hãy nhìn vào cái lão mugích này. - Ông Phêđốt chỉ ngón tay vào ngực mình.

- Nếu như không có bùn thì lão đã liệt mất đôi chân từ lâu rồi, đã phải nằm trên giường đệm cho đến giờ phút chết. Thế mà như chú mình thấy đấy, cho đến lúc này lão vẫn cứ còn đi lại được.

- Vâng mà ông còn đi tới đâu nữa ấy chứ! Đến thanh niên cũng chả theo kịp. Lúc nào ông chỉ cho cháu xem cái hồ ấy nhé, ông Phêđốt. Cháu có một người quen biết rất tốt, phải nói là một người trong gia đình, đúng hơn đấy là ông bác về đằng mẹ. Ông ấy là một người am hiểu về những tài nguyên phong phú ở trong đất. Ông ấy đã từng có dịp đi lại cả ở vùng Narưm này. Cháu sẽ kể cho bác cháu nghe về cái hồ của ông. Biết đâu nó lại cần cho khoa học.

Akimốp nhận thấy ông già có vẻ vừa ý lắm. Thậm chí ông còn làm ra vẻ trịnh trọng, ưỡn cái ngực lép kẹp của mình ra.

- Lão sẽ đưa chú mình đi xem tất cả những nơi có dấu hiệu đặc biệt. Chỉ tiếc là tất cả đã bị tuyết vùi lấp mất rồi. Nhưng cũng không sao! Cái gì mà chú mình không nhìn thấy được lão sẽ dùng lời tả lại cho mà nghe... Ta đi thôi, bây giờ cần phải cưa gỗ ra làm củi.

Akimốp làm việc một cách thích thú. Sau khi hất hết đám tuyết phủ trên những khúc gỗ bá hương rất lớn, anh dùng một chiếc gậy thông to dài làm đòn bẩy lăn chúng về phía mái hiên lợp bằng ván gỗ thông nhỏ. Ở đây trên mặt tuyết còn thấy nhô lên những cái chạc gỗ mà ông Phêđốt vẫn thường đặt những khúc gỗ lên đấy để cưa ra làm củi. Trong khi ấy ông già đi dọn tuyết ở khoảng giữa hai cây bá hương định dùng làm chỗ chất củi. Chiếc cưa sắc ăn vào gỗ lem lém. Từng đám mùn cưa tuôn ra rào rào, thoang thoảng mùi nhựa tươi. Mùi thơm của nhựa hòa vào không khí giá lạnh, làm buồn buồn trong lỗ mũi, nhưng thở dễ và thoải mái hơn, cái không khí ấy làm cho Akimốp thêm phấn chấn. Hai tay cầm vào tay cưa, anh kéo nó về phía mình với một sự nỗ lực đặc biệt, hơi ấn xuống một tý rồi anh lại thả cho cưa lướt đi thoải mải, khi ông Phêđốt kéo cưa về phía ông.

Đã khoảng dăm năm nay Akimốp không sờ đến cái cưa, thế mà hóa ra những gì anh đã học được từ thuở nhỏ vẫn không đi đâu mất. Khi còn sống ở gia đình, mùa thu nào Akimốp cũng cùng với bố chuẩn bị củi đun. Mỗi mùa đông nhà Akimốp đốt hết mười xagiên củi thông và bạch dương loại tốt đế sưởi ấm căn nhà cũ kỹ, đã mục nát ở bốn góc nhà của mình.

- Chú mình đưa đẩy cưa khá đấy, - ông Phêđốt khen Akimốp.

- Cháu được bố cháu dạy cho đấy. Bố cháu là người kiểm lâm - người coi rừng, có cái chức vụ như vậy, ông ạ.

- Có chứ, lão biết! Ở Nga cái chức vụ ấy cũng nổi đấy. Để mắt đến những cánh rừng. Có điều ở đây, ở vùng Narưm này, không có nhu cầu về người coi rừng. Có hàng bể rừng. Cả chúa trời, cả quỷ sứ đều chẳng sao đếm nổi.

Nhưng dù vậy qua thử thách thì hóa ra Akimốp không dẻo dai bằng ông già kia đấy! Đến khúc gỗ thứ hai thì hai tay anh đã mỏi nhừ. Anh đè nặng lên cưa, kéo cưa về phía mình một cách khó nhọc. Nhưng Akimốp không muốn thú nhận là mình đã mệt rồi. Anh cứ cố đợi cho đến lúc ông già đề nghị nghỉ. Mà quả thực, ông Phêđốt là người rời tay khỏi cưa trước, có điều ông lại bảo:

- Chú mình nghỉ đi. Làm việc gì cũng phải được luyện rèn.

- Tay cháu nó cứ nằng nặng ở chỗ này này. - Akimốp thú nhận và chỉ vào cẳng tay.

- Thế thì sao nào? Chúng ta chẳng đi đâu mà vội và cũng chẳng việc gì phải làm cố một cách không cần thiết. Ngày giờ còn đó!

Họ làm việc cho đến bữa cơm trưa. Akimốp tuy có hơi mệt mệt nhưng cảm thấy người sảng khoái.

6

- Thế nào, Gavơriukha, ta có nên ra sông Ấm mà bắt cá không? - ông Phêđốt nói, sau khi đã dọn dẹp xong bát đĩa.

- Có chứ, ông Phêđốt, cháu sẵn sàng rồi ạ.

- Chắc là chú mình ngồi đến phát chán lên trong cái lán đất khúc sông lấp ở Gôlêsikhinô rồi chứ gì, chắc là buồn chân rồi chứ gì? - ông già cười nửa miệng.

- Chân thì còn chịu được! Mắt cháu phát ngán lên vì cái cảnh vật quá đơn điệu.

- Đúng là như vậy đấy! Xakhalin cũng đã từng làm cho lão ngán biết là dường nào! Lão nhớ là lão cứ nhìn lên trời suốt. Dù sao thì ở đó mình còn thấy được có đám mây bay qua, nó không giống cái đám mây khác, hoặc bỗng nhiên mặt trời lấp lánh. Còn ở dưới đất thì thế nào? Ba phía tường đất vây, và lối ra đi thẳng vào thung lũng hẹp. Từ chỗ ở đến chỗ làm: hai vecxta đường đất. Mỗi ácsin nhìn đều chán cả mắt ra rồi.

Vừa nghe ông già nói, Akimốp vừa ngắm nhìn ông với vẻ băn khoăn. Ông lôi từ trong nhà kho ra một chiếc xe có bàn trượt lớn ngang với chiếc bàn trượt tuyết, ông đặt lên xe một chiếc gầu đan bằng dây thép, cán dài, một chiếc mai và một bao tải không. Ông lấy giây buộc tất cả những thứ đó vào xe trượt.

Chức năng của chiếc xe mà ông già gọi là xe chó kéo, thì Akimốp đã rõ rồi: người ta dùng xe đó để vận chuyển mọi thứ đồ đạc. Xe này có thể chở được toàn bộ đồ đạc trong lều của ông Phêđốt - nó rộng đến như thế, nhưng ông già mang theo chiếc gầu đi làm gì thì điều đó Akimốp còn chưa hiểu được.

Khi hai người đã lên đường, Akimốp không yên tâm vì thấy họ chưa mang theo một thứ lưới nào cả nên đã nói với ông già:

- Thế còn lưới nữa, ông Phêđốt, mình có quên lưới không đấy ông?

- Quên thế nào, mang đi rồi! - ông Phêđốt không ngoái đầu lại, trả lời.

«Mang lúc nào nhỉ? Lưới gì mà lại mắt thường không thấy được ấy?» - Akimốp thầm ngạc nhiên. Anh đi bằng bàn trượt tuyết ở phía sau chiếc xe, mà ông Phêđốt kéo đi bằng một sợi dây. «Có lễ ông già mang theo lưỡi câu đút ở trong túi áo», - Akimốp nghĩ và thấy yên tâm khi nhớ ra là lúc sáng anh có thấy ông già bày một loạt lưỡi câu ra tấm bảng để lựa chọn.

Con sông Ấm hóa ra ở rất gần. Đi bộ có lẽ chưa đến một tiếng đồng hồ thì ông Phêđốt đã kìm dần xe lại và nói:

- Đây, cái sông Ấm nó đây rồi! - và ông đưa tay chỉ sang phía bên.

Akimốp có cảm giác rằng dù cho cái con sông Ấm nó «đây rồi», thì cũng còn phải đi chán mới đến nơi. Bởi vì cái chỉ tay của ông Phêđốt quả là chẳng có gì rõ ràng cả. Nhưng ông già trượt xuống một chỗ đất trũng rồi dừng lại, Akimốp không kìm được đà của hai chiếc bàn trượt và đã vấp vào xe.

- Đến nơi rồi, Gavơriukha, cởi bàn trượt ra thôi, - ông Phêđốt nói.

- Thế sông đâu kia ạ? - Akimốp hỏi, đưa mắt nhìn quanh vùng đất trũng tuyết phủ đầy.

- Kia kìa, nó lượn vòng lách theo các bụi cây.

Chỉ đến lúc này Akimốp mới nhìn thấy một giải đất hẹp và sạch len lách qua các rặng anh đào, thùy liễu, dương liễu.

- Ông Phêđốt, sao con sông này lại gọi là sông Ấm ạ? - Akimốp tò mò hỏi, vì anh nhớ lại ngày bác Likhatsiốp đi thám hiểm theo dọc sông Keti cũng cứ hỏi căn hỏi vặn những người địa phương để xác định nguồn gốc của những tên này tên khác, khi mà những cái tên ấy có gì đó làm ông chú ý.

- Thế còn có cách nào khác để mà gọi nó nữa kia chứ hở chú mình! - ông già kêu lên. - Suốt cả dòng của nó đều là nước nóng, từ đầu nguồn đến cửa sông. Chú mình ngồi xổm xuống đây mà xem này! - ông Phêđốt ngồi xổm xuống đất, hết nhìn sang phải, lại nhìn sang trái.

Akimốp cũng ngay lập tức ngồi xuống bên ông cụ. Qua đám cành cây trơ trụi Akimốp nhìn thấy cả ở bên phải lẫn bên trái mình những làn khói nhẹ bốc lên trên mặt tuyết.

- Hơi bốc lên qua những khe hở. Trời càng lạnh thì càng nhiều hơi bốc lên, - ông già giải thích.

«Cần phải nhớ kỹ hoặc ghi lại tất cả những điều này... Ghi vào một cái bảng gỗ thôi cũng được. Bác Likhatsiốp sẽ cảm ơn...» - Akimốp nghĩ thầm trong óc.

- Mùa đông, Gavơriukha ạ, - ông Phêđốt tiếp tục, - hình như bọn cá ở dưới lớp băng khổ sở lắm... Chật chội quá. Và chúng lao như điên đến những chỗ khe hở.

- Có lẽ là vì nước dưới băng ít dưỡng khí quá, - Akimốp nói to lên suy nghĩ của mình và bắt gặp cái nhìn đầy vẻ ngạc nhiên của ông Phêđốt, anh giải thích điều suy nghĩ của mình một cách đơn giản hơn: - Cá nó thiếu không khí... Nó phải thở mới sống nổi mà.

- Chứ còn thế nào nữa! Chúng có cái mang chỉ là để làm việc ấy thôi mà lỵ, - ông Phêđốt nói rõ thêm và ông lấy chiếc gầu từ trên xe xuống, rồi bước đi trên tuyết qua các bụi rậm đến bên một khe hở.

Akimốp cầm lấy chiếc mai và vội vàng đi theo ông già.

Ông Phêđốt dừng lại ngay bên cạnh khe hở mà ông gặp đầu tiên. Ông giẫm chân cho tuyết ở xung quanh mình dẹp xuống, rồi ông bước lên đứng ở mép bờ sông mới chớm đóng băng và lấy tay nhè nhẹ gạt những mảnh băng nhỏ ra khỏi khoảng nước đang bốc hơi, rồi ông thả chiếc gầu xúc xuống sâu dưới nước. Ngồi xổm xuống, ông cầm cán gầu dê đi dê lại, hai tay chuyền nhau rất nhanh chiếc cán gầu, rồi nhấc gầu lên khỏi mặt nước. Đầy chặt một gầu cá dày. Khi ông Phêđốt nhấc chiếc gầu xúc lên định đổ cá ra đám tuyết đã bị giẫm dẹp xuống thì chiếc cán gầu cong lại vì quá nặng, thậm chí nó còn kêu đánh rắc một cái. Ông già vội vàng lia chiếc gầu.

- Ôi, ôi, bao nhiêu là cá! - Akimốp kêu lên hết sức ngạc nhiên vì những gì đang diễn ra trước mắt mình.

- Cá ở đây thì vô số, Gavơriukha ạ. Nhưng chỉ có điều ta chẳng giết phí chúng làm gì. Lão sẽ đánh lấy độ nửa bao tải - thế là đủ, bao giờ ăn hết ta lại đến đây một lần nữa. Chỉ tội hơi nhỏ, nhưng lại ngon, ngon không thể tả được!

Ông Phêđốt lại hạ gầu xuống khe hở và nhấc lên, lại một gầu xúc đầy cá. Sau đó chiếc gầu biến xuống nước một vài lần nữa và lại được nhấc lên với đầy gầu cá.

Trong khi Akimốp và ông Phêđốt ngồi chậm rãi hút thuốc thì băng giá đã làm xong công việc của mình. Cá rắn lại như đá. Hai người nhặt cá bỏ vào trong bao tải, đưa bao tải lên xe, rồi lên đường về lán.

Trên đường về ông Phêđốt kể cho Akimốp nghe về những nơi hấp dẫn nhất của rừng tai ga xa.

- Này Gavơriukha, đến hôm nay lão sẽ còn đưa chú mình đi đến cái đầm Hôi thối nữa kia... Đến đấy không xa lắm, khoảng chừng bảy tám vecxta thôi... Mà nói cho đúng nó cũng chẳng phải là đầm mà là cái của quỷ gì ấy.

Ông Phêđốt bằng câu chuyện của mình đã gợi trí tò mò của Akimốp. «Chẳng có việc gì làm thì thay vào đó ít nhất ta cũng phải làm quen thật sự với taiga. Thiếu gì chuyện có thể xảy ra, biết đâu một lúc nào đó những điều ta tìm hiểu được lại chẳng trở thành cần thiết đối với ta», - Akimốp nghĩ.

7

Sáng ra anh xin ông Phêđốt gác mọi công việc ở lán lại để đi đến cái đầm Hôi thối.

- Thế nào, chú mình muốn ngửi mùi phải không? - ông già cười, nhìn Akimốp với đôi mắt vui vẻ hẳn lên. - Nào ta đi thôi, đi thôi. Rồi chú mình sẽ chạy cuống lên, sẽ gác chân lên cổ mà chạy như người phải bỏng khỏi cái nơi bẩn thỉu ấy cho mà xem.

- Thế nhưng, ông Phêđốt, cái mùi thối ấy từ đâu mà bốc lên kia ạ? Do đâu mà có được? Mọi người họ nói gì về hiện tượng này? - Akimốp hỏi và cảm thấy mình có một sự thích thú đặc biệt trong việc tìm hiểu cái đầm lầy kỳ lạ này.

- Người ta nói đủ chuyện. Vì dốt nát nên còn chuyện gì mà người ta không bịa đặt ra để nói về cái đầm Hôi thối ấy... Nhưng nói cho đúng thì chưa ai đã đi đến tận nơi. Nó hãy còn là điều bí mật...

- Thế nhưng dù sao thì mọi người đã giải thích về nó như thế nào? - Akimốp vẫn chưa chịu thôi.

- Đây này, câu chuyện là như thế này. Người ta kể rằng từ cái thời xa xửa xa xưa nơi đó là biển kia. Và ở biển ấy có những con cá - là những con thú dữ, trông tựa như con ngựa ấy, chỉ có điều nó phải lớn gấp mười lần ngựa. Và nơi đó là nơi ở mà chúng ưa thích nhất. Có một lần không hiểu sao bất thình lình trời nổi cơn dông. Một cơn dông lớn đến mức chỉ nghĩ đến cũng đã phát khiếp lên rồi. Chớp lóe lên, một tiếng sét inh tai, và từ trên trời một tảng đất vô cùng lớn trút xuống. Nó vụn ra thành cát bụi và lấp kín chỗ biển mà các giống vật bẩn thỉu ấy ưa thích. Thế là tất nhiên cái chỗ ấy thối ra. Biển cũng chạy mãi ra xa tít mù tắp. Và từ khi ấy nó cứ thối mãi ra, và không làm sao cho hết thối được... Nhân dân người ta đồn tựa hồ như có một ông già muốn đào xem cái giống vật thối tha ấy nó ra sao, ít ra thì cũng nhìn thấy cái xương của chúng. Đào mãi, đào mãi, và đã chết ngạt. Từ đấy không còn ai muốn làm cái công việc bẩn thỉu ấy nữa.

- Một giả thuyết hay... rất hay. Và nó đặc biệt hay vì trong giả thuyết có cơ sở hiện thực. Sự thối rữa của những cơ thể sống quả có thể phân hủy thành khí, mặc dù tất nhiên những con cá ngựa chỉ là chuyện hoang đường. - Akimốp nói, lại một lần nữa, mà có lẽ là lần thứ một trăm rồi, anh tiếc rằng mình không có giấy để mà ghi chép lấy một vài điều gì đó cho mình sau này và cho bác Likhatsiốp biết. - Thế còn có những cách giải thích như thế nào nữa hả ông? - Akimốp hỏi.

- Không thể nào mà kể hết được tất cả đâu, chú mình ạ. Cái gì thì không biết chứ những thằng nói phét ở trên đời này thì làm gì có ai gieo, ai gặt, chúng nó tự sinh ra thôi. Năm ngoái ở Parabên lão gặp một bà cụ mà lão vẫn quen biết. «Chào ông Phêđốt!» - bà cụ nói. «Chào bà Ôlimpiađa!» - lão nói. Đột nhiên bà ấy hỏi lão: «Hôm chủ nhật ông có đến nhà thờ không?» - «Không, - lão trả lời, - tôi chẳng có thì giờ mà nghĩ đến lễ bái, công việc nó bó buộc». - «Ôi ông Phêđốt, - bà ta nói, - ông không đến thật là phí. Có cha về giảng đạo». - «Thế thì cha đã khoác lác những điều gì nào?» - lão hỏi. - «Những cơn dông đen đặc đang kéo đến nơi mình ở đấy, ông Phêđốt ạ», - bà cụ nói. «Thế thì đã sao nào?» - lão hỏi. «Lúc đầu thì cha trích đọc trong sách thánh, sau thì cha giải thích thêm. Hóa ra là có những con quái vật đầu ngựa đuôi cá từ trên trời rơi xuống nơi mình ở. Trời đầy chúng xuống, cái bọn bẩn thỉu ấy. Vì vậy mà, - cha nói, - ở đầm Hôi thối không bao giờ hết cái mùi rùng rợn ấy. Nếu chúng ta không chịu khó đi lễ để cầu trời thì cái vong hồn chó má nó sẽ đè nát chúng ta như đã đè nát ông già từ Côxtarêvô đến, cái con người muốn đào những cái xương ở đầm lên xem ấy». - «Có phải sau đó cha đã tổ chức quyên góp tiền không?» - lão hỏi bà cụ. «Sao lại không, - bà cụ nói, - nhất định là tổ chức rồi. Nhà thờ đã đến lúc phải tu sửa. Gác chuông đã xiêu vẹo». Thấy không, Gavơriukha, ở đây những chuyện hoang đường như thế cứ truyền tụng từ miệng người này sang miệng người khác đấy...

Ông Phêđốt cười. Akimốp liếc nhìn ông già và anh khẳng định là ông hoàn toàn không tin vào những điều tưởng tượng quá quẩn ấy, anh nói:

- Những cơn dông đen đặc... Trời quẳng những con quái vật từ trên trời xuống... Mùi hôi thối... chó má... Hừm... Phải là người dũng cảm mới không tin vào những chuyện lẩm cẩm ấy!

- Người ta tin đấy, Gavơriukha ạ! Cứ thử hỏi ngay những bác thợ săn: có bao nhiêu người trong số họ đã từng đến đầm Hôi thối? Không phải là nhiều đâu! Còn e sợ kia mà!

- Dù sao thì ta cũng cứ đến, ông Phêđốt ạ!

- Ừ thì đi thôi! - ông Phêđốt lại nhếch miệng cười và kêu lên.

Theo tưởng tượng của Akimốp thì ông già tất nhiên là có rút ngắn đoạn đường đến đầm Hôi thối, khi ông nói từ lán của ông đến đấy chỉ chừng bảy tám vecxta thôi. Họ đi liên tục chừng ba tiếng đồng hồ, đi khá nhanh, thỉnh thoảng lại chuyển sang chạy vì đường đi quãng ấy dốc xuống thoai thoải và bàn trượt chạy băng băng như đi qua những đám tuyết vừa kết rắn lại khi trời ấm.

Khi còn khoảng độ hai ba vecxta nữa thì đến đầm Hôi thối, Akimốp nhận thấy rừng già bắt đầu thưa dần và sau đó thì hoàn toàn không còn nữa. Bây giờ trước mắt anh là một thung lũng mọc đầy những cây thông cằn, và một nửa trong số ấy đã khô xác khô xơ. Chỗ này chỗ kia trên mặt tuyết nhô lên những chiếc rễ cái khổng lồ của những gốc cây cổ thụ nằm chổng ngược lên trời và những đỉnh mô đất tròn phủ đầy những rác rưởi đen ngòm.

- Đấy, nhìn đấy, Gavơriukha. Ở đây là bắt đầu đầm Hôi thối, còn đến đâu nó hết thì có quỷ biết. Đi qua cái đầm này thì tất nhiên là không ai dám liều rồi, còn đi vòng quanh nó thì lão đã thử một lần. Hai ngày trời lão đi quanh mép - thế mà cũng chỉ công toi. Không tài nào đi vòng quanh nổi, lão đành quay trở lại...

Akimốp chăm chú xem xét cảnh vật ở đầm Hôi thối. Nó chẳng có gì là hấp dẫn cả, trông như là một bãi tha ma lâu ngày không có người chăm sóc, nhưng nhìn những chỗ đất lộ ra khắp nơi, nhìn những lằn khói tỏa lên từ ở một nơi nào đó dưới những gốc cây, nhìn những dải nước chưa đóng băng, ta cảm thấy rằng cả cái vùng bình nguyên bị tuyết phủ này đang sống một cuộc sống kín đáo, bí hiểm. «Một điều bí ẩn của thiên nhiên! Giá mà dẫn được bác Likhatsiốp đến đây. Không biết bác sẽ có dự đoán như thế nào về nơi này...» - Akimốp nghĩ.

Họ đi thêm khoảng chừng nửa vecxta nữa thì ông Phêđốt đang đi phía trước bỗng dừng lại.

- Đây, Gavơriukha, hết rồi! chú mình có đi tiếp thì đi một mình, còn lão thì đứng đây thôi. Cái mùi thối này làm lão nhức đầu lắm.

Một cái mùi nồng nặc khó chịu đã lan đến chỗ họ.

- Được rồi, ông đợi cháu tý, ông Phêđốt nhé, - Akimốp nói và vung mạnh hai tay trượt nhanh tới một cây gần nhất.

Ông Phêđốt nhếch mép cười nhìn theo Akimốp vì ông đã biết trước cái gì sẽ xảy ra tiếp theo.

Akimốp nín thở trượt thật nhanh đến một trong những gốc cây và cúi xuống xem xét. Nhưng sức lực dự trữ của anh chỉ đủ để chịu đựng trong vòng một hai phút. Cái mùi rất nặng lại thêm vị cay cay tê tê làm ta tức thở. Mạch máu hai bên thái dương giật giật, mắt hoa lên, tối sầm, đầu óc quay cuồng. Akimốp nhảy lùi lại khỏi gốc cây và ba chân bốn cẳng chạy trở ra.

- Ngửi thử rồi chứ, Gavơriukha? Thế nào! Khà-khà-khà! - ông Phêđốt cười ngặt nghẽo.

Còn Akimốp thì chạy cho nhanh khỏi cái gốc cây, thậm chí không thèm quay nhìn lại lần nào.

- Thế nào, chú mình thấy thế nào? - ông Phêđốt hỏi, khi Akimốp đã trở ra gần đến nơi.

- Không có khoa học thì không thể nào đoán định được về cái đầm này. Ở đấy khí độc dày đặc. Nhưng vấn đề là ở chỗ khác kia: thứ khí độc ấy là khí gì, nó từ ở đâu bốc lên? Có thể thứ khí này là kết quả của sự thối rữa của thế giới động vật và thực vật từ những thế kỷ trước, mà cũng có thể lại như thế này: trên mặt đất có những chỗ rạn nứt, và bằng những con đường mà không ai biết nổi, thứ khí tự nhiên từ trong lòng đất bốc lên. Có quỷ mà biết được... Cháu chịu không biết được, ông Phêđốt ạ... - Akimốp vung tay lên trước mặt vẻ thất vọng và nhìn vào mắt ông già anh cười ngượng nghịu.

- Đấy, nó là như thế đấy, - ông Phêđốt tặc lưỡi và nhìn Akimốp bằng đôi mắt nghiêm khắc, tiếp tục đứng trong cái dáng vẻ suy nghĩ, rồi ông nói nhỏ: - Ở đây thì mỗi bước chân để lại một điều bí ẩn. Còn một chỗ nữa rất là buồn cười. Chỗ ấy cách lán của ta chừng nửa ngày đường. Ở đấy, trong rừng thông, có một thằng nói dối...

- Thằng nói dối là thế nào kia ạ? - Akimốp chưa hiểu câu chuyện.

- Thì nó là thế này. Chẳng hạn như ta hét: «Này, Gavơriukha, lại đây!». Thì nó trả lời ta: «Cậu lại đây. Tôi đang đợi!»

- Thôi đi, ông Phêđốt ạ, cháu chả tin chuyện ấy đâu. Toàn là chuyện hoang đường cả!

- Đừng có tin. Lão cũng đã từng không tin, cho đến khi cái thằng nói dối ấy nó chưa đánh lừa lão.

- Thế là thế nào cơ ạ? - Akimốp hỏi giọng đã bớt vẻ hoài nghi.

- Bọn lão một nhóm mấy người đi nhặt quả cây bá hương ở gần nơi thằng nói dối ngự trị. Bọn lão có cả lán nghỉ ở đấy. Và thế là có một lần lão về lán nghỉ chậm hơn giờ quy định. Trời đã nhá nhem. Lão thì nhớ đường đất rõ lắm, nhưng thế mà lúc trời tối vẫn cứ lạc. Đi mãi, đi mãi, rồi mới nhận ra mình lạc rồi. Lão mới đứng lại và bắt đầu hét: «Mitrôphan! (Đấy là tên của một người trong số bạn đi nhặt quả của lão.) Anh ở đâu? Trả lời tôi đi!» Và lão nghe thấy: «Ối, chúng tôi ở đây!» Theo tiếng trả lời thì lão thấy rằng mình đã đi cách lán nghỉ khá xa, nhưng biết làm gì, ngủ trên mô đất thì không ngủ được rồi. Lão cứ chiếu thẳng nơi phát ra tiếng nói mà đi. Đi mãi, đi mãi, lão mới nghĩ ta thử hét một lần nữa xem sao. Thế là lão hét. Mitrôphan lại trả lời từ một phía khác hẳn. «Cái đồ chết tiệt, thế có lẽ mình lại đi quá mất rồi», - lão nghĩ và lại đi đúng vào chỗ có tiếng trả lời. Đi mãi, đi mãi, chẳng thấy lán nghỉ đâu cả. Lão lại hét lần nữa. «Thế cậu đi loăng quăng ở đâu mãi thế?» - Mitrôphan gắt gỏng. «Gớm, thôi may quá lán nghỉ ngay đây rồi», - lão nghĩ vậy và tuy đã đói và mệt đến mức lảo đảo cả người, lão vẫn cố giữ hai chân cho vững. Lão đi và vẫn cứ đợi: ta sắp sửa nhìn thấy đống lửa sau đám cây rồi. Lão đi rất nhanh, quần áo đã rách bươm vì vướng phải cành cây, mà vẫn chẳng thấy lán nghỉ đâu. Lão đã thất vọng, lấy hết sức để hét: «Mitrôphan! Thế cuối cùng thì anh ở chỗ nào kia chứ?» Lão lắng nghe: im lặng. Không một tiếng động. Lão hét một lần nữa. Và đây lão lại nghe thấy tiếng Mitrôphan như là từ một đáy giếng nào vọng lên. Rất nhỏ, nhỏ lắm: «Ối! Chúng tôi ở đây. Đang đợi anh đấy!» Tôi hiểu rằng mình không thể nào đi tới lán nghỉ được nữa, mình kiệt sức rồi. Lão quăng bao tải quả bá hương xuống đất, nhóm lên một đống lửa và ngồi xổm mà đợi sáng.

Vừa tảng sáng lão đã lên đường. Ban ngày tìm đường nhanh hơn lão tưởng nhiều. Và hóa ra chỉ một tay với là đến lán. Lão về đến nơi. Lão đánh thức cả bọn dậy và kể cho họ nghe câu chuyện của mình. Họ đưa mắt nhìn nhau, và Mitrôphan nói: «Thế mà chúng tôi có nghe thấy tiếng anh đâu và chẳng nói gì với anh cả». - «Sao lại thế được, - tôi nói. - Vậy thì ai là người đã trả lời tôi suốt cả đêm qua?». Họ ngạc nhiên ra mặt. «Anh nghĩ thế nào thì nghĩ chứ còn chúng tôi từ tối đến giờ chẳng có ai ngồi dậy khỏi giường, chẳng có ai ra khỏi lán lấy một phút một giây cả». Để cho lão tin, những người bạn của lão đã lạy Chúa và làm dấu. Bây giờ thì cả tôi cũng tái mặt đi. «Thế đấy, kỳ quặc thật! Mọi người thì ngủ thin thít, thế mà tôi thì cứ cố mà đi về phía có tiếng họ trả lời. Trong việc này tôi không thể nào nhầm được kia mà, chính tai tôi nghe thấy nhiều lần». Lão thấy rõ những người bạn của lão ỉu xìu hẳn đi. «Này các cậu ơi, - Mitrôphan nói, - chúng mình chuồn khỏi nơi này đi, bây giờ còn chưa muộn. Có lẽ là Chúa của khu rừng taiga đã xuất hiện rồi đấy. Người ta nói là ngài có thể bắt chước bất kỳ một giọng nói nào của người, của súc vật hay của loài chim».

Lão gàn mọi người nhưng cũng không có vẻ gì là kiên quyết, chính lão cũng thấy hãi hãi nghĩ rằng may mà ngài đã không đè chết lão ở cái mô đất ấy. Nói tóm lại là ngay trong ngày hôm ấy, bọn lão đã đi khỏi khu rừng thông ấy. Nhưng dù sao thì trường hợp này đã làm cho lão phải nhớ mãi. «Làm sao lại có thể như thế được? Mình không tin có thần, có quỷ, thế mà ở đây thì có lẽ đành chịu. Không, không thể để thế này được». Lão kể chuyện ấy cho anh y sĩ Gôrbiacốp nhà lão nghe. Anh ta cười và nói: «Bố ơi, chắc là hôm ấy bố uống hơi nhiều đấy». Lão nói: «Tôi không hề uống một giọt nào. Tôi kể cho anh nghe mọi chuyện ấy như kể với một con người am hiểu về khoa học, chứ không phải để anh diễu tôi đâu». Và thế là cả Gôrbiacốp cũng bắt đầu nghĩ ngợi. Anh ta hứa với lão là hễ có dịp nào anh ta phải đi vùng rừng xa, thì sẽ cùng đi với lão đến thung lũng thông để tự anh ta xem xét về việc có cái thằng nói dối nào đấy sống ở vùng này.

Lão đợi Gôrbiacốp chừng hai năm. Cuối cùng thì một trường hợp cần thiết đã đến. Bố con lão nghỉ ở lán được chừng vài ngày thì lão nói với anh ta: «Thế anh có nhớ không, anh đã hứa với tôi rồi, anh hứa là sẽ đến thung lũng thông mà». - «Con nhớ chứ, - anh ta nói, - bố dẫn đường đi». Thế là chúng tôi đi. Anh Gôrbiacốp là một anh chàng đi bộ rất cừ, không biết mỏi. Bọn lão đến nơi. Bắt đầu hét. Tiếng vọng vẫn là tiếng vọng. Hét càng to thì tiếng vọng cũng càng to. Gôrbiacốp bắt đầu đưa lão ra làm trò cười. «Lúc ấy, - anh ta nói, - không phải ma quỷ gì đâu, mà con đã nói là bố quá chén đấy. Cái anh say thì, - anh ta nói, - có đến hàng đàn quỷ anh ta cũng nhét nổi vào một cái chai nữa là». Tất nhiên là tôi xấu hổ quá, nhưng đầu hàng thì tôi không muốn. «Này anh Phêđo, - lão nói, - ta sẽ đợi đêm xuống xem sao. Khi việc xảy ra cũng là vào ban đêm». Anh ta nói: «Vâng, thì đợi». Ý như là bây giờ thì cũng chả kịp trở lại lán nghỉ trước khi trời tối nữa. Thế là ở lại. Dựng vội lên một chiếc lán, đốt một đống lửa, đun một ấm trà. Nhìn ra tối đã ập đến. Anh ta cầm theo khẩu súng đề phòng trường hợp bất trắc và đi thẳng đến bên bờ sông. Một giờ trôi qua, rồi hai giờ, mà vẫn không thấy anh ta trở về. Tôi đã sốt ruột đứng ngồi không yên. Tôi cứ nghĩ, khéo không lại gặp gấu thì khốn. Nó cào cho một cái thế là hết đời anh y sĩ nhà tôi. Bỗng tôi nghe thấy có tiếng chân đi, cành cây khô gẫy răng rắc dưới chân, lá khô lao xao, những chú chim hoảng hốt trong đêm tối bay loạn xạ.

«Gớm, mãi mới tìm được chỗ bố, - anh ta nói. - Tựa hồ như bố từ ở phía bên kia của thung lũng trả lời con».

Những lời anh ta nói làm tôi rất ngạc nhiên.

«Anh Phêđo, từ lúc anh đi đến giờ tôi có nghe thấy tiếng anh lần nào đâu, còn tôi đến há mồm để mà ngáp tôi cũng chưa há lần nào».

«Không thể nào lại như thế được! Con gọi to: «Bố ơi, bố ở đâu đấy?» - Còn bố thì trả lời: «Ối, bố ở đây, Phêđo».

«Tôi thề là tôi vẫn ngồi im thít như người bị ma ám».

«Thật là khó hiểu! Ta thử cùng đi xem!» - chàng y sĩ nóng ruột.

Thế là cùng đi. Hai cha con lão bước sát bên nhau. Khi len lỏi vào đến giữa rừng sâu, anh Gôrbiacốp bắt đầu hét: «Này, ai là người đã trả lời tiếng gọi của tôi đấy? Hãy nói tên mình cho tôi biết!». Hai cha con lão lắng nghe - có tiếng trả lời: «Tôi tên là Ivan!» - «Anh ở với ai, hả Ivan?». Tiếng trả lời: «Tôi sống một mình!». Bọn lão hét: «Đến đây với chúng tôi!». Tiếng trả lời: «Tôi sẽ đến!». Cha con lão đợi mãi, đợi mãi, chẳng thấy ai. Từ đấy cho đến sáng lão với anh Gôrbiacốp không biết làm gì nữa. Và ra về không được việc gì cả. Gôrbiacốp là người hiểu biết như thế mà cũng tắc tị trước điều bí ẩn ấy. Tựa hồ như anh ta mà lại tin vào thần rừng thì chẳng còn ra thế nào: dù sao anh ta cũng đã được học hành không ít, đã chữa bệnh cho bao nhiêu những tù nhân và bà con nông dân. Nhưng không tin cũng lại không xong: tự bản thân anh ta, bằng da bằng thịt của mình đã thể nghiệm tất cả rồi. Đấy, chú Gavơriukha ạ, đấy là những chuyện kỳ diệu ở vùng đất của lão đấy.

Akimốp bị cuốn hút vào câu chuyện của ông Phêđốt đến mức quên cả việc nghĩ về đầm Hôi thối.

- Ông Phêđốt, lúc nào ông đưa cháu đến chỗ ấy đi. Thế nào ông cũng phải đưa cháu đến đấy. Nếu như tất cả đúng như lời ông kể thì đấy là một trường hợp rất hiếm và quý đối với khoa học. Cần phải nghiên cứu và giải thích nó. Còn nếu như đấy là chuyện hoang đường, thì cái đó cũng rất hay. Chúng ta thử xem trí tưởng tượng của ta bảo sao. - Akimốp nháy mắt nhìn ông già.

- Đấy không phải là chuyện hoang đường đâu. Lão mà nói sai thì cứ chặt đầu lão. Còn đưa chú mình đi thì lão sẽ đưa thôi.

- Mà ông đừng có để lâu quá đấy, ông Phêđốt ạ. Cuộc sống của cháu, ông thấy đấy, nó không nhất định. Hôm nay còn ở đây, nhưng đột nhiên có sự gì thay đổi - và thế là chàng trai phóng đi những miền xa tít, mênh mông.

Akimốp vừa mỉm cười, vừa cố ý nói một cách mập mờ và không ấn định. Nhưng ông Phêđốt có vẻ như là hiểu anh lắm.

- Thế chứ còn thế nào nữa! Với cuộc sống của chú mình lúc này thì mọi chuyện đều có thể xảy ra. Bây giờ chú mình ở vùng rừng taiga xa tít này, nhưng xem đấy lại sắp về đô thành với bạn bè ngay đấy mà. Rồi từ đấy có thể số phận lại đưa đi xa hơn nữa... - Và cứ như lời của ông Phêđốt thì hóa ra ông già cũng có biết chút gì đó về những dự định của Akimốp, mặc dù trên thực tế thì ông cụ chẳng biết gì, hoàn toàn chẳng biết gì, ngoài một điều duy nhất: Akimốp đang bị bọn vệ binh săn đuổi và cần phải bằng mọi cách bảo vệ anh ta không để cho rơi vào tay chúng.

Trước khi rời khỏi đầm Hôi thối, Akimốp một lần nữa lại đến bên gốc cây. Anh cố nhớ lại mùi của các loại khí mà anh đã từng có lần tiếp xúc trong các phòng thí nghiệm, định bụng sẽ cố gắng xác định xem thứ khí đã tìm được kẽ hở để bốc lên trên mặt đất này thuộc vào loại nào trong số ấy, dù chỉ là trên những dấu hiệu gần giống và chỉ là tương đối thôi.

- Đừng có để chết ngạt đấy, chú mình ạ! Và nhất là đừng có mang thuốc lá đang hút dở mà vào đấy. Ở đây, ở đầm Hôi thối này đã từng có những đám cháy lớn đến nỗi mùi khói thối chỉ một tý ty nữa thì bay về đến tận Parabên và Cargaxcơ kia đấy. Cứ tưởng như ở đây chẳng có gì để gây cháy cả: chỗ nào cũng sũng nước, thế mà lại cháy ghê gớm thế! Có lẽ tia chớp đã gây ra đám cháy và cơn mưa lớn đã dập tắt nó...

Ông Phêđốt đứng sẵn sàng trên bàn trượt tuyết. Akimốp vừa trượt đi, ông già cũng theo luôn. Thấy Akimốp có vẻ bị ý muốn tìm hiểu về đầm Hôi thối hấp dẫn quá mạnh, ông Phêđốt lúc này lại lo lắng cho anh. «Anh chàng này khéo mà húc đầu vào một tia khí rồi hít một hơi - thế là xong. Ta không thể để cho anh chàng đi một mình được, anh chàng nôn nóng lắm. Mà ở đâu có sự nôn nóng thì ở đấy sẽ có sự mù quáng», - ông Phêđốt nghĩ.

Khi Akimốp lại tiến đến bên gốc cây nơi mà như anh nghĩ rằng có mạch khí, ông Phêđốt lặng người đi, ông già sẵn sàng chạy đến cứu anh vào bất cứ lúc nào.

- Úi chà! - cuối cùng Akimốp thở mạnh rồi đứng dậy, nhưng ngay lúc ấy anh lại đưa những ngón tay lên mũi và ngửi ngửi một cách rất chăm chú.

- Vâng, rất có thể là kết quả của sự thối rữa, - anh nhăn mặt, lầm bầm, rồi đút tay vào trong găng da. - Ta đi thôi, ông Phêđốt! Cảm ơn ông. Để rồi phải vẽ lại cái đầm Hôi thối của ông vào bản đồ rồi đưa cho các nhà bác học để họ thử suy nghĩ về sự kỳ quặc này.

- Thế chứ còn thế nào nữa?! Chú mình nói điều nghiêm chỉnh đấy, - ông Phêđốt nói với một vẻ quan trọng, đối với ông, từ «các nhà bác học» khá là hiện thực, không có gì là khó hiểu, vì nó hoàn toàn phù hợp hình ảnh người con rể của ông cụ là Gôrbiacốp.

Trên đường về lán nghỉ, Akimốp thầm xác định lại tất cả mọi cảnh tượng và mọi chi tiết của cuộc đi thăm đầm Hôi thối: địa hình của khu vực, tính chất của các loại cây cối, đặc điểm của mùi khí. Ở chỗ này anh cần đến sự giúp đỡ của ông Phêđốt.

- Ông ơi, ông kể cho cháu nghe xem về phía đông và phía nam đầm Hôi thối giáp với khu vực nào? Ông đã từng đến đấy rồi chứ? Ông biết chứ ạ?

- Ừ, lão đã từng đến đấy!

Ông Phêđốt đi chậm lại chút ít để cho Akimốp đuổi kịp. Khi đi bên nhau thì dễ nói chuyện hơn, mà họ lại đang đi trên một bình nguyên bằng phẳng và cây cối thưa thớt. Rừng bá hương đen sẫm phía trước mặt, và từ đây đến đó không phải là gần gặn gì cho lắm - có thể nói chuyện với nhau thỏa thích.

- Vùng ấy đất cằn lắm, Gavơriukha ạ. Phần nhiều là đất thấp, mặt gồ ghề. Rừng thì đi một bước cho thoải mái cũng không nổi. Nó đứng như bức thành. Ở phía đông có một con sông chảy qua. Nó uốn khúc như là say rượu. Lúc thì nó quặt về bên này, lúc nó lại vắt sang bên kia. Có một đoạn sông chia làm hai nhánh. Đầm Hôi thối nằm đúng giữa hai nhánh sông ấy.

- Ông Phêđốt ơi, ông thử vẽ cho cháu cái chỗ ấy ở trên mặt tuyết vậy để sau này cháu có thể đưa tất cả vào bản đồ được, - Akimốp đề nghị.

Ông Phêđốt bẻ một cành cây khô, ông dừng lại và trên mặt tuyết trắng tinh xuất hiện những nét vạch tuy đơn giản mà khá chính xác.

- Đây, chú mình nhìn đây này. - Trên mặt tuyết xuất hiện những đường vòng tròn và những đường gấp khúc. - Đây là Parabên này. Sông Ôbi chảy ở quãng này. Còn đây là sông nhánh Vaxiugan, lán nghỉ của lão ở chỗ này. Con sông Uđápca ở đây. Mà đây là tôi đặt tên cho nó đấy! Nó ngoằn ngoèo kinh khủng! Đôi chỗ nó còn quay vòng lại cắt ngang chính cả bản thân nó. Cái đầm Hôi thối như thế là nằm ngay bên cạnh con sông Uđápca. Chính là ở đây.

- Thế mặt trời mọc ở chỗ nào, ông Phêđốt? - Akimốp hỏi, cố gắng xác định mọi vị trí cho thật chính xác.

- Nhìn đây này: mặt trời mọc ở đây, buổi trưa thì nó ở chỗ này, còn lặn thì xuống phía đằng kia. Chú mình hiểu chưa?

- Cháu hiểu rồi. - Akimốp xem xét lại một cách kỹ lưỡng cái bản vẽ trên tuyết của ông Phêđốt, ghi nhớ lấy những nét chỉ dẫn chính.

8

Sau cái lần nghỉ bắt buộc ấy họ im lặng đi cho đến lán nghỉ. Họ đã đi được nửa đường thì trời tối, nhưng đêm ấy lại sáng trời và yên tĩnh. Ánh trăng rạng rỡ soi tỏ cả rừng taiga, chiếu sáng những bãi cỏ và những khoảng rừng vân sam thưa thớt. Nghiêng người theo mỗi bên chân trượt, ông Phêđốt len lách một cách nhẹ nhàng qua những giải đất hẹp, kéo theo sau mình Akimốp. Tuyết lấp lánh ánh lên một màu xanh trong. Đây đó in hằn những đường chân thú đi ngoằn ngoèo. Akimốp nhìn chúng với một vẻ bàng quan bởi vì anh không phân biệt được đâu là dấu chân thỏ, còn đâu là cáo, đâu là chồn hôi, đâu là sóc và chồn trắng. Thậm chí dấu chân chú gà rừng anh ta cũng tưởng là chân thú. Nhưng ông Phêđốt thì thấy hết, ông còn ước tính ở chỗ nào thì có thể đặt chằng đặt bẫy. «Con thú đã trở dậy rồi, đã ăn hết đồ dự trữ và phải đi săn mồi. Cũng đến lúc ta phải cầm đến cái bẫy rồi», - ông Phêđốt nghĩ.

Akimốp lại có những suy nghĩ của mình. Trong các buổi tối giá rét này ý nghĩ của anh lại bay đến với bác Likhatsiốp ở Xtốckhôn kia. «Chắc là cái tin báo về việc mình đi Narưm đã đến nơi. Mình có thể hình dung ra bác đang chờ đợi mình như thế nào. Đến nơi, việc trước tiên mình sẽ làm là sẽ phân loại toàn bộ các tài liệu mà bác đã thu thập được trong những chuyến đi điều tra ở vùng Xibiri, sẽ thâm nhập vào các vấn đề mà bác đã đặt ra. Bây giờ ta có thể hình dung được một cách dễ dàng hơn ý nghĩa của công việc nghiên cứu, mà bác vẫn tiến hành. Bởi vì muốn nói gì thì nói, vùng Narưm vẫn là một mảnh đất lớn của Xibiri... Mong sao cho bác vẫn được khỏe mạnh mà thôi, ta sẽ kể cho bác nghe rất nhiều chuyện lạ...»

Trời bỗng tối sầm lại. Đang mải mê suy nghĩ, Akimốp không nhận thấy họ đã đi vào khu rừng bá hương từ lúc nào.

- Này, ở đây thì phải chú ý nhìn, Gavơriukha ạ, khéo mà lại chọc mắt phải cành cây đấy, - ông già báo trước cho Akimốp.

- Cháu vẫn nhìn đấy, ông Phêđốt ạ! - Akimốp đáp.

Bây giờ họ đi chậm hơn. Và không phải chỉ vì ở đây trời tối. Mà vì người đã thấm mệt rồi. Họ dậy từ lúc trời còn lâu mới sáng, lại đi suốt cả ngày qua một đoạn đường dài ghê gớm và lại không ăn trưa chỉ nhai bánh mì khô trên dọc đường để cho đỡ đói bụng mà thôi.

Akimốp nằm lăn ra giường không đợi nổi cả bữa ăn tối. Nhưng khi cơm tối đã chuẩn bị xong, ông Phêđốt vẫn cứ đánh thức anh dậy.

- Này, chú mình ơi, ngủ đói sẽ nằm mơ thấy quỷ đấy! Dậy mà ăn một miếng nào! - ông già nói đùa, vừa khua bát khua dĩa.

Akimốp dậy một cách khó nhọc, nhưng nghỉ ngơi được chút ít nên chỉ một phút sau thấy mình tỉnh táo hẳn ra. Ông Phêđốt nhận thấy điều ấy:

- Chú Gavơriukha vui vẻ rồi đấy! Người ta nói, đối với người già sự mệt nhọc tích lại ở trong xương, còn đối với người trẻ thì giấc ngủ như gáo nước sẽ dội đi tất cả.

- Vâng, cháu cứ tưởng như mình chưa ngủ ấy.

- Cũng thiu thiu được chút ít rồi, mà đôi khi thiu thiu ngủ lại cảm thấy ngon lành và bổ ích hơn cả giấc ngủ thực nữa kìa.

- Đúng thế đấy ạ, cháu cũng đã từng nhận ra điều ấy. Đôi khi lại thế này nữa chứ: anh ngồi đọc sách, thế nhưng trước mắt anh mọi thứ nó cứ bồng bềnh. Anh gục đầu xuống, và anh thiu thiu ngủ. Chỉ mười phút, nhiều lắm là đến hai mươi phút thôi, thế mà khi anh mở mắt ra anh cảm thấy đầu óc minh mẫn, sáng suốt hẳn ra... Nhưng ông Phêđốt ơi, vẽ bản đồ lên cái gì được bây giờ nhỉ? Và điều chính nhất là, vẽ bằng cái gì kia chứ? - Akimốp đột nhiên thay đổi hẳn đề tài của câu chuyện.

- Thế chú mình cần dụng cụ gì? - ông Phêđốt hỏi, tay xách chiếc ấm đựng nước đã ám khói dày cộp đang định rót nước vào cốc của mình nhưng dừng lại.

- Cháu cần một tờ giấy to, một chiếc bút chì, một thước kẻ, một compa, một địa bàn. - Akimốp vừa điểm từng thứ vừa nhìn ông già bằng đôi mắt ranh mãnh.

Ông Phêđốt đặt ấm đun nước xuống, đẩy chiếc cốc của mình ra chỗ khác.

- Địa bàn thì có, chú mình ạ. Còn những thứ khác thì phải suy nghĩ xem sao.

- Có nghĩ bao nhiêu thì cũng không thể nghĩ ra giấy và bút chì được đâu; ông ạ. Thế mà tờ bản đồ lại cần đến mức thế này này. - Akimốp đưa ngón tay vạch ngang cổ mình nơi những lông tơ đen đen đã mọc lên rậm rịt.

- Được, thước thì rồi ta sẽ làm lấy được thôi. Có bào rồi. - ông Phêđốt bắt đầu nói tiếp.

- Cháu cần không phải chỉ là một cái thước bình thường đâu ông Phêđốt ạ, cháu cần cái thước có chia phân, ly kia. Nếu không, tỷ lệ của bản đồ sẽ chỉ là tương đối.

- Cái đó không khó gì. Ta sẽ lấy thước đo ở nòng súng chuyển sang cho thật chính xác. Súng của lão cỡ mười hai ly. Ta sẽ tính đổi thành tấc Anh.

- Vậy chứ sao? Nếu cùng lắm thì cách làm ấy cũng tốt đấy. - Akimốp phấn chấn hẳn lên.

- Còn compa thì... Lão sẽ làm cho chú mình một chiếc compa bằng gỗ, ngay ngày mai thôi cũng được, - ông Phêđốt nói.

Akimốp chợt nhận ra là ông già mải chuyện quá quên cả ăn.

- Kìa ông ăn đi chứ, ông Phêđốt! - Akimốp kéo chiếc cốc về phía mình, rót vào đó một thứ nước hãm màu nâu.

- Bữa cơm nó không đi đâu mất mà sợ, Gavơriukha ạ. Lúc nào nó cũng vẫn ở bên ta. Còn về cái công việc của chú mình thì cần phải bàn bạc đấy... Hay là lão về Parabên để tìm kiếm những thứ ấy nhỉ? - Ông Phêđốt nhìn Akimốp bằng con mắt dò hỏi và nói một cách không thật dứt khoát.

«Có lẽ ông già nói phải. Thêm vào đấy có thể còn có những chỉ thị gì mới của ban chấp hành cho mình chăng?» - Akimốp chợt nghĩ và đôi mắt anh ánh lên niềm hy vọng. Nhưng ngay trong giây phút ấy anh lại nhớ đến lời dặn nghiêm khắc của ban chấp hành là phải trốn tránh cho đến khi có lệnh mới. Ban chấp hành đã dặn trước một cách dứt khoát là anh không được tự mình tìm bất cứ cách gì để tiếp tục cuộc chạy trốn. Cùng lúc đó, cả ông Phêđốt cũng đã nhớ lại một đôi điều. «Bố sẽ về nhà lấy thêm bánh mì. Khoảng chừng một tháng sau». Đấy là những lời Gôrbiacốp đã nói với ông.

- Trở về Parabên... Đường xa xôi lắm, ông Phêđốt ạ, - Akimốp nói, vừa đấu tranh với bản thân.

- Không phải là gần gặn, - ông già đồng ý, trong thâm tâm ông nghĩ, sự có mặt của ông trước thời gian quy định sẽ làm cho con rể ông không được vừa lòng và có thể nó sẽ làm phức tạp thêm cho những dự kiến về số phận của anh bạn trốn tù trong tương lai. - Nếu như lão làm cho chú mình một tấm bảng lớn thay vào tờ giấy thì có được không? Nếu như một tấm không đủ thì lão sẽ làm hai ba tấm rồi ghép lại. Lão có hồ dán gỗ mà...

- Bản đồ vẽ trên bảng thì hoàn toàn có thể được. Nhưng vẽ bằng gì kia chứ hả ông Phêđốt?

- Thế chú mình có thể dùng bút lửa mà vẽ không? - ông già hỏi, vẻ sôi nổi hẳn lên vì một sáng kiến mới.

- Vẽ bằng bút lửa ạ? - Akimốp hỏi lại, vẻ phấn chấn.

- Ừ, bằng bút lửa chứ sao. Trong kho của lão có cái dùi đấy.

«Ừ, mà sao ta lại không thể vẽ bản đồ bằng bút lửa nhỉ? Lúc đầu ta hãy vẽ phác bằng than?» - Akimốp nghĩ và nhìn ông già bằng cái nhìn đầy lòng biết ơn.

- Sáng mai lão sẽ kiếm ngay cho chú mình cả tấm bảng và cả dùi. Còn địa bàn thì đây, chú mình cầm lấy.

Ông Phêđốt mở bao đạn đang treo ở tường phía trên tấm phản và rút từ trong đó ra chiếc địa bàn rồi đưa cho Akimốp.

- Vội gì đâu ông Phêđốt ạ. Còn lâu cháu mới vẽ bản đồ. Bao giờ mà cháu với ông len lách đi khắp cả các vùng rừng taiga này thì cháu mới đặt bút vẽ bản đồ. - Akimốp cân thận đặt chiếc địa bàn xuống bàn.

- Cái đó thì rõ rồi, tự chú mình biết làm thế nào thì tốt hơn. Lão thì không biết gì lắm về những công việc này, - ông Phêđốt nói có phần ngượng ngập. Im lặng một lúc, ông nói thêm: - Tuy thế cũng phải nói thật với chú mình rằng lão biết dùng địa bàn đấy. Cái sự khôn ngoan ấy là do một anh bạn cùng bị bắt đã dạy cho lão từ ngày còn ở Xakhalin kia. Lão với anh ta cùng dự định với nhau: sẽ cút thẳng khỏi nơi ấy, nói tóm lại là chạy trốn. Bọn lão định ăn cắp lấy một chiếc thuyền thật tốt rồi hai anh em bơi thuyền về lục địa, về Vlađivôxtốc. Sau đó vào rừng taiga rồi sang Uran, nơi mà dân cư tương đối đông đúc để dễ bề trà trộn. Nhưng trời không ủng hộ. Anh bạn của lão bị chính những người bạn tù đánh chết vì tranh nhau thuốc lá. Anh ta lấy ở đâu ra được thuốc hút ấy. Nhưng anh ta tính keo kiệt, không muốn chia sẻ một thứ gì với ai. Anh đã bị mọi người lấy tấm gỗ ép vào tường. Tất nhiên họ chỉ định dọa anh ta thôi, nhưng làm quá mạnh, không tính toán. Thế là ngày hôm sau anh ta chết.

- Thế cái địa bàn là của anh ta à?

- Của anh ta đấy. Hôm ấy lão đang giữ nó.

Akimốp cầm chiếc địa bàn lên xoay xoay trong tay, anh nheo nheo mắt đọc dòng chữ đã mờ.

- Địa bàn này làm ở nước Anh đấy, ông Phêđốt ạ! Chắc là có một người đi biển nào đó đã dùng nó. Một vật đáng chú ý đây.

- Thế kia đấy! Tất cả mọi chuyện đều có thể xảy ra. Cái anh bạn tù ấy, cầu cho linh hồn anh ta được lên thiên đàng, hình như là thuộc lớp người giàu có. Đâu như bố con anh ta không chịu chia của với nhau, thế là anh ta mới cho bố một nhát búa vào đầu. Đừng có nghe phải chuyện này vào buổi đêm khuya...

«Đành vậy thôi, chú địa bàn nhỏ ngộ nghĩnh và khôn ngoan ơi, chú đã từng phục vụ cho tên giết cha giàu có, bây giờ chú hãy thử giúp đỡ ta, một sinh viên nghèo và một nhà dân chủ xã hội trốn tù này nhé», - Akimốp nghĩ và cười thầm, anh cầm chiếc địa bàn lên, hết đặt vào chỗ này rồi lại để ra chỗ khác.

Sáng hôm sau khi Akimốp tỉnh giấc, ông Phêđốt lôi ra cho anh liền mấy thứ mà anh cần thiết. Có lẽ trong kho của ông già cũng có dự trữ sẵn đôi thứ. Akimốp thích nhất là tấm bảng: nó được làm từ một khúc gỗ bá hương, rộng bằng độ một nửa mặt bàn. Trên đó có thể thừa sức vẽ được một hệ thống sơ đồ rừng taiga xa xôi với hàng bao nhiêu sông ngòi, hồ, đầm và những bờm rừng bá hương của nó. Chiếc dùi cũng thật là tuyệt. Nó khá dài, mũi dùi được nung và rèn cẩn thận, tay cầm khá to bằng gỗ bạch dương khô. Ông Phêđốt còn lôi từ trong kho ra cả một chiếc compa và chiếc thước kẻ, mà có lẽ ông đã quên mất rồi. Chiếc compa, của đáng tội, thuộc loại mà thợ mộc vẫn dùng, trông thô và không thể dùng để đo vẽ sơ đồ được, còn chiếc thước kẻ thì làm cho Akimốp mừng rỡ. Chắc là chiếc thước này được làm từ ngày người ta dựng ngôi nhà này. Nó đã đen sẫm đi vì thời gian. Nhưng giá trị của nó là ở chỗ nó đã sao lại nguyên xi cái thước đo ácsin bằng kim loại có chia thành bốn phần rồi lại chia thành từng vecsóc[12] một.

- Thế này thì tốt quá rồi, tuyệt diệu rồi, - Akimốp vừa xem xét các đồ vật vừa lẩm bẩm, thỉnh thoảng lại đưa mắt nhìn ông Phêđốt với vẻ cảm ơn. Buổi sáng hôm ấy vô tình Akimốp lại nhớ đến bác Likhatsiốp.

Trước đây khi kể lại cho đứa cháu trai nghe về những cuộc du lịch của mình, giáo sư Likhatsiốp bao giờ cũng ca ngợi những người nông dân đi theo ông với danh nghĩa là những người làm công bình thường - những người đào bới và chèo thuyền hoặc những người đưa đường. Thái độ của họ đối với những mục đích khoa học của những cuộc du lịch ấy là một thái độ hết sức trân trọng, và nếu như đôi khi có phải làm việc nhiều hơn mức quy định trong hợp đồng thì họ không tiếc thời gian và sức lực.

Ông Phêđốt tất nhiên không thể hiểu được ý nghĩa khoa học của công việc mà cái anh chàng được ông bảo trợ này đã nghĩ ra một cách khá là sơ đẳng, nhưng nghe thấy Akimốp nói rằng có thể tất cả những cái đó hóa ra lại cần thiết cho khoa học, là ông già sẵn sàng làm mọi việc chỉ cốt sao công việc vừa bắt đầu sẽ kết thúc thành công tốt đẹp.

- Bây giờ thì còn lại công việc chính nhất đó là làm quen với taiga, ông Phêđốt ạ, - Akimốp nói.

- Đấy chẳng phải là công việc gì ghê gớm đâu, Gavơriukha ạ. Hôm nay chúng ta bắt đầu đi săn, - ông Phêđốt đáp. - Đây, lão đã chuẩn bị được đôi thứ đây. Ông già chỉ cho Akimốp thấy những chiếc bẫy cung và bẫy sập nằm trong đống đồ vật phía sau lò.

Từ hôm ấy ngày nào hai ông cháu cũng đi vào rừng, ông Phêđốt gọi Akimốp dậy từ rất sớm. Họ ăn sáng rồi đi đôi bàn trượt tuyết vào chân và lên đường, hôm đi về phía này, hôm đi về ngả kia. Akimốp dùng địa bàn để xác định hướng đi, phỏng đoán khoảng cách từ lán đến các con sông, hồ và đầm mà họ gặp trên đường đi, anh hỏi ông Phêđốt về những cái tên mà những người thợ săn đặt cho chúng.

Công việc săn thú lúc này còn chưa lấy gì làm kết quả lắm. Bão tuyết ầm ầm suốt ngày suốt đêm. Chỉ một giờ, hai giờ sau là bẫy đã bị tuyết phủ kín và nó không còn tác dụng gì nữa. Vào lúc thời tiết như thế này thì việc tìm dấu chân thú cũng không phải là đơn giản: nó bị tuyết phủ kín ngay. Nhưng cũng chẳng bao giờ họ trở về lán tay không: vài ba con chồn hôi, chồn trắng, dăm con sóc - không bao giờ lại ít hơn.

Ông Phêđốt không vừa ý với công việc săn bắn như thế, nhưng đối với Akimốp thì kết quả ấy lại được như là một kho báu.

- Có những năm lão đi săn một ngày được tới mười con chồn hôi, ba chục con sóc, - Phêđốt nhớ lại ngày xưa.

- Thế thì hóa ra là cháu là đứa số đen, - Akimốp nói đùa.

- Không phải tại chú mình đâu. Đấy là do rừng bá hương sinh sản kém, trong rừng taiga xa xôi này thức ăn ít lắm. Khi còn chưa có tuyết các thú vật đã rời nơi này sang sông Vaxiugan. Nghe nói dạo này ở các rừng thông vùng Vaxiugan được mùa lắm, - ông Phêđốt giải thích.

9

Trong khi đó thì ngày tháng cứ trôi qua. Bận rộn vì công việc săn bắn, xem xét, mà thực tế là việc phỏng tính rừng taiga để vẽ bản đồ, Akimốp không còn cảm thấy mệt mỏi như những ngày vô công rồi nghề ở Gôlêsikhinô bên bờ khúc sông lấp. Để ý xem ông Phêđốt, chẳng mấy chốc anh đã học được cách đặt bẫy. Dần dần Akimốp nắm được mọi điều về rừng taiga. Lúc đầu anh có cảm giác như nó là một đám hỗn độn gồm những cụm rừng và những đầm hồ. Bây giờ trong đầu óc anh những bờm rừng, gồm toàn những dải bá hương đẹp nhất, mỗi ngày càng hiện ra rõ ràng hơn. Những con sông và hồ ở các vực và các thung lũng liên kết với nhau, đan chéo vào nhau thành một hệ thống như càng làm nổi bật lên những đỉnh cao vốn chiếm ưu thế ở rừng taiga và những nét đặc sắc của phong cảnh nơi đây.

Dùng mẩu đất thó đỏ cạy được ở phía dưới lò, Akimốp vẽ phác vào những tấm gỗ, mà ông Phêđốt định để làm đáy thùng và đáy sọt, một hệ thống những cánh rừng taiga xa xôi riêng biệt. Đối với công việc này của Akimốp, ông Phêđốt không những chỉ đơn giản là có thái độ trân trọng, mà thậm chí còn tỏ vẻ tôn kính. Chỉ cần Akimốp cầm lấy mẩu đất thó và tấm gỗ là ông Phêđốt lập tức thay đổi hẳn: ông cụ im thin thít, cất tẩu thuốc vào túi áo và ngồi ghé vào mép phản chăm chú theo dõi Akimốp, không dám cử động.

Một lần vào buổi sáng ông Phêđốt nói:

- Nào chú Gavơriukha, hôm nay ta đi thăm cái thằng lừa dối đi. Đường xá chẳng gần gặn gì đâu. Một ngày chẳng về kịp. Đành phải ngủ lại ở taiga. Thức ăn lão đã chuẩn bị đây rồi. Chú mình nghĩ thế nào?

- Còn phải nghĩ gì nữa kia chứ? Ta đi thôi ông Phêđốt. Thế còn trời đất ra sao, ông có biết không ạ?

- Đã bớt rét rồi. Trời sáng lắm. Có lẽ sẽ ấm lên đấy. Đi thăm thằng lừa dối hôm nay là đúng lúc nhất. Khi gió bão thì đường đi đến đấy rất khó, nên lão vẫn cứ đợi mãi cho khi bão tuyết ngớt và trời đỡ rét. Tuy thế, trong lúc đi rồi vẫn sẽ ướt đầm trong mũ.

- Thế ở đấy ông có lều nghỉ không?

- Lều thì chẳng có đâu, chú mình ạ.

- Thế ta sẽ ngủ ở đâu?

- Rồi ta sẽ có cách, Gavơriukha ạ! - ông Phêđốt xua tay.

Akimốp đưa đôi mắt đầy vẻ lo lắng nhìn ông già, nhưng ông cụ không nhận ra và vẫn tiếp tục bình tĩnh xếp đạn vào trong bao. «Ta cứ tin ở ông cụ, về mặt này ông cụ là người có nhiều kinh nghiệm», - Akimốp quyết định như vậy và cảm thấy yên lòng.

Trời mùa đông mới hửng sáng, họ bắt đầu xỏ chân vào bàn trượt tuyết. Bầu trời vẫn còn đầy sao. Tuyết dưới chân không rít lên ken két như những hôm trời rét buốt mà chỉ sẹt sẹt nhè nhẹ. Sự yên lặng làm cho rừng taiga như tê liệt hẳn đi, cả cây cối cũng im. Họ chưa kịp ra khỏi khu rừng bá hương thì trời bắt đầu sáng ra rất nhanh. Và cái ánh bạc đang bao bọc cánh rừng già kia bỗng ánh lên màu hổ phách, chiếu những giọt nắng tinh nghịch nhảy nhót lên rừng cây. Mặt đất trắng toát, đang im lặng như chết vì giá lạnh bỗng như bừng tỉnh. Những bóng đen chuyển động trên khoảng không gian mênh mông và trắng toát ấy. Những đỉnh ngọn bá hương ánh lên như những ngọn lửa bay vào bầu trời. Trong đời mình Akimốp chưa bao giờ được nhìn thấy một cảnh tượng thần tiên như thế. Anh lặng ngắm thiên nhiên và không hiểu nổi làm sao mà vào một buổi sáng giá lạnh như thế này thiên nhiên lại có thể kiếm ra được những màu sắc rực rỡ ấy để làm cho rừng taiga thầm lặng thay hình đổi dạng chóng như vậy.

Nhưng rồi rừng bá hương đã hết, và họ đi ra một bãi trống dài chừng ba bốn vecxta. Chắc rằng nơi đây dưới lớp tuyết là đầm lầy hoặc đồng cỏ được hình thành nhờ mặt đầm đã khô se lại. Akimốp lúc này không đủ sức để nghĩ xem làm như thế nào mà cái bãi trống này đã hình thành nên giữa một biển rừng, như anh đã thấy, đến cả những con sông cũng không chịu nổi sức ép của chúng, phải nhường bước chúng, thu hẹp dòng lại và cạn dần để cho những hòn đảo và những doi đất mới ra đời.

Thẳng ngay trước mặt anh, phía sau bãi trống, từ đám cây rừng mặt trời đang lên dần, mặt trời đỏ sẫm to bằng hai vòng tay người ôm, với một đường viền vàng rực rỡ túa ra khắp bầu trời những tia sáng như những tua lá của cành bá hương chói chang. Và tuy những tia nắng ấy không sưởi ấm, còn mặt trời thì ta có thể nhìn vào rất lâu mà không phải nheo mắt, nhưng sự xuất hiện của mặt trời trên đỉnh rừng taiga đã khiến cảnh vật đổi khác hẳn đi, làm cho nó gần gũi hơn với con người và đem lại cho ta cái cảm xúc không thể nào nói lên một cách giản đơn được.

«Mùa đông, tuyết lạnh mà lại có một sự lạ kỳ, một hư ảnh kỳ diệu... Một vẻ đẹp chưa từng ai hiểu được, vẻ đẹp ban sơ của tự nhiên...», - những lời ấy vang lên trong tâm trí Akimốp. Chưa bao giờ anh cảm thấy mình xúc động trước vẻ đẹp của thiên nhiên đến thế. Thiên nhiên đối với anh xưa nay chỉ tồn tại như là một đối tượng để nghiên cứu, như một sức mạnh giúp cho con người nghị lực để đấu tranh, một sức mạnh có tác dụng thức tỉnh trí tuệ, đặt ra cho nó những vấn đề mà đôi khi đòi hỏi phải để cả một đời người vào đó mới mong giải quyết nổi...

Tất nhiên không phải lần đầu tiên, ông Phêđốt nhìn thấy những sự thần kỳ như vậy trong thiên nhiên, nhưng ngay cả ông, mặc dầu đã kìm giữ sự ngạc nhiên của mình sau một lúc lâu im lặng cũng phải nói:

- Gavơriukha nhìn kìa, mặt trời hôm nay mới đẹp làm sao! Rất dịu. Và này, chú mình hãy lắng nghe, những con chim thế nào cũng sẽ đáp lại sự dịu dàng đó. - Ông Phêđốt dừng chân và đẩy chiếc mũ bịt kín tai lên, lắng nghe.

Và quả thật có hai chú chim, không biết trong một hốc cây hay từ một hố tuyết nào bay ra vừa hót vang vừa nhảy nhót bay chuyền trên những ngọn cây thưa thớt. Bài ca của chúng cũng ngắn ngủi như đường bay của chúng. Và ngay giây phút đó chúng lại biến đi, chắc là trở về tổ của mình.

- Này, Gavơriukha, có biết lão còn nhận thấy điều gì nữa không! Vào cái buổi sáng ấm áp như thế này những con thú thể nào cũng để lại dấu chân. Thấy không, mặt trời của chúng ta có sức mạnh ghê gớm biết chừng nào! Dựng dậy khỏi chỗ nằm tất cả muôn loài. Hãy sống đi! Và cả bọn mình nữa hình như cũng vui hơn thì phải.

- Vui quá đi ấy chứ, ông Phêđốt ạ! - Akimốp kêu lên, thực sự cảm thấy mình đang có thêm sức lực.

Trong khi đó thì mặt trời mỗi chốc càng lên cao, cao mãi và mỗi lúc màu sắc một thay đổi thêm, mất dần vẻ rực rỡ. Chằng bao lâu sau nó đã treo lơ lửng bên trên đỉnh rừng taiga, vô cùng giá lạnh và xa xôi, nhưng cũng lại cần thiết đối với con người, ngay cả khi không hề sưởi ấm.

- Lúc này ta đang đi về hướng nào, ông Phêđốt? - Akimốp hỏi khi họ tiếp tục lên đường sau một chốc nghi ngơi.

- Ta đi thẳng hướng Tômxcơ.

- Cônpasevô, nếu như ta đi về đấy, chắc sẽ là phía tay trái, - Akimốp xác định.

- Đúng vậy đấy, Gavơriukha ạ! Chỉ có điều ta chẳng cần Cônpasevô làm quái gì.

- Bây giờ chúng ta đang đi theo hướng đông nam, ông Phêđốt ạ, còn khi ta đến đầm Hôi thối thì ta đi theo hướng ngược trở lại, - Akimốp nói tiếp.

- Đó đó! Khi ấy thì chúng ta đi sát đến Vaxiugan, còn bây giờ thì ngược lại, chúng ta mỗi lúc càng đi xa nơi ấy hơn.

- Cháu hiểu rồi, ông Phêđốt ạ. Cả địa bàn cũng chỉ như vậy.

- Ở đây thì lão có thể đi đến bất cứ chỗ nào mà không cần đến địa bàn, Gavơriukha ạ, - ông già khoe khoang một cách dè dặt.

- Cháu đã thấy rồi, ông Phêđốt ạ, rừng taiga thì ông thuộc quá đi rồi. Với một người đưa đường như ông thì có thể ra khỏi rừng taiga mà đi đến bất cứ nơi nào, - Akimốp nói không hề có một ẩn ý nào cả.

Nhưng ông Phêđốt bỗng nhớ lại cuộc nói chuyện với Akimốp về những con đường vượt ra khỏi rừng taiga vùng Parabên để đi đến Nôvônhicôlaépxcơ và Tômxcơ và thầm cho rằng anh chàng này lại bắt đầu nghĩ đến việc chạy trốn.

- Không đâu, chú mình ạ. Ở những khu rừng lạ lão như con chó mù. Lão sẽ chết.

Họ vừa đi vừa nói chuyện. Muốn nhìn rõ mặt Akimốp ông Phêđốt thỉnh thoảng lại quay đầu lại, ông nhìn vào mặt anh ta và thầm đánh giá xem chàng trai thành phố này có đến nỗi quá mệt chưa, và đã đến lúc cần nghỉ chưa.

Từ người Akimốp những làn hơi bay lên, nhưng vẻ mặt anh ta vẫn rất hăng hái và ông già cứ đi liên tục không dừng lại ở đâu cả.

Trời đã bắt đầu tối, khi ông cụ Phêđốt trèo lên một mô đất trơ trụi và dừng lại đợi Akimốp đang đi chậm ở đằng sau. Ông già chỉ tay về phía xa và nói:

- Kìa, nhìn thấy không, Gavơriukha, ở trước mặt ta rừng tựa như đi sâu hút vào trong đất. Một cái lòng chảo đấy, chú mình thấy không?

- Cháu thấy rồi.

- Đấy là thung lũng thông đấy. Thằng lừa dối nó ở đấy. Ta đến gần một tý nữa xem.

Akimốp tất nhiên chẳng tin gì vào cái chuyện có một thằng lừa dối nào vẫn tồn tại dưới dạng một thần rừng nào đấy và thậm chí anh còn cười khẩy, khi nghe ông già nói: «Thằng lừa dối nó ở đấy». Nhưng dù cho anh có thái độ như thế nào đi nữa đối với câu chuyện hoang đường ấy thì thung lũng thông với những điều bí mật của nó vẫn rất hấp dẫn với anh. Ông già lúc này lại đang tiếp tục trượt đi một cách nhẹ nhàng và anh nóng lòng chờ đợi cái giây phút khi ông dừng lại để ngủ đêm.

Thế mà hóa ra đoạn đường đến thung lũng thông cũng không phải là gần. Họ đi trong đêm tối khá lâu. Akimốp phải gắng lắm mới theo kịp bước ông già, mà ông thì chốc chốc lại mất hút vào giữa đám rừng rậm rạp.

- Hết đường rồi, Gavơriukha! Không thể có chỗ nào nghỉ đêm tốt hơn là ở đây, - cuối cùng ông Phêđốt đã khoát tay và nói.

Akimốp quay nhìn xung quanh. Họ đứng ở giữa một khoảng đất trống hình tròn phủ đầy tuyết. Phía tay phải họ là một đám linh sam mới lớn rậm rạp mà phía tay trái lại là một đám bá hương chết khô, chĩa tua tủa những cành khẳng khiu khô khốc.

Ông Phêđốt tháo bọc hành lý từ trên lưng ra đặt xuống mặt tuyết. Akimốp cũng vứt xuống chiếc bao tải với những thức ăn và chiếc xoong suốt dọc đường cứ kêu loảng xoảng ở trên lưng anh.

- Thế này nhé, Gavơriukha: chú lấy bàn trượt tuyết mà gạt hết tuyết ở chỗ này đi, còn lão sẽ đi kiếm củi, - ông Phêđốt phân công.

Akimốp lúc đầu chưa rõ vì sao ông già lại bảo anh dọn tuyết đi.

- Ta sẽ làm đệm ngủ ở đây, Gavơriukha ạ, - ông Phêđốt cười rồi ông bước đến bên một cây bá hương chết khô cao chót vót và bắt đầu chặt. Những mảnh gỗ bay tứ tung dưới lưỡi búa sắc bén loang loáng trong tay ông Phêđốt.

Vài phút sau, ông già ra lệnh cho Akimốp tránh sang một bên. Cây bá hương bị chặt sắp gãy kêu lên răng rắc và, dưới sức nặng của ngọn cây đã cong về một phía, nó rít lên làm rung chuyển các bụi cây và cuốn lên một cơn lốc tuyết rồi đổ ầm xuống khoảng rừng thưa, hất tuyết tung tóe khắp nơi.

Trong khi Akimốp dọn tuyết khoảng rừng thưa thì ông Phêđốt đã chặt được cây bá hương thứ hai cũng ở ngay gần đấy. Gốc hai cây gỗ thì nằm gần nhau, nhưng ngọn của chúng thì tựa như lại cố tình tránh xa nhau. Ông Phêđốt chặt một đống cành khô và bắt đầu đốt lửa. Lửa cháy dọc theo thân cây khô.

Chỗ đất mà Akimốp vừa dọn sạch lại ở đúng giữa hai đống lửa. Ông Phêđốt bẻ được một ôm cành linh sam mềm mại, ném xuống đất và nói:

- Này Gavơriukha, chú mình trải đệm đi làm sao cho thật êm vào. Còn lão sẽ đi nấu nước chè.

Akimốp trải những cành tùng bách ra cho thật đều thật phẳng rồi nằm thử xuống. Những cành cây rung rinh dưới thân thể anh, từ bên phải và bên trái hai luồng không khí ấm áp phả vào. Hai cây bá hương khô cháy nóng rực, đều đặn, phát ra những tiếng lách tách nho nhỏ nhưng không làm bắn ra những tàn than. «Có thể ngủ mà không sợ những tàn than bắn ra làm cho mình bị bỏng», - Akimốp nghĩ.

- Gavơriukha ơi, lại đây uống nước đi rồi ta bắt đầu nói chuyện với thằng lừa dối, - tiếng ông Phêđốt vọng đến.

Akimốp nằm trên đám cành tùng bách và nhìn lên bầu trời. Mặt trăng đầy đặn đang đường bệ bơi đi giữa khoảng không mênh mông nhè nhẹ hắt ánh sáng ra hai bên đường dài được tạo nên bởi những vì sao lấp lánh. «Khi nào đó ta sẽ nhớ lại phút giây này - rừng taiga, những vì sao, đống lửa, mặt đất phủ đầy tuyết trắng, truyền thuyết về thằng lừa dối - ta sẽ không thể tin được vào chính bản thân ta, mọi sự diễn ra thật không bình thường, hoàn toàn không giống với những gì ta mơ ước: thành Pêtrôgrát, những chiến lũy, đông đảo quần chúng diễu hành dưới những ngọn cờ đỏ thắm... - một ý nghĩ thoáng qua trong đầu Akimốp. - Tuy thế mà ở đây vẫn cứ là rất lạnh, mặc dù trong không trung đã có một cái gì đó có vẻ xuân rồi, lại đành phải ngồi ôm gối bên ngọn lửa mà chờ sáng mất thôi... Và cái thằng lừa dối ấy hoàn toàn chỉ là chuyện tưởng tượng của ông già, chuyện tầm phào của những ông thợ săn đó mà thôi».

- Lại đây, Gavơriukha! Mà chú mình mặc quần áo như thế để nằm thì vô ích. Sẽ bị rét cóng! - tiếng ông Phêđốt lại vọng đến.

Akimốp vùng dậy và cảm thấy gai rét chạy suốt từ gáy xuống đến lưng. «Mặc quần áo để nằm! Ông già còn định khuyên mình làm thế nào nữa, chỉ mặc quần áo lót thôi chắc?» - Akimốp nghĩ và đi đến bên ông già đang tất bật bên đống lửa, cầm thìa gõ vào thành chiếc xoong đang sôi sùng sục tựa hồ như chẳng hề có cả một ngày đi đường liên tục.

- Mùi thơm ngon quá, ông Phêđốt ạ! - Akimốp nuốt nước bọt.

- Chú mình ngồi xuống đây, ngồi lên khúc gỗ này này,- ông già mời.

Akimốp ngồi xuống. Hơi lửa nóng từ ba phía phả vào làm không khí ấm lên. Ông Phêđốt đưa cho Akimốp miếng bánh mì khô và một cái thìa, rồi bắc chiếc xoong với thức ăn xuống, đặt ngay lên mặt tuyết.

- Gavơriukha, ăn đi.

Họ bắt đầu múc thức nấu từ trong xoong ra. Thức ăn tưởng như ngon đến mức không thể so sánh với bất cứ thứ gì được. Lát sau Akimốp bắt đầu thấy nóng. Anh đẩy chiếc mũ ra sau gáy, cởi khuy chiếc áo lông.

- Ngọn lửa như thế này, chú mình ạ, - ông già hất đầu chỉ ra những cây khô đang cháy ngủn ngụt - người ta gọi là ngọn lửa của người Tunguxơ. Dân Tunguxơ là những người ở rừng. Cả mùa hè lẫn mùa đông họ đều sống trong những rừng thông, rừng tùng bách. Những người thợ săn Nga học được ở họ nhiều thứ lắm.

- Nhưng mà ông Phêđốt ạ, chỗ củi này ta có đủ để đốt đến sáng không? - Akimốp hỏi.

- Đến tối mai còn cháy! Đã đến lúc nó cháy thật sự đâu. Bao giờ mà thân cây cháy thành than, lúc ấy mới thật là ấm, ấm đến mức chẳng có giá rét nào địch nổi. Giá rét gớm thật đấy, nhưng lửa cũng giỏi ra trò.

Ăn hết xoong thức nấu, họ bắt đầu uống chè. Dù là vào lúc trời tối và bóng tối bao phủ rừng taiga, ông Phêđốt vẫn tìm ra được một bụi phúc bồn tử trong đám rừng linh sam, ông đem bẻ nhỏ ra và cho vào ấm nấu nước chè. Thứ lá gia vị này làm cho nước chè trở thành tuyệt diệu. Akitnốp hớp một ngụm và ngậm lại trong miệng để tận hưởng cái vị ngon đặc biệt của chè.

- Có mùi vị của mùa hè, ông Phêđốt ạ, - Akimôp chặc lưỡi.

- Ừ hừ, đánh hơi thấy rồi chứ gì! - ông già cười ngất.

Họ uống ca nước chè một cách chậm rãi, sau đó ông Phêđốt múc tuyết vào xoong, cho hết cả thìa lẫn ca vào đấy rồi lại đặt lên bếp lửa.

- Cứ thế là bát đĩa khắc sạch.

10

Không nói thêm một lời nào nữa, ông già đi ra khỏi vòng lửa vào bỗng hét rất to:

- Xin chào anh chàng lừa dối!

Akimốp vừa hút thuốc vừa gạt tàn thuốc vào đám tuyết. Nghe tiếng hét của ông Phêđốt, anh vội vàng đứng dậy. Không hiểu vì sao mãi chưa nghe thấy tiếng vọng. Akimốp đã tưởng là nó sẽ chẳng đáp lời. Nhưng một vài giây qua đi, và trong rừng taiga vang lên: «Xi-n chà-o!»

- Xin chào, anh chàng lừa dối! Phêđốt đã đến thăm anh! - ông già lại hét lên một lần nữa, khi tiếng vọng vừa dứt. Lại giống lần trước: im lặng, sự im lặng kéo dài gần một phút đồng hồ rồi lại vang lên tiếng vọng kéo dài:

- Xi-n chà-o... Phêđốt...

- Chú mình có nghe thấy đấy chứ, thằng lừa dối nó đang chào lão đấy. Nó hét: «Chào Phêđốt!» Nó nhớ người quen cũ của nó đấy, chú mình có biết không? - ông Phêđốt cười khẩy, nhưng Akimốp thì chẳng thấy có gì là lạ lùng ở đây cả, bởi vì cái từ «chào» và «Phêđốt» là những tiếng vọng kéo dài mà thôi.

- Được, ông Phêđốt ạ, để cái thằng lừa dối của ông nó nói chào cháu thử xem nào, - Akimốp nói.

- Để lão bảo nó cái đã, - ông già trả lời và, đi ra xa đống lửa hơn một chút, đi vào sau đám rừng tùng bách, ông già lại hét:

- Này, anh chàng lừa dối ơi, có Gavơriukha cùng đến đấy! Hãy chào anh ta đi! Hãy bảo là: «Chào anh!»

Mãi không thấy tiếng vọng trả lời, nhưng rồi tiếng vọng vang đi khắp rừng taiga và lại im lặng, nhưng không phải im lặng kéo dài, mà một chốc sau lại vang lên to hơn lần trước.

- Đấy nó trả lời đấy, Gavơriukha ạ! Chú mình nghe thấy không? - ông Phêđốt nói, và trong giọng nói của ông có cái vẻ như vừa ý lắm: tựa như là, đấy, lão đưa chú mình đến thung lũng tùng bách này chẳng phải là vô ích.

Tất nhiên phải có một óc tưởng tượng ghê gớm mới phân biệt được tiếng vọng lần thứ hai với lần thứ nhất và cho rằng đấy là tiếng vọng của một giọng nói nào khác nữa. Nhưng dù sao thì tiếng vọng trong thung lũng tùng bách này cũng là một thứ tiếng vọng không bình thường. Akimốp đã nhận ra điều đó ngay từ khi ông Phêđốt chặt những cây bá hương khô để đốt đống lửa theo kiểu dân Tunguxơ kia. Những nhát rìu của ông bổ nhẹ liên hồi thì tiếng vọng lại vang lên oang oang và kéo rất dài, cũng như tiếng vọng đáp lại khi ông già hét, nhưng nét đặc biệt của nó là ở chỗ tiếng vọng ấy bị phân ra thành những chùm tiếng, chúng vang vào các xó góc khác nhau của rừng taiga, và tựa hồ như lại bắt đầu vọng lại nhau, gây cho ta cái cảm giác là có rất nhiều tiếng nói. Tất nhiên, trong đêm khuya, và lại ở tâm trạng bồi hồi thì tất cả những cái đó có thể làm cho ngay cả những người đi rừng taiga dày kinh nghiệm bị mất phương hướng và từ đó đẻ ra truyền thuyết tựa như ở thung lũng thông, có cái thằng lừa dối. «Đấy là đặc điểm âm hưởng của nơi này, nó phụ thuộc vào những điều kiện của cấu tạo tự nhiên ở đây chứ không phải là cái gì khác. Hay thật. Mà cũng có thể là một cái gì khác nữa thuộc lĩnh vực vật lý...» - Akimốp nghĩ. Anh quên cả mệt nhọc, đặt chân vào đôi bàn trượt tuyết và đi vào trong khu rừng tối.

- Ô-hô-hô! ô-hô-hô! ô-hô-hô!- anh hét lên.

Tưởng như tiếng vọng ầm ầm làm rung chuyển cả mặt đất, chạy khắp rừng taiga. Nhưng tiếng vọng vang lên kỳ quặc nhất là khi Akimốp hét một câu khá dài:

- Này, anh chàng lừa dối ơi, giá mà quỷ nó bắt anh đi thì hơn, hãy ra đây nói chuyện với tôi nào! Ha! Ha! Ha!

Ở đây thì ngay cả đến người không bao giờ tin vào những sức mạnh của ma quỷ cũng buộc phải suy nghĩ. Tiếng vọng vang rền và bắt đầu một loạt những tiếng vọng và tiếng đáp lại nối tiếp theo, tạo nên rất nhiều âm điệu và sắc điệu khác nhau, đến mức trong một giây nào đấy Akimốp có cảm giác rằng có tiếng gọi cái tên mới của anh vọng ra từ giữa lòng sâu của rừng taiga. Anh nghĩ ra một câu dài hơn thế nữa và lại hét lên. Kết quả cũng như lần trước. Và một lần nữa anh lại có cảm giác rằng trong cái âm rền vang của tiếng vọng, tên anh lại được gọi lên «Gavơriukha! Gavơriukha!»

«Thật là buồn cười, nhưng có thể tin vào điều đó một cách rất đơn giản. Sự tác động của truyền thuyết vào tâm lý», - Akimốp nghĩ trong khi anh quay trở lại bên đống lửa mà ở đó ông Phêđốt đẩy chiếc mũ ra sau gáy đang đứng trong tư thế chăm chú lắng nghe.

- Thế chú mình có nghe thấy không, nó gọi tên chú mình ra đấy, Gavơriukha ạ, - ông già nói với một vẻ hồi hộp, khi Akimốp đến sát bên đống lửa.

«Lại thế nữa đấy! Thế có nghĩa là không phải chỉ một mình ta có cái cảm giác ấy», - Akimốp nghĩ và không trả lời gì vào câu hỏi của ông già chỉ vẫy tay một cái. Nhưng ông già nhìn anh với một thái độ dò hỏi và rất sốt ruột,

- Cái thứ tiếng vọng dị dạng như thế này, ông Phêđốt ạ, khoa học giải thích là do những đặc điểm của cấu tạo mặt đất và tính chất độc đáo của những dòng không khí...

- Lão hiểu rồi, Gavơriukha ạ, - ông Phêđốt gật đầu. - Mặt đất như ở đây thì đúng là không đâu có, toàn thung lũng là thung lũng. Thế nhưng còn về không khí thì lão chẳng thấy có gì đặc biệt!..

- Ôi, giá được đi ngủ thì tốt, - Akimốp ngáp dài, - rồi đến mai ban ngày ban mặt, ta sẽ đi xem xét vùng này, sẽ tìm dấu vết cái thằng lừa dối của ông.

- Thế chứ còn thế nào nữa, cởi áo ngoài ra và đi nằm thôi. Cả lão cũng đã buồn ngủ rồi.

- Ông Phêđốt, ông nói thế mà nghe được! Cởi áo ngoài ra! Có mà sáng ra thì cháu chết cóng, - Akimốp vừa nói vừa cười khẩy.

- Không, không, chú mình ơi, áo lông và ủng thì thế nào cũng phải cởi. Đây, như thế này này.

Ông Phêđốt cởi chiếc áo lông ra và nhún nhảy một chút rồi nằm vào đám lá tùng bách rung rinh chất cao thành một đống. Sau đó ông với đôi ủng ra đặt nó gần bên ngọn lửa. Lúc này ông nằm đầu cách xa đống lửa, đắp chiếc áo lên mình. Đôi chân đi tất len của ông được lửa sưởi cho rất ấm. Ông không cởi mũ mà đẩy nó xuống tận mắt.

- Nằm xuống cạnh đây. Trên đám lá lão có trải chiếc đệm bằng lông chó và lại thêm cả tấm len thô nữa đây. Cái rét chết tiệt nó cứ luồn từ dưới luồn lên. Thôi ta ngủ thôi. Chả ở đây được lâu, nhưng cho đến tối ngày mai thì chắc là cố gắng chịu được.

Akimốp cởi chiếc áo lông và nằm xuống cạnh ông Phêđốt. Anh không dám bỏ ủng ra vì chân anh không đi tất mà chỉ quấn bằng một tấm khăn. Một phút sau Akimốp đã cảm thấy mình rất ấm. Chân và phía trước thì được lửa sưởi, còn lưng thì anh áp sát vào người ông Phêđốt. Chiếc áo lông vừa hơi ngắn lại vừa hẹp, nhưng rồi anh cũng tìm được cách giắt mép nó quanh mình khiến cho gió không còn có thể lùa vào đâu được. Đêm, ba lần ông Phêđốt đánh thức anh dậy để sưởi lửa hai bên cạnh sườn. Sau đó anh lại nằm xuống và lập tức ngủ ngay. Gần sáng thì ngọn lửa theo kiểu dân Tunguxơ đã làm xong công việc của mình: hai thân cây bá hương to lớn biến thành hai đống than hồng nóng rực. Chúng tỏa ra làn hơi ấm đến mức làm tan cả đám tuyết ở xung quanh và bầu không khí bên trên chiếc giường làm bằng lá tùng bách làm cho ta có cảm giác như đang ở trong nhà...

- Thế nào, Gavơriukha, có ngủ được không? Không à? - ông Phêđốt gặng hỏi vừa chuẩn bị bữa ăn sáng.

- Còn ông thế nào ông Phêđốt? Cháu thì dù sao cũng ngủ đủ mức cần thiết.

- Cả lão cũng vậy, lão cũng ngủ được một chút. Ông già thì cần ngủ là bao. Chỉ có lúc trẻ mới ngủ khỏe thôi, chứ Gavơriukha ạ. Còn chú mình thì ngủ như chết ấy. Lão giắt các mép áo lông vào cho chú mình, cứ tưởng rằng chú mình sẽ thức giấc, nhưng chú mình thì cứ nằm im thin thít.

- À thì ra là thế đấy! Ông Phêdốt ạ, ông cứ chăm sóc cháu như đứa trẻ con ấy. Nhưng dù sao thì cũng phải nhận rằng: nếu một mình cháu thì cháu chả bao giờ có thể nghĩ ra được một cách ngủ đêm như thế này. Thế mà cháu không biết, ông để những thứ gì trong bao tải. Chỉ biết rằng các thứ đó không lấy gì làm nặng.

- Kiến thức thì chẳng có gì ghê gớm, nhưng nếu không biết lại có thể chết oan như một con ruồi. Rừng taiga đâu phải là một bà mẹ vợ. Nó chả cho anh ăn bánh bột mì đen rán đâu. Cái tấm da lông chó ở vào trường hợp này lại rất là thích hợp, Gavơriukha ạ. Và cả da lông hươu cũng được. Nhưng thứ ấy thì phải chở trên xe trượt tuyết kia.

Trời tảng sáng họ đã xỏ chân vào đôi bàn trượt tuyết và quyết định sẽ đi đến bên thung lũng. Akimốp muốn được tận mắt nhìn qua cái hình thù của thung lũng ấy. Trên đường đi họ lại cất tiếng gọi thằng lừa dối. Có lẽ về buổi sáng nó ngủ say, nhưng rồi nó cũng trả lời, của đáng tội, lúc đầu có vẻ gượng gạo thế nào ấy, sau dần dần to hơn và vui vẻ hơn.

- Gavơriukha thấy không, cái thằng lừa dối chó chết này nó ngủ trưa ra phết, - ông Phêđốt cười ngất.

- Không sao cả, cháu sẽ đánh thức nó dậy bây giờ, - Akimốp nói đùa và hét thật to: - Này, anh chàng vô công rồi nghề ơi, còn định ngủ gật đến bao giờ nữa thế?!

Gớm, lần này thì cái thằng lừa dối nó đã cho thấy sức lực nó ra sao! Cả rừng taiga ầm ầm vang lên, lúc đầu ở góc này, sau rồi đến góc khác, và cuối cùng thì tiếng vọng đã vang lên ở tận một nơi nào đấy trên đỉnh các ngọn cây tùng bách, đúng vào cái chỗ mà lúc này ông Phêđốt và Akimốp đang đứng.

- Đấy, chú mình thấy chưa, nó gào to ghê gớm! Chú mình ơi, không thể nào mà hét tay đôi với nó được đâu.

- Ông nói điều ấy đúng đấy, ông Phêđốt ạ! - Akimốp cười và nói.

Lát sau họ đã đến bên mép thung lũng. Và ở đây Akimốp hiểu ra rằng thung lũng thông chẳng qua là một dòng chảy cũ của một con sông nào đấy, đã tìm được nơi mới để chuyển lòng. Sự xói mòn về mặt địa chất học thì có vẻ còn tương đối ít. Hai bờ sông phơi ra với những vết sụt lở còn mới và những gốc cây tùng bách bị nhổ bật lên. Đáy của lòng chảo phủ một lớp hơi nước màu xanh nhạt do những nguồn mạch nào đó chưa bị đóng băng bốc lên ở chỗ này chỗ khác.

Ngay từ khi xem xét mặt hồ ở bên cạnh lán nghỉ, rồi sau đó đến sông Ấm và đầm Hôi thối Akimốp đã có một ấn tượng rằng ở đây mặt đất thật sự có cuộc sống hẳn hoi; và trong lòng đất, như ở dưới lớp tuyết mùa xuân đang lẩn quất những sức mạnh huyền bí đầy sinh lực. «Ở đây đất cũng thở và huyết mạch của nó vẫn đập đều» - Akimốp lẩm bẩm nhắc đi nhắc lại trong khi anh trượt bên mép thung lũng thông và đôi lần anh vượt cả ông già, ông chủ tâm nhường cho anh đi trước.

- Cái thằng lừa dối của ông, ông Phêđốt ạ, chắc là sống quanh quẩn ở đâu đây, trong những chiếc lòng chảo này thôi, - Akimốp cười và đưa tay khoanh một khoảng không gian khá rộng chừng nửa vòng tròn. - Có lẽ là tiếng vọng đầu tiên bị phá vỡ để rồi biến thành bao nhiêu tiếng đáp lại, và trong đó những cánh rừng này không phải là không góp phần. Rõ ràng là chúng đã đóng một vai trò nào đấy.

Những lời cuối cùng này Akimốp không chỉ nói với ông Phêđốt mà còn nói với cả chính mình, tựa như anh suy nghĩ thành lời. Nhưng ông già lắng nghe anh không sót một lời và, khi Akimốp ngừng nói, ông thở dài, trong lòng lấy làm tiếc vì không hiểu hết được những điều anh nói.

- Gavơriukha này, giá như người dân taiga ta đây không đến nỗi quá u mê thì có lẽ họ còn có thể thấy được nhiều hơn thế, - ông Phêđốt nói khi thấy Akimốp đặt chiếc địa bàn xuống một gốc cây, sau khi đã lấy găng tay gạt hết tuyết, và lúc này anh đang nghển chiếc cổ dài của mình ra khỏi chiếc khăn quàng, hết sức chăm chú theo dõi nó.

- Mặt trời ở đây lặn về phía nào, ông Phêđốt? - Akimốp hỏi.

- Đây, phía này là phía mặt trời mọc, còn phía này là phía tây. Buổi trưa mặt trời đứng ở đây. - Ông già dùng cánh tay vẽ lên bầu trời đường đi của vầng dương.

- Ông Phêđốt, địa bàn nhảy loạn xạ. Hôm nay nó đánh lừa cháu lại còn hơn cả cái thằng lừa dối của ông nữa, - Akimốp nói, mắt không rời khỏi chiếc địa bàn.

- Này Gavơriukha, chú mình chỉ nói vớ vẩn thôi! Chiếc địa bàn ấy đáng tin cậy lắm, chưa bao giờ nó lừa dối cả, - ông Phêđốt tỏ vẻ giận dỗi vì Akimốp lại nói như vậy về chiếc địa bàn của ông. - Chú mình đưa đây lão tự xem lấy.

Akimốp mỉm cười nhìn ông già và lùi khỏi gốc cây một chút. Ông Phêđốt đẩy chiếc mũ ra phía sau và chăm chú nhìn vào chiếc địa bàn, không chớp mắt:

- Ừ, mà thật đấy, cái đồ ôn dịch, nó chẳng chịu chỉ cho đúng hướng. Hỏng rồi chắc? - Ông Phêđốt lấy làm buồn phiền đập hai bàn tay vào nhau và lùi khỏi gốc cây, đưa mắt nhìn Akimốp vẻ hết sức bối rối.

Akimốp mấy lần lắc lắc chiếc địa bàn rồi lại đặt nó xuống gốc cây, sau đó anh ngước mắt nhìn lên trời qua các ngón tay, chầm chậm quay người theo hướng đi của mặt trời, thỉnh thoảng ngó nhìn vào địa bàn.

- Cháu hiểu cái điều bí mật ở đây rồi, ông Phêđốt ạ, - Akimốp quay mặt về phía ông già. - Địa bàn của ông không hỏng đâu, nhưng nó chỉ sai vì nó cảm thấy có hơi sắt. Trong khoa học hiện tượng đó gọi là sự dị thường từ tính.

- Sắt à? Gavơriukha ơi, chú không bị điên đấy chứ? Làm gì có sắt nào ở đây? Ở đây toàn là những đầm lầy với những mô đất gồ ghề chết tiệt thôi ấy mà! Bạt ngàn toàn là những mô đất và những đầm lầy như thế cả. Thế mà chú lại bảo sắt... Người ta khai thác sắt ở những quả núi kia chứ. - Ông Phêđốt cười ngất rất lâu, đưa mắt nhìn Akimốp như nhìn một anh chàng kỳ quặc.

- Cũng có thể là không có sắt thật, nhưng chiếc địa bàn không thể bỗng dưng vô cớ mà chỉ lung tung như thế được, - Akimốp ngập ngừng nói, anh có phần hơi ngượng vì sự phản ứng của ông già.

- Mà biết đâu chiếc địa bàn lại chạy theo tia nắng của mặt trời thì sao. Nhìn thấy không, những tia nắng lại bắt đầu nhẩy nhót. Lão có cảm giác là như vậy đấy.

- Ai mà biết được nó ra thế nào, ông Phêđốt ạ, cũng có thể đúng như lời ông nói, - Akimốp đưa hai tay ra phía trước phân bua, nhưng trong thâm tâm anh nghĩ: «Không, đấy không thể là nguyên nhân được! Ông lão ơi, ông nhầm rồi. Nhưng mà thôi ông cứ nghĩ theo ý ông, còn tôi tôi sẽ cứ đánh dấu trên bản đồ là có sự dị thường».

Họ đứng lại thêm một chốc bên gốc cây rồi lại đi tiếp. Akimốp đi có phần chậm hơn ông Phêđốt. Trong lúc còn đi qua những đám rừng tùng bách, anh thỉnh thoảng lại dở địa bàn ra và theo dõi chiếc kim nhảy múa. Nhưng rồi một chốc sau, kim không chỉ lung tung nữa mà lại trở về với nếp bình thường và cái mũi kim có nam châm tựa như dính chặt vào dấu hiệu N.

Họ đi về lán trong ánh trăng giữa đêm khuya. Trên đường đi Akimốp đã vẽ ra trong óc mình một sơ đồ mà anh sẽ phải dùng bút lửa chạm lên tấm bảng. Đôi lúc anh lại nghĩ về chuyện khác, hồi tưởng đến Pêtrôgrát với một nỗi buồn cay đắng, nhớ lại những người bạn cùng làm việc với mình bây giờ đang bị đày đến các làng hẻo lánh từ Narưm đến Iacútxcơ, và tất nhiên, anh nhớ tới bác Likhatsiốp. Bác sống ra sao ở nơi xa lạ, ở thành phố Xtốckhôn? Ông cụ đi khỏi Pêtrôgrát rất đúng lúc. Bác có nghiên cứu được nhiều chưa những kho tài liệu về Xibiri? Ôi giá mà được thấy bác lúc này để hỏi han đôi chút và để kể cho bác nghe những nơi kỳ lạ ở rừng taiga xa xôi này!.. Biết đâu, chẳng bao lâu nữa, có khi là rất chóng thôi, sẽ đến cái ngày mà chế độ cường quyền sụp đổ, sụp đổ chính quyền của bọn tư bản, và ở nước Nga một thời đại mới sẽ bắt đầu... Lênin đã tiên đoán như thế... Mà Người chưa bao giờ lầm trong những lời tiên đoán của mình... Và khi đó biết đâu lại hóa ra: những cuộc du lịch bắt buộc này của những người bônsêvích trên không gian mênh mông của nước Nga sẽ không phải là thừa, hoàn toàn không phải là thừa. Bởi vì không chóng thì chầy thế nào cũng phải đưa tất cả vô số những hồ và sông, những vực và đồi núi, những rừng và bãi trống này vào đời sống kinh tế. Không thể nào lại có thể để cho nước Nga, một nước có những khoảng không gian mênh mông, lại cứ phải bị hạn chế về mặt sức sản xuất. Mọi khả năng của nó là ở tương lai... Nhưng muốn hướng đất đai đi vào con đường mới, trước tiên cần phải hiểu biết nó... phải nghiên cứu, thăm dò kỹ lưỡng...

- Đây rồi, nhà ta đây rồi! Sao lão có vẻ mệt mỏi thế nào ấy, Gavơriukha ạ! - ông Phêđốt nói, cố ghìm đà của hai chiếc bàn trượt.

- Ờ, mà đến nhà rồi thật đấy! - Akimốp kêu lên, cắt đứt dòng suy nghĩ của mình và lấy làm ngạc nhiên sao đoạn đường trở về, lại đi một cách chóng vánh đến thế.

11

Nhưng chừng ba ngày sau thì ông Phêđốt nói với Akimốp:

- Gavơriukha ơi, thức ăn dự trữ của ta sắp hết rồi, chừng mai kia là lão phải về lấy thêm đấy. Chú mình sẽ phải sống một mình khoảng dăm hôm.

Cái tin đột ngột ấy làm cho Akimôp phải đứng phắt lên:

- Ông cứ đi đi, ông Phêđốt ạ! Cứ đi đi! Cần phải sống bao nhiêu ngày một mình cháu cũng sống được.

Ông Phêđốt nhận ra trong giọng nói của Akimốp có cái âm điệu mừng vui, và ông nghĩ: «Anh chàng đang trông đợi được giải phóng khỏi sự tù hãm này đấy... Chắc là anh ta đang nghĩ rằng mình sẽ đem đến cho anh một tin tức gì đó đấy... Ôi chú mình ơi, chớ có mà mừng hụt».

Chương sáu

1

Bên ngoài cửa sổ bão tuyết gầm rú như một bầy sói đói. Những tấm kính cửa sổ rung lên. Cổng ngõ khóa lỏng lẻo đập lạch cạch. Luôn luôn có cảm giác như có người nào đó lạc đường trong đêm tối mù mịt bão tuyết này đang đập tay vào tường nhà, không còn sức để nói mà chỉ im lặng cầu xin được nương nhờ.

Gôrbiacốp ngồi giữa nhà. Chiếc đèn dầu che kín có cái bóng tròn to tướng đặt dưới sàn nhà. Xung quanh đều là những giấy tờ: hai cuốn vở mỏng loại vở học trò, những tờ giấy rời viết dầy đặc chữ bằng nhiều thứ mực màu, một cuốn sách nhỏ bằng giấy màu xám in tại một nhà in bí mật, một chiếc phong bì với những tờ giấy bạc. Bên cạnh chiếc ghế đẩu là một khúc gỗ bị khoét sâu hoắm.

Thỉnh thoảng Gôrbiacốp lại ngừng công việc sắp xếp giấy tờ để lắng nghe tiếng rít của cơn bão tuyết, tiếng gió đập vào tường nhà. Đêm dài của mùa đông đã qua đi quá nửa. Kim đồng hồ quả lắc nặng nề treo trên tường đã chỉ một giờ rưỡi.

Lúc ban ngày Gôrbiacốp đã quyết định phải ngay lập tức cất những tài liệu của đảng sang một nơi khác bảo đảm hơn. Giấu chúng ở trong chiếc lọ bằng thủy tinh dưới những gói thuốc đặt trong chiếc tủ thuốc cũ kỹ, rất có thể bị rơi vào tay cảnh sát nếu bọn này khám xét kỹ càng. Mặc dầu ở chiếc lọ đó đã có dán một mảnh giấy với dòng chữ đáng sợ là: «Cẩn thận! Thuốc độc» - dòng chữ ấy chắc gì đã làm cho bọn cảnh sát sợ hãi...

Khúc gỗ được khoét sâu ấy là do ông Phêđốt làm theo yêu cầu của Gôrbiacốp. Ông già chắc là đã hiểu được mục đích của việc làm ấy cho nên vừa nghe con rể giao nhiệm vụ xong, ông nói:

- Mọi việc sẽ đâu vào đấy, Phêđo ạ. Tôi sẽ khoét cẩn thận không chê vào đâu được. Tôi sẽ đặt nó vào góc nhà kho, dưới những chiếc lưới của tôi, khi cần anh có thể tìm thấy được.

2

Đã hai ba năm qua đi, từ dạo ấy. Vẫn chưa có lúc nào cần đến khúc gỗ ấy, nhưng rồi bỗng giờ phút đáng lo ngại đã đến...

Vừa được biết ý định của viên cảnh sát trưởng là sẽ tổ chức cuộc vây lùng nhờ sự giúp đỡ của nông dân, Gôrbiacốp liền thắng ngựa và vội vàng phóng về các làng Gôlêsikhinô, Côxtarêvô và Nhêxtêrôvô, những nơi có một số nông dân từ lâu vẫn bí mật giúp đỡ ông trong hoạt động cách mạng.

- Tên cảnh sát trưởng sẽ huy động đi vây lùng, các bác đừng có tham gia, dù tiền thuê có cao đến mấy, - ông nói với những người nông dân.

Những người ấy, tất nhiên họ đã làm tròn nhiệm vụ của mình: đi báo lại với những người hàng xóm và họ hàng thân thích. Hàng xóm và họ hàng thân thích, đến lượt mình, cũng lại làm như vậy.

Khi viên cảnh sát trưởng Philatốp lao về các làng để thuê nông dân đi làm công việc vây lùng, hắn đã gặp phải một sự chống đối là im lặng nhưng rất kiên quyết. Philatốp lúc đầu thì dỗ dành, dùng tiền công để dử họ, nhưng sau cùng thì nổi xung lên và bắt đầu quát tháo:

- Đấy, các người giúp đỡ kẻ tôi tớ của vua cha làm nhiệm vụ nhà nước như thế đấy! Thôi được, rồi các người sẽ còn phải nhớ đến cái ngày hôm nay!

Một gã mugích ở làng Nhêxtêrêvô đã buột mồm nói trước mọi người:

- Thưa ông, làm sao mà ông lại ngoác mồm ra mà quát tháo chúng tôi?! Chúng tôi là cái gì, không là cái gì cả! Ông y sĩ ở Parabên không cho phép chúng tôi tham gia vào cái công việc hèn hạ ấy!

Philatốp không tin ở tai mình nữa. Hắn hỏi lại. Một lần rồi hai lần. Gã nông dân biết mình đã lỡ lời, vội vàng tìm cách trườn ra khỏi cái hố mà vì ngốc nghếch đã ngã xuống. Gã nói tựa hồ như bản thân gã không gặp ông y sĩ, không nghe thấy những lời ấy từ miệng ông ta, mà chỉ là nghe những người nông dân nói vậy.

Philatốp phóng ngay đến Parabên để hỏi Gôrbiacốp: nóng lòng, nổi giận, nửa ngờ, nửa tin vào những lời lẽ mà người nông dân nói.

Vừa nhìn thấy viên cảnh sát trưởng bất thình lình chạy xộc vào nhà mình, Gôrbiacốp đã hiểu ra ngay: có một sự gì đó đã xảy ra không thể nào cứu vãn được. Chắc là Akimốp và ông Phêđốt không kịp chạy trốn và đã sa vào lưới bủa vây của cảnh sát. Trong một giây phút rất ngắn ngủi, Gôrbiacốp đã hình dung ra tất cả cái cảnh tượng diễn ra. Tình hình thật bi đát. Thất bại! Và không phải chỉ là thất bại trong cuộc chạy trốn của Akimốp mà cả của bản thân ông nữa. Làm sao ông lại để cho sự việc xảy ra như vậy?! Ông đã sơ hở ở chỗ nào, ở điểm nào? Ông là một người thận trọng lắm kia mà, quá thận trọng là khác...

- Ơ kìa, anh làm sao thế, anh Varxônôphi, anh điên rồi đấy à?! - Gôrbiacốp kêu lên trước, không để cho viên cảnh sát trưởng kịp mở miệng, và hai tay ông nắm lại rung rung.

Viên cảnh sát trưởng người gầy đét và cao ngỏng hoảng hốt lùi lại phía cửa, mắt nháy lia lịa vẻ bối rối, vì hoàn toàn không ngờ viên y sĩ lại nói những lời như vậy.

- Anh Phêđo, sao anh lại đặt gỗ ngáng đường đi của tôi? Ngài quận trưởng cảnh sát sẽ lột da tôi, - viên cảnh sát trưởng lẩm bẩm, mất hết về hùng hổ sau khi nghe tiếng kêu của Gôrbiacốp:

- Gỗ nào kia chớ? - Gôrbiacốp hỏi đã dịu giọng hơn.

- Gỗ bình thường chứ còn gỗ nào nữa, anh Phêđo! Tôi đi nhờ nông dân, nhưng họ nhất định không chịu: họ nói rằng anh không cho phép! - Philatốp trề môi ra vẻ giận dỗi, và đôi mắt hắn ứa nước mắt.

Trong giây phút Gôrbiacốp hiểu ra rằng tình hình chưa đến nỗi quá bi đát như lúc đầu ông tưởng.

- Anh Varxônôphi ơi, tôi với anh chẳng thể nào nói với nhau cho tử tế được sao? - Gôrbiacốp nói bằng một giọng có vẻ ôn hòa hơn, nhưng ông vẫn nói to và với thái độ kiên quyết như trước đó. - Chẳng phải là tôi đã van anh là anh cần phải nghỉ ngơi ư? Anh hãy cứ thử nhìn vào cái tấm thân anh xem. Làm thế nào mà anh vẫn còn cứ sống được! Thế nếu anh nằm liệt ra đấy mà cấp trên hỏi tôi: «Vì sao không giữ gìn sức khỏe cho người của nhà nước?» thì tôi biết nói thế nào? Đối với mọi người thì lời chỉ dẫn của thầy thuốc là pháp lệnh, nghĩa là không ai được vi phạm, thế mà đối với anh - nó chẳng là cái quái gì cả. Thôi thì xin lỗi anh, chỉ có thế này mới được: anh có quyền hành trong tay, và tôi cũng có quyền hành. Tôi vừa nghe về việc anh định làm, tôi bèn nhảy ngay lên ngựa phóng về các làng. Tôi dặn tất cả những người nông dân một cách rất nghiêm chỉnh: «Không ai được đi một bước theo Philatốp! Ông ta đang ốm nặng, ông ta sẽ tự hại mình, mà còn các người thì sẽ bị hỏi tội đấy. Rồi thì các người sẽ bị lôi đi các cửa!» Và còn điều này nữa, anh Varxônôphi ạ: nếu như anh là kẻ tôi tớ trung thành của vua cha thì anh phải làm sao khỏe mạnh, phấn khởi để có thể thực hiện bất cứ lệnh nào của nhà vua chứ. Anh nên nhớ rằng: đức vua không trọng những kẻ tôi tớ ốm o đâu.

Gôrbiacốp cứ nói mãi nói mãi, vừa để ý xem thái độ của viên cảnh sát trưởng và cân nhắc xem mình có hiểu đúng cái tình hình phức tạp vừa xảy ra không, và mình đã bắt đúng được cái giọng cần thiết để nói với Philatốp chưa.

Viên cảnh sát trưởng rất cảm động vì những lời của Gôrbiacốp. Hắn cứ nháy mắt liên hồi, thu mình lại rồi đập hai bàn tay vào nhau với vẻ rất đau khổ. Hắn bỗng cảm thấy tự thương thân vô hạn. «Người của nhà nước! Kẻ tôi tớ trung thành của vua cha!» Những lời ấy làm cho hắn có thể khóc tướng lên hoặc chạy bổ vào chỗ góc nhà có bàn thờ Chúa và đứng thẳng trước ảnh đức mẹ và bức tranh vẽ vị bảo trợ lòng dũng cảm của quân nhân Ghêôrghi Pôbeđônoxetxơ và trịnh trọng hát bài «Hỡi chúa, hãy gìn giữ lấy vua cha», và sẽ hát cho đến mức những tấm kính cửa sổ phải rung lên.

Nhưng Gôrbiacốp không để cho hắn kịp nghĩ. Ông lại nói tiếp, giọng hạ thấp và không giấu sự đe dọa thoáng qua trong các câu:

- Vậy thì còn biết làm gì? Biết làm gì nhỉ? Tôi chỉ còn biết ngay lập tức bây giờ đến gặp chị Agraphena Vaxiliépna người vợ quý hóa và yêu dấu của anh, anh Varxônôphi quý mến, và với trách nhiệm của một người thầy thuốc tôi buộc phải đặt thẳng vấn đề với chị ấy rằng: hoặc là anh tuân theo những chỉ dẫn của tôi, và khi đó tôi sẽ phải có trách nhiệm về sức khỏe của anh một con người cần cho Tổ quốc, hoặc là Chúa sẽ phán xử, tùy anh, muốn làm thế nào cũng được! Xin lỗi vì tôi đã nói với anh những lời gay gắt... Nghĩ mà thấy sợ! Tôi đã nói với ai kia chứ? Không phải là nói với một gã mugích ngu ngốc, cục cằn nào đó không chia nổi một bát xúp bắp cải chua cho ba con lợn, mà là nói với một vị chức trách của nhà nước, với người gìn giữ cho sự vững bền của ngôi báu... Thế đấy, thế đấy... Cứ để cho Agraphena Vaxiliépna tự mình suy nghĩ...

Ôi, Gôrbiacốp đã tính toán thật là chính xác, sắc sảo và rất trúng! Việc nhắc tới vợ viên cảnh sát trưởng lúc này sao mà đúng chỗ và hợp thời làm vậy. Ngay đến ngài quận trưởng cảnh sát thì Philatốp cũng không sợ bằng Agraphena Vaxiliépna... Tính tình của bà ta khắc nghiệt, còn nắm đấm thì lại nặng như đổ chì. Đã có trận, nổi cơn tam bành bà ta vớ cả thanh củi cả bàn giặt choảng ông chồng... Philatốp nhăn nhó như thể bị đau răng. Cơn cảm kích và trang trọng qua đi, cái thân hình thẳng đuỗn của y ỉu xìu, đôi vai rũ xuống dưới lần dạ xám của tấm áo capốt.

- Xin anh đừng quá giận nữa, anh Phêđo. Ta nên giải quyết theo cách đàn ông với nhau. Anh cũng biết cái trò đàn bà là ra sao đấy! - Philatốp lắp bắp, vẻ quị lụy ra mặt, nhìn đôi mắt nghiêm nghị của Gôrbiacốp và hoảng sợ thái độ thanh liêm hiện ra trên từng nếp nhăn của ông y sĩ.

Gôrbiacốp không vội trả lời. Ông đi lại ở phòng ngoài, đưa tay quệt mồ hôi trán, thở phào nhẹ nhõm. Những giây phút trải qua thật gay go, gay go không thể tưởng tượng nổi. Nhưng thế là cái điều kinh khủng nhất đã qua. Tuy nhiên từ giờ phút này càng phải thận trọng, thận trọng gấp trăm lần, anh Phêđo ạ!

- Anh Varxônôphi, anh đã biết tôi không phải một hai năm gì, - Gôrbiacốp lên tiếng, giọng hoàn toàn đổi khác, đưa đôi mắt đã dịu dàng hơn nhìn tên cảnh sát trưởng. - Và tôi cũng biết anh. Biết cả tính nết của chị Agraphena Vaxiliépna nữa. Tôi không khi nào lại muốn hại anh. Nhưng một lần nữa xin nói với anh: anh phải tỉnh táo ra, phải kìm cơn thịnh nộ...

- Nhưng đâu có phải tự tôi muốn? Ông quận trưởng cảnh sát sẽ khiến tôi... Chính bản thân tôi cũng cảm thấy: con bệnh nó gặm nhấm. Phải thương tôi mới phải...

- Phải nằm, anh Varxônôphi ạ, anh phải nằm tĩnh dưỡng, nếu anh không muốn vợ anh trở thành góa bụa, và con cái anh trở thành côi cút.

- Được, tôi sẽ báo cho ông quận trưởng cảnh sát: rằng chúng tôi đã càn tất cả các cánh rừng, rằng tên trốn tù đã chết rấp... có thế nào thì anh cũng có lời thêm vào cho.

- Sao lại không nói thêm nhỉ?! Bởi vì quả thực có như thế. Thì tôi có hỏi dân mugích ở các làng, mọi người đều nói như nhau cả: tên trốn tù đã lẩn rồi, lẩn ngay từ khi ấy, theo con nước lũ.

- Cả với tôi họ cũng bảo vậy, nhưng ông quận trưởng cảnh sát lại cứ khăng khăng: tìm đi, lùng bắt cho được.

Gôrbiacốp nhún vai, làm thinh, sợ lỡ ra lại lộ vai trò của mình.

Khi Philatốp ra về sau khi một lần nữa hứa hẹn sẽ đi nằm ngay để tĩnh dưỡng, ông Gôrbiacốp ngồi vào bàn trong phòng làm việc của mình, để bình tĩnh suy nghĩ lại diễn biến vừa xảy ra.

Không, chỉ dừng lại ở cuộc nói chuyện vừa qua là không ổn. Philatốp đần độn, ngu ngốc và hèn nhát, mà thế gian chưa từng thấy, nhưng một khi đã hèn nhát thì cũng lại đểu cáng. Tên quận trưởng cảnh sát mà dọa hắn là hắn có thể làm mọi chuyện đê mạt, cốt chỉ để bảo toàn cái mạng mình. Cần phải nghĩ ra một chuyện gì nữa... Chỉ đặt cái tên đần độn này lên giường thôi chưa đủ, cần phải xóa sạch cái sự việc xảy ra bữa nay, để sao cái cành củi khô này quên đi tất cả những gì hắn moi được ở anh chàng mugích nọ, để sao cuộc đụng độ hôm nay biến khỏi ký ức của hắn.

Gôrbiacốp đã từng biết theo kinh nghiệm cũ, biện pháp tốt nhất để củng cố quan hệ với tên Philatốp - là tổ chức một bữa nhậu nhẹt; mời bạn bè của tên cảnh sát trưởng đến, và cho chúng chè chén thỏa thuê; bí tỉ đến không còn biết trời đất gì nữa, để sau đó, sau bữa rượu túy lúy chúng còn phải lẫn lộn đến hai ba ngày mới tỉnh.

Chỉ thoáng nghĩ đến chuyện truy hoan giữa đám tai mắt Parabên, bộ mặt ông Gôrbiacốp đã phải nhăn nhó ghê tởm. Những cái mõm thô kệch, đần độn, những câu chuyện nhạt nhẽo, rỗng tuếch, những thích thú mạt hạng... Ông Gôrbiacốp lắc mái tóc đen bù xù, tựa hồ vừa chịu cơn nôn mửa. Nhưng dù sao đi nữa, cũng không nghĩ ra được cách gì tốt hơn, dù có vắt óc thâu đêm suốt sáng... Đành phải nén chặt tình cảm của mình lại, giấu nỗi khó chịu của mình vào nơi sâu kín và đóng cái trò hiếu khách theo phong tục Narưm, khi bọn chúng ăn uống quá mức...

Gôrbiacốp lấy một tờ giấy ra và bắt đầu tính toán xem công việc như vậy, sẽ phải tốn kém bao nhiêu. Món tiền hóa ra là khá lớn, nếu tính theo số lương bổng nghèo nàn của ông. Tuy nhiên, ông đâu có nản chí. Cánh tay của ông hiện thời còn chưa run, con mắt vẫn tinh tường như trước. Ngay sáng sớm ngày mai ông sẽ mang súng vào rừng bá hương. Vào lúc này gà rừng đã bay đến ăn lá non của cây bá hương, chừng năm sáu chú gà, độ ba chục phuntơ là coi như đủ cho cả bọn. Cá hồi để làm nhân bánh ông mua giá rẻ của dân Ôxchiác trên sông Ôbi, mặc dù Êpiphan Crivôrucốp mới trở thành dâu gia của ông, đã lần đến khắp các chỗ đánh cá của họ, khua chai vốtca lên nhử rồi. Đôi thứ đồ nhắm - dưa chuột muối, bắp cải chua, cá tầm hong khói - do cố gắng của ông Phêđốt nhà đã có thừa thãi để dưới hầm chứa đồ, ngoài sân...

3

Gôrbiacốp đang sắp sửa kết thúc các khoản tính toán thì đột nhiên ông vội phải thu dọn những tờ giấy đã viết đầy chữ số và hối hả nhét cả vào ngăn kéo. Ông có cảm giác hình dáng quen thuộc của bà vợ ông cha đạo vùng Parabên Glaphira thấp thoáng ngoài cửa sổ. Ông Gôrbiacốp vội ra phòng ngoài xem xem có đúng là bà ta đi ngang qua cửa sổ hay ông lầm. Không, ông không lầm. Bà Glaphira đang thận trọng, lắc lư bộ hông đi theo lối mòn nhỏ hẹp do chân người giẫm thành xuyên qua các đống tuyết đầy, tiến gần đến cổng nhà. Tấm khăn san theo kiểu người Xưgan nhiều mầu sắc sặc sỡ của bà ta gợi cho ông Gôrbiacốp nhớ đến rừng thu, chớm gặp những đợt băng giá đầu mùa: lá liễu hoàn diệp cháy rực màu đỏ chói chang, bạch dương sáng những vết vàng sầu não, liễu lá nhọn bừng bừng mầu lửa đỏ thắm, những cành thanh lương trà mầu da cam xòe rộng ra các mép khăn san. Chiếc áo lông chồn dài gần chấm gót ôm chặt lấy thân hình mảnh dẻ mềm mại của bà. Có nét gì đó trang trọng cao sang và đồng thời cũng lại tuyệt vọng và đáng thương hiện ra trong dáng đi lặng lẽ của người đàn bà, trong cái tư thế mái đầu hơi hất lên của bà ta. Trong trang phục như vậy, với thân hình dóng dả như cây phong ấy, đáng ra bà ta phải dạo bước trên đường phố thị thành để cho thiên hạ dừng bước, ngạc nhiên về dáng điệu của bà ta, trầm trồ thốt lên khi nhìn thấy gương mặt nước da ngăm ngăm, hơi gầy, với đôi lưỡng quyền hơi cao, làm cho khó ai có thể rời mắt ngay, vì nó hấp dẫn bởi một nét gì đó huyền bí, xúc động, khi một nỗi suy tư thầm kín bí ẩn nào đó đã đặt lên vầng trán dấu ấn của sự tuyệt vọng và điều đó dường như khêu gợi ở mọi người lòng trắc ẩn. Còn ở đây thì ai có thể nhìn ngắm bà ta? Các ô cửa sổ câm lặng lấp lánh ở các căn nhà gỗ, những ống khói trên các mái nhà câm lặng tuôn ra những cột khói, tuyết trắng muốt, không có gì có thể so sánh được mầu trắng ấy, bất động, nằm câm lặng, những cánh rừng bá hương âm u, buồn rầu, trầm mặc, ắng đi, dường như trước một tai họa lớn nào đó, cũng câm lặng thẫm mầu tối lại.

«Hẳn cơn u buồn lại kéo đến rỉa rói Glaphira», - ông Gôrbiacốp thầm nghĩ và, nghe thấy tiếng chân của người đàn bà ở ngoài hiên cửa, vội coi lại mình từ đầu đến chân, vuốt lại bộ râu cằm và những món tóc đen cứng chen đốm bạc trên cái đầu tròn, những món tóc mà từ thuở ông còn trai trẻ vẫn bướng bỉnh, đôi khi đâm ra tua tủa, như chỏm đống rơm.

- Chào anh! Chào anh quý mến! Tôi không làm anh gián đoạn công việc, nếu như xin chuyện trò với anh dăm phút chứ? - Giọng nói của Glaphira thanh cao lảnh lót và vì vậy mà căng thẳng như sợi giây cung: có cảm giác, chỉ một khoảnh khắc, chỉ một lời nữa thôi - thế là nó đứt tung, và sẽ xảy ra một điều khủng khiếp không gỡ lại được. Nhưng giọng nói vẫn cứ vang vang và chỉ ở cuối mỗi câu mới nghe thấy chút ít âm sắc run rẩy nhẹ nhàng.

- Chào Glaphira! Cô cởi áo ngoài ra! Mời cô vào nhà. Tôi sẵn sàng được hầu chuyện cô. - ông Gôrbiacốp giúp Glaphira cởi bỏ áo lông, nhận ở cô chiếc khăn san cháy rực hoa lá nhiều màu rực rỡ, đem treo tất cả lên đinh tường.

Glaphira vuốt thẳng lại áo váy pha len hoa giống như khăn san, sửa lại bím tóc vấn thành vòng trên đầu, đưa cặp mắt bồn chồn, mang nỗi lo sợ thường xuyên nhìn ông Gôrbiacốp, lên tiếng:

- Cả trong nhà anh bây giờ cũng trở nên lặng lẽ. Con chim họa mi Pôlia của anh thôi tiếng hót, ngôi nhà anh trống không. Mà sao mắt anh đỏ thế, anh Phêđo? Không lẽ ngồi trong cái tổ của anh, anh vừa khóc bởi nỗi cô đơn?

- Nào, đủ rồi, Glaphira, cô lập tức xua nỗi sầu đến cho tôi đấy! Tiếc Pôlia, nhưng đâu có ra lệnh được cho trái tim con người. Nó đã yêu thương. Còn đôi mắt của tôi đỏ lên là vì nguyên nhân khác. Khó ở thế nào ấy, thỉnh thoảng hơi ớn lạnh, đặc biệt về chiều. Nào vào đi, vào trong phòng, đừng đứng ở cửa thế. Ở đây gió lùa qua kẽ hở. Cứ lần lữa mãi mà không làm sao thu xếp đóng lại được tấm nỉ.

Glaphira bước gượng nhẹ mà vẫn cứ đường bệ đi theo vào phòng làm việc. Ông Gôrbiacốp đóng chặt cửa ra vào lại. Bà nấu bếp sắp sửa đến chuẩn bị bữa tối, sắp sửa khua vang xoong chảo, còn Glaphira, chắc hẳn, sẽ lại giãi bày tâm sự, thổ lộ nỗi lòng với ông Gôrbiacốp, vật nài một liều thuốc độc cho trường hợp cùng cực nhất. Thì đã từng như vậy không phải một lần...

4

Ông Gôrbiacốp quen biết cô Glaphira có lẽ đã chục năm rồi. Số phận đời cô cay đắng, gian truân. Cô đến Narưm để dạy học. Bấy giờ cô mới hai mươi hai tuổi. Cô đã vỗ cánh rời khỏi tổ ấm cha mẹ một cách đột ngột bất ngờ. Ông bố cô vốn là một viên chức, đã liều lĩnh toan tìm hạnh phúc ở công việc tìm kiếm vàng. Thay vào mỏ sa khoáng ở Martaiga ông rơi vào nhà tù vì những mưu chước gì đó. Đó là những mưu chước gì? Cô con gái không hay biết gì cả. Một người bạn cũ của gia đình đã bảo cho hay: «Cháu đừng tin kẻ nào hết, Glaphira. Mưu chước của bố cháu rõ cả: đó là cái nghèo. Xuất hiện các địch thủ giàu có hơn. Chúng thu cái mỏ về tay chúng, còn bố cháu - chúng đem giấu cho khuất tội lỗi của chúng. Bài học là: đừng đánh nhau với kẻ mạnh, đừng kiện tụng với kẻ giàu».

Do chỗ ngốc nghếch của mình Glaphira lao đi khôi phục lại lẽ công bằng, nhưng chẳng bao lâu sau cô nguội xỉu. Cuộc sống mà cô va chạm ngay ở những bước đi đầu tiên, đã gợi cho cô cảnh vũng nước sâu thẳm: trên mặt nước phẳng lặng như tờ, vậy mà càng xuống sâu càng tối mịt tối mờ, đáy thẳm không cùng càng thêm khủng khiếp.

Cha cô, thực ra, không phải chịu cơ cực lâu dài cho lắm. Chúa đã cho căn bệnh thương hàn đến đón ông trước đấy trong bệnh viện của nhà tù. Sau đó, mẹ cô cũng chỉ sống thêm được hai tuần lễ. Glaphira còn lại một thân một mình như con chim nhỏ còn chưa mọc đủ lông cánh trong cái tổ ấm bị tàn phá. Tất nhiên, đủ các hạng cố vấn liền tới tấp từ tứ phía sà ngay tới. Con phải làm thế này, còn thế kia thì, hỡi cô bé thân yêu, đừng có làm. Nhưng chẳng bao lâu, té ra là các vị cố vấn ấy tụ họp tới khuyên dạy cô đâu có phải không công, đâu chỉ cần một lời cảm ơn. Một số vị bắt đầu nhòm ngó bàn ghế trần thiết, số khác quan tâm đến tủ quần áo của mẹ cha cô, số thứ ba với thái độ thèm thuồng trắng trợn nhòm ngó cô, ướm đặt cô vào vai nhân tình nhân ngãi, số thứ tư trổ hết tài ba làm ra bộ các vị bảo trợ vô tư của cô, trơ tráo mò vào lục các ngăn của cha cô, cố công tìm bới xem ông viên chức già đã từng phục vụ ở sở thuế tiêu thụ gần bốn chục năm còn để lại ít tiền nong nào chăng ở nhà băng, hoặc các giấy tờ có giá trị. Nhưng than ôi, cái món kiếm chác được hóa ra là nhỏ mọn đối với những kẻ có những mưu đồ tăm tối. Đồng hồ vàng, bộ complê, cái can chạm bạc. Tiền nong cả ở nhà băng, cả trong các giấy tờ giá trị đều không có gì. Ngược lại: còn lại các món nợ. Người ta tịch biên của cải, nhanh chóng bán đi, nhưng cả cái đó cũng còn ít không đủ để trang trải các món nợ về những chuyện mua bán khó hiểu mà người cha cả tin của cô đã dính líu.

Đến lúc này thì Glaphira liền lao đến Narưm, miền xa xăm chưa từng biết. Mọi cái cô đều chán ngán, mọi chuyện cô đều thấy đáng ghét. Sau khi học qua loa khoa sư phạm thuộc trường giáo học ở Tômxcơ, cô thi được bằng làm giáo viên trường dòng. Cô thi xuất sắc. Là một cô gái có khả năng, đầu óc biết suy nghĩ, thêm vào đó, sự chuẩn bị về mặt kiến thức chung đã cho phép cô thậm chí có thể khá hơn những người khác học trường trung học. Cô đã tốt nghiệp một cách trôi chảy, thầm mơ ước dần dà có thể được về Pêtécbua học trường nữ sinh cao đẳng Bêxtugiép, mà có thể, thậm chí liều lĩnh tìm sang cả Duyrích hay Luân Đôn, nơi đã từ lâu lắm rồi phong trào giải phóng phụ nữ đang diễn ra sôi nổi, các cô gái đã được ngồi trên ghế các trường đại học bình đẳng với con trai.

Nhưng mơ ước của cô đã sụp đổ nhanh chóng và vĩnh viễn. Narưm đã đón tiếp cô một cách nghiêm khắc, ác nghiệt, mà kể ra thì nó đã từng đón tiếp như vậy đâu chỉ một mình cô. Trường học được mở trong một căn nhà cũ kỹ, mục nát, chủ nhà đã bỏ đi từ lâu. Bà con mugích đón tiếp cô giáo không lấy gì làm vui vẻ. Cô đem đến cho họ cái gì nào? Những mối lo toan mới, mà không có chúng họ cũng đã có không ít rồi. Của đáng tội, đôi ba người trong bọn họ, hiểu rằng tiếp sau sự đơn điệu buồn tẻ của những năm qua đi, một thế kỷ mới sẽ tới - thế kỷ của học thức - họ đã sẵn sàng giúp đỡ cô trong vài việc: lấy ván đóng bàn ghế học, vá lại những chỗ thủng ở các góc nhà, chở củi đến, là những người đầu tiên đưa con đến lớp, đi quyên góp cho cô giáo ít đồ ấm, cái bát cái nồi, chút ít thức ăn...

Mùa đông năm ấy lạnh giá khủng khiếp và bão tuyết liên miên. Dù có đốt bao nhiêu lửa, thiêu bao nhiêu củi, vẫn không giữ được hơi ấm. Vào những ngày như vậy - mà có lúc Glaphira có cảm giác, những ngày như vậy cứ nối tiếp không cùng, không hiểu từ đâu cứ kéo đến mặt đất để vĩnh viễn trao cô vào tay cái băng giá tàn nhẫn này, - trẻ con không đến trường học, bản thân căn nhà gỗ trường học lút sâu ngập đến tận ống khói trong tuyết. Mặc lên người tất cả đồ ấm có thể tìm ra, Glaphira ngồi nép sát vào bên bếp lò, sợ hãi không dám rời nó ra nửa bước, không dám ló ra khỏi cửa. Tuyệt vọng vì rét và đói, cô đã toan bịt ống khói lại khi than còn nhả thán khí. Bước tính toán đơn giản: hít thán khí và thiếp đi vĩnh viễn. Nhưng trong căn nhà gỗ này, ngạt thán khí cũng không nổi. Những luồng gió lùa đã thổi bay hết thán khí, và cô đã mắc phải chứng đau đầu nặng nề và chán ngán.

Vào đúng những ngày nguy kịch ấy trong cuộc đời của Glaphira, ông Gôrbiacốp đã làm quen với cô. Cái làng mà cô gái đến dạy học, nằm trên đường giữa Parabên và Narưm.

Một lần, ông Gôrbiacốp từ Narưm trở về nhà. Đến đêm trời lại nổi bão tuyết, băng giá càng mạnh thêm. Không dám liều đi tiếp, Gôrbiacốp dừng lại nghỉ đêm tại nhà viên trưởng thôn. Về chuyện có cô giáo đến làng dạy học ông đã được nghe nói đến và lần này lấy làm mừng có dịp làm quen với cô.

Lấy hai chân đi ủng giẫm dí tuyết xuống, dùng thanh gỗ gạt tuyết sang hai bên, ông Gôrbiacốp mở đường đi đến căn nhà, khó khăn lắm ông mới mở được cửa và lách vào nhà. Glaphira nằm ở góc nhà sau bếp lò nguội lạnh, không còn biết ngày giờ và nắm chắc là giờ phút chót đời của cô đã dịch đến gần rồi. Ông Gôrbiacốp lao trở lại nhà viên trưởng thôn, nơi ông gửi các đồ nghề thầy thuốc và túi thuốc. Khi trở lại với cô giáo, ông thấy cô đã ngồi dậy. Glaphira làm ông kinh ngạc bởi cái bộ dạng kiệt sức của cô. Đã ba ngày rồi cô không ăn không uống. Cái chết đói trong căn nhà gỗ lạnh giá cô thấy còn ít khủng khiếp hơn là cuộc sống ở nơi vùng đất băng giá này, giữa những con người không quen biết, không hiểu và xạ lạ.

- Cô bị mất hoàn toàn nghị lực rồi đấy, cô gái đáng mến ạ! Cô cần phải trấn tĩnh lại, giũ sạch nỗi chán chường đi. Ở đây, ở Narưm này, không chỉ có thú, mà còn có cả những con người. Mà trong số họ có cả những con người ở lại đây một cách tình nguyện, do chính kiến của mình. Và cô cứ hình dung xem - họ không chỉ có những nỗi đau xót và u buồn, mà có cả những niềm vui kia. Phải, phải, những niềm vui... Một trong số người ấy đang ngồi trước mặt cô.

Glaphira nghe ông Gôrbiacốp một cách lơ đãng, dửng dưng, nhưng không chỉ có lời lẽ của Gôrbiacốp mà chủ yếu là thức ăn ngon lành mang từ nhà viên trưởng thôn đến dần dà đã đem lại sức lực cho cô.

Ông Gôrbiacốp ở lại cho đến khi Glaphira trở lại tình trạng sức khỏe bình thường và đi lại được, cho đến khi bà con mugích chở củi và khuân đến cho cô các đồ ăn thức uống, cho đến khi dân làng bốc hết những đống tuyết phủ kín căn nhà gỗ của cô.

Rồi một tuần sau ông Gôrbiacốp lại trở lại đây. Glaphira đã bình phục, ngượng ngùng đón ông, sợ không dám nhìn vào mắt ông. Ông Gôrbiacốp không một lời nào nhắc nhở đến chuyện đã qua, không một tiếng nào tỏ ra răn dậy và khuyên nhủ. Ông kể lại một cách tin cậy và đơn giản cho cô nghe về bản thân mình, về nỗi bất hạnh của mình cách đây ít lâu, về đứa con gái Pôlia côi cút của mình, mà từ nay đối với ông quí giá hơn hết thảy trên đời, về lời thề nguyền đã nung nấu tâm can ông: sống cho đến trọn đời ở đây, ở Narưm này, ở bên cạnh ngôi mộ vợ và sẽ không làm tủi hương hồn bà bằng bất cứ điều gì - cả lời nói cũng như việc làm.

Sự tin cậy ấy của Gôrbiacốp đối với một con người ít quen biết đã làm rung động tâm can Glaphira.

- Ông là người anh trai của tôi, ông Gôrbiacốp ạ. Người anh trai cùng nỗi bất hạnh! - Glaphira thốt lên. - Tất cả những gì ông làm khi ấy, khi cái chết đã đứng bên đầu giường tôi, mỗi người cao thượng đều có thể đã làm. Nhưng chỉ là người anh em mới có thể giãi bày những điều sâu kín của lòng mình cho người khác một cách chân thành vô biên đến như vậy.

Glaphira òa khóc, và gương mặt gầy gò của cô đột nhiên trở nên rạng rỡ, trang trọng đến đau đớn và đáng yêu không tả được. Gôrbiacốp lặng đi, cảm thấy những cơn co thắt cũng đang chẹn lấy cổ ông.

Từ cuộc gặp gỡ đó, giữa họ hình thành những quan hệ quả thực là rất hiếm khi xảy ra: những quan hệ cởi mở, chất phác, gần như ruột thịt. Họ thỏa thuận xưng hô với nhau bằng anh em và gọi nhau bằng tên. Bây giờ họ biết về nhau hầu như tất cả mọi chuyện. Phải, hầu như tất cả mọi chuyện, nếu không kể điều bí mật thiêng liêng mà Gôrbiacốp nắm được với tư cách là ủy viên Ban chấp hành đảng bộ bônsêvích bí mật ở Narưm, là đầu mối nắm trong tay tất cả các đường dây liên lạc của Đảng, trải từ các làng Narưm đến thủ đô của đế quốc Nga - Pêtrôgrát và đến nhiều thành phố các nước khác, những nơi mà các nhà cách mạng bônsêvích Nga đang tạm lánh.

Thành thực ra mà nói, thì sau khi đặt những mối quan hệ chân thành với Glaphira, ông Gôrbiacốp đã nhiều lần nghĩ tới chuyện làm cho cô quen với các ngọn nguồn của tư tưởng và hành động cách mạng của Đảng. Glaphira là nạn nhân trầm trọng của sự bất công xã hội. Tình cảm và suy nghĩ của những người cùng khổ gần gụi và dễ hiểu đối với cô. Còn với ông, Gôrbiacốp, thêm vào đấy nữa, trên đoạn đường giữa Narưm và Parabên này đang thiếu một người của mình, có khả năng cho nương nhờ, sưởi ấm, đảm bảo an toàn cho đồng chí này hay đồng chí khác chạy trốn theo quyết định của đảng ủy bí mật.

Chính vì vậy mà thỉnh thoảng đến thăm Glaphira, Gôrbiacốp lần nào cũng cố gắng khêu gợi ở cô sự quan tâm đối với cuộc sống xã hội, kể lại các sự kiện ngoài mặt trận, tâm trạng binh lính, ông không lựa chọn những từ ngữ quá ư thận trọng, khi cần phải phê phán chính phủ Nga hoàng về sự bủn xỉn, về những khoản chi bần tiện mà chính phủ bỏ ra cho trường học và bệnh viện. Và ở Glaphira qua biểu hiện của cặp mắt đôi khi sáng rực lên, qua thái độ cô hăng hái ủng hộ các ý kiến nhận định của ông, Gorbiacốp có cảm giác rằng ông đang tiến gần đến mục tiêu tuy có chậm nhưng đúng: Glaphira dần dà đi đến chỗ tham gia một cách có ý thức vào cuộc đấu tranh cách mạng.

Nhưng thực ra Gôrbiacốp còn xa chân lý đến chừng nào! Ông thậm chí không thể hình dung ra được là sự xuất hiện của ông bên Glaphira đã khơi dậy trong cô một nếp tình cảm và suy tư hoàn toàn khác hẳn. Những lần ghé thăm ngắn ngủi và khá hiếm hoi của ông càng tô đậm thêm nỗi cô đơn trong tâm trí cô, nỗi cô đơn giày vò cô mỗi ngày một mạnh hơn. Mỗi lần ông ra về cảm giác bơ vơ bó tay khủng khiếp trước những đòn giáng của cuộc sống khắc nghiệt, những đòn giáng đe dọa cô từ bất cứ phía nào mà cô định bước tới, trải ra trước mắt cô càng thêm rành rọt hơn.

Và Gôrbiacốp còn khơi lên trong cô một tình cảm nữa: bản năng của người phụ nữ còn chưa trở thành người vợ và người mẹ, nhưng khao khát kêu gọi người ấy thực hiện tiếng gọi của thiên nhiên. Gôrbiacốp thậm chí cũng không ngờ rằng Glaphira có cảm tình sâu sắc với ông như với một người đàn ông và cô đã phải tốn nhiều công sức kìm mình để khỏi thổ lộ với ông điều thầm kín nhất của đời mình. Gôrbiacốp, con người thông minh sắc sảo và toàn vẹn ấy, còn không biết một chi tiết vô cùng quan trọng nữa: không phải chỉ một mình ông để ý đến Glaphira, mà cả những người, nếu có thể nói như thế được, những người của phía bên kia, cũng chú ý đến cô.

Vào ngày lễ trong tuần đại trai, một cha đạo cùng với thầy trông coi đồ đã từ Narưm về làng, nơi Glaphira ở. Thu hút đám học trò tham gia vào lễ rước thánh thể, cha cùng với thầy phụ lễ không thể không chú ý đến cô giáo lặng lẽ, nhưng đầy vẻ tự hào. Thầy trông coi đồ lễ Vônhiphati đặc biệt có cảm tình đối với cô giáo. Ông ta không còn trẻ trung gì, hơi nặng tai, khi ra ngoài trời mắt nheo như thong manh dở, nhưng hoàn cảnh con người độc thân, dù sao cũng đã đạt được một cái gì đó, cho phép ông ta cư xử với một thái độ khá tự tin trên sóng gió đường đời.

Cuộc đời, những con sông con suối của đời vốn kỳ quặc đỏng đảnh, và chẳng ai biết trước, chúng sẽ ngoặt dòng và nổi sóng ở chỗ nào, ra sao và vì sao. Và trong câu chuyện này cũng xảy ra như vậy. Thầy giữ đồ lễ Narưm Vônhiphati đột ngột đứng trước khả năng nhận được chức sắc thầy trợ tế. Chuyện cưới xin buộc phải lo gấp, bởi vì theo các giáo điều kẻ hầu chúa ở chức sắc như vậy không thể được chấp thuận trong tình trạng độc thân.

Vôniphati không phải đắn đo lâu. Từ Narưm đến nhà Glaphira ngựa tốt phóng chỉ mất hai giờ đồng hồ. Nỗi kinh hoàng Vônhiphati gây cho người mình lựa chọn thật là nặng nề. Glaphira bỏ chạy ra khỏi làng, vào rừng, và ở đó, nhìn lên bầu trời lạnh lùng, hờ hững, nước mắt đầm đìa và đau khổ cô quyết định tương lai cuộc đời mình. Nếu không nói gay gắt hơn, Vônhiphati ít gây được thiện cảm đối với cô, nhưng - và về điều này không thể nghĩ tới mà không run sợ - ngay lập tức, chỉ sau một tuần lễ, là cuộc sống lạnh lẽo và đói khát của cô sẽ chấm dứt và trước cô sẽ dựng lên tấm lá chắn có khả năng dù đại khái chăng nữa cũng che chở cho cô tránh các đòn giáng của số kiếp cuộc đời. Chuyện tương tự thế này ở nước Nga không có gì mới, đã gần như là chuyện muôn thuở, nhưng vì thế mà ai sẽ được nhẹ gánh hơn?

Còn Vônhiphati thì gặp may ông ta không phải ngồi lâu ở chức vụ trợ tế. Do chỗ cha địa phận Parabên về theo chúa đột ngột, Vônhiphati được nhận xứ đạo.

Đến mùa xuân, đúng vào lúc nước lũ, một chiếc thuyền lớn chở của cải và người dong vào nhánh sông Parabên. Đó là đức cha Vôniphati cùng với Bà vợ đến thăm. Ông Gôrbiacốp đã biết việc Glaphira bỏ đi sang thế giới khác, xa lạ đối với ông và đáng căm ghét, và, nói của đáng tội, ông cũng không phải suy nghĩ day dứt quá nhiều về chuyện này. Tất nhiên, ông xót xa vì cái chuyện bị nhầm lẫn trong các ý niệm của mình. Nhưng điều này ngày một ngày hai cũng sẽ qua đi, như đã qua đi nhiều chuyện khác. Tuy nhiên, quỉ tha ma bắt thật, có một điều làm ông Gôrbiacốp không yên lòng: với ông, một người tai mắt trong địa phương này, thêm vào đấy lại đóng vai một thần dân trung thành với ngai vua, không thể không đến thăm đức cha mới, không tỏ ra quan tâm đến ông ta, trong cái giờ phút trọng đại ông ta lãnh chức cai quản cái nhà thờ thánh Mikhain và xứ đạo, gồm hầu như cả một vùng. Nếu không làm việc đó, thì tức khắc hành động của Gôrbiacốp sẽ được nhìn nhận một cách bất lợi cho ông, là hại cho thanh danh vững vàng của ông. Ông Gôrbiacốp suy tư, buồn bã, đi đi lại lại trong phòng; cân đi nhắc lại. Nhưng có điều là ông đã làm cuộc sống của mình phức tạp lên một cách vô ích.

Ngay ngày hôm chiếc thuyền lớn từ Narưm cập bến Parabên, vợ ông giáo sĩ trông coi bữa ăn nhà thờ đã mang mảnh thư của Glaphira chạy đến nhà ông Gôrbiacốp. Glaphira xin ông Gôrbiacốp cho phép cô đến thăm ông, và cho phép ngay lập tức ngay ngày hôm nay.

- Vâng, nếu như đức bà khó ở, thì bác Uliana ạ, bác chuyển lời cho bà, mời bà đến nếu như có thể, ngay bây giờ, - Gôrbiacốp bảo người đưa thư, vì biết rằng việc đến thăm ông y sĩ, thêm vào đấy lại được phép của ông, thì ai cũng có quyền và điều đó không gây điều tiếng gì trong làng.

Glaphira dường như vẫn đứng ở góc phố chờ câu trả lời của ông. Cô lập tức lao tới nơi. Xộc vào phòng làm việc của Gôrbiacốp và không nói với ông một lời nào, cô quì sụp xuống trước ông, òa lên khóc nức nở, cất lời, giọng kích động đến cực độ:

- Phêđo, anh đánh em đi, vả mạnh vào vì cái tội phản trắc đê mạt và hèn hạ, vì tội phung phí những nhiệt tình cao thượng của anh. Ôi những kẻ phản trắc, ôi những quân nuốt lời thề... Trên đời không có, không có giống nào kinh tởm hơn là chúng... Nào anh Phêđo, anh đánh em đi! Anh đánh đi rồi anh tha thứ cho em. Em đã hoảng sợ cuộc đời, hoảng sợ đấu tranh... Nào anh bảo cho em biết, anh khinh em phải không? Khinh em ư?

«Thần kinh... con bệnh tâm thần điển hình... cũng may, rất may là mình không lôi kéo cô ta vào công tác bí mật... Trong giây phút khó khăn cô ta có thể tiết lộ, gây ra tai họa, phá vỡ hết cả tổ chức», - nghe giọng nói kích động của Glaphira, Gôrbiacốp thầm nghĩ.

- Glaphira, đứng dậy nào, và cô ngồi xuống đây, - Gôrbiacốp nói một cách kiên quyết, tính toán làm thế nào để cô ta không trở nên đối lập chống lại ông và đồng thời cũng lại bảo toàn công tác bí mật của mình cho cách mạng, cho đảng.

Glaphira ngồi lên ghế, vẫn còn thút thít và cầm tấm khăn bằng batít sức nước thơm che khuôn mặt đầm đìa.

- Glaphira, cô nghe điều tôi nói với cô đây: ai có thể sống và muốn sống ra sao thì tùy người ấy. Người muốn đấu tranh sẽ tìm ra môi trường hoạt động, nơi cuộc đấu tranh sôi sục. Người khao khát yên ổn sẽ tìm ra yên ổn. Cô đã hành động theo như lương tâm cô mách bảo cho cô.

- Lương tâm mách bảo ư?! Nhưng nếu cái lương tâm ấy ngày đêm cắn rứt em đây! Em biết làm gì hả anh Phêđo?! Làm gì? - Glaphira chắp hai tay lại đưa ra sau ôm lấy đầu.

Gôrbiacốp không vội trả lời.

- Làm gì ư? - cuối cùng sau khi im lặng kéo dài ông mới nói: - Sống, Glaphira, sống tiếp làm người. Mà làm người thì có thể ở bất cứ hoàn cảnh nào. Trong hoàn cảnh của cô cũng vậy. Không lẽ quanh cô không phải là người hay sao? Không lẽ họ không cần sự giúp đỡ? Chính bản thân cô đã nuốt nỗi đắng cay đến ứa nước mắt thì cô phải biết sự quan tâm giúp đỡ của người khác quí giá đến chừng nào, khi cuộc sống bẻ ngang số phận của cô, khi nỗi bất hạnh chà đạp cô...

Đưa mắt liếc nhìn Glaphira, Gôrbiacốp thấy khuôn mặt cô rạng rỡ ra, đôi mắt cô sinh động và hơi thở trở nên nhịp nhàng hơn. Ông cứ nói, nói tiếp, cố sao trong ký ức của cô mãi mãi in sâu hình ảnh đẹp đẽ bao la và lòng nhân ái của Chúa Giêxu, tuôn trào ra từ tâm khảm ông. Bởi vì trong những cuộc trò chuyện trước đây với cô ông nói ra quá nhiều những suy nghĩ qua đó không còn nghi ngờ gì về các lý tưởng xã hội của ông: ông là nhà cách mạng, ông đang cầm mai đào không mệt mỏi huyệt sâu để chôn vùi cái thế giới cũ này. Bây giờ đòi hỏi phải làm nhòa đi ít nhiều những ý kiến phán xét của mình, nhuốm chúng thành các công thức mập mờ của chuyện thông cảm giữa những người đau khổ và điêu linh, nhưng cũng không đẩy xa người phụ nữ đi, không làm tổn hại mối thiện cảm chân thành của cô ta đối với mình. Muốn gì thì gì, sống hòa thuận và thân ái với cô ta, ông có thể trông mong, nếu không phải vào sự giúp đỡ trực tiếp của cô ta, thì cũng vào sự thông cảm đồng tình gián tiếp trong một số công việc. Ngay cái việc ông sẽ biết được trong nhà của cha người ta làm gì, những tin tức gì từ tất cả mọi điểm khác nhau của vùng đất rộng lớn chảy đến đấy, cũng không phải không giá trị!

- Cô biết không, Glaphira, tôi hài lòng là cô không còn phải sống độc thân nữa, mà đã có những thứ đầy đủ, ấm áp rồi. Còn thần kinh của cô thì sẽ chữa khỏi thôi. Tôi cho cô ít thuốc nước: rễ hiệt thảo, cà độc dược, lam chuông, Cô chịu khó uống. Cam đoan với cô là sẽ công hiệu...

Ông Gôrbiacốp lôi trong tủ con ra một cái chai nhỏ đựng thuốc và trao cho Glaphira.

- Anh là thiên thần của em, anh Phêđo! - Cô nhảy tâng tâng, hôn vào bên má mọc đầy râu cứng quèo và sực mùi thuốc lá của ông, bắt đầu mời ông đến chơi.

- Anh cứ đến tự nhiên, thế nào cũng đến và không khách sáo gì hết... Vôniphati dù là cha cố đấy, nhưng đâu phải là thánh, cũng thích chén chú chén anh. Còn em thì em sẽ vui biết chừng nào. Với em anh là ánh sáng duy nhất trên cửa sổ ở nơi đây...

5

Từ cái lần đầu tiên Glaphira đến thăm tới nay đã trải qua biết bao thời gian. Không phải một, hai lần nữa mà thôi, cô tìm đến ông Gôrbiacốp nhờ cậy che chở cho cô trước cuộc sống phè phỡn và ngu độn. Những cơn hối hận tuyệt vọng, những nỗi u sầu, những chuyện phát giác ra Vônhiphati như một tên bợm nhỏ nhen, nhiều khi hành hạ cả đám con chiên tăm tối và cả tin, lòng căm ghét dữ dội đối với «sự phản trắc» của mình không cản trở cô tổ chức các bữa ăn trưa ăn tối ầm ĩ, thức ăn thức uống tràn trề, có mặt đủ các quan khách giàu sụ cũng như các vị chức trách cảnh sát ở Narưm, tổ chức ca hát có đệm đàn ghi ta các bản tình ca và ca khúc Xưgan nội dung khá là phóng túng.

Mọi chuyện xảy ra trong cuộc sống của Glaphira, Gôrbiacốp đều biết trước tất cả mọi người. Đôi khi sự tin cậy của bà cố trẻ đặt ông vào tình trạng khó xử, ông phải giấu nỗi bối rối của mình dưới thái độ bình thản giả tạo, nhưng ông không thể để mất đi những quan hệ này, một tấm màn che chở tốt như vậy cho các hoạt động của mình.

Cha Vôniphati biết rằng bà vợ ông ta ngưỡng mộ ông y sĩ ít lời, vẻ ngoài cau có này, nhưng không hiểu vì sao đó ông lại không ngờ vực gì ở lòng cao thượng của ông Gôrbiacốp và không chỉ không ghen tuông gì ông vì nàng Glaphira yêu quí, mà còn vui mừng và hài lòng, khi vời được ông Gôrbiacốp đến nhà chơi một hai giờ đồng hồ. Mọi chuyện đó được giải thích rất giản đơn thường tình: không phải bất cứ ai cũng có thể chung sống dưới một mái nhà với con người tính khí thất thường, đồng bóng như Glaphira. Thì ra, ông cha vẫn lập luận theo đạo lý cổ xưa: mặc trẻ muốn đùa nghịch thế nào cũng được, miễn là đừng có khóc...

...Lần này, ông Gôrbiacốp đã đoán nhầm: Glaphira không định giãi bày tâm sự gì với ông. Chuyện hóa ra lại tồi tệ hơn nhiều.

- Anh Phêđo, em mang tin không vui đến cho anh.

«Không lẽ có chuyện gì lọt ra có liên quan đến cuộc chạy trốn của Akimốp?» - ông Gôrbiacốp thoáng nghĩ, và ông liền chú ý đề phòng.

- Glaphira, cô định làm tôi kinh ngạc về điều gì thế? - giấu nỗi hồi hộp dưới nụ cười, ông Gôrbiacốp hỏi, cố không để Glaphira nhìn thấy đôi mắt lo lắng của mình.

- Vôniphati nghe một mụ ở Gôlêsikhinô xưng tội. - Glaphira nói. - Chuyện này chuyện nọ. Hỏi gì, mụ cũng chỉ trả lời có một điều: «Thưa cha, con có tội, con có tội». - «Ừ, - Vônhiphati hỏi, - con dối trá chăng?» - «Con đã dối trá, - mụ ta nói, - thưa cha, con đã dối trá». Đáng ra mụ nói thế là đủ, cái mụ ngu ngốc ấy. Đằng này lại không, bắt đầu kể đầu đuôi xuôi ngược... Mụ nói: «Con đã nói không đúng sự thật với ông cảnh sát, khi ông căn vặn con về chuyện tên tù trốn từ Narưm. Con có nhìn thấy hắn, thấy hắn lần mò qua các bụi thùy liễu, con còn nhìn thấy hắn lần khác nữa: cái ông lưu đày Phêđốt đã dẫn hắn đến rừng bá hương phía ngoại Bônsôiê Nhêxtêrôvô, Cả hai, - mụ nói, - đều đi bàn trượt tuyết, mang súng».

Glaphira im lặng, húng hắng ho không lấy gì làm tự nhiên cho lắm, lấy khăn lau đôi môi. Ông Gôrbiacốp có cảm giác cô ta cố ý làm việc ấy, cho ông có điều kiện suy nghĩ về sự cố này.

- Thế thế, thế đấy Glaphira! Rồi sao nữa, - ông Gôrbiacốp hỏi, giọng vui vẻ, đi đi lại lại trong phòng và hút tẩu.

- Còn mọi chuyện tiếp theo, anh Phêđo, anh có thể hình dung ra: Vônhiphati về tới nhà tất nhiên là bắt đầu bàn tính: có nên nói lại cho ông cảnh sát không nhỉ? Có thể, mụ đàn bà ba hoa không phải bâng quơ. Có thể, người ta bày trò kiểm tra ông ấy chăng? Ông ấy bảo, ở Narưm này, người của ty cảnh sát mỗi làng có tới dăm nhân viên mật vụ chứ không ít.

- Về chuyện này thì ông Vônhiphati nói đúng đấy, hoàn toàn đúng. Nhân viên mật vụ có quá đủ. Nhưng ông ấy ngờ vực mụ đàn bà là uổng. Phải thuyết phục ông ấy về chuyện này, Glaphira. Mụ nói nhăng nói cuội do chỗ quá nhiệt thành, trong cơn kích động xưng tội. Với những loại người tâm thần thường xảy ra như thế luôn. Tôi với ông Phêđốt đi bàn trượt tuyết đấy chứ. Chúng tôi đi săn gà rừng ở các rừng bá hương ngoài Bônsôiê Nhêxtêrôvô. Thế mà mụ lại nói: tên trốn tù!

- À ra thế kia đấy! - Glaphira thốt lên, nhưng qua ánh mắt của cô thì Gôrbiacốp hiểu ra rằng cô ta không lấy gì làm tin ông. - Nhưng dù sao đi nữa, anh Phêđo, em cũng quyết định báo cho anh biết. Nếu người trốn tù quả thực được anh che chở, thì anh với người ấy phải cẩn thận, - Glaphira nói tiếp, hạ thấp giọng.

- Cám ơn cô, Glaphira, nhưng có điều tôi nói thành thực với cô: tôi chẳng có quan hệ gì đối với những người trốn tù. Chính cô cũng biết đấy, không có chuyện ấy công việc của tôi cũng ứ tận cổ, còn những người đi đày thì hầu như ngày nào chẳng bỏ trốn. Còn cái anh trốn tù Narưm độ mùa thu có lẽ đã lần về tới các thành phố rồi đấy, Không lẽ anh ta vẫn còn chịu ngồi ở đây, vùng Parabên này ư?! - ông Gôrbiacốp khéo léo xoay người trên gót giày, búng đầu ngón tay kêu một cách ngang tàng, thay đổi giọng điệu, nói: - Mà thôi, thì kệ họ với Chúa, Glaphira, kệ cả những người trốn tù cả các ông cảnh sát! Tốt hơn là cô nói cho hay, cô sống ra sao? Hình như đã lâu rồi không nghe tiếng cô, không gặp mặt cô.

- Em đang lo thu xếp tổ chức mừng sinh nhật của Vônhiphati, anh Phêđo ạ, Em hi vọng rằng anh sẽ không quên bớt chút quan tâm tới ông ấy?

- Sao cô lại nói vậy, làm sao có thể như thế được! Thế ngày nào nhỉ, nếu như không phải là bí mật.

- Vào ngày chủ nhật. Đúng hai giờ trưa. Anh đừng quên đấy. Mà anh có quên em sẽ nhắc. Anh nhớ nhé. Không có anh là mọi người không ngồi vào bàn đâu đấy.

- Thế khách khứa có nhiều không, Glaphira?

- Anh Phêđo ạ, sẽ có các vị khách lớn đấy. Mặc dù hiện thời cái đó còn là bí mật, nhưng mọi người đều hồi hộp ghê gớm, đặc biệt là anh Vônhiphati. Đức giáo chủ sẽ đến đây thật không đúng lúc. Mà người ta bảo, người không phải đi một mình. Cùng với người có cả cảnh sát trưởng huyện. Thế là buộc phải mời cả ông ta. Vônhiphati vừa nhận được tin từ Cônpasêvô.

- Lẽ đương nhiên! - ông Gôrbiacốp thốt lên và im lặng một chút, nói thêm: - Vậy thì, Glaphira, xoay xở đi, đừng để mất mặt trước các nhân vật quan trọng. Thành thực mà nói, cả tôi cũng chưa từng có mặt trong một đám quí khách như vậy. May mà cô nói cho tôi biết. Chứ không thì khéo tôi lại tha đôi ủng thường, mặc áo da thuộc như chỉ có người nhà với nhau. Tôi sê chú ý.

- Nhưng anh đừng có thổi phồng quá, anh Phêđo! Một thời gian em đã quan sát chán đám cử tọa này ở nhà bố em. Và cũng khóc hết nước mắt. Thường xảy ra chuyện, họ uống say, họ sán đến...

- Thì bấy giờ cô là cô gái không ai che chở, còn bây giờ, - là phu nhân rồi, lại là bà cố.

Glaphira bật dậy, xua hai tay, trong đôi mắt cô bùng lên những đốm lửa dữ dội.

- Anh chớ khơi lại, anh Phêđo, làm đau lòng, đừng chạm vào những vết thương!

Ông Gôrbiacốp lặng thinh, cúi đầu hối lỗi, rõ là ông đã chạm phải không đúng sợi tơ lòng. Glaphira vội ra về. Ông Gôrbiacốp giúp cô mặc áo ấm, đi ra hiên cửa, chia tay chúc cô mọi điều tốt lành nhất. Cô quay lại nửa người, nhắc:

- Hẹn chủ nhật đấy, anh Phêđo.

6

Glaphira vừa khuất sau các đống tuyết, ông Gôrbiacốp vội mặc áo lông lửng, đội mũ lông, đi găng và ra ngoài sân. Ở đây, ở trong cái nhà kho nho nhỏ, trong đống củi, có gộc cây đục rỗng lòng. Nó đã đợi giờ phút của nó quá lâu. Cuối cùng thì giờ phút ấy đã tới.

Chà một ngày mới đáng nhớ làm sao, mãi suốt đời không thể quên được! Thoạt đầu một cuộc đụng độ với viên cảnh sát, sau đó là vợ cha cố xuất hiện với những tin tức không vui. Đã bao nhiêu năm trời ông Gôrbiacốp đi trên lưỡi dao, nhưng tình trạng hiểm nghèo như thế này còn chưa bao giờ gặp phải. Tất nhiên có thể sự việc sẽ dịu đi thế nào đấy, nhưng ông sẽ không ngồi bó tay. Một khi kẻ thù còn chưa có được những chứng cớ chính xác về công việc bí mật của ông, cần phải làm cho mình an toàn khỏi vướng vào những sự phức tạp khác có thể. Và điều quan tâm đầu tiên của ông là các giấy tờ.

Ông Gôrbiacốp thận trọng lấy giấy tờ từ trong cái ve đựng thuốc ra, đem vuốt phẳng trên đầu gối, đọc lướt qua, sau đó cuốn lại vừa cái lỗ hổng trong gộc cây bạch dương.

Đây, ông mở một cuốn vở học trò, đưa mắt lướt qua các dòng chữ ngoằn ngoèo khó đọc bằng mực xanh. Đây là biên bản hội nghị đảng của những người bônsêvích Narưm. Bấy giờ ở hội nghị này cả bọn mensêvích, cả bọn cách mạng xã hội, cả bọn dân chủ lập hiến đều bị một đòn nặng. Cả những kẻ a tòng của chúng - những tên cơ hội đủ các màu sắc - cũng không quên được. Nụ cười thoáng nở ra trên môi ông Gôrbiacốp. Ông nhớ lại ngay một số chi tiết của cuộc hội nghị đáng ghi nhớ này. Cuộc hội nghị diễn ra trong một hai ngày: thoạt đầu ở trong khe núi sau làng dưới hình thức một cuộc vui chơi, rồi sau đó ở căn nhà một đồng chí ốm. Trong khi mọi người phát biểu, ông ngồi mặc áo choàng trắng, tay cầm ống nghe, sẵn sàng nhận trách nhiệm trong bất cứ giây phút nào. Kể ra, cửa dự phòng qua cái nhà hầm ngỏ cũng sẵn sàng. Nhưng mọi chuyện đã diễn ra tốt đẹp. Cả những viên chức cảnh sát công khai, cả bọn mật vụ của chúng, cả các địch thủ tư tưởng của những người bônsêvích thuộc các đảng phái khác đều chẳng hay biết gì về cuộc hội nghị xảy ra. Mà hội nghị này thật cực kỳ quan trọng. Không chỉ ông Gôrbiacốp, tất cả các đại biểu tham gia hội nghị ra về trong lòng đều hoàn toàn sáng tỏ về các vấn đề quan trọng nhất của cuộc sống: chiến tranh, hòa bình, cách mạng. Dù đường tới Narưm có xa xôi cách trở biết bao nhiêu, nhưng ở đây cũng nhận được các tin tức chính xác về Hội nghị Đảng ở Praha, về các hội nghị Cracốp, và Pôrôninô của Ban chấp hành Trung ương với các cán bộ Đảng.

Để cuốn vở ấy vào lỗ hổng ở gộc cây, ông Gôrbiacốp vớ một cuốn vở khác. Ồ, chính quyền hiện nay hẳn không tiếc tiền của để có được cuốn vở mỏng này: ở đây có tất cả các địa chỉ, các chỗ liên lạc và các đảng ủy, mà những người bônsêvích Narưm vẫn liên hệ. Địa chỉ viết bình thường, mặc dù nấp dưới tên các hiệu thuốc. Cuốn vở mỏng manh này mà rơi vào tay kẻ thù thì chúng hẳn có thể đã khai thác ra được nhiều điều để gây tội ác chống cách mạng.

Khi tất cả giấy tờ đã xếp đặt xong, ông Gôrbiacốp đậy chặt nắp. Những mảnh vỏ bạch dương cũ kỹ, nhưng chắc chắn đã che kín vết khoét. Gộc cây chẳng có gì khác một gộc cây. Những gộc cây như thế này sân nhà nào mà chẳng đầy ra.

Bây giờ cần đem gộc cây này ra nhà kho và nhét nó vào bên đống củi bạch dương khô ở trong góc, giữa đống gỗ gẫy hỏng đã tích lũy lại trong bao nhiêu năm rồi. Ông Gôrbiacốp đã thấm mệt, bả vai nhức nhối, mạng sườn mỏi rời, đầu đau ong ong. «Đợi đến sáng mai chăng? Lúc này ở nhà kho tối lắm», - một ý nghĩ mê hoặc thoáng qua và ông muốn đi nằm ngay mà thiếp ngủ. Nhưng cảm giác tai họa đang đến gần mà ông đã có từ lúc chạm trán với viên cảnh sát vẫn canh cánh. Những tin tức đáng lo ngại mà bà vợ ông cố đạo đem đến, cũng không làm ông vui. «Không, không, Phêđo, việc này không thể trì hoãn được. Phải làm ngay tức khắc», - ông tự bảo mình và ông mệt mỏi đưa bước ra phòng ngoài.

Trên cái giá gỗ cạnh bếp lò có chiếc đèn lồng. Ông Gôrbiacốp châm đèn, mặc áo lông, đội mũ lông, trở lại phòng làm việc lấy gộc cây. Ông cắp nách gộc cây, lấy vạt áo lông che cây đèn nhấp nhảy, bước ra hiên nhà. Sân nhà ông được bao bọc bằng một tường rào gỗ có trát cành nhỏ trộn rơm, như sân mọi nhà ở vùng Narưm. Nhưng cửa rào ra vườn rau bỗng mở toang, và luồng gió tuyết thốc qua đấy như thốc vào ống khói. Gió đập vào ngực ông té tát, tuyết lạnh buốt. Chùi mặt vào cổ áo, ông Gôrbiacốp lần mò trong đêm tối bưng tối bít tìm ra tới nhà kho. Ở đây sau bức tường gỗ dán gió không đáng sợ. Ông Gôrbiacốp đặt cây đèn lên đống củi, để gộc cây xuống đất. Dùng rìu, ông dọn sạch một chỗ ở góc nhà để đặt cái gộc cây, chính cái chỗ mà trước đây nó đã nằm chờ đợi giờ phút của nó, sau đó cũng lại dùng rìu ông dồn rác rưởi vùi nó đi. Nhìn quanh trong bóng tối, ông Gôrbiacốp ném thêm mấy khúc củi khô vào góc nhà và, sau khi tắt đèn, ông đi trở lên nhà.

Bước lên hiên cửa, ông Gôrbiacốp dừng lại. Bão tuyết vật vã gầm rú, rên rỉ, khóc lóc. Đâu đó xa tít đầu kia Parabên, có tiếng chó sủa điên loạn. «Hẳn là chó sói lang thang quanh nhà», - ông Gôrbiacốp nghĩ bụng.

Ông đóng cửa cài then ngoài phòng đệm, bước vào nhà trong, thoạt đầu tắt đèn ở phòng ngoài, rồi sau đó ở phòng làm việc và, cảm thấy thèm hơi ấm, bèn leo lên mặt bếp lò Nga, cười nghĩ thầm: «Người anh em ơi, tự liệt vào hàng các ông già khí sớm đấy. Ông Phêđốt chưa nhường chỗ đâu. Ở đây, trên mặt bếp lò Nga này, thật là thần tiên, thiên đường, ấm áp thật sự cho tâm hồn và thể xác».

PHẦN HAI
KACHIA

Chương một

1

Kachia Kxênôphôntôva đến thành phố Tômxcơ vào một buổi sáng tiết trời ảm đạm: mưa phùn dăng mù mịt, những cây dương trơ trụi ở cái xóm nhỏ bên ga xe lửa đen kịt những quạ là quạ, chúng đậu đầy trên các cành cây, gió thổi từng cơn qua những khe hở giữa các dãy nhà ga, gió lướt trên sân ga và rít lên rầu rĩ.

Một đám người hỗn độn, vẻ mặt khác hẳn nhau, kẻ che ô người mặc áo mưa, lại có người choàng áo khoác, từ thành phố ra, đang đợi đón đoàn tàu. Chỉ có viên cảnh sát mặc áo capốt màu xanh nhạt là nổi bật lên giữa đám người với cái bộ dạng xem thường mưa gió của y. Y cứ bình thản đi đi lại lại trên sân ga, thỉnh thoảng đưa đôi mắt ngán ngẩm nhìn những người đàn ông và đàn bà đang lặng lẽ đứng chờ.

Từ trên cửa ra vào của toa tàu, Kachia chăm chú nhìn xuống đám đông đang nhộn nhạo lên khi đoàn tàu sắp tiến vào sân ga. Cô gái không nhận thấy có một dấu hiệu nào đáng ngại. Tuồn khỏi bậc lên xuống toa, Kachia vội vã đi đến cửa ga ra thành phố, vượt lên trước cả những người phu khuân vác.

Các loại xe ngựa với những cung càng xe kẻ sọc, nhiều chiếc đã căng mái sẵn sàng đón khách và chở hàng, đã choán hết quảng trường hình tròn trước nhà ga.

- Nào, tiểu thư, xin mời cô! Chúng tôi sẽ phóng đến bất cứ hang cùng ngõ hẻm nào của thành phố nhanh như đi trên thảm bay.

Mấy người đánh xe ngựa chạy nhào đến bên cô gái, gần như muốn giằng chiếc vali khỏi tay cô.

Kachia nhìn khắp lượt mấy bác xà ích lúc này đã ướt mèm dưới trời mưa thu, và không hiểu sao cô lại chọn một bác già nhất trong bọn, râu tóc bạc phơ mọc sát đến tận mắt

- Nhà số mười bốn, ngõ Bôlốtnưi. Ông làm ơn, - Kachia nói bằng cái giọng trầm rất du dương của cô.

- Hình như là cô gái đồng trinh trong đội đồng ca của nhà thờ thì phải, - một bác xà ích nói lên nhận xét của mình.

Ông già rậm râu mà Kachia vừa chọn, xách chiếc vali của cô, rồi nhẹ nhàng và khéo léo nhảy lên ghế xà ích, ông ta cho xe dừng lại bên chân Kachia rồi gọi to bằng một giọng rất trẻ:

- Nào, xin mời bà tiểu thư lên cho!

Đứng đã khá lâu ngoài trời lạnh và ướt át, con ngựa lông xám, với hai vệt loang vàng hoe hai bên cạnh sườn, bốn chân đều có đóng móng, nhanh nhẹn cất bước và lập tức chuyển sang phi nước kiệu.

Ngồi thu mình sâu trong lòng của chiếc xe, Kachia ngắm nhìn con đường vắng vẻ của cái thành phố không quen thuộc với vẻ tò mò. Bên phải và bên trái cô là những căn nhà gỗ một tầng và hai tầng, với những khung cửa sơn màu, có chạm trổ, những mái nhà lợp bằng tôn và những cánh cổng bằng gỗ bào chắc chắn. Khói bay lên từ những ống khói xây bằng gạch đỏ, và chỉ có điều đó mới nhắc nhở rằng những căn nhà ấy không phải là những căn nhà vắng chủ, họ vẫn còn ở đó.

Lúc này, khi mà chỉ còn ít giây phút nữa là cô sẽ được nhìn thấy Akimốp, Kachia thấy lòng bồn chồn vô hạn. Cô cảm thấy con ngựa chạy sao mà chậm thế, còn con đường dẫn đến cái ngõ đen đủi ấy, nơi cô phải có mặt, thì sao mà dài vậy.

- Có phải ngõ Bôlốtnưi ở mãi đầu kia của thành phố không, ông? - Kachia hỏi ông già đánh xe ngựa.

- Nó nằm đúng ở giữa thành phố, chúng ta sẽ đến nơi ngay bây giờ, - ông già đánh xe ngựa trả lời và, hiểu nỗi nóng lòng của Kachia, ông bắt đầu dùng dây da quất ngựa.

«Chắc Akimốp không chi tính từng ngày mà còn tính từng giờ nữa», - Kachia nghĩ và đưa tay lên sờ nhẹ vào cạnh sườn: ở đấy có một chiếc túi nhỏ được cài liền với áo trong đựng hộ chiếu và tiền nong chuẩn bị cho Akimốp, có thể cởi ra một cách dễ dàng. Chỉ cần thò tay vào trong áo sơ mi, giằng nhẹ về phía người mình, thế là có thể tùy ý xử sự - giấu sang chỗ khác hoặc vứt nó vào một thùng đựng rác nào cũng được. May thay là cho đến lúc này chưa gặp phải tình huống nào buộc phải làm như thế.

«Ivan sẽ ngạc nhiên biết chừng nào! Anh ấy không thể ngờ là mình sẽ đến!». Kachia nhớ lại mảnh giấy của Ivan mà một hôm cô đã tìm thấy trong chiếc túi tên cai ngục trả lại cho cô ở phòng tạm giam; và trong lòng cô cảm thấy buồn tiếc: «Ivan sẽ phải đi gấp. Có thể rồi sẽ chẳng kịp nói chuyện với nhau cho vỡ lẽ nữa kia».

- Đây rồi, thưa tiểu thư, đến nơi rồi, - ông già đánh xe ngựa nói, đưa mắt qua vai nhìn cô gái, tay giật giây cương và ghìm ngựa.

Cỗ xe dừng lại trước căn nhà gỗ một tầng có móng xây bằng gạch, căn nhà đã xiêu vẹo và lún khá sâu xuống đất. Trước cửa nhà là một mảnh vườn nhỏ với các thứ cây: anh đào, thanh lương trà, cành cây um tùm che kín cả chiếc cửa sổ có treo rèm trắng.

Kachia trả tiền cho bác đánh xe ngựa, xách chiếc vali của mình rồi đi đến trước cửa rào. Bên trái cổng có treo một bảng đề: «Brônhixláp Naximôvích - thợ may lành nghề người Vácsava. Nhận may y phục phụ nữ. Chất lượng ngoại hạng».

Lấy chân đẩy cánh cửa rào, Kachia bước vào khoảng sân vắng, khoảng sân này vào mùa hè thường để trồng rau. Và lúc này đó đây còn lủng lẳng những xác hoa mặt trời, ngổn ngang những đống thân cây khoai tây và lá bắp cải.

Kachia cố tình nện mạnh gót giày lên mặt gỗ của hàng hiên nhỏ dẫn từ cổng vào đến thềm nhà. Cô thở gấp, mặc dầu đã cố ghìm nỗi hồi hộp trước cuộc gặp gỡ quyết định này.

Người ta không trả lời ngay khi nghe tiếng Kachia gõ cửa, và cũng không vội vã chạy ra mở cửa. Chiếc khóa bí ẩn loảng xoảng mãi mà vẫn không chịu mở ra. Kachia có cảm giác như cái việc mở khóa ấy kéo dài có tới hàng thế kỷ, thực ra nó chỉ xảy ra vẻn vẹn có vài giây.

Cuối cùng cánh cửa đã mở ra, và Kachia nhìn thấy trước mặt mình một người đàn ông đứng tuổi, vóc người cao lớn, với cái mũi khá to, với mái tóc bạc húi «cua» và chiếc thước dây bằng vải sơn đeo trên cổ. Người ấy mặc chiếc quần màu sáng và chiếc áo khoác dài, bên trong là chiếc sơ mi trắng đến lóa cả mắt với chiếc nơ ở cổ, đi đôi giày mũi bằng bóng lộn. Người thợ may gây cho ta cái ấn tượng rằng anh ta «không phải» là người ở địa phương này, cái đó đúng là phù hợp với những chữ trên biển quảng cáo: «Thợ may lành nghề người Vácsava».

Đối với Kachia điều đặc biệt quan trọng là chiếc thước dây bằng vải sơn. Chính cái chi tiết này là dấu hiệu đầu tiên nói lên rằng cô đã gặp được người đang chờ đợi cô.

- Chào ông Naximôvích, - Kachia nói, vẫn còn có phần hồi hộp. - Tôi hi vọng rằng đây chính là ông?

- Chào cô. Tôi có thể giúp cô được việc gì cơ ạ?

- Tôi cần may gấp một bộ complê. Kiểu người Anh. Mặc đi làm. Hàng may - nhung len.

Người thợ may lùi khỏi bậu cửa nửa bước và đưa đôi mắt của một ông thợ lành nghề nhìn lướt qua vóc người dong dỏng cao thanh mảnh của cô gái. Không hiểu vì sao ông ta lại chưa vội nói ngay những câu mà nếu không có chúng thì có thể coi như cuộc gặp gỡ này cũng không có nốt.

- Mời cô vào. Tôi quả thực là đang ngập trong đống đơn đặt hàng, cô ạ, nhưng mà tôi cũng khó lòng từ chối nổi cô. May complê phụ nữ kiểu người Anh - đó là chức phận của tôi. Chúa đã phú cho tôi cái khả năng ấy. Những cô gái mốt nhất của Vácsava trước đây đều may ở hiệu của tôi cả đấy.

Lúc này thì không còn gì phải hoài nghi nữa. Những lời cô đang chờ đợi đã được nói ra.

- Xin kính chào ông một lần nữa, ông Naximôvích, và xin cảm ơn nhã ý của ông.

Kachia nói những lời ấy bằng cái giọng kéo dài rất du dương và với một sự mừng rỡ kín đáo nhưng được giấu một cách vụng về. «Bây giờ đây ta bước vào nhà và bỗng nhiên Ivan hiện ra trước mặt ta», - Kachia thoáng nghĩ, và cô hơi nghển đầu lên để có thể qua vai ông thợ may mà nhìn thấy anh sớm hơn một chút.

Đi qua phòng đầu, Kachia bước vào một khung cửa để mở. Trước mặt cô là một gian phòng rộng, đây là nơi ông thợ may làm việc. Bên cạnh một cửa sổ có đặt chiếc máy khâu đạp bằng chân, cạnh cửa sổ thứ hai kê một chiếc bàn, trên bàn đầy những mảnh vải vụn, vải đã đo cắt và rất nhiều kéo. Trong gác, sát tường là chiếc bàn may, có lẽ bác thợ thường cắt quần áo và là những bộ quần áo đã may xong trên chiếc bàn này. Ở khoảng tường trong giữa hai cửa sổ là chiếc tủ đứng rất lớn, mặt gương là loại kính rất tốt, bên cạnh đấy là một tấm bình phong có thể kéo ra đẩy vào như chiếc đàn phong cầm vậy. Kachia đã nhìn thấy trong gương không phải Ivan Akimốp mà là chính bản thân mình. Đoạn đường dài từ Pêtrôgrát đến đây trong toa tàu ngột ngạt đã làm cho cô mệt mỏi vô cùng. Kachia gầy đi, khuôn mặt có nước da ngăm đen của cô ánh lên màu vàng nhợt, bên dưới đôi mắt nâu sẫm thoáng hiện vết thâm quầng, tóc cô tuột ra khỏi mũ, những búp tóc xõa xuống vầng trán. «Chả có gì giống một cô nàng kiểu cách cả», - Kachia nghĩ thầm, tự trách mình.

- Nào, mời cô cởi áo ngoài ra. Chúng ta cùng sang phòng bên cạnh. Nhà tôi sẽ đem nước chè lên để cô uống, rồi cô nghỉ ngơi đi, sau đó ta sẽ cân nhắc mọi chuyện, - Naximôvích nói, đưa hai tay ra đỡ chiếc áo khoác có viền lông sóc màu xám của Kachia.

«Sẽ cân nhắc mọi chuyện. Như thế nghĩa là đã có điều gì đó không ổn rồi, nếu không thì việc gì phải đòi hỏi cân nhắc nữa?» - Kachia chợt nghĩ. Cô rất muốn nói với Naximôvích về công việc chính nhất, nhưng không dám mở đầu. Cửa vào phòng bên cạnh hơi hé mở, và có tiếng ván sàn cọt kẹt dưới bước chân đi nặng nề của một người nào đó. Có thể Naximôvích chưa vội bắt đầu câu chuyện vì còn e ngại sự có mặt của một người nào đó?

Trong khi cởi mũ và áo khoác ngoài và cùng với Naximôvích một lần nữa bước ra phòng đệm để sang buồng bên cạnh. Kachia đã suy nghĩ miên man về nhiều việc. Những ý nghĩ của cô đầy lo âu, làm tim cô đau nhói. «Thế Ivan đâu nhỉ? Chẳng nhẽ cuộc vượt ngục đã hỏng rồi sao? Liệu ta có phải trở về với hai bàn tay trắng?».

Nửa còn lại trong ngôi nhà của Naximôvích, cũng như nửa kia, gồm hai buồng: một buồng - cỡ lớn, kê đầy những tủ đứng, giường và tủ ngăn, còn buồng kia - hơi dài, kê một chiếc bàn tròn và một giường sắt trên có phủ một chiếc chăn bông chần vải màn. Chắc là căn phòng nhỏ này dành riêng cho các đồng chí những khi họ cần nghỉ lại ít ngày. Người thợ may dẫn Kachia vào căn buồng này và nói một cách thân ái:

- Xin cô tạm ở lại đây. - Ông ta đi ra, nhưng lại lập tức quay trở vào dặn. - Cô nhớ cho, nếu có chuyện gì thì: cô tên là Dôxia. Cháu gái gọi tôi bằng bác, từ Pêtrôgrát đến chơi. Mà quả tình, cách đây một tháng, em gái cô là Épghênhia cũng đã từng ở đây... Thôi, cô thay quần áo đi, rồi ta vào bàn ăn.

Ông ta vội vã đi ra, và Kachia nghe tiếng ông ta nói chuyện với vợ ở căn phòng lớn:

- Xtaxia này, tôi đã gặp cô gái rồi đấy. Cô ấy sẽ ra đây ngay bây giờ. Cô ấy đành phải ở lại đây làm khách của chúng ta thay cho Dôxia vậy thôi.

- Thế nhỡ cả con bé kia nó cũng ra thì sao? - người đàn bà nói nhỏ giọng đầy lo âu. Ông thợ may trả lời vợ một câu gì đó, nhưng Kachia không nghe được rõ ràng. Chỉ có một điều cô đã hoàn toàn thấy rõ: đó là Ivan không có ở đây, anh ấy chưa về tới thành phố Tômxcơ này, nơi cô vừa đến.

Kachia mở nắp chiếc vali, lấy trong ví xách tay ra chiếc gương và hộp phấn cùng với lọ nước hoa, rồi vội vàng sửa sang lại bộ mặt của mình.

- Cháu Dôxia, đây là bác gái Xtaxia của cháu, - Naximôvích nhìn vợ, rồi nhìn Kachia nói, vừa mỉm cười qua hàng ria mép bạc trắng. Người đàn bà cao lớn, trong bộ cánh mỏng mặc ở nhà, nhìn Kachia bằng đôi mắt ánh lên cái màu sắc của bầu trời tháng tám, bà ta mỉm cười dè dặt và đi đến bên cô gái đưa tay nhẹ ôm cô.

- Dôxia, ngồi vào bàn đi cháu. Nước chè từ lâu đã sẵn sàng, bác và bác trai cũng chưa ăn.

- Cảm ơn bác Xtaxia. Cháu xin ăn ngay.

Kachia ngồi vào bàn và cô chẳng cảm thấy có chút ngượng ngùng nào cả. Trên khuôn mặt niềm nở của Naximôvích và vợ ông có một cái gì đó làm cho ta thấy rất dễ gần.

- Granhít đáng ra phải về tới đây từ ba hôm trước, chúng tôi đã chuẩn bị chỗ cho anh ấy trên tàu thủy sẵn rồi,- Naximôvích nói, khi bác Xtaxia rót đưa cho cô khách và ông mỗi người một cốc nước chè.

- Anh ấy có thể không may bị bắt ở nơi nào đó trên đường đi không ạ? - Kachia vừa quấy đường trong cốc nước chè vừa hỏi, cô nhìn ông thợ may bằng đôi mắt lo âu.

- Người liên lạc của ta từ trên tàu xuống không khẳng định điều đó, - Naximôvích nói, ông đẩy đĩa bánh mì có phết bơ về phía Kachia và mời cô ăn.

- Có thể đồng chí Granhít vì lý do nào đó mà đã chậm chuyến tàu? - Kachia nói tiếp, không để cho câu chuyện bị đứt đoạn.

- Rất có thể là như thế. Nhưng những người của ta ở Narưm có phải là lũ trẻ con đâu. Họ còn một chiếc tàu dự trữ nữa để cho anh ấy. Đó là chuyến cuối cùng trong năm nay. Ngoài ra anh ấy không thể đi chuyến nào khác nữa.

- Đúng thế, đúng thế, - bác Xtaxia khẳng định thêm. - Sáng nay lúc tôi đi chợ nhân tiện tôi có rẽ qua bến cảng. Tối nay sẽ có tàu từ Cônpasevô về. Người ta nói với tôi: đây là chuyến cuối cùng của mùa tàu chạy, sắp tới nếu tàu chạy nữa thì sẽ nguy hiểm.

- Sao lại nguy hiểm ạ? - Kachia không hiểu.

- Mùa đông đang đến mà cháu, - bác Xtaxia mỉm cười nhìn Kachia. - Ở đây thì mùa đông ập đến trong chớp mắt. Như năm ngoái chẳng hạn, buổi tối đi ngủ tiết trời còn gần như là mùa hè ấy: ấm áp, bầu trời trong vắt, hoàng hôn màu da cam. Vậy mà lúc ngủ dậy, đưa mắt nhìn quanh - tuyết đã rơi dày đến đầu gối, những vũng nước đã đóng băng cứng lại. Đây là Xibiri mà, cháu ạ, Xibiri mà!

- Thưa bác Naximôvích, thế theo ý bác thì liệu Granhít có về chuyến tàu tối nay không ạ? - Kachia hỏi và cảm thấy một nỗi buồn ghê gớm vì cuộc gặp gỡ với Ivan Akimốp bị trễ lại.

Naximôvích nheo nheo mắt, ông đang nhớ lại điều gì, rồi ông nhìn cô gái, đoán biết được cô đang sốt ruột như thế nào trong giờ phút này, ông nói một cách lắt léo:

- Một mặt thì có thể, nhưng mặt khác lại không thể nào về được.

Kachia ngẩng đầu lên chăm chăm nhìn ông thợ may, cố gắng hiểu những lời ông ta nói. Naximôvích xòe bàn tay ra và gập một ngón lại, ông bắt đầu giải thích:

- Vì sao lại không thể về được? Vì: từ Narưm về đến Cônpasevô là một trăm rưởi - hai trăm vecxta, Granhít chẳng phải là con chim, anh ấy làm sao bay qua một khoảng không gian rộng lớn như vậy được. Nhưng cũng có thể lại như thế này, - Naximôvích bẻ gập ngón tay thứ hai xuống, - anh ấy không thể ra khỏi Narưm bằng cách đi theo chuyến tàu, điều kiện không cho phép: bọn chúng kiểm soát chặt chẽ quá. Granhít phải đi bằng thuyền. Đến Cônpasevô thì có thể lên tàu. Và anh ấy sắp sửa về đến đây bây giờ rồi.

- Đúng như thế đấy, anh Brônhixláp ạ. Không biết vì sao em cứ tin chắc là như vậy, - bác Xtaxia phát biểu ý kiến của mình.

Kachia mỉm cười nhìn bà vợ của ông Naximôvích. Cũng có thể bác Xtaxia chẳng tin gì cho lắm vào cái trường hợp thứ hai mà chồng bác vừa đoán định, nhưng bà muốn cho Kachia được vui, muốn cho cô tin vào cái trường hợp tốt lành nhất. Bởi vì đối với bà, một người đàn bà thông minh và từng trải, mọi điều bí mật đều đã lộ ra ngay. Cô gái này vì điều kiện bí mật đã trở thành cháu gái của bà tên là Dôxia, chẳng những là người mà tổ chức đảng cử đến để gặp Akimốp, cô còn là người yêu anh một cách sâu sắc và chân thành. Mà cái tình yêu ấy nó ra thế nào thì bà Xtaxia có thể hình dung ra được quá theo kinh nghiệm của bản thân bà. Chẳng phải là chính bà đã cùng chồng đi khắp các thành phố của đế quốc Nga này: lúc ở Vácsava, lúc đi Xaratốp và Xamara, lúc lên tận Êkaterinbua và Tômxcơ, lúc về Pêtécbua và Ôđétxa đó là gì? May mà hai vợ chồng họ chưa ngày nào phải đói. Ở khắp mọi nơi đôi tay khéo léo của Naximôvích đã cứu thoát họ cũng như đã cứu những người bạn cùng hoạt động. Đôi tay ấy làm được bất cứ việc gì: may những bộ y phục phụ nữ mốt nhất, sửa chữa đồng hồ, cắt tóc và uốn tóc, đánh bóng các đồ bằng gỗ, hàn xoong hàn nồi và mạ kền vào các ấm đun nước. Thường thường họ không ở đâu lâu quá một năm, Naximôvích sống rất liều lĩnh! Của đáng tội, liều nhưng mà bao giờ cũng có tính toán kỹ càng, liều một cách thông minh, và chỉ có điều đó mới giải thích được hiện tượng: trong suốt mười năm trời hoạt động cách mạng ông chưa lần nào bị rơi vào tay bọn mật thám chó săn, lần nào ông cũng thoát thân ngay trước mũi chúng.

2

Sau bữa ăn trưa Kachia và ông Naximôvích quyết định cùng ra bờ sông. Bà Xtaxia vừa chạy ra bến tàu một lần nữa về báo những tin mới nhất: xe ngựa chở người và chở hàng đã túm tụm quanh kho để đợi chuyến tàu từ Cônpasevô đến. Chắc là chẳng bao lâu nó sẽ phải xuất hiện ở quãng ngoặt của lạch nước Bêlôbôrôđốp.

- Nếu các bác đánh xe ngựa đã tề tựu ở đấy thì có nghĩa là chúng ta cũng đến giờ rồi, Dôxia ạ, lên đường thôi, - Naximôvích vừa nói vừa soi gương để sửa sang bộ ria mép ám khói thuốc.

Kachia cũng vội vàng sửa soạn: cô tết lại chiếc bím tóc dày cộm của mình và khéo léo cuộn nó vào cái chỗ khó giữ nhất là ở quãng giữa đỉnh đầu và gáy, rồi cô dùng ghim và cặp cài chặt lại. Chiếc mũ đen, với một dây nơ trắng buộc quanh chỏm giống như mũ của các thầy tu, được cô đặt lên đầu một cách lẹ làng và chắc chắn, hơi nhô về phía trước che lấp cái trán thẳng bằng của cô, sụp xuống sát đôi lông mày đen cong cong hình cánh cung.

- Brônhia, anh khoác tay Dôxia mà đi. Mọi người sẽ thấy rõ: hai bác cháu nhà này rất đỗi yêu đời, họ cùng nhau đi dạo, tranh thủ lúc cơn mưa vừa tạnh. Nhưng dù sao thì anh cũng cứ phải mang chiếc ô theo. Tiết trời hôm nay thế nào ấy, - bà Xtaxia nói có vẻ như răn dạy.

- Tất cả những người đàn ông nào gặp chúng tôi trên đường đều sẽ phải phát ghen lên đấy, Xtaxia ạ: bất cứ ai trong số họ cũng sẽ lấy làm sung sướng nếu được khoác tay và đi dạo với một cô gái đẹp như Dôxia của chúng ta đây, - Naximôvích mỉm cười nói, đưa mắt tinh nghịch nhìn vợ và Kachia.

Thế nhưng khi Kachia đã mặc chiếc áo khoác có viền lông sóc của cô vào, còn ông thì diện chiếc măng-tô dạ màu xám cổ nhung và chiếc mũ đen rộng vành, khi đó tự nhiên ông cảm thấy có điều ngần ngại, và ông nói với vợ vẻ đầy nghĩ ngợi:

- Không đâu, Xtaxia ạ, dù một ông già như tôi có hãnh diện đến đâu khi được khoác tay và đi dạo với một cô gái thì tôi và Dôxia cũng sẽ đi riêng. Cô ấy sẽ đi một bên vỉa hè, còn tôi sẽ đi một bên.

- Sao thế, anh Brônhia? Ở đây có ai biết Dôxia là ai đâu!

Naximôvích theo thói quen lại đưa tay ra, xòe những ngón tay dài, có nhiều nếp nhăn, rồi bắt đầu bẻ gập chúng lại.

- Lúc này thì chưa ai biết Dôxia - đúng như thế, nhưng rồi chúng sẽ nhận ra cô ấy ngay. Một đôi trai gái như thế này rất dễ bị bọn chúng chú ý. Mà chúng ta thì lại không nên để cho người ta biết đến. Đấy là một. Hai là thế này: nếu như Granhít về theo chuyến tàu này thực thì cả tôi, cả Dôxia dù đi một mình hay dù đi đôi cũng không được phép gặp anh ấy một cách công khai. Anh ấy sẽ tự tìm ra đường về nhà chúng ta, tùy thuộc tình huống mà anh ấy gặp phải. Ba nữa là, em biết đấy Xtaxia ạ: cẩn tắc vô ưu.

- Thôi tùy anh, anh Brônhia ạ, anh muốn làm thế nào thì làm, anh thấy rõ hơn em, và trong việc này thì anh hiểu biết hơn em, - bà Xtaxia ngoan ngoãn tán thành.

- Dôxia này, tôi sẽ đi theo hè đường bên trái, - Naximôvích cầm tay Kachia, - còn cô đi theo hè đường bên phải. Cô sẽ ra khỏi nhà sau tôi vài ba phút để khỏi lạc nhau. Cô cứ đi từ từ. Nếu như bỗng nhiên mà có một «cái đuôi» nào theo cô thì tôi sẽ nhìn thấy trước, bởi vì tôi sẽ luôn luôn để mắt nhìn sang bên hè bên phải. Trong trường hợp ấy tôi sẽ bỏ mũ ra và vuốt tóc.

- Thế cháu sẽ phải làm gì? - Kachia hỏi với vẻ lo lắng.

- Tôi nghĩ rằng mọi chuyện sẽ tốt đẹp cả thôi. Nhưng nếu như cô vẫn cứ bị chúng để ý và bắt đầu theo sát, thì cô cứ lẩn vào trong cửa hàng lớn ấy. Cửa hàng ấy ở bên hè phía cô đi. Tôi sẽ cố gắng cũng có mặt tại đấy và sẽ giúp cô bằng cách nào đó.

- Cháu hiểu ý bác rồi, bác Brônhia ạ, - Kachia nói bằng một giọng bình tĩnh, nhưng cái vẻ lo lắng trong đôi mắt cô thì lại không ăn khớp với cái giọng nói bình tĩnh ấy. Suốt dọc đường từ Pêtrôgrát đến đây lúc nào cô cũng ở trong tư thế sẵn sàng và cái trạng thái luôn luôn căng thẳng ấy làm cho cô mệt mỏi.

- Trời ơi là trời! - bác gái Xtaxia thở dài, - người ta sống thật là kỳ quặc! Không thể nào gặp được con người mình yêu quý, như trái tim mong muốn.

- Đừng than vãn thế, Xtaxia. Đã có chuyện gì đâu nào, và tôi tin rằng mọi chuyện rồi sẽ tốt đẹp cả thôi, - Naximôvích ngắt lời vợ.

- Em cũng nghĩ thế đấy, anh Brônhia ạ. Còn cháu nghĩ sao, Dôxia?

- Chúng ta cứ hi vọng là mọi chuyện sẽ tốt lành, - Kachia nói, cố gắng tránh không nhìn bà Xtaxia.

Cánh cửa kẹt mở, và Naximôvích biến vào trong bóng tối của phòng đệm. Kachia đi đến bên cửa sổ, nhẹ vén góc rèm cửa trắng tinh nhìn ra và đợi cho đến lúc Naximôvích xuất hiện trên đường. Đợi khá lâu mà vẫn không thấy ông đâu. Chắc là lại có chuyện gì đó giữ chân ông thợ may ở cổng. Đúng như thế thật: trên đoạn hè đường, vì tránh đầm lầy nên phải nâng lên cao hơn cả thành cửa sổ, có hai đôi chân đang bước. Một đôi chân đi ủng da bóng lộn, còn đôi chân kia đi giày cao cổ màu vàng, có buộc dây.

- Con trai ông chủ hiệu thuốc đưa vợ có mang ra đường đi dạo đấy. - Đứng sau lưng Kachia, bà Xtaxia giải thích, - Còn đây là chân bác Brônhixláp này, - một phút sau bà lại nói tiếp, khi nhìn thấy đôi chân đi giày đen lồng trong đôi ủng cao su ngắn bóng lộn.

- Cháu cũng đến lúc phải đi rồi, - Kachia nói, buông góc rèm cửa xuống.

- Cháu yêu quý, chúc cháu gặp nhiều may mắn! - bác gái Xtaxia ôm choàng lấy Kachia thì thào.

Vào buổi sáng sớm ảm đạm, cũng như lúc này, giữa trưa ngày thu, ở cái ngõ Bôlốtnưi đều luôn vắng vẻ yên ắng. Con trai ông chủ hiệu thuốc và người vợ đang có mang của anh ta đã rẽ quặt sang phố khác, và ngoài Naximôvích ra, Kachia không còn nhìn thấy ai. Ra khỏi nhà một quãng ngắn thì Kachia qua đường để sang hè bên kia, như đã bàn định trước. Naximôvích bước những bước dài, không quay nhìn lại phía sau, cứ mỗi lần bước ông lại vung chiếc ô chưa mở mà lúc này ông dùng thay chiếc ba toong về phía trước. Một lát sau Kachia đã đuổi kịp ông, và họ đi ngang hàng nhau một quãng. Nhưng rồi Naximôvích dừng lại giây lát và Kachia có cảm giác như ông hất hất đầu. Kachia hiểu đấy là dấu hiệu bảo cô phải đi chậm lại. Cô cúi xuống để cài lại quai giày. «Sao bác ấy lại đi chậm thế nhỉ?! Chiếc tàu thủy có lẽ đã cập bến từ lâu rồi, và nếu như Ivan về cùng với tàu thì mình rất dễ không gặp được anh ấy», - Kachia lo lắng.

Đi theo Naximôvích chừng hai mươi phút thì Kachia đã có mặt ở bờ sông Tômi. Gió từ sông đưa lên mang theo mùi cá ươn, mùi bùn và mùi khói bếp ùa vào cô. Dòng sông đang cạn dần trước khi đóng thành băng phơi ra những doi cát phủ đá cuội đủ các màu. Mặt trời dìu dịu của một buổi chiều quang đãng rọi chiếu những tia nắng nhẹ lên những doi cát ấy, ánh phản chiếu của chúng hòa vào nhau, chốc chốc lại lóe lên rồi lại tắt, làm cho hai bên bờ sông sáng lên những sắc màu rực rỡ, không có vẻ gì là màu sắc mùa thu cả. Không còn một chiếc tàu nào ở bến, nhưng suốt dọc bờ sông, trong tầm mắt của ta, có rất nhiều xuồng, bè, thuyền kéo và thuyền con. Một vài chiếc đã bị đưa lên bờ, nằm im trên những khúc gỗ, còn những chiếc khác thì đang đợi đến lượt mình.

Ở chỗ đối diện với cầu tàu, Kachia đi đến bên Naximôvích. Mấy phút trước đó cô đã nhìn thấy ông đứng với một người đội mũ lưỡi trai đồng phục. Chắc đấy là một quan chức nào đó của bến tàu, mà có thể không phải chỉ của bến tàu, hình như là quản lý đường thủy nữa kia.

- Thưa ông, ông làm ơn cho tôi hỏi, - Kachia nói với Naximôvích bằng cái giọng ngân vang của mình, - ông có biết bao giờ thì chiếc tàu cuối cùng cập bến không ạ?

«Tự nhiên nhỉ! Cô gái biết cách xử sự thích đáng đấy», - Naximôvích lấy làm vừa ý khi nghĩ về Kachia và không thay đổi dáng vẻ trịnh trọng và thái độ nghiêm nghị trên nét mặt, ông lịch sự trả lời:

- Thưa quý cô, tôi vừa được tiếp chuyện với ngài trưởng bến đây. Ngài cho biết rằng con tàu chỉ một chốc nữa là sẽ xuất hiện ở máng nước của bến ta thôi. Ờ mà kia, cô nhìn xem! - bỗng Naximôvích kêu lên và vung cánh tay đang cầm ô. - Cô có thấy cột khói trên cánh rừng kia không? Đấy là con tàu nhả khói đấy. Chỉ mươi - mười lăm phút nữa là nó sẽ hiện ra ở đoạn ngoặt kia thôi.

- Thưa, tôi thấy rồi đấy ạ. Xin cám ơn ông.

Kachia đi khỏi chỗ Naximôvích, cô tỏ ý không quan tâm gì đến con người ấy. Để làm ngắn lại những phút giây chờ đợi nặng nề tưởng như vô tận, cô gái cứ đi đi lại lại trên bến ở đoạn bờ sát nước, như sẵn sàng đón con tàu, vừa đi vừa nhớ lại và suy nghĩ về những lần gặp gỡ trước đây với Akimốp.

Dòng sông giấu mãi con tàu ở đoạn ngoặt gấp khúc của mình. Nhưng cột khói nó nhả ra cứ đậm dần đậm dần và mỗi lúc càng in rõ trên nền trời xanh không gợn một áng mây. Cuối cùng một vệt đen ánh lên ở những đường viền xung quanh, hiện ra trong ánh nắng mặt trời. Cái vệt đen đó lớn dần lên và trắng dần ra, và sau khoảng chừng mười lăm phút, nó đã hiện ra với tất cả các chi tiết trên mình nó.

Khi Kachia quay lại chỗ chiếc cầu nối giữa bờ và cầu tàu, cô nhìn thấy một đám đông nhốn nháo và một hàng dài đến một cây số những người đánh xe ngựa đang tiến từ phía các kho chứa hàng đến chỗ chân cầu tàu chính.

Rơi vào giữa đám đông, Kachia không đứng yên một chỗ. Cô hết trèo lên cầu tàu lại đi xuống, thuận theo sự xô đẩy của dòng người, cái dòng người mà ai rơi vào cũng đành phải để cho nó xô đẩy theo. Có một lần cô giáp mặt Naximôvích. Người thợ may chỉ nhìn cô bằng đôi mắt lơ đãng, tựa hồ như ông ta thực không biết cô là ai. Một cảm giác nghịch ngợm trẻ thơ vô tư trong giây lát bỗng tràn ngập trong cô, cô nheo mắt một cách láu lỉnh, rồi nháy nháy với ông. Để trả lời thái độ nghịch ngợm ấy của cô gái, Naximôvích càng mím chặt môi lại, và Kachia hiểu ra rằng ông không tán thành ngay cả một sự ngang tàng nhỏ nhất.

Một lúc sau, chiếc tàu chỉ có một tầng, đã khá cũ kỹ và cũng không còn được trắng như Kachia tưởng tượng khi nhìn nó ở phía xa, đã xả hơi một cách ồn ào, rồi vào bến trong ánh nắng chói chang. Nó áp mạn vào chiếc cầu tàu đang chật ních và nặng trĩu những người.

- Tránh ra nào! Tránh ra nào, các người! - bỗng một giọng the thé chói tai vang lên, lấp cả tiếng ồn ào huyên náo của đám đông. Mọi người tránh sang hai bên, và dưới sự chỉ huy của viên sĩ quan hiến binh có cái mặt đỏ lựng và mồm luôn gào ầm ĩ: - Tránh ra nào, các người! Tránh ra! - đội hiến binh tiến vào chỗ lối ra của hành khách, nơi lúc này vừa bắc một chiếc thang rộng và mềm mại.

Kachia cảm thấy rụng rời. Có nghĩa là Ivan đi chuyến tàu này. Bọn chúng đến để bắt anh», - cô gái nghĩ và cô cố chen qua những người đứng ở trên để đến gần cái lối mà những hành khách xuống tàu sẽ đi qua. «Để cho Ivan nhìn thấy mình. Dù sao thì anh ấy cũng sẽ đỡ khổ hơn khi thấy rằng bạn bè không bỏ quên anh» - một ý nghĩ thoáng qua trong đầu Kachia.

Cô gái lấy hết sức và quyết tâm để len qua đám người, mặc cho những người đàn ông, đàn bà chốc chốc lại tuôn ra những lời chửi mắng cô. Sau khi bị xoạc chỉ hai bên cổ tay áo và bị đứt các khuy áo và sau khi bị một mụ đàn bà cau có đánh khá đau vào cổ, Kachia đã chen được ra khỏi đám đông đến chỗ hàng rào của đội cảnh sát cách chiếc thang cho hành khách xuống, mà lúc này những người thủy thủ đang lao ra để nối vào cầu tàu, chừng ba bước.

- Trời ơi! Tiểu thư từ đâu đến đây, đến cái miền đất xa xôi hẻo lánh này? - người hiện ra đối diện với Kachia bỗng kêu lên. Ông ta chỉ đứng cách Kachia có một đường thang bắc làm cầu.

Trong giây lát Kachia nhớ ngay ra con người ấy. Cô thường gặp ông ta ở gần chỗ phòng tạm giam ở Pêtrôgrát mỗi khi cô đến đưa quà cho Akimốp. Dạo ấy có mấy lần ông ta tự giới thiệu mình là bố của một công nhân bị bắt hiện giam trong nhà tù này để bắt chuyện với cô. Nhưng có một cái gì đó trong con người ông ta khiến cô không thể nào cởi mở được. Có thể đó là cái bộ mặt quá ngây thơ, thậm chí ngô nghê của con người ấy, với đôi mí mắt hùm hụp, đôi má và cái cằm xề xệ, đôi mắt lờ đờ như ngái ngủ, mờ đục như màu của bầu trời vào ngày thời tiết xấu?.. Thế còn bản thân ông ta, ông ta xuất hiện ở cái thành phố Tômxcơ này để làm gì? Sự bắt buộc nào đã xua đuổi ông ta ra khỏi thủ đô đến cái nơi xa xôi hẻo lánh này? Có thể là nỗi lo lắng cho con, nỗi lòng người cha buồn nhớ con chăng? Chắc là đứa con trai của ông ta cũng đi theo con đường mà Akimốp đã phải đi, - bị đày đến vùng Narưm. Kachia đã định nói với con người ấy rằng nỗi lo lắng cho số phận của người thân đã một lần nữa xui khiến họ gặp nhau, thì bỗng cô thấy hắn đưa mắt cố làm hiệu cho một người nào đó. Cùng lúc đó Kachia nhận ra rằng cái đôi mắt đục mờ ngái ngủ của hắn bỗng trở thành đôi mắt diều hâu dữ tợn, đôi mắt ấy bốc lửa, mở trừng trừng đầy vẻ nhẫn tâm câm lặng. Chỉ trong chưa đầy nửa giây, Kachia hiểu ra ngay rằng cái con người mà cô tưởng nhầm là bố của một công nhân nào đó bị bắt, thực ra chỉ là một tên chỉ điểm bình thường nhất, và có thể hắn đến đây để tham gia vào việc săn bắt Akimốp.

- Thưa quý ông, quý ông nói gì vậy ạ? Chắc quý ông nhầm đấy thôi, - Kachia nói một cách dứt khoát mặc dù hai chân cô run lên vì xúc động.

- Ồ, không đâu! Giọng nói của cô, thưa tiểu thư, đặc biệt lắm: chỉ nghe thấy một lần là mãi mãi không quên. - Hắn vẫn tiếp tục đảo mắt lia lịa và đưa tay định túm lấy vai áo Kachia.

- Prôskin, để mắt vào mà nhìn cho kỹ!.. - Tiếng gọi the thé giật giọng, thô bạo làm cho cánh tay hắn buông ra.

Chỉ cần một sự rối trí ấy của hắn thôi là đủ. Một giây - hai giây lúc này có giá trị quyết định. Cô bỏ mũ ra, khom gối ngồi xuống và lẩn vào đám đông. Khi Kachia ngó đầu ra để xem thử Prôskin có đuổi theo cô không, thì thấy hắn vẫn đứng nguyên ở chỗ cũ. Vẫn với đôi mắt diều hâu ấy, hắn chằm chằm nhìn vào mỗi hành khách từ trên tàu xuống. Cái mặt xì xị của hắn nhăn nhó vẻ thất vọng. Rõ ràng là một con mồi đã sổng khỏi tay hắn, còn con thứ hai thì chưa vội sa vào lưới.

Kachia hiểu rằng cô phải đi khỏi nơi đây, đi ngay lập tức. Cô len lách qua đám đông tràn ngập ở cầu tàu để lên bờ sông và ở đấy, không giữ ý gì nữa, cô gần như là bỏ chạy theo một hướng vô định. Cô rẽ vào một ngõ nhỏ, rồi lại vào ngõ thứ hai, thứ ba, và chốc sau cô ra đến một chiếc cầu vắng vẻ dẫn lên một ngọn đồi.

Cuối cùng Kachia dừng lại. Cô định thần và nhìn thấy ngay trước mặt mình là một cái hồ, trên mặt hồ những đàn ngỗng, vịt đang bơi lội. Bờ hồ đôi chỗ có trồng những cây thùy liễu, những bụi xiêm gai và anh đào. Chỗ này, chỗ kia có một vài chiếc ghế, những ngày hè vào lúc rỗi rãi nhất công nhân và dân sống ở gần hồ ra ngồi chơi ở đó để tiêu khiển thời gian. Lúc này bờ hồ vắng vẻ và hiu quạnh. Kachia ngồi xuống một chiếc ghế có những cành xiêm gai mềm mại xòa xuống che khuất. Từ trên này có thể nhìn rõ mọi ngả đường chạy xuống dốc đến bên hồ.

Trước tiên phải sửa sang lại trang phục cái đã. Kachia lấy trong túi xách ra hộp phấn chiếc gương và cái lược. Khi sửa lại mái tóc, cô lấy những chiếc cặp ghim dự trữ dùng thay số cặp ghim đã bị mất trong đám đông ngoài bến tàu, dùng khăn mùi xoa lau khuôn mặt đầy mồ hôi, rồi cô thoa phấn, đội mũ lên, kéo sụp thêm vành mũ xuống trán thấp hơn lúc bình thường. Nhìn mình ở trong gương với một thái độ soi mói, cô vẫn thấy vừa ý với mình. Trên gương mặt đã không còn dấu hiệu của sự lo ngại và căng thẳng vì vừa phải chạy trốn. Nhưng hai chiếc cổ tay áo bằng lông sóc thì lại làm cô buồn quá. Bên tay trái, cổ tay gần như bị xoạc hẳn ra, chỉ còn dính lại một tý và cứ lủng la lủng lẳng ở đầu tay. Còn bên phải thì cổ tay rách tan, chỉ còn dính lại mấy mảnh. Xuất hiện trên đường phố đông người với chiếc áo như thế này thì không thể coi được.

Như thường lệ, Kachia vẫn mang theo trong túi xách của mình kim và chỉ đựng trong cái vỏ đạn. Nhưng sờ đi sờ lại mãi trong xắc, Kachia bỗng nhớ ra là trước khi rời Pêtrôgrát cô đã bỏ bớt những thứ không cần thiết ở trong xắc ra và đã bỏ cái vỏ đạn đựng đồ may khâu sang vali.

Những chiếc ghim băng đã cứu vớt tình thế. Kachia suốt đời bao giờ cũng vội vàng và lúc nào cũng hay bị muộn. Mỗi lần như thế thì ghim băng là vô cùng được việc. Chúng có thể dùng thay cho một chiếc khuy, chiếc cúc bấm, chiếc móc, thậm chí thay cho cả một đường khâu. Kachia thò tay vào phía trong cổ áo khoác. Ở đấy có cả một kho báu - ba chiếc ghim băng. Chiếc ghim băng thứ tư cài ở chiếc túi trong của áo khoác. Chính cô gái cũng không hiểu vì sao chiếc túi trống rỗng ấy lại được gài ghim băng cẩn thận như vậy, nhưng chiếc ghim băng thứ tư đã hoàn toàn cứu cô khỏi tai nạn. Hai chiếc dùng cho cổ tay bên trái, còn hai chiếc - cổ tay bên phải. Bây giờ thì, cẩn thận một chút với những chỗ vừa gài tạm, cô có thể mặc chiếc áo khoác ấy mà đi diễu qua trước mặt cả một hàng các cô gái ăn mặc mốt nhất mà bọn họ cũng không thể nhận thấy gì. Bên ngoài trông chiếc áo khoác vẫn hết sức chỉnh.

Trong khi sửa sang lại đầu tóc trang phục và để ý quan sát xung quanh hồ, đầu óc Kachia vẫn để ở bến tàu. Akimốp có đi chuyến này không? Nếu như có thì không biết anh ấy có thoát được không? Không nhẽ cuộc chạy trốn khỏi nơi lưu đày Narưm của anh ấy lại thất bại một cách buồn thảm như thế này sao? Chắc là Naximôvích đã biết hết mọi chuyện. Rất có thể Akimốp hiện đã đang ngồi ở nhà người thợ may. Và họ, có thể, đang ngồi uống trà với mứt quả của bác Xtaxia. Mà cũng có thể lại hoàn toàn khác: chúng nó đã bắt được Akimốp và anh ấy đang đau khổ trong phòng giam của nhà tù, không biết rằng cô, Kachia, đã làm tất cả mọi việc để hoàn thành nghị quyết của thành ủy về việc chạy tiền và chạy hộ chiếu cho Akimốp đi nước ngoài. Cô đang ở tại đây, ngay bên cạnh anh... Ngay bên cạnh, nhưng đành chịu không thể có cách gì giúp anh được... Cô thở dài thất vọng, định bụng sẽ ngay lập tức trở về nhà Naximôvích ở ngõ Bôlốtnưi, nơi hoặc là niềm vui và hạnh phúc đang đợi cô, hoặc là một sự thử thách mới.

Kachia bước đi thong thả trên con đường vòng vèo, từ bụi cây này đến bụi cây kia, từ gốc cây này đến gốc cây khác. Ngày đã gần tàn, nắng nhạt dần, màu vàng dát trên mặt hồ cũng đã tắt. Bóng tối lan ra từ trong các ngõ hẻm vắng lặng, từ các bãi trống của cái thành phố mà nhà cửa đều làm bằng gỗ này. Nhà thờ đã đánh chuông giục những người theo đạo cầu kinh buổi tối, và tiếng chuông ấy ngân nga đơn điệu gây cho ta tâm trạng u buồn.

Chốc sau bắt đầu gặp những người qua lại. Nhìn mỗi người đàn ông, Kachia lại có cảm giác như đấy là Prôskin. Cô nheo mắt lại cố sức đoán định để có thể thấy trước là nguy hiểm chưa đe dọa cô.

Thành phố Tômxcơ nói về quy mô của nó, thì chưa chắc đã bằng được một phần nào đấy của Pêtrôgrát, nhưng dù sao thì nó cũng là thành phố có dân số một trăm nghìn người mà Kachia chưa hề biết gì về nó. Kachia mãi vẫn không dám hỏi thăm người đi đường xem cái ngõ Bôlốtnưi ấy nó ở đâu, cô cứ đành đi theo sự đoán định của mình. Cuối cùng cô mạnh dạn hỏi một bà cụ già, và bà cụ sẵn sàng chỉ dẫn cho cô lối đi ra khỏi vùng hồ này sang phần thành phố nằm dưới thấp. Hóa ra là đáng lẽ phải đi về phía nhà Naximôvích thì Kachia cứ mỗi ngày càng đi xa hơn.

Nghĩ lại về những gì đã xảy ra, Kachia cho rằng cô không cần vội vàng. Sẽ càng tốt nếu cô về đến ngõ Bôlốtnưi lúc trời đã tối. Của đáng tội, ý nghĩ cho rằng Akimốp đang nóng lòng chờ đợi cô ở nhà Naximôvích lại giục giã cô, nhưng đã mấy lần cô ghìm bớt sự nóng lòng và đi chậm lại. Kachia còn chưa có nhiều kinh nghiệm trong công tác bí mật, nhưng những lời chỉ dẫn của anh Alếchxanđrơ thì cô vẫn nhớ: «Đừng có mạo hiểm trong bất cứ việc gì, Kachia ạ, em phải nghe theo sự linh cảm của mình. Thà quá thận trọng một chút, còn hơn là ra vẻ ta đây can đảm. Sự dũng cảm và sự táo bạo rồi sẽ đến. Tất cả tương lai của em còn ở phía trước».

3

Cuối cùng khi Kachia đã về đến nhà Naximôvích thì những người phu vệ sinh đã lên đèn đường. Trong nhà vẫn tối, và hiện tượng đó làm cho Kachia giật mình cảnh giác. Nhưng rồi, đứng ngoài hè phố mấy giây, cô vẫn bước vào cửa rào.

- Ôi, Đức bà đồng trinh Maria! Bây giờ cháu mới về!

Bác Xtaxia dang rộng hai cánh tay, rồi ghì mạnh cô gái vào tấm thân mềm mềm của mình; phảng phất mùi thịt gà vài mùi cà-phê. Kachia không cần hỏi cũng hiểu ngay ra: «Akimốp không có ở đây. Bác ấy thương mình».

- Ôi, quân vô lại, quân giết người, chúng nó bày bố mới gớm chứ! - Naximôvích vừa xúc động đi lại trong phòng, vừa kêu lên với một giọng đầy căm phẫn.

- Nhưng là cái gì kia chứ ạ, thưa bác Naximôvích, - Kachia hỏi, cô chợt nghĩ: «Hay là Akimốp đã bị bắt? Không biết có phải vì thế mà bác Naximôvích bực dọc vậy không?»

Naximôvích cầm lấy tay Kachia và mời cô ngồi xuống ghế. Ông cũng ngồi xuống ghế bên cạnh.

- Thế không phải là cháu vừa từ bến sông về sao, cháu Dôxia? Bác cũng vừa về đến nhà đấy, - Naximôvích nói, cố gắng ghìm bớt sự xúc động.

- Cháu chạy khỏi bến sông từ lâu rồi...

- Cháu làm thế là tốt đấy, Dôxia ạ, nếu không cháu đã rơi vào cái bẫy của chúng rồi. Chúng nó chặn lối ra ở chỗ cầu tàu và cả cái đám đông ấy chỉ cho ra từng người một, chúng giũ từng đồ vật người ta mang theo, nắn quần áo, giày dép, hình như chúng nó cho rằng con người mà chúng cần tìm có thể nhảy từ tàu ra qua chân của chúng, như một chú chuột vậy. Thế là mọi người như bị giam lại suốt bốn tiếng đồng hồ.

- Bác Naximôvích ạ, cháu đi khỏi đấy ngay từ lúc những hành khách đầu tiên từ trên tàu bước chân xuống thang...

- Chỉ một phút sau đó là chúng nó bắt đầu chặn lối ra chỗ cầu tàu. Tôi nhìn thấy chúng đã đưa lính ra xếp thành vòng vây thứ hai.

«Thế đấy! Có khi chúng dăng bẫy định bắt mình cũng nên?» - Kachia nghĩ.

- Thế nhưng Granhít chưa đến đâu, Dôxia ạ, - Naximôvích nói tiếp. - Và cũng may là chưa đến đấy. Tôi tin chắc rằng nếu anh ấy hôm nay mà có mặt trên tàu thì không sao có thể trốn thoát đâu.

- Thế nhưng anh ấy đang ở đâu kia ạ? Có chuyện gì xẩy ra với anh ấy ạ? Bác Naximôvích ơi, bác nghĩ thế nào về việc ấy ạ? - Kachia hỏi gần như thì thào. Bóng tối dầy đặc trong buồng, ánh trăng mờ đục chiếu vào cửa sổ, sự yên ắng của đường phố vây lấy ngôi nhà - tất cả những cái đó khiến cho người ta không dám nói to.

- Dôxia ạ, từ giờ đến sáng mai chắc là chưa thể phỏng đoán gì được. Là một người thận trọng, chắc Granhít đã xuống tàu ở bến trên. Như vậy có nghĩa là trưa mai hoặc muộn nhất là tối mai anh ấy sẽ tới đây, như thế là đi bộ đấy.

Naximôvích cũng nói gần như thì thầm, nhưng khi ông vừa dứt lời thì bác Xtaxia từ nãy đến giờ vẫn ngồi nép bên cạnh chồng ở góc nhà đã lên tiếng:

- Đúng là thế đấy, anh Brônhia ạ! Em cảm thấy rất rõ là anh ấy đang ở gần đâu đây.

- Lạy Chúa, mong sao cho em không bị cảm giác đánh lừa, Xtaxia ạ. Có đúng thế không, cháu Dôxia?

- Cháu cũng hết lòng lạy Chúa cầu mong sao được như thế, - Kachia kêu lên.

- Rồi bác cháu nhà anh sẽ còn nhớ lại lời tôi nói, - bác Xtaxia nói hơi có vẻ tự ái.

- Thế nào, em Xtaxia, đã đến lúc chúng ta đốt đèn và đặt ấm xamôva chưa nhỉ? - Naximôvích ân cần nói, ý muốn xí xóa câu đùa khiếm nhã của mình.

- Anh Brônhia hiền nhất đời của em, anh thì bao giờ cũng nhắc chậm quá đấy. Ấm xamôva em đã đặt từ lâu rồi. Em lại còn làm cả bánh quy bơ nữa đấy. Em bảo đảm với anh là bánh ấy chẳng kém gì cái thứ mà các chuyên gia làm bánh kẹo ở Vacsava và Viên từng làm. Cháu Dôxia, thế cháu có thích ăn bánh bích quy nóng sốt không?

- Ôi, bác Xtaxia, cháu thích lắm ạ! Cháu nhận ngay ra là bác vừa làm bánh. Người bác tỏa mùi bánh bơ ngon tuyệt vời.

- Anh nghe thấy chứ, anh Brônhia? Hãy quý trọng em anh ạ!, - bác Xtaxia cười và nhẹ nhàng bước đi.

Naximôvích đứng dậy chắc là để đi theo chân vợ, nhưng Kachia gọi giật ông lại:

- Xin bác ngồi lại đây một tý ạ.

Kachia phải kể lại cho Naximôvích nghe tất cả mọi chuyện vừa xảy ra ở chỗ cầu tàu. Cuộc gặp mặt với Prôskin đã gây ra một tình thế mới cho những ngày cô ở Tômxcơ này. Cô đã không thông báo ngay sự việc, vì không muốn nói chuyện ấy khi bác Xtaxia có mặt ở đây. Thứ nhất vì cô không muốn làm cho người đàn bà đáng yêu này phải lo lắng, thứ hai nữa, vì Kachia không rõ Naximôvích có chia sẻ với vợ ông tất cả mọi chuyện trong công tác hoạt động bí mật của ông không? Chẳng có lẽ nào ông lại lôi kéo cả bác Xtaxia vào mọi công việc khi cần, phải giữ bí mật.

Bác Xtaxia bật đèn, rồi đi vào bếp. Từ trong bếp vang ra tiếng bát đĩa va nhau loảng xoảng.

Kachia kể lại sự việc xảy ra ở cầu tàu một cách tuần tự và chính xác hoàn toàn. Naximôvích ngồi nghe không hề nói một lời. Sự im lặng, đó thật là nặng nề và tẻ nhạt. Khi cô gái dứt lời, ông rên hừm một tiếng kéo dài, rồi lấy bàn tay đập đập vào trán mình.

- Thế mà bác cứ đoán mãi đoán mãi: vì sao bọn chúng lại vây đám đông lại? Thì ra chúng cần phải bắt cháu. Cháu thoát đi thế là giỏi lắm. Giỏi lắm!

- Bác Naximôvích! Thế bây giờ cháu phải làm gì? - Kachia hỏi với vẻ lo lắng thật sự.

Naximôvích một lúc lâu vẫn không trả lời. Kachia nhìn thấy ông cứ mân mê mãi mép chiếc áo khoác.

- Cháu không được ra ngoài phố. Chúng nó sẽ ngay lập tức dựng mọi người dậy chỉ cốt để tìm bắt cháu, - Naximôvích vừa nói vừa quay nhìn qua vai về phía có tiếng bát đĩa đang va nhau. - Ngày mai cháu sẽ phải ngồi ở nhà. Biết làm sao, đành phải ngồi buồn mất chừng một vài tuần. Còn bác thì bác sẽ cố gắng tìm hiểu đôi chút về việc chạy trốn của Granhít, đi hỏi những người đồng chí tin cậy xem sao...

- Nào, nhanh lên, cháu Dôxia, anh Brônhia, nhanh lên, ta vào bàn thôi! - bác Xtaxia từ trong bếp đi ra, trên tay bác là một chiếc đĩa đựng đầy bánh vừa nướng ở bếp lò ra nở phồng, mặt bác còn hồng hào vì hơi lửa.

- Chúng tôi vào bàn đây, ngay bây giờ đây, em Xtaxia ạ, - Naximôvích vừa trả lời vừa kéo Kachia đứng dậy, tay ông nắm chặt chỗ phía trên khuỷu tay cô gái, ý nói: «Đừng có hở gì ra về những việc xảy ra ở ngoài bến tàu đấy!»

- Ôi, bác Xtaxia ơi, bác làm bánh tuyệt quá! Mà sao bác làm nhiều thế! - Kachia reo lên vui sướng thật sự và nhân lúc thuận tiện, cô nắm tay Naximôvích: «Cháu đã hiểu ý. Hiểu rất đầy đủ».

4

Kachia ngồi lỳ trong căn buồng nhỏ mà hôm qua gia đình đã ngăn ra cho cô. Yên ắng và ảm đạm. Ảm đạm không chỉ vì các cửa sổ buồng đều che bằng rèm vải đã bạc màu. Ảm đạm cả ngoài đường phố. Mưa rơi xen kẽ với tuyết. Bầu trời, nhìn rõ qua nửa trên của khung cửa sổ để trống, cũng mờ đục, xám xịt và nặng như chì, trông có cái vẻ gì thật là dữ dội.

Buổi sáng hôm ấy đối với Kachia thật là dài vô tận. Cô lần lượt cầm lên những quyển sách nằm ở trên bàn và lật lật các trang. Không có gì là hay ho cả. Đấy là những cuốn tiểu thuyết đã rách nát, không đầu, không đuôi. Hình như là sách dịch từ tiếng Pháp. Kachia đoán vậy vì nhìn thấy các tên nhân vật: Pie, Luida, Gioócgiơ, Víchto, Luy, Iren... «Chẳng có nhẽ bác Naximôvích lại không kiếm được cái gì khác hơn để mà đọc?» - Kachia thầm trách ông thợ may, nhưng ngay lập tức cô nhớ ra rằng mình đang ở một địa điểm hoạt động bí mật. Còn phải hoạt động bí mật thì còn có nguy cơ bị lộ. Bác Naximôvích làm thế này là đúng. Trên bàn của bác toàn là những sách chẳng có vấn đề gì. Thật là kỳ quặc, nếu ở đây mà ta lại thấy các tác phẩm của Mác, của Plêkhanốp, của Lênin hoặc là những báo chí và truyền đơn bí mật của đảng.

Dù sao Kachia cũng đọc được đến 15-20 trang của một cuốn tiểu thuyết, rồi cũng độ chừng ấy trang ở cuốn thứ hai, đến cuốn thứ ba, thì cô đọc được ít hơn một chút. Nhưng cô đọc một cách lướt qua. Những sự kiện cứ trôi tuột đi như những cái bóng, mà không đọng lại trong ý thức của cô. Cái thích nhất mà cô chú ý tới - đó là chiếc đồng hồ. Một chiếc đồng hồ quả lắc, bình thường nhất. Nó kêu khá to và đơn điệu, chiếc quả lắc hết đưa sang bên này lại đưa sang bên kia, nhưng trong cái động tác đơn điệu ấy có một cái gì đó an ủi lòng người, có thể vì sự chuyển động của chiếc kim đã ghi lại bước đi của thời gian, bước đi của cuộc sống.

Lúc Kachia ăn sáng xong trở về buồng là tám giờ và lúc ấy lần đầu tiên cô ngước mắt lên nhìn đồng hồ. Khi ngồi uống trà Naximôvích đã tính toán thử. Theo như lời của ông, thì khoảng cách từ Tsêrnhisicôvô - bến cuối cùng trước khi đến Tômxcơ - đường bộ không quá hai mươi vécxta. Granhít có thể đi quãng đường đó trong bốn năm giờ. Nhưng ban ngày thì chắc là anh ta không dám đi. Anh có cả một buổi tối và đêm. Anh đến thành phố vào lúc tảng sáng khi bọn cảnh sát, mật vụ còn đang ngủ ngon. Như vậy thì anh ta có thể sắp đến đây, đến nhà của ông Naximôvích này rồi..

Lúc tám giờ Kachia đoán rằng: nếu như độ mười giờ mà Akimốp không đến thì có nghĩa là tất cả những tính toán của Naximôvích đều không có cơ sở. Thế là Akimốp không đi chuyến tàu này, anh ấy bị nhỡ tàu, và cái gì đang đợi anh ấy - điều đó không ai biết.

Nhưng đây, đồng hồ đã điểm mười tiếng. Kachia rời khỏi chiếc đi-văng, đi đi lại lại trong phòng, nghe ngóng. Bỗng ở bên ngoài, nửa bên kia của gian phòng có tiếng gõ cửa, mọi người có vẻ vội vã, có tiếng xô ghế. «Anh ấy đến rồi!» - Kachia thoáng nghĩ, và cô xúc động quá máu dồn lên mặt. Cô đã toan nhẩy ra khỏi cái tổ của mình để cho Akimốp mừng rỡ: đoạn đường tiếp của anh hoàn toàn thuận lợi, cho đến tận Xtốckhôn. Vừa đi được vài bước, cô bỗng lặng người đi. Tờ phía buồng của vợ chồng bác Naximôvích vọng lại một giọng phụ nữ rất linh hoạt. Kachia hiểu rằng: hôm nay là ngày ông thợ may nhận đơn đặt hàng, và những cô gái mặc mốt đầu tiên đã đến.

Kachia lại nằm xuống đi-văng, co người lại và nhìn lên đồng hồ, cô lùi giờ ấn định thêm 3 tiếng, rồi tự lý luận với mình: «Định giờ đến của anh ấy là mười giờ thì thật là vô lý. Có phải anh ấy đi tàu đâu. Chắc là anh ấy mệt. Rồi lại còn ướt át, bùn lầy, đường đi bẩn thỉu nữa chứ. Đến ở đây, trong thành phố còn chả đi đến đâu được nữa là ở trong rừng thì lại càng khó đi hơn».

Chiếc kim nhích từng giây một, Kachia nhắm mắt lại, rồi lại mở mắt ra, rồi lại nhắm mắt lại định ngủ, nhưng vô ích. Buồng ngoài, chỗ Naximôvích, lại thấy cửa mở và tiếng chân đi, tiếng ghế di chuyển. Nhưng lần này thì Kachia thậm chí không thèm ngẩng đầu lên. Những cô gái ưa thích mốt của thành phố Tômxcơ cứ việc vào ra và bác thợ may cứ việc cất giọng ồm ồm. Nhưng mà sao các nàng ấy lại ở đâu ra lắm thế? Kachia thử tính ra tất cả các ngày hội về mùa đông. Phải, tất nhiên là sắp đến ngày lễ thiên chúa giáng sinh, và rồi cũng chẳng mấy chốc mà năm mới đến! Năm mới - 1917! Nó sẽ như thế nào nhỉ? Nó sẽ có gì để đánh dấu lịch sử?

Mười hai giờ, vẫn chưa thấy Akimốp đến. Kachia lại lùi sự chờ đợi của mình thêm hai giờ nữa, cô giải thích điều đó một cách hết sức giản đơn: Akimốp là một người hoạt động bí mật có kinh nghiệm. Trước khi bước chân vào nhà Naximôvích anh phải quan sát đã. Nhưng sự quan sát ấy không làm cho anh yên tâm. Những người phụ nữ cứ ùn ùn đến nhà ông thợ may. Nhất định là Ivan đã biết những con người này là thế nào rồi. Những cô gái thích ăn diện ở cái tỉnh lẻ này, vừa khoe mẽ, vừa tô son vẽ phấn đến phát ngạt lên, có thể nhận ra từ xa hàng cây số. Hôm qua trong lúc lang thang trên đường phố Kachia đã ngắm họ chán mắt rồi. Rõ ràng là Ivan đang phục sẵn ở một nơi nào đấy. Và anh sẽ không lên nhà trước ba giờ chiều. Bác Naximôvích tiếp khách đến hai giờ mà lại. Trên tờ giấy dán quảng cáo, dưới dòng chữ: «Nhận may y phục phụ nữ. Chất lượng ngoại hạng», - có đề: «Nhận may vào các ngày thứ ba, thứ năm, thứ bảy từ 10 giờ sáng đến 3 giờ chiều. Khách từ thành phố khác đến có thể tiếp vào bất cứ giờ nào».

Nhớ lại tấm biển và tờ quảng cáo của Naximôvích, Kachia mỉm cười thầm: «Khách từ thành phố khác đến». Ông chủ của cái địa điểm hoạt động bí mật khéo bịa thật! Ở cái thành phố Tômxcơ này thì làm gì mà có khách ở các thành phố khác kia chứ? Chả nhẽ người ở Craxnôiarxcơ, Nôvônhicôlaépxcơ và Ômxcơ đến đây hay sao? Khách ở các thành phố khác - đấy là những người như cô, như Ivan Akimốp... Chắc là đã có nhiều người qua căn nhà của Naximôvích nhờ cái dòng chữ đó...

Nhưng cho đến quá hai giờ vẫn không thấy kẻ chạy trốn khỏi nơi lưu đày Narưm xuất hiện. Đến ba giờ thì Naximôvích bước vào căn buồng giành cho Kachia.

- Thế nào, Dôxenca, một mình có buồn không? - Ông chăm chú nhìn Kachia, vẻ mặt rầu rĩ, rồi ông chuyển sang nói về chuyện khác: - Dôxenca ạ, thế là Granhít không đến rồi. Đợi thêm nữa cũng vô ích thôi, chắc chắn là vì sao đấy mà anh ấy không lên tàu được. Vả lại điều đó cũng rõ thôi. Granhít ở Narưm, tàu thì chạy từ Cônpasevô. Đường đất thì chẳng bao nhiêu, nhưng không phải có thể bám vào bất cứ chiếc tàu nào. Nói tóm lại là không gian, là Xibiri.

- Thể nhưng liệu anh ấy có bị sa lưới ở đâu không ạ? Ở ngay tại đấy, ngay nơi anh ấy vừa trốn ra, hoặc ở đoạn đường nào đấy không ạ? - Kachia hỏi, mặc dù cô đã biết rõ bác Naximôvích sẽ nói gì với cô.

- Mọi cái đều có thể xảy ra. Chúng ta thông minh, chúng ta đắn đo đến hàng chục, thậm chí đến hàng trăm lần. Nhưng kẻ thù của chúng ta, Dôxenca ạ, chúng cũng không ngu ngốc đâu. - Naximôvích dừng lại, đưa mắt về phía cửa, hạ giọng gần như thì thào. - Bác không muốn, cháu Dôxia ạ, để cho bác gái Xtaxia biết về việc đã xảy ra với cháu ở bến sông. Không nên làm cho bác cháu phải lo lắng. Bác cháu bị bệnh tim...

- Cháu đồng ý thế, bác Naximôvích ạ...

- Đồng chí Naximôvích chứ, - người thợ may cười mỉm.

- Vâng, tất nhiên là đồng chí rồi. Nhưng đấy là thói quen ạ...

- Bác không phê phán đâu. Không đâu... Gọi bác cũng được. Nhưng tốt hơn hết là gọi bằng bác... Mà đến giờ ăn cơm rồi đây, cháu Dôxia-Kachia ạ. Cháu nghe thấy không, bác gái Xtaxia đã khua bát đĩa ầm ĩ rồi đấy.

Mùi thức ăn nóng sốt ngon lành lùa vào qua khe cửa khép hờ.

- Sau bữa cơm trưa, cháu Dôxia ạ, bác sẽ đi vắng khoảng chừng hai tiếng. Có thể các đồng chí khác biết được tin tức gì về Granhít chăng, - Naximôvích vẫn nói với một giọng gần như thầm thì.

- Thế thì tuyệt, bác Brônhia ạ. Cháu mừng lắm! - Kachia reo lên, hai tay vỗ vào nhau, mặt đỏ lên, ngượng ngập, và thầm trách mình: «Mọi cái trong ta đều quá là cá nhân. Chắc Naximôvích tưởng rằng mình là người yêu của Akimốp mà có khi hơn thế nữa - là vợ của anh ấy cũng nên. Thế mà có gì đâu, hoàn toàn không có gì cả, ngoài bức thư ngắn ngủi mà anh ấy gửi từ dạo ở phòng tạm giam».

- Còn cháu, Dôxia ạ, cháu lại phải ngồi buồn một mình đấy.

- Đành vậy thôi, bác Brônhia ạ.

Họ đi ra căn phòng rộng vào đúng lúc bác gái Xtaxia mang từ trong góc phòng ngăn làm bếp ra một chiếc liễn trắng đựng đầy xúp chua.

- Hôm nay nhà mình ăn xúp thịt lợn, cháu ạ. Brônhixláp của bác thích món xúp này lắm đấy. Còn bác thì bác nấu theo kiểu Xibiri: một bát bắp cải chua, một miếng thịt lợn để nguyên, một ít khoai tây, và tất nhiên là có hành, hai củ hành to, - bác gái Xtaxia kể lể.

- Em Xtaxia yêu quý, anh sợ rằng khéo không anh lại nuốt mất cả lưỡi mình, mà không kịp ăn xúp của em đấy[13], - Naximôvích mỉm cười nói.

- Tội nghiệp anh! Anh đói quá rồi đấy... Em múc cho anh đây, anh Brônhia. Anh ngồi xuống đây để em múc. Cháu Dôxia, cháu thứ lỗi, vì bác múc cho bác trai cháu trước. Bác gái Xtaxia, mặc dù thân hình đẫy đà, vẫn nhanh nhẹn chạy vào bếp lấy bánh mì và muối ra rồi múc xúp vào các đĩa.

Khi ngồi vào ăn, bác Xtaxia bảo chồng kể cho nghe về các cô đến cắt may hôm nay. Những người đến may là các bà, các cô thuộc đủ các thành phần, và thỉnh thoảng trong câu chuyện ông thợ may lại đưa ra những nhận xét dí dỏm làm cho bác Xtaxia, người có máu buồn, phải ôm bụng mà cười.

- Em hãy tưởng tượng xem, Xtasenca, hôm nay có một mụ đến may đã ghen với em đấy. Mụ ta bảo rằng: «Tôi có thể tưởng tượng được là ông trang điểm cho vợ ông đến thế nào. Chắc bà ấy mặc những bộ quần áo mốt nhất do chính tay ông may».

- Đấy là cái đứa ngu ngốc nào thế hả, anh Brônhia? Nó trẻ hay già đấy? - bác Xtaxia hỏi.

- Cũng đã có tuổi rồi. Và theo như anh đoán thì chắc là một mụ lái buôn.

- Thế anh không hỏi mụ ta xem nếu bỗng nhiên mà mụ trở thành hoàng hậu thì mụ sẽ làm gì ư, hả anh Brônhia? - bác Xtaxia vui vẻ nói đùa.

- Nhưng vì lẽ gì mà tự nhiên anh lại hỏi như vậy cơ chứ nhỉ? - Naximôvích nhún vai vẻ ngạc nhiên.

- Thế mà em thì em hỏi đấy, nhất định là em phải hỏi và em biết là mụ ta sẽ trả lời thế nào.

- Thế nào nào? - gần như cả hai người, Kachia và Naximôvích, cùng một lúc dừng thìa và hỏi.

- Mụ ấy sẽ trả lời thế này: ta sẽ may cho mình một trăm nghìn chiếc áo và từ sáng sớm cho đến đêm khuya ta sẽ đứng trước gương mà ướm ngắm.

Kachia và Naximôvích cùng cười, còn bác Xtaxia thì đẩy chiếc đĩa ra xa mình, rồi nhìn Kachia, nói với vẻ giận dỗi:

- Mà mụ ấy tưởng rằng mình thông minh lắm đấy. Trái đất này còn biết bao nhiêu mụ như thế, Dôxenca ạ.

- Còn một mụ nữa, Xtaxia ạ, - Naximôvích nói tiếp, - đã thú nhận với anh. Mụ nói là đã may một bộ áo kiểu người Anh, may ở Vácsava. Mụ nói, ông Naximôvích linh hồn của tôi, ông là ân nhân của phụ nữ chúng tôi, và tôi nhớ là ở Vácsava tất cả bọn con gái ăn diện đều mê ông.

Naximôvích và Xtaxia nhìn nhau với nhiều ngụ ý, khiến cho Kachia phải nghĩ rằng: phải chăng những lời ở trong tờ quảng cáo nói rằng ông Naximôvích - thợ giỏi vào bậc nhất của Vácsava - chỉ là tấm bình phong cho ngôi nhà làm địa điểm hoạt động của những người bônsêvích? Có thể, thậm chí đặt chân lên đất Vácsava, ông cũng chưa từng.

Tất nhiên là Kachia không nói ra ý nghĩ đó của mình, mà chỉ thầm nói với mình: «Mà nếu như đúng vậy, thì cầu trời sẽ chẳng bao giờ có ai lại nảy ra nghi ngờ về cái biển ấy của ông Naximôvích và nó sẽ giúp chúng ta làm tốt công việc của chúng ta».

5

Ngay sau bữa cơm trưa, Naximôvích mặc chiếc áo khoác đẹp nhất của mình, chiếc măng-tô đen, đội mũ phớt, tay cầm chiếc ô cán dài và xỏ chân vào đôi giày cao su, rồi đi ra ngoài.

Kachia cùng với bác Xtaxia rửa bát đĩa và dọn dẹp nhà cửa. Nhưng chẳng bao lâu Kachia đã phải vội vàng rút vào cái buồng kín của mình: có tiếng gõ cửa. Một bà hàng xóm của vợ chồng bác Naximôvích ghé sang. Chẳng có gì quan trọng, bà ta thiếu một ít muối để muối bắp cải.

Bác gái Xtaxia vui vẻ giúp đỡ bà ta, nhưng bà ấy không vội ra về, cứ ngồi nói liến thoắng về đủ mọi thứ chuyện trên đời, chưa hết chuyện này đã nhẩy sang chuyện khác, nói liên tục, không lúc nào nghỉ mồm.

Ông chồng của bà ta làm nghề đánh xe ngựa. Trong các nghề của thành phố khó lòng tìm thấy một nghề nào khác mà lại có thể nắm biết được mọi sự kiện xảy ra trong thành phố một cách chi tiết và đầy đủ như các ông đánh xe ngựa.

Trong mấy phút đồng hồ bà ta đã nói biết bao nhiêu là chuyện: nào là đám cháy ở nhà đức giáo chủ, nào là vụ tự tử của viên sĩ quan quân nhu biển thủ, nào là vụ cướp ở cửa hàng vàng bạc, nào là cuộc vây lùng ở bến sông lúc chiếc tàu thủy cuối cùng của mùa thu này cập bến.

Bác gái Xtaxia qua nhiều năm sống với Naximôvích đã học được cách phân biệt những sự kiện quan trọng và không quan trọng trong cả một dòng sự kiện hỗn độn. Bà hàng xóm chỉ vừa nhắc đến vụ vây lùng ở bến sông là bác đã chú ý ngay. Để cho bà hàng xóm nói chán nói chê về đủ các thứ chuyện, sau đó bác khéo léo quay trở lại sự kiện ở bến sông.

- Họ vây bắt ai vậy nhỉ? - bà hàng xóm bị lây thái độ tò mò của bác gái Xtaxia, hỏi lại. - Hình như vây bắt một nhân vật quan trọng đấy, bà hàng xóm của tôi ạ. Nghe nói lệnh ở tận Pêtécbua về cơ đấy: lệnh là bắt và chỉ có thế thôi. Nếu như không bắt được thì đừng có hòng gì - chẳng có thưởng, cũng chẳng có khen. Thế đấy, cho nên bọn chúng nó mới cứ cố hết sức.

- Mà rồi chúng nó cũng bắt được đấy chứ? - Bác gái Xtaxia thậm chí cố nín thở lại.

- Chuyện là thế này bà ạ, nghe nói là: bọn chúng nó vây kín cả con tàu, đợi mãi đợi mãi cái nhân vật ấy ở cầu tàu mà mãi vẫn chẳng thấy, cái con người ấy không đến, và chỉ có vậy thôi. Thế rồi một thằng có đeo cầu vai trong cái bọn mọt dân ấy trợn tròn mắt lên nhìn vào đám đông. Còn cái nhân vật ấy cứ đứng giữa mọi người mà cười. Có vẻ như muốn nói: hãy thử bắt ta giữa đám đông này xem. Người ta bây giờ đâu có đem nộp người trốn tù cho bọn chúng xơi tái? Người ta đã chán ngấy bọn chúng, cái bọn tay chân của nhà vua ấy, chán đến cực độ rồi. Nhân dân sợ chúng, như quỷ sợ nêu.

- Thế rồi sau dó thì sao? - bác gái Xtaxia không còn kìm giữ được sự tò mò, đã hỏi thêm.

- Thì sao à? Thì thế này - bọn chúng không canh giữ chiếc tàu nữa mà chạy ra chỗ lối ra ở cầu tàu. Mỗi người đi qua đi lại đều bị sờ nắn từ đầu đến chân. Ông nhà tôi đi vào để kiếm khách, liền bị sa vào vòng khám. Ông ấy cứ tưởng sẽ mất hết cả ngựa lẫn xe. Nhưng may quá, trời vẫn giữ cho cả. Có điều là nhân vật quan trọng kia tựa như là chui xuống đất, hay là bốc hơi mất tăm không để lại dấu vết gì.

- Thế nhân vật quan trọng ấy là đàn ông hay đàn bà? - bác gái Xtaxia hỏi liều.

Người kể chuyện vung tay vẻ khó nghĩ, nhưng bà đã từng nhiều lần gặp phải trường hợp tương tự rồi. Trí tưởng tượng của bà vô tận.

- Nhưng ai mà biết được! Chỉ biết một nhân vật quan trọng - thế thôi. Xem ra thì có lẽ nhân vật đó muốn biến thành đàn ông hay đàn bà đều được cả. Khi nào họ muốn là người nào thì họ sẽ thành người đó...

Câu chuyện bắt đầu lăng nhăng. Bác gái Xtaxia cũng chẳng còn hào hứng nghe nữa, và bà hàng xóm nhận ra ngay điều đó. Bà ta cám ơn bác Xtaxia đã cho muối và ra về.

Bà hàng xóm vừa khép cửa, bác gái Xtaxia vội bước vào phòng Kachia.

- Cháu nghe thấy đấy chứ?

- Cháu nghe hết cả, - Kachia nói một cách bình thản mặc dầu câu chuyện của bà hàng xóm làm cho cô vô cùng hồi hộp. «Bọn chúng đợi Akimốp, dăng lưới để bắt anh, thì lại phát hiện ra mình». - cô gái nghĩ. Hôm qua khi Naximôvích kể cho cô nghe câu chuyện hệt như thế thì trong bụng cô lại không tin. Cô không tin vì cô khiêm tốn. Cô đã làm gì cho cách mạng ghê gớm đến mức cả một đội cảnh sát phải lo đuổi bắt cô, chặn đường cả một đám đông ở chỗ cầu tàu. Không, không, chắc đây chỉ là một sự trùng hợp nào đấy thôi. Rõ ràng là như thế. Nhưng lúc này Kachia đã nghĩ khác. Cô cảm thấy hành động của bọn cảnh sát là rất có lô gích. Chúng không thấy Akimốp ở trên tàu, còn cô thì Prôskin coi gần như là sự bù đắp cho các thất bại của hắn. Không bắt được con sếu bay trên trời thì lẽ dĩ nhiên là cố bắt con chim sẻ vậy. Mà cô cũng không phải là con chim sẻ thường đâu. Đã ba năm nay cô thực hiện nhiệm vụ của trung tâm bí mật rồi. Những nhiệm vụ không phải là quan trọng vào bậc nhất, nhưng dù sao thì cô cũng đã đưa quà vào nhà tù, mang sách báo đến các địa điểm, và hôm nay cô lại được cử đi đưa hộ chiếu và tiền nong. Của đáng tội, cô chưa từng được diễn thuyết ở các cuộc mít tinh, nhưng cô đã từng làm việc với những người lính, đã từng trao đổi với họ về những sự tinh vi của quá trình hình thành giá trị thặng dư. Có một lần anh trai cô là Alếchxanđrơ đã an ủi cô: «Thế nào người ta cũng nghe em, như nghe anh, Kachia ạ. Cha mẹ đã phú cho anh em mình một giọng nói rất âm vang, tuy là chúng ta hoàn toàn không phải là những người của nhà thờ». Nhưng Kachia không nói ra những suy nghĩ của mình. Naximôvích đã làm đúng khi ông báo cho Kachia biết là: «Bác gái Xtaxia bị đau tim đấy».

- Gớm, cái bà hàng xóm của bác nói nhiều quá, bác Xtaxia ạ. Bà ấy nói lắm chuyện đến mức chẳng còn biết đâu mà lần.

Kachia phải cố gắng lắm mới nói được những lời ấy bằng một giọng vui vẻ và nhếch miệng cười. Cô thấy rõ giọng nói vô tư của mình đã lập tức làm cho bác gái Xtaxia yên tâm. Bác trở ra căn buồng của mình và qua tiếng kẹt giường, thấy rõ là bác đã đi nằm nghỉ. Trời bắt đầu tối, thành phố chìm trong màu mưa, sương mù và khói. Kachia cũng đi nằm, đầu gối trên bàn tay mềm mại của mình.

6

Naximôvích về nhà không phải sau hai tiếng như ông hứa, mà ít ra là sau năm sáu tiếng, ông còn chưa kịp vào trong buồng của Kachia, mà cô đã biết rằng ông đem về sự đổi mới cho cảnh sống của cô. Cô vùng dậy khỏi giường, đứng nói chuyện với ông trong tư thế sẵn sàng đi theo ông bất cứ lúc nào.

Naximôvích không những vẫn mặc măng-tô và đội mũ, mà thậm chí ông vẫn đi cả giày cao su.

- Nào, cô Dôxia, mời cô chuẩn bị để chuyển sang nhà khác. Trong thành phố có động, - Naximôvích nói nhỏ.

- Có chuyện gì thế bác Brônhia?

- Có vẻ như chẳng có gì đâu, Dôxia ạ. Bác bị bọn chúng theo dõi. Tất cả là do bác quá nóng nảy. Hôm qua ở bến sông bác đã thiếu thận trọng nói những lời gay gắt với những người đại diện của chính quyền. Hôm nay thì cái thằng theo dõi nó cứ bám lấy bác, bác phải khó khăn lắm mới giải thoát nổi. May nhờ có cái đám ma đấy. Phải len vào giữa cái hàng người đi đưa đám ma ấy. Họ chôn cất một người soát vé nào đấy làm bên đường sắt ấy...

- Ôi, bác Brônhia, sao bác lại nóng nảy làm gì cơ ạ?! - Kachia kêu lên, rồi mở chiếc vali để xếp vội đồ đạc của mình vào đấy.

- Cái chuyện đã rồi ta băn khoăn làm gì nữa, - Naximôvích buồn rầu nhếch mép cười và thở dài. - Cả cháu nữa, Dôxenca ạ, cháu cũng xông vào chỗ hoàn toàn không phải của mình. Bọn chúng đang đi lùng cháu đấy.

- Đang lùng cháu ạ?

- Chúng sục vào một số nhà ở phố Bulôvarơnaia. Chúng bắt được một cô nữ sinh trường Bêxtugiép đến đây thăm anh đang bị ốm. Một đoàn sinh viên vừa biểu tình phản đối ở nhà cảnh sát trưởng. Không ăn thua gì. Hôm nay có thể lại sẽ có cuộc vây lùng mới. Tất nhiên cũng sẽ có cả truyền đơn nữa...

Kachia đã hiểu: Naximôvích vắng nhà không phải vô ích. Ông không chỉ đánh lạc hướng tên theo dõi, mà chắc là còn gặp được một người nào đó ở trung tâm bí mật của Đảng.

- Bác có biết gì thêm về Granhít không? - Kachia hỏi.

- Đáng tiếc là không biết được một tý gì, Dôxia ạ.

- Cháu có thể đi được rồi, bác Brônhia ạ, - Kachia nói sau khi ấn vài thứ đồ đạc vào vali và khóa lại.

- Xe ngựa đã sẵn ở bên cổng rồi, cháu Dôxia ạ. Bác sẽ đưa cháu đến tận nơi.

- Sao lại phải thế! Bác cứ nói khẩu lệnh. Cháu sẽ tự đi được.

- Không, không được, cháu ạ. Ngày mai cháu đã phải đi về làng và ở lại đấy cho qua những ngày lộn xộn này. Thế mà về chuyện ấy bác cháu ta đã bàn định gì đâu. Thôi cháu đừng có phản đối nữa.

- Cháu chi có một đề nghị với bác thôi, bác Naximôvích ạ, - Kachia nắm lấy tay người thợ may nói một cách nồng nhiệt. - Nếu Granhít đến đây, bác nói giúp là cháu ở đâu nhé.

- Được, được, tất nhiên rồi. Hộ chiếu và tiền của anh ấy bác đã để ở một chỗ đáng tin cậy rồi. Và cháu cứ yên trí, nếu anh ấy chưa gặp cháu thì anh ấy chưa đi khỏi đây đâu, cháu ạ. Bác hứa là như thế.

- Cảm ơn bác. Cháu sẽ rất mừng, bác Brônhia ạ!

- Cháu đi chia tay với bác gái Xtaxia đi. Bác lại sắp chuẩn bị bữa tối đây. Nhưng đáng tiếc là bác cháu mình sẽ không được ăn bữa tối.

Kachia đã mặc áo khoác và đội mũ. Cô chạy vội vào gian bếp. Naximôvích nghe rõ tiếng hôn nhau chùn chụt và tiếng bác gái Xtaxia khóc sụt sịt. Kachia đã được bác gái quý mến ngay từ giây phút đầu tiên. Đúng hơn, đó là sự quý mến lẫn nhau. Bác Xtaxia cũng rất là hợp với Kachia.

- Cháu phải thận trọng hơn đấy, Dôxenca ạ! Bác van cháu! Cháu hãy giữ lấy mình. Anh Brônhia, anh phải dặn cháu thật nghiêm khắc là không được mạo hiểm. Anh có nhiệm vụ phải bảo vệ lớp trẻ mà. Tương lai của các cô các cậu ấy còn ở cả phía trước.

Bác gái Xtaxia đưa tay vuốt vuốt lưng Kachia, ghé mắt nhìn vào tận mặt cô gái và vội đi theo cô ra đến tận cửa.

Naximôvích xách chiếc vali của Kachia và mở cửa. Kachia lại hôn bác Xtaxia một lần nữa rồi vội vã đi theo Naximôvích.

Ngoài sân - tối mù mịt, mưa rơi xen lẫn với tuyết, gió thổi như điên loạn, ở đâu đó một tấm sắt rơi kêu loảng xoảng trên mái nhà, cây dương khô héo oằn oại. Bầu trời bốn bề đen kịt. Không trăng, không sao.

- Cháu đứng đây tạm một lúc. Bác sẽ gọi cháu sau.

Naximôvích nhẹ nhàng đi xuống khỏi bậc tam cấp và cũng nhẹ nhàng như thế ông đi dọc vỉa hè qua sân. Kachia chăm chú nghe, chờ đợi, đầu ngẩng cao, nhìn lên trời. «Cũng mờ mịt như cuộc đời mình, - cô thoáng nghĩ, và một nỗi đau đớn nhói lên trong tim. - Này, này, đời mình đã có gì đáng bi quan lắm đâu», - cô gái cố tự an ủi. Của đáng tội, lòng dạ vẫn không sao yên được: vẫn cứ thấy lo lắng và nỗi đau đớn lại nhói lên trong tim.

- Đi thôi, Dôxia! - tiếng Naximôvích vọng lại từ trong bóng tối.

Cô gái đi về phía có tiếng gọi, lần đoán xem cần phải bước như thế nào để khỏi thụt chân xuống bùn. Chốc sau trước mặt cô cánh cổng đã mở sẵn, và cô lại nghe thấy tiếng Naximôvích nói nhỏ:

- Xe ngựa đợi chúng ta ở góc phố. Cháu cẩn thận một chút nhé. Ở chỗ này hè phố có chỗ bị lở đấy.

Naximôvích nắm cánh tay Kachia dắt đi một cách chắc chắn. Thấy rõ là ông đã nhiều lần phải đi con đường này trong đêm đen dày đặc.

Ngõ Bôlốtnưi đang ngủ say như chết. Chỉ riêng một căn buồng trên gác của một ngôi nhà là thấy còn ánh đèn xanh yếu ớt chiếu qua cửa sổ. Có thể đó là ngọn nến bên tượng thánh hoặc ai đó đang thức bên giường người bệnh.

Và đây là chiếc xe ngựa. Người đánh xe ngồi trên ghế xà ích buồn thiu, hòa lẫn với chiếc xe, được chiếu sáng bằng chiếc đèn kính treo ở nóc vòng phía càng xe bên phải. Chú ngựa đứng không động đậy, đầu cúi xuống, và Kachia nhớ đến những pho tượng bằng đá đứng lặng yên trên các đường phố của Pêtrôgrát.

- Ông chủ, ông đừng quở trách, đợi lâu như thế này thì sẽ phải trả tiền đắt đấy, - người đánh xe lẩm bẩm, động đậy một cách khó khăn đôi môi rét cóng.

- Chúng ta sẽ thỏa thuận với nhau thôi mà! - Naximôvích an ủi người đánh xe.

Kachia ngồi vào xe, thu mình trong một góc, dành chỗ cho Naximôvích và chiếc vali của mình.

- Cho chạy thôi, anh bạn ơi! - Naximôvích vẩy tay tách một cái. - Thế nghĩa là chúng ta đến phố Dơnamenxkaia nhé. Như chúng ta đã thỏa thuận với nhau, bác đi theo đường Bônsaia Pốtgôrnaia rồi sau đó từ dốc Đannhêklusépxki bác rẽ vào phố Dơnamenxcaia.

- Thưa ông chủ, đi đường Milionaia thì nhanh hơn. Cái quãng Bônsaia Pốtgôrnaia bẩn lắm. - người đánh xe lẩm bẩm.

- Cái bác này lại vẫn cứ giữ ý kiến của mình! Tôi với bác đã thỏa thuận với nhau rồi kia mà. Nếu không tôi đã thuê người khác rồi, - Naximôvích nói bằng một giọng thô bạo.

- Thôi thì tùy ý ông, - người đánh xe cau có đáp lại, rồi im lặng suốt cả đoạn đường.

Lối qua Bônsaia Pốtgôrnaia quả là rất khó đi. Chiếc xe chốc chốc lại bật tung tên, nghiêng sang bên này lại ngả sang bên kia, hai bánh kêu ken két. Con ngựa đầm mình trong cái đám nhão nhoẹt bùn trộn với nước và đá dăm ngập đến gối. Nhưng Kachia hiểu rằng vì sao Naximôvích lại chọn lối đi này: ở đây vắng vẻ và tối như bưng! Nhà cửa đứng cau có, đầy vẻ bí ẩn, như những tòa tháp trong truyện cổ, dành cho những bóng ma. Cả quãng đường, chỉ có một chiếc đèn kính, chiếu mờ mờ vẻ sợ sệt. Mẩu nến hắt ra những vệt sáng cuối cùng run rẩy. Bọn sĩ quan hiến binh thì có mà các vàng cũng chẳng mò đến cái xó tối tăm và bẩn thỉu này. Tất nhiên, họ phải đi một cách thận trọng và chậm chạp. Kẻo không may xe lại đổ lộn nhào. Nhưng đây rồi, vó ngựa đã gõ trên mặt đá - Đã đến phố Dơnamenxcaia. Thật là may! Đã lên cạn được rồi.

- Bác rẽ vào ngõ Bannưi nhé. Phải rồi. Tốt đấy. Bác đi bên tay phải ấy. Đấy, đỗ ở cạnh cái nhà này này - dừng lại, - Naximôvích ra lệnh.

Bác đánh xe cau có lặng im, quất ngựa, thỉnh thoảng tắc lưỡi vắt vắt, giục ngựa.

Họ dừng lại. Naximôvích xách chiếc vali của Kachia, bảo người đánh xe đứng chờ mình.

- Ở đây sợ lắm ông chủ ạ! Cứ run bắn cả lên. Ở đây chỗ nào cũng có bọn lưu manh giết người như ngóe ấy. Ông có trả thêm tiền cho chứ! - người đánh xe lầu bầu.

- Tôi sẽ trả thêm, trả thêm mà, cái ông lão quỷ quái này! - Naximôvích cáu tiết.

Ông rất bực mình vì cái giọng bắt chẹt ấy, và nếu như không vì quá bó buộc thì ông đã vứt tiền vào mặt lão già tống tiền ấy, rồi cuốc bộ trên đường phố vào lúc đêm khuya cho rảnh. Nhưng đối với ông lúc này chiếc xe ngựa lại hết sức cần thiết. Ông còn phải đi một đoạn đường dọc suốt thành phố, đoạn đường xa đến tận xóm nhỏ cạnh ga.

«Quả thật nơi này bí hiểm và mịt mù thật, như ở bãi tha ma», - Kachia nghĩ, bước theo chân Naximôvích.

Họ đi khoảng chừng năm phút, nếu không hơn. Và tuy trong lòng cảm thấy khó chịu vì bóng tối vây bọc họ từ các phía, cô vẫn nhận ra rằng ngay cả trong hoàn cảnh như vậy Naximôvích vẫn không quên giữ gìn bí mật. Họ dừng lại ở một nơi, nhưng lại đi về một nơi hoàn toàn khác. Thế còn cô! Cô đã cho người đánh xe phóng thẳng đến tận nhà ông. Nhưng cũng có cái lý do của nó - vì nếu có chuyện gì không may thì trong vali của cô đã có tấm hàng len đủ may một bộ quần áo, còn trong túi cô là bức thư có đóng dấu của cửa hàng Vơtorốp: đại khái là chúng tôi xin bàn giao một khách hàng thường xuyên của chúng tôi cho ông, một tay tài nghệ bậc thầy của nghề may từ Vácsava đến.

- Cháu đợi đây một chút nhé, Dôxia!

Naximôvích đặt chiếc vali xuống bên cạnh chân Kachia, rối biến vào chiếc cổng hé mở. Cuối cùng Kachia đã nhìn ra là mình đang đứng trước một ngôi nhà gỗ hai tầng. Ở tầng dưới cửa sổ đóng kín bằng rèm, còn trên gác thì trông thấy lờ mờ màu trắng của mành mành. Bậc tam cấp và cửa chính nằm thụt vào trong ngôi nhà, và Kachia có cảm giác như nó cũng đã xiêu vẹo lắm rồi, mà cũng có thể bóng tối đã làm lẫn lộn tất cả.

Bỗng Kachia nghe thấy tiếng gõ nhẹ, như ở đâu đó cửa bị sập lại. Những viên cuội lạo xạo dưới chân. Tiếng bước chân mỗi lúc nghe càng gần.

Naximôvích bước ra cổng, nhưng không chỉ một mình, bên cạnh ông còn thấp thoáng một bóng người thứ hai, Kachia đã phân biệt rất chính xác: đó là một phụ nữ.

- Kachia, cháu hãy làm quen với bạn của mình đi, Masa đấy. Hãy gắn bó thật thân thiết với nhau. Đừng có cãi cọ nhau. Có người yêu thì chớ có quên mời nhau đến dự lễ cưới. - Naximôvích cười, nhưng ông lại nín lặng ngay. Ông nói tiếp bằng một giọng đã hoàn toàn khác, thì thào và đượm buồn.

- Vĩnh biệt cháu Kachia nhé! À mà cũng có thể, tạm biệt thôi. Cháu nhớ rằng: ông Naximôvích, thợ may lành nghề từ Vácsava đến, bao giờ cũng sẵn sàng giúp cháu.

Naximôvích đưa tay ôm Kachia, nhưng đôi tay ông có vẻ vụng về: ông đang phải cầm một bọc to các thứ của ông, mà sức nặng của nó suýt kéo ông từ trên vỉa hè xuống lòng đường.

- Bác Brônhia ạ, cháu cảm ơn bác, cháu cảm ơn cả bác gái Xtaxia nữa, - Kachia thì thào. - Trong giây phút chia tay này Kachia lại muốn một lần nữa nhắc lại cái điều mong muốn thiết tha nhất của cô: nếu anh Granhít đến thì nhất thiết báo ngay cho anh ấy biết là cô ở ngay gần đây, bên cạnh anh.

Nhưng Kachia chưa kịp nói ra điều đó. Trong giây lát Naximôvích đã tan biến vào trong đêm tối. Ông đi nhẹ nhàng đến mức cô không nghe thấy cả tiếng bước chân ông.

Chương hai

1

- Kachia, chỗ này chịu khó cúi xuống một tý không có đập đầu đấy, - Masa nói, khi hai cô sờ soạng theo các bậc thang đi xuống tầng nhà hầm.

Sực mùi bắp cải muối và các thứ rau, củ thối hỏng. Masa bật diêm và Kachia nhìn thấy phòng đệm hẹp để đầy các thùng gỗ lớn đựng bắp cải muối và các hòm gỗ đựng củ cải trắng, củ cải đỏ, khoai tây.

- Dự trữ cho mùa đông đấy. Thành phố dạo này đang đói lắm, - Masa đi ở phía trước giải thích. Kachia chỉ muốn nhìn Masa một chút thôi, nhưng que diêm đã tắt. Ngay lúc ấy cánh cửa nhẹ nhàng mở ra và Masa cùng với Kachia bước vào phòng ngoài của căn hộ nằm ở tầng nhà hầm của ngôi nhà gỗ hai tầng. Nói một cách chính xác hơn đây không phải là căn hộ mà là một loạt buồng kiểu chuồng chim được ngăn cách nhau bằng những tấm gỗ mỏng: từ phía lối vào ở bên trái - là bếp có che ri-đô thay cửa, thẳng lối vào - có hai lỗ cửa nữa cũng làm lối vào cũng được che bằng ri-đô. Trần nhà ở không bằng phẳng, tường nhà vì lâu ngày và vì chịu đựng cả cái sức nặng của tầng trên nên đã bị cong xuống, những chiếc cột gỗ tròn xẻ đôi nay cũng không còn sức chống đỡ. Nhưng cả cái mặt trần lồi lõm lẫn cái mặt tường càng lồi lõm hơn ấy đều được quét vôi trắng rất là cẩn thận và dưới ánh sáng của cây đèn đặt dưới chân các tượng thánh,, mặt tường ánh lên màu trắng bạc xen lẫn màu xanh lơ.

- Vali của cậu để vào đây, Kachia. - Masa xách chiếc vali của Kachia đi vào một cửa có che ri-đô. - Nào, ngồi xuống bên bàn mà nghỉ đi một tý. Mình sẽ mang nước chè ra ngay cho cậu và mời cậu món khoai tây luộc ăn với cá trích, rồi sau sẽ chuyện trò.

Masa hết chạy ra lại chạy vào. Chỉ đến lúc này Kachia mới nhìn rõ người bạn mới của cô. Có thể Masa lớn hơn Kachia chút ít, mà cũng có thể là cảm giác vậy thôi, vì ánh sáng lờ mờ làm cho cô gái có cái vẻ hơi nặng nề. Mặt tròn, mắt tròn và khá béo so với tuổi của mình, cô gái lại có vẻ nhanh nhẹn, tháo vát và chính xác trong các động tác của mình. Cô mặc bộ áo liền váy dài, rộng và mở ra ở phía gần gấu, đầu đội chiếc khăn vuông buộc giải ở đâu phía sau gáy. Cô đi đôi bốt có dây buộc đến tận gối.

Kachia đang đói, cô ăn khoai tây luộc với món cá trích và bắp cải muối một cách ngon lành, chiêu nước nấu cành bạch dương rất đặc mà cô chưa từng được uống bao giờ. Ở đây tất nhiên thì không thể có được thứ bánh nhân pho-mát nở phồng hay thứ xúp nấu với thịt lợn béo ngậy như ở chỗ bác gái Xtaxia. Ở bên ấy đời sống nhờ vào đôi tay tài nghệ của Naximôvích và bọn con gái ăn diện nhà giàu của thành phố Tômxcơ, nhiều khi theo sự thỏa thuận của đôi bên đã trả tiền công may bằng hiện vật: bột mì, hạt kê, thịt.

Masa ngồi xuống đối diện với Kachia, chăm chú nhìn cô rồi mỉm cười vẻ rất e dè, như trẻ con. «Cô nàng còn hoàn toàn là một cô bé», - Kachia nghĩ.

- Cậu bao nhiêu tuổi rồi, Masa? - Kachia không nhịn được, liền hỏi.

- Đến ngày thiên chúa giáng sinh này thì đầy hai mươi tuổi. Còn cậu?

- Mình hơn tuổi cậu nhiều. Mình hai mươi hai rồi.

- Thế mà nhiều! - Masa cười. - Chúng mình, sẽ cùng già một lúc với nhau. Thậm chí mình sẽ già trước cậu.

- Vì sao vậy?

- Vì mình là thợ xếp chữ. Những người làm nghề in chóng già, bụi chì làm tổn hại sức khỏe.

- Thế cậu đã biết hết về mình rồi đấy chứ, Masa?

- Biết. Còn về mình thì mình kể cho cậu nghe. Rồi sau đó mình sẽ nói thêm cả về cậu nữa. - Và Masa lại một lần nữa mỉm cười vẻ rụt rè, đưa đôi mắt rất thân ái ngước nhìn Kachia.

- Bọn mình ở đây có ba người: hai chị gái với thằng em. Chị mình tên là Đunhia, đi làm ca đêm ở nhà máy in, mình với chị ấy cùng đứng bên một bàn chữ. Thằng em mình là Xtêpan, nó hiện đang ở nhà. Nó mười sáu tuổi. Làm công việc khuân vác ở kho nhà mụ lái buôn Nhêkraxôva. Nó giống bố mình - khỏe kinh khủng. Nếu kéo co nó có thể kéo bay cả mình và Đunhia đi! Xtêpan! - cô gái cao giọng. - Ra đây nào, nói cho một tiếng «chào» chứ.

- Nghe thấy rồi, - một giọng bình tĩnh vang ra. Chiếc ri-đô ở cửa mé bên trái động đậy, và cậu em trai của Masa từ trong buồng đi ra, mắt nheo lại vì ánh sáng của cây đèn. Đấy là một thiếu niên cao, gầy, hơi xương xương, vai nhọn, cậu ta mặc chiếc áo cổ cài lệch sang bên cạnh, có thắt lưng, ống quần dắt vào ủng. Mái tóc hơi quăn như làn sóng, màu vàng sẫm được chải chuốt cẩn thận trên cái đầu tròn khá to. Vẻ mặt nghiêm nghị, thậm chí hơi quá nghiêm nghị nữa, không thể thoáng hiện một nụ cười. Còn đôi mắt thì giống hệt mắt của chị, rụt rè và hiền hậu. Chỉ có điều, trong đôi mắt ấy hình như có nhiều sự chăm chú và tò mò hơn mắt Masa.

- Lukianốp, - cậu thiếu niên tự giới thiệu, chìa tay về phía Kachia, rồi nói thêm giọng trầm hơn: - Xtêpan.

- Em ngồi xuống một tý nào, Xtêpan, - Masa nhìn em. Cậu em trai ngoan ngoãn thu mình ngồi xuống chiếc ghế dài, cùng ghế với khách. - Chị Kachia từ Pêtécbua đến đây, chị đến để giúp một đồng chí, nhưng em biết không, chị ấy lại vừa bị bọn cảnh sát nhận ra, - Masa nói, hạ thấp giọng, tưởng như ai đó có thể nghe được tiếng của cô trong cái gian buồng nằm sâu dưới đất tới hai ácsin này ấy. - Ngày mai chị và chị ấy sẽ về làng Lukianốpca. Còn để đề phòng mọi bất trắc thì em hãy nhớ: chị ấy là bạn của chị. Thế thôi. Chị ấy cũng như chúng ta, là người nhà quê. Còn như thế nào, cái gì, tại sao - thì có quan hệ đến ai? Em hiểu chưa, Xtêpan?

- Hiểu rồi, - Xtêpan hất mái tóc và đứng lên đi về phòng mình. Khi cậu thiếu niên đã đi khuất và buông ri-đô xuống, Kachia lo lắng nói với Masa.

- Nói với Xtêpan về mình như vậy có nên không? Dù sao thì càng ít người biết càng tốt, Masa ạ, - Kachia nhìn vào mắt người bạn gái thầm thì.

- Không thể nào khác được, - Masa lắc lắc cái đầu đội khăn. - Xtêpan phải biết mọi chuyện. Ông Naximôvích dặn là phải kể cho nó nghe hết mọi chuyện không giấu giếm một tý gì. Giữa nó và ông ấy có những công việc riêng với nhau, mà mình và Đunhia không được biết.

- Thôi, thế thì mình xin lỗi Masa nhé, - Kachia mừng rỡ và bỗng nhiên cô nhớ lại một chuyện đã lâu: cô và Ivan Akimốp cùng nhau chậm rãi đi trên bờ sông Nhêva. Gió mạnh, mặc dù đang nắng. Sóng xanh đánh mạnh vào đá hoa cương. Đầu của mùa xuân. Những búp non đã mở ra, nhưng chưa thành lá, cái giây phút hân hoan ấy của lá cây chưa đến. Không khí lúc thì lạnh, lúc lại êm dịu và ấm, nhưng sạch và trong vắt - không một hạt bụi, không một mùi hôi hám, lúc thì ngược lại, không khí ngột ngạt - nặng mùi đất úng nước, gợn gợn một thứ bụi li ti dính dính. Mùa xuân là mùa yêu đương, thời kỳ mở đầu cho sự sinh sôi nảy nở của cả đất đai và con người.

Họ nói chuyện liên tục, không lúc nào ngừng. Ivan nói lên những suy nghĩ của mình về cách mạng, về sức mạnh vô cùng to lớn của nó. Mỗi một người công nhân, Ivan nói, đều tiềm ẩn trong mình một nhà cách mạng. Hôm nay họ còn chưa giác ngộ, nhưng ngày mai, ngày mai... Ivan tìm từ để so sánh. Anh lưu ý cô nhìn những búp cây. «Em thấy không, chúng nhiều không biết bao nhiêu mà kể. Hôm nay chúng còn chưa nở ra, vì chúng bị cái vỏ dính ở bên ngoài bao bọc, nhưng ngày mai chiếc lá xanh sẽ mừng rỡ bung ra và thiên nhiên sẽ thay đổi đến mức không thể nhận ra. Và sẽ chẳng có sức mạnh nào ngăn cản nổi sự vươn dậy ấy của thiên nhiên. Cách mạng cũng có những quy luật khắc nghiệt của nó».

«Phải rồi, anh Ivan, phải rồi, anh nói đúng, anh nói đúng. Đây chính là chúng, những chiếc lá đã bung ra từ những búp cây. Masa, Xtêpan. Bác Naximôvích liệu sẽ làm gì được nếu không có những con người như thế! Còn em sẽ ra sao nếu không có bác Naximôvích và bác gái Xtaxia? Có lẽ em đã trở thành miếng mồi ngon cho tên Prôskin rồi. Còn bây giờ em sẽ đấu tranh, và sẽ đấu tranh đến thế nào nữa ấy chứ», - Kachia thầm nói trong đầu. Sau những giây phút đau khổ mà cô vừa trải qua lúc đứng ở sân nhà ông Naximôvích, lúc này cô thấy phấn chấn và mạnh dạn hẳn lên.

- Masa, có lẽ mình đã làm cho cậu mất thì giờ nhỉ. Cậu tha lỗi nhé. - Kachia rướn người lên nắm lấy tay Masa để cảm ơn. Cô bỗng chạm phải một cái gì mềm mềm mà lại có vẻ như không phải da thịt con người.

Masa giơ tay lên, và chỉ lúc này Kachia mới nhìn thấy tay bạn mình đang được băng chặt. Làm sao mà lúc trước cô lại không nhận ra điều đó nhỉ? Đúng thế, nhưng cô lại nhận ra một điều khác: Masa lúc nào cũng cứ né né, một bên vai cô giấu đi, còn tay thì để ra phía sau. Kachia cứ tưởng đó là thói quen của cô gái muốn làm điệu một tý.

- Tay cậu làm sao thế? - Kachia hỏi và cảm thấy ngượng ngượng vì đã để cho Masa xách hộ mình chiếc vali từ đường phố vào.

- Đến ngày cưới thì sẽ khỏi! - Masa cười không được vui và nhấc ghế ngồi sát lại bên Kachia. - Lúc đầu thì có vẻ như chẳng có gì đáng kể. Bố mình mang về một con cá măng. Mình mới đem đánh vảy, và vô ý thọc ngón tay vào mồm nó, nó cắn luôn. Cứ tưởng là rồi sẽ khỏi! Mình cứ đi làm. Mà công việc của mình thì thiếu ngón tay là chẳng làm gì được. Mỗi một con chữ phải dùng ngón tay mà cầm rồi đặt vào dòng. Có lẽ vết sứt bị bẩn. Nó bắt đầu có mủ rồi sưng tấy lên. Mình đến bác sĩ - ông ấy cho thuốc rửa và thuốc đắp. Chẳng ăn thua gì cả. Càng ngày càng tệ hơn. Mình không thể nhặt chữ được nữa. Người ta cho nghỉ 10 ngày. Chính vì thế mà mình mới có điều kiện để về làng với cậu đấy.

- Thế có thể lại tệ hơn nữa không? Cậu sẽ không bị mất cánh tay đấy chứ? - Kachia lo lẳng.

- Không! Bố mình đã dạy cho cách chữa bằng các thứ lá rừng.

- Không ăn thua gì đâu, Masa ạ. Mình cảm thấy kỳ quặc đấy - một cô gái có chữ nghĩa, thế mà lại tin vào những thứ thuốc lang băm, - Kachia trách móc.

- Không, không, đấy không phải là thuốc lăng băm. Bố mình không phải là thầy lang. Đấy là những thứ lá của thiên nhiên. Một thứ lá gì đấy. Ngâm nó vào nước nóng là nó lại xanh lại như khi vừa mới ngắt ở trên cây xuống. Thứ lá ấy rịt vào là hút hết mủ ngay. Còn thứ nhựa rất sạch, nhựa cây bá hương, thứ lá làm cho vết thương lên da...

- Chỉ có điều, Masa ạ, cậu làm thế nào để cho nó đừng có tệ hơn thôi.

- Mình đã dùng thuốc ấy hôm nay là ngày thứ ba, và thấy dễ chịu hơn. Còn về phần cậu, Kachia ạ, cậu hãy nghe mình, - bỗng Masa chuyển sang nói về một chuyện hoàn toàn khác và giọng nhỏ hẳn đi, - ở đấy, ở Lukianốpca, cậu sẽ nhận là bạn mình, công nhân xếp chữ, để cho người ta khỏi hỏi: ở đâu đến, đến làm gì?.. Giấy chứng minh thư thực của cậu giấu đi? còn đây là thẻ ra vào nhà máy in. Nó là của bạn mình tên là Kachia Kanđrasina còn lại. Nó mới chết dạo hè vừa rồi vì bệnh lao phổi...

- Lúc ấy nó bao nhiêu tuổi?

- Sang tuổi hai mươi mốt. Nó bị bụi chì giết hại đấy. Năm mười bốn tuổi nó vào nhà máy in học nghề, và sau sáu năm - nó bị chết! Thế mà nó lại là một đứa xinh gái và hiểu biết nhiều! Mẹ nó bây giờ sống chỉ có mỗi một mình.

Kachia cúi đầu xuống, cô có cảm giác như nếu cô nhìn vào mặt Masa, lúc này đang rưng rưng nước mắt, thì chính cô cũng sẽ không thể cầm lòng. «Trời ơi, trong cái thế giới tàn nhẫn, vô nhân đạo này biết bao nhiêu con người đẹp đẽ đã chết đi chưa kịp được biết thế nào là một cuộc sống tử tế», - Kachia nghĩ, trong lòng sôi sục ý chí muốn trả thù cái thế giới mà lúc này đối với cô biểu hiện ở hình ảnh tên Prôskin với cái mặt phì phị đầy nhẫn tâm của hắn.

Kachia tay run run cầm lấy tấm thẻ của người con gái đã chết do Masa đưa cho cô, chốc sau cô nhẹ nhàng dở thẻ ra xem nhưng cô không sao có thể nhìn ra khuôn mặt người đã giúp cô. Mặt trong cũng như mặt ngoài của tấm thẻ đều bẩn bụi và giây đầy các màu mực in. Ảnh của cô cũng không thể nào nhìn ra được. Mực dầu của con dấu đóng vào đấy đã loang ra, lâu ngày tấm ảnh mờ đi, thậm chí đến bóng dáng của khuôn mặt cũng không thể nào khôi phục lại được. Nhưng việc tấm ảnh vẫn còn nguyên tại chỗ dù sao cũng rất hay, nhờ nó tấm thẻ thêm vẻ trang trọng. Đừng có trách móc nhé, bạn gái của tôi, đừng quá nghiêm khắc nhé. Đây không phải là sự xúc phạm đến bạn, đến vong linh bạn đâu, tất cả chỉ là vì bắt buộc phải làm. Vì hoàn cảnh của cuộc đấu tranh với kẻ thù, những kẻ đã không thương xót bạn, đã dập vùi cuộc đời non trẻ của bạn. Kachia mở cúc chiếc túi áo bí mật của mình, nhét chiếc thẻ của Kachia Kanđrasina vào đấy, rồi lặng đi suy nghĩ, thỉnh thoảng lại đưa mắt nhìn Masa.

- Thôi, bây giờ thì đi ngủ, mình sẽ gọi dậy sớm, - Masa nói và kéo người bạn mới theo mình vào căn buồng nhỏ có che ri-đô.

Kachia nhanh chóng cởi y phục ngoài, nằm xuống, hai đầu gối co lên. Dù cố gắng thế nào cô cũng không sao ngủ ngay được. Cô nghĩ về đủ các thứ chuyện: về Masa, về cậu Xtêpan lặng lẽ, về Kachia Kanđrasina, về số phận của Akimốp, về Xibiri. Cô đã từng nghe bao nhiêu chuyện về vùng đất này. Bây giờ thì chẳng những cô sẽ được nhìn thấy nó mà sẽ còn đi bao nhiêu vécxta trên tuyến đường đến Iếccútxcơ. Hình như cũng trên con đường này những người tháng Chạp, Tsécnưsépxki và những con người ưu tú của Đảng cũng đã từng đi. Đi như những tên tù, nhiều người còn bị cùm chân khóa tay... Mà có thể cả cô nữa cũng cùng chung số phận ấy. Có đáng sợ không? Trong lòng có sự rạn nứt nào không? Không, không. Chẳng lẽ lại có thể có sự phân vân nào đó sao, khi những cuộc đời non trẻ đang bị hủy hoại, những tài năng đang lưu lạc, khi người ta muốn cướp đi của chúng ta những tài năng ấy, những tài năng sẽ làm vinh quang cho tổ quốc ta, khi cuộc chiến tranh đã khiến cho máu người chảy thành sông?

Kachia chắc chắn không thể nhớ ra là suy nghĩ của mình đã đứt quãng ở đâu. Cô tỉnh dậy là do tay Masa động vào cô.

- Kachia, dậy thôi. Không thể nào nhận ra mặt đất nữa - tất cả đã đổi mới hoàn toàn.

Kachia vùng dậy và việc đầu tiên là nhìn qua cửa sổ. Cô phải đứng kiễng chân, nghển cổ lên mới ngó được qua cái khe phía trên của cửa sổ - Xtêpan đã mở liếp che cửa ra, và thấy ở bên ngoài đầy tuyết, trắng ơi là trắng. Nhà cửa, hè phố, cầu, cây cối đều nằm trong tuyết. Trời chưa sáng, nhưng ngoài đường đã rõ mặt người, và tất cả cảnh tượng gây cho ta cảm giác như trong chuyện cổ tích vậy, tưởng như ông già tuyết với chiếc gậy thần kỳ của ông vừa mới qua đây.

Kachia nhanh chóng rửa mặt, chải đầu trước chiếc gương treo trên tường. Trong lúc ấy Masa đã chuẩn bị xong bữa ăn sáng - trên bàn, một liễn sành đựng khoai tây đã gọt sẵn, một đĩa vẫn là món cá trích và hành tươi, bánh mì đen và cháo kiều mạch. Ngồi bên bàn là Xtêpan. Cậu ta đầu vẫn chải cẩn thận và mặt vẫn nghiêm nghị như hôm qua. Cậu nhìn Kachia một thoáng rồi lại đưa mắt nhìn đi nơi khác. Cái khuôn mặt xương xương với cái mũi hơi khoằm khoằm của cậu trông rất khó hiểu. Chẳng biết rằng cậu ta có ưa cô hay không? Nhưng cô luôn luôn cảm thấy đôi mắt của cậu ta nhìn cô. Bất thình lình cô quay lại, thì đúng là cậu ta đang chăm chú nhìn cô. Kachia cảm thấy mất tự nhiên vì cái nhìn ấy, nhưng cô hiểu rằng cô có nét gì đó lôi cuốn sự chú ý của cậu thiếu niên.

- Thế còn bữa trưa thì sao, Masa, cậu cũng tự nấu lấy à? - Kachia vừa hỏi vừa xoa tay rồi ngồi vào bàn.

- Tùy lúc. Có hôm thì Đunhia, có lúc thì mình. - Masa đẩy bát nước nấu cành bạch dương ra gần mép bàn để Kachia khỏi phải với.

- Còn Xtêpan thì phải làm gì? - Kachia hỏi mà không dám cười.

- Em cũng có đủ việc để làm! - Xtêpan cao giọng. - Cưa gỗ này, bổ củi này, rồi xách nước, nhóm lò, đi xếp hàng mua bánh. Không hiểu vì sao cậu ta lại xấu hổ, đỏ mặt lên. Masa hỗ trợ em bằng cái nhìn âu yếm rất kín đáo.

- Những công việc ấy là mình với Đunhia không hề phải lo. Tất cả là do cậu ấy làm. Thế mà nó làm việc cũng chẳng kém gì bọn mình đâu. Chỉ có điều là nó không phải đi làm đêm thôi nhưng lại có công việc khác thay vào...

Masa không đi vào kể tỷ mỷ về cái «công việc khác» ấy vì Xtêpan bỗng nhìn cô một cách giận dữ khác thường, như muốn cô phải dừng lại ở đấy thôi.

- Thôi, chúc các chị đi được bình yên, còn em đã đến giờ rồi. Chị Masa, cho em gửi lời thăm tất cả nhé. - Xtêpan lật úp cái bát xuống rồi đứng dậy. Cậu ta kéo sụp mũ xuống trán, mặc chiếc áo lông cộc đến gối rồi đi ra.

- Này Xtêpan, đã mang theo bánh mì để ăn trưa chưa? - Masa gọi với theo cậu em trai. Nhưng cánh cửa đã đóng sập lại và cậu em không trả lời gì nữa. - Nó bao giờ cũng nhanh như lửa vậy! - Masa nói bằng một giọng ấm áp và, trải chiếc khăn vuông ra góc bàn, cô bắt đầu thu nhặt thức ăn để mang đi đường.

2

- Điều trước tiên là không được vội vàng, Kachia ạ, - Masa nói có vẻ rất chín chắn, khi họ ra khỏi cổng. - Đường xá không phải là gần gặn. Cứ đi từ từ, nhẹ nhàng, ít một. Đi bước một... Mẹ mình thường nói vậy.

Thành phố trở dậy một cách khó khăn, không hào hứng. Một chiếc xe ngựa đi qua. Bánh xe bị băng đóng, không chịu quay, cọ xát vào lòng đường rít lên ken két và tóe lửa. Những người đàn bà quảy xô đi qua. Ở chỗ giếng nước - tiếng va nhau của thùng sắt tây, tiếng nước sóng sánh vọt ra khỏi miệng giếng. Trước các quán bán bánh mì là những dãy người xếp hàng dài cong như hình cánh cung. Trên lưng mỗi người đều có số thứ tự viết bằng phấn khá to. Thành phố đang thiếu bánh mì. Người ta dậy gần như từ tối để đi xếp hàng mua bánh. Họ đứng lặng im, nhưng đã không còn vẻ khổ sở như dạo đầu, mà với một vẻ cau có.

Masa và Kachia như hai chị em. Masa đi ủng lông, mặc áo lông ngắn và quàng khăn. Và Kachia cũng vậy. Chiếc áo khoác và mũ cùng với giày cao cổ và chiếc vali của mình Kachia để lại ở nhà Masa. Quần áo của Kachia không hợp với thời tiết, mùa đông ở Xibiri không phải chuyện đùa. Muốn hay không muốn cũng buộc phải mặc nhờ quần áo của người khác - của Đunhia.

Thỏa thuận với nhau là đi từ từ, nhưng thực ra họ lại bước rất nhanh: gió rét thổi phía sau lưng thúc họ đi và cả ý muốn nhanh chóng ra khỏi thành phố, vào rừng cây phủ kín dưới băng tuyết. Họ đi im lặng, mỗi người theo đuổi ý nghĩ của mình. Masa đang nghĩ xem làm thế nào để thu xếp chu đáo cho Kachia ở Lukianốpca. Nhà mà bố cô đang ở tuy rộng rãi, có những công trình phụ, nhưng đã mục nát gần hết, đã xiêu vẹo. Cả nhà sống ở đấy đã khổ sở quá rồi... Kachia dù là khách không đợi, nhưng dù sao cũng vẫn cứ là khách... Ở tận Pêtrôgrát về. Và rõ ràng là không phải thuộc loại thường dân. Không quen lắm với những điều kiện sống thiếu tiện nghi...

Còn Kachia thì nghĩ về Akimốp. Cô cứ nghĩ đi nghĩ lại mãi không hiểu chuyện gì có thể xảy ra với anh. Cô nhớ lại cuộc vây ráp ở bến tàu... Tên chỉ điểm bí mật từ Pêtrôgrát đến... Chắc là đối với chúng Akimốp quan trọng đấy... Bọn chúng không tiếc sức và phương tiện... Không có nhẽ bọn hiến binh lại biết được toàn bộ kế hoạch chạy trốn của Akimốp? Chỉ có mình cô và ba người nữa, đều là những người trung thành nhất và đã được thử thách nhất, biết việc ấy thôi kia mà.

Ra khỏi thành phố, gió lạnh càng thổi mạnh vào hai người. Gió gào rít, cuốn lên từng đám bụi tuyết, gió thổi bay những chiếc lá cuối cùng từ các bụi cây trên khoảng đất bằng. Hai cô gái giấu mặt vào trong cổ chiếc áo lông dựng lên, rồi lại bước đi nhanh hơn trước. Chỉ vừa vào đến rừng là gió lặng hẳn, thậm chí các đỉnh ngọn cây cũng đứng yên. Bức tường thành của cánh rừng rậm rạp đã ngăn cản bước đi của gió.

- Ồ, ở đây thì hoàn toàn khác rồi, - Masa cười, bẻ cổ áo lông xuống.

- Ở đây dễ chịu rồi. Thế mà, mình đã sợ quá. Đi ngoài gió thậm chí thở cũng khó nhọc, - Kachia nói và cởi bớt khăn quàng cổ, thả hai đầu khăn xuống trước ngực.

Họ chưa kịp hưởng cái không khí tĩnh mịch và yên ắng trong rừng thì bỗng nghe phía sau có tiếng vó ngựa nện trên mặt đất khô lạnh đang tiến đến mỗi lúc một gần hơn. Hay là chúng nó sắp đuổi kịp để bắt họ? Họ nhìn nhau, dừng lại, tránh sang lề đường. Ngay lúc đó từ chỗ ngoặt của con đường hai người cưỡi ngựa hiện ra. Masa cho rằng đó là hai tên lính được cử đi công cán đến một nơi nào đấy. Nhưng con mắt của Kachia nhìn loại người này có kinh nghiệm hơn. «Bọn cảnh sát», - cô xác định một cách chính xác. Cô muốn trao đổi một vài câu với Masa - nên trả lời như thế nào nếu như chúng hỏi. Nhưng Masa quay đi và tròn mắt nhìn hai tên cưỡi ngựa đang tiến đến. Chúng mặc áo capốt dài, mũ lông cáo, có đeo gươm ở thắt lưng, đi giày đinh ống. Mặt mũi chúng đỏ tía, như màu đồng trộn với thiếc. Hai tên cưỡi ngựa đã đuổi kịp hai cô gái, chúng dừng ngựa lại.

- Thế bọn này là ai và chúng đi đâu vậy? - một trong hai tên cảnh sát nhìn Kachia và Masa bằng con mắt xoi mói, rồi hỏi như hỏi về người nào ở đâu đâu ấy.

- Chúng tôi là công nhân nhà máy in. Đi về làng thăm bố mẹ, - Kachia trả lời.

- Vì sao phải về thăm?

- Tay tôi bị thương tật, còn bạn tôi thì xin phép được cùng đi với tôi. Tôi què thế này thì đi một mình sao được? - Masa hất đầu chỉ vào cánh tay mình đang quấn bằng mảnh dẻ lụa. Hai tên cảnh sát nhìn nhau, rồi lại nhìn hai cô gái.

- Có giấy tờ mang theo không? - tên cảnh sát nhếch đôi môi sạm nắng nung núc những thịt của y sang một bên.

- Sao lại không! Đây, - Kachia vội vàng thò tay vào trong chiếc áo lông và lấy ra tấm thẻ của người bạn đã quá cố của Masa. Masa cũng đưa tấm thẻ của mình.

Tên cảnh sát môi dày cầm hai mảnh các tông xoay đi xoay lại để xem, rồi thủng thẳng chuyển chúng cho tên đồng đội. Cứ nhìn cung cách của hắn có thể thấy được là hình như chữ nghĩa của hắn không có bao nhiêu để mà đọc cho ra mảnh giấy hắc búa như tấm thẻ ra vào của nhà máy in. Tên cảnh sát thứ hai, có bộ mặt ít nhiều niềm nở hơn và trẻ hơn, đưa mắt nhìn hai cô gái rồi lại nhìn vào các tấm ảnh.

- Gớm, ảnh của cô nhọ nhem hết cả, cô Kanđrasina ạ. Chả nhìn thấy mắt, thấy mặt đâu cả! Nghĩa là chẳng còn biết là đàn ông hay đàn bà, hay là con gái nữa, - tên cảnh sát vui vẻ nói.

- Công việc của chúng tôi có như thế, thưa ngài sĩ quan! Không có mực thì không in nổi báo, - Kachia nói, chỉ liếc nhìn tên cảnh sát để tránh khỏi bị lộ những nét không khớp nhau giữa khuôn mặt mình và khuôn mặt của cô gái đã chết. Tên cảnh sát được gọi là ngài sĩ quan thì thích quá. Y còn làm ra bộ trịnh trọng nữa.

- Rõ là thế rồi, - tên cảnh sát môi dày lên tiếng ra vẻ ta đây am hiểu mọi bí mật của nghề in ấn.

- Cầm lấy này, - tên cảnh sát trẻ gần như là ném trả hai tấm thẻ. Rồi y thúc đế giày đinh vào ngựa, phóng đi tiếp. Tên môi dày vội phóng theo.

- Hay là bọn chúng đi bắt bọn đào ngũ, còn với mình chúng chỉ tò mò mà hỏi vậy thôi, - Masa nói.

- Bọn đào ngũ nào? - Kachia không hiểu, vì đang nghĩ đến những chuyện hoàn toàn khác. Cô nhớ lại lời tiên đoán của ông Naximôvích về những cuộc vây lùng mới vì thấy tình trạng xao động trong thành phố, và cuộc giáp mặt này với những tên cảnh sát theo cô chính là biểu hiện của những cuộc vây lùng ấy: rõ ràng là chúng bị thúc ép tợn cho nên mới hỏi giấy cả những người gặp trên đường đi.

- Còn bọn đào ngũ nào nữa chứ? Những người trốn lính bình thường ấy, Kachia ạ. Chẳng ngày nào là ngày không bắt lính. Mấy chốc mà bọn thiếu niên và các ông già cũng đến lượt nốt. Bố mình sống tịt ở trong rừng taiga kể rằng: trong rừng bắt đầu xuất hiện nhiều nhà hầm bí mật. Họ trốn lính ở đấy!

- Ôi, cách mạng sắp sửa nổ ra rồi! Chế độ cũ không còn đứng nổi nữa, Masa ạ! - Kachia thốt lên vui sướng. Ý nghĩ về cách mạng bao giờ cũng đem lại cho cô niềm vui khó tả nổi, cảm giác về một hạnh phúc sắp đến, và cái giọng ngân vang của cô những lúc ấy thường reo lên với tất cả sức vang của nó. Lính đào ngũ trốn ở trong rừng taiga! Đó không phải là điều chứng minh rằng chế độ chuyên chế đã tiến sát đến cái vạch cuối cùng rồi sao! Điều này ở Pêtrôgrát Kachia chưa bao giờ nghe thấy: lính đào ngũ trốn ở trong rừng taiga!

- Kachia ơi, ước gì cách mạng nổi trống cảnh báo sớm sớm lên. Nhìn kìa, bọn cảnh sát đang phóng ngựa trở lại, - Masa lo lắng.

- Một thằng quay lại, còn một thằng đợi. Chúng nó đang định dở trò gì đây, - Kachia hồi hộp, cô lại quay về với ý nghĩ về dự đoán của Naximôvích hôm qua. - Hình như tấm thẻ của mình vẫn làm cho bọn hắn ngờ ngợ. Masa, mình sẽ nhận hết mọi chuyện về phần mình nhé...

Nhưng mọi chuyện ấy là những chuyện gì thì Kachia chưa kịp nói. Tên cảnh sát trẻ lấy hết sức hét to, vừa ghìm ngựa một cách khó khăn:

- Này, các cô nàng! Các nàng đi đâu đấy?

- Chúng tôi về Ôngốpca, thưa ngài sĩ quan, - Masa nói dối.

- Thế thì thế này... Nào, đứng lại, cái con giời đánh này, - tên cảnh sát giật giây cương một cách tàn nhẫn và nói. - Một chốc nữa sẽ có xe thư đi qua, các cô nói với tên coi xe bảo hắn chở giúp cho đến Xêmilugiơki. Bảo hắn là Karpukhin ra lệnh cho hắn... Không quên đấy chứ? Karpukhin nhé...

- Cám ơn... Xin cám ơn! - Masa hét với theo tên cảnh sát. Thế đấy! Đợi một đằng, thì quàng một nẻo. Lúc ban đầu luống cuống đến mức không tìm ra lời mà nói.

Khi bọn cảnh sát đã đi khuất, hai cô gái bèn dừng lại để suy nghĩ về sự việc vừa xảy ra.

- Không biết chúng nó định bày trò gì, Masa nhỉ? Trò gì nhỉ?

- Kachia ạ, chắc là chúng nó phải có âm mưu gì ở đây, nếu không chúng cần gì đến bọn mình.

Hai cô gái đứng dưới gốc cây linh sam, nhìn nhau, vung tay tỏ vẻ bất lực trước một câu đố đột ngột làm cho đầu óc rối mù lên.

- Có thể bọn chúng định bắt chúng mình chăng? Nhưng bọn chúng đang bận đi đâu, nên tiện có chiếc xe thư, chúng giao cho bọn này chở mình thẳng đến chỗ bọn chúng, đưa vào tận tay chúng.

- Có lý đấy, Masa ạ! Đúng là như thế đấy, - Kachia tán thành.

Hai cô gái im lặng, suy nghĩ căng thẳng. Có thể là như thế đấy, nhưng vẫn có cái gì đó chưa thật là lôgích! Bắt ư? Nhưng tại sao và vì lý do gì cơ chứ? Còn chiếc xe thư thì mình lo lắng là thừa. Chẳng qua vì quá nghi ngờ. Ừ, thế tại sao bọn chúng lại phải cho chở mình về Xêmilugiơki kia chứ? Sao không trở lại thành phố có đơn giản hơn không? Ở thành phố có nhà tù, có dự thẩm viên, công tố viên, có tòa án... Còn ở Xêmilugiơki thì chỉ có mỗi cái nhà giam của xã ọp ẹp, mà có khi nó đã sụp đổ trong chiến tranh rồi cũng nên.

- Masa này, chúng mình có quá sợ hãi không đấy? - Kachia bỗng nói một cách bình tĩnh, cái giọng bình tĩnh của cô đã làm cho cả hai trở về với những suy nghĩ tỉnh táo.

- Mà cũng có thể cái thằng dê xồm ấy hắn muốn chúng mình đến Xêmilugiơki để tiêu khiển chơi bời với hắn cũng nên? - Masa kêu lên.

- Mình cho rằng rất có thể là như vậy, - Kachia nói. - Nhưng dù sao thì vấn đề vẫn còn cứ phải đặt ra: chúng ta có nên xin lên ngồi nhờ xe không? - sau một chốc im lặng Kachia nói thêm.

- Được thế thì tốt quá! Từ Xêmilugiơki đến Lukianốpca chỉ một với tay là tới. Chứ mà đi bộ thì đôi chân nó cũng buồn đấy. Rồi mà lại khóc nữa ấy chứ, - Masa cười nói.

- Thế thì có thể mình xuống sớm hơn được không? - Kachia hỏi.

- Sao lại không nhỉ?

- Mình vẫn cứ nghĩ: có âm mưu gì ở đây không? - Kachia lại phân vân. Nhưng không còn thì giờ để nghĩ gì thêm nữa. Chiếc xe thư đã phóng đến quá gần, đã nghe tiếng ngựa phì phì, chiếc xe ngựa chạy lộc cộc trên quãng đường mấp mô trong rừng cây.

- Này, ông ơi, ông đỗ xe lại một tý nào. Anh Karpukhin ra lệnh cho ông phải chở bọn tôi đến Xêmilugiơki đấy! - Masa hét lên vẻ nghịch ngợm.

Ông già râu dài, ngồi ở phía trước cầm giây cương ghìm ngựa lại, hất nhẹ cái đầu trong chiếc mũ lông xù xù và nói:

- Nhưng ở đây còn có quan chức cao hơn nữa kia...

Nhìn vào trong lòng xe, các cô gái thấy một tên lính tay ôm súng nằm co quắp. Hắn đang ngủ say, hai hàm răng nghiến lại làm cho khuôn mặt hắn có một nét gì tàn ác ghê gớm.

- Luka, dịch vào. Karpukhin ra lệnh chở mấy đứa con gái này đấy, - ông già nói, và với một nụ cười nhạo báng kín đáo, ông quay lại nhìn tên lính qua vai.

Cái tên của Karpukhin tác động đến tên lính tựa như một quả đấm vào hàm. Hắn nghiến răng, ngồi bật dậy trên những chiếc bao tải đựng thư, mắt mở to vẻ sợ hãi.

- Ông bảo tôi đi đâu? - tên lính lúng búng.

- Bảo là dịch vào một tý. Mấy cô gái này muốn lên xe.

- Ừ, ừ, lên thì lên, - tên lính nói bằng giọng ngái ngủ, nhưng dù sao thì cái thân hình đang cuộn trong chiếc áo capốt dài và chiếc áo lông của hắn cũng nhích nhích về một góc.

Kachia và Masa không để phải đợi lâu. Hai cô ngồi ngay vào chiếc ghế ở cuối xe, sát vào nhau. Như thế vừa ấm lại vừa tiện.

Ông già lên tiếng quát ngựa, rồi quất cho chúng mấy roi.

- Thế cái ông tướng ấy đi qua đây lâu chưa? - ông già quay lại hỏi. Hình như ông lão ngồi ở trước xe mãi đã chán quá rồi, và ông muốn nói chuyện. Kachia cũng không bỏ lỡ dịp để hỏi thăm người đánh xe về việc này việc khác.

- Họ đi phải được đến hai vécxta rồi, - cô gái nói.

- Hơn ấy chứ, - Masa đính chính.

- Vì ngựa của họ là loại ngựa đực mà lỵ! - ông già nói vẻ thán phục.

- Thế họ đi đâu mà vội thế? Như đi cứu hỏa vậy. - Cặp mắt tò mò của Kachia bắt gặp phải cặp mắt cũng tò mò như vậy của ông già.

- Một chuyến xe bưu điện bị cướp gần làng Bônsôiê Đôrôkhôvô, vì thế họ lao tới đó.

- Có ai bị giết không?

- Giết thì không ai bị giết, nhưng người đánh xe và người đưa thư đã bị thương. Tất nhiên, tiền mất hết.

- Có nhiều tiền không ạ?

- Đó là khoản tiền cho vợ lính cả một xã. Còn chính xác là bao nhiêu, thì có trời mới biết được. Thế là vợ con cánh lính ta mắc cạn rồi đấy. Chẳng thế mà người ta nói: chỗ mỏng thường bị rách.

- Người ta sẽ cấp thôi! Vợ góa và con côi không chịu trách nhiệm về chuyện cướp ấy, - Masa nói.

- Đâu phải như vậy, cháu. Họ không cấp đâu!

- Họ không có quyền làm thế, - Kachia phẫn nộ.

- Cô gái ơi, quyền của cô thì các ông lớn đem mà chùi chân - người lính bỗng tỉnh dậy, nói.

- Cái cậu này hay thật, chúng tôi cứ tưởng rằng cậu ấy ngủ, thế mà cậu ấy cứ vểnh tai lên mà nghe: Luka, cậu hãy bảo các cô nàng là trước hết phải biết chịu đựng gian khổ đã.

Người lính hất mũ lên trên trán, co chân lại, nhưng không nói gì.

- Luka đã từng nếm trải gian nan vất vả! Đánh nhau với bọn Đức, bọn Áo, hai lần bị thương... Thế mà vẫn chưa được về nhà. Họ lại bắt đi hộ tống xe thư, vì sợ những người tù khổ sai.

Trong khi ông già giới thiệu với các cô gái người hộ tống xe thư là nhân vật như thế nào thì chính cái anh chàng lính ấy cũng nghe những lời của ông cụ với cái vẻ nghiêm trang đặc biệt. Đôi mắt anh ta lặng đi, nhìn chăm chăm vào một điểm vô hình, và trong đôi mắt ấy hằn lên nỗi đau đớn khủng khiếp.

- Quả có vậy, - anh ta nói, khi ông già ngừng kể. Tấm lòng của người Nga chúng ta, các cô ạ, nó như là một sợi dây gai: khi làm chỉ, người ta đập dập nó ra, khi tẩy tấm vải gai, người ta cũng lại đập nó, khi khâu thành bao rồi - cũng lại còn bị đập.

- Ừ, thế nhưng rồi đến một lúc nào đó sự đánh đập ấy sẽ kết thúc chứ, hay là không bao giờ cả, - Kachia hỏi để dò tâm trạng người lính.

Anh ta nheo nheo mắt, chăm chú nhìn cô gái rồi thở ra rền rĩ, đầu cúi xuống. Kachia hiểu ra rằng anh lính ngại tiếp tục câu chuyện cởi mở này, mà cũng có thể anh ta cho rằng những cô gái đang nói chuyện với anh, còn quá non nớt để có thể tham gia bàn về cuộc sống.

Nhưng ông già ngồi ở phía trước hơi quay người về phía khách đi nhờ xe chưa hề có ý muốn kết thúc câu chuyện. Đoạn đường ông cụ phải đi còn dài lắm, và ông cụ còn phải ngồi lặng thinh hàng bao nhiêu tiếng đồng hồ. Đối với ông, được nói chuyện khác nào như được uống nước chè với mật. Câu chuyện làm cho lòng người dịu lại, cuộc sống trở nên đẹp hơn...

- Sao lại không, cháu gái, rồi sẽ kết thúc chứ, thế nào rồi cũng kết thúc, cháu ạ! Cũng như khi ta nhắm mắt xuôi tay thì ta sẽ thấy dễ chịu ngay ấy. - Ông già cười ngất, và trong khóe mắt ông nước mắt ứa ra, chẩy dài xuống má, biến vào bộ râu.

- Gớm, ông vui tính nhỉ - Masa tỏ ra ghen tị. Tay cô bị lạnh cóng, cô cố tìm chỗ kín đáo để đặt tay vào. Đó là chỗ giáp sườn giữa cô và Kachia.

- Than vãn mà làm chi, cháu ơi, than thì cái khổ nó cũng không nén lại được cơ mà, - ông già lại cười vang, nhưng rồi sau một chốc im lặng, ông lại tiếp tục giọng nghiêm trang: - Cháu hiểu không, già cũng đã thử sống theo nhiều cách rồi. Già cũng đã từng ước ao được sống đầy đủ, từng ghen tị với những kẻ giàu sang, từng đi nhà thờ đều đặn - nhưng rồi số phận vẫn chẳng khá hơn... Mà nếu đã vậy thì cũng không việc gì phải buồn phiền nữa.

- Thế ông sống với ai, hay chỉ có một mình?- Kachia hỏi.

- Nhờ trời, già cũng không đến nỗi là đám đất trụi ở ngoài đồng. Già đã nuôi lớn bốn gái ba trai. Nguyên đám cháu cũng đã đủ chật ba chiếc ghế băng rồi.

- Tất cả còn sống đấy chứ ạ?

- Còn cả, chỉ trừ thằng Vaxili. Nó hy sinh trong chiến tranh.

- Và tất cả đều cùng ở với ông?

- Chúng nó mỗi đứa mỗi nơi như nấm sữa trên đồng cỏ. Con gái thì lấy chồng, con trai thì đi làm ở mỏ. Các cháu cũng lang bạt mỗi đứa mỗi nơi. Già chỉ ở với mỗi mình bà lão...

- Thế những con ngựa này là của ông à?

- Giá như chúng là của già thì già đâu đến nỗi phải thả lũ cháu đi ăn đi ở. Đấy là ngựa của ông chủ đấy. Ông ấy nhận cái việc chở thư này đã mười năm nay.

- Ông không sợ bị cướp hoặc bị giết hại ạ?

- Già không thuộc loại nhát gan đâu! Trước còn chả sợ, nữa là bây giờ có Luka còn ai dám động đến già nữa? Người ta chỉ giết những bọn nhà giàu thôi, cháu ạ, chỉ có bọn ấy mới có cái gì cho người ta lấy.

Trong khi Kachia nói chuyện với ông già đánh xe thì người lính vẫn nằm với cái vẻ mặt hung dữ như trước. Bỗng anh ta ngẩng đầu lên, tay chống khuỷu, nói:

- Ông lão chỉ nói láo! Bọn nhà giàu có bị giết cũng chỉ một vài đứa, còn bọn nhà nghèo thì người ta giết cả hàng nghìn đứa kia!

Và anh ta lại nằm xuống, mắt nhắm nghiền, răng nghiến lại.

- Đúng đấy! Luka, ở chỗ này thì cậu đã nhằm trúng đích đấy. Còn các cháu gái, các cháu là con cái nhà ai? Và đi đâu bây giờ vậy? Hay là đi giải buồn cho các ông tướng đấy? Gớm, cái ông Karpukhin ông ấy thích các cô gái lắm... Vợ lính ở các làng kêu rên vì ông ấy khiếp lắm. - Ông già nói rất nhanh, lại phát âm toàn tiếng «ô», nghe tựa như người nhai hạt dẻ.

- Chúng cháu cần cái ông Karpukhin nhà ông lắm đấy! Thế mà ông cũng nói được! Chúng cháu là người thành phố về nhà thăm bố mẹ. Chúng cháu là công nhân nhà máy in đấy. Những người in ra báo ấy mà. Ông biết không?

- Sao lại không, già đã từng hút thuốc bằng giấy báo rồi! Thế nhưng làm sao mà Karpukhin lại cho các cháu đi nhờ xe nhỉ? Ông ấy có bao giờ tự nhiên mà làm ơn cho ai đâu.

Lúc này anh lính lại vùng dậy:

- Này, ông lão, ông đừng có giễu cợt nữa! Ông nhìn thử xem các cô ấy là ai! Nào, các cô nói thử nghe trong báo người ta viết những gì? Nhân dân có còn phải đổ máu lâu nữa không? Chỉ còn mỗi bộ xương sườn giơ ra nữa mà thôi, mà có người lại còn gẫy hết cả xương sườn nữa kia...

Anh lính thở dốc, từ trong lồng ngực anh phát ra một tiếng gì rin rít, đôi mắt anh đầy vẻ đau đớn.

- Anh Luka cứ nằm xuống đi. Rồi chúng tôi sẽ nói chuyện cho mà nghe, - Kachia dịu dàng nói, bàn tay chạm nhẹ vào vai người lính.

Giọng nói ngọt ngào của Kachia đã có ngay tác dụng, người lính hạ khuỷu tay xuống, nằm yên, trong đôi mắt anh ta nỗi đau đớn dịu dần và niềm hy vọng được nhen nhóm.

- Cảm ơn cô gái, cảm ơn, - anh lính nói như thuộc lòng như anh ta vẫn nói trong quân y viện, và nằm duỗi thẳng ra.

Masa hích nhẹ khuỷu tay vào sườn Kachia ý muốn nói: nào bạn bắt đầu đi thôi, nhưng đừng có để phải xấu hổ đấy, mà cũng đừng để lộ tung tích mình ngay từ giây phút đầu tiên của cuộc du lịch trên đất Xibiri, điều này lại còn tệ hại hơn.

Kachia cảm thấy hồi hộp quá. Bỗng nhiên người cô nóng ran. Bắt đầu thế nào bây giờ nhỉ? Phải nói bằng lời lẽ nào? Liệu Luka có hiểu được cô không, nếu như anh ta là người mù chữ, hoặc lại còn tệ hơn, nếu anh ta đã nhiễm phải nọc độc của bọn giả nhân giả nghĩa tuyên truyền rằng chúng ta chiến đấu vì «Đất mẹ - nước Nga»?

Lúc này Kachia bỗng nhớ tới lời dặn của anh cô hôm lần đầu tiên cô đến một quân y viện của Pêtrôgrát để làm công tác tuyên truyền: «Nói chuyện với những người lính phải cho đơn giản dễ hiểu, đừng cố tỏ ra mình thông thái, đừng nương nhẹ, cũng đừng có làm ra vẻ mình cũng bình dân đấy. Đó không phải phong cách của người bônsêvích. Em hãy nói một cách nghiêm túc, có nội dung. Và em nhớ rằng: người lính chỉ không đọc được nhiều sách như em, còn về cuộc sống thì anh ta am hiểu nhiều lắm, bởi vì bản thân anh ta đã chịu đựng nhiều, và chính em cũng có thể có điều học hỏi được ở anh ta».

- Anh người ở đâu, anh Luka? Vùng nào nhỉ? - Kachia hỏi.

- Chúng tôi người tỉnh Iếccútxcơ. Làng Khuđôêlanxcôiê Nhigiơnheuđinxki.

- Anh là công nhân hay nông dân?

- Là cả hai, cô ạ. Vừa là công nhân khai thác rừng để xây dựng đường sắt... Lại vừa có nhà cửa, có bò, ngựa và mảnh đất ở trong làng.

- Anh có gia đình chứ?

- Cũng như tất cả dân chính giáo. Tôi có một vợ, hai con, một mẹ già. Bố tôi bị ngọn thông đè chết.

- Trời ơi, thật là đau đớn! - Masa thở dài, còn ông già, vẫn cứ đang lăm le xen vào câu chuyện giữa Kachia và người lính, thì đưa bàn tay đeo găng lông chó lên làm dấu thánh.

- Anh Luka ạ, anh nói rất đúng về tâm hồn người Nga: người ta hành hạ nó như đập sợi dây gai chỉ có điều anh chưa nói hết ý mình. Liệu sự hành hạ ấy có ngày tận cùng không?

- Điều ấy thì rõ quá rồi. Sợi dây nào chẳng có đầu có cuối, - ông già không nhịn nổi đã xông bằng được vào câu chuyện.

- Ông ơi, ông nói thế là đúng đấy. Cả cái sự hành hạ ấy rồi cũng kết thúc thôi. Nhưng mình phải rất là mong nó kết thúc thì nó mới kết thúc kia. Nếu như mình cứ khoanh tay ngồi nhìn có mà đợi ba năm nữa cũng chẳng ăn thua gì. Anh Luka, anh có nghe ai nói về những người bônsêvích bao giờ chưa?

Luka im lặng. Ông già lẩm nhẩm hai ba lần cái từ là lạ ấy rồi cũng im. Thực ra ông muốn trả lời trước người lính biết chừng nào!

- Những người bônsêvích là đảng của công nhân. Là những người cách mạng...

Khuôn mặt gầy guộc của người lính bỗng hết vẻ căng thẳng, anh ta nhếch miệng cười để lộ ra những chiếc răng to tướng ám khói thuốc vàng khè, anh ta đã nhớ ra. Làm sao mà lại không nhớ ra được! Trong trung đoàn của anh ta đã từng có những người bônsêvích - một anh trung sĩ và ba người binh nhì. Họ tuyên truyền binh lính chống lại nhà vua, chống lại bọn chủ xưởng và địa chủ. Họ muốn rằng mọi người quay súng đánh lại bọn giàu có! Nhưng họ đã không gặp may. Tòa án binh của mặt trận đã kết án cả bốn người khổ sai chung thân.

- Đừng đánh nhau với kẻ mạnh, đừng kiện cáo với kẻ giàu, - ông già nói, như để kết luận câu chuyện mà người lính vừa kể.

- Và mãi mãi sẽ là nô lệ, - bắt chước y hệt cái giọng của ông già, Kachia nói nốt câu.

Ông lão đâm luống cuống còn Masa và Luka thì cười ồ.

- Giọng điệu ấy cũ rồi, ông ạ. Bây giờ khi mà ở nước Nga đã có rất nhiều người công nhân giác ngộ, họ đã có đảng của mình, họ đã nói khác rồi: nếu không muốn làm kẻ làm thuê thì hãy liên kết với những người đồng loại, hãy nắm lấy số phận vào trong tay mình. Nhưng muốn vậy phải có tinh thần dũng cảm, phải rất kiên quyết...

- Khối kẻ anh hùng như thế đã bị tống cổ đến cái đất Iếccútxcơ này rồi, nhìn lại thì nhiều anh đến cái xương cũng chẳng còn, - ông già nói, và trong giọng nói của ông lão có cái gì đó chạm đến tự ái của Kachia. Cô có cảm giác như ông già không hề có sự cảm thông mà rất ác ý. Cả Masa và Luka cũng đều nhận thấy điều ấy.

- Thế nhưng số những người chiến sĩ đấu tranh cho cuộc sống mới ấy có giảm đi không? Không đâu. Không một sự đàn áp nào có thể ngăn cản được bước đi của những con người một khi họ đã quyết định một cách có ý thức rằng sẽ xây dựng nước Nga thành một nước xã hội chủ nghĩa, không có vua, không có bọn chủ xưởng và bọn địa chủ.

- Thế thì ai sẽ là người cai quản nhân dân? - ông già vẫn chưa thôi.

- Nhân dân sẽ tự mình cai quản lấy mình. Chính vì thế mà những người bônsêvích mới kêu gọi những người lính, giai cấp công nhân và nông dân hãy kết thúc cuộc chiến tranh đổ máu, hãy quay súng lại đánh bọn giặc trong nước, ký hòa ước, nhà máy chuyển cho công nhân, đất đai - cho nông dân...

Masa và Luka cảm thấy Kachia đã bắt đầu đi quá xa, quên cả sự thận trọng. Masa cố cựa cậy mạnh những ngón tay của mình ở bên sườn sát với Kachia. Nhưng quá say mê câu chuyện Kachia không đoán ra là Masa làm hiệu cho mình về việc gì. Chỉ khi chợt quay nhìn Luka, Kachia mới giật mình. Anh lính một bên mắt thì nháy làm hiệu cho cô, còn bên mắt kia lại liếc nhìn ông già đánh xe với nhiều ngụ ý. Có quỷ mà biết được cái ông già râu dài hay nói và thích nói ác ấy là người thế quái nào! Trông bên ngoài và qua cử chỉ thì có vẻ là nông dân, là một kẻ đánh xe thuê, nhưng lão ta lại có quan hệ rất suồng sã với bọn cảnh sát đủ các loại rải rác khắp các làng mạc. Không may mà lão già lại hở ra cái gì với chính cái thằng Karpukhin ấy thì rồi chúng lại hành hạ những cô gái bằng những cuộc điều tra và xử án.

Chỉ vừa nghe Kachia nói, Luka đã hiểu ngay rằng cái cô gái có đôi mắt sắc này không phải là một công nhân nhà máy in bình thường, và cả cô kia nữa, cái cô đau tay ấy, cũng vậy. Luka nhớ lại bệnh viện quân y ở Riadan. Anh nằm ở đấy từ lần bị thương đầu tiên. Thỉnh thoảng vào những ngày lễ các cô gái ở nhà máy in hoa vải bông Riadan lại đến thăm anh em thương binh. Các cô viết hộ thư cho các thương binh không biết chữ hoặc bị cụt tay, các cô tặng họ những món quà đơn sơ, các cô tìm mọi cách làm cho họ vui. Chỉ có điều một hôm Luka tìm thấy dưới gối mình một mảnh giấy có in lời kêu gọi anh em binh sĩ. Anh ta đọc lướt qua và lặng người đi: cuộc sống của anh em binh sĩ ngoài chiến trường có nhiều biến động. Cả Nga hoàng, cả tổng tư lệnh là bác nuôi của Nga hoàng, cả các sĩ quan, tức là tất cả mọi người đều bị lên án. Nhớ đến tòa án quân sự mặt trận ở trung đoàn mình, Luka vội vò nát mảnh giấy và không dám đưa cho ai xem. Mà cũng chẳng cần phải làm như vậy - mỗi người thương binh đều thấy dưới gối mình có một tờ truyền đơn. Nhưng cũng không phải tất cả đều làm như Luka. Một số người công khai bàn bạc về tờ truyền đơn, họ tranh luận với nhau. Nhưng mà ai không thấy, đến rừng cây còn có cây cao cây thấp, nữa là con người. Trong số những người từ mặt trận về cũng có cả những kẻ tâu nịnh. Thế là ban chỉ huy bổ đến quân y viện. Một số anh em binh sĩ bị chuyển thẳng từ quân y viện sang bệnh viện của tù nhân ở Mátxcơva, còn các cô gái thì Luka không thấy đến thăm anh em thương binh nữa. Và lúc đó mọi người mới hiểu ra rằng ai là người mang vào quân y viện và nhét xuống dưới gối của anh em thương binh những tờ truyền đơn mang chất nổ ấy, những tờ truyền đơn được in bằng thứ chữ mờ mờ trên những trang giấy xám. Và lúc này nhìn kỹ những cô bạn đường, lắng nghe câu chuyện của các cô, Luka đã nghĩ thầm từ lâu rằng: «Đúng, các cô này là có họ hàng với các cô gái ở Riadan... Ôi, các cô mà lại hở mồm hở miệng thì lại khổ đến thân... Mà sao các cô ấy lại mạo hiểm thế... Xem chừng các cô này cũng ghê gớm đấy, không phải loại nhát gan đâu, mà trời cung phú cho cái đầu óc thông minh đấy, nhất là cái cô hay nói này này». Nếu nói cho thực lòng thì Luka thầm cảm thấy tự hào vì những cô gái, nhưng nỗi lo ngại cho các cô cũng cháy bùng lên trong anh: phải bảo vệ... phải nhắc nhở... Sự nguy hiểm có thể chẳng phải ở đâu xa xôi. Đến làng Mikhailốpca, chỉ cách thành phố có mười lăm cây số, họ sẽ ngủ lại tại quán trọ, rất có thể cả cái thằng Karpukhin với tên liên lạc cau có của y cũng sẽ đến đấy. Rồi cái lão già râu dài này lại mang những chuyện ở trong xe này ra mà nói thì những cô gái này sẽ không thể trốn đâu cho thoát. Cái thằng Karpukhin sẽ không bỏ lỡ dịp có thể lập công với các quan trên, nhất là mấy ngày gần đây trong thành phố đang có sự lộn xộn. Bọn cảnh sát như phát cuồng lên, chúng nó sục sạo khắp các ngả đường phố, hỏi người này hỏi người kia, kiểm soát giấy tờ, chúng nó đang tìm kiếm một người nào đấy...

Luka thầm tự trách mình: mình thật chẳng ra làm sao, tự nhiên không kìm giữ được đem nói ra những lời gay gắt về chiến tranh, về cuộc sống. Các cô gái này đoán ngay ra mình là ai, chưa phải là ủng hộ họ, nhưng có thể ủng hộ họ, và thế là các cô bắt chuyện với Luka, thế là các cô nhảy ùm xuống nước mà không thăm dò xem có chỗ nào cạn không...

- Cô gái ơi, những chuyện ấy thì báo chí đã viết từ lâu rồi. Người ta bảo bây giờ đang lúc khó khăn, giá như thế này, giá như thế kia, thì cuộc sống sẽ sướng bằng tiên, - Luka nói, cố làm giảm bớt cái ấn tượng mà những lời của Kachia đã để lại. - Này, cô có biết không, cô kể cho chúng tôi nghe về tình hình ngoài mặt trận đi. Quân Đức có ép quân ta mạnh không? Hay lại rút về cầm cự cả?

Kachia hiểu ý của Luka, lúc này vẫn liếc mắt về phía ông lão đánh xe với nhiều ngụ ý. Cô gái bắt đầu kể lại nội dung những bài báo, dù là những bài không còn phải mới nữa. May quá, Masa đã cứu vãn tình thế; Cô nhớ lại những điều chị cô thường kể cho cô nghe. Đi làm đêm về vào các buổi sáng Đunhia thường kể lại nội dung những bức điện mà cô phải xếp chữ để đưa vào các tờ báo trong ngày.

Luka ngồi nghe, và càng nghe càng thấy rằng đúng các cô gái này là họ hàng với các cô gái ở Riadan. Cả ông già cũng ngồi nghe, nghe một cách chăm chú để nhớ lấy rồi về kể lại cho những người nông dân trong làng. Ông lão kể ra cũng có thích nói giễu, nhưng không phải là kẻ thích đi tâu nịnh, và nếu như đôi khi ông có làm thân với bọn cảnh sát chó má thì cũng chỉ với một mong muốn là xem thử ở chỗ các quan trên gió thổi về đâu, và tất cả những điều biết được ông sẽ dùng khi cần thiết vào những việc có lợi cho bà con làng xóm ở Xêmilugiơki thân yêu của ông. Cả Luka, cả Kachia lẫn Masa không ai biết được điều ấy và bây giờ họ cứ liếc nhìn ông với vẻ nghi ngại và nói với nhau toàn những chuyện lăng nhăng vớ vẩn. Lòng người ai biết thế nào. Ôi, giá như cuộc đời này nó đổi khác đi, thì có phải người ta sống sẽ dễ dàng và đơn giản hơn không!..

3

Nhà trọ ở Mikhailốpca vắng ngắt. Chiếc ấm xamôva đặt trên bàn. Lửa còn chưa tắt. Ở lỗ xả hơi trên nắp ấm vẫn thấy hơi phì ra. Gầm ấm vẫn thấy có tàn than lấp lánh. Chắc có người nào đó vừa dùng trà để sưởi cái tấm thân tàn tạ của mình.

- Các ngài sĩ quan vừa sưởi ấm bên chiếc xamôva này có phải không, bác Xilanti? - ông già đánh xe hỏi người chủ quán trọ, lúc ông ta cùng với các cô gái và Luka bước vào nhà.

- Các ông ấy có ngồi bên ấm xamôva, nhưng sưởi thì lại bằng thứ khác kia. Nhìn kia kìa, tu cái chai to như vậy mà cũng chẳng có sặc sụa gì. - Người chủ quán trọ, một gã thọt chân có chiếc mũi to, chỉ tay vào phía góc nhà. Trên chiếc ghế dài một chiếc chai không ánh lên màu thủy tinh xanh. - Karpukhin nhắn là sẽ đợi tất cả các vị ở nhà trọ của bà Vaxilixa Khơrêptôva đấy, - người chủ quán trọ nói thêm.

- Ái chà, đến tận đấy kia! Đến tận kho rượu lậu, - ông già đưa hai tay ra phía trước và quay lại phía các cô gái: - Cái thằng dê xồm ấy muốn hậu đãi các cô đấy. Chắc là nó muốn vui chơi tối nay đấy.

Hai cô gái đưa mắt nhìn nhau, và Masa vừa cười vừa nói:

- Giá mà chúng cháu được biết trước có phải hay không! Chúng cháu sẽ chẳng từ chối. Còn thế này thì không được rồi. Chúng cháu phải đến chỗ bà bác ở bên làng đây. Và ngủ đêm ở đấy.

- Ờ, thế mà lại hay đấy các cháu ạ, - ông già nói. - Không thể chờ đợi điều gì tốt lành ở cái thằng tướng cướp ấy đâu. Già đã đoán ngay ra là hắn ra lệnh chở các cháu đến Xêmilugiơki này làm gì rồi.

- Sẽ có người khác thay thôi! - Người chủ quán trọ vẫy tay và cười rung cả cái thân hình to lớn xương xẩu của ông ta. - Các bà vợ lính ở xóm ta vừa rồi đã cho hắn một trận nên thân. Họ bắt được hắn lúc hắn đang say rượu, đưa vào nhà tắm, họ lột quần ra lấy roi gai quất cho một trận... quất cho kỳ đến lúc hắn nôn mửa ra.

- Cái quân đốn mạt thì đem mà bắn đi cho xong! Cho hắn biết cứ trêu vào vợ lính thì sẽ ra sao, - anh lính nói.

- Những thằng như thế thì đến đạn cũng không trị nổi.

- Cái ngữ ấy, Luka ạ, thì chỉ có mà mang đến cho cái ông lang chữa ngựa cho ông ấy thiến nó đi. - Ông già nói giễu, rồi bật cười, tay vuốt vuốt bộ râu hơi bị ướt vì tuyết tan. - Ngày xưa ở làng chúng tôi có một trường hợp như thế đấy.

Kachia và Masa ngượng đỏ mặt, đầu cúi xuống, nhưng vẫn nghe hết câu chuyện.

Người chủ quán trọ chúc mọi người ăn ngon miệng rồi ông ta tập tễnh đi ra. Những người khách trọ cởi áo lông ra và đem những thức ăn mang theo bày ra trên mặt bàn được cọ sạch trắng. Hai cô gái bày ra bánh mì đen và cá trích, Luka thì - bánh mì khô, cá hồi và đường phiến, còn ông già - mỡ lợn, bánh calát bằng thứ bột xam xám.

Masa rót nước trong ấm xamôva ra cốc của quán trọ và đặt trước mặt mỗi người một cốc. Nhưng không có gì để quấy nước. Đã lâu lắm không có chè thật để uống và ở các làng người ta đã quên cả mùi của chè rồi. Thậm chí cả đến nấm cây bạch dương, cành liễu diệp, củ cà rốt khô dùng thay chè giá cũng đắt gấp ba và chúng được đưa từ các làng mạc ra thành phố và được coi như thứ nước uống loại một.

Hai cô gái, Luka và ông già luôn mồm mời nhau những thức ăn của mình. Nhưng thức ăn của mỗi người thì đều chỉ vừa vặn: một người ăn đủ thứ chia ra làm bốn thì không sao chia nổi. Chỉ có đường là hấp dẫn nhất. Luka lấy sống dao đập phiến đường ra thành nhiều mảnh nhỏ và đổ ra bàn đến một vốc. Mọi người nhấm nháp thức ăn ngon ngọt ấy rồi cảm ơn Luka. Ông già vừa than vãn vừa nhớ lại cái thời mà trong mỗi quán hàng đều có những lọ đường trắng tinh ngon lành, rồi ông chỉ trích tên vua nước Đức - một tên hung thần - đã phá hoại cuộc sống yên bình. Và sau khi uống cạn một cốc sành nước sôi, ông cụ đứng dậy ra sân, chăm những con ngựa.

Kachia lắng nghe - trong nhà có vẻ như chẳng có ai, chỉ có chiếc đồng hồ tích tắc trong buồng, tiếng quả lắc chạy rè rè, và bên cạnh bếp, trong chuồng gà tiếng những cô gà mái chuyện trò mê mải bằng thứ tiếng khó hiểu của mình. Masa đoán ra ý định của Kachia, nhìn thẳng vào mắt bạn, tỏ ý động viên và đồng tình.

- Anh Luka này, thế ở thành phố anh có ai quen không? - Kachia hỏi người lính. Anh ta cứ cuộn điếu thuốc lá.

- Cô em ơi, lính thì còn có ai mà quen với thuộc nữa? - Luka đứng dậy, châm điếu thuốc, phả đầy khói thuốc.

- Thế những ngày lễ anh đi đâu chơi?

- Chẳng đi đâu cả. Mà ngày lễ thì cả năm tôi chỉ có một ngày - ngày thiên chúa giáng sinh. Người ta bắt tôi đi theo xe thư liên tục, cô em ạ. Trước đây thì đi Bôgôrốtxcôie, ở phía tây, còn bây giờ thì lại đi về đây, về phía đông.

- Dù sao thì anh có thấy chán cái công việc này không, anh Luka?

- Ôi, cô em ơi, chán quá đi chứ lỵ. Chán không thể tả được ấy!

Masa hiểu Kachia định hướng câu chuyện về đâu, nên đã nói thẳng thừng:

- Anh Luka này, lúc nào anh được rảnh rang thì anh cứ lại chỗ chúng tôi. Tôi có chị gái, có em trai, có Kachia đây, lại có bạn bè nữa. Chúng tôi sống tuy chẳng được no đủ và cũng chẳng có nhà cao cửa rộng, tất nhiên rồi, nhưng sống cũng vui. Nhà chúng tôi ở phố Dơnamenxcaia, nhà số 39. Lối vào, tất nhiên, - Masa cười mủm mỉm, - không phải là cái cổng sang trọng có bậc tam cấp đâu, mà là cái lối ở bên cạnh, lối vào tầng nhà hầm ấy.

- Ừ, sao tôi lại không đến nhỉ? Thế nào tôi cũng đến! Tôi sẽ xin phép ông thượng sĩ, nhất định là ông ta sẽ đồng ý thôi. Ông ta có tính thương người. Ông ta cũng bị thương và bị những vết thương kín như tôi. Xin cảm ơn các cô. Các cô đã không khinh rẻ cái đồ súc sinh này. Lính tráng bây giờ có ai coi ra gì đâu. Người ta đã chán ngấy cái trò hét «u-ra» mãi rồi...

Luka rất lấy làm thỏa mãn vì được các cô gái mời, anh ta thậm chí đỏ cả mặt lên, và trông đẹp hẳn ra, anh ta đi đi lại lại ở phòng ngoài từ góc này sang góc kia.

- Thế anh có bạn bè trong quân đội không? - Kachia vừa tiếp tục hỏi chuyện, vừa đưa mắt nhìn Masa tỏ ý đồng tình.

- Biết nói thế nào với cô em được nhỉ, - không hiểu vì sao Luka lại cảm thấy khó trả lời câu hỏi của Kachia, và anh ta xịu hẳn đi. - Có vẻ như là có đấy, mà lại cũng có thể nói là không.

- Nhưng tại sao lại thế?

- Những người lính họ e ngại lẫn nhau. Nói tóm lại là họ theo dõi, để ý lẫn nhau. Có người cũng định cởi mở đấy, nhưng rồi lại nghĩ: thôi tốt nhất là mình cứ biết mình, không có nhỡ ra lại gặp phải cái thằng mật thám nó vờ vĩnh làm người mình thì khốn.

- À, thì ra thế đấy! - Kachia đã hiểu ra, - Chắc là ban chỉ huy không tin cậy các anh lắm.

- Mà cũng phải thông cảm với ban chỉ huy, cô em ạ. Đơn vị chúng tôi phải bảo vệ cả nhà bưu điện, phòng điện tín, điện báo, lại cả các nhà băng, các kho quân trang quân dụng. Cứ khâu nào mà có chuyện gì thì cả huyện huyên náo lên... Lúc đó thời biết làm sao? Ngăn cản được họ à?

- Điều đó thì đúng đấy, anh Luka ạ! Có điều anh việc gì mà phải đau đầu thay cho ban chỉ huy? - Kachia hỏi giọng có vẻ khiêu khích.

- Theo tôi ấy à, tôi cứ muốn cho tất cả cháy bùng lên! Tôi chán cái đời lính này đến tận cổ rồi. Chán đến đây này! - Luka lấy bàn tay cắt ngang cổ mình.

- Thế nhé, anh Luka, đến chúng tôi chơi nhé. Khoảng độ một tuần nữa chúng tôi sẽ trở lại thành phố. Anh nhớ địa chỉ của chúng tôi đấy, - Masa lại nhắc lại địa chỉ của mình, còn Luka thì cố sức tập trung tư tưởng để nhớ. Các ngón tay anh luôn luôn cử động, và anh nói một cách quả quyết:

- Thôi, bây giờ thì không thể nào quên được nữa rồi. Đến chết cũng không quên!

Hai cô gái và Luka lấy làm mãn nguyện vì đã thỏa thuận được với nhau về một việc, họ nhìn nhau mỉm cười, mắt sáng lên, nhưng lại hơi có vẻ ngượng nghịu - đôi khi những người đặt nhiều hy vọng và tình cảm ở tương lai thường có cái cảm giác như vậy.

- Tôi muốn hỏi anh, anh Luka: chúng tôi có nên đi tiếp với anh đến Xêmilugiơki hay là ở lại? Tôi thấy sợ cái lão Karpukhin ấy lắm. Có thể là ông già ông ấy ngại hắn cũng có lý do đấy chứ? - Masa nhìn thẳng vào mặt người lính.

- Cả tôi cũng cảm thấy sợ sợ thế nào ấy. Thật đấy anh Luka ạ! - Cả Kachia cũng nhìn thẳng vào người lính, chờ đợi lời khuyên bảo của anh ta, coi anh như một người lớn tuổi hơn và có nhiều kinh nghiệm hơn trong cuộc đời.

- Tôi lo cho các cô lắm đấy, các cô ạ, - Luka nói nhỏ gần như thì thầm, - thằng Karpukhin và cái thằng liên lạc của hắn - đâu phải người đáng mặt với các cô, tôi sợ rằng bọn chúng sẽ giở trò gì đó với các cô. Chẳng làm gì được chúng nó. Nhưng có điều các cô đi đâu bây giờ được?

- Chúng tôi đến nhà người cô. Ở xóm trại. Chúng tôi sẽ xuống xe ở quãng cầu ngoặt, anh có nhớ không. Nó ở cách Xêmilugiơki ba vécxta ấy mà, - Masa nói.

Luka đồng ý với ý định của hai cô gái, anh hứa nhất định sẽ không nói với Karpukhin.

Họ vừa kết thúc câu chuyện thì ông già bước vào.

- Ta đi thôi! Các chú ngựa của tôi đang dũi đất kia kìa, chúng nóng lòng lắm rồi đấy, - ông già nói đùa.

Chủ quán cũng bước vào. Masa và Kachia trả tiền nước và tiền sưởi lửa. Luka và ông già chỉ «cảm ơn». Nhà nước đã trả tiền cho họ. Trả tiền ăn cho ngựa và trả luôn cả tiền phục vụ cho những người đi theo xe thư.

Vừa ra khỏi làng, ông già bắt đầu kể những câu chuyện thường xảy ra dọc đường đi. Ông cụ biết nhiều vô kể! Những vụ ăn cướp, giết người, những cuộc chạy trốn... Nghe ông cụ kể, Kachia phải rùng mình vì những chi tiết khủng khiếp mà ông già thả sức đưa vào chuyện, cô gái nghe và nghĩ: «Như thế là thế nào nhỉ? Làm sao mà con người chịu nổi cuộc sống ấy? Luka nói đúng: tấm lòng của người Nga cũng như sợi dây gai. Người ta cứ đập nó, đập nó mãi... Phải có ngày kết thúc chứ... Không thể nào lại cứ kéo dài mãi sự khủng khiếp và tăm tối này...»

Kachia và Masa ngồi sát lại với nhau, kéo gấu áo lông ngắn để che đầu gối. Nhưng dù thế vẫn không ăn thua gì cả. Trời về tối càng lạnh thêm. Bầu trời ngả màu xanh. Mặt trời chiếu rọi qua cánh rừng đã phủ đầy tuyết. Kachia có cảm giác như ở một nơi nào đó phía xa vừa bùng lên một đám cháy và ánh lửa như những đốm máu của đám cháy ấy chiếu xuống con đường và những con người mà không thế thì cũng đẫm máu từ lâu rồi. «Thôi, cứ để mặc cho nó cháy to nữa lên, cháy sáng nữa lên, rồi có thể trên cái nơi đã cháy ra tro ấy sẽ có một cuộc sống khác hơn», - Kachia thoáng nghĩ. Nhưng đám cháy ở phía xa ấy bỗng tắt ngấm, cũng nhanh chóng và nhẹ nhàng như lúc nó bùng lên. Bắt đầu tối.

- Ông ơi, đến chỗ đoạn ngoặt rẽ vào xóm trại ông dừng xe lại nhé, - Luka nói.

Hai cô gái ra khỏi xe, chào Luka và cảm ơn ông già đánh xe.

- Ôi, các cô này dày dạn lắm. Karpukhin không thể phỉnh họ được đâu, - ông già nói, khi xe vừa đi cách Kachia và Masa một quãng.

4

Đi trong rừng, trên con đường rậm rạp vào lúc buổi tối vừa rờn rợn mà cũng lại vừa thích thú. Kachia lặng lẽ bước theo chân Masa, đôi lúc cô như quên hẳn điều đó: không biết rằng trước mặt mình là thực hay mơ, hay lại có thể là một sự tưởng tượng, mà ký ức vừa tìm thấy trong kho bí ẩn của quá khứ. Có những lần đi xem triển lãm hội họa ở Pêtrôgrát, cô đã được thấy những bức tranh: chỉ cần xem một lần là nhớ mãi. Và thỉnh thoảng chúng lại hiện về trong ký ức cô một cách dễ dàng, sinh động, sáng rõ, với tất cả các màu sắc khó lòng diễn đạt. Có thể đây cũng là một bức tranh mà ký ức vừa tìm lại được chăng?

Không, cô đang phải dùng đến sức lực đấy chứ: cô phải đưa chân, vung tay, lắng tai nghe ngóng, sự im ắng không chỉ đang tồn tại mà còn lôi cuốn toàn bộ con người mình, nó vây bọc mình bằng những bức tường vô hình mà chỉ có một cái có thể xuyên qua được: đó là tiếng ủng lông nghiến vào tuyết kêu kèn kẹt.

Bầu trời đã ánh lên những vì sao, vòm trời cong xuống trên cánh rừng im lặng, những chân trời rực rỡ như những tấm vải căng lều đã buông xuống cạnh rừng thưa óng ánh bạc. Trăng đã nhô lên khỏi ngọn đồi và cứ lên cao mãi, lóng lánh những ánh vui và nghịch ngợm. Kachia đưa mắt nhìn Masa và không nhận ra cô bạn. Từ đầu tới chân tuyết bám đầy trông cô giống như một cây thông nhỏ bỗng nhiên rời khỏi sườn đồi rồi bước đi theo dấu xe trượt tuyết, kéo theo cả người bạn gái. Đây là lần đầu tiên trong đời Kachia đi rừng vào buổi tối mùa đông, cô vô cùng ngạc nhiên trước vẻ huyền ảo của cảnh vật thiên nhiên.

Họ đi lâu hay chóng tới xóm trại, Kachia cũng không biết nữa. Chỉ biết hai ống chân đã bắt đầu rời rã, còn đôi ủng vừa nhẹ vừa ấm của Đunhia thì nay đã trở thành quá nặng, qua đó Kachia có thể suy ra là họ đi đã khá lâu.

- Thôi, bây giờ thì gần rồi, Kachia ạ. Bây giờ bọn mình đi qua đồi này là đến xóm - kia nó kia kìa, - Masa ngoái lại nói.

- Masa, cả người cậu trông như dát bạc lại óng ánh vàng. Đến những sợi lông mi cũng óng a óng ánh! - Kachia kêu lên.

- Còn cậu thì sao! Cứ như là nàng bạch tuyết ở trong truyện cổ tích ấy. Trời lạnh lắm, Kachia ạ!

- Thế ở đây có sói xám không đấy?

- Chẳng có thì không à?! Mà không phải loại chó sói trong truyện cổ tích đâu, chó sói thật sự ấy, chó sói có răng nanh hẳn hoi. Năm nào chúng cũng về bắt gia súc của xóm đấy.

- Mình sợ lắm, Masa ơi! - Kachia thật thà thú nhận.

- Trời rất thương người! Nhưng để đề phòng mọi sự bất trắc thì mình đã có nắm cỏ khô cắp nách và bao diêm trong tay đây rồi. Nó không đến chỗ nào có lửa, - Masa nói vẻ nghiêm trang, nhưng bình tĩnh, như nói về một việc gì đó bình thường nhất.

Và chỉ đến lúc này Kachia mới nhận thấy cái mà trước đây cô không để ý đến: Masa cắp dưới nách mình một nắm cỏ khô được cuốn chặt lại, cô đã lặng lẽ lấy cỏ ấy ở trong xe ngựa. Và đối với cô, bây giờ không có một thứ gì, kể cả cánh rừng tối om tuyết phủ, cả giải thung lũng bị tuyết sớm vùi sâu nhưng có dòng suối chưa đóng băng còn đang róc rách chảy giữa cảnh đông giá lạnh, cả sự im lặng bao trùm lên mặt đất, - không có một thứ gì có thể làm cho Kachia cảm thấy rõ rệt rằng mình đang ở đâu và chuyện gì đang xảy ra với cô như cái nắm cỏ khô, mà Masa đang cắp dưới nách, và câu nói của Masa: «những con chó sói thật sự ấy, chó sói có răng nanh hẳn hoi».

Đây là Xibiri... Cô đang ở Xibiri... Thật là kỳ lạ! Cô tự đến đây, tình nguyện đến... Nếu như năm năm về trước ai mà tiên đoán cho cô những điều này thì có lẽ cô sẽ bảo người đó là điên.

- Thôi, nghỉ đi một lát, Kachia... Cậu không quen đi bộ chắc là mệt đấy. Ở đây thì có gặp chó sói cũng chẳng sợ nữa rồi. Ngửi thấy không, mùi nhà cửa rồi đấy, - Masa nói và dừng lại ở đỉnh đồi. Kachia thở gấp, ngực cô phập phồng dưới chiếc áo lông dày, cô há miệng hít lấy hít để cái không khí giá lạnh.

- Quỷ thật, mình ở Pêtrôgrát quen đi tàu điện... Hơi một tý là đã mệt rồi, - Kachia nghiêm khắc nói về mình.

- Sẽ quen thôi, Kachia ạ, - Masa an ủi bạn và đưa một tay quàng vai ôm lấy Kachia. - Ở Xibiri thì đôi chân là công cụ cơ bản. Mẹ mình thường nói vậy. Thôi bây giờ ta đi chầm chậm thôi.

Masa đã tìm đường đi trên mặt tuyết trắng một cách thần tình và đã đưa bạn về đến nhà.

Con chó nhẩy xổ qua cổng, xổ lại cắn các cô gái. Masa quát: «Yên nào, Panma, người nhà cả mà!» - thế là con chó lại quấn quýt, chân đạp tuyết và kêu ư ử vẻ rất là ân hận, như xin lỗi.

- Nhìn kìa, nó nhớ đấy! Mình với Đunhia về đây hái nấm dạo mùa thu, - Masa giải thích.

Càng gần tới nhà Kachia càng cảm thấy nóng lòng muốn được tiếp xúc với những gì cô sẽ thấy: cuộc sống của những người nông dân, những thiếu thốn và cơ cực của họ, những ý đồ thầm kín của họ... Những người nông dân ở Xibiri... Ở đây không có đất đai của bọn địa chủ. Hoàn cảnh ở đây khác hẳn ở những huyện thuộc trung tâm của đế quốc Nga. Kackia đã từng đọc rất nhiều sách vở viết về vấn đề nông dân. Cô đã từng làm quen với các sách của các nhà kinh tế, nhà thống kê, với các công trình của Bécvi - Phlêrôpxki, Lênin, với đường lối của những người bônsêvích trong vấn đề nông dân. Nhưng tất cả những cái đó chỉ là lý thuyết, giờ đây cuộc sống đã xô đẩy cô đến chỗ tiếp xúc trực tiếp với sinh hoạt của người nông dân. Và trong lòng cô vô cùng hồi hộp, vì cô hiểu rằng đây là sự kiểm tra nghiêm khắc những quan điểm của cô.

Một thằng bé mặc áo lông của bố nó dài quét gót, đội mũ lông cao kéo xụp xuống tận mắt, ra cổng đón các cô gái. Vì tối quá, nó không nhận ra Masa, cho nên với cái giọng trong trẻo của nó, nó cất tiếng hỏi đầy vẻ hăm dọa:

- Ai đi ngoài ấy đấy?

- Em Kirin ơi, chị đây, chị Masa đây.

Thằng bé chạy vụt vào trong sân hét lên vui sướng:

- Mẹ ơi, chị Masa về mẹ ạ!

Chốc sau thằng bé lại chạy ra khỏi cổng, và theo sau nó là một người đàn bà trẻ dáng vóc cao lớn mặc áo lông ngắn có thắt dây lưng, chân đi ủng lông cổ ủng bẻ ra ngoài theo kiểu đàn ông, đầu đội khăn vuông buộc nút dưới cằm, tay đi găng.

- Ôi, Masa! cháu ở đâu ra thế này? - người đàn bà mừng rỡ nói. - Thế nghĩa là điềm báo rất thiêng: hôm nay con chim ác là cứ đứng phía sau nhà mà hót mãi, hót mãi. Thằng Kirin - cô với nó đang cưa gỗ làm củi mà - mới hỏi chim rằng: «Có khách hay có tin vui đấy?» Chim vỗ cánh, xòe đuôi rồi bay đi ra phía đường cái. Còn nó thì cứ nhất định rằng: «Mẹ ơi, biết đâu chim ác là lại chẳng đưa cha về cho nhà mình mẹ nhỉ?»

Người đàn bà trẻ ôm lấy Masa, nhìn kỹ Kachia trong bóng tối, đon đả nắm tay cô chào hỏi. Masa giới thiệu Kachia là bạn gái cùng làm với mình ở nhà máy in.

Họ bước vào căn nhà gỗ. Cậu bé chạy vào trước mọi người, vội vàng đi châm đèn.

- Không có dầu hỏa, Masa ạ, phải dùng đèn đĩa vậy.

- Cả ở thành phố cũng không có dầu hỏa đâu, cô ạ.

- Còn Kachia, em cởi áo ngoài ra. Rồi vào đây, vào phía trong tấm liếp này này, - người đàn bà mời. - Đây là buồng nhà cô đấy. - Người đàn bà vừa nói vừa cười. - Kirin, con chạy mau xuống dưới hầm, phía sau cầu thang trên nắp thùng gỗ có mấy cây nến đấy...

- Thôi cô Dina ạ, cô đừng bận tâm. Chúng cháu nhìn rõ lắm, - Masa định gàn người cô.

- Cháu ơi, sao lại thế được?! Cháu về đây cô mừng lắm. Gia đình cháu vẫn mạnh khỏe cả đấy chứ?

Khi thằng bé Kirin đốt cây nến to sụ được nặn bằng sáp trộn với mỡ lên, Kachia mới để ý nhìn ngắm căn nhà. Nó được ngăn ra làm đôi bằng tấm gỗ mỏng quét vôi. Nửa nhà ngoài là một bếp lò kiểu Nga, một bếp lò bằng sắt, một chiếc bàn, một cái giường kê trong góc. Nửa nhà trong Kachia thấy có một chiếc bàn tròn phủ khăn bằng vải ren, một chiếc giường thứ hai có giải đệm bông và một chiếc tủ nhỏ bằng gỗ mộc. Những khoảng tường giữa các cửa sổ treo đầy những tấm ảnh lồng trong khung đơn sơ có mặt kính. Ở các góc nhà có cắm những cành lá linh sam. Kachia thầm nghĩ: «sạch sẽ và dễ chịu», - và chỉ lúc này, nhờ ánh sáng của cây nến to sụ và vừa cháy vừa nổ lách rách, Kachia mới có dịp nhìn kỹ người cô của Masa. Bà có vóc người cao lớn, ngực nở nang, đôi mắt to với cái nhìn trầm tĩnh, mái tóc màu hạt dẻ rất dày được búi gọn phía sau gáy, con người bà đã để lại trong Kachia một ấn tượng mạnh mẽ. Trong người đàn bà ấy có một cái gì rất trần tục, rất phụ nữ. Bà ta nói năng chậm rãi, và giọng nói rất dễ nghe, khuôn mặt bà, với những nét rất mẫu mực, lúc nào cũng niềm nở, tươi cười, mà lại nghiêm trang. «Một người đàn bà vững vàng, và trong con người ấy không hề có chút bóng dáng nào của sự nhẫn nhục, mặc dù chắc là bà ta sống khá chật vật: tứ cố vô thân mà». - Kachia nghĩ, không rời mắt, hay đúng hơn, mê mải nhìn ngắm bà.

Dina là em gái của bố Masa. Cô gái đi lấy chổng rất sớm, và cô chọn người con trai nghèo nhất nhưng là người cô yêu quý nhất trong số những người tranh nhau đến dạm hỏi cô. Những năm đầu của cuộc sống vợ chồng, họ phải đi làm thuê làm mướn. Họ lao động cật lực. Cuối cùng họ cũng đã giành được tiền để mua con ngựa, rồi nhờ công sức của bà con hàng xóm đã nhặt nhạnh dựng được căn nhà gỗ, mua được con bê non, họ hết lòng và kiên trì chăm sóc nó, và đến cuối năm thứ ba thì họ đã có sữa của con bò nhà. Đấy là giờ phút mừng vui không sao quên được.

Khi ở Xibiri bắt đầu có phong trào nông dân bỏ các công xã nông nghiệp ra làm ăn riêng lẻ thì Kudơma Nôvôxelốp, chồng của Dina đã không thể cưỡng lại được cái ham muốn sống với một mảnh đất riêng, không phải chỉ ban ngày mới ở bên cạnh nó mà cả ban đêm nữa. May thay, lao động của hai vợ chồng họ dù sao cũng đã đem lại những thành quả: lúa mì đủ ăn từ năm nọ sang năm kia, trong chuồng gia súc có thêm cừu và lợn. Kudơma không có ước mơ trở thành giàu có, nhưng ông ta muốn được sống bằng vai bằng vế với mọi người, muốn ngoi lên «thành phần trung nông». Chỉ có làm ăn riêng lẻ mới nhanh chóng đạt được các mục đích từng được ấp ủ trong lòng.

Nhưng số phận đã nghĩ khác. Kudơma sống riêng lẻ như vậy chỉ được chưa đầy hai năm. Chiến tranh đã nổ ra. Ông ta bị gọi lính ngay từ lần tuyển quân đầu tiên. Sau đó là thời kỳ tập luyện ngắn ngủi ở đơn vị bộ binh, rồi ra trận, rồi đánh nhau và... chẳng có tin tức gì nữa cả. Ba năm đã trôi qua từ khi không có tin tức gì của Kudơma. Chỉ có một mình ông trời mới biết được sự việc gì đã xảy ra với con người ấy: hoặc là ông ta đã chết, hoặc đã bị bắt, hoặc bị thương tật trở thành con người xấu xí rồi ở lại nhà làm phúc không muốn trở về làm khổ cuộc đời người vợ đẹp của mình.

Masa đã kể cho Kachia biết mọi chuyện ấy ở nhà trọ tại Mikhailốpca, khi cô gái có ý định là hai chị em sẽ về ngủ nhờ tại nhà người cô ở xóm trại.

Bây giờ khi đã đến rồi, Kachia thấy rất muốn hỏi Dina về mọi chuyện, để biết nhiều hơn nữa về chị, và có được một ấn tượng đầy đủ về một cái xóm nhỏ bé bị lẫn đi trong rừng Xibiri. «Dù sao thì cũng rất hấp dẫn nếu được biết những con người ở đây sống ra sao, nghĩ ngợi gì. Có một đốm lửa nhỏ nào của hào khí cách mạng truyền được tới đây không? - Kachia thầm suy nghĩ.

Cùng với con trai, Dina đã nhanh chóng dọn các thức ăn ra bàn, đặt ấm nước sôi và mời hai cô gái ra ăn bữa tối. Chăm chú theo dõi những động tác uyển chuyển, tháo vát và rất đúng mực của Dina, Kachia thầm đoán tuổi của chị. «Có lẽ chị ấy độ khoảng hai mươi tám tuổi, nhiều nhất là đến ba mươi», - cô gái nghĩ. Khi Dina có việc gì đó phải ra ngoài hiên, Kachia bèn hỏi Masa để xem mình đoán có đúng không.

- Cô ấy hai mươi chín tuổi đấy, Kachia ạ. Còn thằng Kirin thì mười tuổi. Chú Kudơma theo mình nhớ thì có lẽ hơn thím Dina một tuổi, - Masa trả lời.

Cũng như mọi người đàn bà hiền hậu, biết lo xa, và hiếu khách, Dina đã để giành được đôi thứ dùng vào những lúc như thế này. Trên bàn thấy dọn ra các món: thịt chân giò nấu đông, dưa chuột và nấm muối, khoai tây rán, mứt quả phúc bồn tử, bánh mì nóng, mặc dù chỉ là bánh mì đen, nhưng nó thơm ngon đến mức át cả mùi thìa là trong món dưa chuột muối. Cái còn thiếu trong bữa ăn ấy là nước chè.

- Ở đây chúng tôi uống nước lá ngấy thay chè. Dù sao thì cũng vẫn không phải là nước trắng, - Dina nói, vẻ xin lỗi vì đãi khách quá đơn bạc.

- Cô Dina, sao cô lại nói thế ạ! Cô đã mang ra bao nhiêu thứ đãi chúng cháu rồi còn gì. Ở thành phố đã từ lâu quên những món ăn này rồi, - Kachia nói, trong lòng mỗi lúc càng thêm yêu mến người đàn bà trẻ này.

Thế rồi sau đó câu chuyện cứ tự nó mở ra, Kachia chẳng cần phải đặt câu hỏi nữa. Dina cảm thấy các cô gái ở thành phố này thật sự quan tâm đến đời sống của mình, nên chị đã sẵn sàng và hoàn toàn cởi mở khi kể về mình.

- Chúng tôi vẫn chưa cam chịu bó tay để chờ chết đói, chưa đâu! Nghe nói rằng ở ngoài thành phố đã khốn quẫn lắm rồi. Ở nông thôn chúng tôi thì dù sao mọi cái cũng là do mình làm ra cả. Đấy, nào khoai tây, nào bắp cải, nào các thứ rau, nào nấm. Thậm chí cả quả việt quất cũng hái được khá nhiều. Nhưng có cái này thì thiếu tợn - quần áo. Riêng phần tôi thì trước đây còn có đôi thứ, thiếu tí cũng chịu được. Còn thằng cháu kia thì nó mỗi ngày mỗi lớn. Nó cần nào quần, nào ủng, nào áo lông, nào mũ. Nhưng lấy đâu ra? Anh Kudơma thì bản thân anh ấy đã chẳng có gì rồi, mà có gì để lại chăng nữa thì cũng đã chữa lại cho em nó mặc từ lâu rồi. Thế mà nó lại là đứa hiếu động, nghịch ngợm, quần áo chóng rách quá. - Dina đưa mắt âu yếm nhìn đứa con trai nhỏ đang ngồi im sau bàn. Thằng bé cúi nhìn xuống đất, mặt đỏ lên, tay dứt dứt mớ tóc vàng nhạt của mình. Dina nói tiếp: - Thế nhưng nó cũng lại là một người giúp đỡ tôi đắc lực lắm đấy! Nó làm đủ mọi việc. Việc ngoài đồng, việc ở nhà, việc vườn tược. Không có em nó thì tôi cũng gay go đấy! Lắm lúc cũng thấy là mình bắt nó làm việc quá sức, nó có mười tuổi mà bắt làm như người lớn thì còn gì mà lại chả quá sức, nhưng biết làm thế nào kia chứ? Nhà tôi tuy thế nhưng vẫn là ba miệng ăn...

Chỉ đến lúc này Kachia mới để ý đến cái bếp lò. Trên mặt bếp lò có ai vừa cựa quậy, động vào chiếc rèm che làm nó rung rinh. Dina nhận ra cái nhìn dò hỏi của Kachia, chị liền giải thích:

- Bà mẹ chồng cùng ở với tôi. Bà cụ chưa già lắm, nhưng ốm đau, phải có người trông nom săn sóc nữa kia đấy.

- Thế em nó có đi học không? - Kachia hỏi.

- Ôi, hỏi đến chuyện ấy làm gì! Cái điều ấy đã từ lâu vẫn day dứt tôi không biết đâu mà kể. Cho đến nay nó vẫn chưa đi học, ở xóm trại này không có trường, còn gửi nó vào học trường trong làng thì cũng không có điều kiện. Phải cho nó ăn mặc tử tế, lại phải trả tiền nhà tiền cửa nếu cho nó ở nhờ nhà người khác. Mà đến việc ăn uống cũng không đơn giản. Ở nhà mình thì khi no, khi đói cũng chẳng sao. Còn ở nhà người ta thì lại phải thứ này thứ khác. Và cái điều cơ bản nhất là: cô làm sao mà sống thiếu nó được? Ngay đến cưa củi cũng không có ai để kéo cưa. Mà vẫn biết rằng thằng bé cần phải được học chữ, nhưng học bằng cách nào? Bản thân tôi cũng được ba năm cắp sách đến trường, không phải là đã hay chữ gì cho lắm, nhưng dù sao thì cũng đã có thể tính toán được và biết viết, và khi cần thiết cũng có thể giúp đỡ cả người khác nữa...

- Mẹ em cũng đã mua cho em quyển học vần, em đã thuộc hết các chữ cái rồi đấy, - Kirin rụt rè khoe, rồi lại đỏ mặt lên và cúi nhìn xuống đất.

- Thế là giỏi đấy! Bây giờ thì em phải tập ghép những chữ cái ấy thành các từ, - Kachia nói và âu yếm vuốt vuốt mái tóc mềm mại của đứa bé.

- Tôi cũng đã thử mãi rồi! Nhưng thì giờ đâu kia chứ. Lắm hôm em nó mệt quá, nó phải cố lê bước đến giường rồi nằm vật ra ngủ như chết...

«Ôi, cuộc sống của Dina thật không đơn giản, thật vất vả quá chừng!» - nhìn vào đôi mắt mở to của Dina, Kachia nghĩ với một niềm cảm thông sâu sắc.

Bỗng bên ngoài cửa sổ có tiếng chó sủa, tiếng sủa có vẻ hung hăng và dữ tợn.

- Chắc có ai ở ngoài ấy đấy, - Dina nói, hơi có vẻ lo lắng, và chị định đứng dậy.

- Mẹ cứ để con chạy ra xem cho, - Kirin đứng phắt dậy, mặc xong chiếc áo lông và chụp mũ lên đầu.

- Thế nó không sợ à? - Kachia nhìn Masa có vẻ ngạc nhiên, hỏi.

- Nó có biết sợ là gì! - Dina kêu lên, trong giọng nói đượm vẻ hãnh diện.

- Nhưng dù sao thì lúc này cũng là đêm hôm tối tăm cô ạ, - Masa nói và đứng dậy. Cũng như Kachia, Masa đang bị một ý nghĩ ám ảnh: không biết có phải Karpukhin đã nẩy ra ý định đi tìm họ ở cái xóm trại này không? Luka thì dứt khoát là không phản bội họ rồi; anh ta đã hứa một cách chắc chắn, nhưng còn cái ông già hay chế nhạo ấy, ông ta có khi không chỉ kể cho thằng sĩ quan nghe mọi chuyện mà lại còn nói khích nó: anh là một người lính mà lại chịu để cho bọn con gái chuồn mất...

Tiếng bánh xe trượt tuyết và tiếng thằng Kirin liến thoắng quát con Panma vọng vào qua cửa sổ đã được giắt kỹ bằng những nắm sợi lanh và bị băng phủ lên một lóp mỏng.

- Cháu cứ ngồi yên, Masa, - Dina ấn cô cháu gái xuống chỗ cũ rồi đi đến bên cửa sổ, cố gắng nhìn kỹ vào đêm tối xem có thấy gì không. - Thôi, kệ, ai đến đây mà không phải qua chúng ta, - chị ta khoát tay và trở lại bên bàn.

Kirin chạy vào thở hổn hển, vẻ lo sợ kêu lên:

- Mẹ ơi, bác Evơlampi Erơmilôvích đến hỏi mẹ việc gì ấy!..

Dina đứng dậy, quay mặt ra phía cửa đang hé mở, nhìn qua cửa, ra phía hàng hiên và bỗng nhiên nét mặt chị trở nên căng thẳng, đanh lại.

Một người đàn ông thấp lùn bước vào, người ấy đi đôi ủng lông rất diện (những đường thêu đỏ ngoằn ngoèo nổi bật trên nền cổ ủng trắng) mặc chiếc áo lông ngắn cổ bẻ, đội chiếc mũ lông cao màu đen. Người ấy bỏ mũ ra, đưa cánh tay đang cặp chiếc găng ở nách lên để làm dấu, mắt nhìn thẳng vào bức tranh thánh ở góc nhà.

- Chào cô chủ! - Giọng người đàn ông có vẻ chậm rãi, nhưng rè rè, khàn khàn, như bị cảm lạnh hoặc bị khản giọng vì hò hét quá nhiều.

- Mời anh vào, anh Evơlampi Erơmilôvích. Xin mời anh, - Dina hơi nghiêng mình chào khách và nói giọng run run.

- Không, tôi không vào đâu, cô Dina ạ, tôi không vào mà. Tôi có chút việc phải đến cô, - người đàn ông nói bằng một giọng gần như âu yếm, nhưng có cái vẻ hơi bí hiểm, làm cho người nghe không biết điều lành hay điều dữ đang đợi mình.

- Vâng, thế thì ít ra anh cũng ngồi xuống một tý, anh Evơlampi Erơmilôvích. - Và Dina đẩy chiếc ghế đến bên người khách.

- Mà tôi cũng chẳng ngồi đâu, cô Dina ạ. Công việc gấp lắm rồi.

- Thôi, nếu vậy thì anh nói đi, anh Evơlampi Erơmilôvích, - Dina buồn rầu nói.

- Mà có thể chính cô đã biết rồi cũng nên, - người đàn ông nói với vẻ càng quả quyết hơn.

- Lúa kiều mạch ạ? - Dina thở dài.

- Đúng, chính nó đấy Dina ạ, lúa kiều mạch ấy và nhanh nhanh đi kiếm nó cho tôi. Tự cô biết đấy: tôi phải mang nó dâng cho vua cha, cho đất nước. Họ không đợi được đâu.

- Vâng, thế nhưng tôi lấy đâu ra lúa kiều mạch ngay bây giờ để đưa cho anh cơ chứ, anh Evơlampi Erơmilôvích? Nó còn ở ngoài đồng kia, đang chất đống ở ngoài ấy, Phải mang nó về đây, sấy khô đi, rồi đập, rồi quạt,..

- Cho vào trong bao rồi mang đến nhà tôi, - người đàn ông nói thêm, tay chụp chiếc mũ đen lên đầu xụp xuống tận mắt rồi kết thúc với thái độ đe dọa: - Cô phải lo liệu cho nhanh nhanh lên đấy, cô Dina ạ. Đừng có đưa tôi vào vòng tội lỗi.

Hắn đi ra, không thèm ngoái lại, tiếng cửa đập đánh sầm một cái làm cho cả tấm kính trong khung cửa sổ đã bị đóng băng cũng phải rung.

- Cô Dina ơi, ai đấy hả cô? - Kachia hỏi, đưa đôi mắt ngạc nhiên nhìn Masa.

- Ông chủ đấy.

- Chủ của cái gì?

- Nói thật sự thì hắn ta là chủ cả cái xóm trại này đấy.

- Tại sao hắn lại được quyền như vậy, hả cô Dina? Xóm ta có bao nhiêu nóc nhà cả thảy?

- Hắn ta giàu có, Kachia ạ. Và vì giàu có nên hắn là ông chủ.

- Xóm này có từ lâu chưa ạ? - Kachia tò mò hỏi.

- Năm 1912 nhà tôi bỏ làng ra đây. Tôi không bao giờ có thể tha thứ cho mình vì cái tội đã nghe lời dỗ dành của anh ấy. Từ ngày đầu tiên gia đình đã phải chịu bao nhiêu cay đắng, đến bây giờ nghĩ lại vẫn rợn người...

- Cô Dina, cô kể cho cháu nghe đi, mọi chuyện đã xảy ra như thế nào? - Kachia đổi tư thế ngồi cho đỡ mỏi. Ngay từ lúc câu chuyện của Dina vừa bắt đầu Kachia đã hiểu ra rằng xóm trại là kết quả chính sách cải cách ruộng đất của Xtôlưpin. Hàng nghìn bà con nông dân bị bọn quan chức Nga hoàng và bọn dân chủ lập hiến và bọn xã hội cách mạng lôi cuốn vào con đường dẫn đến một sự khánh kiệt mới và đau khổ ghê gớm, ngược lại với những hứa hẹn của bọn kia là sẽ cho họ quyền sống độc lập và giàu sang.

Khi Kachia được người anh cho biết về việc chính sách của chính phủ Nga hoàng nhằm chia rẽ nông dân và tạo ra tầng lớp phú nông bằng cách nhử họ ra lập các xóm trại và làm ăn riêng lẻ bị phê phán kịch liệt, thì cô còn đang là một cô nữ sinh trung học trẻ người non dạ. Sau đó cô đã hàng trăm lần đọc thấy trong các báo chí của đảng bônsêvích và các truyền đơn do các ban chấp hành bí mật của đảng thảo ra có viết về vấn đề này. Song, trong tưởng tượng của cô, vấn đề ruộng đất chỉ là vấn đề cấp thiết đối với những huyện ở trung tâm nước Nga, nơi có bọn địa chủ chiếm hữu đất đai và nơi đất canh tác quá hạn chế. Và đây, thật là quá sự tưởng tượng của cô, ở Xibiri này, người nông dân cũng phải chịu đựng những tai họa y như những tai họa mà các đồng chí bônsêvích đã nói đến ở nước Nga...

- Mọi chuyện bắt đầu từ những cuộc hội họp, Kachia ạ, - Dina kể. - Mỗi người đang sống yên lành, êm ấm thì bỗng nhiên tất cả xáo động dữ dội. Những ông lớn không biết chức vụ gì từ trên huyện xuống, từ thành phố về, họ hứa hẹn sẽ đem lại cho nông dân một cuộc sống giàu sang, tươi đẹp, nếu như họ chịu rời khỏi làng xóm ra lập những ấp, trại riêng. Chồng tôi mới ăn phải bả của họ, hi vọng sẽ được giàu sang... Lúc ấy anh Kudơma đang còn trẻ, còn cả tin, lại vừa được trở thành ông chủ gia đình, sau khi bố mất.

Tất cả tính ra được mười bốn gia đình. Của đáng tội, đất đai chia nhau thì khá nhanh. Việc trước tiên phải làm là chuyển nhà chuyển cửa... Ấy, khi mà cái túp nhà gỗ nó đứng nguyên một chỗ thì cứ tưởng rằng ta vẫn đang sống dưới mái nhà và sẽ cứ còn sống ở đấy mãi tới hàng thế kỷ. Thế mà vừa động đến nó thì nó sụp ngay xuống. Cột kèo thì mục cả, các góc nhà thì mối xông. Ở nơi mới lại phải mua gỗ, dựng lại nhà. Mà để làm các công việc ấy thì phải có thì giờ và tiền. Rồi đến các công trình phụ: kho để lúa, chuồng gia súc, nhà tắm thì lại càng gay hơn. Đành là cứ tạm mọi thứ phơi mưa phơi nắng vậy. Đêm đêm tôi với anh Kudơma chẳng ngủ nghê gì cả, người mệt lử, lo sao vá víu dần để có chỗ chui ra chui vào...

Đất ở đây kể ra thì nhiều đấy. Phần đất nhà này được chia khá rộng. Từ đầu này đến đầu kia có đến hơn hai vécxta. Chỉ có điều đất canh tác thì vừa bằng cái lòng bàn tay. Còn lại chỗ thì là đầm lầy, chỗ là rừng cây. Mùa xuân đến, đã đến lúc phải gieo hạt rồi. Thế mà chả biết gieo vào đâu. Thế là tôi và anh Kudơma một lần nữa lại phải lao vào một công việc quá sức mình: ban ngày thì đào gốc, ban đêm thì đốt cây và gốc cây... Đất mới nên vụ lúa đầu tiên thu hoạch khá... Và cứ thế cuộc sống tuy vất vả nhưng cũng không đến nỗi. Nhưng rồi bỗng chiến tranh ập tới. Evơlampi Erơmilôvích thì trước đây sống cũng đã sung túc rồi, đến khi xóm ấy còn lại rặt một lũ đàn bà thôi thì ông ta bắt đầu cai quản tất cả. Ngay trong năm đầu sau khi chiến tranh xảy ra hắn ta đã chiếm hết toàn bộ những đất đai mà các nhà đã phát hoang được. Và hắn ta đem gieo lúa kiều mạch lên những mảnh đất ấy. Rồi từ năm ấy trở đi hắn bắt gia đình tôi phải gieo kiều mạch...

- Thế hắn làm thế nào mà bắt được hả cô? - Kachia hỏi.

- Hắn làm việc đó rất đơn giản thôi! Không ai có thể chỉ sống bằng kiều mạch không thôi: con người chứ có phải ngựa đâu. Thế là hắn đem lúa mì đen hạt đổi cho chúng tôi lấy kiều mạch đã chế biến xong xuôi. Sức lực đã kiệt hết nhưng cũng chẳng còn biết đi đâu cho được. Đến bây giờ thì hắn đã bắt nộp một số lượng theo hắn quy định. Thế mà cả mùa thu bọn tôi đã phải làm trên cánh đồng kiều mạch của hắn rồi đấy. Làm cho hắn một tuần, thì làm cho mình chỉ một ngày thôi... May mà hắn còn không gây gổ, không quát tháo ầm ĩ. Chắc là hắn thấy trong nhà đang có người lạ.

Trong lúc người mẹ đang kể lể về cuộc đời mình thì Kirin đã tụt khỏi ghế bò qua gậm bàn rút lên ngủ với bà ở trên mặt lò sưởi. Sau một ngày làm lụng mệt mỏi thằng bé buồn ngủ. Nó tất nhiên là cũng muốn được nghe các chị kể về cuộc sống ở thành phố, nhưng mẹ nó lại bắt đầu ngồi kể lể về mình, mà như vậy thì còn lâu mới hết. Nó đã biết tính mẹ nó rồi, bà hay thích than thân trách phận.

Kachia còn bám mãi lấy Dina để hỏi tỉ mỉ về mọi chuyện đi sâu vào những chi tiết có tính chất pháp lý và kinh tế trong các hoạt động kinh doanh của tên chủ xóm trại. «Một tên địa chủ, cho vay nặng lãi, tên bóc lột, áp bức» - Kachia nghĩ về hắn qua câu chuyện của Dina.

Sau Kirin, thì Masa cũng buồn ngủ ríu mắt lại. Không thể đợi cho đến khi câu chuyện giữa Kachia và Dina kết thúc, cô lên giường nằm trước, cô thu gọn mình vào gần vách giành hai phần ba chiếc giường cho bạn, và cô ngủ ngay một cách ngon lành.

Còn Kachia thì thậm chí không nghĩ gì đến chuyện ngủ nghê. Nhìn vào khuôn mặt đáng yêu và tin người của Dina, cô gái đã tìm đến chỗ cơ bản nhất của vấn đề: vậy thì Dina nhìn thấy lối thoát khỏi cuộc sống khổ sở, nhục nhã này là ở đâu? Và chị có sẵn sàng góp phần sức lực nhỏ bé nào đó của mình vào để làm cho cuộc sống này thay đổi không!..

- Giá mà có được một Xtêpan Radin[14], Kachia ạ! Chỉ cần ông ta lãnh đạo những người gan dạ nhất, - Dina nói liền một hơi cái điều mong mỏi thầm kín nhất của chị bằng một giọng rất nhỏ và tin cậy.

- Một người anh hùng thì có làm gì được? - Kachia khôn khéo gợi chuyện để cho Dina nói hết ra những suy nghĩ của mình.

- Ôi, ước gì có một người đứng ra tập hợp! - Dina bỗng thốt ra với một vẻ ước ao thật sự, và im lặng một lúc, chị nói thêm: - Cứ nguyên bọn đàn bà đã không thể đếm xuể rồi. Mà bọn đàn ông thì cũng cay cực có kém gì. Nhưng mà chỉ có điều kiếm đâu cho ra được một ông Xtêpan Radin kia chứ?! Nhân dân mình bị đè nén quá mức rồi, không những họ chẳng được đứng thẳng lên, mà ngay cả ngóc cái đầu lên cũng không được nốt...

Dina thở dài, đôi vai chị vốn đã rất xuôi giờ đây buông thõng xuống tựa hồ như chị vừa bị ai nện vào hai chiếc xương đòn. Và trong giây phút ấy, Kachia bỗng cảm thấy rằng dù cho có nguy hiểm đến đâu, dù cho ngày mai mọi chuyện có biến đổi phức tạp đến thế nào đi nữa, cô cũng không thể chia tay với Dina mà không nói cho chị ấy rõ rằng ở nước Nga đã có những điều kiện chín muồi để làm một cuộc cách mạng xã hội, và kể cho chị nghe về những lực lượng lãnh đạo cuộc cách mạng, khác hẳn với Xtêpan Radin, họ sẽ đưa sự nghiệp giải phóng người lao động đến thắng lợi cuối cùng.

Thông minh và nhậy cảm, Dina nín thở ngồi nghe những lời của Kachia. Từ lâu chị cũng đã cảm thấy rằng không thể nào ở nước Nga lại không có được những con người nhìn thấy tình cảnh nhân dân mình khổ sở mà không đặt câu hỏi rằng: vậy thì lối thoát là ở đâu? Làm cách nào đưa cái đất nước khổng lồ này ra khỏi vực thẳm mà nó đang chìm dưới đáy? Và giờ đây Dina cảm thấy sung sướng vì dự đoán của mình đã không nhầm, và những con người, mà với họ số phận của nhân dân là trên hết, đã sẵn sàng ở chỗ đứng của mình. Dina hiểu ra cả một điều khác nữa: mặc dù Kachia là bạn cùng ở nhà máy in với Masa và có lẽ hai đứa đã chơi thân với nhau nhiều năm rồi, nhưng về mặt học thức, về mặt hiểu biết có lẽ Kachia hơn Masa phải gấp mấy lần.

Thỏi nến đã cháy hết và đã tắt ngấm từ lâu. Kachia và Dina ngồi thầm trong bóng tối. Ánh trăng bạc lọt qua khe cửa sổ còn chưa bị đóng băng, chiếu vào nhà. Trong bếp lò bằng sắt lửa cháy bùng bùng, hai bên vỏ sắt của nó đỏ hồng lên trong đêm tối, qua khe cửa lò hắt ra ánh lửa. Gió rít ở bên ngoài cửa sổ, trong gió tuyết những chiếc kèo nhà nghiến vào nhau kêu kèn kẹt, từng vốc tuyết đập bồm bộp vào tường nhà.

Lúc Kachia và Dina đi nằm thì đã quá nửa đêm từ lâu. Dina nằm ở giường phòng ngoài, còn Kachia thì sẽ sàng nằm xuống bên cạnh Masa, cố gắng để không làm bạn thức giấc. Sau một buổi chuyện trò như vậy không dễ gì ngủ được. Dina ôn lại trong óc tất cả những điều Kachia vừa kể cho chị nghe. Có nhiều cái làm cho chị phải ngạc nhiên. Lần đầu tiên chị được biết có một đảng của giai cấp công nhân đang hoạt động bí mật, biết về những tội ác của cái chính phủ đã ném nhân dân vào vực thẳm chiến tranh đẫm máu, về sự phản bội của họ hàng nhà vua, về tên Grigôri Raxpuchin chuyên ăn cắp và lừa lọc, thực chất hiện nay y là người cai quản cái nước Nga vĩ đại này, về cuộc cách mạng của công nhân và nông dân, mà những người hiểu biết hiện nay khẳng định rằng cuộc cách mạng ấy là không thể nào tránh khỏi, như tuyết phải rơi vào mùa đông hay mưa phải đổ xuống khi mùa xuân tới...

Để giữ giấc ngủ cho bạn, Kachia không dám trở mình, cứ nằm nghiêng mãi một bên. «Cách mạng đang đến rồi, đang đến rồi đấy... Nếu như ở mãi tận trong rừng rậm của Xibiri, người phụ nữ nông dân cũng mơ ước có một Xtêpan Radin thì còn đòi hỏi gì hơn nữa? Cuộc cách mạng này là kết quả những khổ cực của những người dân nghèo khổ nhất, nó sẽ là sự nghiệp của chính bàn tay họ», - Kachia nghĩ, vừa muốn gạt bỏ những suy nghĩ ấy đi để khỏi mất ngủ, lại vừa bị lôi cuốn vào cái dòng xoáy điên cuồng của chúng.

Nhưng rồi cô cũng ngủ thiếp đi. Và ngủ say được chừng hai ba tiếng, không bị cơn mộng mị nào ám ảnh. Nhưng cô bỗng giật mình thức dậy với một cảm giác lo lắng. Trong giấc ngủ cô mơ màng thấy như có tiếng ai khóc, nhưng cố kìm lại để khỏi thành tiếng nức nở. Kachia mở mắt ra. Cô nhìn thấy trần nhà trăng trắng nhờ ánh trăng lạnh lẽo chiếu qua khe cửa. Masa nằm bên cạnh vẫn thở đều. Ngay lúc ấy Kachia bỗng nghe thấy tiếng sụt sịt nghẹn lại. Tiếng sụt sịt ấy vọng lại từ phía sau tấm vách ngăn. Kachia định vùng dậy chạy ra xem sao nhưng tiếng cô Dina đã khiến cô dừng lại. Bằng một giọng thì thầm tha thiết, mà vẫn vang âm cả căn nhà, Dina vừa sụt sịt khóc vừa nói:

- Tôi không lấy lão ấy đâu, không lấy đâu mà! Khổ quá, sao lão ta cứ tuần nào cũng hành hạ tôi thế này?! Tôi có phải là đứa góa bụa đâu! Tôi là vợ lính!.. Anh Kudơma đang còn sống mà! Tôi cảm biết như vậy - anh ấy còn sống! Và tôi sẽ không ra khỏi túp lều của tôi nửa bước, từ nay cho đến khi chiến tranh kết thúc, cho đến khi mà những người lính trở về gia đình mình...

- Cô Dina ạ, cô sẽ hủy hoại cái sắc đẹp của mình, - một giọng đàn bà lạ cắt ngang những lời than vãn của Dina.

- Bà Praxkôvia ơi, thôi bà đi đi, bà cứ để mặc kệ tôi, bà đi đi! - Dina van vỉ.

Cánh cửa kẹt mở rồi đóng lại, tiếng nói chuyển ra ngoài phòng đệm và không còn nghe thấy nữa. Trong nhà trở nên im ắng.

Kachia lo lắng ngẩng đầu khỏi gối. Cô cảm thấy xấu hổ là mình đã tình cờ nghe thấy những lời trao đổi ngắn ngủi nhưng vô cùng căng thẳng và chắc là rất đau đớn đối với Dina ấy. Cô có cảm giác như mình đã nhòm trộm vào cuộc đời tư của một người đàn bà khác. Cô cảm thấy ghê tởm mình, và xấu hổ không biết đâu mà kể. Nhưng hai má cô nóng rực không chỉ vì xấu hổ mà còn vì cô cảm thấy đau lòng và xót xa cho số phận của người đàn bà ấy, tim cô thắt lại vi thương xót Dina. «Trời ơi, chị thật là một người khổ hạnh! Nỗi khổ của người đàn bà góa bụa, nỗi bất hạnh của người phụ nữ nông dân đơn thương độc mã hành hạ chị vẫn còn chưa đủ, cả đến sắc đẹp của chị - cái sắc đẹp trời cho ấy - cả đến nó cũng quay lại làm hại chị nữa mới khổ chứ», - Kachia bồi hồi nghĩ.

Phải một lúc lâu sau Kachia mới bình tĩnh lại được. Suy đi nghĩ lại mãi về sự việc xảy ra trong đêm, cô gái tự thấy mình hoàn toàn không có lỗi trước Dina. Biết làm sao được, cô đã thức giấc không đúng lúc và đã không đoán trước để bịt tai lại không nghe câu chuyện của Dina... Cuối cùng thì cảm giác xấu hổ đã tan biến đi, nhưng còn niềm thương xót, còn nỗi đau thì vẫn không tan và tim cô như ứa máu, từ lúc ấy Dina đối với cô trở nên gần gũi và thân yêu, như người chị gái, và Kachia có cảm giác như cô đã sống với con người ấy từ lâu lắm, lâu lắm rồi trên cái mảnh đất thân yêu và khắc nghiệt này.

Trong lúc ấy thì trời dần sáng. Dina đã từ ngoài hiên, mà cũng có thể từ ngoài đường vào nhà và đang loay hoay cạnh bếp lò. Chị đi lại trong nhà một cách nhẹ nhàng, thậm chí chị đặt củi vào lò cũng không gây ra một tiếng động nào. Nhưng rồi thằng Kirin trở dậy. Mẹ nó đã mấy lần suỵt nó. Nhưng làm sao mà bắt nó nhẹ nhàng cho được. Thằng bé phải đổ nước vào các chậu gang để chuẩn bị cho bò uống, giã lá củ cải cho lợn ăn... Làm sao mà khi kề chiếc xô vào miệng chậu gang lại không phát ra tiếng động được...

Kachia trở dậy. Masa chợt tỉnh giấc và vội vàng mặc quần áo chỉnh tề. Họ lấy chiếc chậu rửa tay treo phía trên chiếc chậu giặt gần cửa để rửa mặt.

Dina xách chiếc xô định đi vắt sữa. Nhưng Masa đã giật lấy để đi thay. Mặc dù cô bây giờ đã là người thành phố và một bên tay cô đang bị đau, nhưng dù sao cô vẫn cảm thấy mình không nên quên những công việc của người nông dân.

Bữa ăn sáng của họ thật là phong phú: khoai tây nấu có rắc thìa là, nấm muối, sữa, củ cải hầm - thơm, ngọt, đựng trong chiếc bình tráng men, suốt đêm ninh trong lò.

Lại một lần nữa chủ nhà đã vì khách mà không tiếc gì cây nến. Chị lại cắt đôi cây nến ra để đặt ở hai chỗ: một - trên bàn thờ tượng thánh, một nữa - ở phòng ngoài. Khi trời đã sáng rõ, Masa nói rằng các cô đã đến lúc phải lên đường.

Dina tiễn hai người ra đến tận thung lũng. Lúc chia tay chị hôn Masa, còn Kachia thì chị ôm ghì chặt vào người. Đôi môi mọng và đẹp của Dina run run, nét mặt nghiêm nghị của chị trông thật buồn, đôi mắt xám to tròn của chị vừa dịu hiền vừa rầu rĩ.

Chương ba

1

Hai cô gái về đến Lukianốpca vào lúc chập tối - trời sẫm dần. Đi loanh quanh trên những nẻo đường làng vòng vèo, Kachia ngắm nhìn từng căn nhà một. Chúng giống hệt nhau, đều bằng gỗ, với những chiếc cửa sổ lớn và những khung cửa có chạm trổ xung quanh có hàng rào cao vây kín, các cánh cổng bằng gỗ tốt bào nhẵn bóng và rất chắc chắn, trên những chiếc cột gỗ dựng cổng có cưa những hình trang trí: những quả bá hương, những con chó, con gà, hay chi đơn giản là những đường kẻ ô.

Thoang thoảng mùi nhựa cây cháy, mùi gạch nung, mùi lá bạch dương ẩm ướt.

- Hôm nay là ngày tắm gội. Mai là ngày hội ở Lukianốpca - ngày các thợ săn từ rừng taiga trở về. Ngày này của những năm trước chiến tranh thì vui biết mấy, vui ghê gớm! - Masa giải thích, khi thấy Kachia tò mò xem xét các nẻo đường làng, hít ngửi các mùi hương mà ở thành phố thì có sống đến hàng thế kỷ cũng không bao giờ gặp.

Và đây, ngôi nhà thân quen của Masa đã hiện ra. Nó đứng lánh ở rìa làng. Cách đấy khoảng chừng trăm bước là bờ sông dốc đứng, bên dưới là con sông nhỏ ngoằn ngoèo với những hố nước xoáy, hai bên bờ, các loại cây thông, linh sam, anh đào.

Ngôi nhà có lẽ đã đến vài chục tuổi. Những cột gỗ đã sẫm màu, mái nhà đã xiêu xiêu, cửa gỗ không có khung, hàng rào có nhiều lỗ thủng, cánh cổng đã hỏng nhiều chỗ và mở toang. Có thể thấy ngay được rằng những người sống ở đây không che đậy giấu giếm cuộc sống của mình, mà đồ đạc của họ cũng không có gì thừa thãi - tất cả để gọn trong nhà. Nhà kho không khóa, chuồng nuôi súc vật chẳng có gì. Không thấy có chó buộc dây như ở các nhà khác. Không có gì để phải trông coi.

- Nhà này là ông nội mình khi còn sống đã dựng đấy. Thấy người ta nói ở trên gò gần ngay đây có rừng cây làm nhà được. Thế là ông đi đẵn gỗ, và ông dựng lên nhà kho lớn này đây, - Masa nói, khi nhận thấy Kachia ngắm nghía một cách quá chăm chú nơi ở của gia đình Lukianốp.

- Chắc là ông cụ định làm giàu đấy? - Kachia cười chua chát.

- Chứ sao! Ở đây, ở những cái xóm bên đường ấy, ai mà chẳng mơ đến một quán hàng của riêng mình. Mà thường thường thì cuối cùng nhà nào cũng thành một nhà trọ. Cũng may là số người trọ thừa thãi. Nguyên có đội cảnh sát đôi khi cũng chiếm cả đến nửa làng rồi.

- Thế nhà mình đây cũng đã từng cho người trọ à?

- Những người đi đày thường ở đây. Ông bố mình học được ở họ biết bao điều khôn ngoan. Ừ, mà rồi tự cậu sẽ thấy mọi chuyện thôi, - Masa vội chấm dứt câu chuyện vì hai người đã về đến cổng.

Bà Tachiana Nhicanôrốpna, mẹ của Masa nhìn qua cửa sổ và đã thấy hai cô gái từ lâu rồi. Nhưng bà không vội chạy ra đón con mà cố nhìn cho rõ xem con gái bà đi về cùng với ai. Bà đã từng có dịp sống ở thành phố khá lâu nên đã biết hết các bạn bè của con gái cũng như con trai bà. «Masa có cô bạn nào mới rồi», - bà nghĩ bụng và quàng chiếc khăn vào cổ, bà ra chỗ bậc tam cấp đứng chờ.

- Ôi, con làm sao thế này? - bà Tachiana Nhicanôrốpna rên rỉ khi nhìn thấy một cánh tay của Masa bị băng chặt cứng.

- Chẳng có gì đáng ngại đâu mẹ ạ. Ngón tay của con bị sưng đấy thôi mà, - Masa nói để mẹ yên tâm rồi ghé môi hôn mẹ. - Còn đây là bạn con, tên là Kachia. Bọn con cùng làm ở nhà in. - Masa đứng né sang bên để mẹ cô có thể chào hỏi Kachia.

- Lại Kachia? Thật là may cho con nhé! Nào, cháu Kachia, vào nhà đi, - bà Tachiana Nhicanôrốpna vui vẻ bắt tay và ngắm nghía bạn gái của Masa. - Con bé Kachia Kanđrasina, cầu trời phù hộ cho nó, ngày xưa nó cũng hay về đây chơi lắm. Nó vui tính lắm cơ! Không ai lại nghĩ được rằng nó đã mang sẵn cái chết ở trong lá phổi...

Masa liếc nhìn Kachia như ngầm ra hiệu rồi quay sang nhìn mẹ:

- Mẹ ơi, mẹ có thể tưởng tượng được không, cả Kachia này nữa cũng lại mang họ Kônđrasina đấy mẹ ạ. Chỉ có điều là họ của Kachia trước đây viết hơi khác một chút, sau chữ «k» là chữ «a» chứ không phải chữ «ô»[15] như của Kachia này. Có đúng là trong thẻ của cậu viết thế không Kachia?

- Đúng thế đấy, Masa ạ, đúng đấy, - Kachia khẳng định thêm, vẻ hơi ngượng nghịu, rồi nhìn Masa tỏ ý cám ơn, mặc dù cô vẫn chưa hiểu vì sao bạn lại viện đến giấy tờ và tên họ ghi trong ấy một cách vội vã quá mức như vậy.

Bà Tachiana Nhicanôrốpna mở cửa, nhường hai cô gái vào trước, nhưng rồi lại chạy vượt lên.

Các cô cởi khăn đội đầu, áo lông, và cả ủng lông nữa để cho đôi chân được thoải mái. Bà Tachiana Nhicanôrốpna lấy hai đôi tất len dày từ trên lò sưởi xuống đưa cho con gái và Kachia.

- Dưới sàn nhà lạnh lắm, - bà giải thích.

Kachia ngồi ghé xuống chiếc ghế đẩu bên cạnh lò sưởi đang tỏa hơi nóng rừng rực. Chiếc nồi gang đặt trong hầm lò đang sôi sùng sục. Vung nồi chốc chốc lại rung lên bần bật, và mùi thức ăn thơm ngon bốc lên khắp nhà.

Masa dẫn Kachia đi xem các nơi trong nhà. Tiện thể, cũng cần phải theo sát bà Tachiana Nhicanôrốpna, mà lúc này thì bà đâu có chịu ngồi yên bà cứ chạy hết chỗ này đến chỗ khác.

Mọi nơi trong nhà đều sạch sẽ, dễ chịu, nhưng đồ đạc thì chẳng có gì. Các buồng đều bày biện như nhau: một tủ đứng, một bàn, một ghế dài, một chiếc giường và hai ghế đẩu. Tất cả đều để mộc, nhưng được bào nhẵn và đánh bóng bằng miếng dạ tẩm rượu cồn.

- Bố mình đóng lấy cả đấy. Bằng gỗ bá hương khô đấy, - Masa nói rồi lấy tay vuốt nhẹ lên mặt bàn.

Ở trong buồng cách với bếp một lối đi nhỏ, Kachia ghé lại khoảng tường giữa hai cửa sổ để xem những tấm ảnh nhưng không nhìn thấy gì cả: đã sâm sẩm tối.

Masa thấy bạn cố gắng một cách vô ích bèn nói:

- Thôi không sao, mai tha hồ mà xem, Kachia ạ. Cậu sẽ ngủ ở buồng này đấy. Ở Lukianốpca này cũng như mọi nơi thôi chẳng có gì mà thắp đâu.

Nhưng Masa đã nói sai: bà Tachiana Nhicanôrốpna đã thắp lên một ngọn nến và gọi các cô gái đến ăn tối.

- Nhà ta sạch sẽ quá, bác Tachiana Nhicanôrốpria ạ! Chỗ nào cũng bóng lộn lên! - Kachia khen ngợi bác chủ nhà. - Bác phải mất bao nhiêu thời gian để lau dọn nhà cửa sạch sẽ như thế này ạ?

Đến lúc này Kachia mới nhìn rõ mặt bà Tachiana Nhicanôrốpna, một con người năng động. Có lẽ bà độ gần năm mươi tuổi. Vóc người tầm thước, nước da ngăm ngăm, mắt đen, lông mày rậm và đen. Trên khuôn mặt đẹp đẽ của bà nổi bật lên hai gò má hơi cao, và chính hai gò má ấy làm cho ta có ý nghĩ rằng trong số các ông tổ của người đàn bà này có những gốc gác thuộc các dân tộc vùng Xibiri. Cái làm cho Kachia phải ngạc nhiên là đôi tay của bà - một đôi tay hoàn chỉnh, nói đúng hơn là một đôi tay đẹp theo kiểu nông thôn và vô cùng năng động, chịu khó. Thấy rõ ngay là đôi tay ấy quen làm lụng và không chịu để yên. Bà cọ rửa nồi niêu xoong chảo không ngơi tay rồi bà lại dùng chiếc khăn dài có thêu ở hai đầu, để lau chúng.

Lời khen của cô khách bà không bỏ qua. Chiếc khăn lau lướt qua chiếc đĩa này, rồi chiếc đĩa khác. Bà Tachiana Nhicanôrốpna nhìn Kachia một cách chăm chú, và trong đôi mắt đen của bà ánh lên một tia nghịch ngợm.

- Có ai đâu mà bày rác hả Kachia? Chẳng có ai để mà bày rác cả! Ông già nhà bác thì hầu như không ở nhà, còn lũ trẻ thì mỗi đứa bay một ngả như chim vỡ tổ. Những người đi đày bây giờ cũng không giam giữ ở đây nữa. Chẳng có ai mà cho ở nhờ.

- Thế vì sao mà người ta lại không giam giữ họ ở đây nữa, bác Tachiana Nhicanôrốpna?

- Chính quyền địa phương có phần e ngại. Họ không tin cậy những người đàn ông vùng này nữa. Bây giờ những người đi đày bị đưa đi tận đâu đâu ấy. Khi họ ở đây thì phụ nữ chúng tôi cũng còn có người đỡ đần. Đôi khi họ đi lấy củi về cho, rồi nhà cửa thì chẳng bao giờ hoang vắng... Mà thêm vào đấy bác cũng lại kiếm được đồng ra đồng vào: bác thổi nấu giặt rũ thuê cho họ... Của đáng tội, họ chả có tiền, nhưng họ thật thà. Có khi họ chịu bác đến hàng năm. Nhưng có dịp nào họ làm ra tiền là họ lại trả đủ từng xu một, rồi họ cứ cám ơn xin lỗi mãi.

Lúc ngồi uống nước chè, Masa kể cho mẹ nghe về việc cô đã đến thăm cô Dina, ngủ đêm lại ở đó và hỏi han cô xem cô sống ra sao.

Tachiana Nhicanôrốpna khen con gái:

- Con đến thăm cô Dina thế là tốt đấy Masa ạ! Cô sống đau khổ đã bao nhiêu năm nay rồi, không ra góa chồng cũng chẳng ra có chồng. Có vẻ như chú Kudơma bị bắt làm tù binh thì phải. Nếu chú ấy chết rồi thì thế nào chẳng có tin chính xác rồi. Đâu phải một mình chú ấy ra mặt trận. Các bạn đồng đội thế nào mà chẳng nhìn thấy chú ấy. Đằng này thì cứ như là bỗng dưng biến mất. Chẳng có tin tức gì. Bác thì bác thương cô Dina lắm, cháu Kachia ạ. - Không hiểu tại sao bà Tachiana Nhicanôrốpna lại quay về phía Kachia và giãi bày với cô tình cảm của mình với cô em chồng. - Khi tôi lấy anh Xtêpan cô ấy còn nhỏ lắm - mới độ năm sáu tuổi gì đấy thôi. Tôi đã thấy cô ấy lớn lên. Trước tuổi dậy thì cô ấy người khô khỏng, gầy gò, tóc trắng nhợt, mũi dài ngoẵng, xấu xí. Bác với bà cụ mẹ chồng vẫn thường nói chuyện với nhau về nó. «Không biết cái con Dina xấu xí nó giống ai cơ chứ lỵ?», - bà cụ thường nói. Còn bác thì từ ngày ấy bác đã cảm thấy là đến lúc dậy thì Dina sẽ khỏe mạnh và béo tốt ra. Mà đúng thật. Đến năm mười sáu Dina đầy đặn hẳn ra, đẹp như người trong tranh. Bọn con trai bắt đầu chết mê chết mệt. Còn cô ấy thì từ khi chú ý đến Kudơma là không còn biết đến ai khác nữa... Tôi nhớ cô ấy quá! Tưởng như là đây với đấy thì chẳng xa xôi gì, ấy thế mà rồi công việc bận bịu cũng chả đi thăm đi nom gì được. Cuộc sống của bác nào có yên đâu. Đấy cháu tính một mình bác phải lo ba nhà, Kachia ạ: phải trông nom ở đây, lại phải lo cho các con ở ngoài thành phố, rồi còn bác trai sống ẩn trong rừng taiga nữa, dù sao vẫn không phải người ngoài, vẫn là ông chồng có cưới xin hẳn hoi. Cũng phải lo cho ông ấy ăn uống, sưởi ấm chứ. Ngoài ra lại còn cậu con trai lớn, cái thằng Paven ấy, ở ngoài mặt trận nữa - chẳng có tin tức gì. Thật đau lòng.

Bà Tachiana Nhicanôrốpna rất quý gia đình mình, bà yêu các con bằng một tình yêu nồng nhiệt. Nói đến họ bà không thể kìm lòng được, phải khoe khoang đôi chút:

- Chẳng biết chúng nó có đẹp đẽ thông minh hay không, nhưng không ai bảo chúng là ngu ngốc cả. Bác chưa nghe thấy ai nói vậy. Mà cũng không ai gọi chúng là cái bọn xấu xa đê tiện cả. Bác nuôi chúng nó lớn khôn lên thành người tử tế. Có chân tay đầy đủ. Và chúng nó không đui què mẻ sứt...

- Mẹ ạ, nhưng sao mẹ chẳng đẻ con với chị Đunhia xinh đẹp như cô Dina ấy, - Masa cắt ngang lời mẹ.

Lời phản ứng của con gái không hề làm cho bà Tachiana Nhicanôrốpna tự ái. Dù rất yêu con, bà vẫn rất tỉnh táo trong khi đánh giá con mình:

- Con ơi, người đẹp có mấy đâu. Chắc là ông trời đã ấn định như thế rồi. Nhưng có điều hạnh phúc đâu phải chỉ ở chỗ xấu đẹp, con ơi. Có những người tuy đẹp, nhưng tâm hồn lại khô cạn...

Nghe bà Tachiana Nhicanôrốpna nói chuyện, hình ảnh mẹ chốc chốc lại hiện về trong óc Kachia. Mẹ cô hiện đang ở thành Pêtrôgrát xa tít tắp, nhưng kỳ quặc - cả ngày hôm qua, rồi ngày hôm nay, khi mà cô làm quen một cách rất gần gũi với số phận của người đàn bà này, rồi người đàn bà khác, không lúc nào cô cảm thấy có mong muốn được gặp mặt bà mẹ mình. Mẹ đối với cô xa lạ không phải chỉ vì bà ở xa, mà vì quan niệm về cuộc sống, về cách cư xử với con người và xã hội giữa họ khác nhau. Và sự nhận thức ra điều ấy lúc này làm cho cô cảm thấy khó chịu và trong lòng trống rỗng.

Tachiana Nhicanôrốpna bằng cảm giác của người mẹ nhận ngay ra nét nghĩ ngợi trên khuôn mặt Kachia, bà liền hỏi:

- Kachia ơi, thế bố mẹ cháu hiện giờ ở đâu? Ông bà nhà ta có được khỏe mạnh không?

Kachia bị hỏi đột ngột đến mức đỏ mặt lên. Cô cũng có thể bịa ra ngay được một câu chuyện phù hợp về bố mẹ mình, nhưng sau những lời tâm tình chân thành như vậy lại nói dối, lại bịa đặt ra những điều xằng bậy thì thật là xúc phạm người nói chuyện với mình. Trong đời có những giây phút mà sự cởi mở nhất thiết phải được đáp lại bằng sự cởi mở - chứ không thể bằng gì khác được.

Masa biết rằng Kachia đang khó xử đến mức nào. Định đỡ lời cho bạn, cô kể chuyện gì đó về Đunhia, nhưng câu hỏi của bà Tachiana Nhicanôrốpna không thể dập đi được. Vẻ chờ đợi câu trả lời trên gương mặt của bà còn nguyên vẹn không vội tắt.

- Kể ra thì cháu không phải người ở đây, bác Tachiana Nhicanôrốpna ạ, - Kachia nói, vất vả tìm lời lẽ, - Cha mẹ cháu ở Pêtrôgrát. Cháu đã không ở với cha mẹ cháu từ lâu lắm rồi. Cả anh cháu cũng không sống với bố mẹ cháu. Chúng cháu là những con người khác tính khác nết, bố mẹ cháu cũng vậy...

Masa băn khoăn cựa cậy, cái ghế đẩu nứt ra mà cô ngồi trên kêu lên lắc rắc. Dọc đường đi, qua chuyện trò cô đã biết đôi điều về các quan hệ của Kachia đối với cha mẹ cô ấy và hiểu rằng, trong chuyện này Kachia không thể cởi mở được... Trong gia đình của Kachia những nguyên nhân của sự xung khắc giữa cha mẹ và con cái chỉ cần nói hé ra là ai cũng rõ ngay. «Vậy mà tại sao bạn ấy chẳng bịa ra chuyện gì đó nhỉ. Mà vì sao mẹ mình lại đi hỏi cái câu ấy kia chứ?..» - không biết tiếp tục giúp Kachia thế nào, Masa lo lắng suy nghĩ.

Nhưng chính bác Tachiana Nhicanôrốpna cũng đã cảm thấy cô gái trả lời không dễ gì.

- Không hợp nhau, - bác thở dài, nhìn Kachia như nhìn đứa trẻ côi cút, bằng đôi mắt tràn đầy thương xót và cảm thông - Ở làng quê cũng có chuyện như thế đấy, cháu Kachia thương yêu. Cũng có những người cha người mẹ trọn đời sống với con cái, gia đình đông đúc. Nhưng lại có những người, con trai lấy vợ một cái là lập tức chia cửa chia nhà. Vậy là nuốt cơ nuốt cực! Cùng chung sống một nhà thì một con ngựa - thì thế nào cũng vẫn là con ngựa, còn đây thì chia hai, thậm chí lại chia ba ra.

Bác Tachiana Nhicanôrốpna kể cho Kachia nghe về những chuyện khủng khiếp thường xảy ra mỗi khi có chuyện chia gia tài. Có khi những cuộc cãi cọ nhau khi chia của kéo dài suốt một ngày, hai ngày, rồi biến thành ẩu đả...

- Kể ra thì ở Lukianốpca chúng tôi, mọi chuyện êm đẹp hơn ở các nơi khác, - bác Tachiana Nhicanôrốpna kể tiếp. – Tất cả là do có người phân xử hòa giải, ơn Chúa, hiện nay bà cụ vẫn còn sống. Bà cụ tên là Mamica, già rồi. Nghe nói, sắp tròn trăm tuổi rồi đấy. Vào cái tuổi ấy nhiều người đâm ra lú lẫn, còn bà cụ này thì ngược lại. Người thì gầy guộc, nhưng đầu óc thì minh mẫn, càng già càng minh mẫn thêm.

Kachia rất quan tâm đến bà cụ già, đề nghị với bác Tachiana Nhicanôrốpna có dịp nào đó chỉ cho cô biết.

- Không, cháu Kachia ạ, bác không hứa đâu. Bây giờ thì bà cụ Mamica lên mặt bếp lò nằm sưởi cho tới tận mùa xuân sang năm. Nhưng sưởi ấm cho đến ra xuân, trước lễ phục sinh, bà cụ lại bò lên thành tường đất. Bà cụ sống với người con gái. Mấy người con trai của cụ thì chiến tranh đã ngoạm hết cả rồi. Hai người con trai lớn ngã xuống từ thời đánh nhau với Nhật, còn anh con trai út thì thằng Đức nó hại.

- Thế tại sao lại gọi cụ là Mamica? Đó là tên của cụ ư? - Kachia hỏi.

- Không, biệt danh đấy. Mamica - theo nghĩa quê mùa chúng tôi, đại loại là mẹ của mọi người. Thực ra tên cụ là Xtêpaniđa Xêmênốpna.

- Nhưng mà dù sao đi nữa, bác Tachiana Nhicanôrốpna bác cũng cố làm thế nào cho cháu - dù chỉ ngó một mắt thôi cũng được - thấy cụ. Thấy được con người như vậy thì hẳn thích lắm.

- Thôi được, cháu Kachia, chúng ta sẽ nghĩ ra cái gì đó rồi cùng đến thăm con gái cụ. Thế là cháu sẽ nhìn thấy cụ ở trên mặt bệ bếp lò, - bác Tachiana Nhicanôrốpna hứa hẹn và nói sang chuyện khác: - Nhưng nào, các cô, phải đi ngủ thôi. Ngày mai dù sao đi nữa cũng là ngày hội ở Lukianốpca. Xem đấy, cả bố cũng sẽ về...

Đôi tay nhanh nhẹn của bác Tachiana Nhicanôrốpna vung lên, thế là cái bàn bày cái ấm xamôva và bát đĩa, lại sạch bóng dưới khăn trải bàn trắng rủ xuống gần sát mặt sàn.

2

Kachia ngủ rất lâu và say. Mở mắt ra cô không tin: trong nhà đã sáng, mặt trời nhỏ ngó vào cửa sổ, gần như lúc mùa hè, chỉ có điều lạnh lẽo, không sưởi ấm. Kachia ngó ra cửa sổ và suýt nữa thì cô kêu lên vì hoan hỉ. Các ô cửa sổ được tô vẽ các hình hoa văn mà con người thậm chí không mường tượng ra được. Hình hoa văn giống cả linh sam Xibiri bình thường, hào phóng xòe cành lá rườm rà trên mặt đất, giống cả dương xỉ cầu kỳ, cả những loại cây cối nước ngoài nào đó: như dừa, như dứa, chuối. «Không phải ngẫu nhiên mà người ta ví băng giá cũng thể như ông thần tiên», - Kachia suy nghĩ.

Cô mặc váy áo. Từ nửa nhà bên kia qua cánh cửa khép vọng sang tiếng bác Tachiana Nhicanôrốpna và Masa chuyện trò với nhau. «Chà, mình thật là sâu ngủ! Mọi người đã dậy lo công lo việc từ lúc nảo lúc nào rồi», - Kachia tự trách và vội đi tới cửa.

Nhưng bỗng cô dừng bước và quay ngoắt trở lại. «Ôi ôi, phải xem ngay khung ảnh kia». Tại sao ngay giây phút đó cô bỗng lại chú ý những bức ảnh đến thế, chắc bản thân cô cũng không giải thích nổi. Sau này cô cũng suy nghĩ về chuyện này, cô cũng đành chịu: «Linh cảm ư? Nhưng linh cảm là cái gì mới được? Bằng linh cảm có thể cảm thấy trước mối nguy hiểm hay đoán ra một điều gì đó đơn giản và có lôgích hơn. Nhưng đằng này đang đi với một ý định - đột nhiên và một cách vô ý thức thay đổi ý định đó... Bí mật của tình cảm con người... Một bí mật thật to lớn và hiện còn chưa giải đáp được...»

Kachia bước vội đến khoảng tường giữa hai cửa sổ nơi treo mấy khung ảnh, và dường như cô chết lặng đi. Chỉ có cặp mắt cô là làm việc - cặp mắt sinh động, lóe sáng, tràn ngập niềm thích thú da diết, nỗi tò mò, lòng khát khao hiểu biết, nếm trải.

Đôi mắt của Kachia dừng lại trên tấm ảnh khổ lớn nhất. Trên tấm ảnh là hai gia đình lính. Hai ông chồng mặc quân phục, có lon trên cầu vai, ngồi trên ghế tựa, tỳ khuỷu tay xuống mặt chiếc bàn tròn, còn hai người vợ đứng sau tay bế con. Một trong hai người phụ nữ, Kachia nhận ra bác Tachiana Nhicanôrốpna. Chắc hẳn trên tay bác bế anh con cả, hiện nay đang ở ngoài mặt trận. Người lính ngồi gần bác chính là bác Xtêpan Lukianốp. Kachia nhìn kỹ vào gương mặt bác, cố tìm ra nét giông giống dù xa xôi với Masa, nhưng bức ảnh đã quá bạc màu, và gương mặt của cha Masa bị bụi bám trở thành một vết thẫm. Sau đó Kachia chăm chú xem các bức ảnh khác - có khoảng tới mười bức. Nhưng khi cô vừa nhìn vào bức ảnh cuối cùng bên phải, thì trái tim cô dường như ngừng đập. Ivan Akimốp nhìn thẳng vào cô bằng cặp mắt vui vẻ, tươi cười. Akimốp mặc áo mưa dài, đi ủng cao lội đầm lầy, đầu trần, tóc chổng lên tua tủa. Một tay anh cầm rìu, còn tay kia - một con cá măng. Cái đuôi con cá măng quết đất, và nếu như Akimốp có thể nhấc con cá cao hơn, hẳn đầu cá ngang tầm mắt anh. Kachia nhận ra được cả người đứng cạnh Akimốp. Đó là giáo sư Likhatsiốp. Cũng như Akimốp, ông đi ủng cao lội đầm lầy, mặc áo mưa, đội mũ vải bạt rộng vành. Những nếp nhăn trên mặt ông tụ lại cái mũi to, đôi mắt ông liếc nhìn Akimốp, giáo sư làm ra vẻ sợ hãi một cách hài hước.

Khoảnh khắc đầu tiên Kachia không tin vào mắt mình. «Mình tưởng tượng ra chăng? Chắc là tưởng tượng ra... Và tất cả bởi vì mình không phút nào không nghĩ tới anh Akimốp, tới số phận của anh», - ý nghĩ ấy thoáng qua trong đầu Kachia. Cô nhón đầu ngón chân kiễng lên, nghển cổ, và bỗng cô có cảm giác là Akimốp nhìn thẳng vào mắt cô. «Anh ấy! Anh ấy! Nhưng ảnh anh ấy làm sao lại có ở đây? Gió nào thổi bạt ảnh anh ấy tới đây, tới ngôi nhà nông dân ở cái làng Xibiri xa xôi này?» - Kachia tự hỏi.

Cô muốn ngay lập tức chạy ra nhà ngoài nơi vừa vọng vào tiếng của Masa và bác Tachiana Nhicanôrốpna, và hỏi họ về mọi chuyện. Nhưng cô lập tức ghìm mình. Cả với Masa, cũng như với bác Tachiana Nhicanôrốpna cô đều không được phép nói về lý do thực sự của việc cô đến Tômxcơ, cũng như về việc cô quen biết với Akimốp và giáo sư Likhatsiốp. Mọi chuyện này có thể đem lại sự nguy hại không cứu vãn được cho các mối liên lạc bí mật của đảng. «Dần dà tự mình sẽ tìm hiểu ra», - Kachia tự làm mình yên lòng và ngả người ra giường, quyết định lui lại việc ra nhà ngoài, trấn tĩnh nỗi xúc động đang giần giật ở hai bên thái dương.

«Anh Ivan, Ivan... Giá anh biết được là em đã gặp lại anh ở nơi xa xôi và trong những hoàn cảnh lạ lùng không thể tưởng được như thế nào nhỉ», - thầm nói với Akimốp, Kachia suy nghĩ.

Bỗng nghe thấy những bước chân nhẹ nhàng, thận trọng của Masa.

- Kachia, cậu ốm hay sao thế? Mình với mẹ mình cứ đợi cậu mãi. Đến lúc uống trà rồi. - Masa đưa tay vuốt lưng Kachia.

- Mình dậy ngay đây, Masa. Sức khỏe rất tốt, tâm trạng bình thường. Chỉ có đôi chân sau con đường dài ấy là nhức thôi. Nhưng không sao, sẽ khỏi ngay. - Kachia trở dậy và bắt gặp cái nhìn băn khoăn của Masa. Rõ là cô gái thật sự lo lắng.

Nửa tiếng sau bác Tachiana Nhicanôrốpna thết hai cô gái một bữa ăn sáng ngày hội. Đôi tay nhanh nhẹn của bác thoăn thoắt đặt lên bàn bánh nhân phó mát tươi, một cái chảo khoai tây rán, mật ong. Bánh nhân phó mát tươi Kachia cảm thấy thật mê ly. Ở Pêtrôgrát, Kachia đôi khi vẫn mua bánh nhân phó mát tươi để ăn sáng, vì vội vã khi đi đến lớp, khi đi làm những việc người anh giao phó. Nhưng những cái bánh nhân phó mát tươi ấy có thể nói chỉ hình thức là giống những cái bánh nhân phó mát tươi Xibiri này, còn tất cả nội dung đều thua xa.

- Bác Tachiana Nhicanôrốpna, làm sao mà bác khéo làm được những cái bánh ngon thế này? - Kachia hỏi, khoan khoái phập phồng cánh mũi hít mùi bánh của bác Tachiana Nhicanôrốpna.

- Cháu Kachia yêu quý, có gì khôn khéo đâu. Bột nhào với sữa để chua. Sáng ra thêm vào bột nhào ấy một miếng bơ. Sau đó lăn đi lăn lại kỹ, rồi nặn bánh. Đặt chúng vào lò, phủ một chút ít kem chua lên trên. Vì thế mà chúng mới vàng ngậy như thế này. - Bác Tachiana Nhicanôrốpna thích thú kể lại, mỉm cười bao dung nhìn cô gái còn chưa được dậy bảo các bí quyết công việc nội trợ, nhưng nhất thiết muốn học, bởi vì cái phận đàn bà con gái không tránh được và muốn hay không muốn cuộc sống đòi hỏi ở cô công việc ấy.

Kachia không bao giờ là kẻ kén ăn, thậm chí ngược lại: cô ăn gì cũng thấy ngon, và cô cũng không phàm ăn, nhưng cô cảm thấy một điều duy nhất mê thích là mê thích bột nhào tươi. Cô biết là điều mê thích này cánh phụ nữ trí thức ở Pêtrôgrát phê phán, bởi vì nó sẽ làm cho người béo ra. Nhưng tạm thời thì mối đe dọa này đối với Kachia chưa phải là nghiêm trọng. Cơ thể trẻ trung hoạt động của cô giữ vững một cách tuyệt vời ở những tỷ lệ lý tưởng nhất.

Sau bữa ăn sáng hai cô gái bỏ vào buồng và sửa sang để ra đường phố. Kể ra thì Kachia chẳng có gì phải sửa soạn đặc biệt. Trang phục của cô chỉ có những gì ở trên người. Masa còn đôi thứ ở trong hòm gỗ của mẹ: tấm khăn vuông pha len trắng có vẽ hoa lá, đôi bao tay viền xanh lam, đôi tất len đan bằng chỉ len trắng xanh đỏ dòng dọc. Masa diện vào, xoay xở mãi trước gương, và Kachia thầm đoán là Masa không phải đơn giản sửa soạn như vậy. «Hẳn là người nhắn nhe của cô bạn đang sống ở Lukianốpca này», - cô nghĩ thầm, nhưng không nói năng gì để khỏi làm bạn ngượng.

Masa đưa mời Kachia cái lọ tròn đựng phấn hồng, và Kachia không từ chối. Cô gái nào vào cái tuổi ấy chẳng muốn mình có sức hấp dẫn hơn một chút?!

3

Đường phố chính của Lukianốpca thẳng tắp như mũi tên, khi hai cô gái theo lối ngõ phủ tuyết đi ra tới giữa làng, trên đường chính ấy đã khá đông người.

Một ngày quang đãng nắng ráo, yên gió, mặc dù không có dấu hiệu gì trở ấm. Kachia và Masa nheo mắt, đưa lòng bàn tay lên che mắt. Tuyết dưới ánh nắng lóe lên như toé lửa, những đốm lửa xanh, lam, biếc đan nhau.

Dân làng kéo cả về cuối làng - đến khúc cầu. Như ở tất cả các làng ven quốc lộ, làng Lukianốpca có một lối vào, một lối ra. Chảy về đây, tới bãi cỏ bằng phẳng được bao bọc bởi rừng bạch dương này, là những con đường xóm đi từ các trại ấp và xóm mới, tựa hồ những dòng suối nhỏ. Những lối mòn mà những người thợ săn từ nơi săn bắn ở những vùng rừng taiga xa xôi trở về, cũng dẫn về đây. Chính ở chỗ này, trên bãi cỏ này, đã diễn ra các cuộc tiễn đưa những người đi nhập ngũ và đón chào những người lính giải ngũ trở về. Nơi đây vào mùa hè thanh niên trai gái tổ chức những cuộc vui chơi có nhẩy vòng tròn, có lửa trại, đua tài can đảm, tháo vát.

Kachia đi bên cạnh Masa, tò mò ngắm nhìn nhà cửa, mọi người đang vượt hai cô, tất cả đều hướng cả tới đó, tới bãi cỏ. Kachia ăn mặc chẳng có gì khác biệt với các cô gái Lukianốpca và chẳng ai chú ý gì đặc biệt tới cô. Masa đi với cô bạn gái - thì cứ đi cho khỏe, bận gì tới ai nào? Lukianốpca không là một làng héo lảnh, nơi mỗi người lạ đến là một chuyện gì ghê gớm, mà là một làng ven quốc lộ có nhà thờ, có quán rượu, hai cửa hàng tạp hóa, mấy quán trọ. Trong những năm chiến tranh, tất nhiên sự nhộn nhạo đường quan có giảm đi ít nhiều, nhưng đâu đã lụi hẳn. Có cả những đoàn xe hàng vẫn qua lại, cả những cỗ xe lẻ, cả những đoàn lưu đày. Người xa lạ tới làng Lukianốpca không phải của hiếm.

Còn ai là người lập tức nhận ra Kachia thì đó lại là các chàng trai làng. Họ đứng ở trên gò đất bên cạnh cây cầu, cách đường chừng ba chục bước chân, vừa nhỏ to chuyện trò, cắn hạt tuyết tùng, vừa nhìn ngắm những người đi qua. Ngay từ khi còn ở xa họ đã để ý thấy hai cô gái, còn các cô cũng nhận ra họ.

- Xem kìa, Kachia, bao nhiêu chàng trai đã tụ tập rồi kia! - Masa cười khẩy nói. Và dù trong giọng nói của cô không có nét gì kính nể đặc biệt, Kachia vẫn nhận ra là gương mặt cô bạn gái ửng hồng lên, cô ta vội vã sửa lại chiếc khăn chéo đội đầu. «Hẳn là cả người cô ấy lựa chọn cũng đứng ở đấy», - Kachia suy nghĩ và bắt đầu chăm chú nhìn kỹ đám con trai.

Bọn họ có khá đông - phải đến mười lăm hai chục anh. Nhìn kỹ vào bộ dạng các chàng trai, Kachia phân họ ra làm hai loại: một số mới chỉ vừa bước vào cái tuổi xuân của mình, mới bước qua cái ngưỡng cửa từ trẻ con sang thanh niên, số khác thì đã từng trải rồi, đã nhìn thấy thế gian đây đó, đã nếm mùi tai họa và khổ đau. Hai người trong số họ chống nạng, một người đứng với ống tay áo rỗng không, giắt vào bên giây lưng, lại còn ba người nữa đứng đổi chân trên chân gỗ. Chân giả đẽo bằng thân bạch dương còn chưa kịp thẫm màu nổi bật lên giữa những đôi ủng lông mầu đen và xám. Các chàng trai mặc áo lông cừu lửng, đội những cái mũ lông lù xù, đi bao tay da lông chó, da lông hươu hoặc cừu. Ba người trong bọn họ còn chưa cởi bỏ áo capốt lính và mũ lông lính màu xám, cũng có thể, sau những nỗi đau đớn ê chề ở quân y viện và về phép thăm nhà họ đã lại chuẩn bị ra đi trở về đơn vị của mình.

Khi hai cô gái tiến đến gần đám trai làng ở khoảng cách ngắn nhất, một trong bọn họ đùa bỡn gọi:

- Chào cô, Masa! Rẽ vào đây. Nhân thể giới thiệu cô bạn của cô với chúng tôi.

- Tôi phải đi đón cha tôi, anh Piốt ạ, - Masa toan thoái thác.

Nhưng các chàng trai liền hành động: họ nhao nhao lên tiếng, đưa tay vẫy, gọi hai cô đến với bọn họ. Masa lưỡng lự dừng bước, đưa mắt nhìn Kachia dò hỏi.

- Nào, nào, lại với chúng tôi, cô Masa thân mến! Đứng trên gò đất của chúng tôi có thể nhìn được xa hơn, - cái anh chàng mà Masa gọi tên là Piốt không chịu thôi.

- Ta đến chỗ họ, Masa ạ! Họ đâu có ăn thịt chúng ta nào, - Kachia nói, cảm thấy rằng trong thâm tâm cô bạn gái mong muốn điều này...

Thấy hai cô gái rời khỏi mặt đường và theo lối tuyết bị giẫm lún đi đến chỗ họ, các chàng trai đột nhiên im tiếng, sửa lại tư thế, phút chốc chuyển thái độ đùa nghịch sang thái độ nghiêm nghị.

- Chào các anh, các bạn! Tôi không bắt tay đâu. Ngón tay của tôi bị đau, - Masa nói và nhận ra là các chàng trai đổ dồn nhìn Kachia, liền giới thiệu: - Còn đây là Kachia Kônđrasina. Chúng tôi cùng làm việc, cùng sống chung. Vì vậy mà bây giờ cùng về thăm Lukianốpca.

- Ờ, mà được, cô bé kháu đấy! Loại như thế này vừa ý chúng tôi. Trai Lukianốpca chúng tôi là mê gái lắm. Có thể vuốt ve mà cũng biết đặt cọc vào đâu! Và cũng biết biến gái tơ thành mụ, - từ dưới cái mũ lông bù xù cặp mắt làm ra bộ trơ tráo lóe lên, một gã trai cười nói khích bác. Nhưng lời lẽ của gã được tiếp nhận khác nhau: bọn trai mới lớn lên bật cười khi khí, còn những thanh niên lớn tuổi cau mặt lại, cho rằng cái thói huênh hoang như vậy không đúng chỗ, đặc biệt trước mặt một cô gái lạ.

Masa thấy xấu hổ trước Kachia vì cái trò tếu của gã trai. Cô đưa đôi mắt giận dữ nhìn gã, cố ghìm cơn tức tối đang dâng lên trong cô, và lên tiếng:

- Hóa ra trong đám trai làng Lukianốpca cũng vẫn gặp cả những thằng ngốc số một là Piốt. Cái lưỡi của anh ta mà ngứa ngáy là tuôn ra tuyền rác rưởi.

Một trận cười vui vẻ vang lên. Lần này cánh thanh niên lớn tuổi không giấu giếm sự tán đồng. Lắc lư trên đôi nạng, anh thanh niên đội mũ lông lính, nhìn anh chàng Piốt ngượng ngùng, bảo:

- Thế nào nhỉ, chú mày nhận được đích đáng chứ?! Bao giờ cũng sẽ như thế đấy, một khi nói rồi sau mới nghĩ.

- Cô em Masa cạo cho một mẻ!

- Các cô thành thị mà lại! Cậu em ạ, các cô ấy không phải như các cô ở làng ta đâu!

- Biết thân nhé, Piốt! Con bài cậu ngả rồi, - các chàng trai cười hô hố.

Chính Masa đã chấm dứt sự huyên náo. Cô khó chịu về chính sự quá khắc nghiệt của mình. Cậu Piốt là người hàng xóm của Masa và trẻ hơn Masa ba tuổi, cậu đã biết nhiều về các mối quan hệ của cô với Timôphây Tsernốp, nhiều lần đã đóng vai trò người đưa thư và tùy phái.

- Thôi, hý thế đủ rồi! Cậu chàng chỉ hơi nhỡ miệng một tý, thế mà các anh đã vội mừng vui, đem cậu ta ra làm trò cười, - Masa nói giọng trách móc.

Các chàng trai dịu đi, còn Piốt nhìn Masa bằng đôi mắt đã hoàn toàn thân ái. «Cô Masa biết ăn nói chuyện trò với các chàng trai. Người chồng tương lai chẳng dễ gì bắt chẹt cô ấy», - Kachia nghĩ thầm, tiếp tục nhìn kỹ các chàng trai. Những người ở mặt trận về đặc biệt làm cô chú ý. Với mọi chuyện xảy ra ở chỗ này, họ đối xử với một thái độ bao dung dè dặt. «Thôi được, các chú mày ạ, thôi được, cứ tếu vui đi, chừng nào giờ khắc của các chú chưa điểm, cơn dông tố chưa rung chuyển trên đầu các chú, số kiếp chưa ném các chú vào địa ngục của chiến tranh». Kachia nhìn thấy chính cái suy nghĩ ấy trong ánh mắt những người ở mặt trận về - những con người đã bị nỗi đau khổ làm tàn héo, u uẩn nỗi buồn thương.

- Masa, tối nay đến dự tối vui đi, - anh thanh niên đi nạng lên tiếng với thái độ lịch thiệp đặc biệt. - Bọn này sẽ tụ tập ở nhà Matrêna Iliukhina. Đưa cả cô bạn gái đến. Cô ấy tên là gì nhỉ? Kachia à? Đừng sợ chúng tôi, cô Kachia, đừng sợ. Trai làng Lukianốpca không để cô phật lòng đâu. Và cũng không phải tất cả đều hay khích bác như Piốt đâu. Khi cần thiết thì chúng tôi cũng có thể bàn luận về cuộc sống, mặc dù chúng tôi chẳng có học hành gì và cũng chẳng có dịp xem báo chí.

Masa nghe, lắng nghe người trai từ mặt trận về với một vẻ thật là trân trọng, ngây ngất. Anh đứng tựa người trên đôi nạng, đầu hơi cúi, nhưng khi cô gái đưa mắt nhìn anh, tâm hồn cô hơn hết thẩy mọi lời lẽ kêu lên: «Anh Timôphây, anh cứ gọi em đi, gọi đi!»

«Chính anh ấy là người con bé lựa chọn. Chính anh ấy, đúng thế», - Kachia thầm nói với mình, đưa mắt nhìn Masa và thấy cô bạn gái của cô đã thay đổi biết chừng nào dưới cơn sóng xô của những tình cảm, mà nếu như thậm chí cô có định giấu đi, vẫn cứ lộ hết ra ngoài.

- Kachia, ta đến dự chứ? - Masa hỏi, giọng sung sướng.

- Sẽ đi, Masa, nhất định đi chứ, - Kachia nói, nhìn chàng trai đi nạng với vẻ biết ơn.

Cao, chững chạc, vẻ mặt cởi mở, đôi mắt to màu xanh nước biển, anh làm người khác nếu muốn gần, khơi dậy niềm tin cậy. Có lẽ anh lớn tuổi hơn tất cả đám trai có mặt. Nhưng có thể, đó chỉ là cảm giác. Chiến tranh có làm cho ai trẻ ra đâu.

- Những người thợ săn về tới nơi kìa! - từ đường cái có người nào đó kêu to.

Các chàng trai nhốn nháo, kéo nhau ra gần cây cầu. Kachia đi theo họ, để lại sau mình Masa và chàng trai đi nạng. Cô nghe thấy hai người ấy lên tiếng thì thào chuyện gì đó, giọng vội vàng và lo lắng. Kachia rảo bước.

4

Những người thợ săn ra khỏi rừng taiga... Có gì đó giống như việc những người thủy thủ đi chuyến viễn dương trở về. Ở Pêtrôgrát, Kachia thường hay có dịp thấy cảnh những con tàu đi xa trở về. Đôi khi từ Xtốckhôn thư từ của Đảng gửi về. Kachia hơn bất cứ ai khác biết cách tiếp nhận thư từ ấy. Giả bộ một cô gái đính hôn buồn nhớ người yêu hay một người vợ trẻ, nóng lòng lao theo cầu tàu vào trong tàu, nơi đã có một anh thủy thủ hay một người thợ đốt lò chờ sẵn. Chỉ khoảnh khắc, thế là thư từ đã nằm gọn trong túi bí mật của áo giakét...

Người ta đứng chen chúc trên bờ rất lâu, chờ đợi «người duy nhất», «thân thương» xuống bến. Không phải ai cũng có thể rời vị trí của mình ngay tức khắc. Những cái hôn nhau... ôm nhau... Những lời hỏi han... Xem xét ngắm nghía các món quà nước ngoài... Đám diễu hành sung sướng kéo về nhà, nơi con cái, mẹ già, người yêu đang đợi...

Kachia đứng trong đám đông trên cầu, tỳ tay xuống thành cầu bằng gỗ thẫm mầu vì mưa gió, mắt cố nheo lại vì ánh lấp lánh chói lòa mà tuyết và mặt trời trải khắp khoảng không gian mênh mông ở phía sau làng, suốt từ chân trời đằng này đến chân trời đằng kia.

Từ cổng bãi chăn súc vật bác Mêlêkha Tsuxin cùng với thằng con trai Nikônca - ngốc nghếch tiến về gần. Nhà bác Mêlêkha Tsuxin ở làng Lukianốpca - một trong những nhà nghèo khó nhất. Bác Mêlêkha cùng với bác gái Phêkla có cả tá con cái. Và tất cả đều trứng gà trứng vịt cách nhau năm một. Khi chúng tập họp đông đủ - tất cả đều mắt trắng bệch, tóc sáng, bù xù, thì có cảm giác là có người nào đấy đã dốc chúng từ trong làn ra, như đống nấm, mà quả thực bọn trẻ giống những cái nấm trắng thật. Do chỗ đói ăn thường xuyên, chân tay chúng khẳng khiu, da xanh bủng, áo quần rách rưới che chưa đủ kín những thân hình nhợt nhạt. Cứ có cảm giác là: chiếc lá bạch dương mùa thu quay lượn, quay lượn trong không trung và cuối cùng rơi xuống đất, nhằm trúng vào cái mũ nấm, dính chặt vào đó, như thể lớn lên ở đấy.

Khoảng cách giữa cây cầu với bác Mêlêkha càng ngắn, đám đông càng ồn ào. Những cái miệng ác khẩu sấn lên hàng đầu, trước mặt mọi người. Lời lẽ ném ra như roi quất.

- Hừm, bác Mêlêkha bây giờ sẽ làm cho mọi người ngạc nhiên đây!

- Không khéo cùng với thằng ngốc của mình bác ta đã diệt sạch cả thú trong rừng taiga mất rồi. Anh em ơi, chúng ta biết lấy gì mà sống nữa?

- Mà có thể, ở đấy thằng Nikônca lấy vợ rồi chăng?

- Lấy ai?

- Lấy gấu cái.

Tiếng cười rộn lên. Có tiếng hô hố. Đám đông náo động hẳn lên vì đùa vui. Ở đây không ít những người có khác bác Mêlêkha chỉ ở chỗ số lượng con cái ít hơn, chứ về sự no đủ thì cũng ngang bằng với bác ta. Nhưng ai chẳng muốn quên cái túng thiếu của chính mình, để đùa cợt một cách vô tư lự, ngang tàng như thế này đối với anh nghèo khác trước bàn dân thiên hạ?

Bác Mêlêkha - con người không may, vụng về, cuộc sống bẻ quằn bác ta xuống một cách không thương xót, như ngọn gió thổi ngọn cỏ ngoài đồng. Bác Mêlêkha có bắt tay làm việc gì - việc ấy cũng chẳng đâu vào đâu, công sức và thời gian mất toi. Cả việc săn bắn này cũng vậy... Bác Mêlêkha chưa kịp mở miệng, đám đông đã biết: Chúa hờn giận bác Mêlêkha, bác không thể gặp may. Số phận của bác ta là: buồn rầu, và buồn rầu vì cuộc sống không may mắn, hạnh phúc không rơi vào tay...

Bỏ chiếc mũ lông tàn tạ ra khỏi đầu, bác Mêlêkha cầm tay vẫy, cúi chào làng.

- Xin có lời chào bà con làng xóm! Chúc mọi người yên vui, vinh hiển! - bác nói to với đám đông bằng cái giọng yếu ớt, the thé và bạt tai cho thằng con ngốc nghếch của mình một cái, bắt nó cúi chào dân làng.

Đám đông thoáng một cái nuốt thỏm bác Mêlêkha cùng thằng Nikônca. Họ ở giữa cầu, chung quanh người vây chặt. Nikônca tháo cái túi đựng thú săn được khỏi vai. Bác Mêlêkha mở túi ra, moi ra một túm da lông sóc. Muốn hay không muốn, cứ phải đưa cho mọi người xem là anh đã săn được ngần nào! Đó là phong tục tập quán từ xa xưa trong các làng làm nghề săn này. Nếu anh săn bắn được khá, tiếng đồn về anh sẽ lan đi xứng đáng, sẽ đưa anh vào hàng những tay quả cảm, mà trong trường hợp có công trạng còn gọi anh là anh hùng.

Nghề săn bắn là nghề nghiệp của những người dũng cảm nhất. Ngày đêm ở trong rừng taiga. Bước chân đến chỗ nào cũng gặp mối nguy hiểm. Chỉ ngơ đi một cái là thú đã ở ngay cạnh. Rôxômakha[16] và linh miêu rình anh từ cao trên cành tán cây. Và chưa kịp kêu «ối» lên, là anh đã không còn mắt, cái sọ trơ ra, cái cổ bị cắn nát. Còn dưới mặt đất, từ sau mỗi gốc cây, trong chớp mắt có thể xô ra một con gấu với đôi chân với cao ngang tầm đầu anh.

Còn rừng cây? Nó là bạn anh và cũng là kẻ thù của anh! Nếu không biết ghi nhớ những dấu hiệu đặc biệt, nếu không biết các con suối taiga chảy theo những qui luật nào, nếu không học được cách đọc hiểu trời sao như một cuốn sách trong đó chứa đựng lời khuyên giải chính xác nhất, - rừng sẽ quay tròn anh trong cái đơn điệu không cùng, không tận của nó, và anh sẽ đói lả và rét mướt ngã gục xuống đất, anh trở thành tên tù binh và nạn nhân của nó. Trước đây là một con người, còn bây giờ chỉ còn lại những khúc xương của anh giống những cành khô trăng trắng,.. Rợn gáy đấy, nhưng không thể trốn tránh sự thật được. Ở trong taiga thì nước mắt chẳng giúp gì cho nỗi khổ của anh...

- Bác Mêlêkha kiếm được khí ít đấy! - đám đông nhao nhao nỏi, khi xem cái túm da lông sóc.

- Kể ra thì khí ít, mỗi ngày có một con. Tôi biết, khí ít, - Đôi môi nhão nhợt của bác Mêlêkha run run rầu rĩ, cặp mắt đỏ lên vì bệnh đau mắt hột đưa nhìn ngượng ngập và hối lỗi. Trong đám dân làng không có những tay thợ săn thành thạo, nhưng đám dân làng biết rõ một người thợ săn thực thụ có khả năng đến chừng nào, và không muốn dễ dãi tha thứ cho sự thất bại.

- Này bác Mêlêkha, có lẽ bác với Nikônca trong rừng taiga ngủ nhiều hơn là đi săn? - một giọng nói giễu cợt vang lên.

- Ở đấy ngủ nghê gì được? Tảng sáng một cái là chúng tôi đã đâu vào đấy sẵn sàng. Thưa rằng là, thoạt đầu ở trong rừng taiga gió lộng quá thể. Cái tiết trời như vậy thì, thưa rằng là, loài thú đặc biệt ghét. Thưa rằng là, nó chui vào tổ vào hốc, nó nằm nó ngủ, - sợ sệt đưa mắt nhìn những người cùng làng vây quanh, bác Mêlêkha lúng búng.

- Mà thôi, tha cho bác ta, Inôkenti. Có lẽ Phêkla đã nặn sẵn cho bác ta đứa thứ mười ba: cái chuyện này thì anh ta thật là thiện nghệ, ở đây thì đâu có gió máy gì, - bọn người ác khẩu vẫn không tha.

Đám đông dãn ra. Bác Mêlêkha cho Nikônca đi trước, còng lưng xuống, vụng về đưa chân bước theo sau thằng con, xốc xốc lại cái áo ngắn cũn cỡn của mình. Trái tim Kachia thắt lại vì thương xót. «Trời! Ác nghiệt quá thế! Không, không, chớ hòng chờ đợi ở những con người này lòng độ lượng, bao dung», - cô thầm nghĩ.

Còn đám đông đã quên khuấy ngay bác Mêlêkha, dường như không hề có cuộc gặp gỡ vừa qua. Họ mê mải chờ đợi những người thợ săn mới đang từ bãi chăn nuôi tiến về gần cây cầu.

Xavêli Súpnikốp tập tễnh trên một chân gỗ đi cùng vợ là Naxtaxia. Trước chiến tranh Xavêli là tay thợ săn đáng kể ở làng Lukianốpca này. Chỉ có điều thương tích đã chặt mất đôi cánh của anh. Trên cái chân gỗ, không vướng vào gốc cây, thì lại sa lầy cắm sâu tới cả phần tư xuống đất thụt, đâu có dễ dàng gì lần mò trong các rẻo sâu rừng taiga và đầm lầy ngập ngụa. Cái dây chằng không giữ nổi, cứ tuột xuống, buộc phải lấy hai tay xốc cái chân gỗ. Đôi chân nuôi sống người thợ săn, còn đây thì đâu còn là chuyện đi lại nữa, mà là nỗi khổ hạnh!

Xavêli đã truyền bảo cho người vợ Naxtaxia của anh một số điều khôn khéo của công việc săn bắn. Gầy gò, xương xẩu, dẻo dai khác thường, chị bước đi nhanh nhẹn. Xavêli tự tay đặt các bẫy thú, còn công việc theo dõi những cái bẫy ấy anh giao cho vợ. Sáng sáng chị Naxtaxia chạy khắp cả tuyến bẫy của mình, xem xét các cái cạm, cái bẫy, sửa lại chúng, muốn hay không muốn cũng vỡ lẽ dần các bí mật của nghề săn bẫy này.

Đám dân làng xem xét hai cái túi đeo vải của vợ chồng Xavêli. Một túi đựng đầy những bộ da thú có lông, túi kia đầy chim chóc để nhà ăn. Bọn người ác khẩu hài lòng, khen ngợi vợ chồng anh, chúc Xavêli và chị vợ Naxtaxia gặp may mắn trong vụ săn mùa đông. Sau vài ba tuần, những người thợ săn lại trở vào rừng taiga.

5

- Xtêpan Lukianốp cùng với tập đoàn đang về kìa! - át hết tiếng ồn ào của đám dân làng, tiếng ai đó cất lên.

Sự chú ý đến vợ chồng Xavêli tắt ngấm ngay, như thể đốm lửa dưới mưa rào. Xavêli định chia tay với đám dân làng, nhưng không còn ai nghe anh ta nữa. Chậm rãi từng bước từng bước, hai vợ chổng Xavêli rời xa đám đông. Naxtaxia đi trước, Xavêli đi sau chị dăm bước.

Qua tiếng trò chuyện sôi nổi, qua thái độ đợi chờ căng thẳng, Kachia đoán rằng dân làng đợi ở bác Xtêpan Lukianốp một điều gì đó khác thường, đặc biệt. Hẳn là chuyện như thế xảy ra không phải năm đầu. Mọi người đã quen với điều đó. Kachia nghe thấy những lời nhắc lại chuyện cũ. Có lần bác Xtêpan đã làm cho dân làng ngạc nhiên và điều đó đã ăn sâu vào trí nhớ của họ. Năm tấm da gấu bác mang về một lần, còn lần khác - ba con linh miêu.

- Hừm, để rồi xem xem sao, lần này Xtêpan sẽ làm mọi người sửng sốt như thế nào đây! - người ta bàn tán với nhau.

- Kachia, bố mình về kìa. Đấy đấy, đội mũ lông ấy, - Masa thì thào bên tai.

Cô đã bàn lại với Timôphây và giờ đây đang chờ đợi buổi tối. Có thể không cần hỏi Masa về câu chuyện với Timôphây, vì giọng nói của cô đã bộc lộ ra hết. Cô hớn hở, sung sướng. Kachia hơi mỉm cười, trong đầu thoáng nghĩ: «Cô ta về làng với mình không phải vô ích. Thế là họ gặp nhau!»

- Thế những ai đi cùng với bác đấy? Họ là ai vậy? - Kachia hỏi.

Từ lâu cô đã nhận ra là bác Xtêpan không phải đi có một mình. Theo bác, kéo dài một chuỗi xích sống động. Theo dáng dấp, theo bộ điệu đi đứng, Kachia đoán ra là những người đi sau bác Xtêpan không phải những người lớn tuổi, mà còn trẻ măng cả.

- Năm nay bố mình thu nạp vào tập đoàn bọn thiếu niên. Biết làm sao được? Một số các bà mẹ của chúng đến xin, số khác tự bố mình gọi vào. Ngày trước bố mình cũng đã dẫn thanh niên và các bác lớn tuổi vào rừng taiga, nhiều người đã được bố mình dạy cho nghề săn bắt, - Masa giải thích.

Kachia chăm chăm nhìn bác Xtêpan Lukianốp. Bác bước đi theo bên lề đường. Chiếc mũ lông bù sù hất ra sau gáy, chuyện trò với những người cộng sự nhỏ tuổi của mình, dè dặt cười. Bác Xtêpan ăn mặc theo lối ở rừng taiga: đi đôi ủng bằng da mềm có ống cao, quần ống rộng giắt vào đôi ống ủng cao. Áo bằng dạ thô, ngang lưng thắt bao đạn.

Khi bác về tới đám dân làng đợi chờ, Kachia nhìn kỹ gương mặt bác. Bác Xtêpan đẹp với vẻ đẹp đàn ông đứng tuổi. Mái đầu bác kiêu hãnh, hơi hất ra phía trước ngực. Cặp mắt xám chăm chú và vui tươi, Cái mũi thẳng, đôi môi mím chặt, vừng trán rộng mở tạo cho nét mặt vẻ cương nghị. Bộ râu cằm của bác Xtêpan cắt ngắn, màu hung, tóc có những búp loăn xoăn, vẻ mệt nhọc in hằn trong những nếp nhăn dưới mắt. Nước da mặt tươi tắn, hồng hào, lấp sấp đổ mồ hôi.

- Chào bà con làng xóm! - bác Xtêpan lên tiếng không to, nhưng rành rọt.

Bọn người ác khẩu lập tức có mặt ngay. Họ nhao nhao tranh nhau trả lời bác Xtêpan và quây tròn lại quanh bác.

- Thế nào nào, Xtêpan, tập đoàn quả cảm của anh ra sao nào? Làm ăn khấm khá chứ? Nhưng mà các chú đại bàng của anh có gì mà ỉu xìu thế, cánh rũ xuống thế? - trong đám đông có tiếng cất lên.

Và quả thật, bộ dạng của lũ trẻ không khá gì hơn. Cái mệt đã làm chúng muốn quị chân cả. Cả ngày hôm qua và sáng nay chúng đã phải lê bước đi ít ra cũng dăm chục vécxta. Chân quị xuống, túi mang nào hạt tuyết tùng và muông thú săn bắn được nhét đầy - đè nặng như thớt cối. Nhưng về chuyện những đôi cánh rũ xuống - chẳng qua là nói láo, giễu cợt. Các chú bé sung sướng là con đường dài đã chấm dứt, cuộc sống ở rừng taiga đã lùi lại phía sau. Chúng nhìn dân làng có vẻ đắc thắng, chúng được các bà mẹ, anh em, chị em, bạn bè vồ vập. Họ sờ nắn chúng, hỏi han chúng. Cả bác Xtêpan cũng không để cho bọn trẻ bị xúc phạm.

- Các chú bé đã chọn được quả là cừ khôi! Lấy bất cứ người nào cũng đều là một thợ săn thực thụ rồi, - bác nói giọng hãnh diện.

Nhưng đám đông không dễ tin vào lời nói.

- Trong các túi của các người là da lông thú hay lại là nhồi rêu khô vào vậy? - bọn ác khẩu không chịu lép.

- Nào, Xpiriđôn, cháu mở túi ra xem! - bác Xtêpan ra lệnh và giúp cậu bé trong tập đoàn tháo cái túi chứa đầy căng trên vai xuống.

Bác Xtêpan lôi ở trong túi ra một túm bộ da lông, vung vẩy trước mắt đám đông. Những bộ da khô cong duỗi ra và mọi người thấy rõ những cái đuôi sóc, chồn hôi, chồn trắng lủng liểng. Đám đông ngạc nhiên, tiếng thán phục thốt lên, tiếng huýt sáo tán thưởng.

Bác Xtêpan cất túm da thú vào túi, đứng thẳng người, giúp chú bé Xpiriđôn, một chú thiếu niên cao to mặt đầy tàn hương, đeo cái túi lên lưng.

- Thế chia bôi thế nào đây, anh Xtêpan? Có cho bọn con nít ít nhiều hay không? - trong đám đông có tiếng hỏi. Bác Xtêpan qua giọng nói nhận ra ai hỏi. Lão chủ quán Prokhor Sutilin. Trong làng ai chẳng biết lão Prokhor gian giảo cực kỳ. Lão cân gian tính lận. Nhiều lần người ta đã tóm tận tay lão và thậm chí, có bận, còn choảng cho lão một trận nên thân.

- Prokhor, tôi sẽ không đến ông học hỏi đâu. Theo tính toán của ông, thì hai với hai là năm, - bác Xtêpan nói một cách hiền lành.

Tiếng cười ầm ĩ át lời bác Xtêpan.

- Bác thợ săn dáng cho một đòn nghẹn cổ!

- Này ông Prokhor, hỏi bác Xtêpan thêm điều gì nữa đi! - bọn người ác khẩu bồi thêm.

Đám đông hoan hỉ. Lão Prokhor bị mất mặt cụp mắt xuống, làu bàu chửi.

6

Bác Xtêpan ôm hôn con gái, đưa tay bắt tay cô bạn gái thành phố của con, nhìn kỹ gương mặt cô.

- Thế nào, cháu Kachia, làng Lukianốpca của chúng tôi có vừa lòng cháu không?

- Một làng sống động, náo nhiệt, bác Xtêpan ạ! - Kachia trả lời và chỉ bây giờ mới nhận ra là một mắt của người thợ săn có ánh xanh lơ, còn mắt kia lại ánh màu nâu. Kachia còn chưa biết rằng ở làng Lukianốpca theo biệt danh đường phố người ta gọi bác Xtêpan là Xtêpan mắt khác nhau và những thành công của bác trong rừng taiga họ giải thích là nhờ có điều đó. «Hai con ngươi mắt của ông ta cũng đặc biệt. Con ngươi sáng nhìn ban ngày, con ngươi tối nhìn đêm. Cứ thử mà đuổi theo ông ta xem», - Kachia nghe có tiếng một người đàn bà trong đám đông nói. Đấy chính là người đàn bà đã đưa chân bác Xtêpan cùng với tập đoàn đến phía xa đầu cầu.

Đám đông cuối cùng lảng ra. Bác Xtêpan quay trở về câu chuyện vừa bắt đầu:

- Trước chiến tranh ở làng ta ngày hội như hôm nay vui lắm. Người ta đi đón những người thợ săn từ sáng sớm, ban ngày có cuộc đua ngựa, thi bắn bia, còn buổi tối vui chơi. Bây giờ thì đâu còn thế. Nay đã là năm thứ ba dân chúng lặng đi rồi. Kiệt quệ cả. Thưa thớt đi. Thế nào nhỉ, Masa, trong báo chí người ta viết gì thế nhỉ. Liệu có sớm yên hàn cho không? Mà có thư từ nơi ấy gửi về không?

Masa đi bên cạnh bố cô. Cô biết tính bố: dù trong cuộc sống có gay go thế nào đi nữa, cũng không được buông tay trước hoạn nạn, phải sống kiên trì, không phơi bày những yếu đuối của mình cho người khác thấy. Nỗi buồn nhớ người con trai đã cắn rứt bác, nhiều lần bác đã nhỏ những giọt nước mắt nhớ thương anh con ấy. Nhưng không ai biết chuyện đó. Kể cả vợ bác.

- Từ đấy, từ chỗ anh con, vẫn như cũ, chẳng có tin tức gì, bố ạ, - Masa nói, linh tính đoán biết là bố cô trước hết chờ đợi câu trả lời điều hỏi cuối cùng, - Còn về chiến tranh, chúng con sẽ kể cho bố nghe. Rồi Kachia nữa sẽ giải thích thêm, chúng con lại còn mang báo về, bố tự đọc sẽ biết...

- Có nghĩa là, cháu cùng làm với con gái bác à? Cũng ở xưởng in? - bác Xtêpan đưa đôi mắt khác màu nhau liếc nhìn Kachia, gương mặt dạn dày nắng gió của bác trở nên niềm nở.

- Cùng làm, bác Xtêpan ạ.

Kachia đưa mắt nhìn Masa, và cả hai cùng hiểu rằng trong câu trả lời của cô chứa đựng ý nghĩa rộng hơn là điều người thợ săn quan niệm. Nhưng, lo ngại rằng bác Xtêpan lại mở rộng đề tài này. Kachia nói trước:

- Cháu lấy làm lạ, bác Xtêpan ạ, là các bác thợ săn không giấu giếm mồi săn được của mình, đem phô cho mọi người thấy. Thói thường người ta vẫn quen giấu giếm của kiếm được, - cô nói.

- Đã thành lệ như vậy, Kachia ạ, từ thời cổ xưa, từ cụ kỵ kia. Mà thành lệ như vậy bởi vì nghề săn bắn đòi hỏi trước hết lòng quả cảm. Theo số lượng thú săn bắn được xác định lòng quả cảm. Người ta đánh giá lòng quả cảm, để không trở thành hèn nhát, vướng bẩn...

- Thế chẳng nhẽ ngày nay, thưa bác Xtêpan, nghề săn không đòi hỏi quả cảm ạ?

- Đòi hỏi chứ nhưng dù sao cũng ít hơn ngày trước. Súng đạn mạnh và chính xác xuất hiện. Còn ở thời trước, cầm chạc cây và rìu đi vào rừng taiga...

- Lý thú thật, - Kachia sôi nổi hẳn lên vì nỗi tò mò. Trong đầu cô đã nảy ra hàng lô câu hỏi. Lịch sử và kinh tế học - đó là niềm say mê thích thú của cô. Mỗi hiện tượng cuộc sống cô sẵn sàng lật đi lật lại để xuyên qua nó theo dõi bước đi của lịch sử, phát hiện ra trong nó sợi giây nối với quá khứ. Và ngay lập tức phác ra trên giấy xem mọi cái đó người ta phải gánh chịu chừng nào, công việc này hay công việc kia chứa đựng những lợi lộc gì, xem nó đã xoay chuyển tất cả bánh xe cuộc sống ra sao...

- Thưa bác Xtêpan, bao nhiêu dân hiện làm nghề này ạ? - Kachia hỏi.

Bác Xtêpan nhìn cô gái. Thật cô gái quá giống những người cách mạng bị lưu đày ở đây! Những người ấy thường vừa vào ở nhà một cái là điều đầu tiên nhất bắt đầu hỏi han đủ chuyện...

- Nghề rừng ở đây có đủ loại, cháu Kachia ạ. Kiếm hạt tuyết tùng thì hầu như tất cả dân các làng rừng taiga đều làm nghề này. Thậm chí người ở thành phố cũng đổ về.

- Nghề có lãi hẳn!

- Có lãi và cũng là thời vụ. Trong hai tuần lấy quả tuyết tùng, một số gia đình, nếu gặp năm được mùa thì kiếm được nhiều hơn cả một năm làm việc. Chẳng phải ngẫu nhiên mà người ta gọi hạt tuyết tùng là tiền mặt.

- Vâng... Nhưng ngoài ra, còn có những nghề gì đặc biệt phát triển, thưa bác Xtêpan? - Kachia hỏi vội.

- Nghề săn bẫy thú có lông. Không phải tất cả mọi người làm nghề này. Trong số một trăm hộ cùng lắm cũng chỉ có độ mươi hộ làm nghề săn bẫy...

- Tại sao ạ? Không lẽ không có lãi ạ?

- Có lãi đối với người săn giỏi. Lại thêm nữa, không khớp với thời vụ. Nói tóm lại, tùy tiện. Và có cả may rủi. Nếu công việc nhà nông mà không kịp thời hạn thì cũng xôi hỏng bỏng không. Sự tính toán làm nhiều người chùn bước.

- Có nghĩa là, chỉ những ai tự tin chắc mới đi làm nghề này?

- Có người đi vì tự tin, còn người khác thì lại vì không còn biết đi đâu.

- Và tất nhiên, cả niềm thích thú đối với công việc này, lòng yêu mến rừng taiga nữa - cũng không phải công việc chót cùng. Có đúng thế không, bác Xtêpan?

- Cái đó thì nhất định rồi. Người này thì yêu mến rừng taiga, còn kẻ khác lại sợ nó. Người ta nghĩ về rừng có giống nhau đâu.

Trên đường đi về tới nhà bác Xtêpan, Kachia biết thêm nhiều điều về kinh tế nghề săn bắt: ước lượng trung bình một người thợ săn săn bắt được bao nhiêu? Những người thợ săn bán da lông thú cho bọn nhà buôn và bọn bao buôn giá bao nhiêu? Do đâu mà số đầu thú ở các khu vực khác nhau của rừng taiga lúc tăng lên lúc giảm xuống? Người thợ săn chi phí hết bao nhiêu để mua dự trữ đạn súng và cạm bẫy?

Bác Xtêpan kể lại mọi điều này một cách say sưa và cởi mở, thường để cho được cụ thể, bác biện chính bản thân mình ra làm thí dụ.

- Nói tóm lại, - bác kết luận, miệng cười chua chát, - tôi không được biết có người thợ săn nhà giàu nào. Chính vì thế mà họ chẳng cần phải giấu giếm những thứ kiếm được. Có năm săn bắn được khá, năm khác lại chẳng ra sao. Nhưng chỉ có điều dù thế nào đi nữa anh cũng chỉ là anh vô sản, anh thợ, anh nuôi anh và gia đình anh bằng khẩu súng, bằng lao động của đôi tay mình. Nếu như anh có căn nhà, con ngựa, con bò sữa, thì chẳng qua bởi vì anh còn là một người nông dân nữa và gia đình anh còn có công việc và có cái kế kiếm ăn...

Kachia lắng nghe cặn kẽ câu chuyện của bác Xtêpan. Nếu cô không biết bác Xtêpan là người nông dân, người của rừng taiga, có thể không tin điều bác nói. Bác Xtêpan cứ nói trôi chảy, chính xác như là người thành phố, dùng những từ ngữ sách vở một cách dễ dàng. Thấy rõ rằng bác không chỉ là một người có học, đọc nhiều, mà còn là một người có đầu óc suy nghĩ. «Rõ ràng là sự giao tiếp với những người bị lưu đày chính trị đã không đi qua một cách mất tăm mất tích, cả sự quen biết với giáo sư Likhatsiốp, với Akimốp nữa có thể cũng để lại dấu vết của mình», - Kachia suy nghĩ. Cô lại càng băn khoăn hơn, muốn biết về lai lịch tấm ảnh. Nhưng nếu hỏi xem bác Xtêpan đã chu du với giáo sư bao giờ và ở đâu, bác đã có được tấm ảnh kia như thế nào, bức ảnh mà đang treo trên chỗ trang trọng nhất trong căn nhà của gia đình bác, có nghĩa là hoàn toàn lộ bí mật và có thể đem lại những hậu quả bất ngờ nhất trong tương lai. «Bình tĩnh, Kachia, đừng vội vã. Về mọi chuyện, cần phải tìm hiểu bằng được, nhưng không lộ tung tích», - cô như nghe thấy tiếng nói của anh cô, người anh đã bỏ không ít công sức để chỉ bảo cô công tác bí mật.

Lũ trẻ trong tập đoàn của bác Xtêpan mỗi phút một thưa dần. Các chú thiếu niên được người thân đi theo, rẽ về nhà của mình và biến mất trong các sân nhà. Đi theo bác Xtêpan lâu hơn cả là chú Xpiriđôn có mặt tàn hương mang cái túi sau lưng. Nhưng cả chú chẳng bao lâu sau cũng dừng lại, tháo cái túi đeo vai xuống và trao cho bác Xtêpan.

Bên cạnh nhà, bác gái Tachiana Nhicanôrốpna ra đón bác trai và hai cô gái. Bác gái đứng bên cổng, chân đi ủng lông, mặc áo lông cừu dài, trùm khăn san, và đưa lòng tay lên che mắt, nheo lại vì ánh mặt trời. Khi chỉ còn cách nhau mấy bước, bác gái lao ra đón chồng, ôm bác trai và òa khóc, miệng thổn thức:

- Anh Xtêpan thân yêu, ruột gan em cứ như cào như cấu, linh cảm có chuyện chẳng lành...

Bác Xtêpan không tránh vợ, cũng không lấy làm ngượng vì cơn xúc động của vợ. Cởi bỏ cái túi đựng những bộ da thú săn được, bác để tay ôm lưng bác gái Tachiana Nhicanôrốpna, lên tiếng an ủi vợ:

- Mẹ nó đừng buồn. Không phải chỉ riêng nhà ta là có chuyện chẳng lành như thế này. Nhưng rồi cái thời buổi tao loạn này cũng sẽ kết thúc.

Vợ chồng đứng im lặng một phút. Masa nhìn bố mẹ bằng đôi mắt đỏ hoe, ngấn lệ. Nỗi buồn choán lấy cả tấm lòng Kachia. Cô không cần giải thích cũng hiểu rằng chuyện gì xẩy ra ở đây. Số phận người con trai cả của gia đình Lukianốp làm cả cô cũng xúc động, dường như anh ấy là người thân thuộc hoặc gần gũi đối với cô.

- Thôi, mẹ nó dẫn chúng tôi vào nhà đi chứ, - bác Xtêpan bình tĩnh nói và nương nhẹ xoay người vợ, mặt hướng vào cổng nhà.

Masa nhấc cái túi đựng các bộ da thú khoác lên lưng, vội vã theo mẹ.

Bác Xtêpan ngoái lại, vẫy tay:

- Đừng chậm bước, cháu Kachia! Đừng chậm bước!

Chương bốn

1

Căn nhà gỗ cũ kỹ, lún sâu ở một góc của bà lang Matrêna Iliukhina sáng đèn lửa và được sưởi ấm. Ngay từ trưa bọn con trai đã khuân đầy củi đến, mượn được của bác chủ quán hai cây đèn dầu tây, lôi ở rừng về những cành linh sam thơm nức. Đám con gái dọn dẹp trong nhà, cọ sạch sàn, lau rửa những cái ghế băng. Căn nhà gỗ cũ kỹ, hoang vắng bỗng chốc trông tươi vui hẳn lại. Các góc nhà, thấm qua sàn gỗ mục nát, hơi lạnh vẫn tỏa ra, ở các cửa sổ trống hốc trống hoác các lỗ thủng, nhưng cái bếp lò bằng sắt đã được nhóm lên, tỏa ra hơi ấm. Trong nhà không khí hơi ngột ngạt vì cái bếp lò, mà đặc biệt vì những tấm thân hôi hổi ấm lên của các anh con trai, những cô con gái.

Cả căn nhà đầy người, những chiếc ghế dài chật ních, những ai không đủ chỗ thì chen nhau ở các góc nhà và bên cửa ra vào. Vất vả lắm Timôphây Tsernốp mới duy trì được cái vòng tròn ở giữa lòng nhà. Không có vòng tròn thì tối vui đâu còn là tối vui. Phải có chỗ rộng rãi cho những người nhảy, đôi khi biểu diễn điệu «Cô tiểu thư», điệu đối vũ, chơi trò rút thăm. Vả chăng trong một tối vui thì thiếu gì trò có thể bày ra! Không phải vô ích mà tốn bao nhiêu công sức bận rộn và tổ chức. Thêm vào đấy còn phải chi phí nữa chứ. Căn nhà mượn phải trả tiền, hai cây đèn dầu tây - cũng vậy, đến cả anh chàng chơi đàn phong cầm cũng đòi trả công. Những tay chơi đàn phong cầm của làng mất dần hết cả rồi - chiến tranh không thương xót ai hết. Đành phải cử người tới ấp Lukianốpca, nói khó với anh chàng chân ngắn chân dài Philip Pêtukhốp - tay chơi đàn phong cầm lão luyện còn lại duy nhất trong khắp cả huyện. Gã Philip đòi phải trả công cao, đòi xe đến đón gã, rồi sau đó đưa gã trở lại ấp, cứ như một đức ông địa chủ hay một quan ngài hầu cận hoàng đế không bằng.

Tối vui đang lúc sôi nổi nhất. Anh Timôphây đưa Masa và Kachia vào ngồi ở chiếc ghế dài trong góc nhà. Masa không phải lần đầu đến dự tối vui như thế này. Mọi người đều đã biết cô, và cô cũng biết mọi người. Còn Kachia thì trước đó chưa có dịp đến dự các buổi hội hè của trai gái nông thôn. Cái gì, cái gì ở đây cô cũng thấy thích thú! Cặp mắt sáng lên vì hiếu kỳ, gương mặt ửng hồng, đầy vẻ ngạc nhiên, Kachia theo dõi mọi việc diễn ra ở chỗ vòng tròn giữa nhà.

Hai anh con trai thi tài nhảy múa. Trong lúc người nhảy thứ nhất biểu diễn những động tác quay đầu gối khéo léo, đòi hỏi một sự lanh lợi khác thường của tất cả cơ thể, người nhảy thứ hai nhìn anh ta vẻ hoàn toàn lãnh đạm. Sau đó người biểu diễn dừng lại, bộ điệu trong giây lát đầy vẻ thách thức và nhìn đối thủ cũng với vẻ lãnh đạm như anh kia. Nhưng nếu như những người nhảy làm ra bộ chẳng có gì làm họ xúc động, thì thái độ những người có mặt trong căn nhà lại khác hẳn. Mỗi động tác đẹp của người nhảy lại gây ra tiếng trầm trồ hứng khởi. Không một động tác mới nào mà người ta lại không nhận thấy ngay. Và chẳng bao lâu trở nên rõ ràng ngay là anh nào trong hai người nhảy trội hơn về sức lực và khéo léo.

- Rôđiôn mười lăm vòng quay, còn Xêmiôn có mười hai thôi, - Timôphây lên tiếng và, dong dong đôi nạng xuống sàn, dẫn hai anh con trai lại bắt tay nhau thân ái.

Hai người nhảy nam người hừng hực nóng vừa chen vào góc nhà, bốn cô gái liền ra giữa vòng tròn.

Philip Pêtukhốp kéo rộng lớp xếp của cây đàn gió, các ngón tay lướt nhanh trên phím đàn màu trắng. Các cô gái nhất loạt nện gót chân xuống sàn, vung những tấm khăn choàng lên cao trên đầu, tản ra từng đôi một.

Bằng những giọng lảnh lót các cô cất tiếng hát các ca khúc dân gian Nga. Đôi nọ đối với đôi kia. Kachia chăm chú nghe, cố hiểu xem các cô gái thi nhau về điểm nào. Về điệu nhảy? Tất nhiên như vậy rồi. Các cô gái gieo những tiếng gõ ròn rã. Kachia không thể nào hiểu nổi được làm sao mà các cô chân đi ủng dạ lại có thể dận được những tiếng ròn rã đến thế. Nhưng lát sau cô thấy ra là mấy cô gái lại ít quan tâm đến điệu vũ hơn cả. Điều chủ yếu là ở trong nội dung khúc hát dân ca.

Đôi cô gái thứ nhất ngâm nga mở đầu ca khúc. Đôi thứ hai phải lập tức đối đáp ngay. Nội dung các bài ca thay đổi liên tiếp. Thoạt đầu các cô gái hát về chiến tranh, về những tên giặc Đức. Sau đó họ hát về cuộc sống nông thôn của mình. Tiếp theo là những ca khúc trữ tình với những lời than thở về những người yêu thương, và cuối cùng họ cũng lại nhanh chóng chuyển sang những ca khúc bông đùa. Cả căn nhà cười rộ lên ròn rã. Tưởng chừng, trần nhà rung lên bần bật vì tiếng cười vui vẻ hòa hợp. Vôi tường lở ra rơi lả tả, những ngọn lửa đèn rung rinh, nhảy bần bật trong những cái thông phong phình to.

- Các cô góp vui khá lắm. Hai bên ngang tài nhau, - anh quản trò Timôphây công bố quyết định của mình. Anh lanh lẹn xoay xở đi lại trên đôi nạng, hiên ngang liếc nhìn về góc nhà chỗ Masa ngồi và từ đó đôi mắt thán phục của cô liên tiếp ngời sáng lên rọi ra.

- Piốt! lấy mũ đi thu các thứ đi. Bây giờ chơi rút thăm, - Timôphây công bố. Piốt đã sẵn sàng. Anh ta cầm cái mũ trên hai tay đi khắp căn nhà, len lỏi cả vào các ngóc ngách.

Người ta tùy theo khả năng mình, mỗi người để vào mũ một thứ: khăn tay, chiếc nhẫn, kẹp tóc, đồ nữ trang gài áo, giải băng, cái lược, túi đựng thuốc lá sợi, con dao nhíp, đạn súng săn còn sót trong túi. Chẳng bao lâu cái mũ của Piốt đầy ắp, trũng cả cái chỏm xuống.

Timôphây ngồi xuống chiếc ghế đẩu bên cạnh Philip. Piốt hai tay bưng cái mũ đứng sau lưng Timôphây.

- Nào, Timôphây, theo cái thăm này thì anh bảo phải làm gì? - Piốt hỏi, lôi ở trong mũ ra cái kẹp tóc của con gái làm bằng sừng.

- Phải hát bài «Dạo ấy theo con sông, dạo ấy theo dòng nước trôi nhanh», - Timôphây trả lời.

Một cô gái bước ra vòng tròn giữa nhà. Cô bé chỉ vừa mới bước vào tuổi con gái. Đôi vai và hai bên hông của cô còn chưa tròn lẳn. Gương mặt lộ vẻ bối rối, trán đổ mồ hôi, đôi mắt nhìn đi đâu vơ vẩn trên đầu mọi người. Nhưng sự việc đã rồi. Thời gian đã chín muồi, và cần phải tiếp nhận «trận đầu». Sau chuyện này mọi chuyện sẽ dễ dàng hơn và đơn giản hơn. Cô gái hát giọng gượng gạo, căng thẳng, mặc dù cũng có cố gắng. Không ai chen ngang vào khi cô ta hát, mọi người đều lắng nghe chăm chú. Bản thân Timôphây tập trung chăm chú, nghiêm nghị và chỉ thỉnh thoảng mới ném về phía cô gái những cái nhìn bứt rứt. Thăm nhiều lắm, vì thế anh lo lắng làm sao phải kịp đi hết lượt mọi người, trước khi bước vào điệu nhảy đối vũ.

- Tốt, Vêra, tốt lắm. Cô sẽ là một cô gái tuyệt vời, - Timôphây cổ vũ cô gái. Cô ta đi về chỗ mình với các bạn gái, cô đã dạn dĩ ra và nhìn mọi người đã có chút ít tự hào kín đáo trong khóe mắt.

- Thế bắt được cái thăm này thì, thưa vị chúa tể cao cả, ngài ra lệnh phải làm gì? - đưa cao giải băng màu hồng lên khỏi đầu, Piốt làm ra bộ ngốc nghếch.

- Người này phải ra giữa vòng tròn và biểu diễn cho chúng ta điệu «Cô tiểu thư», - Timôphây ra lệnh. Và tức khắc một cô gái nhảy ra vòng tròn, còn Philip liền kéo cây đàn gió.

Thăm nhiều lắm, nhưng Timôphây cũng lại là tay nghĩ ra đủ thứ trò vui không bao giờ chịu bí. Anh bắt nhảy múa và hát, và không phải một mình nữa, mà đôi một, rồi sau đó thậm chí gộp ba và bốn thăm vào chung.

- Còn đây nữa, thưa vị chúa tể, ngài hạ lệnh cho cái thăm này phải làm việc gì rắc rối hơn một chút, - Piốt nói, đưa cho mọi người xem cái cặp tóc có gắn hạt thủy tinh lấp lánh dưới ánh đèn. Đây là cái kẹp tóc của Kachia.

- Cái thăm này thì phải ra giữa vòng tròn mà ngâm thơ, - Timôphây nói chậm rãi, nhưng cảm thấy rằng anh ra một việc khó, không phải dễ ai cũng có thể làm nổi, liền nói thêm:

- Nhưng cũng có thể kể chuyện gì đó, chuyện gì vui vui về cuộc sống sinh hoạt nông thôn của chúng ta... Chẳng hạn như chuyện ông Mêlêkha đi cưới con gấu cái làm vợ cho cậu con trai Nikônca, chẳng hạn...

Nhắc tới ông Mêlêkha liền làm bật lên tiếng cười rộ.

- Kachia, mạnh bạo lên, - Masa tiễn chân Kachia, nắm chặt bàn tay cô bạn gái.

Kachia đi ra giữa vòng tròn và mọi người liền im lặng. Việc Masa đưa cô bạn gái thành phố của mình đến dự tối vui, ai cũng nhận thấy, nhưng có ai lại nghĩ là cô gái lạ cũng ném cái thăm của mình vào mũ của Piốt. «Dân tỉnh thành ấy thường là những kẻ làm bộ làm tịch, những chuyện thôn dã đối với họ đều xa lạ, nhưng xem kìa, cô gái này, lại không kiêu kỳ gì, mà tham gia vào trò chơi trong tối vui!»

Sự cả tin của Kachia đối với trai gái làng Lukianốpca tuy gây được thiện cảm đối với mọi người, nhưng chính điều đó cũng làm cho mọi người cảnh giác. Cánh con gái nhìn Kachia đặc biệt xoi mói. Liệu có phải con chim con từ ngoài tỉnh lạc cánh về đây định dòm dỏ kiếm chác lấy tấm chồng ở Lukianốpca này chăng?! Thế thì xin chớ có mà quá hy vọng! Vào cái thời buổi tao loạn này, tấm chồng đính hôn là thứ hàng quá ư quí giá. Thêm vào đấy, ở Lukianốpca không có cô ả thì đám gái tơ chưa chồng cũng chẳng thiếu gì. Cả đám con trai Lukianốpca cũng ngắm nghía, hau háu dán những cặp mắt vào thân hình của Kachia. Gái làng đầy rẫy kia thật đấy, nhưng cũng chẳng dại gì bỏ qua của lạ... Hơn thế nữa cô gái này đáng mặt, quả thật là tuyệt vời!

Kachia ngượng ngùng, mặt cô ửng đỏ, ánh mắt sáng rừng rực. Cô cảm thấy dường như người ta ngắm nghía cô như ngắm nghía một thứ hàng mới. Giá mà được, chưa biết chừng họ còn đưa tay ra mà sờ mà nắm thử cô, xoay ngang xoay ngửa chứ chẳng chơi. Cô mặc váy dài, áo cánh bằng vải pôpơlin màu hồng. Bím tóc vấn khoanh trên đầu. Nhưng mà không sao, không sao cả, bình tĩnh nào... Kệ cho họ ngó nhìn. Không phải lần đầu tiên cô buộc phải ra trước mắt người lạ. Cái mà các cô gái ở Lukianốpca làm được, cả cô cũng có thể làm được. Là cô gái Pêtrôgrát, lại là học sinh trường Bêxtugiép, đâu phải kém cạnh gì. Biết cả hát cả nhảy, còn kể chuyện, ngâm thơ, thì xin là sẵn sàng ngay. Có điều ngâm bài thơ nào đây?! Cần phải ngâm bài thơ nào rung động những trái tim xuân trẻ. Kachia thuộc lòng rất nhiều thơ: Puskin, Lermôntốp, Nhêkraxốp... Ở nơi thôn dã này Xuricốp chắc rất hợp... Một bài thơ nào đó nói về cái nghèo đói của nông thôn, về nỗi buồn đau của những người nghèo... Không! Chợt Kachia nhớ ra bài thơ của một nhà thơ mà cô không biết tên.

Trước khi đi tới miền Xibiri này cô đã cùng với các đồng chí khác của mình làm công tác bí mật đi đến thị trấn Luga. Các đơn vị quân đội đang phiên chế lại ở đấy. Rất nhiều, nhiều lính lắm. Cô đã len lỏi vào các trại lính, giả bộ đi tìm chồng - người chồng thân yêu... Sau khi bị thương, mới đây anh ấy đã trở về đơn vị để lại đi ra mặt trận. Cô cứ đi tìm quanh tìm quẩn mà chẳng tìm thấy. Có thể, anh ấy đã ra đi rồi. Tuy nhiên cô lại gặp các binh lính khác, chuyện trò về chiến tranh, về đời sống... Và ở đấy đã cần chính đến những vần thơ mà cô đã ngâm cho các chàng trai mặc những chiếc áo varơi và quần lính bạc phếch, giặt đi và vò lại đã bao nhiêu lần rồi, chân quấn xà cạp, đi những đôi giày được chữa chạy vá víu lại.

Những vần thơ mà cô đã ngâm cho binh lính ở Luga nghe là do anh cô đưa cho cô trước đó.

- Kachia, em giữ lấy phòng khi hoàn cảnh không cho phép em phát biểu. Về hình thức thì dễ hiểu hơn, mà thực chất hoàn toàn có thể thay thế cho bài nói chuyện, - anh ấy bảo thế, đưa cho cô tờ giấy đầy những dòng thơ.

Ở Luga, khi ấy bài thơ này đã thu được thành công. Làm sao đây? Còn ở đây, ở nơi thâm sơn cùng cốc Xibiri xa xôi này, cũng nên đưa bài thơ ra ngâm thử lại xem sao, Những nỗi đau khổ của mọi người đều giống nhau, và điều quan trọng hơn nữa là sự thật phải được nói lên một cách mạnh mẽ.

- Tôi xin đọc bài thơ nói về số phận của những người lính Nga, - Giọng ngâm trầm dịu, mượt mà của Kachia ở mọi góc nhà đều nghe rõ:

Vì danh dự nước mẹ Nga

Binh lính đi vào chiến trận!

Không một lời nào oán thán,

Không phút giây nào phân vân.

Họ đi dũng cảm hiên ngang...

Bỏ lại bầy con thơ dại,

Vợ nghèo bơ vơ tê tái,

Biết nhờ cậy được vào ai!

Đôi khi các chú lính ta

Gặp bánh mì khô như đá

Với miệng cười vô tư lự

Chiêu theo ngụm nước đầm lầy...

...Các chú lính chết như ruồi

Chết cả từng cơ từng đội

Dưới đạn thần công tuôn xối.

Vì danh dự nước mẹ Nga.

...Vì danh dự nước mẹ Nga

Những chú lính Nga bất hạnh

Ngã xuống từng bầy từng đám.

Thi thể băm vằm nát tan.

...Vì danh dự nước mẹ Nga

Quên cả giáo lý của Chúa.

Gọi con chiên đi tự vệ.

Các cha lặng lẽ nguyện cầu!

...Yên bình trở lại một mai.

Tất cả đất đai mầu mỡ

Các anh đừng hòng sẽ có!

Hỡi người lính - người làm ăn!

Địa chủ sẽ chiếm ruộng đồng

Còn anh: nhận cây thánh giá

Các anh sẽ trần như nhộng.

Đã hy sinh chẳng quản gì.

Vì danh dự nước mẹ Nga.

Ôi những chú lính dũng cảm!

Lời tiếp lời, câu thơ nối câu thơ... Kachia đọc rõ ràng, chậm rãi. Cô đưa tay lên nhấn mạnh từng câu thơ, đưa mắt chăm chú quan sát vẻ mặt của đám thanh niên. Thoạt đầu được tiếp đón một cách thận trọng, ngờ vực, nhưng tiếp theo chỉ trong giây lát Kachia đã được cảm tình của tất cả mọi người không loại trừ ai hết. Các cô gái trở nên rầu rĩ, ngó nhìn cánh trai làng. Nỗi buồn đau làm tắt ánh mắt đong đưa lấp lánh. Thì bài thơ đang nói về số phận xót xa của những người yêu thương của họ... Còn các chàng trai nhìn xuống, gương mặt họ đanh lại. Một số đã nếm trải số phận cay độc của người lính, còn số khác ngày mai đây sẽ đến lượt. Chiến tranh phàm ăn, sự thèm thuồng ghê gớm của nó không thỏa được. Ngày nào cũng có tin báo về chuyện người làng tử trận, số vợ góa con côi ở Lukianốpca tăng lên vùn vụt.

- Kachia, cô ngâm lại bài thơ đi. Câu thơ thấm tận ruột tận gan! - Timôphây khập khiễng trên đôi nạng, nhìn chằm chằm như xoáy vào Kachia. Đôi mi mắt hừng hực bởi cơn kích động mấp máy liên tục, cặp môi thắm đỏ lên, hai má giần giật.

- Ngâm lại! - từ các phía mọi người kêu to. Cả các chàng trai, các cô gái đều lên tiếng.

Kachia lấy tấm khăn tay ra lau gương mặt đẫm mồ hôi, hít đầy không khí vào lồng ngực và ngâm lại bài thơ. Mọi người lắng nghe chăm chú, không nhúc nhích. Kachia nhận thấy Timôphây mấp máy môi, thầm nhắc lại lời theo cô. Câu thơ như thế này nhất định phải ghi nhớ cho được. Anh sẽ đi kể lại ở các quán trọ, trên các toa xe chở hàng, trong các hầm đất và chiến hào ngoài mặt trận. Cả những người ở đây, ở làng Lukianốpca này cũng ghi nhớ bài thơ mộc mạc này. Piốt đã thuộc từng chữ từng chữ và dù có cuộc gì đi chăng nữa anh cũng có thể nhắc lại bài thơ không sót một chữ nào. Piốt nhìn Kachia bằng cặp mắt nheo nheo, láu lỉnh. Nói của đáng tội, nhìn thấy Kachia lúc trời còn sớm, anh ta tự nhủ thầm là thế nào cũng phải «tiến sát sạt» đến cô: rất có thể kiếm chác được chút gì đó ở cái thân thể lộng lẫy của cô gái không quen biết dễ thương này. Còn ai có thể gọi là nghệ nhân rót lời đường mật vào bên tai bọn con gái và lấp liếm đôi ba những động tác không lấy gì làm lịch sự cho lắm bằng những lời ngọt nhạt, nếu không phải là anh ta, Piốt Xcôbenkin... Các cô gái Lukianốpca đều biết những trò ma mãnh của Piốt và thường cho anh ta xơi những quả phật thủ, nhưng cô gái tỉnh thành xa lạ chắc hẳn chưa nghe biết chuyện gì. Bây giờ Piốt thấy xấu hổ vì những mưu toan của mình về Kachia. Anh ta cảm thấy đối với anh ta, cô xa vời không thể với tới được và cô tuyệt đẹp trong sự không thể với tới ấy của cô. «Cái giọng mới gớm chửa! Lanh lảnh hơn cả giọng của thầy trợ tế ở ta ấy. Chà chà!» - Piốt thán phục nghĩ thầm.

- Timôphây, cho cái thăm này ra lệnh nữa... để cô ấy ngâm thêm bài khác, - Piốt hăm hở thì thào vào tai Timôphây. Nhưng chính bản thân Timôphây cũng dường như đang bị bỏ bùa bởi cái giọng ngâm thơ của Kachia, anh sẵn sàng nghe lại đến trăm lần nữa. Còn Kachia, liếc nhìn Masa, nhận ra trong mắt cô ấy có ánh lo ngại gì đó. Ngay từ lần ngâm đầu tiên của Kachia, Masa đã nhận thấy là thầy quản cảnh sát ở Lukianốpca Phêôphan Parôcôpưtốp len lỏi vào căn phòng. Phêôphan đã già đời với công việc cảnh sát. Đáng ra nằm ấm trên đệm lông chim ở nhà, thì đêm hôm lại mò đến dò la tối vui chơi. Hẳn là có điều gì đó làm hắn, mà có thể, không chỉ hắn, còn có đứa cấp cao hơn hẳn, phải lo ngại... Masa đã biết Kachia bản chất là con người dễ say sưa. Trên đường đi, chuyện trò với một người lính, cô ta quên khuấy cả về nỗi nguy hiểm. Không khéo ở đây cũng lại xảy ra chuyện như vậy!

- Không, không, anh Timôphây, tôi không biết bài thơ nào khác nữa, - Kachia đáp lại lời Timôphây đề nghị cô ngâm thêm một bài thơ nữa. Cô lấy chiếc kẹp tóc ở chỗ Timôphây, len về góc nhà với Masa.

Ấn tượng của bài thơ Kachia vừa đọc để lại không phai nhòa được. Khó tiếp tục được tối vui. Timôphây im lặng. Cả Piốt cũng im lặng. Anh ta không lấy ở cái mũ của mình ra những thăm mới. Phân vân. Bây giờ có đề nghị gì đi nữa - nhảy ư, hát ư, - tất cả đều không ăn nhập. Dù gì đi nữa thì cũng chẳng khác nào là chơi điệu nhạc nhảy ở đám ma hay cười trên đau khổ của người khác. Một trò xúc phạm...

- Trong nhà ngột quá đấy, anh em ạ! Ta ra nghỉ một tý ngoài trời! - Lắc lư trên đôi nạng, Timôphây đi quanh một vòng. Các chàng trai ồn ào xô ra cửa. Họ chen lấn lão quản cảnh sát bật ra ngoài trời cứ như cái nút chai ấy.

2

Ở tối vui trở về có ba người cùng đi: Masa và Kachia đi kèm hai bên, giữa là Timôphây chống nạng. Họ chuyện trò huyên thuyên về đủ mọi thứ trên đời. Kachia chợt hiểu: cô ở đây là người thừa. Mấy lần cô rảo cẳng chạy lên trước, nhưng Timôphây giữ cô lại.

- Để tôi đưa chân cô về tới tận nhà. Không thể đi một mình đâu! Bọn con trai bây giờ ngỗ ngược lắm - họ có thể xúc phạm cô. Trong tối vui họ đã để ý đến cô rồi đấy.

- Đâu lại có chuyện như thế, anh Timôphây? Dám xúc phạm ư? Phần tôi, dễ thường tôi không biết kêu lên ư? - Kachia khăng khăng ý mình.

- Đêm tối, cô Kachia ạ! Chẳng ai nghe thấy cô kêu đâu...

Cuối cùng họ về đến nhà bác Lukianốp. Kachia chạy tọt vào nhà. Cửa vào không khóa móc. Cái lệ ở đây là thế: người nào về sau cùng sẽ gài móc cửa.

Kachia gượng nhẹ, cố không đánh thức người trong nhà Lukianốp, lần vào buồng nhỏ, mò mẫm cởi bỏ trang phục, vào giường nằm.

Trong nhà im ắng. Ở một góc nhà nào đó những con dế rít lên tiếng, nhưng chỉ lát sau lại im bặt. Trong chuồng gà đặt ở dưới bếp lò đất nện, chú gà trống cất tiếng gáy. Nhưng cũng im ngay trong tiếng cục cục bực bội của lũ gà mái ngái ngủ. Kachia nằm đó. Cô nghe ngóng - Masa chỉ chốc lát nữa sắp phải bước vào nhà thôi. Cô ấy nán lại với Timôphây ngoài trời một «giây» thôi mà. Nhưng bao nhiêu phút đã qua, vậy mà Masa vẫn chưa về. «Tội nghiệp, họ chết cóng mất, trời đang băng giá! - Kachia nghĩ thầm, nhưng không hề chê trách cả Masa lẫn Timôphây. - Mấy lại bản thân mình chẳng lẽ lại sợ băng giá, nếu như giờ này mình được ở ngoài trời bên cạnh Akimốp? Có bắt mình cũng chẳng vào ấy chứ...»

Cô thiếp ngủ, không chờ được đến lúc Masa về. Nhưng cô tỉnh ra rất sớm, khi vừa nghe thấy tiếng bước chân của bác gái Tachiana Nhicanôrốpna vọng vào từ nhà ngoài. Ngay từ hôm qua cô đã thầm tính toán đâu vào đấy trong đầu công việc vào cái giờ buổi sớm mai này. Cô nhất thiết phải ngồi riêng bàn bạc với chính bác Lukianốp ít ra lấy mươi phút. Tấm ảnh... Cần phải bước đầu làm rõ ra được điều gì đó. Masa khó đã có thể tung chăn dậy lúc này. Còn bác gái Tachiana Nhicanôrốpna thì có hàng đống việc ở ngoài sân và bên bếp lò. Bác Xtêpan sau chuyến đi có thể không dậy sớm, nhưng ai mà biết được bác ấy. Bởi vì hẳn là bác đã quen ở rừng taiga dậy từ lúc trời vừa rạng sáng.

Kachia ăn mặc ấm và đi ra phòng ngoài. Trong bếp lò củi bén lửa bùng bùng, cái lò sắt nhỏ kêu ù ù. Bác Xtêpan ngồi ở bên bàn và hút thuốc trong tranh tối tranh sáng. Kachia ngồi xuống chiếc ghế gỗ dài bên cạnh bác, lên tiếng hỏi thăm xem bác thấy người thế nào sau khi ra khỏi rừng taiga.

- Tôi nghỉ ngơi được rồi, cháu Kachia ạ! Đêm về mùa đông dài. Nằm trăn trở xoay đi xoay lại, vậy mà nó vẫn không hết cho. Nhưng mà sao cháu dậy sớm thế? Giá cứ nằm mà ngủ đi cho khỏe có phải tốt không!

- Cháu ngủ đã rồi, bác Xtêpan ạ. Mà cháu đã quen dậy sớm. Cháu ở cách xa xưởng in, để đi làm được đúng giờ, trước khi chuông réo dễ có cả tiếng đồng hồ đã phải ra đi rồi, - Kachia bịa chuyện.

- Đang trẻ xuân chuyện ấy chẳng dễ dàng gì, - bác Lukianốp thông cảm.

- Cháu phải tự rèn mình, - Kachia thở dài.

- Việc gì cũng có thể trở thành thói quen, - bác Lukianốp đồng ý và thầm nghĩ câu chuyện với Kachia đến đây là hết, bác rít thuốc, nhả hai luồng khói cay nồng qua lỗ mũi. Nhưng cô gái không định bỏ đi. Lukianốp đưa bàn tay to bè khua trước mặt Kachia để quạt khói đi.

- Bác hun cháy cháu, Kachia, - bác Lukianốp nói, giọng biết lỗi, dò hỏi nhìn cô gái.

- Chả có gì ghê gớm bác ạ! Cháu chẳng coi khói thuốc lá vào đâu, - Kachia cười và lên tiếng nói ngay về chuyện khác: - Cháu rất thích thú những phong tục săn bắn của các bác, bác Xtêpan. Hay thật.

- Kachia, cái gì mới lạ bao giờ cũng hay. Còn chúng tôi thì đã quen việc của mình, tựa hồ như cái việc nó phải thế và sẽ vĩnh viễn phải như thế...

- Thế bao giờ thì bác lại đi vào rừng taiga, bác Xtêpan? - Kachia hỏi, lắng nghe bước chân của bác gái Tachiana Nhicanôrốpna, bận rộn ở chỗ nấu nước sau tường chắn, cô chỉ sợ bác ấy lại vào cản trở câu chuyện định nói với bác trai.

- Mùa đông hai lần tôi vào rừng taiga sau lễ giáng sinh khoảng hai tuần, ba tuần lễ, rồi lần nữa là vào đầu tháng ba.

- Lại bắt thú có lông?

- Chính thế.

- Cả đời bác cứ lui tới một chỗ nhất định thôi chứ ạ?

- Sao lại thế, Kachia! Trong đời bác đã có dịp tới nhiều nơi khác nhau! - Kachia đã nghĩ rằng bác Lukianốp sẽ kể tên những nơi ấy ra, nhưng bác rít mạnh hơi thuốc rồi im lặng.

- Hóa ra là bác lại còn đánh cá nữa, bác Xtêpan. Ở trên tường bác có bức ảnh lý thú quá. Con cá măng ấy, dễ phải nặng đến hai pút chứ không ít? - Kachia không nén được, và cô cố gắng lái câu chuyện theo chiều hướng cần thiết.

- Bấy giờ chúng tôi không cân con cá măng ấy, cháu Kachia ạ. Nhưng nó quả là to, suýt soát gần bằng người bác ấy, - bác Lukianốp gượng cười. - Những con cá khổng lồ như vậy có ở các sông giữa rừng taiga, ở các vực nước và khúc sông cụt. Câu bằng mồi cá con. Đăng hay lưới không tóm được chúng. Chúng phá tung cả giây thừng ra, chọc các «lỗ thủng» và không những bản thân chúng chuồn thoát, mà còn tha tất cả số cá khác theo... Mà câu cặm tóm được chúng, quân ôn dịch ấy, cũng không phải dễ. Đứng trên bờ kéo - con cá sẽ quẫy tuột khỏi lưỡi câu hoặc làm đứt dây... Chúng tôi phải dùng thuyền mới bắt được chúng. Kéo con cá ở dưới nước vào bên mạn thuyền, trong khi đó phải sẵn sàng câu liêm... Nó mà hở đầu lên một cái là phóng cho đúng đầu. Vô phúc phóng trượt hay yếu tay một chút - nó cho tắm đã, nó lật ngược thuyền cứ như chiếc vỏ hạt dẻ ấy... - bác Lukianốp sẵn sàng kể tiếp nữa về các bí mật của công việc bắt những con cá măng khổng lồ, nhưng Kachia ngắt lời bác:

- Thế đi đánh cá bác cũng có phường như đi săn chứ? Trên ảnh kia là những người cùng phường của bác ư?

- Phường với hội gì kia chứ! Đấy chẳng phải dân đánh cá mà cũng chẳng phải dân săn bắn đâu, cháu Kachia ạ. Đây là những người hoàn toàn khác, - bác Lukianốp nói, giọng ít nhiều bí ẩn, rồi im lặng với nhiều ngụ ý.

- À, cháu hiểu! Chắc là những người bị đi đày,- Kachia vội nói.

- Cũng không phải thế nốt. Đấy là những học giả, cô Kachia ạ! - Trong giọng nói của bác Lukianốp đầy vẻ tự hào. - Người để râu cằm - là giáo sư Likhatsiốp, người ta gọi ông ấy như vậy. Còn người trẻ - cháu của ông ta, anh sinh viên Akimốp Ivan; chính anh ấy bắt bác không được thưa gửi anh ấy. Anh ấy bảo: tôi còn trẻ chưa đáng được như vậy. Nhưng cháu Kachia ạ, bác nói để cháu biết là dù anh ấy trẻ thật đấy, nhưng trong công việc của mình thì đâu vào đấy. Có đôi khi, giữa anh ấy với giáo sư nổ ra tranh cãi kịch liệt, nghe đến phát hoảng lên. Cả hai đều chỉ tay vào bản đồ hoặc vào sách, biện bạch với nhau... Đối với anh em dân vô học các bác thì cuộc chuyện trò của họ mù tịt tìn tin, tuy nhiên các bác cũng có cái đầu trên hai vai cả.

- Ôi, hay quá, bác Xtêpan! Bác kể nữa đi bác, kể nữa đi ạ! - Kachia toàn thân như bừng cháy cả, đôi mắt của cô sáng lên, gương mặt xúc động đỏ ửng, cô xích lại gần bên bác Lukianốp.

Sự hiếu kỳ sôi nổi của cô dường như thiêu đốt cả bác Xtêpan. Bác ngả cả người về phía cô gái, tắt thuốc, giụi đầu lửa vào bên thành cửa sổ.

- Cháu Kachia, về chuyện này kể suốt ngày mới hết. - Bác Lukianốp vui hẳn lên, làm ra vẻ đĩnh đạc, vỗ bàn tay to rộng xuống mặt bàn. - Nói tóm lại, bác đã sống một quãng đời thật lý thú. Không có những năm tháng nào nữa hơn được khi ấy.

- Thế bắt đầu ra sao bác? - Kachia nói đế vào, lo ngại liếc nhìn ra cửa. Chúa mà không phù hộ, thì Masa trở dậy bây giờ, vào đây góp chuyện là phá bĩnh hết. Câu chuyện vừa mới xuôn xẻ.

- Bắt đầu là thế này: một bữa, bấy giờ là mùa xuân, bác thấy một cỗ xe ngựa tiến đến trước cổng đây kia. Đảo mắt, bác nhận ra ngay: giây thắng, ngựa, cả cỗ xe nữa đều không phải của nông dân, mà là ở tỉnh về, hẳn là có vị nào đi kinh lý. Bác ra sân, một người to lớn, tuổi không còn trẻ, nhưng còn tráng kiện, bước đi chắc chắn, râu dài che ngực, đôi mắt tròn, tinh nhanh, tiến lại phía bác. Ông ta đội mũ phớt, mặc áo mưa dài bằng bạt. Ông ta và bác chào nhau. Ông hỏi: «Xtêpan Lukianốp phải không ?» Chính tôi! - bác nói. Bác đưa ông ấy vào nhà, mời ngồi. Ông mới cho biết rõ mọi chuyện: Tôi là giáo sư Likhatsiốp ở Trường đại học tổng hợp Tômxcơ. Tôi đi tìm hiểu vùng Xibiri bao la cho khoa học. Tôi đã đi đi lại lại dọc ngang khắp vùng núi rồi, bây giờ tôi xuống bình nguyên. Tôi dự định đi khắp con sông Ôbi và các nhánh của nó. Tôi trù tính việc này phải mất năm sáu năm gì đó. Nếu cần hơn, tôi nghĩ cũng không sao. Công việc không ít.

Thế đấy, cứ lần lần, ông giải thích tất cả sự đòi hỏi của mình cho bác biết. Ông cần có người đưa đường và năm bảy nông dân trai tráng: chèo thuyền, đến chỗ dừng chân thì dựng lều, làm những công việc đất cát nào đó ở giữa rừng taiga. Đến đây thì bác không nén nổi nữa bèn hỏi: «Thưa đức ông, xin ngài thứ lỗi cho, thế ai đã chỉ nhà tôi cho ngài thế?» Dù sao đi nữa, bác nghĩ, không phải vô cớ mà ông ấy trước hết đến đây. «Thứ nhất là, - ông ấy bảo, - đừng gọi tôi là đức ông, bác Xtêpan ạ, cứ gọi tôi một cách đơn giản: Vênhêđích Pêtrôvích. Bản thân tôi, dù là con người học thức, nhân vật quan trọng trong đế chế, - ông giải thích cho bác, - nhưng tôi xuất thân từ dòng dõi nông dân mà vươn tới cái đó. Còn thứ hai là, - ông nói, - bác Xtêpan ạ, các người bạn của bác trong số những người đi đày mà bác đã đưa đi khắp vùng taiga, đã chỉ cho tôi đến bác». Cụ thể là ai, ông không nêu lên. Mà quả thực bác đã đưa họ đi không chỉ hai người. Hàng chục không hết. Có người có khuynh hướng đi về các con sông, ngược lại có người lại muốn ra các cánh đồng. Rồi có một người, người ấy lại đi bắt đủ các loại sâu bọ ở vùng này bỏ vào các cái chai. Buồn cười thật! Có khi cứ như trẻ nhỏ, mang vợt đuổi theo bướm ở các bãi cỏ. Và còn có cả chuyện như thế này: trong rừng vùng này có loại nhện bện lưới. Nó có cái tên ấy, là bởi, loại nhện này chăng những cái mạng đến nỗi ruồi muỗi hay các sâu bọ nhỏ mắc phải không thoát ra được đã đành, mà có khi cả đến con bọ sừng bay vướng phải cũng là đi đời nhà ma. Mà bọ sừng là con vật khỏe, ấy vậy mà vẫy vùng, vùng vẫy một lát rồi cũng đành nằm im. Và cái người đến ở trọ chỗ bác nảy ra ý dù thế nào cũng phải bắt cho được con nhện bện lưới ấy. Mà bắt nổi nó không phải dễ gì. Chỉ có một mình tạo hóa là biết nó hoàn thành tất cả các công việc của nó lúc nào. Như bác đây là người rừng taiga, vậy mà từ thuở cha sinh mẹ đẻ không hề nhìn thấy. Đi trong rừng taiga chốc chốc lại gặp những mạng lưới của nó. Đôi lúc đụng phải, sợi tơ lưới mạng của nó bền chắc đến nỗi thậm chí nghe thấy cả tiếng sợi tơ ấy đứt. Ấy nhưng giây lát đó, bản thân con nhện trốn nấp ở đâu thì có giết bác, bác cũng chịu. Có lần người ở trọ nhà bác, anh ta tên là Anđrây Anđrâyêvích bảo bác: «Bác Xtêpan, bác giúp tôi tóm cho được cái quân vô lại này. Không có nó tôi không chịu nổi. Nó cần thiết vô cùng cho khoa học». Bác mới nói đùa anh ấy, nghĩa là nói đùa anh Anđrây Anđrâyêvích ấy. «Vì sao - bác bảo, - Nga hoàng với các vị cầm quyền lại căm ghét ông đến thế? Ông là con người vô hại đối với chính quyền. Cái thú của ông chỉ là những con sâu con bọ». Chính anh ấy, anh Anđrây Anđrâyêvích, cũng cười lại bác.

Vậy là, lâu hay chóng cũng chẳng rõ nữa, nhưng cuối cùng Anđrây Anđrâyêvích cũng vẫn thuyết phục được bác cùng đi vào rừng taiga bắt con nhện bện lưới. Viên cảnh sát cho phép anh ấy đi vắng ba ngày. Bác với anh ấy cùng đi. Bác tìm cho Anđrây Anđrâyêvích một địa điểm tuyệt vời. Rừng vân sam, linh sam, các loại cây pha tạp. Cây cành khô rất nhiều. Mạng nhện chăng đầy khắp. Bác và anh ấy ngồi rình. Ngồi một tiếng, hai tiếng. Không, nhện không thấy ra. Bác đã mỏi mệt trong cái cuộc đi săn ấy. Thiu thiu ngủ mất. Chợt tỉnh ra. Anđrây Anđrâyêvích vẫn ngồi cảnh giới. Ánh mắt không tý chút nào mỏi mệt. Bác và anh ấy ngồi cho đến chiều tối. Bác đâm ra buồn nản. «Anh Anđrây Anđrâyêvích, - bác bảo, - cho phép tôi. Tốt hơn là tôi về lán. Đã đến lúc phải nấu bữa rồi». Lát sau anh ấy cũng về, uống một cốc trà và lại đi ra chỗ rình. Tôi lên tiếng can ngăn anh ấy: ngoài trời đêm tối rồi đó. Mọi chúng sinh đều sửa soạn đi nghỉ cả. Nhưng anh ấy cứ khăng khăng «tôi đi!» - và chỉ có vậy mà thôi. Anh ấy ngồi rình suốt đêm! Trở về hớn hở, mãn nguyện. Bác nhìn: con nhện nằm trong chai. To tướng, bụng như cái trống; lớn hơn bản thân nó đến hai lần. «Đó, - anh nói, - cái con nhện bện lưới thợ dệt của rừng taiga đấy. Nó bắt tay vào công việc trước khi trời rạng sáng, khi bóng tối dày đặc nhất. Rồi khi tia sáng đầu tiên lóa ra là nó liền thụt ngay vào tổ. Bấy giờ tôi mới tóm được cu cậu...». Cháu Kachia ạ, ở Lukianốpca đã từng có những người như vậy đó. Khi hết hạn đi đày, Anđrây Anđrâyêvích thu thập các con sâu con bọ của mình lại mới thận trọng làm sao. Anh ấy giữ gìn hơn là con ngươi mắt mình. Và cứ nhắc đi nhắc lại với bác: «Bác Xtêpan, bác đừng cười (chả là bác cứ trêu chọc anh ấy suốt), những con sâu con bọ này vô cùng lý thú đối với khoa học đấy. Tôi sống dưới mái nhà của bác ba năm trời không uổng...»

Kachia, cháu thứ lỗi cho là bác nói dông dài đôi chút... Nghe ông Likhatsiốp xong, bác bảo ông ấy: «Nếu ngài giáo sư coi tôi là một người dẫn đường có kinh nghiệm, thì uổng đấy. Vùng Obi và lân cận Ôbi tôi quen thuộc, nhưng ở đây tôi chỉ qua lại theo sự cần thiết của nghề săn bắn. Tôi không thể là người hoa tiêu được đâu. Luồng lạch của các nhánh sông tôi không biết. Tôi đi qua kênh Ôbi - Ênhixây, nhưng như mọi người bình thường, làm cái tay chèo trên thuyền buôn». Ông Likhatsiốp bảo bác: «Ấy không, tôi không lạc đâu, tôi không cần hoa tiêu. Tôi cần chính một người như bác: còn trẻ, khỏe, chính trực, sao cho mọi chuyện giữa chúng ta không có gì lừa lọc nhau cả. Còn anh em khác do bác tự lựa chọn. Công sá tôi trả phải chăng - không cắt xén, không khấu trừ. Tôi không phải là lái buôn, không chạy theo lời lãi. Tôi chỉ quan tâm làm sao đi được khắp các sông, quan sát được đất đai, tìm ra cho khoa học. Bác hiểu cho rằng đây là sự nghiệp thiêng liêng, thế là tốt, là được, còn nếu bác không hiểu thì Chúa phù hộ cho bác. Công sá xứng đáng tất cả lao động của bác và bù đắp các vất vả mà ta sẽ gặp trên đường. Trên đường dài tất nhiên không thể không có những trở ngại vất vả ấy, không phải lần đầu tôi đi vào cuộc hành trình như thế này...»

Vậy đó, nói tóm lại là, bác và ông ấy đã thỏa thuận với nhau. Bác thấy thích thú ông ấy, vả lại về phía ông ấy hẳn ông ấy cũng thích thú bác. «Điều duy nhất, - ông ấy nói, - bác Xtêpan ạ, tôi đề nghị bác là đừng có lấy kẻ say rượu vào đoàn của chúng ta. Tôi, - ông nói, - chính bản thân tôi cũng không phải thầy tu, đôi khi thậm chí cũng rất thích nhấp một hai chén chất cay, nhưng cái gì cũng phải đúng lúc của nó. Thời gian cuộc hành trình của chúng ta, vì mùa hè ở Xibiri ngắn, rất hạn chế, khối lượng việc lại lớn, vì vậy không thể say sưa được. Còn cái chuyện uống để đỡ mệt mỏi hay đỡ lạnh cóng và ẩm thấp, chuyện ấy thì không cần phải nhắc nhở tôi; tự bản thân tôi sẽ rót mời mỗi người một cốc. Trong trường hợp như vậy rượu vốtca được ghi trong chương trình của chuyến khảo sát». Bác hứa sẽ thực hiện mọi điều ông đòi hỏi. Bác đã lựa chọn được một số anh em nhất nhất như nhau. Bác đã nhiều lần cùng họ đi rừng taiga, thử sức lực và sự tháo vát của họ. Như vậy là bắt đầu từ đấy bác trở thành gần như cánh tay phải của giáo sư Likhatsiốp. Liền trong năm năm trời bác cùng ông ấy đi khắp các sông. Bác và ông ấy sống qua hai mùa hè ở Keti, cả hai lần đều vượt sang sông Ênhixây. Likhatsiốp yêu mến mảnh đất này. Bác thì bác không biết duyên cớ vì sao, nhưng có điều ông cứ như bị hút về những miền này, mặc dù ông vốn quý trọng tất cả mọi miền đất, bất kể nơi nào ông có dịp tới. Có khi, ông lên tới bờ, hai chân đứng dang rộng, hai tay chống nạnh và nhìn ra xa hồi lâu, lâu mãi. Trong khóe mắt ông - vẻ thỏa mãn, trên đôi môi nở nụ cười. Có khi im lặng đứng như vậy, khi khác thì cất tiếng nói se sẽ, như tự nói với mình: «Bất luận ai đã tạo ra bà mẹ trái đất đi nữa, nhưng quả là đã tạo nên một cách khéo léo. Chà, ở đây tàng trữ biết bao nhiêu là bí ẩn». Và đưa tay bao quát khắp bầu trời, rừng cây, sông suối, sau đó tư lự xuống thuyền, gật đầu cho bọn tay chèo các bác: «Anh em mugích, chèo đi!». Cái từ «Anh em mugích» ông yêu thích một cách đặc biệt. Khi hài lòng, ông bảo: «Anh em mugích, bữa nay anh em ta đã làm ra trò». Nhưng nếu công việc không được thỏa mãn, cũng lại bằng cái giọng điệu ấy: «Sao, anh em mugích, bữa nay anh em ta làm ăn đuối hẳn thế. Không lẽ anh em bắt đầu buồn nhớ vợ, nhớ con rồi ư?»

- Thế người cháu đầu bù của ông ấy cũng cùng các bác đi khắp các sông suối ư? - Kachia hỏi.

- Cùng đi một năm. Đúng vào lần các bác theo Keti xuyên tới Ênhixây. Ông Likhatsiốp rất đỗi yêu thương anh ấy. Động có chuyện gì một tý là ông réo gọi: «Ivan! Lại đây mau! Xem này!». Còn anh kia thì có khi ngồi mảng và thế là biến đâu mất. Ngoảnh đi ngoảnh lại, anh ấy đã rẽ vào cửa lạch, hoặc là nhánh sông đâu đó rồi. Mò mẫm ở đấy. Các hố, hõm nước xoáy, sụp lở bờ - đó là những địa điểm yêu thích của anh ấy. Đôi khi, anh ngồi im lặng hàng giờ đồng hồ ở đấy như thể con dẽ giun đậu trong đầm lầy. Anh ấy nhìn ngắm, lấy ngón tay bóp vụn những tảng đất. Buổi tối trong bữa ăn họ trò chuyện - không biết đâu là cùng. Các bác bỏ về lều của mình, còn họ ngồi lại, hết đánh dấu vào các tấm bản đồ lại viết nhật ký vào những cuốn vở dài dài là. Họ đối xử với các bác như với những người ngang hàng, cùng ăn từ một cái nồi chung, uống cũng từ cái ấm đun nước bằng đồng. Bác không dám chê trách một điều gì hết. Và việc thanh toán thì sòng phẳng từng đồng côpếch.

- Nhưng thưa bác Xtêpan, sao bác lại chỉ có mỗi một tấm ảnh thế nhỉ? Không lẽ chỉ có mỗi một thôi?

- Bác chỉ có một tấm. Nhưng các bác được chụp nhiều lần. Ông Likhatsiốp có ông giúp việc Êgor Vaxiliêvích cũng là một tay mugích hiểu biết và chững chạc, ông ấy là người am hiểu cây cỏ. Đi thu thập thực vật. Ông ta sử dụng máy ảnh. Có khi, các bác đang đi trên sông, mà những nơi đẹp thì kể không xiết, các bác mà gặp được một bãi nổi ngoạn mục là xin dừng lại cho. Êgor Vaxiliêvich lôi cái giá ba chân ra đặt vào chỗ chắc chắn và chụp ảnh. Ông Likhatsiốp đối xử với ông ấy hết sức trân trọng. Mà ông Êgor Vaxiliêvích cũng đã có tuổi, không thể nào trẻ hơn giáo sư Likhatsiốp. Nhưng, tất nhiên, sự thể không phải ở chỗ bãi nổi đẹp - khoa học cũng cần có những bức ảnh như vậy. Bờ sông, cây cối, dòng chảy đều lạ kỳ và hẳn là có nhiều hi vọng. Trong thời kì đi trên các sông, các bác được ông Likhatsiốp nói cho nghe đủ thứ chuyện. Thường là ông thích nói: «Không có đất trống chẳng để làm gì, chỉ có những đất đai mà con người hoặc đã nghiên cứu hoặc ít hoặc nhiều hoặc là hoàn toàn chưa nghiên cứu được. Dần dần, con người sẽ biến tất cả thành có ích, không có lối thoát nào khác. Địa cầu tưởng là rộng lớn không lường được, thực chất đó là điều tự lừa dối. Bởi vì sẽ đến lúc, dân số của địa cầu sẽ vượt quá năm tỷ người». Likhatsiốp rất thích suy luận. Tất nhiên là đối với bác thì những điều suy luận của ông ấy không hiểu hết, tuy nhiên dù sao đi nữa nhờ ông, bác cũng biết ra được nhiều điều.

- Chà, thật tiếc là bác chỉ có mỗi một tấm ảnh! Giá mà cháu được làm kỷ niệm! - Kachia thốt lên.

- Ấy, bố mình còn có thứ khác nữa để kỷ niệm đấy, - bỗng nghe thấy tiếng của Masa. Cô ta đã đứng phía sau lưng Kachia mấy phút rồi, mê mải theo dõi câu chuyện của bố. «Ôi, lạy Chúa, vì sao mà cô ấy lại có mặt rồi? Thế là không cho mình chuyện trò đến cùng». - Ý nghĩ ấy thoáng hiện lên trong đầu Kachia, và cô quay lại ném cái nhìn bất bình lên Masa.

- Con nói về cái gì thế, Masa? - bác Xtêpan hỏi, và Kachia có cảm giác là giọng nói của bác thoáng vẻ không bằng lòng.

- Sao lại về cái gì nữa? Về bó giấy má ấy, bố ạ, cái gói giấy nằm trong hòm khóa chặt. - Masa đẩy vào vai Kachia, láu lỉnh nhìn cha, giải thích: - Bố mình gìn giữ những giấy tờ ấy như bảo vật vậy. Chẳng cho phép ai ngó xem hết...

- Masa, bố phải giữ gìn vì đó là các giấy tờ của người khác, chúng có chỗ của chúng. Bất chợt cần đến...

Kachia bối rối ngước nhìn bác Xtêpan, sau đó quay nhìn Masa. Bây giờ trong đôi mắt của cô sáng lên ánh cầu khẩn: «Xin bác đừng im lặng, vì Chúa, xin bác đừng im lặng. Bởi vì, có thể, trong các giấy tờ ấy có cái gì đó cần thiết cho Akimốp». Masa, tất nhiên, không thể biết rõ được chính xác những ý nghĩ gì lúc này đang làm Kachia xúc động, nhưng cô hiểu rằng Kachia rất muốn được biết điều gì đó cụ thể hơn về các giấy tờ được cất giữ trong hòm nhà bác Lukianốp.

- Bố kể cho Kachia nghe chuyện giấy tờ đã rơi vào tay bố ra sao đi. Chị ấy đang muốn biết, - Masa nói giọng ít nhiều nịnh nọt, đụng nhẹ vào tay ông bố để trên bàn.

- Xin bác kể! - Kachia thốt lên, nhìn vào mặt bác Lukianốp.

- Con chỉ hay bép xép, Masa! Con là đứa như vậy đó. - Giọng của ông bố nghiêm khắc và không hứa hẹn điều gì làm yên lòng. Kachia ngượng nghịu cúi đầu nhìn xuống, Masa cũng bối rối. Cả ba người im lặng hồi lâu. Cuối cùng bác Xtêpan dịu đi. Cặp mắt màu tro pha nâu sáng lên, bác lên tiếng:

- Trong khi vội vã, một bó giấy tờ bị bỏ quên lại ở một trong các khu lán đóng quân. Bác tìm thấy lại sau hai năm. Khi bác đưa đến Tômxcơ cho giáo sư Likhatsiốp, ông đã về Pêtrôgrát. Vì thế mà nó vẫn nằm ở nhà bác... Nhưng Masa, con là không được bép xép về chuyện này nữa đâu nhé. Những giấy tờ này đầu óc chúng ta đâu hiểu nổi. Có dịp cần đến - Likhatsiốp sẽ đòi hỏi. Theo lệnh của ông mà bác phải đi đến Keti để tìm kiếm vì... Vậy đó...

- Chà chà, - Kachia gật đầu hiểu biết. Cô muốn tỏ ra đối với cái tin này thật bình thản, nhưng ý nghĩ của cô bỗng sôi lên như nước sôi trong cái cà mèn đi rừng taiga, sôi lên một cách mãnh liệt, không kìm lại được. Bởi vì nếu như Đảng của cô thể hiện mối quan tâm đến Likhatsiốp, tổ chức cuộc chạy trốn gian khó đến như vậy cho Ivan Akimốp từ Narưm sang Xtốckhôn, thì cô, người giao liên của Đảng, người tham gia tích cực vào cuộc chạy trốn, đối với cái tin về bó giấy tờ của Likhatsiốp do một hoàn cảnh lạ lùng đang được giữ ở nhà bác thợ săn; làm sao lại có thể dửng dưng, thờ ơ được? Không, không. Nghĩa vụ Đảng của cô... Nhưng trong tình huống cụ thể này nghĩa vụ Đảng của cô là thế nào đây, cô không biết được rành rọt. Cố xóa bớt đi cái không khí ngượng ngùng vừa xuất hiện trong mối quan hệ giữa cả ba người - bác Lukianốp, cô Masa và bản thân cô, Kachia lên tiếng cảm ơn bác Xtêpan về cuộc chuyện trò, dường như ở đây không hề nhắc đến giấy tờ nào của Likhatsiốp.

Bác Lukianốp cảm thấy cô gái cố gắng làm dịu thái độ gay gắt của bác, nhưng bác cũng không thể thay đổi ý kiến mình ngay. Bác lại châm thuốc hút, ho húng hắng, đưa nắm tay lên che miệng, khép hàng mi dài giấu đôi mắt đi.

Bác gái Tachiana Nhicanôrốpna bước vào tay xách cái xô sắt đựng sữa. Kachia không nghe thấy khi bác ấy từ bếp đi qua để ra sân, nhưng dù sao khi bác ấy trở vào thật là vừa hay đúng lúc.

- Chắc ông lại nhét vào đầu cho bọn các cô những chuyện hoang đường rừng rú hẳn? Bọn thợ săn ấy à, về khoản ấy đều là những tay thiện nghệ, - bác gái Tachiana Nhicanôrốpna cười khẩy. - Nhưng dù sao đi nữa, cũng có việc này đây ông Xtêpan: ông đi bổ cho tôi ít củi bạch dương. Củi thông khói và nổ khiếp.

Bác Lukianốp vội đứng dậy, lặng lẽ mặc thêm chiếc áo lông cừu lửng, đội mũ lông, vội vã đi ra ngoài trời.

3

Suốt cả ngày hôm đó Kachia ở nhà có một mình. Hai vợ chồng bác Lukianốp đi sang làng bên thăm hỏi người chị của bác gái Tachiana Nhicanôrốpna khó ở, còn Masa đi đến nhà Tsernốp. Chả là có một công việc vớ vẩn gì đó - mang trả cái cân lò xo thì phải. Đến nhà Tsernốp, lại gặp Timôphây ở nhà. Vì thế Masa mới nán lại «một phút» - từ sáng đến sẩm tối.

Trong căn nhà bác Xtêpan vắng vẻ, Kachia suy đi nghĩ lại về cái cảnh mà cô rơi vào.

Qua vài ngày nữa theo lệnh của Naximôvích cô phải quay trở về Tômxcơ. Nếu như Akimốp vẫn bặt vô âm tín như trước, thì không loại trừ cả việc Kachia phải quay về Pêtrôgrát. Vả lại, nghĩa lý gì mà cô nán lại Xibiri nữa, khi ở đó, ở Pêtrôgrát, công việc đầy rẫy? Thêm vào đấy, đã sắp đến kỳ thi tốt nghiệp rồi, đến lúc phải ngồi vào học.

Nhưng vấn đề lại ở chỗ khác. Liệu cô có thể, cô có quyền gì rời nơi đây, rời khỏi làng Lukianốpca, mà chưa hay biết đến nơi đến chốn cái bó giấy tờ kia của Likhatsiốp được bảo quản ở nhà bác Lukianốp, là bó giấy tờ gì? Có thể nhiệm vụ Đảng chính là ở chỗ phải chiếm được bó giấy tờ này, đưa nó về Pêtrôgrát và trao lại cho anh cô. Có gì bảo đảm để những giấy tờ này của giáo sư Likhatsiốp không bị thất lạc hoặc bị đánh cắp, hoặc tồi tệ hơn thế nữa, rơi vào tay kẻ lạ? Tất nhiên Kachia không biết tất cả các điều quan tâm cụ thể của Đảng mình, nhưng xuất phát từ những điều người anh cô và Ivan đã nói với cô, cũng như từ nhiệm vụ cô được giao phó nhân việc chạy trốn của Akimốp, cô hoàn toàn hiểu rõ rằng những người bônsêvích coi việc giai cấp công nhân lên nắm chính quyền là chuyện một tương lai gần gụi và họ hoàn toàn không dửng dưng trước các thành tựu của khoa học, các chân lý và các phát kiến của nó do lao động lâu dài của các trí tuệ ưu tú nhất của nước Nga tạo nên, rơi vào tay ai và ở đâu.

Trong những giờ phút có một mình ở nhà này, đầu óc Kachia đã nẩy sinh ra bao phương án khác nhau. Có lúc cô cảm giác rằng cô sẽ phạm phải một lầm lỗi không thể sửa chữa được, nếu như chính mắt cô không xem xét được các giấy tờ của Likhatsiốp. Nhưng ngay đó cô lại đặt cho mình câu hỏi: việc đó sẽ cho cô cái gì? Likhatsiốp là một nhà bác học, một nhà nghiên cứu lớn. Chắc hẳn, những giấy tờ ấy của ông là tài liệu chuyến khảo sát. Nghĩa là, chắc chắn hơn hết trong bó giấy tờ đó là các tấm bản đồ, các nhật ký hiện trường, các phác họa. Tất cả cái đó Kachia đã gặp thấy nhiều vô kể trong căn hộ của Likhatsiốp tại Pêtrôgrát, những khi thỉnh thoảng cô chạy đến tìm Ivan. Vả lại chính ở chỗ Ivan, các giá gỗ trong buồng anh cũng chất đầy những giấy tờ như vậy, phải nói thêm là chúng đều có cái vẻ cũ kỹ dãi dầu cả rồi. Có nghĩa là, hiểu được cái gì đó trong các giấy tờ kia, tóm bắt được cái điều chủ yếu nhất, nếu quả thực những giấy tờ kia có một giá trị khoa học, thì cô không làm được. Giá mà các giấy tờ ấy nói về các thời đại lịch sử hoặc các sự kiện lịch sử, như vậy lại là chuyện khác, dù sao đi nữa cô cũng là nhà sử học, xã hội học, kinh tế học, còn thiên nhiên, những bí mật của nó lại là một lãnh vực không với tới được đối với cô.

Kachia bác bỏ cả phương án của cô liên quan đến chuyện đoạt lấy bó tài liệu. Thế thì cô sẽ làm như thế nào? Thuyết phục bác Lukianốp, để bác ấy tự nguyện, hoàn toàn tự nguyện trao cho cô giấy tờ của Likhatsiốp, tất nhiên không xong rồi. Bác Lukianốp đã tỏ cho mọi người cảm thấy rằng các giấy tờ này không ai được động đến, chúng chỉ có một chủ - đó là giáo sư Likhatsiốp. Vả lại, cô sẽ làm gì với số giấy tờ này? Không phải chỉ giấy tờ mà chính cái đầu cô, cô phải giữ cho toàn vẹn.

Cuối cùng Kachia tìm ra một giải pháp duy nhất. Củng cố trong nhận thức của bác Xtêpan niềm tin tưởng rằng các giấy tờ của giáo sư Likhatsiốp phải được bảo quản thật đâu vào đấy và bất di bất dịch cho tới tận cái giờ phút khi chính ông đích thân đòi xin lại chúng. Và Kachia còn có một quyết định nữa: về tới Tômxcơ, ngay trong lần gặp lại đầu tiên với Naximôvích, cô sẽ thông báo ngay về chuyện các giấy tờ của giáo sư Likhatsiốp với Đảng ủy Tômxcơ. Bởi vì còn chưa rõ số phận sau này của giáo sư Likhatsiốp ra sao, liệu ông có từ nước ngoài trở về và đòi hỏi các giấy tờ ông để quên lại Keti? Tất cả cái đó lúc này đều chưa rõ. Nhưng thật là một bất hạnh lớn, nếu như vì lý do này hoặc lý do khác, các giấy tờ của giáo sư Likhatsiốp bị vĩnh viễn lãng quên.

Suy nghĩ về tất cả mọi chuyện đó, Kachia mấy lần tiến gần lại trước tấm ảnh và chăm chú nhìn ngắm dung mạo của Ivan Akimốp, thầm thảo luận với anh xem cô nên xử sự thế nào cho tốt. Khi mọi lo âu của cô đã lắng xuống và một quyết định đã hình thành, quyết định cuối cùng và thông minh nhất, cô lấy ở túi bí mật ra cuốn sổ ghi chép và bằng những từ viết tắt gọn, ghi lại các tên họ, bằng các chữ cái và các dấu hiệu ước định cô ghi lại tất cả các sự việc của mấy ngày qua. - Trong các ghi chép này Naximôvích được gọi là bác thợ cả, bác Xtêpan - con hươu tuần lộc, Dina - hoa hậu, còn Masa - con sóc. Tại sao lại chính là con sóc hay con hươu, cô hẳn cũng không giải thích nổi. Cả Masa cũng không có gì gợi nhớ đến con sóc, cả bác Lukianốp cũng không có gì giống con hươu tuần lộc.

Masa trở về bắt gặp Kachia đang làm việc đó. Cô ta hớn hở, nói luôn miệng, và niềm hạnh phúc cứ tràn ra từ đôi mắt tươi cười của cô.

- Ôi, Kachia, mình kể cho cậu chuyện gì đây nhỉ! - Masa lên tiếng, khi vừa bước qua ngưỡng cửa. - Bài thơ mà cậu ngâm hôm qua ở tối vui ấy mà đang lan truyền khắp làng. Anh Timôphây Tsernốp có cậu em trai, chú ấy còn đang học phổ thông. Vừa rồi ở phố về và bảo: «Anh Timôphây, em biết bài thơ về số phận người lính của các anh». Và đọc lại đúng từng lời! Anh Timôphây hỏi: «Ai dạy thế?» - «À, tất cả đều biết. Người nọ học người kia. Còn mở đầu của tất cả mọi mở đầu là Piốt Xcôbenkin. Anh ấy đã kể lại cho các bác mugích đốn gỗ nghe...»

- Liệu thế có hay ho gì không? Bọn họ có hoạnh họe đến mình không? - Kachia lo lắng nói và nhìn Masa dò hỏi. Nhưng Masa thì lúc này có trời cũng bằng vung. Cô khoát tay vô tư lự, vừa cười vừa nói:

- Mà ai hoạnh họe gì kia chứ? Lão quản cảnh sát ư? Lão thì ngu ngốc nhất trong những đứa ngu ngốc.

Lời lẽ của Masa ít nhiều có làm cho Kachia yên lòng, nhưng dù sao đi nữa cũng không dập tắt hẳn nỗi lo ngại băn khoăn. Chốc chốc cô lại ngó nhìn ra cửa sổ, linh cảm một cái gì đó bất ngờ. Ngoài đó, tuyết rơi từng bông xốp, bầu trời về chiều trở nên ảm đạm, những cành dã anh trơ trụi lay động trong gió.

Trong khi vợ chồng bác Lukianốp còn chưa về, Kachia quyết định nói chuyện với Masa về các giấy tờ của giáo sư Likhatsiốp. Một khi cô ta đã bị ông bố mắng một mẻ vì tội bép xép, nhân đà cũng cần bồi thêm để cho cô nàng nhớ mãi?! Cái điều mà cô ta đã nói cho Kachia biết, xin cám ơn, nhưng làm sao để chuyện ấy không lan đi tiếp, không làm cho người ta chú ý, những người có khả năng gây tác hại cho nhà bác học ấy. Liệu Masa có hiểu ý nghĩa những giấy tờ ấy không? Cô ta liệu đã hiểu rõ tại sao mà bố cô đã mắng cô một cách gay gắt đến thế?

Kachia mở đầu thận trọng, đi hơi xa, nhưng Masa nhanh chóng hiểu ngay là chuyện sẽ đi đến đâu.

- Thế mà mình lại nghĩ là cậu phật ý với bố mình! Vì bố mình bịt miệng cả cậu nữa, mặc dù cậu là khách... Lại có thể thế ư? Không hiểu ông bố mình bực bội chuyện gì thế. Đối với bọn mình, con cái trong nhà, bố mình vốn bao giờ cũng dịu dàng.

- Sao lại phật ý kia chứ! Masa ạ, cũng có thể hiểu được bố cậu. Tài liệu không phải của bác. Tên tuổi của nhà bác học này lừng lẫy khắp cả nước Nga và ở nước ngoài. Tiếng đồn lan đi, người ta sẽ tra hỏi - cái gì nào, tại sao nào? Vậy mà muốn hay không, hoàn cảnh của bác thật khó xử: nhiệm vụ của bác là phải gìn giữ giấy tờ tài liệu này và chỉ trả lại cho một người - giáo sư Likhatsiốp.

- Thì chẳng nhẽ mình lại không hiểu sao, Kachia?! Mình hiểu hết! Mình chỉ nói cho mỗi một mình cậu. Và có thế thôi! Không còn nói cho ai một lời nào nữa.

- Thế thì tốt! Và cậu cũng nói lại với bố cậu để bác yên tâm về mình. Mình không phụ lòng bác đâu.

- Đã nói chuyện ấy rồi. Ngoài sân bố mình đã gặp mình và nghiêm khắc mắng mình. Còn dữ hơn sáng! Phần mình, mình đã cam đoan với bố: bố cứ yên tâm về Kachia, chị ấy đã nghe được chuyện về những giấy má ấy, nhưng đã quên ngay tức thì.

- Quên thì mình không quên đâu, nhưng một lần nữa mình nói: mình sẽ không nói cho ai biết tí gì hết. - Và Kachia bắt chéo hai tay đặt lên ngực. Masa bất giác lây theo cơn xúc động và cũng bắt chước điệu bộ như vậy.

- À kia, bố mẹ mình về rồi! - đưa mắt nhìn ra cửa sổ, Masa nói.

Bác Lukianốp và bác gái Tachiana Nhicanôrốpna đi nối theo nhau. Bác gái đi trước, bác trai Xtêpan bước theo đúng từng vết chân bác gái. Tuyết lại đã phủ những vệt trắng lên người họ. Cái mũ lông cừu mầu đen của bác Lukianốp cao lên gần một gang tay: tuyết phủ trên chỏm thành cả một ngọn tháp. Trên đầu bác gái Tachiana Nhicanôrốpna tuyết cũng phủ thành một cái mào trắng. Vòm lông mày của bác gái cũng như của bác trai đều được tô đậm lên bằng tuyết, tuyết nằm trên vai áo như những chiếc cầu vai bằng sợi bạc thật. «Bây giờ thế nào mình cũng nói chuyện với bác ấy... Bác ấy sung sướng thật, được sống bên Akimốp suốt cả một mùa hè», - ý nghĩ ấy thoáng qua trong đầu Kachia.

- Masa, đặt ấm xamôva đi. Sao thèm uống trà quá đi mất hả, - vừa bước qua ngưỡng cửa, bác Lukianốp đã nói ngay.

Ở hiên cửa bác bỏ mũ, giũ tuyết và cầm mũ bước vào nhà. Bác gái Tachiana Nhicanôrốpna vào nhà cũng cầm khăn san trên tay:

- Chị Phêđôxia cho ông nốc đẫy rượu mật ong, vì thế bây giờ mới khát, - bác gái Tachiana Nhicanôrốpna cười khẩy.

- Cho tôi nốc đẫy ư! Đã gọi là nốc đẫy đối với tôi cứ phải là cả một xô. Bẩm sinh tôi vốn đã vững vàng đối với chất say. Mà rượu mật ong khá đấy! Bà chị Phêđôxia cừ thật. - Bác Lukianốp tất nhiên không say, nhưng dù sao đi nữa cũng hơi ngà ngà.

- Bên nhà bác mọi người khỏe mạnh cả chứ ạ? - Masa hỏi, hối hả bắt tay vào chuẩn bị chiếc ấm xamôva.

- Thời buổi này, con gái ạ, cuộc sống đâu cũng chung một vết bánh xe mà thôi. Hôm nay no, xin ơn Chúa, còn ngày mai - Chúa cho gì được nấy. - Bác gái Tachiana Nhicanôrốpna xếp sắp chiếc khăn san ngày lễ của mình lên giá treo áo, chiếc khăn do anh con trai cả mua làm quà cho bác và vì thế giờ đây đối với bác càng quí giá hơn.

- Masa, con có nhớ ở Xtarơ - Lukianốpca trước có bác thợ săn Paraphên Xavêliep? - treo chiếc áo lông cừu lửng và mũ lông lên móc, bác Lukianốp hỏi.

- Có chứ ạ, có nhớ chứ! Bác ấy còn cùng với bố đánh cá ở hồ...

- Đúng, đúng. Bác ấy bị giết chết rồi. Thế con có nhớ bác Tikhôn Tsernôpiatkin? Chính cái bác đã cùng với bố lui tới vùng Keti kiếm ăn ấy!

- Con nhớ. Mặt bác rỗ hoa.

- Đó, đó! Cả bác ấy cũng bị giết chết rồi.

- Lạy chúa!...

- Thế con còn nhớ bác Philip Kônôplép? Cũng cùng với bố lui tới vùng Keti kiếm ăn. Một tay mugích như tranh vẽ ấy - đẹp, khỏe. Một mình lái đò ngược dòng chảy xiết. Cả bác ấy nữa cũng bị giết chết rồi.

- Bố ơi, sao lại đến như thế được? Liệu chuyện này sắp chấm dứt hay chưa? - Masa thốt lên và nhìn Kachia với nhiều ngụ ý. Kachia thoạt đầu không hiểu cái nhìn ấy có nghĩa gì, Masa muốn nói gì với cô? Có thể, chỉ vì điều này gợi nhớ đến câu chuyện với người lính ở dọc đường chăng?

- Một ngày nào đó sẽ kết thúc, có điều là người làm công của Nga hoàng liệu sẽ còn lại nhiều hay không - cái đó thì không rõ. Trong phường hội của tôi, cái phường hội cùng lui tới Keti, mất đi một nửa rồi. - Bác Lukianốp nặng nề ngồi xuống cái ghế đẩu bên bàn, rụt cái đầu xuống giữa đôi vai góc cạnh dướn cao. Khi ông bố nhắc nhở đến Keti, Masa lại đưa mắt nhìn Kachia. Chỉ bây giờ Kachia mới hiểu ý nghĩa của cái nhìn này. Bác Lukianốp tự lên tiếng về Keti. Có thể, tất nhiên, bác đã quên cơn bực bội tức giận của mình hồi sáng, mà có thể, lòng bác hối hận, bác hiểu ra là cả con gái bác, cả cô bạn gái tỉnh thành của nó đều không gây cho bác điều gì đáng ngại về những giấy tờ của nhà bác học hiện đang được bảo quản trong cái hòm có ổ khóa lớn của bác. Phẫn nộ mắng mỏ con gái thật là vô ích, lại hóa ra không được lịch sự với khách.

Cảm thấy rằng bác Lukianốp có vẻ đôn hậu, mặc dù buồn, Kachia ngồi ghé vào bàn đối diện với bác. Gần như suốt cả ngày cô đã im lặng, suy nghĩ, nên bây giờ cô muốn được chuyện trò quá. Ai biết được, có thể, bác Lukianốp lại kể cho biết một điều gì đó lý thú về Ivan Akimốp, về cuộc hành trình trên các con sông Xibiri, nhưng nếu bác có kể chuyện gì đó về rừng taiga, về lao động của những con người sống trong rừng taiga, cô cũng sẽ lấy làm mãn nguyện. Khi trở về Pêtrôgrát cô hẳn sẽ phải thông báo trước đảng ủy.

Bác Xtêpan linh cảm như thế nào đó, đã đoán ra tâm trạng của Kachia. Ngay hồi sáng bác cũng đã cảm thấy rằng Kachia thuộc lớp thanh niên mà mọi cái chung quanh đều lý thú và họ không xa cách những người lớn tuổi hơn, dù những người ấy có hơn họ hàng hai ba lần tuổi cũng vậy.

- Vừa nãy nghe câu chuyện của bác với Masa - lưng cháu sởn gai ốc... Làng xóm sẽ đứng dậy chứ, bác Xtêpan? Theo bác thì thế nào? - Kachia hỏi.

- Kachia ạ, làng xóm không còn sức lực nữa. Chiến tranh đã moi rỗng nó rồi. Bác không còn hiểu rồi đây sẽ ra sao nữa. - Bác Lukianốp ngẫm nghĩ, im lặng, nhưng đột nhiên như sực tỉnh ra, lên tiếng một cách vội vã và cáu kỉnh một cách lạ thường: - Làng xóm còn lấy đâu ra sức lực kia chứ? Sức lực ưu tú nhất của nó nằm xuống thành phân bón cho đất rồi. Chờ cho lớp nhân công mới lớn lên - hàng bao nhiêu năm nữa kia. Và không thể làm gì được cả, và không có gì có thể giúp cho nỗi bất hạnh này.

«Kể ra có thể giúp được đấy, bác Xtêpan ạ. Có thể giúp được bằng cách mạng, bằng việc lật đổ chế độ», - Kachia suy nghĩ nhưng phát biểu ra ý nghĩ ấy một cách thận trọng hơn nhiều.

- Nhưng có thể, mọi trật tự sẽ thay đổi? Sự thay đổi sẽ mang lại sự đổi mới cho cuộc sống...

- Nhân dân đã kiệt quệ vì các trật tự ấy. Đó là sự thật. Chỉ có điều cái chuyện đổi mới cuộc sống đó không phải là việc đơn giản. Từ thuở biết nhớ, bác thường nghe người ta nói như vậy nhưng hiện nay vẫn giậm chân tại chỗ.

«Không lẽ Ivan, cùng hành trình với bác ấy ở Keti, lại không thuyết phục được bác ấy thấy chân lý của các lý tưởng cách mạng?» - Kachia lại suy nghĩ, chăm chú ngắm nhìn gương mặt nghiêm trang chính trực của bác Lukianốp.

- Ấy, không thế nữa rồi... Sự giác ngộ của quần chúng nhân dân đang lên cao, - Kachia nói và mặt đỏ ửng lên, đâm ngượng ngập, hiểu ra là cô vừa thốt ra những lời sách vở, mặc dù thật ra là đúng.

Bác Lukianốp ném cái nhìn dò hỏi sang Kachia và đưa đôi mắt mầu sắc khác nhau của mình quay nhìn sang bên cạnh.

- Cháu Kachia, kẻ khóc thương cho nhân dân nảy nòi ra nhiều hơn mức cần thiết. Nhưng họ chẳng được cái tích sự quái gì cả.

Bác Lukianốp nói như thể nhát dao chém. Bác quay ra cửa sổ, còn Kachia nhận ra rằng nói hão nói suông không hợp với tính nết của bác Lukianốp. «Bác ấy không tin mình, không tin chút xíu nào cả», - Kachia phật ý nghĩ thầm, nhưng ngay tức khắc cô tự nhủ: «Nhưng tại sao bác ấy, nói cho cùng, lại phải cởi mở với cô kia chứ? Cái kỳ vọng mới lạ lùng! Cô có thể gây được thiện cảm của bác ấy bằng cái gì kia chứ?» Điều quan trọng nhất lúc này - cần thay đổi đề tài và giọng điệu câu chuyện khi chưa đứt hoàn toàn sợi chỉ vẫn còn liên kết họ lại. Kachia cảm thấy điều đó một cách sâu sắc, đến mức thần người ra. Nhưng cô không biết lên tiếng bắt đầu chuyện trò về điều gì, động vào sợi giây nào trong bao nhiêu sợi giây vô hình dẫn đến những nơi sâu kín của tâm hồn con người này. Vừa hay bác gái Tachiana Nhicanôrốpna đã hỗ trợ.

- Bố nó, ông kể cho các cô ấy về chuyện cướp ở đường quan đi. Ôi, lạy Chúa, mới khiếp làm sao!

- Bà thì cứ luôn luôn thích đem chuyện ra dọa, - bác Xtêpan, hết nhìn vợ lại chuyển sang nhìn Masa và Kachia.

- Thì không phải thế sao?! Theo ông thì như thế nào nào, lòng mẹ có thể nào yên được? Đấy con Masa đấy, nội trong năm nay ba lần nó về. Lần này thì là không phải một mình đấy, nhưng còn các lần khác?

Bác gái Tachiana Nhicanôrốpna như lệ thường, lại vội công vội việc. Bác vớ lấy cái xô đựng nước uống cho con bò cái, bỏ ra sân, không cần biết, bác trai sẽ kể cho con gái và bạn nó nghe về sự việc kinh khủng nào đó hay lại im lặng. Trước đây có lần cũng đã xảy ra như vậy rồi.

- Bác Xtêpan, bác kể cho chúng cháu nghe đi! - ngước đôi mắt nài nỉ nhìn bác Lukianốp, Kachia khẩn khoản nói, không bỏ lỡ cơ hội tiếp tục trò chuyện, dù là chuyện hoàn toàn không phải về điều mà cô muốn.

- Chuyện này bữa nay ở nhà bác Phêđôxia bên làng Lukianốpca cũ, người ta đã kể cho chúng tôi nghe, - bác Lukianốp bình thản mở đầu. - Có phải là chuyện đã xảy ra thật chăng hay lời đồn đại thêu dệt - tôi chịu không thể nói được. Tôi nghe được thế nào, thì cũng là cứ xin nói ra như vậy. Dường như sự thể xảy ra là thế này. Một cỗ xe ngựa Bưu điện từ Tômxcơ ra đi. Lần ấy người ta chở tiền cho trẻ con mồ côi và vợ lính. Ngồi trên xe là bác đưa thư tàn tật với ông lão đánh xe tuổi có dễ đến tám mươi rồi. Vậy là, cỗ xe ung dung đi lặng lẽ hiền hòa, bỗng qua Pốtlômnưi ở quãng mương xói, đón sẵn họ là một lũ cướp: «Đứng lại». Hai người dừng xe. Bác đưa thư bị chúng quật xuống nhét giẻ vào mồm cho khỏi kêu lên, còn ông già chúng cho một đòn vào sọ. Ông cụ thì cần phải nhiều nhặn gì? Vậy là, chúng cướp sạch số tiền của trẻ mồ côi rồi biến. Nghe nói: hiện nay cảnh sát đang đi lùng chúng khắp các làng. Nhưng mà moi đâu ra bọn chúng, những quân ăn cướp ấy kia chứ?

- Bác Xtêpan, cháu với Masa cũng đã được nghe nói về chuyện này, - Kachia nói.

- Có hai viên cảnh sát đi vượt lên trước chúng con. Họ vội vã phóng ngựa đi đâu chẳng biết. Còn đi theo họ là một cỗ xe thư có lính áp tải bảo vệ, - Masa nói thêm, đưa mắt nhìn Kachia và như thể nhận được sự đồng ý kết thúc tại đây cái thông báo cho ông bố về cuộc gặp gỡ trên đường cái. Về cái chuyện Karpukhin ra lệnh cho họ đi nhờ, chắc hẳn tính toán rằng đến Xêmilugiơki sẽ tổ chức cuộc truy hoan, thì hai cô gái không kể ra: trong việc ấy có cái gì đó khiếm nhã lắm.

- Cứ coi là hỏng bét rồi!.. Ở đây trên quan lộ Xibiri xưa kia còn xảy ra những chuyện hơn thế nữa kia. Chúng từng cướp đoạt những đoàn xe chở vàng. Và cho đến nay đâu vào đấy kín như bưng. Còn tìm ra cái túi tiền trẻ mồ côi này giấu ở đâu thì đừng hòng! - bác Lukianốp cười nhạt. - Hừm, hai viên cảnh sát! Hóa ra là chính các vị cảnh sát ấy chẳng lại chia phần với bọn cướp ấy à... Đi cướp bóc của ai kia chứ, thật khốn nạn, quân đáng nguyền rủa! Cầu cho những đồng tiền của trẻ mồ côi, những người vợ góa sẽ làm tắc nghẹn cổ chúng nó!

«Ôi, trong cơn giận dữ bác ấy thật thẳng tay!» - Kachia thầm nghĩ, lòng thỏa mãn, nhận thấy là đôi mắt mầu khác nhau của bác Lukianốp nheo nheo lại như mắt mèo, và lóe sáng lên trong tranh tối tranh sáng một ánh thép...

- Mới đây cháu hỏi bác về xóm làng, cháu Kachia này: làng ta sẽ nổi dậy chăng? - sau một lát im lặng, bác lên tiếng, tư lự nhăn trán và gõ gõ các ngón tay xuống mặt bàn. - Việc đó thật là vô cùng gian khó. Chiến tranh đã lấy đi mất lực lượng ưu tú nhất. Cuộc sống xóm làng bắt đầu lung lay rồi, và bây giờ không gì có thể ngăn chặn được sự đổ vỡ này. Tự nó ổn định lại - thì tốt, còn không ổn định thì sẽ mở đầu một thời thế khác. Cái cơ bản đã chuyển biến, - như thể thâu tóm suy nghĩ của mình, bác Lukianốp vỗ lòng bàn tay xuống bàn.

Kachia muốn hỏi bác Lukianốp xem bác hình dung như thế nào cái lối thoát của xóm làng ra khỏi sự rung chuyển đổ vỡ ấy, sự rung chuyển đổ vỡ mà bác lên tiếng nói tới, nhưng cửa mở rộng ra và bác gái Tachiana Nhicanôrốpna xuất hiện trên ngưỡng cửa, không chỉ có một mình, mà theo sau còn có một người đàn ông nào đó.

- Khách đến tìm ông, ông Xtêpan, bác tùy phái của ông thôn trưởng đấy, - bác gái Tachiana Nhicanôrốpna nói và đứng tránh lấy lối vào cửa.

Người tùy phái tay cầm cây gậy, mặc áo lông có thắt lưng bên ngoài, đi ủng lông đen, đội mũ lông bịt tai, che tùm hụp bộ mặt nhăn nheo râu ria xồm xoàm. Bác Lukianốp đứng dậy, đi ra đón chào, mời người tùy phái ngồi, nhưng ông cụ khoát tay, cất tiếng, giọng run rẩy vì tuổi già:

- Không, không, anh Xtêpan, tôi đi đây. Ông thôn trưởng ra lệnh tối nay phải đi khắp lượt mọi nhà. Sáng mai đến họp. Đừng có mà không đến đấy. Ông ấy ăn thịt tôi mất.

- Nhưng vì sao ông ta triệu tập thế? Nga hoàng lại cần lính ư? - bác Lukianốp hỏi. Bác cũng không thể ngờ là không phải ông thôn trưởng, mà chính bà con mugích, những người chống lại ông thôn trưởng, đã phái ông già đem cái lệnh này đi.

Ông già tùy phái lắc lắc:

- Thôi đừng có hỏi? Ra lệnh đến, có thế thôi.

- Thế ông thư ký không lẽ không giải thích gì thêm ư?

- Ông thư ký ư? Có giải thích. Bảo rằng hình như người ta định đưa Kônđrát Xuđacốp với vợ và con cái ra tòa,

- Họ có tội lỗi gì vậy? - bác gái Tachiana đưa mắt nhìn Masa và Kachia.

- Nghe bảo họ đánh bắt cá ở chỗ cấm.

- Sao lại thế? Chỗ cấm nào vậy? Chỗ của địa chủ ư? Hình như ở làng ta làm gì có địa chủ. - bác Lukianốp nói, nhưng ông lão tùy phái lắc đầu và vội vã ra đi.

- Đừng có chơi xỏ tôi đấy, anh Xtêpan. Ông thôn trưởng cứ là nuốt sống tôi, - ông lão làu bàu, chống cây gậy lập cập và thận trọng khép cánh cửa phía sau mình lại.

Chương năm

1

«Cuộc hội họp» tổ chức tại căn nhà trống của Kalixtrát Lưtscốp. Những căn nhà «không ra gì» như thế này ở Lukianốpca đã có tới gần chục cái. Chiến tranh đã làm cái việc đó một cách rất dễ dàng. Chủ nhà chết ngoài mặt trận, còn bà chủ cùng với những đứa trẻ nhỏ tuổi và những người già lụ khụ, bị sự túng thiếu cùng cực bóp chặt, phải kéo đi sống lênh đênh ba chìm bẩy nổi ở đâu đó gần với họ hàng, hoặc là ra thành phố. Bà chủ dù có đưa ra một cái giá bán nhà rẻ mạt, dù là cái giá vứt đi, cũng chẳng kiếm đâu ra người mua. Họ bỏ nhà đi, như bỏ một vật vô dụng nhất, và nếu có phải trả giá gì đó vì những cái nhà ấy, thì chính những người đã từng sống ở trong những căn nhà ấy lại phải trả. Trả bằng nước mắt. Càng sống nhiều năm trong căn nhà, càng chua xót hơn khi phải chia tay với nó, những dòng nước mắt càng mặn muối hơn, càng chẩy nhiều hơn...

Căn nhà của chị vợ lính góa bụa Nêliđa Lưtscôva rộng rãi như một nhà kho. Được dựng vuông vức bốn góc, căn nhà này bên trong được ngăn ra bằng tấm ván mỏng. Chị Nêliđa đã bỏ đi ra mỏ được có đến hai năm rồi. Nghe người ta nói ở đó làm công việc lao động của đàn ông nặng nhọc có thể ít ra cũng kiếm được miếng bánh ăn. Chị thì không sợ nặng nhọc, chỉ cốt sao kiếm được gì đó để sinh sống.

Căn nhà được sử dụng vào những nhu cầu «xã hội». Ông thôn trưởng ra lệnh phá bức vách chắn, dùng những súc gỗ bổ đôi và những tấm ván đóng thành những cái ghế dài, thỉnh thoảng cho đốt lò sưởi ấm nhà, để trong nhà không sinh mốc sinh nấm...

Dù ông thôn trưởng có giấu giếm cái chuyện sẽ nói tới ở cuộc hội họp như thế nào đi nữa, thì ngay buổi chiều mọi người cũng đã rõ cả. Cả đám mugích, cả đám đàn bà, cả già, cả trẻ, tất thảy đều xúc động về cuộc họp mặt sắp tới. Xưa nay có ai nghe nói cái chuyện vì bắt cá ở các vực nước sâu mà lại bị đưa ra tòa xử? Không, chuyện như vậy ở làng Lukianốpca còn chưa từng xảy ra. Của đáng tội, trước đây cũng đã có cuộc hội họp của làng phán xử các tội lỗi của người trong làng. Bác Lukianốp đã từng sống nhiều năm trên thế gian, nhớ tất cả các trường hợp ấy. Một lần đưa Platôn Okhôtnicốp cùng với thằng con Xava của lão ta ra cuộc hội họp vì hành động càn rỡ ác hại. Cả bố lẫn con đều không bỏ lỡ một dịp lễ tết hội hè nào để gây sự ẩu đả. Ẩu đả đến gây ra thương tật. uống say bí tỉ, hai bố con mò đến «Pôntava» - phần mới lập của làng và ở đấy đã tỏ ra vô cùng xấc xược đến mức những người mới đến từ các tỉnh Pôntava, Xmôlenxcơ, Môghilép phải túm lấy ngực cả hai. «Ôi bà con đồng hương ơi! Chúng nó đánh Xibiri!» - hai bố con gào toáng trời toáng đất. Đồng bọn của hai tên chỉ chờ có vậy mà thôi. Cả đám trai tráng của «Xibiri» xông vào những người mới đến nhập làng, thế là bắt đầu trận ẩu đả...

Bác Lukianốp rất ghét cái việc phân chia ra đâu là «người mình» và đâu là «người lạ». Bác thấy rằng cả những người này lẫn người kia đều húp chung cái nghèo túng từ một máng gỗ. Bác lao vào giữa đám ẩu đả để can ngăn những người mugích đã thành điên. Việc ấy không thành công ngay và thường là phải dùng đến sức lực. Bác Lukianốp là một người cường tráng, thêm vào đấy lại lanh lợi, như một tay thiện xạ bẩm sinh. Thoạt đầu bác định dẹp yên đảm mugích bằng lời lẽ, nhưng cái đó lại chỉ đổ dầu thêm vào lửa. Có một lần đám trai từ các ngõ «Xibiri» cho bác Lukianốp một đòn mạnh vào ngang lưng, buộc tội bác là kẻ bênh vực dân mới nhập làng. Bây giờ thì bác Xtêpan nổi giận thật sự! Bác đeo đôi bao tay bằng da vào và bắt đầu choảng cho bọn đánh nhau, bất kể chúng bảo vệ bên nào - Xibiri hay dân mới đến. Từ đó hễ cứ có đám đánh nhau xuất hiện ở đâu là các mụ đàn bà chạy đến tìm bác Lukianốp: «Bác Xtêpan, bác đến cứu, không đánh nhau đến chết mất!». Bác Lukianốp đi. Nhưng chỉ nhìn thấy bác từ xa, bọn đánh nhau đã chạy té đi hết mỗi đứa một phương, biết rõ rằng nắm đấm của Lukianốp không biết thương xót. Quả thực là có một lần bác Lukianốp gặp chuyện rầy rà thật khó chịu: không lường hết sức mạnh cú giáng của mình, bác choảng cho một gã mugích thuộc bên «Xibiri» mình đến mức xương sườn của gã ấy gẫy rắc. Thầy thuốc của huyện về xác định là gã gẫy mất ba cái, băng bó cho gã, hạ lệnh phải nằm ít nhất là sáu tuần lễ, để xương liền lại. Gia đình gã mugích định kiện, tìm đến trạng sư ngoài tỉnh, nhưng gặp ông trạng sư là người tỉnh táo, ông bảo: «May mà chỉ là xương sườn đấy. Lukianốp có thể đã cho đi tong cả cái đầu kia. Bác ấy ra tay không phải vì bản thân mình, mà bác ấy xác lập trật tự và yên bình của làng. Các vị đi mà chống Lukianốp - cả làng sẽ xếp thành núi bảo vệ bác ta». Chuyện có thể đã xẩy ra như thế thật, nhưng chỉ có điều sau đó những kẻ bất bình lắng dịu đi, cho là ông trạng sư nói đúng sự thật, im lặng hơn là đổ lỗi của chính mình sang người khác.

...Cuộc hội họp lần ấy «đã mắng nhiếc» lão Platôn với thằng Xava con lão đến thậm tệ. Cuối cùng hai bố con lão quì xuống, xin thề bỏ cái thói ngông của mình. Cuộc họp đe: dù chỉ một lần không giữ lời hứa nữa - đừng có hòng mà sống được ở Lukianốpca, chúng không tự cuốn xéo đi, thì họ sẽ buộc chúng phải làm việc ấy: nhà cửa của chúng sẽ bị gỡ dần từng cây gỗ, cổng nhà sẽ bị chặn sào, vườn rau sẽ ngập rác...

Và bác Lukianốp còn nhớ người ta đã đưa Kônđrat Dababurin cùng ba thằng con trai và hai đứa con gái đến cuộc họp làng ra sao. Mà nguyên do là thế này: trước thời gian thỏa thuận, Kônđrat cùng với con cái mò vào rừng tuyết tùng của chung và hết sức bí mật đối với người làng, chúng bắt đầu công việc thu nhặt quả tuyết tùng. Lão giấu bảy bao to đầy hạt nhặt sạch ở khe cạn, lão chỉ đập quả lấy hạt vào ban đêm, sàng lọc ở lán đất, rê hạt ở cách xa khu rừng tuyết tùng. Ấy vậy mà lão vẫn bị tóm! Một trong những thằng con trai của lão đi dạo chơi, mang theo trong túi mấy nắm hạt tuyết tùng tươi để thết đãi người thương của mình. Còn cô gái hóa ra là một người biết lo xa: cùng với anh yêu cắn hạt tuyết tùng trong lúc dạo chơi chưa đủ, lại giấu một vốc nhỏ gói vào khăn tay. Sớm hôm sau về nhà cô bé mang khăn giở ra. Hạt tuyết tùng vãi xuống sàn. Ông bố liếc nhìn thấy và liền hiểu ra ngay: có ai đó đã lấy hạt tuyết tùng đây, mặc dù ông thôn trưởng còn chưa hề báo động chuyện này. «Hôm qua con đi hẹn hò với ai?» - ông bố nghiêm khắc hỏi con gái. Cô bé chẳng định giấu giếm: «Với Trôphim Dababurin, bố ạ. Anh ấy hứa đến mùa thu sẽ nhờ mối đến», - cô con gái đáp. «Chuyện gì đến mùa thu - chúng ta sẽ biết, nhưng nhà Dababurin đã lấy trộm làng hạt tuyết tùng, điều đó thì bố thấy rõ rồi». Ông bố thu nhặt hạt tuyết tùng dưới sàn, ăn mặc chỉnh tề và, không nói thêm một lời, ra đi. Chỉ một hai giờ sau cả làng Lukianốpca nhộn nhạo lên. Đến chiều tối thì một cuộc họp làng nhóm lên ở bên cạnh nhà thờ. Cả nhà Dababurin nhục nhã quì trước một cái bao hạt tuyết tùng sạch sẽ bóng loáng màu nâu sáng. Bản án thật nghiệt ngã: số hạt tuyết tùng bị tước, số tiền đem bán thu được sẽ chuyển cho nhà thờ sử dụng, trong ba năm không cho nhà Dababurin được quyền cùng với mọi người đi thu lượm hạt tuyết tùng tại các rừng của làng Lukianốpca. Kônđrat Dababurin cất tiếng rền rĩ như mụ đàn bà, lên tiếng xin buổi họp làng hạ cố, nhưng cũng không xin được giảm án.

Bác Lukianốp khi đó ở trong số những người kiên nghị nhất. Bác biết rõ rằng chỉ bằng sự nghiêm khắc mới có thể giữ gìn được của cải của rừng. Nhẹ tay một tý - dân mugích phá sạch rừng tuyết tùng, làm trụi mặt đất, không còn để cho thú có thức ăn.

Lần này bác Lukianốp phân vân vô cùng. Bác dậy từ khi trời còn tối, băn khoăn đi lại ở phòng ngoài, hút thuốc.

Bác gái Tachiana Nhicanôrốpna nhận thấy chồng có điều quá bận tâm, bèn nói:

- Có gì mà phải xúc động đến thế, vì họ, vì nhà Xuđacốp thế? Không phải mình vi phạm trật tự chung. Vậy thì cứ để Kônđrat gánh chịu lấy.

- Nhưng giá có cái gì để phải gánh chịu kia, bà nó ạ, - bác Lukianốp nói thoái thác.

- Thế bác Xtêpan, như cháu... chẳng hạn, một người xa lạ, có thể đến cuộc họp làng của các bác được không ạ? - từ trong buồng con gái, qua cửa ra vào, quan sát mọi chuyện diễn ra trong nhà, Kachia rụt rè hỏi, trong giọng nói thoáng hiện một dấu hiệu hối lỗi như thế nào đó.

- Kachia, cháu đi mà làm gì! Cháu thân yêu, đi làm gì! Ở đấy cháu phải nghe nhưng lời tục tĩu đến mức chỉ có bịt chặt tai lại ấy. Không phải là chuyện đàn bà con gái đâu, - bác gái Tachiana Nhicanôrốpna nói một cách nhiệt thành và vung rộng hai cánh tay bận rộn ra như thể cố ngăn Kachia chớ thực hiện ý muốn xốc nổi không suy nghĩ.

«Cứ hệt như những người đi đày trước đây đã sống trọ ở nhà ta. Đối với họ cuộc họp làng cứ như ngày hội ấy - cứ là lao cả tới», - bác Lukianốp suy nghĩ, quan sát kỹ cô bạn gái của con gái mình bằng đôi mắt khác màu chăm chú.

- Sẽ được nghe đủ mọi thứ lời lẽ! Chỉ có điều nếu quan tâm đến cuộc sống thôn dã của chúng tôi, thì sẽ là đúng chỗ đấy! Còn đến cứ đến có sao đâu! Cô cứ đến dự! Lần này thì có lẽ một số người kéo cả bầu đoàn thê tử đến dự ở đấy đấy. Tòa án mà! Người nhà của tôi không thúc nổi, còn người khác thì chẳng phải khẩn khoản. - Bác Lukianốp quay sang với vợ: - Đừng giữ chân cô ấy, Tachiana, mà cũng đừng có dọa. Tôi chẳng thấy có gì kinh khủng cả.

- Bố ạ, con với Kachia cùng đến đấy, - tiếng Masa cất lên. Cô ta đứng ở bên cửa phòng con gái, trên người khoác áo ngủ sặc sỡ, đi giày không mặc bít-tất, khoan khoái vươn vai.

- Thế đấy, thế đấy! Lại thêm được một cô nữa! - bác gái Tachiana Nhicanôrốpna vung hai tay lên. Và mọi người cũng bật cười đồng thanh và hồ hởi.

- Ờ, nếu như vậy thì đi mà rửa mặt mũi đi, rồi ngồi vào bàn! - bác gái Tachiana Nhicanôrốpna chộp lấy cái chảo con, và hai tay bác thoăn thoắt bên cạnh cái cửa bếp lò đang cháy bừng bừng.

Nửa tiếng sau bác Lukianốp ra đi. Tiếp sau một lát cả hai cô gái cũng sửa soạn.

- Con thì thế này nghe, Masa: nếu không chịu nổi lời lẽ của cánh mugích - dù sao đi nữa con cũng chẳng nghe hết nổi đâu, thì đừng có mà phất phơ ở đấy nữa, - bác gái Tachiana Nhicanôrốpna ra lệnh cho con gái.

- Thôi được, chúng con sẽ liệu, mẹ ạ! Con với Kachia có còn là những đứa bé lên ba nữa đâu! - Masa gạt đi.

2

Gần nhà chị Nêliđa Lưtscôva đầy người. Cánh mugích hút tẩu và thuốc điếu. Người ta chuyển dịch từ chỗ nọ sang chỗ kia - người đi bằng đôi chân của mình, kẻ lại dùng đôi chân của Nga hoàng. Họ chuyện trò từ tốn. Có nhiều đàn bà, thanh niên. Bọn thiếu niên cũng len lỏi vào đám đông. Không một sự việc nào ở cái làng Lukianốpca lại tiến hành mà thiếu bọn này. Người lớn ở đâu y như là bọn chúng ở đấy. Không ai xua đuổi chúng. Cứ để cho chúng học hỏi sống. Cứ để cho chúng tiếp thu ở người lớn chút ít trí tuệ. Ngày mai đến lượt chúng gánh vác lấy cuộc sống ở Lukianốpca. Mà nói gì ngày mai, ngay hôm hay một số trong bọn chúng đã là người chủ trong nhà, đã đang phải mang trên những cái lưng còn chưa cứng cáp cái gánh nặng của nông dân. Cha của chúng hoặc đã tử trận, hoặc bặt vô âm tín, những người mẹ thì đã kiệt hết sức lực trước thời gian, suy sụp cả về tinh thần lẫn thể xác, phải đứng dẹp sang bên cạnh: «Các con điều khiển đi và nắm lấy tùy sức vóc của các con! Chúa sẽ đỡ đần các con!».

Những người đi chậm và ở xa vội đến «họp làng» bằng ngựa: người cưỡi, người ngồi xe trượt ngựa kéo. Ngựa đứng lại dọc theo bờ rào. Người tụ tập đông, tiếng chuyện trò, khói thuốc lá say nồng làm lũ ngựa lo ngại. Chúng nghển cổ lên, lo ngại nhìn chung quanh bằng những cặp mắt tròn hiền hậu của chúng, bồn chồn giậm vó. Những con vật không biết nói kia! Liệu trên thế gian này có người bạn nào trung thành hơn mi đối với người nông dân? Anh mugích sẽ như thế nào nếu như không có sự trợ giúp nhịn nhục của mi? Mi đi bất chấp gian truân nghịch cảnh trong mọi thời gian, những gian truân nghịch cảnh luôn rình chờ anh mugích trong bất cứ thời khắc nào trong đời anh ta. Và nếu như anh ta khắc phục được túng thiếu, nuôi sống được bản thân và con cái mình no đủ, thì trước hết nhờ công của mi, con vật không biết nói...

- Thế Kônđrat có đây không nhỉ? - một người nào đó hỏi và lập tức mọi người nhớ tới bác ấy, lên tiếng về nỗi bất hạnh của bác ta, cái nỗi bất hạnh sát sao và dễ hiểu đối với mỗi người.

- Kônđrat ở đây rồi. Bác ta cùng người làm chứng đã được đưa đến đây từ lâu rồi. Và cả mấy anh con trai cũng cùng bị đưa đến với bác ta. Những cái đầu ngang tàng ỉu xìu cả, - một giọng đàn bà lảnh lót cất lên.

- Còn chưa ỉu xìu cho lắm, như khi ông thôn trưởng bắt đầu bêu riếu trước tất cả bàn dân thiên hạ. Bấy giờ lại chả nghẹn vì những dòng nước mắt tuôn rơi, - người nào đó trong cánh mugích chen lời vào.

- Phải, nếu công bằng... Thì dù thế hay nữa cũng có thể chịu đựng được. Có khi, đấy, người ta còn dùng gậy quật cho vì mắc tội ấy chứ. Thế nhưng nếu như bất công? Khi ấy thì sao? Lòng dạ thắt lại vì phẫn uất... Có thể thắt lại cho đến chết...

- Thì sao nữa! Cũng có thể như thế thật đấy... Kônđrat là con người tự trọng, bản lĩnh anh mugích nằm trong gan trong mật bác ấy... Chẳng lẽ bác ấy chịu dễ dàng đầu hàng vì chuyện không đâu?

- Mời các vị vào họp cho, các vị mugích!.. - Giọng nói của ông trưởng thôn át tiếng người ồn ào, tiếng trò chuyện lắng xuống. Bọn thiếu niên cố vượt mọi người, nhưng ở các cửa vào người ta ngăn chúng lại.

- Lũ ngợm vào sau cùng! Mời các vị mugích vào cho, mời các vị. - Ông trưởng thôn đích thân đứng bên cửa vào, bắt tay đôi ba mugích khá giả, còn với những người mugích khác thì vỗ vào lưng một cách kẻ cả. Ông ta không động đến cánh đàn bà. Im lặng để họ đi qua, mặc dù cũng để ý nhận mặt từng người một. Theo nhận xét của ông thôn trưởng thì đàn bà ở cuộc họp làng rầy rà hơn cánh mugích. Đối với các chức sắc, đàn bà thiếu tôn trọng hơn. Thái độ vô độ nhiều hơn. Không chứng minh được bằng lý trí - dùng ngay cổ gào thét, rồi có thế nào lại tuôn nước mắt. Mà anh mugích thì thế này: anh ta càng tự chủ, càng cứng rắn, thì đối với nước mắt đàn bà càng nhậy cảm hơn, đối với những lời thuyết phục càng dễ nhượng bộ hơn... Ôi, ông thôn trưởng Philimôn Xeledơnép hiểu biết dân của mình biết chừng nào! Ông ta biết tất cả, biết từng người từng người một... và biết ở người nào chuyện gì có thể phát ra...

- Chào anh Xtêpan, chào anh! Vào đi, ông, đi vào chỗ kia, gần cửa sổ, ở đấy chỗ ghế dài còn khối đấy, - Philimôn nói, đưa tay bắt chặt bàn tay của bác Lukianốp. Nhưng trong bụng ông ta lại nghĩ khác: «Quỉ tha ma bắt mi đi! Sao mà hôm nay mi lại không đi rừng taiga cho rồi. Không có mi thì dễ dàng đến hàng trăm lần ấy».

Giữa các gương mặt đàn bà, Philimôn nhìn thấy cô con gái mắt tròn của bác Lukianốp. «Lại thế nữa, quân ôn dịch, thậm chí đưa cả con gái đến! Mà con bé ở đâu ra thế không biết? Từ lâu từ lâu nó đã ra sống ở tỉnh. Ấy thế mà lại mò về!» - ông nghĩ, và nỗi lo lắng càng xâm chiếm lấy tâm can. «Khoan đã, - lại còn ai kia nữa? Cái con bé xinh xắn kia là con gái nhà ai nhỉ?» - để ý nhìn cô gái đi theo sau Masa, Philimôn tự lục vấn. Ông ta muốn hỏi người nào đó trong cánh đàn bà về cô gái này, nhưng các bà đã chuồn cả vào góc xa, tạo lập nên vương quốc riêng biệt ở đây, cái vương quốc sẽ chỉ tuôn ra tiếng la thét và chuyện hỗn độn. Do những linh cảm ấy mà Philimôn cảm thấy phát tức lên ở dưới ức.

Cuối cùng gặp được chị vợ góa Phếcla Môxcaleva rạc rài, chậm chân hơn những người khác. Đã từ lâu lắm, ngay từ những tháng đầu của cuộc chiến tranh, ông thôn trưởng đã đi lại thành lối mòn đến nhà chị ta.

- Này Phếcla, nói cho biết với, cô gái kia là con cái nhà ai nhỉ? Đấy ở mãi trong góc ấy. Hình như cùng đến với cô Masa Lukianôva, - níu chị đàn bà góa lại bên cửa, Philimôn thì thào hỏi. Nhưng Phếcla không coi mình là bà già, để có thể tránh đường cho một người đàn bà khác một cách đơn giản, không phản công.

- Ông thật là đồ ngựa đực cuồng cẳng! Cứ mò đến! Tôi sẽ cho ông biết một con bé tuyệt vời, đến mức là tàn lửa từ trên giời tủa xuống, - chị Phếcla phẫn nộ thì thào và lợi dụng lúc chật chội, đưa đầu gối thúc cho Philimôn một cú đúng vào cái chỗ kín đáo nhất

- Đừng có mà rỡn, đồ ngựa cái! - ông thôn trưởng thốt kêu lên và rời khỏi ngưỡng cửa lui vào sau dầm cửa. Chị Phếcla đắc thắng len lên trước, vào góc nhà, nơi cánh đàn bà đã chiếm giữ.

«Khoan! Khoan! Chúa lại còn cho ai đến hôm nay kia nữa? - ông Philimôn lo lắng suy nghĩ, nghển cái cổ dài và qua trên đầu mọi người, ông nhìn ra cửa mở quan sát những người khác đang đi trên cái hiên chật hẹp. Đỡ tay, mấy người mugích đang giúp cụ bà Mamica đi lên bậc thềm. Cụ già lụ khụ, là người dân đầu tiên của làng Lukianốpca. Tim ông Philimôn nẩy lên run rẩy như đuôi con cừu. Ấy, con người mà ông ta không hề chờ đợi, thì chính là cụ già Mamica đây. Cánh đàn bà đã chẳng nói là bà lão đã leo lên bệ bếp lò nằm sưởi cho đến những ngày xuân ấm áp. Vậy mà nay lại đến đấy! Ai đã bày đặt để bà lão dính dáng vào cái việc như thế này? Không ai khác là một trong những bè đảng của Kônđrat Xuđacốp. «Hừm, Philimôn, đừng có đợi điều lành gì ở cái cuộc họp làng này!» - ông thôn trưởng tự thì thầm với mình. Nếu như biết là bà lão bò được đến cuộc họp, thì Philimôn này chẳng đời nào lại đi triệu tập cuộc họp. «Có thể ta cho giải tán béng đi? Chẳng hạn là như thế này, thưa các vị mugích, các vị thứ lỗi cho, tôi nhầm. Tôi tưởng, có công việc cần, nhưng qua kiểm tra thì không gì phải tốn công nhọc xác... Ôi, thì có phải tốt không!... Tốt thì tốt đấy, nhưng làm thế nào với lời mình đã hứa với ông Grigori Êlidarốp? Bởi lẽ chính mình đã hứa sẽ thúc ép Kônđrat Xuđacốp với lũ con trai của gã...» - ông Philimôn dằn vặt, đưa tay nắm bộ râu dê lưa thưa của ông ta.

- Này, ông thôn trưởng, cho bắt đầu đi thôi! Sao lại bắt dân chờ như thế này?! Không phải ngày lễ ngày nghỉ - công việc ngập đầu cả! - những tiếng nói của cánh mugích vang lên, thấy rõ trong đó sự nóng lòng và gay gắt ra mặt.

Không, giải tán cuộc họp thì muộn mất rồi! Ông Philimôn len vào đến bên bàn, đứng ra bên cạnh bác Kônđrat Xuđacốp, người đang đưa dôi mắt giận dữ gằm gằm nhìn thôn trưởng, ông Philimôn đứng dịch xa ra độ nửa bước, nhưng bây giờ lại nhìn thấy bà lão Mamica ngồi ngay trước mặt. Bà lão mũi khoằm, nhăn nhúm, quấn kín trong tấm khăn san đen và chiếc áo lông cừu đen, đi ủng lông đen, ngồi bất động. Đôi môi mỏng mím chặt, cái cằm nhọn chìa ra, cặp mắt nheo nheo. Tưởng chừng bà lão đã xa lạ với mọi ham muốn của cuộc đời. Nhưng chỉ là tưởng chừng như thế mà thôi: bằng cái thính giác thường không phải của người già, bà lão lắng nghe những tiếng bàn tán đứt quãng vẳng đến, ngẫm nghĩ trong bụng: «Chà, mày khôn ngoan quỉ quyệt quá đấy, Philimôn! Mày lại giống hệt như ông mày... Mày nghĩ ra cái cuộc họp làng không phải vô tư».

Bà lão Mamica thỉnh thoảng lại ném cái nhìn về phía bác Kônđrat, như thể cổ vũ bác mugích, lo lắng cho bác ta. «Nóng nảy, không giữ mồm giữ miệng».

3

- Thưa bà con công xã! Bữa nay trong làng chúng ta có chuyện lủng củng, như là, chính thế, - ông Philimôn bắt đầu, giựt giựt chòm râu dê của ông ta. Ông ta nói năng mệt nhọc, khó thở, có cái gì đó đè lấy ngực ông ta.

Tiếng trò chuyện vụt ắng lặng. Cánh đàn bà vẫn còn nhộn nhạo, thu xếp chỗ ngồi xuống sàn, nhưng im lặng, thậm chí cố nén cả thở.

- Kachia, cậu nhìn thấy cụ Mamica ngồi đấy chứ. Cậu có nhớ mẹ mình đã nói về cụ cho cậu nghe không? - Masa thì thào vào bên tai Kachia.

Nhưng không cần đến Masa chỉ, Kachia cũng đã nhận ra bà cụ, nhìn bà cụ không rời mắt. «Khuôn mặt già nua, nhăn nheo, khá nhỏ bé, nhưng có cái gì đó căng thẳng và kiên nghị khác thường, hưng phấn bởi tâm trạng bình tĩnh». - Kachia nghĩ.

Lão thôn trưởng nói năng chẳng ra đâu vào đâu, moi từng lời ra một cách vất vả, Trong hàng chục từ mới có một từ ăn nhập đến công việc, còn lại những từ khác đều là rác rưởi, cứt sắt, đại loại «như nó, chính thị, nghĩa là nó...».

- Hừm, đốt lão đi, cứ loanh quanh mãi! - một người nào đó trong cánh mugích thốt lên.

Ông Philimôn im lặng một hồi lâu rồi bảo viên thư lại đọc to những lời cung khai của các nhân chứng. Viên thư lại Igơnát Igơnatôvích - vốn là một gã học sinh trường dòng dở dang - một con sâu trùng rượu bét nhè bậc nhất. Cái mặt núng nính thịt của gã lâu không cạo mọc đầy râu rễ tre xam xám, sưng húp lên với đôi môi trều ra nhớp nháp. Dưới đôi mắt sệ xuống cái bịu đỏ lừ. Gã thư lại lẻ loi, lôi thôi lếch thếch, nhem nhuốc. Mới sáng ra, nhưng gã đã say rượu, hai đồng tử mắt long lanh như lên cơn sốt. Nhưng «công xã» coi trọng gã ở cái giọng nói - giọng nói oang oang, như giọng lão trợ tế, và rành rọt, như giọng của tay quản cơ, - gã tự nuôi lấy mình nhờ các khoản thu thuế.

Sau khi gã thư lại đọc hồi lâu, cuối cùng mới rõ ra tội lỗi của bác Kônđrat Xuđacốp và hai con trai của bác: trang bị cái lưới dài ba mươi bảy xagiên, họ đi đánh cá. Đáng ra chỉ được sử dụng lưới trong vùng nước giáp với phần đất nhà Xuđacốp được chia, thì họ lại triển khai việc đánh cá ở vùng nước sâu, mà bên trái cũng như bên phải giáp với phần đất được chia của lão Grigori Êlidarốp. Bị Grigori bắt được quả tang hành động tội lỗi ngay tại chỗ, bất chấp sự phản đối của Grigori, bác Kônđrat Xuđacốp cùng với hai con trai không chấm dứt việc đánh cá. Đến khi Grigori Êlidarốp định đề nghị cho mình được nhận phần, họ đã bác bỏ đề nghị ấy như một sự xâm phạm không thể có được đối với quyền lợi của họ. Về phần mình, lão Grigori bắt đầu xua đuổi họ ra khỏi vụng nước sâu nằm ở chỗ giáp giới với phần đất của lão, phần đất lão được xã chia cho. Nổ ra trận xô xát, lão Grigori Êlidarốp giáng cho Mikhain - con trai bác Kônđrat Xuđacốp mấy đòn liền, của đáng tội, không có đòn nào hiểm ác. Sau việc đó người nhà Xuđacốp liền lấy giây cương ngựa trói lão Grigori Êlidarốp lại, đặt lão nằm lên chiếc xe ngựa tải và thả ngựa mặc sức kéo xe theo đường dẫn về làng. Ngựa tự đưa lão Grigori về nhà lão, và sự việc xảy ra không có hậu quả gì tai hại hết. Nhưng nếu như trên đường đi con ngựa bỗng chợt hoảng sợ, cái chuyện thường hay xẩy ra, thì tính mạng của lão Grigori có thể đã kết thúc một cách bi thảm.

Cha con bác Xuđacốp buông lưới đánh cá suốt cả một ngày. Họ đánh được hơn mười pút cá, bảy pút trong số đó đã bán cho chủ quán Prôkho Sutilin.

Sự kiện như vậy, ông thôn trưởng đưa ra «công xã» để lên án các hành động của cha con bác Kônđrat Xuđacốp như một hành động vi phạm rõ ràng các nguyên tắc của «công xã» và cũng vì là sở hữu của mỗi người nông dân đối với khu đất của người đó được chia, không ai được tranh giành hoặc chiếm đoạt vượt qua quyết nghị của công xã.

Vã mồ hôi ra vì hồi lâu mới đọc hết cái lý lẽ dài dằng dặc và lời khai của các nhân chứng, trong đó sự thú nhận của chủ quán Sutilin về việc mua buôn bảy pút rưỡi cá tươi của bác Kônđrat Xuđacốp để lại một ấn tượng đặc biệt mạnh, gã thư lại ngồi xuống chiếc ghế đẩu bên bàn. Ông Philimôn lại lên tiếng:

- Như vậy là, chính thế... nghĩa là, nó... Kônđrat có lỗi, - ông Philimôn mở đầu cái việc ậm ờ dằng dặc ấy.

- Bác ấy có lỗi ở chỗ nào? Chỗ nào? - tiếng người nhao nhao hỏi từ các góc nhà.

- Nghĩa là, nó - cá, - ông Philimôn nói rõ hơn.

Căn nhà rộ lên tiếng ồn ào, tiếng cười, một giọng đàn bà nào đó lanh lảnh vang lên át tất cả mọi tiếng người khác:

- Tại sao Prôkho Sutilin đã bán cá đắt gấp đôi so với giá mua?

- Như vậy là, chính thế... Sutilin là nhà buôn, - ông Philimôn định gạt bỏ sự trách cứ lão chủ quán. Đối với bản thân lão thì sao? Lão đã nhận được hoàn toàn không mất một xu của Prôkho hai mươi phuntơ cá pecca đã được lựa chọn. Chuyện đó mọi người ai cũng biết cả, vì thế «cuộc họp làng» phá lên cười hô hố. Họ hàng và bè bạn của ông thôn trưởng thì nín lặng cả, như thể ngậm nước trong miệng. Thôi thì ông Philimôn cứ im lặng đi có phải hơn là tự bêu rêu mình như thế này.

- Im lặng! Tôi muốn hỏi: Grigori Êlidarốp muốn nhà Xuđacốp phải bồi thường như thế nào đây? - bác Lukianốp rời ghế đứng dậy. Đôi mắt khác mầu nhau của bác dừng lại ở ông Philimôn, sau đó tìm lão Êlidarốp. Lão kia ngồi quay lưng về phía thôn trưởng và sợ hãi hơn hết là phải mặt đối mặt với bác Lukianốp. Lão có nhiều tội đối với bác thợ săn.

- Igơnát Igơnatôvích, chính thế, như vậy là, đọc to lên, - ông thôn trưởng đề nghị.

Gã thư lại đọc cái phần giấy trong đó vẽ ra cái kết luận sự việc theo ý mà Philimôn cùng với thông gia Grigori của ông ta tưởng tượng ra: Kônđrat Xuđacốp buộc phải bồi thường cho Êlidarốp trị giá số cá đánh được ở vụng nước sâu (10 pút 30 phuntơ), nhận lỗi với Êlidarốp và bị «công xã» khiển trách nghiêm ngặt và trong trường hợp tái phạm xâm phạm vào lãnh địa của người khác sẽ bị đuổi ra khỏi làng.

- Đúng! - những kẻ ủng hộ Grigori và Philimôn reo lên.

- Ô hô hố! Xem kìa, họ muốn thế kia đấy! - những người thông cảm với gia đình bác Xuđacốp thốt lên.

Tiếng ồn ào mãi không lắng xuống. Ông Philimôn cũng không muốn dẹp yên. «Cứ để họ gào. Gã mugích thoạt đầu gầm gào vỡ cổ đứt giọng, rồi mệt lả đi vì gào thét, sau đó thì có thể tay không tóm gọn anh chàng, anh chàng bây giờ sẽ hiền như con bê non ấy mà thôi». Ông Philimôn suy nghĩ như vậy. Cả bác Lukianốp cũng suy nghĩ gần như thế, gần, nhưng cũng vẫn không như vậy «Cứ để họ gào. Họ sẽ mau chóng hiểu ra là, không thể gào thét mà xong việc được». Bác muốn phát biểu, nhưng không vội vã, đợi đã. Đây kia, cả cánh đàn bà cũng tru tréo lên. Cứ để họ tru tréo một chút. Và quả thực, qua hai ba phút sau tiếng ồn ào trong nhà lắng xuống. Bây giờ chính là lúc đứng dậy hỏi đốp chát vào mặt lão thôn trưởng và Grigori.

- Theo các ông, các khoảnh đất được chia và các vùng nước là một thôi phải không? - bác Lukianốp hỏi, và đôi mắt màu khác nhau của bác sục tìm lão Grigori.

Ông Philimôn giật giật chòm râu dê, vươn dài cái cổ vốn đã dài ngoẵng, lúng ba lúng búng:

- Như vậy là, chính thế, nghĩa là, nó... Thủy vực liền với đất được chia...

- Đứa con nít cũng biết là: chỉ có đất là chia đều giữa bà con nông dân. Sông và hồ là của Chúa. - Đó là bà lão Mamica lên tiếng. Bà cụ nói sẽ, phều phào, nhưng mọi người đều lắng nghe cụ như phải bùa. Ông Philimôn hẩy tay ra sau lưng, ra hiệu cho lão Grigori: ông thông gia, cứu nguy đi, giả bộ oan uổng và quị lụy đi.

Mặt mày đỏ bừng, mồ hôi đổ giọt, chảy dài hai bên thái dương, lão Grigori bắt đầu khóc lóc. Đôi vai cường tráng của lão dưới lần áo lông cừu sang trọng rung lên, giọng cũng run rẩy. Vóc dáng của lão phải tới hàng xagiên chỉ kém một hai vecsốc, vậy mà lão thút thít cứ như đứa trẻ nhỏ yếu ớt:

- Trói... ném lên xe tải... Cái đó là thế nào? Không phải là trò ăn cướp ư?..

- Thế ai làm vẹo gò má Mikhain?

- Anh em mugích! Biết thương hại một chút chứ: bác ấy khóc thực đấy, cứ như đứa trẻ ấy kìa!

Tiếng ồn ào, ầm ĩ lại như muốn bật tung các bức tường căn nhà của chị vợ lính góa bụa Lưtscôva. Ông Philimôn vung tay, gào:

- Như vậy là, chính thế, không ổn, bà con mugích! Cứ từng người một, chính cái đó!

Tiếng gào thét ở cuộc họp làng giống như thể ngọn gió cơn dông bão: bùng lên, đập xuống mặt đất, tung cột bụi mù mịt, cuốn đi trên bãi cỏ và lập tức lại tan đi, lặng đi, dường như không hề có nó.

Thì đấy, mọi người vừa gào thét lên cả và bỗng lại lặng đi, người nọ nhìn người kia, và trong mắt của mỗi người đều cùng một câu hỏi: phải thế nào đây nhỉ? Mà có thể, Kônđrat thực quả là có lỗi chăng?

Chủ quán Prôkho Sutulin bật lên ngay. Gã chỉ chờ lúc im ắng này:

- Thưa bà con công xã! Thế này là thế nào? Hóa ra là, anh không phải là chủ mảnh đất được chia nữa chăng? Mai đây chẳng hạn, anh ra ruộng của mình, thấy lù lù đàn súc vật của người khác. Nhưng anh không có quyền đụng vào nó, nếu không anh sẽ bị trói lại - rồi ném lên xe tải... Không lẽ đó là trật tự, xin hỏi các vị mugích?!

- Trái pháp luật! Đúng thế! - bọn lâu la của lão Grigori gào lên, chúng đã được hứa ngay từ chiều qua là chúng sẽ được một thùng rượu mật.

- Prôkho, ông bện lưới không đúng hướng rồi!

- Thì ở ông ta bao giờ chẳng vậy: không cân gian thì đếm hụt, - những người ủng hộ bác Kônđrát trả lời.

Đến đây bác Xtêpan Lukianốp phát khùng, đứng lên.

- Này Grigori, sao anh lại đi nấp sau lưng ông thôn trưởng thế?! Ra đây để cho tất cả bà con nhìn thấy rõ anh. Ta nói chuyện với nhau trước mặt mọi người và thẳng thắn, - bác Lukianốp ngừng lại. Bác chờ lão Grigori đi ra, - Ra đây, sao mà anh cứ chần chừ thế? Khi chẩy nước mắt thì lu loa ra giữa nhà, còn bây giờ lại rúc vào hang...

Lão Grigori không vội. Nhưng ông Philimôn cảm thấy rằng không thể không nhượng bộ công chúng. Bác Lukianốp được mọi người từ mọi chỗ trong căn nhà ủng hộ. Bác đứng tránh sang bên trái cái bàn, thế là bây giờ lão Grigori như thể Giêxu giáng thế ấy. Từ khắp các chỗ đều nhìn thấy lão.

- Này, Grigori, anh nhớ lại mùa hè năm nay xem. Nhớ lại chưa, chưa à? Nhớ lại đi nào, thế anh đánh cá giếc ở đâu nhì? - bác Lukianốp tấn công.

Lão Grigori im lặng. Bộ mặt tròn mọc đầy râu tơ mềm mại, đỏ bầm lên, như củ cải đỏ.

- Như vậy là, chính thế, ông thông gia Grigori, nói đi. - Ông thôn trưởng cũng chẳng muốn gì có câu chuyện này đâu, nhưng sự im lặng bướng bỉnh như vậy cũng chẳng có lợi cho thông gia của lão. Thay vào người buộc tội, kẻ định thiêu ra tro bụi địch thủ của mình, thì chính lão lại chìa lưng ra, bản thân trở thành kẻ bị buộc tội.

- Tôi đánh bắt ở các hồ. Thiếu gì hồ kia chứ? - lão Grigori mưu mô lẩn tránh câu hỏi.

Nhưng mà không, lão không dễ gì! Bác Lukianốp không định im tiếng.

- Thế có đánh bắt ở hồ Cônôplianôiê không? - bác hỏi, giọng nghiêm khắc.

- Làm sao mà nhớ hết được? - Grigori lại quanh co.

- Thế thì ông Philimôn, ông nói cho hay đi, tôi với ông khi đi ở huyện về đã nhìn thấy ai ở hồ Cônôplianôiê? Ông nhớ: chúng ta đã gặp ai đánh cá?

Trong căn nhà trở nên ắng lặng. Mọi người lặng đi, nín thở.

Không còn chê vào đâu được, bác Lukianốp tóm bờm Grigori với Philimôn mới chặt làm sao!

- Như vậy là, chính thế, ông Grigori đánh bắt cá ở hồ, - ông Philimôn thừa nhận.

- Anh nghe thấy chứ, Grigori?

- Tôi không điếc - lão Êlidarốp thở dài tuyệt vọng.

- Thể thì cứ để xem anh ta cho biết hồ Cônôplianôiê nằm trên đất được chia của ai? - một giọng đàn bà châm chọc cất lên.

- Đúng thế, Grigori, anh nói đi! - bác Lukianốp cũng đòi bằng được.

- Cái quân, quỉ tha ma bắt lão đi, ngọng rồi sao? - vẫn cái giọng đàn bà trước đây vui vẻ pha trò.

- Tôi xin nói, một khi như thế, như vậy là nó, chính cái đó, - ông Philimôn lầm bầm. - Đất chia ấy là của Xtêpan.

- Có lẽ, trí nhớ ông Grigori lú lẫn rồi. Ông ta chỉ nhớ về phần mình, - cái giọng đàn bà phụ họa thêm.

4

Kachia quan sát cuộc họp làng, và cô có cảm giác dường như cô đang được đọc lại các bài trên báo chí bônsêvích. Bao nhiêu lần cô đã được đọc về đấu tranh giai cấp ở nông thôn, về sự phát triển của culắc, về những tham vọng của nó nắm quyền bính, ruộng đất, sức lực công nhân. Tất cả mọi cái đang diễn ra lúc này, trước mắt cô, dường như đang diễn ra đặc biệt chủ tâm dành cho cô. «Dù sao đi nữa người của chúng ta cũng hiểu biết nông thôn» - Kachia thầm nhận xét. Cô lấy làm mãn nguyện nhận thức được cả một điều khác nữa: các báo chí bônsêvích, các truyền đơn của Đảng, các bài báo của Lênin thời gian gần đây viết nhiều về sự thức tỉnh ý thức giai cấp của quần chúng nông dân lao động... Và trong việc này những người bônsêvích cũng không nhầm. Kachia thấy là bác Kônđrat Xuđacốp ở đây không đơn độc, rằng hàng chục người như bác, không chịu bị xúc phạm, đứng dậy chống sự lộng hành và áp bức. «Phải phái đến nhiều hơn những cán bộ tuyên truyền của ta, để người nông dân không bị tự luộc chín trong nước cốt tủy của bản thân mình, biết rõ cái gì đang xẩy ra trên thế gian», - Kachia suy nghĩ. Nhưng cô không thể lơ đi để suy nghĩ lâu được. Dòng chảy của cuộc họp làng đột nhiên lại căng thẳng hơn...

- Như vậy là, chính thế, bà con mugích, - Philimôn lè nhè, - phải trật tự! Vậy Kônđrat phải chịu nhận lỗi, như vậy là nó, chính cái đó... Grigori tẹo nữa thì chết!

Cuộc họp lập tức đoán ra mưu mẹo của lão thôn trưởng: mất hy vọng đoạt được một món tiền lớn của bác Xuđacốp, ông Philimôn âm mưu làm nhục bác ấy. Chịu nhận lỗi là thế nào? Nghĩa là - bắt bác Kônđrat Xuđacốp quì trước mặt tên Grigori, nhận mình có lỗi trong các sự việc mà «công xã» đem xử...

- Không có chuyện ấy! Kônđrat không làm chuyện gì xấu xa hết! - cánh đàn bà rít lên.

Bây giờ chính bản thân bác Kônđrat Xuđacốp quyết liệt lao vào cuộc tranh cãi. Bác người cao, gầy, dẻo dai như thế cành liễu trước gió. Dễ dàng uốn cong sang một bên, nhanh chóng, rất nhanh chóng thẳng lại, uốn cong sang bên kia. Một tay bác để lên bụng. Trên đó chỉ còn có ngón cái. Những ngón kia bị đạn cắt mất như bị dao chặt. Bác Kônđrat là một người trong số những người bị tai nạn ngoài mặt trận ngay trong những tháng đầu của chiến tranh. Bác mặc áo ngoài dài vạt buộc thắt lưng, quần bằng vải gai dài rộng và đi giày da mềm buộc trên mắt cá. Đầu nhiều chỗ hói sau trận bị bỏng cũng ở ngoài đó, ngoài mặt trận. Những mảng tóc bạc mọc thành cụm, gợi đến những bụi cây trên sườn đồi.

- Vì sao, vì cái nguyên cớ gì mà tôi lại phải nhận lỗi trước Grigori nhỉ?! - bác Kônđrat kêu lên, giọng run run. – Chỉ vì ông ta giàu có, còn tôi nghèo khổ ư?! Hay vì ông ta là thông gia của ông thôn trưởng...

- Này nhà anh, chính thế, như là chớ nóng nảy, Kônđrat phải bớt giận, - ông Philimôn khoát tay xương xẩu nạt nộ.

Bác Kônđrat càng phát khùng hơn:

- Nào thì sao, động lòng ông hả, đồ tồi tệ!

Nhưng đến đây thì bác Kônđrat nói hố: chửi rủa thôn trưởng là không có được! Dù thế nào đi nữa thì ông ta cũng được dân làng bầu ra, và mỗi người, dù là thích thú hay không đì nữa, đều phải tôn trọng phẩm cách của ông ta.

- Phải giữ mồm giữ miệng chứ! - những kẻ ủng hộ ông Philimôn gào lên.

- Làm gì mà các người lồng lộn lên thế, lũ ác ôn? Kônđrát bực bội có quá lời! Nhưng ông Philimôn ạ, nếu đúng ra thì phải réo to ông lên mà chửi mới đúng, - từ góc nhà chỗ các bà các chị một người nói vọng ra.

Tiếng ồn ào không còn ra thể thống gì nữa. Chẳng ai nghe ai, tất cả đều gào thét. Cánh đàn bà nhảy chồm chồm lên, múa tay múa chân. Nhưng đột nhiên mọi người lại lặng đi và nhìn cụ bà Mamica. Cụ bà đứng lên, giơ cây gậy chống của mình lên, vung vung một cách giậm dọa cây gậy trên đầu mọi người, cặp mắt cụ mở to, sáng rực như lửa cháy, và thêm vào đấy tiếng nói không hiểu lấy đâu ra - mọi góc nhà đều nghe thấy.

- Không biết xấu hổ! Thật ô nhục! Đây là công xã hay là cái chợ?! Mà Philimôn nữa, ông thôn trưởng của chúng ta đấy, lại gào to hơn tất cả mọi người.

Ông Philimôn cúi đầu, vung hai tay trông thật thảm hại, lặng thinh. Ông ta biết sức mạnh của bà lão này! Sống đã gần trăm tuổi rồi, vậy mà vẫn không mất minh mẫn. Không phải lớp cha, mà cả lớp ông cũng không phải đã ít lần tìm đến sự minh mẫn của cụ Mamica.

- Như vậy là nó, chính thế, con xin lỗi cụ Mamica, - ông Philimôn lúng túng.

- Cụ Mamica, xin cụ phân xử họ đi! Chính cụ phân xử họ đi! Họ còn thét lác hàng tuần, mà vẫn không hòa giải được đâu! - cánh đàn bà tranh nhau gào lên.

- Cụ Xtepaniđa, xin cụ tha lỗi cho! Con bị xúc động quá... Không tự chủ được, - bác Kônđrat Xuđacốp vẻ hối hận cúi gập người về phía bà cụ.

- Thưa cụ Xtepaniđa, cụ bảo thế nào, sẽ quyết như thế ạ,- bác Lukianốp lên tiếng. Theo kinh nghiệm bác biết rằng không ai biết cách dẹp yên dân mugích ở làng Lukianốpca bằng cụ Mamica. Bác cũng biết một điểm khác nữa: cụ dứt khoát bảo vệ người nghèo khổ và tủi cực, chính vì thế mà bọn nhà giàu ở Lukianốpca không ưa gì cụ, nhưng chúng không dám công khai chống lại cụ. Kể ra thì, cũng có khi, lời lẽ của cụ Mamica có tác dụng không lâu: hoặc giả người ta quên mất, hoặc giả người ta bỏ qua - nhưng dù sao đi nữa, người ta nghe cụ ít ra là vào lúc mà khát vọng đang sôi lên cả, vào lúc có thể bùng ra đám cháy huynh đệ tương tàn.

- Grigori đánh Mikhain - con của Kônđrat Xuđacốp, còn bố con nhà Xuđacốp lại trói Grigori. Hai bên cân bằng như nhau, dân làng ạ, - cụ Mamica nói bằng giọng nói sẽ sàng, nhưng rành rẽ.

- Đúng lắm! Công bằng lắm! - người ta reo lên từ các góc nhà.

- Kônđrat đánh cá ở vũng nước sâu. Cá đánh được nhà ăn, đem bán, - cụ Mamica tiếp tục phân xử. - Cái đó chẳng có gì là tai họa. Grigori, anh ta không lấy cá của anh. Kônđrat lấy cá của đấng thượng đế. Grigori, đấng thượng đế để các vũng nước sâu cho mọi người đánh cá. Nếu anh muốn, cả anh cũng cứ việc lấy. Thì anh chẳng lấy của Xtêpan Lukianốp đó sao? Anh đã đánh bắt cá ở hồ Cônôplianôiê hả? Đó, Grigori không làm theo ý Chúa, như vậy là có tội: thấy chưa, anh thì được phép, còn người khác thì không.

- Đúng lắm! Công bằng lắm! - tiếng nhiều người cất lên, nhưng ông thôn trưởng và lâu la của ông ta không hài lòng, càu cạu, liếc nhìn lẫn nhau, rủa thầm cụ Mamica bằng những lời tục tĩu nhất.

- Còn ai không hài lòng, bà con mugích ạ, ai cứ muốn sống không hòa thuận với hàng xóm láng giềng, đối với kẻ đó xin mở rộng đường ra khỏi làng Lukianốpca. Cả ngày xưa cũng đã từng như vậy. - Cụ Mamica cao giọng, và mặc dù đôi mắt của cụ lại nheo lại và dường như lòa dở, cụ vẫn nhìn thấy hết, nắm bắt mọi chuyện.

- Đúng! Cần phải sống có láng giềng hàng xóm! - những người mugích và đàn bà bình tĩnh, biết điều hơn cả tán thành. Đến đây thì thử không đồng ý với cụ Mamica xem, nghi ngờ lẽ phải của cụ - lập tức anh sẽ bắn ra khỏi cuộc họp làng. Cả ông Philimôn, cả lão Grigori đều hiểu điều đó và, nén cơn lồng lộn trong lòng, giậm dịch hai chân trên nền sàn gỗ cọt kẹt húng hắng ho, tay nắm thành quả đấm, tránh những cặp mắt càu cạu vì tức tối, họ không nhìn người làng.

- Còn bây giờ thì đứng lên đi nào, Grigori, rồi đi lại chỗ kia. - Cụ Mamica đưa ngón tay chỉ chỗ mà lão ta phải đứng. - Cả anh, Kônđrat, cũng đi lại chỗ tôi đây, - cụ ra lệnh cho bác Xuđacốp.

Kônđrat và Grigori lách qua đám người nóng nảy bừng bừng, đi lại gần chỗ cụ Mamica. Hai người đứng mặt đối mặt, đầu cúi xuống, như đôi bò đực sắp sửa bắt đầu húc nhau một sống một chết.

- Hai anh mugích, phải làm hòa đi thôi. Và sống không còn oán giận, quên hết chuyện không tốt giữa hai người, - cụ Mamica khuyên giải họ.

Lão Grigori đưa tay ra trước. Bác Kônđrat đưa bàn tay cụt sẽ chạm vào bàn tay của Grigori, rồi vội vã rút lui. Mọi người đều hiểu rằng với cái bắt tay như thế thì giữa hai người đàn ông mugích sự hòa thuận kéo dài chẳng bao lâu, nhưng mọi người cũng biết rằng hòa bình nửa vời vẫn tốt hơn là chiến tranh. Đấy, cái chiến tranh, đang rực cháy trên trái đất đã bao năm rồi, vậy mà vẫn không thấy kết thúc ở đâu cả. Biết bao nhiêu là nỗi bất hạnh? Đau thương? Nước mắt? Ai tính cho xuể?

Mọi người chuẩn bị giải tán, nhưng ông Philimôn lại đấm xuống bàn và báo một tin làm ai nấy đều sửng sốt:

- Chính thế, như vậy là nó, không giải tán vội, các vị mugích! Một tiểu thư mới ở ngoài tỉnh về đây. Cô ấy sẽ nói, như vậy là nó, chính thế... Sẽ nói về chiến tranh, khi nào cái chiến tranh ô nhục ấy sẽ chấm dứt...

Việc nhắc đến chiến tranh, đặc biệt những lời lẽ của ông Philimôn «khi nào cái chiến tranh ô nhục ấy sẽ chấm dứt» làm cho tất cả mọi người, thậm chí cả những người nôn nóng nhất cũng phải dừng ngay lại.

- Thê cô tiểu thư ấy đâu, ông thôn trưởng? - từ mọi góc nhà người ta nhao nhao hỏi.

- Cô ấy sẽ đến ngay tức khắc. Anh Igơnát Igơnatôvích đã đi đón, như vậy là, chính thế... Chả là cô ấy nghỉ lại ở nhà ông bố...

- Mất béng nó một ngày! Nhưng bỏ về sao được! Con cái chúng ta ở cả ngoài đó! - người nào đó than thở, khắp cả căn nhà đều nghe thấy.

Tiểu thư ở tỉnh về hóa ra là một tạo vật thân hình đồ sộ. Cô ta cao hơn gã Igơnát Igơnatôvích mà gã này chỉ thấp hơn lão Grigori Êlidarốp có một nửa vecsốc. Thượng đế cũng không dè xẻn gì đối với tiểu thư tỉnh thành về mặt thân thể. Bộ ngực của ả nhô lên như trái núi. Đôi tay trắng nuột nà, giống như hai cái bánh calát bột sữa, đặt trên hai bên hông nhô cao. Bộ mông - vồng lên, to bè, dễ thường che kín cái miệng thùng tô nô chở nước. Tiểu thư ăn mặc không lấy gì làm diêm dúa, nhưng cũng chẳng phải xuềnh xoàng. Mọi thứ đều bằng thứ hàng tốt. Ả mặc chiếc áo cánh trắng có thêu qua loa ở cổ và ở hai tay áo, chiếc váy đen, hơi sẻ ở vạt, bên ngoài mặc chiếc áo xaraphan ngắn, đi đôi ủng dạ loại tốt, rất gọn gàng vừa chân, bên ngoài đi thêm giày bọc bằng cao su. Đầu tiểu thư tương ứng với thân hình - cũng đồ sộ, cái mũi trên mặt như tấm lái của sà lan, đôi mắt lanh lợi, liếc dọc liếc ngang, mái tóc chải trên đầu giống như ngôi nhà vòm chéo trên cái gò cao - những món tóc nửa bạc cuộn một cách khéo léo thành những cái ống tròn và xếp thành ba tầng, buông xuống sau gáy.

Vừa bước qua ngưỡng cửa, tiểu thư hất khỏi vai cái áo bằng lông chồn. Gã Igơnát Igơnatôvích đỡ ngay lấy nó, chuyển vắt tay. Tiểu thư đi lên trước, chiếm chật cả lối đi từ cửa tới cái bàn. Trước tấm thân hộ pháp của ả ào tới, cánh mugích lẫn cánh đàn bà dồn ép cả lại, e ngại, ngộ nhỡ ả vô tình giẫm đạp phải họ.

Ông Philimôn lùi khỏi bàn, lắc đầu, khó khăn mới cất được lời lúng búng:

- Chính thế, như vậy là, công xã, xin mời quí bà... Ephơ... Ephơ... Ephơrôxinhia Kharitônốpna. Da... Datunaixcaya...

- Không sao, ông bạn thân mến, không sao... Không cần phải thưa gửi, - đeo cái kính kẹp mũi không gọng khung mạ vàng lên cái mũi to bè, mụ Datunaixcaya nói, giọng điệu ý thể: ấy, có gì mà phải thưa gửi như thế, người nhà cả mà...

Nấp sau lưng Masa, Kachia không rời mắt khỏi mụ Datunaixcaya: nhân vật này ra sao đây? Mụ ở đâu ra, phát biểu trước nông dân, mụ nhằm mục đích gì? Có lẽ là mụ thuộc một tổ chức từ thiện nào đó, những thứ hội nhiều vô kể nằm dưới sự bảo trợ của các quí nương thuộc hoàng tộc. Tất cả các ủy ban chi viện cho quân đội và tổ quốc, các hội cứu nước Nga thường chỉ làm cái lá chắn che đậy bọn tham ô công quĩ và bọn đầu cơ, làm giàu ở bất cứ chỗ nào.

- Các vị mugích kính mến! Những người nuôi cho chúng tôi ăn, cho chúng tôi uống! Tổ quốc đang trải qua một thời kỳ khó khăn, khó khăn không tưởng tượng được. - Mụ Datunaixcaya cố nói bằng một giọng tâm tình tin cậy, nhưng giọng mụ nghe lại nghiệt ngã, rè rè và không cảm thấy chút hơi ấm nào cả. Hiểu rằng giọng nói của mụ không tuân theo mụ và không gây được mối thiện cảm đối với những người có mặt, như mụ mong muốn biểu lộ, Datunaixcaya đã tập trung vào cử chỉ tay và điệu mặt. Cần hay không cần mụ cũng đảo mắt, vung hai cánh tay phốp pháp lên đầu, rồi đặt chúng xuống ngực, trều môi ra, bặm môi lại. «Mụ đã được huấn luyện», - nghe mụ Datunaixcaya nói, Kachia thầm nhận xét, Kachia chỉ muốn mau chóng xác định nhân vật này thuộc màu sắc chính trị nào, nhưng mụ ta vẫn còn đang nói về vai trò nước Nga trong lịch sử thế giới với những câu cú chung nhất.

Cánh mugích cũng như cánh đàn bà lắng nghe chăm chú, nín thở. Ai cũng nóng lòng chờ đợi khi nào thì tiểu thư thành phố nói về chiến tranh, như ông thôn trưởng đã hứa.

Mụ Datunaixcaya ngừng lại, lấy chiếc khăn tẩm nước hoa lau bộ mặt đỏ bừng, sôi nổi tiếp:

- Nhưng dù những tai họa và chấn động có ào đến đổ xuống tổ quốc nhiều đau thương của chúng ta, nhân dân cần lao thống nhất của chúng ta vẫn loại trừ được hết, vẫn đứng vững, đưa cuộc chiến tranh đến thắng lợi cuối cùng và mở con đường tới hạnh phúc và tự do. Các người lính anh hùng của chúng ta đang xông vào chiến trận, và không sức nào có thể ghìm nổi khí thế của họ.

«Mụ đảng viên cách mạng xã hội chủ nghĩa! Một con mụ đảng viên cách mạng xã hội chủ nghĩa điển hình nhất và sặc mùi Đảng dân chủ lập hiến», - Kachia thầm nghĩ và càng cảnh giác hơn.

Datunaixcaya nói về chiến sự, về các nỗi gian nan cơ cực của binh lính. Giọng nói của mụ run lên, hai mắt đỏ hoe. Lập tức, cánh đàn bà con gái thẫn thờ, sụt sịt. Cánh mugích cúi đầu, đưa mắt ngước nhìn gằm gằm. Cảm thấy rằng những người nghe của mụ đã khá xúc động, mụ Datunaixcaya bắt đầu mô họa cuộc sống của nông dân sẽ như thế nào khi chiến thắng được kẻ thù. Mọi đau thương, mọi thống khổ, mọi mất mát sẽ được trả giá bằng niềm hạnh phúc đang chờ họ.

- Đất sẽ thuộc quyền sở hữu những người thực sự có thể chăm sóc nó, lấy ở nó mọi thứ nó có khả năng cho. Nông dân sẽ trở thành những người anh em thực sự. Các vựa thóc đầy ắp - đó là thước đo sự cần mẫn, cũng có nghĩa chính là niềm vinh dự. Trong gia đình thống nhất của nhân dân lao động, nông dân sẽ chiếm địa vị chủ yếu xứng đáng với nó. Trí thông minh bẩm sinh và sự sáng suốt của người nông dân Nga sẽ đẩy anh ta lên tất cả các bực cơ cấu tổ chức quốc gia, anh ta sẽ không chỉ thừa hành, mà còn cả ra lệnh... - Datunaixcaya bay bổng, tung lên tột đỉnh vương quốc thần thoại của mụ. Cánh mugích cũng như cánh đàn bà, vừa mới đó tẹo nữa thì òa khóc vì những lời lẽ của mụ về sự dũng cảm và can trường của binh lính, bắt đầu nhìn mụ với con mắt ngờ vực. Nhưng mụ không nhận ra điều đó. Mụ cứ nói thao thao bất tuyệt, nhưng đột nhiên vang lên giọng nói của cụ bà Mamica:

- Nhưng dù sao đi nữa, thưa tiểu thư, thế chúng tôi hiện tại làm thế nào để qua được cái túng thiếu khổ sở này? Vợ lính góa bụa nhiều, trẻ con mồ côi càng nhiều hơn, ngoài ruộng mùa màng thất bát...

- Thế đó! Vả lại làng xóm lấy đâu ra sức lực nữa để mà tạo ra cuộc sống như thế kia? - bác Lukianốp hỏi.

Cả cánh mugích, cả cánh đàn bà đều trở nên náo động: họ trò chuyện, đổi chỗ, tiếng cười đâu đó bật lên. Tuy nhiên đôi mắt chăm chú của Kachia nhận thấy một điều khác nữa: cũng có kẻ cố dẹp sự ồn ào này đi, nhìn mụ Datunaixcaya với lòng kính trọng rõ ràng, muốn tin vào cuộc sống tuyệt diệu, mà mụ tiểu thư này đang hót.

- Các ông mugích, sẽ chứ! Để cho tiểu thư nói. Ít ra thì cũng được sống cho ra người dù là trong truyện cổ tích đi nữa! - một giọng đàn bà cất lên.

Còn mụ Datunaixcaya đứng im lặng, ném cho ông Philimôn cái nhìn sốt ruột: thế nào, ông thôn trưởng, sao ông đứng mà nhìn, sao không làm cho công xã của ông trở lại trật tự đi? Mụ ta phật ý và chạm tự ái... Cái cổ đỏ lên, mặt nổi lên những vệt ửng hồng, ngón tay mân mê giật giật sợi giây ở cái kính kẹp mũi. Trong đôi mắt nhanh nhẹn cháy lên những đốm lửa độc ác.

Ông Philimôn nhận thấy là tiểu thư thành phố không hài lòng. Ông ta đấm xuống mặt bàn và gào lên:

- Chính thế, như vậy là, các người im đi để mà nghe!

Mụ Datunaixcaya nói tiếp. Hồ như không hề có cụ bà Mamica và bác Lukianốp với những câu hỏi đáng lo ngại của họ. Mụ lại bay bổng lên trời xanh. Rõ là mụ không thích lang thang dưới trái đất tội lỗi này. Bằng những lời lẽ thuộc lòng, có lẽ đã nhiều lần nhắc đi nhắc lại ở các cuộc hội họp như thế này, mụ vẽ ra cảnh tượng điền viên của công xã nông dân.

Và Kachia lại nhận thấy rằng lời lẽ của mụ về tình huynh đệ của tất cả nông dân, về sự bình đẳng người nọ đối với người kia và đối với xã hội làm nhiều người mờ mắt. Kachia nhìn thấy cái bóng của sự yên lòng che phủ bộ mặt của cả những người mugích lẫn cánh đàn bà. Vừa mới bị kích thích bởi những câu hỏi của cụ bà Mamica và bác Lukianốp, họ thật sự trở thành những người khác hẳn. Kachia nhận thấy ở họ cái gì đó nhẫn nhục, nhút nhát. Tựa hồ như đây không còn là buổi họp làng, ở đó đặt ra một cách dứt khoát các vấn đề gay gắt của cuộc sống nông dân, mà là nơi cầu nguyện. «Thủ đoạn mới thật đê tiện làm sao!» Đáng ra phải phơi bày những ung nhọt của thời thế ra, thôi thúc con người vươn lên sống khác, đề ra lối thoát cách mạng để ra khỏi ngõ cụt, thì mụ ta lại tung cho nông dân những ảo tưởng, dẹp hết ý chí và nghị lực của họ. Không, không thể để như thế này được! Nông dân không thể ở đây ra về với mớ chuyện nhảm nhí theo kiểu của Đảng cách mạng xã hội chủ nghĩa và Đảng dân chủ lập hiến trong đầu được», - Kachia suy nghĩ, cảm thấy mỗi lúc nghe mụ Datunaixcaya một nặng nề thêm. «Phải bỏ đi thôi, mau chóng bỏ đi thôi, để khỏi lao vào ẩu đả với mụ», - trong đầu Kachia thoáng lên ý nghĩ ấy và cô ngồi không yên ở đầu chiếc ghế dài.

Nhưng không chỉ có Kachia mới thấy không chịu nổi lời lẽ của mụ Datunaixcaya. Ngồi trước cô là anh Timôphây Tsernốp và Masa, và cô nghe thấy hai người bực bội, thì thào.

- Kachia, không lẽ chúng mình bỏ đi, không nói năng gì?! Cậu nghe xem bà ta nói về những người nghèo kìa? Những đứa lười, những kẻ vụng về. Bà ta hứa hẹn thiên đường. - Masa quay lại, và Kachia thấy là mặt cô ta bừng bừng nổi giận.

- Quân chó má! - Timôphây bày tỏ ý kiến mình một cách ngắn gọn và gay gắt rồi khua nạng.

Còn Kachia thì đầu óc như bốc lửa. Làm gì đây? Làm gì đây? Trước mặt cô là kẻ thù. Không quan trọng là Datunaixcaya thỉnh thoảng nhắc đến những từ «tự do», «cách mạng», «xã hội chủ nghĩa hóa», mụ vẫn xa lạ vô cùng đối với những thống khổ thực sự của nông dân, đối với các quyền lợi của họ. Trong tâm trí cô thoáng hiện lại tất cả những gì cô đã thấy được ở chỗ Dina, biết được qua chị ấy. Cô nhớ đến những suy tư của bác Lukianốp với cái kết luận dứt khoát của bác: làng xóm không còn sức lực đứng dậy. Chỉ có những biến đổi mới cứu vãn được nông dân. Còn cuộc họp làng hôm nay? Chẳng lẽ nó không cho thấy rằng ở nông thôn đang diễn ra một cuộc đấu tranh ác liệt? Bọn giàu có hình dung ra tình huynh đệ của bà con nông dân một cách khác. Chúng không từ bỏ các vị trí của mình, không từ bỏ việc bóc lột người nghèo. Nhưng mụ Datunaixcaya miêu tả tình cảnh ở ngoài mặt trận ra sao kia? Binh lính xông vào chiến đấu, họ chỉ nghĩ đưa chiến tranh cho đến thắng lợi cuối cùng! Chẳng lẽ như thế được ư?! Láo, không đúng sự thật, chỉ vì những mục đích chính trị độc ác, phản dân.

Trong dòng các luận cứ của mụ Datunaixcaya, đã cảm thấy rằng mụ đang tìm các câu kết thúc. Bản thân mụ cũng đã mệt mỏi, mà người nghe thì nóng lòng chờ đợi. Còn Kachia vẫn chưa quyết định được nên thế nào. Ai sẽ phản công mụ Datunaixcaya, ai sẽ khôi phục lại sự thật bị bóp méo trong mắt nhìn của những người nông dân này, Kachia cân nhắc trong đầu: Masa dù có phẫn nộ về lời lẽ của Datunaixcaya, nhưng không thể bác lại mụ. Cái ba lô chính trị của cô mang theo còn quá bé nhỏ và còn chưa có kinh nghiệm. Timôphây - anh ấy có kinh nghiệm, kinh nghiệm cuộc sống... Mặt trận, các trận chiến đấu, hai lần bị thương, nhưng Kachia cũng tin rằng Timôphây không đưa ra được các chứng minh. Chắc chắn hơn cả là anh có thể thóa mạ mụ Datunaixcaya bằng một từ gay gắt gì đó, nhưng chẳng lẽ cái đó có thể thuyết phục ai đó hay chăng? «Mình đành phải... Chính mình đành phải phát biểu», - Kachia quyết định. Cô nhớ tới những điều dặn dò của các đồng chí ở Pêtrôgrát khi tiễn đưa cô, những điều dặn dò của Naximôvích bảo cô phải thận trọng, hết sức thận trọng... Nhưng bởi vì không ai trong số các đồng chí ấy bấy giờ đã biết được rằng có một lúc cô lại phải mặt đối mặt với địch thủ... Và dù bất cứ ai trong số ấy ở địa vị cô, chẳng lẽ gặp trường hợp như thế này lại không lợi dụng để giải thích cho nông dân về chính sách của Đảng bônsêvích? Đúng, đúng, tất nhiên là như vậy rồi. Cả anh của cô, cả Ivan Akimốp, cả Naximôvích hẳn đều xông ngay vào trận chiến đấu. Tất nhiên, cô mạo hiểm... Mạo hiểm về tự do của chính mình... Nhưng mà như vậy đã sao nào! Tiền và hộ chiếu của Akimốp, Naximôvích giữ... Nếu Ivan Akimốp cuối cùng vẫn xuất hiện, anh ấy sẽ chẳng bị mắc lại ở Tômxcơ. Kể ra thì cuộc gặp gỡ của hai người lại phải kéo dài thêm... Buồn, ôi, thật là buồn! Những lời lẽ đang nằm sâu kín trong tâm hồn cô sẽ còn nằm đó không được thổ lộ ra với Ivan Akimốp... Không sao, không sao. Những ngày của bao niềm vui của cô sẽ tới sau, còn bây giờ không phải lúc nghĩ tới chuyện đó, bây giờ hạnh phúc của cô là ở trong đấu tranh...

Nhưng không phải là tính phút nữa mà tính giây cô cũng không còn để suy nghĩ. Mụ Datunaixcaya nói hết câu cuối cùng, lấy khăn tay lau mặt đổ mồ hôi, hài lòng về mình, ngồi xuống chiếc ghế đẩu mà gã thư lại đưa ra mời mụ. Thế là ông thôn trưởng liền à lên tiếng theo thói quen:

- Cái đó, nghĩa là, nó, như vậy là nó, các vị mugích, mọi chuyện đều sáng tỏ. Chúng ta, chính thế, tất cả như một...

6

Đến đây Kachia đứng lên. Tất cả mọi ngờ vực đều gạt hết: sự lựa chọn đã dứt khoát.

- Thưa bà con nông dân! Ông thôn trưởng vừa bảo «Mọi chuyện đều sáng tỏ». Không, hoàn toàn không sáng tỏ! Tình trạng ngoài mặt trận, cũng như ở hậu phương hoàn toàn khác hẳn những điều được bà Datunaixcaya trình bày cho chúng ta ở đây. Mọi chuyện thực tế đều không phải như vậy. Và con đường mà quý bà này vạch ra cho chúng ta đi tới tương lai, - đó là con đường giả dối. Nó sẽ chỉ dẫn tới những đau khổ và tang thương mới, tới việc nghèo nàn hóa hàng ngàn và hàng triệu người nông dân.

Thật là tốt, thật là tuyệt là giọng nói của Kachia thánh thót, êm ái như vậy. Nó lan êm ái khắp căn nhà lớn của chị vợ lính góa bụa Nêliđa Lưtscôva và dường như chinh phục tất cả mọi người. Những người mugích cũng như cánh đàn bà ngồi ngây ra như trời trồng, sợ bỏ qua mất dù một lời của cô. Những người vội vã bỏ ra cửa, dừng ngay lại và đứng ngây ra mê mải vì nỗi thèm khát biết ra sự thật về cuộc sống. Bây giờ có đẩy họ cũng không bỏ ra về.

Mụ Datunaixcaya không ngờ một đòn giáng ác liệt và chính xác như thế. Mụ bị một cú sốc. Mụ không động đậy được tay lẫn chân. Đôi môi nhợt nhạt đi của mụ mấp máy, nhưng không nói ra lời.

- Tôi từ Pêtrôgrát mới đến đây được một tuần. Công nhân Pêtrôgrát và đảng của những người bônsêvích nhìn thấy lối thoát của nước Nga ở chỗ khác - ở cách mạng. Tình thế ở ngoài mặt trận là tuyệt vọng, binh lính mệt mỏi, họ đã rã rời. Càng ngày đối với họ càng rõ ràng thêm là chiến tranh không mang lại cho nhân dân Nga một lối thoát nào ra khỏi sự bần cùng hàng bao thế kỷ. Đã gần đến lúc khi vũ khí sẽ quay lại chống Sa hoàng và bọn tư bản – những kẻ có tội thực sự trong việc nhân dân phải chịu những đau thương chưa từng có.

Còn ở hậu phương đang diễn ra cái gì? Ở các thành phố là thảm họa. Công nhân đã kiệt quệ đến cùng cực vì chiến tranh và lao động quá sức, vì đói. Ở nông thôn đang diễn ra cái gì? Chính các bác biết đấy. Sa sút, đổ nát. Cuộc chiến tranh đã ngốn hàng triệu sinh mạng con người, và kêu gọi đưa chiến tranh đến thắng lợi cuối cùng là kéo theo biết bao hy sinh mới. Mà chẳng lẽ chúng ta còn ít những người vợ lính góa bụa và trẻ mồ côi, mà cứ thế này thôi cũng đếm không xuể?! Trước mặt chúng ta là vực thẳm. Và lối thoát của chúng ta chỉ có một: công nhân, binh lính, nông dân phải lật đổ những kẻ cầm quyền điên loạn của mình đi, nắm lấy chính quyền vào tay mình, lập tức ký hòa ước, trao ruộng đất cho nông dân, nhà máy và công xưởng cho công nhân...

Bà Datunaixcaya vừa rồi đã trổ tài mẫn cán vì hạnh phúc của nhân dân lao động thống nhất. Bài hát cổ rồi, cũ kỹ rồi! Chúng ta không có nhân dân thống nhất! Có những người giàu và kẻ nghèo. Người giàu ít, kẻ nghèo thì hàng triệu hàng triệu. Quyền lợi của những kẻ giàu không bao giờ phù hợp với quyền lợi của người nghèo. Người giàu bao giờ cũng cố bắt người nghèo phục tùng mình. Ở cuộc họp làng của các bác hôm nay...

Và đột ngột, át cả tiếng của Kachia vang lên một tiếng rít rồ dại, inh tai váng óc đến mức cửa kính cũng rung lên. Mụ Datunaixcaya rít lên với một nỗi tuyệt vọng đến mức như người ta lột sống da mụ không bằng. Nhìn mụ thật kinh khủng: mụ đỏ lòm máu, tự lấy móng tay cào mặt, chân giậm điên khùng, mái tóc chải ba tầng xõa xuống, và lưng mụ thõng thọi cái đuôi xam độn dính vào đầu. Kachia không thể nói thêm một từ nào nữa, lẩn vào sau lưng Masa.

- Các bà ơi! Bà ta bị động kinh! - át cả tiếng rít của mụ Datunaixcaya, vang lên một tiếng đàn bà hoảng hốt.

Lúc ấy mọi người lao ra khỏi nhà. Kachia cùng Masa cũng vội vàng ra cửa.

- Không phải bị động kinh đâu, mà là sự thật không vừa lòng bà ta.

- Hót sao mà hay thế, nhưng hóa ra - chẳng tích sự gì.

- Cứ cho bà ta chui vào cái bộ da của chúng ta lấy độ một hai tuần, hẳn bà ta đã ca khác hẳn.

- Cái cô gái ấy thế chứ! Bảo vệ sự thật vững lắm! Từ chính Pêtrôgrát đến đấy, thấy không, - người ta trò chuyện với nhau, xuống các bực thang và tràn ra đầy cái sân của chị quả phụ Nêliđa Lưtscôva mọc đầy rau tân lê và phủ một lớp tuyết nữa.

Chỉ đến lúc này Kachia mới tỉnh táo đánh giá hết sự việc xảy ra: tiết mục của mụ Datunaixcaya không trôi chảy. Sự dối trá mụ định dùng để bao phủ cuộc họp làng, bị xé toang. Đàn ông đàn bà trong làng đã được nghe điều sự thật bônsêvích về cuộc sống. Cái việc cô mới chỉ nói được có ít lời, việc cô chưa thể hiện được tất cả các suy nghĩ của mình cũng chẳng sao. Điều chính đã nói được. Trạng thái xúc động mà Kachia trải qua từ những phút đầu tiên khi mụ Datunaixcaya xuất hiện, đến bây giờ, trong giây phút này, trở thành niềm vui sướng, cảm xúc hoàn thành nghĩa vụ. Có gì đâu, cô đã hành động như bất cứ một người bônsêvích nào khác ở vào địa vị cô hẳn cũng đã hành động như vậy. Không lẩn tránh phải đụng độ, không còn nấp kín. Và cảm giác hài lòng này đã gạt bỏ sạch mọi cái khác. Kachia nắm lấy tay Masa, và hai người, bỏ đám đông vẫn còn chưa giải tán, nhẹ nhàng và nhanh chóng rảo bước trên đường làng.

7

Kachia và Masa đã rẽ khỏi đường ngõ chính của làng Lukianốpca, đi vào ngõ hẻm, khi Timôphây Tsernốp đuổi kịp họ. Anh đi xe trượt tuyết. Ngồi trên đống cỏ khô, anh điều khiển ngựa bằng một tay, còn tay kia phải giữ đôi nạng.

Khi xe đã đi song song với hai cô gái, Timôphây kéo căng giây cương ngựa và giữ ngựa lại.

- Lên đây các cô, nhanh lên! Họ đang cắt cử những người làm chứng đi tìm Kachia. Bác Xtêpan đang cãi vã với tay quản cảnh sát và thôn trưởng.

«Thế đấy, có lẽ là tự do của mình hết rồi», - Kachia suy nghĩ, cảm thấy tim đập mạnh hơn và máu bốc lên mặt. Masa ngồi sà ngay xuống lòng xe trượt, Kachia ngồi xuống bên cạnh.

- Cậu nhớ nhé, Masa, cậu không liên can gì hết. Một mình mình chịu trách nhiệm mọi chuyện, - Kachia thì thào, ôm lấy Masa và tỏ vẻ như xin lỗi bạn vì cô mang lại sự lo lắng cho người bạn gái.

- Sao lại thế, Kachia! Cậu nghĩ là mình sợ ư? Không mảy may gì hết!

Nghe thấy câu chuyện của hai cô, Timôphây nói để hai cô yên lòng:

- Bác Xtêpan bảo phải đưa cô Kachia vào ẩn tạm trong nhà hong lúa của chúng ta cho đến tối, còn Masa phải ở nhà. Nếu như những người làm chứng với tay quản có đến, phải khẳng định một điều: không hay biết ai hết... Cô gái vãng lai kia, chắc là trong số dân chạy loạn. Trên đường đi cô ta bám lấy em, Masa. Cô ta đi đâu đó đến các làng bên kia sông. Cô ta xin ngủ trọ đêm, ở lại thêm một ngày vì mệt... Cô ta là ai, em không hay biết gì hết...

- Bố mới cừ gớm! Nghĩ ra thế nữa! - Masa thốt lên, giọng pha chút trách móc. - Nhưng chính tay quản đã thấy Kachia trong tối vui... Không, không nói nhăng nói quậy với họ được.

- Nhưng thấy thì có nghĩa lý gì?! Không ai - cả em, cả Kachia, cả anh, khi đấy là người điều khiển tối vui, - đều không tuyên bố Kachia là bạn em...

Trong lúc Timôphây và Masa tranh cãi, Kachia tự cân nhắc xem cô nên xử sự ra sao. Tất nhiên - tự nộp mình vào tay cảnh sát không đấu tranh là cái việc chẳng khó khăn gì, nhưng cô cũng không có quyền làm cho gia đình bác Lukianốp bị tình nghi. Ý chừng, Naximôvích đặc biệt coi trọng căn hộ của bác Lukianốp ở Tômxcơ. Nếu có điều gì ngờ vực rơi vào Masa thì phải lập tức rời khỏi căn hộ ấy ở Tômxcơ. Khó lòng mà Naximôvích lại cám ơn Kachia về việc đó. Theo chừng mực cô hiểu biết ở đây, Naximôvích có nhiều mối quan tâm: Xtêpan, Đunhia, Masa. Kachia nhớ lại buổi tối mù mịt xấu trời ấy, khi người đánh xe đưa họ đến với con cái bác Lukianốp. Naximôvích từ căn hộ trở về với những bọc gì đó cầm tay. Không, không, cần phải làm mọi cái để sao Masa không bị nghi ngờ gì, cả ngôi nhà này ở Lukianốpca cũng cần phải làm sao tránh được đòn: nếu ở đây mà bị khám xét, giấy tờ của giáo sư Likhatsiốp nhất định bị để ý. Cảnh sát sẽ tịch thu mang đi, mà cái việc đó sẽ chẳng đem lại gì tốt đẹp. Hoặc giả chúng sẽ thả giấy tờ ấy vào lò để nhóm bếp, nếu không phát hiện ra trong đó có nội dung cách mạng, hoặc đưa cho các chủ quán làm giấy gói cá muối... Còn nếu thậm chí có gửi về Pêtrôgrát, thì may mắn nhất là chúng đút giấy tờ đó vào lưu trữ của sở cảnh sát nào đó, và những giấy tờ này sẽ không được ai nhìn thấy trong một thời gian dài, có thể là mãi mãi cũng nên.

Thế đấy, tóm lại, kết quả là thế này: vào giờ này tốt hơn hết cô nên ở một mình và dù thế nào đi nữa, không nên ở nhà bác Lukianốp.

Còn có một lối thoát nữa: trong lúc ở đấy lão thôn trưởng cùng với tên quản cảnh sát đang còn bàn bạc cân nhắc về số phận của cô, cô phải lánh sang phía khác, bằng ngõ hẻm, bỏ qua nhà bác Lukianốp, đi ra khỏi làng - và chuồn. Các bác không thấy tôi, tôi không biết các bác! Nhưng phương án này, Kachia thấy hoàn toàn không chấp nhận được. Masa Lukianôva khó mà thoát được. Bọn chúng sẽ thẩm vấn cô ấy, nhà bác Lukianốp dứt khoát sẽ bị khám xét, và kết quả cũng vẫn là thế: giấy tờ của giáo sư Likhatsiốp sẽ rơi vào tay cảnh sát. «Không, không! Tốt hơn là làm thế nào có một mình và ở cách xa nhà bác Lukianốp», - Kachia tự bảo mình.

- Thế này nhé, Masa thân yêu: cậu ở lại với Timôphây, còn mình sẽ trở lại đấy, trở lại làng, - Kachia nói nhanh, vẻ bình tĩnh, tỏ rõ hết sức bình tĩnh, đưa mắt liếc nhìn về ngõ xóm mà gã quản cảnh sát và lão thôn trưởng cùng những người làm chứng có thể sắp xuất hiện từ góc ngoặt đằng kia.

- Cậu sao vậy, Kachia, còn tỉnh hay mê rồi thế?! Không lẽ bây giờ cậu có thể đi về đấy? - tròn mắt vì ngạc nhiên và hai tay vung rộng, Masa thốt lên.

- Không thể nào đi được! Bất cứ thế nào cũng không được, Kachia! - cả Timôphây cũng phản đối, khua đôi nạng của mình. - Cứ để tôi đưa ngay chị đến nhà hong thóc.

- Tôi sẽ làm như đã quyết định, - Kachia nói một cách kiên quyết. - Nếu như chúng tra hỏi các bạn, không có tôi các bạn dễ thoái thác hơn. Đấy là người chạy loạn tự đến đây, có thế thôi... - Kachia khéo léo cong người xuống, vịn vào đầu xe trượt, nhảy xuống đường.

- Cậu điên rồi! Cô ta mất trí thật rồi! - Masa muốn nhảy xuống khỏi xe trượt theo Kachia, nhưng Kachia vung tay lên và như thể ngăn Masa lại, nói:

- Mình xin cậu!

Điều ấy được nói ra chân thành đến mức Masa trở lại chỗ ngồi, còn Timôphây giật giây cương, thúc ngựa.

- Để mặc chị ấy Masa. Chị ấy có suy tính của mình.

Khi cỗ xe trượt nghiến rít lên vì con ngựa chuyển sang chạy nước kiệu, Kachia ngoái nhìn lại. Cô ghi nhớ suốt đời gương mặt của Masa. Đôi mắt bồ câu ấy long lanh lên vì nước mắt, cặp môi mọng đỏ thắm méo xệch đi và run run, và toàn bộ thân hình cô trong tấm áo lông, giày lông, và chiếc khăn chéo, còng xuống vì đau đớn. «Cô bé lạ kỳ chưa, cứ như thể tiễn đưa mình đến chỗ chết không bằng!» - Kachia mỉm cười nghĩ bụng, cảm thấy vui vì cô đã làm theo được ý mình, vì khoảng cách giữa họ nhiều thêm dần mỗi phút và bây giờ dù có chuyện gì xảy ra đi nữa, cô sẽ một mình chịu trách nhiệm hết.

Kachia ra khỏi ngõ, đến đường lớn của làng Lukianốpca và chậm bước lại. Đôi chỗ bên cạnh các ngôi nhà, những người đàn ông đang đứng túm tụm những khóm nhỏ và từ tốn chuyện trò về điều gì đó. «Họ bàn luận về cuộc họp làng». - Kachia đoán. Cô không lầm trong các phỏng đoán của mình. Đi gần đến nhóm mugích ở gần nhất, cô nhận thấy là, những người ấy quay cả về phía cô, đến khi cô đi ngang chỗ họ, họ bỏ cả mũ và trân trọng cúi chào. Kachia cúi chào lại những người mugích và đi tiếp.

Cô tưởng rằng ở nhóm mugích thứ hai cũng xảy ra chuyện tương tự. Nhưng cô đã nhầm. Nhìn thấy cô, những người mugích vội vã tản đi và khi cô đi ngang cái giếng, chỗ họ vừa đứng, ở đấy đã không còn ai. «Họ cho là như vậy sẽ đỡ nguy hiểm hơn». - Kachia cười thầm.

Cô không kịp đi đến nhóm mugích thứ ba. Từ căn nhà của chị quả phụ Nêliđa người ta đổ ra. Không khó khăn gì Kachia cũng nhận ra họ: lão thôn trưởng, tên quản cảnh sát mặc áo capốt, đội mũ lính, hai người đàn ông không quen mặc áo lông lửng và cách xa một chút là bác Lukianốp mặc áo vét bằng da. «Thế còn mụ theo Đảng xã hội chủ nghĩa cách mạng và ngả theo Đảng dân chủ lập hiến kia đâu rồi? Mụ là không chịu để xổng mình đâu», - Kachia suy nghĩ. Và cô vừa nghĩ đến mụ Datunaixcaya một cái. ngay tức khắc trên tuyết trắng hiện ra cái vệt đen đậm. Mụ Datunaixcaya chậm chạp lần đi, chống chiếc gậy. Theo sau mụ, khúm núm cúi đầu, gã thư lại Igơnát Igơnatôvích không phải bước đi, mà nói cho chính xác là bơi đi. «Thì đã sao nào, một lần nữa chúng ta đấu kiếm, thưa bà Datunaixcaya. Quan trọng là sao có nhiều người chứng kiến», - Kachia nghĩ bụng một cách tinh nghịch.

Và cô lại nhầm. Có lẽ nhận ra cô, mụ Datunaixcaya rảo bước, kéo sau gã thư lại, và lát sau mụ ta khuất sau ngôi nhà thờ. «Sau trận húc nhau nặng nhọc, mụ vội tìm về cha để đánh chén», - Kachia cười khẩy, cảm thấy vui và thật sự không mảy may sợ hãi trước chuyện sẽ xảy đến.

Mỗi phút, khoảng cách giữa Kachia và những người đàn ông thêm một rút ngắn. Giờ đây chỉ còn độ ba mươi - bốn mươi bước chân nữa là tới chỗ họ, Kachia nhìn thấy bộ mặt lo lắng của bác Xtêpan Lukianốp. «Không lẽ bác ấy khai mình ra?», - một ý nghĩ lo lắng hiện lên. Kachia nhìn kỹ mặt bác Lukianốp. Nét mặt bình thản, như mọi khi, thậm chí nghiêm khắc, nhưng trong đôi mắt của bác cô không nhận thấy một thoáng gợn nào của sự trách móc. Tên quản bước đi, thở hồng hộc. Lão thôn trưởng quay đầu phía này, lại sang phía kia. Cánh mugích vẻ càu cạu, cố giấu mặt đi.

- À, tiểu thư đây rồi! Cứ đi như không, tỉnh bơ phớt lờ tất cả - chắn đường Kachia, gã quản Phêôphan Parôcôpurốp lên tiếng.

- Như vậy là, chính thế, xin cô dừng bước cho, - lão thôn trưởng làu bàu.

Những người mugích lập tức đứng lánh sang bên cạnh, cho biết họ không dính dáng gì ở đây, chẳng qua là họ bị bắt buộc.

Cả bác Xtêpan Lukianốp cũng nhập bọn với họ.

- Tại sao tôi lại phải dừng lại nhỉ? Tôi đi đến chỗ chị tôi ở xã Taegiơnô - Cliutsepxcaya.. Tôi là người chạy loạn. Sao, các ông lệnh cho tôi phải chết đói hay sao? Tôi đã hai tuần đi đường rồi chứ không ít... - Kachia nói một thôi mọi chuyện đó một cách nóng nẩy và bằng một giọng mà bất cứ lúc nào cũng có thể chuyển thành tiếng kêu gào.

- Chính thế, như vậy là, chuyện gây loạn, - lão thôn trưởng nói và quay sang gã quản: - Quý ông Phêôphan, xin ngài công bố cho.

- Tôi phải bắt giữ cô, cô tiểu thư! Ngày mai buộc phải chở cô ra thành phố. Ở đấy các quan thượng cấp sẽ đích thân thẩm vấn cô, - gã quản tuyên bố và lùi lại nửa bước, chắn đường Kachia quay lại.

- Các ông lưu ý cho là người ta sẽ xử lý nghiêm khắc các ông vì sự lộng hành này. - Kachia đầu tiên quay về phía gã quản, rồi đến lão thôn trưởng, đôi mắt căm tức nhìn chúng. - Còn bác, xin cảm ơn bác cho cháu nghỉ đêm, nương nhờ, - bằng một giọng hoàn toàn khác hẳn Kachia nói và nhìn hơi lâu bác Lukianốp.

- Ơn với huệ gì. Có gì đáng kể. Tôi sống ở đầu làng, khách đi đường ngủ lại luôn. Ấy vậy mà ông Phêôphan lại nghĩ là cô có họ hàng với chúng tôi. Thấy không, ông ấy định khám nhà kia đấy.

Kachia hiểu là điều đó nói chỉ riêng cho cô, vì thế cô lại đưa mắt nhìn bác Lukianốp, trong đôi mắt cô lại sáng lên ánh hàm ơn. Gã quản hầm hè, đưa mắt nhìn lão thôn trưởng.

- Nếu như vậy thì, Xtêpan, anh được tự do. Còn cái chuyện anh chửi bới thì tôi sẽ còn hỏi đến anh. Nhà anh còn biết Phêôphan Parôcôpưtốp này là người thế nào. - Gã quản vung nắm đấm hăm dọa.

- Thôi đi, đừng có mà dọa tôi... Tôi cũng chẳng chịu im với ông. Tôi cũng sẽ hại ông không kém. Có thể ông đã quên đôi điều rồi chăng? Để tôi nhắc cho...

Bác Lukianốp không cảm thấy một chút gì rụt dè trước gã quản, và Kachia cảm thấy rằng, lúc này bác khiêu khích thế vô ích. Giá bác cứ bỏ đi mau cho, kẻo gã quản lại nghĩ lại chuyện khám xét nhà bác. Nhưng bác Xtêpan không hiểu sao không vội bỏ đi. Có lẽ, bác muốn biết những kẻ đại diện chính quyền xử sự tiếp với Kachia thế nào.

- Bây giờ thì tiểu thư đi cho. Từ giờ cho đến sáng cô phải ngồi ở nhà nuôi gia súc của tôi, - gã quản nói, vẻ sảng khoái nhưng dù sao cũng hơi e sợ. «Đối với bà lớn béo mập thì có hề gì? Bà ta bày vẽ ra, thúc bách, vẫy đuôi chuồn - và không còn dấu vết gì nữa. Còn ở đây thì mình phải chịu trách nhiệm về cô gái này. Lạy Chúa, cũng may mà gặp cô ta ở ngoài đường này, chứ chẳng nên gây chuyện với Lukianốp», - gã quản thầm nghĩ.

- Xin từ biệt các bác, - Kachia gật đầu chào những người mugích nhân chứng, cố một lần nữa đưa mắt nhìn bác Lukianốp.

- Chúc cô mạnh giỏi, - một người trong đám mugích nói, cảm thấy nhẹ lòng vì cái trách nhiệm không quen thuộc và bội bạc của người làm nhân chứng đã tuột khỏi vai bác ta.

- Đi lên, cô gái, đi về cái nhà có những khung viền cửa màu xanh đằng kia kìa, - gã quản nói, đưa tay chỉ đến chỗ cần đi.

Kachia bước đi hai ba bước, ngoái nhìn lại. Bác Lukianốp đứng cùng với những người mugích nhân chứng, họ nhìn theo cô. Cách xa họ một chút ít, lão thôn trưởng đứng đổi chân nọ sang chân kia.

Chương sáu

1

Gã quản đưa Kachia vào một căn nhà rộng rãi ở góc sân. Trước đây chính gã đã sống trong căn nhà này, khi chưa dựng được ngôi nhà lớn. Bây giờ trong căn nhà này để chuồng gà. Khi cần thì nhốt bê, cừu non. Dưới sàn ngổn ngang các dụng cụ không cần dùng vào mùa đông rét: liềm, hái, cào, bánh xe ngựa.

Sau bếp lò có một cái giường rộng bằng gỗ trải rơm, phủ vải gai. Phía dưới ảnh tượng thánh là cái bàn bầy những nồi gang. Trong căn nhà ấm áp, sực mùi gia súc, mặc dù ngoài những con gà mái đang cục cục trong chuồng ra, không còn sinh vật nào nữa. Ngày trước căn nhà có hai cửa sổ. Bây giờ chỉ lờ mờ sáng một cái, cái thứ hai đã bị xếp đầy các đầu mẩu gỗ mới cắt, bịt chặt bằng mảnh ván.

- Đây, ở đây đây. Ăn uống tôi sẽ đưa đến, cần thiết tôi sẽ cho ra ngoài. - Gã quản đi ra cửa, nhưng thấy Kachia buồn rầu, gã nán lại, an ủi: - Không phải cô là người đầu tiên ngủ lại đây đâu. Đã có nhiều kẻ làm loạn ở đây rồi. Cô hiểu không nhỉ?

Kachia im lặng ngồi xuống giường, đưa mắt nhìn quanh, nhớ lại những lời dặn dò của anh trai: «Đừng tuyệt vọng, em Kachia bé bỏng, trong bất cứ hoàn cảnh nào. Hãy nghĩ ngay đến những ưu thế của mình so với các đồng chí khác, có thể ở trong các điều kiện tồi tệ hơn hàng trăm lần. Và điều chủ yếu là - đừng có làm cho ai thương hại mình. Đặc biệt không dễ dàng gì ở những phút đầu và giờ đầu sống trong giam hãm. Hãy đi lại trong phòng, chừng nào điều kiện cho phép, hãy bàn định to lên thành tiếng với chính mình».

Gã quản ra khỏi và tiếng khóa lách cách vang lên hồi lâu. Sau đó, không hiểu sao gã giậm dịch rất lâu trên những bậc tam cấp hiên nhà kêu cót két.

Khi tiếng bước của gã lặng đi và ở đâu đó xa xa kẹt lên tiếng cửa, Kachia hất bỏ chiếc áo lông của Đunhia, chắp tay ra sau lưng và đi đi lại lại trong căn nhà.

- Không, ở đây hoàn toàn không tồi, ấm áp, ánh sáng rọi qua cửa sổ vào, trên giường có trải rơm. Ngủ sẽ êm. - Cô nói se sẽ, mỗi lúc một thêm tin là lời khuyên của anh trai quả thực là hợp lý. Do tiếng nói của chính mình, do đi lại trong căn nhà mà cô cảm thấy dễ chịu hơn, bình tĩnh hơn, và cô tự mỉm cười mình, nghĩ bụng: «Dù sao đi nữa mình đã không làm lộ ngôi nhà của bác Lukianốp. Bây giờ thì không thể nào gắn mình với bác ấy được. Bị bắt ở giữa đường...»

Đứng ngoài mà nhìn thì cái việc chuyện trò một mình này có thể thấy buồn cười, nhưng Kachia tiếp tục bước đi trong căn nhà và suy tính:

«Còn cậu, Masa yêu thương, tốt hơn hết là cậu phải mau mau trở lại thành phố, ngộ nhỡ chính quyền lại chợt nhớ ra cậu. Mình hiểu là cậu chẳng muốn xa rời cái làng quê hương... Cha mẹ cậu ở đây, và điều chủ yếu nữa - là anh Timôphây, nhưng dù sao đi nữa cũng đừng có nấn ná, vội lên... Nhân thể, cũng báo cho ông Naximôvích biết về điều bất hạnh của mình».

Bản thân Kachia hẳn chẳng xác định được cô đi đi lại lại bao nhiêu thời gian, nhưng lúc ấy đã vang lên tiếng cọt kẹt của cái bậc tam cấp cửa hiên, tiếng khóa nghe lách cách, cánh cửa rít lên. Gã quản bước vào, choán tất cả không gian còn để trống trong căn nhà. Trong tay gã cầm một ổ bánh mì bột mạch đen và một cái bát to đầy xúp bắp cải chua nóng hổi. Chiếc thìa gỗ nổi lềnh bềnh trong bát xúp.

- Cô ra ngoài đi rồi vào ăn trưa, tiểu thư, - đặt bát xúp xuống bàn, gã quản nói.

Kachia ra khỏi nhà, trở về với đôi tay đỏ ửng, vừa được chà xát bằng nắm tuyết.

- Trong cái chậu rửa tay đã đổ đầy nước, - gã quản nói và tránh đường cho Kachia đi tới bên bàn.

- Cám ơn ông. - Kachia ngồi xuống chiếc ghế đẩu, bắt đầu ăn.

Gã quản không bỏ đi mà đợi cho cô ăn xong để dọn ngay bát đĩa.

- Dù sao đi nữa cũng xin ông cho biết vì sao mà ông lại bắt giữ tôi, ngài quản. Là người chạy loạn, tôi đã khốn khổ nhiều quá rồi. - Kachia quyết định lợi dụng sự có mặt của gã quản để dò thử xem tâm trạng gã ra sao.

- Làm loạn... Chẳng lẽ có thể nói cái chuyện như thế ở cuộc họp làng? Không có chuyện ấy tên mugích đã tức tối rồi. Chỉ cần thích một tí thôi là hẳn có thể đập tan hàng loạt âu bát, đến mức suốt cả năm cũng không gắn lại hết được. - Gã quản nói không có vẻ giận dữ và cũng không cau có, như trước đó mấy tiếng đồng hồ, không thở phì phò và trều đôi môi bị gió lạnh nứt nẻ ra.

- Tôi nào có nói gì tồi tệ đâu. Tôi nói cái điều mà tôi biết. Thế ông thì sao, chẳng lẽ ông không sống giữa mọi người? Không lẽ ông không biết rằng tất cả mọi người đang khổ sở? - Kachia nói những lời đó bằng một giọng bình tĩnh, theo dõi gã quản, đang đứng phân vân. - Hẳn là con trai ông cũng đang nuôi rận ở trong chiến hào không biết vì lẽ gì?

- Tôi có hai đứa: Xêmiôn là thằng cả, bị thương, vừa được về chơi cách đây ít lâu. Còn thằng Vaxili thì biệt tăm biệt tích. Đã được một năm rồi, mà không có tin tức gì về nó. - Giọng gã quản run run, gã cúi đầu và sụt sịt.

Kachia nuốt vội món xúp bắp cải, miếng vỏ bánh chưa nhai kỹ, rồi cất tiếng:

- Ngài quản, giá ông thả tôi ra có phải không. Xin ông nói xem tôi đã làm gì không tốt với ông? Đấy, ông khóc thương về đứa con trai, còn tôi thì bị chiến tranh tước đoạt mất cả cha, cả mẹ, cả anh trai. Với người chị thì gần ba năm rồi không thấy mặt nhau... Xin ông thả tôi ra, ông quản, xin ông đừng làm khổ con người tội nghiệp. - Kachia bịa ngay ra một tiểu sử mới cho mình.

Gã quản ngửng đầu lên, lấy ống tay áo capốt lau mặt, lau các đường nhăn quanh mũi:

- Tiểu thư... Bà ấy sẽ làm khổ tôi chứ. Đã hai lần bà ấy phái người đến để biết đích thực là chúng tôi đã bắt giữ cô hay chưa... Bản thân bà ta, cô thấy không, sẽ làm chứng về cô đấy. Có thể, cô thân mến, cô nhận lỗi với bà ấy chăng: chẳng hạn là thế này, thế kia, chẳng qua không nghĩ chín chắn... Nếu bà ấy có lời thì tôi khó gì cơ chứ? Cái khóa tôi chỉ trong một loáng tháo ngay.

Ấy, cái đó thì không! Kachia không đời nào lại đi mua tự do cho mình bằng cái giá như vậy, cho dù cô có bị đe dọa những hình phạt kinh khủng nhất đi nữa.

- Sao lại thế, Chúa phù hộ cho ông! - Kachia thốt lên. - Sao ông lại xui tôi làm một việc như vậy? Tôi chẳng đời nào lại đi quị lụy trước quân đê tiện ấy!

- Ấy, chính là như vậy, - gã quản nói một cách thông cảm và hơi cúi xuống chào Kachia. - Kỳ phùng địch thủ. Xin tạm biệt cho đến tối.

Gã bỏ đi, và Kachia lại đi đi lại lại trong căn nhà. Niềm hy vọng vào việc giải thoát phải gạt bỏ. Cô tự thấy buồn cười: cả câu chuyện vừa rồi với gã quản hóa ra chẳng đi đến đâu. Thì cô đã hiểu là cô chẳng có chút xíu cơ sở nào mà hy vọng về lòng khoan dung ở những con người ấy. Hoàn toàn thấy rõ sự việc sẽ diễn ra tiếp là: ngay sáng mai chúng sẽ chở cô ra thành phố. Ở đó cảnh sát sẽ chuyển cô sang sở hiến binh. Mà ở đấy thì cô nằm gọn trong tay chúng rồi. Tuy nhiên cô vẫn cần phải suy nghĩ xem mình nên xử sự thế nào. Trong khi anh Akimốp còn chưa ra được nước ngoài, cô sẽ bằng mọi cách kéo dài việc điều tra. Cô sẽ phải bác bỏ các bằng chứng, rồi sau nữa đưa chứng cớ làm cho sở hiến binh phải phân vân ngờ vực và bài bác. Dễ đến kéo dài vài tháng, mà có thể, vài năm... Có gì đáng kể, cái đó cô không sợ, cô biết rõ cô đã làm việc gì...

Kachia đi đã mệt. Hất cái áo lông của Đunhia xuống giường, cô gom rơm lại dưới đó, ngả người nằm và ngủ thiếp đi. Cô choàng tỉnh ra vì tiếng gió rít, và những tiếng đập vào tường nhà. Kachia đi đến bên cửa sổ đã bị băng bao phủ, lấy ngón tay xoa cho tan băng lấy một lỗ nhìn và ghé mắt nhìn xem ngoài trời ra sao. Bóng hoàng hôn đã dày đặc. Gió cuộn tuyết dựng lên thành cột, và những cột tuyết lồng lộn cuốn đi trên đường ngõ trống trải. «Bão tuyết! Mà bão tuyết thế nào kia chứ! Mù mịt như bưng. Có thể, cả ngày cũng lại phải ngồi ở đây, - Kachia rầu rĩ nghĩ bụng. - Mà cô cũng đi đâu mà vội kia chứ? Ngày mai hay ngày kia chúng chở cô ra tỉnh chẳng thế? Càng giữ lại lâu bao nhiêu càng tốt, - cô suy nghĩ thầm. - Rồi đấy, cả anh Ivan cũng lọt qua được Tômxcơ, lại cả Masa cũng sẽ về thành phố, sẽ báo mọi chuyện cho bác Naximôvích, và bác ấy ít ra sẽ tìm cách báo lại cho tổ chức».

Khi trời đã tối hẳn, gã quản đến. Lão mang đến một mẩu nến và cái bát lớn đựng thức ăn.

- Tiểu thư ạ, bão tuyết kinh khủng, đi không vững nữa, - gã nói.

Kachia đi ra sân, cái sân đã được che chắn đầy những cây sào và rơm rạ, nhưng mặc dù vậy, những luống bột tuyết vẫn lách qua các kẽ hàng rào thổi vào, và cái sân tối phủ đầy các vệt trắng. Kachia nghe ngóng gió. Gió rít lên, rú như chó sói, ầm ầm lật các mái nhà gỗ. Không, muốn nói gì đi nữa, chứ hoàn cảnh của cô không sánh được với hoàn cảnh của người nào trong giờ phút này bị áp giải bước đi trên quan lộ. Kachia vội đi vào nơi ấm áp. Gã quản đã châm nến và bày bữa ăn của Kachia ra bàn: khoai tây luộc, dưa chuột muối, một khoanh bánh mì và một ca nước.

- Ông quản, theo ông liệu ngày mai có thể đã đi được chưa? - Kachia hỏi.

- Đi làm sao kia chứ! Ít ra phải qua hai ngày nữa mới vượt đi được. Qua một đêm tuyết phủ lên đường hàng núi phải bằng tòa nhà hai tầng. Chẳng lẽ có thể đi xuyên qua ngay được? Phải để cho các đoàn xe tải đi dẹp đường đã...

Lần này gã quản tỏ vẻ nghiêm khắc hơn. Kachia thử hỏi gã xem gã đã làm phận sự này lâu chưa và cái gì bắt gã làm cái phận sự vất vả và bị nhân dân khinh ghét này, nhưng gã quản không tiếp chuyện.

- Thế mất đầu ngoài chiến trận hay hơn ư? Sống trên đời, tiểu thư ạ, đâu có phải dạo bước qua cánh đồng, - thở dài, gã nói và âm thầm lặng im.

Gã quản bỏ đi, hứa sáng sớm mai sẽ lại đến. Mẩu nến cháy hết và tắt ngấm. Trong căn nhà trở nên tối om. Chỉ có ô cửa sổ hiện lên một vệt sáng mờ. Gió chắc hẳn thổi càng mạnh hơn. Ngôi nhà rung lên vì những đợt gió, trên mái có cái gì đó đập lạch cạch và kêu lục cục.

Kachia không muốn ngủ, nhưng đi lại trong tối cũng không tiện. Cô đụng phải cái guồng kéo sợi dựng ở trong góc nhà.

Cái guồng đổ xuống chuồng gà. Những con gà mái xao xác, cất tiếng kêu ầm ĩ mãi không yên. Kachia đi nằm xuống giường. Vào trường hợp như thế này anh trai cũng đã có lời khuyên: «Em Kachia, em hãy nhớ lại một cuốn sách nào đó đã đọc rồi, hay là suy nghĩ về một điều gì đó hệ trọng. Điều quan trọng là đừng có tập trung vào những diễn biến nội tâm của chính bản thân mình».

Kachia có trí nhớ khá về thơ và cô thuộc nhiều thơ vô kể. Cái đầu cô nhớ ngay ra là những dòng trong bài thơ của Puskin: «Giông tố mịt mờ trời đất, gió lốc tuyết bụi quay tròn, khi gào lên như thú vật, khi khóc òa như trẻ con».

Bên ngoài tường nhà quả thực mỗi lúc một xuất hiện thêm nhiều âm thanh, giống như tiếng bầy sói rú, nhưng chỉ có điều kéo dài hơn, và buồn không chịu nổi, khơi gợi từ sâu kín tâm hồn một nỗi sầu da diết và lo âu không cắt nghĩa nổi. «Hẳn là, chính bản thân Puskin cũng đã nhiều lần từng phải nghe bão tuyết, một khi ông viết được những dòng thơ như thế», - Kachia nghĩ ngợi. Ý nghĩ của cô bay về Pêtrôgrát. Cô nhớ tới anh trai Alếchxanđrơ, anh ấy là người thuộc lòng nhiều thơ hiếm có. Anh nhớ từ chữ đầu tiên đến chữ cuối cùng của «Bôrix Gôđunốp», «Mtxưri», «Pôntava». Nhưng dù sao cô cũng muốn biết xem không hiểu anh Alếchxanđrơ hẳn đã nói gì về mọi chuyện xảy ra ở đây? Không hiểu sao Kachia có cảm giác rằng anh trai tán thành cách xử sự của cô. Bởi vì không phải một hai lần trong những lúc hai anh em cùng suy tư về cách mạng, về tương lai của nước Nga, anh đã nói với cô rằng người bônsêvích thực sự không thể bỏ qua bất cứ một cơ hội nhỏ nhất nào để có thể nói lên điều sự thật cho nhân dân thấy. «Việc thu phục quần chúng - Kachia ạ, đó là vấn đề của các vấn đề trong thời gian hiện nay», - anh ấy nói.

«Anh nói đúng, anh Piốt», - Kachia thở mạnh, gọi anh bằng cái tên hoạt động bí mật.

Nhưng Kachia không phỏng đoán mãi về chuyện anh Alếchxanđrơ hẳn đã nói gì về hành động của cô. Cô lại quay trở lại với Puskin. Trong số tất cả các tác phẩm của nhà thơ. Kachia đánh giá cao hơn cả là «Người kỵ sĩ đồng». Và giờ đây, bắt đầu se sẽ lên tiếng đọc, qua mấy phút cô đã say sưa với âm thanh kỳ diệu, với nhạc điệu nẩy lửa và sức mạnh toát ra từ mỗi từ của những vần thơ khi chúng được đọc lên.

Từ Puskin cô chuyển sang Lermôntốp, người mà cô rất yêu kính và về mặt nào đó cô còn đặt cao hơn cả nhà thơ đứng đầu của nước Nga. Sau đó là Chiutsép, Phét, Blốc... hiện lên trong ký ức của cô.

Kachia đọc thơ thỏa chí, đến phát mệt lên. Tuy nhiên thời gian chuyển dịch vẫn chậm dề dề, ngủ không muốn ngủ, bão tuyết không dịu đi, mà chỉ nghe có bão tuyết thì không hiểu sao sờ sợ thế nào ấy. Nhất thiết cần phải bằng cách gì đó làm cho mình lãng quên đi, cho đến lúc buồn ngủ. Nhưng không còn nhớ thêm thơ, không còn rung động và ngạc nhiên nữa, cái lưỡi đã mỏi rồi vì đọc thơ.

Và đến đây Kachia nhớ đến công việc có tính chất nghiên cứu của chính bản thân cô. Đối với chính mình, tự cô gọi công việc này là tổng quan xã hội nước Nga vào lúc năm chín trăm mười sáu sắp hết. Cô dự định nghiên cứu các giai cấp và các nhóm giai cấp của nước Nga, vạch ra chu tuyến của các đảng phái chính trị hiện tồn tại và phanh phui cơ chế quan hệ của các đảng phái ấy với xã hội. Cô đã thu thập được nhiều tài liệu, văn kiện, nhiều tập thống kê. Trong số những cuốn sách trình bày các mặt này mặt khác của thực tế nước Nga hiện tại có một số tập về các tỉnh lỵ. Với một giá hoàn toàn không đáng kể gì Kachia đã mua lại của một ông hàng sách cũ ở đại lộ Lichâynơi một cuốn sách khá dày với cái nhan đề «Tômxcơ». Bấy giờ, giở cuốn sách này, nghiền ngẫm phần tổng quan sự phát triển các nghề thủ công và công nghiệp của cái tỉnh rộng lớn này, Kachia không thể ngờ rằng số phận lại ném cô đến cái thành phố này, rồi sau đó bắt cô nhập vào cuộc sống của nông dân Xibiri.

Lúc này trong tiếng rú rít của gió, ngồi suy nghĩ về ý định của mình, Kachia cảm thấy rằng nếu như bao giờ đó cô có thể quay lại với công việc vừa bắt đầu, thì nhất định cô sẽ dùng đến các ấn tượng của mình trong thời gian ở Xibiri. Hàng loạt các luận điểm trong công trình của cô đòi hỏi phải nghiên cứu sâu hơn. Đặc biệt cần phải nghiên cứu một cách cơ bản các hình thức bóc lột. Trong những phác thảo đầu tiên của mình cô miêu tả khá đầy đủ các hình thức bóc lột hiển nhiên, trông thấy cụ thể.

Nhưng lịch sử cái làng Lukianốpca qua Dina kể lại cho nghe, cũng như lịch sử các quan hệ của nó với «ông chủ» làng này - Evơ Evơlampi Erơmilôvích - trong thời gian chiến tranh đã đẩy Kachia tới những suy nghĩ mới. Các hình thức bóc lột kín đáo tồn tại trong thực tế rộng hơn nhiều là cô đã hình dung ra, và tính chất quan hệ qua lại giữa kẻ đi nô dịch và người bị nô dịch thực sự ác liệt đến cực độ. Cần phải nắm được tài liệu thực tế mới. Chỉ có những chứng cớ thực tế mới có thể là cơ sở vững chắc cho các kết luận.

Chà, thật tiếc là trong tay cô không có bút chì và giấy! Mọi cái này cần phải ghi chép lại, để ý nghĩ khỏi bị quên đi.

Cái suy nghĩ về công trình nghiên cứu đang bỏ dở choán hết tâm trí Kachia. Cô ngẫm nghĩ, ngẫm nghĩ mãi... Kachia không đánh giá quá mức công việc của mình, nhưng cô cảm thấy sự việc bắt đầu một năm trước đây thật lý thú và cần thiết. Có thể, thậm chí cô sẽ in ra được công trình của mình ở đâu đó, còn nếu như chuyện đó sẽ không xẩy ra thì tất cả cái gì cô đã làm và sẽ làm, có ý nghĩa luyện tập trí óc, mài sắc quan điểm.

Cuối cùng Kachia thấm mệt vì suy tư, cô buồn ngủ. Và đến đây thì cô cảm thấy có ai đó gõ vào cửa sổ. Cô ngửng đầu lên, nghe ngóng. Gió vẫn rú rít như cũ, tuyết đập vào phía ngoài tường nhà, ống khói bếp kêu u u.

Kachia cúi đầu, nghĩ bụng: «Tai nghe nhầm. Trời đất thế này ai ra đường bây giờ?» Nhưng tiếng gõ lặp lại, và lần này mạnh, rõ ràng. Kachia bật dậy khỏi giường, đi đến bên cửa sổ. Qua cái khe hẹp còn chưa bị băng phủ, trong đêm tối, trong màn tuyết lồng lộn mịt mù, cô nhìn thấy hình dáng một người đang loay hoay phía ngoài bên cạnh cửa sổ. Cô nghe thấy tiếng đinh đóng gỗ bị bật ra kẹt kẹt, cô nín thở, mồ hôi lạnh đổ ra trên trán cô. «Ai thế? Ai thế mới được chứ?» - Kachia day dứt tự hỏi, cố nhìn thấu vào bóng đêm, vào tuyết, vào mặt kính cửa.

2

Tin về việc Kachia bị bắt, không phải do bố mà do anh Piốt Xcôbenkin mang về báo cho Masa. Khi bác Lukianốp lặng lẽ và xúc động vào nhà, Masa đã biết mọi chuyện. Tinh thần bải hoải, tụt đầu xuống vai, cô ngồi trong buồng con gái và thút thít khóc. Cô thấy thương Kachia, và cô thầm trách mình vì đã nhượng bộ và đưa cô bạn đến cuộc họp làng. Mặc dù bác Naximôvích không giao trách nhiệm cho Masa, bản thân cô cũng đã hiểu rất rõ rằng nhiệm vụ của cô là phải giữ gìn cho Kachia được an toàn. Cả bác Naximôvích, cả chính Kachia đều không lộ cho cô biết các chi tiết dẫn đến chuyến đi của Kachia từ Pêtrôgrát đến Tômxcơ, nhưng Masa đâu có phải con ngốc mà không tự đoán ra đôi điều. Một khi đã cử một người đi tới một nơi xa xăm thế này - có nghĩa là việc đó phải có lý do, vì những cái vớ vẩn người ta không cử đi một chặng đường xa như vậy. Masa có cảm giác rằng bây giờ mà gặp bác Naximôvích thì cô chẳng biết ăn nói thế nào để giải thích tại sao mọi chuyện vừa qua lại có thể xảy ra một cách đơn giản, đơn giản đến kinh ngạc như vậy. Hẳn là cô sẽ òa khóc, và có vậy thôi.

- Masa, trước đây con quả không biết gì về cô ấy hay con giấu? - bước sang phòng con gái, bác Lukianốp hỏi, ngoái nhìn lại sau xem bác gái Tachiana có vào phòng không.

- Con biết, bố ạ. Chị ấy không chịu nổi những lời giả dối, - nức nở bật lên khóc, Masa nói.

- Con sắp là cô dâu rồi, mà còn mau nước mắt thế ư, - ông bố trách nhẹ con gái và, im lặng một lát, cao giọng tiếp: - Bản thân con, coi chừng đấy, đừng có dính vào. Cô ấy, rõ ràng là một cô gái đã từng trải. Có thể, cô ấy còn xoay xở tự gỡ ra được.

- Bây giờ thì con biết làm thế nào, bố, con ở lại đây hay chuồn về thành phố? - Masa hoang mang hỏi và nhìn thẳng vào mắt bố. Trong đôi mắt bố, cô thấy cả sự nghiêm khắc cả sự thông cảm...

- Tạm thời cứ ngồi đấy. Không có thì bất cứ ai cũng thấy rõ là: nhà Lukianốp nói láo, làm như thể cô gái kia chỉ là khách vãng lai. Bản thân cô ấy đang chứng minh điều đó, giả vờ là một người chạy loạn. Còn nếu như cô ấy không tự cứu gỡ được thì khi ấy con đi. Ở đấy anh chị em sẽ khuyên bảo nên thế nào cho khéo hơn.

Bác Lukianốp vừa nói hết lời, cửa liền mở, bác gái Tachiana bước vào, vung cái xô không. Bác vừa mang nước uống cho con bò sữa, rồi thuận đường hàng xóm bác chạy ghé sang chị góa Uxtinhia Egorôva. Hết chuyện nọ xọ chuyện kia, hai người chuyện trò đủ thứ. Chị Uxtinhia đi họp làng về, kể lại cho bác gái Tachiana nghe đầu đuôi những gì đã xảy ra ở đấy. Bác gái Tachiana thở dài, xúc động vung hai tay lên. Tất nhiên, chân lý là sự nghiệp thiêng liêng, người ta vì nó mà chịu hy sinh, nhưng một cô gái, lại là một cô gái xinh xắn như Kachia, thì len vào những chuyện lo nghĩ mugích trần tục mà làm gì kia chứ?

- Sao bà nó làm ầm ĩ lên vô ích như thế kia chứ? Cô gái hóa ra không hẳn là bạn gái của con Masa, mà là chính trị phạm. Lão quản đã bắt giữ cô ấy rồi...

Bác gái Tachiana dường như bị ai đó đánh vào đầu. Bác nhào đến bên bàn, ngồi bạch xuống ghế dài, mếu máo:

- Ôi, chạy mau đi, con gái, chạy đi... Mẹ linh cảm con sẽ gặp tai họa... Mà không biết vì sao tất cả anh chị em chúng mày sinh ra đều vô tích sự như vậy?!

Masa rụt người lại, im lặng. Cả bác Lukianốp cũng chờ đợi, mặc cho vợ bác khóc than cho hả.

- Thôi đủ rồi, mẹ nó! Đủ rồi! - bác gay gắt nói. - Đừng có gán ghép gì cho con cái chúng ta, chúng không làm gì xấu xa cả. Cái chuyện Masa đưa cô Kachia về, thì có gì nào? Cô ấy đi khắp làng xóm không phải để mua vui. Nhân dân khao khát muốn biết sự thật.

Bác gái Tachiana bình tĩnh lại, lấy đầu khăn chéo lau bộ mặt khóc đầy nước mắt.

- Có thể, mang cho cô ấy bánh mì với sữa chăng? - bất chợt bác gái Tachiana lo lắng nói, lòng đầy thương cảm Kachia.

- Không cần, mẹ ạ. Chị ấy bảo có thế nào thì phải chối không dính dáng đến cô ấy. Nghĩa là, tôi không có hay biết gì cô ấy hết. Chẳng qua là cô ta gặp ở đường bám theo xin nghỉ trọ đêm, còn sau đó đi theo mọi người tới dự họp làng, - cố trấn tĩnh, Masa nói.

- Kể thì như thế đấy, nhưng bỏ mặc cô ấy thấy không đang tâm thế nào ấy, - bác gái Tachiana thở dài và lại xuýt bật khóc. - Cô bé dễ thương quá, cứ như đứa con mình đẻ ấy.

- Nhưng ai muốn bỏ mặc cô ấy? Phải suy tính, mẹ nó ạ, làm thế nào, ra sao, - cau trán và lấy các ngón tay chải bộ râu cằm, bác Lukianốp nói. - Tối nay tôi sẽ đến gặp lão Pheôphan, tôi sẽ xin với ông ta. Tôi sẽ bảo: cánh mugích giận ông, đồ ngốc ạ. Vì duyên cớ gì mà ông bắt giữ cô gái? Vì cô ấy đã nói sự thật cho nhân dân? Những người ở mặt trận trở về, vì cái trò mẫn cán này, họ sẽ xoắn cho một trận - cứ là chết dở.

- Bố ạ, không xiêu lòng được ông ta đâu. Lẽ nào ông ta bằng lòng? Nếu như không có cái bà béo ấy đến cuộc họp, thì may ra còn cứu vớt được, - Masa nói lên ý kiến của mình.

- Nhưng dù sao đi nữa, con gái ạ, làm thử thì có mất gì. Cứ để bố đến gặp ông quản. Cứ nói hết ngọn ngành. Vì sao ông lại đi chống lại mọi người? - bác gái Tachiana đưa cái nhìn lo lắng nghiêm nghị nhìn Masa: - Con choi choi của mẹ, con đừng có mà nghĩ đến cái chuyện đi theo con đường như thể Kachia... Một thằng Paven đã là đủ... Không ráo được nước mắt. - Nhớ đến anh con trai bị biệt tung tích, bác gái Tachiana lại khóc, và những giọt nước mắt to nặng chảy trên hai má đã chớm nhăn của bác.

- Đừng có dày vò mình nữa, mẹ nó, nước mắt không xóa được đau thương đâu. - Bác Lukianốp cúi đầu xuống, không biết an ủi vợ như thế nào.

...Sau một phút, còn lại một mình trong buồng, Masa nằm xuống giường, lại ôn lại trong óc mọi chuyện vừa xảy ra mấy giờ qua. Và cô bỗng thấy khổ tâm vì cô đang nằm đây ở nhà mình trong chăn đệm êm ấm, sạch sẽ, cam chịu với số phận của Kachia, yên lòng vì chuyện tối đến bố cô sẽ đến thuyết phục lão quản thả Kachia ra. Không lẽ ngay tức khắc bây giờ không thể làm điều gì được ư? Masa nhớ lại là năm ngoái trong thời gian đình công cô đã cùng với một nhóm công nhân đi giúp đỡ những người bị bắt. Bấy giờ họ đã không chờ tối đến, mà hành động mau lẹ, kiên nghị. Lọt vào văn phòng cảnh sát trưởng, họ đã tỏ ra vững vàng, thưa chuyện một cách đòi hỏi, nên viên cảnh sát trưởng cảm thấy rằng sức mạnh thuộc về họ. Chủ tịch ủy ban đình công và phó của ông đã được trả tự do.

Masa bật dậy khỏi giường, đi đi lại lại trong buồng, suy tính xem có thể làm được việc gì. Đủ các phương án khác nhau hiện lên trong đầu cô. Có thể, tự cô tìm đến cái bà kia ở nhà ông cha đạo, và thưa chuyện rằng không phải một mình Kachia kêu gọi làm cách mạng, mà cả cô, Masa, cũng cùng với Kachia trong mọi chuyện và ở mọi lúc. Cứ ra lệnh cho lão quản bắt giữ cả cô đi. Cô không sợ hãi chút nào phải ngồi tù cùng với Kachia. Mà có thể, tập họp bọn thanh niên ở mặt trận về? Nói với anh Timôphây cùng với cô đi đến khắp mọi người, thuyết phục những người có thể dao động, sau đó cùng nhau kéo đến lão quản và đòi phải trả tự do cho Kachia?

Masa không thể dừng lại ở điểm nào cả. Đi đến gặp bà ta... Đứng ngoài mà nhìn - cái đó có vẻ vừa là có tình đồng chí vừa anh hùng, nhưng nếu xét sự việc một cách nghiêm chỉnh - thì đấy là trò trẻ con, nghịch ngợm. Chúng sẽ tống cả Kachia, cả cô, Masa, đến cái nơi xa lắc xa lơ, mà cái sự can đảm như vậy đem lại lợi lộc gì cho ai? Còn về anh em ở mặt trận về - ý đồ đáng giá đấy, nhưng chẳng lẽ có thể dựng họ dậy trong một hai giờ tức khắc? Chỉ cần đi được đến đủ mọi nhà cũng cần đến nửa ngày rồi. Mà trong thời gian đó Kachia đã bị quẳng lên xe trượt tuyết chở ra tỉnh cho cảnh sát...

Masa quyết định bàn bạc thẳng với bố, nhưng bố cô đã đóng ngựa và đánh xe vào rừng lấy củi. Đáng ra bố đã phải trở về nhưng, có lẽ, vướng mắc ở đâu đó.

Nhưng bỗng Masa nghe thấy tiếng cánh cửa đập mạnh. Có người nào đó vào nhà. Cô lắng nghe tiếng trò chuyện.

- Lại là cháu đây, bác Tachiana.

- Vào đi, Piốt, vào đi.

- Thế Masa có nhà hay không ạ?

Masa nhận ra ngay giọng nói người vừa vào. Đấy lại là Piốt Xcôbenkin. Tại sao anh ấy đến? Có thể biết được gì mới về Kachia chăng? Mà có thể là do Timôphây phái đến?

- Piốt, vào đây, - Masa ngó ở buồng ra.

Không cởi bỏ áo ấm bên ngoài và thậm chí đội nguyên cả mũ, Piốt đi vào buổng trong.

- Masa, có điều bí mật, - hạ giọng, Piốt nói.

- Bí mật gì của cậu thế? - Masa hỏi chẳng hứng thú chút gì, cảm thấy là cô đã nhầm trong cái phỏng đoán: anh ta chẳng mang đến tin tức gì về Kachia, cũng như tin tức về Timôphây. Anh ta sắp sửa lại luyên thuyên đủ mọi chuyện.

Masa nhìn vào gương và sửa sang chút ít. Piốt dù có là người hàng xóm đấy và lại còn kém một tuổi, mới vừa qua cái tuổi thiếu niên, nhưng dù sao cũng vẫn là một chàng trai...

- Masa, tôi muốn đánh tháo cho Kachia, - Piốt đã chuyển giọng nói thì thào, lấm lét nhìn quanh.

- Thế là thế nào? - Sự thờ ơ của Masa lập tức bay hết. Cô nhẩy đến bên cậu con trai, nắm lấy thắt lưng của cậu ta, nhìn thẳng vào mắt. - Sao, Piốt, sao? Nói mau đi.

- Rất đơn giản, Masa ạ. Tôi đã xem xét mọi cái. Chị Kachia ngồi trong nhà chăn nuôi của lão Pheôphan. Cửa sổ căn nhà ấy trông ra đường ngõ. Phá bật khung cửa sổ ra là chuyện vặt không đáng kể. Lấy kìm nhổ đinh ra, bẻ ngoặt một cái, thế là xong. Hỡi con chim nhỏ, hãy bay đi ra trời xa!

- Piốt, con chim câu nhỏ của tôi... Kachia sẽ chết mất vì sung sướng.

Masa ôm lấy cậu con trai hôn vào má cậu ta. Piốt lùi lại nửa bước, nhếch miệng cười, nói:

- Dù cho có ngọt ngào thật đấy, chị Masa ơi, nhưng cũng chớ có đùa tếu. Anh Timôphây cứ là bẻ gẫy chân mất.

- Nhưng rồi sau đó thế nào, Piốt? Sau đó chúng ta làm gì tiếp? - lo lắng nhìn cậu con trai, Masa hỏi.

- Làm gì ư? Chẳng có gì hết! Đợi đêm, - cười gằn, Piốt trả lời.

- Một mình cậu nghĩ ra chuyện này ư?

- Thế liên quan gì đến chị? Thế nào mà chẳng vậy?

- Thì nói đi đã làm sao?

- Nếu thế thì không phải một mình. Cùng với anh Timôphây. Và còn với đôi người khác nữa...

- Với ai nữa?

- Sao mà chị cứ bám riết như cái lá nước tắm dính vào mông ấy?

- Cậu ngu lắm! Thì tôi phải biết ai là người nghĩ ra chuyện như vậy.

- Chị ngốc lắm, chị Masa ạ! Sống ở ngay nách người ấy, mà chị chẳng biết gì...

Đột nhiên bác Lukianốp nghiêm nghị bước vào buồng. Masa bối rối không biết nói gì trước mặt bố. Piốt bật lên tiếng cười vui vẻ.

- Này Piốt, bão tuyết bắt đầu rồi đấy, - bác Lukianốp nói. - Đêm đưa cô ấy ra khỏi làng không xong đâu. Đành phải đem giấu ở đâu đó quanh đây vậy...

- Thế thì đã sao? Cháu sẽ giấu ở nhà cháu. Cháu sẽ nói với mẹ cháu là cháu như Xtêpan Radin, đưa nữ hoàng Ba Tư về nhà, còn nếu mẹ cháu không tin, thì cháu sẽ bịa là đánh cắp cô dâu ở làng khác về cho Timôphây Tsernốp. - Piốt cười khoái trá, nhìn Masa đứng ngây ra vì kinh ngạc; trong đôi mắt nheo nheo của cậu ta cứ lóe lên ánh nghịch ngợm và ngang tàng.

- Đừng có vội vã, Piốt, - bác Lukianốp giơ tay lên. - Ngày mai cháu biết sẽ thế nào không? Gã quản với lão Philimôn sẽ đến từng nhà, lục lọi cho hết mọi nhà tắm với chuồng cừu. Chính bản thân họ có thể cũng chẳng chõ mũi vào đâu, nhưng mà cái mụ tru tréo ấy bắt phải làm. Mà một khi họ đi, thì trước hết sẽ đến nhà các bác đây, rồi sau đó là sang cháu. Cháu là hàng xóm, hai nhà thân nhau. Cháu hiểu chứ?

- Cháu hiểu, bác Xtêpan ạ. Mà đưa cô ấy đi đâu thì cháu không biết. - Piốt vung hai tay, nhìn bác Lukianốp với vẻ chờ đợi.

- Chỗ chắc chắn nhất, cháu Piốt này, là nhà của cụ bà Mamica, - sau một lát im lặng, bác Lukianốp nói. - Cháu cứ nghĩ mà xem, bao nhiêu cái lợi: ngay cạnh nhà Pheôphan. Chạy qua đường ngõ, vượt quá vườn rau thế là đến nơi rồi. Không cần gì phải là đi khắp làng, không làm cho chó sủa ầm lên, và không gặp ai hết. Còn nếu họ có đi khám xét các nhà thì họ chẳng dám đến nhà cụ bà Mamica đâu. Họ sợ cụ như sợ lửa...

- Thế thì có lẽ cháu phải chạy ngay đến cụ Mamica, nói với cụ ấy một tiếng. Vì cái công việc như thế chắc chắn cụ chẳng khước từ đâu. Có thế nào, cháu sẽ viện đến Chúa Giêxu và đức mẹ đồng trinh tối thiêng Maria, - Piốt lại vui vẻ, chụp sâu mũ lông xuống hai tai.

- Khoan đã, Piốt.. Cháu đã có việc rồi. Tự bác sẽ đến gặp cụ Mamica. Bác còn nợ cụ một pút bột mì mùa xuân. Vừa hay bác mang đến trả.

- Tùy bác, bác Xtêpan ạ, nếu bác có việc. Đến tối cháu còn lại thăm, - Piốt đồng ý và láu lỉnh nháy Masa, vội vã bỏ đi.

3

Qua bóng tối ban đêm và màn tuyết, Kachia không sao nhận ra ai đang phá cửa sổ vào với cô. Cô muốn mau chóng nắm lấy bàn tay của người giải phóng mình, nhưng khung cửa hồ như cố tình trêu ngươi, không làm sao chịu bật ra.

- Này tiểu thư, chị đấm vào khung cửa đi, - Kachia nghe thấy tiếng của ai đó bị gió rít át đi.

Sợ tiếng gõ sẽ gây chuyện chẳng lành, Kachia ấn mạnh cả hai tay vào khung cửa, và ngay trong giây lát đó gương mặt của cô bị gió lạnh với những hạt tuyết nhọn chà sát lạnh buốt. Khung cửa sổ dễ dàng bật ra, và Kachia nhận ra người giải thoát mình.

- Xin cúi chào tiểu thư. Tôi là Piốt Xcôbenkin. Bài thơ của tiểu thư đọc thấm đến tận đáy lòng tôi... Tiểu thư đưa tay đây và nhẩy thẳng xuống chỗ tôi. Mà nhanh lên, không có thì giờ đâu mà chùng chằng. Nghe thấy không, chó đã đánh hơi thấy chúng ta rồi đấy...

Quả thực, sân nhà gã quản Pheôphan, che khuất bởi bờ rào cao, vang lên tiếng chó sủa.

Trong chuồng gà. lũ gà mái kêu cục tác toáng lên.

Kachia chui qua cửa sổ, mắc đinh rách cả lưng áo lông của Đunhia. Gió thổi làm cô xiêu vẹo, cô ngã xuống tuyết, sặc không khí lạnh, Piốt không chậm trễ một giây, đặt lại khung cửa vào chỗ cũ, bẻ lại các đầu đinh về vị trí cũ.

- Nào, tiểu thư, dẻo chân lên! - cậu ta thét to vào bên tai và nắm lấy tay Kachia, kéo theo. - Tôi sẽ giấu chị ở nhà cụ Mamica. Chị biết không? Nhà cụ Mamica.

Piốt không thương hại gì Kachia. Khi cô ngã ở ruộng rau của cụ Mamica và vẫy vùng trong tuyết, cậu ta nặng lời:

- Đồ bò cái, chị làm sao vậy, tội nợ!

Đỡ cô dậy, Piốt đưa lưng cho cô.

- Hai tay ôm chặt lấy cổ tôi. Tôi kéo vậy.

Kachia định tự đi bằng đôi chân mình, nhưng không được, lại ngã. Piốt nổi nóng:

- Bảo ai thế nhỉ, ôm lấy cổ tôi!

Bây giờ thì Kachia không từ chối sự giúp đỡ của Piốt, mặc dù cô thấy xấu hổ bám vào lưng cậu ta.

- Thế có phải tốt hơn không, như thế này công việc của chúng ta nhanh chóng hơn nhiều... Mà chị tiểu thư ạ, chị nhẹ bỗng, vậy mà trông thì không phải gầy gò, ẻo lả, - Piốt lầu bầu, đi xuyên qua ruộng rau và vừa đi vừa vấp vào những luống đất bị tuyết phủ đầy. Đưa hai tay ra sau, cậu ta giữ ngang người Kachia, xốc cô lên, như một cái bao tải.

Kachia định buông hai tay ra khỏi cái cổ lực lưỡng của Piốt, tuột khỏi lưng cậu ta, nhưng tiếng thì thào tức giận của cậu chặn cô lại:

- Không được thế! Thấy không, lão quản đốt đèn lên trong nhà kia kìa. Quân quỷ quái, lão đánh hơi thấy rồi đấy!

Piốt tự hất Kachia ra, khi hai người vào khuất sau bờ rào cao sân nhà cụ Mamica. Ở đây gió đổi khác: nó lồng lộn cùng tiếng rú rít vang rền, nhưng bờ rào vây quanh không cho nó tha hồ lồng lộn.

- Thế mà tôi toát cả mồ hôi đấy, - Piốt nói và lấy ống tay áo lông lau bộ mặt nóng bừng nhễ nhại mồ hôi và tuyết tan chẩy.

- Đừng rủa tôi quá, - Kachia nói một cách biết lỗi.

- Nhưng chả nhẽ tôi rủa ư? Chị là người tỉnh thành, không quen đấy.

Piốt đứng ngây ra như trời trồng, không nhúc nhích, hơi thở dốc làm cậu ta nghẹt thở, cậu ta há mồm đớp những cánh tuyết bay lượn.

- Thôi, bây giờ thì chúng ta cóc sợ quỉ gì nữa! - cuối cùng Piốt bật cười và nhìn Kachia chằm chằm, nhìn thẳng vào đôi mắt lấp lánh trong tối của cô. - Thế nào, tiểu thư, chị lấy lại sức đôi chút rồi chứ?

- Tôi thì có can chi? Tôi nào có phải đi tí nào đâu, - Kachia cười.

- Thôi, ta vào nhà đi. Cụ già có lẽ chẳng ngủ đâu - cụ ngồi đợi.

- Ta đi.

- Tiểu thư phải ngồi im như con dơi nấp dưới mái tranh ấy. Khi nào mọi chuyện dâu vào đấy, chúng tôi sẽ báo hiệu. Lão quản với lão thôn trưởng rồi nổi khùng lên phải biết! Họ sẽ giật râu mình lẫn râu người khác cho mà coi! Liệu lại có thể xảy ra chuyện như vậy chăng? Người ta đưa tiểu thư đi ngay trước mũi họ!

Piốt đã hồi sức hẳn và vui vẻ lên đến mức tim Kachia thót lại: sự ngang tàng của cậu ta liệu không dẫn đến điều gì tốt đẹp chăng.

«Cậu ta liều lĩnh không phải vì mình, vì tự do của mình, mà bởi vì muốn trêu chọc lão quản và lão thôn trưởng, - Kachia nghĩ bụng. Sự ngờ vực len vào lòng cô, nỗi lo lắng thắt tim cô. «Mà không, chàng trai trung thực đấy, chẳng phản thùng đâu. Chẳng qua là rối rít, nghịch ngợm vậy thôi», - một tiếng nói nội tâm khác làm yên lòng cô.

4

- Cụ Xtêpaniđa, đón khách nào! - Piốt nói to, mở rộng cửa vào căn nhà cụ Mamica.

Lập tức từ đâu đó phía trên vang lại giọng nói phều phào của cụ bà:

- Con đưa cô ấy vào polati[17]. Chắc là cô ấy rét cóng rồi.

Trọng những giây phút đầu tiên Kachia chẳng nhìn thấy gì hết: chẳng thấy cái bếp lò, mà từ trên bệ nắp bếp vẳng lại tiếng bà cụ, cả cái phản treo mà cô phải trèo lên đấy, cả cái giường đặt ở góc nhà, cả cái bàn bị ấn vào góc, dưới bàn thờ tượng thánh. Cô lần vào một phía nào đấy, đầu gối vấp phải một cái thùng gỗ nhỏ và cô giật mình dừng lại. Cái gáo sắt bị vạt áo lông vướng phải rơi xuống, kêu váng lên trong im lặng.

- Tiểu thư, chị làm sao vậy, cứ như chó con chưa mở mắt ấy? - Piốt cười.

Cậu ta cầm tay Kachia, đưa đến bên bếp lò.

- Bỏ giầy lông, áo lông ra, đứng lên bục cao, tôi sẽ đưa chị lên.

Kachia cởi bỏ đồ ngoài, nhưng chẳng nhìn thấy bục cao, cũng như phản treo.

- Đây, chị đứng lên đây. Piốt nắm lấy chân cô, để lên bục cao. - Bây giờ nắm lấy thành phản.

Kachia sờ sẫm thấy góc phản, bám lấy đó. Piốt ôm lấy cô, nhấc lên:

- Trèo lên.

Cuối cùng Kachia cảm thấy cái phản dưới người, đu một chân lên, rồi chân thứ hai.

- Cái mông của chị, tiểu thư ạ, cứ như cái gối ấy, - Piốt cười hô hố. - Thôi, chị khỏe mạnh nhé! Cụ Xtêpaniđa, cụ trông nom khách nhé.

Cánh cửa sập lại và Piốt biến mất. Trong căn nhà trở nên im lặng. Chỉ có tiếng bão tuyết rú rít và những nhịp thở nén lại của bà cụ vẳng đến tai cô.

- Cảm ơn cụ, nhờ cụ cho nương nhờ, - Kachia thì thào, không hy vọng là cụ bà Xtêpaniđa nghe thấy. Nhưng, mặc dù tuổi cao, tai cụ vẫn rất thính.

- Cháu gái ạ, không việc gì phải e ngại. Trong nhà không có ai đâu, - bà cụ nói.

- Thế chẳng lẽ cụ sống có một mình thôi ạ? - Kachia ngạc nhiên, nhớ lại những gì bác Tachiana kể về cụ Mamica.

- Cầu chúa đừng bắt phải sống một thân một mình trên trái đất. Có hai đứa cháu với đứa con gái cùng sống ở đây. Chúng đi sang xã Daretenaya xay bột. Ở bên ấy các gia chủ đều khá giả cả, họ sống thành ấp nhiều hơn. Cả lúa mì cả gia súc của họ cũng đều vượt xa chúng tôi. Đất ở đấy mầu mỡ hơn, đồng cỏ rộng hơn. Cháu con già mới vội tìm sang, trước khi dân ở các xã khác ùn ùn kéo đến. Cháu gái ạ, ngày nay con người ta sục đi khắp thế gian kiếm miếng bánh ăn còn hơn cả sói đói. Cái bụng đòi phần của nó.

Cụ Xtêpaniđa thở dài, thì thầm đọc kinh.

Kachia im lặng, thu xếp nằm trên phản sao cho thoải mái hơn. Cái áo lông của cô lạnh cóng ngoài gió tuyết chưa kịp ấm lên. Cô quấn tròn lại đặt xuống làm gối. Ở đây ấm áp, sực mùi ngải cứu, đất sét, nỉ.

- Cháu gái ngủ đi. Buổi sáng sẽ minh mẫn hơn chiều hôm, - vừa sột soạt quần áo, bà cụ vừa nói.

- Cháu cố ngủ bà ạ. Bà cũng nghỉ đi.

Kachia rất sợ rằng ngay lập tức bây giờ trước khi trời sáng, bà cụ lên tiếng hỏi han ngọn ngành chuyện nọ chuyện kia, mà cô còn chưa chuẩn bị đón câu chuyện như vậy, Mọi việc xẩy ra quá nhanh, nhanh đến kinh ngạc, cô vẫn còn chưa tin rằng cô đã không còn trong căn nhà của lão quản, mà đang ở trong căn nhà của cụ già lão làng Lukianốpca - cụ Mamica, người mà tất nhiên là không tố giác cô, mà sẽ che chở cho cô, một khi bằng lòng đêm hôm tiếp nhận cô. Kachia còn chưa thể ngủ được, cô còn phải suy nghĩ nhiều việc. Nhưng cô đã thiếp ngủ nhanh hơn nhiều là cô dự định. Suy nghĩ đến hoàn cảnh mới của mình Kachia quyết định rằng cô sẽ cởi mở hết với bà cụ. Tất nhiên bí mật của Đảng cô không tiết lộ rồi, nhưng cũng không giấu giếm các quan điểm của mình. Quyết định như vậy, Kachia yên lòng, co hai đầu gối thu lên bụng, để lòng bàn tay lên má, như cô vẫn thích làm như vậy tự thuở bé thơ, và cơn buồn ngủ lập tức choán lấy cô.

Kachia tỉnh giấc vì tiếng trò chuyện trong căn nhà. Cô nghển đầu khỏi cái áo lông, lắng nghe.

- Bà cô Xtêpaniđa ơi, gió mới ghê gớm chứ, đứng không vững nổi. Chẳng trông thấy gì hết. Bờ rào gỗ của ta cũng tựa hồ tan rã. Tẹo thì cháu vấp phải nó đấy, - người đàn bà mau mồm mau miệng kể lể.

- Đến sáng mà còn chưa lặng đi, thì bây giờ ít nhất là còn ầm ĩ cho đến tối, - bà cụ nói và xách cái xô lên kêu lách cách, đưa cho người đàn bà nọ.

- Khoan đã, Anhixia, già có miếng bơ cất ở cái hũ, vú bò hẳn đã cứng ra vì giá lạnh, - cụ Mamica nói, và Kachia hiểu chuyện gì đang xảy ra: cụ già không còn có thể tự vắt sữa bò vì thế người đàn bà hàng xóm này mới sang, chắc hẳn đã có thỏa thuận trước rồi.

Người đàn bà quay trở lại căn nhà cũng phải ít nhất là nửa giờ sau. Trong căn nhà đã sáng dần. Kachia hé tấm rèm che khuất chỗ phản treo, nhìn thấy cụ Mamica và người đàn bà cao lớn mặc áo lông. Hai người đổ sữa vào các âu đựng, se sẽ chuyện trò:

- Cháu đã cho bò và cừu ăn rồi đấy, bà cô Xtêpaniđa ạ. Đến trưa bà cô ném thêm cho chúng, còn đến tối cháu lại sang.

- Thế thì tốt rồi, Anhixia. Cầu chúa ban cho cháu sức khỏe. Hôm nay cháu sẽ làm việc gì đấy?

- Chúng cháu đập lúa ở nhà ông chủ quán tạp hóa. May mà trước khi nổi bão tuyết đã kịp chuyển một đống lúa vào nhà chứa. Có cái để mà đập.

- Thế ở trong làng ấy, Anhixia, có nghe nói chuyện gì không?

- Mọi người đều nguyền rủa cái bà béo tỉnh thành ấy, còn cô gái trẻ thì ai cũng thương lắm. Sao kia chứ, chẳng lẽ ở cuộc họp làng cô ấy nói không đúng sự thật ư? Sự thật trăm phần trăm! Cánh mugích rất tức giận ông quản với ông thôn trưởng. Anh Đemian của cháu thế nào kia chứ? Còn có nửa người, một tay với lại một chân. Mà thế đã hết đâu chứ! Ấy vậy mà anh ấy bảo, hễ cánh lính ở mặt trận về chúng tôi ở đây tụ tập được đông hơn nữa, thì chúng tôi sẽ mau chóng xây dựng công sự cho các vị thượng cấp này... Anh ấy nói như vậy đó: xây dựng công sự.

- Thế kia đấy! Cái đó nghĩa là như thế nào kia?

- À là thế này, anh ấy bảo: trước đây có - và thế là không còn nữa. Thay vào chỗ của họ, chúng ta sẽ cắt cử người mình trong dân nghèo, người đã bị cái ách ngày đêm làm toạc cổ...

- Mà Anhixia, cháu tin già, người ta sẽ làm như người ta nói, và chẳng truy hỏi ai được. Đùa với dân là không xong đâu.

- Ôi, đúng, đùa với dân là không xong đâu! Một khi dân muốn - sẽ làm được theo ý mình, - Anhixia tán thành và vội vã ra về. - Còn này, bà cô Xtêpaniđa, cháu về đây. Tạm biệt bà cô đến chiều tối. Nhớ ném cho bò cái và cừu ít cỏ khô đấy...

- Già nhớ, Anhixia, già nhớ.

Khi bước chân Anhixia lắng đi, Kachia lên tiếng:

- Một sớm tốt lành, bà Xtêpaniđa!

- Ô, cháu đã tỉnh dậy rồi đấy à, con bồ câu nhỏ?! Chắc chắn Anhixia làm cháu thức hả? Cô ấy to mồm to miệng, Quen quát tháo với chồng. Anh ta tàn phế. Đã cụt mất một tay, một chân, lại còn điếc đặc nữa. Anh ta bị đạn trái phá vùi dập. Nghe nói người ta phải đào bới đất mãi mới moi ra được. Ngủ nghê thế nào? Già không biết bố mẹ cháu gọi cháu thế nào?

- Cháu tên là Kachia. Cháu ngủ ngon lắm, bà Xtêpaniđa ạ.

- Nếu vậy thì dậy đi. Để già đi ra cửa hiên nhìn xem có ai đi lang thang ở gần không. Dù thời tiết có thế này, nhưng dù sao đi nữa...

Tuy vậy, cụ Xtêpaniđa chưa kịp ra cửa: ngoài phòng đệm đã nghe có tiếng chân lạch bạch, và mở toang cửa, chị Anhixia thở hổn hển chạy vào nhà.

- Bà cô Xtêpaniđa, bà cô nghe này, trên trần thế này có chuyện gì không xảy ra kia chứ! - người đàn bà vội vã lên tiếng. - Cái cô gái trẻ ấy chạy khỏi nhà gia súc của ông quản rồi. Ông Phêôphan với ông thôn trưởng đang đi lùng cô ấy khắp làng. Thấy bảo, cái bà béo bụng hung hăng ấy ra lệnh: bới đất lên cũng phải tìm cho ra cô gái bỏ trốn...

- Ừ, sáng danh Chúa, Anhixia, là cô gái đã chạy trốn được. Cô ấy chẳng có tội lỗi gì hết. - Cụ Xtêpaniđa quay lại phía bàn thờ ảnh tượng thảnh, đưa tay làm dấu.

- Xin đức mẹ trên trời, hãy ban cho cô ấy may mắn, - Anhixia vội vã phụ họa và, vươn dài cổ, chụm ba ngón tay vung lên cố làm dấu theo kịp cụ già.

- Anhixia, thế người ta có nói, là cô gái đã chạy trốn thế nào hay không? - cụ già hỏi, đứng dưới cái phản treo và tính chừng là Kachia sẽ nghe thấy tất cả câu chuyện.

- Sao lại không, bà cô Xtêpaniđa, người ta nói chứ! Và quả là chuyện thần kỳ! Sáng sớm ông Phêôphan hình như mang thức ăn đến cho cô. Ông ta mở khóa vào nhà, nhưng trong nhà không có ai cả. Ông ấy chạy đến bên cửa sổ - cửa sổ nguyên vẹn. Ông ấy leo lên bếp lò - ở đấy cũng không. Ông ta chui xuống gầm sàn - ở đó cũng chẳng có ai. Ông ta mới gõ lên trần - các tấm ván đều nguyên vẹn. Chạy ra ngoài trời: cửa sổ đóng từ mùa thu thế nào, vẫn nguyên vẹn như thế. Dấu vết không có gì hết. Tuyết dồn lại chung quanh cao có đến hai ácsin. Cứ là chết nghỉm ở đấy, có thế thôi! Nghe bảo, ông Phêôphan mới lẩm bẩm: «Cái cô gái ấy thật là phù thủy! Lạy chúa, đúng là phù thủy! Chắc là bỏ trốn ra qua đường ống khói!»

Cụ Xtêpaniđa lắc đầu, chê trách nói:

- Phù thủy... Cái anh chàng Phêôphan thật là đồ ngu. Có thể, chính chúa thượng đế đã giúp cho cô ấy cũng nên. Đúng vậy thì sao?

- Ấy, chính là nó như thế đấy, bà cô Xtêpaniđa ạ, - người đàn bà đồng tình và tiếc rẻ là chị phải vội tới chỗ đập lúa, nhanh chóng ra khỏi cửa.

- Cháu gái, cháu đã nghe cái anh chàng quản cảnh sát gọi cháu lên như thế nào không? - bà cụ cười khẩy hỏi. - Chà quân đểu cáng, chà đồ biển thủ!..

- Cháu nghe thấy rồi! - Kachia vui vẻ nói và tụt xuống khỏi cái phản treo.

- Nhưng cháu vẫn phải cẩn thận, cháu gái ạ. Tất cả bọn họ hiện đang đi lục soát: cả nhà cửa, cả nhà hong lúa, cả nhà tắm. Họ biết rõ chứ: thời tiết này không ra khỏi làng được đâu.

- Thế liệu họ có đến nhà bà không?

- Có thể. Nhưng cháu không phải sợ. Bây giờ cháu đi ăn đi - rồi thì lại lên phản treo. Phía bếp lò già sẽ lấy bao lông cừu che đi, còn đằng này tự già sẽ nằm che. Chỉ có điều bọn họ đến cổng là phải nghe thấy, chớ lãng quên, mặc dầu cổng nhà già kêu rít đến cách một dặm vẫn nghe thấy.

Kachia chạy ra ngoài trời, quay trở vào, run lập cập:

- Chà, bão tuyết mới gớm! Mạnh hơn cả hồi đêm!

Cô rửa mặt ở trên cái chậu rửa, rồi ngồi vào bàn. Bà cụ đẩy cái cốc đựng sữa, một khoanh bánh mì đen hình lưỡi kiếm tới trước mặt Kachia và phần mình cũng lấy một cái cốc, một khoanh bánh như vậy. Chỉ có điều trong cái cốc của cụ là nước. Kachia thấy ngượng trước bà lão. «Mình thì nhịn nhường, còn bao nhiêu dồn cả cho ta», - trong đầu cô thoáng nghĩ.

- Bà Xtêpaniđa, bà rót cho cháu nhiều sữa quá. Để cháu sẻ bớt cho bà, - cô đề nghị, cầm cái cốc của mình lên.

- Cháu gái ạ, sữa còn đấy. Hôm nay là ngày già ăn chay, - cụ già nói để Kachia yên lòng và mời Kachia. - Mà cháu gái ăn đi, đừng có nghển nhìn già. Cái tuổi già ăn uống chỉ cần chừng này thôi! - Bà cụ đưa bàn tay gầy guộc, chĩa cái ngón út cong queo ra.

Kachia nhanh chóng uống hết phần sữa, ăn lát bánh, và trèo lên cái phản treo.

- Nếu trên ấy thấy buồn thì cháu gái có thể lại xuống đây. Bây giờ già dọn dẹp chút ít, cụ già nói.

- Bà Xtêpaniđa, bà có cần cháu giúp không ạ? - Kachia hỏi, cảm thấy hết sức mong muốn bắt tay làm một việc gì đó.

- Cháu gái ạ, già tự làm được, Già chẳng vội đi đâu cả. Còn cháu gái cứ leo lên đấy. Họ có thể bất ngờ ập đến, Cháu không để vật gì lại đây chứ? - cụ già xem xét xung quanh.

- Mọi cái trên người cháu cả, bà ạ, ngoài cái áo lông. Mà nó đã ở trên phản treo rồi.

Kachia thấp thoáng cái váy và khuất hẳn. Cuộn tròn lại, cô nằm im, lắng nghe tiếng rú rít của bão dông. «Ai nghĩ ra cái việc giải thoát mình nhỉ? Masa? Timôphây? Piốt? Mà có thể chính là bác Lukianốp? Nhưng dù ai nghĩ ra đi nữa, thì cũng là rất hay! Nếu không phát hiện ra mình ở đây, mình sẽ chuồn được đến Tômxcơ, ở đó, có thể mình sẽ gặp anh Ivan cũng không chừng».

- Cháu gái, cháu không ngủ đấy chứ? - bỗng nghe thấy tiếng cụ Xtêpaniđa. Cụ đang trèo lên phản treo.

Kachia nắm lấy tay cụ đỡ giúp cụ,

- Cháu gái, già tự lên được, đây không phải lần đầu.

Cụ già nằm xuống bên mép phản treo, gần như sát cạnh Kachia.

- Họ sắp đến đấy, - cụ nói một cách tin tưởng, dường như có người nào đó vô hình báo cho cụ biết việc ấy.

- Làm sao mà bà biết được? - Kachia hỏi.

- Tính thời gian thì đã đến lúc rồi.

Hai người nằm im lặng. Kachia giỏng tai nghe: liệu cánh cổng có kẹt tiếng không? Lão thôn trưởng với gã quản có bước lên cái bực thềm hiên nhà không? Nhưng chẳng có tiếng kẹt cổng nào cả. Gió vẫn rú rít bên ngoài tường như trước, và bên cạnh, cụ Xtêpaniđa thở khò khè trong ngực.

- Thế cháu gái đã có chồng hay chưa thế? - cụ già se sẽ hỏi.

Từ lâu Kachia đã đợi câu hỏi này, biết rằng một người như cụ Mamica, không để yên không hỏi han cô.

- Cháu còn chưa kịp lấy chồng bà ạ. Cuộc sống của cháu nó như vậy...

- Cuộc sống có như thế nào đi nữa, cái chuyện lấy chồng cũng vẫn cần thiết. Đó là cái chuyện thượng đế đã định cho chúng ta.

- Nhưng mà lấy bất cứ ai gặp thì sợ lắm, mà người mong ước thì còn chưa gặp.

- Đi tìm, cháu gái yêu ơi, tìm lấy người xứng đáng. Phải sống suốt đời với người xa lạ thì là nỗi khổ đau hơn tất cả mọi nỗi khổ đau, Qua bản thân già biết. Thượng đế bắt già trải qua hai đời chồng, Người chồng đầu khi chết đi, già ở lại góa bụa một nách ba con nhỏ... Tất nhiên, thoạt đầu khó khăn, nhưng dù sao đi nữa già cũng cảm thấy tự do. Tâm hồn như được cởi xích. Mười tám năm già sống góa bụa. Ngang hàng với đàn ông ở ngoài đồng ruộng cũng như trong công xã. Đến năm bốn mươi hai tuổi già lại đi bước nữa. Khi người chồng thứ hai chết - hai người chỉ sống với nhau cả thẩy được có tám năm trời, - già cảm thấy cả thế gian như tối sầm cả lại. Dù rằng ông ấy không phải bao giờ cũng bình tĩnh, cũng âu yếm. Có khi, còn đánh cả già nữa...

- Bà nói gì thế vậy?! Vì sao lại đánh? - Kachia chống khuỷu tay nhổm dậy, ngạc nhiên vì lời lẽ của bà cụ.

- Chẳng vì sao cả, cháu gái ạ. Chả là có điều mê tín: nắm đấm của đàn ông làm cho đàn bà trẻ ra.

- Điều mê tín man rợ, bà Xtêpaniđa ạ! - Kachia tức giận.

- Ấy, đừng có nói thế, - bà cụ bình tĩnh bác lại. - Già nhận thấy ở bản thân mình cũng như qua các người đàn bà khác: những vết thâm tím qua đi, thế là mặt mũi cô dường như trông khá hơn hẳn, đẹp ra, mà thân thể thì rắn chắc hơn và trẻ trung ra...

- Bà Xtêpaniđa, bà nói gì vậy? Làm sao lại có thể để xảy ra chuyện thượng cẳng chân hạ cẳng tay vậy! Đó là chuyện dã man!

- Ấy, tùy cháu gái muốn gọi thế nào thì gọi, nhưng già chỉ nói tâm tình của mình cho cháu gái thôi, - bà cụ nói một cách cương nghị.

Kachia không tin tai mình nữa. «Lạy chúa, sự tăm tối nó ăn sâu bắt rễ mới gớm chưa!.. Mà đấy là lời nói của người đàn bà già thông minh có tiếng nói dẹp yên các đam mê của cả làng... Vậy thì còn chờ đợi gì ở những người đàn bà nông dân khác, số kiếp làm cho khiếp nhược hơn?!»

- Một khi tìm được người xứng đáng, cháu gái ạ, tự trái tim sẽ chỉ cho thấy: người ấy đấy. Nó sẽ không còn tiếp nhận ai khác nữa, - cụ Xtêpaniđa nói tiếp, không hề bối rối chút nào bởi việc cô khách bất ngờ vừa sôi nổi và nóng nảy tỏ ý không đồng tình với cụ.

Đột nhiên tiếng cánh cổng rít lên, các bậc tam cấp ở hiên cửa lên tiếng cọt kẹt và hơi giá lạnh ùa vào khung cửa mở rộng. Kachia thu lại cuộn tròn, máu dồn lên bên thái dương giần giật, con tim đập mạnh. «Lão quản!» - ý nghĩ thoáng lên trong đầu. Nhưng cửa đóng sập lại, người nào đó trong đà chạy ngã bạch xuống giữa nhà, và Kachia nghe thấy tiếng cười to vui vẻ của Piốt Xcôbenkin.

- Tiểu thư, này, tiểu thư, hóa ra là chị bị chó sói vồ rồi! - Tiếng cười làm Piốt sặc sụa, cậu ta lăn lộn dưới sàn nhà. - Bà Xtêpaniđa, bà đừng sợ, họ không đến nữa đâu. Họ đang ngồi ủ rũ, run rẩy. Cả mụ béo ở đằng ấy chắc hẳn cũng ỉu đi rồi...

Cụ Xtêpaniđa nhổm đầu dậy, còn Kachia vén rèm lên.

- Chuyện gì thế cháu? Kể lại đi, - bằng một giọng nghiêm khắc, bà cụ ra lệnh.

Piốt còn lăn lộn một hai lần nữa mới quì dậy, bỏ mũ lông chụp tai ra, vừa cười ha hả, vừa bắt đầu kể chuyện:

- Ông quản vừa nổi báo động một cái là cháu có mặt ngay tức thì. Ông ta gọi thôn trưởng đến, bảo gọi cánh mugích lục lọi các nhà, tìm ra người bỏ chạy. Đưa xẻng cho cả cháu. «Đồ bị thịt, mày cũng đi theo chúng tao, mày sẽ mở đường». - «Xin cho phép, còn cái chuyện đặt biệt danh thì để sau. Còn chưa rõ ai trong chúng ta là đồ bị thịt». Tất nhiên về điều ấy cháu chỉ nghĩ bụng thôi, còn đâu dám hé ra một lời nào. Mọi người ra đi. Ông ta lao đi trước như thằng phát rồ, thở hổn hển như con ngựa vừa phi về. «Con bé này là đồ phù thủy! Nó chui qua ống khói bay ra!» - ông ta quát lên về chị như vậy đẩy, tiểu thư ạ. Còn bản thân ông ta hết vào nhà này lại sang nhà khác, vào kho thóc, nhà tắm, sục sạo cứ như phát điên phát khùng.

Mọi người đi hết xóm trên, bây giờ xuống xóm dưới phải đi theo đường ngõ. Quãng này gió bão kinh khủng, đi xiên xiên vẹo vẹo chân không vững. Tuy vậy mọi người vẫn lần đi. Cánh mugích nguyền rủa ông quản với ông thôn trưởng thôi thì bằng đủ mọi lời lẽ. Còn hai người ấy, đồ chó má, cứ im như ngậm nước trong mồm ấy. Trời đã rạng sáng. Cháu nhìn thấy: phía trước có một gò tuyết. Cháu mới thúc xẻng vào đấy. Trong tuyết là một mảnh lông cừu. Bấy giờ mọi người rảo bước túm tụm quây lại. «Cái gì thế này không biết!» - người nọ hỏi người kia. Còn ông thôn trưởng be be kêu như con cừu đực: «Như vậy là, chính thế, có thể, thế đấy, cô ta bị chó sói vồ xé xác rồi». Cánh mugích nổi xung lên, lên tiếng chửi rủa ông quản: «Đấy chính là ông, cái lòng dạ lang sói của ông, đã để dã thú ăn thịt con người! Đây đúng là mảnh áo lông của cô ấy rồi. Vì cái tội này người ta không tha thứ cho ông, ở cõi đời này cũng như sang thế giới bên kia!» ông quản ngây ra, buông thõng hai tay, đứng đờ ra như mất trí. Ông thôn trưởng còn hoảng hồn hơn nữa. Trong cái bụng ông ta lục bục mạnh hơn cả gió. Ông ta lột quần ngay ở trước ngọn gió: «Anh em mugích, xin lỗi, mót lắm rồi, như là, chính thế». Còn các bác mugích thì quát ông ta: «Cứ phải lộn trái ông ra, ông là kẻ giết người thảm hại!». Anh Timôphây còn sục sạo xa hơn một chút, thúc cái nạng vào một đống tuyết, trong đó lộ ra chiếc ủng dạ. Đến đây thì cảnh tượng ai cũng thấy rõ hơn bao giờ hết: hẳn là tiểu thư muốn chạy ra đường cái quan, nhưng chó sói dường như đã rình chờ sẵn, xé xác chị ra từng mảnh, vứt xương với lại áo quần rải rác khắp bãi ruộng. Bây giờ thì tìm đâu cho ra hết những thứ ấy? Họa có đợi đến mùa xuân tuyết tan hết đã. Bấy giờ các bác mugích nổi khùng lên đến mức khủng khiếp. Cháu nghĩ: cả ông thôn trưởng lẫn ông quản đều hết đời thôi. «Các ông đi tìm lấy những người làm chứng cho mình ở thế giới bên kia, - các bác ấy quát tháo, - còn chúng tôi không phải đầy tớ của các ông!» và thế là ai về nhà ấy. Cháu cũng vác xẻng lên vai. Anh Timôphây đuổi kịp cháu, mà đôi vai anh cười rung bật lên. Anh ấy cứ khen cháu hết lời: «Khá lắm, Piốt! Có cậu thì yên chí lắm!». Bởi vì cái trò ấy, tiểu thư ạ, chính là tôi đã nghĩ ra đấy.

Kachia nghe Piốt Xcôbenkin, thò hẳn nửa người ra khỏi gác lửng. Cô hình dung rõ mọi chuyện đã diễn ra trong buổi sáng sớm cái ngày bão tuyết này. Bộ mặt cô, thoạt đầu đầy lo âu, nghiêm nghị, dần dần tươi tỉnh lại, và cô bật lên tiếng cười ròn rã.

- Piốt, chú thật là tuyệt vời! Đáng đời bọn họ! Mà rồi chúng ta còn cho bọn họ được nếm không chỉ những chuyện như thế!

- Cháu trai ơi, cháu quả là thích bông đùa, - không giấu giếm cái cười khẩy, cụ Xtêpaniđa nói. - Đánh lừa được bọn họ khá lắm. Bọn họ đáng đời. Chỉ có điều họ trở về, trấn tĩnh lại thì lại càng hung tợn hơn. Đừng có nghĩ là cháu đã dành phần thắng họ mãi mãi.

Tiếng nói tỉnh táo của bà cụ làm cho Piốt và Kachia cũng tỉnh táo ra chút ít. Trong giây phút đó hai người trẻ tuổi quên cả nghĩ đến điều nguy hiểm.

- Bà đừng dọa cháu, bà Mamica! Để rồi cháu còn cố sức và bày ra một trò đến mức mặt đất phải đảo điên lên ấy chứ! - Piốt huênh hoang, và trong giọng nói của cậu ta không cảm thấy chút ngờ vực nào ở sức mạnh của mình.

- Piốt, thế bão tuyết chưa dịu đi ư? - Kachia hỏi, thầm nghĩ: «Mình cần phải mau chóng rời khỏi Lukianốpca. Bà cụ cảnh tỉnh không phải vô cớ».

- Không dịu chút nào hết, tiểu thư ạ! Ông Anđrôn của tôi bảo, bão tuyết này phải hai ngày nữa cũng chưa tan - nhờ các khớp xương mà cụ biết.

- Vậy ở ngoài ấy cháu trai chớ có lơ là. Có thế nào: gõ ngay vào cửa sổ cho già, - cụ già nói khi thấy Piốt bật dậy và sụp mũ lông kéo đến tận lông mày.

- Cái đó nhất định rồi, bà Mamica ạ! Cháu từ thuở cha sinh mẹ đẻ chưa hề làm hại ai.

5

Chiều tối chị Anhixia lại đến, lấy cái xô đi vắt sữa bò. Chị ta làm xong công việc, trở về nhà mình, thì nghe thấy tiếng lọc cọc ở cửa hiên, và bác Lukianốp bước qua ngưỡng cửa.

- Chào cụ Xtêpaniđa, chào cô Kachia! - bác lên tiếng, đưa mắt nhìn nhanh bao quát căn nhà.

Bà cụ già ngồi đan bên bàn. Cụ đứng dậy đón bác Lukianốp, hồ hởi chào hỏi. Kachia nhận ra tiếng nói của bố Masa bèn vén cái ri-đô che phản treo.

- Ôi, ai kia chứ! Chào bác Xtêpan.

- Cái mưu kế của Piốt cứu cháu chẳng được lâu đâu, cháu Kachia ạ, - bác Lukianốp vội vã lên tiếng. - Bọn ác nhân đã thấy ra là bị lừa. Chúng lại đi các nhà, bắt đầu từ hai đầu làng. Con mụ Datunaixcaya ấy không tin rằng cô đã đi thoát trong thời tiết này, Kachia ạ. Mụ ra lệnh tìm ra bằng được cô, dù sống hay dù chết rồi...

- Bác Xtêpan, làm thế nào bây giờ? Thật cháu chẳng muốn lại rơi vào tay chúng một lần nữa chút nào, - Kachia thở dài.

- Vì thế tôi mới đến đây, đành đêm nay phải đi vào rừng taiga. Dù đi trong bão tuyết này sẽ khó khăn đấy, nhưng không còn cách nào khác được. Nếu không chúng sẽ bắt được cô.

- Thế bác Xtêpan, bác định đưa cháu gái đi đâu? Đến ấp mới chăng?

- Không, bà cô Xtêpaniđa ạ. Ấp mới chúng cũng sẽ không bỏ qua đâu. Tôi muốn giấu cô ấy ở chỗ ông cụ Okenti Xvôbôtnưi. Độ hai ngày, ba ngày gì đấy. Còn về sau thế nào sẽ hay.

- Chỗ ấy tốt đấy, chỉ có điều đường đi đến đấy quá ư gian nan.

- Chúng tôi nhất định tới nơi ấy, bà cô Xtêpaniđa ạ.

- Thế bọn chúng đã đến nhà anh chưa?

- Sục sạo mọi xó xinh.

- Có khám xét không? - lo lắng cho giấy tờ của giáo sư Likhatsiốp, Kachia hỏi.

- Ngó vào hầm nhà, vào chỗ để thóc, xem xét nhà tắm. Tôi nổi cáu với bọn họ. Khi chia tay hai bên còn hằm hè nhau.

- Đã lâu không có chuyện như thế, bác Xtêpan nhỉ. Có lẽ từ cái bữa bảy người chạy trốn trên đường bị giải đi đày. Bác có nhớ không đấy?

- Sao lại không, nhớ chứ! Tôi với bà cô đã giúp đỡ họ khi ấy. Hình như họ ngồi suốt một ngày dưới hầm chứa đồ nhà bà cô? Khi ấy tôi cũng đưa họ tới ông cụ Okenti Xvôbốtnưi... Vậy đó, cháu Kachia, cháu chuẩn bị sẵn sàng, chiều tối muộn một chút. Cháu đã trượt tuyết bao giờ chưa?

- Chút ít đã có trượt rồi ạ. Đi cùng với cha mẹ cháu đến một làng Phần Lan trong trại nghỉ, trượt từ trên núi xuống...

- Thôi được. Cháu đợi nhé.

Bác Lukianốp đi khỏi. Bà cụ xếp công việc đan lại, bắt tay lo bữa tối. Trong căn nhà đã tối hẳn. Nếu như không có những vệt ánh sáng từ cái cửa bếp lò sắt hắt ra, thì đến góc nhà cũng có thể nhầm lẫn - góc nào ở chỗ nào. Nhưng bà cụ già đi lại trong nhà rất lanh lợi, và Kachia không kịp theo dõi cụ. Đó, cụ vừa lạch cạch cái cửa bếp lò lớn, vậy mà qua một phút, dường như đã bay qua cả căn nhà từ đầu tường này sang đầu tường kia, cụ lại đã lách cách bày bát đĩa ở bàn.

- Cháu gái ơi, xuống mà ăn tối. Ăn cho khá vào, đường đi của cháu xa lắm đấy, - bà cụ cất lời mời, - đây bà còn để dành được một miếng mỡ lá, có cả khoai tây nướng bếp tro nữa.

Kachia tụt xuống khỏi phản treo, sờ sẫm tìm đến cái bàn, ngồi xuống chiếc ghế dài.

- Thế cái ông Okenti ấy là người như thế nào, bà Xtêpaniđa!

Bà cụ chần chừ không trả lời vội. Hẳn là cái ông cụ Okenti ấy không phải đơn giản đến mức có thể nói một điều gì đó cơ bản về ông bằng hai ba lời.

- Cháu không thể hiểu ngay ông ta là ai. Không hẳn là tên tà đạo, phá Chúa, không hẳn là người kỳ quặc sung sướng. Cháu sẽ tự quan sát lấy, - bà cụ lảng tránh câu trả lời thẳng.

Hai người ăn thư thả, vẫn không thắp sáng như cũ. Bà cụ già nhớ lại câu chuyện bẩy người khổ sai chạy trốn khi trước. Sự việc xảy ra vào mùa thu năm mười bốn. Đoàn tù chuyển từ Tômxcơ đến nơi mỏ quí. Người ta lùa đi một đoàn lính, sĩ quan, công nhân bị xử tội vì chống chiến tranh. Đoàn tù rất đông, đủ loại người, thật vui nhộn, mặc dù các án đều nặng: không ai dưới năm năm tù khổ sai. Vào giờ điểm danh buổi sớm đã xảy ra câu chuyện đánh lừa. Một số tiếng trả lời cất lên thay cho những người vắng mặt. Cuộc bỏ trốn của bảy người mãi khi đi trên đường mới bị phát hiện ra. Chuyện tương tự thường xảy ra không ít, nhưng chỉ là một hai người gì đó biến mất. Đằng này cùng một lúc bỏ trốn đến bảy người.

Người ta sục sạo khắp mọi xó xỉnh làng Lukianốpca, như lần cái áo lông cũ. Còn những người bỏ trốn trong lúc đó đang ngồi dưới nhà hầm chứa đồ ở ruộng rau nhà cụ Mamica. Căn nhà hầm cũ kỹ, đổ nát, không có nước băng. Chung quanh gai dầu mọc cao lút người vây kín như tường thành. Chẳng ai nghĩ đi tìm những người tù chạy trốn trong ruộng gai dầu. Đến đêm bác Eukianốp đưa những người tù đến nhà ông cụ Okenti Xvôbốtnưi, rồi từ đấy họ tìm về Tômxcơ.

- Bây giờ, cháu gái ạ, cả cháu cũng lại phải đi theo con đường ấy thôi, - cụ Xtêpaniđa kết thúc câu chuyện của mình.

Tối khuya, Piốt Xcôbenkin lại ầm ĩ ào vào căn nhà.

- Đã đến giờ chia tay, tiểu thư ạ. Bác Xtêpan đang đợi chị sau nhà hong lúa, gần rừng. Còn đây đến chỗ bác ấy tôi là người dẫn đường. Rất tiếc phải tiễn đưa chị đi khỏi làng Lukianốpca này! Nếu như có gì không nên không phải, tiểu thư ạ, xin chị bỏ quá cho. Có thể do ngu dốt nói gì đó quá lời, xin chị tha thứ cho, - Piốt nói nghiêm nghị, trong giọng nói của cậu ta không có sự bông đùa thường lệ, và điều này đã làm cho Kachia xúc động đến ứa nước mắt.

- Chú đâu có ngu dốt, Piốt, không, không đâu! Chú là một đồng chí trung kiên! Cho tôi ôm chú trước khi ta chia tay! - Kachia ôm lấy Piốt, vỗ vào lưng cậu ta. Sau đó ôm hôn bà cụ. - Bà Xtêpaniđa ạ, không phải ngẫu nhiên người ta gọi bà là Mamica. Cháu cám ơn bà đã cho cháu nương nhờ, yêu thương cháu, cám ơn bà dậy bảo cháu! Cháu sẽ nhớ bà mãi mãi!

Bà cụ sụt sịt nấc lên, giúi vào tay Kachia một mẩu bánh mì.

- Cháu gái ạ, để nó vào ngực áo. Dọc đường ăn lấy sức.

Vừa xuống khỏi bực tam cấp, ngọn gió tuyết quất mạnh ngay vào mặt Kachia. Hai mắt nảy đom đóm. Kachia co rúm người, khom xuống, chờ đòn giáng mới.

- Lấy khăn san che mắt lại, tiểu thư ạ, - Piốt khuyên bảo. Kachia kéo khăn xuống mũi, nhưng cơn lốc mới quất vào hai má cô mạnh đến mức cô cảm tưởng như máu tóe ra.

- Tiểu thư ạ, lấy tay che. Như thế này này, - Piốt đưa cái bao tay lên che mặt. Đòn thứ ba của trận lốc Kachia tránh được: lời khuyên của Piốt đã giúp cô.

Hai người trượt qua đường cái, theo lối ngõ hẹp đi xuống con suối đã đóng băng, đi dọc theo bờ suối cao. Dải bờ che chở chắc chắn cho họ khỏi bị gió quật. Chẳng bao lâu phía trước hiện ra dải rừng đen đen. Do vẻ bí ẩn bịt bùng của nó, trái tim Kachia nhói đau.

- Vậy là, tiểu thư ạ, hết đau khổ rồi - rừng đã bắt đầu. Trong rừng thì giữa bão dông cũng yên, - ngoái lại, Piốt nói. Cậu ta dường như thông cảm được tâm trạng của cô đối với cái bức tường đen này, xa lạ và hung dữ.

Có thể, Kachia cũng tin Piốt đấy, để ít ra cũng gạt bớt đi chút ít sự căng thẳng trong lúc này đang như gọng kìm siết chặt cô lại - từ chân lên đến đầu, nhưng chàng trai vừa dứt lời, thì đâu đó không bao xa vang lên một tiếng nứt nẻ rùng rợn, và đất rung lên vì tiếng nổ.

- Ô hô, bung ra mới ghê chứ, đồ quỉ! - Piốt chửi thề, còn Kachia vì hoảng sợ dừng lại mấy giây, lặng đi.

- Đừng hoảng, tiểu thư, bác Xtêpan sẽ dẫn chị đi như đi trên vỉa hè, - Piốt khoe khoang kiến thức của mình.

Còn bác Lukianốp đã đợi hai người. Bác bước khỏi cái cây tùng to sù chừng nửa bước, lên tiếng:

- Kachia đến tôi, còn cháu, Piốt, quay trở lại! Và để ý cẩn thận!

- Bác cứ yên tâm, bác Xtêpan! - Piốt kêu to và cùng với cơn gió thổi mạnh biến mất hút trong màn tuyết.

- Kachia, cô đứng lên đôi trượt tuyết. Tôi sẽ chỉ cho cô đâu vào đấy, - bác Lukianốp nói, lôi ở đâu đó từ dưới bụi liễu nhỏ một đôi trượt tuyết. Kachia tiếp nhận và ngạc nhiên là nó hoàn toàn không giống đôi trượt tuyết Phần Lan, mà trước đây cô đã từng trượt. Loại kia dài, hẹp, có khóa móc. Loại trượt này, ngược lại, hóa ra lại ngắn ngủn, rộng bản. Thêm vào đấy lại khâu phủ lông cứng.

- Loại thanh trượt này cháu chưa đi bao giờ, bác Xtêpan ạ, - Kachia nói, giọng ân hận, tay sờ nắn đôi trượt nhẹ nhàng, mềm mại, có giây khóa ở giữa và giây buộc kéo từ mép trước.

- Ở đây, đi loại trượt khác không được đâu, mà không đi không được. Đây để chân vào chỗ này. Tôi sẽ đóng giây khóa cho...

Kachia có cảm giác trong giọng nói của bác Lukianốp có ý trách móc. Cô vội đứng vào đôi trượt, nói:

- Cháu sẽ cố gắng, có thể, cũng học đi được.

- Tất nhiên, cháu có thể, - bác Lukianốp an ủi cô và bắt tay vào việc. Khua giây khóa lách cách, bác bảo cho hay là đi trên đôi trượt này dễ dàng thế nào. Sau đó bác biến đi một phút sau bụi cây và quay trở lại chân cũng đi đôi trượt rồi.

Hai người lên đường. Trong những lốc xoáy tuyết mịt mù, bác Lukianốp khi biến mất hẳn dường như tụt xuống âm ty, khi lại hiện ra ở khoảng cách chỉ một tầm tay với. Mặc dù đôi trượt hoàn toàn khác lạ, kinh nghiệm cũ vẫn có ích. Ngay ở quãng đầu tiên trên đường, Kachia đã quen rồi. Đôi trượt không trườn về phía sau: mảng lông khâu ở đế xù ra và hãm lại. Đặc biệt cái đó rất lợi khi leo lên gò cao. Do đôi trượt rộng bản nên nó vững chãi nằm trên mặt tuyết, không thụt. Kachia nhanh chóng hiểu được cả các ưu việt khác của loại trượt tuyết Lukianốp. Nếu nó dài, thì không thể cơ động trong rừng rậm taiga được.

Hai ba lần mép trượt của Kachia bị vướng vào bụi cây và thế là cô liền hiểu sai lầm của mình: cần phải kéo căng giây chằng lại. Kéo mũi trượt lên, những bụi cây nhỏ không cản đường nữa.

Kachia còn hiểu ra một điều khác: những sợi giây giúp giữ được thăng bằng, làm cho chuyển động được nhịp nhàng.

Đôi chỗ, bác Lukianốp rảo bước, và Kachia vất vả mới theo kịp, nhưng sau đợt chạy nhanh như thế bác lại cho nghỉ dài, và Kachia kịp thời lấy lại sức. Bấy giờ Kachia còn chưa biết cái điều mà bác Lukianốp biết. Rừng không phải chỗ nào cũng giống nhau. Có chỗ rừng mọc ở chỗ cát pha, rễ cây ở đấy thường bò trên mặt đất và khi có lốc tuyết xoáy là dễ dàng lộ cả ra. Bác Lukianốp sợ cho bản thân cũng như sợ cho Kachia. Trong bóng đêm tối, trong màn tuyết mịt mù dễ dàng lao vào thân cây bị gió quật đổ. Rừng taiga chốc chốc lại vang dội tiếng gẫy đổ răng rắc. Bác Lukianốp vội vượt qua thật nhanh những nơi nguy hiểm hơn cả. Kachia theo vết trượt của bác, và cái đó làm cho cô đi dễ dàng hơn. Cô chỉ chăm lo một điều: không tụt lại sau, không để mất hút người đưa đường của mình. Đôi trượt của cô cứ trượt đi theo vết trượt, như tự nó, không cần gắng sức gì lắm, và Kachia không đi chệch một lần nào.

Ở chỗ mương xói, lặng gió, bác Lukianốp dừng lại, xốc lại khẩu súng đeo sau lưng.

- Vậy là cháu Kachia, cứ coi là chúng ta đã đến đích rồi. Đến chỗ ông Okenti chỉ còn không quá hai vécxta. Mà cháu đi khá đấy. Thậm chí bác không ngờ. Mệt rồi chứ, hay chưa? - bác Lukianốp lấy túi thuốc ra nhồi tẩu, cái tẩu bao giờ bác cũng mang theo kè kè dự trữ. Trong gió thế này cuốn được điếu thuốc không dễ gì, mặc dù bác thích hút thuốc cuốn hơn.

- Thế bác cháu đã đi được bao đường đất rồi ạ, bác Xtêpan? - Kachia hỏi, đột nhiên cảm thấy mệt mỏi kinh khủng.

- Từ làng đến cái mương xói này năm vecxta, bác cho là như vậy. Còn theo đường cái, vòng vèo, từ làng Lukianốpca đến chỗ ông cụ Okenti phải mười lăm vecxta.

- Như vậy là bác cháu ta đi tắt?! - Kachia ngạc nhiên, nghĩ tiếp trong bụng: «Chà, hai vecxta nữa thì mình còn sức, chứ phải đi tiếp nữa thì hẳn mình đến xấu hổ mất thôi».

Bác Lukianốp không cho dừng lại lâu, hút thêm một hơi nữa, bác giải thích:

- Trong lúc trời còn tối, bác đã phải trở về làng rồi. Ta đi tiếp thôi.

Kachia vất vả chuyển động đôi chân. Hai đầu gối rã rời, bắp chân run run. «Bước đi, bước đi, bây giờ không còn bao xa nữa!» - Kachia thầm động viên mình. Sức lực dường như lập tức tăng thêm, cô trượt theo vết trượt của bác Lukianốp.

6

Ở đây, trong mương xói, dường như ở một thế giới khác. Gió rú rít đâu ở cao trên đầu, và lốc xoáy tuyết cuốn đi trên hai sườn trơ trụi của mương xói. Đi thoải mái, và Kachia ngạc nhiên khi bác Lukianôp quay ngoặt đôi trượt của mình, lên tiếng:

- Vậy là, ông cụ đây rồi, cụ Okenti Xvôbốtnưi. Bây giờ chúng ta sẽ gõ cửa.

Cách chừng hai chục bước Kachia nhìn thấy một ngôi nhà có hai cửa sổ đứng ở giữa những cây linh sam mới lớn vây quanh, phủ đầy tuyết. Chung quanh ngôi nhà không những không có sân, mà không có cả hàng rào. Không có bịch thóc. Cả chó cũng không thấy sủa người đến. Rừng âm u, bầu trời mù mịt, đất lành lạnh, và không một âm thanh sống động...

Bác Lukianốp lấy nắm tay đấm vào cửa sổ. Đợi một chút và lại đấm.

- Gớm chưa, cụ Okenti ngủ mới khiếp chưa! Không trả lời, không chào hỏi, - bác làu bàu, đấm tiếp vào thành cửa.

- Này, ai ngoài ấy?! Cứ vào, cửa không gài đâu, - nghe thấy tiếng từ xa vọng lại.

- Chào cụ, cụ Okenti! Tôi đây, Xtêpan Lukianốp đây. Ta vào đi, cháu Kachia, ông cụ chủ nhà cuối cùng cũng đã tỉnh dậy.

Bác Lukianốp và Kachia tháo bỏ đôi trượt, đi vòng quanh ngôi nhà và dừng lại bên cửa, ngập ngừng không vào.

- Ông cụ đi đâu rồi thế nhỉ? Không biết đã vào nhà chưa, hay bỏ đi đâu, - bác Lukianốp suy nghĩ thành lời.

- Vào đi, Xtêpan, vào đi. - Ông cụ Okenti ôm trên tay một ôm củi lấy ở đống củi trắng trắng giữa hai cây thông cổ thụ. Bác Lukianốp tránh đường, mở cửa, để chủ nhà vào trước.

Khi ông cụ Okenti đốt đèn lên, Kachia đưa mắt quan sát căn nhà và cả ông cụ Okenti. Ngôi nhà rộng rãi, tường bằng gỗ thân cây lớn ghép nằm. Ngoài cái bếp đất nện, cái bàn với chiếc ghế dài, cái giường gỗ mộc kê mễ, cái bếp lò nhỏ bằng sắt nhô ra hẳn giữa nhà, ở đây không còn gì nữa. Kể ra trên các mặt tường căn nhà, đặc biệt ở các góc nhà, còn treo những bó cỏ gì đó nữa.

Thấy rõ là chủ nhà không tiếc củi. Hơi ấm tỏa ra cả từ cái bếp lớn, cả cái bếp nhỏ cũng phừng phừng lửa, những khúc củi thông cháy bùng bùng. Nhưng tất cả những cái đó, mắt Kachia chỉ để ý lướt qua, bởi vì, khi nhìn đến ông cụ Okenti thì dừng ngay lại.

Kachia nhớ lại lời cụ Mamica: «Không hẳn là tên tà đạo, phá Chúa, không hẳn là người kỳ quặc sung sướng...».

Đó là một ông già gầy guộc có cái đầu tròn bù xù, bộ râu thưa không chải, bộ mặt nhăn nheo và cái mũi gợi cảm đến lạ lùng. Điều làm sửng sốt không phải là độ to của cái mũi, quả là lớn so với cái mặt gầy gò, đúng hơn là hom hem, mà là hình dạng của nó. Bắt đầu ở phía hai mắt đổ xuống là cái gốc mũi cao, đột ngột nó tỏa bè ra hai bên má, tẹt xuống. Còn cuối mũi thì hếch lên và tựa hồ như thách thức với cả thế giới chung quanh. Chỉ cần thoáng nhìn ông cụ Okenti là rõ ngay: con người khác thường, kẻ hay sinh sự, không hòa thuận được với người khác. Nhưng thực tế có như thế không, Kachia chưa biết. Ông cụ Okenti hất bỏ cái áo lông cũn cỡn ra, trên người còn mặc cái áo cánh vải gai thô dài đến đầu gối, chân đi ủng dạ, quần thùng rộng, ống bỏ ngoài giày, - ông cụ mời bác Lukianốp vào. Còn Kachia, dường như, ông cụ không nhận thấy.

- Xtêpan, thời tiết thế này anh đi lang thang trong rừng làm gì thế? - ông cụ Okenti sẽ hỏi bằng cái giọng the thé. - Tôi có thể sợ tiếng gõ của anh đấy. - Ông cụ lắc đầu trông thật ngộ nghĩnh, bật cười rè rè, đôi mắt nhỏ nhanh nhẹn nheo nheo của ông cụ tròn lại, sáng lên vì ánh đèn.

- Có việc cần, cụ cũng thấy đấy, cụ Okenti. Có điều xin cụ đừng có quở trách, - bác Lukianốp nói và nhanh chóng cởi cái áo ngắn bằng dạ của mình, đặt nó cùng cái mũ lông lên cái ngáng đóng trên tường.

- Vì cô kia hay sao? - ông cụ Okenti hất đầu về phía Kachia.

- Bị bám đuôi rồi, - bác Lukianốp giải thích vắn tắt.

- Cháu gái, cháu cởi áo ngoài ra. Vào cái phản kia kìa ngồi nghỉ, - ông cụ lên tiếng nói với Kachia, lần đầu tiên đưa mắt nhìn cô. Bây giờ ông già nói bằng một giọng rắn chắc, trầm trầm, và Kachia hiểu rằng người quen mới của cô biết thay đổi cho giọng nói của mình có các thanh điệu khác nhau.

- Cụ Okenti này, xin cụ giúp tôi để cho bạn của con gái tôi nương nhờ chỗ cụ một ngày, đến ngày kia lúc xế chiều nhờ cụ đưa cô ta đến làng mới. Và xin cụ đừng hé với ai một lời nào đấy. Bị bám đuôi rồi, - bác Lukianốp nhắc lại những lời đã nói một lần rồi.

- Chính bọn nó bị trời giáng mới phải! - ông cụ Okenti thốt lên một cách chắc chắn và kết thúc bằng cái giọng the thé: - Mà dù có ở lâu hơn cũng chẳng sao, cái ăn cái uống tôi tìm ra... Và rồi tôi sẽ dẫn ra đường tới làng mới. Có gì mà không dẫn ra được...

- Con đường đã được thử thách. - Bác Lukianốp đưa mắt nhìn ông cụ Okenti. Kachia nhận thấy điều đó và nhớ lại câu chuyện của cụ Mamica về những người tù được bác Lukianốp đưa từ làng đến chỗ ông cụ Okenti. Có thể, những người ấy cũng tìm tới được tự do theo chính con đường ấy...

Ông cụ Okenti lấy ở cái hốc rộng miệng bếp lò cái ấm chè to tướng, lôi ở trên giá bàn xuống mấy cái tách tròn gọt bằng gỗ, lấy ở dưới gầm sàn lên cái giỏ tròn đựng mật, đĩa đựng bánh mì không bằng vỏ bạch dương và mời mọi người uống chén trà sau chặng đường mệt nhọc.

Kachia rất thèm uống, nhưng cô còn thèm ngủ hơn nữa. Bỏng mồm vì nước sôi, cô uống hết tách nước cỏ lạc đà, rồi thẳng thắn hỏi:

- Thế cháu có thể nằm nghỉ một tý ở đâu đấy không ông?

- Sao lại không nhỉ? Mọi chuyện đều có thể được. - Ông cụ lôi ở nắp bệ bếp lò xuống một tấm vải gai, ném tấm vải vào góc nhà. - Đấy, cháu nằm đấy mà nghỉ.

Kachia lấy tấm áo lông của mình quận tròn vào người, cuốn mép tấm vải làm gối rồi nằm xuống. Cô không nghe thấy cả lúc bác Lukianốp ra đi cũng như lúc ông cụ Okenti tắt đèn, leo lên nắp bếp lò nằm. Cô đã ngủ giấc ngủ li bì của người mà sức lực bị dốc cạn đến cùng kiệt.

Kachia tỉnh dậy muộn. Các cửa sổ đều sáng và trắng toát vì tuyết bám vào. Bão tuyết hẳn là đã lặng đi. Gió đập vào tường mỗi lúc một bớt đi. Củi ở cái bếp sắt đã cháy lụi, và trong nhà trở nên lành lạnh. Kachia ném thêm củi vào bếp. Than vẫn còn cháy lom đom, vì thế không cần phải nhóm lửa lại.

Ông cụ Okenti bỏ đi đâu đó. Trên bàn có ấm nước trà, đã khá nguội lạnh, ngay bên cạnh là cái tách đựng việt quất, một xâu cá khô và bánh mì đen sấy khô. Kachia hiểu ra là: ông cụ chủ nhà không đợi cho đến khi cô tỉnh dậy, nhưng cũng không quên cô, để thức ăn lại cho cô. Có thể sống hết cả ngày ấy.

Trước hết Kachia làm vệ sinh cá nhân: cô rửa mặt mũi ở cái chậu gỗ, chải tóc kỹ càng. Mái tóc mầu anh đào thẫm đen của cô xổ ra, rối tung đến nỗi cái lược không chải được ngay. Vậy là đã hai ngày đêm cô không có lúc nào chăm lo được đến tóc. Ở trên cái phản treo của cụ Mamica chật chội, trần nhà không cho phép ngửng đầu, còn như hôm qua, sau chuyến chạy trốn qua rừng taiga đêm tối, cô đâu còn đầu óc nghĩ đến tóc với tai. Hình như chỉ mãi đến sáng sớm nay cô mới ráo mồ hôi... Rửa mặt, Kachia phát hiện ra hai vết xước cành cây trên mặt mình. Lạy Chúa, hai vết xước đã khô và không đau đớn gì.

Kachia thư thả ăn sáng. Trước mặt cô còn biết bao nhiêu thời gian, và phải có công việc gì đó lấp kín số thời gian đó. Trong các món ông Okenti để lại, cô đặc biệt thích món việt quất: to, mọng, ướp băng lạnh, ngọt quá, thơm quá. Kachia ăn hết cả số quả ông Okenti để lại, còn nước quả cô dốc ngược tách uống bằng cạn. Sau đó cô bắt tay vào thu dọn căn nhà. Quét nhà, rửa bát đĩa, cô bất giác suy nghĩ về ông chủ căn nhà. Nơi ở của ông, một người đã già lão, không thể gọi là bỏ hoang. Cái bàn rõ ràng là luôn được lau rửa bằng nước nóng, còn cái ghế dài kê sát bên bàn còn dấu vết được cạo. Kể ra thì ở các góc nhà đôi chỗ có mạng nhện chăng, song trong nhà không có ruồi. Kachia ngạc nhiên xem xét góc nhà: không có ảnh tượng thánh, không có cây thánh giá, cũng chẳng có bàn thờ - chẳng có gì hết.

«Ông cụ Okenti này, thực sự ông là người thế nào đây? Ngoại đạo? Vô thần? Khi nào ông cụ về, cần phải hỏi xem mới được». Kachia suy nghĩ, tiếp tục công việc thu dọn nhà cửa.

Suốt thời gian trong ngày, mấy lần Kachia ra khỏi nhà, nhưng chỉ đi độ hai mươi - ba mươi bước chân khỏi cửa, cô đã dừng lại: tuyết dồn thành những gò những đống cao, rừng thưa dần, gió thổi xiết.» Kachia vội vã quay trở lại nơi ấm áp. Nhớ lại chuyến di chuyển đêm qua trong bão tuyết và đêm tối, cô không tin ở mình nữa: không lẽ đó chính là cô đã đi cùng với bác Lukianốp, cô đã trượt bằng đôi trượt tuyết, cô đã chịu đựng được sự căng thẳng về thể lực như vậy ư?

Vẫn chưa thấy ông cụ Okenti về. Trong hoàng hôn chạng vạng, có một thân một mình ở nhà Kachia đâm thấy rợn rợn, trong đầu hiện ra đủ thứ chuyện tưởng tượng ghê sợ. Biết đâu đấy, có thể ông già đã vĩnh viễn bỏ căn nhà của mình? Cô là ai, Kachia này, đối với ông cụ là ai kia? Một kẻ đi tìm các chuyện phiêu lưu xa lạ, khó hiểu? Cô chết đói mất chăng? Hay chết cóng trong tuyết? Hậu quả điều đó sẽ ra sao? Xibiri chuyện đó đã từng thấy. Ở đây chuyện đó không có gì đáng ngạc nhiên.

Nhưng rồi ông cụ Okenti đã về và tỏ ra hơi bối rối là để mặc cô một mình quá lâu như thế.

Kachia thắp đèn, đang ngồi lắng nghe tiếng lạo xạo bên ngoài tường nhà.

- Ta không lượng đúng sức mình, cháu gái ạ. Định là trở về vào bữa trưa, nhưng thế đấy, bão tuyết không dịu đi cho, thổi ầm ầm cứ như ở bếp lò ấy. Nhưng ta lại mang được cá tươi về đây. Bây giờ ta làm cá rồi đưa lên chảo.

Ông cụ Okenti dốc cá bị băng lạnh ở bao tải ra ngay mặt sàn, cởi bỏ áo lông, mũ lông, rồi lấy dao, chảo, hộp muối ở đâu đó trên bếp lò xuống. Ông già sẵn sàng nhận sự giúp đỡ của Kachia, nhường cho cô cái xô nước, để ngâm cho cá tan băng lạnh và đánh vảy. Lúc này Kachia thấy ông già niềm nở hơn đêm hôm qua.

- Mà cháu gái, cháu có biết dùng dao không đấy? - ông cụ Okenti hỏi, nghiêm khắc nhìn Kachia. - Hẳn là người thành phố? Lại là con nhà giàu có?

- Cụ ạ, cụ không nhầm đâu, đúng cháu là người thành phố, mà cũng đúng là con nhà giàu có. Thế tại sao cụ lại nghĩ như vậy ạ? - Kachia tò mò hỏi lại.

- Thì trông ta biết. Ta đã sống trên trái đất chín chục năm rồi. Qua thời gian như vậy có thể cũng học biết được cái gì chớ. Cháu ở Tômxcơ hay ở xa tít đâu nữa?

- Người ở Tômxcơ. Nhưng có dịp sống ở các nơi khác nhau.

- Sinh viên?

- Vâng, đúng như vậy.

- Chà chà, - ông cụ kéo dài và rồi im lặng. Chắc hẳn, qua những điều ấy thôi ông cụ cũng đã đủ để có ấn tượng về lối sống của cô. Song các câu hỏi của ông cụ lại khơi sự tò mò ở Kachia.

- Thế thưa cụ, cụ đã sống ở đây lâu chưa ạ? - cô hỏi.

Ông cụ Okenti hất đầu lên, nhìn Kachia chăm chú, xét nét, chắc hẳn cân nhắc xem cô có đáng để ông cụ cởi mở không. Rồi ngẫm nghĩ nói:

- Vậy là ta dựng ngôi nhà này đã là lần thứ hai rồi đấy. Ngôi nhà trước mục nát mất từ lâu rồi.

- Nghĩa là ba mươi bốn mươi năm? - Kachia cố đoán thử.

- Gần gần như thế, mà có thể, còn nhiều hơn nữa.

- Thế sống một thân một mình cụ không thấy vất vả sao?

- Cái mà ta đi tìm, ta đã tìm thấy.

- Sao thế cụ, cụ chủ tâm đi tìm cảnh cô độc ạ? Có thể, do đạo giáo hay vì những hoàn cảnh nào đấy chăng?

Ông cụ Okenti im lặng hồi lâu. Cụ hiểu là Kachia muốn cụ chuyện trò cởi mở, tâm tình. Nhưng cụ không tin cậy đàn bà cho lắm, từ lâu đã tránh va chạm với họ, cụ vẫn cho là hễ đàn bà xuất hiện là đừng có mà chờ điều gì tốt lành. Nhưng trong con bé con này (từ tầm cao tuổi tác của mình ông cụ Okenti coi Kachia chính là một con bé con) có cái gì đó dễ có thiện cảm. Có thể, sự nghiêm túc trong con người cô? Mà có thể, cô do bác Xtêpan Lukianốp dẫn đến, đó là con người mà ông cụ Okenti tin cậy? Ông cụ Okenti không biết nên xử sự thế nào, nhưng chỉ cảm thấy rằng không thể lánh chuyện được.

- Ta là người không có đức tin, cháu gái ạ, - cuối cùng ông cụ nói và vêu cái mặt gầy gò ra đến lạ.

- Không tin vào mọi chuyện ạ? - Kachia hỏi, không rời mắt khỏi ông cụ Okenti.

- Không tin vào Chúa, không tin vào quỉ, không tin vào Sa hoàng, - chuyển từ cái giọng the thé sang cái thanh điệu rắn chắc và gay gắt, ông cụ Okenti trả lời, và đầu mũi của cụ hếch lên một cách thách thức.

- Nhưng, dù sao đi nữa cụ vẫn có tin vào điều gì chứ ạ? Không thể sống mà không có niềm tin. Chẳng hạn, cụ có tin vào cái gốc vật chất của thế giới không ạ? Hay vào hạnh phúc của con người? - trong những ngày cuối vừa qua Kachia ít được chuyện trò nên bây giờ cảm thấy thích thú được đưa ra những câu hỏi cho cụ Okenti. Cô tươi tỉnh ra, đôi mắt sáng ngời.

- Cháu gái ạ, ta sẽ nói cho cháu gái biết là ta tin vào cái gì, - đưa tay lên, ông cụ Okenti ngắt lời Kachia.- Ta tin vào Thiên nhiên. Trước chúng ta Thiên nhiên cũng đã vĩnh cửu và sẽ còn vĩnh cửu sau khi chúng ta không còn nữa. Và mọi cái sẽ vẫn tồn tại như đã tồn tại. Không biết có giống như khi chúng ta còn sống đây hay không, nhưng sẽ còn tồn tại. Mọi cái đều do mặt trời, cháu gái ạ. Mặt trời mà mất - cả trái đất cũng hết. Nhưng cái đó còn lâu lắm. Không thể tính toán ra được - con người chưa đủ sức để tính. Bởi vì trí tuệ của con người còn hẹp. Cái gì sẽ có sau này, ta không biết, nhưng sẽ phải có cái gì đó. Không thể không có cái gì hết.

«Nhà duy vật tự phát», - trong đầu Kachia thoáng qua, và cô lại hối hả thúc cụ già bằng câu hỏi như trước:

- Thế cụ tin vào hạnh phúc của con người chứ ạ?

- Con người ta trở thành bé nhỏ, đánh đổi cái tính người lấy tính thú vật, - ông cụ Okenti hất đầu lên, và đầu mũi của cụ nhọn ra, tựa hồ như vô hình muốn xuyên thấu vào đôi mắt tò mò của Kachia. - Thoát khỏi nỗi sợ hãi, cháu gái ạ, hạnh phúc của con người là ở chỗ đó... Cháu gái ạ, ta đi đến được cái đó trải qua bao đau khổ. Ách áp bức của nỗi sợ hãi đã rượt đuổi ta. Thoạt đầu là nỗi sợ hãi mà gia đình nhồi nhét cho. Nỗi sợ hãi trước cha mẹ. Sau đó là nỗi sợ hãi trước xã hội. Từ tuổi thơ ấu nỗi sợ hãi trước chúa trời treo lơ lửng như một đám mây đen dông tố trên cái đầu đáng thương của ta. Có lẽ, đó là nỗi sợ hãi lớn nhất. Còn nỗi sợ hãi trước Sa hoàng nữa. Rồi nỗi sợ hãi trước thế lực đen tối? Trước cái đói? Trước cái chết? Ta không sống, mà run rẩy, tâm hồn ta xưa bao giờ cũng thu lại vón cục...

- Thế bây giờ cụ coi là mình đã được giải thoát khỏi nỗi sợ hãi? - Kachia hỏi, khi ông cụ Okenti im lặng.

Mọi cái ông cụ vừa nói không phù hợp với ấn tượng đầu tiên của Kachia về người chủ ngôi nhà này. «Một người ẩn dật, một nhà tu phá giới», - thoạt đầu cô quan niệm ông cụ Okenti là người như vậy. Bây giờ cô hiểu là mình đã kết luận vội vàng. Có lẽ ông cụ Okenti thuộc loại người gặp không ít trên đất nước Nga: người đi tìm chân lý, người sáng tạo ra lối sống đặc biệt của mình, người thí nghiệm xây dựng ra hạnh phúc toàn diện cho con người trên trái đất.

Từ lâu Kachia đã thấy rõ là những người như vậy không có sức mạnh có khả năng biến đổi xã hội nước Nga hay thậm chí thúc đẩy một cách nghiêm chỉnh nước Nga đi theo những con đường nào đó tiến đến chỗ đổi mới, nhưng bởi vì những con người này vẫn cứ hành động, đi tìm, suy tư, nên họ gợi ở Kachia sự thích thú và thậm chí đôi khi cả sự kính phục...

Cho dù ông cụ Okenti có ngàn lần không đúng trong các quan điểm của mình, cô cũng không có ý định khuyên can ông cụ điều gì, nhưng cô có bổn phận làm sáng tỏ quan niệm của ông cụ đối với thế giới, hiểu rõ các quan niệm của ông cụ về con người, lấy thực chất các suy nghĩ của người già, kinh nghiệm sống của ông cụ để kiểm tra lại một cách có phê phán nhận thức của chính mình. Cái điều lạ ở giữa rừng taiga hoang vắng, ở Xibiri, cô gặp một con người mà chắc chắn là có một cuộc đời lớn và gian truân, vừa làm cô ngạc nhiên vừa làm cô sung sướng. Điều làm cô ngạc nhiên là cuộc sống cô độc của ông cụ rất kỳ lạ, khác thường, và làm cô vui sướng và bởi vì tâm trí của cô vốn quen liên tục suy nghĩ, đối chiếu so sánh, nay nhận được nhiên liệu để làm việc.

- Và bây giờ cụ coi mình đã được giải phóng khỏi nỗi sợ hãi! - Kachia nhắc lại câu hỏi và ngồi thoải mái hơn trên chiếc ghế dài.

- Ta đã khắc phục được. Khắc phục vĩnh viễn, - ông cụ Okenti nói một cách tin tưởng.

- Cụ đã làm thế nào để đạt được điều ấy? Xin cụ kể cho cháu nghe với. - Nụ cười thoáng hiện trên môi Kachia, nhưng cô ghìm lại. Ông cụ Okenti rất có thể phật ý vì việc cô ngờ vực, vả lại sự ngờ vực cũng có thể là quá sớm.

- Sức mạnh của tâm hồn, - ông cụ thốt lên se sẽ.

- Sức mạnh tâm hồn là cái gì ạ? - Kachia hỏi lại.

- Cháu gái ạ, ở con người ta cái điểm yếu, cũng là cái điểm mạnh: đó là tâm hồn. Vì nó mà con người có thể trở thành phế nhân mê tín, kẻ mà không chúa trời, thì lại quỉ xa tăng truy đuổi từng giây từng phút, nhưng có thể vì nó, vì chính cái tâm hồn ấy, mà con người trở thành người tráng sĩ dũng cảm... người mà đối với anh ta mọi cái đều chẳng kể vào đâu... cái điều bất trị nhất đều trị được.

Kachia liếc nhìn cái thân hình còm nhom của ông cụ Okenti, trong đó chẳng có gì có thể gợi đến nét tráng sĩ, và nụ cười mỉa mai lại chập chờn trên môi cô.

- Cụ ơi, thế cụ làm thế nào đạt được điều đó? Hẳn là mỗi người đều muốn trở thành tráng sĩ.

- Chỉ có một con đường đến đây - đó là tâm hồn phải chống lại nỗi sợ hãi.

- Nhưng sợ hãi có cái khác nhau chứ ạ? Sợ hãi trước Chúa là một chuyện, còn trước cái đói lại là chuyện khác.

- Phải khắc phục thoạt đầu một trong số đó. Những cái sợ hãi khác hóa ra sẽ yếu hơn. Chỉ cần kiên định, không được thoái lui... Sau đó sẽ là chiến thắng của sức mạnh tâm hồn.

- Tuy thế dù sao cụ cũng đã đi bằng con đường nào kia? Chuyện ấy hẳn rất lý thú.

- Một con đường dài, cháu gái ạ. Hồi trai trẻ, ta có lần đã làm trợ lễ ở một làng bên đường quan. Ta gặp ông cha thất tin. Chính ông đã gieo vào tâm hồn ta câu hỏi: liệu Chúa trời quyền lực toàn năng chăng? Liệu có Chúa trời hay không? Phải chăng Chúa đó chính con người nghĩ ra để giữ con người trong sợ hãi? Đức cha trí tuệ sắc sảo, nhưng ham cái món men say. Ông đã chết vì chất đốt trắng, chưa sống trọn đến độ tứ tuần. Nhưng đã để lại dấu vết trong tâm hồn ta. Ta rời bỏ nhà thờ chính giáo. Quyết định tìm hiểu cho rõ hơn những người theo các đạo khác nhau. Ta đã từng sống với người Tácta, thờ phụng đức Alakhơ. Ở thành phố suýt nữa thì theo đạo Do thái, ba năm trời đi nhà thờ Do thái. Sau đó mê mải đạo cựu giáo. Chẳng ở đâu tìm ra được sự bằng yên cho tâm trí. Thò đầu bất cứ vào đâu, ở đó người ta cũng đem nỗi sợ hãi ra, như cái thớt cối xay đè nén anh. Vì thế mà bấy giờ ta mới bỏ vào rừng taiga. Ta suy nghĩ thế này: con người sinh ra từ thiên nhiên, chỗ của anh ta phải là ở đây. Càng gần gũi với đất, càng gần gũi với tự nhiên, càng xa cách những ti tiện của con người, càng xa nỗi sợ hãi...

- Và cụ đã tìm thấy cái của mình? - Kachia hỏi.

- Không phải ngay tức thì, cháu gái ạ. Đến lúc giải phóng được khỏi nỗi sợ hãi ở trong rừng taiga, cũng đã trải qua bao nhiêu thời gian rồi. Thoạt đầu lão khắc phục được nỗi sợ trước sự bí ẩn của rừng. Lão đã hiểu biết nó cặn kẽ. Và tin rằng, trong nó chẳng có gì cả - cả do chúa, cả do quỉ xa tăng. Chỉ có sự tự nhiên. Trước chúng ta đây đã có, và sẽ có sau cả chúng ta. Ta không còn sợ hãi rừng. Dẹp được nỗi sợ hãi trước cái im lặng trong rừng. Ta không còn sợ rừng vào ban ngày, và đặc biệt là vào ban đêm. Rồi sau hiểu biết các con thú, con chim thế là không còn sợ chúng nữa. Ta tin tưởng rằng, thậm chí con vật mạnh mẽ nhất trong số đó, cũng vẫn yếu đuối hơn con người.

- Mọi chuyện chắc là gian khổ? - bị câu chuyện của ông cụ Okenti, sự cởi mở và lòng tin cậy của ông cụ lôi cuốn, Kachia hỏi.

- Gian khổ. Nhiều lần ta đã toan bỏ chạy khỏi nơi đây. Nhưng có điều chạy đi đâu? Thoát một cái sợ, lại đến trước cái sợ khác. Chẳng có lợi lộc gì.

- Có lẽ xảy ra đủ chuyện? - Kachia lại hỏi, nghĩ thầm: «Xibiri, người thật là đa dạng! Ở đây gặp gỡ thôi thì đủ loại người! Cụ Okenti Xvôbốtnưi! Có muốn cũng không tưởng tượng ra nổi người như thế này».

- Đã xảy ra, - ông cụ Okenti khẳng định và nói tiếp: - Có lần bác Xtêpan Lukianốp đưa thằng con giai nhỏ đến ta. Cháu bé áng chừng bảy tám tuổi. Đứa lớn nhất. Đứa mà nay từ mặt trận chẳng có tin tức gì gửi về ấy. Với bác Xtêpan thì ta với bác ấy đã thân thiết từ lâu rồi. Bác ấy từng giúp miếng ăn hạt muối cho ta. Phần ta, ta cũng không để phải nợ nần. Xtêpan đi đâu đó vào sâu trong rừng taiga. Còn đứa con trai để lại nghỉ ở chỗ ta. Thế là, ta với đứa bé đi vào đồng cỏ ở gần đây. Năm ấy ở các rặng thùy liễu dọc theo bờ sông, phúc bồn tử sinh sôi được mùa. Hai ông cháu suốt ngày hái quả và mê mải quên cả thời khắc. Nhìn ra ta thấy: đứa bé mệt rồi, mà đường trở về tới nhà còn phải đi nhiều. Ta quyết định nghỉ đêm lại ngay trên bãi cỏ. Không muốn nằm đất. Chính bản thân ta thì chẳng việc gì đâu, nhưng đứa bé thì có thể ớn lạnh vì sương. Ta chọn một đống cỏ khô, bỏ lớp trên đi, và hai ông cháu nằm lên đấy. Hai ông cháu nằm sát bên nhau. Đêm ấm áp, tươi mát. Đứa bé của ta nằm xuống một cái là lập tức ngủ thiếp đi ngay. Ta nằm mở mắt ngắm nhìn trời sao. Bỗng chợt ta nghe thấy có gì đó lục bục dưới sông. Chắc hẳn bờ bị lở, sụp, - thoạt tiên ta nghĩ như vậy. Sau đó nghe thấy có tiếng phì phì. Không giống tiếng ngựa phì, bò bê gần đây không có. Trong các bụi cây những con chim hét lên tiếng rỉ rách, mà cái đó là dấu hiệu chính xác nhất: gấu đến! Và đúng như vậy: con gấu đang tiến thẳng đến chỗ đống cỏ khô, thở phì phì, chóp chép miệng, lúc lắc người giũ nước ướt. Bấy giờ thì ta cảm thấy là tóc trên đầu ta sởn cả lên. Ta nghĩ: «Làm gì đây, nếu nó lên đống cỏ khô? Có thể đứa bé của ta hoảng hốt đến thụt lưỡi mất». Vũ khí ta chẳng có gì. Chỉ có một cây rìu, nhưng rìu lại để ở dưới mặt đất, chân đống cỏ. Ta lặng người đi. Nhưng ta lại thầm xua đuổi con thú bỏ đi. Và ta chỉ nghĩ có một điều, làm sao đứa bé không mở mắt ra hoặc không vô tình nói mê. Con thú có thể nổi xung về sự phiền hà ấy, coi như đó là sự thách thức nó. Vậy là, nó cứ đi quanh quẩn bên đống cỏ khô, hếch mũi lên thở phì phì, tuy thế dù sao nó cũng cảm thấy là ta muốn gì: nó lại ngất ngưởng đi xuống sông. Nước sông lại lục bục. Sau đó mọi vật yên ắng. Con chim hét cũng lặng im. Ta cứ nằm mở mắt trừng trừng thế cho tới sáng. Rồi đứa bé vừa thức dậy là ông cháu sửa lại mái đống cỏ, rồi đi về nhà ngay... Với đứa bé ta không nói gì hết, còn với cha nó ta kể lại mọi chuyện xảy ra hồi đêm. Xtêpan vung cả hai tay kinh ngạc. «Còn như tính tôi, - bác ta nói, - tôi hẳn đã không chịu đựng được cơn sợ hãi như vậy và mò xuống dưới chân đống cỏ lấy rìu. Và khi ấy được ăn cả, ngã về không, nhưng chắc chắn là mất đứa con trai và bản thân cũng chưa chắc đã toàn vẹn». Vì thế từ đấy ta không bao giờ cầm đến vũ khí nữa. Ta hiểu là chẳng có vũ khí nào mạnh hơn là khi trong anh không còn sợ hãi. Cái đó nó che chở cho ta thoát vạn sự hiểm nguy.

- Cả bây giờ cụ đi lại cũng không có vũ khí? Thế cụ sống bằng gì? - Kachia đẩy cái nồi cá ra xa và quên cả công việc vừa bắt tay vào làm.

- Nhưng ta cần gì đến vũ khí kia chứ, cháu gái? Ta không phải là thợ săn. Ta không giết thú, giết chim. Ta ăn cá. Ngoài ra ăn nấm, quả rừng, hạt tuyết tùng, rau cỏ rừng.

- Có cả rau rừng ư?

- Sao lại không nhỉ! Rau chút chít, tỏi dại. Vườn rau rừng taiga, - ông cụ Okenti hơi nhếch cười.

- Còn cụ không sợ những kẻ xấu ư?

- Nhưng họ lấy được gì của ta? Với lại những người ấy không phải dân trong rừng. Chúng không rời xa đường cái quan.

- Trong lòng như vậy thì sống thoải mái, cụ nhỉ, chẳng sợ gì hết, - Kachia thở dài không khỏi có phần ghen tị, nhớ lại chuyện đêm qua trong rừng taiga ngập bóng tối và tuyết bay mù mịt, cô đã sợ hãi như thế nào, cô đã hoảng lên ra sao khi biến mất hình bóng bác Lukianốp đi trước mở đường giữa nơi hoang vắng.

- Nhưng mà, cháu gái ạ, dù sao cũng đến lúc ăn tối rồi. Con người không thể sống chỉ bằng lời nói, - ông cụ Okenti nói, bật cười và dịch cái nồi cá đến gần phía mình.

Chương bảy

1

Sang ngày hôm sau ông cụ Okenti đưa Kachia theo con đường thẳng qua rừng đến ấp trại của làng Lukianốpca. Bây giờ trời đã ngả chiều. Sau những ngày đêm bão tuyết bầu không khí bằng lặng im ắng đến rợn người. Bầu trời quang sạch màu tối mịt mù và lúc này cao tít và xanh rợi. Những ngôi sao đầu tiên thắp sáng. Vầng trăng đầy đặn giống như con cá giếc ở hồ bơi ra khỏi ngọn rừng. Ánh trăng dịu dàng, không chói lọi láng cho những khoảng tuyết mênh mông một nước vàng đồng êm ái. Giá buốt. Tuyết lạo xạo vỡ dưới chân, rơi ở ủng lông xuống, lấp lánh như những đốm lửa nhỏ.

Còn cách ấp mới độ nửa vecxta, ông cụ Okenti dừng lại chỗ con đường rẽ tới đường cái quan.

- Bây giờ thì, cháu gái ạ, cháu đi một mình thôi. Ta chẳng có việc gì làm ở ấp mới cả. Ta quay trở lại đây.

Kachia cảm ơn ông cụ Okenti đã cho nương nhờ, đã dẫn đường chỉ lối, đoạn nói:

- Cụ ơi, câu chuyện của cụ về việc khắc phục cái sợ hãi không bao giờ phai mờ trong trí óc cháu. Cháu thấy sự tự tu dưỡng hoàn thiện bản thân về đạo đức quả là một sức mạnh lớn lao đến chừng nào. Tuy nhiên cháu lại nghĩ thế này: để có thể chiến thắng được trong thế giới con người cái sợ hãi trước Chúa, quỉ xa tăng, đói, trước Nga hoàng và chính quyền, cần phải tiêu diệt những điều kiện xã hội đẻ ra những hiện tượng khủng khiếp ấy. Một khi còn cơ sở để cho con người áp bức con người, mọi cái sẽ vẫn tồn tại, như đã có...

- Còn xa lắm lắm mới đến chỗ đó, - ông cụ Okenti thở dài, nhìn kỹ gương mặt của Kachia.

- Cụ nói gì vậy! Gần hơn là cụ tưởng! - Kachia thốt lên.

- Không, cháu gái ạ, để con người không bị nỗi sợ hãi xúc xiểm mà ăn thịt lẫn nhau, chỉ có một con đường: không chờ đợi Chúa giáng thế lần thứ hai, Chúa chẳng bao giờ đến đâu, mà mỗi người phải thôi thúc lương tâm chống lại nỗi sợ hãi, thức tỉnh sức mạnh của tâm hồn... Chúc cháu đi may mắn, cháu gái. Ở đây cháu đặc biệt phải không được coi thường. Dọc đường cái quan có bọn chỉ điểm đấy...

- Cháu chúc cụ may mắn trở về nhà mình và còn sống lâu và khỏe khoắn, không ốm đau. - Kachia siết chặt đôi tay mình trong những cái bao tay bằng len đen ấm áp,

Ông cụ Okenti hất mái đầu, ẩn khuất dưới cái mũ chụp tai bằng lông bù xù đến mũi, nâng vạt áo lông cừu lên và bước đi bất kể tuổi tác, thoăn thoắt chuyển động đôi ủng lông màu tro, cao ống.

Kachia một mình còn lại trên con đường xuyên rừng phủ đầy tuyết. Cô nhìn theo mãi ông cụ Okenti. Đây kia, cụ đang thấp thoáng giữa các thân cây bạch dương trắng và rồi biến đi không còn thấy nữa. Không vội vã, thư thả ngửi mùi khói từ ấp mới bay tới, Kachia đi tiếp, chân đạp lên những đống tuyết đã rắn lại.

Quyết định đưa Kachia đến ấp mới sau hai ngày tạm trú ở nhà ông cụ Okenti, bác Lukianốp đã có mấy lời khuyên bảo: thứ nhất, cô đến đấy vào lúc càng tối càng tốt, thứ hai, đừng ngủ đêm ở nhà cô Dina, mà ở nhà hàng xóm của cô ấy - nhà chị góa Ônghea Tôntsenôva. Kachia cũng không hỏi vì sao phải như vậy. Bác Lukianốp khuyên bảo, nói cho Kachia hay, - bọn chỉ điểm không ngồi yên tại chỗ, mà sục sạo khắp dọc đường, mà cô Dina dù sao đi nữa cũng là chị em của bác, hẳn bị để ý.

Mấy lần Kachia đã đi tới gần ấp mới, nhưng đứng một lúc ở cách không xa ngôi nhà đầu ấp, cô lại quay ra. Cô vẫn cứ cảm giác rằng cô đến còn sớm quá, còn chưa đến giờ.

Chắc đã gần đến nửa đêm, khi cuối cùng Kachia bước đi trên đường ấp mới, chú ý tìm ra ngôi nhà của cô Dina và gõ cửa vào nhà chị góa Ônghea hàng xóm.

Trong ấp mới vắng vẻ. Những ngôi nhà gỗ lút ngập trong tuyết. Từ các ống khói, cùng với những luồng khói, từng cột tàn lửa bay lên. Những tàn lửa vạch ngang dọc khắp bầu trời tối đen và tắt ngấm đi ở đâu đó trên cao. Từ các sân nhà im ắng không một âm thanh động tĩnh vẳng tới tai Kachia.

Bỗng nhiên đằng xa kia ở cái ô cửa sổ của căn nhà gỗ lóe lên ánh lửa. Trong lòng Kachia trở nên bình thản hơn, vui vẻ hơn. Cô rảo bước chân, trong tâm chí cô hé ra niềm hy vọng: «Có thể, nhà chị Ônghea sáng đèn? Sẽ không phải gõ cửa, làm phiền cả nhà». Mỗi phút cái cửa sổ sáng đèn càng gần thêm. Khi chỉ còn khoảng hai trăm bước nữa, Kachia hiểu ra là đó chính là ngôi nhà của cô Dina. Liệu có phải Masa từ Lukianốpca đến với cô ấy hay không? Nếu thế thì thật tuyệt», - Kachia thoáng nghĩ và, dù có mệt đến chừng nào đi nữa, cô cũng chạy ào tới. Nhưng qua chừng hai ba chục bước, Kachia dừng lại lo lắng. «Nhưng Masa với cô Dina thắp nến để làm gì kia chứ? Lần trước làm như thế vì mình - khách ở tỉnh về. Không, ở đây có chuyện gì đó».

Con chó con của Kirin ngửi thấy Kachia, nó hạp hạp lao ra chỗ cô. Kachia se sẽ huýt sáo gọi nó, âu yếm bảo nó: «Nào, ngoan nào, ngoan nào. Chú bé nhớ ta chứ, chắc là nhớ ta chứ». Quả thực con chó con quấn quít bẽn cạnh Kachia, kêu rít rít mừng rỡ và vẫy tít đuôi.

Đến nhà chị Ônghea Tôntsenôva còn khoảng ba trăm bước, nhiều lắm là năm trăm bước, nhưng bây giờ Kachia không sao cưỡng được cứ muốn bước đến căn nhà cô Dina. Nếu như không được phép vào nhà cô ấy, thì ít ra có thể nhòm vào cửa sổ, cô ấy có chuyện gì không biết, điều bất hạnh gì buộc cô ấy phải thắp đèn lên giữa đêm khuya? Nhưng có thể, không phải là điều bất hạnh, mà lại là chuyện mừng vui cũng nên. Có thể, trái tim cô Dina không lầm, và chồng cô bị mất tích suốt ba năm, bây giờ lại đích thân trở về gia đình thân thuộc?

Thận trọng bước từng bước, để lại dấu vết chân in hình xoắn ốc trên tuyết, Kachia tiến đến bên cửa sổ căn nhà của cô Dina. Do điều kỳ diệu mà một góc cửa sổ không bị lớp băng giá phủ kín. Kachia hơi cúi xuống, và đập vào mặt cô là một cảnh tượng đau lòng: cô Dina hở hang ngồi ở góc nhà sau bàn, còn phía sau cô chính là... Karpukhin, ôm cô vào lòng, bập đôi môi vào cái vai trắng trẻo của cô. Một tay Karpukhin đè lên ngực cô Dina, còn tay kia đặt trên bụng cô ấy. Những ngón tay ngắn ngủn của Karpukhin trông như những con đỉa căng máu, động đậy.

Không có điều gì lọt qua mắt nhìn của Kachia. Cô nhận ra là bộ mặt của cô Dina say rượu, buồn rầu và đồng thời dửng dưng hờ hững. Đôi mắt cô ấy nửa khép nửa mở, chính vì thế mà có cảm giác rằng cô Dina chết rồi, không còn cử động được nữa. Trên bàn là một chai vốtca, mấy cái đĩa còn sót lại đồ nhắm, tách, ấm xamôva. Rõ ràng là cuộc truy hoan bắt đầu ngay từ chập tối...

Kachia ba chân bốn cẳng lao trở lại ra đường. - «Cô Dina không chịu đựng nổi, không đứng vững được nữa», - ý nghĩ ấy thoáng qua trong đầu Kachia, và tự nhiên muốn phát khóc lên vì hờn giận thay cho cô Dina, người mà Kachia đã yêu quí ngay từ lần gặp gỡ đầu tiên và đã đem lòng tin cậy, vì biết mình bất lực trước những đòn giáng bất ngờ nhất của cuộc đời, vì sự độc địa của cái thế giới trong đó cô Dina phải sống.

Trong lòng rối bời bời, Kachia thút thít khóc, không còn nhớ gì nữa, đi đến tận cuối ấp mới, từ lâu bỏ qua ngôi nhà của chị Ônghea Tôntsenôva. Vậy là cô cứ chẳng nghĩ ngợi gì, như một cái máy bước đi, hẳn sẽ còn đi tiếp nữa, nếu như ở cái nhà ngoài cùng ấp, nhà của «ông chủ ấp» Evơlampi Erơmilôvích mà cô đã được biết qua lần ông ta đến nhà cô Dina đòi nợ, mấy con chó không xồ ra định cắn cô. Những con chó săn to lớn đồ sộ lao tới gầm gừ. Kachia bốc lấy những nắm tuyết, ném vào bầy chó điên khùng, và đi giật lùi. May mắn, cô nhặt được một cây gậy. Cô vung cây gậy lên vù vù. Bầy chó sợ bị choảng liền lùi lại. Kachia không để lỡ một giây nào, bỏ chạy thục mạng. Bầy chó lao đuổi theo Kachia, nhưng cây gậy lại vun vút vung lên trong không trung. Tiếng bầy chó của ông Evơlampi Erơmilôvích sủa hỗn loạn gây náo động. Nghe thấy tiếng cánh cổng nhà ông ta kẹt lên, nhưng Kachia đã ở xa rồi. Tuy thế chó ở các nhà khác trong ấp lại theo nhau sủa om. Kachia hiểu là cô phải rời bỏ đường làng. Nhanh nhẹn, không chút lưỡng lự gì hết, cô đi tới nhà chị Ônghea và gõ vào cửa sổ. Lập tức có tiếng đáp lại, dường như ở đây đã đợi cô sẵn.

- Vào trong nhà này, - nghe có giọng nói đàn bà ở sau cửa sổ.

«Hẳn là bác Lukianốp kịp báo trước việc mình sẽ đến», - Kachia thầm nghĩ. Trong sân tối om Kachia không tìm ra ngay hiên cửa, nhưng đến khi tìm được cửa hiên rồi, lại không làm sao tìm ra móc cửa. Nhưng bên trong đã nghe thấy cô, chắc là cũng đoán được những chuyện khó khăn nan giải vì thế cánh cửa mở rộng từ trong ra. Hơi ấm áp trong nhà lập tức bao trùm lấy Kachia.

- Có thể nhờ gia đình ngủ qua đêm được không ạ? - Kachia hỏi, nhìn người đàn bà vừa mở cửa cho cô. Ánh sáng từ phía bên kia rọi đến cửa sổ lờ mờ soi tỏ chị ấy.

- Bạn gái của Masa hả? Vào đi, Kachia, cô vào đi. Chỗ chẳng thiếu đâu. Ở đây thì cần thận một chút: con bò cái vừa đẻ, tôi vừa đem con bê vào nhà. Dáng chừng chuyển băng giá dữ. Còn ở đây, Kachia, chú ý không giẫm phải người đấy. Lũ trẻ nằm vạ nằm vật khắp... Cô ngồi xuống đây, ngồi xuống cái hòm gỗ này. - Chị chủ nhà nắm lấy vai Kachia, mời ngồi. - Cô có thể ngủ ngay ở chỗ này. Dù sao đi nữa cũng không phải là nằm dưới sàn. Đáng ra để cô lên nắp bếp lò nằm, nhưng ở đấy bà tôi đã chiếm rồi.

- Ở đây tốt rồi, - sờ soạng trong tối thấy cái hòm gỗ rộng, Kachia sẽ nói. - Thoạt đầu tôi định đến chỗ cô Dina kia, nhưng ở đấy có chuyện gì ấy không ổn...

- Cô em yêu quý, đừng nói thế! Cái gã Karpukhin ấy lại đến. Từ năm ngoái hắn đã giạm hỏi mãi chị ấy, không cho chị ấy yên được. Không cách này thì cách khác hắn quyết đoạt được chị ấy. Hắn đến say khướt, lại không phải chỉ có một mình, mà đi với một tay cùng cánh. Ấy, cái tay ấy uống say bí tỉ ngay từ lúc trời bắt đầu chạng vạng. Ông Evơlampi Erơmilôvích kéo hắn về nhà mình. Chắc là hắn ngủ li bì không còn biết trời đất gì nữa. Còn Karpukhin, đồ súc sinh vằn vện, đuổi cả Kirin cả bà mẹ chồng ốm đau của chị Dina đi. Hắn bảo: «Tôi với Dina sẽ có câu chuyện quan trọng. Tôi không cần có những người chứng kiến chuyện này». Bọn ta ai chẳng biết câu chuyện ấy là thế nào... Ôi, nỗi đau khổ của cánh đàn bà chúng ta! - chị chủ nhà thở dài.

Kachia im lặng, cân nhắc mọi điều người đàn bà vừa nói. Gã cùng cánh của Karpukhin cô cũng biết. Đó là tên cảnh sát thứ hai - môi dầy, ủ rũ với bộ mặt bị rám. Nhưng cô Dina thì sao kia? Không lẽ cô nhịn nhục khuất phục Karpukhin ư? Hay dù sao đi nữa cuối cùng cũng quyết định gắn bó cuộc đời mình với người chồng mới? Nhưng liệu cô ấy có biết người ta đồn gì về Karpukhin không? Chắc là biết, không thể không biết. Như vậy thì chuyện gì đã xảy ra?

- Thế cô không chạy sang với cô Dina ư? Không định cứu đỡ cô ấy ư? - Kachia hỏi, vẫn còn chưa quyết định cởi bỏ áo lông và tấm khăn che người.

- Sao lại không, có chứ! Ghé sang mang theo cho bát bắp cải. Làm như để biếu quan ngài. Bản thân tôi thì thào với Dina: «Chị phải bỏ chạy đi». Nhưng chị ấy ném đôi mắt đầy nước mắt nhìn tôi, trả lời: «Ôi, Ônghea, Ônghea, cái gì phải thì chẳng tránh được!...»

- Hóa ra là cô ấy bằng lòng?

- Hóa ra là như vậy, Kachia.

Kachia ngả người ra sau tường, cố ghìm tiếng thổn thức muốn bật ra khỏi lồng ngực. Cô ngồi trong tư thế ấy hồi lâu, rất lâu. Chị Ônghea đã thiếp ngủ, bật tiếng ngáy. Bọn trẻ con nằm ở dưới sàn cũng ngủ say cả; chọp chẹp lưỡi con bê tự liếm người nó. Còn Kachia đến nhắm mắt cũng không nổi. Sau đó chú gà trống trong chuồng lên tiếng gáy khàn khàn. Đã sắp sáng. Cuối cùng cả Kachia cũng thiu ngủ. Cô rải tấm áo lông ra mặt hòm, lấy tấm khăn choàng đắp lên người.

Cô ngủ rất ít. Chốc chốc cửa lại mở ra, kêu cọt kẹt, không khí giá lạnh ào vào. Mở mắt, Kachia nhìn thấy trong bóng tranh tối tranh sáng mấy người đàn bà. Họ túm tụm bên cửa ra vào, thì thào lo lắng.

Kachia lắng nghe. Tên cô Dina luôn được nhắc tới. Điều đó khiến cho Kachia đứng bật dậy, rời khỏi hòm gỗ.

- Có chuyện gì thế? - Kachia hỏi, đi đến chỗ mấy người đàn bà.

- Kachia, khỏi phải nói gì! Khủng khiếp quá! Dina đã giết chết Karpukhin rồi. Hắn nằm dưới sàn, áo sơ mi rách toang, hở cả rốn. Máu khắp chung quanh... Chị ấy dùng ngay khẩu súng lục của hắn...

Kachia cảm thấy cổ cô nghẹn lại, hai má nóng bừng bừng, đâu đó bên sườn trái đau nhức nhối. «Biết mà, mình đã biết, đã biết là cô Dina không thể lấy gã Karpukhin... Tại sao mình không lao vào giúp cô ấy?» - Kachia thoáng nghĩ.

- Chuyện xảy ra lâu chưa? - Kachia hỏi, cảm thấy chỉ muốn chạy ngay sang nhà với cô Dina.

- Hẳn là đã lâu lắm rồi... Cái gã tùy tòng của Karpukhin đang ở đấy. Tên kẻ cướp ấy canh giữ Dina. Nhưng canh giữ gì chị ấy? Bản thân chị ấy sống dở chết dở. Ngồi đấy, mắt ráo hoảnh nhìn chằm chằm lên trần. Tất nhiên là có cả người chúng ta. Ông Evơlampi Erơmilôvích cũng có mặt ở đấy. Đâu có xác chết, đấy có quạ mò đến. Thiếu ông ta sao xong được? Tùy phái đã phi ngựa về Lukianốpca. Lão thôn trưởng với lão quản cảnh sát chỉ lát nữa sẽ tới. - Chị Ônghea thở ngắn thở dài, sau đó cầm tay Kachia, dẫn cô ra một bên, trong chừng mực căn nhà cho phép, nói sẽ vào tai: - Mà Kachia này, cô phải đi ngay, khi trời còn chưa sáng rõ. Không phải lúc cô có mặt ở ấp mới lúc này. Bà thông gia Lidaveta tối qua ở Lukianốpca đến bảo là: ở đấy náo động kinh khủng - họ đang tìm kiếm cô, như vật báu bị mất ấy. Bây giờ cô ra khỏi cổng một cái, đi ngay xuống mương xói. Ở đấy có đường khác dẫn cô ra đường cái quan.

Sự dè chừng của chị Ônghea thật là kịp thời. Kachia nắm tay chị ta, muốn nói điều gì đó, nhưng cổ họng nghẹn lại vì xúc động. Cô len đi qua chỗ mấy người đàn bà, mở cửa qua sân ra đường làng.

Bắt đầu một buổi sáng mùa đông sáng sủa. Bóng tối đã tan hết. Từ sau rừng hiện lên một dải ánh hồng của mặt trời mọc muộn.

2

Ở Mikhailốpca, tại quán trọ xảy ra một câu chuyện rất có thể đã kết thúc không hay cho Kachia.

Kachia không thể đi một mạch hết cả con đường từ ấp mới ra tới thành phố. Đêm mất ngủ, sự lo lắng cho số phận của cô Dina, tâm trạng cảnh giác thường xuyên trên đường đã cho thấy tác động. Mấy lần Kachia bổ ra bên lề đường, khi nghe thấy tiếng xe chèo chẹo và tiếng vó ngựa ở phía trước hoặc phía sau mình. Xe ngựa của nông dân cô chẳng sợ, nhưng đường cái quan là đường cái quan. Có cả xe ngựa chở người nhà nước thường qua lại đây luôn. Ở những cỗ xe ấy chẳng thể chờ đợi điều gì tốt lành.

Đến được Mikhailốpca, Kachia cảm thấy rằng cô không còn sức đâu đi tiếp nữa, hơn nữa, đến thành phố có thể lại nẩy ra rắc rối vì chỗ ngủ. Cô quyết định ngủ đêm lại đây. Nhưng không ở cái quán trọ mà lần đi trước cô đã nghỉ lại uống trà, mà ở quán khác, nằm chéo bên đường.

Mụ chủ quán, một bà già to lớn khỏe mạnh, giọng nói cảm lạnh, đứt đoạn, đón Kachia - Kachia thầm đặt tên ngay cho bà ta «mụ khổng lồ». Luôn đưa nhúm thuốc lá lên mũi ngửi rồi lại hắt hơi inh tai váng óc, bà chủ quán xét nét nhìn Kachia, trắng trợn căn vặn:

- Cô xinh đẹp vậy ở đâu ra thế?

Kachia nhanh nhảu đưa ra một câu chuyện bịa:

- Chạy loạn. Tôi từ xa về thành phố để chạy hưu trí cho mẹ già. Cha tôi là sĩ quan, hy sinh ngoài mặt trận.

- Thế cô có tiền trả suất nghỉ trọ đêm không đã? Cô đưa trước đây! - «mụ khổng lồ» nói bằng một giọng trầm khản đặc.

Kachia lắc những đồng tiền kêu lẻng xẻng một cách đầy ý nghĩa, xếp thành mấy cọc rồi đưa cho mụ chủ quán.

- Ngồi vào bên ấm xamôva, rót nước sôi mà uống, - «mụ khổng lồ» dịu giọng nói rồi bỏ sang nửa nhà bên kia.

Kachia ngồi vào cái bàn dài, lấy ở túi áo lông ra toàn bộ dự trữ của mình: một mẩu nhỏ bánh mì đen và hai con cá diếc khô mà ông cụ Okenti Xvôbốtnưi đã giúp cho cô vào phút cuối cùng. Bữa ăn tối đạm bạc quá thể, hơn nữa, hôm nay cô không được ăn sáng và cũng chẳng được ăn trưa. Nhưng mấy con cá diếc muối mặn quá làm cho cô khát nước. Kachia uống liền hai ca nước đun sôi và cảm thấy no nê, liền đi thu xếp chỗ nằm ở góc phản gỗ, chiếm cả nửa phòng ngoài.

Cô nằm, lấy khăn choàng che đầu. Trong nhà im ắng, không một tiếng động, tiếng cạch. Khách trọ thường ào đến muộn hơn - vào nửa đêm. Kachia lại suy nghĩ về cô Dina. Không hiểu cô ấy ở đó ra sao? Có thể, chúng giải cô về Lukianốpca và nhốt vào đúng cái nhà gia súc của lão quản, mà chính cô, Kachia, đã bị giam trong đó. Mà có thể, chúng kèm lính giải cô về nhà tù ở tỉnh... Kachia nhớ đến cả chú bé Kirin, thằng nhỏ đáng thương - thế là còn lại một thân một mình. Nhưng nó chẳng phải côi cút, một khi bác Xtêpan Lukianốp còn sống.

Trời tối hẳn. «Mụ khổng lồ» thắp đèn. Bỗng nhiên ngoài sân có nhiều tiếng cười nói, cửa mở ra, và khoảng mươi người lính ào vào nhà. Kachia nhìn khắp lượt họ để nguyên khăn choàng che mặt. Mặc những cái áo capốt ngắn mỏng manh, đi những đôi ủng nỉ vá víu, đội những cái mũ lông giả lông cừu non đính quân hiệu, họ có lẽ đã cóng lạnh lắm, sà ngay cả vào sưởi bên cái bếp lò sắt, đưa tay vào hơ lửa.

«Mình phải làm gì đây?» - Kachia lo lắng nghĩ. Cô không hề tính đến cái chuyện chạm trán với binh lính. Một khi có lính thì tất nhiên là có cả sĩ quan. Mà cái đó thì rầy rà to. Liệu có nên trở dậy và, trong khi những khách trọ mới còn chưa quan sát đến nơi đến chốn, cô rời bỏ ngôi nhà này mà đi? Có thể ngủ trọ đêm ở chỗ khác có sao. Ở Mikhailốpca, cũng như ở các làng ven quốc lộ khác, hầu như nhà nào cũng tiếp nhận khách trọ.

Nhưng dù sao vẫn có cái gì đó giữ chân cô lại. Kachia nằm không nhúc nhích, và không để lộ sự có mặt của mình bằng bất cứ điều gì hết. Còn những người lính bắt đầu trò chuyện, châm thuốc hút phập phèo, và Kachia có cảm giác là chẳng có gì đáng sợ, nếu như cô cứ ngủ đêm tại đây. Lắng nghe câu chuyện của binh lính với nhau, Kachia hiểu ra đôi điều về họ: đi ở thành phố về, cùng với họ có một ông thiếu úy, ông ta đã rẽ vào ngủ nhà chủ tiệm tạp hóa ở đây, và ơn chúa, ít ra thì được một đêm ngủ không có con mắt dòm dỏ của ông ta. Những người lính đi đâu, với mục đích gì, không thể biết được. Kachia vẫn cứ chờ, biết đâu đấy có người nào trong bọn họ lộ điều gì ra chăng? Nhưng không, chuyện đó đã không xảy ra.

Những người lính sưởi ấm người, quay ra uống nước. Tâm trạng của họ rõ là không được lấy gì làm vui vẻ. Họ im lặng nhiều hơn. Còn nếu như có trao đổi đôi lời, thì thì thào sẽ sẽ. Thức ăn nhà nước cung cấp cho họ, thật là nghèo nàn: bánh mì đen đã tróc vỏ, cá hồi khô khăm khẳm, một miếng đường ướt nhẹp, lem nhem những vết vàng vàng.

Sau bữa tối, những người lính tản ra: người leo lên bếp lò - sưởi ấm bộ xương ê ẩm, người lăn ra phản, có đôi người sang nửa nhà chủ: chuyện gẫu về cuộc sống với bà già.

Bên bàn còn lại hai người: một đứng tuổi, với cánh tay khoèo khoèo, có lẽ vì bị thương, và xét qua câu chuyện của họ, người kia là người cùng làng với bác ta - một anh lính cao, gầy, tất cả đều góc cạnh, cựa cậy là kêu lục cục, như thể lắp bằng cái bản lề.

Người lính già lấy ở túi áo va rơi ra một cái phong bì đã nhầu và tờ giấy sạch với mẩu bút chì, và cả hai ngồi rầu rĩ vì lần này không biết họ đi đâu, mà không viết được chuyện gì đó về nhà và bây giờ vợ con họ coi họ đã chết ở quân y viện Xibiri rồi. Kachia hiểu ra là họ không biết chữ.

- Các bác ơi, đưa tôi giúp các bác nào, - trở dậy rời cái góc tối của mình, cô lên tiếng. Vì bất ngờ, những người lính thậm chí giật thót.

- Cô bé biết chữ, cô ở đâu ra vậy? Phải là thiên thần từ trên trời hạ giới không chăng đấy? - người lính đứng tuổi bật cười.

- Đâu có thế, bác, thiên thần nào kia. Tôi là người chạy loạn. Tôi đi ra thành phố. Tôi nằm ở chỗ góc kia kìa. Nghe tiếng các bác gặp chuyện nan giải. Mà tôi biết chữ, - Kachia nói, hồ hởi nhìn những người lính.

- Nếu thế thì tốt! Thật may mắn, - người lính già mừng rỡ.

Người lính cao gầy thuộc loại lầm lì. Anh ta chỉ ầm ừ tán thưởng, nhìn Kachia bằng đôi mắt vui vẻ hơn.

Kachia ngồi vào bàn, dịch đèn gần lại, lấy lòng bàn tay vuốt thẳng cái phong bì và tờ giấy.

- Bác đọc đi. Tôi sẽ viết từng chữ từng lời. Rồi ngày mai ra thành phố tôi sẽ bỏ vào hòm thư hộ. Các bác ở đâu xa?

- Chúng tôi người tỉnh Ôriôn, huyện Mtxenxcơ,

«Đồng hương của Ivan Xécghêevích Tuốcghênép. Biết đâu đấy lại là con cháu các nhân vật trong «Bút ký người đi săn» của ông cũng nên»,- Kachia thầm nghĩ và chuẩn bị viết.

Người lính già sau những năm gian khổ phục vụ đã trở thành một nhà thiện nghệ về lĩnh vực đọc thư nhờ người khác viết. Khoảng hai mươi dòng chữ nhỏ li ti Kachia viết lên tờ giấy, kể ra tên các người thân thuộc xa gần mà cần gửi lời chào,

- Chủng tôi sống khổ sở. Không thấy ánh sáng hé ra ở đâu, - người lính già tiếp tục đọc cho viết. - Tôi với Nikita đã nằm quân y viện ra. Người ta định chuyển chúng tôi về đơn vị thương phế binh. Chúng tôi đã hy vọng được giải ngũ ra về, nhưng đâu có chuyện như vậy. Đám lính ở mặt trận mới về cho biết, Sa hoàng thiếu lính lắm. Cánh lính chúng tôi ngoài mặt trận theo nhau ngã xuống một cách vô ích. Những người tránh được viên đạn của quân địch, thì lại chết rấp vì chấy rận. Mà bệnh do chấy rận gọi là thương hàn. Cầu Đức mẹ nhân từ thiêng liêng cứu giúp. Chúng tôi còn muốn viết cho mọi người ở nhà biết là hiện nay người ta xua chúng tôi đi dọc theo đường lộ Xibiri, còn đi đâu, chính chúng tôi cũng không biết đích xác nữa. Dù sao chúng tôi cũng đánh hơi biết là họ đưa chúng tôi đến một cảng nào ấy. Ở đấy, nghe nói những người đàn bà và trẻ con đói đã tự tiện tẩu tán kho lúa mì của nhà nước. Thực ra thì họ biết làm gì khác kia chứ? Không lẽ chịu chết đói ư? Chúng tôi lo: không khéo người ta bắt phải nổ súng vào chính người mình. Đêm đêm chúng tôi không ngủ, cứ nghĩ ngợi quẩn quanh về chuyện này... Giá có được một thỏa thuận với anh em...

- Đây là cô nào thế này?! Cô làm cái gì ở đây?! - Bỗng chợt giọng nói ầm ầm của gã thiếu úy vang lên ngay trên đầu Kachia. Làm sao mà gã vào được nhà một cách lặng lẽ như thế, quỉ cũng chịu. Người lính già, nín lặng, bật dậy và đứng nghiêm. Người lính cao, gầy cũng làm đúng như vậy. Cũng phải nói là khi anh ta bật dậy, những cái đầu gối bản lề của anh ta kêu lên răng rắc vang khắp cả căn phòng. Kachia vò nhàu tờ giấy đi và đút nó vào áo.

- Hai bác lính không biết chữ. Họ bảo tôi giúp họ viết thư về quê hộ, - Kachia bình tĩnh trả lời, ngồi nguyên tại chỗ và nhìn gã thiếu úy to béo, mặt đầy đặn trong cái áo lông loại tốt, đính lon, đi đôi ủng nỉ mới, chưa bị nong ra, đầu đội mũ lông, lấp lánh cái quân hiệu tươi rói. Từ người gã phả ra mùi rượu lậu.

- Tại sao cô sán đến binh lính của tôi? Cô cần gì nào? Hay là, có thể, cô muốn để tôi quẳng cô ra ngoài băng lạnh? - gã thiếu úy tiếp tục gắt gỏng.

- Ông nạt nộ vô ích, thưa ông sĩ quan. Tôi là con gái một đại úy hy sinh ngoài mặt trận. Chạy loạn từ Riga về. Tôi đến thành phố để lo hưu trí cho mẹ tôi. Tình cờ có mặt ở cái quán trọ này cùng với binh lính của ông. Nếu như ông thấy cần, tôi sẽ đi khỏi đây ngay lập tức.

Kachia nói những lời đó hết sức rắn rỏi, mặc dù tim cô đập thình thịch như muốn vỡ ra.

Gã thiếu úy nhìn chằm chằm Kachia, lùi lại nửa bước, nói một cách thận trọng:

- Như vậy tiểu thư càng không có việc gì ở đây. Xin lỗi tiểu thư.

- Chào ông, ông sĩ quan. Chào các bác lính. - Kachia xỏ tay vào áo lông và mặc dù cô cứ muốn chạy bổ ngay ra cửa, lại thư thả bước đi. Ra khỏi nhà, cô nghe thấy tiếng chửi mắng tục tằn của gã thiếu úy phủ xuống đầu binh lính. «May mà mình cầm theo lá thư, chứ không thì còn tồi tệ hơn», - Kachia thầm nghĩ.

Đêm ấy cô ngủ nốt ở một nhà trọ khác ở tận cuối làng.

3

Kachia đến được Tômxcơ yên ổn, không gặp chuyện gì khác trở ngại. Cả thẩy chỉ có hai lần cô rời khỏi đường cái để tránh các đoàn xe ngược lại, mà cô thấy khả nghi.

Cô bước đi không vội vã, bởi vì cô biết tốt hơn cả nên vào thành phố lúc trời xẩm tối. Thời giờ không hối thúc cô và cái đói cũng vậy. Ở một quán trọ cô đã gặp dịp để làm chuyện mua bán vặt: đem cái khăn vuông, mà cô vẫn dùng thay khăn quàng cổ đổi lấy một nửa cái bánh mì và một miếng mỡ lợn. Cái đó, theo sự hiểu biết của cô, là cả một báu vật. Hai ngày liền đầu óc có thể không phải lo lắng gì cho cái dạ dày.

Trên đường phố, Kachia bước đi thận trọng, giấu mặt vào cổ áo lông cộc, hé mắt chăm chú nhìn người qua lại. Khi có người từ phía sau đi lên, cô bước chậm, cho người kia đi vượt lên trước, tạo một khoảng cách để không thể nhìn thấy mắt cô. Có thể tất cả những sự đề phòng ấy kể ra cũng chẳng cần thiết, nhưng Kachia rất muốn gặp lại những người trong gia đình bác Lukianốp và bác Naximôvích, và vì việc đó mà cần phải giữ mình.

Kachia không phải dễ dàng trở lại căn nhà hầm của các con bác Lukianốp. Họ đang gặp chuyện đau thương, điều bất hạnh nặng nề, nhưng Kachia không thể nghĩ ra lối thoát nào khác. Trang phục thành phố của cô để cả ở đây, ông Naximôvích hứa chuyển các chỉ thị cũng lại đến đây, những chỉ thị cho cô biết phải hành động tiếp ra sao.

Nhưng chỉ có một mình Xtêpan ở nhà. Chú ngồi bên ngọn đèn, đang ăn tối và mải mê ăn đến nỗi không để ý ngay đến Kachia.

- Chào chú Xtêpan. Sao chú không đóng cửa vào thế?

Xtêpan bật dậy, nhưng lại ngồi ngay xuống, ngượng ngùng vuốt tóc. Kachia nhìn chú, nghĩ bụng: «Chú ta còn chưa biết gì chuyện xẩy ra ở ấp mới. Mình biết nói thế nào, bằng những lời lẽ gì cho chú ấy biết về chuyện ấy?»

- Thế các chị ấy đâu, Xtêpan? - Kachia hỏi, cố biết rõ đến cùng giả thuyết của mình.

- Ôi, nhà chúng tôi gặp chuyện chẳng may! Kinh khủng quá! - Xtêpan nói và nhăn nhó, như bị đau đớn lắm.

- Chuyện cô Dina? - Kachia hỏi. Cô cởi áo lông cộc, khăn trùm đầu, đôi ủng nỉ mà không hiểu vì sao hôm nay đi đường đã cọ xát bụng chân cô rát bỏng lên.

- Thế chị làm sao biết được thế? - Xtêpan ngạc nhiên.

Kachia kể về việc mình đến ấp mới. Xtêpan lắng nghe chăm chú, đôi lông mày sẽ động đậy, thỉnh thoảng lại liếc nhìn Kachia.

«Cô Dina, cô Dina», - đôi môi chú động đậy không thành tiếng.

- Đunhia đi với Masa đến nhà tù. Có thể các chị ấy sẽ thấy họ giải cô Dina từ Lukianốpca tới.

- Họ sắp về tới chưa?

- Còn xơi! Các chị ấy còn chờ đến đêm khuya. Hôm nay, đúng ra phải giải đến đấy, nhưng, có thể, phải ngày mai cũng nên. Còn ông Naximôvích bảo phải nói để chị tìm đến chỗ ông ấy, chỉ đến sau chín giờ tối. Ông ấy nói là chị đã biết địa chỉ rồi.

- Ồ, tất nhiên. - Kachia nhìn lên chiếc đồng hồ quả lắc treo tường - đã tám rưỡi rồi. Trong lúc cô thay trang phục và đi tới được ngõ Bôlốtnưi, thì ít nhất sẽ đến chín giờ. Xtêpan mời Kachia uống trà, nhưng cô đã sốt ruột.

- Xtêpan, chú cứ ăn tiếp đi, còn tôi bây giờ phải thay trang phục. Chuyển lời cho Đunhia là tôi cảm ơn chị ấy về cái áo lông cộc và đôi ủng dạ - những cái đó đã cứu tôi đấy. Và bảo hộ là tôi rất xin lỗi. Cái áo lông cộc bị rách ở lưng. Chỗ ấy móc vào đinh khi Xcôbenkin ở Lukianốpca kéo tôi ra khỏi căn nhà gia súc của lão quản. - Bây giờ mọi chuyện vừa qua có cảm giác bình thường, thậm chí nực cười nữa, vì thế Kachia bật cười.

- Gớm, chị cứ nghĩ ngợi, xin lỗi với tha lỗi! - Xtêpan khoát tay.

- Không, dù sao đi nữa, Xtêpan, chú cứ nói hộ. Ngộ nhỡ rồi ra tôi không gặp lại được cả Masa, lẫn Đunhia.

- Thôi được, - Xtêpan hứa hẹn không lấy gì làm dứt khoát cho lắm.

Kachia kéo tấm ri-đô che và vào khuất trong cái buồng nhỏ, nơi cô đã từng ngủ với Masa trước đây. Cô hỏi mượn Xtêpan cây đèn và lát sau từ đó trở ra, bộ dạng khác hẳn lúc nẫy. Trong vali Kachia dự trữ sẵn một bộ đồng phục kiểu Anh bằng len xanh mỏng có sọc trắng và cái áo cánh nữ viền đăng ten. Bộ đồng phục rất hợp với Kachia. Thêm vào đấy cô tô điểm lại bộ tóc: cô chải lại, xếp những làn tóc mầu đỏ thẫm của mình thành vòng vương miện ngay trên đỉnh đầu. Cô đi vào chân đôi giày cao gót, cao cổ, lồng giầy. Dù những ngày qua Kachia có gặp những chuyện nặng nề như thế nào đi nữa, cô đã sống nhiều giờ ngoài trời, trong sự căng thẳng về thể lực, và do vậy mà cô lại có phần tươi trẻ ra, cứng cáp hơn. Thân hình dỏng cao, cân đối, với gương mặt hồ hởi, ửng hồng vì giá lạnh, cô làm cho Xtêpan thấy cô quả là một hoa khôi, Cậu ta nhìn cô và không thể giấu được niềm thán phục của mình. Những nét nghiêm nghị trung trực của cậu dịu đi, hai má ửng đỏ lên.

- Dù sao đi nữa chị cũng không nên ăn mặc quá nổi như vậy. Hôm qua chúng đã bắt hai sinh viên rồi đấy, - Xtêpan ân cần nói, theo dõi Kachia ngắm nghía trước chiếc gương nhỏ trên tường để đội cái mũ vành đen. - Và thêm vào đấy đội mũ vành thì lạnh đấy, - cậu nói thêm một cách suy tính.

Tất nhiên, Xtêpan không thể ngờ rằng ăn mặc cẩn thận như thế, Kachia nghĩ đến anh Ivan Akimốp. Bởi vì Ivan lúc này có thể đã đang ở chỗ ông Naximôvích? Tất nhiên là có thể lắm.

- Tôi xin lưu ý, Xtêpan, nhưng để lần khác.

Kachia ra đi, để lại trong căn nhà hầm của gia đình bác Lukianốp dường như để làm kỳ niệm cho Xtêpan cái hương vị thoảng dịu của nước hoa và ánh mắt ngời sáng, dịu dàng làm vậy, đến mức không đủ sức quên ngay được...

4

Kachia không đi đến một cách bình thường, mà nói chính xác hơn, là đã rón rén lén đến bên ngôi nhà của bác Naximôvích, cô nấp sau cái bệ dán áp phích và thông báo, quan sát rất lâu cái ngõ hiu quạnh và hoang vắng.. Chọn thời điểm đặc biệt im ắng, khi bỗng nhiên tắt lặng tiếng các cửa rào và cổng nhà đóng mở, Kachia chạy vọt vào sân nhà bác Naximôvích, và đây, tiếng gót giày của cô vang lên trên hiên nhà bằng gỗ ván.

Chính bác Naximôvích mở cửa. Bác sung sướng nắm lấy tay Kachia và không buông ra, lên tiếng gọi vợ:

- Xtaxia, em Xtaxia, mau ra đây!

Bác gái Xtaxia, lo sợ vì tiếng gọi của chồng, từ nửa trong ngôi nhà chạy vội ngay ra, đang ăn mặc thế nào để nguyên thế ấy: cái áo choàng mỏng mảnh thường mặc ở nhà, đôi dép mềm.

- Dôxia! Chào Dôxia đáng yêu! - bác Xtaxia nhẹ nhàng đẩy chồng sang một bên và ôm lấy Kachia. Sau đó bác buông cô gái ra khỏi vòng tay ôm, lùi xa hai ba bước, và, ngắm nghía Kachia, lên tiếng vội vã, hứng khởi:

- Anh xem kìa, anh Brônhia, cô bé xinh đẹp hẳn ra! Diễm lệ tuyệt vời!

- Bác nói gì vậy, bác Xtaxia, diễm lệ gì kia đâu. Bình thường hơn cả bình thường, - Kachia đâm ngượng ngùng.

- Không, quả là thế, Dôxia. Cháu thay đổi hẳn thế nào ấy... Xtaxia, em có thấy là cháu như rắn rỏi hẳn lên, có cái gì đấy khác hẳn trong cháu thì phải, - bác Naximôvích nói, hết lùi xa Kachia, lại tiến đến gần cô.

Kachia nói chung không thích khi mọi người quá chú ý đến mình, nhưng những lời trầm trồ của vợ chồng bác Naximôvích chỉ biểu hiện tính cách biết nhận xét người khác của họ. Đó là những lời trầm trồ của những con người hào hiệp, chân thành, yêu quí các đồng chí trong đấu tranh, và Kachia cảm thấy rằng cô thấy thích thú những lời khen của vợ chồng bác Naximôvích.

Kachia được đưa vào nửa thứ hai trong nhà, vào căn phòng nhỏ, nơi cô đã từng ở, và cô cởi áo ngoài ra. Bác Naximôvích bảo với cô là vì gia đình đằng bác Lukianốp vừa xảy ra một chuyện tai biến như vậy, nên cô sẽ sống ở đây, cho đến khi tình thế có gì thay đổi khác đi.

Đi từ phòng này vào phòng kia, Kachia cố để ý đến mắc áo, và giá để mũ, xem có thấy thứ gì của Ivan không. Bác gái Xtaxia dường như đoán ra ngay những ý nghĩ của Kachia, vì vậy, khi cả ba người ngồi nghỉ, bác liền nói:

- Anh, đừng làm khổ Dôxia nữa, báo cho cô ấy cái tin tức chủ yếu của chúng ta đi.

- Ngay bây giờ đây, Xtaxia. Vậy là thế này, cháu Dôxia ạ, đã nhận được tin báo từ Narưm về: đồng chí Granhít sống khỏe mạnh, và bởi vì đồng chí ấy bị săn lùng ráo riết, nên hiện được giấu ở nhà những người thợ săn trong rừng taiga.

- Như vậy đã là tốt rồi. Cháu rất mừng! Như vậy rất tốt, - cố gắng tỏ ra kiềm chế hơn, Kachia nói và, sau một lát im lặng, lại hỏi: - Liệu cuộc sống ở rừng taiga của anh ấy có kéo dài lâu nữa không?

- Kể ra thì khó nói được chính xác, cháu Dôxia ạ. Tuy nhiên, bác cho rằng việc tiếp tục cuộc chạy trốn của anh ấy nên hoãn lại là thích đáng. Cứ để bọn cảnh sát tin là hiện anh ấy đang dạo chơi đâu đó ở Mátxcơva hay ở Pêtrôgrát.

- Nếu như hoàn cảnh cho phép, bác Naximôvích ạ, thì tất nhiên, tốt hơn hết chính là nên làm như vậy, nhưng liệu Granhít có thể không vội vã được chăng, cháu không tin chắc...

Kachia cúi đầu. Cô nhớ đến sự vội vã mà các đồng chí đã phái cô từ Pêtrôgrát đi Tômxcơ mang theo tiền và giấy tờ cho Ivan Akimốp, sự lo lắng của anh Alếchxanđrơ, người đã tin cậy thông báo cho cô biết rằng ông chú của anh Ivan là giáo sư Likhatsiốp đã yếu lắm rồi và chung quanh ông ở Xtốckhôn hiện đã bám lẵng nhẵng những nhân vật mờ ám, hẳn là đã có ý định chiếm đoạt cái di sản khoa học của ông...

- Thế cháu Dôxia, chuyến đi của cháu ra sao? - ngắt đứt dòng suy nghĩ của Kachia, bác Naximôvích hỏi.

- Ôi, bác Naximôvích! Thật lý thú, lý thú lắm... Cháu sẽ kể lại mọi chuyện, mọi chuyện ngay đây. - Kachia nhấc cái ghế dịch gần lại chỗ hai bác Xtaxia và Naximôvích.

- Cháu Dôxia, sau kể cũng được. Khoan một tý chút. - Bác Naximôvích đứng lên và nắm tay vợ, vội vã đi ra.

- Chịu khó ngồi buồn độ nửa tiếng thôi, cháu Dôxia thân yêu, - ngoái lại, bác gái Xtaxia dặn dò.

Kachia ở lại trong phòng một mình. Cô vặn nhỏ bấc đèn, hé vén tấm mành mành đen sẫm. Ngoài cửa sổ là một đêm giá lạnh trong sáng. Mặt trăng lơ lửng rất thấp trên bầu trời thành phố. Trời sao lấp lánh, lay động, khiến ta có cảm giác là nó chẩy đi như một dòng sông. Nhìn ra cửa sổ, Kachia lắng nghe các âm thanh, từ buồng của vợ chồng bác Naximôvích vẳng sang; Thoạt đầu bên đó loảng xoảng tiếng bát đĩa, sau đó lúc lúc lại thấy cửa ra vào mở ra và đóng vào và tiếng cười nói trở nên đông đảo hơn. «Ở đó họ có chuyện gì thế? Không lẽ những người đặt hàng có thể vẫn còn chưa yên ư?» - Kachia suy nghĩ.

- Cháu Dôxia, ta đi đi. Mọi người đã có mặt đông đủ, - ngó vào cửa buồng con, bác Naximôvích nói, và Kachia đi theo bác, lòng hơi phân vân.

Hai người bước vào phòng lớn. Ở giữa phòng vẫn là cái bàn dài ấy, bày các món ăn, chung quanh đã có bảy người mà Kachia không quen biết. Bốn người đàn ông và ba người đàn bà, đón Kachia bằng những cái nhìn chăm chú, xét nét. Kachia dừng lại một chút, hơi cúi chào, bằng cái giọng trầm êm dịu cô lên tiếng:

- Chào các đồng chí.

Mọi người đáp lời cô - người sỗ sàng, người ầm ĩ, có người lại chỉ đơn giản gật đầu. Bác Naximôvích đặt Kachia ngồi cạnh mình. Bộ ria của bác động đậy, đôi mắt trở nên tươi tỉnh và láu lỉnh.

- Vậy là, thưa các đồng chí, ta bắt tay vào công việc, - bác Naximôvích nói. - Ngày kỷ niệm năm mươi hai tuổi của tôi trùng hợp với một sự kiện đáng chú ý. Hôm nay đồng chí Dôxia trở về sau chuyến đi theo tuyến quốc lộ Xibiri. Qua đồng chí ấy tôi muốn chân thành kính chào các đồng chí Pêtrôgrát của chúng ta, mà sự giúp đỡ của các đồng chí ấy chúng ta đã nhiều lần cảm thấy rõ tại đây, ở Xibiri này. Dôxia, đề nghị đồng chí hãy kể lại mọi chuyện - tất cả mọi chuyện mà nãy đồng chí đã định kể cho tôi và Xtaxia nghe. Và còn một điều nữa: mời các đồng chí uống trà đi, ăn bánh bích qui của Xtaxia làm và đừng có ngồi nghiêm nghị cả như vậy, cứ như thể ở ngày lễ mừng thọ ngài tỉnh trưởng hay đức giám mục không bằng. Chẳng qua tôi chỉ là một anh thợ may y phục phụ nữ...

Mọi người vui vẻ cười, nhưng khi thấy Kachia đứng lên, vội vã im lặng cả.

5

Kachia ngồi bên bàn trong căn buồng con và mải mê viết.

«Chào anh Xasa thân mến! Em vẫn còn ở Xibiri đây. Và chắc hẳn còn phải ở lại đây một thời gian nữa. Kể từ ngày em tới đây chưa lấy gì đã được nhiều ngày, nhưng đã xẩy ra biết bao nhiêu sự kiện. Em vội thông báo cho anh hay là em đã về làng và đã ở mấy ngày giữa rừng taiga thực sự, đã tiếp xúc với những người nông dân, thợ săn bắn, những người ở mặt trận về, thanh niên. Em đã bị bắt, nhưng lại được bà con nông dân giải thoát. Sau đó chạy trốn thoát. Nếu như thâu tóm tất cả các ấn tượng của em vào một kết luận, thì em xin nói một điều như thế này: nhân dân ở Xibiri khao khát cách mạng, chờ đợi nó, và chắc chắn sẽ ủng hộ chúng ta.

Hôm qua em đã thông báo tỉ mỉ cho các đồng chí trong cấp ủy ở đây. Các đồng chí ấy nghe rất chăm chú, khen ngợi em một đôi điều. (Em nói sự thật, anh Xasa ạ, lạy Chúa, em không tự phụ đâu). Các đồng chí ấy đề nghị em giúp đỡ trong một số việc.

Thứ nhất là, em nhận viết truyền đơn nói về hoàn cảnh của nông dân Xibiri. Ở đây đầy dẫy sự lộng hành khủng khiếp của bọn giàu có và chính quyền.

Thứ hai là, các đồng chí ở đây quyết định biến vụ án xử một chị nông dân góa bụa, giết một tên cảnh sát, thành vụ án chính trị. Ở đây có những luật sư có cảm tình với phong trào cách mạng. Mọi người cố gắng đặt quan hệ với họ, lôi kéo sao có một số lượng thật đông đảo nữ nông dân ở các làng ven quốc lộ trở thành nhân chứng, tố cáo tên cảnh sát như một gã cực kỳ đểu cáng, một đại diện điển hình của chế độ Sa hoàng mục nát. Với chị nông dân mà em nói tới đây, em đã có dịp làm quen. Chị ấy biết chữ, khẳng khái, và theo cảm giác của em, sẵn sàng đấu tranh. Em được giao nhiệm vụ chuẩn bị để chị ấy ra tòa. Em và các đồng chí ở đây sẽ làm mọi cái để đến được với chị ấy trong tù.

Và thứ ba. Em biết là anh sẽ ngạc nhiên điều này và, có thể, thậm chí không tin nữa. Anh thử hình dung xem, ở làng Lukianốpca em đã gặp một trong những người dẫn đường của giáo sư Likhatsiốp thời kỳ ông đi khảo sát Xibiri. Tình cờ em biết được là con người này còn giữ một bao giấy tờ của nhà bác học. Không có gì bảo đảm là giấy tờ ấy sẽ không thất tán vì những nguyên nhân này hay những nguyên nhân khác. Mà còn chưa biết đó là những giấy tờ gì. Có thể là những tài liệu quí giá đối với nền khoa học của cả nước chúng ta.

Các đồng chí mà em kể cho nghe chuyện ấy, quyết định đúng đắn là: dù thế nào đi nữa cũng phải cứu bằng được các giấy tờ ấy của nhà bác học. Có thể, em sẽ thuyết phục được bác dẫn đường và đem giấu giấy tờ ấy ở rừng taiga, tại nhà một ông già hết sức lý thú tên là Okenti Xvôbốtnưi, người mà mặc dù có xa với cách mạng, nhưng là người thông cảm với những người bị áp bức, bởi vì chính cả ông cụ cũng là sản phẩm của áp chế xã hội.

Qua mấy ngày nữa em lại sẽ đi về các làng nằm dọc quốc lộ Xibiri. Em nghĩ là lần này mọi chuyện sẽ tốt đẹp.

Về Ivan em không báo gì hết, bởi vì điều chủ yếu anh đã biết qua trung tâm Narưm. Hiện anh ấy đang an toàn, nhưng tiếp tục cuộc chạy trốn tạm thời không được. Em sẽ sung sướng nếu như dù sao đi nữa vẫn có thể gặp được anh ấy.

Thế còn anh, anh sống ra sao, anh Xasa? Anh đừng có mà lấy vợ vắng mặt em đấy, anh hư ạ. Anh là phải hỏi em cho phép về chuyện ấy đấy. Bởi vì em không bao giờ khuyên anh điều gì xấu cả.

Ôi, anh Xasa, giá anh biết được Xibiri đã gây cho em những ấn tượng mạnh biết nhường nào! Mọi cái ở đây đều rộng lớn, mạnh mẽ, vững chãi và thực sự hùng vĩ thế nào ấy.

Em gái Kachia của anh».

Viết xong lá thư, Kachia thư thả đọc lại. Suy nghĩ và rồi xé thành các ô vuông đều đặn. «Ngu ngốc, mình làm gì thế này? Làm sao có thể gửi lá thư như thế này đi? Nó mà rơi vào tay hiến binh thì chúng sẽ biết rõ toàn bộ kế hoạch sắp tới của những người bônsêvích địa phương. Rõ ràng là còn chưa đến lúc có thể gửi những lá thư như thế này. Cứ coi là mình đã trò chuyện với anh trai rồi, và thế là đủ».

Tự suy nghĩ một mình, Kachia đi đến cái bếp lò kiểu Hà Lan, mở cửa lò và ném nắm giấy vào lửa. Ngọn lửa nhanh chóng ngoạm lấy nắm giấy biến chúng thành than.

Kachia kéo ghế lại ngồi gần trước bếp lửa. Ánh lửa hắt vào mặt cô, và gương mặt cô ngả màu đồng đúc. Từ thuở bé Kachia đã thích nhìn ngọn lửa. Đôi mắt của cô nhìn lửa không mệt mỏi, và lúc ấy nẩy sinh ra ý muốn suy tư, suy tư về mọi chuyện và về mọi người.

TẬP II
Pôlia
Akimốp

PHẦN MỘT
PÔLIA

Chương một

1

Đường đi lối lại ở Narưm vào mùa đông ngắn đi có đến năm mười lần so với lúc đang hè. Đến ngày lễ Chúa giáng sinh thì các con sông to, nhỏ, ở những quãng nông, gần như đều đóng băng đến tận đáy, các bãi lầy bùng nhùng khó vượt qua được đều phủ một lớp áo giáp đông giá dầy tới hàng xagiên, các hồ nước và khúc sông lấp nằm bất động dưới lớp kính dầy đến hai ácsin đã được những ngọn gió xoa phẳng lì. Cứ việc phóng đi về đâu tùy thích, cứ việc bay đi tới nơi nào tâm hồn vẫy gọi!

Mọi phương tiện để vượt các con đường mùa đông, Êpiphan Crivôrucốp bao giờ cũng đều có sẵn trong tay: một con ngựa chân cao, chắc nịch với cái đuôi gọn gàng với dải bờm ngắn - đối với con ngựa như vậy thì chẳng có thành tuyết cản đường nào làm nó sợ, một cỗ xe nhẹ gắn trên hai càng trượt rộng bản như hai đòn trượt tuyết, những tấm áo lông - lông hươu tuần lộc, lông chó, lông cừu - rộng, dài chấm gót, quấn vào người thì chẳng còn sợ băng giá nào nữa, chẳng gió nào lọt đến người.

Cô Đômnusca chỗ nào cũng có mặt đã mang đến cho Pôlia cái tin là cả Pôlia cũng sắp phải lên đường. Bấy giờ mới là buổi sớm mai. Ngoài trời bão tuyết đang náo động. Gió thổi làm mặt kính ở khung cửa sổ kêu bần bật. Pôlia tỉnh giấc và nằm nghe ngóng. Đấy, ở trên buồng khách của mụ Anphixa chiếc đồng hồ treo tường sắp phải điểm năm tiếng đấy. Bấy giờ cô sẽ bật ngay dậy tung khỏi chăn, mặc xống áo, và vớ lấy cái xô, rồi theo cô Đômnusca bổ đi vắt sữa bò.

Nhưng chiếc đồng hồ dường như thể lần chần, không vội gióng giả những âm thanh ngân nga vang động khắp căn nhà. Không lẽ nó ngừng chạy rồi chăng? Hay Pôlia tỉnh giấc không đúng giờ?

Chợt có tiếng gõ nhè nhẹ ngoài cánh cửa vào căn buồng con ở dưới cầu thang. Pôlia nhỏm đầu dậy. Đầu ngón tay ai lại chạm vào cửa: một lần, hai lần. Pôlia choàng vội chiếc áo dài mỏng lên người, xỏ hai chân vào đôi ủng lông.

- Ai ngoài đó? Ai đấy? - Pôlia thì thào e sợ, ghé tai vào bên cửa.

- Mở cửa ra, Pôlia.

- À, cô Đômnusca! Cháu mở ngay đây. - Sợ đánh thức bố mẹ chồng, Pôlia lẹ làng mở chốt cửa, từ từ hé cánh cửa. - Cô Đômnusca vào đi. Khéo vấp phải cái ghế ở chỗ này này.

- Không phải lo, Pôlia. Trăng chiếu sáng thế kia cơ mà! Tôi nom thấy cả.

- Cô ngồi tạm lên cái hòm này, cô Đômnusca. - Pôlia lùi vào bên trong, ngồi xuống cái giường chưa thu dọn, còn ấm hơi người của cô. Trái tim cô thổn thức, đập thình thịch bởi những linh cảm không vui.

- Sao mà cô không ngủ thế, cô Đômnusca?

- Chúng mình phải dậy thôi. Đồng hồ đã sắp đánh chuông đến nơi rồi. Mấy lại có chuyện này, Pôlia ạ, các vị thần trên lầu vừa nghĩ ra cái trò gì kia chứ. Họ đã sai Nhikipho theo xe hàng ra tỉnh rồi, bữa nay Êpiphan lại định đưa cháu đi theo chuyến kiếm hàng đấy.

Pôlia nhớ lại ngay giấc mộng vừa thấy đêm qua: một con sông ngoằn ngoèo chảy giữa đôi bờ dốc cao rậm rịt cây rừng, một con tàu, sóng vỗ oàm oạp ở những khúc nông. Con tàu không chạy, mà nhảy chồm chồm, và Pôlia lo sợ, cô cảm giác rằng chỉ khoảnh khắc nữa là con tàu đâm vào chỗ nhô ra ở bên bờ, và khó có thể nói được là sau cú đâm tàu ấy hiện cô có còn nguyên vẹn hay không.

«Con tàu - nghĩa là phải lên đường. Song chỉ có điều là mình phải đi đâu? Có lẽ mình lại chạy về Parabên thăm bố thôi» - Pôlia ngẫm nghĩ và cố ngủ thiếp đi, để xóa lấp cái cảm giác khó chịu trong lòng về giấc mộng vô nghĩa kia. Vậy mà mộng hóa ra lại ứng nghiệm thật! Pôlia kể lại mộng cho cô Đômnusca nghe, cô Đômnusca vung hai tay lên, thì thào:

- Ôi, Pôlia yêu quí, mộng gở lắm. Cháu bảo là con tàu nó nhảy hả, nhảy chồm chồm như con ngựa buộc chân hả. Ôi, thật là đáng sợ, đáng sợ quá!

Trên gác, sợi móc xích với hai quả lắc của chiếc đồng hồ treo tường kêu cọt kẹt, và khắp nhà vang lên một âm thanh ngân dài.

- Pôlia dậy chưa thế nhỉ? - cô Đômnusca cố ý nói to, đàng hoàng gõ còng cọc vào cửa.

- Cháu ra đây, cô Đômnusca, cháu ra đây! - Pôlia đáp lại và vùi đầu vào gối cười khúc khích.

Phải làm tất cả cái trò ấy là vì mụ Anphixa. Họ mà dậy hơi muộn một tí là lập tức sàn nhà rên lên dưới bước chân nặng nề của mụ ta. Mụ ta sẽ xuống độ ba bốn bậc thang và bằng cái giọng điềm đạm, nhưng đầy trách móc cay độc, mụ ta sẽ lên tiếng:

- Đômnusca! Pôlia! Sao đến giờ này rồi mà các người còn duỗi dài chân cẳng ra đấy? Hay là ta phải đi vắt sữa thay các người?! Gớm thật, các người tuyền là một đồ bỏ đi cả! Giá mà ngồi vào bàn ăn thì lại nhanh nhảu phải biết. Cái miếng béo nhất, ngon nhất đâu có nhường cho ai, mà cứ là vơ cả về mình tất... Nào, mau ra ngay chỗ vắt sữa cho tôi nào!

...Năm phút sau Pôlia và cô Đômnusca mặc áo lông cộc, đi ủng lông, choàng khăn san lông tơ, xách những xô vắt sữa, theo nhau ra sân. Những con bò sữa được nhốt ở cái chuồng đóng tường bằng những thân gỗ to, các góc được bịt kín bằng rêu với đất sét. Chúng đang rống, húc sừng vào thành chắn, đoán biết các bà chủ đang đến. Đômnusca lên tiếng quát tháo:

- Lũ mắt lồi, yên nào!

Pôlia lao tới mở cửa chuồng, nhưng Đômnusca ngăn nàng lại:

- Khoan đã, Pôlia. Để tôi kể cho cháu nghe làm sao tôi biết được những chuyện kín của họ. Cái mụ độc ác ấy chẳng đến đây đâu, mụ sợ rét, chứ cánh ta thì nóng mà.

- Chà, cô Đômnusca, - Pôlia đáp lại một cách tuyệt vọng, không lấy gì làm hào hứng cho lắm đối với điều Đômnusca sẽ nói. Cô thầm nghĩ: «Không, ta không phải là người trong nhà họ. Nhikipho về một cái là ta không có ở thêm đây một ngày nào nữa. Bố và ông ngoại chẳng đuổi vợ chồng ta đi đâu, còn sau đó sẽ hay».

- Chẳng là tôi lên dọn dẹp trên gác, - Đômnusca lên tiếng. - Tôi mới chui xuống gậm giường, loay hoay với cái giẻ ở đấy. Họ bước vào phòng, ngồi xuống ghế đi văng. Cái con mụ rắn độc ấy liền vặn vẹo lão già: lão đi những đâu về? Mua bao nhiêu cá? Giá cả ra sao? Uống rượu mất bao nhiêu? Lấy ví tiền của lão bỏ ra đếm lại tiền. Thiếu! Mụ đứng phắt ngay dậy, lồng lộn! Cứ như cơn giông ấy! Lão ta - cứ đực mặt ra, còn mụ cứ thế té tát. Tôi thấy - bỗng lão nổi xung. Lão giáng cho mụ một đòn, mụ ngã sóng soài vào bên tường. Tôi lạnh người đi dưới gậm giường. Dù là sau tấm bình phong thật đấy, nhưng cũng rợn người. Nhưng họ vừa ầm ỹ lên vậy đấy, đã lại ngồi xuống bên nhau và rủ rỉ rù rì cứ như là vừa đó chẳng hề có chuyện gì xảy ra hết. Họ đếm cái gì đó, tiền bạc hết xếp chỗ này lại đặt chỗ kia. Chợt lão ta bảo với mụ: «Bà để con Pôlia đi với tôi. Nó sẽ tính toán, con bé có học, nhanh nhảu». Mụ ta như vui mừng thì phải: «Vậy hả, cứ đem đi! Ở đây nó cũng chẳng được cái tích sự gì cho lắm, cứ thoắt một cái lại chạy về nhà bố đẻ. Còn đi với ông ở đấy chưa chừng nó sẽ quen đi, học hỏi nên người». Họ đã quyết như vậy đấy... Pôlia ơi, cháu phải cẩn thận với lão ta, cái đồ ngựa dái cuồng vó, quân đểu cáng bất lương ấy.

«Tránh vỏ dưa gặp vỏ dừa, mong sao Nhikipho trở về sớm sớm», - Pôlia thầm nghĩ trong lòng buồn bã, nhưng không muốn lộ ra, cô cũng chẳng tin cô Đômnusca cho lắm, mặc dù cũng có cảm tình với cô ấy.

- Cô Đômnusca ạ, cháu sẽ tự bảo vệ lấy mình. Cháu chỉ trông vẻ hiền lành bề ngoài vậy thôi, chứ thực ra chẳng dễ ăn thịt được cháu đâu. - Pôlia nói, cố tự khích lệ. - Cô châm đèn lên.

Cô Đômnusca ngồi xổm xuống, đánh diêm châm cây đèn bão, xách đèn vào chuồng, treo lên cái móc gỗ đóng thẳng vào tường.

Pôlia đi đến con bò đốm Xupbốtca, âu yếm vuốt ve tai nó, lấy khăn lau vú nó rồi bắt đầu vắt sữa. Sữa tia xuống làm cái xô kêu lên long tong. Pôlia ngây ngất vì cái hơi ấm no nê của sữa. Xupbốtca đứng ngoan ngoãn không nhúc nhích đuôi một lần nào. Pôlia nhanh chóng vắt kiệt sữa của nó, chuyển sang con bò cái khác - con Kraxốtca.

«Không hiểu ông ta đưa ta đi có lâu không? Chẳng lẽ đến tận cuối đông ư? Ta thì làm sao thành được một mụ lái buôn kia chứ! Đấy mới là cái chuyện mà ta chẳng ngờ, chẳng đợi... Ta sẽ nhờ cô Đômnusca bảo anh Nhikipho ở tỉnh về một cái là đi đón ta ngay... Và phải chạy về gặp bố ngay... Ngay tức thì bây giờ phải chạy về, phải nói với bố là ông Êpiphan sắp đưa mình đi theo buôn bán», - Pôlia nghĩ ngợi trong tiếng sữa chảy đều đặn xuống xô.

Cô Đômnusca và Pôlia xách đầy mấy xô sữa trở vào nhà. Pôlia nán bước lại ở hiên cửa. Trong ánh sáng nhá nhem, nhìn vào mặt cô Đômnusca lấp dưới vạt khăn, Pôlia se sẽ đề nghị:

- Anh Nhikipho về một cái là cô đừng quên báo với anh ấy hộ cháu, cô Đômnusca ạ, là: cháu chờ anh ấy như con dạ oanh chờ mùa hè ấy.

- Pôlia, cháu cứ yên tâm. Tôi không chỉ nói với anh Nhikipho thôi đâu, mà chừng nào anh ấy còn chưa đi đón cháu, tôi còn không để cho anh ấy yên nữa. Đời thuở nhà ai vào cái thời trăng mật lại đi chia cắt vợ chồng trẻ với nhau kia chứ? Quân ăn thịt người, đồ quỉ hút máu!

Cô Đômnusca xúc động đến mức không để ý thấy cái xô sữa của cô ấy nghiêng đi và sữa tràn qua miệng xô.

2

Trong bữa ăn sáng, lão Êpiphan nói cho cả nhà biết quyết định của mình:

- Như vậy là, Pôlia, con phải thu xếp mà lên đường, - thổi phù phù vào cái đĩa tách nước trà nóng bỏng, Epiphan nói. - Sau bữa ăn trưa con đi với cha đến Ôbi, đến Tưm, đến Vaxiugan thu lượm tiền. Ta đi độ hai ba tuần. Thu chi - con ghi chép vào quyển sổ hế... hế... hế toán. Phải như của các thương gia thực sự ấy. Chứ không đầu óc không đủ chứa tất cả mọi chuyện. Con lo liệu cho việc ấy! Con được ăn học những điều cao xa ở những dân thị thành uyên bác chẳng phải uổng phí. Con chịu thương chịu khó - ta không làm con phải phật lòng, ta ban ta thưởng cho. - Lão Êpiphan đưa mắt ngước lên nhìn Pôlia, tinh nghịch nháy một con mắt ranh mãnh.

- Có gì mà không chịu thương chịu khó kia chứ, bố nó! - mụ Anphixa phụ họa. - Nào có phải nó làm cho người xa kẻ lạ, mà là vì nhà mình. Của cải nhà chồng cũng là của cải của vợ.

- Giá cho con về qua nhà, gặp bố con một tý, - hết nhìn mụ Anphixa lại nhìn bố chồng, Pôlia se sẽ nói.

- Giá về nhà... Nhà của cô bây giờ là ở đây. Đã đến lúc phải quen đi như vậy rồi, - mụ Anphixa nói, giọng chê trách và cười khẩy tai ác. Nhưng lão Êpiphan không cho mụ xúc phạm Pôlia.

- Mẹ nó định tính chuyện quở trách hả? Cứ cho con nó chạy đi một chút. Dù thế nào đi nữa ở đấy vẫn là ông bố đẻ. Lạy Chúa, đâu có phải người nào xa lạ, mà là bố đẻ.

- Thôi thì đã muốn thì cứ việc đi. Có phải đi tìm nhân tình nhân ngãi gì, mà là về với cha đẻ, - mụ Anphixa dịu giọng, nhưng chỉ dịu xuống trong một giây lát. Hít một hơi thở, mụ nghiêm khắc nhìn Pôlia, đưa tay khoát một nửa vòng một cách ra lệnh. - Pôlia, liệu mà thu vén về nhà. Tự cô phải lo cho bản thân cô. Đừng có trông cậy vào người khác.

- Thưa mẹ, mẹ nói chuyện gì thế kia ạ? - không hiểu những lời bóng gió của mụ Anphixa, Pôlia hỏi, thực sự ngạc nhiên.

- Thì cô cứ tự suy nghĩ, Pôlia, suy nghĩ cho kỹ vào con ạ, bây giờ không còn là con nít nữa, dù sao cô cũng đã đang sống với chồng rồi. - Mụ Anphixa thốt ra những lời ấy một cách đạo mạo, bằng một giọng đầy vẻ thiện ý, nhưng cặp mắt đen của mụ lại lộ tất cả mọi tình cảm thực của mụ: những tia lửa dữ tợn tới tấp trút vào nàng dâu.

- Pôlia, đây tôi xin giảng giải cho cô thâm ý của mẹ chồng, - cô Đômnusca cười khẩy và ném về phía mụ Anphixa một cái nhìn hằn học. Mụ Anphixa lập tức ưỡn thẳng người, căng thẳng sẵn sàng đỡ đòn. - Nghĩa là ông Êpiphan có ném cho cô quà cáp gì, cô chớ có nghĩ rằng đó là của mình. Cô phải đưa quà ấy cho bà mẹ chồng yêu quí. Bà sẽ cất nó vào hòm ở buồng trên, để rằng là giữ kỹ càng hơn, tiện tay bà hơn...

Cô Đômnusca liếc nhìn mụ Anphixa, vội vàng cúi xuống cái dĩa tách nước trà nóng. Bộ mặt dài dài, xương xẩu của cô đỏ lên, thậm chí cả hai cái tai lông mọc lưa thưa, cũng trở nên đỏ ửng. Rõ là không phải dễ dàng gì mà cô lên tiếng chống lại được Anphixa như thế.

- Bò của ai kia có rống thời rống, chứ bò của cô, cô Đômna ạ, thì nên ngậm miệng,- Anphixa nói dằn giọng và hướng cái nhìn của cặp mắt đen vào Đômnusca. Hai người nổi nóng, hừng hực niềm thù ghét ngấm ngầm.

- Ấy, thế là cô ấy chọc đúng tim đen mẹ nó hả! - lão Êpiphan nói, khoái chí theo dõi cuộc đối chọi giữa vợ và cô em gái.

- Coi chừng đấy, chị Anphixa kẻo tham quá lại đi gặm cả cái mông to của mình! - cô Đômnusca ngửng phắt mái đầu lên, và mặc dù cặp mắt nẩy lửa của mụ Anphixa xoáy vào cô, cô chỉ cau mặt lại, nhưng không chịu đầu hàng.

Mụ Anphixa hẳn cảm thấy rằng cô Đômnusca không lùi bước, bèn chuyển cơn thịnh nộ của mình sang chồng:

- Đồ chó dái già! Phải người khác đâu lại cho phép đưa vợ ra làm trò cười! Còn ông thì thế nào cũng được - cốt sao được cười: ha ha hi hi!

- Mẹ nó ạ, bao giờ tôi cũng thích vui vẻ! Thề có Chúa là như vậy! - lão Êpiphan ngặt nghẽo đưa tay giật giật cái tai đeo khuyên.

Pôlia chỉ muốn đứng dậy và bỏ đi, nhưng cô cố dằn mình, càng ngồi co dúm lại hơn, không dám đưa mắt nhìn ai. Mọi người ăn lặng lẽ, không châm chọc nhau thêm nữa. Cuối cùng lão Êpiphan úp cái tách xuống, lên tiếng:

- Nào, Pôlia, đi thu xếp đi. Giúp cô Đômnusca dồn thức ăn vào cái bao kia. Còn các hộp đựng hàng xếp cả vào cái hòm. Ta sẽ đi hai ngựa: bố với con ngồi ở xe đi trước, còn thức ăn và hàng hóa để con ngựa thứ hai kéo. Đóng nó vào xe trượt, dòng giây buộc vào sau xe.

- Con xin làm, thưa bố, - Pôlia nói và dò hỏi nhìn Êpiphan. Lão đoán ra con dâu chờ đợi gì.

- Cứ thu xếp đâu vào đấy thì chạy về thăm ông nhà. Mà đóng ngựa cho kỹ vào: đường đi ghé đây ghé kia chẳng gần đâu.

- Chà, ông Êpiphan ơi, ông nuông chiều con dâu quá đấy, nuông chiều quá đấy! Rồi đến lúc hối thì đã muộn. Cái của gái mới lấy chồng từ ngày xưa đến nay cứ là phải nắm cho chắc giây cương! Còn ông thì sao? - mụ Anphixa chậm rãi, nặng nhọc đứng dậy khỏi cái ghế đẩu, ngửng cao mái đầu thắt chiếc khăn chéo, nhìn bàn thờ tượng thánh ở góc đằng trước nhà, rồi vung tay. Thoạt đầu mụ làm dấu thánh giá lớn kéo dài từ trán xuống tới tận bụng, sau bé hơn một ít và cuối cùng bé tẹo - từ cằm xuống tới ngực.

- Xin đức mẹ chúa trời cứu vớt và gìn giữ chúng con, - mụ lẩm bẩm và bỗng chợt nhận thấy cô Đômnusca khoác lên vai tấm áo lông cộc, mụ nói bằng một giọng khác hẳn: - Cô đi đâu vậy, cô Đômna? Không lẽ lại đến nhà thờ lần nữa? Bánh mì và muối thì nhón của ông anh, nhưng lại đi làm lụng cho cha Vôniphati. Không có cô ông ta cũng chẳng chết đâu. Ông ta giàu có hơn nhà này nhiều. Thu dọn bát đĩa đi rồi đi mà dọn chuồng bò. Lũ bò sữa trong chuồng vùi trong phân ngập đến sừng rồi.

- Chị nên biết ngượng! Vừa mới làm dấu thánh lên trán đấy! Còn phải làm gì, tôi khắc biết. Tôi ra đóng con ngựa đỡ cháu Pôlia, sau đó tôi khắc thu dọn trong sân. - Không kịp mặc cho xong áo khăn ấm, cô Đômnusca vò dải khăn quàng trong tay, hấp tấp bỏ ra, đập mạnh cánh cửa ra vào.

- Tự nó nó cũng khắc đóng được ngựa. Tiểu thư công chúa gì, - mụ Anphixa ném theo cô Đômnusca và chậm rãi không nhấc chân lên khỏi mặt sàn, lướt đi ra cầu thang dẫn lên tầng hai của ngôi nhà.

- Ông Êpiphan, ông lên theo tôi, - dừng lại ở bậc thang đầu tiên, mụ Anphixa ngoái lại. Lão Êpiphan làm dấu một cách qua quýt, không nhìn cả lên tượng thánh, húng hắng giọng, đi theo chân vợ.

Họ vừa lên khuất, Pôlia liền nhanh nhẹn mặc áo ấm và lao ra ngoài trời. Phải gấp, sao thật gấp đến ngay nhà cha đẻ! Kể ra thì bố chồng đã ra lệnh trước tiên phải thu xếp mọi thứ để lên đường đã, rồi sau đó mới được về Parabên gặp phụ thân. Có điều ở cái nhà này cứ việc cho họ nói, thì đã sao? Ở đây nếu chỉ nghe mình bà mẹ chồng Anphixa thôi, cũng đã có thể mất tự chủ rồi, lại còn nghe theo mọi điều phán định cân đi nhắc lại của họ nhà Crivôrucốp thì họa có mà loạn trí. Câu chuyện từ hôm nay ở bữa ăn thế nào kia chứ? Thì bao giờ mà chẳng thế! Người ta đâu có trò chuyện với nhau, mà bôi tro trát trấu lẫn nhau. Không, không, không thể để phí một phút nào. Hơn thế nữa: mụ Anphixa đã lôi chồng lên gác. Bây giờ thì mụ sẽ dạy khôn dạy ngoan cho lão, không biết bao giờ mụ mới thôi. Còn cái thiện tâm thì mụ chẳng bao giờ dạy bảo cho đâu, về điều đó thì Pôlia chẳng phải nghi hoặc.

3

Cô Đômnusca đã đóng ngựa vào xe trượt. Pôlia cảm ơn cô, nhảy lên lòng xe, giật giây cương đánh vào lưng con ngựa và liền khuất ngay ra sau làng. Đi bằng con ngựa phi nhanh thì thực quả là từ Gôlêsikhinô đến Parabên chỉ chớp mắt là đã tới! Pôlia đi đến nhà cha đẻ và, chưa đánh xe vào sân, đã lao tới bên cửa sổ. Cha cô có nhà không đây? Hay lại đã phóng xe tới nơi cùng trời cuối đất để cứu chữa cho một người đi đày khốn quẫn nào đó. Đối với những con người ấy tấm lòng ông nhạy cảm đặc biệt. Từ thơ ấu Pôlia đã nhận thấy điều này.

Cha cô có nhà! Ông đang ngồi bên bàn của mình, đang làm trò ảo thuật với cái cân dược phẩm, miệng ngậm cái bót thuốc, tuôn khói như chiếc tàu thủy! Pôlia hồ như suýt chết ngạt vì sung sướng. Cô thấy cha cô, sẽ chuyện trò với người!..

- Con chào bố! Bố sống ra sao? - Cô lao qua lối đi, tẹo nữa thì xô ngã bà bếp lúc đó đã đang loay hoay bên cạnh cái bếp lò cháy rực.

Ông Gôrbiacốp mải mê công việc không để ý thấy cô con gái đi xe đến. Nghe thấy giọng nói thánh thót của Pôlia, ông đứng bật dậy, làm vãi khắp mặt bàn thứ bột gì vàng vàng, ông ôm lấy con gái, ghì chặt vào lòng mình.

- Con gái yêu quí! Hòn ngọc yêu quí của bố! Bố nhớ con quá chừng! Mà làm sao bố lại để cho con đi đến nhà khác xa lạ? Vì sao mối tình đột ngột, bồng bột của con lại trao cho anh ta? - Nước mắt ứa ra lưng tròng, trái tim đập mạnh thêm. Nhưng ông Gôrbiacốp đã hối kịp và lặng thinh. Hóa ra ông trách móc con gái ông! Không lẽ như vậy được ư? Không lẽ điều đó phù hợp với cái quan niệm của ông về con người, về tình yêu, về cuộc sống? Không đời nào! Con gái ông đã chọn người mà lòng nó mách bảo nó. Nó đã là người lớn, tự lập, tự nó phải lựa chọn lấy con đường đời của mình... - Pôliusca con yêu quí, sao con trở về vào cái giờ bất thường thế này? Không hiểu sao bố cứ mường tượng là tối nay con sẽ tìm về với bố... Nhưng dù sao đi nữa bố cũng mừng... rất mừng, - ông Gôrbiacốp lẩm bẩm, cảm thấy ngượng nghịu vì những lời lẽ đầu tiên của mình, những lời ông đã đón chào con gái ông, và ông gọi con bằng cái tên mà trước đây ông vẫn thích dùng để gọi khi bà Phơrôxia, vợ ông, còn sống. Cái thời gian ấy bây giờ tưởng tượng xa xôi không thể nào với tới được, và đôi lúc lại nghĩ rằng bấy giờ chính trong nhà này từng đã sống, làm lụng, đi lại, suy nghĩ không phải ông, mà là một người nào khác, chỉ hơi giống giống ông. Trong cuộc sống xa xôi ấy có cái gì đó phi thường về sự trọn vẹn của hạnh phúc, đến mức tưởng như không phải là chuyện thực, mà là chuyện cổ tích: «Ngày xửa ngày xưa, có một chàng trai tuấn tú, và chàng có một người vợ yêu thương, và chàng yêu quí vợ mình hơn mọi thứ trên đời... Và rồi thì qua bao lâu cũng chẳng ai hay biết nữa, hai vợ chồng sinh hạ được một quí nương... Họ đặt tên cho con là Pôliusca...»

Buông Pôlia ra khỏi vòng tay, ông Gôrbiacốp lui lại một bước và nhìn vào mắt con gái, ông hiểu là con gái ông đang có chuyện gì vừa xúc động vừa u buồn.

- Có chuyện gì thế con, Pôliusca? Con gặp chuyện gì thế?

- Bố, con sắp đi xa đây. Ông Êpiphan mang con đi theo.

- Theo xe hàng đến Tômxcơ ư? - ông Gôrbiacốp nói ra cái điều phỏng đoán thoáng lóe ra trong đầu và ông cũng không thấy trong việc đó có gì xấu cả.

- Không phải thế, ông ấy bảo rằng: ta với con cùng đi hốt tiền, đến vùng Ôbi, đến Tưm, đến Vaxiugan...

- Ra thế kia đấy! - ông Gôrbiacốp kinh ngạc, và lòng ông thắt lại.

- Bố ạ, ông ấy muốn sống theo lối một nhà thương gia. Ông ấy bảo, con sẽ lập sổ chi thu, - Pôlia giãi bầy, nhớ lại lời lẽ của Êpiphan nói trong bữa ăn. - ông ấy biết cả chuyện những người bạn lưu đày của bố đã dậy cho con học ở nhà.

- Con coi chừng đó, ông ta quả thực sẽ định làm ăn to... Nghĩa là ông ta quyết định kéo con vào những... - ông Gôrbiacốp bối rối. Ông muốn nói: vào những hợp đồng mờ ám của mình, nhưng chưa biết chuyện ấy thì con gái ông cũng đã lo lắng về chuyến đi sắp tới rồi! Người bố yêu con nào lại muốn gây cho đứa con dứt ruột của mình phải chịu thêm đau khổ? Ông Gôrbiacốp bông đùa rẩu môi huýt sáo, làm ra bộ vô tư lự, vui vẻ, lấp lánh đôi mắt sâu dưới đôi lông mày cụp xuống, ngập ngừng nói: - Thôi thì, con gái ạ, có thể, con cứ phải đi. Bố sẽ buồn nhớ con lắm, bố sẽ dõi trông ra cửa sổ...

Nhưng Pôlia biết rất rõ cha đẻ và hiểu ngay rằng trong lòng ông nghĩ khác. Cái vai một kẻ bàng quan đối với mọi sự đời đang xảy ra, có thể nói thẳng là ông đóng không lấy gì làm đạt. Ông đã nói điều không phải là điều ông nghĩ. Đi thì đi, nhưng với cái chuyện lão Êpiphan lôi kéo con gái ông vào các công việc buôn bán và, coi bộ thì, trong các trò làm ăn của mình lão dành cho con gái ông một vị trí khá là lớn, biết đối phó thế nào đây? Có thể nào ông lại để cho Pôlia lao vào môi trường hoạt động như vậy, mà không nói một lời nào về điều gì đang đe dọa nó? Liệu ông có nên đợi đến lúc con gái ông tự hiểu ra tất cả sự tuyệt vọng của cái giới mà tình yêu của nó đã dẫn dắt nó nhập vào? Hay, có thể, giúp cho nó hiểu rõ điều này? Thì ngay bây giờ đây chẳng hạn? Ông không quá dửng dưng với số phận của con gái ông đấy chứ? Có nên chăng một hai năm trước đây ông đã phải can thiệp vào mối tình của Pôlia, vào quan hệ qua lại của nó với Nhikipho và bẻ gẫy tất cả bước biến diễn của cái hoàn cảnh sống, không cho tổ chức cuộc hôn nhân ấy, cuộc hôn nhân mà chỉ mang lại gông cùm cho con gái ông mà thôi... Nhưng có phải gông cùm đấy chăng? Phải chăng ông nhìn sự việc quá ư nghiêm trọng? Tính khí Pôlia có phải đâu loại dễ nhẫn nhục tuân theo sở nguyện của người khác và trở thành con lúc lắc của người chồng hay họ mạc nhà chồng. Tính nó tự chủ, nó ý thức được phẩm giá riêng của mình, và không phải uổng công là nó đã thuyết phục được cha rằng nó rời khỏi nhà cha không bao lâu và điều trước tiên nó sẽ làm là trong một thời gian ngắn nhất nó sẽ cùng Nhikipho quay trở lại với ông. Và ông dường như không chút dao động và lập tức tin vào điều đó, không kể gì rằng phía bên kia, phía gia đình nhà Nhikipho cũng có cách sống riêng của mình, có những quan niệm riêng về tương lai của Pôlia và Nhikipho. Và thế là, trong lúc ông còn chưa kịp làm gì để giúp con gái thực hiện những mong ước của nó, thì phía bên kia người ta đã hành động, và hành động với biểu xích tầm xa và rất kiên quyết. Những con đường đời mới ngoằn ngoèo, lắm chông gai và giảo quyệt làm sao - ai chứ ông là ông biết rõ! Biết đâu lại xảy ra như thế này: ông chờ đợi con gái trở về với mình, còn sự việc lại xoay chuyển hoàn toàn khác hẳn: cuộc sống trong ngôi nhà giàu có lại hút lấy Pôlia. Những lo toan, bận bịu chạy ngược chạy xuôi của cái gia đình nhà họ Crivôrucốp ấy bỗng nó lại cảm thấy là những chuyện gần gũi, những chuyện hấp dẫn. Không, ông không thể nào tưởng tượng nổi con gái ông là một mụ lái buôn, toàn tâm toàn ý mê mải với những thích thú của chuyện góp nhặt kiếm lời... Tất cả những ý nghĩ ấy đã choán ngợp lấy ông Gôrbiacốp, và ông đã đứng trước mặt con gái trong trạng thái bối rối ít nhiều. Chính vì thế mà cái trò làm ra vẻ vô tư lự của ông mới không tự nhiên đến thế.

- Con biết làm gì hả bố? Anh Nhikipho không có nhà, còn lâu anh ấy mới trở về, mà hôm nay đã phải ra đi rồi, - Pôlia đưa mắt nhìn thẳng vào mắt ông và chờ đợi ở ông câu trả lời tức khắc, không trì hoãn lại một giây phút nào.

Nhưng ông Gôrbiacốp vẫn cứ đứng chân nọ đổi chân kia, cân nhắc đi cân nhắc lại xem trong trường hợp này nên xử sự thế nào tốt hơn. Tất nhiên, nếu ông đứng ra bênh vực cho con gái với tất cả lòng kiên quyết, thì lão Êpiphan sẽ nhượng bộ, sẽ rút lui: «Này ông thông gia, ông làm gì thế nhỉ?! Chẳng nhẽ tôi cho con gái tôi theo con trai ông là để bây giờ ông biến nó thành một mụ chạy hàng?» Nhưng liệu đó có phải là điều có ích chăng? Pôlia còn chưa va chạm với các hoạt động của lão Êpiphan, nó còn chưa biết, bố chồng của nó thế nào và lão có khả năng làm đến những việc gì, khi vấn đề đề cập đến sự lăng nhục con người ta chỉ vì đồng tiền. Mà nó cần phải biết chuyện đó, nhất thiết phải biết. Nếu không nó sẽ không tìm được trong bản thân nó sức lực để bảo vệ cho tương lai của mình. Cỗ xe ngựa nhà Crivôrucốp cũng sẽ nghiền nát cả con bé ra, như cỗ xe ấy đã từng nghiến nát số phận của nhiều người khác. Thêm vào đó, ngoài ra còn có một điều cân nhắc: chuyện ông xung đột với người thông gia giàu có, tức thì ở Parabên, ở Narưm, cũng như ở Cônpasevô mọi người đều sẽ thông tỏ ngay. Tiểu thị dân ở Narưm, đặc biệt các quan chức cảnh sát mà quan hệ với lão Êpiphan cứ như sơn dính, bao giờ tai chả hong hóng vểnh lên. Thế nào cũng bắt đầu bàn ra tán vào, căn đi vặn lại: tại sao với lại thế nào, rồi lại do đâu? Lúc này hoàn toàn không hợp thời nếu người ta chú ý hơn đến ông, một y sĩ lưu động khiêm nhường, tuy nổi tiếng là một người kỳ quặc ít lời đấy, nhưng lại là một thần dân thanh bạch. Bởi vì trong tay ông là số phận người chạy trốn ở rừng taiga xa xôi, và ông đã nhận được cái yêu cầu lần thứ ba của ban chấp hành: Gôrbiacốp, cho dù vượt qua cả bản thân mình đi nữa, nhưng phải giữ gìn Akimốp được an toàn, bảo đảm cho anh ấy khả năng tiếp tục chạy trốn. Có những công việc vô cùng quan trọng đang chờ đợi anh ấy ở Xtốckhôn, chỉ có anh ấy, Akimốp, riêng một mình anh ấy mà thôi, mới có thể hoàn thành nổi.

- Ở địa vị con, Pôlia, bố sẽ đi ngay, - ông Gôrbiacốp nói, giọng bình thản và đầy thuyết phục. - Và bố sẽ giảng giải cho con biết vì sao. Thứ nhất là, con còn chưa đến các địa phương kia bao giờ. Được nhìn xem thế gian bao giờ cũng là chuyện lý thú. Còn thứ nữa là, trong chuyến đi con sẽ biết ra và hiểu ra nhiều điều. Dù sao đi nữa con cũng vừa về một gia đình lạ, và tất nhiên, con muốn biết ở đấy họ thế nào, họ sống ra sao. Ở nhà ta đây thì khi con ở nhà con đã biết cả. Bố của con nhận được lương tháng bao nhiêu của công quỹ này, và ông Phêđốt kiếm được bao nhiêu trong rừng taiga nữa này, rồi bản thân con kiếm được bao nhiêu trong công việc nhặt hạt tuyết tùng, gia công cá, lưới của thương nhân. Còn bây giờ con chẳng biết gì có phải không nào. Con chỉ biết rằng nhà Crivôrucốp sống sung túc khá giả; hiếm có ai sống được mực ấy. Thế mọi cái lấy ở đâu ra? Con chẳng biết gì hết. Thế thì dịp này con xem xem. Mà không có như vậy không được. Bố nhớ là con đã thỏa thuận với anh Nhikipho rằng các con sẽ sống cuộc sống tự lập. Có phải thế không nào? Ý định của con đã thay đổi rồi sao?

Nghe cha nói Pôlia biến đổi trông thấy. Cô vui lên. Nỗi u buồn và lo ngại ẩn nấp đâu đó dưới khóe miệng, đã biến hết cả. Giọng nói của cô lại vang lên lảnh lót yêu đời, và trong thân hình Pôlia, ngang lưng thắt cái thắt lưng đàn ông bên ngoài áo lông cừu lửng, lại hiện rõ vẻ linh hoạt và sẵn sàng bắt tay vào công việc.

- Sao bố của con lại nghĩ như vậy nhỉ? Căn cứ vào đâu mà bố bảo các ý định của con thay đổi? Không đời nào. Mấy lại con còn cảm thấy là con không sống hòa thuận được với bà Anphixa. Bà ta đè bẹp tất cả mọi người. Với con bà ta cũng đã hai ba lần vung tay lên dọa rồi. Nhưng con không có sợ bà ta, bố ạ, con không chịu nhường một ly một tý gì phần của mình, mặc dù con không chịu được những lời trách móc của bà ta. Và việc ông Êpiphan đưa con đi theo chuyến này có lẽ vừa hay. Con sẽ xem xét, sẽ nghe ngóng, tìm biết ra xem ông ấy có cái gì ở đấy, làm ăn ra sao. Còn nếu anh Nhikipho trở về, anh ấy sẽ đến thăm bố. Bố nói cho anh ấy biết con đến đây ra sao.

- Thì tất nhiên rồi, - ông Gôrbiacốp gật đầu. - Phần bố, bố có đi đâu chăng nữa cũng không bao lâu. Một người đi đày ở Uxti-Vaxiugan đang bị ốm. Phải ghé thăm. Kẻo nhỡ anh ta lại đã giả hồn cho chúa rồi thì sao. Bệnh phổi. Anh ta ho. Chuyển sang lao, và như vậy thì chẳng thể giúp đỡ được nữa.

- Thế bố nhỉ, cái người chạy trốn mà con đưa đến lán của ông, không vấp chứ ạ? Thoát rồi chứ ạ? Có phải, ông đang chăm lo cho anh ấy trong rừng taiga xa xôi chứ ạ? Cô Đômnusca bên nhà con chuyện gì cũng biết, có lần đi nhà thờ về kể: «Cánh mugích đi săn lùng trong rừng. Cái anh chàng trốn tù ấy, cái anh mùa thu vừa rồi chạy trốn khỏi Narưm ấy, đang sống ở rừng ta. Dân Nhêxtêrôvô nhìn thấy anh ta. Họ bảo anh ta mò mẫm trong đất rừng. Làm sao mà cho đến nay anh ta còn chưa chết cóng, chính thượng đế cũng không biết được nữa!». Nhưng có thể, bố nhỉ, tất cả chỉ là chuyện đồn đại nhảm nhí?

Ông Gôrbiacốp phồng má trợn mắt một cách khôi hài vểnh ria lên. Nghe Pôlia nói hết, ông bật cười:

- Thiên hạ mới bịa lắm chuyện lạ thế kia chứ! Còn ông, thì con gái ạ, tự ông đến ở trong rừng taiga đấy. Thì chính con cũng biết đấy - năm nào chẳng thế. Bây giờ chỉ đến lễ Giáng sinh mới chờ được ông về, - ông bịa ra nói với con gái mà thậm chí không rời mắt nhìn con gái. Nhìn Pôlia chằm chằm, ông kiểm tra: con gái ông có tin ông nói hay không? Hình như nó tin ông, bởi vì nó hỏi ông về một chuyện khác hẳn:

- Thế bố nhỉ, bố không cần chuyển gì về Narưm ư? Mai bố chồng con và con sẽ đến đấy vào nửa buổi. Ông Êpiphan bảo, ông ấy có việc gì đó với một thương gia.

Chà, thật là một dịp may hiếm có! Đã bao nhiêu ngày rồi ông Gôrbiacốp tìm kiếm cơ hội để chuyển tới Narưm thông báo về Akimốp: Akimốp đã được đưa đi ẩn trốn an toàn, hiện thời chưa có nguyên cớ nào để phải lo ngại. Nhưng vừa bột hứng như vậy, tiếp liền lại phải tính toán ngay một cách tỉnh táo. Chỉ một ý nghĩ là con gái ông hoàn toàn không hay biết chuyện gì, phải tìm đến một người coi giữ các vựa chứa thóc bến cảng chuyển cho ông ta cùng với một ít thuốc vớ vẩn là một đơn thuốc thực, trên đó bằng các con chữ la tinh ghi điều thông báo của ông, ông Gôrbiacốp cảm thấy bất tiện, đúng hơn là cảm giác lương tâm cắn rứt.

Mỗi khi ông sử dụng lão quản Philatốp giúp cho mình những việc liên lạc bí mật, ông đều cảm thấy một cảm giác đắc thắng trong lòng: «Thế đấy, gã Pharaông, bây giờ mi chuyển bưu tín của ta, cứ như một tay đưa thư cần mẫn nhất. Và mi chẳng lỉnh đâu được, mà phải chuyển thôi, bởi vì bọn ta khôn ngoan hơn, có sức sống mạnh hơn mi, đồ bị thịt dốt nát. Và nếu như tương lai thuộc về chúng tao, thì tất cả lũ quần thần tôi tớ sa hoàng tuyệt sinh chúng mày sắp hết thời rồi...»

Pôlia... Nhưng đây lại nảy sinh ra những suy tư hoàn toàn khác hẳn. Từ lâu ông Gôrbiacốp đã cảm thấy rằng, càng ngày ông càng khó khăn hơn trong việc giấu giếm con gái những quan điểm thực sự của mình, việc làm của mình cho cách mạng, cho đảng. Khi Pôlia còn nhỏ, mọi chuyện đều dễ dàng hơn và đơn giản hơn, còn sau đó trong nhiều năm ông buộc phải dùng mưu mẹo không những trước các quan chức nhà nước, mà ngay cả ở nhà nữa. Đôi mắt tinh tường của con gái theo dõi sát sao ông, và đành phải tìm đến vụng sông, cái lán đất của cụ Phêđốt, và ở đó dưới sự canh gác nghiêm ngặt của ông cụ, ông ngồi chuẩn bị các chuyến bưu tín khi gửi đi Narưm, khi gửi đi Tômxcơ, có khi còn xa hơn nữa - đi Pêtrôgrát, Xtốckhôn, Giơnevơ, Pari...

Và giờ đây trước khi chia tay với con gái và phải khước từ việc nhờ nó chuyển bưu tín đến địa chỉ bí mật, ông Gôrbiacốp cảm thấy: không, tiếp tục như thế này mãi không được, cần phải cho con gái ông hay biết sự thật. Thật là vô nghĩa nếu cứ tiếp tục để nó không biết trong lòng cha đẻ của nó mang những tình cảm gì. Có thể, nói ra ngay lúc này đây, ngay tức khắc. Có thể bắt đầu từ chuyện người chạy trốn, bởi vì chính nó đã bảo vệ anh ấy khỏi cuộc truy lùng... Nói xong thì thông báo nào cũng có thể giao cho nó chuyển về Narưm mà lòng không bận bịu gì nữa... Chà, trong lòng ông lập tức mới vui làm sao: con gái - là người bạn chiến đấu...

- Bố ở nhà mạnh khỏe nhé! Con vội đi đây. Có thể ở đấy, ở nhà Crivôrucốp họ đã tìm con, - Pôlia vội vội vàng vàng.

- Con về có thế thôi ư? Giá con nán lại thêm một phút nữa, Pôliusca. Chẳng có bố lại trơ trọi mỗi một mình. - Ông Gôrbiacốp dường như sực tỉnh sau những suy tư, ông cầm lấy tay con gái, âu yếm nhìn vào mắt con. - Con gái ạ, trở về một cái là chạy ngay đến với bố nhé. Bố con mình sẽ ngồi với nhau bên bàn và sẽ chuyện trò thật lâu, rõ thật lâu. Bố muốn nói cho con một điều vô cùng quan trọng... - Giọng nói mà ông Gôrbiacốp dùng để nói lên những lời kia, đầy vẻ trang trọng, còn bộ mặt ông, Pôlia có cảm giác quá nhiều suy tư và nghiêm nghị. Bố cô định nói gì với cô thế không biết?

- Bố, bố định đi bước nữa vào lúc tuổi già này hay sao thế? Bố nói có vẻ gì bí ẩn và bố nhìn đấy, sao mà nghiêm nghị thế, - Pôlia bỗng lo lắng, chăm chăm nhìn từ đầu xuống chân người cha.

- Không, Pôliusca, không phải thế! Thôi con hãy cứ đi đi đã. Cha con mình sẽ chuyện trò sau, khi nào con trở về. Bây giờ không đủ thời gian. - Ông Gôrbiacốp ôm con gái, sau đó đỡ lấy cằm con và, hơi nâng mặt con lên, ông hôn vào một bên má, hôn vào bên má kia, cuối cùng, hôn vào đầu mũi. Bao giờ ông cũng chia tay như vậy, mỗi khi ông ra đi thăm con bệnh, để con gái lại nhà.

- Cầu mong cho con mạnh khỏe, mau mau trở về nhé, - ông Gôrbiacốp thì thào, bước ra cửa theo sau con gái trên lối hành lang rộng thênh thang.

Chương hai

1

Lão Êpiphan Crivôrucốp chẳng dừng nán lại ở Narưm, cũng như ở Kargaxốc. Cả ở hai nơi họ ngủ lại đêm, nghỉ ngơi, cho ngựa ăn - và lại lên đường đi tiếp. Thậm chí không rẽ vào các cửa hiệu, bỏ đi ngang qua các tửu quán và quầy rượu. Lão Êpiphan rõ ràng vội vã đi đâu đó. Pôlia đã thử dò hỏi bố chồng, vì sao mà phải hối hả như vậy. Nhưng đáp lại, lão Êpiphan chỉ láu lỉnh nheo một mắt và phả trùm lên cô những cụm hơi tuôn ra từ mồm lão trong giá lạnh, cười khẩy mà rằng:

- Kẻ nào ngồi ngáp dài, Pôlia ạ, kẻ đó chỉ có mà nốc nước lã.

«Chắc rằng chúng ta sẽ dừng lại ở Uxti-Tưm. Ở đấy thời gian này dân Ôxchiác và Tunguxơ mang lông thú từ các cánh rừng tùng bách kéo ra, - Pôlia đoán định như vậy và tự làm yên lòng mình: - Mà mình thì thế nào mà chẳng vậy? Đi tiếp hay dừng nghỉ? Bây giờ cứ là qua ba bốn tuần nữa là ít mới có thể quay trở về nhà».

Nhưng mới lạ lùng sao: cả ở Uxti-Tưm lão Êpiphan cũng không lưu lại. Sau khi ngủ trọ đêm, họ lại theo con đường nhẵn lỳ vết xe trượt phóng tiếp lên phía bắc. «Không lẽ ông Êpiphan định tìm đến tận Xurgut ư? Ở đấy ông ta mới móc được mối lời nào thế không biết?» - Pôlia nghĩ, từ trong xe đưa mắt ngắm nhìn trời đất bao la không cùng không tận.

Nếu như ở Narưm mùa hè cũng đã buồn tẻ và đơn điệu, thì về mùa đông chẳng còn có gì phải nói nữa. Đưa mắt nhìn bất cứ về đâu - đều chỉ có tuyết, tuyết và tuyết. Một mầu trắng đến chói mắt. Không chỉ những ao hồ và sông lạch, đồng cỏ và bãi lầy mới phủ đầy tuyết - mà cả những cánh rừng ven bờ cũng lút đến tận tán cây trong tuyết. Họa hoằn lắm trên cánh đồng trắng mênh mông này mới có một vết nâu nâu và ven chân trời thoáng hiện một dải đen sẫm. Khi nheo mắt và cố hết sức căng mắt nhìn, thì ở đây không cần phải đoán phỏng cái gì đen sẫm ở đấy nữa. Cho dù giá lạnh ở đây đôi khi có mạnh đến mức nào đi nữa, bão tuyết có lồng lộn đến chừng nào đi nữa, mảnh đất Narưm vẫn cứ sống cuộc sống tiềm ẩn của mình. Trong thiên nhiên không có sức mạnh nào có thể cùm xích mảnh đất này đến chết hẳn. Những vết nâu nâu trên tuyết không hơn không kém chính là chỗ nước không đóng băng. Những mạch nước bung lên từ lòng đất, bắn lên trên mặt đất thứ nước váng vàng, và không có thứ tuyết nào có thể xóa đi cái màu vàng rộm, ánh đỏ này. Đôi khi tuyết rơi kéo dài đến nửa ngày không hết. Chà, cứ tưởng rằng vệt nâu biến đi vĩnh viễn! Nhưng không, xem kìa, sau một hai ngày tuyết lại đã thấm màu gỉ sắt, như thể lần băng vải thấm máu vết thương mới. Còn những dải đen đen đằng xa - đó là mép những rừng tùng bách Narưm. Gần như trên suốt chiều dài của nó, sông Ôbi chẩy dưới sự giam hãm giữa đôi bờ cao hai tầng. Tầng thứ nhất - đó là hai rìa bãi bồi, mùa nước lũ con sông hùng mạnh tung hoành sức lực của mình ở đó. Bấy giờ hai bờ của nó mở rộng ra tới năm, mười vécxta, có khi hơn nữa. Chỉ có những bờ dốc và những ngọn đồi phủ đầy rừng cây tới hàng trăm hàng nghìn vécxta, mới kìm giữ được tính khí hung tợn của con sông tràn nước này. Đến đây thì, dù nó lồng lộn cuộn sóng đến thế nào chăng nữa, dù dòng chảy của nó cọ xát những lưỡi sắc vào thành đất dồn nén hàng bao thế kỷ nay đến thế nào chăng nữa, - nó cũng không thể vùng thoát đi đâu. Lục địa - ở Narưm người ta gọi cái đất rắn không bị nước lũ tác hại này như vậy. Dân trong hạt biết rất rõ tính khí khắc nghiệt của con sông. Những làng nhỏ, những khoảnh đất phá hoang, những trại du mục của dân Ôxchiác và Tunguxơ nhất thiết làm dốc theo bờ lục địa, ở đây, dưới sự che chở của các cánh rừng tùng bách và bá hương, sống yên ổn hơn không chỉ trong mùa nước lũ - mùa xuân và mùa hè, mà cả vào mùa đông, khi những trận bão tuyết bốc từ mặt những con sông, những cái hồ đóng băng các lớp tuyết phủ, ném tung cao lên đến tận trời mây và mặt đất chìm đắm trong màn tối mịt mùng; như thể cái thân cây khô mục nặng nề dầm dề đầy nước ngâm dưới sông.

Pôlia ưa thích khoảng rộng bao la không bờ không bến của Narưm. «Đất mới rộng làm sao! Chính nơi đây cả gió lẫn con người đều tha hồ chơi dạo», - cô nghĩ bụng. Nhưng khoảng rộng trắng xóa thầm lặng mau chóng làm cho cô bải hoải, gieo vào lòng nỗi sầu muộn. Pôlia nhắm mắt lại, mơ màng nửa tỉnh nửa mê. Trong ký ức lộn xộn hiện về những cảnh cô đã sống qua. Khi thoáng hiện một mảnh thời thơ ấu, khi lại hồi tưởng một chi tiết ở đám cưới, có lúc đột nhiên lại hiện lên gương mặt của người chạy trốn mà mùa thu vừa qua cô đã cứu thoát khỏi đòn trừng trị của bọn lính canh và đám mugích say rượu. Chao ôi, gương mặt của chàng trai đó thật là khó có thể quên được!.. Cặp mắt nâu sẫm đầy cảnh giác, toàn thân căng thẳng... Chòm râu nhỏ mà anh ta cố ý nuôi để che giấu tuổi trẻ của mình và có vẻ giống một ngư dân sông Ôbi, cong lại vểnh lên, như đám chồi. Trong mỗi một cử động của thân thể đều biểu lộ sự sẵn sàng vọt nhẩy, như một con thú. Có thể biến mất trong nháy mắt, mà cũng có thể giáng một đòn lanh lợi và mạnh đến bất ngờ.

Để xua cơn buồn ngủ, Pôlia mở mắt ra, nhìn ra những khoảng rộng bao la trong vài phút, quan sát cái dải đen đen của lục địa chạy đằng chân trời, lúc dịch lại gần, khi lùi về xa, nhưng chẳng bao lâu hai mí mắt lại khép dính lại, trở nên đờ đẫn khổ sở.

Lại hiện lên những cảnh sống qua, nhưng bây giờ, che lấp những gương mặt và những đồ vật thoáng qua, đôi mắt của cha cô cứ nhìn cô không dứt: đôi mắt to, chìm sâu dưới những hàng lông mi rậm, tư lự và u buồn. Hệt như chúng đã nhìn cô ba ngày trước đây trong giờ chia tay. Rồi qua tiếng rít rít kéo dài của tuyết dưới càng trượt của cỗ xe, nghe thấy tiếng nói của người cha ấy: «Cha con mình sẽ ngồi vào bên bàn và sẽ chuyện trò lâu, rõ thật lâu...» Cái đó có nghĩa là thế nào nhỉ? Sự nghiêm trang ấy có nghĩa gì? Cha muốn nói một điều gì đó khác thường, hoàn toàn bất ngờ... Mà có thể như thể này chăng: cha sẽ nói cho cô hay một điều bí mật, điều bí mật khủng khiếp... «Này con có biết không, Pôliusca, thực ra con hoàn toàn không phải là con gái bố, mà là con người khác... Và mẹ Phơrôxia hoàn toàn không phải mẹ con... Và ông Phêđốt cũng không phải ông ngoại con, mà là người xa lạ, như bất cứ một ông già nào gặp ở ngoài đường ấy...» Trời ơi! Sống trên đời này mà không có người thân thiết... ruột thịt thì thật là bất hạnh làm sao!.. Còn anh Nhikipho? Anh ấy là chồng đấy... Nhưng anh ấy theo xe hàng hóa đi Tômxcơ rồi và không trở về nữa... Không bao giờ còn trở về nữa, bởi vì dọc đường băng đã tan vỡ dưới vó ngựa của anh và anh đã chết chìm cùng với cỗ xe hàng...»

Pôlia giật thót, lo sợ ngửng phắt mái đầu. Từ đáy lòng cô thốt ra một tiếng rên rỉ.

- Pôlia, con mê thấy một điều gì chẳng lành. Con vừa kêu lên mà, - đưa mắt liếc nhìn Pôlia, lão Êpiphan nói, giọng cười cợt. Lão ngồi bên cạnh nàng dâu, và cũng như nàng dâu, trùm kín tùm hụp từ đầu xuống trong tấm áo choàng da hươu... Suốt chặng đường lão ngồi im lặng, thỉnh thoảng mới quát tháo con ngựa bị phủ trên thân một lớp sương giá.

Pôlia không muốn kể chuyện cô vừa mê thấy. Thiếu gì cách lão Êpiphan có thể xuyên tạc chuyện cô cởi mở kia chứ...

- Con thiu ngủ, và tưởng mình bị ngã xuống hố sâu, nên kêu đấy, - Pôlia nói, vì cứ ngồi im cũng không tiện.

- Trong mê thì có thể thấy thiếu gì chuyện. Có lần ta thiếp đi và thấy mình trong gương. Cặp mắt và bộ dạng dường như là của ta, nhưng ở ngực lại là cái bờm, còn trên đầu có đôi sừng như hươu, còn thay vào ngón tay ngón chân là các cái vó. Ta choàng tỉnh dậy mồ hôi đầm đìa. Và chú ý là ta không hề say tí chút nào đâu. Người khác thì hẳn đã nhũn ra vì sợ hãi, nhưng ta bật ngay dậy và ra ngay bình nước rửa mặt. Ta rửa sạch ngay tất cả cái chuyện ma quỷ ấy. Con có muốn, ta cho dừng xe, con xuống lấy tuyết mà xát vào má, - lão Êpiphan ngỏ ý khuyên nhủ. Pôlia từ chối, mặc dù thâm tâm cô quả muốn chạm đến cái gì đó lành lạnh. Cô đưa lưỡi rà liếm môi, hít mạnh không khí giá lạnh qua mũi. Cảm thấy có phần dễ chịu hơn.

- Không quen, nên con khó chịu đấy, Pôlia ạ. Chứ ta đây dù đi qua hàng ngàn vécxta - ta vẫn cứ bình thường. Nhưng mà không sao, con sắp được nghỉ ngơi rồi, ta còn phải đi không bao xa nữa.

Lão Êpiphan thúc con ngựa trước, quay lại, giơ roi dọa con ngựa đi sau, thắng vào chiếc xe trượt. Con ngựa ấy đã mệt mỏi, kéo căng giây cương đến hết mức.

- Mày cứ sinh lười đi, sinh lười đi! Ta sẽ lấy roi quất vào sườn mày bây giờ!

Con ngựa lúc lắc bờm, cất vó nhanh hơn - rõ ràng là nó đã hiểu chủ nó muốn gì ở nó.

2

Sau chuyện đó họ còn đi, đi mãi, còn sự nghỉ ngơi mà lão Êpiphan hứa không hề thấy. Pôlia lại nửa tỉnh nửa mê. Bỗng chợt, mở mắt ra, cô nhìn thấy là xe họ đang đi trên con đường không bằng phẳng, rắc đầy tuyết chưa hề bị vết xe lao qua, theo một hành lang hẹp xuyên qua rừng tùng rậm rạp. Pôlia liền hiểu rằng họ đã rời con đường chính rẽ vào một đường làng nào đó.

- Chúng ta đã đi xa chưa thế, thưa cha? - Pôlia hỏi, tránh chữ «đi đâu», trong vùng này người ta không thích nói ra hai chữ đó trong những trường hợp như thế này vì tính chất cụ thể quá thừa, để khỏi vấp phải câu trả lời: «Đi đâu mới chả đi đâu, đi lên núi cao lôi chân quỉ sứ», - hay câu gì đó còn mặn hơn nữa.

- Chúng ta rẽ vào xóm của anh em đạo tặc, Pôlia ạ. Bọn họ đang chờ đợi ta. Ta hứa đến thăm họ sớm hơn một tuần.

- Họ là ai thế, thưa cha? - Pôlia đâm ra lo ngại, bụng nghĩ: «Bố mình có kể cho mình nghe chuyện gì đó về anh em đạo tặc, chuyện gì nhỉ? Chuyện gì ấy hình như rất kinh khủng, nhưng chuyện gì - mình chẳng nhớ nữa».

- Họ là ai ư? Cánh bạn của ta. Ngày xưa họ buộc phải đến đây sinh sống, nhưng sau đó cơ nghiệp ra cơ nghiệp. Mà rồi tự con sẽ nhìn thấy! Đừng có sợ. Đây, họ ngồi ở đây đây! Và cho ngâm tẩm! - lão Êpiphan đưa bàn tay giấu trong chiếc găng bằng da lông chó, vung vẩy trước mặt Pôlia. - Còn kia chính là nơi ở của họ! Con nhìn thấy không, ống khói mới tuôn khói dữ chưa? Quân vô dụng, họ thích hơi ấm. Họ bám quẩn quanh bếp lò. Cứ như cái bếp lò là gà mái ấp của họ ấy. - Lão Êpiphan gỡ bỏ những sợi băng tuyết bám ở ria và râu cằm, chuẩn bị gặp gỡ với những người anh em đạo tặc.

Pôlia còn muốn hỏi lão Êpiphan về đôi điều nữa, nhưng đã muộn rồi. Đường xóm bỗng có khúc ngoặt đột ngột, và trước mặt mở ra một bãi đất dài dài. Bám sát vào mé rừng trên bãi đất có một ngôi nhà lớn, còn xa hơn một chút, trên bờ một cái hồ hay là một đoạn sông cụt cũng nên, còn một căn nhà nào đó tôi tối, thụt sâu xuống mặt đất gần như đến tận mái.

Ngôi nhà được vây quanh bởi một hàng rào cao và lợp những cây sào như trong làng. cổng vào làm bằng những súc gỗ bổ đôi đẽo vạc bằng rìu – cả thú dữ, cả người cũng không thể dễ gì chui qua được.

Lão Êpiphan đứng dậy rời khỏi xe. Chân, tay, eo lưng ngồi lâu mỏi nhừ. Lão vặn vẹo cho giãn xương giãn cốt. Trong lúc lão giậm chân trên tuyết, cởi bỏ chiếc áo lông vào xe, vươn vai, duỗi người, thì ở trong nhà người ta đã nhận ra lão. Hai cánh cổng rít lên mở ra, ba gã mugích đội mũ lông sóc giống nhau, mặc áo lông lửng ngắn và đi giày ủng da hươu đen bẻ gập ống giống nhau, theo nhau chạy ra.

- Xin chúc sức khỏe của ông, ông Êpiphan, mừng ông đã tới! Chúng tôi mỏi mắt chờ ông mà chẳng thấy. Đức ông nán lại ở đâu trên đường thế không biết. - Ba gã mugích tranh nhau nói bằng những cái giọng the thé, giống như giọng trẻ con. Bối rối trước cảnh đó, Pôlia quan sát bọn họ. Họ đều mặt tròn, không râu ria, da mặt nhão nhợt, nhăn nheo. Họ rối rít một cách tận tụy bên lão Êpiphan, ném những cái nhìn ngạc nhiên về phía Pôlia.

- Chào anh Agaphôn! Chào anh Agáp! Chào anh Agây! - lão Êpiphan lần lượt bắt tay ba gã mugích, vỗ vào lưng họ, hỏi han về đời sống sinh hoạt.

- Ơn Chúa! Chúng tôi sống bình thường, ông Êpiphan ạ, - bọn mugích the thé trả lời, không biết bày tỏ thế nào thiện cảm của mình đối với khách.

«Không lẽ những anh em đạo tặc là họ ư? Và ở họ có cái gì của bọn đạo tặc kẻ cướp chứ? Phải chăng là mắt họ? Những đôi mắt mới khó chịu, gian ngoan làm sao chứ» - Pôlia thầm nghĩ, tạm thời chưa định chui ra khỏi xe và chờ đợi lão Êpiphan chuyện trò thỏa thuê với những người quen của lão. Cô tin tưởng rằng hôm nay họ còn tiếp tục đi nữa, và ngủ đêm họ sẽ dừng lại ở đâu đó trong làng.

Nhưng kìa, lão Êpiphan và các gã mugích không râu ria lánh xa Pôlia và thì thào gì đó với nhau. Sau đó các gã mugích vội vã đi vào trong sân, còn lão Êpiphan quay về hai cỗ xe của mình.

- Pôlia, thế là chúng ta đã tới nơi. Xuống xe đi. Chúng ta sẽ đừng ở đây độ một tuần lễ.

- Một tuần lễ kia ạ? Vậy mà con nghĩ nhiều nhất là ở lại ngủ qua đêm thôi, - Pôlia nói, giọng thất vọng. Cô thấy không ưa cả cái vùng rừng rậm rạp tối om bao quanh xóm này, cả ngôi nhà với những ô cửa sổ hẹp tối mù này.

- Ở đây, Pôlia ạ, công việc của chúng ta ngập đến cổ. Cầu Chúa xoay xở cho xong. Chỉ có một điều này, Pôlia ạ, - hơi hạ thấp giọng, lão Êpiphan nói tiếp, - con không phải sống với cánh mugích mà sống ở nửa thứ hai của ngôi nhà. Ở đấy là xưởng của họ. Họ là thợ bện thừng và chưng dầu nhựa cây. Họ là những người bất dục. Đại loại như những con ngựa thiến. Và, theo tín ngưỡng của họ, họ không thể sống với giới đàn bà trong một nhà. Sống riêng như vậy liệu con có sợ không đấy?

- Không ạ.

- Con thấy không, mỗi người sống theo suy xét của mình. Nhưng ta không có quan hệ với họ thì cũng không có tình bạn với nhau. Nhưng ta không thể thiếu được họ... Họ giúp đỡ ta. Tất nhiên không phải giúp không. Không có ta họ cũng chẳng sống ổn. Không phải ngẫu nhiên mà người ta nói: tay nọ rửa tay kia... - lão Êpiphan lúng túng và không nói nốt câu thành ngữ.

Polia nhận định sự lúng túng của lão theo ý của mình và ngờ vực nhìn lão Êpiphan, nói nhỏ gần như lẩm nhẩm trong miệng:

- Tay nọ rửa tay kia, và hai tay đều bẩn...

Lão Êpiphan nhận thấy môi nàng dâu động đậy, lập tức cảnh giác, vội hỏi:

- Con nói gì thế nhỉ, Pôlia?

- Dạ, thưa cha, con nói là: tay nọ rửa tay kia, vì thế hai tay đều sạch.

- Vậy đó, vậy đó! - lão Êpiphan nói họa theo và ra lệnh: - Con đưa ngựa vào sân. Ở đấy Agaphôn sẽ tháo chúng và đưa vào tàu.

Trong sân Pôlia chạm trán mặt đối mặt với các gã mugích không râu ria. Một trong bọn họ bắt tay vào tháo ngựa, còn hai người khác bổ đến xe trượt và bắt tay vào tháo giây thừng buộc chằng chịt xe. Lão Êpiphan theo dõi công việc của họ, gợi ý việc này việc nọ, gọi tên từng người. Bọn người mugích giống nhau không chỉ ở trang phục, mà cả mặt mày, cả dáng vóc, cả cử chỉ điệu bộ. «Có giết mình chăng nữa, mình cũng chịu không phân biệt được người nào trong bọn họ là Agaphôn, còn người nào là Agáp và Agây», - Pôlia nghĩ bụng, đưa hai tay ôm lấy áo lông của mình và đứng chờ khi nào người ta đưa cô vào nhà.

Cuối cùng gã mugích mà lão Êpiphan gọi là Agaphôn, buộc xong ngựa vào tàu và mời khách lên hiên nhà. Hiên nhà chắc chắn, ghép bằng những thân gỗ bổ đôi và chạy dài gần suốt cả bề dài của nhà.

- Ông Êpiphan kính mến, mời ông vào đây, vào cửa này. Ông đã từng sống ở đây những lần trước, - Agaphôn đưa cánh tay ngắn ngủn mở cánh cửa bọc tấm nỉ, và để lão Êpiphan vào phòng. - Còn cô con dâu ông xin mời đến đây, - Agaphôn chạy đến một cửa khác và cũng vội vã mở rộng cánh cửa ra trước mặt Pôlia.

3

Một phút sau Pôlia đã ngồi trên chiếc ghế đẩu và xem xét căn phòng dành cho cô. Khắp nơi, cả ở các góc nhà, cả ở giữa nhà, đầy dẫy những cuộn sợi gai. Bàn thợ, đặt ở giữa cửa và cái bếp lò bằng sắt, để đầy những cuốn thừng đã bện xong xuôi. Là một người dân Narưm, Pôlia lập tức xác định được các loại thừng này dùng để làm gì. Loại mảnh. Đó là giây kéo. Loại này được bện bằng thứ sợi gai lựa chọn, dùng để bồng chằng lưới to, lưới nhỏ, mắc lưỡi câu và phụ thuộc vào các loại lưỡi câu được sử dụng, hoặc dùng làm dây chằng cho loại lưới rải hoặc làm vó. Loại giây này người ta dùng để kéo thuyền chở hàng khi cần phải chở lương thực ngược dòng các con sông và vượt qua các khúc sông nước chảy xiết, dùng mái chèo không thể vượt qua nổi. Loại giây thừng này dùng không chỉ dưới sông nước, mà cả trong rừng taiga. Trong việc nhặt quả tuyết tùng hoặc trong nghề da lông thú, khi rải bẫy trong rừng taiga - bẫy sập, hố bẫy, nỏ bẫy tự động, không có loại giây thừng này không xong.

Còn kia, loại giây thừng to hơn một chút. Loại giây thừng này rất tốt trong việc thắng hươu vào xe và kéo bánh lái của sà lúp và tàu tải hàng. Còn kia nữa, loại thừng to nhất - dùng làm giây cáp. Loại giây thừng này bện một cách đặc biệt. Sợi gai dài nhất. Sau đó nhúng vào chảo sôi có hắc ín và nhựa thông. Nó chắc chắn và dai bền. Loại giây thừng này buộc mỏ neo, và ở các bến thuyền chính loại giây thừng này ghì chặt cầu tàu và tàu thủy vào bờ.

Pôlia đi đến bên chiếc bàn nghề, đưa tay sờ xem những sợi giây thừng. Chúng được làm một cách cẩn thận! Và số giây thừng đã làm xong có không ít. Những sợi gai còn nhiều hơn. Rõ là người ta vẫn lui tới xưởng sản xuất này mua giây thừng. Ở Narưm không có giây thừng thì mùa đông cũng như mùa hè cứ là đừng hòng nhích một bước.

Ở phần nhà Pôlia vào nghỉ sặc mùi hắc ín, nhưng mùi này không làm Pôlia khó chịu. Từ bé cô đã quen vào thời gian hè, khi ruồi muỗi sinh ra nhiều đến mức không thở nổi nữa, phải đội lên đầu cái lưới bôi hắc ín, hai bàn tay bôi hắc ín thật đẫm.

Hơi ấm trong nhà khá đủ. Hẳn là bếp được đốt củi suốt ngày, không lúc nào tắt. Củi bạch dương chất đống ngồn ngộn bên chiếc bàn nghề.

Pôlia quyết định lấy chiếc ghế dài rộng mặt để bên cạnh cái bàn ở góc nhà phía trước làm chỗ ngồi. «Mặc dù ở chỗ này thường để người chết nằm, có điều mình chẳng cần xê đi xích lại đồ đạc của cánh mugích, - Pôlia nghĩ bụng và cười thầm: - Mình đang còn sống họ chẳng khênh mình ra nghĩa địa làm gì».

Xem xét xong bên trong nhà, Pôlia ra bên cửa sổ và ngồi xuống cuối chiếc ghế dài. Trước mặt cô là chính cái bãi đất dài dài lúc nãy, bãi đất mà mới đây, khi ngoặt ở đường cái vào, cô đã nhìn thấy trước khi nhìn thấy ngôi nhà nằm lùi vào một góc và được chắn qua loa bằng những ngọn tùng non lưa thưa. Trên bãi đất đây đó thấy những cái xà ngang, dựa trên những cái cọc và được chia bằng những cái chốt gỗ thành những khoảng cách đều nhau. Những cái xà ngang ấy đều bị tuyết phủ trắng. Đằng xa từ trong đống tuyết thò ra một phần của chiếc bánh xe to tướng. Pôlia chưa có dịp thấy người ta đánh thừng như thế nào, nhưng cô hiểu rằng chính ở trên bãi đất này, với những xà ngang và bánh xe kia người ta tiến hành công việc khôn khéo ấy, và kết quả là nay có những cuộn thừng nằm trên bàn nghề. «Còn ở đằng kia, trên bờ hồ, đen đen lò hắc ín», - Pôlia đoán ra.

Trời đổ tối. Tuyết hồng lên trong chốc lát, sau đó ngả màu xanh êm dịu và, cuối cùng, bị bóng tối màu tro trùm kín. «Hẳn là người ta đã quên mình rồi», - Pôlia nghĩ bụng, suy tính xem nên lấy áo lông rải làm đệm thế nào cho tốt hơn. Cô hơi dịch cái ghế dài xa khỏi tường rồi trải áo lông ra.

- Chớ, chớ, cô gái. Cô phải ăn cái đã. Rồi tôi sẽ lôi gối và nệm đến, - một trong những gã mugích lên tiếng the thé ngay bên cạnh Pôlia.

Pôlia quay lại. Gã mugích hai tay bưng một cái khay gỗ dài. Trên khay - một bát mằn thắn, một cốc trà, cái âu gỗ bạch dương đựng mật ong trong bọng, bánh mì đen bằng bột xay thô.

- Cảm ơn. Đáng ra tôi phải tự đi lấy về mới phải, - Pôlia bối rối.

- Cô ăn đi cho khỏe. Và xin đừng chê trách. Agáp của chúng tôi nấu nướng đấy. Anh ta cũng thạo bếp núc đấy. Mời cô nếm thử. - Chủ nhà bật cười, tiếng cười thanh thanh kéo dài và Pôlia không hiểu là gã nói thực hay đùa. Gã mugích bỏ ra, nhưng lập tức quay trở lại tay ôm cái đệm lông chim và chiếc gối.

- Cô cứ ngủ cho đã! - gã the thé nói, ném đệm và gối xuống sàn nhà và biến ra sau cánh cửa ra vào.

«Anh ta là ai - Agaphôn hay Agây? Mà có thể chính là Agáp cũng nên?» - Pôlia nghĩ vậy và ngồi vào bên bàn để kịp ăn xong bữa tối trước khi trời tối hẳn.

Mằn thắn quả thực là ngon. Bản thân Pôlia cũng là tay thiện nghệ làm mằn thắn, nhưng trong những chiếc mằn thắn này ẩn giấu một bí mật nào đó. Chúng được nặn từ một thứ bột nhào kỹ lưỡng, nhân thịt băm hỗn hợp nhiều loại thịt khác nhau với các lượng độ cần thiết, - điều đó Pôlia cảm thấy ngay tức thì. Nhưng vị ngon đặc biệt của những chiếc mằn thắn này vẫn làm Pôlia băn khoăn. «Ê, hóa ra là thế này. Nhân thịt băm, thêm vào các loại thịt bò, thịt cừu và thịt lợn còn có cả thịt hươu tuần lộc... Quả thực, cái anh Agáp này nấu nướng thiện nghệ», - Pôlia nghĩ bụng, thích thú chén mằn thắn.

Món nước trà của cánh mugích giọng the thé cũng dễ chịu, thơm phức. Nhưng về món này Pôlia không phải đoán xét gì. Ông Phêđốt thường đãi cô cháu món giải khát như thế này: nước pha đặc bằng mộc nhĩ bạch dương nấu với lá phúc bồn tử đen... Ôi, thứ nước trà như thế này mới gợi nhớ làm sao đến mùa hè và hương vị của rừng taiga vào tháng bảy nóng nực nhất...

Một mình ăn tối xong, Pôlia chuẩn bị chỗ nằm. Cô không muốn nằm dưới sàn nhà và kéo tấm đệm lông chim lên chiếc ghế dài. Chiếc ghế dài rộng hoàn toàn thay thế được giường. Kể ra thì hơi lạnh từ phía cửa sổ phả vào, nhưng Pôlia nhanh chóng khắc phục được điểm đó bằng cách lấy tấm áo lông che lên bậu cửa sổ. Để bếp lò khỏi tắt, Pôlia chất đầy vào đó những khúc củi to nặng và quyết định đi nằm. Không quen đi nằm sớm thế này, nhưng ngồi rỗi trong bóng tối vừa ngán vừa buồn. Vả lại Pôlia đi đường cũng đã mệt mỏi, muốn nằm duỗi chân duỗi tay, giãn xương giãn cốt.

Từ bên kia tường qua cánh cửa bọc thứ vải gai dày vọng vào tiếng chuyện trò không nghe rõ. Những người mugích không hiểu vì sao cùng đồng thanh the thé, còn lão Êpiphan, theo thói thường, nói bằng cái giọng cao, lanh lảnh, thỉnh thoảng lại hạ giọng chuyển sang giọng trầm, như con ong đất đập cánh bên kính cửa sổ.

Đưa hai tay lên kê đầu, Pôlia lúc nhớ đến Nhikipho, lúc lại tưởng tượng chuyện trò với cha đẻ, lúc lại lo lắng nghĩ về cuộc sống tương lai của mình trong nhà họ Crivôrucốp. «Cuộc sống của mình sẽ chẳng lấy gì làm tốt đẹp cho lắm, nếu ông Êpiphan bắt đầu đem mình đi theo, còn anh Nhikipho thì bị xua chở hàng ra tỉnh... Thế là bố với ông chẳng có ai trông nom... Mà ông ấy có công việc gì ở đây không biết nữa? Không lẽ ta sẽ phải dật dờ ở cái xóm ấp này suốt một tuần lễ ư?»

Đã tối khuya, và đáng ra phải ngủ rồi, nhưng Pôlia không thiếp đi được. Bên kia tường người ta quát tháo, chuyển dịch những đồ đạc nặng nề gì đó và mấy lần lão Epiphan say men rượu lên tiếng ông ổng hát, trắng trợn xuyên tạc cả âm điệu, cả lời ca. Mọi cái này mới không giống những lề thói cha đẻ của cô làm sao. Cha cô thường giữ gìn cho cô được yên tĩnh đến mức sáng sáng cấm chị nấu bếp không được nói to.

Mãi tận đêm khuya bên kia tường mới yên lặng. Pôlia cũng cố thiếp ngủ, nhưng hết xoay bên nọ trở bên kia, lòng dạ bời bời vì những suy nghĩ không vui.

Gần sáng, mơ mơ màng màng Pôlia nghe thấy tiếng kẹt cửa. Cô mở mắt ra và trong ánh sáng trăng lờ mờ, chiếu qua cửa sổ, cô nhìn thấy lão Êpiphan. Lão cầm chiếc cặp trong tay.

- Này Pôlia, Pôlia, ta với anh em đi thu xếp công việc, còn con ở nhà xem lại sổ sách. Sao, nghĩa là, sao cho đâu vào đấy: thu - chi. Và nghỉ ngơi, cứ nghỉ ngơi không đi đâu mà vội. Bây giờ Agáp sẽ mang thức ăn cả ngày đến cho con... - lão Êpiphan hẳn đã lại kịp thêm bữa rượu nữa rồi. Lão bước ngật ngưỡng, nói năng lộn xộn, từ người lão phả ra mùi rượu nồng nặc.

- Mọi người đi hết cả ạ? - Pôlia lo lắng hỏi. Cô thấy sợ sợ phải ở lại một mình trong xóm ấp này.

- Đi cả. Công việc cần phải đi cả. Còn con đừng sợ. Chẳng có ai dám động đến con đâu... Anh em... Con đừng có thấy họ tật nguyền... Không phải đàn ông, mà cũng chẳng phải đàn bà... Họ là đám trốn tù bất trị, xóm ấp của họ ở lánh một phương... Không ai dám động đến con...

Lão Êpiphan dù say cũng không bao giờ mất tự chủ. Lão hiểu là Pôlia sợ.

- Thế bao giờ cha về, thưa cha? - Do những lời trấn an của lão Êpiphan cô càng lo sợ hơn.

- Cứ thu xếp xong công việc, thì bọn ta về. Có thể tối nay, mà có thể, sáng ngày mai cũng nên...

- Không hiểu cái xóm ấp này của anh em đạo tặc có gì quí đối với cha thế không biết? - Pôlia nói, không giấu sự khó chịu.

Lão Êpiphan lên tiếng một cách cả tin, thì thào:

- Mà con khoan hãy nói những lời đó. Rồi đây xong công việc và tiền bỏ vào túi, thì con sẽ ca hoàn toàn khác hẳn cho mà coi... Ta sẽ dựng cho con với Nhikipho ngôi nhà mới, hai tầng, có hiên. Cả Parabên sẽ phải phát ghen lên...

Mơ ước của lão Êpiphan không làm Pôlia xúc động. Ở ngôi nhà của cha đẻ cô cũng sung sướng rồi. Và cầu thượng đế sao cho cô mau mau được trở về nơi ấy cùng với anh Nhikipho... Sống cùng với cha và ông, mùa hè và mùa đông, đi đánh cá, mùa thu đi nhặt quả tuyết tùng ở rừng bá hương, lần theo các lối mòn săn thú lông... Rồi sau đó, một chú bé hay một cô bé con ra đời... Pôlia muốn con gái hơn. Chỉ có điều rủi ro là: cô chẳng cảm thấy có dấu hiệu nào về chuyện đó.

- Thôi được, cha cứ đi ạ, một khi không thể làm khác được. Con sẽ sống qua được. Chắc là, con chẳng chết đâu, - Pôlia nói, thấy lão Êpiphan không chịu đi, mà đợi ở cô những câu trả lời gì đó.

Sau đó từ bên ngoài tường vọng vào tiếng chuyện trò và tiếng bát đĩa va chạm nhau. Pôlia hiểu là những người chủ cùng ông khách ngồi vào ăn sáng.

Khi đã sáng hẳn, cánh cửa ra vào lại mở ra, Agáp hiện ra.

- Bánh mằn thắn ở trong bao ấy, cô gái ạ. Cô lấy ở đinh móc ngoài phòng đệm. Cô đổ vào cái nồi gang này, tùy ý cô, bao nhiêu cũng được. Bánh mì cũng ở ngoài phòng đệm, trong cái hòm con, còn ấm trà thì đây.

Agáp lịch bịch bày ra bàn nào nồi gang, nào ấm trà và, không nói thêm một lời nào nữa, bỏ đi.

Lát sau từ ngoài trời dội vào tiếng xe trượt nghiến trên tuyết. Pôlia vùng dậy, ra bên cửa sổ. Hai cỗ xe thắng ngựa liền nhau tiến theo con đường qua bãi rộng đi về phía cánh rừng. Con ngựa đầu tiên Pôlia nhận ra là con ngựa chạy nước kiệu của lão Êpiphan. Con ngựa thứ hai không phải ngựa nhà Crivôrucốp. «Anh em đạo tặc thắng ngựa của mình. Ngựa nhà ta rõ là chân ngắn», - Pôlia cười khẩy và ngả nằm xuống tấm đệm lông chim, vào chỗ lõm đã được chính thân thể của cô sưởi ấm.

4

Pôlia nằm thêm trên đệm không bao lâu. Không còn muốn ngủ nữa. Vả lại có gì đó lo ngại khi nghĩ rằng cô chỉ có một thân một mình ở xóm ấp xa lạ. Cô cứ có cảm giác là có ai đó đi lại ở hiên cửa chạy dài, ở ngoài phòng đệm, lúc sập nắp cái hòm gỗ nhỏ, khi đập cánh cửa bên nửa nhà của anh em đạo tặc. Nhưng còn có ai đi lại kia chứ. Chính mắt Pôlia đã nhìn thấy tất cả bọn họ ra đi. Trên chiếc xe đầu cô nhìn thấy rõ hai người ngồi và trên xe thứ hai - cũng hai người nữa. Cô đặc biệt nhìn rất rõ hình dáng những người mugích ở chỗ đường ngoặt. Trên nền màu tuyết trắng lóa, màu đen nổi lên đặc biệt rõ rành. Không, cô không thể nhầm lẫn được.

Trở dậy, việc đầu tiên Pôlia nhóm lại bếp lò, rồi cô lấy gáo sắt múc nước lạnh ở cái thùng gỗ dội xuống cái xô sắt con để rửa mặt, đặt cái nồi gang lên bếp hâm nước. Cô tìm thấy ngay, không khó khăn gì, cái bao đựng bánh mằn thắn. Rắc khoảng hai ba chục bánh vào nồi nước sôi, cô để bao lại chỗ cũ và ngồi vào ăn sáng. Và cô lại có cảm giác có ai đó đi lại trong nửa nhà kề bên hay gõ vào tường nhà từ phía ngoài sân, mà có thể, gõ ngoài cổng kia. Cô lật đật nhảy ra bên cửa sổ dòm xem, nhưng trên bãi rộng vẫn hoang vắng và lặng lẽ. Tuyết nằm im lìm, và những cây tùng, cây bách vây quanh các ngôi nhà, cũng đứng im lìm như vậy.

Ăn sáng xong, Pôlia mặc áo lông, đi ra sân. Ái chà, anh em đạo tặc sống không đến nỗi nào! Cải nhà kho dài dài, ghép bằng thân gỗ thông khóa bằng một cái khóa gì to bằng cả bàn tay! Hẳn là trong đó chứa không ít của cải! Pôlia nhìn vào tầu ngựa. Hai con ngựa chân cao lông hồng vục mõm vào cái máng sâu, lười nhác rỉ rách nhai kiều mạch. Trên giá cao chất đầy cỏ bãi thơm nức để làm thức ăn dự trữ. Nửa thứ hai của chuồng gia súc trống không - anh em họ không nuôi bò. «Mà họ cần bò làm quái gì kia chứ, - Pôlia nghĩ. - Có bò chỉ tổ hỗn độn mà thôi. Bơ thì chẳng cần có bò anh em họ cũng có: có thừng thì ở Narưm có thể mua tất cả những gì anh muốn có. Vả lại chung quanh đầy những cây bá hương? - chắc hẳn họ ép dầu từ hạt của chúng».

Con ngựa thứ hai của lão Êpiphan, bị kéo dắt suốt dọc đường, được nhốt vào một ngăn đặc biệt của chuồng gia súc, hẳn là trước đây được làm ra để nhốt ngựa cái chửa. Con ngựa nhận ra Pôlia, hí lên ai oán, lúc lắc cái đầu bờm xờm.

Điều ấy làm Pôlia xúc động. Cô đi tới bên ngựa, ôm lấy cổ nó, áp má vào đám bờm cứng quèo:

- Buồn nhớ người nhà hả! Gớm, tình cảm thế... Còn ta? Ngựa thân yêu, ta còn sẵn sàng rú lên như chó sói ấy vì cái cuộc sống như thế này, - Pôlia nói to, làm như con ngựa có thể hiểu được các tình cảm của cô.

Pôlia âu yếm vuốt cặp môi mềm mềm, ấm áp của ngựa, nhìn vào máng ăn, nhặt nắm cỏ khô rơi từ giá cỏ xuống, nhét vào lưới chắn. Con ngựa nín lặng, đưa cặp mắt hiền hậu nhìn Pôlia, cứ như thể: ngựa mà biết nói, nó hẳn đã tuôn ra với Pôlia những lời cảm ơn vì cô đã không khinh thường nó trong những giây phút u sầu day dứt, không giận nó vì cơn bột hứng thầm kín...

Pôlia đi ra ngoài sân, đưa mắt nhìn quanh bãi rừng phủ đầy tuyết, dưới ánh mặt trời lấp lánh những dải vàng rợi, và Polia đi trên tuyết đến căn nhà nhỏ, tường của nó thẫm tối ở cuối bãi rừng bên cạnh cây linh sam xanh.

Căn nhà nhỏ hóa ra là nhà tắm. Anh em nhà hoạn xây dựng căn nhà tắm này thật tuyệt. Cửa sổ nhỏ lắp kính hướng vào rừng, trên mái - cái ống khói đá gắn đất sét. Phòng ngoài buồng tắm ghép bằng những súc gỗ to, rộng rãi như phòng trong nhà ở. Dọc tường kê một chiếc ghế dài rộng mặt. Pôlia hiểu rằng chiếc ghế để làm gì: chỗ này sau khi thân thể anh trải qua trận tẩm quất bằng cành bạch dương ấm áp, ra mà nằm hưởng hơi mát thoải mái, không có gì phải gò bó mình, cứ việc hưởng mát, như một ông vua Ba Tư trong cung thất của mình vậy.

Pôlia mở cửa vào buồng tắm. Mùi thuốc lá nồng nặc xộc vào mũi. Pôlia đi vào trong và càng ngạc nhiên hơn. Trong buồng tắm ấm áp như trong nhà ở. Thay vào cái bếp xây bằng gạch đá - là một cái bếp với những cái chảo gang, những cái ca sắt tây lồng quai vào cái ống đồng tròn. Thoạt tiên Pôlia không hiểu cái đó để làm gì, nhưng nhìn vào góc, cô thấy năm cái thùng đựng nước vàng vàng.

Pôlia ngồi lom khom, đưa mũi ngửi trên những miệng thùng không đậy. Mùi bốc lên làm mắt cô tối sầm, cổ thấy lợm buồn nôn. Pôlia bỏ chạy ra cửa, mở tung cánh cửa ra, chạy ra phòng trước. «Họ làm rượu ngâm thuốc lá», - cô đoán ra, sập mạnh cánh cửa lại.

Và cô nhớ đến một chuyện: chừng năm năm trước, cha cô có lần đã đi đến Tưm trở về. Cả nhà theo tục lệ ngồi vào bàn trước ấm xamôva, và cha cô bắt đầu kể chuyện những gì ông đã nhìn thấy, nghe thấy, khi rong ruổi qua vùng hẻo lánh của Narưm. Đột nhiên, cắt ngang câu chuyện, cha cô lấy ở túi đi đường ra một cái chai nút bằng cái nút gỗ thật chặt, đưa cho ông Phêđốt xem, và nói: «Ông thử đoán xem cái gì đây?» Ông của Pôlia đưa chai lên mũi, vui vẻ cười: «Phêđo, đây là rượu lậu ngâm thuốc lá. Bọn đi thu mua thường cho dân Ôxchiác uống say để dễ lừa bịp dân rừng rú taiga này. Một cốc thuốc độc này quật ngã lăn ra ngay. Nhưng mà Phêđo, anh bới đâu ra được cả chai này thế?» Và bấy giờ cha cô đã kể lại rằng ông đã đoạt cái của thuốc độc này ở trại du mục của dân Ôxchiác, gần Uxti-Tưm. Một chai đã bị uống hết. Cha cô phải cứu chữa cho một bà già dân Ôxchiác bị say nặng. Suýt nữa thì bà ta gửi linh hồn cho chúa. Còn chai thứ hai ông y sĩ đã phải bỏ ra không tiếc cả một bi đông cồn để chuộc, ông Gôrbiacốp mang bi đông cồn ấy theo để sử dụng vào cái việc y tế cần thiết. Nếu không có bi đông cồn thì ông ta bằng cách nào cũng không lấy nổi chai rượu này của dân Ôxchiác. Và như vậy thì hẳn bà già đã vĩnh viễn nhắm mắt xuôi tay...

- Cái quân đê mạt! Họ đầu độc cả bản thân, cả người khác! Và không hiểu cái ông Êpiphan khả kính này đưa mình tới chỗ nào đây? Ta lại đi bẻ cành linh sam nhóm lửa thiêu cháy cái căn nhà độc địa này, sao cho nó không còn lại dấu vết gì nữa! - Pôlia bực tức nói thành tiếng, rảo bước lánh xa ngôi nhà tắm.

Pôlia vào căn buồng mình ở và hồi lâu không sao trấn tĩnh lại được. Cô hết ngồi vào bên bàn, lại chộp lấy những thanh củi, chất đầy vào bếp, rồi lại đi đi lại lại trong phòng, nhảy qua các bó giây thừng. «Thôi được, xót xa tan nát lòng vô ích thế đủ rồi», - Pôlia tự nói với mình và, kéo cái cặp lại, lôi ra một cuốn sổ dầy cộp. Mở sổ ra, Pôlia thấy trên tờ bìa có những dòng chữ to, không đều nhau: «Cuốn sổ bí mật này của lái buôn Narưm Êpiphan Crivôrucốp để ghi chép thu chi». Từ «lái buôn» bị xóa đi và bên trên viết từ khác: «thương gia». Pôlia bất giác cười gằn. Ông bố chồng của cô còn chưa phải là một thương gia, nhưng hẳn đó là điều mơ ước của ông ta.

«Như vậy thì cả ta cũng có thể mang danh thương gia. Thực thế: bố chồng - là thương gia, con trai ông ta - thương gia thừa kế, còn ta - con dâu thương gia. Chà chà! Thật kỳ lạ!» - Pôlia suy nghĩ và bỗng trở nên vui vẻ. Cô không thể nào tưởng tượng nổi ra mình là một mụ thương gia, mà cô cũng chẳng thiết. «Dù có lấy dao giết mình đi nữa, mình cũng không thể làm cái chuyện buôn bán và kiếm lợi nhuận được», - ý nghĩ ấy hiện lên trong đầu Pôlia.

Pôlia không vội giở sang trang sau trong cuốn sổ dầy cộp. Cô có cảm giác, bây giờ cô sẽ biết những chi tiết mà tốt hơn là không bao giờ nên biết. Nếu như lão Êpiphan không giao cho cô phải làm một vài con tính, cô không đời nào lại mở cuốn sổ này ra. Bởi vì không phải ngẫu nhiên mà chủ của nó gọi là cuốn sổ bí mật.

Nhưng những ghi chép đầu tiên Polia lại thấy buồn cười, và cô đọc, miệng tủm tỉm cười:

«Cho cô em Đômna 35 côpếch để cúng nhà thờ và mua nến».

«Cho Nhikipho - 80 côpếch để đãi gái».

«Cũng cho nó 15 côpếch. Đóng góp vào tối vui».

Giở sang một trang nữa, Pôlia nhìn thấy những ghi chép còn làm cho cô chú ý hơn và cảnh giác hơn.

«Cho thầy cúng dân Ôxchiác tên là Phinca ở lughina năm mươi hai rúp và năm chai rượu để làm mê muội dân ở trại du mục».

«Trao cho anh em nhà hoạn một trăm rúp để đưa vào lưu thông».

«Nhận của anh em nhà hoạn 310 rúp 75 côpếch».

Giở thêm một trang nữa, Pôlia đọc đến một điều ghi chép, mà tim cô thắt lại:

«Mua ở cửa sông Nausca ở trại của tập đoàn Môcây Bugocxki 900 pút hạt tuyết tùng đã gọt sạch giá mỗi put 1 rúp 25 côpếch.

Bán buôn hạt tuyết tùng ở Tômxcơ cho chủ bao mua và thu lãi mỗi pút 3 rúp 20 côpếch».

Pôlia lôi trong cặp ra cái bàn tính để cùng cuốn sổ chi thu, rồi làm tính nhân. Hóa ra là lão Êpiphan bỏ túi chỉ nhờ một chuyến hàng ấy đã gần ba ngàn rúp.

«Đúng là cái tên lột da người! Không còn liêm sỉ, không còn lương tâm...» - Pôlia nghĩ thầm.

Môcây Bugocxki sống với một đàn con cái ở Parabên trong ngôi nhà của người khác. Pôlia đã đánh bạn với hai cô con gái của ông ta, thường lui tới ngôi nhà này và kinh ngạc trước sự nghèo túng cũng như sự cần cù của cả gia đình. Mọi người đều lao động tùy sức của mình. Một lần, vào thời kỳ thu lượm quả tuyết tùng, Pôlia đã thấy trong rừng tuyết tùng ở Parabên cả gia đình ông Môcây Bugocxki cùng kéo đi làm. Thậm chí cả đứa con trai bé nhất của ông ta, thằng Grisca bảy tuổi, cả thằng bé ấy cũng khệ nệ mang cái bao hạt tuyết tùng, còng lưng xuống vì sức nặng của cái bao.

Pôlia đẩy cuốn sổ và cái bàn tính ra xa, không biết cô phải làm gì tiếp. Cơn tức giận chống lại lão Êpiphan choán hết cả tâm trí cô, và, nếu như lão có mặt lúc này ở đây, trong ngôi nhà của bọn anh em nhà hoạn này, hẳn cô đã ném cuốn sổ khủng khiếp này vào cái mặt mẹt trơ tráo của lão... Và cho lão đời đời kiếp kiếp biết rằng cô không phải là đầy tớ của lão và hễ Nhikipho ở tỉnh về một cái là họ sẽ không ở lại sống thêm một ngày nào nữa dưới mái nhà của Êpiphan.

Pôlia ngồi ủ rũ rất lâu. Dần dần cơn tức giận sôi sục trong lòng cô lắng xuống, và cô lại thấy muốn giở cuốn sổ đến trang cuối cùng. «Một khi ông ta đã giao phó cho mình, mình phải biết ra tất cả mọi điều sự thực về ông ta... Nếu ông ta với bà Anphixa định quở trách mình thì mình sẽ nói cho họ tất cả những gì mình nghĩ thực về họ». Đến đây ý nghĩ của cô chuyển về căn nhà cha đẻ. «Bố mình dường như biết là mình sẽ phải làm gì ở đấy, bảo mình phải tự tìm hiểu rõ công việc của ông Êpiphan làm ăn ra sao, - Pôlia nghĩ. - Và bây giờ ta đã biết ra. Rồi đây mình sẽ kể lại cho bố với ông ngoại nghe - ông với bố chắc không tin, sẽ bảo mình: chính con đã bịa ra chứ không sai. Mà quả thực, người suy nghĩ bình thường ai có thể tin được chuyện như thế?»

Pôlia thận trọng, không vội vàng, giở trang sổ mềm mại, nhưng cô có cảm giác nặng nề như tảng đá. Một điều ghi chép khác đập vào mắt cô:

«Thượng đế ban phát cho ta lộc lớn. Ở bãi cát Mêrdơlikin tôi đã được lời của dân Ôxchiác một mẻ lưới. Chỉ mất một thùng vốtca - được 68 pút cá tằm, cá nhám, cá xađin. Bán lại ngay cho tàu thủy. Được lãi to. Cầu thượng đế cho con gặp được nhiều ngày lành như thế này trong công việc làm ăn của con».

Được lời một mẻ lưới! Pôlia biết rõ phương pháp tước đoạt một cách tàn nhẫn những người đánh cá này.

Có một lần gần sang thu cha cô đưa cô đi theo trong một chuyến đi. Có việc cần phải đến Cônpasevô. Ngay hồi ấy cái làng đó nằm ở trên bờ dốc đứng của con sông Ôbi và cách xa Tômxcơ hàng trăm vecxta, đã tưởng gần như một thị trấn ở hạt Narưm hoang dã. Ở đây có những cửa hiệu giàu có như kho tàng, hai nhà thờ chúa. Còn ở bên cạnh, tại làng Tôgur trên bờ sông Kêi, là chỗ ở của những người bônsêvích đi đày. Cũng ở đấy ông Gôrbiacốp có một người bạn chung thủy, bác nông dân Ephim Vlaxốp. Bác Ephim làm nghề áp giải. Khi nhà nước cần đưa một cách gấp gáp một «tội phạm quốc gia đặc biệt nguy hiểm» đến một nơi khỉ ho cò gáy nào đó, hay ngược lại do những hoàn cảnh mới phát hiện ra của «vụ án» đưa người ấy trở lại để tăng án thêm nặng, các nhà chức trách cảnh sát lại tìm đến nhờ bác Ephim. Bác lập tức nhận lời, mặc dù moi tiền của chính quyền một cách không thương xót. Bác biết rõ giá trị của mình! Mùa đông đi ngựa, còn mùa hè đi thuyền độc mộc, bác Ephim luồn lỏi vào những nơi của hạt Narưm mà ngay cả những người ở rừng taiga làm nghề săn thú có kinh nghiệm cũng lắc đầu giang tay xin chịu. «Chà, người mới lanh lợi! Cứ như con chim ấy: dù không có đường đi lối lại, dù xa lắc xa lơ, gì thì gì cũng không giữ chân được bác ấy!».

Ông Gôrbiacốp nâng niu gìn giữ tình bạn với bác Ephim. Tình bạn này nẩy sinh từ lâu trên cơ sở hết sức thường tình, mà trong châm ngôn người ta đã nói tới: «Núi với núi không gặp nhau, chứ người với người bao giờ cũng gặp nhau».

Một lần ông Gôrbiacốp ở các làng và các trại du mục trở về. Ông dừng lại nghỉ đêm ở Tôgur - phải thăm người đồng chí bị ốm và nhân tiện trao cho đồng chí ấy một số tin tức đảng.

Đang đêm có tiếng gõ vào cửa sổ, tiếng gõ đầy lo lắng. Ông Gôrbiacốp cho rằng cảnh sát đã khám phá ra các mối liên hệ của ông với những người lưu đày chính trị phạm, và trong khi người đồng chí mở chốt cửa ở phòng đệm, ông Gôrbiacốp vội vàng ném giấy tờ vào bếp đốt đi.

Nhưng cánh cửa vào nhà vừa mở ra, thì trước mắt ông Gôrbiacốp một người nông dân trông còn trẻ mặc áo lông cừu lửng, đi giày ủng bằng da có ống cao, với bộ râu cằm rậm rạp xoắn lại, sụp quì xuống sàn. Người nông dân nức nở, cơn tuyệt vọng làm nghẹn tắc cổ bác ta.

- Người anh em, người bạn, xin ông hãy làm ơn làm phúc. Vợ tôi sinh nở đang chết mất... Có cái gì tôi cũng xin bỏ ra hết để trả ơn ông... Chỉ xin ông cứu chữa cho mẹ nó, vì Chúa. - Người nông dân nhìn ông Gôrbiacốp bằng đôi mắt đỏ ngầu, đầy nước mắt.

Ông Gôrbiacốp chộp lấy cái túi dụng cụ. Vừa đi vừa mặc áo ấm, ông chạy theo người nông dân, lo lắng nghĩ bụng: «Ai là người biết mà báo cho anh ta về việc mình đến đây? Bởi vì mình đến lúc đã xẩm tối kia mà, đến với người đánh xe từ Cônpasevô... Con mắt của người nông dân này tinh thật, nếu như nhận ra mình».

Ba ngày đêm liền ông Gôrbiacốp ở bên giường vợ bác Ephim Vlaxốp, ông đã cứu sống cả vợ cả con trai bác ta... Và chẳng lấy gì cả, không lấy một côpếch nào, dù ông đã thức suốt mấy ngày đêm. Tuy nhiên Ephim lại trở thành người anh em, người bạn của ông và đôi khi, chia sẻ cùng ông những lo toan và nguy hiểm, nhận về mình phần khó khăn nhất của công việc...

Cả trong chuyến đi xa xưa đến Cônpasevô ấy, cả sau này, Pôlia đều không ngờ điều gì đã gắn bó cha cô với bác Ephim Vlaxốp. Pôlia chỉ biết rằng cha cô gọi bác nông dân là người bà con, bởi vì ông y sĩ đã bằng lòng trở thành cha đỡ đầu của con trai người làm nghề áp giải. Sau tất cả câu chuyện quanh lần vợ bác ta đẻ, ông Gôrbiacốp thấy nếu mà từ chối cái điều mong muốn tự nhiên này của bác Ephim thì quả là bất lương.

Và thế là họ đi đến Cônpasevô - mỗi người có một mục đích của mình: Pôlia đến các cửa hiệu ở Cônpasevô để mua một vài đồ vật cho mình, cho cha và ông cô, còn ông Gôrbiacốp - đến thăm các đồng chí trong Đảng, chuyển tới họ gói tài liệu mới, ghé thăm bác Ephim Vlaxốp ở Tôgur, hỏi bác ấy xem những trận gió thu không lúc nào yên sắp tới sẽ đưa bác ta đi đâu, về hướng nào của vùng Narưm...

Chính khi ấy, trong chuyến đi ấy, Pôlia đã hiểu thế nào là được lời một mẻ lưới!

Thuyền còn cách Cônpasevô chừng ba mươi vécxta, thì Pôlia và ông Gôrbiacốp gặp những người Ôxchiác cùng với lưới cá ở trên bãi cát. Đánh cá mùa thu trên sông Ôbi tuy khó nhọc đấy, bởi vì nước sông lạnh băng làm buốt cóng tay, sóng nước bướng bỉnh đánh bạt lưới đi, nhưng vào thời gian này cá mắc lưới nhiều hơn bất cứ ngày nào khác trong năm.

Chỉ mới đang tiến đến gần tập đoàn đang đánh cá, Pôlia cùng cha cô đã hiểu ra là ở đây đang diễn ra một chuyện gì khác thường. Không hiểu sao ở chỗ những người đánh cá quá ư là ầm ĩ, vả lại họ cũng tụ tập hơi quá đông trên bờ. Thêm vào đấy gần chỗ kéo lưới cháy bừng bừng một đống lửa, những cái chảo treo trên bếp kiềng, còn bên cạnh đống lửa là những cái chai xếp một hàng dọc thẳng lấp lánh thành chai. Phải đến mười chai, chứ không ít.

Khi chỉ còn cách bờ khoảng trăm bước, ông Gôrbiacốp, khuấy mạnh mái chèo đẩy nhanh thuyền đi, bảo với con gái:

- Con xem kìa, đích thân Phôma Vôlôkitin có mặt ở đây cùng với các tay quản lý của mình.

Pôlia đã được nghe nói đến Phôma Vôlôkitin. Khắp vùng Narưm, mọi người - trẻ già lớn bé, đều biết ông ta. Thương gia Phôma Vôlôkitin sinh cơ lập nghiệp trên sông Parabên, xây dựng trên một mũi đất tại đó cả một dinh cơ. Các trại của dân Ôxchiác và các quần cư du mục của dân Tunguxơ, cũng như các xóm làng nông dân tín đồ cựu giáo, không thể di chuyển một bước mà không có Vôlôkitin. Trong các rừng tùng bách bọn tay chân của Vôlôkitin chuyên bao mua lông thú đâu đâu cũng có mặt rình mò theo chân những người thợ săn, trên các con sông, các chiếc thuyền thúng và thuyền chở hàng của Vôlôkitin, mua các mẻ lưới ngay tại chỗ. Lão Phôma Vôlôkitin tiến hành các trận tập kích của mình đến cả những lạch nước sâu trên sông Ôbi, đôi khi đi xa đến tận Xurgut và Beredốp. Lão Vôlôkitin không thương xót gì các đối thủ trong nghề buôn bán của mình. Đôi người trong bọn họ, giống như lão Êpiphan Crivôrucốp nghĩa là cỡ nhỏ hơn, thường cố gắng tránh chạm trán với Vôlôkitin, cố tránh cho xa lão và nếu có làm những chuyện gì đê tiện đối với lão, thì nhất thiết làm một cách lén lút, vụng trộm.

- Nhanh lên, nhanh lên, ông thầy thuốc! Ở đây chúng tôi bày trò rất thú vị! Ông hãy là người trọng tài giữ sao cho mọi cái đúng theo thể lệ! - lão Vôlôkitin gào to, khi nhìn thấy ông Gôrbiacốp và con gái ông ngồi trong thuyền.

Ông Gôrbiacốp đã quen Vôlôkitin nhiều năm rồi. Đã mấy lần ông buộc phải ghé vào nhà lão ngủ trọ đêm. Lão thương gia đón tiếp ông y sĩ một cách lịch sự, thết đãi như một vị khách, cho ăn cho uống một cách hậu hĩ, theo lối Narưm, dọn cho ông ngủ ở một phòng riêng trên chiếc giường rộng đệm lông chim.

- Ông Phôma, có chuyện gì ở đây thế này? - ông Gôrbiacốp hỏi, mặc dù từ lâu đã hiểu chuyện gì đang diễn ra. Trong nhiều năm sống ở Narưm ông đã thấy chán vạn những trò bịp bợm bất lương trong nghề buôn bán.

- Chuyện gì ư? Trò chơi, ông thầy thuốc ạ! Các ông bạn Ôxchiác của tôi nổi máu hăng, - lão Phôma Vôlôkitin rung người lên vì cười, và nặng nề, theo dáng đàn bà đi tới đón ông Gôrbiacốp. Bắt tay người y sĩ, ném cái nhìn dửng dưng khinh thị về phía con gái ông, lão Phôma giảng giải: «Tôi dùng rượu vốtca làm cho họ, bọn mồm xếch ấy, phát ngứa phát ngáy lên. Bữa trưa tôi cho họ mỗi người một ly, thế là rượu choán lấy họ, kích thích ăn ngon miệng. «Ông cho thêm đi! Vì chúa, ông cho thêm đi, ông Phôma» - tứ phía họ nhao nhao kêu gào. Tôi thấy là không có gì có thể kìm giữ được họ. Tôi mới nói: «Xin các ông, tôi sẽ cho. Nhưng đánh đố liều với nhau một phen kia: tôi xin đặt cả chục chai rượu vốtca cuộc lấy một mẻ lưới của các ông. Nếu mẻ lưới không được gì - các ông cũng cứ lấy số rượu vốtca này. Như vậy là các ông được! Tôi cũng sẽ không khóc mếu - đã chơi là phải cho trung thực. Còn nếu như tôi gặp may và mẻ lưới có cá, thì các ông cũng chớ có giỏ nước mắt, tôi sẽ vét đến con bống cuối cùng». Chúng tôi đã thỏa thuận với nhau như thế đấy! Ông xem đấy, họ đang cố sức ghê chưa! Quân vô dụng, họ thích rượu lắm!

Lưới hãy còn ở dưới sông, chỗ sông ngoặt, nhưng ông Gôrbiacốp và Pôlia, nhiều lần đã làm việc trong các tập đoàn vùng cát sâu, hiểu rằng lão thương nhân đã chơi ván bài ăn chắc. Lưới chuyển nặng nề, những cái phao chốc chốc lại nhảy vọt lên, rồi biến đi trong lòng nước. Khi bắt đầu kéo hai cánh lưới lên bãi cát, cái vòng rộng bị quây kín bởi cái lưới chắc chắn sôi lên lục bục, như nồi nước trên đống lửa. Cả một đám hỗn độn bạc trắng sinh động khuấy đục lên, lẫn với bùn và cát.

Lão Phôma Vôlôkitin hiểu rằng mẻ lưới không chỉ có cá, mà nhiều vô kể. Vung cây gậy chạm hình con rắn bạc lên, lão chạy trên bãi cát, hổn hển kêu to:

- Kibaxia[18], quân khốn kiếp, ép chặt kibaxia xuống! Cá luồn dưới nước đi hết bây giờ!

Rồi đến khi đáy lưới đầy tràn cá đưa vào đến bờ, lão Phôma Vôlôkitin đích thân lao tới chỗ gỡ cá, không thương tiếc gì đôi giày ống bốccan đánh bóng của mình.

Chỉ riêng cá chiên gỡ ra đã được tới bốn mươi con! Hai chiếc thuyền trọng tải một trăm pút của lão thương gia chất đầy cá hồng loại một.

Đám người Ôxchiác rầu rĩ nhìn những tay quản lý tháo vát của lão Vôlôkitin chọn cá chiên, cá tầm. Mẻ lưới như thế này dân chài lưới phải đợi chờ hàng bao nhiêu năm, nếu không phải cả đời, mới được một lần. Ấy vậy mà giờ đây nó đang tuột khỏi tay những con người nghèo khổ và bất lực này. Nhìn thấy tất cả sự bất công khủng khiếp của chuyện đang xảy ra, ông Gôrbiacốp cố ghìm cơn tức giận, nhìn lão Vôlôkitin bằng cặp mắt phẫn nộ, lên tiếng:

- Giá ông trả thêm cho họ ít nhiều, ông Phôma! Trò chơi hóa ra quá ư không công bằng.

- Chúa sẽ giúp họ, ông thầy thuốc ạ! - lão Phôma Vôlôkitin đưa tay làm dấu, ngước nhìn người y sĩ cau có, nhìn cô con gái ông ta lúc này đang co vai lại, miễn cưỡng đấu dịu, ra lệnh cho tay quản lý trưởng: - Này Aphônia, anh cho bọn Ôxchiác hai chai nữa. Cho họ thấy lòng nhân từ của ta.

Lát sau, thuyền, đò của lão Phôma Vôlôkitin rời bờ. Lão thương gia tung cái mũ lưỡi trai vẫy vẫy như không có chuyện gì cả...

Đọc lại ghi chép của lão Êpiphan về việc được cuộc mẻ lưới, Pôlia nhớ lại một cách rõ ràng mọi chuyện xảy ra trong cái ngày thu ấy trên bãi cát ở Parabên. Qua mọi điều thấy rõ là lão Êpiphan đã học được ở lão Phôma Vôlôkitin cái mánh khóe chó sói chộp lấy cổ người ta. Biết đâu, có thể anh học trò lại đã vượt cả ông thầy rồi cũng nên! Vả chăng, kẻ nào là thầy kẻ nào, đoán cũng vô ích... Pôlia đột nhiên thấy không phải thương những người Ôxchiác, khi ấy đã bị lão Phôma Vôlôkitin tước đoạt không thương tiếc và cũng không phải thương tập đoàn ngư dân mà lão Êpiphan đã lừa gạt ở bãi cát Mêrdơlikin, mà thương chính bản thân mình... Chẳng lẽ đã bao giờ, dù chỉ trong một giây lát, cô suy nghĩ tới, việc cô sẽ rơi vào mối quan hệ đồng lõa với những kẻ làm tiền! «Chao ơi, Pôlia, vì sao cô lại đi làm tổn hại lương tâm mình kia chứ? Thì có phải cô đã lừa gạt tập đoàn ngư dân trên bãi cát Mêrdơlikin đâu! Hóa ra là việc này ông Êpiphan đã làm từ đời nào rồi, khi cô với Nhikipho còn chưa có thỏa thuận nào», - Pôlia toan bào chữa cho mình. Nhưng lòng cô không thấy yên ổn lại. Trong tâm hồn mọi cái căng thẳng đến cực độ, và cơn run rẩy thấm vào người cô đến tận các đầu ngón tay ngón chân. Cô gấp cuốn sổ lại, nhét vào cặp cùng với cái bàn tính, cảm thấy trên thế gian này không có sức lực nào có thể bắt cô lại cầm cuốn sổ bí mật của lão Êpiphan lên tay lần nữa.

Pôlia mặc áo ấm và lại ra khỏi nhà. Sau buổi sáng sáng sủa, trời sầm lại khá là u ám. Nền trời chuyển thành màu chì trắng nhờ, là thấp, và có cảm giác nếu đằng chân trời không có những ngọn tùng giống như những mũi giáo chống đỡ, nó sẽ sụp xuống mặt đất, vĩnh viễn trùm kín cái vạt xám lên người cô! Thậm chí tuyết, không ngừng lặng lẽ và buồn bã từ trời rơi xuống, ngày hôm nay cũng không còn trắng, mà xanh xám như thế nào ấy, như thể tro gỗ cây. Khi trong tâm hồn không có cái đó cũng đã đau buồn rồi, thì thời tiết như thế này càng đè nén con người không chút thương xót, bóp nghẹt con người, không ngừng vây quanh người ấy những cái gối mềm, mà cả đến lực sĩ cũng không thể hất đi nổi.

Pôlia đi lang thang một cách vô định trên tuyết; bước đi một hai bước lại dừng chân. Cô đứng đó một lát - lại bước đi. «Mình phải làm gì đây? Mình không thể chịu nổi suốt một tuần cuộc sống như thế này. Vả lại, bây giờ mình làm sao có thể nhìn thẳng vào mắt ông Êpiphan? Nói với ông ấy những lời lẽ thế nào? Mà mình có nên đóng ngựa vào và bỏ về nhà chăng?.. Kể cũng hấp dẫn đấy... Nhưng sau đó sẽ ra sao? Trách móc, đay nghiến, chửi bới. Họ sẽ xé xác mình ra. Họ sẽ không cho phép anh Nhikipho mở miệng....

Và, dù Pôlia có cân đi nhắc lại trong đầu, vẫn chỉ đành theo một phận: dù có đoán già đoán non, cô phải sống lay lắt, buồn da diết ở đây bao nhiêu ngày, bao nhiêu đêm nữa, thì cô vẫn phải nhẫn nhục ngồi chờ ở đây mà thôi.

Pôlia đi vơ vẩn cho đến lúc chân cô còn đứng vững. Chỉ khi đầu gối bắt đầu run run và gần như mỗi bước lại khuỵu xuống, cô mới đi về nhà.

5

Đến tối nổi bão tuyết thực sự. Ngoài trời gió gào rú, những cây tùng và vân sam lay động nghe răng rắc, những nắm tuyết khô tới tấp ném vào mặt kính cửa sổ.

Pôlia ăn bữa tối, lại vẫn món bánh mằn thắn ấy, uống nước trà và đi nằm, nghe ngóng xem lão Êpiphan với đám anh em nhà hoạn đã trở về chưa. Tất nhiên Pôlia sẽ chẳng ra đón họ. Giờ đây cô thấy căm ghét đến kinh tởm tất cả, tất cả lũ họ. Nhưng nhớ ra là mình chỉ có một mình ở xóm ấp, thì cô lại thấy nặng nề, và cô muốn sao cho thế nào họ cũng trở về.

Buổi tối đã chuyển sang đêm, khi gần nhà nghe có tiếng xe trượt nghiến trên tuyết, tiếng trò chuyện, tiếng ngựa phì phì. Pôlia cứ chờ đợi hoài: lũ chó sẽ sủa lên hay rít lên? Nếu là rít lên - nghĩa là người nhà trở về, còn nếu chúng sủa lên - nghĩa là những người lạ dòm dỏ vào xóm ấp. Bây giờ thì Pôlia biết làm gì? Cô quyết định im hơi lặng tiếng, không nhúc nhích. Nếu như bọn trộm cướp ghé vào đây, thôi thì mặc chúng cuỗm sạch sành sanh cả xóm ấp này đi, cô cũng sẽ không nhúc nhích. Đàn chó mãi chẳng sủa mà cũng chẳng rít. Chó ở Narưm là giống đặc biệt: chúng thờ ơ với người, mặc cho đó là người lạ hay chủ. Nhưng đối với thú chúng lại rất thính nhạy, hung tợn không kìm nổi. Chúng sẽ cất tiếng sủa đến mặt đất phải rung lên rên rỉ.

Pôlia, lo lắng vì sự im lặng của đàn chó, lao ra bên cửa sổ, nhưng đúng lúc đó một con chó lười nhác ẳng lên một tiếng, và khó có thể hiểu được là nó sủa người lạ, hay tỏ ý vui mừng thấy người nhà. Pôlia dán mặt vào kính. Bóng tối lẫn lộn với tuyết. Mảnh trăng khuyết vất vả lắm mới lờ mờ xuyên qua được màn đêm. Nhưng dù sao đi nữa Pôlia cũng nhận ra những người vừa tới: ông bố chồng choàng áo lông, anh em nhà hoạn mặc áo lông cộc. Nhưng kia, còn một người nào đó nữa đi với họ - người thứ năm. Pôlia định xem rõ người mới tới - nhưng làm sao có thể nhận ra người ấy kia chứ! Chỉ là một vệt tối đen - có vậy thôi. Có chuyển động đấy, nhưng chỉ là một vệt đen! Đến cha đẻ cũng có thể tưởng là một tên cướp ngang tàng!

Pôlia gieo người xuống giường. «Thiếp đi cho mau! Khi trong xóm ấp này còn có người - thì ngủ đi, nghỉ ngơi một chút... Mặc kệ mọi chuyện và mặc kệ mọi người!» - Pôlia quyết định.

Nhưng cô đã tính toán nhầm. Lát sau nửa nhà bên kia đã nổi lên tiếng ồn ào đến mức không thể thiếp ngủ đi được, mà thậm chí nằm yên cũng không thể được nữa.

Ông bố chồng say rượu; thoạt đầu ông ta nghêu ngao hát, đòi bọn anh em nhà hoạn phải hòa theo. Và quả thực họ cũng hát theo bằng mấy cái giọng the thé, khó chịu. Sau đó Pôlia nghe thấy tiếng ông bố chồng chuyện trò oang oang, hẳn với người thứ năm nọ, người mới đến lúc nẫy. Lão Êpiphan gần như quát lên. Còn người kia cũng chẳng chịu lép, đáp lại còn to hơn.

Ngay từ những lời đầu tiên họ chuyện trò, Pôlia cũng đã hiểu rằng, giữa họ đã diễn ra một chuyện mặc cả. Mặc cả về việc gì, Pôlia không muốn biết. Cứ kệ họ quát tháo, dù cho đến sáng mai cũng được! Bởi vì cho đến lúc cổ họng họ còn chưa khản đặc, họ còn chưa chịu im lặng. Nhưng muốn hay không muốn, Pôlia vẫn chộp được mấy câu trao đổi, và thái độ của cô đối với câu chuyện bên kia tường thay đổi. Không, cô không thể tiếp tục thờ ơ được nữa. Ở đó, bên kia tường, người ta đang nói về «cái hố»...

«Cái hố»... Từ thơ ấu Pôlia đã biết rằng các «cái hố» ở trên sông Obi - đó là kho báu to lớn đối với con người. Cá hồng quí giá tụ tập ở đấy nhiều đến mức hàng mấy làng đổ ra mới bắt xuể. «Cái hố» cứu đỡ người nghèo, như thể của quí bắt được... Không xu dính túi, bỗng chốc trở nên giàu! Còn đối với kẻ giàu thì «cái hố» là món lãi to, tờ xổ số độc đắc, số vận đỏ. Riêng bọn thương gia, thì đối với họ «cái hố» giống như cái két bạc, mà theo thần thông biến hóa hàng đống vàng chảy vào.

Đối với mọi người là như thế. Còn đối với sông, đối với thiên nhiên: «cái hố» là sự thử thách ác nghiệt đôi khi làm cho nước hết sạch cá hàng mấy chục năm dài.

Đến tháng Chạp các lạch nước ở Ôbi phủ lớp băng dầy hàng xagiên kín mít. Các đàn cá trở nên ngạt thở và đói ăn. Theo các qui luật do trời đất định sẵn cho thế giới sinh vật, cá đổ dồn đến chỗ sông đã lấn chen cát và đất sét đi, xoáy thành hố sâu, có lẽ, có gì đấy giống như cái bát. Cá, như vậy là, đổ tới đấy, và nằm nện chặt đến mức bên sườn chúng hình thành những cái vết đặc biệt- vết lằn đã thành chai sạn.

Tìm ra «cái hố», phát hiện ra nó trên cả dòng sông hàng ngàn vecxta - công việc tinh vi đến mức không phải nhiều người làm được. Còn nếu anh có gặp may đi nữa - vì anh là người hay gặp may hay do sự hiểu biết sông nước đặc biệt của anh, và anh phát hiện ra «cái hố», - anh cũng không thể một mình chiếm đoạt cái hố ấy. «Cái hố» là tài sản của mọi người, cũng giống hệt như rừng tùng bách, nơi muông thú sinh tồn hay hệt như những hồ nước, nơi nhung nhúc những cá là cá.

Pôlia biết rõ mọi chuyện đó. Bấy giờ cô còn bé tý, khi ông ngoại Phêđốt của cô tìm thấy một «cái hố» ở gần Parabên. Việc đầu tiên ông Pôlia làm là ông đi báo cho thôn trưởng. Mọi người nồng nhiệt cảm ơn ông. «Cái hố» hứa hẹn cho họ một mẻ lưới nặng cá. Nhưng ông Pôlia không được ưu tiên gì hết. Cùng với những người khác, ông rút ở cái mũ của thôn trường một mẩu giấy trên đó có ghi số ô đứng của ông bằng bút chì hóa học, mà ô ấy lại ở sát bên bờ và vì thế mà chẳng hứa hẹn thu được nhiều cho lắm...

Pôlia biết rằng xử sự khác đối với «cái hố» là không hợp lẽ con người ta. Từ xa xưa đã như vậy, bởi vì sông nước là của mọi người, của cải của nó dành cho tất cả mọi người, và không ai có thể tự giành lấy đặc quyền...

Nhưng mà phải chăng không ai xử sự khác ư?

Tiếng chuyện trò bên kia tường trở nên lúc ầm ĩ hơn, lúc lại sầm sì, nhưng không khí căng thẳng của nó không giảm đi. Đám mugích thét lác, chửi bới, chuyển từ chuyện nọ xọ sang chuyện kia. Nhưng Pôlia đã hiểu cả. Người thứ năm trong bọn họ là Ermôlai Lôpátkin. Có lẽ, ông ta chỉ còn một mắt: lão Êpiphan gọi ông ta là «tay ngổ ngáo một mắt». Anh em nhà hoạn đã rình chộp được Lôpátkin vào đúng lúc khi ông ta giấu những con cá chiên ướp lạnh vào kho gần căn nhà của mình ở trại. Những con cá chiên loại cá «ở hố», có những vết chóc hai bên sườn và hơi bị ép lại ở trong những chồng đống dưới lòng nước. Bây giờ lão Êpiphan cùng các anh em nhà hoạn dồn gã đánh cá trộm phải chỉ «cái hố» cho họ và thề trước thánh giá rằng không nói thêm cho một ai nữa trên đời về «cái hố», còn đánh bắt cá ở đó thì chỉ tiến hành bí mật, vào đêm hôm và chỉ được đánh bắt cùng với bọn anh em nhà hoạn và những ngư dân do chính lão Êpiphan cắt cử.

Gã Ermôlai Lôpátkin là một tay ranh mãnh và tháo vát. Gã lúc thì hứa sẽ chỉ «cái hố» cho lão Êpiphan, tất nhiên là không phải suông tình, mà đòi khá tiền, số tiền đó lão Êpiphan không được khất, mà ngay bây giờ phải đặt lên bàn, lúc thì lại chối phắt những lời mình nói và nhắc đi nhắc lại mỗi một điều!

- Tôi đã bảo là không chỉ là không chỉ!

Một lần, khi Lôpátkin lên tiếng hạch sách đòi lão Êpiphan nhận hắn vào «cổ phần» trong công việc buôn bán, anh em nhà hoạn bèn rít lên xông vào hắn và ra sức đấm hắn túi bụi. Tiếng vật lộn ầm ĩ đến mức Pôlia lo sợ nhìn xuống sàn nhà và lên trần: liệu những tấm ván ở trên kia có đổ sập xuống người cô chăng, ván sàn có tan nát chăng? Hẳn là, không dễ gì đánh thắng được Ermôlai. Hắn lẳng bọn anh em nhà hoạn, và khi ngã xuống bọn họ kêu lên và sặc lên ằng ặc. Đột nhiên, át tiếng đánh đấm ầm ĩ, vang lên tiếng kêu thất thanh của lão Êpiphan:

- Bỏ rìu đi, Agáp! Hắn ta có dao găm dắt lưng! Hắn cắt tiết ráo cả chúng ta bây giờ đấy!

Tiếng kêu của lão làm cho cả bọn anh em nhà hoạn cả gã Ermôlai sực tỉnh ra. Cuộc ẩu đả lắng xuống, rồi qua mấy phút sau vọng tới chỗ Pôlia tiếng chai và cốc chạm nhau lanh canh và tiếng chuyện trò khá là bình thản giữa những kẻ vừa ẩu đả nhau. Cuộc mặc cả tiếp diễn, dường như không hề có cuộc xô xát hung hăng vừa rồi, tẹo nữa thì dẫn đến chỗ giết chết tươi lẫn nhau. Ngược lại, cuộc xô xát không chỉ làm họ bình tâm lại, mà còn tỉnh táo ra. Uống «cạn đến đáy thêm một cốc nữa, cốc nữa», lão Êpiphan với Ermôlai bàn bạc chuyện ngã giá theo chiều hướng rất chí lý. Bọn anh em nhà hoạn chỉ thỉnh thoảng mới gật gù với lão Êpiphan, khi lão ta thuyết phục gã Lôpátkin bướng bỉnh về điều gì đó.

Mãi gần sáng, cuối cùng hai bên mới thỏa thuận xong các điều kiện hợp tác. Theo Pôlia hiểu được thì, họ đi đến thỏa thuận sau: lão Êpiphan mua toàn bộ «cái hố»; gã Ermôlai do khám phá ra «cái hố» nên được «trợ cấp» và sẽ được phần thêm tính theo mỗi pút cá đánh được.

Việc thuê mướn những người đánh cá mà sẽ không để lộ «cái hố» với người cùng làng, lão Êpiphan đích thân đảm nhiệm. Lão không giấu giếm các tính toán của lão: lão sẽ gọi dân Ôxchiác ở các trại dân cư lân cận, dùng chất độc rượu vốtca buộc họ lại bằng sự bảo lãnh liên đới, và cứ để họ cứ việc khai thác cá. Không ai dám hé răng thốt lên một tiếng. Cái gì chứ khai thác cá ở sông thì dân Ôxchiác biết cách! Cả vào mùa hè cũng biết cách, còn hơn vào mùa đông, lại ở bên «cái hố» thì càng khỏi phải nói!

Lão Êpiphan cũng không giấu giếm nỗi lo ngại của mình: lão đã «xâm phạm» vào địa hạt không phải của lão. Phôma Lukích Vôlôkitin đã nhiều năm sinh sống ở đây, khắp các làng xóm, các trại dân cư. Nếu như nói đổ xuống sông xuống biển, lão Vôlôkitin mà biết ra những mưu toan của Êpiphan, thì lão chẳng tiếc gì bản thân lão, cũng như tiền bạc để đuổi cổ tên cạnh tranh không mời mà đến của mình vĩnh viễn ra khỏi nơi đây. Cả anh em nhà hoạn cũng hiểu điều đó, mà cả Lôpátkin cũng vậy. Vì thế họ thề với nhau gìn giữ bí mật. Dù thế nào đi nữa, tất cả bọn họ đều quan tâm đến điều đó.

- Mọi chuyện sẽ chôn sâu đắp kỹ, - một trong bọn anh em nhà hoạn nói the thé.

- Đúng thế, Agáp! - lão Êpiphan tán thành.

- Làm sao không ai lần ra mối manh đâu cả, - Ermôlai xác nhận.

6

Sáng sớm hôm sau lão Êpiphan ghé vào phòng Pôlia. Pôlia đang nằm, mắt đã mở to, lắng nghe tiếng nhộn nhạo ở bên kia tường.

- Thế nào, Pôlia, không buồn chứ? Còn bọn ta lại đi đây! Công việc mà! Hời to Pôlia ạ, chắc hời to, - lão Êpiphan liến thoắng nói nhanh và, không chờ nàng dâu đáp, nhảy vội ra cửa.

«Tôi biết công việc của các người! Suốt đêm nghe nhiều lắm rồi! Ông Ermôlai lừa gạt người làng, giấu không cho họ biết «cái hố», ông lại lừa gạt ông Ermôlai, còn bọn anh em nhà hoạn lừa gạt cả hai người các ông ở chỗ nào và thế nào, cái đó thì tôi còn chưa biết được tường tận», - Pôlia nghĩ bụng.

Cô cảm thấy người khó chịu. Đêm Pôlia không ngủ, chỉ mãi gần sáng mới chợp đi được một lúc, khi bên kia tường lắng đi trong chốc lát. Cô tỉnh dậy với cảm giác mình có lỗi gì đó nặng. Nhưng cô phạm lỗi gì kia chớ? Và có lỗi trước ai? Chẳng lẽ cô có lỗi vì trên trái đất có những con người quái thai như vậy, như anh em nhà hoạn, mà cô đang có mặt ở nhà của họ?! Còn ông Ermôlai? Đó không phải là quái thai ư? Thì cũng là một ngư dân nghèo mà loại người như ông ta ở sông Ôbi có thể gặp vô số, nhưng ông ta lại làm cái trò gì kia chứ? Ông ta gặp vận đỏ - tìm ra «cái hố», cái tài sản mà đáng ra mọi người cùng được hưởng. Nhưng ông ta đã làm gì? Ông ta giấu giếm tài sản ấy không cho mọi người biết, mưu toan trục lợi cho riêng bản thân mình... Còn ông Êpiphan?.. Pôlia không tìm ra lời lẽ để có thể dùng chỉ các hành tung của ông bố chồng... Nhưng dù sao đi nữa chẳng lẽ cô có lỗi trong việc tất cả bọn họ, những kẻ không phải là người ấy, đang sống bên cạnh cô, làm các công việc nhơ nhuốc của mình và không chút nào e ngại cô? Họ nói to, không chút ngượng ngùng, công khai tính toán xem làm thế nào lừa gạt được người khác một cách khéo léo hơn, còn ông bố chồng Êpiphan trơ trẽn đến mức đưa cho cô cuốn sổ trong đó mỗi điều ghi chép là một chuyện lừa gạt, một tội ác, một việc khủng khiếp! Vả chăng không lẽ tất cả bọn họ đều đã mất hết lý trí đến mức coi cả cô cũng là người cùng hội cùng thuyền?

Vì ý nghĩ ấy Pôlia ngồi chồm dậy trên giường, và ngồi thế rất lâu, rũ rượi mái tóc rậm dầy.

«Nhưng rồi sẽ ra thế nào đây? Rồi đây sẽ chẳng tốt đẹp gì hơn... Sẽ càng tồi tệ hơn. Trong lúc còn chưa muộn, cần phải thoát ra khỏi vũng bùn lầy này. Nếu không, nó sẽ hút thụt đến tận đầu, rồi sau đó trùm lấp kín cả đầu. Ta tự giết mình... Cha đẻ với ông ngoại mình sẽ xấu hổ khi gọi mình là đứa con, đứa cháu thân thương», - cô suy nghĩ.

Pôlia khóc, khụt khà khụt khịt mũi như một cô bé, lấy những món tóc tơ ở những bím tóc tơ ra lau nước mắt. «Anh Nhikipho... Tất cả hi vọng trông cả vào anh ấy. Anh ấy ở Tômxcơ trở về là mình với anh ấy sẽ không ở lại thêm một ngày nào trong nhà của ông bố chồng. Mình với anh ấy sẽ bỏ đi tới đâu thì tới. Bố sẽ giúp đỡ, ông ngoại cũng sẽ chìa tay cho vợ chồng ta. Vợ chồng ta sẽ sống được... Trong trường hợp có chuyện gì đó ta sẽ thuê nhà ở trọ. Đấy, những người đi đày vẫn sống cả đấy... Sống... và cho dù không được tự do, nhưng lương tâm họ không bị cắn rứt. Sống không cướp bóc, không lừa gạt, không tham nhũng...».

Pôlia tự yên ủi mình, khuyên mình tạm thời đừng day dứt... Tuổi trẻ có ưu thế là mọi việc còn ở phía trước cả. Pôlia chỉ mới bắt đầu sống, và vì thế nỗi đau khổ của cô vẫn còn tuân phục cô: thoạt đầu lắng xuống, rối sau đó hoàn toàn bay biến mất. Pôlia đứng dậy, đi ăn sáng, dọn dẹp chỗ ở, thu dọn các cuộn giây thừng vào một phía. Khi làm một việc gì đó thì nỗi buồn dễ nguôi hơn.

Nửa buổi Agáp phóng xe trở về nhà. Anh ta vội vã chạy vào phòng Pôlia, lo lắng bảo:

- Ông Êpiphan sai nhóm bếp nhà tắm. Ông nổi chứng đau lưng. Bà lang sẽ sát dầu linh sam cho ông. Ông đang rên rỉ ầm ĩ! Nào, cô nàng dâu, giúp tôi thu xếp cái nhà tắm.

Pôlia chăm chú nhìn anh chàng hoạn. Trên bộ mặt tròn xệ xuống vì rượu lẩn quất nét cười gằn ranh mãnh, cặp mắt lẩn đi dưới cặp mí hùm hụp láu lỉnh đảo đi đảo lại. «Đồ vô lại, hắn đang mưu mẹo đây», - Pôlia nghĩ thầm, nhưng từ lâu cô đã muốn ra ngoài trời, nên cô nhận lời.

- Đưa đòn gánh với xô đây, tôi đi quẩy nước.

Cái chảo và chậu trong nhà tắm chứa được nhiều nước. Pôlia quẩy hai mươi xô nước về mà vẫn còn hai ba gang tay mới tới miệng. Agáp lúi húi ở xa, nhưng Pôlia cảm thấy rằng hắn ta theo dõi cô không lơi mắt. Cái cười gằn cứ đọng mãi trên mặt hắn. «Hắn biết chuyện gì đó mà mình không biết. Vì thế mà hắn cứ nhăn nhở, cứ hơn hớn. Hắn không quen sống không mánh khóe, không lừa gạt», - ý nghĩ thoáng qua trong tâm trí Pôlia.

Đến tối mọi chuyện đều sáng tỏ. Quả thực, Pôlia không biết cái điều gã hoạn biết. Lão Êpiphan không trở về một mình, mà đi cùng một mụ đàn bà. Thoáng nhìn mụ qua cửa sổ, Pôlia lập tức hiểu ra là mụ chẳng phải bà lang cô mụ nào, mà chỉ là nhân tình của ông bố chồng. Trước hết, lứa tuổi của ả đã vạch mặt ả. Nhiều nhất ả cũng chỉ chừng ba mươi tuổi. Bà lang ở cái tuổi ấy ban ngày có đốt đuốc soi cũng chẳng thấy. Đôi ủng da hươu, chiếc áo lông cộc đều rất hợp với người ả. Cái thắt lưng siết chặt ngang người làm nổi rõ bộ mông tròn, cứ núng nẩy mỗi khi đi, còn đôi bắp chân đẫy đà làm dãn cả đôi ống giày ra. Nhưng đặc biệt tấm khăn chéo lụa đen in những bông hoa màu hồng làm lộ chân tướng ả đàn bà. Loại khăn chéo như vậy các bà các chị nông dân ở đây không đội vào những ngày bình thường vào mùa đông. Đầu xuân và mùa thu ấy lại là chuyện khác, nhưng vào lúc đông giá đàn bà con gái đều giấu kín đầu dưới những tấm khăn san len đan. «Chính ông ta, ông Êpiphan, tặng ả tấm khăn chéo này», - Pôlia xác định một cách đúng như in.

Lão Êpiphan đi đến nhà tắm, chân đi hơi tập tễnh và người hơi lảo đảo. Ả đàn bà đã phóng đến đây trước rồi, mang theo chai dầu linh sam và cây đèn. Agáp cùng với anh em nhà hoạn tất tả trong nhà, ngoài sân, chuẩn bị bữa ăn tối thết đãi khách. Lão Êpiphan trở về với ả đàn bà khi trời đã tối hẳn.

- Chà, Marpha thật là nhà tài nghệ làm cho giãn gân giãn cốt! Cô thấy không, tôi trẻ ra lập tức! - lão Êpiphan khen ả đàn bà, còn bọn anh em nhà hoạn, phụ họa, làm ra bộ dường như họ tin điều đó, và chịu để người đàn bà nọ có mặt tại phần nhà bên họ, và ả thì coi bộ không định bỏ đi.

Rồi về sau, khi bọn họ uống say khướt với món bánh mằn thắn của Agáp, với lại, đã gào rát cổ họng rồi, cuối cùng im lặng, tản ra các góc nhà, Pôlia nghe lọt cái điều mà nỗi xấu hổ thiêu đốt cô suốt từ chân lên đầu. Cái giường trên đó lão Êpiphan cùng với ả Marpha say sưa những trò nghịch ngợm của họ, kê sát vách bên giường cô sau cửa. Và dù Pôlia có vùi đầu xuống dưới gối đến thế nào đi nữa, tiếng kêu xồn xồn của ông bố chồng cũng lọt đến tai cô!

- Thôi đi mà, Marpha, che đậy làm quái gì! Phanh cho rộng ra! Ôi thiên thần, em thẹn với ai kia chứ? Không lẽ kia là các chàng trai ư? Chúng đâu có phải là người! Một bọn ngợm! Kha kha kha, - giọng nói của lão Êpiphan vọng sang.

Cuối cùng Pôlia chộp lấy cái áo lông cộc, cô mặc ấm rồi bỏ ra hiên nhà. Cô ngồi ở đó cho đến lúc trong nhà những tiếng hổn hển của lão Êpiphan tắt hẳn, toàn thân cô run rẩy vì lạnh, mà cũng vì tởm lợm.

7

Trời hửng sáng thì trong ấp cũng lại trở lại im ắng và yên tĩnh. Bọn anh em nhà hoạn lên đường đi vào làng, rồi sau đó cả lão Êpiphan cùng với ả giang hồ Marpha của mình cũng phóng xe về nơi đó.

Lại bắt đầu một ngày nữa, có thể, là một ngày kinh khủng nhất trong đời của Pôlia. Cô có cảm giác rằng toàn bộ con người cô vừa bị người ta đưa qua những xú uế nhơ nhuốc và hôi thối gì đó và còn có gì nhớp nháp bám trên mặt và tay cô. Với cảm giác đó thì điều tốt đẹp nhất lúc này là nhà tắm. Chà, sao mà thèm xối những gáo nước nóng đến thế, thậm chí, lấy cành bạch dương phả hơi nước nóng mù mịt quất lên thân thể mình, lên lưng, lên mông, lên chân đùi. Nhưng chỉ cần nhớ tới chính trong cái nhà tắm ấy, nơi hôm qua cô đã sốt sắng quẩy ở lỗ băng trên mặt hồ về mười gánh nước, buổi tối ông bố chồng đã cùng ả Marpha đến hú hí, là cô lại thấy tởm lợm đến buồn nôn. Hai ba lần Pôlia lấy nước lạnh trong thùng ra rửa mặt. Hơi nhẹ nhõm được một chút, tuy vậy cũng chẳng được bao lâu. Cuối cùng cô nhảy ra khỏi nhà, ra hiên cửa, trên người chỉ mặc áo dài, đầu để trần. Họa may thân thể có mát mẻ chút nào được chăng, thở hít không khí lạnh, cho cơn khó chịu qua đi, cơn khó chịu ngột ngạt như những ngón tay sắt xiên lấy cổ cô.

Pôlia duỗi chân duỗi tay, kiễng gót và lúc đó nhìn qua rào gỗ vây quanh khu nhà, cô thấy trên đường có một người nào đó chậm chạp và nặng nề lê bước đi tới khu nhà.

Đôi mắt của Pôlia sắc sảo, nhìn xa. Cô nheo nheo nhìn kỹ và lập tức hiểu rằng người kia không giống ai trong số anh em nhà hoạn cũng chẳng giống ông bố chồng.

«Mình sẽ vào nhà khóa tịt cửa lại. Người kia đến không thấy ai sẽ bỏ đi thôi», - Pôlia định bụng. Cô chạy vào nhà, cài vội móc cửa và vội đến bên cửa sổ. Người nọ vẫn bước đi không vội vàng. Đó là một người đàn ông cao dong dỏng, đi ủng lông đen, đội mũ lông xám, mặc áo lông cộc màu đen, quần may chần. Theo nhịp bước chân, ông ta chuyển dịch cái que liễu hoàn diệp khô, đã tróc vỏ đến nửa. Qua hai ba phút sau Pôlia nhìn thấy rõ người kia hơn. Bộ mặt của người đàn ông mũi quặp xương xẩu, bộ râu bạc. Trên đôi mắt lõm sâu nổi đậm đôi lông mày rậm, đen như cánh quạ. Thấy rõ là người đàn ông đã đi khá lâu rồi. Trên ria ông ta bám đầy băng giá, trán và hai bên má lởn vởn hơi nóng.

«Có thể, một người đi đày chạy trốn chăng? Đang đi tìm nơi ẩn nấp... Mình sẽ ra đón, ông ta chẳng giết mình đâu, vì không phải tên cướp», - đột nhiên Pôlia thay đổi quyết định, và lập tức cô nhớ đến câu chuyện trong ngày cưới, khi cô không tố giác trao người chạy trốn cho đám say rượu hành hạ. Thời gian đã trôi qua, nhưng Pôlia không làm sao có thể quên được người thanh niên trẻ trên thuyền với cặp mắt lo lắng và kiên quyết. Anh ấy bây giờ ở đâu? Anh ấy có tranh thủ được cơ hội và đi tới đích hay không?

Pôlia ra gặp người đàn ông ở cửa. Nhìn thấy cô, ông ta dừng lại và thậm chí hơi lùi bước, dường như hoảng sợ:

- Không lẽ phụ nữ ư? Mà lại còn trẻ như thế này? Ở nhà anh em nhà hoạn à?!

Tất nhiên người đàn ông nói đùa. Có cảm giác rằng ông ta không phải thuộc loại nhút nhát để đến nỗi hoảng sợ. Và điều đó không hiểu sao lập tức làm cho Pôlia có thiện cảm đối với người lạ này.

- Mời bác vào đây. Ở bên ấy chẳng có ai. Bác là thế nào nhỉ? Có việc gì cần thiết mà bác phải tìm đến chốn này? - Pôlia lên tiếng, quan sát kỹ người đàn ông và thầm nhận xét: «Con người tốt bụng đã mệt nhoài! Thở mới ghê chứ! Không, người này đâu có giống tên cướp».

- Thế còn cô là ai? Sao với đôi mắt hiền từ thế kia cô lại rơi vào cái hang hùm nọc rắn này? - vừa bước lên các bậc thềm tam cấp ở hiên nhà, người đàn ông hỏi.

- Tôi ấy ư? À cũng là vậy thôi... - không biết trả lời ra sao, Pôlia bối rối. Thừa nhận rằng cô là con dâu lão Êpiphan Crivôrucốp, cô không muốn, mà bịa ra một điều gì đấy, cô con chưa kịp nghĩ ra.

Người đàn ông nhận thấy Pôlia không vội trả lời câu hỏi của ông, ông khoát tay:

- Mà thôi, cô cũng chẳng cần phải nói! Không cần nói gì tôi cũng biết rằng cô rơi vào đây không phải do tự nguyện. Hẳn là họ nhử cô như một con chim nhỏ cho lão sa đọa Epiphan Crivôrucốp.

Điều này thì Pôlia không thể chịu đựng được một cách dửng dưng, cô lắc đầu:

- Không, không, bác ạ! Dứt khoát không phải như vậy.

Không rõ vì sao người đàn ông thấy tin ngay Pôlia không chút lưỡng lự.

- Không phải thì rất tốt. Phải mở to mắt nhìn cho kỹ!

- Tôi là người kế toán trong nhà họ Crivôrucốp. Tôi tính chi thu lỗ lãi.

- Tìm được công việc gì khác thì phới cho mau. Trong cái công việc của cô chẳng có gì là tốt đẹp đâu. Tôi biết cái chuyện buôn gian bán lận của lão! - người đàn ông khuyên giải, giọng đầy thuyết phục.

Sau khi vào nhà, Pôlia mời người đàn ông một ca nước trà. Người kia sẵn sàng nhận lời, quẳng tấm áo lông cộc, chiếc mũ lông và găng tay ra. Ông vẫn còn thở nặng nhọc, húng hắng ho, lấy lòng bàn tay lau mồ hôi trên chỗ đầu hói.

- Thế cái bọn tù khổ sai giọng the thé ấy mất mặt ở đâu rồi? - hất đầu sang nửa nhà bên kia, người đàn ông hỏi.

- Cùng với ông chủ tôi đi về làng rồi.

- Ra là thể! Họ đi về đấy, còn tôi lại ở đấy đến đây. Tôi có thể không gặp họ ở chỗ nào nhỉ!... Tiếc thật, mà tôi đang cần đến họ quá đi mất.

- Mà có thể, họ đi đến một nơi khác. Họ có nói gì với tôi đâu, - Pôlia nói, nghĩ thầm: «Có thể, họ đi xem «cái hố» hay thuê mướn dân Ôxchiác». - Bác là ai, người quen của họ hay có công việc gì liên quan với họ? - im lặng một lát, cô hỏi.

- Tôi cần giây thừng, mà thừng thì ngoài họ ra chẳng biết tìm ở đâu ra nữa.

- Nghĩa là, bác là dân đánh cá? - Pôlia định hỏi rõ hơn.

- Ngư dân một cách miễn cưỡng. Tôi là dân bị đi đày, cô gái ạ. Họ của tôi là Suxtốp, tên là Vaxili. Tôi đã sống ở đây hai năm rồi. Còn phải khổ sở thêm hai năm rưỡi nữa. Cùng với tôi có cả gia đình. Năm cháu nhỏ lắt nhắt một lũ. Tất nhiên, cả vợ nữa. Bảy miệng ăn. Mỗi người một ít thôi - thì tất cả cũng cần bao nhiêu rồi. Vậy mà ở đây lại còn sức khỏe chẳng ra sao nữa. Xuân sang là sốt rét sốt nóng vật vã tôi, còn mùa đông thì lại khổ vì ho hen, không thì lại thấp khớp.

Bác Suxtốp nhấp trà ở cái ca, đưa mắt nhìn Pôlia với vẻ ngờ vực, buông ra một câu, miệng cười gằn:

- Mà nói làm gì kia chứ! Dù sao cô cũng chẳng hiểu nổi.

- Tại sao tôi lại không hiểu nhỉ? - Pôlia phật ý ra mặt.

- Là bởi vì, cô gái ạ, để mà hiểu tôi, cần phải ở trong tình cảnh của tôi. - Bác Suxtốp hẳn là đã đoán ra rằng bác ta đã có điều gì xúc phạm Pôlia; bởi vì nói những lời lẽ ấy đã dịu dàng hơn. Pôlia rất muốn nói: «Tôi hiểu tất cả: cả ông tôi, cả cha đẻ tôi đều đã từng là những người đi đày». Nhưng cô đã ghìm được và hỏi về một điều khác:

- Thế bác đã thử chữa chạy chưa? Bác Vaxili?

- Sao lại chưa! Ông y sĩ ở Parabên - Gôrbiacốp Phêđo Têrentievích vẫn chữa chạy cho tôi. Một tấm lòng vàng! Có lần ông phóng ngựa đi trong thời tiết phát sởn tóc gáy. «Chà, - tôi nói, - sao lại như vậy? Ông đến chết mất!». Còn ông ấy, con người vui tính ấy chỉ cười: «Ê, - ông ấy nói, - chỉ những chuyện vớ vẩn! Ai số phải chết chìm, thì người đó ở trong lửa cũng không cháy!». Một tấm lòng vàng! - bác Suxtốp nhắc lại. Và dường như nhổm người lên vì xúc động.

Pôlia khó khăn mới ghìm được để không kêu lên: «Nhưng tấm lòng vàng ấy chính lại là bố tôi!» Lời khen ngợi của bác Suxtốp cô thấy thật dễ chịu, tâm hồn cô tràn ngập một niềm vui sâu sắc và mãnh liệt đến mức tất cả mọi điều khó chịu và day dứt trong những ngày gần đây bay biến khỏi ký ức, dường như chưa bao giờ có. Hẳn là, ánh sáng nội tâm rực lên rạng chiếu cả trên gương mặt Pôlia, trong cặp mắt cô. Bác Suxtốp nhận thấy điều đó. Đột nhiên, nhìn Pôlia chằm chằm, bác ta hỏi:

- Cô đã có dịp quen biết ông Gôrbiacốp?

- Còn phải nói. Con người ấy nổi tiếng khắp Narưm.

- Ông Gôrbiacốp là con người có tâm hồn lớn, - lần thứ ba bác Suxtốp khen ngợi ông y sĩ.

- Thế chính bác người ở đâu? - Pôlia hỏi, mỗi phút một cảm thấy thêm lý thú đối với con người này. - Ở đây, ở vùng của chúng tôi, người ở nơi khác đến gian nan lắm. Chúng tôi dân Xibiri, đã chịu đựng quen, sống quen rồi.

- Quê tôi ở Xaratốp. Tôi tới đây như nhiều thợ thuyền khác - tôi tham gia đình công. Kể ra thì anh em khác dễ chịu hơn. Họ đều chưa có gia đình, một thân một mình. Khổ sở trong buồn nhớ và cô đơn, nhưng thế nào họ cũng sống qua thời hạn lưu đày. Chúng phân tán chúng tôi mỗi người đi một ngả. Một số đến gần Áckhanghenxcơ, số khác - đến Turukhanxcơ, còn tôi và ba người nữa - tới Narưm này. Nhưng ở đây chúng lại phân tán bọn chúng tôi đến các chốn dân cư khác nhau, bác Suxtốp kể lể một cách cả tin. - Phải chi chúng tôi ở bên nhau, thì dù sao chúng tôi cũng không để cho nhau phải chết đói dần mòn...

- Bác được người ta trả trợ cấp hay bác sống như một dân làng lưu đày?

- Tất cả trợ cấp tôi phải trả tiền thuê nhà. Cái ăn phải làm để kiếm lấy. Năm đầu tôi mạ thiếc ấm đun nước, hàn xoong nồi cho cả làng. Nhưng làng xóm nào có to tát gì! Cả thẩy chỉ có sáu mươi hộ. Sau đó đi làm làn bằng vỏ bạch dương. Tôi cung cấp cho tất cả các gia chủ. Nhưng tiền kiếm được chủ yếu là nghề đánh cá. Mùa thu cùng với vợ làm ở các bãi cát. Khi thì kéo lưới, khi chế biến cá. Làm có vẻ nhiều đấy, nhưng đắp đổi lần hồi mà không xong. Bây giờ tôi định trang bị lấy một tấm lưới của riêng: tôi đã mua câu cắm, lờ, định đến mùa xuân sắm hai ba tấm lưới nhỏ, ít ra là không phải mua cá. Mà có cá, thêm bánh mì nữa là có cái ăn đấy rồi...

Pôlia nghe câu chuyện từ tốn của bác Suxtốp, và nhiều điều bác ta nói, rất quen thuộc và gần gũi đối với cô. Gia đình cha cô tuy không bị cái đói đe dọa, nhưng thường xuyên buộc phải tính toán chi ly. Trong nhà chẳng có của gì thừa, và tất cả sự no đủ phụ thuộc vào công việc làm của chính bản thân người trong nhà

- Thế con cái bác lớn chưa? - Pôlia hỏi.

- Đứa con trai lớn nhất mới mười tuổi, còn thằng nhỏ thì mãi đến ở nơi đày này mới ra đời.

- Chúng khỏe chứ?

- Đâu có được khỏe khoắn gì! Thình thoảng chúng lại đau ốm. Khí hậu ở đây không so sánh được với khí hậu của chúng tôi: khắc nghiệt quá. Còn quần áo dày dép thì chúng tôi không thể khoe khoang gì được. Thôi thì có gì mặc nấy. Mà lũ trẻ của tôi lại chỉ toàn các ông lỏi. Không làm sao trị nổi chúng. Ngoài sông nước đang băng lạnh, vậy mà chúng mò xuống nước. Cảm cúm cả lũ quỉ con! - gần như âu yếm bác thốt lên và, im lặng một lát, nói tiếp: - Khi chúng tôi bị tuyên án, thoạt đầu tôi không muốn lôi gia đình theo tới nơi đi đày. Nhưng sau đó vợ tôi đến thăm và thế là bắt đầu nài nỉ tôi: «Ở đây em biết làm gì với lũ trẻ? Chỉ còn cách mang bị gậy đưa chúng đi ăn xin». Tôi mới quyết định: mang đi theo, đằng nào cũng tội cả. Và thế là tôi đưa gia đình tới đây. Chúng tôi sống dù có đói đấy, nhưng dù sao vẫn cứ cố bên nhau... Kể ra thì cũng chẳng sao! Cốt sống được đến mùa xuân, đến khi ấm áp. Lúc đó thì sẽ dễ dàng hơn: tôi sẽ sửa xong lưới, bắt tay vào đánh cá... Chỉ sợ một điều là anh em nhà hoạn không bán chịu giây thừng cho. Như vậy thì tôi lại không có lưới... Bấy giờ thì không còn biết làm ăn ra sao...

Pôlia muốn bằng cách nào đó giúp bác Suxtốp, và giúp tức thời. Cô nhìn bộ mặt gầy gò và mệt mỏi của bác đổ mồ hôi vì nước trà nóng, rồi nhìn sang các cuộn giây thừng. Một trong những cuộn này đúng là loại giây thừng nhỏ vẫn dùng để «đặt» lưới. «Mình cứ liều lấy cho bác ấy độ hai chục xagiên - thế là ổn», - Pôlia nghĩ bụng.

Bác Suxtốp dường như chộp được ý nghĩ của cô. Hất đầu về phía những cuộn giây thừng, bảo:

- Chính loại giây này đấy. Nhưng không có chủ ở nhà không thể lấy được.

- Thế nếu thử lấy không có chủ thì sao? Tôi chịu trách nhiệm. Tôi sẽ bảo tôi tự ý lấy. - Pôlia đề đạt.

- Cái đó thì dứt khoát không, cô gái ạ! Với cô thì có thể qua thôi, còn với tôi thì bọn họ sẽ lột xác ra đến bẩy lần, bởi vì mỗi tấm lưới họ đều biết cả. Nếu cô cứ thử thậm chí giấu giếm được số thừng này đi, nhưng còn tấm lưới thì dù sao đi nữa tôi cũng chẳng giấu được đi đâu. Bọn họ lập tức sẽ dò xét ra, xộc tới ngay và sẽ không trừ một thủ đoạn nào hết, không dừng lại trước bất cứ hành động gì. Ở đây người ta biết họ và sợ họ hơn cả sợ bọn cướp đường. Tôi ngồi nghỉ ngơi một chút rồi lại lần trở về nhà vậy. Đành để dịp khác lại đến.

Bác Suxtốp ngồi thêm mươi phút rồi sửa soạn ra về. Pôlia thấy giận mình vì cô không giúp được gì cho người này, và giận anh em nhà hoạn, những kẻ đi trói buộc người ta bằng những cuộn giây thừng của mình, những con người sống dở chết dở trong thiếu thốn như những con ruồi vướng mạng nhện.

Khi bác Suxtốp chia tay ra về, đã ra tới ngoài hiên, Pôlia vội xỏ tay vào áo lông cộc rồi vội lao ra theo.

- Bác Vaxili Đêmianôvích, bác dừng lại đã! Tôi muốn nói với bác một lời!

Bác Suxtốp chờ cô bên cổng với nét mặt nghi hoặc: cô ta nghĩ ra cái trò gì không biết? Lại muốn liều mạng đề nghị mình nhận món giây thừng chắc?..

- Ở đây tôi biết được một điều bí mật của anh em nhà hoạn...

- Điều bí mật? Bí mật nào? - bác Suxtốp đứng xích gần lại bên Pôlia, ngoái nhìn lại phía hiên nhà - liệu có kẻ nào nghe trộm họ không.

Pôlia kể lại chuyện gã Ermôlai Lôpátkin đến đây, về «cái hố», mà bọn họ đã mặc cả với nhau, về âm mưu của lão Êpiphan Crivôrucốp thuê mướn tập đoàn dân Ôxchiác để đánh cá trộm ở «cái hố».

Bác Suxtốp nghe Pôlia nói hết, không hề ngắt một lời nào. Chỉ có các thớ thịt là chuyển động dưới làn da nhợt nhạt trên hai má, mọc lưa thưa những sợi lông tơ.

- Ta vào nhà đi. Điều bí mật quả là bất ngờ. Cẩn phải suy tính cho kỹ, - đột nhiên bác Suxtốp nói và đi lên trước Pôlia.

Đến hiên nhà, bác dừng lại, hỏi xem người quen mới của bác tên là gì.

- Pôlia ạ, quả tình cô báo cho tôi một tin kinh thiên động địa, ngồi xuống tại chỗ cũ, bác Suxtốp nói. - Cô thử nghĩ mà coi, họ định làm cái trò gì kia chứ! Đánh cắp của nhân dân, cướp giật của mọi người cái mà thuộc quyền sở hữu của họ theo luật lệ và không có một nghi vấn gì cả! Và ở đâu đâu cũng vậy, ở khắp cả nước Nga! Cô nghĩ mà coi, vì sao ở nhà máy chúng tôi đã nổi dậy? Bọn chủ đầy đọa chúng tôi! Chúng tính gian, chúng phạt, không cho bước nửa bước... Và tại đây, nơi khỉ ho cò gáy này, cũng vẫn cuộc đời như vậy. Còn cái gã Ermôlai Lôpátkin ấy, chà, quả là quân đê tiện, một thằng đểu cáng! Thì hắn cũng như tôi, nào có được căn nhà gỗ của mình, tất cả của cải chỉ là lũ trẻ con... Vậy mà thấy đấy, óc tưởng tượng, lòng thèm khát làm giàu đã choán ngợp lấy hắn có ghê không chứ? Đi chống lại cả dân làng! Thôi, sau chuyện này thì dân đánh cá sẽ không thể chịu nổi hắn một ngày nào nữa đâu! Nếu hắn tự biết thân biết phận mà cuốn xéo đi cho xa thì tốt. Bằng không, nếu lần chần là người ta rình bắt và cho đi chầu cá măng. Chà, những quân mới đểu cáng! Nhưng mà không, cái miếng ngon này không thể để rơi vào tay chúng! Cám ơn cô, Pôlia! May sao cô không chịu thần phục chúng. Còn mọi chuyện khác tôi sẽ tìm cách nào đó tự lo liệu lấy... Ngay từ tối hôm nay sẽ giám sát gã Lôpátkin đến mức mà cảnh sát cũng không thể làm được như vậy... Bọn chúng không thể chiếm được «cái hố» này, không thể nào chiếm được!..

Khi thoạt đầu bác Suxtốp mới bước vào nhà, Pôlia cảm thấy bác ta vừa yếu ớt, vừa già. Bây giờ cô nhìn bác ta hết sức ngạc nhiên. Bác Suxtốp, có lẽ không ngoài bốn mươi tuổi, bác là con người tràn đầy nghị lực và nhiệt huyết. Tất nhiên Pôlia hiện thời còn chưa đoán ra rằng bác công nhân Suxtốp người Xaratốp đã mòn mỏi đi tại nơi đây, nơi lưu đày, bởi sự thiếu thốn, trong giây phút bừng sống lại và sôi lên bởi vì cảm thấy trong việc mà Pôlia kể cho bác nghe, có sự nghiệp xã hội, mà chỉ sự nghiệp đó mới làm cho bác trẻ lại, làm dịu những đau khổ và nhức nhối về thể xác.

- Nếu cần, cô Pôlia, tôi sẽ lại đến đây tìm cô... Và cô nhớ kỹ: không ai, không ai, không một người nào, ngoài tôi ra, được biết, do ai mà tôi biết được điều bí mật này, - bác ta nói, đứng dậy và đưa bàn tay xương xẩu, to rộng của mình cầm lấy bàn tay của Pôlia.

- Đối với tôi thế nào cũng được, họ biết ra hay không biết! Tôi với họ không có quan hệ gì cả! - Pôlia thốt lên một cách vô tư lự. Trong giây phút đó quả thực cô không nghĩ gì tới bản thân, tới việc số phận của cô sẽ ra sao, nếu như lão Êpiphan và những tên hoạn biết ra là cô đã tiết lộ bí mật «cái hố». Cô thấy sung sướng là dù sao cô cũng có cái gì đó giúp được bác Suxtốp, giúp được con cái bác, những đứa trẻ không hiểu sao cô tưởng tượng cũng giống như bố chúng, mặt dài nghêu và lông mày rậm. «Nếu như «cái hố» về tay nhân dân, thì bác Suxtốp cũng được chút gì đó. Bởi vì chỉ có kẻ không có tay mới không thể kiếm được khá cá từ «cái hố», - Pôlia nghĩ.

Nhưng bác Suxtốp có ý kiến khác về thái độ của Pôlia.

- Không, cô Pôlia ạ, không. Cô nói vậy không đúng! Việc gì bỗng dưng lại đưa đầu cho bọn giết người ấy? Cô chớ có nghĩ là chúng thương xót gì cô! Cô ghi nhớ một điều: chó sói không bao giờ trở thành người.

Bác Suxtốp ra đi, còn Pôlia còn ngồi bên bàn hồi lâu, ngẫm nghĩ về sự việc vừa xảy ra. «Thôi được, cứ theo như ý bác, Vaxili Đêmianôvích ạ, tôi sẽ im lặng cả về chuyện bác tới đây, cả về việc tôi đã lộ bí mật của chúng. Nhưng rồi tôi sẽ nói với anh Nhikipho như thế nào, sẽ chuyện trò với anh ấy ra sao đây? Có thể, cả anh ấy cũng sẽ tức giận tôi. Muốn gì thì gì ông Êpiphan cũng là bố đẻ của anh ấy. Bố đẻ... Thế còn với mụ Marpha? Chuyện như thế về bố đẻ phải nghe kể thì chẳng lấy gì làm thích thú... Thôi thì tốt hơn là mình sẽ im lặng, tạm thời im lặng, rồi ta hãy hay... Không, mình sẽ nói, sẽ nói hết mọi chuyện như đã xảy ra! cả việc nọ cả việc kia. Để cho anh ấy biết. Hai đứa đã thề không giấu giếm gì nhau hết kia mà...»

Pôlia hết ngả về quyết định này, rồi lại thay đổi thiên sang quyết định kia, nhưng không thể đi đến một quyết định dứt khoát nào cả. «Nói hay không nói?» Câu hỏi ấy dằn vặt cô, làm cô trăn trở, mất cả yên tĩnh, sự yên tĩnh mà cô chỉ còn lại có một tí xíu, chỉ bằng một sợi chỉ mỏng manh.

Đến tối lão Êpiphan và bọn người hoạn trở về xóm trại. Họ đều tỉnh táo, nói với nhau điều gì đó sẽ sàng và lo lắng. Pôlia cố lắng nghe câu chuyên của họ, nhưng không hiểu được chút gì hết. Sau bữa ăn trưa lão Êpiphan sang bên nửa nhà Pôlia.

- Thế nào, Pôlia, con buồn nhớ nhà chứ? - lão bố chồng hỏi, quan sát nàng dâu và thầm suy tính trong bụng: nó có biết về chuyện Marpha hay không? Nó có tin đấy là bà lang hay không?

- Nhưng ở đây có gì là vui vẻ kia ạ? Cha đưa con đến chốn hoang dã này, bỏ con một mình đấy, và con phải ngồi ru rú như ngồi tù, - Pôlia bực bội nói, giọng khó chịu.

- Con đừng trách, Pôlia. Ta không để con thiệt đâu. Một công việc làm ăn lớn phải lo cho xong. Ta sắp sửa thu được món lời lớn.

- Công việc gì thế ạ? - Pôlia hỏi, giả bộ ngây ngô, dường như cô chẳng nghe biết chuyện gì hết.

Lão Êpiphan lưỡng lự: có nên cho nàng dâu biết ngọn ngành chăng, liệu nó có vì chất phác tốt bụng mà hở ra cho người nào khác không cần thiết không?

- Đợi đó ít lâu nữa, Pôlia ạ.

- Vâng, tùy ý cha, - Pôlia phật ý bậm môi và cúi đầu nhìn xuống.

Lão Êpiphan giậm chân trên những mảnh gỗ sàn nhà kêu cót két, nhưng không định bỏ đi. Pôlia hiểu rằng ông bố chồng đến không phải để nói chuyện suông, cô cảnh giác, dò hỏi ngước nhìn lão.

- Ta cần nhiều tiền, Pôlia ạ, - lão Êpiphan thở dài và đưa tay giật giật cái khuyên trên tai. Pôlia từ lâu đã để ý thấy rằng nếu lão Êpiphan gặp hoàn cảnh khó khăn, là lão lại giật chiếc khuyên - hoặc giả vì bực bội, hoặc giả vì nóng ruột.

- Thì bố vay của các ông bạn của bố, - Pôlia ngoảnh về phía bức tường ngăn cách nhà, đưa ngón tay gõ vào dầm cửa.

- Con nói gì vậy, Pôlia! Ngay trong lễ rửa tội có xin họ miếng băng cũng chẳng được, chứ đừng nói đến tiền. - Lão Êpiphan hạ giọng, im lặng một lát, ngập ngừng nói: - Ta chỉ còn hy vọng vào con.

- Vào con? Do đâu vậy?

- Ta muốn, ngày mai con đi về nhà, mang đến đây một món kha khá vào, càng nhanh càng tốt. Sẽ phải chi một món khá to. Con không sợ đi một mình chứ? Có lẽ là một chặng ngủ đêm không về tới Gôlêsikhinô được đâu. - Lão Êpiphan im lặng, chờ đợi, xem nàng dâu nói gì. Pôlia thì cảm thấy một niềm vui sướng choán ngợp. Không phải chỉ tới Gôlêsikhinô, mà đến tận Mátxcơva cô cũng sẵn sàng ra đi, chỉ cốt sao khỏi phải dật dờ ở cái nhà đáng nguyền rủa này của bọn hoạn, không phải nhìn thấy những bộ mặt xun xoe của họ, không nghe thấy những giọng nói the thé của họ. Lại còn cái ông bố chồng nữa... Cái mặt mẹt say rượu của ông ta nhơ nhuốc, và sau cái chuyện xảy ra cùng ả Marpha, ở cô biến mất cả những tí chút cuối cùng của lòng kính trọng đối với ông ta - bố của chồng cô. Cho đến trước đó, cô có cảm giác ông bố chồng hiền hơn, tâm tình hơn bà mẹ chồng. Tưởng rằng ông ta sẽ chóng hiểu nguyện vọng của cô với Nhikipho được ra ở riêng, ông ta sẽ giúp hai người khi cần thiết. Sau cái việc cô đã thấy và biết ra ở đây, ở xóm trại này, khó lòng chờ đợi được sự thông cảm ở ông ta, còn sự hỗ trợ thì lại càng là chuyện không tưởng,

- Thôi được, nếu cần, thì con xin đi. Con chẳng có gì phải sợ. Ngựa con biết chăm sóc, còn đường đi dù lạ lẫm, nhưng có cái lưỡi là có thể đi tới bất kỳ nơi nào, - không để lộ nỗi vui sướng của mình, Pôlia nói một cách dè dặt.

- Nhưng khi đánh xe quay lại, phải cẩn thận đấy, Pôlia ạ. Tiền nong để chắc chắn khâu vào yếm, trong áo cánh ấy. Thời buổi này thiếu gì cái bọn tù khổ sai lang thang khắp mọi nẻo đường. Trước đây chúng ta sống yên ổn ở Narưm. Chẳng ai biết thế nào là trộm cắp. Người ta sống thoải mái cởi mở, - lão Êpiphan bắt đầu lý sự chuyện đời, rõ ràng là lão hài lòng về việc nàng dâu không ương bướng mà đồng ý lên đường một mình.

- Thế nhưng ai sẽ trao cho con tiền kia chứ? Dễ thường mẹ Anphixa lại tin lời con? Chẳng đời nào mẹ tin đâu! Làm sao con chứng minh được là trở về theo ý của cha?

- Con nói đúng đấy, Pôlia ạ. Bà ấy nhà ta keo kiết, bất li tri thù. Nhưng như thế này: ta sẽ viết cho bà ấy. Tất nhiên, bà ấy đọc chữ cũng chẳng tài giỏi gì, nhưng dù sao đi nữa cũng là tờ giấy, thư ủy nhiệm.

- Như thế tốt hơn. Chứ không mẹ lại nghĩ rằng con bỏ trốn. - Pôlia không giấu ác cảm đối với bà mẹ chồng.

Lão Êpiphan cau trán, cố giải thích cho Pôlia hiểu một ý nghĩ nào đó của mình, nói một cách khá là lập lờ:

- Đúng như vậy đó. Bà ấy là như thế. Tưởng tượng ra đủ thứ chuyện có, chuyện không có.

Pôlia hiểu là lão Êpiphan định ám chỉ ai: ả Marpha. Dường như ả có đến xóm trại, nhưng cũng dường như không hề đến đây. «Ông ấy sợ mình, nghĩ rằng mình về sẽ thì thào với bà vợ quí báu của ông ấy... Nhưng người mà mình sẽ không nói gì hết, chính là bà ta... Với con trai ông ấy mình sẽ nói, bởi vì anh ấy là chồng mình... Cứ để anh ấy biết ông bố của anh ấy là người nhẹ dạ và bậy bạ tới mức nào».

- Con đi con ngựa Igrenca ấy, Pôlia ạ. Nó chạy nước kiệu nhanh hơn, khỏe hơn con kia. Đến khi quay trở lại đây thì lấy con Pegarơ. Kéo xe thì nó đi hay không chê được. Thôi được rồi, ta đi cho ngựa ăn kiều mạch rồi đi ngủ. Ngày mai ta sẽ có một ngày thật kinh khủng, ta sẽ đem tiền ra đánh liều một trận. - Lão Êpiphan chưa kịp bước ra thì cánh cửa vào mở tung và Agáp bước vào,

- Có người lạ nào đó đến đây, - gã hoạn nói, giọng lo lắng, và nhìn Pôlia chằm chằm.

- Có ai đến đây không, Pôlia? - lão Êpiphan hỏi.

- Con chẳng thấy ai. Cả ngày con ở nhà một mình, - Pôlia trả lời, nhớ lời thỏa thuận với bác Suxtốp.

- Không có dấu chân, tuyết phủ sạch hết cả, nhưng cái then cổng không đặt ở chỗ cũ. Tôi gài vào một lỗ, nhưng nó lại đặt lỗ khác. - Cặp mắt láu lỉnh của gã Agáp cứ đảo đi đảo lại: hết dò xét Pôlia, lại đến lão Êpiphan, khi thì lại đảo qua các cuộn giây thừng. Ý giả xem có nguyên cả hay không.

- Tôi ra khỏi cổng. Không lẽ phải trèo qua hàng rào ư, - Pôlia nói.

Gã Agáp nheo nheo mắt, hai lỗ mũi của cái mũi bè bè của gã phập phồng cảnh giác, cặp môi động đậy không ra tiếng...

- Mà Agáp, anh quả là tay thiện nghệ dò xét! Gớm chửa, ngờ đến thế kia nữa! Cái then trên cánh cổng, - lão Êpiphan trở nên vui vẻ và ôm vai gã hoạn. - Thôi đi! Pôlia đã nói với anh là không có ai đến cả, nghĩa là không có...

- Ấy, nhưng vẫn ngờ ngợ thế nào ấy. Thổ dân - dân Ôxchiác hay Tunguxơ - thì họ chẳng lấy đâu, nhưng người ở xa tới thì có thể cuỗm mất như chơi!

«Chính mi là tên đầu trộm đuôi cướp có nòi, thế mà lại ngờ vực người khác... Nhưng mi có nheo mắt bao nhiêu đi nữa, cũng chẳng dò biết được sự thật đâu. Tuyết đã phủ kín sự thật rồi», - cười thầm, Pôlia nghĩ bụng.

Sáng sớm hôm sau cô lên xe đi về Parabên mang theo thư của lão Êpiphan, trong đó dặn mụ Anphixa vét hết tiền đến đồng rúp cuối cùng trong tráp và tức khắc gửi Pôlia mang trở lại. Sắp có một món lời lớn. Điều này lão Êpiphan viết bằng các chữ cái in và nhấn mạnh bằng hai gạch đậm.

Chương ba

1

Ngay hôm đó bác Suxtốp hết sức bí mật nói cho hai người đánh cá khác về «cái hố», Buộc phải hành động thận trọng. Là một người lưu đày chính trị phạm, bác bị cấm ngặt không được tham gia vào công việc xã hội. Việc đó có thể kết thúc bằng việc phải lưu đày tới địa phương xa xôi hơn nữa, chẳng hạn như lên tận thượng nguồn Keti hay Parabôn, nơi có lẽ thật khó mà sống nổi. Mối nguy hiểm đe đọa cả từ mặt khác nữa - đó là bọn hoạn. Nếu chúng biết ai đã lộ «cái hố» ra, - thì cả Pôlia, cả bác ta đều không sống nổi. Người ta vẫn nói về bọn hoạn là chúng ranh mãnh, kín mồm kín miệng và trong các biện pháp báo thù của mình thì chúng không dừng bước trước gì hết.

Những người mugích mà bác Suxtốp hé cho biết chuyện bí mật, trở nên lo lắng. Quả thực, rung chuông cấp báo trước lúc cần thiết thì chuyện sẽ rối tung rối mù lên đến mức trong trường hợp nhầm lẫn người ta sẽ cho là lừa dối và bẻ gẫy vụn hết xương cốt những người khởi xướng. Kéo dài quá cũng không được. Bởi vì nếu lão Êpiphan và bọn hoạn ngày mai ngày kia xua dân đánh cá ở các trại du cư Ôxchiác đến «cái hố» thì có thể xảy ra chuyện xô xát giết lẫn nhau. Thấy người lạ ở «cái hố», dân đánh cá trong làng, những người có quyền là chủ của «cái hố», sẽ tức giận và nổi hung. Ai có thể kìm giữ nổi họ?

Bác Suxtốp đã đề nghị lôi kéo thôn trưởng vào việc này. Dù sao đi nữa ông ta cũng là chính quyền, do dân bầu ra, và ông ta chịu trách nhiệm trước xã hội về nhiều điều, trong đó có cả việc làm sao tài sản chung của thôn làng không bị các tư nhân tùy tiện chiếm đoạt.

Sự tính toán của bác Suxtốp hóa ra đúng. Thôn trưởng cùng với hai nhân chứng khác đã bắt giữ Ermôlai Lôpátkin và giam gã vào nhà giam - cái nhà kho lạnh lẽo. Sau một thời gian ngắn ngồi tù, sợ hãi đến tột độ, Ermôlai đã kể hết mọi bí mật về «cái hố» cho thôn trưởng.

- Tôi sẽ chỉ hết, chỉ hết, chỉ có điều ông đừng đưa tôi ra cuộc họp dân làng, - dàn dụa nước mắt như thể mụ đàn bà, gã Lôpátkin cam đoan.

«Cái hố» mà Ermôlai gặp phải, ở cách làng ba bốn vécxta, ở chỗ nước sâu lọt giữa bờ cao mọc đầy cây hỗn tạp. Đường sá ở gần đấy không có gì sất.

Lão Êpiphan tính toán không phải không có cơ sở rằng, cho đến lúc bị phát hiện ra, cái hố đã bị phá mặt băng, cá bị cóng lạnh và xếp đống rồi. Sau đó chỉ có một việc đơn giản: đánh các xe tải về Tômxcơ, thu lợi nhuận, nhét đầy túi tiền... Cá «hố» hóa ra rẻ hơn cá thu mua bình thường tới ba bốn lần. Đó là đã tính đến điều kiện là Ermôlai và bọn hoạn sẽ nhận được đầy đủ phần tiền thưởng đã thỏa thuận. Điều đó thì không thể quay quắt được. Còn riêng dân Ôxchiác thì đối với họ sẽ thanh toán một cách đặc biệt: phần bằng rượu vốtca, một ít hàng hóa lặt vặt gì đó, thì phải tỉnh táo. Có thể tha hồ lừa gạt dân Ôxchiác. Có phải lần đầu nữa đâu! Phôma Lukích Vôlôkitin cứ là ghen tức đến phải gậm nát khuỷu tay. Lão Êpiphan Crivôrucốp nghĩ ngợi như vậy trong cái đêm mất ngủ ấy...

Nhưng trong lúc lão Êpiphan đắm chìm trong những suy tư êm ái của mình, những người mugích cũng không ngủ. Trong đêm họ phân «cái hố» thành từng khoảnh và chuẩn bị rút thăm. Việc canh gác «cái hố» không cần thiết. Đề phòng bọn hoạn và lão Êpiphan đột kích, một số người mugích ở lại tại chỗ chờ đến lúc «nạy băng». Thôn trưởng ấn định việc «nạy băng» vào sáng hôm sau...

2

Lão Êpiphan tiễn Pôlia lên đường vào lúc rạng sáng. Bên cổng trước khi chia tay, lão lại nhắc lại những điều căn dặn của mình:

- Trước hết, Pôlia ạ, trước hết là đừng có dềnh dàng. Phải dốc hết sức đi cho gấp gáp. Làm xong công việc, tiền lãi bỏ túi - bấy giờ thì tha hồ ngủ, chơi tùy thích. Rồi sau nữa, cốt sao bà Anphixa đừng có keo kiệt. Con vét tất cả tiền nong có trong nhà mang đến đây. Bởi vì ta phải thanh toán ngay tại chỗ. Không ai trao không cá cho ta. Cứ nói với bà Anphixa rằng là đích thân ta nghiêm khắc, hết sức nghiêm khắc ra lệnh gửi đến bằng hết, đến đồng côpếch cuối cùng.

- Con sẽ chuyển lời, - Pôlia hứa. - Mấy lại trong thư của bố cũng đã viết tất cả rồi.

- Nói tóm lại tất thảy bằng lời. Chứ không biết đâu đấy, bà ấy không đọc thủng được thư, - lão Êpiphan vẫn không yên tâm. - Thôi, cầu chúc con lên đường may mắn, Pôlia.

Cả anh em bọn nhà hoạn cũng cầu chúc cho Pôlia lên đường may mắn, bọn họ quấn quýt quanh lão Êpiphan và có phần băn khoăn về việc nàng dâu của lão đột ngột ra đi.

- Thế, ông Êpiphan, ông sẽ cắt đặt ai tiếp nhận? Nàng dâu của ông coi bộ thật tài nghệ về tính toán, - bọn người hoạn căn vặn.

- Tự tôi tiếp nhận. Tôi còn phải làm nữa ư? - lão Êpiphan trả lời.

Từ nửa buổi dân Ôxchiác ùn ùn kéo đến xóm trại. Họ từ khắp các góc rừng taiga đi bằng thanh trượt tuyết, đeo súng bên vai, kéo theo những xe trượt bên trên để những bó lưới bẫy đựng trong các túi bạt.

Đến chiều tối đã tụ tập hơn hai chục người. Đó là những tay tài nghệ xuất sắc nhất ở vùng sông Ôbi trong nghề bắt cá dưới băng. Họ biết cách bắt cá cả bằng lưới quăng, cả bằng lưới vét, cả bằng câu cắm, cả bằng nơm chụp, không ai bì nổi.

Lão Êpiphan biết rõ là mình quan hệ với ai, nên đối với mỗi người đều trân trọng. Người này được lão biếu gói thuốc lá, người kia được lão biếu bộ mồi giả, người thứ ba - cái áo vải hoa, người thứ tư - đôi giày. Người trại trưởng dân Ôxchiác, ông Iuphimca Ixteghetsép được lão Êpiphan tặng khẩu súng cỡ nhỏ.

Buổi tối trong bữa ăn lão Êpiphan đưa cho mỗi người Ôxchiác một cốc rượu vốtca ngâm thuốc lá. Dân Ôxchiác sẵn sàng nhận thêm mỗi người một suất rượu nữa, nhưng lão Êpiphan kiên quyết tuyên bố:

- Khi nào ta phá được mặt băng trên «cái hố», bắt được cá lên, khi ấy ta sẽ tổ chức một bữa tiệc đến mức đất phải nghiêng ngả. Còn hôm nay thế là đủ vậy! Nửa đêm tôi sẽ dựng dậy bắt tay vào việc! Các ông đã sắp đặt lưới câu đâu vào đấy chưa? Mũi câu đã mài sắc chưa?

- Đâu vào đấy cả rồi, ông Êpiphan quí mến, đâu vào đấy cả, - ông Iuphimca Ixteghetsép trả lời thay mọi người.

3

Bọn họ đã trở dậy vào lúc trời còn tối mù tối mịt. Anh em nhà hoạn đã sắp sẵn bữa ăn sáng thịnh soạn: thịt hươu tuần lộc, cá, việt quất ngâm, bánh mì nóng dòn. Lão Êpiphan lại mời mỗi người một cốc rượu vốtca. Đám người Ôxchiác nốc cạn, liếm môi, khà khà một cách ngon lành, nhìn ông chủ chờ đợi: liệu ông ta có rót thêm nữa không đây? Ngoài trời giá rét, gió thổi ù ù, công việc sắp tới nặng nhọc... Nhưng không, ông chủ trơ trơ nghiệt ngã. Lão quệt môi cho người ta, nhóm lửa trong dạ dày người ta, nhưng không muốn ném thêm củi vào nữa... Lão Êpiphan biết: nếu cho nhiều hơn mức độ một chút thôi, là có dùng giây cáp cũng chẳng lôi họ đi làm nổi. Mọi cái đi tong hết!

Lên đường mọi người ngồi trên bốn chiếc xe trượt tuyết riêng biệt. Con ngựa thứ năm đóng vào chiếc xe tải, trên xe này - lưới câu, xà beng, rìu, sào, giây thừng: tất cả mọi dụng cụ sắp tới sẽ nạy băng «cái hố».

Lão Êpiphan đi trên xe đầu. Lão thúc ngựa của mình, chốc chốc lại nhìn trời. Đêm sáng, trăng tròn treo lơ lửng ngay trên ngọn rừng, tỏa hơi lạnh. «Ta lên đường muộn quá. Dưới ánh trăng này đã hoàn toàn có thể phá mặt băng mở hố», - lão Êpiphan suy nghĩ. Trong lòng lão khấp khởi vui mừng. Chuyến này lão có thể vớ được một món không ít! Nhưng chốc chốc cũng lại phấp phỏng một nỗi lo âu: liệu mọi chuyện vừa qua có thật sự giữ được kín đáo không? Liệu gã Ermôlai Lopátkin có bép xép ở đâu đó hay không?.. Hình như không thể thế được. Vì gã Lôpátkin mãn nguyện, hết sức hài lòng về sự hào phóng của lão Êpiphan. Gã lúc nào cũng lù lù trước mắt, rồi những ngày cuối tự lão Êpiphan phái gã về làng: cứ qua lại trên đường làng cho mọi người thấy mình để không ai có thể mảy may ngờ vực là anh giấu giếm «cái hố». Bây giờ đây gã phải ra đón ở lối rẽ ra sông. Bởi vì cả đường đi cũng buộc phải tìm lối tránh né, để không gieo ngờ vực. Gã tự huênh hoang khoe rằng gã sẽ dẫn đi như trên gỗ ván. Được, được, để xem! Gã cố gắng chừng nào, thì rồi sẽ nhận được đáng công chừng ấy. Tạm thời mới chỉ cho hắn tiền tạm ứng... Chỉ cốt sao cái lão Phôma Vôlôkitin không bằng cách nào đó biết ra. Một khi con ác điểu ấy vọt đến, thì Êpiphan ơi, mi đừng mong chờ điều gì tốt lành... Nhưng mà không sao, Chúa nhân từ, chẳng dễ gì với tay được tới lão, tới lão Vôlôkitin ấy... Hai ngày đường tới đó và hai ngày trở lại... Thậm chí người sẵn lòng giúp đỡ nhất cũng không chịu phóng đi. Vậy mà «cái hố» phải tiến hành một hơi, để đến chiều đã có thể chở cá đi... Ngư dân trong làng chợt có thảng thốt sực tỉnh ngộ, thì những con cá chiên đã nằm ở nhà kho của anh em nhà hoạn, trong sọt trên các xe tải. Ai can đảm và dũng cảm, kẻ ấy sẽ giành phần thắng...

Ả Marpha Serxtôbitôva cũng len vào suy tư của lão với những hình ảnh thoáng qua, xúc động. Chà, đấy mới đáng gọi là đàn bà! Vỏ bạch dương trong lửa! Chứ đâu phải cái bà Anphixa chán ngắt. Nằm bên cạnh, chẳng ra đàn bà, cũng chẳng ra khúc gỗ. Và chỉ biết có một điều phì phì! Phì phì và phì phì như con rắn độc ấy. Dường như không phải lão, Êpiphan này, mà chính bà ta đã gây dựng nên cơ đồ: cả ngôi nhà hai tầng ấy, cả cái kho tàng chứa đầy của cải... Nếu công việc làm ăn mà phát đạt, thì phải chuyển Marpha về ở gần mình đôi chút... Các thương gia thật sự kia kìa chẳng lẽ bằng lòng với riêng một bà vợ? Vợ chẳng qua chỉ là cho phải đạo... Còn Marpha thì luôn luôn đi theo lão. Cái con chó cún! Chỉ huýt sáo một cái là ả chạy tới ngay... Mà ả thì cần gì kia chứ? Chồng chẳng có, con thì không, cơ nghiệp chỉ có con gà trống với mụn gà mái! Nói tóm lại, một mụ tứ cố vô thân... Nhưng dù sao đi nữa cũng là một gái dịu ngọt, cứ như nho khô trộn mật, dưa lê trộn đường...

Đây rồi, phúc tổ, cánh rừng thông đây rồi, nơi Ermôlai Lôpátkin phải đón bọn họ. Lão Êpiphan dừng ngựa lại, nhảy ra khỏi xe trượt, chăm chú nhìn vào rừng. Không có ai từ phía rừng đi ra đón họ. Lôpátkin đâu không biết? Đã thỏa thuận rằng gã sẽ có mặt ở đây ngay từ nửa đêm, thế mà bây giờ đã sắp sáng đến nơi rồi. Anh em nhà hoạn đi xe tới. Những người Ôxchiác rúc trong áo lông và cỏ khô, run rẩy, choáng váng vì rượu vốtca ngâm thuốc lá.

- Cái gã Lôpátkin ấy, hắn đâu không biết, đồ chó đẻ! Ngủ quên rồi! Được, ta sẽ vặn cổ hắn! - Lão Êpiphan nổi khùng. Anh em nhà hoạn cau có im lặng. Không lẽ chúng hóa ra là biết phòng ngừa hơn là lão ta? Khi lão Êpiphan để Lôpátkin về làng, bọn nhà hoạn đã bảo rằng lão xử sự không được tinh khôn cho lắm.

- Trong những ngày này nên nhốt hắn vào nhà kho để hắn không bán lại một lần nữa «cái hố» cho người khác, - bấy giờ Agáp đã nói ngay, còn hai người anh em của gã đồng thanh the thé phụ họa.

Đợi thêm nửa tiếng - Lôpátkin vẫn không xuất hiện. Bọn người Ôxchiác tỉnh dậy, túm tụm bên cạnh cỗ xe đầu, vặn vẹo lão Êpiphan: tại sao ta không đi? Sao lại dừng lại thể này? Sáng ra các lưới bẫy nhất thiết phải thả xuống «cái hố». Một ngày mới bắt đầu bao giờ cũng đưa vào cuộc sống của sông nước những thay đổi gì đó. Bỏ lỡ mất cơ hội trong việc đánh cá - có nghĩa là thất thiệt. Tuy vậy không người nào - cả lão Êpiphan, cả bọn nhà hoạn, thậm chí cả ông già Iuphimca Ixteghetsép giầu kinh nghiệm - đều không biết đường đi từ đây ra sông.

- Khoan, gã Ermôlai cưỡi con ngựa nào đi thăm dò đường? Con ngựa có thể tìm ra dấu vết mình, thậm chí bị lấp dưới tuyết. Cứ để cho nó tự đi, không theo dây cương, - Agáp đề xuất ý kiến. Tất cả bắt đầu nhớ lại. Hóa ra là Lôpátkin đã đi con Igrenca, chính con ngựa hôm qua đã đưa Pôlia về Gôlêsikhinô. Đến đây thì lão Êpiphan phát điên phát khùng đến nỗi những người Ôxchiác lùi ra xa cỗ xe của lão, nhưng chẳng biết buộc tội cho ai. Chính bản thân lão có lỗi trong mọi chuyện!

- Thôi cứ đi! Ngựa sẽ tìm ra đường! - lão Êpiphan nhẩy vào xe trượt, giật giây cương.

Ngựa đi qua rừng theo một lối quanh co, bằng vó mình dò đoán ra đường đi bị chìm lấp dưới tuyết. Lát sau ra tới một đồng cỏ quang đãng. Những đống tuyết cản đường, ngựa thụt trong tuyết tới bụng. Nhưng, xem kìa, họ lại lần ra vết cũ. Đôi chỗ Lôpátkin cắm những cái mốc hiếm hoi dọc theo vết đường, và những cái mốc ấy giúp cho họ không bị mất phương hướng.

4

Đến đây cánh đồng quang đãng kết thúc và đây đó kéo dài những vệt tròn tròn của những rặng liễu và phúc bồn tử. Phía trước đen đen một dải đều đặn rừng dương gần bờ sông. Mỗi giây phút con sông một xích gần lại. Lão Êpiphan nhìn lên trời. Đằng chân trời rực lên những dải sáng. Trăng tròn đã mờ nhạt. Buổi sáng đang gần lại rồi. Tất nhiên, bọn họ đã bị chậm rồi, nhưng không đến mức coi ngày đã phí hoài. Bây giờ lão sẽ giao cho bọn dân Ôxchiác một công việc nóng sôi lên đến mức trong tức khắc tất cả cơn say men mờ ảo trong họ vụt bay biến hết!

Bỗng chợt ông già Iuphimca Ixteghetsép, cùng đi trên một xe trượt với lão Êpiphan, bật dậy, kêu to:

- Có mùi khói, ông Êpiphan quí mến! Có mùi khói!

Lão Êpiphan ghìm ngựa, đứng dậy, bắt đầu ngửi. Bầu không khí giá lạnh, làm cóng lỗ mũi, nhưng tinh khiết, thấm mãi vào sâu trong lồng ngực và chẳng vướng vất mùi gì khác. Lão Êpiphan cũng rất thính mũi ngửi các mùi vị, không bao giờ phải phàn nàn về khứu giác.

- Ông tưởng tượng đấy, ông Iuphimca ạ, - lão Êpiphan nói. - Ở đây lấy đâu ra khói? Làng xóm cách đây bẩy vécxta là ít.

Ông già Iuphimca rút lui ý kiến, nhưng vẫn nghi hoặc:

- Có thể là tôi tưởng tượng. Nhưng quả là có mùi khá đậm, ông Êpiphan ạ.

Họ đi tiếp. Sông càng tiến lại gần, càng hay gặp những cù lao nhỏ với những bụi cây trơ trọi. Đến đây tuyết trở nên sâu hơn, còn những cột mốc của Lôpátkin hoàn toàn mất hẳn. Ngựa lết đi trên đồng hoang.

- Đồ lười chảy thây chảy xác! Chắc là hắn còn ôm mụ vợ ngủ trong lán đất! Ta sẽ lay cho hồn xiêu phách lạc! Ta sẽ bẻ vụn xương sống xương sườn! - lão Êpiphan chửi rủa.

- Đằng trước có ánh lửa, ông Êpiphan, - người trại trưởng dân Ôxchiác thốt lên. Lão Êpiphan thở phào nhẹ nhõm.

- Ơn phước Chúa! Chắc hẳn Ermôlai đốt lửa, làm hiệu cho chúng ta, - lão Êpiphan lập tức dịu xuống hẳn.

Ngựa dường như cảm thấy rằng đường đi sắp kết thúc, bước đi nhanh hơn. Chẳng bao lâu qua rừng cây những ánh lửa mới lại thấp thoáng.

- Một, hai, ba, bốn, năm, - lão Êpiphan đếm các đống lửa, và, không ghìm được, lại phát khùng: - Cái gã Lôpátkin này làm sao vậy nhỉ, mất trí rồi chắc? Làm gì mà hắn cần đến ngần ấy đống lửa? Hẳn là đồ già ngu ngốc cho rằng chúng ta bị lạc ở đồng cỏ rồi! Nhưng đáng ra hắn phải ra đón chúng ta ở bên rừng thông kia! Được, để rồi tôi cho hắn một trận! Người ruột thịt của mình mà hắn không nhận ra!

Lão Êpiphan đến giờ cũng không thể ngờ được cái chuyện không cứu vãn nổi đã xảy ra. Bọn nhà hoạn lo lắng trước tiên. Họ đuổi kịp xe của lão Êpiphan, nhảy sang xe trượt của lão:

- Ông định lao đi đâu thế, ông Êpiphan? Chẳng lẽ ông không thấy có bao nhiêu đống lửa? Dừng lại thôi! Ta giấu ngựa trong rừng, còn tự mình đi chân đến để xem ở đó có chuyện gì đã, - bọn nhà hoạn tranh nhau the thé lên.

Họ dừng ngựa lại cả. Họ ra lệnh cho những người Ôxchiác ngồi đợi. Lão Êpiphan bỏ tấm áo lông hươu tuần lộc, trên người còn lại chiếc áo lông cộc. Cả bọn nhà hoạn cũng cởi bỏ lại áo lông. Vượt qua khu rừng đó, bọn họ đi thẳng qua rặng dương ra sông. Chưa kịp ra tới bờ, họ đã nghe thấy tiếng vồ đập. Băng lạo xạo, kêu ran lên, xà beng thi nhau thình thịch, tiếng vọng đáp lại lan xa, nghe có tiếng người. Ở đâu đó không bao xa có tiếng ngựa hí.

- Gã Lôpátkin đã bán lại «cái hố» rồi! Bán lại cho lão Phôma Vôlôkitin! Ta sẽ bóp chết hắn! Chính tay ta sẽ moi ruột hắn ra! - lão Êpiphan vung hai nắm tay lên rung rung, xông bừa vào các đống tuyết, nghẹn lên vì căng thẳng và tức tối.

Leo lên mép bờ, họ dừng lại, nấp sau các thân cây trụi lá. Phía dưới, cách chừng một trăm xagiên là một trảng nước ngắn bị ép giữa những bờ dốc cao. Suốt một khoảng rộng đến một vécxta đen đen những bóng người. Đứng thành những tuyến vạch chính xác, họ mải mê với công việc đến mức bây giờ lão Êpiphan có xuất hiện trên mặt băng của «cái hố», họ cũng chẳng nhận thấy lão.

- Cả thiên hạ đổ ra! - quan sát kỹ những người đang làm việc, Agáp nói.

- Ai đi phản lại chúng ta kia chứ? Không lẽ gã Lôpátkin phát hoảng rồi tự chạy đến nói với thôn trưởng? - lão Êpiphan đoán.

- Thì tôi chẳng đã nói, có người nào đó đến xóm ấp mà! - Agáp the thé.

- Thì đã sao kia chứ? Đến rồi lại đi. Mà ai, chẳng nhẽ con sáo đã nói cho hắn ta biết công việc của chúng ta hay sao?

- Thế ông, ông Êpiphan, ông có nhỡ mồm lộ cho nàng dâu biết về «cái hố» không? - Agáp vẫn chưa hết ngờ vực.

- Không hé nửa lời! Anh nghĩ thế nào, tôi ngu ngốc hơn anh ư? - lão Êpiphan bực tức gã hoạn.

- Nhưng dù sao đi nữa tại sao ông lại phái nàng dâu về nhà, - gã hoạn vẫn khăng khăng ý mình.

- Sai về lấy tiền. Nhưng bây giờ thì thấy rõ là vô ích rồi: tất cả đi tong hết! - lão Êpiphan bực tức nói.

- Ta nên biết điều mà chuồn thôi! - Agáp đề nghị. - Không khéo Lôpátkin đã oang oang với khắp bàn dân thiên hạ về chuyện thỏa thuận của chúng ta. Dân làng cứ là vặt trụi đầu chúng ta.

Lão Êpiphan nghiến răng, ậm ạch trong cổ, hết dùng nắm tay này đến nắm tay kia đấm bồm bộp vào bên mông, bên đùi, bên bụng. Sự buồn bực day dứt lão đến mức điên cuồng. Phải chi lão là một tráng sĩ hùng mạnh, có phép thần, lão hẳn lao ngay đến mặt sông đóng băng, đánh tan tác bọn đàn ông và đàn bà kia, lấy bao tay gí bẹp hết bọn chúng, như những con sâu bọ, còn tất cả cá nhung nhúc dưới băng kia lão sẽ lấy cả cho mình!... Nhưng mà không, đâu có chuyện như vậy, đành phải chuồn cho mau...

- Ông Êpiphan, sáng ra rồi! Đi thôi! Cả chúng ta lẫn bọn dân Ôxchiác đều không ra được tới «cái hố» này đâu. Tất cả chúng ta đều thuộc hội ở Uxti-Tưmxcơ kia... Những người ở làng Nicônxkôiê mà biết rằng chúng ta ở đây, họ không để chúng ta sống thoát đâu...

Lão Êpiphan nghe mà cũng không nghe gã hoạn. Bỏ đi... bỏ của cải mà đi... mất món hời... Lão Êpiphan đứng ngây người. Ông già Iuphimca Ixteghetsép chạy tới, lên tiếng trách móc:

- Ông Êpiphan, ông là người tồi! Anh em nhà hoạn cũng tồi nốt! Các người muốn ăn trộm «cái hố»! Muốn xô xát bọn ta với bọn đàn ông làng Nicônxkôiê! Ôi, ôi, ôi! Phải chạy thôi! Phải trốn thôi!

- Thôi im đi cho rồi, đồ mọi rợ mồm lệch! - lão Êpiphan rít lên, nhưng quay ngoắt lại và vội vã rời bờ sông đi về chỗ những cỗ xe đỗ.

5

Pôlia, tất nhiên, không hay biết gì về chuyện trên. Cô cứ mải miết đi. Igrenca là con ngựa hiền lành, thông minh, hiểu cô chủ cứ như người vậy.

- Igrenca thân yêu ơi, chạy lên, chạy lên! Về tới Gôlêsikhinô, việc đầu tiên là chúng ta phóng ngay tới Parabên. Ta sẽ thăm hỏi bố với ông ngoại. Mà có thể, cả anh Nhikipho cũng đã về rồi. Nào-nào! - Pôlia cứ tự chuyện trò với chính mình như vậy một phần bởi vì do vẻ đơn điệu của con đường nên lúc nào cô cũng buồn ngủ rũ ra. Mà ngay chuyến đi đầu tiên cô cũng đã biết: ngủ là đầu óc sẽ váng vất, đau đớn, ở sâu trong mắt sẽ nhức nhối. Còn con ngựa, nghe thấy tên mình, hất đầu lên, vươn dài cổ ra, liếc nhìn cô chủ và rảo bước nước kiệu nhanh hơn.

Đêm ngủ trọ đầu tiên của Pôlia thật đáng ghi nhớ. Ở một làng nọ cô rẽ vào quán trọ. Chủ nhà đã đón tiếp cô thật hồ hởi, như một người đáng kính trọng, một vị khách quí. Tất cả chỉ vì cha cô, vì ông Gôrbiacốp Phêđo Têrentievích. Câu chuyện hóa ra khá là bình thường, có thể gặp ở Narưm này vô khối. Hai ba năm trước, chủ quán trọ bấy giờ còn là một người đàn ông trẻ và khỏe mạnh, bỗng nhiên lăn ra ốm, trong ngực đau nhói khổ sở, thỉnh thoảng lại khó thở đến kinh khủng. Muốn hay không muốn đành phải tìm đến ông y sĩ ở Parabên. Ông Gôrbiacốp cho người đàn ông uống những thứ thuốc bột đơn sơ nào đó, mà cái chính là chỉ bảo cho anh ta tập thở theo một phương pháp cổ Ấn Độ. Người đàn ông tìm đến ông y sĩ tất cả chỉ có năm ngày. Nhưng anh ta đã ghi nhớ ông suốt đời và ghi nhớ cả cô con gái ông. Pôlia chỉ vừa vào nhà để hỏi xem có thể nghỉ trọ qua đêm không, liền nghe thấy tiếng reo mừng rỡ:

- Mời cô vào, mời cô vào! Cả nhà này xin rộng cửa mời cô! - bác mugích gọi vợ ra, và hai vợ chồng họ bắt tay vào giúp Pôlia cởi bỏ áo lông, áo lông cộc, áo lót dài.

Nhưng đến đêm nghỉ trọ thứ hai thì hóa ra là một đêm lạ lùng đến nỗi Pôlia phải ngạc nhiên thầm dang cả hai tay.

Nhà trọ cô ghé vào bữa ấy đầy những người. Trong phòng ngoài to rộng bên cạnh ấm xamôva sau dãy bàn dài rộng đàn ông, đàn bà ngồi chật cùng tiêu khiển buổi tối, chuyện trò đủ thứ: về chiến tranh mà mãi chưa kết thúc, về cuộc nổi loạn nào đó của nông dân ở phía bên kia Tômxcơ, trong cuộc nổi loạn người ta đã phá kho thóc của nhà nước, về sự nghèo khổ càng ngày càng thấy rõ: ngay ở đây, ở các làng Narưm, cũng đã xuất hiện ăn mày, hành khất...

Chợt vợ chủ quán đi đến bên bàn, nghe ngóng chuyện và, khi mọi người tạm ngừng, bèn lên tiếng:

- Nhưng bà con đồng hương đã nghe chuyện ở Nicônxkôiê có một anh chàng ngư dân tìm ra «cái hố» và bán «cái hố» đó cho cái ông thầu Êpiphan Crivôrucốp ấy chưa?

- Chưa, chúng tôi chưa nghe thấy! Thế nào nào, bà chị kể đi, bà chủ thân mến! - đàn ông, đàn bà đều nhao nhao lên,

- Sự thể là thế này: anh chàng đánh cá rình mò thấy một «cái hố». Nhưng anh ta lại bị bọn nhà hoạn ở xóm trại rình mò ra. Bọn họ mới bắt chẹt anh ta: «Không được lộ «cái hố», phải bán cho thương gia». Mà thương gia thì đã có mặt ở đấy rồi: lão Êpiphan. Cả bọn mới đi lôi kéo dân Ôxchiác, hẳn là đã tống cho họ đủ thứ thuốc độc, nói tóm lại là làm những con người tăm tối bị mê muội đi. Họ định ngày giờ, lên đường mang theo đầy đủ lệ bộ nghề cá. Nhưng đám đàn ông ở Nicônxkôiê - cũng chẳng phải ngu si gì: họ đã phát hiện ra bọn đê mạt. Lão Êpiphan cùng với cái tập đoàn kẻ cướp của mình kéo nhau ra sông, hết sức bí mật, đi đường vòng, nhưng ở đấy người ta đã chia «cái hố» rồi và đã bắt đầu công việc đánh bắt cá... Con mồi nó xoay lại với lão Êpiphan như vậy đó... Thế là chẳng được gì cả, - Bà chủ quán trọ bật cười, còn những người nghe tán thưởng câu chuyện của bà ta bằng nỗi hoan hỉ ầm ĩ. Không một ai, không một người nào nghe cái tin mới bà chủ cho hay mà lại dửng dưng. Họ cười lão Êpiphan với bọn nhà hoạn, khen ngợi đàn ông ở Nicônxkôiê vì anh em tinh khôn. Anh chàng ngư dân bán «cái hố» bị họ gọi là đồ dơ dáy.

«Chuyện xảy ra lúc nào thế không biết? Nhưng điều chủ yếu là làm sao mà mọi người đã biết rồi thế? Dường như suốt dọc đường mình không thấy ai đuổi vượt mình. Chắc đâu phải có con chim nào lại đèo cái tin mới này ở đuôi mang tới đây được», - Pôlia suy nghĩ, ngạc nhiên vì câu chuyện kể của bà chủ.

Khi cánh đàn ông và đàn bà lắng xuống một chút, Pôlia bèn hỏi:

- Thế chuyện ấy xảy ra lâu chưa?

- Thì mới ngay hôm qua đây thôi. Nghe nói, «cái hố» nhiều cá lắm, họ đánh bắt được tới cả ngàn pút. Và cái gì ở đấy không có chứ! Cả cá chiên, cả cá tước, cả cá tầm! - Nhận thấy cái nhìn ngạc nhiên của Pôlia, bà chủ quán nói thêm: - Chả là hôm nay, có người chạy tin hỏa tốc phi ngựa về gặp ông Phôma Vôlôkitin! Một người tin cẩn của ông ta ở ngay trong đám đàn ông. Anh ta phóng ngựa đến tối mắt tối mũi. Sợ là có người khác mua trước mất số cá ở «hố». Lão Êpiphan được một cú đáng đời, nhưng dù sao đi nữa con người ta cũng chóng nguôi giận... vả lại lão Êpiphan chắc là cũng khéo lừa đám đàn ông kia...

«Thôi thì mặc xác cho bọn lái buôn cắn xé nhau... còn bác Suxtốp thì dù sao đi nữa cũng được ít cá chiên cho lũ trẻ nhỏ ăn. Nếu như không nhận được chỗ đứng bắt cá khi rút thăm, thì ít ra cũng làm thuê được ít nhiều», - Pôlia suy nghĩ, cảm thấy trong lòng thỏa thuê vì trong số phận nặng nề của người lưu đày vừa lóe lên một chút ánh sáng. Bây giờ hẳn là bác ta sẽ có tiền mua giây thừng và bác ta không còn phải hạ mình trước bọn anh em nhà hoạn.

Sáng sớm hôm sau Pôlia đánh xe đi tiếp. Cô muốn ngay ngày hôm ấy muốn gì thì gì cũng phải về được tới Gôlêsikhinô. «Mà dù nửa đêm mình cũng phải chạy về với bố và ông ngoại. Mình không thể sống nổi đến sáng mà chưa gặp bố với ông», - ý nghĩ ấy thoáng qua trong đầu cô...

Chương bốn

1

Ở Gôlêsikhinô, Pôlia được Nhikipho đón. Anh theo xe hàng từ Tômxcơ mới trở về trước Pôlia cách đây ba bốn giờ đồng hồ. Anh ăn món xúp bắp cải chua nhà nấu, thanh toán tiền với bà mẹ xong, đi tắm nhà tắm nước nóng về, và chỉ vừa nằm xuống giường nghỉ ngơi - thì vừa hay Pôlia về tới nơi. Nhikipho lao ra cổng. Anh buồn nhớ Pôlia biết chừng nào. Anh ôm lấy vợ, hôn nàng, lại ôm và hôn nữa.

Mụ Anphixa nghe thấy nàng dâu về, lập tức xuống nhà. Pôlia truyền đạt lại từng lời từng lời của lão Êpiphan. Bà mẹ chồng, hai tay khoanh trên ngực, nghe cô nói, nghi nghi hoặc hoặc, trong bụng suy tính.

Khi Pôlia nói về tiền nong, mụ Anphixa liền bối rối, cất bước dạo quanh, rồi lại đứng về chỗ cũ!

- Ông ấy thế nào thế không biết, tỉnh hay say? Tôi làm gì có tiền nong nào? Có nhặt nhạnh cũng được một hai chục...

Pôlia đã biết là sự thể sẽ như vậy mà. Cô đã dự phòng tờ giấy ủy nhiệm mà như người ta thường nói, để đi con chủ bài.

- Ông Êpiphan có gửi thư về cho mẹ đây. Trong này có nói mọi chuyện.

Pôlia đưa cho bà mẹ chồng thư của lão Êpiphan. Mụ Anphixa cầm xoay trở lật ngược lật xuôi xem, rồi đưa cho Nhikipho:

- Con trai, con đọc cho mẹ nghe.

Nhikipho đọc, rồi trao lại mẹ lá thư. Mụ Anphixa cất vào túi cái váy rộng.

- Buổi tối nghĩ sai, sáng mai nghĩ đúng. Để ta nghĩ đã, - mụ nói và, nhìn Pôlia vẻ trách móc, nói thêm: - Pôlia, từ bao giờ bố chồng trở thành ông Êpiphan của cô thế? Ông ấy là cha cô, ít ra cũng là ông bố. Chà, lạy Chúa, mọi cái của nó đều khác người...

Pôlia nín thinh, đưa mắt nhìn Nhikipho, nhưng anh chồng vội cụp mắt nhìn xuống.

Thế là Pôlia không chạy về thăm bố và ông được. Khi vắt sữa mấy con bò cái, thu dọn bát đĩa xong thì trời đã tối. Không ai giúp đỡ cô. Mụ Anphixa sai phái cô Đômnusca có việc gì đó đến xóm trại, và cô ấy không quay về mà ngủ lại ở đấy.

- Đừng có thắp đèn tốn dầu vô ích. Chuyện trò với nhau trong bóng tối cũng được, - mụ Anphixa nói rồi lướt đi lên gác vào phòng mình.

Bà mẹ vừa khuất, Nhikipho lôi ở đâu trong ngực áo ra một mảnh lụa Trung Quốc gấp vuông, lấm lét nhìn lên cầu thang, đưa cho vợ.

- Quà của anh cho em đấy, Pôlia. May áo cánh. Có ưa không?

Pôlia nhận mảnh lụa, nhưng không giở ra.

- Ưa. Sao lại không? Cám ơn anh, anh Nhikipho.

«Anh ấy sợ mẹ đến mức trao quà cho vợ cũng phải bí mật», - Pôlia thoáng nghĩ. Nhưng cô không dừng lại luẩn quẩn ở ý nghĩ đó.

- Thế anh Nhikipho, anh có mua gì cho chính anh không? - Pôlia hỏi.

- Sao lại không, mua đủ thứ. - Nhikipho bật dậy rời chiếc ghế đẩu và, lạch bạch đôi chân chỉ đi tất đan, phóng lên chỗ bà mẹ ở trên gác.

Anh ta trở về mang theo một ôm hàng mới mua. Đưa ra xem, anh ta say sưa kiểm:

- Đôi giày ủng ngày lễ. Để đi chung với bố. Mảnh vải sợi bông để may đồ lót. Đôi giày cho mẹ. Còn tấm khăn chéo này cho cô Đômna. Chính cô ấy bảo mua. Lại còn cái này nữa em xem... - Nhikipho hối hả khoác nhanh vào người tấm áo gilê bằng vải nhung bông. - Thế nào, kém gì thương gia? Chỉ còn cần một đôi ủng da bò nữa là đủ. Cũng có gặp, nhưng đắt quá, có ác quỉ nó chuốc! Thế nào, Pôlia, các thứ anh mua, em có ưng không?

Nói thực lòng, Pôlia chẳng thích thú gì những thứ chồng mua về. Cái áo gilê này anh ấy mua về làm gì kia chứ? Chính bản thân ông Êpiphan mặc một cái áo như thế này rồi, vậy là đủ. Nhưng ông ấy là lái buôn, là thương gia, đối với ông ấy thì, như người ta nói, áo nào mũ ấy, chứ với Nhikipho thì các thứ y phục này để làm gì kia chứ? Pôlia không hiểu được chuyện ấy.

- Anh tình cờ mua cái áo này của tay quản lý của ông Grêbênsicốp phải không? Anh nhớ chứ, cái anh chàng trẻ để râu cằm ấy? - Pôlia nói, giọng mỉa mai, nhưng Nhikipho không cảm thấy sự giễu cợt ấy.

- Cả ông quản lý trưởng cũng mặc cái áo như thế này. Em nhớ không? Ông ấy tên là Nhikôđim Xemiônôvích. - Nhikipho cảm thấy một niềm khoan khoái, lấy hai lòng bàn tay to bè gượng nhẹ vuốt tấm áo gilê, rồi bằng một giọng thỏa mãn kết luận: - Em xem, cả chúng ta rồi cũng nên người.

Anh cởi áo gilê ra, thu xếp tất cả hàng mới mua về vào một ôm và cũng lại thoăn thoắt nhảy qua mấy bậc thang một, mang tất cả những thứ đó lên cho mẹ.

- Thế ở ngoài tỉnh ra làm sao? Người ta sống thế nào? - Pôlia hỏi, khi Nhikipho quay lại.

- Đói kém, hình như họ đang quằn quại vì đói kém! Ngoài chợ bất cứ thứ hàng ăn được nào họ đều tranh nhau mua. Không cần giá cả. Họ cũng chửi đấy, nhưng vẫn mua cho được... Pôlia này, anh đã làm được một việc thương mại rồi nhé. Arkađi, con ông thương gia Xericốp ở Cônpasevô dạy anh. Chà, một anh chàng mới tinh quái! Chà, mới tháo vát lanh lợi làm sao chứ! Anh ta cũng như anh theo xe chở cá ra tinh. Anh ta có mười bốn xe, còn anh có mười hai xe. Hai người gặp nhau ở cùng một quán trọ. Anh ta hỏi anh: «Thế nào, Nhikipho, cậu định thuổng bao nhiêu hộp cá? Một hay hai?» Nhưng anh thì, như một gã ngốc nghếch ấy, không thể hiểu anh ta. «Cậu nói về chuyện gì vậy, Arkađi?» - «Sao lại về chuyện gì? Về món lợi của bản thân, về vốn liếng riêng ấy, - anh ta bảo. - Không lẽ cậu giao tất cả số hộp cá cho bọn thương gia Tômxcơ à?»- «Chứ sao, - anh trả lời. - ông bố mình sai bảo như thế». - «Chà, cậu thật là đồ ngốc! Thế có hàng hao hụt không nào? Dọc đường riêng chuột cáo tha đi đã mất bao nhiêu rồi, lại còn trộm cắp ở các quán trọ! Ta cứ để riêng lại mỗi đứa một hộp cá, đem ra chợ bán lẻ. Cậu có biết bây giờ người ta vồ lấy cá như thế nào không! Không kịp ngoảnh đi ngoảnh lại, cả hộp cá đã không còn đâu nữa. Cũng phải nghĩ đến mình chứ! Với lại cũng phải chơi bời chút ít ở ngoài tỉnh ấy chứ. Ta phải đến tửu quán, ghé chơi với các cô nương». - «Tôi có vợ rồi, - anh trả lời, - chuyện các cô nương thì cậu đi một mình, còn chuyện vốn riêng thì để tôi nghĩ». Ấy thế là bọn anh chở các xe cá đến kho cho các thương gia, nhưng giữ lại mỗi người một hộp... Em biết không, Pôlia, sang ngày hôm sau bọn anh ra chợ, và anh đã bán hết trước Arkađi... Kiếm được chút ít... Anh giấu đi... Ông bô với bà bô chẳng vì thế mà nghèo đi... Khi nào ta bắt đầu công việc riêng của ta, thế là sẽ đắc dụng... Em đừng cho anh là nhút nhát, anh cũng bạo dạn ra phết, chẳng thua kém gì Arkađi đâu...

Nhikipho đặt Pôlia ngồi lên đùi và thì thầm nói vào tận bên tai vợ, nói luôn mồm không ngớt, đầy nhiệt tình.

Pôlia không còn nhận ra Nhikipho. Trong suốt câu chuyện của chồng, cô cứ muốn quay mặt lại và nhìn vào mắt anh. Pôlia có cảm giác rằng đôi mắt của anh ấy sáng lên, như mắt người sốt rét, nhưng có điều gì đó giữ cô lại, có thể, trong thâm tâm, cô lúc này không muốn nhìn thấy chính cái ánh mắt ấy và, hơn thế, cô sợ thấy rõ là cặp mắt anh ấy đúng như vậy.

- Bây giờ anh sẽ tự đem xe cá đi. Anh sẽ đi hai chuyến nữa... Anh đã thỏa thuận với Arkađi về mọi chuyện... Chà, em biết không, thật là một gã trai!

- Này, các người còn đốt đèn bỏ phí dầu lâu nữa không thế? - bỗng chợt vang lên tiếng mụ Anphixa, và qua thành cầu thang rủ xuống mái đầu của mụ với bộ tóc vừa gỡ đuôi sam ra rối bù.

- Chúng con tắt ngay đây, mẹ ạ! - Nhikipho xin hứa và nhoài cổ ra, thổi vào cái thông phong đèn.

Hai vợ chồng dò dẫm chuyển vào căn buồng nhỏ dưới cầu thang, nằm vào giường.

- Ít ra anh cũng nhớ em chứ, anh Nhikipho? - Pôlia hỏi. - Còn em thì đợi chờ anh, đợi chờ hoài. Em cứ đếm ngón tay tính ngày. Tính ra thì không phải anh về hôm nay mà mãi đến thứ sáu, qua ba ngày nữa kia.

- Đi theo xe chở hàng quả là lắm chuyện phải lo nghĩ.

Pôlia chờ đợi ở Nhikipho những lời lẽ nào đó khác kia, những lời lẽ mà chính cô, có lẽ, cũng chẳng biết... Mọi chuyện giữa hai vợ chồng dường như vẫn như trước kia, mà lại cũng khác trước thế nào ấy. Và trong những giây phút ấy trong cô bỗng nảy ra nỗi ngờ vực: mà liệu có phải chỉ một mình Arkađi đi đến quán rượu và thăm các cô nương tỉnh thành không? Liệu có phải anh ta đã rủ cả người bạn mới nhu nhược Nhikipho của mình cùng đi chăng? Ý nghĩ ấy như lửa thiêu đốt Pôlia, nhưng cũng ngay tức thì bay biến không còn để lại một dấu vết nào.

Bây giờ đến lượt Pôlia kể về chuyến đi của mình. Nhikipho nghe vợ nói và nhiều chuyện anh ta thấy thật ngộ nghĩnh. Anh ta không bao giờ lại ngờ rằng ông bố có cuốn sổ bí mật, trong đó có ghi chép cả về những khoản chi cho anh ta, cho Nhikipho.

- Việc gì mà ông bô cần cuốn sổ như thế nhỉ? Cái đầu của mẹ ghi nhớ mọi khoản chi thu còn hơn cả sổ sách, - Nhikipho bật cười, nói.

Sau đó Pôlia nhớ lại việc ả Marpha Serxtôbitôva đến chơi xóm trại. Cô thấy đau lòng và xấu hổ phải kể lại câu chuyện về ông bố chồng, nhưng dù sao đi nữa cô vẫn kể hết. Nhikipho hai ba lần ngắt lời vợ, hỏi những câu hỏi vớ vẩn.

- Ghê chưa, ông bô vẫn là con ngựa hăng thế đấy! Thế mà anh lại cứ nghĩ là ông mệt mỏi rồi, không còn chạy theo đàn bà nữa, - Nhikipho nói, sau khi nghe hết câu chuyện của Pôlia.

Và chỉ có vậy! Pôlia cứ sợ rằng câu chuyện của cô về ả Marpha sẽ gây cho anh ta những xúc động sâu sắc gì đó. Bởi vì anh ấy có thể phật lòng ít ra là cho mẹ mình. Nhưng không, chẳng có gì như vậy xẩy ra cả! Pôlia im lặng vùi đầu vào gối, xoay đầu ngoảnh về phía khác. Nhikipho hẳn là cảm thấy tâm trạng của vợ:

- Em đừng xúc động vì ông bố mà làm gì, Pôlia! Cô Đômnusca bảo rằng bẩm sinh ra ông đã là kẻ hám đàn bà. Và người ta bảo rằng, ông lấy mẹ cũng chỉ bởi vì đẽo được món tiền to sụ của ông cụ thân sinh ra mẹ. Nói gọn, ấy là con chó dái.

Pôlia chống khuỷu tay nhỏm dậy:

- Sao, anh Nhikipho? Chẳng lẽ có thể nghĩ về cha đẻ như vậy sao?

- Còn thế nào khác nữa? Rõ là chó dái, - Nhikipho không hề bối rối.

Câu chuyện đến đây là chấm dứt. Pôlia hết cả lời lẽ, còn Nhikipho không tìm ra điều gì để có thể chuyện trò với vợ.

Đúng là một cái đêm tồi tệ thế nào ấy, hỗn độn những xúc cảm và suy tư. Hoàn toàn chưa nhận thức rõ, nhưng ở một góc xa xăm nào đó của trí tuệ Pôlia đã hiểu rằng cái đêm này không xích gần cô lại với Nhikipho mà làm cho hai người rời xa nhau ra.

- Anh Nhikipho, rồi đây chúng ta sẽ sống ra làm sao? Ở trong nhà anh, em khổ sở lắm. Chính anh thấy đấy. Chúng ta đi khỏi đây đi, anh Nhikipho. Anh đã hứa rồi kia mà! - Giọng nói của Pôlia run run và đầy nước mắt. Nhikipho không đáp lời. Anh ta ngủ thiếp đi rồi, hay có thể anh ta làm ra bộ đã ngủ thiếp rồi.

2

Sau công việc nội trợ buổi sáng và ăn sáng xong Pôlia vội về Parabên - thăm cha đẻ. Mụ Anphixa toan giữ cô lại, viện cớ công việc trong nhà còn nhiều, nhưng Pôlia đốp chát cãi lại mụ đến mức mụ không dám liều khăng khăng ý mình.

- Mẹ ạ, công việc có chạy đi đâu đâu! Còn thăm hỏi cha đẻ và ông ngoại - hai người đàn ông cô đơn đứng tuổi – đó là bổn phận của con. Và mẹ biết cho là: bao giờ con cũng đã làm như vậy và con sẽ mãi mãi làm như vậy! Và mẹ chớ dạy con phải làm cái chuyện nhẫn tâm. Dù mẹ có cố công thế nào đi chăng nữa, mẹ cũng chẳng dạy nổi con đâu.

Mụ Anphixa vung rộng hai tay nần nẫn lên, đôi mắt lóe lên thứ ánh sáng độc địa, nhưng mụ không mở miệng nói được lời nào, cảm thấy rằng nàng dâu hôm nay đang trong tâm trạng mà mụ có thể còn bị trả miếng đau hơn nữa kia.

Pôlia gặp cha đúng lúc ông đang loay hoay với công việc như lần trước. Ông đang ngồi sau bàn và cân thứ bột gì vàng vàng trên cái cân đĩa hiệu thuốc.

- Bố, suốt cả tuần bố làm thứ thuốc bột ấy hay sao vậy? Khi con ra đi bố đang ngồi sau bàn, đến giờ con trở về - bố lại vẫn ngồi làm cái công việc hệt như thế. - Pôlia bật cười, tiếng cười nhỏ nhẹ của cô vang lên lạ lẫm trong ngôi nhà ắng lặng của ông Gôrbiacốp.

Cha cô đẩy công việc luyện đan của mình ra bên mép bàn, lột tấm áo bờ lu trắng đã trở nên chật chội ra khỏi người, bước đến bên con gái. Đỡ lấy cằm của con, ông hôn vào hai bên má, vào trán và đầu mũi.

Pôlia đưa con mắt xem xét bao quát căn nhà. Mọi thứ đều thu dọn gọn gàng, sạch sẽ, đồ vật đâu vào đấy. Có lẽ chỉ có điều đã đến lúc phải thay các tấm rèm trên cửa sổ: đã hơi bẩn cả rồi. Trên một tấm có vết iốt, trên tấm khác - một lỗ tàn thuốc lá đốt thủng... Vết tích của bố. Với bố thì chuyện ấy thường xảy ra: khi thì làm cháy vạt áo sơ mi, khi lại áo bờ lu, hoặc quần dài. Nhưng làm sao bố lại đánh cháy rèm cửa sổ - cái đó quả là chuyện tinh quái. Chắc là có chuyện gì đó quá là hấp dẫn xảy ra bên ngoài cửa sổ. Bố đứng xem, mê mải - và thế là tấm rèm mang vết tích.

- Con thấy là ông không có nhà, - Pôlia nói và bỏ áo lông cộc và khăn san ra.

- Ông vẫn chưa về. Có thể, công việc săn bắt đầu gặp may. Vì thế mà ông quyết định ngồi lỳ ở trong rừng taiga. Tuy vậy bố vẫn cứ sốt ruột, con ạ. Tuổi ông hẳn là không còn trẻ trung gì nữa. Mà, con ngồi xuống. Con có muốn ăn uống gì không? - ân cần quan sát Pôlia, ông bố hỏi.

- Thế bố đã ăn sáng rồi chứ? Người ta cho bố ăn chưa? Về con bố khỏi phải lo. Con đã ăn rồi mới về với bố.

- Bố cũng ăn rồi. Ngồi xuống đây, kể cho bổ xem con đã đi như thế nào, nhìn thấy gì? - ông Gôrbiacốp dịch cái ghế bành của mình lại chỗ Pôlia, còn tự mình ngồi xuống chiếc ghế đẩu cao, sơn trắng với cái mặt ghế tròn đối diện với con gái.

- Con nhìn thấy gì ạ? - Pôlia sôi nổi nói và bắt đầu gập ngón tay: - Đểu giả, nhuốc nhơ, thối tha...

- Nhiều như vậy ư! - ông Gôrbiacốp buồn rầu thốt lên và dịch gần lại bên con gái hơn nữa.

- Và cái đó không phải chỉ có thế, bố ơi! Chà, bố, không hiểu tại sao mà tâm trí con thế nào ấy... có cảm giác buồn nôn... - Pôlia cảm thấy cổ cô bị những cơn thắt siết chặt, chỉ giây lát nữa là cô nức nở òa lên khóc. Cô cúi đầu nhìn xuống, cô tập trung hết nghị lực nắm chặt tay. Không thể khóc, bất luận thế nào cũng không được khóc. Cha cô phải lủi thủi sống cuộc đời đơn chiếc. Cũng chẳng dễ dàng gì.

Ông Gôrbiacốp linh cảm thấy rõ rằng con gái ông trong lòng ngổn ngang bao nhiêu ấn tượng và suy tư, và ông không cần phải vội thúc giục bằng những câu căn vặn. Pôlia nén được cơn xúc động, nói:

- Bố ơi, bây giờ bố nghe con nói nhé. Con sẽ kể tỷ mỷ từng ngày từng ngày một. Và tất cả đều là sự thật trăm phần trăm. Con không mảy may nói dối bố.

- Pôlia, con cứ nói tất, nói tất con ạ. Và không bỏ qua điều gì hết. Bởi vì bố nhất thiết muốn biết tất cả về con: con đã nhìn thấy gì, con nghĩ gì. - Ông Gôrbiacốp hối hả cầm lấy bàn tay con gái, ép vào ngực mình.

Và thế là Pôlia bắt đầu kể. Bữa qua, kể lại cũng về chuyện này cho chồng nghe, cô đã bỏ qua nhiều điều, nhảy cóc từ chi tiết này sang chuyện nọ. Cô biết là không phải tất cả, hoàn toàn không phải tất cả đều lý thú đối với Nhikipho. Còn cha đẻ thì lại là chuyện khác! Bố Pôlia bao giờ cũng thích đi sâu vào chi tiết, hỏi han hết chuyện nọ đến chuyện kia, thế nào cũng phải hỏi lại kỹ điểm này điểm khác, đặc biệt quan tâm mỗi khi Pôlia động đến chuyện tình cảm của mình, đánh giá điều gì đó theo suy nghĩ của riêng mình.

Và giờ đây nghe Pôlia nói, ông để trọn tâm trí vào câu chuyện kể của con gái. Qua nét mặt chăm chú, qua đôi mắt bình tĩnh và nghiêm trang của ông, Pôlia thấy rõ là trong những giây phút này không có chuyện gì khác thu hút ông, tất cả, tất cả chuyện khác ông kiên quyết gạt xa khỏi người mình và ông chỉ sống với chuyện kể của con gái.

Đôi khi ông mải ngắt lời bằng những nhận xét ngắn, đại loại:

- Bố biết anh em bọn hoạn. Bọn hung ác!

- Marpha Serxtôbitôva ư? Hoa khôi đấy, nhưng bất hạnh đến cực độ... Ôi, bao nhiêu số phận như thế trẽn đất nước Nga, con Pôlia à!

- Vôlôkitin sẽ xé xác Êpiphan. Lão kia giàu hơn, mạnh hơn...

Và khi Pôlia kể đến cuộc gặp gỡ của mình với Suxtốp, cha cô dường như mềm lòng ra và, thay vào câu thán ngắn ngủn, ông bắt con gái kể chậm lại:

- Con bảo là ông ấy khen bố hả? - ông Gôrbiacốp hỏi lại.

- Khen lắm, bố ạ! Suýt nữa đến bắt con phải thú nhận là con gái bố.

- Thì con cứ nhận đi có phải không? Tại sao con lại không nhận thế? Có cái gì xấu ở đây nào? - ông Gôrbiacốp nhìn con gái, mỉm cười âu yếm.

- Con không thú nhận, bố ạ, không phải vì bố. Vì ông Êpiphan mà con không nhận. Bác Suxtốp lại chẳng nói: «Mà cô làm sao vậy? Làm sao cô lại rơi vào cái bẫy của lũ này?» Có phải chắc là bác ấy đã nói như vậy không nào? Phải không bố?

- Có thể đã nói như vậy, Pôlia ạ. Những người như vậy sự thật ở ngay đầu lưỡi. - Ông Gôrbiacốp bối rối, lại mỉm cười nhìn con gái. - Nhưng mà con có thể giảng giải...

- Có thể phân giải đấy, bố ạ, nhưng hiểu được thì chẳng phải đơn giản. Có đúng không nào, bố?

- Kể ra, thì đúng thế, - người cha đồng ý. - Thôi được, thôi được, Pôlia, con nói đi, kể tiếp đi...

Nghe Pôlia nói, ông Gôrbiacốp nhớ đến cuộc gặp con gái trước khi con gái ông ra đi. Ông biết rằng chuyến đi của con gái sẽ gian khổ, nhưng ông không nghĩ rằng con gái ông sẽ không có gì chống đỡ đối với mọi chuyện đồi bại của cuộc sống, vả lại, những chuyện đồi bại lại phơi bày hết sức lộ liễu.

Không có gì phải phàn nàn, chuyến đi với lão Êpiphan hóa ra là một bài học! Những bài học như thế này trong lãnh vực xã hội học và tâm lý học phải trong những năm dài người ta mới học được. Vậy mà ở đây lại chỉ trong mấy ngày!

- Pôlia, con gái thân yêu của bố, - xúc động, ông Gôrbiacốp nói khi Pôlia kể hết câu chuyện của mình, - con đã nhìn thấy rất nhiều điều, đã hiểu ra rất nhiều điều. Quả thực, con sẽ phải sống chẳng ra sao, nếu như con không hiểu ra rằng toàn bộ cái thế giới khủng khiếp của những bất công và lừa gạt này không phải là vĩnh viễn. Con người sinh ra là để có một số phận tốt đẹp hơn. Và nhiều người đã biết cần phải đi theo con đường nào để đạt tới mục đích ấy...

- Nhiều người! Chẳng hạn như ai! Bố hãy nêu ra dù là một người thôi trong số nhiều người ấy. Con sẽ đi đến cùng trời cuối đất để nghe theo con người như vậy! - Pôlia sôi nổi nói và chằm chằm nhìn cha.

Ông Gôrbiacốp đứng dậy, đi lại trong phòng, rồi dừng lại trước mặt con gái, đưa hai tay chống nạnh, nói một cách hết sức tin cậy và đơn giản:

- Con không cần phải đi tới cùng trời cuối đất. Một trong những con người, biết phải đi đến mục đích ấy như thể nào, đang ở bên cạnh con. Đó là bố, Pôlia ạ.

Pôlia ngước nhìn bố cô: bố cô nói nghiêm túc chăng? Và có phải bố cô đã nói bóng gió về điều đó, khi cô ra đi với ông Êpiphan chăng?

Đội môi người cha run run, đôi mắt đen của ông nhìn khác lạ: mơ màng và láu lỉnh, nghiêm khắc và dịu dàng. Và dường như có ai đó vô hình đẩy Pôlia ra khỏi chiếc ghế bành. Cô lao đến người cha, ôm lấy ông và lặng đi như cảm thấy trước những giây phút hào hùng gì đó, những giây phút đang chờ cô ở phía trước.

- Con sẽ sống tiếp ra sao nào Pôlia? Con ở lại với bố có lâu không? - ông Gôrbiacốp hỏi, khi con gái ông cụp mắt nhìn xuống và, có lẽ là hơi ngượng ngùng vì phút hứng khởi của mình, ngồi xuống chiếc ghế đẩu tròn.

- Ngày mai, bố ạ, con lại phải đi đến xóm trại của anh em nhà hoạn, ông Êpiphan đợi con mang tiền đến đấy.

- Con phải khước từ việc ấy, Pôlia ạ. Bằng bất cứ giá nào cũng phải khước từ. Bố có một việc nhờ con, và việc này không thể nào trì hoãn được, và ngoài con ra không ai khác, không ai khác có thể làm được.

3

Công việc mà ông Gôrbiacốp nói đến, quả thực là không thể trì hoãn được. Nhờ những cố gắng của chính ông Gôrbiacốp, những hoạt động phối hợp chặt chẽ của các đảng ủy Narưm, Tômxcơ và Pêtrôgrát đã thông qua quyết định tiếp tục cuộc vượt ngục của Akimốp. Để đảm bảo sự chắc chắn của «biện pháp» phức tạp này, công việc này được gọi như vậy trong thư từ trao đổi bí mật giữa ông Gôrbiacốp với các đảng ủy, một tuyến đường đi đặc biệt đã được phác ra. Tuyến đường đi này là khác thường, nhưng nó loại trừ tới mức tối đa nguy cơ thất bại.

Theo kế hoạch đã thông qua, ông Gôrbiacốp phải đưa Akimốp tói làng Tsigara ở giữa Parabên và Cônpasevô. Ephim Vlaxốp phải đón Ivan Akimốp tại đây. Ephim Vlaxốp là người đưa đường từ Tôgur tới, một người gan góc, am hiểu tường tận đường đi lối lại trên đất Narưm, những đường đi lối lại không những bọn cảnh sát mà cả chim muông cũng chẳng ngờ tới.

Thời hạn có mặt của Ivan Akimốp ở Tsigara đã quy định dứt khoát. Ngày hẹn đó đã đến gần không thể cưỡng lại được, nhưng ông Gôrbiacốp vẫn không biết làm thế nào đưa được Ivan Akimốp ra khỏi rừng taiga xa xôi.

Thoạt đầu ông tính đến ông cụ Phêđốt. Theo tính toán của ông Gôrbiacốp, thì ông già ngày một ngày hai đã phải có mặt ở làng, ông cụ không thể kéo dài những dự trữ bánh mì khô, bột mì và những dự trữ khác hơn ba tháng! Ông già tất nhiên cũng hiểu một điều khác nữa: sự vắng mặt kéo quá dài của ông ở làng có thể làm cho có kẻ sẽ ngờ vực. Nói gọn hơn là chỉ nay mai là ông cụ Phêđốt phải ở rừng taiga trở về. Ông Gôrbiacốp lập tức nhờ ông cụ quay lại và đưa Ivan đến Tsigara, vòng tránh Parabên, nhưng ngày qua ngày, mà ông cụ Phêđốt vẫn chưa xuất hiện.

Chính lúc này trong óc ông Gôrbiacốp nẩy ra ý nghĩ về con gái. Pôlia biết đường tới rừng taiga xa xôi, không phải một hai lần đã đến đó đi săn và đi đánh cá cùng với ông ngoại. Cô đã từng đến đấy cả mùa thu, cả mùa đông. Tất nhiên, ông buộc phải nói cho Pôlia rõ mọi chuyện, nhưng còn biết làm thế nào khác? Cuộc sống mách bảo cho ông Gôrbiacôp rằng ông không thể tiếp tục giấu giếm con gái những chính kiến của mình và các mối quan hệ của mình với Đảng.

Nhưng tai họa là Pôlia cũng chẳng có mặt! Ông Gôrbiacốp chạy rối lên trong nhà, không biết xử trí ra sao. Ông không thể để xảy ra những rắc rối trong việc tiếp tục chạy trốn của Akimốp, ngay từ giai đoạn đầu. Cả tuyến đường đi đều đã sẵn sàng, và ông Gôrbiacốp hình dung ra một cách rõ ràng rằng lúc này những người có trách nhiệm bảo đảm thành công cho công việc, đang căng thẳng đến mức nào.

- Thế nào nhỉ, Pôlia, có thể, bố con mình đến lúc đã phải uống trà chứ nhỉ? - ông Gôrbiacốp hỏi, kéo dài cái giây phút mà từ đó phải bắt đầu giải thích với con gái. Ông không còn dao động trong quyết định tự bộc lộ trước con gái ông, ông trì hoãn là vì vẫn còn tìm ra những từ ngữ nào đó có sức thuyết phục nhất và chính xác nhất.

- Không, bố ạ. Bố nói về công việc đi. Nếu không bà giúp việc lại đến và bắt đầu lải nhải về công việc nội trợ này nọ, - Pôlia nói.

- Thôi được, có lẽ con nói đúng. - Ông Gôrbiacốp xúc động, lại bước đi trong phòng. - Con thấy không, Pôlia, đã từ lâu bố định nói về điều đó với con rồi, nhưng cứ nấn ná. Rồi thì lại chuyện con đi lấy chồng. Cái chuyện ấy làm bố cảnh giác. Bố không ngăn cản tình cảm của con đối với Nhikipho. Nhưng dù sao bố cũng thấy cần phải biết là con đối với cả thế giới của nhà họ Crivôrucốp ra sao, tâm hồn con tiếp nhận những lề thói của nhà ấy như thế nào. Tất nhiên bao giờ bố cũng có cảm giác rằng tư hữu với tất cả những hậu quả phát sinh ra từ bản chất của nó không thể lôi cuốn con theo, trở thành cuộc đời của con. Bố cảm thấy điều đó. Nhưng quan niệm là một chuyện, còn thực tế, bản thân cuộc sống lại là chuyện khác. Bây giờ bố đã thấy: bố không nhầm. Chuyến đi của con với ông bố chồng, cái điều mà con đã hiểu ra và thấy ra tất cả ruột gan của tư hữu, thuyết phục bố dứt khoát rằng con đường đời của con không thể tuân theo các lợi ích của nhà họ Crivôrucốp. Con sẽ phải đấu tranh - và cuộc đấu tranh đó phức tạp, gian nan. Nếu như Nhikipho tán thành thái độ của con đối với cuộc sống, nếu như hai vợ chồng con đồng lòng trong việc lựa chọn đường đi của mình, thế thì tốt. Có lần con đã nói với bố: anh ấy sẵn sàng rời bỏ nhà của cha đẻ. Anh ấy đã hứa với con? Nhưng điều đó là khi trước. Có thể, là vì anh ta sợ mất mất con và, có thể là, hơi láu cá láu tôm một tý chăng. Nhưng giờ đây liệu anh ta còn sẵn sàng làm điều đó nữa chăng, khi mối giây vợ chồng của con và anh ta đã được xếp đặt đâu vào đấy? Liệu anh ta còn có đủ quyết tâm? Con thử nghĩ mà xem: anh ta là đứa con một trong nhà ấy kia mà... Bố không giấu, Pôlia ạ, những ý nghĩ này trong những đêm mất ngủ thường đến với bố, và bố cứ ngẫm nghĩ, ngẫm nghĩ hoài.

Pôlia không rời mắt khỏi người cha, nghe ông nói, chỉ sợ bỏ lỡ mất lời nào đó.

- Thôi, đấy là về con. Còn bây giờ bố muốn nói về bản thân bố. Với tất cả sự cởi mở. Có thể, con cũng đã nhận thấy đôi ba điều gì đó. Đôi khi bố có cảm giác, rằng con cũng có đoán già đoán non về điều gì đó...

- Bố ơi, bố có muốn con nói thẳng về bố không?

- Ừ, thì con thử nói xem, - ông Gôrbiacốp cười.

- Bố đồng lòng với nhiều người lưu đày. Cả cái anh thanh niên mà mùa thu trước con gặp ở khúc sông cụt, anh ta cũng chẳng định chạy đi đâu cả. Anh ta đang ở trong tay bố. Con chỉ không biết rõ là hiện ở đâu. Mà có thể thậm chí ở với ông ngoại nơi rừng taiga xa xôi cũng nên.

Bây giờ ông Gôrbiacốp lại bổ đến với con gái. Ông ôm con, ghì mái đầu tròn trĩnh tóc vàng tơ vào bên ngực mình, thì thào qua nước mắt:

- Chà, con của bố, con thông minh của bố! Vậy mà bố thì!.. Bổ vẫn cứ coi con còn bé tẹo, chẳng hiểu biết gì, chẳng đoán biết gì...

- Nghĩa là đúng như vậy, phải không bố? - Pôlia thốt lên với niềm đắc thắng trong đôi mắt ngời sáng.

Ông Gôrbiacốp trở về chiếc ghế bành.

- Bố hy vọng là con không nói ra những nhận xét của mình với người nào khác? - ông nói.

- Để làm gì kia chứ? Con hiểu rằng chuyện đó có thể nguy hại đến bố, bố Pilia ạ.

Dường như tất cả bỗng xao động trong tâm hồn ông Gôrbiacốp. «Pilia» - đó là tên mà con gái gọi ông như thế khi nó còn bé tẹo, vào những ngày, khi bà vợ Phơrôxia còn sống, khi mỗi ngày cuộc sống của họ đều tràn đầy điều gì đó hăng say thích thú và sự kiều diễm quyến rũ bất tận.

- Một khi đã như vậy thì, Pôlia ạ, bố không chỉ đồng lòng với nhiều người lưu đày theo nghĩa các quan điểm về xã hội, về số phận của nhân dân. Bố ngồi đây, ở Narưm này, bao nhiêu năm dài vì cuộc đấu tranh chung của chúng ta, bố đã giúp đỡ và đang giúp đỡ những con người này theo sức lực của mình, mà thường còn vượt quá cả cái mức độ đó, vượt quá cả khả năng của bố. Bố làm điều này hết sức bí mật và còn làm cho đến lúc cái thế giới tư hữu, ác nghiệt và bất công này sụp đổ. Một lần khác bố sẽ kể cho con hay con người sẽ đi bằng những con đường nào đến hạnh phúc của mình, còn bây giờ cần thiết phải bắt tay vào công việc, cái công việc mà thời hạn của nó đang hết dần. Đúng là con đã không lầm: anh thanh niên mà con cứu thoát mùa thu ấy hiện trong tay bố. Bây giờ cần phải cứu anh ấy một lần nữa. Chậm nhất là sáng ngày mai con phải đến rừng taiga xa xôi và đưa con người ấy đến Tsigara, ở đấy tối thứ bảy có người đánh xe đợi sẵn anh ấy. Nhà trọ của Nin Lucốp. Người đánh xe con cũng biết: ông bạn kết nghĩa của bố ở Tôgur, tên là Ephim Vlaxốp.

Ông Gôrbiacốp nói với bầu nhiệt huyết và niềm tin, thỉnh thoảng lại nhìn vào mắt con gái ông.

- Chuyện này vừa sức của con, bố ạ, - Pôlia trả lời không chút lưỡng lự. - Chỉ có nên suy nghĩ xem, con phải thoái thác thế nào để không đến xóm trại của bọn nhà hoạn. Anh Nhikipho lại sửa soạn ra tỉnh lần nữa.

Ông Gôrbiacốp đưa nắm tay đặt lên mái đầu đang bạc của mình.

- Quỉ thật, nghĩ được kế gì nhỉ?

- Có thể chuyện gì đó liên quan đến ông ngoại, - Pôlia thử mách kế.

- Tới ông ngoại ư? Hay đấy! Nhưng cái gì mới được chứ? - Ông Gôrbiacốp suy nghĩ thành tiếng. - Không, con gái của bố, dính dáng đến ông ngoại là không xong. Tự nhiên lại đi tự chỉ ra địa chỉ của công việc mà bố với con quan tâm: rừng taiga xa xôi... Mà, thôi được! Cứ coi nguyên nhân việc trì hoãn của con chính là bố. Từ phút này bố được coi là người ốm. Bố vào nằm trong giường. Con hôm nay đến chăm nom bố và mai con sẽ biến đi bốn ngày. Sau đó con trở lại làm như chẳng có chuyện gì hết.

- Thế ngộ nhỡ bỗng nhiên có ai đó đến hỏi con, bấy giờ bố nói thế nào?

- À, con nó ở đâu đấy mà. Phải, nó đi đến Bônsaia Nhêxtêrôvô để tìm nham lê. Bố cần kem bọt chua. Nhưng ai có thể tới nào?

- Ngộ chính cái bà Anphixa ấy, nghe tin bố ốm, muốn đến thăm bố...

- Có thể lắm. Thế thì sao nào, với bà ta bố cũng nói như vậy. Cháu nó đi rồi, sắp sửa về ngay đấy. Xin bà cứ yên tâm cho. Thì chẳng lẽ bà ta lại ngồi lì suốt ngày ở đây ư?

- Thế ngộ chính Philatốp đến? - Pôlia vẫn chưa yên tâm.

- Cái tay ấy nhất định sẽ đến rồi, nghe thấy nói ông y sĩ khó ở, là lập tức đến ngay. Thế thì đã sao? Tuyệt! Bổ sẽ bảo hắn: sai cháu đi tìm chim đa đa tươi. Thèm ăn chim rừng quá. Chắc hắn sẽ trách móc: «Sao lại có thể sai phái con gái đi săn bắt kia chứ! Giá ông bảo trước có phải tôi đã sai phái bất cứ gã mugích nào» - Bắt chước tên quản cảnh sát, ông Gôrbiacốp làm giọng ồm ồm, ho khù khụ, oai vệ, như vị coi sóc trật tự Parabên vẫn làm ra cái điều tự thấy rõ phẩm giá của mình. Pôlia vui vẻ cười ngặt nghẽo:

- Hệt, hệt như Philatốp. Chà, bố của con!

- Như vậy là, Pôlia, bắt đầu nhé! Bố vào nằm, còn con chạy đi. Buổi tối nay bố sẽ chuẩn bị súng săn và thanh trượt tuyết cho con.

- Thôi chúc bố khỏe! Bố cẩn thận đấy, đừng để lại ốm thật.

- Chỉ nói nhảm! Lúc này bố đâu được phép ốm.

Pôlia nhanh chóng mặc đồ ấm rồi chạy hối hả theo đường xóm về Gôlêsikhinô.

4

Trên đường trở về nhà chồng, Pôlia một lần nữa suy nghĩ kỹ những lời mà cô sẽ nói với bà Anphixa. Cái chính là cần nói mọi điều một cách vững vàng, không gợn một chút ngần ngừ do dự nào, để bà ta không nghĩ là cô xin xỏ bà ta cho phép ở lại với ông bố bị đau.

Nhưng Pôlia vừa vào nhà, bà mẹ chồng liền cho cô phải sửng sốt vì cái quyết định đột ngột của bà ta:

- Pôlia, cô sẽ ở lại nhà với tôi. Anh Nhikipho sẽ đi đến chỗ ông bố. Hoãn chuyến xe hàng đi Tômxcơ lại. Đem tiền nong đi không phải là chuyện đàn bà. Bắt nạt cô chẳng khó khăn gì. Bất cứ tên tù khổ sai nào cũng có thể bắt giữ lại, cho một đòn tiện tay vào sọ, thế là đi tong tiền của chúng ta. Mà tiền thì tiêu dễ, nhưng kiếm được, ôi, mới khó khăn vất vả làm sao.

Nghe cái tin này Pôlia sướng muốn nhảy lên, nhưng, ghìm mình, cô nói, như bộ một đứa con có hiếu:

- Thưa mẹ, bố con gặp chuyện chẳng lành. Bố con bị ổm. Một mình nằm sốt nóng sốt rét. Con chạy về nói với mẹ là con xin về giúp đỡ bố con, ít ra là phải cho bố con ăn, uống, đưa thuốc cho bố con. Ông con vẫn ở trong rừng taiga, còn với bác nấu ăn thì chẳng thể trông cậy gì. Bác ta điếc đặc.

Mụ Anphixa khó khăn lắm mới không quát toáng lên: «Thì mày cứ cuốn xéo cho khuất mắt tao, quân đáng ghét! Có cô trong nhà thì cũng chẳng lợi lộc gì cả!» Nhưng mụ đã kịp thụt lưỡi lại. Bởi vì mụ có niềm hạnh phúc ngày nay là ơn nhờ cả ở ông cụ Phêđốt. Với lại cả ông thông gia Gôrbiacốp cũng đã vất vả không ít để cho thằng Nhikipho, người thừa kế duy nhất của họ nhà Crivôrucốp và niềm hy vọng của gia đình này lớn lên khỏe mạnh và tinh khôn.

- Nếu là việc cần thiết thì phải làm. Cứ đi đi. Có điều đừng có mà láng cháng vô ích ở đấy. Nhà của cô bây giờ là ở đây.

Pôlia ra ngoài sân. Nhikipho vừa đóng xong con ngựa chạy nhanh nhất - con Pegarơ - vào cỗ xe tải.

- Thế nào anh Nhikipho, ta lại xa nhau? - Pôlia buồn bã nói, theo dõi Nhikipho, đội chiếc mũ lông ngang tàng hất ra sau gáy, mặc chiếc áo lông cộc phanh rộng, chân đi ủng nỉ diêm dúa, đang siết bộ giây thắng ngựa, trang trí bằng những mảnh đồng đánh sáng loáng.

- Anh đi đây, Pôlia! Em đừng buồn! Biết làm thế nào được. Anh đã nghĩ, ngày một ngày hai lại theo xe hàng ra tỉnh, nhưng mẹ lại xua đi việc này. Mụ chó cái già sợ giao phó tiền cho em. Nhưng mà cả trong vụ này anh cũng sẽ không chịu là thằng ngốc đâu. Cứ để bà bô với ông bô đừng nghĩ rằng anh vì cái tài sản kế thừa mà phải đổ mồ hôi sôi nước mắt cho các vị! Arkađi đã dạy anh phải sống như thế nào. Cứ chi phần trăm ra, phần trăm bỏ ra! Nếu không chi, không bỏ ra, thì tự chúng ta sẽ tìm cách xoáy lấy...

Nhikipho không hiểu vì sao rất tức giận, và Pôlia thậm chí không dám đánh liều nói với anh ta về chuyện ốm đau của cha cô. Cô nhìn chồng, nghe những lời lẽ lạ thường, gay gắt của anh và trong đầu cô bất giác thoáng qua: «Không, mình sẽ không dứt nổi anh ấy ra khỏi chốn này. Hình như anh ấy đã nổi máu say đồng tiền và việc buôn bán sau chuyến đi đến Tômxcơ. Đã trở nên khác hẳn, nóng vội và hoàn toàn xa lạ thế nào ấy».

Ra khỏi cổng nhà, Nhikipho bước đến bên Pôlia, chợp đôi môi lạnh vào bên má cô, nhảy lên xe, quát to:

- Nào, nào, Pegarơ, phóng lên!

5

Nhikipho đi đến chỗ cha anh ta ở xóm trại của anh em bọn nhà hoạn và không dè rằng mình đi đón gặp cái chết của chính mình.

Anh ta vẫn còn sống bằng những hồi ức ở Tômxcơ. Cùng với Arkađi Xercốp anh ta đã tiêu khiển thời gian thật lý thú! Ăn chơi trong quán ăn, dạo khắp thành phố, hú hí với các cô tiểu thư tỉnh thành. Thoạt đầu đối với họ, những tiểu thư tỉnh thành ấy, Nhikipho thấy vừa ngượng ngùng vừa khó chịu thế nào ấy, nhưng Arkađi, anh chàng tinh ma bậy bạ, ở chỗ này cũng lại giúp đỡ hắn. Nhận thấy thằng bạn của mình rụt rè, anh ta gần như cưỡng bức rót vào miệng hắn nửa cốc vốtca. Thế là Nhikipho say. Mà một khi hắn đã say thì hắn coi trời bằng vung. Vả lại cô nàng móc bám vào hắn, mới trắng trẻo làm sao, tóc xoăn tít, má phấn môi son, không đến nỗi nào - thật là quỉ xa tăng. Suốt đêm ả đã làm cho Nhikipho, cái anh chàng mọi Narưm này, như ả đã gọi anh ta trong cơn hứng ái ân của ả, mệt nhừ đến mức sáng ra anh ta vất vả lắm mới lê nổi gót về tới quán trọ. Mà lanh lợi thì khỏi phải nói, ả cứ như một con sóc vậy! Ả đã kịp vét nhẵn các túi áo túi quần của Nhikipho lúc nào không rõ, có quỉ mới biết. Cũng may mà hắn đã khôn ngoan gói số tiền nong chủ yếu nhất vào chiếc khăn tay và nhét mãi dưới miếng lót chân trong giày ủng da hươu. Nếu không thì đã đi tong, số tiền này hẳn đã rơi vào tay tiểu thư tóc xoăn rồi.

Nhưng dù sao đi nữa ít ra cũng có cái gì để mà nhớ lại! Trong chuyến đi sau hắn sẽ khôn ngoan hơn. Hắn sẽ mang theo vừa đủ tiền để thết đãi chị em, và tất nhiên thêm nữa để trả công... Cô tiểu thư ấy thì cũng cần phải có tiền để mà ăn uống chứ... Với lại cần phải may mặc... Và trau chuốt cái tấm thân nữa... Một khi cô ta chỉ còn những xương là xương - thì hắn cần gì cái của như vậy nữa...

Còn Pôlia thì sao? Hắn đã bắt đầu phát ớn khi nghe cô ta nhắc đi nhắc lại mãi điệp khúc: «Ta bỏ nhà này đi đi anh, bỏ đi đi!» Nhưng mà đi đâu? Và để làm gì kia chứ? Không phải cần bỏ đi, mà cần hất ông bô với bà bô ra khỏi công việc, nắm lấy vào tay mình để hai cụ biết cho là: thời kỳ của hai cụ đã hết rồi, đã đến lúc lên mà nằm sưởi trên mặt bếp lò.

Ước tính xem sẽ sống tiếp ra sao, Nhikipho quyết định không bỏ lỡ cả chuyến đi này để đạt những mục đích của mình, cuỗm lấy một hai hộp, nếu không phải là cá chiên, thì ít ra cũng là cá tầm. Tất nhiên, ông bố sẽ vơ lấy tất cả cho mình: Nhikipho, mọi cái của bố con ta đều là của chung, mà một khi bố chết đi, thì sẽ là của con... Bố chết đi! Cứ chờ cho đến khi nào ông bố chết kia. Ông bố vẫn còn tằng tịu với bọn đàn bà trẻ kia mà... Một điều rõ ràng là: phải thu nắm cái của mình vào tay mình...

Tất cả mọi suy nghĩ của Nhikipho, tất cả mọi tính toán của anh ta liên quan đến thế giới này, đã kết thúc trong một giây thoáng, một phần mười giây thoáng...

...Việc thất bại với «cái hố» làm cho bọn nhà hoạn tức tối đến mụ mẫm điên dại. Hai ngày liền chúng vật vã ở xóm trại, không biết trút cơn tức giận điên cuồng vào đâu. Một món lãi như vậy mà sổng mất! Cánh đàn ông ở Nicônxkôiê đã chơi cho chúng một vố như với những thằng ngu ngốc loại một. Với lão Êpiphan thì có sao nào? Ở đây, ở nơi này lão không lấy được, thì lão sẽ chiếm ở chỗ khác. Lão rầu rĩ vì chuyện mất mát một món tiền, rủ rỉ rù rì bên váy ả Marpha - và chỉ có vậy mà thôi! Lão lại phóng đi tìm kiếm lời lãi ở một nơi khác trên đất Narưm này! Còn với bọn chúng thì sao! Bện thừng - công việc có lãi, khỏi phải nói! Nhưng dù sao đi nữa chẳng có thể nào sánh được với «cái hố» sông, với chuyện đánh liều!

Anh em bọn nhà hoạn quyết định đêm đêm không ngủ, mà bằng bất cứ giá nào cũng phải tìm cho ra ai là kẻ đã tố giác «cái hố» sông với thôn trưởng, ai là kẻ đã mở đường cho dân Nicônxkôiê đến «cái hố» đó.

Trong làng, bọn nhà hoạn bao giờ cũng có «tai mắt» của mình. «Tai mắt» khẳng định:

- Ermôlai không biết ai đã tố giác với thôn trưởng. Bản thân gã cũng rên rỉ như con chó rú rét - gã sợ bị người ta tống cổ đi. Bấy giờ thì gã biết mang bầu đoàn thê tử đi đâu?

Không, không còn ai khác là con dâu lão Êpiphan đã phản bội chúng. Không còn ai khác. Tất nhiên là, chính cả lão lái buôn có thể đã ba hoa, nhưng đúng hơn cả vẫn là con dâu lão đã có lỗi. Có người nào đó đã đến xóm trại, nhất thiết phải có người nào đó. Cái then cổng không ngẫu nhiên lại không ở vị trí cũ. Dù cho cô ấy, con dâu lão Êpiphan có nói đến trăm lần đi nữa rằng không có ai tới cả, nhưng Agáp cảm thấy đã có người tới xóm trại. Một khi không nói ai, có nghĩa là kẻ ấy rời khỏi xóm trại không phải tay không, mà mang theo tin về «cái hố» sông.

Khi lão Êpiphan buồn rầu vì thất bại, phóng xe ngựa về làng với nhân tình nhân ngãi của lão, anh em bọn nhà hoạn họp bàn. Theo tuổi tác Agáp là anh cả, chính hắn mở đầu câu chuyện: như vậy là, các em, liệu có thể tha thứ cho bọn nhà Crivôrucốp về cái tội lỗi như vậy không, một chuyện gần như cướp giật, hay là phạt vạ bọn họ theo bản án: ơn đền ơn, oán trả oán?

- Phải cho lão Êpiphan một trận ra trò vì những quỉ kế như vậy, phải bẻ ngoặt đầu nhét xuống dưới cánh như con gà sống ấy, - thằng em Agây trẻ nhất the thé nói.

- Bản thân lão ta sẽ còn cần đến! Còn đứa con dâu lão chúng ta sẽ đón gặp, số tiền mà ả mang theo, chúng ta sẽ lấy: xét theo ý chúa, thì tiền ấy là của chúng ta. Còn bản thân ả cùng với ngựa, tống cả xuồng hố băng... Đi mà tìm mà gọi! - thằng em hai Agaphôn lên tiếng.

- Chú cứ như nhìn vào óc tôi ấy. Suốt đêm tôi cũng chỉ nghĩ về mỗi một chuyện đó, - Agáp đồng ý. Im lặng một lát, hẳn hỏi thằng em út: - Agây, chú có hiểu các anh của chú tính toán chuyện gì không?

- Có cái gì không hiểu ở đây kia chứ? Hễ các anh bảo, em có thể chặt đầu con mụ ấy, - thằng Agây vì nóng nẩy đứng dậy, vươn dài người đến nỗi xương cốt kêu răng rắc, ưỡn người ra như muốn phô bộ ngực chắc nịch của mình, - sẽ bớt đi được thêm một con mụ đê tiện. Cái nòi thù nghịch!

- Cầu chúa đi các em. Để chúa thượng đế sẽ giúp đỡ chúng ta trong cuộc phán xử công bằng này.

Anh em chúng đứng lên trước các tượng thánh, bằng giọng mũi, chúng bắt đầu đọc kinh.

Bọn nhà hoạn chọn địa điểm để đón gặp Pôlia với số tiền cô mang theo, ở chỗ con đường ngoặt vào xóm trại. Từ các ngả, địa điểm này bị rừng phủ kín và che khuất mắt người lạ. Nhưng về cái khoản người lạ thì chẳng đáng gì phải lo lắng cho lắm: nơi đây chỉ có bản thân bọn nhà hoạn đi lại, thêm tên cảnh sát trưởng tù Narưm lui tới hai ba bận suốt cả một mùa đông, và cuối cùng là lão Êpiphan Crivôrucốp.

Để giết người ở đây có lẽ còn có một điều thuận lợi chủ yếu nhất nữa: cách đường cái khoảng hai chục xagiên có một con suối từ bờ dốc đổ xuống dòng sông. Con suối này có lẽ thuộc những con suối chảy ra từ lòng đất sâu, sôi sục trong lòng đất như trong ấm xamôva. Một lỗ nước lớn trên băng bốc hơi ở đây, và qua màn hơi thấp thoáng những cột nước tung tóe, màu đất sét vàng vàng. Có thể hất xuống vũng nước ấy không chỉ một người với quần áo và ngựa với yên cương giây thắng, mà cả làng cả xóm cùng với gia súc, của cải.

Nhikipho nghỉ lại dọc đường rất ít. Thậm chí đêm hôm cũng chỉ dừng lại ở quán trọ để nghỉ ngơi một chút ít mà thôi. Đến đoạn cuối đường đi, con Pegarơ mệt nhoài và chỉ khi bị roi quất mới chuyển sang nước kiệu. Cả bản thân Nhikipho cũng mệt - buồn ngủ không cưỡng lại được. Anh ta nhắm mắt và lại mở ra ngay. Lối ngoặt rẽ vào xóm trại sắp tới rồi và điều đó buộc anh ta phải nhìn về xa.

Anh ta ngồi sâu trong xe, trùm chiếc chăn cũ kỹ kín từ đầu đến chân. Gió thổi gay gắt, tung tuyết lên mù mịt. Bầu trời trước lúc tối hẳn sầm sì, và mặt trăng chìm trong những đám mây đen.

Đột nhiên con ngựa dừng lại, dạt sang bên, càng xe kêu răng rắc dưới cái thân nặng nề của con ngựa. Bằng một nhát dao đi săn, Agáp đâm xuyên vào cổ ngựa. Cùng trong giây lát đó trong tay thằng Agây vút lên lưỡi rìu bổ củi nặng nề, và đầu rìu đã bửa đôi sọ Nhikipho...

PHẦN HAI
AKIMỐP

Chương một

1

Pôlia đã đến được lán đất của ông cụ Phêđốt một cách dễ dàng. Trước mắt thời gian hãy còn nhiều - hẳn hai giờ đồng hồ, mà có thể, hơn thế nữa. Pôlia muốn nghỉ ngơi chút ít và lại đi tiếp. Nhưng vào đúng giây lát cuối cùng cô đã nghĩ lại. Trong hai tiếng không đi nổi tới trại của ông ngoại, mà đi giữa đêm hôm đâu có đơn giản.

Pôlia nhóm cái bếp lò nhỏ trong lán đất, đun nước chè và khi trời vừa tối, liền đi nằm ngay. Nửa giờ đầu tiên cô thấy phấp pha phấp phỏng và chống chếnh thế nào ấy. Cứ có cảm giác như có người nào đấy đang mò đến lán. Đấy đấy, cửa mở ra là những kẻ lạ bước vào. Pôlia nhỏm đầu dậy, nghe ngóng. Hóa ra đó là cỏ khô lạo xạo dưới người cô. Cuối cùng Pôlia tự làm cho mình tin là rừng taiga hoang vắng trong thời gian đông lạnh, và chẳng có gì đe dọa cô. Mọi lo lắng chỉ là do xúc động mạnh và huyễn tưởng, và chẳng việc gì phải nhồi nhét vào đầu óc đủ chuyện vớ vẩn. Cô ngủ say và tỉnh dậy sau một đêm không hề mộng mị.

Trời hửng sáng Pôlia đã bước chân lên thanh trượt tuyết và đi tiếp. Cô đi, như hôm qua, nhẹ nhàng, không quá vội vàng, nhưng cũng không trùng trình vô ích ở những chỗ dừng nghỉ. Cô ngồi xuống một đống cành khô, nhai một chút bánh khô - và lại lên đường.

Rừng taiga chìm ngập trong tuyết nằm lặng lẽ, trầm tư. Ngày hôm nay sáng sủa hơn hôm trước. Mặt trời ló ra mấy lần, và khi ấy tán cây rừng với những cái mũ bông trắng xốp lộng lẫy của mình trở nên óng vàng và lấp lánh như những cây nến sáng. Những vết rìu phạt nhẵn trên các thân cây cũng trở nên rõ hơn. Pôlia chú ý bám sát những vết rìu ấy để không lạc đường, không rời hướng trại của ông ngoại đi lệch về hướng nào khác. Sau tất cả những gì mà cô đã trải qua ở xóm trại của bọn nhà hoạn, sau những câu chuyện trao đổi căng thẳng với Nhikipho và, cuối cùng sau buổi tâm sự cởi mở với cha, cô thấy thật dễ chịu được ở trong trạng thái hoàn toàn đơn độc và ngẫm nghĩ mọi chuyện vừa xẩy ra. Cô cảm thấy rằng giữa cuộc sống mà cô đã trải qua suốt một tháng, thậm chí mười ngày trước đấy, với cuộc sống bắt đầu từ hôm qua là một ranh giới sâu thẳm ngăn cách. Thực ra chẳng hề xảy ra một sự thay đổi bên ngoài nào. Tất cả mọi người ở bên cạnh cô, mọi đồ đạc và vật dùng vẫn ở nguyên chỗ cũ cả, không có ai và không có gì thay đổi cả, nhưng trong chính bản thân cô, trong tâm hồn cô mọi cái đã chuyển dịch, mọi cái đã thay đổi vị trí, mang những sắc thái khác.

Cô thầm suy xét một mặt của cuộc sống, rồi đến mặt khác, rồi mặt thứ ba của nó, cuối cùng cô đi đến những kết luận hướng dẫn cho cô có một thái độ hoàn toàn mới.

«Không thể sống trong cái nhà mà mi khinh rẻ, khi những người của cái nhà ấy mi coi là xa lạ... mà nếu đúng như vậy thì tại sao còn cứ kéo dài, trì hoãn, nhẫn nhục, chịu an phận làm cái kẻ thực ra mi không phải như vậy... Dứt bỏ ra đi, không chậm trễ dứt bỏ ra đi... Nhưng nếu anh Nhikipho ngăn trở, mưu toan gắn cuộc sống của hai vợ chồng dưới một mái nhà, khi đó thì sao? Dù sao vẫn cứ bỏ ra đi. Không có anh ấy nữa ư? Phải, không có anh ta... Nếu như anh ấy yêu chân thành, thì anh ấy sẽ đi cùng mình, còn nếu không yêu thì cứ để anh ta ở lại tự giết mình... Và khi đó sẽ rõ là mọi lời lẽ mà giữa hai người đã từng trao đổi biết bao lần về cuộc đời tự lập chỉ là nước sơn hào nhoáng, lớp mạ vàng đáng giá một xu, con lúc lắc vô tích sự».

Pôlia thấy thương hại Nhikipho. Cô đã từng tin tưởng vào anh ta. Đã yêu anh ta và không thể tưởng tượng được mình không có anh ta. Nước mắt ứa ra nhòa mắt. Cô vừa đi vừa khóc, bởi vì ở đây, ở giữa rừng taiga, không ai nhìn thấy những giọt nước mắt này, không ai có thể chê trách hoặc suy đoán cái tình cảm của cô theo chiều hướng nào khác.

Cô suy nghĩ cả về cha đẻ, về sự nghiệp mà ông cống hiến cuộc đời mình và vì nó mà ông sai cử cô đi vào cánh rừng taiga xa xôi này. Rồi tiếp tục sẽ ra sao đây. Không lẽ anh chàng trai mà cô hối hả đi giúp đỡ này là người cuối cùng? Không lẽ năm nay hay sang năm sẽ không có những sự việc mới mà cha cô sẽ lại nói với cô như hôm qua: «Pôlia, ngoài con ra, không còn ai đi được, mà cần phải giúp đỡ, cho dù việc này có quá sức lực của chúng ta đi nữa...» Và cô lại sẽ đi, đi một cách thoải mái. Tâm hồn cô mở rộng đón gặp cha cô, và cô biết chắc chắn là cha cô không bao giờ và trong bất cứ việc nào cũng xử sự khéo để cho các hành động và suy nghĩ của ông không xúc phạm đến lương tâm của cô hoặc quá đáng hơn là làm tổn thương đến ý thức của cô.

Chà, những đường đi lối bước trong cuộc đời này mới phức tạp và rắc rối làm sao! Gần giống như ở đây, trong rừng taiga này. Bước chân đi và luôn luôn phải để ý xem đang đi ở đâu: phải nghĩ đến cả bước đường đã qua, cả đoạn đường sẽ tới, phải cân đối sự vận động của mình với dòng thời gian để đến đêm không rơi vào chỗ trống trải, tính toán sức lực để đi không bị kiệt sức, và bao giờ cũng có một chút sức lực dự trữ.

- Dừng lại! Có vết thanh trượt! - Pôlia thốt lên khi nhìn thấy phía trước có hai vệt ngoằn ngoèo, vắt qua sườn dốc thoai thoải của mương xói.

Pôlia trượt đến chỗ vết trượt, cô dừng lại. «Ai đi thế này? Ông mình với anh chàng ấy chăng? Hay ai khác? Có lẽ là ông với anh ấy. Hình như sắp sửa phải hiện ra trại của ông rồi». Xem xét vết thanh trượt, Pôlia đi sâu vào rừng linh sam mới mọc, rồi qua chừng một vécxta cô lại gặp vết trượt. Bây giờ vết trượt kéo dài từ vết rìu trên thân cây này đến vết rìu trên thân cây khác, và Pôlia đi bên cạnh vết trượt đó. Lớp sương muối lồng bồng rơi từ trên các cành cây xuống, đôi chỗ đã phủ kín vết trượt, nhưng cô cảm thấy rõ là vết trượt này còn mới, vết trượt của ngày hôm nay thôi.

Nửa tiếng sau Pôlia cảm thấy mùi khói và lát sau qua cây cối cô đã nhìn thấy những bức tường bằng thân gỗ của căn nhà ông Phêđốt. «Thế là cuối cùng mình đã tìm tới nơi rồi! - Pôlia thở phào nhẹ nhõm và thậm chí còn tăng thêm tốc độ đôi chút. - Ông mình hẳn sẽ vui mừng, bao nhiêu ngày ông cháu không thấy nhau rồi còn gì nữa. Ông sẽ hỏi đủ thứ chuyện cho mà coi, rồi lại thết đãi các món kỳ lạ của rừng taiga. Ông hẳn là có một món gì đó mà mình phải ngạc nhiên!»

Pôlia muốn tiến đến căn nhà một cách lặng lẽ, thận trọng, dường như không phải cô đến bằng thanh trượt, mà nhảy sà từ trên cành cây xuống, tựa hồ một cánh chim trời bé bỏng.

- Xin chào mọi người! Ở đây mọi người sống ra sao nào? - Pôlia vui vẻ lên tiếng, tay mở cánh cửa, nhưng chưa kịp nhìn khắp căn nhà.

- Mời vào! - Pôlia nghe tiếng nói lo ngại của Akimốp.

Anh đang đứng bên cạnh bàn, cúi người bên trên một tấm bảng rộng, vẽ đầy những cái vòng tròn, dấu thập và đường nét gì đó. Trong tay anh là một cái dùi nung đỏ. Trong căn nhà sực mùi gỗ đốt cháy và mùi nhựa nóng chảy. Lúc này, trong bộ trang phục mặc ở nhà, Akimốp có vẻ rụt rè hơn, nhưng lại già hơn tuổi. Có lẽ bộ râu cằm mà nay đã trở nên tròn trặn, rậm rì cả hai bên má, cả quai hàm, cả cổ, làm cho anh trông già đi.

- Hình như tôi với chị đã có lần gặp nhau thì phải, - nhìn kỹ Pôlia, Akimốp nói, giọng khá bối rối.

- Ở nhánh sông cụt Gôlêsikhinô mùa thu vừa rồi, khi người ta truy lùng anh, - Pôlia nói rõ thêm. - Thế ông Phêđốt đi săn ư?

- Sáng nay ông cụ vừa về Parabên. Đi lấy thêm thực phẩm dự trữ.

- Nghĩa là, tôi gặp vết trượt của ông tôi. Tiếc thật! Nhưng mà không sao, đằng nào cũng...

Akimốp đẩy tấm bảng ra xa, đặt cái dùi mũi chĩa lên trên và lặng đi chờ đợi những thông báo quan trọng gì đó đối với mình.

- Đồng chí Granhít, đây là thư của đồng chí Gà rừng gửi đồng chí. Điều gì không rõ, có lệnh truyền đạt bằng lời, - Pôlia nói lên những lời ấy có phần hơi lúng túng.

Những lời ấy đối với cô thật lạ thường, nhưng cha cô dặn phải nói đúng theo trật tự như vậy. Pôlia cố ghìm để không cười, cái cười cứ chực bật ra. Đồng chí Gà rừng không phải ai khác mà chính là cha cô. Hóa ra là những người quan hệ với nhau trong Đảng gọi ông Gôrbiacốp như vậy đó. «Nhưng ai mà nghĩ ra cái tên như thế không biết?! Rất hay, rất đạt. Trong bản chất, bố có cái gì đấy của gà rừng: xương xương, nặng nề, chậm chạp», - Pôlia suy nghĩ, trong lúc đồng chí Granhít đưa đôi mắt thèm khát lướt nhanh trên mặt giấy.

- Thế đấy, Pôlia, cô đã mang đến cho tôi cái tin thật mừng quá. Cảm ơn cô. Lần thứ hai cô lại cứu giúp tôi. - Akimốp gấp tờ giấy lại, nhưng ngay đó lại giở ra và cắm cúi đọc lại.

«Rõ là anh ấy chán ngồi trong rừng taiga quá rồi. Anh ấy đang muốn vùng thoát ra bay nhẩy. Hai chân cứ rậm rịch như chú ngựa chồn vó. Chỉ cần động giây cương một tý chút là lập tức phóng bay lên không còn biết gì trời đất nữa», - Pôlia thoáng nghĩ.

- Mà cô ngồi xuống chứ, Pôlia. Tôi sẽ đi hầm gamen thức ăn, đặt ấm trà. Cô đem cái tin của mình đến làm tôi sửng sốt đến bối rối. Mời cô ngồi xuống đi. Tôi sẽ thu dọn tất cả những thứ này xuống phản... - Akimốp rối lên chạy xuôi chạy ngược khắp nhà. Tấm bảng anh đánh rơi ngay đó, cái dùi cũng lăn long lóc dưới gầm bàn, sau đó, một vật gì từ trên bếp rầm rầm rơi xuống, và Pôlia bất giác thầm nhận xét: «Không biết là người vụng về lóng ngóng, hay vui sướng quá đâm ra bối rối».

- Anh khỏi phải bận tâm như vậy. Tự tôi cũng có thể lo liệu lấy được. Chả phải tiểu thư công chúa gì. - Pôlia cười.

- Ấy, không! Sao lại thế được? Cô đã vượt một chặng đường dài như vậy. Cô cần được nghỉ ngơi cho tốt. Ngồi xuống đi, tôi xin cô đấy. Bữa ăn hôm nay chúng ta có gà thông, món nhắm có cá chép muối, nước trà với nham lê ướp lạnh. Cô thấy không, chúng tôi sống sung túc không! Tất cả là nhờ cụ Phêđốt đấy! - Akimốp đã nén được niềm xúc động của mình, và lúc này anh làm đâu ra đấy.

«Không, anh ấy lanh lợi lắm», - Pôlia lại thầm nghĩ.

- Mà anh lấy ở đâu ra nham lê kia chứ? Tất cả đều nằm dưới tuyết cả, đều băng lạnh cả... - Pôlia đang khát, lúc này giá được thì cô sẵn sàng uống hết ca nước trà trước bữa ăn.

- Cụ Phêđốt tìm về đấy! Mà cô biết bằng cách nào không? Cụ đến đầm lầy nham lê, ngay trước mắt tôi cụ bới tuyết trên hai ụ rêu, gỡ lớp rêu phủ mang về nhà. Đến đây rêu tan ra giá và chúng tôi lấy ra cả một cơi đầy quả to mọng. Không hiểu sao đêm đêm cụ bắt đầu khổ sở vì ho. Thế là cụ mới đi tìm thuốc cho mình. Và bắt cả tôi cũng phải uống nước mộc nhĩ bạch dương với nham lê. Cụ bảo thứ thuốc này là vô giá. – Akimốp bật cười hồn hậu, ròn rã, và Pôlia hiểu rằng ông già rất hợp tính hợp nết với anh.

- Có thể trước hết hãy cho tôi uống một cốc nước trà với nham lê được không? - Pôlia muốn gọi Akimốp là đồng chí Granhít nhưng lại ngắc ngứ, dù sao như thế cũng không quen thế nào ấy.

Akimốp cảm thấy điều đó liền bảo:

- Cô cứ gọi tôi, cô Pôlia ạ, như cụ Phêđốt vẫn gọi ấy: - Gavơriukha. Còn nước trà thì tôi sẽ rót ngay đây.

Akimốp vứt thêm những khúc củi khô vào bếp lò cho đỏ thêm, và bếp lò phừng phừng cháy. Qua mấy phút ấm nước trà liền sôi sùng sục. Akimốp mang từ ngoài sân vào một cơi nham lê ướp lạnh.

- Pôlia, cô uống đi. Khi nào đỡ khát ta sẽ ăn trưa.

Akimốp thậm chí không cho Pôlia chạm đến cái gamen. Mọi thứ đều tự làm lấy hết, anh hâm nóng và múc canh vào hai bát to, cho thêm thịt gà thông vào đấy, đặt lên bàn những miếng cá chép muối để trên một mảnh gỗ.

- Mời cô ăn đi. Chỗ chúng tôi với cụ Phêđốt bắt đầu ngặt cái khoản bánh khô. Nhưng tôi xin vay cho cô ở cái khoản dự trữ bất khả xâm phạm. - Akimốp đứng dậy để lấy bánh khô ở các cơi để trên giá cao, nhưng Pôlia ngăn anh lại:

- Tôi thết anh bánh mì mới. Tôi mang theo cả một ổ bánh tròn.

Pôlia lấy ở cái túi của mình ra một ổ bánh mì tròn, đem cắt đôi.

- Phần này anh để mang đi đường. Còn phần này có thể ăn được.

Akimốp đã lâu không được ăn bánh mì mới. Anh cầm lấy một lát, hít ngửi, nhưng lưỡng lự không dám ăn. Mãi sau anh mới cắn một miếng, nhai rất lâu, ngon lành.

- Con người ta nghĩ ra lắm điều kỳ diệu, nhưng bánh mì là một phát minh kinh thiên động địa bậc nhất của con người. - Akimốp chặc lưỡi, không giấu sự khoái trá. Quan sát Akimốp, Pôlia thấy vui thích hẳn lên.

- Thứ bánh làm bằng lúa mạch đen bình thường. Hơn nữa, bột lại là thứ bột thô.

- Thế mới lại càng quí! Mà mùi mới thơm làm sao chứ! Tỏa mùi thơm khắp cả căn nhà. - Akimốp ăn hết một lát to, có thể ăn hết thêm cả một lát thứ hai, nhưng tự ngăn mình lại: - Đủ rồi, phải để dành cho cả ngày mai nữa chứ.

Rót nước mộc nhĩ bạch dương đặc vào hai cái ca, Akimốp quyết định đã đến lúc có thể bàn đến công việc.

- Pôlia, xin cô cho biết, đồng chí Gà Rừng bảo chuyển cho tôi những điều dặn dò truyền miệng gì nữa?

- Nghĩa là thế này. - Pôlia lại im lặng, nhớ lại, bố cô đã nói những gì, rồi nhìn thẳng vào cặp mắt chờ đợi của Akimốp, cô nói: - Sáng sớm mai chúng ta lên đường. Chúng ta đi tới lán đất của ông tôi. Nghỉ đêm tại đó. Còn từ lán đất trở đi đường sẽ dài hơn, đến khoảng mười vécxta. Ta phải đi đường vòng để tránh Parabên và đến chiều tối phải tới Tsigara. Từ đấy, đến đêm bác xà ích Ephim Vlaxốp sẽ chở anh đi tiếp. Chở đi đâu, không thấy nói, Gà Rừng... - Pôlia bối rối, cô im lặng, sau đó vội vàng tiếp: - Gà Rừng bảo: về chặng đường đi tiếp người đánh xe đã nắm được.

Có lẽ, điều thông báo của Pôlia chẳng chứa đựng điểm gì mới đối với Akimốp, tất cả đều đã nói trong thư, lá thư mà anh đã đọc đi đọc lại mấy lần, nhưng Akimốp vẫn nghe Pôlia nói hết một cách chăm chú. Lặng im một lát, anh hỏi:

- Hóa ra là, ở chính Tsigara ấy tôi lại không được ngủ lại.

- Không. Đêm người ta sẽ chở anh đi, - Pôlia khẳng định lại và, sau khi im lặng một chút, phát biểu dự đoán của mình: - Tôi nghĩ, sở dĩ phải chở anh đi đêm là để vượt qua các trại cư dân, nơi đó thường bị khám xét.

- Thôi thì ta trông cậy cả vào số mệnh và đặc biệt vào các đồng chí, - Akimốp nói đùa.

Trong nhà đã tối. Chỉ có bếp lò lập lòe những vệt ánh sáng. Akimốp mở cửa lò. Anh đốt đóm châm đèn.

- Chúng ta lên đường vào giờ nào, cô Pôlia? - anh hỏi.

- Bắt đầu hửng sáng là ta ra đi.

- Được. Bây giờ tôi thu xếp đôi thứ để sáng mai không phải bận nữa, với lại thế này nhé, cô đừng dậy sớm, cô cứ ngủ, tôi sẽ nấu nước trà, ninh lại thịt chim đa đa, Mà cô có ngủ quên, tôi sẽ đánh thức.

- Tôi đã quen dậy vào bốn năm giờ sáng. Phải đi vắt sữa bò mà.

Có thể nhân cái điều nói xa xôi ấy hỏi sâu về cuộc sống của Pôlia, nhưng Akimốp tự cho rằng mình không được quyền làm như vậy. Đồng chí Gà Rừng viết vắn tắt: tuyến đường chạy trốn của anh đã vạch, khác thường, hơi kéo dài hơn một chút, nhưng lại an toàn hơn nhiều. Pôlia sẽ đưa anh tới làng Tsigara, và có vậy thôi. Pôlia là người thế nào? Cô có quan hệ gì đối với Gà Rừng? Cô làm nghề gì? Không thêm một chữ nào nữa.

Một điều duy nhất mà Akimốp tin chắc là Pôlia có họ hàng với cụ Phêđốt. Pôlia gọi ông cụ bằng tên đấy, nhưng hai ba lần cô lỡ mồm: «ông tôi». Akimốp còn nhớ một chuyện khác: buổi đầu có lần chuyện trò với nhau, khi nhắc đến cô gái đã cứu anh ở nhánh sông cụt, ông cụ không ghìm được đã tự hào thốt lên: «Cháu gái tôi đấy! Cháu độc nhất đấy!»

Akimốp thở dài, tiếc rẻ là vì cái hoàn cảnh cuộc sống của chính mình anh không thể thỏa mãn sự hiếu kỳ của anh và anh khuyên Pôlia đi nằm nghỉ.

- Vâng, tôi đi nằm đây. Hai ngày liền tôi khuỵu chân rồi thật đấy. - Pôlia nói và, đi đến phản, nằm nép vào tận trong góc.

Akimốp tưởng cô sẽ ngủ thiếp đi ngay tức khắc, nhưng Pôlia vẫn nằm mắt mở trừng trừng, và thỉnh thoảng liếc nhìn cô, Akimốp lại thấy rằng cô luôn luôn theo dõi anh.

- Một khi cô chưa ngủ, cô Pôlia, tôi muốn hỏi cô: tôi nên làm gì với tấm bảng này nhỉ? - Akimốp hỏi, tay cầm tấm bảng gỗ dán rộng gần bằng chiếc mặt bàn.

- Nhưng sao kia, ở các địa phương khác của nước Nga anh không tìm ra tấm bảng gỗ khác ư? - Pôlia cười mát.

- Vấn đề không phải ở chỗ đó, cô Pôlia ạ. Đây không phải chỉ là tấm bảng gỗ, mà là tấm bản đồ rừng taiga xa xôi với những ghi chú các dấu hiệu khí đốt, những nguồn nước nóng, những điểm dịch chuyển âm thanh, sai lệch kim la bàn. Ở đây cũng ghi lại cả những quan sát... Những quan sát của riêng tôi và đặc biệt là của cụ Phêđốt. Biết đâu đấy, có thể khi nào đó sẽ cần thiết cho khoa học. Còn tấm bảng gỗ là bởi vì tôi không tìm ra giấy mà cũng chẳng có bút chì.

Tất cả câu chuyện này làm cho Pôlia sửng sốt. Cô chống khuỷu tay nhỏm dậy, và bây giờ cô nhìn Akimốp với vẻ ngạc nhiên. Về mảnh đất Narưm thân yêu của mình, mảnh đất mà theo cô tưởng tượng không có đâu đẹp hơn, cô thường chỉ được nghe nhắc đi nhắc lại những lời: «Mảnh đất tồi tàn. Miền đất tồi tàn...» Trái tim nhỏ bé của cô bao giờ cũng thắt lại đau đớn vì những lời ác nghiệt và hà khắc này. Đất Narưm thế này mà là tồi tàn ư?! Mảnh đất nơi mẹ cô đã lớn lên và sống suốt đời ư? Mảnh đất, mà bố cô, con người buộc phải đến ở nơi đây, đã yêu quí một đời ư?! Mảnh đất mà ông Phêđốt của cô luôn luôn gọi là mảnh đất của những điều kỳ diệu ư?! Thôi đi... Thế ở đâu còn có những khoảng rộng như ở Narưm đây? Mà ở đâu, ở vùng nào có thể tìm thấy những con sông hùng mạnh như ở đây? Rồi rừng như rừng ở đây còn ở đâu có nữa? Còn những đồng cỏ ở đây trải rộng mênh mông làm sao, sau cơn mưa lũ xuân phủ đầy hoa và giống hệt như những tấm thảm! Như thế kia đấy...

Tất nhiên, Pôlia không nói ra điều đó, nhưng hễ ai mở mồm nói về Narưm những lời bất công quá quắt: - «Mảnh đất tồi tàn! Miền đất tồi tàn...» - là cô lại sẵn sàng nói lên những ý nghĩ ấy.

Ấy vậy mà bỗng dưng! Một người trốn tù... Con chim nhỏ lạc cánh... Vậy mà anh ta nói về chuyện gì kia chứ? Tấm bản đồ cánh rừng taiga xa xôi! «Có thể khi nào đó sẽ cần thiết cho khoa học...» Không phải để cho việc gì khác, mà là cho khoa học! Anh trai trẻ mọc đầy râu này là ai vậy? Có thể anh là Lômônôxốp mới? Xưa kia Lômônôxốp ấy cũng xuất thân từ những miền hoang vắng xa xôi, đeo túi lương khô cuốc bộ tìm đến Mátcơva...

Pôlia không thể cứ nằm mãi trên phản. Cô trở dậy, đi đến bên bàn, đưa mắt nhìn tấm bảng vẽ chằng chịt những mũi dùi nung đỏ.

- Mà đây là tất cả rừng taiga xa xôi ư? - Pôlia hỏi, cúi xuống tấm bảng.

- Tất cả đó, cô Pôlia ạ, là đất ở đây chưa được khảo sát... - Akimốp không nói hết, thở dài, chỉ dang rộng hai cánh tay dài.

- Vậy mà ở đây đâu đâu cùng chỉ nghe người ta nói: «Mảnh đất tồi tàn». Nhưng lại là thế đó!

- Trên trái đất không có chỗ nào là tồi tàn, Pôlia ạ. Chỉ có những điều kiện sinh sống tồi tàn của con người. Mà cái đó không phải phụ thuộc vào đất đai, mà là phụ thuộc vào con người...

- Thế anh hiểu biết về đất đai không? Đất nào có giá trị, đất nào không? - Pôlia hỏi, cảm thấy dung mạo của chàng trai này lại có thêm những hình nét khác nào đó. «Mình vẫn cứ nghĩ chẳng qua là anh ta nổi loạn chống Nga hoàng, và có vậy thôi, thế nhưng anh ta lại, thấy chưa nào... vì lợi ích khoa học», - ý nghĩ ấy thoáng qua trong đầu cô.

- Tôi có biết đôi chút Pôlia ạ. Tôi là một khách du lịch, một người đi khảo sát, - Akimốp nói về mình, miệng cười mai mỉa.

- Nhưng anh học bao giờ mà nhanh thế?! - bất giác Pôlia thốt lên, cô vẫn cho rằng tất cả những người am hiểu khoa học đều là những ông già lọm khọm râu tóc bạc phơ thả dài, vẻ mặt đều nghiêm khắc và khó gần, như chính ông Lômônôxốp ấy hoặc lại nữa như ông Menđêlêép...

- Không, Pôlia, cô nhầm rồi, hiện thời tôi đã làm được gì đâu.

- Thế anh cần mang cái này theo ư? - Pôlia hất đầu về phía tấm bản đồ gần như phủ kín cả mặt bàn.

- Tất nhiên là rất muốn, - Akimốp thở dài, nhớ ngay tới ông bác Likhatsiốp, chắc hẳn bác sẽ phải hài lòng về tấm bản đồ như thế này. Hẳn bác sẽ khen ngợi hết mức: «Khá lắm, Ivan, cháu đã không lười nhác, cháu đã suy nghĩ, không trông chờ vào ngày mai sáng sủa, cái ngày mai mà những kẻ chây lười thích đẩy cho những công việc dang dở».

- Mang theo nguyên cả tấm bảng như thế này khó đấy. Mỗi bước đi là lại vướng cây vướng cối. Anh sẽ bực mình lắm đấy, - Pôlia nói, ước lượng khuôn khổ tấm bảng trên lưng Akimốp. - Nhưng có thể làm thế này: cưa nhỏ tấm bảng ra, xếp mảnh nọ lên mảnh kia, rồi sau này sẽ lấy hồ dán gỗ dán lại. Và đành phải cho vào bao mà mang, và không phải đeo ngang, mà đeo dọc lưng.

Chính bản thân Akimốp cũng hiểu - không thể nào mang theo tấm bảng gỗ trên lưng. Ừ thì cho là mang được nó ra khỏi rừng taiga đi nữa, nhưng tiếp tục rồi ra sao? Thậm chí trong tình trạng cưa nhỏ, tấm bảng vẫn sẽ là vật cản trở. Mà cái chính là nó sẽ làm cho người khác chú ý và như vậy là cả các quan chức trật tự nước Nga cũng sẽ chú ý đến anh, còn đối với anh thì lúc này giá mà lại tàng hình được, biến thành cái bóng, như một con bướm cánh nhẹ lâng lâng bay khắp nước Nga, không để lại dấu vết gì cả.

- Xin cảm ơn cô Pôlia đã góp ý khuyên bảo, nhưng tôi không thể đưa tấm bảng đi theo. Tôi để lại đây. Tôi để vào chỗ này, góc này nhé. Dưới phản nằm. Và cứ để nó nằm đấy. Điều trước nhất tôi đề nghị cô, Pôlia: nhờ cô nói lại với cụ Phêđốt để cụ chớ vội biến nó thành củi đóm... - Nghĩ ngợi điều gì một chút, anh nói thêm, miệng cười mát: - Biết đâu tôi lại cần đến...

- Tất nhiên rồi, chúng tôi sẽ giữ gìn kỹ chứ! Tôi sẽ bảo với ông tôi, nhưng chính ông tôi cũng biết rồi. Anh đừng nghĩ rằng một khi ông tôi thất học, nghĩa là ông tôi man rợ và tăm tối. Ông tôi biết nhiều, nghe nhiều... - Trong giọng nói của Pôlia nghe rõ những âm sắc ấm áp.

- Đâu có man rợ và tăm tối kia chứ! Cụ Phêđốt là con người có tầm nhìn cuộc đời rộng rãi. Còn trong lãnh vực đời sống rừng taiga thì cụ quả là một bậc giáo sư!

Pôlia bật lên tiếng cười vui vẻ. Cái chàng trai rậm râu này mới buồn cười làm sao chứ. Chắc hẳn là anh chàng rất thông minh! Đối với những người khác đất đai Narưm là «mảnh đất tồi tàn», còn anh chàng lại tiên đoán đất đai này sẽ được khoa học nghiên cứu. Ông Phêđốt đối với tất cả giới tai mắt Parabên chỉ là một người lưu đày ngụ cư, một cố nông, một người lam lũ, còn đối với anh chàng này - đấy lại là ông giáo sư... Pôlia đã sống bao nhiêu trên thế gian này, đã gặp bao nhiêu con người rồi, nhưng lần đầu tiên cô thấy một con người biết làm cho những khái niệm được mọi người thừa nhận, biến đổi đến mức những khái niệm ấy khiến mi phải sửng sốt bởi những tính chất nào đó ẩn giấu trong đó, những tính chất mà chưa ai thấu hiểu, ngoài anh ấy ra...

- Cô Pôlia ạ, thời gian qua tôi đã quen thân với cụ Phêđốt rồi.

- Ông tôi thì đối với ai cũng dịu dàng, - Pôlia nhận xét.

- Điều đó đúng... Nếu như mọi cái, mà như người Đức vẫn nói, sẽ «gut», tức là tốt, thì sẽ có bao nhiêu công việc, cứ tha hồ mà ra tay. Chà! - Anh vung tay lên, xoa hai tay vào nhau. Pôlia nhận thấy rằng đôi mắt anh trong giây lát đó có cái gì cao xa, trong ánh sáng mờ nhạt của cây đèn, giống như những vì sao lấp lánh lúc buổi bình minh một cách bí ẩn, trìu mến và lặng lẽ. «Có lẽ anh ấy đã có vợ rồi. Mà có thể cũng còn chưa kịp xây dựng gia đình! Chính vì thế mà buồn phiền», - Pôlia thầm nghĩ, nhưng cô không dám hỏi về chuyện đó.

Akimốp thu xếp vài ba đồ vật vặt vãnh vào trong cái túi vải bạt, cái túi Pôlia đã một lần nhìn thấy trong chiếc thuyền con. Anh vui vẻ nói:

- Vậy đó, thế là tôi đã sẵn sàng... đây là tấm áo của tôi đó.

- Bây giờ đi ngủ thôi. - Pôlia lại nằm vào chỗ cũ.

Akimốp còn loay hoay lát nữa, ra ngoài trời mang vào một ôm củi, chất thêm củi vào bếp lò rồi mới tắt đèn. Anh thận trọng đặt áo quần lên khúc gỗ và khi cái khóa thắt lưng lồng ở quần dài đập xuống sàn kêu lên, anh lẩm bẩm tự rủa mình:

- Đồ vụng về như gấu ấy.

Hai tấm phản trong nhà đặt hai bên chiếc bàn. Pôlia nằm ở chỗ cụ Phêđốt, còn Akimốp nằm ở phản của mình, ở góc đầu nhà.

2

Vậy là Pôlia vẫn là người tỉnh dậy trước tiên. Cô đã đun sôi ấm nước trà và nấu thịt chim đa đa, bấy giờ Akimốp mới bật dậy như bị bỏng.

- Thế mà cũng là một đấng nam nhi đấy, chỉ là cái thằng ba hoa xích tốc! Ngủ tít thò lò không còn biết ngượng nữa, - anh tự đay nghiến mình. - Pôlia ạ, đấy là tại cô mang đến cho tôi một tin vui đấy! Tôi phấn khởi, yên tâm, nỗi lo âu lắng xuống. Không, thế này không được, như thế này không xong...

- Anh cứ tự trách móc làm gì vô ích! - Pôlia bật cười. - Không phải là anh ngủ quên, mà là tôi dậy quá sớm đấy. Có thể ngủ thêm cả một tiếng đồng hồ nữa cũng được. Còn lâu trời mới rạng sáng.

Bây giờ thì tất cả những lời thuyết phục của Pôlia đều không có tác dụng gì cả. Akimốp thắp đèn lên và bắt đầu loay hoay quanh bếp lò. Nhưng ở đây Pôlia cũng đã tranh việc của anh. Cô khơi to bếp, chất thêm củi vào, và ngọn lửa bùng bùng cháy.

- Anh Gavơriukha, mời anh ngồi vào bàn. Anh phải ăn cho chắc bụng vào, sẽ không có bữa trưa đâu, còn bữa tối phải đến lán đất của ông tôi ta mới nấu, - Pôlia báo trước.

- Tôi chịu được!

- Anh bắt đầu ăn đi. Thịt chim đa đa xong rồi đấy.

- Một phút thôi! Tôi lấy tuyết xát người đã.

Akimốp cởi tấm áo mặc ngoài qua đầu và chỉ mặc mỗi chiếc áo lót, anh nhảy ra ngoài cửa. Lát sau anh quay trở vào, hai tay ướt át, bộ mặt đỏ lại cũng ướt nhoẹt, anh vừa đi vừa lắc đầu, thở phì phì.

- Trời đầy sao đấy! Giá lạnh!

Hai người ăn món chim đa đa, uống trà, chuyện trò về đủ chuyện vớ vẩn. Pôlia cảm thấy là qua mỗi phút Akimốp càng làm cho cô bớt ngượng ngùng hơn. Hôm qua trong những giờ phút làm quen đầu tiên giữa hai người cô thấy sượng sùng mãi, vừa e lệ, vừa căng thẳng. Nhưng những điều Akimốp nhận xét về đất đai Narưm và đặc biệt về cụ Phêđốt một cách vô hình và rất tự nhiên, không cần lời lẽ nào hết đã làm mất dần cảm giác xa lạ đó. Thấy rõ là mặc dù Akimốp là người chiến sĩ đấu tranh chống chế độ Nga hoàng đấy, một người từ đất đai xa lạ đến, nhưng là một người hồn hậu, vui tính, hiểu biết cuộc sống của người khác và đánh giá họ không qua sự giàu có và chức tước, mà hoàn toàn qua đặc điểm khác hẳn.

Ăn xong bữa sáng, Pôlia đã xử sự hoàn toàn như bất cứ một người dân rừng taiga nào ở địa vị của cô: cô dọn rửa bát đĩa, xếp đặt thành hàng trên giá để, xem lại xem trong âu còn muối hay không, diêm có để ở chỗ quy định không, sau đó dọn cách xa bếp lò không chỉ những khúc củi, mà cả những mảnh gỗ, thanh đóm nhỏ. Củi trong lò cháy nốt, lửa sẽ tự tắt lụi. Nhưng nếu bỗng chợt vì gặp hoạn nạn hoặc trên đường đi tìm săn mồi một lữ hành nào đó tìm tới trạm, người ấy sẽ tìm thấy ở đây đủ cả: cả diêm, cả muối, cả ga-men, cả lương khô, cả củi khô và đóm để nhóm bếp. Còn nếu không xảy ra trường hợp như vậy, thì mọi thứ cứ còn nguyên đó cho đến khi chủ nhân trở lại!

Hai người đi thanh trượt vào chân. Buổi sáng bình lặng - cành cây không lay động, tuyết phủ không chuyển dịch khỏi chỗ. Nhưng trong rừng taiga âm vang như trong căn nhà hoang vắng. Con chim gõ kiến túc túc mỏ, tìm sâu dưới lớp vỏ cây, và khắp rừng lan đi: túc túc túc, túc túc túc... Màn tối lui dần xuống chỗ trũng sâu, bầu trời sáng ra, những tia nắng hồng, dài và nhọn như những mũi dáo, ánh ngời lên trên ngọn rừng.

- Thế nào, anh không quên gì chứ? Không phải quay trở lại chứ? - Pôlia hỏi, xem xét Akimốp. Sương muối đã phủ lên mũ lông, bám vào râu, lông mi của anh, nổi thành những vết óng bạc trên áo lông cộc và ủng lông.

- Có thể khởi hành được rồi, - Akimốp trả lời.

- Anh đi trước đi. Cứ theo vệt thanh trượt trước của tôi, - Pôlia ra lệnh. Tuyết lạo xạo kêu lên dưới hai thanh trượt của Akimốp. Pôlia để cho anh vượt lên trước mình, nán đợi một phút rồi trượt đi theo anh. Akimốp đi và chốc chốc lại ngoái nhìn lại. «Anh ấy làm sao vậy, mất hút mình hay sao vậy?» - cô nghĩ bụng, nhưng ngay lúc ấy hiểu ra rằng anh ấy ngoái lại là do nguyên nhân khác. Anh ấy đã sống không ít ngày trong căn nhà gỗ kia: hẳn anh muốn ghi nhớ nó lại trong tâm trí suốt đời.

Hai người đi không nhanh quá nhưng cũng không lề mề. Akimốp dừng lại ở một chỗ, hỏi:

- Tôi đi có được không, cô Pôlia? Có thể cô đi lên trước chăng?

- Không nên đi nhanh hơn. Ngày mai chặng đường dài hơn. Cần phải giữ sức.

Và tuyết lại kèn kẹt dưới thanh trượt của Akimốp, và anh lắc lư đôi vai loang loáng đi giữa các hàng cây.

Pôlia nhìn theo tấm lưng anh thầm nghĩ: «Rõ là người còn trẻ, mà sớm hiểu biết. Người ta săn đuổi anh ấy từ mùa thu. Nhưng anh ấy đã làm gì nên tội kia chứ? Giá hỏi cho biết nhỉ! Nhưng liệu anh ấy có nói cho biết ư? Thậm chí tên của mình anh ấy cũng chẳng nói ra: Gavơriukha. Không, anh ấy không phải là Gavơriukha... Tất nhiên anh ấy cũng có cha có mẹ. Cha mẹ anh vẫn sống, thương nhớ anh ấy. Có lẽ đã làm ma cho anh rồi, thì anh đã ngồi im hơi lặng tiếng hàng bao nhiêu tuần lễ giữa rừng taiga này rồi... Nhưng mọi người đã gìn giữ người con trai cho cha mẹ anh... Nếu anh chạy trốn thành công, anh sẽ còn sống cả cho bản thân anh nữa... Ở thành phố lớn anh sẽ trà trộn mất hút, sẽ đội một cái tên người khác, còn bộ dạng thì như vậy cũng đã biến đổi đến những người ruột thịt của anh cũng chẳng nhận ra... Giá được chuyện trò với anh hẳn phải lý thú: chẳng hạn, cuộc đời theo anh phải như thế nào? Để có được như vậy, phải làm gì? Nhưng mà bây giờ đâu phải lúc cho câu chuyện như vậy, lòng anh đang canh cánh nỗi lo âu. Ra khỏi rừng taiga xa xôi mới chỉ là một nửa công việc, sau đó còn chuyện đi trên đường cái quan... Rất có thể bọn chúng bất chợt tóm cổ anh».

Pôlia không lầm. Trong lòng Akimốp lúc này quả thực đang ngổn ngang bao nỗi lo âu. Chiều tối mai là anh sẽ ra tới đường cái quan, đến các địa điểm dân cư. Ở đấy liệu các đồng chí đã cân nhắc mọi chuyện hay chưa? Liệu có xảy ra điều gì trắc trở? Đã chuẩn bị tiếp nhận anh ở Tômxcơ hay chưa? Còn Pêtrôgrát? Tấm hộ chiếu ra nước ngoài đã chuẩn bị cho anh chưa? Đã kiếm được tiền cho anh đi đường và, cho dù chút ít thôi, để sống ở Xtốckhôn trong những ngày đầu tiên hay không?.. Kể ra thì ở đấy đã có ông bác. Ông chẳng chối từ anh đâu, ông sẽ đỡ đần anh. Đời nào một giáo sư Nga có tên tuổi sống ở đất nước đang phồn vinh, đất nước đã kiếm chác được khá nhiều trong cơn tai họa của thế giới, lại như một chàng sinh viên nghèo khổ, không có lấy một xu thừa.

Akimốp lo lắng, và bất cứ ai cũng có thể hiểu được nỗi lo lắng của anh: hiện thời anh còn chưa biết cả tuyến đường chạy trốn, cả những điều kiện mà cuộc chạy trốn của anh sẽ phải trải qua... Lúc này anh hoàn toàn phụ thuộc vào những người khác, phụ thuộc vào lòng tốt của họ, sự thông cảm của họ đối với số phận của anh, vào sự hiểu biết của họ về ý nghĩa toàn bộ cuộc đấu tranh mà những người bônsêvích gọi là cuộc giao tranh không khoan nhượng giữa các giai cấp trên vũ đài chính trị ở nước Nga đương thời.

- Anh Gavơriukha, chúng ta nhá miếng bánh chứ nhỉ? - Pôlia lên tiếng hỏi, khi hai người hoàn toàn lặng thinh, đã đi được hơn nửa đoạn đường tới lán đất của cụ Phêđốt. Akimốp mải mê với những suy nghĩ của mình đến mức không đáp lại. «Thôi được, ta gắng chịu. Tốt hơn là đến được lán đất sớm hơn một chút và nấu lấy một bữa ăn tối, - Pôlia quyết định. Cô không lên tiếng thêm một lần nào nữa. Akimốp cũng im lặng và thậm chí không ngoái lại.

Ngày đã trở nên ảm đạm, nền trời trở nên bệch bạc, giá lạnh gắt thêm, bấy giờ Pôlia mới vui vẻ lên tiếng!

- Hãm phanh lại, anh Gavơriukha, chúng ta sắp tới chỗ ngủ đêm rồi.

- Không lẽ? - Akimốp ngạc nhiên,

- Thì chúng ta đã đi gần suốt cả ngày rồi còn gì nữa! - Pôlia thốt lên.

Họ nhanh chóng nhóm bếp, và Pôlia quyết định nấu cháo cá. Ngay lượt đi, cô đã để lại đây con cá tầm ướp băng, dăm củ khoai tây và hai củ hành với một nhúm hạt tiêu.

Akimốp giúp đỡ cô: anh bổ củi, chặt con cá tầm ra thành khúc, ra chỗ suối mà nước không bị đóng băng múc nước đem về.

Pôlia quả là thiện nghệ nấu món cháo cá. Chẳng bao lâu trong lán đất đã tràn ngập hương vị món ăn mới nấu.

- Chà, mới thơm ngon làm sao chứ! Tôi phải nuốt nước miếng đây, cô Pôlia ạ, - Akimốp nói đùa và đặt ấm nước mạch lên bếp.

- Anh đã học được kiểu sống rừng taiga ở đâu thế? - Pôlia hỏi.

- Trước đây tôi cũng đã có dịp ở rừng taiga rồi. Cụ Phêđốt dạy cho tôi nữa. Thế còn cô, cô Pôlia, cô học nấu cháo ở đâu thế?

- Thì rõ là cũng ở nơi anh học được ấy! - Pôlia cười.

Cả ngày họ đã im lặng nên bây giờ hai người chuyện trò không ngớt. Tất nhiên họ muốn biết đôi điều về nhau trong câu chuyện phù phiếm, nhưng hiểu rằng lúc này không phải lúc hỏi han nhau một cách nghiêm chỉnh. Anh không nghi ngờ rằng Pôlia càng biết ít về anh thì cô càng dễ dàng và thoải mái hơn. Để phòng xa hai người đã thỏa thuận với nhau rồi: mình không hay biết gì hết về anh thanh niên, hoàn toàn không hay biết gì hết, anh ta người ở đâu đến và anh ta là người thế nào. Và Akimốp cũng đã được chuẩn bị như vậy: cô gái người ở đâu đến, con cái nhà ai, đã có chồng con hay còn chưa có chồng - tôi chẳng hay biết gì hết. Vừa gặp nhau ở đây kia, hóa ra là, chúng tôi có việc đi đến cùng một làng, vì vậy chúng tôi mới cùng đi. Chẳng lẽ việc ấy bị ngăn cấm ư?

Hai người ăn bữa tối khi trời còn sáng. Đến khi uống trà thì bóng tối đã sập xuống. Chỉ có ánh than hồng hồng ở bếp hắt ra một chút ánh sáng lờ mờ.

Đến lúc phải đi nằm thì vỡ lẽ ra một tình thế khó xử: phản trong lán đất hẹp đến mức hai người chỉ có thể nằm sát bên nhau.

- Pôlia, cô cứ nằm thoải mái, đàng hoàng, còn tôi ngồi bên bàn và cố gắng ngủ ngồi, - Akimốp nêu ý kiến.

- Không. Đêm nay anh cần ngủ thật tốt. Ngày mai là chặng đường khó khăn, mà đến đêm sau nữa không biết liệu anh có ngả lưng được ở đâu một chút hay không, - Pôlia đáp lại.

- Thôi được. Ta quyết định thế này: thoạt đầu tôi ngồi bên bàn, cô ngủ ở phản, còn từ nửa đêm tôi sẽ đi nằm, còn cô sẽ ngồi.

Pôlia bằng lòng, cô đi nằm, còn Akimốp ngồi bên bàn. Pôlia thấy dễ chịu, khoan khoái, nhưng cô không thiếp ngủ được: Akimốp làm cô phải bận tâm. Trong lán đất chật đến mức thậm chí Akimốp không duỗi chân được. Anh luồn chân xuống dưới phản, thỉnh thoảng lại động phải những cái mễ, thế là lại đánh thức Pôlia.

Khổ sở chừng một giờ đồng hồ, Akimốp đứng dậy, mặc áo lông cộc vào người rồi bỏ ra ngoài trời. Anh ở ngoài đó chỉ chưa được nửa giờ, nhưng Pôlia đã kịp chợp mắt đi, có cảm giác rằng chàng trai đã lang thang ngoài trời lạnh quá lâu.

- Anh, Gavơriukha, anh thử thu xếp nằm bên cạnh. Nếu không anh không kham nổi ngày mai đâu, - Pôlia ngái ngủ lẩm nhẩm nói, khi Akimốp trở vào. Cô nằm nép vào bên tường đất.

Anh đã mệt lắm, anh không chỉ buồn ngủ ríu mắt lại, mà hai chân rã rời cứ muốn quị xuống. Anh nằm xuống bên cạnh Pôlia, xoay lưng về phía cô, chỉ kịp nói: «Thật hạnh phúc», - thế là ngủ thiếp đi như chết cho tới sáng bạch.

3

Đường đến Tsigara hóa ra vừa xa lại vừa khó đi. Hai người đi mất trọn một ngày không nghỉ. Gần tối thì tuyết lại rơi, trời nổi bão, vì thế ở những quãng trống gió ghìm tốc độ trượt.

Họ tới được Tsigara lúc trời đã tối sẩm. Mọi nhà đã lên đèn, và sau quãng chập tối nhộn nhịp làng xóm lặng đi.

Akimốp đã quên bẵng cuộc sống ở làng quê và bây giờ trong đêm tối, quan sát ánh đèn lửa, anh cố đoán ra xem làng này lớn hay nhỏ, các ngõ xóm nằm rải rác ra sao, con đường cái quan qua chỗ nào.

Thanh trượt buộc phải đem giấu vào bụi cây, cách đường cái chừng một trăm xagiên. Họ rắc một ít tuyết phủ lên, cắm cây gậy vào đống tuyết để khỏi quên mất chỗ giấu. Pôlia thu xếp cất cả khẩu súng săn vào đống cành khô cũng ở ngay chỗ ấy.

Họ đi vào làng từ phía Cônpasevô, nhập vào đoàn xe chở hàng nhỡ đường, đi từ Tômxcơ về Kargaxốc.

May thay, đoàn xe chở hàng rẽ vào quán trọ của Nin Lucốp. Cuộc gặp gỡ với bác Ephim Vlaxốp sẽ phải diễn ra chính tại đây. «Chập tối, khi trời vừa sẩm», - ông Gôrbiacốp đã nói như vậy.

Sau ngôi nhà lớn có chái phụ là quán trọ vừa rộng vừa dài. Trước cửa quán đầy những xe trượt. Pôlia và Akimốp đoán ra ngay được là khách trong quán đông chật như nêm. Vậy mà bây giờ lại thêm cả một đoàn xe chở hàng: mười lăm cỗ xe đủ kiểu thắng ngựa.

Trong lúc ngoài sân còn nhộn nhạo, Pôlia lẻn vào trong nhà. Ở đấy lại đang có chuyện, có thể nói là đang có sự kiện. Đám đàn ông, đàn bà, cả khách trọ mới đến lẫn nhà chủ, đang xúm xít bên một chiếc bàn dài, nhưng không dám dịch lên nữa. Trong góc nhà có hai tên vệ binh canh giữ ba anh con trai. Quần áo trên người ba anh con trai không còn ra hồn nữa. Chỉ là những mảnh giẻ vắt trên lưng, trên vai, bên mạng sườn họ. Một anh con trai còn lộ cả thân mình ra. Đầu tóc mọc bù xù. Tóc dựng từng túm như túm rơm, má và mũi họ đầy vẩy kết - những chỗ ấy bị rộp lên vì giá lạnh. Chân họ mang xiềng. Chỉ hơi động chân là tiếng loảng xoảng vang lên khắp nhà. Các anh con trai ấy nhìn mọi người như những con thú sa bẫy, chuyện trò gì với nhau, nhai bánh mì đen, nhắp nước đun sôi, thậm chí không váng màu mộc nhĩ bạch dương.

- Ai thế hả bác? - Pôlia hỏi bác nông dân đứng ở gần bên cửa.

- Những kẻ đào ngũ... Chả là họ bị tóm ở chỗ dân cựu giáo trong rừng taiga Parabên.

- Họ là dân cựu giáo ạ?

- Không, dân bình thường. Quê ở Tômxcơ. Người ta bắt họ vào lính, nhưng cô thấy không, đáng ra phải đến đơn vị thì họ lại chạy trốn vào rừng taiga. Họ đã trốn tránh ở đấy hơn một năm trời.

- Thế bây giờ họ sẽ ra sao, bác nhỉ?

- Sẽ tử hình.

Pôlia cố lách đến thật gần bàn, nhìn kỹ mấy anh con trai. Họ khỏe mạnh, cường tráng, còn trẻ măng.

- Không lẽ đức Nga hoàng không rủ lòng thương xót ư? - Pôlia hỏi, khi thấy bác nông dân lúc nãy đã lại ở bên cạnh mình. Bác theo sau Pôlia len gần đến trước bàn.

- Nhưng việc gì mà ngài phải thương xót kia chứ? Đàn bà còn đẻ nữa!

- Nào nào, bà con đồng hương, đừng có chen lấn, giải tán đi. Có gì hay ho kia chứ! - tên vệ binh bình thản nói.

- Thưa ngài cấp trên, xin phép ngài vì Chúa cho mấy anh con trai này con cá hồi muối. Chứ chỉ uống nước sôi suông thì lê chân làm sao nổi. - Ông già rậm râu từ đám đông bước ra. Mấy anh con trai nghe thấy lời ông nói, mắt sáng lên niềm hy vọng, nhưng tên lính canh tù bỗng quát tháo:

- Lùi lại! Lão là thế nào, một giuộc với chúng hả?! Lũ chó đẻ ấy có cho ăn rơm cũng không đáng. Những quân phản bội, những đứa giết vua! - Hắn còn lầu bầu mãi đủ những lời thô tục. Ông già vội vã lùi xa bàn, lần ra sau lưng đám đàn ông.

Pôlia bỗng nhớ đến công việc của mình: sau khi dòm ngó khắp cả phòng ngoài, gần như ngó nhìn tận mặt tất cả đám đàn ông, cô đi sang buồng bên cạnh. Ở đây dọc theo bờ tường có phản gỗ chạy dài một loạt, và một số khách vãng lai đã ngủ ngon lành, quấn tròn trong những tấm áo lông cộc và những tấm áo lông dài. Ở đây không có đèn, mà chỉ có u mỡ leo lét cháy, và u tối đến mức Pôlia buộc phải đến gần từng người đang ngủ nhòm kỹ: liệu có phải bác Ephim Vlaxốp chăng? Không, cả ở phòng ngoài, cả ở đây đều không thấy bác Ephim Vlaxốp. Bác ấy ở đâu kia chứ? Biết xử trí thế nào với anh Gavơriukha bây giờ đây? Anh ấy ở lại ngoài sân và chờ đợi cô, anh ấy đang cóng lạnh.

Pôlia ra sân, cô gọi Akimốp vào nhà sưởi, nói cho anh biết là trong nhà trọ đang có mấy người đào ngũ với hai tên lính canh, còn bác đánh xe vẫn chưa thấy tới. Akimôp lưỡng lự: đi vào nhà hay đứng đợi ở ngoài sân. Lạnh đấy, nhưng có thể chịu được. Nhưng tính tò mò vẫn giành phần thắng. Được thấy những chàng trai trẻ đã thà bỏ trốn vào sống trong rừng taiga hơn là phải tòng ngũ, kể cũng lý thú. Akimốp nghiêng người đi vào nhà, sẵn sàng trong bất cứ giây phút nào cũng có thể lại lao ngay ra sân.

Bọn vệ binh cho mấy người đào ngũ ăn uống xong, ra lệnh cho mọi người giải tán.

Mọi người giãn ra, để chừa một lối đi, nhưng không định bỏ về.

Những người lính đào ngũ vừa bị đưa đi đến một căn nhà riêng để giam lại, thì đám đàn ông và đàn bà nông dân liền thở dài bàn tán về số phận của họ.

- Làm sao họ lại chịu bọn chúng? Ba người có thể quật nổi thừa hai đứa!

- Bọn chúng đã lừa họ. Nói gọn là một tên cựu giáo sùng đạo đã rình thấy và dẫn bọn vệ binh đến...

- Quân giết người! Họ ăn mất phần của hắn hay sao? Hay là hắn tiếc rừng taiga?

- Được, chúa sẽ trừng phạt đứa đê mạt. Không thoát đâu!

- Có thể Chúa cũng chẳng trừng phạt đâu, nhưng thiên hạ chẳng tha thứ cho hắn. Hắn sẽ sống khổ sống sở. Đồ chó đẻ, quân khốn nạn, nhục...

Mọi người dần dà tản đi: một số đi đến phản nằm ngủ, số người khác bỏ ra sân - đổ thức ăn cho ngựa.

Pôlia và Akimốp nấn ná bên cửa: họ chẳng đi đến phản làm gì, mà ra sân, ra chỗ giá lạnh, cũng vô nghĩa. Bác đánh xe có thể xuất hiện bất kỳ lúc nào. Không phải chuyện nói bâng quơ: «Chập tối, lúc trời tối sẩm». Pôlia gật đầu chỉ cho Akimốp thấy đống củi trong góc nhà. Akimốp leo lên đống củi trong góc nhà, kéo sụp mũ lông xuống. Ánh sáng đèn khuất sau bếp lò hầu như không xuyên tới đây, nhưng từ chỗ này anh nhìn thấy tất cả những ai ra vào nhà. Ở đây có thể ngủ gà ngủ gật chút ít. Dù sao đi nữa cũng không phải ở ngoài trời. Pôlia cũng tìm được cho mình một chỗ: đối diện với Akimốp, trên chiếc ghế gỗ dài rộng chất đầy những vòng cổ ngựa, giây thắng, đai vòng mông ngựa.

Họ ngồi yên chỗ mới được hai ba phút không hơn. Bỗng nhiên ngoài sân lại cỏ chuyện gì nhộn nhạo: những tiếng quát tháo, tiếng xe trượt tuyết kin kít, âm thanh leng keng của những cái chuông nhỏ treo ở cung ngựa, tiếng đập cổng. Chuyện gì ngoài ấy thế? Có thể, những người lính đào ngũ liều mạng bỏ chạy? Hay là có đoàn xe chở hàng mới tới? Nhưng ở đây còn chỗ nào cho họ nghỉ chân? Không hiểu cái quán trọ này là cái quán trọ duy nhất hay sao? Cứ ùn ùn, ùn ùn kéo đến mãi...

Ngồi trên đống củi, Akimốp nhổm dậy, cảnh giác. Pôlia cũng nhìn ra cửa dò xét. Tốt hơn là trong thời điểm này chuồn khỏi đây, ra ngoài sân chờ đợi tiếp. Ngoài đó bây giờ chắc đã tối hẳn: một cây đèn treo trên cột liệu chiếu sáng được bao lăm? Akimốp đứng dậy, nhưng không kịp bước bước nào. Cửa bỗng mở toang và một đám quan chức cảnh sát theo nhau kéo vào nhà.

Akimốp ngồi nép vào góc tối và ngạc nhiên: thoạt đầu bước vào là bốn tên đội, sau đó đến chính gã đồn trưởng đồn cảnh sát Narưm.

Akimốp đã nghĩ: chắc hẳn thế này là chấm dứt cuộc đột kích của đám cảnh sát. Nhưng đâu có thế. Cửa lại mở toang ra, và hai tên sĩ quan hiến binh bước vào. Cả bọn quan chức cười nói ầm ĩ. Chủ quán trọ, một tay mugích Tsigara giầu có, lăng xăng trước viên trưởng đồn cảnh sát.

- Thế này nghe không, Olipheriêvích, nhà anh tống khứ tất cả khách trọ của mình đi ngay! Cứ để cho họ đi tiếp, đêm khá sáng. Anh phải làm cho bọn ta bữa ăn tối, rồi chuẩn bị chăn đệm. Còn làm như thế nào - tự anh cũng biết...

- Chúng tôi làm ngay ạ, thưa quan trên, chúng tôi làm ngay ạ, - chủ quán lúng búng.

Bác ta bắt đầu rối lên, cho gọi bà lão và con trai ra giúp. Bác nông dân, cả những người đã thu xếp chỗ ngủ, đặc biệt là cả những người chưa kịp làm việc đó, đều lập tức chuyển động. Người bổ đến những vòng cổ ngựa, người đến các bao đựng thức ăn, người lấy áo ngoài, chất đống ở bên lối vào. Chẳng ai muốn trái ý bọn cảnh sát, với lại họ cũng đều đã biết - dây dưa với bọn chúng rất nguy hiểm. Tránh xa đống phân, đỡ ngửi mùi thối.

Lợi dụng trong lúc mọi người lộn xộn, Akimốp liền chuồn khỏi cái góc tạm trú của mình ra cửa. Ngược lại, Pôlia không vội. Cô muốn nghe ngóng để biết được lý do gì đã khiến bọn cảnh sát tụ tập, nhưng trong tiếng người láo nháo khó hiểu được chuyện gì cụ thể. Pôlia ra sân. Bởi vì cô cũng không có ý định để cho bọn cảnh sát để ý thấy cô.

- Ma quỉ xui khiến bọn họ đến đây! Bắt hồn bắt vía bọn họ đi cho rồi!

- Khi còn chưa muộn, phải chuồn cho nhanh! Kẻo họ lại vỗ vai vỗ đầu cho bây giờ!

Cánh đàn ông vừa chửi rủa, gán cho bọn cảnh sát đủ thứ tên mĩ miều, vừa vội vàng thắng ngựa. Càng xe, vòng cổ ngựa va nhau lách cách, hàm thiếc ngựa lẻng xẻng.

Pôlia đi ra ngoài cổng. Quỉ thật, bác ấy đâu không biết nữa, cái bác đánh xe Ephim Vlaxốp ở Togur ấy? Đã đến lúc phải đánh xe đến rồi mới đúng. Chập tối sắp qua rồi, và quãng tối sẩm cũng vậy, mảnh trăng đã càng lên cao cao mãi trên nền trời và chiếu sáng đến mức có thể tìm thấy cái kim trong đống cỏ khô.

Cần phải đón đường bác ta ngay tại đây. Nếu không bác ta lại mò vào nhà, mà ở đó, biết đâu đấy, chúng lại xét hỏi vặn vẹo bác ấy thì rầy rà to.

- Hóa ra cháu ở đây, cô bé! Vậy mà bác lại tìm cháu trong nhà, - Pôlia nghe thấy tiếng nói ở sau lưng mình. Ngoảnh lại, trước mặt cô chính là bác Ephim Vlaxốp. Bác ta người tầm thước, gọn gàng, chắc nịch. Áo lông cộc có thắt giây lưng và cái roi ngựa. Chiếc mũ lông hất ra sau gáy, cổ quấn khăn. Chân bác không đi ủng lông - mà đi ủng da với tất dầy, kéo cao lên quá gối. Ủng lông dọc đường nhất thiết phải hong khô, đi ủng lông ẩm nguy hại lắm, mà ở quán trọ thì có khi len được đến nổi gần bếp lò cũng khó, chứ đứng nói đến chuyện hong ủng với hong giày. Đường xa đi ủng da tiện lợi hơn nhiều.

- Chào bác Ephim! Vậy mà cháu đã sợ: liệu bác có đến hay không nữa kia? Thế bác có thấy bọn chúng ùn ùn kéo tới lôi thôi lốc thốc cả bầy? - Pôlia thì thào.

Đôi mắt của bác Ephim lóe lên trong đêm tối một cách tinh nhanh và nghịch ngợm:

- Cô bé, cô nghĩ gì vậy nào! Bác đã hứa chắc chắn với người anh em rồi kia mà. Chứ bác, cháu biết không, bác bám vào đuôi bọn cảnh sát. Bác sợ không dám vượt bọn chúng: chúng có thể cấm đi tiếp. Tên đồn trưởng đưa chúng về Narưm. Hắn sẽ huấn luyện cách săn bắt những con thú hai chân. Thôi thì cứ để lão ta dậy bảo huấn luyện, còn chúng ta vẫn sống! - bác Ephim cười sôi nổi, nhưng thoáng một cái bác lại trở nên nghiêm nghị rồi hỏi: - Thế ông khách đi xe đâu? Đến giờ lên đường rồi.

- Cháu đưa ra ngõ ngay bây giờ.

- Cho anh ta nằm vào lòng xe trượt, trùm kín áo lông dài, phủ lên ít rơm - tha hồ phóng!

Xe cộ chiếc nọ theo chiếc kia kéo ra khỏi sân nhà trọ. Những con ngựa mệt mỏi uể oải bước đi. Những người đàn ông chưa được ngủ đẫy giấc ngồi thu lu cau có trên ghế xà ích.

Pôlia chạy hết đầu nọ sang đầu kia sân nhà trọ. Gavơriukha biến mất. Cuối cùng cô tìm thấy anh ở bên nhà kho. Anh nép vào bên tường và run lập cập.

- Ta đi ngay thôi! - Pôlia sốt ruột gọi.

- Đến rồi ư! - Akimốp thốt lên và nhảy qua các cỗ xe trượt, vòng qua những cỗ xe mui, vội vã theo chân Pôlia.

Bác Ephim cùng với xe ngựa đã có mặt tại chỗ. Cỗ xe trượt rộng rãi, bàn trượt rộng bản theo kiểu Narưm, như những thanh trượt tuyết. Những xe trượt có bàn trượt như vậy đều vững chãi, nhẹ nhàng, còn nếu tuyết bỗng rơi xuống phủ kín đường, thì chẳng có gì đáng sợ, cứ tha hồ mà trượt đi. Xe trượt kiểu Narưm đi trên đồng tuyết hoang cũng tốt: chịu hàng nặng cứ như loại xe dài do đàn chó kéo, không thụt chìm xuống đồng tuyết đến ngập đầu.

Ngựa của bác Ephim được thắng kiểu nối đuôi nhau. Con ngựa chính, con ngựa thắng vào càng xe, chân cao, mình thon, cổ dài, thấy ngay là giống ngựa chạy nước kiệu. Con ngựa thắng dây dòng chạy trước, lông sáng và thấp bé hơn, nhưng xét qua bốn cẳng mập mạp, cái bụng gọn gàng, thì nó là con ngựa lanh lẹn, ham chạy.

Họ vừa đi tới gần cỗ xe, bác Ephim đã mở rộng tấm áo choàng bằng lông chó, phủ lên vai Akimốp.

- Anh nằm xuống, vùi mình vào đống cỏ khô ấy, như vậy sẽ ấm hơn.

Akimốp lút trong tấm áo lông, lăn vào lòng xe, khó khăn động đôi môi cóng lạnh, lên tiếng:

- Thôi chào, cô Pôlia! Cám ơn cô cả về chuyện mùa thu trước lẫn mùa đông này.

- Chúc anh đi đến nơi đến chốn, - Pôlia nói, tỏ vẻ tiếc là không thể bắt tay Gavơriukha được.

Bác Ephim vung chiếc roi ngựa lên kêu vút một tiếng, hai con ngựa lao đi, qua một phút cỗ xe đã mất hút giữa những đống tuyết cao và bụi cây sau làng.

Chương hai

1

- Ông bạn đồng hương, ông đưa tôi tới đâu nhỉ?

- Tôi đưa anh tới cái nơi cần đến, anh bạn trẻ ạ.

- Thế chúng ta không đi chệch mất quốc lộ đấy chứ? Đường mấp mô thế nào ấy thì phải.

- Anh bạn trẻ ơi, trước đây chúng ta cũng hầu như không đi theo quốc lộ bao giờ. Từ Tsigara có đi đôi chút, nhưng chỉ đến chỗ ngoặt ấy thôi.

- Thế liệu ông bạn khéo lại chở tôi trở về với cái lũ quỉ kéo đến nhà trọ ấy chăng?

- Anh bạn trẻ, anh đùa gì vậy? Mỗi vécxta chúng ta càng cách xa bọn chúng thêm. Mặc bọn chúng ở đấy, còn chúng ta sống rồi - bác Ephim cười to, và Akimốp cảm thấy đó là cái cười đắc thắng vì sự lanh lợi và khôn khéo: «Mặc bọn chúng ở đấy!»

- Chưa làm được chớ vội khoe, - Akimốp đáp lại. Anh thấy sự hân hoan của bác đánh xe hơi quá sớm.

- Chúng ta chẳng ngu si gì, cần phải cẩn thận xem chừng, - bác Ephim nói, giọng hoàn toàn nghiêm trang và, im lặng một lát, bác nói thêm: - Nhưng mà dù sao đi nữa, anh bạn trẻ ạ, thấy rõ là số anh thật may mắn, anh xem kìa, gặp cái đêm mới đẹp làm sao chứ! Yên ắng, rồi trăng kia, cứ như đang vui đùa. Sắp sửa tới một làng nhỏ đây rồi. Anh bạn trẻ ạ, chúng ta sẽ đi ngang qua, không nghỉ lại. Đám dân ở đây không đáng tin cậy, quá thể xu nịnh.

- Thấy không, thế mà ông bạn bảo là: «Chúng ta sống rồi!», - Akimốp lo lắng nói, thoáng giật mình thầm nghĩ: «Không khéo vớ vẩn sau bước mở đầu thành công như thế bọn chúng lại chộp mình ở đây mất».

Cái làng hóa ra chỉ có bẩy nóc nhà. Các căn nhà gỗ nằm rải rác trên một bãi rộng và bao bọc bởi cánh rừng bạch dương cao, trong đêm trăng sáng này giống như những cây nến bạc lấp lánh. Con đường đi ngang qua các căn nhà, nhưng không phải ngay bên cửa sổ, mà cách xa có tới trăm xagiên. Cả làng đã ngủ say, không đâu còn đèn lửa. Thậm chí cả lũ chó cũng không hề kinh động.

Lúc ra khỏi làng họ nhìn thấy căn nhà gỗ cuối cùng bị cháy mất một nửa; thành tường gỗ cháy đen, chung quanh tuyết bị giẫm nát, lố nhố những mô nước bị đóng băng. Có lẽ, tai họa mới xảy ra cách đây một hai ngày trước mà thôi. Tuyết còn chưa phủ kín ngôi nhà bị cháy, vết tích cháy còn mới nguyên, dường như người ta chịu thua thần lửa mới chỉ bỏ đây ra đi mà thôi.

- Thế còn kia là vết chân gì thế nhỉ? - Akimốp hỏi và thậm chí còn nhỏm dậy vì ngạc nhiên. Từ cái nhà bị cháy qua bãi tuyết đến tận rừng cây kéo dài vết chân gì khá lạ lùng: dấu bàn chân to, thụt khá sâu và cách nhau những quãng xa. Cả ngựa, cả bò đều không thể để lại những vết chân như thế. Tưởng như có ai đó đi khỏi đây trên đôi cà kheo cao kều, như bọn thiếu niên trong làng vẫn bầy trò nghịch ngợm.

Bác Ephim, sau khi nhìn kỹ liền nhận ra đó là dấu chân nai. Hẳn là con nai đến đây gặm cỏ khô chất đống ở cách chỗ bị cháy không bao xa và may mắn không bị bén lửa. Nhưng bác đánh xe định bụng đùa vui với ông khách của mình. Bác cảm thấy, người trốn tù lâu nay sống trong rừng taiga đã phát buồn và lúc này cũng đang rầu rĩ lo âu: liệu từ sau mỗi gốc cây bạch dương kia bọn cảnh binh Narưm lúc nào cũng sốt sắng có xông ra chộp lấy anh ta không?

- Anh bạn trẻ, anh có biết đấy là dấu vết chân ai không? - bác Ephim nói, giọng bí ẩn nhiều ngụ ý. - Đó là dấu vết chân của thổ công đấy.

- Của thổ công ư? - Akimốp ngạc nhiên hỏi lại.

- Đúng là của thổ công. Anh thấy đấy, căn nhà cháy rồi, vì thế mà thổ công phải đi tìm chủ khác. Vị thần đáng thương khốn khổ ấy sẽ còn phải lang thang đi tìm cho đến lúc tìm ra được một căn nhà gỗ hợp ý mình.

- Sao, ông bạn đồng hương, ông tin là có thổ công ư? - Akimốp hỏi, giọng giễu cợt, trong bụng nghĩ thầm: «Chúng ta đã vượt qua được cái làng mà cánh đàn ông là dân quị lụy. Có thể tiếp tục cũng sẽ vượt qua hết».

- Thì chính ở trong căn nhà gỗ của tôi cũng có một thổ công. Tôi đặt tên cho thần là Rômca. Một chàng trai khá ra trò. Có lần đi đánh xe chở khách về, nằm xuống ngủ, thế là thần ta mừng quýnh lên vì tôi đã trở về, rồi vuốt tóc tôi.

- Trong mơ à?

- Trong mơ nào? Tôi chỉ mới hơi thiu thiu thôi.

- Toàn chuyện vớ vẩn! - ngạc nhiên về điều nghe thấy, Akimốp thốt lên.

- Mùa hè cả nhà đánh xe đi ra đồng cỏ cắt cỏ, tôi ra lệnh cho bà nhà tôi: «Này bà nó ạ, bà phải để thức ăn dự trữ cho Rômca», - không để ý một chút nào đến việc Akimốp ngờ vực, bác Ephim say sưa kể tiếp. - Sau vụ cắt cỏ trở về, mọi thứ dường như vẫn còn cả, chỉ có điều không còn ở nguyên chỗ cũ nữa, mà xáo trộn cả. Chả là, anh bạn trẻ ạ, các thổ công không có như người ta đâu: các vị không ăn mà chỉ ngửi thôi. Thổ công là một tạo vật bằng không khí. Hiện vật không hợp với ông ta. Nhưng đôi khi hiện ra trông như người. Họa hoằn lắm, nhưng có đấy. Một lần tôi đã được nhìn thấy. Vừa đi đánh xe chở khách về. Cũng là người anh em kết nghĩa Gôrbiacốp của tôi sai bảo tôi đi. Anh chưa có dịp quen biết người ấy ư? Mà thôi, chưa thì cũng chẳng can hệ gì. Vậy là, tôi về đến nhà, bà nhà tôi đi nhóm bếp nhà tắm cho tôi, tôi tắm rửa đâu đấy, ăn bữa tối rồi đi nằm nghỉ. Tôi hơi thiu thiu ngủ. Bà nhà tôi ở bếp nói với sang: «Ông nó đừng ngủ lúc này thì phải, Ephim ạ. Mặt trời đang sắp lặn. Sẽ nặng đầu đấy». Tôi hé mắt nhìn. Quả thực trời đang tối. Một thứ ánh sáng gì xanh xanh, hơi phơn phớt hồng chan hòa khắp buồng lớn. Tôi chợt đưa mắt nhìn vào một góc buồng, thì thấy thổ công đang ngồi. Mặt tựa tựa mặt tôi: bộ râu cằm, hai lỗ mũi cũng hếch hếch như của tôi. Tóc cũng y hệt. Chỉ có đôi mắt thì không như mắt tôi. Láu lỉnh và ranh ma đến mức thấy một lần suốt đời không quên được. Còn tay chân nữa - tất tất y hệt như người ta, chỉ có điều phủ đầy lông lá hung hung đỏ. Móng chân móng tay dài và cong lại, nhưng mà thần ta giữ sạch sẽ. Tôi mới nheo mắt nhìn và ngẫm nghĩ: không hiểu vị thần sẽ làm gì đây? Hắn ta với trên giá lấy xuống một cuốn sách, giở sách ra, nhìn chằm chằm vào mặt sách như thể đọc. Bấy giờ ở trọ nhà tôi chả là có những người lưu đày: có hai người, người tỉnh thành, lịch sự, có học. Tôi mới nghĩ là, quân chó đẻ, trong khi tôi lang thang đánh xe chở khách khắp Narưm, thì hắn ta ở nhà học được chữ. Tôi nhìn hắn ta rất lâu. Chính anh cũng thấy đấy, đời thuở nào mà chính mắt mình lại được thấy thổ công hiện nguyên hình như thế kia chứ. Nhưng mà dù sao đi nữa, chắc là hắn ta cũng nhận ra là mắt tôi không nhắm hẳn. Hắn ta liếc nhìn vào sách, sau đó lại nhìn tôi. Tôi không biết liệu rồi sẽ kết thúc ra sao đây. Nhưng mà tôi nghe thấy tiếng bà nhà tôi đang đi vào buồng lớn, vẫn lại cái bài ca ấy: «Ephim, ông chớ có ngủ lúc hoàng hôn. Đến đêm ông làm gì nào?» Còn hắn ta, ông thổ công ấy, vừa nghe thấy tiếng chân bà ấy là cứ như tan biến đi mất ngay tức thì. Vừa có đấy - và rồi chẳng có gì sất. Tôi mới kể lại cho bà nhà tôi nghe. Bà ấy liền nước mắt dòng dòng: «Thôi, đến thời tận thế rồi! Tôi sợ lắm! Muốn gì thì gì tôi cũng không ở nhà một mình đâu». Tôi phải dỗ dành bà ấy đủ cách mới xong... «Ngốc ạ, - tôi bảo, - thổ công là tạo vật có ích. Không bao giờ động đến người đâu!». Mà này anh bạn trẻ, anh có biết không, đối với các thổ công cháy nhà là cùng đường, - bác Ephim thở dài thườn thượt. - Ngọn lửa xua đuổi các vị ra đường ra chợ. Vậy mà gió rét thế kia cơ mà. Ôi, vị thần đáng thương, ông ta biết đi đâu? Có ghé vào căn nhà gỗ nào đấy chăng nữa, thì ở đó đã có thổ công rồi. Mà các vị không thể sống đôi... Các vị cứ sống mỗi nhà một vị mà thôi...

- Thế thì các vị ấy sinh sôi nẩy nở bằng cách nào? - Akimốp hỏi, làm ra bộ nghiêm trang giống như bác Ephim kể chuyện. Anh giấu mặt vào cổ áo lông dài, cố nhịn cười.

Nhưng câu hỏi của Akimốp không làm cho bác đánh xe bối rối. Thúc ngựa đi nhanh hơn, bác tiếp tục câu chuyện với vẻ say sưa như cũ:

- Ở Togur chúng tôi trước đây có cụ Epxtigơnei Dakharuskin. Cụ sống đến tuổi già lụ khụ. Khắp vùng không có ai cao tuổi hơn cụ. Sống đến một trăm hai mươi tuổi thì cụ mới mất. Một cụ già thông thái. Cụ đã nhìn thấy biết bao nhiêu chuyện, biết bao nhiêu điều đến mức cả làng chúng tôi đều phải kinh ngạc! «Các cháu ơi, bao giờ các cháu sống đến tuổi ông, các cháu sẽ biết được nhiều chuyện». Tất nhiên bấy giờ thỉnh thoảng chúng tôi đến vây quanh cụ và bắt đầu căn vặn: «Ông, thế ông đã nhìn thấy chúa rồi chứ ạ?» - «Thấy rồi, - cụ nói, - nhiều lần thấy rồi». - «Thế ông thấy các thiên thần chưa?» - «Cái đó thì thấy bao nhiêu lần rồi ấy chứ». - «Nhưng ông có thấy quỉ sứ không ?» - chúng tôi hỏi. «Cả quỉ sứ, - cụ đáp, - ông cũng thấy rồi». «Thế bọn họ sinh ra như thế nào nhỉ?» - chúng tôi căn vặn cụ. «Rất đơn giản thôi, - cụ nói, - do hơi thở của chúa. Chúa thở một cái thế là đâu vào đấy rồi: hoặc là thiên thần, hoặc là quỉ sứ». Chúng tôi lại hỏi: «Thế chúa lại sinh ra quỉ sứ làm gì kia chứ? Giá chúa chỉ sinh ra những thiên thần thôi có phải hơn không». - «À, cái đó thành lệ của chúa như vậy. Một khi chúa hài lòng và vui vẻ, chúa sinh ra các thiên thần, còn nếu bỗng nhiên ngài nổi giận điều gì đó - thì đẻ ra quỉ sứ...»

- Nhưng dù sao đi nữa các thổ công thì ở đâu mà ra? - cố nhịn cười, Akimốp lại hỏi, cảm thấy rằng bác đánh xe của anh không phải là người dễ bị dồn vào thế bí.

- Các thổ công ấy à, anh bạn trẻ ạ, các thổ công do hơi ấm của bếp lò mà có. Người ta đắp lò, hong khô lò, bấy giờ từ cái hơi bếp lò liền đẻ ra thổ công. Thổ công là tạo vật từ bếp lò. Chính vì thế mà ông ta mới thường xuyên sống ở sau bếp lò...

Akimốp vui hẳn lên, còn bác Ephim chỉ khụt khịt một cách thỏa mãn.

Đêm đã sắp tàn, khi qua cánh rừng lưa thưa phía trước thấy lù lù những ngôi nhà của một xóm trại đơn độc.

- Anh bạn trẻ, giờ ta ghé vào uống trà chỗ ông Philarét, ngủ lấy một hai tiếng rồi lại đi tiếp, - bác Ephim lên tiếng.

- Philarét là ai thế nhỉ? - Akimốp hỏi, nhẹ nhàng tuồn ra khỏi tấm áo lông dài, tấm áo đã làm cho anh được dễ chịu và ấm áp suốt chặng đường.

- Anh bạn trẻ ạ, chẳng ai biết rõ ngọn ngành cả. Ông ấy cứ sống vậy trong cái ổ chuột này, chỉ biết có vậy thôi, ông ấy săn bắn, đánh cá, có bà vợ, thằng con trai câm điếc. Tôi đi lại với ông Philarét đã lâu lắm rồi. Tôi không nhận thấy ở ông ấy có gì xấu cả. Ông ấy từ đâu đến vùng chúng tôi - có chúa biết. Có thể dân địa phương nào đấy, bỏ làng đến đây, mà có thể là người ở xa tới - dân di cư, mà có thể là một người đào tẩu. Ông ấy cứ sống như vậy, sẵn sàng cho vào sưởi ấm nhờ. Thôi thì riêng chuyện ấy cũng đã cần cám ơn ông ta rồi. Trong vùng chúng tôi, anh bạn trẻ ạ, con người rất lý thú, có những tính kỳ quặc và vì thế mà không thích những câu hỏi thừa. Cái gì tự người ta kể ra, thì hãy cảm ơn cái đó. Cái lệ nó thành như thế.

- Tập quán rất hay đối với cánh chúng ta, - Akimốp cười.

- Thì chính là như vậy, - bác Ephim đáp lại với vẻ thông cảm.

Ông Philarét cùng với bà vợ già đón tiếp hai người khách tới nhà một cách quí trọng. Mặc dù hãy còn sớm lắm, bếp lò đã được nhóm rồi và trong cửa lò tròn tròn đã xếp đầy các loại nồi. Một chõ đựng đầy khoai tây. Bà già nhanh nhẹn gọt vỏ khoai, cắt đôi, cắt tư ra rồi để đầy lên một cái chảo rộng và đổ kem chua vào, lại đặt vào bếp.

Akimốp từ bé chưa được ăn thứ khoai tây ngon như vậy. Kem chua sôi lên, cháy sém và phủ lên khoai tây một lớp vỏ giòn tan nâu thẫm. Qua một đêm anh đã đói ngấu, bây giờ ăn một cách ngon lành, chiêu bằng nước mộc nhĩ bạch dương. Ông Philarét không hỏi han gì khách: họ đi đâu, đi làm gì? Như vậy cũng đã rõ cả, họ đi tránh bọn tôi tớ Sa hoàng, cố tránh chạm trán với bọn chúng... Bà già cũng không hỏi han gì cả.

Kể ra thì Akimốp đã nhận thấy rằng ngay từ phút đầu bác Ephim cũng đã nắm chủ động câu chuyện. Bác không ngớt hỏi ông Philarét với bà già hết về việc lấy mật ong, lại về vụ thu hoạch hạt tuyết tùng, rồi lại về việc đánh cá đông ở các hồ.

- Ông Philarét ạ, chúng tôi đi đường mệt rồi. Cho phép tôi với anh bạn trẻ đây nhắm mắt ngủ một hai tiếng, - bác Ephim nói, khi Akimốp đẩy ca trà bạch dương ra xa mình.

- Vậy mời các vị vào buồng đây. Tôi sẽ trải áo lông xuống sàn rồi mang gối đến ngay. - Ông Philarét thu cả một ôm áo lông cừu trên mắc rồi mang cả sang buồng bên. Sau đó ông lấy ở giường ra một lô gối, rồi cũng mang sang buồng bên ấy.

Ngay ở trên mặt sàn hình thành một giường nằm rộng trải bằng các tấm áo lông. Akimốp tháo giày ra, cởi áo mặc ngoài, nằm duỗi dài người thoải mái, đưa hai tay lên gối đầu. Bác Ephim ra ngoài sân một lát - tháo ngựa ra khỏi xe và rắc thức ăn cho chúng. Bác quay lại rồi nằm xuống bên cạnh lúc nào, Akimốp không hay biết. Anh ngủ li bì liền suốt ba tiếng đồng hồ. Bác Ephim phải lay vai đánh thức anh dậy.

- Dậy thôi, anh bạn trẻ Gavơriukha, thanh thiên bạch nhật rồi. Đã đến lúc ta phải đi tiếp thôi. Đến đêm phải tới được trại Lucaskinô. Bây giờ thì chúng ta không thể chậm trễ được đâu: không có đường sá gì hết. May mà dân Tunguxơ đã lăn phẳng đường bằng xe trượt hươu kéo, nếu không thì chẳng thể đi nhanh được.

Ông Philarét nghe thấy bác Ephim nói vậy, liền an ủi: có đường đi, mới đây dân Tunguxơ đã tìm đến trại của ông lấy bột. Họ đi bốn xe trượt hươu kéo. Những con hươu kéo xe đã vượt qua chặng đường một cách dễ dàng, thậm chí hai bên sườn chúng không thót lại. Vả lại tuyết cũng chưa rơi thêm nhiều. Từ mùa thu tuyết rơi xuống ngập gối, và chỉ có ngần ấy thôi. Chỉ nay mai, tuyết mới lại rơi xuống thêm. Đến giữa mùa đông gió dồn tuyết lại thành những đống cao hơn cả ống khói trên mái nhà.

Chủ nhà lại cho khách ăn uống trước khi lên đường. Bà già lấy ở bếp ra và đặt cả lên bàn con cá giếc khổng lồ. Hai cái lườn béo vàng ngậy của nó chìa cả ra khỏi chảo, và cái chảo lại chiếm tới một phần tư mặt bàn.

- Quả là một con thú! Lạy chúa, cá giếc như thế này cà đời tôi chưa thấy bao giờ! - bác Ephim thốt lên, ngồi xuống bên cạnh Akimốp. - ông Philarét, ông bắt được ở đâu con giếc này vậy? Phải chi dạy được con cá này, khéo nó có thể kéo thuyền được đấy!

Cả Akimốp cũng ngạc nhiên vì con cá này.

- Cá voi sông! Xem kìa, cái sọ của nó ghê chưa! Nó ăn gì mà to thế này nhỉ?

Ông Philarét thích thú trước sự ngạc nhiên của khách, ông đạo mạo vuốt bộ râu xám dài đến tận rốn, cái mồm móm mém cười.

- Nó là cá hồ. Còn thức ăn ở các hồ tại đây thì bao nhiêu mà chẳng có. Tôi với thằng con buông lưới. Thế là nó rơi vào. Và khuấy rối mù trong lưới đến mức không can được sợi lưới bình thường. Chúng tôi kéo lưới lên mặt băng mà không tin mắt mình nữa.

Con cá rán mới tuyệt làm sao, ngon đến mức cả Akimốp lẫn bác Ephim đều không tìm được lời nào diễn tả nổi! Họ chỉ biết chặc lưỡi.

Ngay từ khi theo đi du lịch khảo sát với giáo sư Likhatsiốp, Akimốp đã nhận thấy rằng ở đây, ở Xibiri này - dù là ở các xóm làng hay các xóm chài trên sông, cũng như ở các chòm săn – món ăn đều có vị ngon đặc biệt. Ở Pêtrôgrát anh đã có dịp đến ăn ở các khách sạn sang trọng nhất, tham dự các bữa ăn thết khách của ông bác, những bữa ăn có mặt các vị tai mắt của giới khoa học Nga, - ở đấy thôi thì còn thiếu món gì họ không đưa ra! Có món ăn tên gọi mới rắc rối làm sao, nguyên cái tên ấy cũng sặc mùi ngoại quốc, nhưng ăn cái món tinh xảo ấy mới thật vất vả. Còn ở đây chỉ là con cá giếc rán, nhưng nó đem lại niềm khoan khoái hơn cả bữa tiệc đãi khách. Akimốp nhớ lại có một lần ở Keti anh đã nói lại với ông bác điều quan sát của mình. Giáo sư Likhatsiốp cười khẩy và bảo:

- Ở đây mọi cái đều gần với thiên nhiên, Ivan ạ, mà thiên nhiên tràn đầy những điều bí ẩn và kỳ lạ. Chẳng hạn cái món bánh mằn thắn này nhé. Cháu đã được ăn nhiều lần rồi. Nhưng cháu có biết bánh mằn thắn Xibiri chính cống làm bằng bốn thứ thịt: thịt bò, thịt lợn, thịt cừu, thịt muông thú rừng (nai, hươu, tuần lộc, sơn dương). Và sự việc không phải ở thịt và bột, thứ bột nhào mà nhất thiết phải vẩy vào vài thìa trà đặc. Để bánh mằn thắn có vị ngon không gì sánh được, người ta nhất thiết ướp lạnh thấm tận trong nhân, sau đó cho vào bao gai sợi thô và để bao gai ngoài trời lạnh. Cái bao sợi gai thì có gì là tinh vi nhỉ? Ấy vậy mà có đấy! Cái bao như vậy hẳn có những tinh chất đặc biệt nào đó biến bánh mằn thắn thành thứ thần diệu.

Và ở con cá giếc này cũng có cái gì đó có thể gọi là thần diệu.

- Bà chủ thân mến ơi, làm sao bà lại rán con cá ngon làm vậy được? - Akimốp hỏi bà già. Bà cụ đâm ra bối rối, đối với bà cái câu hỏi ấy thấy nó là lạ thế nào ấy.

- Như mọi khi thôi. Mổ ra, đánh vảy, ướp muối, để lên chảo, cho vào bếp lò, - bà kể thứ tự công việc, dù sao đi nữa bà cũng thấy hãnh diện vì sự chú ý của ông khách đối với việc nấu nướng của bà.

- Ấy không, bà Phecơla, bà quên một việc rồi, - ông Philarét ngắt lời bà.

- Gì kia, ông nó?! Tôi nói cả rồi mà.

- Không, không phải đã hết. Bà quên mất sữa, - ông Philarét nhắc nhở.

- Vâng, quả là tôi quên chuyện ấy, - bà già sực nhớ lại. - Trước khi để con cá vào chảo là ngâm nó trong sữa đã.

- Để làm gì kia ạ? - Akimốp tiếp tục tò mò.

- Là để mùi tanh bay hết đi và thịt nó trở nên mềm mại hơn, - bà già giảng giải.

- Ra là thế đấy! Chắc hẳn cái điều chủ chốt là ở chỗ đó, - Akimốp kết luận và đưa mắt nhìn bác Ephim lúc này mải mê nghe câu chuyện đến mức quên cả ngựa. Phải cho chúng uống nước từ trước khi thắng vào xe.

Chia tay bên cổng trại với ông Philarét, Akimốp toan tính toán trả tiền trọ và tiền ăn cho chủ nhà, nhưng ông già thậm chí không muốn nghe đến chuyện ấy.

- Anh làm sao vậy thế, anh bạn trẻ, chẳng nhẽ có thể như vậy ư? Không lẽ chúng tôi là bọn lái buôn nào đó hả? Thế này thì không có phải tình nghĩa con người với nhau! Không, không, anh bạn trẻ ạ, đừng làm chúng tôi phải xấu hổ.

Kể ra thì Akimốp không phải làm cái việc đó. Mọi lo toan loại ấy đều là trách nhiệm của bác Ephim. Nhưng cả cái món ăn tuyệt vời, cả sự đối xử bình dị của ông bà già trong cái xóm trại lạc lõng giữa rừng taiga này đã làm cho Akimốp xúc động quá đỗi.

Tuy vậy, khi đã đi khỏi xóm trại chừng nửa vécxta, bác Ephim vẫn cứ quở trách Akimốp:

- Anh bạn trẻ ạ, rồi đây anh phải quên cái chuyện xỉa tiền ra trả tiền trọ. Ở địa phương chúng tôi không có lệ như vậy đâu, mà như thế có thể lại làm phật lòng người ta lắm lắm nữa đấy. Dân chúng tôi coi việc cho người khách sưởi nhờ, cho anh ta ăn uống là việc thiêng liêng của chúa. Dù anh là người địa phương hay anh là một kẻ đào tẩu, người ta cũng không để anh chết đói, và cóng rét cũng vậy. Chỉ có dân cựu giáo với bọn người hoạn là làm cái trò ấy, chính vì điều đó mà dân chúng tôi không coi bọn họ là người của mình... Với lại cái quân giết người ào đến quán trọ ở Tsigara ấy nữa. Mà lũ chúng thì kể làm gì?! Loài ác điểu!

- Tôi thấy mến ông bà già quá... Tôi có lỗi, bác Ephim. Thế anh con trai của ông bà già đâu?

- Đi đánh cá ở các hồ. Thấy không, kéo con cá giếc như thế từ đáy hồ lên đấy.

- Hoàn toàn câm điếc ư?

- Cứ như cái cây tùng kia kìa!

- Thật là bất hạnh.

- Mà sao? Chẳng nhẽ phải nghe những lời bẩn thỉu lại sung sướng ư?

Bác Ephim nói quả không sai, anh thanh niên gặp vận đỏ. - Cho đến lúc ấy Akimốp không hề gặp trở ngại nào. Đoạn đường từ xóm trại của ông Philarét đến trại định cư Lucaskinô, đoạn đường khó khăn nhất của tuyến đường, hóa ra hoàn toàn thuận lợi. Những con hươu tuần lộc đã xới tuyết lên bằng những bộ vó, còn những cỗ xe trượt đã đầm lì mặt đường. Tuyết mới rơi chỉ rắc lưa thưa lên mặt đường và còn chưa kịp nén chặt. Đôi ngựa đi một cách nhẹ nhàng, thoải mái, và đôi chỗ bác Ephim còn cho chúng đi nước kiệu. Một trở ngại nhỏ là những con suối, mà phải vượt qua ở quãng chưa ai đi. Nước dưới băng đã lộ lên bề mặt và con đường cũ đã bị phủ một lớp băng. Buộc phải tìm lối vượt suối ở chỗ khác.

2

Bác Ephim lôi ở trong xe ra một chiếc xà beng, mang theo dò giẫm trong tuyết, chọc mặt băng phủ kín con suối, và, khi đã tìm ra lối xuống thoai thoải, cho xe vượt qua suối ở một chỗ mới.

- Thôi, bây giờ thì, anh bạn trẻ ơi, ta sẽ phóng thẳng một mạch, - bác Ephim nói một cách hài lòng và giải thích nỗi lo lắng của mình: - Tổ cha chúng nó, vào mùa đông tính tình những con suối ấy thất thường kinh khủng. Có khi chúng phình lên, những tảng băng lớn chắn ngang đường, khi ấy thì chỉ có mà khóc. Còn bây giờ thì, anh thấy đấy, chúng còn chưa kịp trương bụng lên. Và không hiểu đồ quỉ, chúng lấy đâu ra sức lực thế không biết? Làm vỡ vụn mặt băng như vỏ hạt tuyết tùng vậy. Vậy mà mặt băng dầy có tới gần một xagiên. Người già ấy mà, có thể các cụ nói đúng, khi các cụ đem ma quỉ ra dọa mọi người...

Tất nhiên, Akimốp có thể nói với bác Ephim quan điểm của mình về các suy nghĩ của bác ấy: đất ở Narưm sống động, trong lòng đất ở đây đang xẩy ra những diễn biến to lớn, ở đây chẳng có ma quỉ nào hết, - nhưng anh không muốn xao nhãng những điều mình đang quan sát trên đường.

Bình nguyên phủ đầy những rừng linh sam và tùng, trải rộng mênh mông đến tận chân trời, chốc chốc lại bị chia cắt bởi những dẫy đồi và gò đống hiện ra đột ngột. Akimốp biết rằng họ đang ở đâu đó không xa những lạch nước của Keti nơi mà ông bác Vênhêđích Pêtrôvích Likhatsiốp của anh trước đây đã tiến hành các cuộc tìm kiếm. Chính nơi đây Akimốp cũng đã từng cùng với giáo sư trải qua suốt một mùa hè. Lúc này anh mỉm cười nhớ lại những ngày tháng ấy. Bấy giờ anh cùng với giáo sư Likhatsiốp đã chuyện trò về nhiều điều. Và hai người cũng đã tranh cãi nhiều không chỉ về vấn đề cuộc sống xã hội của nước Nga, vấn đề khai sáng và giáo dục ở đất nước này, mà cả về những vấn đề chuyên môn của việc canh nông. Chính bấy giờ Akimốp đã phát biểu ý kiến về các đặc điểm cấu tạo địa chất của lưu vực Keti-Tsulưm: lưu vực này tiếp giáp với cao nguyên, với các vết lộ điểm gẫy của cổ sinh đại. Ông bác bấy giờ không phải là tranh cãi với Akimốp, mà là khích lệ, thôi thúc những suy nghĩ mới của anh.

- Khá lắm, Ivan. Cháu mang trên vai cái được gọi là cái đầu không uổng phí! - giáo sư Likhatsiốp nói đùa và thân mật vỗ vào tấm lưng cường tráng của người bạn trẻ của mình.

Lúc này quan sát địa hình chung quanh, Akimốp trở lại trong ý nghĩ với các nhận định của mình đã phát biểu với giáo sư Likhatsiốp. «Anh đánh giá đúng, Ivan ạ, anh đã phát biểu một giả thuyết lý thú, - Akimốp tự chuyện trò với chính bản thân mình. - Giá có thể, mình đã mời ông bác đến đây lần nữa, cùng đi qua các khoảng đất này đến tận bờ sông Ênhixây, xem xét mọi cái bằng chính mắt mình. Không, những nếp uốn này không phải ngẫu nhiên.

Akimốp còn nghĩ cả đến cái kênh đào Ôbi-Ênhixây. Cái kênh ấy thực tế đã mất hết ý nghĩa của mình. Con đường sắt xuyên suốt Xibiri từ Uran tới Thái Bình Dương, đòi hỏi thêm những đường đi lại mới nối các khu dân cư với các vùng lân cận. Nhưng bản thân ý đồ về kênh đào Ôbi-Ênhixây lúc này Akimốp cũng vẫn thấy khá là hợp lý. «Đó không chỉ là sự giao tiếp ngắn nhất giữa hai con sông vĩ đại, mà điều chủ yếu nhất - đó là lối ra ngắn nhất của Xibiri sâu thẳm tới đại dương, lối ra với thế giới rộng lớn của nhân loại. Sớm hay muộn không ở đây thì cũng ở đâu đó gần ngay đây, nước Nga lại sẽ phải tìm ra con đường đi đến Bắc Băng Dương. Nước Nga không thể lãng quên đi các mối quan tâm của mình trong lãnh vực bắc cực. Dân tộc vĩ đại như dân tộc Nga sẽ đưa cuộc sống vào cả những không gian bao la này».

Suy nghĩ của Akimốp bay tới tương lai xa xôi. Thỉnh thoảng anh lại quên bẵng anh đang ở đâu, chuyện gì đang xảy ra với anh.

Bác Ephim không tiếp thêm cho anh những câu chuyện giai thoại về các thổ công và quỉ sứ, bác cũng không hát những bài hát ngân nga, u buồn, mà hẳn là bác yêu thích hết lòng, bởi vì hễ rảnh rỗi lúc nào là bác lại thầm thì ngân nga những lời khó hiểu. Bữa nay bác Ephim im lặng, cảm thấy rằng người khách của bác mải mê suy nghĩ, anh ta đâu còn nghĩ tới bác.

- A, kia rồi, anh bạn trẻ, trại định cư Lucaskinô kìa rồi. Anh thấy ngọn khói ở trên cánh rừng kia không?

Trong màn xanh lam của trời chiều chạng vạng Akimốp không nhận ra ngay những đám khói mờ mờ trên nền trời giá lạnh.

Sẩm tối rừng cây thẫm lại, từ phía những ngọn đồi thổi tới ngọn gió lạnh, buốt thấu tận xương.

- Ngày mai, anh bạn trẻ ạ, sau khi tiễn đưa anh lên đường đi tiếp là tôi phải quay trở lại ngay. Trời đất này có chiều trở lạnh nữa. Có thể sẽ có băng giá lớn, - bác Ephitn nói và, sau khi im lặng một lát, nói thêm, hẳn là để cổ vũ Akimốp: - Anh đi thanh trượt tuyết thì băng giá không trở ngại gì, chứ đi xe ngựa kéo này thì gay go lắm đấy. Giá lạnh thấu qua các loại áo lông.

Ngay trước đó Akimốp cũng đã đoán rằng trại định cư Lucaskinô - đó không phải là một làng, thậm chí không phải là một thôn. Nhưng cái mà anh được thấy lại vượt cả những điều chờ đợi tồi tệ nhất của anh.

Trên một bãi nhỏ bao bọc bởi một rừng cây tạp nham thấp bé dường như một hàng rào, vẻn vẹn có ba căn nhà lều tròn lút trong tuyết. Khói trườn ra qua cái lỗ thông hơi gần sát chỏm mái nhà lều, cùng với khói thỉnh thoảng những tàn lửa chấp chới bắn vọt ra. Những tàn lửa ấy nghịch ngợm bay cao lên trời, lấp lánh cái thân hình bé nhỏ cháy đỏ, rồi tắt ngấm đi một cách đột ngột, buồn bã tách khỏi những cụm khói.

Bên cạnh lều thơ thẩn những con hươu tuần lộc thấp bé và chân khòng, mình phủ lởm chởm đầy lớp lông dài, với những chòm râu cằm bờm xờm đầy sương muối. Cũng ở đấy những con chó hung vàng vùng vẫy trong tuyết, cũng như những con hươu, mình chúng phủ đầy lớp lông bờm xờm.

Cả những con hươu lẫn bầy chó đều không thèm quay đầu nhìn về phía những người khách vừa tới.

- Ơi, Egorsa ơi, anh ở đâu thế?! - bác Ephim gọi to.

Hồi lâu không có ai đáp lại và ra khỏi mấy căn nhà lều.

- Sao nhỉ, họ chuyển đi nơi khác rồi ư? Tôi thử vào xem một cái, - bác Ephim lo lắng nói rồi bước về phía nhà lều.

Nhưng bác chưa kịp vào nhà. Từ trong nhà một người đàn ông Tunguxơ thấp bé, mặt đỏ phừng phừng với bộ ria thưa, vén vạt cửa bằng da lông thú bước ra. Người ấy mặc chiếc áo lông bằng da hươu, đi ủng lông, đầu đội mũ lông chồn xám.

- Ôi, Ephim! Chào anh! Lại đến, lại bảo Egorsa cho người dẫn đường hả, - người đàn ông Tunguxơ lên tiếng, phô hàm răng trắng chắc chắn dưới cặp môi se gió đỏ tươi. Người đàn ông Tunguxơ nói bằng tiếng Nga rất sõi và rắn rỏi và chỉ có âm «đ» phát âm như âm «t» nhẹ.

- Chào anh, Egorsa! Lại đến quấy rầy anh đây: anh đưa đường hộ. Một người rất tốt.

Akimốp có cảm giác là trong giọng nói của bác Ephim có một âm sắc xin nài khá rõ, và vì vậy anh thấy khó chịu thế nào ấy: «Mình phụ thuộc hoàn toàn vào tính khí thất thường của người đàn ông Tunguxơ này. Các đồng chí của mình ở chỗ này hình như chưa nghĩ kỹ hết mọi điều. Thế ngộ nhỡ anh ta khước từ thì sao?» - anh thoáng nghĩ thầm.

- Chúng tôi đã tính, anh Ephim ạ, đi đến Vaxiugan, thú rừng kéo đến đấy. Năm nay ở đấy nhiều hạt tuyết tùng. Nhiều người đã di cư đến đấy.

- Thế anh định ngày mai ra đi hay sao? Anh cứ đưa đường hộ rồi thì đi.

- Nikônca sẽ đưa đường, - im lặng một lát, Egorsa nói và, lần đầu tiên nhìn Akimốp, mời anh và bác Ephim vào nhà lều. - Vào đi. Mụ nhà tôi nấu thịt rồi. Mấy hôm trước chúng tôi vật con nai.

- Hay tuyệt! Còn tôi có mang theo một chút để sưởi ấm người đây, - bác Ephim nháy mắt với Egorsa. Akimốp nhận thấy là người đàn ông Tunguxơ vui vẻ phô hai hàm răng trắng lóe và thậm chí nheo mắt vì bữa khoái lạc sắp tới.

- Thế bác Ephim, bác có mang thanh trượt tuyết đến không? Tôi chẳng còn gì hết. Tôi đã bó cả lại chất lên xe trượt rồi.

- Thanh trượt có chứ! Đây. - Bác Ephim lôi ở dưới đống cỏ khô trên xe trượt ra bộ thanh trượt mà cụ Phêđốt làm cho Akimốp ngay từ vụ tuyết rơi đầu tiên và mới đây Pôlia đã giấu ở bụi cây gần Tsigara.

Egorsa cầm lấy đôi thanh trượt, nâng nâng trên hai tay, chọc xuống tuyết, rồi nói:

- Thanh trượt của chúng tôi bằng gỗ tùng. Một ngày có thể đi được khá xa.

- Anh thì đi xa được, còn đây là người thành phố. Anh ấy đi thư thả thôi, - bác Ephim nói, biết rằng người Tunguxơ đi thanh trượt tuyết giỏi lạ thường và ít ai trong dân săn bắn người Nga có thể theo kịp họ. Lạy Chúa, chớ để họ làm cho người chạy trốn kiệt sức mất. Coi bộ thì chàng trai là dân nhanh nhẹn, rất có thể dễ hăng máu lắm.

- Nikônca đi thanh trượt không lấy gì làm lẹ cho lắm, nó sẽ đi gượng nhẹ, - Egorsa nói, đưa mắt nhìn Akimốp như thể muốn làm cho anh yên tâm.

Akimốp yên lặng, nhìn kỹ Egorsa, đưa mắt tìm Nikônca ở giữa các nhà lều, con người ấy sẽ đi với anh đến bãi soi Xtepakhina, nơi một người đưa đường mới sẽ phải đón nhận anh. Nhưng không chỉ không thấy Nikônca đâu, mà lúc này trên bãi rừng không có cả một con hươu nào, một con chó nào cả. Hẳn là chúng đã trốn cả vào rừng cây phía sau các nhà lều.

Vợ Egorsa, một phụ nữ trẻ, người Tunguxơ, gương mặt tròn trặn, đôi lông mày thanh mảnh, dường như vẽ bằng than bạch dương, và bà cụ mẹ anh, mắt có cái nhài quạt đục, giống như đồng xu bạc, đưa đẩy trong con ngươi mắt, đang loay hoay bên đống lửa. Trong nhà lều ấm áp sực mùi nhựa cây và mùi thịt nấu. Những mẩu vụn xương hươu lăn lóc khắp mọi chỗ trên tấm lót bằng da hươu.

- Coi bộ gia đình anh sống no đủ đấy chứ, anh Egorsa! - hất đầu về phía những mẩu xương, bác Ephim nói.

- Chúng tôi vớ được một con hươu mới to chứ! Nikônca xua nó khỏi những đầm lầy rêu phong suốt hai ngày. Đến đây tôi tóm được nó ở bên sông. Chén no. Chứ không, anh bạn trẻ ạ, bụng rỗng quá đỗi, - Egorsa kể.

«Lại Nikônca... Hẳn là một tay thợ săn từng trải, giầu kinh nghiệm. Được người dẫn đường như vậy thú thật», - Akimốp nghĩ thầm.

Hai người đàn bà đặt cái nồi thịt hầm lên kiềng. Thịt còn chưa nguội, vì thế qua mấy phút trong nồi đã sôi lên lục bục.

Khi món ăn đã được, vợ Egorsa bắc nồi xuống, đẩy món ăn đến gần chỗ bác Ephim lúc này ngồi chồm hổm bên đống lửa, Akimốp ngồi trên tấm áo lông của mình cách chỗ bác Ephim một chút. Trong nhà lều không có bàn ghế gì hết. Trên mặt khúc gỗ duy nhất có mấy con dao còn bám những giọt mỡ và những mẩu thịt dính lằng nhằng.

- Anh bạn trẻ, nào ngồi xích gần vào đây, - Egorsa nói với Akimốp và đưa cho anh một con dao dài và một cái bánh tròn bèn bẹt, không có men, rắc đầy bột.

Thịt khá dai, và cái chính là hoàn toàn không có muối. Akimốp bất giác nhớ đến con cá giếc rán ở cái trại của ông Philarét. Bác Ephim lôi ở đâu trong ngực ra chai rượu vốtca giấu kỹ lưỡng, đưa cho Egorsa.

- Nào, anh bạn trẻ, ta uống một tý.

Tay Egorsa run lên. Anh ta hết sức cẩn thận đỡ chai rượu, đẩy ba cái ca gần chỗ mình và rót vào cái ca ở gần chỗ mình nhiều hơn.

- Tôi phải cho mụ nhà tôi nhấp một tý, - Egorsa nói, giải thích tại sao anh rót vào ca mình nhiều hơn là ca thứ hai, thứ ba.

- Chứ sao nữa, cần phải thế! - bác Ephim gật đầu đồng tình và nâng cái ca của mình lên để chạm với Egorsa và Akimốp. - Nào, anh em mugích, chúc anh em mạnh khỏe! Chúc anh, Egorsa, săn được nhiều thú, còn anh, Gavơriukha, đi đến nơi đến chốn.

Akimốp nâng cái ca của mình, đưa lên chạm môi, nhưng không uống. Bà cụ già nhìn anh, cặp mắt đầy thèm thuồng, bằng tất cả nội tâm của mình cầu xin anh, thiêu đốt tâm can anh. Vừa ở ngoài giá lạnh vào Akimốp rất muốn uống, nhưng anh không chịu nổi trước sự xin nài da diết, mặc dù không lời này của bà cụ già:

- Mời mẹ, mẹ uống đi cho khỏe, - Akimốp nói và đưa ca rượu cho mẹ Egorsa. Nghe thấy những lời ấy, Egorsa giật mình, định đón ngang cái ca của Akimốp để trút sang cho mình lấy thêm một hai hớp, nhưng bà cụ già đã dốc rượu vào cái miệng mở rộng của mình nhanh đến mức, anh con trai không kịp chớp mắt.

- Gớm chửa, đồ ôn dịch, thèm vốtca đến thế đấy, - chẳng ra khen, mà cũng chẳng ra trách, Egorsa nói và ngửa cổ để nốc cạn phần rượu vốtca của mình.

Bà cụ già say ngay tức thì và chỉ qua hai ba phút, người rũ xuống, lặng lẽ rúc vào cái mền lông thú và ngủ thiếp đi. Cả Egorsa cũng đã say. Anh ta bắt đầu lảm nhảm nói đủ thứ chuyện vớ vẩn.

- Anh Ephim thân mến, anh là bạn tôi! Bạn! - Egorsa gào lên. - Anh không tin ư?! Nếu anh muốn, tôi sai mụ nhà tôi đến với anh đêm nay? Muốn không?

- Egorsa ơi, anh là bạn tôi thế nào kia ấy chứ, không lời nào diễn tả nổi! Dù tôi hỏi xin anh cái gì đi nữa, bao giờ anh cũng sẵn sàng. Còn mụ nhà anh, anh giữ lấy cho anh, cô mới trẻ đẹp làm sao kia chứ, - bác Ephim nói khéo. Bác biết là điều nguy hiểm nhất là nhượng bộ anh chàng Tunguxơ. Rồi đây anh ta đến nhà mình, theo cái lệ có đi có lại anh ta sẽ đòi hoặc là vợ bác, hoặc là con gái bác đến ngủ đêm với anh ta.

Bỗng đâu ngoài nhà lều nghe có tiếng tuyết lạo xạo và một giọng nói đàn ông vừa vỡ, âu yếm con chó.

- Nikônca đến đấy! Vừa đi thăm các bẫy thú, mang mồi về, - Egorsa lên tiếng, giọng không hiểu sao tỏ ra lo lắng và thậm chí anh còn đứng dậy. Men say dường như bay biến hết. Anh ta quay về phía bác Ephim búng ngón tay vào cổ, nói gần như thì thầm: - Anh Ephim này, về cái khoản này, im lặng đấy. Anh chàng lại phật lòng là chúng mình không để dành cho hắn. Đồ ôn dịch, hắn cũng như bà lão của tôi ấy, thích vốtca lắm.

Nhưng trong quan hệ với dân Tunguxơ và Ôxchiác ở Narưm bác Ephim là người lõi đời. Một khi Nikônca là người sẽ đưa đường cho người chạy trốn đi tiếp, thì thế nào cũng phải quan tâm đến anh ta. Trường hợp như thế này bác Ephim bao giờ cũng dự trữ sẵn đôi thứ gì đấy.

Nikônca đâm xổ vào nhà lều, thở phì phì, người nghiêng ngả nặng nề. Người chú mang đầy những sóc, chồn hôi, chồn trắng, sáng lên những vệt trắng như tuyết trong tranh sáng tranh tối của nhà lều được ánh lửa tỏa sáng.

Vì một nguyên nhân hoàn toàn dễ hiểu, Akimốp chờ đợi sự xuất hiện của Nikônca với một sự thích thú khác thường. Bởi vì ngày mai anh sẽ trao phó cả cuộc đời mình cho con người này. Trong cái biển không cùng không tận của rừng taiga, không có người đưa đường thì anh khác nào một đứa trẻ côi cút thảm thương, bị số phận đẩy tới chỗ chết không cưỡng lại được.

Khi Nikônca tháo ở thắt lưng ra những con vật và cởi bỏ tấm áo lông ngắn cũn cỡn, không dài tới được cả đầu gối, Akimốp nhìn thấy trước mặt mình một cậu bé nhỏ nhắn, gầy gò, nhìn qua nhiều nhất chỉ cho đến mười lăm tuổi, mặc dù chú ngậm cái điếu tẩu giữa hai hàm răng trẻ khỏe và nhả khói mù mịt.

«Ôi, không khéo chú ta lại đưa mình đến nơi khỉ ho cò gáy nào đó thay vào bãi soi Xtepakhina», - Akimốp lo lắng nghĩ và đưa đôi mắt chăm chú bắt đầu theo dõi Nikônca.

Vợ Egorsa, thoạt đầu cũng đã hơi say say bây giờ lại đã tỉnh táo, vội vã đẩy nồi thịt đến trước Nikônca, đưa ra một con dao dài. Egorsa cầm lấy dao, khoắng tìm trong nồi miếng thịt to nhất và lấy mũi dao xọc rồi đưa cho chú bé, với một thái độ khá trân trọng.

- Mồi bắt được thế nào, Nikônca? Thú có đến hay không đến bẫy, cạm? - bác Ephim hỏi, quay đầu sang phía Nikônca và chuẩn bị nghe chú bé nói với một thái độ nghiêm trang nhất.

- Tồi thôi, - Nikônca khoát tay, ngoạm răng cắn miếng thịt hươu.

- Nhưng mà chú vẫn mang về đây, có nghĩa là không hoàn toàn tồi. - bác Ephim nói, đếm những con chồn hôi và chồn trắng đã chết lạnh cứng.

- Cũng được chút ít. Được ít thôi.

Rõ ràng Nikônca hạ thấp kết quả chuyến đi săn của mình. Bác Ephim đã biết đặc tính này của dân thiểu số ở Narưm là không huênh hoang, nói «tồi», khi có đầy đủ cơ sở để nói là «tốt». Chuyện này xuất phát từ niềm tin thơ ngây đã truyền từ đời nọ sang đời kia: nếu anh huênh hoang quá, thì vua của rừng taiga, vị thần có mặt ở mọi nơi, vô hình có mặt ở khắp mọi chốn, nghe thấy lời anh khoe khoang thế là thần không cho thú vật và chim muông đến bẫy cạm của anh nữa.

- Tôi còn thấy một con hươu nữa, anh Egorsa! Nó đang gặm cỏ ở đầm lầy nham lê. Phải chạy đến đó ngay! - Nikônca nói, nhai thịt chóp chép.

Điều Nikônca thông báo làm cho cả nhà Egorsa vui mừng. Vợ Egorsa vung cả hai tay lên. Bà cụ già ngửng đầu lên và nói một câu gì đó bằng tiếng Tunguxơ, có lẽ đại loại là: «cầu thượng đế, thượng đế hãy mang lại may mắn». Egorsa cũng rạng rỡ hẳn ra.

- Ăn hết thịt con hươu này, sẽ đến lượt ngả con thứ hai, - Egorsa vui vẻ nói.

- Nó bỏ đi mất! Mai phải chạy đến đấy ngay, - Nikônca bày tỏ sự lo lắng của mình.

- Ngày mai có việc. Ephim đề nghị đưa chàng trai này đến bãi soi Xtepakhina. Chú đưa đi nhé.

Nikônca đưa mắt nhìn bác Ephim, sau đó quay sang nhìn Akimốp, láu lỉnh nheo lại.

- Chích chích chích, hạ thủ Sa hoàng, - Nikônca nói và bật tiếng cười ròn rã, tiếng cười của một chú thiếu niên.

«Rõ là không phải lần đầu tiên chú ấy đưa đường cho những người chạy trốn», - Akimốp thầm nhận xét và, liếc nhìn bác Ephim, quyết định chưa tiếp câu chuyện về đề tài này.

- Nikônca, chú đưa đi hộ nhé. Anh ta là người tốt, - bác Ephim nói, trong bụng thầm lo chú bé sẽ từ chối.

Nhưng Nikônca chẳng hề có ý định từ chối.

- Tôi sẽ đưa đi chứ! Trên đường về sẽ đi xem các bẫy thú, - Nikônca nói một cách hiền hòa, ợ một tiếng rất to và nằm xoài ra, chống hai khuỷu tay, tỏ hết vẻ khoan khoái sau bữa ăn no.

- No rồi chứ? Thế thì tốt. Bây giờ thì hút thứ thuốc lá chính phẩm thực sự này. - bác Ephim lại lôi ở đâu trong lần áo trong ra một bánh thuốc lá. Về cái khoản thuốc lá «chính phẩm thực sự» tất nhiên bác quả có quá cường điệu. Đây là một bánh thuốc lá sợi bình thường mà các xưởng thuốc lá vẫn sản xuất để cung cấp cho binh lính ngoài mặt trận.

Nhưng Nikônca thật sung sướng vì món quà này. Chú cầm lấy bánh thuốc sợi, đưa lên mũi và hít rõ to.

- Chà! Mới khá chứ! - cuối cùng chú thốt lên.

Từ trong góc nhà lều, lấp lánh cái mắt nhài quạt, bà cụ già lồm cồm bò ra chỗ chú bé. Bà cụ đột ngột dừng lại, quì chân, chìa lòng bàn tay vàng khè khum lại về phía đứa con trai thứ.

- Con sẽ cho, con cho bây giờ. - Nikônca xé vỏ bánh thuốc ra, lấy một nhúm thuốc sợi, bỏ vào lòng bàn tay bà cụ. Cũng hối hả như lúc nẫy dốc vốtca, bà cụ bỏ tõm dúm thuốc lá vào mồm và ra sức nhai, lẩm bẩm những lời gì đó biểu lộ sự khoái trá thật sự của mình.

Cầm khư khư bánh thuốc, Nikônca rắc cho Egorsa và vợ anh mỗi người một dúm, Egorsa để dúm thuốc lên bậm ở môi, còn người đàn bà gói phần thuốc của mình vào góc khăn buộc trên mái đầu tròn trĩnh, tóc đen láy của cô.

Phân phát thuốc lá cho mọi người trong nhà xong, Nikônca thông ống điếu của mình, rỗ sạch tàn đen, nhồi đầy thuốc mới và châm lửa hút, bậm bậm đôi môi dầy vào đầu ống điếu.

- Ư ư, khá thật! - chú nhắc lại, nhìn bác Ephim tỏ vẻ cảm ơn.

...Mọi người nằm xuống ngủ ngay chung quanh đống lửa, tại chỗ mà mỗi người ngồi từ tối. Akimốp ngủ chập chờn. Ở đây không có gối, mà cũng chẳng có cỏ khô hay rơm thay gối. Anh lấy khúc củi làm gối, nhưng chỉ một lát là cổ anh mỏi rời, thế là anh hết xoay bên này lại trở về bên kia. Mở mắt ra, suốt đêm Akimốp chỉ nhìn thấy một cảnh: Nikônca nằm ngửa trong ánh lửa lập lòe. Cái ống điếu từ trong mồm chú chồi ra. Hai hàm răng chú ngậm chặt. Hai bên má nổi gân, gương mặt cau lại bởi một sự căng thẳng nào đó như vượt quá sức người.

3

Trên đường đi Nikônca hóa ra không chỉ là một chú thiếu niên táo bạo mà thôi, mà quả thực là một con quỉ con tràn trề sức lực của rừng taiga. Akimốp lúc phải mắng mỏ chú, lúc lại thán phục chú.

Ra đi lúc còn tối trời. Màn tối như một bức tường bất động. Hình cây cối phải đoán theo cái diềm bạc do băng giá và tuyết rơi từ tối dệt nên. Những mương xói có cảm giác như thẫm tối, không cùng, từ đó phảng phất hơi ấm của những con suối không bị đóng băng và vọng tới tiếng rỉ rách của nước chảy qua những thân cây bị ngập dưới nước.

Hai người đi nhịp nhàng và không vội vã cho đến lúc trời rạng sáng. Khi màn tối vừa tan đi và trên trời những ngôi sao mờ nhạt vừa tắt, Nikônca dừng lại.

- Thế nào, anh trai Gavơriukha, ta phóng nhanh một chút được chứ? - Nikônca hỏi, nhìn Akimốp từ đầu xuống chân bằng cặp mắt hẹp ranh mãnh.

- Thế chính chú, Nikônca, chú nghĩ ra sao? - không nghi ngờ có gì tệ hại, Akimốp trả lời.

- Anh bạn ạ, phải phóng nhanh thôi. Tôi sẽ trở về ngủ nhà.

- Làm sao mà chú kịp? Anh Egorsa bảo là từ đây đến bãi soi Xtepakhina phải đến ba chục vécxta không ít. Cả đi cả về sẽ là sáu mươi, chú không kịp đâu.

- Không thể không kịp được. Ngày mai phải xua con hươu, chúng tôi sẽ kiếm được thịt.

- Nếu như vậy thì ta thử chạy xem sao. Tôi sẽ theo vết thanh trượt của chú, - Akimốp cuối cùng đồng ý.

Nikônca cất ống điếu vào túi, dắt hai vạt áo vào thắt lưng, sụp cái mũ lông chó xuống tận lông mày và sau khi kêu to «Ư-ư-ức», trượt đi trên tuyết nhẹ nhàng như chim bay.

Akimốp hiểu rằng anh không thể chậm trễ một phút nào. Anh thít chặt thêm giây khóa thanh trượt một chút và lao theo Nikônca. Tấm lưng của chú bé với cái túi bằng vải thô tự dệt đeo ở thắt lưng và khẩu súng săn ở bên vai loáng thoáng giữa các hàng cây, lúc hiện ra, lúc biến đi, nhanh đến mức Akimốp khó khăn mới kịp định hướng bước chạy của chú.

Trong lúc chạy trong rừng, Akimốp còn ít nhiều theo kịp Nikônca. Nhưng phía trước hiện ra cánh đồng dài dài, giống như ống tay áo. Có lẽ đó là cái hồ vùng rừng taiga, đã bị đóng băng và tuyết phủ kín. Đến đây thì Nikônca lao đi nhanh đến mức phía sau chú bốc lên một đám bụi tuyết che khuất chú.

- Chà, con quỉ con, hắn làm gì thế không biết! - Akimốp thốt lên thán phục, anh cũng thích phóng nhanh trên thanh trượt. Cơn hăng say lây cả sang Ivan, thế là anh lao lên đuổi theo Nikônca, quyết định dù thế nào đi nữa cũng đuổi bằng được chú bé trên cánh đồng này. Nhưng Akimốp vừa xích gần đến Nikônca, chú bé lại ra sức thêm đến mức qua mấy phút sau không còn thấy chú đâu nữa. Cái hồ bị tuyết phủ kết thúc, và lại mở ra cánh rừng hỗn tạp kéo dài. Nikônca mất hút sau các bụi cây, vì thế bây giờ Akimốp không dám để trệch vết thanh trượt của chú, sợ lạc đường.

Akimốp thế là không đuổi kịp Nikônca. Mãi đến chỗ nghỉ anh mới đuổi kịp chú. Chú bé đang ngồi trên thân cây bạch dương ngả cong và đang nhai bánh. Chú đã bỏ mũ ra, và mái đầu bù xù ướt nhèm của chú mịt mù hơi bốc lên.

- Chà, người anh em, chú chạy giỏi thực! Chân chú làm sao mà đủ sức chạy nhanh đến thế hả? Nhưng đội mũ vào đi, kẻo lại cảm lạnh đấy! - Akimốp nói, ngồi xuống thân cây bạch dương bên cạnh Nikônca.

- Anh nói gì vậy, anh trai? Sao mà cảm được? Sau ta lại chạy, mồ hôi lại làm mờ mắt. - Nikônca ăn nốt bánh, lấy ống điếu ra, nhồi chặt thuốc lá của bác Ephim cho và châm lửa hút, nhả những hơi khói dài hình lượn sóng. Akimốp liếc nhìn Nikônca và cảm thấy rõ tâm hồn chú bé rừng taiga này đang sung sướng mãn nguyện làm sao. Chung quanh rừng yên tĩnh với những cụm tuyết trắng chói ngời trên cành, mặt trời chiếu sáng, vui tươi, bầu trời lấp lánh trong những vệt ánh vàng, chung quanh là rừng taiga bao la, sự vắng vẻ mà chú ta, Nikônca, hiểu rõ và chinh phục được, một mình chú, mạnh mẽ và ngoan cường, như dòng thác ở khúc cạn, và mau lẹ như ánh chớp. Hai hàm răng ngậm ống điếu, hai lỗ mũi hấp háy hít khói thứ thuốc lá thật sự. Còn bên cạnh là anh trai người Nga, anh ấy khen chân chú chạy nhanh. Anh chàng kỳ quặc thật, chạy trốn khỏi nơi đây, khỏi những vùng đất mà trên thế gian này không đâu bằng... Chạy trốn để ở đâu đó, không biết là ở đâu, sẽ hạ thủ... Nga hoàng, tên của ông ta không hiểu sao cố đạo ở Parabên lại đặt cho chú, chú bé Tunguxơ, mà cũng vì chuyện đó cố đạo đã lấy mất của bố chú cả một xâu sóc và chồn hôi.

- Sao, anh trai, ta lại chạy chứ? - Nikônca hỏi, lại giấu cái ống điếu vào túi quần bông chần và chụp cái mũ lông lên đầu, sụp đến tận mắt.

Akimốp đã nghỉ ngơi, trán và má anh đã khô, còn trên bộ râu cằm của anh ướt vì mồ hôi thì đọng những chuỗi sương băng giá.

- Chạy thôi, Nikônca! - Akimốp vội vàng đứng lên đôi thanh trượt tuyết.

- Ư-ư-ức! - Nikônca kêu to, và từ dưới đôi thanh trượt của chú bốc lên hai cột lốc xoáy song song mịt mù.

«Chà, con quỉ con mới lanh lợi làm sao! Chà, nó đi mới cừ chưa. Ôi ôi, nó lao xuống dốc mới tuyệt chứ!» - cố không tụt lại sau Nikônca, Akimốp lẩm nhẩm một mình.

Nhưng trong một giây lát đã xảy ra một điều mà Akimốp phải ra sức hãm thanh trượt lại để hiểu cho được có chuyện gì xảy ra.

Nikônca chạy ở phía trước Akimốp khoảng một trăm xagiên. Qua màn bụi tuyết do thanh trượt của chú bé Tunguxơ bốc lên, anh nhìn thấy tấm lưng của chú với cả cái nòng súng săn thấp thoáng giống như cột buồm. Bỗng nhiên Nikônca ra chỗ quang đãng, cây cối như lùi lại dãn ra nhường lối cho chú, và Akimốp chính mắt mình đã nhìn thấy sự việc xảy ra lạ thường không tưởng nổi: Nikônca đã biến mất, vừa sờ sờ đấy vậy mà biến không còn vết tích.

Đi tới nơi chú bé biến mất, Akimốp không tin mắt mình nữa. Cách chỗ anh ba bước là bờ vực dựng đứng, dưới bờ vực là một bãi rộng trải ra, giống như cái hồ dài mà họ đã đi qua ở đầu đoạn đường. Bờ vực bị rừng bạch dương che khuất, những cây bạch dương do những trận gió thổi ngả nghiêng đến mức nếu ở đây không phải là vực thì chúng hẳn nằm rạp cả xuống mặt đất. Phía trên bị phủ tuyết, rừng bạch dương hoàn toàn có thể tưởng lầm là mặt đất cứng bình thường. Có thể Nikônca cho là đất cứng thật. Đang hăng say theo đà chạy, chú ta có thể không nhận thấy vực. Mà có thể, chú ta cũng nhận thấy, nhưng cứ liều nhẩy mà không tìm lối xuống thoai thoải, để khỏi mất thời gian tìm kiếm.

Nhìn thấy Akimốp dừng lại bối rối bên bờ vực, Nikônca cười to, gọi anh nhảy theo.

- Nhảy đi, Gavơriukha! Ở đây êm lắm!

Nhưng, lượng chiều cao bờ vực, Akimốp quay sang bên và đi xuống dốc, để lại phía sau mình hai vết thanh trượt ngoằn ngoèo.

- Ngộ nhỡ thanh trượt của chú gẫy? Hay chú bị thương?! Chẳng nhẽ có thể liều thế ư?! - Akimốp lên tiếng, nghiêm khắc nhìn chú bé.

- Sao, anh trai? Sao nó lại gẫy? - Nikônca cười ròn rã.

Akimốp lây cái vui của chú và, nhìn lên những cây bạch dương phía trên cao, từ chỗ Nikônca vừa nhảy xuống, nghĩ bụng: «Cái đầu mới liều lĩnh làm sao chứ! Không biết sợ, không biết lo xa... Nhưng dù sao cũng cừ thật».

Hai người cùng bỏ thuốc ra hút, Akimốp đưa thuốc của mình ra mời Nikônca lấy nhồi vào ống điếu. Trước khi chạy trốn khỏi Narưm ít lâu, anh nhận được quà của bạn bè gửi từ Pêtrôgrát tới. Họ đã cố gắng chạy tìm ở đâu đó ra thứ thuốc loại thượng hảo hạng: thơm, nhẹ, hơi làm đầu choáng váng. Tuy nhiên Nikônca lại không thích thứ thuốc của Akimốp. Hút một ít, chú lấy thuốc của mình ra nhồi và hít một cách khoái trá ra mặt.

- Liệu chúng mình có lạc đường không, Nikônca? - Akimốp hỏi, anh thấy rằng dù chú bé có can đảm đấy, tháo vát đấy, nhưng đồng thời lại nhẹ dạ, như mọi chú thiếu niên khác trên trái đất, và kiểm tra lại chú không thừa.

- Sao lại lạc được? Anh trai ạ, ta cứ đi thẳng, đi thẳng, đi thẳng. Có bịt mắt tôi, tôi cũng tìm ra bãi soi Xtepakhina. Ta chạy thêm một ít nữa, sau đó tìm cách kiếm bữa trưa, - Nikônca giảng giải.

Hai người chạy thêm tiếng rưỡi đồng hồ nữa, Nikônca không hề mệt mỏi và hầu như không chỗ nào chịu giảm tốc độ.

- Ư-ư-ức! - chú kêu to, tiếng kêu dài âm vang khắp rừng taiga. Cái đó làm cho giọng của chú nghe hùng tráng và bất tận, làm rừng tràn ngập những âm thanh, và đôi khi có cảm giác: không, mảnh đất này đâu đến nỗi hoang vắng và bị bỏ rơi. Nó đang cất tiếng vang dội thế kia mà!

Ở một nơi, Nikônca dừng lại, đưa hai tay lên và vẫy cho Akimốp biết rằng cả anh nhất thiết phải dừng lại. Sau đó Nikônca tháo súng ở vai ra, cúi lom khom xuống và thận trọng đi vào đám tùng non. «Chắc là chú ta kiếm bữa trưa», - nhớ lời nói của Nikônca, Akimốp nghĩ thầm. Đưa mắt nhìn các tán cây, Akimốp nhìn thấy trên ngọn tùng khô héo có một chấm đen. «Gà rừng! Chắc Nikônca rượt theo nó», - Akimốp đoán ra và anh đợi tiếng súng nổ. Nikônca bắn ngay giây phút đó. Con gà rừng xòe rộng cánh, toan gượng lại khỏi rơi xuống, nhưng không gượng nổi, lộn tròn và rơi xuống tuyết, trong khi rơi đã làm gẫy những cành khô và kéo theo những cành khô ấy rơi theo xuống tuyết.

Akimốp đi tới đám rừng tùng non vào lúc Nikônca cầm con gà rừng quay trở lại chỗ dừng chân.

- Có bữa ăn trưa rồi. Ta không chạy nữa, anh Gavơriukha ạ, - Nikônca nói.

- Nhưng đến bãi soi Xtepakhina còn xa không? - Akimốp hỏi, cảm thấy chân mình bắt đầu hơi nhức nhối.

- Nó kia rồi kìa! Anh có nhìn thấy đám tuyết tùng ở đằng trước kia không?

- Đấy ư? Thế thì chúng ta gần tới nơi rồi còn gì, Nikônca. Chẳng mấy mà tới nơi.

- Ơ hờ! Nếu mà không có anh, Gavơriukha, tôi còn chạy nhanh hơn.

Chẳng bao lâu sau, Nikônca và Akimốp leo lên đồi cao mọc đầy những cây tuyết tùng to lớn, um tùm, và chừng nửa vécxta nữa ra tới bờ sông. Ở đây dưới tán cây rậm rạp có một căn nhà gỗ.

- Này, ông chủ ơi! - Nikônca gọi to, nhưng không có ai đáp lại. Tuyết chung quanh căn nhà nguyên vẹn chưa có vết chân ai. Akimốp hiểu rằng người đưa đường mới của anh còn chưa tới.

Vừa cởi bỏ các thanh trượt ra, Nikônca và Akimốp bắt tay ngay vào chuẩn bị bữa trưa. Akimốp nhóm bếp lò, lấy cái nồi và ấm niêu ra hố múc nước trong lỗ băng đem về, còn Nikônca nhổ lông và mổ con gà rừng. Căn nhà gỗ giống như căn nhà gỗ của cụ Phêđốt ở rừng taiga xa xôi. Hai tấm phản cũng xếp đặt như vậy, khúc gỗ cũng để ở bên cái bàn, cái giá gỗ nhỏ cũng treo phía bên trái cửa ra vào. Akimốp tìm trong cái âu lấy ra muối, hộp diêm và hai mảnh mộc nhĩ bạch dương khô đen. Mọi cái đâu ở chỗ đó, đúng như ở mọi căn nhà gỗ...

Sau bữa ăn trưa Nikônca vội quay trở lại. Akimốp còn lại một mình trong căn nhà gỗ.

Chương ba

1

Ngày hôm ấy người đưa đường mới không thấy xuất hiện. Đêm hôm đó, người ấy cũng không tới. Akimốp lo lắng, mất ngủ, chốc chốc lại đi ra bờ sông, đứng ở đầu dốc và căng tai ra nghe ngóng. Đêm trôi qua. Các vì sao nhấp nháy trên bầu trời rạng sáng, cây cối xào xạo, sẽ lay động trong gió, từ đâu đó mãi xa vẳng đến tiếng băng rạn vỡ va chạm nhau. Tưởng như, có ai đó đánh rơi những tấm kính cửa sổ. Thoạt đầu là tiếng chạm nhau trầm đục, rồi sau đó là tiếng rền vang kéo dài... «Ngộ nhỡ người đưa đường lần lữa, trễ nải thì sao?» - Akimốp suy nghĩ, mắt nhìn chăm chăm về các bụi cây ven hồ, đôi lúc tưởng cứ giống như người.

Mãi đêm khuya Akimốp mới quyết định nhóm lửa. «Có thể người đưa đường lạc cũng nên, đi trệch đâu gần đây. Đống lửa cả mùa hè cũng có thể thấy từ xa, mùa đông thì càng dễ thấy hơn: rừng trơ trụi, nhìn thông thống», - Akimốp suy tính.

Anh nhóm xong đống lửa. Đẩy vào lửa một cành cây to. Cành đó có thể đủ cháy đến sáng. Còn anh nằm ngủ ở cánh phản. Anh thiếp ngủ mê man, mặc dù hồi lâu không làm sao thu xếp được ổn chỗ cho đôi chân mệt mỏi.

Akimốp tỉnh dậy với cảm giác lo lắng. Thế là không ai đến cả. Ánh sáng ban ngày đã tràn qua ô cửa sổ nhỏ vào nhà. Bếp lò đã cháy lụi và tắt ngấm. Trong nhà trở nên mát lạnh. Akimốp mở cửa xem đống lửa ngoài trời. Nửa cành cây đã cháy đứt đôi. Hai đầu còn hơi tỏa khói. Tuyết chung quanh tan ra, và trên hai ba chỗ thấy hiện ra những đám việt quất chằng chịt xanh rờn như vào mùa hè, có chỗ còn thắm đỏ những quả chín. Akimốp thèm thuồng nếm thử những quả ấy. Anh ngắt mấy quả bỏ vào lưỡi nếm. Giá lạnh và vị chua làm cho miệng anh tỉnh ra. Sau chuyến phóng trên tuyết hôm qua cùng với Nikônca anh vẫn còn cảm thấy khát, đâu đó trong nội tạng cơn khát vẫn như đang thiêu đốt.

Akimốp khơi lại đống lửa, nhóm bếp lò, hâm lại thịt gà rừng trong nồi và đun lại ấm trà bằng mộc nhĩ bạch dương rồi anh ngồi vào ăn. Anh ăn thư thả và rầu rĩ.

Công việc không được ổn lắm. Người đưa đường vẫn không thấy đâu, còn thức ăn eo hẹp: chỉ có một phần tư ổ bánh mì và phần thịt gà rừng còn lại, kể ra thì trên cái giá gỗ còn bánh mì khô. Nó đã bị mốc, nhưng không sao, cả thứ này cũng có thể ăn được.

Không biết sự thể rồi sẽ ra sao, Akimốp quyết định dè xẻn thức ăn. Anh để dành bánh mì. Phần thịt gà rừng còn lại anh chia làm hai phần: một để bữa sáng, phần kia để đến chiều.

Nhưng không hiểu có chuyện gì đã xảy ra vậy? Tại sao người đưa đường không có mặt ở địa điểm qui ước? Nếu có chuyện gì trắc trở chỉ gây ra sự chậm trễ trên đường, thì như vậy còn chưa phải là tai họa, còn nếu trong khâu này của tuyến đường kế hoạch bỗng nhiên bị hỏng? Trong trường hợp này anh phải xử sự ra sao? Trở về chỗ ông Philarét qua trại Lucaskinô và tìm cách báo cho bác Ephim biết về chuyện thất bại? Hiện thời làm việc đó chưa muộn, vết đường còn chưa bị lấp mất. Hay là liều tìm cách ra đường cái Datsulưmxki? Từ đấy đến làng xóm gần ít nhất cũng phải hai mươi - ba mươi vécxta. Còn đến đấy thì tùy hoàn cảnh và khả năng sẽ liệu sau.

Sau bữa ăn sáng Akimốp đi ra ngoài trời, miên man suy nghĩ về tình thế của mình. Sốt gan sốt ruột, anh muốn hành động ngay, nhưng đồng thời tiếng nói của lý trí lại ngăn anh lại: «Đừng có nóng nẩy, thiếu gì nguyên nhân gây ra việc chậm trễ? Thậm chí khó mà tưởng tượng nổi. Phải chờ, chờ... Hơn nữa đường từ đây ra tới đường lớn không đơn giản. Toàn là rừng taiga rậm rạp, sông suối, cây đổ chắn đường. Không có la bàn thì dễ lạc lối. Bấy giờ thì sao? Chết vì rét và đói».

Akimốp quyết định đi lang thang chung quanh căn nhà gỗ, xem liệu có cái bẫy nào không. Số lương ăn dự trữ của anh có thể sống thêm một ngày nữa, giỏi lắm, được hai ngày, còn sau đó thì làm thế nào? Vũ khí anh chẳng có gì, ngoài con dao dân chài lủng lẳng trong bao da treo ở thắt lưng.

Dưới mái che đã xiêu vẹo và một nửa đã lật rơi mất những tấm gỗ, Akimốp bới được ở dưới tuyết ra hai cái lờ bện bằng những cành liễu lá nhọn. Một cái lờ còn nguyên vẹn, còn cái thứ hai cần phải chữa đôi chút, bởi vì đôi chỗ cành liễu đã gẫy và đầy lỗ thủng.

Bới một gò tuyết nhỏ ở một chỗ khác, Akimốp đụng vào một cái hộp hẹp đóng bằng những mảnh gỗ dầy chắc chắn. Phủi sạch tuyết trên hộp, Akimốp liền hiểu rằng anh đụng phải cái sàng để sàng quặng vàng. Cái đó làm anh chú ý đến mức trong một thoáng anh quên cả những điều lo nghĩ của mình. «Hay thật, căn cứ vào cái sàng, ở đây có người nào đó đã đãi vàng. Hoàn toàn có thể lắm chứ». Bản thân sự việc này không làm cho Akimốp ngạc nhiên, nếu như anh tình cờ thấy cái mẹt sàng ở đâu đó ở Uran hay ở rừng taiga Minuxinxcơ. Nhưng ở đây, ở vùng giữa sông Keti và Tsulưm này... Điều này nói cho anh biết nhiều chuyện. Và trước tiên nó khẳng định những quan niệm của anh về cấu trúc địa chất của vùng lưu vực giữa hai sông, nó trở thành viên gạch quan trọng xây nền móng các công trình lý thuyết của anh. Trước đây người ta đã khai thác được vàng hay không - điều đó anh không biết. Nhưng người ta đã tìm, đã cố sức tìm ra, có nghĩa là, người ta có cơ sở để tin vào điều đó.

Akimốp đã bới dưới tuyết ra một đống nhỏ nữa. Nhưng cái này là đống vỏ hạt tuyết tùng. Hình như, cả cái mái này cũng được làm với một mục đích này: che mưa cho đống quả tuyết tùng. Ở đây người ta tán nhỏ quả tuyết tùng ra bằng những bàn thớt và trục tròn đặc biệt trên cái bàn máy đặc biệt, giống như cái bàn thợ, rồi sau đó, lợi dụng gió ở sông thổi lên, thổi bay rác rưởi khỏi hạt.

Tiếp theo Akiniốp không bới tuyết thêm nữa. Không để mất thời gian, anh lấy cái lờ lành lặn, bẻ lấy một cái que khô để đâm, rồi đi xuống sông. Anh phải lưu lại ở đây lâu hay nay mai là ra đi, anh chưa biết, nhưng có một điều không nghi ngờ gì nữa là cần đặt cái lờ xuống sông, ít ra xuống cái lỗ băng kia. Có thể con cá nào đó sà vào. Có thêm thức ăn dự trữ hơn là hoàn toàn không có gì. Akimốp đặt lờ xuống lỗ băng, buộc vào cái gậy, còn cái gậy đem cắm vào đống tuyết, rồi anh leo lên bờ cao.

Bây giờ anh phải xác định thật đúng các tọa độ của mình. Anh đi lang thang trên tuyết quanh căn nhà gỗ và ngắm nghía các thân cây, độ nghiêng của cành, nhìn lên mặt tròi, chiếu sáng và không tỏa ấm, nhưng lúc này anh vẫn thấy thật là cần thiết. «Phải đi thẳng về phía nam, chỉ có xuống phía nam», - anh quyết định, tổng kết các quan sát của mình.

Anh định đi về căn nhà gỗ, nhưng lại quay ra sông để xem cái lờ ở đấy ra sao, anh đặt nó có ổn không, khó khăn anh mới nhét được xuống lỗ nước trên băng. Có điều gì đó làm anh lo lắng. Anh chưa từng bắt cá bằng lờ. Anh đã đặt bẫy, chỉ dựa trên sự tính toán khôn khéo và sự nhạy cảm. Kéo cái lờ về phía mình, anh cảm thấy nó đã trở nên khó nhúc nhích và nặng ra. Không lẽ đã gặp may rồi ư? Akimốp cảm thấy giây buộc cái lờ nối với cây gậy cắm vào đống tuyết không được chắc chắn. Nó đã bị mục khá nhiều và có thể đứt ra lắm. Nếu như vậy dòng chảy sẽ kéo cái lờ xuống dưới băng, và khi ấy thì mất ráo. Akimốp bỏ bao tay ra và nhúng tay vào nước lạnh buốt, bắt đầu lần sợi giây, thận trọng kéo cái lờ về phía mình.

Cải lờ dịch đến bờ lỗ nước trên băng, và Akimốp nhìn thấy trong lờ ních đầy những cá. Nắm lấy đầu tay cái lờ, Akimốp kéo lờ lên mặt băng. Anh dốc ra một đống cá. Nào là cá rô, cá dày, cá ngạnh, cá măng. Dù cho anh không bắt thêm được một con cá nhỏ nào nữa, thì nguyên số cá này cũng đủ ăn ít nhất là một tuần.

Nó thế đấy, quỉ thật, cuộc sống thế đấy! Thậm chí trong những hoàn cảnh khó khăn và không có lối thoát cũng vẫn gặp may. Liệu trước đây hai ba tiếng khi ngồi bên bàn ăn và hạn chế một cách nghiêm ngặt thức ăn đối với bản thân, anh đâu nghĩ rằng bất chợt anh lại gặp may như thế này?!

Akimốp xem lại cái lờ và lại giúi nó xuống nước trên băng lần nữa.

Thời gian đã xích gần đến nửa buổi. Đã phải nghĩ đến bữa trưa. Akimốp chọn ra ngay trên mặt băng những con rô to nhất, quyết định đem về nấu. Cá rô có thể cho một món ăn thật ngon, nhưng để nấu canh cá Akimốp chẳng có gì khác ngoài muối. Mà món canh cá không có hành, hạt tiêu, khoai tây thì còn đâu là canh cá. «Con người thật là một tạo vật khó tính, - Akimốp cười nhạt. - Buổi sáng còn chưa biết sẽ sống bằng gì, vậy mà bây giờ đã trở nên giầu có và tưởng tượng mình là một đức ông: muốn canh cá kia, gia vị kia. Nhưng mà, thực ra, như thế cũng xin cảm tạ rồi, xin cảm tạ thiên nhiên Xibiri về lòng hào phóng của nó».

Akimốp không vội vã chuẩn bị bữa ăn trưa. Tốt hơn là để mình có một công việc gì đó, hơn là giết thời gian một cách dông dài.

Có lẽ, anh không tránh khỏi việc đó. Suy đi tính lại, dù sao đi nữa anh cũng quyết định ngồi thêm ở đây một ngày, hai ngày, ba ngày, bao nhiêu ngày đi nữa, một khi bắt buộc như vậy. Chuỗi xích liên lạc của đảng không thể không hoạt động, cho dù một mắt xích nào đó vì nguyên nhân này nọ bị trục trặc. Công việc này ít nhiều bây giờ cũng sẽ ổn định lại, Những người bônsêvích đã học hỏi được nhiều điều trong những năm gần đây, đưa không ít cái mới vào các hình thức và các biện pháp hoạt động bí mật. Ở Tômxcơ các đồng chí đã biết anh ra khỏi vùng taiga xa xôi rồi. Nghĩa là họ sẽ lo lắng một khi anh không đến chỗ hẹn vào giờ giấc qui ước.

Nếu anh cứ cắm đầu lao về phía trước, thì không biết rồi nó sẽ dẫn đến đâu. Ngộ nhỡ ở nơi tự do kia lại nẩy ra tình huống mới thì sao. Bởi vì từ nơi này, từ rừng taiga này nhìn ra, anh có thấy được gì đâu. Kiên nhẫn, kiên nhẫn. Một lần nữa phải kiên nhẫn.

Trông lúc đó món cá đã chín. Lấy dao chọc lấy một miếng cá, Akimốp nếm thử và thấy hài lòng. Tất nhiên đây không phải món cá giếc của ông Philarét hầm trong bếp lò kiểu Nga, nhưng món ăn không đến nỗi nào, cầu chúa cho bất cứ người chạy trốn nào trên đường có được món này.

Akimốp đặt nồi cá lên bàn, cắt một lát bánh mì và bắt đầu ăn một cách ngon lành, Anh không phải là kẻ thùng bất chi thình, nhưng cơ thể trai trẻ, hoạt động của anh đòi hỏi được hỗ trợ và vì thế về điều thông thái phương đông «bữa sáng ta ăn hết, bữa trưa chia sẻ cho bạn bè, còn bữa tối đem cho kẻ thù» - Akimốp giữ quan điểm của mình: khi cả bữa đầu, cả bữa thứ hai, cả bữa thứ ba - tất cả ba bữa đều dành cho mình là rất tốt. Trong trường hợp này bạn chẳng thiệt gì. Còn về kẻ thù thì Akimốp chẳng buồn nghĩ đến nữa.

2

Akimốp sắp ăn xong bữa trưa, thì anh có cảm giác bên ngoài tường nhà có ai đó húng hắng ho. Anh đẩy xa cái nồi ra, ngửng đầu lên và lặng đi chờ đợi. Nếu lại nghe thấy một tiếng lạ lần nữa, anh sẽ lập tức nhảy ra mở cửa. Nhưng cửa đã tự mở ra không cần đến anh. Nó kêu rít ở những bản lề han rỉ, ánh sáng ngày ùa vào căn nhà, và Akimốp nhìn thấy một người đàn ông cao lớn phải cúi thấp xuống ở thành khung cửa, ông ta đi ủng lông đen ống gập xuống, quần dài ấm áp có hai miếng vá tròn bằng da trên đầu gối, áo lông cộc đã khá cũ kỹ và mất hết màu sắc nâu thẫm ban đầu, còn trên đầu đội mũ lông cừu bờm xờm.

Người đàn ông còn chưa nói một lời nào, nhưng Akimốp cảm thấy là trước đây anh đã từng thấy ông ta ở đâu đó. Và người đàn ông, chắc hẳn, cũng nhận ra Akimốp, bước qua ngưỡng cửa và đứng lại sững sờ, không vội đóng cửa.

- Nếu tôi không nhầm thì hình như Ivan thì phải?

Akimốp cảm thấy giọng nói rất quen thuộc, và anh nhìn thẳng người mới vào. Người đàn ông nhìn Akimốp bằng cặp mắt sắc sảo, rất chăm chú. Một mắt màu xám, còn mắt kia - ánh nâu. Không lẽ có thể nhầm người này với ai khác được?

- Không lẽ đây là bác Xtêpan?

- Chính tôi đây, Ivan, chính tôi đây.

- Tôi không tin mắt mình nữa.

- Anh không tin, nhưng vẫn là tôi đây, - Lukianốp bật cười. Sao, tôi thay đổi lắm hả? Còn anh ấy à? Bao nhiêu năm rồi vẫn thế, chỉ có bộ dạng không phải là anh. Râu ria! Cứ như dân cựu giáo ấy. Và hình như hai vai nở nang ra.

- Mời bác Xtêpan vào, bác cởi áo ngoài ra. Nhân tiện bữa trưa trên bếp đây.

- Ừ, tôi vào đây... Ở chỗ anh đây ấm áp thật.

Lukianốp đóng cửa lại, bắt đầu cởi áo ngoài. Akimốp nhìn Lukianốp, và anh cảm thấy mỗi lúc một thêm bối rối hơn. Vui mừng hay buồn bã trước cuộc gặp gỡ này? Trước đây anh đã biết rõ Lukianốp và còn kính trọng, như có thể kính trọng một con người đứng đắn, có khả năng làm công việc một cách cần mẫn và trung thực. Ông bác anh, ông Likhatsiốp, cũng kính trọng và quí mến Lukianốp, bấy giờ Lukianốp vừa là người phụ trách tổ làm công vừa là người dẫn đường của ông.

Nhưng lúc ấy Akimốp ở một địa vị hoàn toàn khác hẳn với địa vị bây giờ. Gặp người quen biết, khi anh đang hoạt động hết sức bí mật, thì việc ấy là miễn cưỡng và cũng không phải là không nguy hiểm. Hàng trăm câu hỏi lập tức hiện ra trong đầu Akimốp: xử sự với Lukianốp thế nào đây? Thừa nhận chuyện gì với bác ta? Cho bác ta hay biết những gì? Chọn giả thuyết nào để một mặt có thể giữ gìn bí mật, còn mặt khác - không vì sự ngờ vực của mình mà tạo ra cái bẫy cho chính mình trong tương lai?

- Anh Ivan, chắc anh không ngờ thấy tôi ở đây hả? - Lukianốp hỏi, đưa đôi mắt khác mầu nhau của mình liếc nhìn Akimốp và xếp áo ngoài của mình vào một góc nhà.

- Tôi hoàn toàn không ngờ thật. Thế chẳng nhẽ bác lại biết tôi ở đây ư? - đến lượt mình Akimốp hỏi.

- Sao mà biết được! Người ta chỉ bảo tôi: anh đi về trạm của mình và dẫn một người cần thiết đến địa điểm cần thiết. Chỉ có vậy thôi. Còn người ấy là ai - không hề có một lời nào. Tôi hoàn toàn không nghĩ là sẽ gặp anh ở đây. Nhớ tới anh tôi cũng có nhớ. Nhớ tới luôn đấy. Tất nhiên là nhớ cả ông Likhatsiốp, cầu chúa ban phước cho ông ấy mạnh giỏi. Thế ai đưa anh tới đây thế. Chính Egorsa hay Nikônca?

- Nikônca.

- Một gã trai táo tợn! Và xin nói với anh, một tay săn thiện xạ đấy!

- Đi bằng thanh trượt đến mức cưỡi ngựa cũng chẳng đuổi kịp! Mà kìa bác ngồi xuống chỗ này, bác Xtêpan. Tôi vừa nấu được món cá rô. May mắn tìm được cái nơm của bác ở dưới mái chái nhà.

- Nó vẫn chưa mục ư? Cũ kỹ lắm rồi đấy. Tôi bện từ đời nảo đời nào rồi ấy.

- Một cái bị mục rồi, còn cái kia vẫn nguyên vẹn. Tôi thả xuống vũng nước trên băng, có lẽ chưa đầy hai giờ đồng hồ, thế mà đã đầy cả cá rồi.

- Mùa đông ở đây bắt cá dễ không gì bằng. Anh đã thành người rừng taiga rồi đấy, anh Ivan ạ. Anh đã học được nghề rồi đấy, - Lukianốp nói, ngồi xuống bên bàn đối diện với Akimốp, và nhìn anh vẫn còn cảnh giác thế nào đó.

- Như người ta vẫn nói thế nào, bác Xtêpan nhỉ? Cái túng nó dạy, cái túng nó đầy đọa, cái túng nó làm cho tâm hồn ta vui tươi, - Akimốp cười.

Lukianốp cũng cười, tiếng cười điềm đạm, vừa phải.

- Thế mà tôi nghĩ là anh đang ở Pêtrôgrát. Tôi nghĩ có lẽ anh đã leo lên lầu thang cao trong khoa học, anh đã học được ở ông chú anh bao nhiêu trí tuệ, với lại bản thân anh cũng đã tích lũy được. Vậy mà cuộc sống nó lại thế đấy!.. Có khi, cũng chẳng trùng hợp.

- Có khi thế, bác Xtêpan ạ! - Akimốp xác nhận, thầm cân nhắc xem tiếp tục chuyện trò với Lukianốp ra sao: nói điều gì, về điều gì phải im lặng. Với bác Ephim, với Egorsa, Nikônca, thậm chí với Pôlia, Akimốp cảm thấy đơn giản hơn. Những người ấy chỉ biết về anh có một điều là một người chạy trốn khỏi nơi lưu đày. Anh không phải là người đầu tiên, cũng không phải người cuối cùng. Còn ở đây thì thật điên đầu: một người quen biết. Ông ta biết nhiều điều về anh, và anh cũng vậy - biết nhiều về ông ta. Không phải ngẫu nhiên mà họ gọi nhau bằng tên rất thân mật.

- Anh Ivan, có lẽ anh phát buồn lên rồi? Hôm qua tôi phải đến đây. Nhưng không đến được. Lại có thêm một công việc nữa. Không thể trì hoãn được. Mà không có ai thay, - vừa bắt đầu ăn, Lukianốp vừa nói, căng óc suy nghĩ. Ông ta cũng có lý do để suy nghĩ: giấy tờ của Likhatsiốp - phải làm gì với những giấy tờ ấy? Nói cho Akimốp biết hay im lặng? Tất nhiên, anh Ivan là người nhà của giáo sư. Giáo sư trước đây không muốn rời anh ta một bước. Nhưng đó là trước đây, trong hoàn cảnh khác. Còn bây giờ họ ra sao? Hiện họ còn thân ái nhau như trước không? Cuộc sống liệu đã chia rẽ họ thành hai phía đối lập chăng? Thời buổi này chuyện như vậy không hiếm. Như Kachia Kxênôphôntôva đấy. Bố mẹ giầu có đấy, nhưng mà danh giá theo kiểu của mình, còn cô thì ngay nhắc nhở đến họ cũng không muốn nữa. Không, không nên vội vã đối với những giấy tờ này, trước hết phải dò hỏi đôi điều đã. Chứ không lại chuốc lấy tai họa vì những giấy tờ này cũng nên...

- Tất nhiên rồi, bác Xtêpan, hôm qua tôi không còn biết vui là gì nữa. Nikônca ăn xong là phóng về luôn. Còn lại có một mình tôi trong tình trạng bặt vô âm tín. Tôi có phân vân, không hiểu người ta có đến đưa tôi hay không. Thêm vào đấy, lương ăn của tôi lại cạn rồi. Ấy, hôm nay kiếm được cả một lờ cá, cũng vui vẻ hơn. Nhưng dù sao đi nữa vẫn chờ đợi. Cũng đã tính đến nước: ngộ nhỡ buộc phải lẩn đi một mình. Tôi định sẽ cứ đi thẳng hướng nam, - Akimốp thuật lại.

- Ồ, thì có khi cũng phải thế thật! Đúng đấy, chỉ có đi về hướng nam. Từ đây đến các làng mạc chừng độ ba chục, nhiều lắm là bốn chục vécxta. Nhưng vấn đề không phải ở đấy. Hiện thời ở các làng xóm đầy lưỡi câu. Lưỡi câu... - Lukianốp muốn giải thích cái từ ấy muốn nói gì, nhưng Akimốp gật đầu.

- Tôi hiểu, bác Xtêpan ạ.

- Bọn chúng đẻ ra lắm lắm. Hầu như ở mỗi làng xóm đều có - không thằng cai, thì cũng là một vệ binh. Tất nhiên có cả bọn bí mật, bọn bị mua chuộc trong đám anh em cánh nông dân ta.

- Có cả bọn ấy nữa?

- Năm ngón tay cũng có ngón dài ngón ngắn.

- Nhưng tại sao lại thế? Do đâu?

- Cuộc sống cũ đã lung lay. Không còn chịu được nữa. Ai cũng lo lắng buồn phiền. Đất nước đầy tràn rồi. Chiến tranh kéo dài thêm một năm nữa là nước Nga xuống dốc.

- Nhưng có thể, ngược lại chăng? Nước Nga sẽ đi con đường vững chắc?

- Liệu có đủ sức không?

- Sức lực đủ thôi, bác Xtêpan ạ, cách mạng sẽ đưa tất cả mọi sức lực vào hoạt động.

- Thế đấy, - Lukianốp thở dài hoài nghi.

- Sao, bác không tin ư?

Lukianốp không giấu giếm những suy tư của mình, cân nhắc rồi nói:

- Chuyện đó đâu phải đơn giản, anh Ivan ạ. Chẳng hạn cánh đàn ông chúng tôi đi vào rừng taiga kiếm hạt tuyết tùng hay đi săn bắn, không có thôn ấp trưởng cùng đi thì chớ có đi. Sẽ không có trật tự - và không được gì đâu. Trong mỗi công việc đều đòi hỏi có một người cầm đầu. Việc này cũng vậy. Lấy đâu ra người cầm đầu như thế? Người có thể làm được thì đang bị lưu đày hay đang chạy trốn như anh, số khác thì ngoài mặt trận, còn nhiều người khác lại không còn nữa. Còn trong việc này làm ầm ĩ lên, gào thét lên đôi chút là không được. Lại đổ máu. Anh nhớ lại mà xem, như năm linh năm ấy! Nhưng sau đó thì sao?

Akimốp cúi đầu. Lúc này cứ thử lẩn tránh chuyện chính trị xem! Bản thân cuộc sống chộp tóm lấy bờm ngươi và giúi mũi ngươi vào các vấn đề cấp thiết nhất của thực tế. Còn anh thì sao, làm thinh ư? Dù có định làm thinh thế nào đi nữa, vẫn cứ muốn nói ra cái điều anh nghĩ. Và người nông dân này sẽ nghĩ thế nào về anh, về người bônsêvích, người chiến sĩ đấu tranh cho chế độ mới, nếu như anh chỉ lúng búng những lời vô nghĩa để trả lời những vấn đề đang sôi sục và dường như là đang rớm máu trong lòng bác ấy? Mà đây đâu có phải là một nông dân bình thường, mà là một nông dân biết suy nghĩ, đang đi tìm chân lý, chưa nói đến chuyện bác ấy còn là người đưa đường của anh, gánh lên vai chuyện mạo hiểm và thực chất đã bước lên con đường hỗ trợ tích cực cho cách mạng,

Akimốp húng hắng ho vào bàn tay nắm lại, lấp liếm phút im lặng kéo dài, rồi nói:

- Con đường duy nhất cứu nước Nga, bác Xtêpan ạ, là cách mạng. Không có con đường nào khác. Mà cách mạng đang chín muồi không phải từng ngày, mà từng giờ. Khi cách mạng cuốn hút nhân dân, cuốn hút cả tiền tuyến lẫn hậu phương, thì tôi tin tưởng rằng sẽ tìm ra sức lực, cả những người chỉ huy trong đấu tranh cũng sẽ tìm ra. Còn bác nói đúng lắm: cần có người cầm đầu. Không thể không biết mục đích, cần phải biết đưa mọi người đi tới đâu, vì cái gì phải bước vào cuộc giao tranh với thế giới cũ.

Lukianốp nghe Akimốp nói, gật gù và, không dám liều lĩnh tiếp tục câu chuyện về đề tài khó khăn này với con người uyên bác, bác mơ mộng nói:

- Mong sao cho chóng lên, anh Ivan ạ! Mọi người đã mỏi mắt chờ trông! Kiệt sức rồi. Thằng cả của tôi biệt vô âm tín. Đã sang năm thứ hai chẳng có vân mòng gì từ mặt trận gửi về! - Và đột nhiên bác nức nở, rồi xấu hổ vì phút yếu đuối của mình, bác ngồi đầu cúi xuống ủ rũ hồi lâu.

Akimốp cũng im lặng. «Có lẽ, trong lịch sử nước Nga không có thời kỳ nào mà nỗi khổ đau của mọi người, nỗi đau thương của họ chồng chất nhau, như ngày nay», - anh suy nghĩ, liếc nhìn bác Lukianốp, bác ta vẫn còn ngồi im lặng, co ro đôi vai rộng của mình, như thể con phượng hoàng bị thương cụp chặt đôi cánh lại.

- Tôi tìm thấy cái sàng của bác trong tuyết, bác Xtêpan ạ. Hình như bác định tìm đãi vàng. Kết quả thế nào? Công việc có đáng làm hay không? - Akimốp hỏi, lái hẳn câu chuyện sang một hướng khác.

Lukianốp đẩy xa cái nồi cá ra, vuốt râu và bỗng biến đổi hẳn: bác vươn rộng đôi vai, ngồi thẳng người lên, đôi mắt khác màu nhau của bác sáng ngời lên những tia lửa sống động. Akimốp hiểu là mở đầu ra câu chuyện mới này, anh đã đánh trúng tủ. Câu chuyện này hợp với lòng bác Lukianốp.

- Chúng tôi mò mẫm trong cát, anh Ivan ạ, suốt cả mùa thu. Cả tôi, cả những người cùng đi. Bảo rằng không tìm thấy gì cả thì không đúng. Có điều công việc này chỉ lỗ mà thôi. Chúng tôi không tìm thấy nhiều vàng. Cả tập đoàn đãi được hai nhúm nhỏ và bỏ đi...

- Thế tại sao các bác cho rằng ở đây có vàng? - Akimốp hỏi, nóng lòng vì sự tò mò của chính bản thân, say sưa với những suy nghĩ về vùng đất giữa hai con sông.

- Chuyện ở đây có vàng thì mọi người đã biết từ lâu. Thoạt tiên người ta biết qua chim muông. Người ta tìm thấy hạt vàng cả trong bụng gà rừng, cả trong bụng vịt trời. Kể ra thì từ trẻ tôi vẫn ngờ vực công việc này. Từ lâu anh em đã rủ tôi đi thử cầu may. Nhưng tôi chỉ khăng khăng một điều: không và không. Xin cứ để tôi sử dụng cây súng săn của tôi. Con chồn hôi nằm trong bẫy tốt hơn là con chồn bông còn chạy rông. Nhưng dù sao đi nữa họ vẫn rủ rê được tôi! Tôi đã đóng cái sàng đãi quặng theo trí nhớ...

- Bác đã đến công trường khai thác sa khoáng ư? - Akimốp hỏi.

- Đến rồi. Đến rồi, kể ra thì tình cờ thôi. Hồi còn trẻ, tôi vẫn theo tập đoàn thợ săn Tômxcơ đến hồ Teletxcôie. Ông thương gia Grêbensicốp đã thuê chúng tôi. Vậy là ở đấy, ở hồ Teletxcôie ấy, tôi có dịp đến chỗ phu đãi vàng. Tôi xem mọi điều bí hiểm của dân tìm vàng và nhập tâm đôi điều. Thế theo anh thì cái sàng đãi vàng làm đã đúng chưa? - Lukianốp bỗng lo lắng.

- Đúng rồi. Thế bác lấy đất tầng ở đâu?

- Thì lấy ngay trên bờ này.

- Giếng thăm dò bác có đào ở sâu trong rừng taiga không?

- Có đấy, anh Ivan ạ, đào dọc theo các suối.

- Kết quả ra sao?

- Không bắt gặp loại vàng già.

- Thế bác có gặp các lớp đá không?

- Các lớp đá à? - Lukianốp hỏi lại và im lặng suy nghĩ, thầm định đoạt phân giải vấn đề gì đó.

- Có lẽ, bác không gặp, bác Xtêpan ạ. Còn cần phải tiến về phía đông bắc khoảng độ ba bốn trăm vécxta nữa, khi ấy có thể... - chính Akimốp lại trả lời thay cho Lukianốp.

- Không gặp các lớp đá quặng, nhưng có tìm thấy trong đá những sa khoáng vàng, - Lukianốp nói.

- Không thể thế được! - Akimốp thốt lên, nhưng nghĩ bụng: «Quả như vậy thì các giả thuyết của mi giải quyết được quá nhanh».

- Tìm thấy đấy, anh Ivan ạ. - Sự ngờ vực lộ liễu của Akimốp không hề làm Lukianốp bối rối.

- Bác kể cho nghe đi, bác Xtêpan. Cái đó đối với tôi rất hệ trọng. - Akimốp nóng ruột nhìn thẳng vào mặt bác Lukianốp, chờ đợi xem bác ta sẽ nói gì. Còn Lukianốp bắt đầu thư thả lần tìm các túi, cuối cùng lôi cái túi đựng thuốc lá sợi ra, rồi lấy từ đấy ra một hòn đá bằng phẳng.

- Đây, anh Ivan, anh xem xem. - bác Lukianốp để hòn đá lên lòng bàn tay rộng của mình, đưa gần lại trước mặt Akimốp.

- Cho phép tôi cầm và nhìn sờ xem, - Akimốp nhếch miệng cười vì sự kết hợp khác thường của mấy chữ: «nhìn sờ xem».

- Anh cầm lấy, mời anh.

Akimốp cầm lấy hòn đá, hóa ra không chỉ bằng phẳng, mà còn khá nặng, anh xoay trở rất lâu trên các ngón tay, hết đưa lên tận mắt, lại duỗi thẳng tay đưa ra để xem.

- Anh Ivan ạ, anh nhìn thấy các hạt vàng không nào? Anh thấy chúng lấp lánh thế nào không? Cứ như các vì sao trên trời tối ấy. - Lukianốp không thể không nhận thấy Akimốp xem xét hòn đá khác thường có những đốm vàng nhỏ li ti bên trong một cách chăm chú, kỹ lưỡng như thế nào.

- Bác Xtêpan, bác có thể nhớ xem bác đã tìm thấy hòn đá này ở đâu và như thế nào không? - Akimốp hỏi, lắc lắc hòn đá trong lòng bàn tay khum lại.

- Tất nhiên rồi, có thể lắm! Tôi nhớ kỹ mọi chi tiết kia.

- Rất hay. Bác làm ơn kể lại đi.

- Chuyện chẳng dài dòng gì, anh Ivan ạ. Nghĩa là thế này: bấy giờ tôi đánh cá. Phải, nhớ là, tôi bắt được một mẻ khá, rời vụng nước ra về. Nhưng không có thời giờ làm cá. Quả tuyết tùng đang độ chín. cần phải tỉa lấy hạt. Tôi nghĩ bụng, tạm thời chuyển cá từ lòng thuyền sang lồng thả cá nhốt tạm. Tôi lên bờ đi tìm chỗ để đóng cọc neo giây lồng thả cá. Đến giờ tôi còn nhớ: nước cạn, hai bờ lộ ra nhiều. Tôi thấy có một mẫu đất sét rắn màu xanh nhô lên khỏi mặt nước. Tôi nghĩ bụng, ta sẽ đóng cọc chỗ này. Ngay bên bờ là chỗ nước sâu, cá trong lồng có thể sống được. Tôi đẽo nhọn chiếc cọc, cắm đầu nhọn xuống lớp đất sét và dùng đầu rìu nện xuống. Tôi nện mấy cái, nhưng chiếc cọc cứ bật lên, không thụt tí nào. Tôi đặt chiếc cọc chếch sang bên một tý, lại nện, nhưng nó cũng không nhúc nhích - vẫn thế. Bấy giờ tôi quyết định lấy lưỡi rìu xỉa lớp đất sét cứng. Lưỡi rìu phập phập. Tôi thấy, rìu không phải là chiếc cọc, nó bập vào đất sét. Tôi vung rìu mạnh hơn. Bỗng nhiên tôi nghe thấy rìu khựng lại, như thể chạm vào sắt. Tồi lại bổ nhát nữa. Khựng một cái đến mức chồn tay. Tôi cúi xuống, ấn lưỡi rìu xuống và xoáy bẩy lên. Nhìn thấy là, tôi bẩy được một mảnh đá. Nó dài bằng khoảng ngón tay trỏ, bề dày mỏng hơn bàn tay một chút và thật giống như một bàn chân trẻ nhỏ, kỳ lạ quá. Tôi thử bẻ mảnh đá, đâu có phải dễ, không bẻ nổi. Bấy giờ tôi đặt nó nằm ghếch vào giữa mảnh gỗ và chiếc cọc. Tôi lấy đầu rìu đập mạnh. Mảnh đá vỡ ra. Tôi nhìn vào chỗ vỡ, ở đấy sáng những hạt vàng lấp lánh. Vậy là tôi nghĩ, Xtêpan, mi giàu to rồi. Tôi đem xẻng tới, lôi cả cái sàng đãi vàng tới. Tôi đào bới rồi đãi đá quặng. Đãi đá quặng rồi lại đào bới. Lật tung cả tầng đất lên - phải có tới mười con ngựa cũng không chở hết. Thôi thì, ít ra vớ được một hạt vàng cho vui cũng được. Rỗng không! Tôi nghĩ bụng, cũng may mà tôi còn chưa chạy đến anh em mugích khoe khoang cái thứ tìm được. Khuấy động bà con vô ích. Rồi thì bà con chẳng tìm thấy gì ở đây và lại bỏ lỡ thời gian ở rừng tuyết tùng. Phải, thế đấy, anh Ivan ạ, từ đấy tôi mới mang điều bí mật này theo mình. Một mảnh đá tôi giữ ở nhà. Mảnh to hơn mảnh này. Còn mảnh này, như anh thấy đấy, luôn luôn nằm trong túi thuốc lá trong người tôi. Nói quả đáng tội, nhiều lần tôi đã tiếc nhớ tới ông Likhatsiốp. Tôi nghĩ, đấy chính là người mà tôi có thể nhận được lời khuyên bảo. Có thể, ông ấy còn chỉ cho tôi ở đâu có thể chắc chắn tìm ra vàng.

Akimốp nghe bác Lukianốp nói với vẻ mặt hết sức nghiêm trang, cuối câu chuyện trên môi anh thoáng nở một nụ cười.

- Tôi làm bác phải thất vọng đấy, bác Xtêpan ạ. Những ánh lấp lánh này không phải là vàng. Bác không lao đi gọi bà con đến tìm kiếm thứ kim loại quí là đúng. Loại đá này trong khoa học được gọi là pirit. Nói cách khác, đó là sắt sunfurơ, hợp chất lưu huỳnh và sắt. Bản thân nó chẳng đáng giá một xu. Nhưng trong trường hợp này vật tìm ra không vô ích. Chẳng hạn, đối với bác Likhatsiốp của tôi (Akimốp không muốn nhắc đến mình, mặc dù điều này trước hết làm anh quan tâm) mảnh đá này có thể nói cho biết nhiều chuyện...

- Thấy không, nó xoay chuyển thế kia đấy! Tất cả chỉ vì tại cái ngu dốt của chúng tôi! Chà chà... Thế mà quả thực tôi đã chợt nghĩ. Tôi cứ muốn đi gọi anh em mugích. Tôi nghĩ một khi vàng nằm cả trong đá, thì có thể tìm ra vàng tự nhiên. Thế trong cái mảnh đá này có cái gì đặc biệt, anh Ivan?

- Bác Xtêpan ạ, mảnh đá này quan trọng ở chỗ nó là chứng cớ về những đặc điểm của cấu tạo vùng đất này. Đâu đó ở gần đây chắc chắn có những vết lộ của các lớp đá gốc. Các học giả gọi chúng là cổ sinh đại. Còn để hiểu bức tranh chung thì điều này khá là cơ bản. - Akimốp không tìm ra được ngay những lời, ít nhất cũng có thể truyền đạt một cách sơ đẳng cho người dân rừng taiga hiểu được cái khái niệm ban đầu về thực chất của vấn đề.

Bác Lukianốp vuốt vuốt bộ râu cằm; nheo mắt, cảm thấy bác đã ra cho Akimốp một bài toán không đơn giản.

- Thôi được, anh Ivan ạ, anh không phải bận tâm quá. Dù sao đi nữa cái kiến thức này cũng không phải dành cho tôi. Thế cũng xin cám ơn anh rồi.

3

Bác Lukianốp xúc động. Bác đứng dậy. Đi đến trước bếp lò, mở cái cửa con, châm đóm hút thuốc, đến khi quay lại, bác nói:

- Anh Ivan ạ, tôi còn một thứ tìm được nữa. Anh sẽ nói gì về nó đây?

- Nào, cho xem đi, cho xem đi bác, - Akimốp lại cảm thấy cái trạng thái thường gặp của mình là cái trạng thái anh có trong những trường hợp như vậy. Đôi mắt, đôi tai, trái tim - tất cả như thể căng lên, sự tò mò xúc động làm cho nhịp đập trái tim nhanh thêm. Akimốp đứng lên và cũng vội đi đến trước bếp lò để châm đóm hút thuốc theo kiểu bác Lukianốp.

Lukianốp quì xuống, chui xuống dưới gậm phản và lấy từ đâu đó trong ấy ra một cái gầu sắt có tay gỗ dài và một cái kìm gì có chỗ lõm ở chỗ cặp.

- Thế này, anh Ivan ạ, bằng cái gầu sắt này và cái kìm này tôi đã đúc đạn. - Lukianốp xoay xoay cái gầu sắt với cái kìm trước mặt Akimốp.

- Thế bác lấy sắt thép ở đâu ra? Mua ở ngoài tỉnh về à? - Akimốp hỏi, cầm lấy cái gầu sắt và cái kìm.

- Tìm thấy tại đây, anh Ivan ạ.

- Không lẽ thế ư?

- Chính tại đây.

- Thế bác có cho xem viên đạn được không?

- Sao lại không nhỉ? Chỉ một giây là tôi lấy ra ngay. - Lukianốp lấy ở túi đựng đạn ra một viên đạn tròn đưa cho Akimốp.

- Súng hai nòng của tôi calíp mười hai. Tôi đúc đạn cho súng ấy đấy.

Akimốp đặt cái gầu sắt, cái kìm xuống phản, đưa tay cầm lấy viên đạn và lắc lắc rất lâu như muốn cân lượng. Sau đó đưa ra ánh sáng nhìn kỹ và cuối cùng đưa lên mũi và thích thú ngửi, có thể, đến một phút, chứ không ít.

- Lý thú thật. Cái này rất lý thú, - Akimốp nhắc lại, thỉnh thoảng lại nhìn Lukianốp từ nãy vẫn không rời mắt khỏi anh đang xoay xoay cái viên đạn tự làm lấy của bác. Kết thúc việc nghiên cứu kỹ lưỡng về mọi mặt: trọng lượng, màu sắc, mùi vị của viên đạn, Akimốp ngồi vào bàn và mời bác Lukianốp cùng ngồi.

- Bác Xtêpan xin đề nghị bác kể lại, bác đã tìm thấy quặng để nấu ra được đạn ở đâu và hồi nào? Nghĩa là, nói chung, tất tật mọi chuyện quanh việc này.

- Bấy giờ tôi đi săn, anh Ivan ạ, săn chim ở Bônsaia Iukxa. Đó là vào ngay đầu chiến tranh. Tôi tiễn đưa thằng con cả ra trận và đâm ra đau buồn. Đau buồn đến mức tuyệt vọng chỉ còn nước thắt cổ cho rồi. Nhưng tôi không thể tuyệt vọng được: vợ, con cái, cái túng thiếu há hốc mồm nhìn từ mọi góc nhà. Tôi mới lao đi săn bắn. Nhưng mà, đó mới chỉ là mở đầu câu chuyện, còn bản thân câu chuyện còn ở sau, - bác Lukianốp cười khẩy. - Tôi nhận thấy có cái bờ dốc ở một chỗ nọ. Trên đỉnh - rừng thông lấy gỗ xây dựng, cây nào ra cây nấy. Ở dưới mép bờ dốc một chút - khoảng hai ba xagiên, hình thành một cái như thể cẳng tay. Một dải bằng phẳng, nhẵn nhụi đến mức, dường như có ai đó dùng xẻng san bằng cái khoảng đất ấy. Từ lâu tôi đã nhận thấy là gà rừng thích quây quần ở đây. Cái đó cũng dễ hiểu: khoảng đất này phủ đầy những hạt cát to, cũng ở đây có những viên sỏi nhỏ, rồi xế đó một chút, ở chân thềm đất có một lớp đá cuội. Gà rừng mổ no hạt tùng và quả mọng - liền kéo đến đây nhặt sỏi. Có lần mổ con gà rừng ra, trong diều nó cả một vốc cát sỏi. Vậy là tôi quyết định đặt cạm. Đạn súng thì bao giờ chúng tôi kiếm cũng khó khăn. Còn cạm bẫy thì là chuyện giản đơn thôi. Cái đó thì chẳng đòi hỏi gì lắm. Vậy là, tôi đẵn những cái cọc, đẽo chuốt những cái cọc ấy, bắt đầu làm cạm. Tôi cũng chẳng biết là tại sao lại ra thế, chỉ có điều là khi cần phải đóng chặt một cái cọc xuống đất, thì cái rìu của tôi biến đâu mất. Tôi mới quờ tay hú họa chọn hòn đá, một hòn lớn để nện cho mạnh, mắt vẫn nhìn bâng quơ đi đâu ấy. Tôi dơ một hòn - nhỏ, nhẹ quá, tôi ném đi. Vớ hòn khác. Cũng không được. Tôi lại ném đi. Bỗng tôi quờ phải một hòn đá và cảm thấy sao nó nặng thế, nặng đến mức tôi bỏ cái cọc đấy. Tôi nhìn hòn đá - chẳng có gì đặc biệt, màu xám đen, nhưng cứ trĩu tay xuống. Hòn đá to chỉ bằng bàn tay và dù không hoàn toàn phẳng, nhưng vẫn cứ giống một hòn gạch bẹt. Quanh mép tròn tròn, không có góc cạnh sắc. Tôi thấy - hòn đá hiếm, loại này từ trước đến nay tôi chưa từng gặp. Vậy là, tôi bèn bỏ những cái cọc đấy, cầm lấy rìu và lấy mũi rìu đập vào hòn đá. Tôi thấy là nó sáng lên. Vẻ sáng đùng đục, trăng trắng. Tôi lại một lần nữa cầm hòn đá lên tay, lắc lắc. Chà! Phải nặng hơn quả cân. Nghĩ bụng, dân Tunguxơ ở Tsulưm trước đây không phải kể tầm phơ cho tôi hay là dường như thời xưa họ tự nấu chì lấy, rồi sau đó lăn thành các hạt đạn chì, đúc đạn, làm đạn ria. Nói của đáng tội, từ bao lâu tôi có tin chuyện ấy đâu, vẫn nghĩ là dân Tunguxơ nói khoác. Dân thợ săn chúng tôi là chúa bịa đặt đủ thứ chuyện.

- Nhưng rồi bác làm gì tiếp? - Akimốp giục giã người kể.

- Tôi mang hòn đá về lán. Mang về đây, về căn nhà gỗ này. Đem giấu đi. Năm ấy tôi còn chưa có dụng cụ gì mang theo hết. Thêm vào đấy, ở đây tôi lại không chỉ có một mình - mà cùng cả tập đoàn. Nghĩ bụng: mình mà động đến hòn đá, bọn họ sẽ giễu cợt. «Xem kìa, Xtêpan Lukianốp nhà ta nghĩ ra cái trò gì chứ? Định lấy đá làm đạn ria đấy! Coi chừng, không khéo rồi hắn lại lấy phân bò đúc đạn cũng nên!». Vậy đó, cứ thế là lan ra! Dân chúng tôi, anh Ivan ạ, độc mồm độc miệng lắm, không thương tiếc gì những kẻ kỳ quặc... Bản thân tôi thì tôi chẳng sợ biệt hiệu biệt danh gì, nhưng mà tôi còn có lũ con cái. Chẳng lẽ chúng thích thú nếu cha nó vô cớ phải mang một cái tên giễu cợt vớ vẩn nào đó? Nghĩa là, năm ấy tôi không động đến hòn đá. Cũng chẳng mang về làng. Chúng tôi ra đi theo con đường mùa đông, hành lý chất đầy sau lưng. Anh đi, còn cái bọc đằng sau lưng anh lúc la lúc lắc. Sang năm sau tôi đến lán một mình trước. Tập đoàn đi thuyền, còn tôi đi thẳng theo con đường mòn. Trong khi họ còn trên đường, tôi quyết định thử nghiệm hòn đá. Tôi mang theo cái gầu sắt và cái kìm. Việc đầu tiên tôi chuẩn bị củi đốt. Trong các loại cây, lạc diệp tùng và bạch dương cháy đượm hơn cả. Mà bạch dương thì ở đây đầy ra, còn lạc diệp tùng thì rất ít. Tuy nhiên tôi tìm được cả lạc diệp tùng. Khô, chắc, phủ đầy nhựa. Mà cái chính là ở ngay gần lán. Trước tiên tôi đốt than. Sau đó tôi đắp một cái lò bằng gạch đất sét. Đất sét thì ở hai bờ sông nhiều vô kể. Vậy là, tôi nhóm lửa lò nóng đến mức đứng gần không chịu nổi, để hòn đá ấy vào cái gầu sắt và đặt lên lửa, ngay sát trên than hồng. Tôi thấy cái gầu cháy đỏ lên, tay xách bốc khói, còn hòn đá của tôi nằm trơ ra như chẳng có chuyện gì. Bấy giờ tôi bới thêm than gần lại cái gầu. Còn cái gầu thì không còn đỏ nữa mà cũng không xanh thẫm, mà là một màu xanh lam và quanh thành thì trong suốt như lọ thủy tinh. Nhìn vào hòn đá thì tôi thấy - hình như nó bắt đầu biến đổi. Tôi cảm thấy có một mùi gì đấy hoàn toàn không phải mùi của rừng taiga. Tôi đợi một lát, không động đến cái gầu, mà đưa cái kìm kẹp khuôn đạn lại gần đấy. Tôi thấy - hòn đá hình như sủi bọt lên, vỡ ra và từ đó chảy ra những giọt lỏng trăng trắng. Đến đây tôi sửa lại cái gầu, làm cho một cạnh gầu nghiêng ra hơn. Dòng chất lỏng trắng chẩy ra. Khi chất lỏng ấy tích được khá nhiều, tôi cầm quai gầu và rót vào khuôn đạn. Được một viên đạn, bắt tay vào đổ viên thứ hai, sau đó đến viên thứ ba. Nhưng hòn đá tuy có bé đi, nhưng dù sao vẫn không tan hết. Phải, tôi suy nghĩ, ta phải cho nóng thêm, bắt mày tan ra thành các phần nhỏ. Tôi loay hoay rất lâu, nhưng chẳng được gì thêm nữa. Tôi kéo cái gầu sắt ra khỏi lửa. Để cho nó nguội đi. Khi hòn đá nguội, tôi cầm lên tay, xem xét và hiểu ra là sức nóng của lò lửa của tôi hơi kém...

- Bác Xtêpan, bác cho xem cái hòn đá ấy, - Akimốp đề nghị, vẫn cầm khư khư cái viên đạn của Lukianốp trong tay mình.

- Tôi không giữ được, anh Ivan ạ, - bác Lukianốp ngượng ngùng trả lời.

- Chà thật là tiếc! Nhưng mà sao lại thế chứ?

- Chả là thế này. Tôi đặt lưới câu cặm. Mà sông có dòng chảy sâu. Tôi nghĩ bụng, phải có gì nặng giữ, không thì lưới sẽ bị tạt đi, rồi chìm xuống. Sực nhớ đến nó, nhưng gần quanh chẳng có gì nặng. Bấn lên đến phát khóc. Bấy giờ tôi liền quyết định lấy hòn đá này ra chặn. Tôi nghĩ - tạm thời đã rồi sau sẽ thay bằng vật khác. Đúng, người ta nói không oan, cái gã mugích Nga là gã không suy trước tính sau. Tôi buộc hòn đá vào giây, buộc chắc, không thể tuột ra được. Và mọi chuyện chắc chẳng làm sao đâu, nếu nhớ thay ngay hòn đá ấy. Giây thì thật, quỉ tha ma bắt, lại là sợi giây mục rồi. Thêm vào đấy, vô phúc là một gốc cây cong queo lại mắc vào câu. Thế là tôi bắt tay vào gỡ, kéo phao lại, gỡ các giây câu, nhưng vướng cái gốc cây ấy. Xoay cách này lại lựa cách khác. Nó mắc vào và không chịu nhúc nhích tý chút nào. Tôi kéo mạnh hơn. Đứt giây câu. «Thôi mặc nó, - tôi nghĩ bụng, - cốt sao không tuột mất hòn đá». Chỉ mới nghĩ thế - thì thôi xong! Đi toi! Cái gốc cây bềnh lên, thế là hòn đá đứt phựt và chìm xuống đáy. Tôi tự rủa mình vì sự bất cẩn, nhưng không chịu rút lui. Tôi về lán lấy cái neo với những cái đinh cong. Tôi buộc vào giây thừng và ném nó xuống cái chỗ hòn đá bị chìm. Tôi ném xuống rà đi rà lại đến hàng trăm lần ấy. Thử dò cả ở lạch sâu. Cũng uổng cả. Tôi tuyệt vọng, người ướt đầm. Đã mất rồi, làm sao tìm thấy được. Như vậy đó, anh Ivan ạ, sự việc nó là thế.

- Tiếc thật, bác Xtêpan ạ! Nhưng cái viên đạn này bác cho tôi nhé? Hoàn toàn vì các mục đích khoa học mà tôi xin. Ông bác Likhatsiốp sẽ cám ơn bác nhiều lắm. Tất cả những gì bác kể cho nghe, - là một điều đáng chú ý.

- Lấy đi, anh Ivan. Mời anh. Chẳng nhẽ tôi lại tiếc ư?

- Cảm ơn bác. Nếu tôi đến được đích yên ổn, thì nhất định sẽ gặp bác tôi. Bác tôi sẽ hỏi han. Bấy giờ tôi sẽ đưa cái vật bác tìm ra lên bàn, bác Xtêpan ạ.

- Chà, đấy mới thật là con người! Một con người tao nhã, có học thức, vậy mà đối xử với đám bình dân chúng tôi thế nào kia chứ? Cứ mỗi khi nghĩ đến cuộc đời của mình, anh Ivan ạ, là tôi lại nhớ lại tất cả những gì đã sống qua, tôi không thể nhớ ra có lúc nào lại tốt đẹp hơn cái thời tôi cùng với ông Likhatsiốp đi khắp các sông suối. Phải, cái thời ấy thật tuyệt! Nhờ anh chuyển tới ông ấy lời chào của tất cả anh em mugích chúng tôi. Có lẽ, ông ấy cũng còn chưa quên. Nhân tiện anh cũng nói thêm là, chiến tranh đã cướp đi nhiều người trong chúng tôi, thật là đáng muôn lần nguyền rùa cái tai họa ấy...

Giọng nói của bác Lukianốp run lên, bác ta im lặng, cúi đầu.

- Tôi sẽ làm đầy đủ mọi chuyện, bác Xtêpan ạ. Xin bác cứ yên tâm. Tất nhiên là nếu tôi đi được đến đích.

- Chúa nhân từ, anh Ivan ạ. Anh sẽ đi đến nơi.

- Chúa nhân từ đấy, bác Xtêpan ạ, có điều bọn sen đầm bây giờ hết sức cảnh giác.

- Mà này, những phút đầu tiên thấy anh, tôi sững sờ bối rối. Tôi nghĩ: có phải anh đấy không? Liệu tôi có nhầm chăng? Rồi tôi nghĩ thầm, chuyện trò với anh, và xin nói thật với anh, anh Ivan ạ, tôi không còn ngạc nhiên, là anh... - bác Lukianốp cố tìm ra những lời phù hợp, nhưng bác khổ sở không làm sao tìm ra.

- Là tôi chạy trốn khỏi nơi bị đày, rằng tôi chống chiến tranh và chế độ chuyên chế Nga hoàng... - Akimốp nhắc hộ.

- Chính thế, - bác Lukianốp xác nhận.

- Chính ra, nếu nói cho chân thực, bác Xtêpan ạ, thì cả tôi cũng có một cảm giác như thế. Nhìn thấy bác, tôi ngạc nhiên. Cuộc gặp gỡ mới bất ngờ làm sao! Thế nhưng chuyện trò với bác, suy nghĩ, và hóa ra như thể là trong chuyện này chẳng có gì là không tự nhiên cả. Chính bản thân cuộc sống đã quy tụ, như thuở trước đã quy tụ chúng ta tới trên sông Ôbi và Keti...

- Chà, anh Ivan, - bác Lukianốp thở phào và hất đầu lên. - Cuộc sống... Nó tinh ma lắm, cái cuộc sống ấy... Nỗi thèm khát một cuộc sống khác nào đó làm tôi héo hon. Anh có thể hỏi tôi: cuộc sống nào? Xin chịu không nói được... Mấy lại có phải chỉ riêng một mình tôi đâu? Mọi người, hầu như tất cả mọi người... Mùa hè vào thời gian nóng nực có những ngày bỗng nhiên cảm thấy: không biết thở hít gì được, tim đập lồng lên như muốn bật ra khỏi lồng ngực, chỉ nhìn lên bầu trời không hiểu có đám mây đen nào kéo tới không, có cơn dông nào ập tới không... Người ta lúc này đang sống như vậy đó. Mệt mỏi kiệt sức. Chờ đợi. Nhưng mà thôi, anh Ivan ạ, anh đã sẵn sàng chưa nhỉ? Đến lúc phải lên đường rồi. Đến chỗ nghỉ đêm xa đấy.

- Ta đi thôi, bác Xtêpan. Cái viên đạn của bác tôi giấu vào túi đựng thuốc lá. Nhưng còn cá thì sao, có mang theo không?

- Mang theo chứ. Ta đến chỗ nghỉ đêm có thức ăn của mình.

- Thế bác không mệt ư, bác Xtêpan? Còn tôi nghỉ ngơi một nửa ngày hôm qua và đêm lại được ngủ..

- Tôi chịu được! Dù sao đi nữa cũng phải đi rồi! Theo lịch trình giao cho tôi, ngày kia tôi phải đưa anh đến trại của Okenti Xvôbốtnưi.

- Okenti lại còn Xvôbốtnưi. Nghe bí hiểm và hấp dẫn thật, - Akimốp cười to.

- Chính thế, anh Ivan ạ.

4

Akimốp nhìn vào lưng bác Lukianốp, bất giác suy nghĩ: «Đúng như người ta nói, mỗi người có một dáng đi của mình, cũng như nét chữ của mình, cũng như những đường nét trên tay của mình». Dáng đi bác Lukianốp không hề giống cụ Phêđốt, cũng không giống Pôlia, cũng không giống chú bé Tunguxơ Nikônca. Akimốp không đi với ai nhẹ nhàng dễ chịu như đi với bác Xtêpan Lukianốp. Và tất cả bởi vì không ai trong số những người đưa đường biết sử dụng địa thế, tìm ra trong đó những ưu việt cho bản thân, như bác Lukianốp biết cách.

Bác Lukianốp cố gắng đi tránh các bờ dốc, đồi cao, mương xói. Suốt một ngày đi đường hai người không leo lên dốc cao một lần nào. Ngược lại, Akimốp có cảm giác rằng lúc nào họ cũng trượt xuống dốc. Anh nói điều ấy với bác Lukianốp.

- Không, anh Ivan ạ, chính anh qua bản đồ cũng biết rằng chúng ta đang đi lên. Càng đi gần đến Tômxcơ, địa thế càng cao hơn. Còn sở dĩ anh cảm thấy thế là vì tôi tránh những dốc cao. Thà là đi vòng thêm mười hai mươi vecxta xuống dốc còn hơn leo dốc ba bốn vécxta. Dốc cao làm cho người kiệt sức. Sẽ bị khó thở, chân run lẩy bẩy.

- Đã đi được bao đường đất rồi, mà tôi chẳng thấy mệt chút nào. Cứ tự nó trượt đi, trượt đi miết.

- Sắp sửa sẽ đến dốc đấy. Đi tránh dốc này không lợi. Phải vòng quá xa. Còn đi thẳng ta sẽ đến nhà lán. Chỉ phải đi không đầy một tiếng nữa, chập tối là ta nấu cá của anh làm bữa tối.

- Lại là lán của bác ư?

- Của người quen của tôi. Người làng Xtaraia Kuxcôva. Có cái họ là Daitxép. Dọc theo hai bờ sông ở đây là các đồng cỏ của nông dân Xtaraia Kuxcôva. Bên cạnh Xtaraia Kuxcôva là làng lớn Nôvô-Kuxcôvô.

- Phía trước là sông Tsulưm phải không bác? - Akimốp hỏi, khi nhìn thấy gần đây một dải ngoằn ngoèo, viền quanh là rừng liễu lá nhọn và dương liễu, lớt phớt phủ tuyết.

- Tsulưm. Con sông nhiều nước, lắm cá. Và tàu thuyền lưu thông hơn một ngàn vécxta. Khi nước lên tàu thuyền có thể đi gần đến thị trấn Atsinxcơ.

- Bác đã đánh cá ở đây rồi chứ?

- Còn phải nói, đã nhiều lần. Mà tôi biết con sông không chỉ qua công việc đánh cá. Tôi cùng với đoàn thăm dò đường giao thông đã đi lại trên sông từ cửa sông cho tới gần thượng nguồn. Siscốp Viatsexláp Iacôvlevích, kỹ thuật viên, dẫn đầu tập đoàn. Một người rất tốt, không quên được. ông ta hình như cũng cùng quê với anh.

- Tôi chưa có dịp gặp.

- Thế gian lớn lắm.

Lukianốp giảm bớt tốc độ, thế là Akimốp hiểu rằng họ sắp đến chỗ ngủ đêm rồi. Về chiều trời lạnh thêm, bầu trời màu xám, tối om đã sáng lên đằng chân trời, tuyết dưới thanh trượt kêu ken két và rít lên mạnh hơn ban ngày.

Hai người vượt ngang qua con sông Tsulưm đóng băng và tiến vào cánh rừng bên sông. Bỗng nhiên nghe có tiếng người nói từ đâu đó đằng xa. Qua những tiếng nói quện với nhau, qua tiếng vọng nhạy bén thâu tóm tất cả mọi âm thanh và lan đi vang dội khắp rừng, thấy rõ là không chỉ hai ba người trò chuyện, mà là cả một đám đông.

- Sao lại có chuyện gì thế này? - nhìn quanh, bác Lukianốp nói. - Mà xem kìa, họ nhóm bếp nữa chứ, có vẻ không định bỏ đi thì phải.

Akimốp đã nhận thấy rằng ống khói căn nhà gỗ hồ như đang phụt lên những cụm khói xanh xám đính những dải tia lửa tuôn lên liên tục.

- Xử sự thế nào đây, bác Xtêpan? - Akimốp hỏi.

- Anh ở lại đây, còn tôi đến tìm hiểu xem họ tụ tập đến đấy để làm gì. Sau đó ta sẽ tính sau.

- Hay là tốt hơn ta tránh đi ngay thôi, bác Xtêpan?

- Nơi nghỉ đêm khác gần đây không có đâu, anh Ivan ạ. Chúng ta có thể đến hai làng Xtaraia Kuxcôva và Nôvô-Kuxcôvô vào lúc nửa đêm, nhưng thật ra tôi chẳng muốn làm như vậy. Ở đây có một tên quản. Hắn ta được cắt cử ngay từ hồi mùa thu năm mười bốn, cũng như ở làng Lukianốpca chúng tôi. Mà đi đến trại của Okenti nếu không nghỉ, chúng ta không đủ sức.

- Bác cứ đi đi. Tôi đợi ở đây.

- Tôi đi nhé. Nếu họ không rời căn nhà lán đêm nay, không về làng và không còn lối thoát nào khác thì tôi giới thiệu anh như một người đồng hành ngoài tỉnh của tôi. Tôi sẽ nói là anh tụt lại sau một chút. Chỉ lát nữa là sẽ tới.

- Đành vậy: bác cứ làm đi. Trong trường hợp này cứ gọi tôi là Gavrin.

- Gavrin Gavrilôvích. Cũng lại là kỹ thuật viên công trình giao thông. Nghĩa là mùa hè sẽ có một đoàn khảo sát tới. Chúng ta xem xét trước mọi mặt ra sao. Khắp Tsulưm ở đây mọi người đều biết là tôi đã từng đi với Siscốp.

- Xuôi đấy, bác Xtêpan ạ. Bác cứ đi đi.

Lukianốp bỏ đi. Akimốp lùi khỏi vệt thanh trượt của Lukianốp một chút, đứng ra sau thân cây phong to đến hai người ôm, chăm chú nghe ngóng. Tiếng chuyện trò bỗng im bặt, tiếng vọng lắng xuồng, và Akimốp biết rằng bác Lukianốp đã đi đến căn nhà lán và đang chào hỏi những người mugích.

Có lẽ chỉ qua non nửa giờ, Akimốp đã nghe thấy tiếng tuyết lạo xạo, và giữa các thân cây phong khô khẳng thấp thoáng hiện ra bóng dáng bác Lukianốp.

- Chà, mới được một mẻ vui, anh Ivan ạ, - bác Lukianốp vui vẻ lên tiếng. Vừa buồn cười vừa tủi phận. Họ là dân mugích ở Xtaraia Kuxcôva và ở Nôvô-Kuxcôvô. Đã ngày thứ ba họ trốn đội cảnh sát ở đây. Chính Ivan Êgôrôvích Daitxép cũng ở đây. Khắp Tsulưm ông ta nổi tiếng là một người đánh cá có tên tuổi, chủ căn nhà lán này.

- Thế bọn họ, những người mugích ấy, có đông không?

- Có đến mười bảy người! - bác. Lukianốp bật cười. - Không lọt được tất cả cùng vào lán, nên họ ngủ luân phiên. Họ đi săn bắn, đánh cá.

- Nhưng có chuyện gì vậy? Chuyện gì xảy ra ở chỗ họ?

- Nghĩa là chuyện xẩy ra thế này, anh Ivan ạ. Ở làng Đôrôkhôvô đám vợ lính tự tiện mở kho lúa của nhà nước rồi đem chia cho nhau. Vậy là, người ta gọi lính từ Tômxcơ về để đàn áp. Chỉ có điều đàn áp ai kia chứ? Trong khi binh lính còn đang trên đường đi, đám đàn bà bèn đem giấu tiệt số thóc đến nỗi bọn kia đến nơi sục sạo chẳng còn tìm ra một hạt nào. Nhưng cái chính là không biết xử phạt ai. Thế là bọn chúng liền bắt thôn trưởng đem ra tỉnh. Chúng sẽ đem xử theo luật lệ thời chiến. Chắc chúng xử bác mugích ấy đi tù khổ sai. Mà tấm gương ấy hóa ra dễ lây. Vừa rồi cả ở làng Vôrônina Pasnia người ta cũng toan cướp kho thóc. Quan trên hoảng sợ thực sự. Lệnh ban ra: tập trung tất cả đám mugích không phải gọi lính và các binh lính bị thương giải ngũ vào các đội và cắt cử về các làng xóm để canh giữ các kho thóc. Kho thì ở đây nhiều lắm: ở Puskina Troitxa, ở Kadanca, ở Mitrophanốpca, ở Malaia Girôva... Các kho đều thuộc tổng nha quân nhu. Vì vậy mà anh em mugích mới hoảng sợ. Họ phải chạy trốn đi. Họ muốn ngồi ở đây đợi lúc tai qua nạn khỏi. Tôi phải nói cho anh nghe: họ hoảng sợ là rất đúng. Chỉ có thằng đểu mạt hạng mới bằng lòng đi đến các làng khác làm cái việc phục dịch ấy. Cái công việc chẳng hay ho gì! Mà cũng lại chẳng an toàn nữa. Người ta có thể vặn cổ cả đám quân cảnh vệ như vậy. Thấy chưa, câu chuyện tức cười đấy chứ?!

Rõ ràng Lukianốp thích thú hành động của đám mugích đã quả quyết chống cự lại những kẻ cầm quyền cảnh sát. Bác kể lại mọi chuyện bằng một giọng hào hứng và với tiếng cười hài lòng.

Akimốp nghe bác Lukianốp nói và nghĩ bụng: «Phải chăng đấy đã là chứng cớ tâm trạng chống chiến tranh đang lớn mạnh?! Và ở đâu kia chứ? Ngay ở tận sâu trong lòng Xibiri, trong rừng taiga hoang vắng. Ở đây có thể người ta còn chưa được nghe một lời nói bônsêvích nào, vậy mà hành động hoàn toàn theo bônsêvích. Lênin đã đúng, ngàn lần đúng, khi đồng chí ấy khẳng định rằng chính bản thân hiện thực sẽ dọn đường cho các tư tưởng của chúng ta».

Tâm trạng hứng khởi của bác Lukianốp lây truyền sang cả Akimốp.

- Thế nào, anh em mugích ở đấy nhận cho chúng ta trọ đêm chứ? - anh hỏi.

- Còn phải nói! Họ bảo, bản thân chúng tôi ở chật thêm một chút, chứ đối với khách sẽ tìm ra chỗ. Làm sao có thể khác được chứ?

- Như vậy thì ta đi, bác Xtêpan, - Akimốp nói, không chút gì nghi ngại là đến đấy anh lại còn gặp chuyện gì rắc rối nữa.

Anh em mugích túm tụm bên cạnh căn nhà lán. Ngay cả những người đang nghỉ ngơi trong nhà cũng trở dậy để đón gặp bác Lukianốp với người đồng hành của bác. Một số biết bác Xtêpan là một ngư dân và thợ săn, số người khác - biết bác là người dẫn đường cho đoàn khảo sát của giáo sư Likhatsiốp và đội khảo sát cục giao thông.

Gần mái che trái nhà có một đống lửa đang cháy. Nhiều anh em mugích đang ngồi trên những khúc thân cây, cành cây, ghé bên lửa hút thuốc, ngồi xổm chồm chỗm, chuyện trò không còn to như trước khi bác Lukianốp đến.

Akimốp đưa mắt nhìn khắp lượt dân mugích. Bóng đêm đã kéo đến, nhưng còn chưa dày đến mức không thấy rõ được gương mặt của mọi người, quần áo, giày ủng của họ, đoán biết lứa tuổi của họ.

Thoáng nhìn Akimốp đã thấy rằng họp mặt ở đây là những người không còn trẻ nữa. Nhìn anh là những bộ mặt râu ria rậm rì, vết nhăn chằng chịt, in dấu cuộc đời vất vả, mà họ đã phải chịu đựng. Thoáng hiện ba bộ mặt trẻ trung hơn. Đó là những người lính phục viên. Một trong ba người cụt một tay, người thứ hai đi một chân gỗ, còn người thứ ba: mảnh đạn đại bác phạt lẹm cằm và trên má đầy vết sẹo đỏ lự, còn chưa kịp lành hẳn. Quần áo của đám mugích hỗn độn. Mặc dù giá rét, một số người không mặc áo lông cộc, mà mặc áo dài vải gai, hai người cựu chiến binh - mặc áo capốt cắt ngắn bớt.

- Anh Xtêpan, anh đưa khách vào nhà. Trong đó dù sao cũng có thể sưởi ấm chóng hơn, - người mugích ngồi hơi tách xa những người khác một chút nói bằng cái giọng khàn khàn.

- Anh khỏi phải bận tâm, Ivan Êgôrôvích. Chúng tôi cũng có bị rét cóng đâu. Anh biết đấy, đi đường nóng người đến thế nào kia chứ, - bác Lukianốp đáp lại lời mời của chủ nhà.

- Nhưng dù sao đi nữa... Vào đi, anh bạn đồng hương, cứ coi như ở nhà mình, - bác Ivan Êgôrôvích nói với Akimốp và Akimốp nhận ra là bác ta đưa mắt thăm dò anh suốt từ chân lên đầu.

- Bác đừng quá bận tâm, cám ơn bác, - Akimốp nói và tháo giây khóa thanh trượt, dựng vào nhau, lấy bao tay lau mặt gỗ trượt, sau đó cắm cả vào đống tuyết.

Tôi sẽ hâm lại nước trà, canh cá cũng còn đây. Mời các vị vào đi. - Bác Ivan Êgôrôvích có cái giọng khàn mở rộng cửa căn nhà lán, mời khách đi trước.

Trong căn nhà gỗ không khí hơi ngột ngạt. Không khí sực mùi thuốc lào. Nhưng các thành tường còn chưa kịp khô hết nhựa, vì vậy hương thơm tươi dịu của nó át tất cả các mùi khác. Miếng mỡ với ngọn bấc tròn bằng bông lách tách cháy trong cái vỏ hộp nhỏ.

- Các bạn đồng hương ạ, bánh mì mới nướng thì chúng tôi chẳng có đâu, nhưng bánh mì khô thì đây, xin tùy ý, - Ivan Êgôrôvích thết đãi khách, bầy ra bàn cái ga men to phải bằng cái xô còn ít canh cá và cái ấm trà bằng đồng.

- Cá mú thế nào, Ivan Êgôrôvích? Nặng lưới không? - bác Lukianốp mở đầu hỏi chuyện, cố tránh trước các câu hỏi của chủ nhà về mình và về Akimốp.

Bằng cái giọng khàn, ho nặng nhọc, Ivan Êgôrôvích kể tỉ mỉ về nghề nghiệp. Cá đánh kém, và không phải vì sông nghèo đi. Ngược lại, cá nhiều hơn trước, nhưng vấn đề là ở chỗ dụng cụ chài lưới trong những năm qua đã hư hại rách nát quá. Cần phải thay lưới. Việc đó dường như là hiển nhiên, nhưng làm được không phải chuyện dễ. Lưỡi câu thép tốt thật sự ngoài tỉnh có trả giá thế nào đi nữa cũng chẳng tìm mua nổi. Người ta ngừng sản xuất dây thừng công nghiệp, biến mất cả dây câu bằng lanh và chỉ gai. Nghề săn cũng mạt vận rồi. Thuốc đạn, hạt chì, ngòi nổ chỉ có thể kiếm được ở chợ đen và với cái giá đến mức mỗi phát đạn gần như bắn bằng vàng vậy.

Akimốp yên lặng nghe bác Ivan Êgôrôvích và ra vẻ mải mê ăn. Bác Lukianốp tán đồng phụ họa theo, bởi vì những tai họa mà bác ngư dân Tsulưm già này vừa kể, bác cũng biết rõ qua kinh nghiệm của chính bản thân mình.

Trong lúc Ivan Êgôrôvích kể chuyện, cánh mugích từng người từng người nối theo nhau vào nhà. Lát sau họ choán đầy nhà từ bàn khách ra đến ngưỡng cửa, lắng nghe câu chuyện, trong đó, nói cho đúng ra, chỉ có hai người tham gia - bác Ivan Êgôrôvich và bác Lukianốp. Cánh mugích ngồi, túm tụm trên ghế dài và trên phản, dựa vào các rầm cửa. Mỗi người ngồi một kiểu tùy theo điều kiện cho phép.

Khi giọng nói khàn khàn của bác Ivan Êgôrôvích lặng đi, liền nghe thấy tiếng nói là lạ của người lính cụt tay.

- Bác Xtêpan, người đồng hành của bác chắc là người tỉnh thành, - anh ta nói và chú ý nhìn Akimốp. - Hẳn là anh ấy biết rõ chiến tranh hiện ra sao. Liệu đã sắp yên ổn chưa?

Bác Lukianốp bối rối nhìn Akimốp:

- Thế nào, Gavrin Gavrilôvích, anh có thể nói gì hay không nhỉ? Ai đau ở đâu, người đó nói về bệnh đó, - bác Lukianốp nói, bằng nụ cười thận trọng nhắc nhở Akimốp rộng lượng đối với sự tò mò của cánh mugích.

«Không, người anh em ạ, dù anh có đội lốt bồ câu đi nữa, - trông cánh bay cũng nhận ra anh là đại bàng», - mỉm cười hiền lành, Akimốp nghĩ thầm về bản thân.

- Tin tức từ mặt trận đã từ lâu tôi không được đọc. Tôi với bác Xtêpan lang thang qua biết bao nhiêu con sông vùng này rồi nhỉ? Nhưng vấn đề không phải ở các thông báo tin tức. Chiến tranh không có kết thúc nào khác là chết sặc trong máu của nhân dân. Mà nước Nga chỉ có một lối thoát - lật đổ chế độ Nga hoàng...

Akimốp đưa mắt nhìn cánh mugích và hiểu ra là: hiện nay trên thế gian này không có gì khác đụng chạm mạnh đến nông dân bằng chiến tranh, tình hình nước Nga, tương lai trước mắt của nước Nga. Anh em mugích dường như nín thở. Những điếu thuốc quấn và tẩu thuốc đều dụi tắt. Trong giây phút này thậm chí không người nào dám hút nữa. Rít khói, bập môi vào cán tẩu thì có thể bỏ qua mất những lời lẽ quan trọng nào đó của con người thuộc sở công trình giao thông này, như bác Lukianốp đã giới thiệu anh. Nhưng, cũng phải nói là, về cái chuyện giao thông, cũng chẳng mấy ai tin đâu. Họ đã thấy rõ con người tỉnh thành này thuộc một kiểu cách hoàn toàn khác hẳn. Không dễ gì bắt ông kỹ thuật viên công trình giao thông đi bộ lần mò tới những nơi xa xôi hẻo lánh trong rừng taiga. Vả lại kỹ thuật viên công trình giao thông cần gì đến những con sông vào mùa đông giá lạnh, khi chúng ẩn kín cả dưới băng tuyết? Anh ta nhìn thấy gì ở đây, hiểu được gì ở đây kia chứ? Mặc dù bác Xtêpan Lukianốp lanh lợi thật đấy, nổi tiếng và có uy tín trong những công việc săn bắn của mình thật đấy, nhưng ở đây thì chuyện bầy đặt của bác hơi yếu, nói thẳng ra là chỉ dành cho những kẻ ngốc. Mà dân mugích vùng này từ thủa cha sinh mẹ đẻ đâu có ngốc bao giờ, lừa họ quả là chuyện vô nghĩa. Chính họ cũng đã biết đôi điều về những công việc bí mật của các chiến sĩ đấu tranh chống chế độ Nga hoàng. Ở Xtaraia Kuxcôva và ở Nôvô-Kuxcôvô có khoảng mười lăm hộ mang họ Grônxki, Kubitxki, Iablônxki, Brônevxki. Đó đều là con cái của những người khởi nghĩa Ba Lan năm sáu ba, đã tìm thấy nơi nương náu trong thổ dân Xibiri. Trong tâm tư của họ còn tươi nguyên những hồi ức về thời gian ấy, khi hàng ngàn người Ba Lan do ơn đức độc địa của Nga hoàng, bị ném đến xứ Xibiri khắc nghiệt phó mặc cho số phận tráo trở... Nếu dân địa phương bấy giờ không giúp đỡ họ, không chìa bàn tay thông cảm, hẳn không chỉ bản thân những người khởi nghĩa Ba Lan, mà cả con cái và cháu chắt họ, cũng đều biến khỏi mặt đất không còn dấu vết gì nữa.

Dân mugích vùng này cũng biết đến ân huệ của Nga hoàng cả trong những năm gần đây. Trong năm một ngàn chín trăm linh bảy, một ngàn chín trăm mười, mười hai hàng loạt người bị lưu đày ào ạt đổ tới Xtaraia Kuxcôva và Nôvô-Kuxcôvô. Đó là công nhân và sinh viên từ Mátxcơva, Pêtrôgrát, Rôxtốp trên sông Đông, Kharcốp. Đói khát và cóng lạnh, Không một người nào chết lụi ở đây. Tất cả đều được nông dân cho sưởi ấm và ăn no, dạy cho cách dùng cái bẫy đơn giản nhất kiếm lấy thức ăn từ các con sông và rừng taiga.

Người dân vùng này đã cho biết bao nhiêu người chạy trốn một mẩu bánh, một gáo nước, chỉ cho lối đi thế nào tốt để tránh cái nguy hiểm trên đường?! Còn về Ivan Êgôrôvích Daitxép thì bác đã từng đưa không ít những chàng sinh viên ham hiểu biết, những nhà thực nghiệm tự nhiên học tương lai đến các vùng rừng, những sông suối và hồ nước taiga hẻo lánh của vùng Tsulưm.

Akimốp càng nói, những người mugích càng thấy rõ ràng hơn là đối với anh kỹ thuật viên này, điều quan tâm đầu tiên không phải là công trình giao thông trên các con sông Xibiri, mà là tên Nga hoàng với tất cả bọn giết người của hắn: những tên bộ trưởng, những tên nghị sĩ, những tên tướng tá, hiến binh.

Những người mugích này còn chưa bao giờ được nghe những lời lẽ mà chàng nổi loạn trẻ tuổi này dùng để vẽ lên cuộc sống của nhân dân. Có cảm giác không phải là những từ ngữ, mà là những trái bom bay ra từ miệng anh. Mặt đất rung chuyển, những trụ cột mục ruỗng của đế chế Nga hoàng đang lung lay sụp đổ. Bình minh ngày mới của nước Nga sẽ hiện lên bao trùm trên tất cả đống tro tàn thối rữa này...

Những người mugích đã héo hon đau khổ phải sống xa cách sự thật. Akimốp vừa ngừng nói để lấy hơi thì từ khắp mọi góc nhà tới tấp cất lên các câu hỏi. «Chúng ta phế bỏ tên Nga hoàng này, thì tên Nga hoàng khác có thể lên ngôi không?»; «Nếu không có Nga hoàng thì ai sẽ lãnh đạo nhân dân?»; «Quân Đức, đâu có phải là đồ ngốc, liệu có xông đến đất nước ta một khi ta không có Nga hoàng? Làm thế nào chặn chúng lại?»; «Chính quyền mới liệu có chia ruộng đất cho tầng lớp nữ giới không hay đám đàn bà con gái lại sẽ lụi hụi làm mà chẳng được gì cả?»; «Nga hoàng với bọn tôi tớ của hắn sẽ cuốn xéo đi đâu?»; «Nghĩ như thế nào đây về tiền trợ cấp cho những người tàn tật, vợ con binh lính và trẻ mồ côi?»; «Anh bảo: công nhân và nông dân phải chung một lòng. Nhưng liệu dân thành thị có lừa dối họ không đây? Kẻ nào không cày đất, kẻ đó không biết cực. Liệu họ có hiểu anh mugích cần gì không?»; «Ai mạnh hơn - thượng đế hay Nga hoàng? Tại sao thượng đế không phán xử Nga hoàng theo cách của mình?»...

Akimốp trả lời mọi câu hỏi một cách tỉ mỉ, không vội vàng. Phát triển những câu hỏi ấy, anh tự đặt ra thêm những câu hỏi bổ sung. Đến cuối cuộc trò chuyện những người nông dân đã biết ra được nhiều điều về sách lược của đảng bônsêvích, về các nhiệm vụ chiến lược của đảng ấy trong cuộc cách mạng mới đang chín muồi ở nước Nga.

Akimốp nói khá vất vả. Trong căn nhà gỗ trở nên ngột ngạt và hôi hám đến khó chịu nổi. Miếng mỡ không còn cháy nữa, mà chỉ hơi nhấp nháy. Tiếng nói của Akimốp, thoạt đầu dõng dạc và rành mạch, giờ khản đặc, trên trán và má mồ hôi đổ giọt chảy dòng dòng.

- Vậy là, anh em mugích, liệu đã đến lúc để cho ông khách được nghỉ ngơi chưa nhỉ? - bác Ivan Êgôrôvích nói, thấy rằng bằng cách khác không thể ngăn dòng câu hỏi lại được.

Anh em mugích im lặng, miễn cưỡng ra khỏi nhà, lặng lẽ chìm sâu trong những suy tư của mình. Cả Akimốp cũng theo họ bước ra ngoài trời. Và ở đây họ lại hỏi anh về mặt trận, về cuộc sống của nông dân ở các địa phương khác của nước Nga. Cuối cùng, sau khi đã làm thoáng căn nhà gỗ, Ivan Êgôrôvích mời Akimốp và bác Lukianốp trở vào nhà và xếp cho hai người lên nằm ở phản, trước hết nhường cả chỗ của chính mình.

Nhưng qua chừng độ ba tiếng đồng hồ chính bác ta lại đánh thức hai người khách dậy, mời uống nước trà trong lúc trời còn tối mù, căn nhà sáng lờ mờ bởi bếp lò bỏ ngỏ, rồi bác chỉ cho làm thế nào để tìm ra lối mòn. Rừng vẫn còn chìm trong đêm tối. Trên trời không có một dấu hiệu nào cho thấy là sắp sáng, nhưng buổi sáng đang tới gần. Gió từ miền thượng lưu thổi về. Các ngọn cây bắt đầu lay động, tuyết phủ trên đó lả tả rơi xuống, chạm những cạnh sắc của mình vào bên má, bên mi người ta. Rừng taiga Tsulưm tối mù tràn đầy tiếng ầm ầm và rú rít.

Akimốp đi khỏi căn nhà lán chừng một trăm xagiên, ngoái nhìn trở lại. Qua những cây cối trơ trụi nhìn thấy đống lửa cháy bùng bùng, những hình người cúi gập của đám nông dân sưởi quanh đống lửa chờ đến lượt mình vào ngủ trong nhà, anh nghĩ: «Phải, phải, những con người này đáng được hưởng một số phận tốt đẹp hơn. Và họ sẽ giành lại số phận ấy ở trong tay chế độ Nga hoàng và tư bản Nga. Ngày ấy sẽ đến!»

Anh nhớ lại buổi trò chuyện đêm qua của mình với anh em mugích hai làng đó, nhớ lại các câu hỏi của họ, những câu hỏi có cái gì đó giống như những ngụm nước thèm khát của khách bộ hành kiệt quệ vì nắng nực, và anh không tiếc là anh nói với họ một cách cởi mở và thẳng thắn, như với các đồng chí cùng sát cánh đấu tranh.

5

Lần nghỉ tiếp theo bác Lukianốp tổ chức ở trang trại của nữ tu viện cựu giáo Iucơxinxki. Bãi cỏ, ở đó trước đây là tu viện, đã mọc đầy lớp cây bụi, phủ đầy các gò đống và hố rãnh do những công trình cũ đổ xuống. Chỉ còn sót lại được căn phòng tu của nữ tu viện trưởng nằm trên bờ con sông nhỏ, trên ngọn đồi, chung quanh bao bọc những cây tuyết tùng và thông. Chắc chắn là cả cái căn nhà nghèo nàn lún sâu xuống đất này cũng đã mục nát và sụp đổ giống như các công trình khác, nếu những người thợ săn đi theo lối mòn qua đây thỉnh thoảng không nhóm lửa lên sưởi nóng căn nhà để tránh giá lạnh, những trận bão tuyết và mưa rào vào thời kỳ mùa đông và mùa thu.

Khi vào trong nhà nhìn các bức tường gỗ ghép của căn nhà phủ đầy nấm, mốc và rác bụi, đưa mắt nhìn bác Lukianốp, Akimốp hỏi:

- Không lẽ, bác Xtêpan, đích thực nữ tu viện trưởng đã sống tại đây?

- Không sai đâu. Tên bà là Evphalia. Người ta đồn đấy là một bà già oai nghi, quyền thế. Bà ta nắm chặt tất cả tu viện trong tay. Ở vùng rừng Iucơxinxki này loại tu viện như thế này có tới mấy cái. Nam nữ tu sĩ sống ở đây rất lâu, nhưng dù sao đi nữa, khi cựu giáo bị mất rễ, thì họ cũng liền tan rã.

- Nhưng tín ngưỡng của họ như thế nào?

- Cái gì tôi không biết đến nơi đến chốn thì tôi sẽ không nói. Một số trong bọn họ tự mệnh danh là những người chạy giỏi, nhưng như vậy là thế nào, giải thích tôi xin chịu. Ông cụ thân sinh tôi có lần bảo rằng trong cái nữ tu viện này người ta tuân theo những cấm kỵ đặc biệt. Kể thì cái đó cũng dễ hiểu thôi. Người ta đưa các cô gái từ tất cả mọi miền và thậm chí cả từ các nước khác nữa đến đây. Chính bản thân nữ tu viện trưởng, nghe nói bà ta cũng từ Viên đến, biết nói tiếng Pháp và tiếng Đức.

- Hóa ra là, những bức tường này đã từng nhìn thấy nhiều chuyện, được nghe nhiều chuyện, - lại đảo mắt nhìn khắp căn nhà, Akimốp tư lự nói.

- Anh còn phải nói! Tại đây đã đổ biết bao nhiêu nước mắt - lấy xô lấy gầu cũng không tát xuể. Gần đây có một hồ nước, không lớn đâu, nhưng sâu. Đáy trong ngày nắng không nhìn thấu. Dân thợ săn gọi cái hồ ấy là hồ «Nước mắt thiếu nữ». Có lẽ, gọi như thế không phải là không có nguyên cớ. Nhiều nữ tu sĩ trẻ đã đeo hòn chì trên ngực trầm mình tại đây. Một thời gian dài người ta không đánh cá ở hồ này vì chúng ăn thịt người.

Akimốp hình dung ra cuộc sống của các cô gái trong tu viện này, mọi cái có thể xảy ra ở dưới mái nhà này... Tù khổ sai, buồng bí mật ở pháo đài Xlixxenburg, địa ngục... Muốn đứng dậy và lập tức bỏ đi khỏi nơi đây. Bác Lukianốp dường như cảm thấy được tâm trạng của anh.

- Bây giờ thì cái phòng tu này, anh Ivan ạ, có ích lắm đấy. Chính tại nơi đây đã từng xảy ra một chuyện như thế này. Ở Lukianốpca vào đầu chiến tranh có bảy người trong một đoàn tù bị áp giải bỏ chạy. Cùng một lúc! Họ trốn dưới hầm chứa đồ, trong vườn rau của một bà cụ già, bà cụ liền chạy tới tôi: «Xtêpan, phải cứu lấy người! Không lẽ đưa họ cho bọn cảnh sát hành hạ». Tôi đưa họ đến đây, và họ đã sống ở đây cho đến mùa thu, cho đến khi ở ngoài tỉnh chuẩn bị xong giấy tờ mới cho họ. Sau này một bác mugích ở Alếchxanđrốpca nói lại với tôi - họ ăn cá ở hồ nước, nói đùa với nhau: «Nếu như không có «Nước mắt thiếu nữ», hẳn chúng tôi chỉ có một nỗi u buồn đàn ông», - bác Lukianốp cười to, và tiếng cười của bác, tiếng cười của con người khỏe khoắn, mạnh mẽ, đưa Akimốp ra khỏi tâm trạng âm thầm tức tối.

- Cách mạng sẽ dọn rửa sạch tất cả các ngõ ngách tăm tối này của đế quốc Nga bằng cái bàn chải thủy thủ cọ sàn, - Akimốp nói sẽ, với nỗi bực tức sâu kín, nheo nheo mắt và tập trung suy nghĩ điều gì đó riêng tư.

Bác Lukianốp không đáp lại, vì hiểu rằng Akimốp nói ra điều đó chính là để cho chính bản thân mình.

Hai người ngồi trong buồng của nữ tu viện trưởng chừng nửa tiếng, rồi bắt tay vào chuẩn bị bữa trưa. Bác Lukianốp làm cá. Akimốp nhóm bếp, lôi ở rừng về những cành cây khô.

Sau khi biết ra là họ sẽ ở lại ngủ đêm tại đây, Akimốp ngạc nhiên: còn những hẳn nửa ngày nữa kia mà.

- Có thể đến tối cũng đi tới trại của ông Okenti đấy, nhưng không được phép, anh Ivan ạ. Bây giờ ở đây là phải mở to mắt nhìn cho kỹ. Vì chỉ với tay là tới khu dân cư, - bác Lukianốp nói.

Akimốp không phản đối. Trong hoàn cảnh của anh, điều thông minh nhất là trông cậy vào các đồng chí. Đã nhiều lần anh đi đến kết luận ấy.

Khi trong buồng của nữ tu viện trưởng đã được sưởi ấm lên, Akimốp thấy căn buồng ấm áp hơn và không đến nỗi ảm đạm nữa, có thể ngủ qua đêm ở đây cũng được, mà nếu như cần thiết, thì có thể sống được nữa, như những người mugích bỏ chạy khỏi đoàn tù bị áp giải đã từng sống ở đây. Nghĩ tới những người chạy trốn, Akimốp bỗng cảm thấy một sự tò mò thực sự đối với những người ấy.

- Thế đoàn tù có bẩy người chạy trốn ấy, bác Xtêpan, chúng lùa đi đâu? - Akimốp hỏi.

- Tôi không thể nói chính xác được. Một trong hai nơi: hoặc là tới hầm mỏ của Mikhenxôn ở Angiêrca, hoặc là đến xí nghiệp sa khoáng ở Martaiga. Mà có thể, đến Ênhixây, gần các địa điểm lưu đày.

- Thực chất là đến nơi tù khổ sai. Thế tại sao chúng giải đi bộ? Đường sắt ở bên cạnh kia mà.

- Thì dễ hiểu là tại sao: khi thì không có toa chờ - vì chiến tranh đấy, khi thì không tìm ra thức ăn cho đoàn tù. Còn đằng này thì những người tù cứ việc bước đi lấy, nhân dân ít nhìn thấy họ, lại nữa ăn uống dễ kiếm hơn. Nơi thì họ mua, nơi thì họ ăn cắp ăn trộm, nơi thì tước đoạt không trả tiền...

- Tùy hoàn cảnh, - Akimốp cười chua chát.

- Đúng thế. Về khoản sưu cao thuế nặng thì chỉ có trong các thể lệ về các công xã nông thôn là ghi chép đâu vào đấy, chứ thực ra thì đủ loại người bóp nặn của nông dân!

- Cha đạo, viên quản, thôn trưởng, xã trưởng, - Akimốp bắt đẩu điểm lại.

- Ấy, những hạng đó đại loại cũng là người của mình, họ sống ngay cạnh, - bác Lukianốp cười, nheo đôi mắt màu khác nhau. - Còn xa hơn một chút là cảnh sát trưởng của tổng, cảnh sát trưởng của huyện, thủ lĩnh nông dân, thẩm phán hòa giải... Ê, chẳng kể ra hết đâu!

Trong những giây phút trò chuyện đó và một lát sau, khi họ ngồi xuống ăn trưa, bác Lukianốp mấy lần phải ghìm ý muốn của mình nói ra chuyện giấy tờ của ông Likhatsiốp. Nhưng đến giây thoáng cuối cùng đột nhiên bác lại ngờ vực: «Nhưng liệu có nên nói cho anh ta về chuyện giấy tờ ấy không? Về một mặt nào đó, chuyện ấy làm hại giáo sư Likhatsiốp thì sao?» Mà không nói cũng không hay. Nhỡ họ gặp nhau, chuyện trò nhắc đến bác ta, bác Lukianốp này, giáo sư lại hỏi: «Thế còn về giấy tờ của chú, bác ấy nói thế nào? Chú sai bác ta đến Keti, lấy giấy tờ của chú ở đấy về, giữ gìn chúng cho đến một lúc nào đó... Tiền chú chẳng tiếc, chú đã gửi tiền trước, để bác ta quan tâm. Không phải nhờ vả suông...»

Cả bữa ăn trưa cứ thế trôi qua trong những ngờ vực, cho đến lúc này bác Lukianốp vẫn không phút nào làm lộ về chuyện giấy tờ ấy, bác vẫn giấu kỹ. Chính vì thế câu hỏi của Akimốp càng hóa ra đột ngột hơn đối với bác ta!

- Mà này, bác Xtêpan, bác đã có dịp đến Keti sau chuyến đi khảo sát với ông chú tôi chưa?

Trong giờ phút này Akimốp nhớ lại những ngọn đồi đầy rừng bè bè, rải rác khắp chung quanh lán trại Lukaskin như những con thuyền buồm đang bơi.

«Vừa hay đúng dịp», - bác Lukianốp mừng rỡ. - Vâng, tôi đã có dịp đến, anh Ivan ạ. Tôi vừa định kể cho anh nghe, thì anh lại lưu ý tới, - bác sôi nổi lên tiếng. - Mọi chuyện xảy ra như thế này. Mùa xuân năm mười bốn bỗng có phái viên của ông Likhatsiốp, nghĩa là của ông bác anh, tìm đến tôi. Anh ta mang theo một bức thư trong cái phong bì to có lót giấy đen. Chữ viết to, rõ ràng, để có thể hiểu được từng chữ từng lời. Con người bác học ấy viết cho tôi một cách trân trọng: «Bác Xtêpan thân mến, bác hãy giúp tôi trong chuyện không may của tôi. Như bác biết đấy, tôi bị lẫn đâu một bao giấy tờ. Đó chính lại là tài liệu chuyến khảo sát Keti: các tấm bản đồ, các bức ảnh, các bức vẽ, và cái chính là những cuốn nhật ký của tôi. Tôi cho rằng những tài liệu ấy bị tôi bỏ quên ở trạm chính. Bác nhớ không, ở quá trên bờ dốc Belưi một chút? Cũng có thể ở đâu đó một chỗ khác. Nhờ bác tìm giúp. Tôi biết rằng tôi nhờ vả bác một việc lớn, làm bác mất công mất việc, nhưng tôi không thấy có lối thoát nào khác. Để bù đắp dù chỉ một phần những chi phí của bác trong việc bác phải xa nhà, tôi xin gửi người đưa thư của tôi mang đến bác một trăm rúp. Xin bác đừng quá trách cứ tôi vì số tiền không đáng bao nhiêu. Tôi đã hết tiền. Các chuyến khảo sát thăm dò đã ngốn sạch dự trữ của tôi, không để lại gì nữa. Nhưng xin rằng sau này không dám để bác thiệt thòi. Bác Xtêpan thân mến, mong bác vội cho, bác hãy cho tôi được mừng. Trái tim tôi cứ thắt lại mỗi lần linh cảm: nhỡ lũ chuột rừng lại gậm nát những giấy tờ ấy của tôi thì sao? Bấy giờ thì biết làm thế nào? Nếu như giấy tờ còn nguyên vẹn thì xin bác mang theo chúng phóng ngay tới chỗ tôi. Cho tâm hồn tôi được giải thoát khỏi gông cùm. Còn nếu một khi thượng đế đã phán xử khác - thôi thì đành vậy».

Bác Lukianốp kể lại bức thư của giáo sư Likhatsiốp không hề ngắc ngứ: chắc là bác đã đọc đi đọc lại không chỉ một hai lần, bác đã ghi nhớ nó suốt đời.

Akimốp nóng lòng sốt ruột.

- Thế sau đó ra sao, bác Xtêpan? - anh giục giã bác Lukianốp, vừa lúc điếu thuốc quấn của bác như thể cố tình lại tắt vì vậy bác phải bậm môi, rít hơi, nhưng điếu thuốc không làm sao cháy lại được. Cảm thấy câu chuyện của bác lôi cuốn người nghe, bác Lukianốp mở cửa bếp lò, nhổ toẹt điếu thuốc.

- Hừ, đồ ôn dịch! - bác rủa và trở lại ngồi vào chỗ mình. - Ra sao ư? Sự thể là như thế này, tôi bắt đầu thu xếp lên đường, - bác nói tiếp. - Không lẽ tôi lại không giúp đỡ ông Likhatsiốp sao, không đáp lại tiếng gọi của ông ấy sao? Chỉ có điều đường sá ở đây thì không gần gụi gì. Mùa đông thì cứ việc đi thanh trượt vào và phới thẳng đi tới bất cứ nơi nào anh muốn, chứ mùa xuân thì mỗi con suối nhỏ cũng sôi loạn lên thành sông lớn cả. Đành phải đợi chờ nước xuống. Một tháng trôi qua, mà có thể còn hơn nữa. Tôi đi thuyền theo sông Tsulưm lên đến núi Trọc, từ đó bắt đầu lần theo các lối mòn lên tới Keti. Vừa đi, tôi vừa nghĩ bụng: «Nếu như tìm thấy giấy tờ ấy thì tốt, nhưng nhỡ chuyến chu du của tôi lại như phát súng trượt thì sao: đầu súng tỏa khói đấy, mà con mồi vẫn nguyên vẹn nhởn nhơ dạo giữa thiên nhiên». Vậy là, tôi đã tới Keti, đóng một cái bè, bơi sang bờ bên kia. Trạm nghỉ của chúng tôi đây rồi. Tôi đi đến những cái lán cao mà trong ngực tôi tim hồi hộp đập thình thịch. Các cành cây đắp trên lán đã khô mục, lá đã rữa nát, nhưng khung lán còn nguyên vẹn, như hôm qua mới đóng xuống đất. «Tìm đâu ra bây giờ, cái bao tài liệu của ông Likhatsiốp?- tôi nghĩ. - Bắt đầu từ đâu?» Thoạt đầu tôi lục tìm căn lán nơi anh với ông chú anh trước đây đã cùng chung sống. Chẳng tìm thấy gì cả. Sau đó lục tìm ở các lán của anh em mugích chúng tôi. Cũng rỗng không. Tôi buồn xỉu. Không còn biết tìm ở đâu nữa. Và đã toan thu xếp trôi bè xuống hạ lưu, đến trạm thứ hai của chúng ta, vừa may chợt nhớ ra là ở ngay cạnh bờ sông, trong cánh rừng nhỏ, chúng ta còn có một cái lán nữa, cái lán chứa lương ăn. Anh Ivan có nhớ không, ngay ở trên sườn cái dốc không cao lắm?

- Sao lại không nhớ kia chứ? Tôi nhớ tất cả các lán. Chỉ có cái lán ở cánh rừng nhỏ thì khi tôi ở đấy còn chưa có: thức ăn bấy giờ cất giữ trong cái hầm đất đào bên bờ.

- Mà đúng thật, anh chẳng biết được đâu. Chúng tôi đã làm cái lán ấy trong đợt khảo sát cuối cùng, không có anh cùng đi. Cái hầm đất bên bờ bị sập, nước lũ san bằng... Nhưng mà thôi. Tôi đến tìm xem cả cái lán ấy nữa. Nhưng ở đây cũng chẳng có gì cả. Tôi ra khỏi lán, đứng nghĩ ngợi: «Biết làm sao nữa đây? Cỏ lẽ phải ngủ lại ở đây chăng? Trời tối đến nơi rồi». Tôi mới ngửng đầu để nhìn xem mặt trời đã xuống thấp đến đâu trên ngọn rừng rồi, thì bỗng nhìn thấy: trước mặt tôi, cái bao vải bạt treo trên cái chạc cây dưới những cành tùng. Sung sướng quá, tẹo nữa thì tôi thét tướng lên «Tôi đã tìm thấy rồi». Bởi vì có thể sàng hết cả mặt đất, mà cái bao này cũng không tìm ra. Thượng đế đã bày cho tôi trong giây phút đó đã rời mắt khỏi mặt đất và ngước nhìn lên cao hơn một chút. Nếu không có chuyện ấy hẳn là tôi đã trở về tay không. Bấy giờ tôi cũng hiểu ra là chuyện để mất cái túi này đã xảy ra thế nào. Chắc là trong lúc chúng tôi chất đồ đạc xuống thuyền, thì một người nào đó đem treo cái túi đựng tài liệu này lên chạc cây. Đến khi chất xong đổ đạc, là người cai quản, tôi đi xem xét lại các lán, chẳng phát hiện ra có gì cả, thế là anh em mugích chèo thuyền đi. Ông Likhatsiốp mãi đến ngày đi đường thứ năm mới chợt nhớ đến các giấy tờ của mình. Ông buồn rầu mãi nhưng rồi cũng nín lặng. «Thôi, để sang năm tôi sẽ tìm ra. Chẳng biến được đi đâu». Nhưng cái sang năm ấy đã không có được. Mọi chuyện xảy ra không như ý muốn... Vậy là tôi tháo cái bao đựng giấy tờ xuống, giở ra xem. Mọi thứ vẫn nguyên vẹn, không hỏng gì hết. Vải bạt hơi đen hẳn đi một chút, nhưng không bị thủng mục chỗ nào. Cứ treo đấy năm năm nữa cũng còn chịu được. Tôi ngủ lại qua đêm trong cái lán và rạng sáng hôm sau liền lên đường trở về. Cái bao dù có nặng trình trịch, nóng cả lưng, nhưng dù sao đi nữa tôi vẫn không mệt mỏi. Với chuyến hàng nặng như vậy có thể đi được. Tôi địu cái bao về đến núi Trọc, sau đó xuống thuyền xuôi theo Tsulưm. Ở Lukianốpca nghỉ một ngày, hôm sau tôi vội ra tỉnh ngay. Nghĩ bụng, ông Likhatsiốp mừng phải biết! Không phải vô cớ mà ông viết thư là lòng ông bồn chồn lo lắng. Nhà ông ở Tômxcơ, trước đó nhiều lần tôi đã có dịp đến rồi. Tôi bước lên bực hiên thềm, giật giây chuông, cố ý giậm chân rõ to. Chẳng có tiếng trả lời, cũng chẳng có ai chào hỏi. Chợt ở nhà bên cạnh một tiểu thư che dù đi ra cửa. Hôm ấy nóng nực, không khí ngột ngạt đến nghẹn thở. «Ông có việc gì thế, quí ông, - tiểu thư hỏi tôi, - ông đến gặp giáo sư Likhatsiốp ư?» - «Thưa vâng, - tôi trả lời, - tôi có việc khẩn cần gặp ông Likhatsiốp» - «Ông là người thân thích của giáo sư hay thế nào nhỉ?» - tiểu thư hỏi tôi và liếc nhìn cái bao vải bạt, «Gần như vậy, - tôi nói, - gần như là người thân thích. Đã bao nhiêu năm tôi theo ông Likhatsiốp đi chu du khắp nơi rồi» - «Lạ thật, - cô ta nói - Nếu như là người thân thích, thì ông phải biết là giáo sư cách đây một tuần đã lên đường vĩnh viễn trở về Xanh Pêtêrburg» - «Sao, - tôi nói, - vĩnh viễn là thế nào? Không thể như vậy được. Ông ấy chờ tôi và không thể bỏ đi». - «Vậy hóa ra ông ta chẳng chờ đợi gì cho lắm. Bỏ đi rồi. Mãi mãi. Bây giờ ông ta sẽ gây rối loạn ở nơi khác». Và tiểu thư vừa nói những lời ấy vừa nện gót giày bước đi trên ván vỉa hè. Nửa tin nửa ngờ điều cô ta vừa nói, tôi lại giật giây chuông, rồi sau đó thậm chí còn gõ vào cửa sổ. Nhưng lúc đó cũng từ trong nhà hàng xóm ấy một đức ông có vẻ bệ vệ, tay cầm ba toong bước ra. «Ông cố công vô ích, - ông ta nói, - Giáo sư Likhatsiốp về Pêtêrburg rồi, Trong nhà ấy chẳng có ai đâu». Đến lúc ấy thì, anh Ivan ạ, nước mắt tôi giàn giụa. «Vì tội lỗi gì, - tôi nghĩ bụng, - mà tôi bị trừng phạt thế này kia chứ?» Tôi đã đứng ở hiên nhà ấy bao lâu, tôi cũng chẳng nhớ nữa, sau đó khoác cái bao lên vai và lần đi tìm nhà trọ.

- Thế bây giờ cái bao ấy đâu rồi? - Akimốp vội hỏi, và bác Lulianốp nhận thấy trong đôi mắt anh những ánh lửa lo lắng lóe lên háo hức.

- Tôi vẫn giữ. Tôi cho vào hòm khóa chặt để ở nhà. Bất chợt ông Likhatsiốp hỏi đến thì sao.

- Chà, quả là một sự kiện! - Akimốp thốt lên, vui mừng. - Thế mà không một lời nào nói về chuyện đó cho tôi biết đâu đấy. Ông chú tôi không thích kể lể về những sơ hở của mình cho người khác biết.

- Cả bấy giờ trên đường về ông ấy cũng chẳng có vẻ gì đặc biệt. Buồn rầu một chút mà thôi. «Tiếng chuông, - ông ấy nói, - bác Xtêpan ạ». Tôi không hiểu, hỏi lại: «Tiếng chuông nào thế, ông Likhatsiốp?» - «Không phải tiếng chuông thích thú. Nó nhắc nhở tuổi già đã sịch tới rồi đấy. Sức tập trung tư tưởng đã mất dần, trí nhớ yếu đi».

- Ông chú tôi láu lỉnh đấy! Sức tập trung tư tưởng của ông cụ còn nhiều đến mức có thể san sẻ cho một số người trẻ được đấy.

- «Ông Likhatsiốp ạ, - tôi nói, - ai mà không có lúc mụ mẫm». - «Bác đừng an ủi, - ông ấy trả lời. - Trước đây không bao giờ có chuyện tương tự xảy ra với tôi, bác Xtêpan ạ». Bấy giờ vì chuyện mất mát ấy tôi cũng không yên tâm. Dường như cũng do tôi không xem đến nơi đến chốn. - .Bác Lukianốp im lặng, thở dài, sau đó nói tiếp, giọng có vẻ bí mật: - Nói tóm lại, anh Ivan ạ, nếu anh có gặp giáo sư, anh chuyển giùm: tôi sẽ giữ gìn bao tài liệu của giáo sư đến bao giờ cũng được, nếu một khi chẳng may tôi phải lìa đời, tôi sẽ dặn lại vợ, dặn lại con trai, con gái tôi... Nhưng có lẽ, anh suy nghĩ khác chăng? Hay là anh mang đi theo... Chỉ có điều mang theo thế nào đây?

Chính là như vậy: bằng cách nào? Được nghe chuyện về các tài liệu của nhà bác học, do một hoàn cảnh lạ lùng nằm lại trong tay bác Lukianốp, trước tiên Akimốp đã nghĩ: «Ta sẽ lấy mang đi theo. Ông chú sẽ vui mừng phải biết! Ông chờ một mình mình tới, nhưng mình lại đến với các giấy tờ của ông về các chuyến khảo sát Keti... Hẳn là hiện nay những tài liệu này ông cần đến ghê gớm lắm».

- Theo bác Xtêpan thì cái bao ấy độ bao nhiêu cân? - Akimốp nheo mắt hỏi.

- Tôi không cân thử, anh Ivan ạ.

- Thế áng chừng?

- Áng chừng... - bác Lukianốp suy nghĩ. - Vậy là chừng một pút chứ không kém. Mà có thể, hơn thế nữa... Tôi cứ nghĩ, có thể so sánh với cái gì nhỉ, nhưng tôi chịu không tìm ra cái gì tương xứng. Với một túi quả tuyết tùng ư? Nặng hơn ấy. Nặng hơn nhiều. Cái ba lô đựng đồ săn và thức ăn ư? Có lẽ lại nhẹ hơn một chút. Trong đó đúng là nặng tới một pút ấy. Đúng, đúng là như vậy: trong cái bao là hơn một pút... một pút mười phuntơ.

- Thế có thể xem qua cái bao ấy được không, bác Xtêpan?

- Tôi để nó ở Lukianôpca, mà chúng ta bất luận thế nào cũng không được rẽ về đấy.

- Thế đưa nó đến trạm nghỉ tiếp theo nào ấy có được không?

- Có thể đưa đến Okenti Xvôbốtnưi, mặc dù thời giờ của chúng ta ít ỏi lắm. Nhưng để tôi cố gắng.

- Bác Xtêpan, bác chịu khó giúp.

Hai người đi nằm sớm, khi trời chỉ vừa tối. Bác Lukianốp tính toán: một khi phải đưa cái bao từ Lukianốpca tới chỗ Okenti, có nghĩa là, đường đi của bác ngày mai kéo dài thêm mười lăm hai mươi vecxta nữa. Họ càng đến trại của cụ Okenti sớm bao nhiêu, thì chuyến đi về Lukianốpca của bác để lấy bao tài liệu của giáo sư Likhatsiốp càng dễ dàng hơn bấy nhiêu.

Nhưng trằn trọc khó ngủ quá. Bác Lukianốp cứ nghĩ hoài về các giấy tờ ấy. Liệu bác có quá vội vàng trong chuyện thổ lộ chăng? Dù sao đi nữa Akimốp cũng chỉ là cháu của giáo sư, chứ không phải chính bản thân giáo sư. Tài liệu là của giáo sư kia, ngoài ra không phải của ai khác. Ngộ nhỡ rồi đây giáo sư không hài lòng về việc bác quyết định trao cái bao cho Akimốp thì sao? Hơn thế nữa, bất cứ lúc nào giáo sư cũng có thể đòi hỏi đến nó, bấy giờ thì bác sẽ trả lời thế nào? Đã trao cho anh Ivan rồi. Như vậy đấy, nhưng theo lệnh ai mà làm việc đó, bác Xtêpan? Chẳng lẽ tôi đề nghị bác làm như vậy ư?

Bác Lukianốp cứ suy nghĩ đắn đo mãi, vẫn giữ cho mình quyền trong giây phút quyết định sẽ nói với Akimốp: «Những giấy tờ này, anh Ivan ạ, tôi không thể trao cho anh đâu. Xin lỗi anh vì tôi quá hấp tấp, không suy nghĩ kỹ. Giấy tờ này tôi sẽ trao cho giáo sư thôi».

Thức ngủ chập chờn trằn trọc trên cái phản cứng, cả Akimốp cũng suy nghĩ về tình huống đã nảy sinh. «Không đem theo giấy tờ của ông chú - thật là chuyện ngu ngốc và điên rồ. Không bao giờ xuất hiện cơ hội thứ hai như thế này. Một khi bác Likhatsiốp đã bắt tay vào công trình về Xibiri, có thể dễ dàng hình dung ra ông cần thiết tới các tài liệu về những chuyến khảo sát Keti như thế nào. Trên đường đi, tất nhiên, cái bao này của ông chú sẽ gây trở ngại không ít đâu, nhưng làm thế nào khác? Các đồng chí vẫn mang theo cả tài liệu sách báo, cả vũ khí nữa, tất nhiên, nguy hiểm lắm đấy, nhưng dù sao đi nữa họ cũng hoàn thành công việc của mình. Mà mình hơn gì các đồng chí ấy? Trong toàn đảng chúng ta, có lẽ không tìm ra một đồng chí nào mà khi thi hành một nhiệm vụ, lại bỏ lỡ cơ hội có thể làm được việc gì đó vượt hơn thế! Mà ở đây công việc của mình hóa ra việc nọ lại hỗ trợ việc kia. Mình không chỉ bản thân đi tới với giáo sư - mình lại mang thêm cho chú sự giúp đỡ bằng những tài liệu của chính chú ấy».

Không, khác với bác Lukianốp, Akimốp không hề dao động, có lẽ vì thế mà mặc dù không liên tục, nhưng đã ngủ một giấc say, đã hồi phục cho anh cả sức lực, cả lòng phấn chấn.

6

Khi qua cánh rừng trống trải hiện ra mái nhà gỗ xiêu đi vì tuyết phủ nặng của ông cụ Okenti Xvôbốtnưi và thoảng đến mùi khói lan khắp rừng taiga im ắng, bác Lukianốp dừng lại.

- Anh Ivan, anh phải nán lại ở đây một chút. Tôi vào nhà trước, quan sát, bàn soạn với ông cụ đã, - bác Lukianốp nói.

- Thế không lẽ trước đây chưa có lời với ông cụ ư? - Akimốp hỏi.

- Tất nhiên là có. Nhưng dù sao đi nữa tôi cũng phải một mình vào nhà trước, cẩn thận vẫn hơn.

- Tất nhiên rồi, - Akimốp tán thành.

Bác Lukianốp trượt xuống cái mương xối, sau đó leo lên bờ dốc phía bên kia, tháo thanh trượt tuyết ra, cắm vào đống tuyết và khuất vào trong nhà. Akimốp lấy thuốc ra hút, hất mũ ra sau gáy, lắng nghe rừng đông giá. Không khí băng lạnh làm cho đầu tóc đổ mồ hôi mát lại dễ chịu. Hai chân được yên nghỉ cũng khoan khoái. Hôm nay bác Lukianốp đi vội, mấy lần phóng đến mức Akimốp tụt lại có tới hàng nửa vecxta, bất giác làm anh nhớ tới chú bé Nikônca tinh nghịch dân Tunguxơ. Trong việc Lukianốp vội vã, không có gì khác thường và khó hiểu: trong vòng một buổi tối và đêm bác còn phải trở về làng rồi lại trở lại trại. Nhưng đi từ hồ «Nước mắt thiếu nữ» đến căn nhà của ông cụ Okenti, Akimốp đã nóng người lên và thấm mệt.

Rõ là, dân thợ săn có thước đo riêng thế nào đó về mọi khoản. Những lời của bác Lukianốp đã không thực như vậy: «Từ đây đến nhà cụ Okenti chỉ với tay là tới». Họ đã đi nhanh và rất lâu. Kể ra thì đi trên đường bằng, thẳng một mạch, chứ không phải lượn quanh co như hôm qua, không phải xuyên rừng đầy tuyết. Lần khác nghe dân thợ săn nói phải cẩn thận hơn. Phải chuẩn bị ngay cho mình vượt chặng đường khó khăn hơn, như vậy sẽ dễ dàng hơn.

Akimốp phả các cụm khói, ngước nhìn lên các ngọn cây phủ đầy tuyết, lên nền trời trăng trắng, đầy vết màu xám chì và nghĩ đến ngày mai. Chính là ngày mai hay ngày kia sẽ diễn ra sự việc quan trọng nhất trong chuyến chạy trốn kéo dài mất mấy tháng của anh. Cuối cùng thì các đồng chí của anh phải đưa anh tới Tômxcơ và bố trí cho anh lên tàu lửa đi về phía tây, mỗi lúc một xa Xibiri thêm.

Mọi chuyện liệu có diễn ra như dự kiến không? Liệu đã dự tính được mọi chuyện không?

Trước đây cũng như bây giờ Akimốp đã cảm thấy đâu đó trong nội tâm, trong lồng ngực, một sợi giây lo lắng cứ căng ra vì ý nghĩ ấy, và trái tim bất đầu đập mạnh thưa thớt. Sự nóng ruột... Đó là sự nóng ruột ào vào tâm hồn anh, nỗi khao khát hành động, niềm hăng say tranh đấu bừng lên... Anh ghìm mình lại, cố làm chùng sợi giây xuống, vẽ ra điều tồi tệ nhất. Mà điều tồi tệ nhất - đó là nhà tù, những bức tường vây hãm, sự xa cách thiên nhiên, trong đó bao giờ anh cũng tìm ra cho mình việc làm, như đã tìm thấy trong rừng taiga xa xôi... Chỉ cần sao bọn chúng không tách anh xa đất đai, không giam hãm vào giữa tường đá câm lặng... Dù sao đi nữa cũng có thể sống như anh đã sống trong những tháng đó... Quan sát và suy nghĩ vì tương lai... vì tương lai, mà không thể không đến...

- Ivan! - chợt anh nghe thấy tiếng gọi của bác Lukianốp, anh liền ném mẩu thuốc đi, mẩu thuốc đã cháy đến ngón tay anh,

- Ơ hơ! - Akimốp đáp lại và vội đi đến chỗ người gọi.

Còn cách căn nhà một quãng, anh dừng lại và, gạt một cành linh sam um tùm che lấp mặt ra, anh nhìn thấy cảnh tượng mà anh không bao giờ ngờ tới. Bên cạnh bác Lukianốp là... Kachia Kxênôphôntôva, em gái người bạn và người bảo ban trong các công việc đảng của anh, tên là Alếchxanđrơ Kxênôphôntốp, «vị hôn thê» của anh, đã đưa đến nơi tạm giam cho anh các thức ăn và các chỉ thị quan trọng của các đồng chí, nhưng điều chủ yếu mà từ lâu anh đã tự thú nhận với bản thân đó là điều bí mật sâu kín của anh, mối tình của anh...

Kachia mặc áo lông cộc kiểu nông dân, đi giày ủng lông, đầu trùm khăn san, nhưng đôi mắt tinh tường của Akimốp không thể nhầm lẫn được. Gương mặt của cô với đôi lông mày kẻ đậm và cái cằm tròn, cái mũi thẳng và hai nếp hằn rõ rệt từ mũi xuống hai góc môi hồng thắm, bừng bừng niềm vui. Akimốp còn có cảm giác là những giọt lệ chảy vòng quanh má và cô gái vội lấy cái bao tay nhỏ màu đen lau đi.

Bác Lukianốp đứng chống nạnh, một chân đưa lên trước và, hất bộ râu cằm lên, vui vẻ cười. Qua cô gái bác vừa biết được điều gì đó và bác hài lòng là họ gặp nhau, và gặp nhau một phần cũng nhờ sự chăm lo của bác.

Akimốp tiến lại một cách chậm chạp, mỗi giây một thêm giảm tốc độ, anh vừa lặng lẽ vừa nghiêm nghị.

- Ivan! Chào anh Ivan! - Kachia nói, không ghìm được nữa và, mặt đỏ bừng bừng, cô vội cúi đầu nhìn xuống. Nhưng cô lại ngửng lên và bước về phía Akimốp.

- Bác kiếm đâu được cô ấy thế, bác Xtêpan?! Kachia, chào em! Chà, thật là anh không ngờ! Không ngờ! Hoàn toàn không ngờ! - anh nhắc đi nhắc lại mấy lời, tiến thẳng đến chỗ Kachia. Akimốp vung rộng hai tay để ôm lấy cô gái, nhưng không kịp làm việc ấy, bởi vì Kachia đã làm trước anh, lao bổ vào anh, hai tay cũng dang rộng.

Hai người đứng đó ôm nhau mấy giây liền và rồi liền lùi xa nhau.

- Lạy Chúa, râu ria anh mới ghê chưa! Chỉ qua có cặp mắt, anh Ivan ạ, chỉ qua có cặp mắt là còn có thể nhận ra anh. Ivan, Ivan, anh đã ra thế này kia đấy, anh Ivan! Hoàn toàn không giống anh Ivan khi sống ở Pêtécbua ấy! - Hẳn là cô thấy thích thú được nhắc đến tên anh, và lúc này cô không kể gì đến câu cú mà trước đây bao giờ cô cũng để ý cẩn thận với tính nguyên tắc nhà giáo.

- Trước là Ivan, nhưng giờ anh trở thành tu sĩ Ivan ở rừng taiga, - Akimốp cười khẩy và bắt tay vào tháo khóa giây buộc thanh trượt.

Kachia chạy bổ đến để giúp anh tháo nút giây khóa, nhưng Akimốp ngăn cô lại.

- Ấy không, để tự chúng tôi, chúng tôi đã được học việc này không ít, - anh cười, liếc nhìn Kachia và nhìn thấy đôi mắt rực sáng tình yêu của cô.

Trước khi theo bác Lukianốp và Kachia vào nhà, Akimốp rũ sạch tuyết đọng lại trên mũ lông, để lộ mái đầu tóc mọc rậm và vẫn còn ướt vì mồ hôi, lấy bao tay phủi hết tuyết bám trên áo lông cộc, dỗ mũi giày ủng lông vào khúc gỗ tùng lăn lóc bên cạnh nhà, rũ tuyết ra khỏi giày. Đứng bên cửa để mở, Kachia ngoái cổ nhìn lại báo trước:

- Anh Ivan, nhớ đây không phải là căn nhà bình thường đâu. Đây là nhà ở của nhà triết học Okenti Xvôbốtnưi, con người đã vượt qua nỗi sợ hãi trước trần thế. Một nhân vật độc đáo! - Giọng nói du dương của Kachia run lên vì xúc động.

- Vượt qua nỗi sợ hãi ư? Anh sẽ xin học. Chứ không thì lúc nào anh cũng cứ run rẩy vì lo sợ bị bắt. Lạy Chúa đúng như thế! - Akimốp nhếch vai, dang tay ra: ý giả, biết làm sao được. - Không thể lẩn trốn sự thật.

Kachia cười to ròn rã, và Akimốp hiểu rằng trong những phút ấy cô không tin vào chuyện anh lại sợ hãi. Anh nói một cách nghiêm chỉnh, còn cô lại coi lời anh là câu đùa.

Chương bốn

1

Sau bữa ăn trưa Akimốp và Kachia còn lại hai người với nhau trong căn nhà. Bác Lukianốp vội về làng, còn ông cụ Okenti đi tới thôn mới, mang một bao tải cá, dự tính đem đổi lấy bột mì. Tạm thời ông cụ chưa gây ấn tượng gì cho Akimốp, như Kachia nói trước. Có lẽ là vì trong bữa ăn trưa chưa kịp đả động gì đến các vấn đề triết lý. Câu chuyện xoay quanh các việc thường tình hơn: nên ra đường cái lớn vào lúc nào và ở chỗ nào thì tốt hơn? Ở chỗ nào, trên đoạn nào của đường cái lớn dễ có thể đụng phải các «lưỡi câu»? Vào thành phố từ hướng nào thì an toàn hơn, để khỏi bị phát hiện? Rồi sau đó Kachia đã làm thỏa chí tò mò của Akimốp suốt một giờ. Đã bao lâu rồi anh mịt mù chẳng biết tin tức gì về chiến tranh, về cuộc sống của đất nước, về các sự kiện trên thế giới! Cô đã kể cả chuyện cô đã lọt vào căn nhà ông cụ Okenti này ra sao.

Đột nhiên còn lại hai người với nhau, họ ngồi hồi lâu, hoàn toàn bối rối và nhìn nhau với nỗi ngạc nhiên ẩn giấu trong hai cặp mắt.

- Hóa ra chúng ta gặp lại nhau ở đây, anh Ivan nhỉ! Khác thường và kỳ lạ thật. Điều này sẽ dẫn đến đâu đây? Hiểu mọi chuyện này ra sao đây? Chuyện gì đang xảy ra? Đầu óc em thật quả mụ mẫm đi thế nào ấy. Em không hình dung rõ, mặc dù em đi tới đây, tới Xibiri này, để được gặp lại anh. Và anh tưởng tượng xem, chính điều ấy đã thúc đẩy em, chính là điều ấy, chứ không phải chỉ vì hộ chiếu và tiền mà anh cần. Em xấu hổ... Có thể, anh lên án em đấy... - Kachia đưa hai bàn tay lên áp vào hai bên thái dương và đột ngột nín lặng, hơi cúi đầu bên trên bàn, trên đó những cái bát với xương cá còn chưa được thu dọn.

- Chuyện này dẫn đến đâu ư? Dẫn đến đâu ư? - Akimốp đỡ lấy lời của Kachia và nhìn vào mắt cô phía bên kia bàn, cái bàn ngăn cách họ, chợt anh sững lại, ngắc ngứ, cảm thấy rụt rè trước cái điều muốn nói và cái điều nói ra không dễ dàng gì. - Em có nhận được mảnh thư anh gửi ở nhà tù ra không? Anh giấu nó trong lần lót cái túi xách. Có thể cũng chẳng tới nơi cũng nên, - vượt qua cái trở ngại nào đó trong lòng, Akimốp nói tiếp.

- Tất nhiên rồi, anh Ivan, em đã nhận được! Và nếu nói thẳng thì em không ngạc nhiên về mảnh thư ấy, bởi vì em đã chờ đợi nó suốt ngày này sang ngày khác. Có thể, anh cũng lại lên án em vì điều quá tự tin ấy chăng, nhưng em có cảm giác là anh không thể không viết cho em chính là những lời ấy. Và mảnh thư luôn luôn ở bên em. Ngay cả bây giờ nó cũng ở đây, bên tim này, trong cái túi bí mật của em. Chà, anh Ivan, giá anh biết được những lời ấy của anh đối với em quí giá chừng nào! Chúng đã sưởi ấm tâm hồn em và giống như ngọn lửa thần luôn luôn chiếu sáng cả trong đêm tối tăm cả trong ngày rực sáng... Em xin lỗi anh, nếu tất cả chuyện đó anh nghe không lấy gì làm thích thú cho lắm, bởi vì có thể, anh thấy những tình cảm của em không đúng chỗ trong hoàn cảnh khác thường đến lạ kỳ này mà chúng ta đã rơi vào...

Kachia nói tất cả điều đó với nỗi xúc động, với sự chân thành cực độ đến mức đôi mắt cô đỏ lên và rớm lệ.

Akimốp thoạt đầu im lặng nghe, dường như sững sờ, và chỉ hơi lắc lư chòm râu cằm cứng màu nâu nhạt của mình. Nhưng khi cô gái nói xong, anh bật dậy, tiến lại bên cô và hôn cô bằng cái hôn thắm thiết rất lâu. Sau đó anh xích gần cái ghế đẩu gỗ mộc lại, ngồi xuống bên Kachia, gượng nhẹ ôm lấy cô. Phả vào anh những hương thơm ngây ngất của tấm thân gái trẻ trung, mà mặc dù lúc này được ẩn trong tấm áo cánh và cái váy nông dân, đang nở nang và mãnh liệt thiết tha đến với anh bằng tất cả sức lực thầm kín của mình. Kachia sang ngồi vào lòng Akimốp, ôm lấy cái cổ mọc đầy râu tóc của anh, rúc vào ngực anh, nấc lên nức nở vì hạnh phúc rồi lặng đi.

Akimốp nghẹn lại. Nghẹn lại vì niềm vui sướng không gì kìm được đã choán lấy anh, đến nỗi trái tim có thể không chịu nổi những tiếng đập thình thịch rành rọt, vang, vang như tiếng chuông cấp báo bên tai. Đã xảy ra cái điều mà anh từng mơ ước như chuyện xa xôi và mong muốn. Kachia đã ở bên anh, nàng yêu anh, và anh yêu nàng. Và mọi điều, tất cả mọi điều giữa họ đều rõ ràng, được xác định và không hề gợi một chút nghi ngờ nào hết.

- Kachia... em thân yêu... của anh... mãi mãi... vĩnh viễn... - Anh cảm giác rằng anh nói những lời ấy thành tiếng, rõ rành, nhưng nàng chỉ cảm thấy môi anh động đậy ngay bên tai nàng. Nhưng không cần lời nàng cũng đã hiểu rằng niềm vui sướng mà rừng taiga Xibiri đã ban tặng cho họ trong cái ngày đông rét này không gì có thể sánh được - cuộc đời chỉ tặng nó cho người ta có một lần mà thôi. Sẽ có những niềm vui khác, nhưng niềm vui này không bao giờ còn lặp lại.

Akimốp ôm Kachia, định đưa nàng vào góc nhà, nơi có cái giường gỗ của ông già triết gia, nhưng lại ngồi ngay xuống cái ghế đẩu. Trong tai anh vang lên giọng nói trầm và gay gắt của người anh nàng và người bạn của anh, Alếchxanđrơ Kxênôphôntốp: «Cậu làm cái gì thế, Ivan, lú lẫn rồi ư? Không lẽ cậu có thể cư xử thế sao? Bởi vì hai người chung sống quá là ít ỏi để có thể thả sức trượt đến cái kết thúc của cái mà được gọi là mở đầu một cuộc sống đối với hai người?.. Và cậu, đồ vô tích sự, cậu tìm ra cái chỗ cho tình yêu như vậy đấy ư? Bởi vì chỉ mờ sáng một cái là nghĩa vụ trước cách mạng đã đưa mỗi người đi tới một phương khác nhau của địa cầu. Và chẳng ai có thể nói cho hai người biết là rồi đây hai người có thể bao giờ lại được sống bên nhau hay không. Phía trước chúng ta có quá nhiều khó khăn và thử thách... Cậu đã suy nghĩ về điều ấy chưa? Hay dục vọng của cậu không kìm nổi đã làm cậu mất hết lý trí và cậu, như một tên mọi rợ, chỉ cảm thấy có tiếng gọi của tự nhiên?.. Mà có phải lúc này chăng? Hãy tỉnh ngộ đi».

Đôi tay của Akimốp yếu đi, và anh suýt để rơi Kachia. Nàng cảm thấy điều ấy và hai tay lại càng ôm chặt thêm cổ anh, áp chặt vào anh.

- Ivan... anh thân yêu... hạnh phúc đã đến với chúng ta! Và anh nhớ lại xem, hôm nay là ngày thế nào - hôm trước của năm mới, năm mười bảy... Ngày mai nó bắt đầu lượt đếm của nó... Có thể, nó sẽ mang tự do đến... Ivan... Em luôn luôn biết rằng anh là số phận của em... Cụ già nông dân Mamica đã dạy cho em... - Kachia nói, hôn Akimốp hết vào môi, lại lên trán, lên hai mắt.

Còn Akimốp trong phút đó trả lời trước người bạn, tiếp nhận tiếng nói của Kachia như trong giấc mộng, như âm hưởng của tiếng vọng xuôi chiều.

«Đừng trách tôi, anh Alêchxanđrơ, - Akimốp thầm nói. - Tôi không làm mất danh dự của cô ấy, không lăng nhục cô ấy. Anh hiểu cho, tôi yêu cô ấy. Tôi đã sống bằng những suy nghĩ về cô ấy. Không phải lỗi của tôi về chuyện tôi sống ít bên cô ấy. Nếu không có tù ngục và lưu đày, nếu tôi sống trong những điều kiện xứng đáng với con người, như tôi với anh hiểu thiên chức của con người trên trái đất, thì từ lâu tôi đã sống bên cô ấy và sống như thế mãi mãi. Hôm nay, chính hôm nay phải giải quyết - tương lai của chúng tôi liệu có là của chung hay tôi có thể mất cô ấy...»

- Mất ư?! - đột nhiên Akimốp thốt lên bằng cái giọng lạc đi.

- Sao anh, anh Ivan? Mất gì? - lo lắng vì tiếng thốt lên của anh; Kachia hỏi anh và, hơi lánh xa anh, nhìn vào mắt anh. Trong đôi mắt anh hiện lên nỗi hoảng sợ, và những đốm lửa mãnh liệt bừng lên trong hai đồng tử.

- Mất em, Kachia, - anh nói, giọng ảo não.

- Tại sao lại mất? Em là của anh, Ivan. Anh hiểu cho em mãi mãi là của anh, - Kachia nói một cách rắn rỏi.

Dường như có ai đó thúc đẩy Akimốp. Anh tung Kachia trên đôi tay khỏe mạnh của mình, cùng nàng quay tròn giữa nhà rồi thận trọng đặt hai bàn tay rộng dưới lưng nàng, đặt nàng xuống mặt giường ván gỗ.

Trời đông hửng sáng lên trước buổi chiều hôm ngó vào ô cửa sổ bị phủ băng. Bức màn xanh lam êm dịu lan phủ khắp trên rừng cây lặng chìm, và theo bức màn đó từ đâu nơi sâu thẳm trong lòng rừng taiga cứ tuôn chảy, tuôn chảy không gì cản nổi những dòng sáng đỏ hồng báo hiệu sẽ có đợt giá lạnh ác liệt.

2

Cái vỏ hộp sắt đựng sáp cháy hết và Kachia châm một vỏ hộp khác đựng mỡ cá. Cây đèn nổ lép bép, xông ra mùi cay cay.

Căng mắt ra, Akimốp đọc thành tiếng:

- «Quân cấm vệ Nga hoàng - đó là lũ khuyển ưng hung dữ của chế độ chuyên chế - chà đạp lên những quyền lợi sơ đẳng nhất của con người. Sự lộng hành, hà hiếp, thuế khóa nặng nề, ăn hối lộ của đút - tất cả mọi cái đó trở thành hiện tượng hằng ngày. Chế độ chuyên chế đang thối rữa, đầu độc khí ôdôn của cuộc sống xã hội của chúng ta bằng mùi thối độc hại...»

Kachia ngồi đối diện với Akimốp và chăm chú nghe anh đọc, thỉnh thoảng lại nhìn anh bằng cặp mắt cảnh giác. Akimốp đọc hết tờ truyền đơn, đặt sang một bên và nói khe khẽ:

- Mọi cái đều đúng, Kachia, tuy nhiên dù sao đi nữa tờ truyền đơn vẫn còn chưa chỉnh hẳn. Thứ nhất, cần xóa các từ như «khuyển ưng», «ôdôn» và các từ khác, mà chỉ những người có học mới hiểu, và chưa chắc tất cả những người đó đều hiểu cả. Và, thứ hai, theo anh, cần thiết phải xây dựng lại bố cục tờ truyền đơn. Tất cả các luận điểm chung phải đưa xuống cuối chót tờ truyền đơn. Bắt đầu từ điểm cơ bản...

- Khoan đã: để em chuẩn bị. - Kachia lấy trong túi áo lót bông chần ra cây bút chì và tờ giấy và, đặt tờ giấy lên mặt bàn lấy tay vuốt thẳng, nhanh nhảu cặm cụi viết.

- Nếu như anh, anh sẽ bắt đầu như thế này, Kachia. - Akimốp đứng dậy, bàn tay nắm lấy cạnh bàn: - «Bọn lính cấm vệ Nga hoàng đang định trấn áp dã man chị nông dân Dinaiđa Nôvôxelôva, vợ của một người lính, bị mất tích ngoài mặt trận, bị cảnh túng thiếu giày vò, bị chế độ cường quyền vùi dập, bị dồn đến mức độ tuyệt vọng cuối cùng. Dinaiđa Nôvôxelôva, người phụ nữ hai mươi chín tuổi, đã giết chết tên cảnh sát Karpukhin. Liệu Dinaiđa Nôvôxelôva có tội chăng? Không, chị không có tội. Bị kiệt sức vì những hành động cưỡng đoạt đê mạt của tên đểu cáng và dâm đãng mang lon cảnh sát, Dinaiđa buộc phải nổ súng để bảo vệ danh dự của người phụ nữ, lòng chung thủy của mình đối với chồng, phẩm giá của đứa con mình. Không phải Dinaiđa Nôvôxelôva phải ngồi trên ghế bị cáo, mà chính là bọn cấm vệ Nga hoàng, là chế độ quân chủ, cái pháp chế mục ruỗng của nó đang ủng hộ sự lộng hành, biển thủ công quỹ, tham nhũng ăn hối lộ, và các tệ nạn khủng khiếp khác. Tòa tuyên án không phải người nữ nông dân nghèo khó, liều lĩnh chống lại sự điên rồ của những kẻ có quyền, mà là tòa kết tội Nga hoàng Nicôlai đệ nhị hút máu dân, chính phủ Nga hoàng, toàn bộ giai cấp nắm chính quyền ở nước Nga...» Đến đây, Kachia có thể chuyển sang phần nói về chiến tranh, về những nỗi thống khổ của nhân dân, về cách mạng...

- Đúng, đúng lắm, anh Ivan. Anh xem này, chỗ này mọi cái ăn nhập mới tuyệt làm sao chứ. - Kachia cầm lầy tờ giấy nằm trước mặt Akimốp, tìm ra chỗ cần thiết và lên tiếng đọc: - «Chẳng lẽ người nữ nông dân Xibiri, Dinaiđa Nôvôxelôva đơn độc trong số phận cay đắng của mình ư? Đất nước Nga đang rên xiết. Hơn mười hai triệu công nhân và nông dân ba năm ròng đổ máu trong cuộc chiến tranh huynh đệ tương tàn vô nghĩa. Chiến tranh đã không đem lại và sẽ không đem lại sự giải thoát cho nhân dân. Khắp trên đất nước Nga càng ngày càng vang to và mạnh mẽ hơn tiếng kêu gọi của đảng những người bônsêvích dân chủ xã hội - bônsêvích: «Đả đảo chiến tranh! Đả đảo chế độ chuyên chế! Cách mạng muôn năm!»

Những lời kết thúc của tờ truyền đơn tương lai Kachia đã đọc to, giọng ngân nga, trong trẻo, tay vung lên minh họa cho từng lời. Đôi mắt đen của cô sáng ngời lên. Cô hất cao đầu, tuân theo tâm trạng phản kháng và phấn chấn, mà tự cô muốn đưa vào tờ tuyền đơn. Akimốp say sưa ngắm nhìn Kachia. Anh đi đến bên cô, cúi xuống, hôn tới tấp vào gương mặt bừng bừng của cô.

- Em của anh là nhà hùng biện! Khá lắm! Anh yêu em đến thế nào kia chứ! - bước lùi lại, anh nói, miệng cười âu yếm, hơi chề đôi môi đỏ thắm lên vì những cái hôn. Kachia đưa hai tay sửa lại mái tóc xổ ra, sẽ cười thầm, không đủ sức ghìm được niềm vui sướng của mình vì sự âu yếm và lời khen của anh.

- Vẫn còn chưa hết đâu, đồng chí Granhít! Chưa hết! Em muốn bàn với anh về những người đàn bà nhân chứng. Anh khuyên em nên thế nào đây, Ivan? - Kachia nhìn anh chằm chằm, cố ra vẻ đứng đắn và nghiêm khắc. Nhưng không, cô không làm nổi. Đôi môi cô run run, từ trong đôi mắt tỏa ra thứ ánh sáng đặc biệt - ánh sáng của tình yêu đang sưởi ấm tâm hồn anh, nụ cười dè dặt làm gương mặt cô đáng yêu và phấn chấn vô cùng.

- Khuyên em thế nào nhỉ? - Akimốp cũng cố ra vẻ thật nghiêm chỉnh, và việc đó cũng không thành. - Mọi chuyện em vừa kể, quả là không phải đùa. Em đã làm được nhiều việc đấy. Việc ra tòa sẽ có tới bảy bà nông dân ra làm nhân chứng, thế là tốt. Em có chuẩn bị cho họ đối phó với đủ loại những câu hỏi hiểm độc của bọn quan tòa và biện lý. Rõ ràng, quan tòa và bọn luận tội sẽ đánh lạc hướng họ, làm họ rối lên và cuối cùng chẳng qua là dọa dẫm họ.

Em đã tính đến tất cả mọi điều đó anh Ivan ạ. Mấy bà của em can đảm, hứa sẽ không hoảng sợ, trước sau như một. Họ yêu mến cô Dinaiđa, số phận của cô ấy gần gũi và dễ hiểu đối với các bà ấy. Em đã tâm tình cởi mở với họ không chỉ một hai giờ đồng hồ đâu. Và em còn sẽ gặp gỡ với họ nữa. Tiễn chân anh xong (Kachia thở dài nặng nề và buồn bã) là em lại sẽ về làng...

- Thế còn bản thân bị cáo thì sao? Chị ấy có hình dung ra rằng tòa án Nga hoàng sẽ thóa mạ chị ấy bằng đủ mọi lời lẽ khủng khiếp nhất không?

- Về cô ấy, anh Ivan ạ, em không sợ. Qua một thầy cãi người ở Tômxcơ chúng em đã chuyển được tới cô ấy một đôi điều dặn dò. Em tin rằng cô Dinaiđa sẽ tỏ ra tự tin, can đảm. Chà, anh Ivan, giá anh mà biết được người phụ nữ tuyệt diệu ấy đã chịu một số phận cay đắng như thế nào! Nhân thể, em quên nói với anh là cô Dinaiđa Nôvôxelôva là em ruột bác Xtêpan Lukianốp.

- Em nói gì vậy?! Chà, nếu mà cô ấy có được cái thông minh của người anh ruột, lòng can đảm của bác ấy, thì quả thực cuộc xử án sẽ biến thành cuộc biểu tình chính trị. Thế anh em công nhân và sinh viên Tômxcơ ra sao? Không lẽ họ làm thinh ư?

- Tất nhiên là họ không im lặng rồi!

- Điều quan trọng là làm sao cho các nhà chức trách không đánh hơi thấy các hoạt động của bọn em trước thời gian đấy.

- Hình như, mọi việc đều đã tính trước. Nhưng dù sao đi nữa cũng phải sẵn sàng đối phó với mọi chuyện.

- Chính thế. Cuộc chạy trốn của anh là một thí dụ đáng ghi nhớ.

- Theo anh, Ivan, chỗ nào có thể đã xảy ra sự sơ hở?

- Anh đã suy nghĩ về chuyện ấy hàng giờ liền, Kachia ạ. Một trong hai khả năng: hoặc là bọn hiến binh lập tức, ngay từ nơi giam cứu đã giám sát anh và theo dõi anh từng bước, hoặc là thẩm lậu thế nào đó, qua ông chú Likhatsiốp của anh. Quyết định về việc chạy trốn của anh, về việc anh sẽ đến Xtốckhôn gặp chú, các đồng chí hẳn đã phải thông báo cho chú. Mà ở đó ai vây quanh ông, không rõ. Anh tin là các nhà chức trách nước Nga không thể để ông ở nước ngoài mà không có sự theo dõi.

- Thôi được, anh sẽ tới được Thụy Điển, anh Ivan ạ, có thể anh sẽ biết ra điều gì đó. - Kachia ngước nhìn Akimốp, nhìn từ biệt một hồi lâu.

- Anh sẽ cố gắng, Kachia. Anh sẽ cố gắng hết sức.

Họ cùng im lặng. Đột nhiên Kachia bật dậy, bổ đến chỗ anh, ôm lấy mái đầu bù xù của anh áp chặt vào ngực mình.

- Anh Ivan, thật hạnh phúc làm sao là chúng ta đã gặp nhau! Hạnh phúc nhường nào chứ! Em sung sướng quá.... Em không biết nói thế nào... Cuộc đời sẽ đem đến cho em cái gì đây, em không biết... Nhưng em không sợ gì hết. Em dự cảm thấy... chẳng bao lâu nữa, chẳng bao lâu nữa chúng ta sẽ ở bên nhau... Ivan, ta ra ngoài trời đi, ta cùng xem cái đêm đầu tiên của năm mới, năm chín trăm mười bảy này trôi qua như thế nào...

Họ mặc áo lông, dựng cổ áo lên, quấn chặt khăn quàng cổ và cùng nhau đi ra. Băng qua tuyết, leo lên một gò cao đã bị chặt sạch cây rừng, hai người đứng sát bên nhau, ôm nhau và ngửng đầu nhìn trời. Trời quang, không mây gợn và lấp lánh những đường bạc chạy xa mãi về đâu, đến nơi nào nơi nào đằng chân trời đen thẫm rơi vào những cánh rừng rậm rạp được ánh trăng bọc trong cái vỏ vàng soi sáng. Gió lặng. Cây cối phủ đầy tuyết đứng im lìm không lay động cả những cành nhạy cảm nhất với chuyển động của không khí. Thanh vắng quá đến nỗi ù lên trong tai.

- Lạy Chúa, thậm chí không thể tin rằng dưới vòm trời yên tĩnh như thế này trên mặt đất này lại đang diễn ra một cách ác liệt và dữ dội những trận giao tranh giữa người với người, - Kachia nói thầm thì.

Akimốp hít đầy lồng ngực, kêu to:

- Này, Năm Mới, xin chào mi! Chào mi, hãy phồn vinh cho loài người vui sướng!

Tiếng vọng theo giọng nói lảnh lót của Akimốp lay động bầu không gian tĩnh mịch, xao động trên ngọn rừng rồi im bặt, không để lại vết tích gì.

- Ta đi vào nhà đi, Kachia. Lạnh rồi... Anh sẽ kể cho em nghe cuộc sống của anh bên ông già Phêđốt ở rừng taiga xa xôi. Kể ra ông cụ không phải triết gia, như ông cụ Okenti Xvôbốtnưi của em, nhưng cũng là con người đáng kể.

- Tổ quốc nhiều đau thương của chúng ta lắm người như vậy, những người mugích và những bà bủ đáng kể ấy, anh Ivan ạ.

- Lắm thật và phong phú... Vào nhà đi, Kachia. Anh cóng rồi.

3

Suốt đêm hai người trò chuyện về nhiều đề tài và vấn đề. Gần sáng lên nằm trên giường gỗ, ấm người lên, họ mới thiếp ngủ, vừa lúc nghe có tiếng lịch kịch ngoài cửa. Akimốp bật dậy ngay, cảnh giác. Cửa hé mở, và ngay lúc đó nghe tiếng bác Lukianốp:

- Tôi đây mà, anh Ivan ạ. Sắp sáng rồi, vì thế tôi phải vội. Xin anh thứ lỗi cho là tôi đã phá giấc ngủ.

- Biết làm thế nào được?! Lúc nào đó khi khác tôi sẽ ngủ đẫy giấc, - Akimốp cười nhạt.

Trong nhà tối om và lạnh. Akimốp thắp đèn và vội bổ đến cửa bếp lò sắt, giúi vào đó những khúc gỗ bạch dương tròn. Một phút trôi qua - bếp lò rầm rì lên tiếng, những thành lò nóng hơi bắt đầu tỏa ấm.

- Thế chủ nhà chưa quay về ư? - đưa mắt nhìn quanh căn nhà, bác Lukianốp hỏi.

- Chưa. Chúng tôi đợi từ tối, - trở dậy khỏi giường, Kachia nói. - Chào bác Xtêpan, chúc mừng Năm Mới bác!

- Chào cô, cô Kachia! Chào cô! Cụ Okenti có lẽ đã đổi được bột và nói khéo với một bà chủ dễ mủi lòng nào đấy nướng hộ bánh.

- Có thể lắm. Chính là ông cụ tính làm như vậy, - Kachia xác nhận, vươn vai và sẽ ngáp.

- Cứ mặc ông cụ. Tôi mang bánh nhà đến đây. Và đặc biệt cho cô, Kachia, bác gái Tanhia gửi cho cô bánh sanga với phó mát tươi đây.

- Bác gái khéo chiều thật! - Kachia đi đến bên bàn, giúp bác Lukianốp bỏ thức ăn từ cái bao ra. Còn Akimốp thì lao đến cái bao vải bạt. Anh chộp lấy cái giây buộc bao, nâng lên, lắc trên tay, nghĩ bụng: «Đáng kể gì, nhẹ thôi!» Nhưng, giữ trên tay một lát, buông xuống: «Không nhẹ lắm đâu. Nhẩy tâng tâng với bao hàng như thế này chẳng chạy thoát được đâu».

Đứng bên bàn, bác Lukianốp theo dõi Akimốp.

- Thế nào, anh Ivan?

- Khá nặng.

- Chính đấy mới nên chuyện.

- Ít ra phải xem qua một chút. Biết đâu có cái gì đấy thừa hoặc hoàn toàn không nhất thiết.

- Đem lại đây, gần đèn, - bác Lukianốp dịch cái ghế đẩu đến chỗ Akimốp và với cây đèn.

Akimốp đặt cái bao lên ghế, bắt đầu lần cởi những nút giây ẩm ướt. Các nút giây thít chặt đến nỗi móng tay cũng như răng đều không gỡ nổi. Bác Lukianốp liền lấy con dao găm của mình ra cắt đứt một múi nút; bấy giờ giây buộc mới dễ dàng gỡ ra khỏi bao.

Akimốp giật sợi chuỗi tơ buộc miệng bao bạt và khi dang rộng mép ra, anh thấy các bó giấy. «Các công trình của chú! Những điều quan sát của bác học... Tiếng nói của khoa học», - thoáng qua trong đầu anh, và anh cảm thấy là hai tay anh run rẩy. «Nào nào, bình tĩnh nào. Có thể đây chỉ là những điều thực tế... Mà những điều thực tế còn chưa phải là khoa học... Chúng mới chỉ là nhưng viên gạch của tòa nhà... Chú Likhatsiốp thích nói như vậy... Để từ những viên gạch này xây nên tòa nhà, còn cần một công việc to lớn của bộ óc... Tư duy sẽ thâu tóm các điều thực tế vào một tổng thể thống nhất, nó biến những hiện tượng rải rác thành một khối tổng hợp, nó có khả năng nhìn thấy thời gian trước mắt và cả thời gian cực kỳ xa xôi. Và sức mạnh chủ yếu của nó là ở đó». Akimốp có cảm giác là anh nghe thấy tiếng nói của giáo sư Likhatsiốp, bao giờ cũng hơi gay gắt và công khai gây gổ...

Akimốp kéo một bó vở bìa kẻ. Đây là những cuốn nhật ký hiện trường của giáo sư Likhatsiốp. Giáo sư đã tổ chức bốn cuộc khảo sát ở vùng đất Keti. Có lẽ ở đây đã ghi lại tất cả những gì nhà bác học đã nhìn thấy, tìm biết, suy nghĩ. Ghi chép ngày này qua ngày khác, không bỏ sót một ngày nào... Chà, giá được thư thả giở đọc từng trang những cuốn nhật ký này, nhìn ngắm những bức vẽ các bờ dốc, những bãi cát, những bình nguyên và đồi núi, những vũng sâu trên sông và hồ nước. Ông chú hẳn rất cần đến các tài liệu này!.. Chẳng lẽ có thể viết một công trình tổng kết đồ sộ, lại không có trong tay những tài liệu này?! Ông sẽ phải cám ơn thằng Ivan khuấy đảo đến chừng nào, nếu tất cả những tài liệu này đột nhiên nằm lên bàn viết của ông. Và ở đâu kia? Ở Xtốckhôn, ở nơi đất khách quê người, ở nơi ông bị xua đuổi tới.

Akimốp buộc bó vở lại đúng y như nó đã được buộc trước đó, cất vào trong bao và lấy bó khác ra. Những miếng bìa các tông cứng giữ gìn cho khỏi gẫy. Akimốp tháo sợi giây bện chắc chắn làm bằng chỉ gai dầu. Những tấm bản đồ! Cả một tập bản đồ...

Sợ làm tắt đèn, Akimốp lấy một tấm bản đồ, thận trọng giở ra trên bàn. Ở mép trên anh đọc dòng chữ ghi, nét chữ cầu kỳ đặc sắc của ông chú: «Những dự kiến về quặng đa kim của Xibiri». Tấm bản đồ nhằng nhịt những nét bút gạch, nhiều chỗ tô đậm nét bằng bút chì đen và bút chì màu, ở các cạnh có những ghi chú gì đấy và nhiều dấu hiệu - những dấu thập, vòng tròn, hình vuông.

Gấp tấm bản đồ lại theo nếp cũ, Akimốp mở tấm bản đồ khác. Đến khi đọc chữ ghi, anh lặng đi vì đột ngột: «Các gò mộ Xibiri». Nhìn vào những dấu riêng biệt do bàn tay giáo sư Likhatsiốp ghi vào, Akimốp hiểu rằng tấm bản đồ các gò mộ là bản đồ đặc biệt. Trên bản đồ được ghi lại không những gò mộ mà từ lâu đã được biết và đã bị tàn phá, mà còn ghi cả những gò mộ chưa được biết đến, hiện thời còn khuất mắt con người. Xét qua các dấu ghi của nhà học giả, thì những gò mộ ấy còn không ít... Năm tháng trôi qua, nhưng khát vọng tìm được gò mộ, còn chưa bị cướp phá đi trước đó, chiếm đoạt lấy của cải không kể xiết trong gò mộ ấy, vẫn không rời bỏ con người trần tục. Trong các thời gian khác nhau, các đoàn người đào bới lao đi khắp các miền rộng lớn của Xibiri hết đến vùng này lại sang vùng khác, nhưng hoặc là họ đụng phải những nơi chỉ chôn cất thi hài thôi, từ lâu đã bị lấy hết của cải quí giá, hoặc họ đào phải những quả đồi bình thường, mà chỉ bề ngoài giống các gò mộ, còn trên thực tế chưa bao giờ là như vậy.

Akimốp nheo mắt, anh nhìn khắp tấm bản dồ. Anh quên cả là đứng cạnh anh còn có bác Lukianốp và Kachia, và họ đang sốt ruột nhìn anh, chờ đợi ở anh những lời gì đó.

- Sao, anh Ivan, có gì lý thú không? - Kachia hỏi, đỡ lấy khuỷu tay anh.

- Rất lý thú, Kachia ạ! Những tấm bản đồ này là công trình cả cuộc đời của chú. Chúng chỉ bảo cho các thế hệ mai sau rất nhiều điều.

Akimốp gấp tấm bản đồ «Các gò mộ Xibiri» lại một cách cẩn thận, nương nhẹ, như nâng niu một bảo vật rất lớn. Trong những giây phút đó anh cũng chẳng thể nào ngờ được rằng, một tên lưu manh có tên họ Ôxipốpxki nào đó, sống ở Xtốckhôn bên cạnh Likhatsiốp đang thầm ao ước chính tấm bản đồ này. Giúp đỡ cho ông Môpaxăng trong việc mua tài liệu lưu trữ của Likhatsiốp cho người Anh - mục đích của hắn không chỉ có thế. Mục đích của hắn cũng không phải chỉ là việc phục vụ trong cảnh sát chính phủ Nga hoàng. Trong thâm tâm, nhà khảo cổ Ôxipốpxki tính toán về một chuyện khác: từ lâu, năm năm về trước, một trong những bạn của hắn, làm việc trong sở công chính đế quốc Nga, biết ra được là ở Antai và vùng lòng chảo Minuxinxcơ có những gò mộ còn chưa ai dòm ngó. Giá mà khám phá được một gò mộ ấy! Tất nhiên không phải vì lợi ích khoa học, khoa học sẽ sống không cần phải có cái việc ấy, khám phá ra cho sự thịnh vượng của chính bản thân mình... Chính xác hay không, nhưng ai cũng biết rằng trong gò mộ người ta lấy ra những của cải kếch sù: những thoi vàng nén, những đồ trang trí mỹ nghệ bằng kim loại quí, những viên đá cực hiếm... Tất cả cái đó có thể thu vào tay; còn nếu khoa học có thò mũi vào công việc này đi nữa, thì cũng kiếm chác cho nó được chút đỉnh: những dụng cụ sinh hoạt, những đồ dùng thông dụng cổ xưa...

Niềm mơ ước thèm khát đã ăn nhập vào đầu óc Ôxipốpxki. Dần dà hắn bắt đầu tiến hành cuộc trinh sát xem ai là người ở nước biết tình trạng các gò mộ Xibiri. Hỏi bất cứ ai, hắn đều nghe một lời đáp: «Có con người như thế: Likhatsiốp Vênhêđích Petrmôvich. Nhưng ông biết không: ông ta ngồi trên các hòm kiến thức, như tên phù thủy ấy. Không cho ai đến gần mình hết».

Thế là khi đó Ôxipốpxki mới quyết định: «Ta sẽ lấy được bí mật, không cách này thì cách khác ta sẽ lấy được».

...Akimốp nhìn qua loa cả các tấm bản đồ khác: «Các dự kiến về than», «Phân bổ các loại cây rừng quí nhất», «Về vấn đề ảnh hưởng của rừng đối với nhiệt độ của vùng không khí Ôbi-Ênhixây», «Ôbi Iuganxkaia» (kèm theo những dấu ghi vết mỡ), «Các nguồn nước khoáng» (bảng tổng hợp các số liệu), «Bổ sung đồ án đổ nước miền bắc xuống phía nam».

Đóng các tấm bản đồ vào những miếng bìa các tông trước, Akimốp đọc trên một bìa các tông chữ đề bằng bút chì mờ mờ: «Cặp bìa cái bụng của tôi». Chữ ghi do bàn tay Likhatsiốp đề và chắc là một dấu hiệu ước lệ về giá trị những tài liệu này.

Akimốp đặt bó bản đồ vào trong bao và lại lần tìm ra một bó khác, toan kéo ra, nhưng vừa lúc bác Lukianốp xen vào:

- Anh Ivan, đến lúc uống trà rồi. Kẻo bác đánh xe lại phát bẳn.

- Đến giờ rồi, đúng thế, bác Xtêpan ạ. Tôi hơi quá mải một chút. - Akimốp xếp các bó tài liệu vào bao cho gọn hơn và thít giây miệng bao.

- Thế nào anh Ivan, anh mang cái bao theo chứ? Anh định thế nào? Không thay đổi quyết định chứ! - Kachia hỏi, nhận thấy Akimốp chợt trở nên khác thường - bối rối, tư lự, mắt nhìn đi đâu xa xôi.

- Đành liều, Kachia ạ. - Lặng im một lát, anh cất tiếng cười không vui tí nào. - Chẳng ai chết hai lần, mà đầu trên hai vai dù sao cũng chỉ có một. - Đi đi lại lại trong căn nhà, anh dừng lại bên cái bao, liếc nhìn cái túi bạt, mơ màng, thốt lên: - Chỉ cần đưa được tới nơi! Đưa được tới nơi nhỉ!

- Anh sẽ đưa tới nơi, anh Ivan ạ!

- Anh Ivan ạ, mọi việc đã sắp xếp tuyệt diệu rồi. Một người quen của Kachia - Piốt Xcôbenkin sẽ đưa anh đi từ đây ra tỉnh. Một chàng trai táo bạo, một xà ích tuyệt vời. Còn sau đó cũng không phải những thằng ngốc sẽ giúp anh đi tiếp, - làm yên lòng Akimốp, bác Lukianốp nói, giọng chững chạc.

Trời rạng sáng. Ánh sáng hồng dịu dàng của buổi ban mai mùa đông giá lạnh khỏe khoắn tuôn vào cửa sổ căn nhà của ông cụ Okenti. Kachia dọn bữa sáng lên bàn: bánh mới làm, cá muối, việt quất ướp lạnh để trong làn bạch dương. Mọi người ăn lặng lẽ, vội vàng.

Sau đó bác Lukianốp bỏ ra ngoài trời, hiểu rằng trong những phút cuối cùng, nên để Ivan và Kachia ở lại với nhau thôi.

Đến mươi phút sau bác mới quay lại.

- Người đánh xe vừa tới, anh Ivan ạ. Ngựa đứng ở gần các đống cỏ khô.

- Tôi ra ngay, bác Xtêpan ạ.

Akimốp và Kachia nhanh nhẹn mặc áo ấm, đi ra theo bác Lukianốp. Thẳng qua bãi trống phủ tuyết, bác Lukianốp dẫn Akimốp tới chỗ những đống cỏ khô, ở gần đó Piốt Xcôbenkin - người liên lạc trung thành của bác Lukianốp đang giậm chân tại chỗ trong cái áo lông dài, đôi ủng lông cao cổ và chiếc mũ bằng lông chó, chỉ háo hức muốn mau chóng thi hành công việc được giao.

Kachia đứng lại ngay cách nhà không bao xa. Akimốp lắc cái bao đựng giấy tờ của Likhatsiốp trên vai, bước đi, thỉnh thoảng lại ngoái lại. Kachia vẫy tay từ biệt. Khi Akimốp khuất sau các hàng cây, cô bật lên tiếng thút thít và chậm chạp lê bước về căn nhà của ông cụ Okenti.

4

Khi Akimốp lặng lẽ bắt chặt tay Piốt Xcôbenkin và cất bước đi theo ngõ hẹp tối tăm ở ngoại ô thành phố, thì đã là buổi tối khuya. Akimốp dừng lại bên ngôi nhà gỗ cửa đóng then cài. Anh nhìn quanh giây lát, màn tối lẫn với tuyết đang lả tả rơi những bông to xuống mặt đất, và khi tin rằng gần đấy không có ai, anh mới bước vào cái sân đất dài, vây chung quanh bởi một hàng rào cao bằng ván mỏng.

Nghe tiếng gõ ở cửa, bên trong lập tức có tiếng trả lời, có lẽ, ở đây người ta đã đợi anh.

- Ai đó? Ông cần gì? - một phụ nữ hỏi.

- Tôi ở chỗ nuôi ong tới. Tôi có mật ong đây, - Akimốp trả lời.

- Ông đợi cho một chút. Anh Brônhixláp sẽ ra ngay. - Cánh cửa sập lại, và sau một phút trước mặt Akimốp hiện ra một người đàn ông cao lớn, bộ ria trễ xuống, cái đầu húi cua, áo bành tô khoác trên vai.

- Tôi ở chỗ nuôi ong đến, bác Brônhixláp ạ. Ông chủ sai tôi.

- Tôi đã đợi từ lâu. Mọi người ở đấy vẫn khỏe mạnh cả chứ?

Người đàn ông cao lớn để Akimốp đi vào trước, đóng then cửa và, vì đã quen định hướng trong phòng đệm tối om, mở cửa vào nhà trong. Ở đây người cao lớn ôm lấy Akimốp.

- Chào đồng chí Granhít! Vậy là cuối cùng thì chúng ta đã gặp lại nhau!

- Chào đồng chí Brônhixláp! Lâu lắm rồi chúng ta không gặp nhau!

- Nếu tôi không nhớ nhầm thì từ tháng bảy năm mười bốn, đồng chí Granhít nhỉ. Anh nhớ cuộc gặp gỡ của chúng ta ở chỗ Lênin tại Pôrônin không?

- Làm sao không nhớ kia chứ! Những cuộc gặp gỡ như thế không thể quên được.

- Mà anh mang cái bao gì thế nhỉ? Tôi lại nghĩ anh đi nhẹ nhàng thôi, - đá mũi chân vào cái bao giấy tờ của giáo sư Likhatsiốp, Brônhixláp Naximôvích lo ngại hỏi.

Akimốp giải thích nguồn gốc cái bao hàng, dù thế nào đi nữa cũng phải mang cho được tới Xtốckhôn. Naximôvích ngẫm nghĩ, dang rộng hai cánh tay dài, nói:

- Điều bất ngờ này làm chúng tôi phải sửa đổi rất nhiều kế hoạch của chúng ta.

- Tại sao vậy?

- Vì để cho an toàn chúng tôi đã quyết định bố trí anh lên tàu ở ga phụ Pređtetsenxcaia, cách thành phố khoảng bảy vecxta. Không lẽ anh mang nổi cái bao này trên lưng.

- Tôi mang được.

- Dễ lộ.

- Thế làm sao đây?

- Đành phải thay đổi phương án. Còn có một khả năng nữa. Trong đêm nay chúng tôi sẽ thu xếp. Cởi áo ngoài ra đi, đồng chí Granhít, uống trà đi. Masa, cháu thết đãi khách đi chứ nhỉ. Chắc là ông khách đi đường đã đói meo rồi.

Từ phòng bên bước ra một cô gái tóc màu hạt dẻ, đôi mắt tròn xoe. Đưa mắt nhìn Akimốp từ đầu xuống chân, gật đầu chào anh và bắt tay vào dọn bàn. Cô gái hết đi vào sau tấm bình phong, hẳn ở đó là chỗ bếp núc, lại từ đó trở ra, tay bê tách chén, đĩa ăn. Mỗi lần như vậy, nhìn cô gái, Akimốp lại cảm thấy, cô ta làm anh nhớ đến một người nào đấy, và không chỉ bởi vẻ ngoài mà cả bởi cái dáng đi, cách nói, miệng cười.

Naximôvích và Akimốp vừa ngồi vào bàn, không những để ăn mà còn trò chuyện, thì ngoài cửa sổ trông ra sân nghe có tiếng gõ. Qua cách gõ - ba tiếng và lại thêm ba tiếng nữa, - chắc là người của ta đến.

- Đuxia đến rồi! - Masa reo lên, đặt ấm xamôva nóng hổi lên bàn.

- Để bác ra, Masa. - Naximôvích khoác vội áo bành tô lên vai và đi ra cửa.

- Thế mà cháu đã thấy chú rồi đấy. Trên bức ảnh của bố cháu. Chú cầm con cá măng to ơi là to. Ở đấy chú khác kia - không có râu, còn trẻ măng, - Masa nói và, lườm lườm nhìn Akimốp, tặng cho anh một nụ cười hiền hòa, trong sáng.

- Trên bức ảnh của bố cháu... Bố nào thế nhỉ? - Akimốp băn khoăn hỏi.

- Bố cháu ấy. Lukianốp Xtêpan Đmitrievích, - Masa cười nhạt và, nheo mắt, chăm chú nhìn Akimốp.

- Hóa ra là thế, cô cứ làm tôi nhớ đến bác ấy! - Akimốp vui lên. - Vậy mà nhìn cô, tôi không sao nghĩ ra được là cô giống ai... Rất vui, rất vui mừng được làm quen với cô. Bác Xtêpan là bạn đã từ lâu của tôi.

Cửa mở ra, và Naximôvích, đỡ khuỷu tay đưa thêm một cô gái nữa vào phòng.

- Còn đây là Đuxia, chị gái cháu, - Masa nói và, chạy bổ đến chỗ người chị, đỡ lấy khăn đội đầu và tấm áo măng tô dạ xanh có cổ lông thỏ trắng. Cô treo cả lên chiếc đinh ở góc nhà.

Đuxia rất giống Masa. Cũng tầm vóc như vậy, cũng gương mặt tròn, cũng đôi mắt to cảnh giác ấy. Thậm chí mái tóc cũng bện chặt thành cái đuôi xam to như của cô em. Và Đuxia cũng ăn mặc hệt như cô em: chân đi ủng lông đen, áo váy dài bằng vải bông - sọc vàng trên nền nâu sáng, cổ áo màu vàng bằng chỉ nhuộm.

- Chà, Đuxia thân yêu, cám ơn cháu là cháu đã đến. Cùng với Masa, hai cháu sẽ chóng làm xong công việc, - không giấu sự hài lòng, bác Naximôvích nói.

Đuxia ngước nhìn Akimốp như có vẻ hoảng sợ, rõ là ngại ngùng anh. Cô nghiêng người đi qua bên cạnh anh sang phòng bên và đi khá vội vàng. Và có lẽ chỉ có sự e lệ ấy của cô có phần khác biệt với Masa.

- Người xếp chữ của chúng tôi đấy, - Naximôvích nói thì thào, nhìn theo Đuxia với vẻ hàm ơn. - Mà tiện thể này, đồng chí Dôxia chưa gửi lời văn tờ truyền đơn đến chúng tôi ư?

- Tôi mang đến đây rồi. Nó đây. - Akimốp lấy ở túi ra tờ giấy đưa cho Naximôvich.

- Để xem, để xem, - bác Naximôvích háo hức nói, vội đeo ngay mục kỉnh vào và bắt đầu đọc. - Khá lắm... đạt lắm... trúng tủ... – thỉnh thoảng bác lại thốt lên và gật gù mái đầu húi cua đồ sộ.

Đọc hết tờ truyền đơn, bác sang vội phòng bên cạnh, từ đó vọng ra tiếng hai chị em rầm rì trò chuyện. Sau đó ở đấy lặng đi, sau một phút vang lên những tiếng nặng nề trầm trầm, những tiếng ấy chỉ xuất hiện khi cánh cửa đóng chặt vào tầng hầm mở ra.

«Ê, hóa ra ở đây là xưởng in của họ», - Akimốp đoán ra, và anh căng tai để ít ra phát hiện ra một dấu hiệu nào đó của công việc nọ. Nhưng trong nhà bỗng nhiên trở nên im lặng đến mức bên tai anh nghe inh inh.

Lát sau bác Naximôvích trở lại. Bác lấy ở chỗ bí mật ra tấm hộ chiếu của Akimốp và một phong bì đựng tiền.

- Đồng chí Granhít, đây là hộ chiếu và tiền nong của anh. Anh hãy xem lại kỹ lưỡng.

Akimốp mở tấm hộ chiếu ra. Cần phải làm cho mình quen với ý nghĩ là từ nay anh không còn là Akimốp Ivan Ivanôvích nữa và càng không phải là đồng chí Granhít, mà là Kônxtantin Kônxtantinôvích Pôbenxki, đại diện của công ty điện thoại Thụy Điển và Đan Mạch tại Iếccútxcơ; công ty này đang thực hiện ở hàng loạt thành phố nước Nga các hợp đồng về xây dựng các trạm điện tín và điện thoại.

Akimốp xem lại các giấy tờ một cách không vội vàng, cặn kẽ. Anh đặc biệt xem kỹ dấu thị thực xuất cảnh. Liệu có lộ là dấu giả không? Anh xem xét kỹ những đồng tiền Thụy Điển - những giấy bạc đã khá cũ kỹ với hình một ông vua Thụy Điển - một ông già cau có, ảm đạm, từ dưới hai hàng lông mày rậm rủ xuống nhìn gằm gằm khá là khả nghi mỗi ai định cầm ông ta lên tay.

- Nhưng mà trang phục của anh thì lại không hợp với chuyến đi này, đồng chí Granhít ạ, - bác Naximôvích nói, khi Akimốp xem xét xong giấy tờ. - Và cũng phải lưu ý là vẻ ngoài cũng không thích hợp đâu đấy.

- Dân taiga, con người của rừng taiga mà! - Akimốp cười và bất lực dang rộng hai tay.

- Thôi không sao, sẽ tìm ra lối thoát, - im lặng một lát, bác Naximôvích nói. - Râu tóc của anh tôi sửa sang dễ thôi. Và anh cứ yên tâm, tôi làm chuyện đó không kém gì một thợ cắt tóc nào đâu. Hồi trẻ ở Vácsava tôi đã là thằng bé học việc của một ông thợ lành nghề danh tiếng. Sau này nhiều lần tôi cũng lại làm cái nghề này, - bác Naximôvích nói thêm, nhận thấy cái nhìn ngờ vực của Akimốp. - Nhưng còn bộ comlê, bành tô... Nhất định là anh không thể lên tàu mà lại mặc áo lông cộc, quần may chần và đi giày ủng lông rách nát... Quên không lo trước chuyện này, quỉ thật! Rõ là cần thiết phải có trang phục... Vậy mà đầu óc quên bẵng mất... - bác Naximôvích đứng tư lự, phân vân chuyện gì đó, rồi đột nhiên, lấy được tự tin, bác búng ngón tay một cách ngang tàng: - Thế này nhé, đồng chí Granhít, anh thử khoác áo vestông và bành tô của tôi vào xem...

- Lột của bạn bè - là cái việc không vui thú gì cả. - Akimốp ngập ngừng đứng dậy, ngượng ngùng rũ đôi vai xuống nhưng quả thực không còn cách nào khác.

Áo bành tô và vestông của bác Naximôvích Akimốp mặc cũng vừa. Tất nhiên, Akimốp mặc nhưng thứ ấy không phải là lý tưởng - bác Naximôvích to lớn hơn, vai rộng hơn, cao hơn một chút, nhưng ai hơi đâu mà đi tìm bới ra một vài chỗ không hoàn hảo trong áo quần của chàng đại diện công ty điện thoại Thụy Điển và Đan Mạch?

- Đồng chí Granhít, trong lúc anh nghỉ ngơi, tôi về nơi ở và mang bộ comlê và áo bành tô đến cho anh. Kể ra thì bành tô không phải loại mùa đông, mà là mùa thu. Kể ra thì thế lại hay hơn. Dù sao đi nữa ở đấy cũng không phải là Xibiri, mà là châu Âu...

- Lại còn một đề nghị nữa, đồng chí Brônxixláp, - bác lấy cho vài tờ báo... Tôi lạc hậu đối với mọi sự đời, muốn được biết xem người ta đang sống ra sao...

- Được, tôi sẽ lấy cho, nhất định sẽ lấy cho, - bác Naximôvích hứa hẹn.

5

Ngày hôm ấy Xtêpasca Lukianốp đi làm, chẳng chờ đến lúc Đuxia và Masa về. Trước đây cũng đã có chuyện như vậy. Thường làm các ca đêm, hai chị em nán lại suốt buổi sáng và khi về đến nhà đã nửa ngày rồi, người mệt rũ.

Xtêpasca Lukianốp làm phu khuân vác ở kho hàng đồ sắt của mụ thương gia Nhêkraxôva. Thường là ngay từ sáng sớm chú vào chuồng ngựa lấy con ngựa hiền lành, to lớn, chân mập, có cái tên là Malưs ra, thắng nó vào chiếc xe trượt tuyết, chất đầy những hòm đinh, hòm dụng cụ đồ nghề, móc, bản lề cửa sổ và cửa ra vào các loại ổ khóa, rồi chở đến các khách đặt hàng.

Khách đặt hàng ở trong thành phố, ở ngoại ô, và thậm chí cả ở vùng ven thành - trong những rừng bá hương Prôtôpốp và Bôgasép, nơi bọn thương gia Tômxcơ và các giáo sư khá giả của trường đại học tổng hợp vẫn xây dựng các biệt thự - những ngôi nhà lớn bằng gỗ ghép hảo hạng lợp mái tôn, với những ô cửa sổ to rộng kiểu Italia, với những hàng hiên thoáng đãng. Vào mùa thu các tòa biệt thự thường bỏ hoang, nhưng đến mùa đông, dịp sắp sang xuân thì tại đây, trong các rừng bá hương, bắt đầu vang lên tiếng chí chát - các ông chủ sai phái thợ đến tiến hành công việc tu sửa.

Đi tới kho hàng, Xtêpasca liền tìm vào văn phòng gặp quản lý trưởng Vikenchi Dakharôvích để nhận ở ông ta các giấy nhận hàng chuyển vật liệu. Văn phòng nằm ở cửa hiệu chính chiếm cả tầng dưới của tòa nhà gạch to lớn, có cửa mái hiên trang trọng và những ô cửa sổ rộng thênh thênh trông ra một trong những phố sầm uất nhất. Từ kho đến văn phòng phải đi qua cả cái sân và vào tòa nhà chính.

Huýt sáo một cách vô tư lự, Xtêpasca đi đến gặp Vikenchi Dakharôvích. Bây giờ chú ta sẽ nhận được giấy nhận hàng, sẽ cùng anh giám mã thắng con Malưs vào xe, chất đầy các hòm vật liệu lên xe trượt, rồi đem hàng đến các địa chỉ. Đến bữa trưa quay trở về và, có thể, cho đến chiều tối còn kịp đánh xe đi một chuyến nữa, còn nếu muộn rồi, thì lo công việc ở kho. Ở đây bao giờ cũng sẵn việc, cứ việc è lưng ra mà đỡ. Mụ Nhêkraxôva ngay từ đầu chiến tranh đã mua vào một loạt rất nhiều hàng đồ sắt và trong những năm vừa qua đã vớ bẫm. Không chỉ các tầng trên của nhà kho, mà cà nhà hầm cũng chất đầy các hòm vật liệu, căn nhà hầm trải rộng khắp cả địa phận của cái kho chứa hàng. Các ngách gần bây giờ đã rỗng rồi, nên bây giờ buộc phải khuân các hòm vật liệu từ dưới nhà hầm lên. Công việc rất nặng. Chui xuống dưới đó theo cái thang sắt hẹp, như trong hầm tàu, một hai lần là hai chân bắt đầu run rẩy đến nỗi chẳng còn thiết trời đất gì nữa. Phu khuân vác của mụ Nhêkraxôva quá ít. Mụ thương gia không thích bỏ của ra để trả công cho người làm. Cứ đàng hoàng ra thì ở đây hai chục người cũng còn là ít, vậy mà cả kho tổng cộng chỉ có bảy tay mugích, kể cả Xtêpasca.

Vikenchi Dakharôvích đã làm cho mụ Nhêkraxôva nhiều năm rồi, coi trọng sự ưu đãi của mụ chủ và cố làm vừa lòng mụ ta. Lão quát tháo người làm, còn Xtêpasca đã mấy lần vì những lỗi lầm lặt vặt bị lão lôi tai giằng tóc.

Và bây giờ đây, giúi cho chú thiếu niên tập vận đơn, lão đấm xuống bàn:

- Không được để phí thời gian vô ích! Chở hàng cho các khách đặt xong là lập tức về cho mau. Tao sẽ xua tất cả mọi người xuống nhà hầm phân loại các hòm hàng.

- Tất nhiên rồi, Vikenchi Dakharôvích, - Xtêpasca ngoan ngoãn trả lời và, hơi quay sang bên, tinh nghịch thè lưỡi ra giễu.

Vừa nhảy ra sân, Xtêpasca tẹo nữa thì xô ngã chính chị Đuxia của chú. Đuxia đã đi lại ở đây mấy phút rồi để tìm cậu em.

- Cậu mất tăm mất tích đi đâu thế? Có việc đây. Bác thợ may đề nghị chở một đồng chí tới Bôgasêva. Bố chúng mình vừa chuyển một người chạy trốn từ Narưm về đây, - ghé sát tai em, Đuxia nói cho biết.

- Đến Bôgasêva ư? Nhưng hôm nay em không có hàng chở đến đấy...

- Thiếu gì chuyện không có! Một khi bác thợ may đã đề nghị, nghĩa là cậu phải đi thôi... Đến chỗ đi qua đường sắt vào lúc mười giờ sẽ có một anh mugích trẻ để râu cằm, mặc áo bành tô cổ nhung đến gặp cậu. Tay anh ta xách cái bao vải bạt. Anh ta sẽ nói với em: «Các chị cậu gửi lời chào cậu». Cậu phải trả lời: «Ngồi lên, tôi chở đi». Cậu chở anh ấy đến Bôgasêva và quay trở về... Cậu hiểu không, Xtêpasca? - Đuxia nghiêm nghị hỏi, giấu gương mặt mình vào trong cổ áo trắng để tránh ngọn gió giá buốt lượn vòng trên sân rộng.

- Em hiểu, chị Đuxia ạ. Chạy đi... Kẻo các bác phu khuân vác ở dưới nhà hầm lên kìa, - Xtêpasca bắt đầu lo lắng. Đuxia vội lao ra khỏi cổng. Cái cổng rào đập mạnh, vòng khóa sắt lớn rít lên cáu kỉnh.

Xtêpasca đi vào nhà kho, tính toán xem chú làm thế nào thu xếp cho khéo léo hơn để hoàn thành việc bác thợ may đã giao cho.

Không phải lần đầu bác Naximôvích tìm đến sự giúp đỡ của Lukianốp con. Vừa mới cách đây chẳng bao lâu, ngay giữa thanh thiên bạch nhật, ngay trước mắt bọn cảnh sát chú bé đã chở cả một hòm con chữ in, mấy cái khung để lên khuôn các trang in các khổ khác nhau từ xưởng in tỉnh ra và đưa tất cả mọi thứ đó theo qui định - đến xưởng in bí mật ở ngoại ô thành phố.

Cũng nhờ sự giúp đỡ của chú một tập truyền đơn đã được chở đến thị trấn quân sự; nơi ngày đêm đang chuẩn bị các đại đội tiếp viện cho mặt trận. Hậu cần của quân đồn trú đã đặt mua của mụ Nhêkraxôva một trăm hòm đinh để dựng thêm các lán mới. Quân số lính động viên mỗi ngày một thêm đông. Ban hành lệnh động viên thậm chí cả đàn ông năm mươi tuổi. Các doanh trại cũ không chứa hết lính mới bị gọi, và vì thế mà các doanh trại mới phải vội vã xây dựng cho mau.

Trong thị trấn quân sự một tổ chức bônsêvích đã gây được cơ sở vững chắc. Tuy nhiên, duy trì liên lạc với tổ ấy không dễ gì. Binh lính cấm ngặt không được rời nơi đóng quân ra tỉnh.

Chính vào lúc ấy Xtêpasca lại bắt đầu mỗi ngày hai chuyến đánh xe đi về thị trấn ấy. Bác Naximôvích biết được chuyện ấy qua Đuxia và Masa. Không sử dụng cơ hội như thế này quả thực là một tội lỗi.

Xtêpasca không chút lưỡng lự nhận chở truyền đơn giấu vào một cái hòm cũ trước cũng đựng đinh. Trong khi dỡ hàng, việc này do binh lính của đại đội hậu cần đảm nhiệm, cái hòm đựng truyền đơn có đánh dấu chữ thập đen, đã lọt vào hai bàn tay đáng tin cậy của viên thiếu úy được cử làm chỉ huy đại đội lính và lãnh đạo tổ chức bônsêvích tại đây.

...Cân nhắc trong đầu mọi tình huống trong ngày trước mắt, Xtêpasca vội đi đến chuồng ngựa. Mau thắng ngay con Malưs vào xe, chất hàng lên và ra đi, kẻo lão Vikenchi Dakharôvích lại nghĩ ra một công việc gì khác chăng. Có lần đã xảy ra chuyện như vậy - Xtêpasca đã xếp hàng lên cỗ xe trượt, nhưng lão quản lý trưởng lại dở chứng, đứng ở cổng quát rinh lên:

- Quẳng các hòm xuống! Đánh xe đến máy xay của ông Phucxman lấy bột về.

Nếu bây giờ lại xảy ra chuyện gì tương tự thì Xtêpasca sẽ làm hỏng việc của bác thợ may và cái anh chạy trốn từ Narưm mà bố đã đưa qua rừng taiga về thành phố...

Xtêpasca thắng con Malưs vào xe trượt, đánh xe đến kho hàng và không đợi đến lúc phu khuân vác đến giúp, bắt tay ngay vào khuân các hòm đinh. Phiếu giao hàng khá nhiều, mà cái chính là người đặt hàng lại ở các đầu tỉnh khác nhau. Nhà của đức giám mục ở phố Pôtstamxcaia, còn căn hộ của ông kỹ thuật viên giám thị đường sông - ở Daôderie, sau bến cảng... Không, như vậy thì không xong... Xtêpasca đâu có thời gian đánh xe dạo khắp thành phổ... Ở dưới cột đèn mờ ảo bên cửa vào nhà kho, chú lọc ra những phiếu nhận hàng mà chú tiện đường. Pôtstamxcaia, Đvôrianxcaia, Bunvarnaia...

- Thế nào, Xtêpasca, giúp chú chứ? - một người trong đám phu khuân vác hỏi. Cùng một lúc có ba người tới.

- Cháu chất xong hàng rồi ạ, - Xtêpasca trả lời, lấy ống tay áo lửng lau bộ mặt nhễ nhại mồ hôi và đẩy cái mũ bằng lông thỏ lên đỉnh đầu.

- Gì mà cậu ra sức ghê thế, anh chàng kỳ quặc! Hay là bà chủ Nhêkraxôva hứa hẹn thưởng gì cho chăng? Xem kìa, người cậu tỏa cả hơi ra, - vẫn người phu khuân vác ấy nói, giọng thông cảm.

- Hắn ta gắng sức! Biết đâu đấy bà chủ lại cắt đặt hắn thay vào chỗ của ông Vikenchi Dakharôvích ăn sống nuốt tươi mọi người! - người phu thứ hai nói, giọng chê trách và gay gắt.

Nhưng cả sự thông cảm lẫn sự phê phán đều không đọng lại trong ý thức của Xtêpasca. «Phải ra khỏi sân cho mau, rõ mau», - chú nghĩ vậy.

- Nào, Malưs, phóng lên! Nào! - Xtêpasca giật giây cương. Cỗ xe trượt chở đầy rít lên, những cái vó nặng nề của con ngựa cất tiếng nện trên mặt đất băng lạnh.

- Bác Vaxia, cháu phải đưa nhiều hàng. Cháu không về ngay được đâu đầy! - ra tới cổng Xtêpasca kêu to.

- Cứ đi đi! Tụi tao lo được! - người phu khuân vác trả lời, nhận thấy rõ chú thiếu niên hôm nay vội vã khác thường và thêm vào đó lại lo lắng một chuyện gì đó của mình.

6

Xtêpasca vội cuống vội cuồng đem hàng trả cho khách. Trên xe chỉ còn hai hòm: một hòm đinh và một hòm vật liệu. Hai hòm này không của ai cả, chú cố tình đem đi chỉ để ngụy trang.

Trên phố xá đã sáng rõ hẳn rồi, khi Xtêpasca thúc con Malưs, vội vã đánh xe tới chỗ đi qua đường sắt. Đồng hồ riêng chú không có, nhưng ở một chỗ chú hãm ngựa lại và hỏi một bà to béo với một con chó to lớn lông bù xù dạo chơi trên đường hàng cây:

- Bà làm ơn cho biết bây giờ là mấy giờ rồi ạ?

- Mười giờ kém mười lăm, cậu bé ạ, - bà nọ trả lời khá nhã nhặn, nhưng con chó của bà ta lại gầm gừ, choãi chân, căng cả giây xích lên, như sợi giây đàn.

Xtêpasca lấy roi quất con Malưs:

- Chạy cho vui vẻ lên một tý, nào nào!

Đến giờ hẹn còn lại mười lăm phút nữa, kể ra thì đây đến rừng cây bạch dương cũng chỉ còn một vecxta rưỡi nữa thôi. Nhưng không phải người ta nói vô ích: con người giả định, còn Chúa quyết định.

Mong muốn đi qua chỗ vượt đường sắt theo con đường ngắn hơn, Xtêpasca ngoặt vào một ngõ hẹp, sau khi đi qua ngõ ấy đến chỗ ra đường sắt chú đuổi kịp ba người lính đeo súng đang nối theo nhau bước đi giữa đường. «Phải vượt họ, nếu không đúng đến chỗ rừng bạch dương họ sẽ bắt gặp mình với người kia», - nghĩ vậy Xtêpasca lại thúc ngựa thêm.

Còn cách những người lính chừng hai chục bước. Bỗng chợt người lính đi đầu tách ra và đứng lại rồi giơ tay lên, quát to:

- Dừng lại! Ta bảo, đứng lại!

Xtêpasca hiểu rằng nếu chú có ý định vọt qua bọn lính thì chú cũng chẳng đi thoát: một đầu tàu kéo theo đoàn toa hàng dài ì ạch đi qua chỗ đường gặp nhau. Kéo căng giây cương, muốn hay không Xtêpasca cũng đã hãm Malưs lại, mặc dầu không biết sự thể còn xoay chuyển ra sao nữa.

- Này cậu bé, phóng đi đâu thế, - người lính mang lon mà Xtêpasca nhận ra là lon thượng sĩ, hỏi.

- Đi đến nơi cần đến! Thế ông không thấy cung càng xe có chữ đề là: «Hiệu buôn của nữ thương gia Nhêkraxôva ư»?.. - vì hồi hộp giọng Xtêpasca run cả lên.

- Xe của bà nữ thương gia thì lại càng hay. Có chở người của nhà nước cũng chẳng nghèo đi đâu. Này anh em ơi, lên xe đi, cánh mình cả đây mà! - người thượng sĩ không chờ được sự đồng ý của Xtêpasca, nhảy ngay vào lòng xe trượt ngồi lên cái hòm gỗ. Ngay phút đó hai người lính kia cũng đã lên ngồi ngay cạnh.

Malưs, cảm thấy xe nặng hơn, liền đi chậm lại. Xtêpasca nhìn những người lính đang thở hổn hển nặng nhọc, thấy rõ là chẳng thể nào bắt họ xuống khỏi xe đâu.

- Các chú đi đâu thế? - Xtêpasca hỏi, thầm tính xem nên làm thế nào gỡ ra khỏi câu chuyện rắc rối bất ngờ này.

- Đến nhà máy thủy tinh ở Lutsanốpca, - người thượng sĩ trả lời.

- Các chú quên gì ở đấy thế?

- Cánh này thì chẳng quên gì đâu, nhưng thượng cấp hẳn là có quên gì đó thật. Cậu bé ạ, lính tráng chẳng qua cũng chỉ là cái đồ súc vật bắt buộc. Quan trên ra lệnh - cứ là đi! - Người thượng sĩ ẩn ý xa xôi, đưa mắt nhìn đồng đội.

- Thế thì, các chú ạ, tôi đi cùng đường với các chú chẳng được dài lắm đâu. Tôi phải đến Bôgasêva! Tí nữa, sau chỗ đường tàu chạy qua này, ông quản lý trường Xeliphôn Akimôvich sẽ lên xe. Có lẽ ông ấy đợi tôi rồi đấy. Bà thương gia đang dựng nhà ở rừng bá hương, vì thế chúng tôi cứ phải đi đi về về, - Xtêpasca bịa chuyện.

- Thế thì cậu chở giúp chúng tôi được ít nào hay ít ấy, thế cũng cám ơn cậu lắm lắm rồi. Ông quản lý không đuổi chúng tôi chứ?.. Cậu nghĩ thế nào? - người thượng sĩ lo ngại.

- Không đâu. Mà trên xe đủ chỗ, - Xtêpasca nói giải hòa. Chú chợt cảm thấy rằng việc chú chở mấy người lính như thế này thậm chí lại hay nữa. Ít ra thì không một quân đê mạt cảnh sát nào dừng xe chú lại, vặn vẹo chú đi đâu, làm gì. Binh lính mang súng, cứ nhìn qua cũng rõ, lại đang bực bội, thế thì đừng có gây sự vớ vẩn... Chỉ có làm thế nào xếp sắp cho cái người mặc áo bành tô cổ nhung lên xe cho khéo léo hơn đây?

Xtêpasca nhìn thấy anh ngay khi chú vừa vượt qua chỗ gặp đường tàu. Bên vệ đường cạnh rừng bạch dương là một kho củi, có hàng rào vây quanh. Akimốp đứng cạnh hàng rào ở góc trông ra đường. Nhìn thấy cỗ xe đi tới, anh tiến lên trước ba bước để người đánh xe có thể nhìn thấy anh. Anh mới đứng ở đây được nửa phút. Anh không nhìn thấy ngay mấy người lính. Cái thành trước của xe ghép bằng ván khá cao nên thoạt đầu anh không thấy họ. Nhưng đến khi xe vượt qua đường tàu xuống dốc, cỗ xe quay lại thì Akimốp liền nhìn thấy rõ ràng những người lính. Không ngờ có sự việc này, anh vội lùi lại vào góc rào. «Không khéo ông ấy lại chuồn hẳn mất», - Xtêpasca lo lắng nghĩ, quyết định đánh liều. Ghìm ngựa lại ở trước kho củi, Xtêpasca, khua tay, lên tiếng:

- Ông Xeliphôn Akimovich, mời ông lên xe! Xin ông vì Chúa đừng trách mắng cháu đã cho các chú lính ngồi nhờ xe. Dù sao đi nữa cũng thương các chú lính. Ta cho họ đi nhờ tới chỗ rẽ đi Lutsanốpca.

Trong giây lát đầu, Akimốp ngẩn người, nhưng Xtêpasca đã nhìn thẳng vào anh, đầy ngụ ý, cho anh hiểu là mọi chuyện đều êm đẹp cả.

- Chào anh em nhà lính! - vừa đi tới xe và như một người chủ xếp cái bao lên xe, Akimốp lên tiếng:

- Xin có lời mừng, quí ông, - những người lính cùng trả lời và ngồi xích thêm vào bên nhau, nhường chỗ tốt nhất cho ông «quản lý trưởng».

Xe ra khỏi rừng bạch dương, thành phố khuất sau rừng. Ở đây gió thổi xuyên thấu da thịt. Những người lính cụm sát vào nhau, kéo chụp mũ sụp đến tận mắt, dựng những cổ áo capốt cũ lên. Gió xuyên thấu cả da thịt Akimốp. Để tránh gió, anh ghé sát vào bên người thượng sĩ, bằng cái lưng mình sưởi ấm cả người lính cả bản thân mình.

- Cái áo của quí ông, thưa quí ông, đại loại cũng như của chúng tôi. Chẳng ấm được chút nào, - người thượng sĩ bật cười.

- Sơ ý! Buổi sáng đã định mặc áo lông, nhưng lại tưởng trời ấm. Bây giờ thì, thấy đó, gió cứ lộng lên, Không như trong thành phố - vất vả mấp máy đôi môi cóng lạnh, Akimốp lẩm bẩm.

Sau nửa giờ những người lính nhảy xuống xe. Đứng giậm chân gần chỗ rẽ về Lutsanốpca, họ thân mật vẫy tay từ biệt và cảm ơn Xtêpasca và Akimốp đã cho đi nhờ xe.

Hai người nín lặng mấy phút liền. Bây giờ Xtêpasca che chở cho Akimốp khỏi ngọn gió thổi ngược lại. Đối với chú, băng giá và gió rét chẳng đáng kể gì! Mặc áo lông cộc, giày ủng lông, mũ lông, cổ quấn khăn, chú cảm thấy như đang ở nhà.

- Nào, cậu nhớ xem, trước mặt những người lính cậu đã gọi anh là gì nào? - cười khẩy, cuối cùng Akimốp lên tiếng và càng ghé sát thêm vào bên sườn Xtêpasca.

- Xeliphôn Akimovich. Đấy là tên ông quản lý cửa hàng ở chỗ chúng tôi.

- Xeliphôn Akimovich! Chà, chú em ơi, chú đặt tên cho anh mới kêu chứ! Suốt đời anh sẽ không quên được mất.

- Nhưng biết làm sao chứ? Họ cứ thế nhảy lên ngồi vào xe, thậm chí cũng chẳng hỏi nữa. Cứ ngồi phứa vào thôi! Đến khi tôi trông thấy anh là anh như định bỏ đi, thế là phải kêu lên, nghĩ bụng muốn ra sao thì ra.

- Làm thế đúng quá... Thế chú có biết chú chở ai không?

- Trong chừng mực cho phép, tôi biết chứ.

- Cảm ơn chú giúp đỡ. Có thể, có dịp ta lại gặp nhau.

- Mọi chuyện đều có thể.

Akimốp cóng lạnh đến mức anh run lên lật bật.

- Anh xuống xe đi và chạy theo xe. Anh cần phải sưởi ấm người lên.

Akimốp nhảy xuống xe, còn Xtêpasca giật cho con Malưs phóng nhanh. Chân đi đôi giày lồng vào trong giày cao su, trượt trẹo ở những chỗ ổ gà, Akimốp chạy theo sau cỗ xe. Anh chạy, có lẽ tới một vecxta, cảm thấy, bất chấp ngọn gió rét buốt phả vào mặt, cái nóng đã chảy lan khắp cơ thể.

- Chú bạn nhỏ, đợi anh với, anh nóng người lên rồi, - Akimốp lên tiếng khẩn thiết, khi họ đã vượt qua một rãnh xói rộng, lại leo lên đồng bằng.

Xtêpasca ghìm con Malưs lại và chờ Akimốp.

Cả đoạn đường đi từ cánh rừng đến Bôgasêva chiếm mất hai tiếng đồng hồ. Khi những căn nhà chắc chắn làm bằng những thân gỗ loại tốt của nông dân Bôgasêva hiện ra, Akimốp hỏi Xtêpasca xem chú định cho anh xuống chỗ nào.

- Ở quãng kia thôi, không xa lắm, chưa đi đến các ngôi nhà. Còn anh cứ theo đường tàu thẳng đến sân ga, - Xtêpasca nói và nhìn Akimốp với lòng thông cảm. Muốn an ủi người bạn đường của mình, buộc phải trốn tránh con mắt của mọi người, Xtêpasca trầm ngâm nói thêm: - Mà anh cũng đừng buồn phải ra đi bí mật. Chẳng bao lâu nữa sẽ nổ ra cách mạng. Bấy giờ thì anh sẽ tha hồ dạo chơi trên đường phố chính Pôtstamxcaia...

Lời nói của Xtêpasca làm Akimốp xúc động đến tận đáy lòng. Anh hồi hộp ôm vai chú thiếu niên vào sát mình, nghiêm nghị bậm chặt môi, thầm nghĩ: «Sẽ vậy đó, anh bạn thân mến ơi! Sẽ như vậy! Sẽ như vậy!»

Gần lối mòn xuyên qua đống tuyết, Xtêpasca dừng con Malưs lại.

- Ở chỗ này có thể lên ngay mặt đường sắt. Chúc anh lên đường may mắn.

- Hay lắm. Chúc chú em hạnh phúc, thành đạt! - Akimốp xốc cái bao, hất lên lưng, vội rảo bước lần lên dốc đường sắt.

Từ xa thẳm trong màn bụi tuyết bốc lên cao bởi trận gió mỗi lúc một mạnh thêm, vẳng đến tiếng tàu hỏa chạy xình xịch phía đằng xa. Từ Tômxcơ đoàn tàu hỏa đang tiến gần đến Bôgasêva.

Chương năm

1

Sau những trận băng giá dữ dội dịp lễ giáng sinh trên những đồng hoang mênh mông Narưm trời nổi bão tuyết. Những trận bão tuyết kèm theo những đợt tuyết rơi mù mịt và những cơn gió gầm rú đến mức cụ Phêđốt đã từng thấy đủ chuyện trong cuộc đời mình, mà một buổi tối nọ ngồi uống trà với ông Gôrbiacốp cũng phải thốt lên:

- Này anh thử nghe xem, anh Phêđo, nó rú rít mới gớm chứ, gió ấy! Tôi đã sống ở đây, ở đất Narưm này, bao lâu rồi, mà chưa lần nào thấy có mùa đông bão tuyết dữ dội như thế này. Ngày trước các cụ bảo đó là cái điềm: nếu gió thổi hàng trăm tiếng trăm giọng thế này thì hãy tin và không phải tin bình thường, mà hết sức lạ thường.

- Chuyện vớ vẩn, ông ạ. Tin tức là một chuyện, còn gió lại là chuyện khác. Người ta bịa đặt ra cái đó để an ủi lòng người, hoặc ngược lại, để khuấy động lòng người lên. Trong những buổi tối dài dằng dặc như thế này chẳng có việc gì làm, ấy thế là bịa đặt ra, thêu dệt ra đủ thứ chuyện...

- Ấy, đừng có nói thế, Phêđo, - ông già không tán thành với Gôrbiacốp. - Bịa đặt thì dân chúng rất tài tình - cái đó đúng như vậy, tuy vậy dù sao đi nữa các cụ ta sống lâu không phải vô ích. Các cụ nhận xét thấy đôi điều mà không phải bỗng dưng đã nghĩ ra được.

- À, điều đó thì đúng như thế, ông ạ. Không có những nhận xét hàng thế kỷ như vậy thì dân đánh cá, dân săn bắn cũng vất vả đấy, mà ở trên ruộng cầy chúng cũng chỉ bảo cho nhiều điều.

- Thì tôi đang nói về điều đó, anh Phêđo ạ. Phải, anh phải nghe xem, nghe xem, rú rít mới gớm chưa! Đến thắt lòng thắt dạ lại!

- Ông ạ, chắc là bà bếp quên đóng ống khói lại đấy, - ông Gôrbiacốp hăng hái không chịu lùi bước, không bao giờ ông tin vào bất cứ điềm lành điềm dữ nào.

- Phêđo ạ, về chuyện ống khói thì chính tôi vẫn trông coi đấy. Cứ trông cậy vào bà bếp của anh thì bà ta cho mà ngạt, đến mức ngủ thiếp đi trong giấc ngủ ngàn thu.

Cụ Phêđốt với ông Gôrbiacốp cứ chuyện trò với nhau như vậy và cả hai cùng quên khuấy câu chuyện buổi tối của mình trong tiếng rú rít và rên rẩm của gió. Quên khuấy đi, nhưng cũng chẳng được bao lâu.

Vào một trong những buổi tối bão tuyết như vậy Pôlia chạy xộc vào nhà, kêu khóc nức nở:

- Bố ơi, ông ơi, bên nhà con có chuyện chẳng lành: Nhikipho đi đâu biệt tích! - Pôlia thở hổn hển, những cơn co giật làm cô ngột ngạt.

- Bình tĩnh nào, con hãy kể rõ đầu đuôi xem sao, - ôm lấy con gái và để cho cô ngồi xuống ghế, ông Gôrbiacốp nói. Còn cụ Phêđốt đưa tay làm dấu, lẩm bẩm sau bộ râu:

- Đấy, không tin vào điềm nữa đi! Gió đấy nó rú có ghê không!

- Tối qua ông Êpiphan trở về, - vẫn còn thút thít, Pôlia bắt đầu kể. - Ông ấy say rượu, hung tợn. Vừa vào nhà là xông ngay vào con gần như toan giở trò thượng cẳng chân hạ cẳng tay. «Cái đồ mày, tại sao mày không trở lại đấy? Hay quả thực mày đã tiết lộ «cái hố» cho người lạ?» Cứ thế, ông ta chửi rủa con đủ điều và rồi quay sang bà Anphixa. Nhưng bà ta lấy trục cán giáng cho hai cái vào lưng, ấn ông ta ngồi xuống ghế đẩu rồi tra hỏi: «Thế con trai đâu? Ông để thằng Nhikipho đâu?» Ông ta lập tức tỉnh rượu: «Tôi nào có thấy nó». - «Tại sao lại không thấy nhỉ? Nó thay con Pôlia mang tiền đi ngay sáng ngày hôm sau, khi vừa theo xe hàng đến Tômxcơ về! Đồ tù sổng, để con trai đâu rồi, cái đầu đần độn?» Còn ông ta im lặng, đôi mắt trơ tráo của ông ta trố ra nhìn con với bà Anphixa... «Tôi đi qua tất cả các làng xóm, tất cả các trang trại. Chẳng thấy dấu vết Nhikipho ở chỗ nào hết». Nhưng rồi bộ mặt ông ta đột nhiên biến đổi, có lẽ đầu óc ông ta đoán biết ra điều gì đó, ông ta ngã khuỵu xuống sàn và cất tiếng kêu toáng cả nhà: «Chúng giết chết nó rồi, quân vô đạo, quân giết người! Chúng giết chết nó rồi!»

- Con đi ngựa hay đi bộ đến đây? - ông Gôrbiacốp hỏi, khi Pôlia kể hết sự tình.

- Con đi ngựa bố ạ. Bà Anphixa sai con đến. Bà ấy bảo con nói với bố mời bố sang. Bản thân bà ấy đi con ngựa khác đến chỗ ông quản cảnh sát.

- Thế thì, Pôlia ta đi thôi.

- Nhưng mà này, Phêđo, anh có cần tôi giúp gì không nhỉ? - cụ Phêđốt hỏi, rất muốn giúp đỡ điều gì đó cho mọi người.

- Ta cùng đi ông ạ. Đến đấy xem sao.

Xuyên qua cơn bão tuyết buổi tối đã kéo dài sang ngày thứ hai không dứt, họ đi đến Gôlêsikhinô. Ngôi nhà lớn hai tầng của nhà họ Crivôrucốp hiện ra ở đằng xa trong màn tuyết, các cửa sổ đều sáng đèn, trông có gì giống giống một con tàu bơi trên dòng sông trong màn sương thu.

Lão quản cảnh sát Philatốp, lão Êpiphan và mụ Anphixa đang ngồi quanh bàn và băn khoăn trò chuyện. Mọi người đưa ra hết giả thuyết này lại giả thuyết khác. Đoán già đoán non thôi thì đủ chuyện! Đột nhiên Nhikipho lâm bệnh, nằm lại ở đâu đó trong một căn nhà gỗ xa lạ, nằm đấy chờ đợi sức khỏe hồi phục. Mà có thể chơi bời ở đâu chăng? Cha nào con nấy! Cho đến nay ông bố anh vẫn còn nêu gương về cuộc sống trác táng vô tư lự. Hoàn toàn có thể là anh ta đã mải chơi bời. Kể ra thì chơi bời thế thì lâu quá đấy. Đã qua hai tuần kể từ khi anh ta ra khỏi nhà. Có thể chơi bời bao lâu kia chứ? Họ còn nghĩ đến một chuyện nữa: có thể Nhikipho nhận được một món thầu nào có lợi chăng? Nhưng món thầu nào và ở người nào? Tất cả lái buôn Narưm đều nuôi ngựa riêng để chở đến cũng như để chuyển đi tất cả các thứ hàng. Nhưng ngộ có một thương gia nào đó từ dưới hạ lưu - từ Xurgút, Tôbônxcơ hay Beredốp lần lên chăng? Có thể như thế không? Rất có thể như thế thật, mặc dù cũng còn phân vân. Chẳng hạn có thể chuyên chở thuê thứ hàng gì nào? Cá? Khó có thể! Quá xa. Như mọi người đều biết, của một đồng, công một nén. Còn da lông thú? Cái đó lại là chuyện khác. Da lông thú có thể chuyên chở đi hàng hai nghìn vecxta vẫn cứ có lãi. Nhưng cả chuyện đó cũng khó có thể tin là thực, cũng làm mọi người phải ngờ vực.

Ông Gôrbiacốp và cụ Phêđốt ngồi vào bên bàn, tham gia vào câu chuyện, nhưng cũng không thể góp ý mới hơn.

- Thế ngộ, anh Êpiphan này, - chợt nghe tiếng của Đômnusca, dựa lưng vào thành bếp lò ấm áp, từ nãy vẫn đứng im lặng, không ai nhận thấy, ảm đạm, mũi dài ra, mặc áo dài đen rộng dài đến tận chân, - có thể bọn chó săn của Vôlôkitin rình đớp chăng? Thì người ta vẫn bảo là nhiều lần tay thương gia ấy đe dọa chặn đường anh đó thôi.

Lão Ẽpiphan đã toan đồng ý với cô em nửa ngây nửa dại, nhưng viên quản cảnh sát Philatốp khoát tay.

- Điều không xảy ra là không có! Vôlôkitin - là một tấm lòng cơ đốc giáo chân chính! Muốn gì thì gì cũng không đang tay giáng xuống người còn sống đâu! - Và mủi lòng mà hai mắt Philatốp rớm lệ.

Mọi người lặng ngắt, nhớ lại những câu chuyện truyền nhau trong vùng: Vôlôkitin tồn tại bên cạnh Philatốp trong một tình thân ái sâu xa, mặc dù rõ là có điều gì đó bí ẩn. Gã quản cảnh sát phục vụ hai ông vua: một vua ở xa, ở Pêtrôgrát thiêng liêng nọ, còn một vua ở đây, ở Narưm này là Vôlôkitin.

- Hay có thể, bọn nhà hoạn đã giết chết Nhikipho? Chính anh, anh Êpiphan ạ, anh từng nói là bọn họ tham lam như những con quỉ, - không chịu thôi, Đômnusca lại lên tiếng.

Nhưng bây giờ thì ông anh lại khoát tay nạt cô em gái:

- Này đáng ra cô cứ ngậm miệng lại thì phải, đồ dở ngây dở dại thảm hại! Cũng đòi tìm ra quân giết người đấy! Bọn họ tàn tật, người còn ra người nữa đâu! Hiền cứ như con cu li ấy. Có đúng thế không nào, Pôlia? Cứ để con dâu nói xem nào. Chúng tôi đã sống ở chỗ họ bao nhiêu ngày rồi nào? Thế liệu đã thấy chuyện gì độc ác đâu? - lão Êpiphan quay sang tìm sự ủng hộ của cô con dâu.

- Cha ạ, con thấy những người bạn ấy của cha thế nào ấy, - Pôlia trả lời gọn lỏn, nhưng dứt khoát.

Đến nửa đêm, mọi người đi đến chính cái điểm đã mở đầu: hãy chờ đợi thêm một hai ngày nữa, bất chợt Nhikipho tự dẫn thân về thì sao, mà nếu chuyện ấy không xảy ra thì bây giờ hãy cho đi đây đi đó tìm kiếm, lan truyền thật rộng cái tin bất hạnh cho mọi người biết. Chắc là, điều gì đó sẽ sáng tỏ.

Ông Gôrbiacốp và cụ Phêđốt đứng dậy, chia tay ra về. Cả gã Philatốp cũng không thể ngồi thêm được nữa. Pôlia và lão Êpiphan đã thực sự tỉnh hẳn rượu cùng tiễn các vị khách bất đắc dĩ ra tới cổng nhà. Anh làm công nhà Crivôrucốp xua con ngựa thắng vào cỗ xe ra: dù sao đi nữa cũng là đêm hôm, bão tuyết, đi bộ vất vả lắm. Ngồi xuống bên cạnh gã quản cảnh sát, cụ Phêđốt suốt buổi vẫn im lặng, bỗng lên tiếng nói với lão Êpiphan:

- Mà này, ông thông gia, liệu Nhikipho có bị làm mồi cho chó sói không? Độ này chó sói hỗn hào đến mức như ở Bônsôiê Nhêxtêrôvô mò vào chuồng gia súc, ăn thịt hết hai con bê rồi lăn ngay ra đấy mà ngủ khoèo.

- Mọi chuyện đều có thể, ông thông gia ạ, - Êpiphan lần đầu tiên se sẽ buồn bã buông lời.

Hai ba ngày qua đi kể từ bữa lão Êpiphan trở về sau chuyến đi xa, và tin tức về chuyện Nhikipho mất tích lan truyền khắp cả vùng Narưm.

Qua đi cả một tuần lễ, rồi tuần lễ thứ hai, thứ ba, nhưng cũng chẳng có vân mòng gì ở nơi nào gửi về. Thế là bấy giờ Pôlia hiểu rõ điều không tránh khỏi nữa rồi: cô chỉ còn lại một thân một mình trong gia đình Crivôrucốp, nếu như không kể đứa bé tương lai mà cô đã thụ thai vào cái giờ phút cuối cùng không phải lúc ấy.

Trong khi mọi người đi tìm Nhikipho, mụ Anphixa dường như trở nên hiền từ hơn đối với Pôlia, nhưng khi thấy rõ là Nhikipho biến mất không còn trở về nữa, trong giọng nói của mụ lại lộ vẻ độc ác, làm như nàng dâu chính là kẻ gây ra chuyện vừa qua. Pôlia nhịn nhục một lần, hai lần, rồi ba lần. Nhưng sự nhịn nhục của cô cũng có hạn.

- Nào bà Anphixa, bà im đi cho, - khi nghe bà mẹ chồng của mình lại đay nghiến, Pôlia liền gay gắt bốp chát lại, - bây giờ bà không còn là gì đối với tôi nữa. Phù-phù! - Pôlia sùy một tiếng và lấy tay khoát một vòng. - Chỉ là cái bóng, bóng ma. Hôm nay tôi sẽ rời bỏ các người. Và bà nhớ cho - của cải của bà tôi không mang theo chút gì hết. Cả cái khăn tặng tôi cũng giả lại, cả đôi khuyên, cả tấm lụa mà Nhikipho mang giấu bà về cho tôi. Đấy, tất cả tôi để lên giường cả đấy... Và dù một thân một mình không còn chồng nữa cũng đáng sợ đấy, nhưng tôi vẫn cảm thấy vui: tôi đã thoát được ra khỏi cái nhà tù của các người. Thôi chào bà! Còn cô, Đômnusca, cháu cám ơn cô. Cháu không thấy có điều gì phải phàn nàn về cô... - Pôlia đi vào căn buồng nhỏ ở chân cầu thang lấy cái bọc nhỏ đã sửa soạn sẵn ngay từ đêm.

Mụ Anphixa dù có ác nghiệt đến đâu, tim gan mụ có sắt đá đến đâu đi nữa, nhưng nghe những lời lẽ sôi sục căm thù đối với cái lề thói sống mà mụ đã thẳng tay nhồi nhét vào gia đình này, là điều mụ không ngờ. Có thể, lần đầu tiên sau tất cả những năm tháng cuộc đời của mình sống với lão Êpiphan Crivôrucốp, trong giây lát ngắn ngủi mọi cố gắng của mụ, tất cả sự nhẫn tâm của mụ đối với mọi người đều lộ hết mặt trái, và cảm thấy điều đó, mụ không quát tháo Pôlia, mà chỉ òa khóc:

- Pôlia, vì tội tình gì mà con đối xử với mẹ thế? Con không còn chồng, còn mẹ không còn con trai... Thì mẹ chì có nó là con một...

Đưa mắt ngước nhìn mụ, lập tức già sọm đi và trở nên thảm hại, hai vai sệ xuống và cặp mắt đau đớn, Pôlia đâm ân hận về sự gay gắt của mình. «Dù sao đi nữa bà ta cũng là mẹ anh ấy», - cô thoáng nghĩ.

- Chà, mụ thế đấy, dịu dàng thế! Mụ không thích người ta trả miếng mụ! Khá lắm, Pôlia! Bà ta buông tuồng thế kia đấy, quân độc ác! Không có gì trừng trị được mụ! Đồ chó cái! Đồ chó đẻ! - Đó lại là cô Đômnusca quát tháo. Bộ mặt xương xẩu, tai tái của cô trở nên trắng bệch. Đôi mắt của cô trố ra, nẩy lửa, và tất cả bộ dạng của cô toát ra vẻ rồ dại.

- Không nên thế, cô Đômnusca, không nên! Kẻ đã ngã rồi đến đàn ông người ta cũng tha chẳng đánh nữa! Dù sao bà ta cũng là mẹ anh ấy... dù sao cũng là mẹ... Không lẽ bà ta không đau lòng sao? - Pôlia cố nói một cách bình tĩnh, chừng mực có thể trong tâm trạng xúc động của cô.

Và lúc đó đã xảy ra một chuyện thật bất ngờ, thậm chí sau này khá lâu khi nhớ lại, Pôlia vẫn thấy ngạc nhiên.

- Con đừng giận mẹ, Pôlia ạ! Đừng buộc tội mẹ, vì Chúa! Không phải vì độc ác mà mẹ cắn dứt con đâu, mà chỉ vì mẹ sợ, sợ rằng con sẽ thu tóm không chỉ con trai mẹ, mà cả cái nhà này vào tay con. Ngay từ phút đầu mẹ đã hiểu điều đó: không, mẹ không đương nổi tính nết con, không đứng vững được trước con... - Anphixa đột nhiên quì xuống, chộp lấy bàn tay của Pôlia và bắt đầu hôn lấy hôn để. Pôlia lùi lại, nhưng trong tâm hồn cô một cái gì đó đổ vỡ, và hẳn cô đã không ghìm nổi để ôm lấy mụ Anphixa, nếu như không nghe thấy tiếng cô Đômnusca lại vang lên:

- Cháu xem kìa, mụ bày trò hề, giỏi chưa! Đừng tin mụ, Pôlia, đừng tin!

Ngay ngày hôm ấy Pôlia trở về với cha đẻ, trở về với chủ tâm kiên quyết là không bao giờ, trong bất cứ hoàn cảnh nào cô cũng sẽ không rời bỏ ngôi nhà cha một lần nữa.

2

Suốt cả đầu mùa đông Glaphira Xavêliépna sống trong sự chờ đợi tuyệt vọng các vị khách cao sang: ông cảnh sát trưởng và vị giám mục. Vào ngày lễ đặt tên thánh của cha Vônhiphati họ không đến, và, thực chất là cũng chẳng có ngày lễ ấy nữa. Khách đến dự chỉ có ông Gôrbiacốp, lão Philatốp cùng với vợ, viên thư lại xã Parabên, hai ba phú nông ở các làng lân cận. Bữa ăn no nê, thừa mứa. Và buồn tẻ đến mụ người. Glaphira Xavêliépna đưa rượu ra dè dặt. Bà ta dự trữ đề phòng ông cảnh sát trưởng và giám mục bất chợt xộc đến, mặc dù đã có tin đồn - từ Cônpasêvô họ quay trở lại Tômxcơ. Khách khứa ăn thỏa thuê, ợ lên cả miệng, chuyện trò chuyện nọ xọ chuyện kia rồi giải tán, cùng cảm thấy một điều mong mỏi duy nhất - lăn ra đệm lông chim mà ngủ thiếp đi dưới cái bụng trướng nặng nề và chán ngán.

Ông Gôrbiacốp nán lại lâu hơn hết thảy mọi người khác. Bản thân lão Vônhiphati đã ngủ rồi. Lão chỉ đủ sức gắng gượng tiễn đưa các vị khách xa, còn ông y sĩ thì như là người nhà gần gũi, ông sẽ chẳng xoi mói và trách móc về sự khiếm nhã.

Hai má đỏ phừng phừng và sột soạt tà áo dài lụa viền đăng ten và ren, Glaphira Xavêliépna đi đi lại lại trong phòng khách, nói to bằng cái giọng trong trẻo run rẩy:

- Không một phút nào tôi lại không nghi ngờ là họ không đến! Nhưng đồng thời vẫn có hy vọng... Bởi vì kể cũng lý thú, anh Phêđo nhỉ, được thấy những con người thuộc giới khác, nghe họ xét đoán, có thể bắt chước được điều gì đó tao nhã thanh lịch... Nhưng đâu có, chẳng lẽ bọn họ lại hạ cố đến một ông cha cố ở làng quê, mà họ cho là một sinh vật nhỏ nhoi, hèn mọn và vì thế chỉ đáng khinh rẻ?..

- Tôi không hiểu, cô Glaphira ạ, tại sao cô lại phật ý nhường vậy? Thì mặc cho họ muốn sống ra sao thì sống, - ông Gôrbiacốp nói bằng cái giọng dửng dưng, trong bụng nghĩ thầm: «Thế đấy, cái lớp tiểu thị dân Nga khiếp nhược nó thế đấy - tự hành hạ mình, làm tình làm tội mình bằng những nỗi đau khổ ghê gớm chỉ vì có kẻ thuộc các giới cao sang hơn không thèm ngước lông mày về phía anh ta, không cho anh ta hưởng cái diễm phúc được kẻ kia chạm dù chỉ một ngón tay út vào anh ta...»

- Không lẽ điều này không làm anh phật lòng ư? Anh nói thành thật nào, không làm anh phật lòng ư! - Glaphira Xavêliépna càng bốc lửa thêm nữa. Giọng nói của bà ta đập lên trần nhà, rung động, tắt ngấm và lại vang lên lảnh lót và cao vút: - Còn em phật lòng! Em đang run lên đây. Em muốn có sự công bằng và bình đẳng...

- Xin nói thành thật, một khi cô quan tâm điều đó: tôi không thấy phải phật lòng một mảy may nào, một chút xíu nào. - Và ông Gôrbiacốp lấy một ngón tay tay này quẹt vào móng ngón tay trỏ tay kia. - Điều này không động chạm gì tôi. Cô bảo: «Có thể bắt chước được điều gì đó tao nhã thanh lịch». Nhưng hãy nghiêm chỉnh một tý, cô Glaphira, cô nói cho tôi hay là liệu cô có thể bắt chước được gì đó tao nhã thanh lịch ở ông cảnh sát trưởng, ở con người mà thiên chức chỉ là giam giữ người ta trong tù túng, bóp chết trong họ tất cả những gì là con người, hạ thấp họ xuống đến mức độ những tên nô lệ câm lặng?.. Điều gì là tao nhã thanh lịch, xin đơn cử ra, cô liệu có thể học lỏm được ở ông ta? Mà sao cô không nghĩ rằng bản thân cô với tấm lòng của mình, với sự thông cảm của mình đối với những nỗi bất hạnh của người khác thì cô, còn cao thượng gấp trăm lần, nghìn lần so với con người có cấp bậc hoặc chức vị... Thì cô thử suy nghĩ xem và nói xem... Và thêm nữa là cô đừng quát tháo... Cô lại làm Vônhiphati thức giấc... Cần gì phải kéo thêm ông ấy vào cuộc tranh cãi của chúng ta?

Glaphira Xavêliépna dịu đi, ngồi xuống bên cạnh ông Gôrbiacốp, cất tiếng thì thầm đầy kích động:

- Có thể, anh nói đúng, anh Phêđo. Liệu mình có biết gì một cách thực sự về bản thân mình không? Bản thân mình không thể là quan tòa của mình. Quan tòa là người khác. Mà phán xử người khác thường bồng bột và thiên tư. Cám ơn anh, anh Phêđo, chỉ có anh cảm thấy là em cũng có tâm hồn... Một tâm hồn tuyệt vời, anh Phêđo ạ! Có lúc em cảm giác là em có thể làm nổi được một việc gì đó có ý nghĩa... Có thể hy sinh thân mình vì người yêu quí hay hiến thân mình để phụng sự lý tưởng vĩ đại... Anh nói đi, anh Phêđo, anh nói đừng giấu giếm: có thể anh cần giết chết một người nào đó? Em xin thề, bàn tay em không run sợ đâu, và em không tiếc đời mình... Anh biết đấy, đôi khi em muốn đốt cháy cả ngôi nhà này và chính mình cũng chết cháy theo... Ôi, thật tiếc là em không sinh ra ở Pêterburg! Em hẳn đã có ích đối với những anh em sinh viên chủ trương khủng bố... Hẳn là em không lưỡng lự gì, sẵn sàng đi quăng bom…

- Vì cái gì kia chứ, Glaphira? - ông Gôrbiacốp hỏi.

- Vì cái điều để cho trái đất rền vang lên, để cho con người ta không chết lụi vì thờ ơ đối với nhau...

- Đầu óc cô, Glaphira, bốc lửa rồi. Cô nói chẳng đâu vào đâu cả. Cô đi nghỉ đi. Còn tôi lê bước về nhà đây. - Và ông Gôrbiacốp ra về.

Nhưng mấy ngày sau chính Glaphira Xavêliépna tìm đến nhà ông. Và bà tư lự, nhìn thẳng, vào mắt ông, căn vặn: liệu ông có cần thiết trừ khử ai đi không, kẻ nào cản đường ông đi, ngăn trở ông sống và làm điều thiện cho mọi người?

Ông Gôrbiacốp cố chuyển cả câu chuyện thành chuyện đùa, nhưng ông không làm được việc đó. Glaphira Xavêliépna kiên trì trở lại vẫn cái chủ đề ấy.

- Glaphira, cô cần phải khẩn cấp thay đổi hoàn cảnh sống. Cô đã bị ám ảnh cái ý nghĩ cố chấp. Cái đó không phải không nguy hiểm. Cô hãy đến Tômxcơ hay Nôvônhicôlaépxcơ đi. Hãy giải sầu giải muộn một chút.

Và bà ta đã nghe lời khuyên của ông Gôrbiacốp và đã theo cha đạo Vônhiphati không ra tỉnh, mà tới các nhà lều của dân Oxchiác và các trại du cư của dân Tunguxơ rải rác chung quanh Parabên. Cha đạo đã tích lại khá nhiều việc khẩn cấp ở đấy: cần phải rửa tội đặt tên cho những đứa trẻ ra đời trong hai năm gần đây, tổ chức lễ thành hôn cho những đôi nam nữ, làm lễ cầu siêu cho những người quá cố. Nói tóm lại, nhắc nhở dân nhớ về chính giáo, về việc thờ phụng Chúa thượng đế, đức mẹ tối thiêng - đức mẹ đồng trinh và các thánh khác.

Chuyến đi thăm xứ đạo dự định kéo dài gần cả một tháng. Để đi được đến các làng mạc Parabên thượng, phải đi ít nhất là ba trăm vecxta. Nhưng cha Vônhiphati cố thực hiện chuyến đi này bằng được, vì biết trước rằng trở về sẽ không phải với đôi tay không - ông ta sẽ mang về cả da lông thú, cả cá, cả thịt, cả hạt tuyết tùng.

Tuy vậy chưa qua được nửa thời gian dự định, cha Vônhiphati đã xuất hiện ở nhà ông Gôrbiacốp.

- Ông Phêđo Têrentievích, ông hãy cứu chữa cho bà Glaphira Xavêliépna nhà tôi. Bà ấy lâm bệnh nặng.

Ông Gôrbiacốp vội đến ngay nhà cha đạo. Khám bệnh cho Glaphira Xavêliépna xong, ông Gôrbiacốp ra phòng ngoài, nơi cha Vônhiphati đang nóng ruột chờ ông.

- Bà nhà bị sốt phát ban, ông Vônhiphati ạ. Bà nhà bất tỉnh nhân sự. Tôi có cảm giác là cơn bệnh biến sắp sửa đến. Quan trọng là không bỏ qua những giây phút ấy. Cần phải có người luôn luôn ngồi trực bên cạnh.

Tìm được người như vậy ở nhà hàng xóm, và khi người ấy đến, ông Gôrbiacốp dặn dò bác ta:

- Bác nhớ phải luôn luôn cho bà ấy uống nước bằng cái thìa con ấy.

Sáng ra, trời vừa rạng tỏ, ông Gôrbiacốp đã đến thăm người bệnh. Glaphira Xavêliépna nằm li bì, nhưng trong một giây lát tỉnh ra và muốn nói chuyện riêng với ông Gôrbiacốp. Cha Vônhiphati và bác đến giúp bà ra buồng ngủ, cho rằng người đàn bà muốn nói với thầy thuốc điều gì đó riêng tư có liên quan đến bệnh tình của bà ta.

- Em chết đây, anh Phêđo, - bằng cái giọng yếu ớt Glaphira Xavêliépna lên tiếng, cố nắm lấy tay ông Gôrbiacốp. Ông hiểu ý nguyện của bà ta nên tự cầm lấy tay bà ta. Bàn tay nóng hổi, dường như vừa hơ trên lửa.

- Cô sẽ bình phục lại, Glaphira! Tôi tin như vậy, - ông Gôrbiacốp nói, bản thân không tin lời mình nói.

- Không, anh Phêđo, em không qua khỏi được đâu, anh đừng an ủi... Và em chẳng muốn... chẳng muốn sống chung dưới một mái nhà... với ông ta... với Vônhiphati... Lạy chúa, lừa lọc mới ghê gớm làm sao... bội tín... dã man... Dù sao đi nữa thì em hẳn cũng sẽ tự kết liễu đời mình... Sống... đê mạt... Họ có tội lỗi gì... những người tối tăm, ở rừng taiga ấy...

Glaphira Xavêliépna im lặng, từ đôi mắt nhắm của bà ta những giọt lệ lớn ứa ra vừa chảy dài trên má. Ông Gôrbiacốp cho bà ta uống nước và dịch chiếc ghế ra xa, toan đi ra.

- Đừng đi anh Phêđo, một phút nữa thôi, - mở đôi mắt bốc lửa, Glaphira Xavêliépna nói. - Anh nghe em lần cuối cùng…

- Sao lại thế kia? Tôi nghe đây, Glaphira.

- Anh... anh... biết rằng em yêu anh ngay từ lần gặp gỡ đầu tiên không?

- Biết, Glaphira.

- Tha thứ cho em.

- Vì sao mà tha thứ cho cô? Cô không có lỗi gì cả. Cảm ơn cô.

- Cầu chúc anh sống lâu và hạnh phúc, - bà ta nói một cách gắng gượng và bặm môi, im lặng. Nhưng chợt đôi tay bà ta quờ quạng trên chăn, bộ mặt bừng bừng kinh giật, và bà ta cất tiếng nói mỗi lúc một to thêm, to thêm về những người sinh viên, những quả bom, đám cháy. Cơn mê sảng bắt đầu.

Đến tối tiếng kêu la dữ dội của bà ta đứt đoạn và cuộc đời của bà ta tắt chìm cùng với ánh hoàng hôn ngắn ngủi, bùng lên mãnh liệt trên rừng tuyết tùng Parabên.

3

Mặc cho ai muốn nói gì thì nói về lão quản cảnh sát Philatốp, nhưng lão đã phục vụ ông Gôrbiacốp một cách mẫn cán. Lão chuyển giao thư từ đến cho ông thật hoàn hảo đến mức nhiều lần ông phải cười thầm: «Phải chi ta là Nga hoàng, ta đã ban cho hắn tấm huân chương hay thăng chức sĩ quan cho hắn vì sự mẫn cán của hắn».

Lần ấy cũng vậy. Vừa đến Parabên là lão Philatốp trước tiên đến ngay nhà ông Gôrbiacốp.

- Tôi lại mang sách đến cho ông đây, ông Phêđo, - lão nói cái giọng ồm ồm ngay từ ngưỡng cửa. - Không hiểu ông làm sao mà đọc hết được cả cái chồng sách như thế này kia chứ?! Người nào nghiệp nấy! Chứ như tôi đây thì xin chịu. Tôi mà sờ vào cuốn sách là y như rằng lập tức buồn ngủ đến mức không đủ sức căng mí mắt ra được nữa. Chà, ông thật là người thông tuệ, ông Phêđo ạ, cực kỳ thông tuệ.

- Buộc phải vậy, ông Varxônôphi ạ! Cái cơ thể con người quả là một cái máy phức tạp. Buộc phải nghiên cứu nó không mệt mỏi, - Gôrbiacốp tung hỏa mù.

- Cái máy, ông bảo vậy ư? Hồ như tất cả đều do Chúa mà ra, còn cái máy, - giương mắt đần độn, lão quản cảnh sát ngạc nhiên.

- Cả cái máy cũng là do Chúa mà ra. Một khi do con người tạo ra, nghĩa là, được tạo ra theo lệnh Chúa, - ông Gôrbiacốp nhồi vào cái suy luận của mình thêm lắm ngụ ý, cố tỏ ra một người thông thái và học thức khó hiểu nổi.

- Ông Phêđo, xin thành tâm, chúc ông thành đạt, - lão Philatốp cố uốn ba tấc lưỡi thốt ra được một lời tỉnh thành, trí thức, để ông Gôrbiacốp biết được là lão cũng không phải ngu si và cũng hiểu biết đâu ra đấy cả.

Lão Philatốp vừa ra khỏi cổng, ông Gôrbiacốp cởi bó sách ra, lấy trong đó ra cuốn sách mà ở phía trong bìa có ghi mật mã - bốn con số bảy, và tháo bìa ra.

Những dòng đầu lá thư của ban chấp hành làm ông sung sướng: «Đồng chí Granhít đã vượt qua Tômxcơ một cách an toàn». Nhưng phần tiếp theo lại thông báo về nhiệm vụ mới. «Quyết định là một đồng chí nữa phải chạy trốn khỏi Narưm. Tất nhiên, đẻ ra một đề nghị mới với đồng chí: liệu đồng chí có bảo đảm cho cuộc chạy trốn theo một tuyến đường an toàn hơn, sau khi rút kinh nghiệm việc chuyển đồng chí Granhít từ Narưm đến Tômxcơ không? Nếu như để làm được việc ấy đòi hỏi phải có tiền, thì chúng tôi sẵn sàng xuất ra một phần chi phí cần thiết trong công việc này, mặc dù chính đồng chí cũng hình dung ra, tất cả sự hạn chế trong các khả năng của chúng tôi. Chúng tôi sẽ rất cảm ơn về sự hưởng ứng của đồng chí và về tất cả những suy tính của đồng chí liên quan đến cuộc vượt ngục mới này».

Mải mê đọc thư, ông Gôrbiacốp không thấy cụ Phêđốt đi vào buồng làm việc của ông. Cụ xếp sắp lại củi trong nhà kho và bỗng thấy khúc gỗ rỗng ruột. Không phải khó khăn gì, cụ nhận ra ngay khúc gỗ này, bởi vì cụ đã phải loay hoay dùng cái đục bán nguyệt khoét suốt hai buổi tối.

- Gì thế hả? - nhanh như máy giấu ngay lá thư vào bình có đề chữ đỏ: «Cẩn thận! Chất độc!», ông Gôrbiacốp hỏi.

- Anh Phêđo này, cái khúc gỗ ấy mà, tôi đặt vào sát bên tường ấy, bây giờ nó nằm ở hàng thứ hai trong đống củi, - cụ Phêđốt rụt rè nói, còn chưa rõ thái độ ông Gôrbiacốp đối với việc này ra sao.

- Khúc gỗ nào bố nhỉ? - ông Gôrbiacốp vội hỏi, chợt quên khuấy cái đêm bão tuyết ông đã để khúc gỗ bí mật vào nhà kho.

- Thì chính cái khúc gỗ ấy. Anh không nhớ là anh đề nghị tôi khoét... dường như để giữ những thứ thuốc gì đó... - Cụ Phêđốt cười mỉm sau bộ râu. Dù chữ nghĩa cụ không thông thạo cho lắm, nhưng dù sao đi nữa cụ cũng hiểu rất rõ chuyện ông Gôrbiacốp đồng tình với ai, có cảm tình với ai và ông có thể cất giấu gì trong khúc gỗ này.

- Nhưng bố leo vào đống củi làm gì đấy? - lập tức nhớ ra, ông Gôrbiacốp hỏi.

- Sao lại làm gì? Cưa củi mới, phải xếp số củi ấy vào. Mấy lại để cho gọn, tôi soạn lại số củi cũ một chút...

- Bố ạ, cái khúc gỗ ấy bố giữ cho con hơn giữ con ngươi mắt đấy. Rồi bố chỉ con xem bố xếp lại nó vào đâu. Với lại bố chú ý sao để bà bếp không thiêu cháy mất khúc gỗ ấy... Trong đó con cất các tài liệu quan trọng, - Và, im lặng một lát, ông quyết định rằng ông chẳng việc gì phải nói khéo đối với ông già và cần phải nói cho cụ một đôi điều nữa: - Bố ạ, nếu bất ngờ con bị tóm và bọn chúng tống con đi thật xa thì, bố ạ, bố hãy giữ lấy khúc gỗ đó. Bố hiểu chứ ạ?

- Sao lại không hiểu kia nhỉ. Tôi hiểu hết. Chỉ có điều không thể nào anh lại bị tóm. Anh là con người cẩn thận, Phêđo ạ.

- Bố ạ, cả với người cẩn thận cũng có khi gặp chuyện.

- Nhưng anh đừng có nghĩ đến chuyện ấy, chẳng có lại mất ăn mất ngủ.

- Thì con cũng chẳng nghĩ gì. Chẳng qua là nói với bố đề phòng trước vậy thôi.

- Tôi hiểu cả, - ông già nhắc lại và vội quay ra phòng ngoài.

- Bố ngồi lại đây đã, - ông Gôrbiacốp giữ cụ Phêđốt lại.

Ông già trở lại, thận trọng ghé ngồi xuống chiếc ghế tựa cao màu trắng, nhìn ông Gôrbiacốp dò hỏi.

- Bố này, bố liệu có giúp con một chuyện không? - ông Gôrbiacốp hỏi, nhìn thẳng vào đôi mắt hiền từ, dịu dàng của cụ Phêđốt.

- Anh cứ nói xem, Phêđo.

- Cần phải đưa một người, bố ạ, từ Narưm thẳng tới trại của Philarét. Sao, bố có thể giúp được không? Con đường không dễ dàng gì, lại cũng chẳng ngắn nữa.

- Tôi làm được, Phêđo ạ. Khi nào anh bảo phải đi?

- Con sẽ bảo khi nào đến lúc.

- Cũng được. Với tôi thì bao giờ cũng vậy thôi.

Chương sáu

1

Nước Nga... Anh đã nghĩ nhiều về nó, và giờ đây nước Nga ấy đang trải ra trước mặt anh.

Đến ga Taiga, Akimốp chuyển sang tàu tốc hành xuyên Xibiri. Tàu này, nói thẳng ra là không hợp với túi tiền của anh, nhưng nó lại chạy nhanh hơn tất cả các tàu khác, và vì thế mà nên tiết kiệm ở những khoản khác. Cuộc vượt ngục của anh đã kéo dài, kéo dài không cứu vãn được, nên bây giờ, khi anh đã tự do, anh không thể để mất phí thêm một giờ nào nữa.

Suốt từ rạng sáng đến tối sẩm, Akimốp mải mê nhìn ra cửa sổ. Trôi qua ngoài kia là những xóm làng chìm ngập trong những đống tuyết, với những cái mái cũ kỹ, xiêu vẹo, với những khung cửa sổ nhồi đầy xơ gai, giẻ rách hoặc chỉ đóng kín bằng các mảnh ván. Khi chiều tối buông xuống, trong các ngôi nhà gỗ thắp lên ánh sáng đom đóm lù mù, run rẩy vì gió lùa, hoặc nhấp nháy những chấm sáng của mẩu nến cũ.

Nỗi u sầu đặc biệt tỏa ra cuối cùng là từ những nhà cửa hoang vắng đổ nát. Những ngôi nhà gỗ đứng trơ trụi, không bờ rào, gỗ bờ rào đã bị giỡ đi làm củi, không cổng, cổng đã sập xuống vì mục nát, không có mái che, nơi trước đây bầy gia súc vẫn thường vào ẩn tránh tuyết rơi và gió bão. Tất thẩy, tất thẩy đều nhắc nhở đến chiến tranh, cuộc chiến tranh như vòi rồng không chỉ quật đổ các sinh mạng con người ở đâu đó, xa xôi ngoài mặt trận, mà còn xộc cả tới đây, để lại khắp nơi những vết tích ác độc của mình.

Đến các ga Akimốp đều xuống để không những thở hít không khí trong lành, mà còn xem xem ở đấy người ta sinh sống ra sao. Cả ở đây cũng vẫn quang cảnh hoang tàn ấy: nhà ga bẩn thỉu, các công trình của nhà ga đổ nát, trống huếch trống hoác, các toa tàu địa phương xộc xệch, ám khói đen.

Akimốp nhớ là trước chiến tranh, trên các ga này việc buôn bán phong phú như thế nào. Các giá để bầy hàng ở chợ quanh ga trĩu xuống vì đủ thứ thức bán. Bây giờ khác hẳn - ngoài dưa chuột muối, khoai tây luộc, nấm và hành, không thể còn mua được gì khác.

Cả bộ dạng các đám đông đi lại lăng xăng, hò la rối rít trên sân ga, cũng đã biến đổi. Phần lớn đám đông gồm những người đàn bà và lũ trẻ con. Thảng hoặc có gặp một vài người đàn ông, thì đấy là những thương binh đi nạng, tập tễnh chân giả, chống ba toong.

Thỉnh thoảng lại có những người tàn tật mù mắt mang phong cầm xộc lên đoàn tàu, họ mặc áo capốt cắt ngắn cũn cỡn và đội mũ lông lính bẩn thỉu. Bằng những giọng gắng gượng, cảm cúm họ hát những khúc hát đau lòng, gồm một nửa lấy ở các bài hát cổ, quen thuộc và một nửa là do các nhà thơ nghiệp dư đặt thêm cho phù hợp với những hoàn cảnh mới. Rồi sau đó các ca sĩ, bíu vào người dẫn đường, cầm mũ trên tay đi lần lượt đến trước những người nghe, xin vì Chúa mà hiểu cho hoàn cảnh tuyệt vọng của họ và thông cảm với họ.

Những người soát vé tàu cố không cho những người tàn tật lên toa, nhưng họ luôn, luôn xuất hiện bằng cách bất ngờ nhất, khi đoàn tầu vừa chuyển bánh. Trong thời gian tàu chạy từ ga này đến ga sau, họ đã kịp có khi một lần, có khi hai ba lần hát những bài hát của mình.

Tàu tốc hành xuyên Xibiri ở các ga xép và chỗ tránh đuổi vượt các đoàn tàu quân sự. Các toa xe chở hàng nhét đầy những người mugích đứng tuổi ở cái lứa tuổi khi người ta đủ quyền gọi là các ông nội, ông ngoại. Những người mugích nhìn cau có, dữ tợn, và những gương mặt rắn đanh lại trong nỗi buồn ẩn giấu sự giận dữ kín đáo đối với số phận, cái số phận đè như một gánh nặng lên những đôi vai không còn trẻ trung, đã tiều tụy vì lao động cực nhọc của họ.

Nhìn kỹ những người ảm đạm mặc quân phục cũ kỹ đã sử dụng một lần rồi này, Akimốp bất giác nhớ đến những người lính đào ngũ ở cái quán trọ Tsigara, và những người mugích ở làng Kuxcôvô lẩn trốn trong rừng ở Tsulưm đế tránh công việc phục dịch cảnh sát, và anh vẫn lại đi đến một kết luận ấy: «Cuộc sống này sắp sửa kết thúc rồi. Nước Nga phải quay ngoặt con đường lịch sử của mình. Đối với nước Nga sự lựa chọn duy nhất là cách mạng».

Khi trời vừa tối, Akimốp lôi ở cái bao bạt của ông bác ra mấy tờ tạp chí và báo mà Brônhixláp Naximôvich đã cung cấp cho anh, và anh đọc từ đầu chí cuối không bỏ sót tý gì kể cả những mẩu tin mươi dòng. Anh đọc hầu như suốt cả đêm.

Ấn tượng hình thành thật là trái ngược hết sức: quân đội bị thất bại, từ mặt trận đưa về tuyền những tin tức xấu, càng ngày càng xấu hơn, lọt về những thông báo về sự mệt mỏi tột cùng của binh lính, về sự thiếu thốn trong việc cung cấp đạn dược, lương ăn và trang bị cho các đơn vị. Nhưng về chuyện đó chỉ nói một cách qua loa, hời hợt thế nào đó, dường như tất cả cái đó không có ý nghĩa gì hết. Sự thật của hiện thực ngoài mặt trận chìm đi trong dòng từ ngữ chung chung, những câu vô nghĩa, và cảm thấy rằng những người viết về chiến tranh chỉ chăm lo đến một điều - khẳng định ngược lại với những sự thật là người lính Nga chỉ có nghĩ đến mỗi một chuyện là làm sao mau chóng xuyên lưỡi lê vào quân giặc, nằm lại bãi chiến trường vì Vua cha.

Cùng đi trên một toa tàu có đủ hạng người khác nhau: mấy viên sĩ quan, trở về mặt trận sau khi đã chữa chạy ở các quân y viện, bọn lái buôn ở Vlađivôxtốc, hai cha đạo, mấy viên chức sở hỏa xa từ Kharbin trở về, một người đàn bà đẹp tuổi chừng ba mươi cùng với ba đứa con đi từ Iếccútxcơ, vừa mất người chồng cách đây một năm, ông ta chỉ huy trung đoàn quân đang tham chiến, bây giờ bà ta mang con về với bố mẹ đẻ ở Xamara, ông luật sư từ Tsita đi cùng với bà vợ người phốp pháp, quấn đầy lông thú, và còn hai ba hành khách nữa, một người trong số đó làm Akimốp nhớ tới cha đẻ của mình, cũng mang phù hiệu sở quản lý rừng trên ve áo chế phục.

Mặc dù đường đi khá dài, nhưng tình thân đặc biệt không nẩy sinh giữa các hành khách. Mấy viên sĩ quan uống rượu và chơi bài liên miên. Các ông cha đạo không ngớt truyền đạo. Bọn thương gia tỉnh dậy một cái là ròn rã gẩy bàn tính, hối hả kết thúc những bản tính rắc rối nào đó trước khi về đến Pêtrôgrát. Ba đứa trẻ - con người đàn bà vợ sĩ quan góa bụa - đùa nghịch, chốc chốc lại kêu la hoặc khóc toáng cả toa. Những viên chức hỏa xa thì giống nhau đến lạ lùng - họ ngủ cả đêm, cả ngày, họ ngủ một cách thích thú và mê mải, tỉnh dậy chỉ là để tiếp nhận thức ăn.

Akimốp thấy hài lòng với tình trạng như vậy trên toa xe. Chẳng ai tò mò căn vặn hỏi han đến anh, vả lại bản thân anh cũng cố không tỏ ra quan tâm gì đến những người khác. Kể ra thì một hai lần trên toa cũng có diễn ra cuộc tranh luận sôi nổi giữa các viên sĩ quan với mấy ông cha đạo. Đề tài rất thời sự: sự cứu vớt đối với nước Nga ở chỗ nào - tín ngưỡng hay ở sức mạnh?

Tất nhiên cánh sĩ quan coi cội nguồn sự hùng hậu của tổ quốc là ở sức mạnh. Có thể đập vỡ trán trong khi cầu nguyện, nhưng nếu quân lính không có vũ khí hay vũ khí đó cũ rồi, mòn hỏng, lạc hậu về trình độ kỹ thuật, thì chẳng tín ngưỡng nào có thể cứu vãn được, và kẻ địch sẽ chiến thắng. Lý lẽ các lập luận của cánh sĩ quan thật thẳng thừng, gay gắt và không nhân nhượng. Tuy nhiên các cha đạo vẫn không chịu thua. Họ vẫn cho rằng tín ngưỡng là cơ sở của sức mạnh. Không có vũ khí nào có khả năng chiến thắng được con người, nếu như những con người ấy tin một cách thành kính vào Chúa thượng đế và vị toàn quyền của Người ở dưới trái đất. Bọn cha đạo rõ ràng trội hơn hẳn cánh sĩ quan về thủ thuật tranh luận, tuy vậy mọi chuyện đã kết thúc một cách hoàn toàn đáng xấu hổ đối với họ. Một trong các viên sĩ quan, trong lúc tranh cãi hăng lên đã lột phăng tấm áo cổ đứng của mình ra, đề nghị cha đạo trẻ hơn mặc vào, gia nhập quân đội và thử chứng minh được cái chân lý của mình ngoài mặt trận. Gã cha đạo trẻ ngượng ngùng, vung hai tay khuất trong hai ống tay áo thụng rộng thùng thình khua trước mặt viên sĩ quan, và im bặt. Và thế là cuộc tranh cãi không nổ ra nữa.

Cuộc đụng chạm giữa bọn cha cố và cánh sĩ quan làm cho Akimốp mải mê. Anh nghe cuộc tranh cãi của họ, cười thầm trong bụng, thầm góp chuyện: «Không phải lòng tin vào Chúa, các cha thiêng liêng ạ, là cơ sở của sức mạnh, mà niềm tin của con người, thế giới quan của con người». «Ấy, ấy, các ngài sĩ quan, các ngài nói nhăng nói quậy, khẳng định rằng chỉ ưu thế của sức mạnh chính là con đường cứu vớt tổ quốc. Sức mạnh cần phải biết điều khiển. Chỉ có niềm tin vào chính nghĩa của cuộc đấu tranh làm cho sức mạnh trở thành vũ khí sắc bén. Đấy mới là điều kiện quyết định của cuộc giao tranh». Nhưng tất nhiên Akimốp không lên tiếng, mặc dù anh cảm thấy thèm muốn được công khai tranh luận...

Và dù Akimốp có làm gì trong những ngày đêm trên con đường dài từ Xibiri, đâu đâu và trong mọi việc Kachia đều có mặt một cách vô hình. Cả thời gian, cả những sự kiện mới đều không làm phai mờ cái cảm giác sâu sắc của niềm hạnh phúc, giống như nguồn nước rừng taiga, tuôn trào ra từ nơi thầm kín trong tri giác của Akimốp. Tất cả, tất cả những gì họ đã cùng chung sống trong những giờ phút có một không hai trong căn nhà gỗ của nhà ông triết gia rừng taiga Okenti Xvôbốtnưi, Akimốp nhớ hết cho đến những chi tiết nhỏ nhặt nhất. Và giờ đây ánh sáng đôi mắt của nàng, âm thanh giọng nói đặc biệt của nàng, hơi ấm đôi tay và đôi môi của nàng dường như đã chồng chất từng tầng từng lớp lên các suy tư lẫn cảm xúc và các hành vi của anh. Sau những giờ phút hạnh phúc vô bờ vô bến ấy anh cảm thấy rằng bây giờ anh đang sống không phải một thân một mình nữa, mà đang sống cùng với nàng. Đó là một tình cảm mới, choán ngợp anh đến mức không thể quên được, đến mức anh không thể giập tắt nó đi được. Có những phút cảm xúc đó bỗng bắt đầu dường như muốn bung Akimốp ra, và anh khó khăn lắm mới ghìm được ý muốn đi đến với người viên chức mang huy hiệu sở quản lý rừng kia và nói với ông ta rằng anh đang hạnh phúc, hạnh phúc tưng bừng... Có lẽ, trên bộ mặt anh luôn hiện ra nụ cười ngốc nghếch, và anh cố ý cau mày, bạnh quai hàm, mắm môi. Nhưng lại có những giây lát, khi bỗng nhiên không hiểu tại sao anh cảm thấy vừa lo lắng vừa u sầu. Và anh bắt đầu tự trách móc mình vì anh đã chuyện trò với nàng quá là bình thường về những mối nguy hiểm trong công việc của nàng, không ngăn ngừa nàng một cách thực sự, không nói hết những lời khuyên bảo, vô cùng cần thiết đối với mỗi một người hoạt động bí mật non trẻ.

«Tiếc quá, mình không thể gặp Alếchxanđrơ dù chỉ một phút thôi» - anh tiếc rẻ nghĩ thầm và tưởng tượng ra cuộc gặp gỡ ấy như sau:

«- Chào anh Alếchxanđrơ thân mến, chào Alếchxanđrơ, người anh em yêu quí của tôi!

- Chào cậu Ivan, chào Ivan, người bạn trung thành của tôi, chào đồng chí Granhít! Chúc mừng cậu đã kết thúc thắng lợi cuộc chạy trốn kéo dài của cậu. Thế nào? Khỏe chứ?

- Khỏe, hoàn toàn khỏe mạnh, người anh em yêu quí của tôi!

- Mình không hiểu, ẩn dưới câu đùa của cậu là cái gì vậy: «người anh em yêu quí?»

- Alếchxanđrơ, đó không phải là đùa! Đó là sự thật. Từ nay tôi, nô lệ của Chúa và con kiến của cách mạng, Ivan Akimốp, và cô em gái Kachia Kxênôphôntôva tuyệt vời của anh không chỉ là bạn chiến đấu, mà còn là người chồng và người vợ. Tùy anh thương cho hay cấm cửa?

- Ai đã làm phép cưới và làm phép cưới ấy ở đâu cho các người, lũ khốn kiếp?

- Chúng tôi được rừng cây mùa đông trong taiga Xibiri làm phép cưới cho, và bầu trời đêm sao đã tiên đoán cho chúng tôi hạnh phúc trọn đời.

- Ivan, cậu đần độn đi rồi và bắt đầu lảm nhảm những lời khoa trương cầu kỳ chi đó. Đừng quên là cậu còn phải trải qua con đường dài đầy nguy hiểm đấy.

- Khó khăn nguy hiểm nào đáng kể kia chứ! Khi tôi hạnh phúc, tôi chẳng sợ hãi gì hết. Anh hiểu cho, Alếchxanđrơ, là tôi đang hạnh phúc! Nhưng chẳng lẽ anh mà hiểu được ư, con người độc thân già khọm, khô cứng trong cuộc sống cô đơn của mình, như quả dưa chuột chín nẫu...»

Mà nguy hiểm quả là có sẵn, và điều tưởng tượng là Alếchxanđrơ Kxênôphôntốp nhắc nhở về những mối nguy hiểm ấy đã làm Akimốp cảnh giác.

Ở ga Bui có hai người đàn ông lên toa xe. Một người mặc chế phục nhân viên hỏa xa, còn người thứ hai mặc quần áo dân sự loại dân thường bậc trung. Ngay trong phút đầu đã rõ ra đó là những người soát vé của sở hỏa xa. Tuy nhiên, các hành động không hoàn toàn bình thường của họ làm Akimốp cảnh giác. Trước đây anh đã nhiều lần quan sát việc soát vé như thế này. Những người soát vé kiểm tra xem vé có đúng số chỗ không và nếu toa xe đủ số hành khách là họ bỏ đi. Bây giờ sự việc diễn ra lại khác: trên toa không có ghế trống, số vé xác nhận như vậy. Tuy nhiên bọn người soát vé, cùng đi có người coi toa, người này giữ hành khách lại chưa cho xuống ga vội, cùng đi khắp toa, kiểm tra xem mỗi vé đều có người chủ ở đúng cái chỗ mà được ghi trên giấy đi đường không. Làm việc ấy nhằm mục đích gì? Cần thiết kiểm tra như vậy để làm gì?

Bọn người soát vé hành động quá ư là cẩn thận. Akimốp nhận thấy là họ đưa mắt chăm chú nhìn xoáy vào từng hành khách. Hơn nữa họ chỉ quan tâm đến hành khách đàn ông. Akimốp không thể không nhận thấy là chính anh đã thu hút sự quan tâm đặc biệt của bọn họ. Họ lần lượt nhìn anh thật chăm chú, đồng thời cố giấu không để anh, Akimốp, nhận thấy sự chú ý của họ đối với anh. «Bọn hiến binh mặc giả, đi tìm kiếm người nào đó, và hoàn toàn có thể là tìm kiếm chính mình», - Akimốp quyết định như vậy.

Đi qua hết cả toa xe và kết thúc việc kiểm tra, bọn soát vé chuyển sang toa bên cạnh, nhưng họ chỉ ở đó trong hai ba phút mà thôi. Akimốp nhìn thấy bọn họ ra khỏi toa bên cạnh và băn khoăn đi về tòa nhà ga. «Chúng đi báo cáo lên thượng cấp hiến binh về kết quả kiểm tra toa xe ta», - Akimốp suy nghĩ và hình dung ra sự kiện diễn biến tiếp trước khi tàu chuyển bánh, mà chắc chắn hơn là ở ga sau anh sẽ bị giữ lại để kiểm tra căn cước.

Akimốp, như thường vẫn xảy ra với anh trước đây trong những phút nguy hiểm, bỗng nhiên trở nên bình tĩnh đến mức có thể suy nghĩ về mọi điều một cách lạnh lùng, rất lạnh lùng. Có thể anh dự đoán sai, có thể, chắc chắn hơn là anh đúng... Bây giờ thì sao, chờ đợi đến lúc sự kiện chộp lấy anh ư? Không. Cứ để cho kẻ thù không thể trông chờ gì vào sự vô tâm của anh. Anh hiểu rất rõ mánh lới của bọn chúng.

Trong toa xe vắng người. Hành khách ùa cả vào ga - một số đi lấy nước sôi, số khác xô ra chợ, số người thứ ba đơn giản đi dạo chơi. Cả người coi toa cũng lẩn đi đâu đó. Akimốp với lấy cái bao vải bạt trên giá để đồ xuống và vội vã ra ngoài đầu toa. Vừa lúc đó anh nhận thấy đoàn tàu khách đậu ở đường bên cạnh bắt đầu khởi hành. «Mình phải bỏ đi theo nó thôi», - Akimốp quyết định và, mở cửa ngược lại phía vào ga, anh nhảy ra khỏi tàu. Người coi trên một toa của đoàn tàu bên cạnh đón lấy cái bao bạt của Akimốp và giúp anh nhảy lên bực toa.

- Tàu đi đến Mátxcơva, thưa ngài, - người coi toa nói lấy lệ, bởi vì điều đó không còn có nghĩa gì nữa - tàu đã tăng tốc độ, và không thể nào nhảy xuống được nữa.

- Vừa hay tôi cần như vậy, ông ạ, - Akimốp nói một cách nhã nhặn, phỉnh nịnh, bởi vì anh nào có vé đâu và sẽ còn phải bàn bạc về điểm này.

- Vậy thì mời ông vào toa, - người phụ trách toa mời, vẫn lịch sự như trước.

Akimốp không vội: tốt hơn là thương lượng với người phụ trách toa ngay ở đây, không có ai chứng kiến. Các công trình nhà ga loáng thoáng chạy qua, và đến khi ra tới khúc lượn thì hiện rõ quang cảnh sân ga. Và lập tức Akimốp nhìn thấy ngay là từ cửa cuối cùng của tòa nhà ga có ba người đi ra. Anh liền nhận ra hai người - đó là hai tên soát vé nọ. Trên thân hình người thứ ba xanh xanh tấm áo capốt sĩ quan hiến binh.

«Điều quan trọng là mọi việc làm đúng lúc», - Akimốp suy nghĩ, không còn mảy may nghi ngờ gì nữa là các quan chức luôn luôn tỉnh táo đang kéo tới cái toa xe nơi chính bản thân anh vừa có mặt.

2

Ở Mátxcơva, Akimốp nán lại cả thảy chỉ có mấy giờ đồng hồ. Giá có thời giờ nhiều hơn, hẳn anh đã sử dụng các địa chỉ gặp gỡ bí mật. Nhưng một trong những địa chỉ ấy không phù hợp với điều kiện: không được đến trước tám giờ tối. Địa chỉ thứ hai ở quá xa, ở tận ngoại ô. Đi tới đó quả là mạo hiểm, anh có thể bị nhỡ tàu. Akimốp tiếc rẻ không gặp gỡ được các đồng chí, hỏi han họ về cuộc sống của đảng, tìm hiểu các tin tức mới nhất từ mặt trận.

Sau khi gửi cái bao đựng tài liệu của giáo sư Likhatsiốp (anh giúi vào đó cả một số đồ vật của mình) vào kho gửi hành lý xách tay, Akimốp đi dạo quanh các phố xá của cố đô.

Và ở đây khắp nơi anh cũng lại gặp các dấu vết của thời chiến: cố đô Mátxcơva nhợt nhạt, tiều tụy hẳn. Tháp vàng ở các nhà thờ và giáo đường Mátxcơva phai nhạt, tiếng chuông chiều các gác chuông nhà thờ lắng chìm. Dân Mátxcơva trở nên khác hẳn: nhìn đâu cũng thấy thương phế binh hoặc quân nhân, đầy những bọn đầu cơ, hành khất, những đứa bé nhem nhuốc, trên quảng trường các nhà ga giống như ngoài chợ: vẫn cảnh buôn đi bán lại. Những người lính vung vẩy những tấm áo varơi bạc phếch, những chiếc quần vá, những đôi giày thủng, còn các bà nông dân quấn khăn san ấm áp mặc váy rộng và áo bành tô ngắn bằng nhung thì mời mọc kẹo khanva làm bằng hạt hướng dương, bánh mì hình số 8 bằng bột mì đen, bánh tráng bằng khoai tây và tấm.

Gã cảnh sát to béo, cao lớn quát tháo đám dân, hết đuổi lính lại đuổi đàn bà, nhưng, bất chấp bộ dạng hung dữ của gã, chẳng ai thèm động đậy gì hết.

Ở một góc quảng trường hiện ra cảnh huyên náo đặc biệt của đám đông. Gã cảnh sát vội vã lao đến đấy, miệng quát tháo mọi người. Nhưng những người lính dang làm cái chuyện buôn bán, chống trả gã cảnh sát.

- Ông chú ơi, đi đi, tôi bảo tử tế: đi đi! Còn không đi ấy à - bọn này sẽ đánh chết, đồ chuột cống hậu phương béo mầm! - người lính nói một cách lẫm liệt, và má anh ta giật giật vì bị chấn thương.

Gã cảnh sát cố tỏ vẻ công phẫn:

- Xin dẹp lời thóa mạ đi! Chứ không chúng tôi có thể bắt anh phải chịu trách nhiệm! - Nhưng vang lên tiếng cười và mọi người thấy rõ con chuột cống hậu phương so với cánh lính tráng - chỉ là đồ sâu bọ nhỏ nhặt, chẳng ai coi gã ra gì.

- Cái chính quyền của ngài sắp tàn rồi, đồ sát nhân! - một ông mugích bé nhỏ nhanh nhẹn nói với theo gã cảnh sát, và gã cảnh sát rời đám đông, làm ra bộ gã không nghe thấy những lời khiêu khích đó.

«Nếp sống đang thay đổi, - Akimốp nhận xét, - Một khi người lính muốn quay súng chống lại chế độ Sa hoàng, tư bản và cảnh sát, thì chẳng có gì ghìm giữ được anh ta. Và thời kỳ ấy đang đến gần. Đang đến gần, nhưng còn chưa đến. Cần phải tính đến cả tình huống ấy.

Akimốp đi dạo khắp Mátxcơva, nhưng rất chú ý quan sát: liệu có «cái đuôi» nào bám theo anh không, liệu anh có bị theo dõi không. Trường hợp hôm qua ở ga Bui bắt anh một lần nữa nghĩ đến sự thận trọng.

Khi bắt đầu mở cửa cho hành khách lên chuyến tàu đi Pêtrôgrát, Akimốp cố lần vào chính giữa dòng người. Giữa những khuôn mặt hiện ra loang loáng, giữa áo quần trăm màu nghìn vẻ, giữa cảnh tấp nập rối rít, không dễ gì tách được anh ra và ghi nhớ. Anh lên toa công cộng, trong sự chen lấn khủng khiếp anh tìm được chỗ cho bản thân cùng bao đồ ở trên ghế treo cao nhất. Chuyến đi rất tốt đẹp, mặc dù có ngột ngạt và không lấy gì làm dễ chịu cho lắm.

Còn cách Pêtrôgrát chừng năm mươi vecxta nữa anh đã xuống tàu. Ngay từ buổi đầu của cuộc chạy trốn các đồng chí đã khuyên anh nên như vậy: đi vòng Pêtrôgrát, bỏ qua các ga chính, nơi đêm ngày có sự theo dõi cẩn mật, đừng có chui vào các toa hạng trên, phải lần vào giữa mọi người.

Đến nửa buổi, Akimốp đã đi các chuyến tàu địa phương chuyển từ tuyến đường Nicôlaiépxeaia sang tuyến đường dẫn sang Phần Lan. Buổi tối anh lên chuyến tàu đưa anh đi xa hơn - đến Henxingforxơ, gần tới Thụy Điển. Và mọi chuyện diễn ra tốt đẹp, và không có gì báo hiệu có rắc rối chi hết...

3

Ấy vậy mà vẫn nảy ra chuyện rắc rối. Và không chỉ đơn giản là chuyện rắc rối, mà là sự đe dọa đổ vỡ hoàn toàn. Chuyện ấy xảy ra ở Abô, tại cảng, vào những giây phút cuối cùng nhất của Akimốp còn ở trên đất của đế quốc Nga.

Qua tên Ôxipốpxki, sống lì ở Xtốckhôn, gần giáo sư Likhatsiốp, bọn mật vụ biết rõ việc chạy trốn của Akimốp, bọn chúng còn biết cả các mục đích của cuộc chạy trốn này. Bố trí một người bônsêvích, thêm vào đấy lại là một người mà giáo sư Likhatsiốp yêu quí và đánh giá cao, ở bên cạnh giáo sư, - điều đó có nghĩa là triệt để bứt nhà bác học ra khỏi công việc phục vụ chính phủ Sa hoàng và, hơn thế nữa, với những khuynh hướng dân chủ có tiếng tăm trong bao năm của ông, hướng ông chống lại chế độ quân chủ, vận động ông tích cực tham gia hoạt động cách mạng. Những trường hợp tương tự đã xảy ra! Chỉ cần nhớ lại tên tuổi học giả Nga nổi tiếng Ilia Metsnicốp[19]. Những người bônsêvích không chỉ lọt vào nhà ông ta, mà họ còn cấy được vào tâm hồn ông ta những tư tưởng phá hoại của họ. Rồi giáo sư Timiriadép[20] ở Mátxcơva? Truyền bá các quan điểm duy vật về thiên nhiên chưa đủ, ông ta còn có cảm tình với cách mạng, hỗ trợ cho lực lượng của cách mạng lớn mạnh lên. Thử động đến ông ta xem. Toàn thế giới sẽ phẫn nộ và lên án Sa hoàng là chỗ dựa của những lực lượng phản động đen tối. Mà ngai vàng thì không cần phải có những chuyện đó cũng đang lung lay rồi. Và đâu có phải chỉ có mình Timiriadép? Những người bônsêvích đứng đầu là Ulianốp dòng dõi quí tộc Ximbiếc mặc dù mệnh danh mình là đảng của giai cấp công nhân, nhưng không hề thờ ơ đối với việc liên minh với trí thức. Đã gióng giả khắp cả nước Nga bao nhiêu năm rồi tiếng nói của... người thợ ấy ở Nigiơni Nốpgorốt, nhà văn Alếchxây Pescốp, mà đã chọn cho mình cái bút danh với ngụ ý thật rõ ràng... Makxim Gorki[21]?!

Các quan chức cao cấp của sở mật thám Sa hoàng, tuy căm ghét cách mạng với tất cả lòng hận thù hung tợn, và bắt buộc phải đọc các tác phẩm của Lênin và báo chí của đảng bônsêvích, nhưng chúng cũng hiểu rằng đảng này quả thực đang suy nghĩ nghiêm chỉnh về tương lai. Khác với các giai cấp cầm quyền, các nhà lý luận và các lãnh tụ của đảng này vẽ ra một bức tranh rõ ràng về cơ cấu xã hội và nhà nước mai sau, trong đó mỗi người đều có một vị trí xứng đáng của mình. Không có gì làm cho người ta giác ngộ bằng tinh thần cách mạng, không có gì thúc đẩy họ tham gia vào cuộc đấu tranh với chế độ Sa hoàng, bằng sự nhận thức rằng cách mạng sẽ mang lại sự đổi mới toàn bộ cuộc sống, cách mạng sẽ gạt bỏ cả áp chế, cả sự bất công và sẽ đem lại cho người ta một cuộc sống xứng đáng...

Và không phải ngẫu nhiên mà những người bônsêvích tỏ ra quan tâm đối với các bộ óc như Likhatsiốp. Không có những bộ óc ấy không thể xây dựng tương lai. Họ có kiến thức. Mà không có kiến thức, hiểu biết thì xây dựng làm sao được đất nước, - không có đầu rìu thì đừng hòng mà đóng nổi cái đinh vào gỗ.

Các quan chức cao cấp quyết định: không thể để cho Likhatsiốp rơi vào vòng tay của tên bônsêvích Akimốp, thà cứ để cho các báu vật tìm tòi khoa học chảy ra nước ngoài còn hơn là để rơi vào tay đảng của giai cấp công nhân,

Ty hiến binh Tômxcơ và tên nhân viên mật vụ Prôskin vì tội để Akimốp trốn khỏi Xibiri đã bị nghiêm khắc khiển trách. Vì thế bắt đầu các cuộc rình mò mới, Prôskin lồng lộn khắp các toa tàu đi khỏi Xibiri. Chẳng lẽ Akimốp có thể bay qua khoảng cách dài ghê gớm từ Tômxcơ về tới Pêtrôgrát trên không trung như con chim ư?

Và thế là xảy ra cuộc chạm trán ở Bui. Prôskin đã chậm trễ, nên Akimốp lại biến mất ngay trước mũi hắn. Các công văn hỏa tốc báo động bay ngay về Mátxcơva và Pêtrôgrát...

Akimốp dường như cảm thấy bộ máy cảnh sát đã đưa tất cả lực lượng của mình vào guồng hoạt động. Anh xét nét bất cứ người nào lên toa xe ở các ga và ga xép của đại công quốc Phần Lan. Sa hoàng và chính phủ của hắn có lúc đã hết sức cố gắng tô vẽ Phần Lan như một nước độc lập, tự do. Nhưng qua kinh nghiệm chua xót của nhiều đồng chí, Akimốp đã biết là cánh tay của bộ máy cảnh sát của Sa hoàng dài lắm và nó đã với đến cả đây. Chính vì thế mà đã có quyết định không chuyển anh đi theo đường sắt vòng quanh vịnh Bôtnitsexki, mà qua cảng Abô. Từ Xtốckhôn tàu thuyền của Thụy Điển vẫn lui tới cảng này, tiện đường có dừng lại ở các đảo Alanđơ. Chiến tranh có làm giảm hoạt động tàu thuyền trên tuyến đường này, nhưng không làm đình trệ hẳn.

Đến Abô, Akimốp ngay ở ga đã dò hỏi xem có tàu Thụy Điển ở cảng không. Những người đánh xe ngựa, thường am hiểu cuộc sống các thị trấn nhỏ thông thạo hơn bất cứ cơ quan quản lý nào, cho biết một tin mừng: ở cảng đang có con tàu Thụy Điển chở hàng và hành khách và sau một tiếng, một tiếng rưỡi nữa nó sẽ rời bến.

Akimốp thuê một cỗ xe ngựa đưa ra đến bến. Người đánh xe để cái bao vải bạt vào chỗ để hàng dưới ghế ngồi, nhảy lên chỗ của mình và ra roi thúc ngựa.

Ngồi vào xe, Akimốp nhận thấy cách đấy không xa có một người đàn ông cũng làm như anh. Người ấy vội vã không kém gì Akimốp và chẳng bao lâu đuổi vượt anh. Và sự đời mới thật oái oăm: suốt dọc đường Akimốp đã luôn cảnh giác, luôn luôn xét đoán tất cả mọi người, thấy gì cũng thầm cân nhắc phán đoán, khi ra khỏi toa tàu bao giờ cũng chú ý, vậy mà bây giờ anh lại chẳng coi vào đâu cái người đàn ông đang vội vội vàng vàng kia, bộ dạng anh ta chỉ thoáng hiện qua và không in vào tâm trí Akimốp.

Akimốp lúc này mải mê với một suy nghĩ mà thôi: làm sao không chậm tàu, dù thế nào đi nữa cũng phải lên được tàu.

- Xin bác cho xe đi nhanh hơn một chút. Tôi sợ là nhỡ mất, - Akimốp nói với người đánh xe, nghển dài cổ lên và mong muốn mau chóng nhìn thấy cả bến cảng cả con tàu, anh sẽ lên con tàu đó đi sang Thụy Điển.

- Không, không đâu, ông cứ yên tâm. Chúng ta đến kịp thôi! - người đánh xe Phần Lan nói bằng thứ tiếng Nga trọ trẹ và lại thúc ngựa.

Xe vừa dừng lại, Akimốp nhẩy xuống và chạy vào chỗ bán vé mua vé và làm các thủ tục liên quan đến việc xuất ngoại. Anh đề nghị người đánh xe đưa cái bao hàng của anh đến cầu tàu và đợi anh ở đấy. Trên boong tàu người ta đã đi lại dạo chơi, còn trên bến vắng vẻ, Akimốp hiểu là việc xếp hàng và lấy khách đã xong, và anh không được để mất một giây phút nào hết.

Việc làm thủ tục đòi hỏi không quá mười lăm phút và trôi chẩy không chút trở ngại gì. Akimốp đi vội tới cầu tàu, tin là anh sẽ gặp người đánh xe mang cái bao của anh đứng sẵn ở đấy. Nhưng người đánh xe không thấy ở nơi hẹn trước. Có chuyện gì xẩy ra thế? Từ chỗ xe đỗ đến cầu tàu đi độ không quá ba phút. Tim Akimốp bỗng đập rộn lên lo lắng. Những linh cảm đau xót làm anh nghẹt thở. Bằng những bước thận trọng nhưng vội vã Akimốp nhẩy ra khỏi bến tàu và ngay lúc đó anh lao ngay trở lại.

Người đánh xe với cái bao của anh đứng ở bên cỗ xe, nhưng không đứng một mình, mà bị vây giữa ba tên cảnh sát. Giữa người dân Phần Lan với mấy tên cảnh sát đang có cuộc tranh cãi kịch liệt. Hẳn là, những tên kia muốn đoạt lấy cái bao của Akimốp, còn người đánh xe không chịu đưa.

«Biết làm thế nào nhỉ? Nên xử sự ra sao?» - một ý nghĩ thoáng qua trong đầu Akimốp, và mồ hôi toát ra bên thái dương anh. Quyết định chín muồi trong một chớp nhoáng: «cần phải tức khắc lên tàu ngay».

Thỉnh thoảng lại ngoái lại, Akimốp lấy vé và hộ chiếu ra và trình cho các viên chức Thụy Điển. Qua một phút anh đã đứng trên cầu thang lên tàu, chiếc cầu thang bọc đồng đỏ.

Giờ đây, khi bản thân anh đã ngoài vòng nguy hiểm, anh lại cảm thấy ân hận. Liệu anh xử sự có đúng không: để các giấy tờ của ông chú lọt vào tay bọn cảnh sát? Có thể, còn chưa muộn, chạy ngay lên bờ để cứu cái bao, tự nguyện nộp mình cho kẻ địch? Mặc cho chúng đưa anh vào tù, mặc cho chúng lại đưa anh ra tòa xử, nhưng tài liệu tìm tòi khoa học của nhà bác học đã kiếm được qua bao nhiêu năm dài lao động, sẽ còn nguyên vẹn.

Thoáng qua hai ba giây như vậy, khi Akimốp phải vất vả mới ghìm được mình khỏi những cơn bồng bột thực chất chẳng mang lại điều gì có lợi cho ai.

Nhưng vừa lúc hồi còi rền rĩ vang lên, những vách bằng gỗ của buồng tàu rung lên, và nghe tiếng những tảng băng bị phá vỡ lục bục mạnh hai bên thành thép của con tàu.

- Tạm biệt, nước Nga! Hẹn sớm lại gặp nhau!

Chương bảy

1

Xtốckhôn đón Akimốp bằng tiết trời trở ấm. Trên thành phố chói lọi ánh mặt trời, những vũng nước lấp lánh ngời lên như vào mùa xuân, từ những mái nhà đá xám những giọt nước dài nặng nề chảy xuống, rạng rỡ đủ sắc cầu vồng.

«Ở đây mùa xuân rồi, còn ở đấy, chỗ Kachia, băng giá đang cắt da cắt thịt và bão tuyết lồng lộn», - nheo mắt dưới ánh nắng, Akimốp nghĩ thầm và từ tốn đi đến chỗ xe ngựa chờ khách đậu. Anh còn chưa biết Xtốckhôn, anh cũng không biết cả địa chỉ của giáo sư Likhatsiốp nữa. Trong cả cái thành phố to lớn này chỉ có một con người biết về việc chạy trốn của anh và đợi chờ anh - đó là bác sĩ nhi khoa Xécgây Êgôrôvích Prôkhôrốp. Địa chỉ của bác sĩ Prôkhôrốp Akimốp nhớ thuộc lòng, anh nhắc đi nhắc lại to thành tiếng cũng như thầm trong óc không ít lần cái địa chỉ ấy ở giữa rừng taiga xa xôi, để bất ngờ không bay mất khỏi trí nhớ của anh.

Sau nửa giờ đồng hồ, dạo xe qua khá nhiều các phố xá Xtốckhôn, những nơi nhà cửa rất giống các góc phố ở Pêtrôgrát, Akimốp đến trước ngôi nhà ở của bác sĩ Prôkhôrốp. Akimốp gặp may. Người đánh xe chỉ lấy có một nửa số tiền mà Akimốp chuẩn bị sẵn. (Anh vốn không thích mặc cả trước về giá cả phải trả cho những việc như vậy). Điều chủ yếu may mắn là mặc dù vào nửa buổi, bác sĩ Prôkhôrốp vẫn có nhà.

- Ivan! Cuối cùng thì anh cũng đã tới! Anh ở đấy có chuyện gì vậy? - Prôkhôrốp ôm ghì Akimốp trong vòng tay, lấy bàn tay to rộng, khỏe mạnh vỗ bồm bộp vào bả vai anh.

- Chào Xécgây! Chào cậu, Xécgây Êgôrôvích yêu mến! - Akimốp đã biết Prôkhôrốp từ lâu trong những cuộc họp mặt thời sinh viên, một vài lần đã cùng tham dự các cuộc tranh luận trong đảng, đã nghe các phát biểu của anh - những ý kiến ngắn gọn, nhưng bao giờ cũng tràn đầy tin tưởng. «Chàng trai cứng rắn. Cậu này sẽ không đi theo bọn xã hội cách mạng cũng như bọn mensêvích», - bấy giờ Akimốp đã nghĩ về anh ta như thế. Và điều đó đã không lầm, Prôkhôrốp quả thực là như vậy.

Akimốp bỏ mũ, cái áo bành tô và khi ngồi vào bên bàn đối diện với Prôkhôrốp, qua cặp mắt xanh của anh ta, to thêm ra dưới mặt kính gọng vàng, anh hiểu: không chờ được tin gì vui ở Prôkhôrốp. Cặp mắt của anh ấy đượm vẻ buồn rầu.

- Giáo sư Likhatsiốp thế nào, Xécgây Êgôrôvích? - Akimốp hỏi, mà vẫn sợ cái câu hỏi của mình.

- Có chuyện đấy. Cả một câu chuyện dài, - nhìn đi chỗ khác Prôkhôrốp trả lời.

- Cậu cho mình biết đi, - Akimốp nóng ruột đề nghị.

- Chuyện xảy ra mới chỉ hai tuần trước đây. Mình đến chỗ ông ấy, và câu hỏi đầu tiên lại là về cậu: «Ivan ở đâu nhỉ? Không lẽ chết ở giữa băng tuyết Xibiri rồi ư?» Mình an ủi ông ấy, nhưng thế vì lời đáp, mình lại nghe lời yêu cầu, lời yêu cầu đã làm mình sửng sốt. «Ông Prôkhôrốp này, - giáo sư nói, - tôi chỉ còn sống mươi ngày nữa. Liệu ông có giúp được tôi khẩn cấp trở về Nga không? Tôi phải chết trên mảnh đất quê hương! Tôi không muốn xương cốt của tôi nằm ở nơi đất khách quê người». Tôi toan an ủi ông ấy, làm cho ông ấy yên tâm. Nhưng ông ấy ngắt lời tôi. «Ông Prôkhôrốp, ông là thầy thuốc, còn tôi là nhà tự nhiên học. Hai chúng ta đều biết rõ cuộc sống là cái gì và cái chết là thế nào. Tôi xin ông, ông đừng nói với tôi những lời trống rỗng. Tốt hơn là ông hãy giúp tôi. Tôi một thân một mình. Kể ra thì nhà khảo cổ học Nga Ôxipốpxki, người mà ông dè chừng đối với tôi, không ngớt quan tâm đối với tôi. Xin nói thành thật, điều ông dè chừng thoạt đầu tôi không tin cho lắm, nhưng bây giờ tôi đã tin là ông đúng. Ông ta đã ám chỉ trực tiếp đến việc mua tài liệu lưu trữ của tôi. Và cặp mắt của Ôxipốpxki hau háu nhòm ngó các giấy tờ của tôi, còn hai lỗ mũi ông ta cứ run lên. Ông ta đã bắt đầu đánh hơi, liệu tôi đã sắp chết đến nơi chưa? Đừng để những quân độc ác cướp đoạt giấy tờ của tôi. Tôi sẽ ra đi, còn căn buồng cùng giấy tờ tôi sẽ khóa lại. Tôi đã trả tiền nhà trước một năm». Và cậu tưởng tượng xem, Ivan, mình đã nhượng bộ những lời cầu khẩn của giáo sư. Trong vòng mấy ngày mình đã tổ chức cho ông ra đi, tiễn đưa ông ra ga, đưa lên toa xe, niêm phong căn buồng cùng với mọi giấy tờ...

- Chà, mình không biết, không biết là Likhatsiốp ở Pêtrôgrát. Nếu biết thì dù thế nào đi nữa, dù chỉ một - hai tiếng thôi, tôi cũng phải gặp được ông, - ngắt lời Prôkhôrốp, Akimốp nói, giọng buồn rầu.

- Không, Ivan, cậu cũng chẳng gặp được đâu. Ông mất rồi.

- Sao lại mất là thế nào? - Akimốp thậm chí bật đứng dậy - cái tin này mới làm anh sửng sốt làm sao.

- Mất rồi. Như tất cả mọi người chết trên thế gian này, không trừ một ai.

- Bao giờ vậy? Tin từ đâu?

- Được biết, Ivan ạ, từ một nguồn tin cậy nhất. Vừa mới hôm qua, theo các đường bí mật có thư của các đồng chí ở Pêtrôgrát gửi đến. Họ báo cho biết, sau khi ở Xtốckhôn về, giáo sư Likhatsiốp chỉ sống được có ba ngày. Việc giáo sư trở về tổ quốc cũng như cái chết của ông, chính quyền đều cố tình làm thinh. Không một tờ báo Pêtrôgrát nào đăng một dòng nào về giáo sư. Chúng chôn cất giáo sư một cách hết sức vội vã, ở một nghĩa trang xa xôi nào đó giữa đám thị dân và nhà buôn vô danh tiểu tốt.

- Quân khốn nạn! Lũ đểu cáng! Đồ đê tiện! - Akimốp nắm chặt tay lại, lồng lộn bước trong gian phòng, cảm thấy là vì căm tức ánh mắt anh mờ đi.

- Nhưng có thể đợi gì ở chúng kia chứ, Ivan? Trong mọi chuyện đều có lôgích của nó, và ở đây cũng có cái lôgích, - Prôkhôrốp nói một cách chí lý, làm cho Akimốp bình tĩnh lại một chút.

- Phải, có lôgích, nhưng, ít ra là cũng phải có một sự đứng đắn tối thiểu nữa chứ. Làm sao có thể như thế kia chứ? Không lẽ không ai thấy cắn dứt lương tâm ư?

- Lương tâm, Ivan ạ, là một khái niệm trừu tượng. Lương tâm đối với cậu - là một, còn đối với chúng, đối với những cột trụ của chế độ Sa hoàng, - hoàn toàn, hoàn toàn khác kia.

- Phải, phải, cậu nói đúng, Xécgây Êgôrôvích. Khi nào thì chúng mình đến thăm phòng làm việc của giáo sư Likhatsiốp mà cậu đã niêm phong?

- Thì ăn bữa trưa xong là ta đi.

2

Khó có thể tin được là Vênhêđích Pêtrôvích Likhatsiốp không còn bao giờ trở lại căn phòng làm việc này nữa, cũng như không còn trở lại nơi nào nữa. Ở đây mọi cái, tất thẩy đều làm Akimốp nhớ tới ông chú, con người ở khắp nơi đều biết cách tạo ra các tiện nghi đến mức tối đa để làm việc. Ngoài cái bàn viết rộng lớn kèm theo những cái kệ và cái giá đặc biệt kê sát bên bàn, trên đó ông rải vô số những tấm bản đồ của mình, ở khoảng tường giữa hai cửa sổ rộng, trông ra vườn cây, có kê cái bàn giấy, Likhatsiốp trước đây thường đứng làm việc sau cái bàn này. Ngay sau cái bàn là một dãy tủ chất đầy sách và các bó cặp giấy. Phía tay phải bàn làm việc một tấm bản đồ đế quốc Nga giống như tấm thảm nhiều màu treo kín cả mặt tường. Trong những phút nghỉ ngơi Likhatsiốp thường vẫn nhìn ngắm tấm bản đồ này hơi lâu, tưởng tượng khi thì đến đầu này, khi lại đến đầu kia của nước Nga.

Bên tường, đối diện với các tủ sách, là một chiếc ghế đivăng rộng bọc da với những cái gối da, cạnh đầu đivăng là một cái bàn thấp dài dài, để đầy những báo chí Thụy Điển, Nga, Anh, Pháp. Giáo sư Likhatsiốp không bao giờ đọc báo một cách chủ định. Ông chỉ xem lướt qua trong lúc nghỉ ngơi giữa công việc nghiên cứu khoa học của mình.

Cái bàn nhỏ thấp này, chất đầy những tờ báo nhàu nát, có gì đó nhắc nhở cho Akimốp một cách đặc biệt sinh động về sinh hoạt và tính cách thực tiễn của giáo sư Likhatsiốp. Dù đã trở thành nhà bác học lớn, về mặt tiếp thu cuộc sống, về thái độ nghiêm ngặt đối với cuộc sống, Likhatsiốp vẫn không ngừng là một người mugích Nga bình thường, bao giờ cũng nổi bật ở chỗ mưu lược, hiểu biết sâu sắc bản chất của sự việc, dù sự việc đó có được che đậy bằng những lời lẽ hào nhoáng thế nào đi nữa.

«Ông chú vò nhàu những tờ báo kia, hẳn là không phải vô cớ. Chắc những tờ báo đó đã làm ông bực bội vì điều gì đó, không gì khác là đã bịa đặt về sự trung thành vô độ của binh lính Nga đối với ngai vua», - Akimốp thoáng nghĩ.

- Xécgây Êgôrôvích, không lẽ ông chú mình không để lại điều ủy thác gì cho mình? - Akimốp hỏi, cuối cùng phá sự im lặng thể hiện nỗi đau buồn da diết bất ngờ đến với anh.

- Ông không nhờ tôi chuyển gì hết. Có thể, có gì để lại trong bàn chăng, - Prôkhôrốp trả lời gần như thì thầm, cũng như chính Akimốp, anh đang nếm trải những cảm xúc đặc biệt phức tạp.

- Ta thử xem sao, - Akimốp nói và ngập ngừng xoay chiếc chìa khóa đồng ở ngăn kéo giữa bàn.

Trong ngăn kéo có khoảng hai chục cây bút chì màu, những thứ mà giáo sư Likhatsiốp bao giờ cũng có sẵn, thậm chí ngay trong các chuyến đi khảo sát. Ông cần đến những cây bút ấy trong công việc bản đồ và phác họa thực cảnh. Ngoài ra, ông thích chữa các bản thảo của mình bằng bút chì màu, đôi khi không chỉ đơn giản gạch bỏ từ không cần thiết, mà tô đậm mầu đè lên.

Ở sâu trong lòng ngăn kéo, dưới mấy cuốn vở bằng vải sơn vẫn còn trắng nguyên, Akimốp sờ thấy một tờ giấy khá nhàu nát. Ở sát đầu trang tờ giấy có một dòng chữ viết bằng chì nâu: «Sự sắp đặt các tài liệu». Dưới đó là trật tự xếp sắp để trong khung, còn thứ tự các cặp và bao tài liệu đặt theo cột dọc: I. Các cuốn nhật ký Keti (hành trình lần thứ nhất). 2. Các cuốn nhật ký Keti (hành trình lần thứ hai). 3. Vùng Vaxiugan và các đồng than bùn Vaxiugan. 4. Các con sông và con đường biển Bắc. 5. Các hệ thống núi. 6. Các loại than Xibiri. 7. Các khoáng thạch Xibiri (kèm theo bản đồ). 8. Khoáng đa kim. 9. Các thảo nguyên (kèm theo bản đồ). 10. Ôbi Trung và Hạ (kèm theo bản đồ). II. Các gò mộ (không có bản đồ). 12. Vàng (kèm theo bản đồ). 13. Khảo cổ học, tập I. 14. Khảo cổ học, tập 2. 15. Rừng Xibiri (kèm theo bản đồ). 16. Các nhật ký Angara và Ênhixây. 17. Các cuốn nhật ký vùng Ngoại Baican. 18. Các núi Antai. 19. Các thảo nguyên Antai. 20. Khí đốt (quan sát và các dự đoán). 21. Dầu lửa.

Akimốp cắm cúi nhìn vào trang giấy,

- Chắc là, các địa chỉ nào đó hả? - ngó vào tờ giấy, Prôkhôrốp hỏi.

- Không phải, đây là danh sách các cặp tài liệu. Có lẽ, giáo sư Likhatsiốp lập bản danh mục này để thuận tiện mỗi khi tìm đến cặp tài liệu cần dùng.

- Cho mình xem, - Prôkhôrốp đề nghị và đưa tờ giấy lên sát cặp mục kỉnh, bắt đầu đọc. - Phải, tất nhiên, ông luôn giữ tờ giấy này bên mình. Cậu thấy là đây cũng có hệ thống của nó: số tủ, số giá để, số gói, - Prôkhôrốp nói và trả lại Akimốp tờ giấy nhàu nhịt.

- Mà liệu chúng ta có nên kiểm tra xem mọi cái có ở nguyên chỗ không, Xécgây Êgôrôvích? - Akimốp đề nghị. Prôkhôrốp đồng ý với anh.

Hai người đi đến những cái tủ dài dài, mà các ngăn tủ đều chất đầy sách, những cặp tài liệu riêng lẻ, các bó cặp tài liệu, các bao gói buộc chặt bằng giây chuỗi, và họ mở cái tủ ngoài cùng.

- Có lẽ đây là tủ số một. Cậu thử ngó xem, trong đó ghi gì, - Prôkhôrốp nói.

Akimốp xem tờ giấy.

- Trên ngăn giá thứ nhất ở đây nói có các cuốn nhật ký của hai chuyến hành trình thứ nhất và thứ hai đến Keti.

- Được rồi, ta thử kiểm tra xem. - Prôkhôrốp kiễng chân và, nghển lên tới tận ngăn giá trên cùng, đọc to nhãn đề trên bó vở: «Các cuốn nhật ký Keti».

- Đúng rồi. Ở đây cũng đề đúng như vậy: «Các cuốn nhật ký Keti (hành trình lần thứ nhất)» và «Các cuốn nhật ký Keti» (hành trình lần thứ hai)».

- Đọc tiếp đi, Ivan.

- Mình đọc đây: tủ thứ nhất, ngăn giá thứ hai: «Vùng Vaxiugan và các đồng than bùn Vaxiugan».

- Đúng. Đây, những cái cặp ấy đây. Cậu xem này. Kể ra thì cái tên gọi đơn giản thôi: «Vùng Vaxiugan». Đọc tiếp đi, Ivan.

Akimốp và Prôkhôrốp kiểm tra theo bản ghi cả tủ thứ nhất cả tủ thứ hai. Mọi cái đều phù hợp. Nhưng khi họ bắt tay vào kiểm tra tủ thứ ba thì họ thất vọng đau đớn. Trong tủ không thấy có sáu cặp tài liệu, cụ thể là: «Khoáng đa kim», «Ôbi Trung và Hạ (kèm theo bản đồ)», «Các gò mộ», «Vàng» (kèm theo bản đồ), «Khảo cổ học (tập 1)», «Khảo cổ học (tập 2)».

Cậu nghĩ thế nào, Xécgây Êgôrôvích? - Akimốp hỏi, lục tìm khắp cả tủ từ trên xuống dưới.

- Mình nghĩ chỉ có thế này thôi: các tài liệu đã bị Ôxipốpxki và đồng bọn đánh cắp.

- Bao giờ và bằng cách nào?

- À, đó lại là một vấn đề. Khi Likhatsiốp còn đây chúng không thể lấy được, mà phá cửa vào phòng... như vậy thì thật là trò ăn cướp.

- Cả việc đó mình cũng không ngạc nhiên, Xécgây Êgôrôvích. - Akimốp bẻ ngón tay, chắp tay ra sau lưng và cất bước đi lại trong căn phòng làm việc rộng lớn của Likhatsiốp - từ góc này sang góc kia, hết đi chéo lại đi dọc căn phòng. Prôkhôrốp lao ra cửa vào, xem xét sợi giây bện luồn qua lỗ khóa, mảnh dấu bằng mattit màu nâu.

- Ivan, cậu tưởng tượng xem, không có dấu vết gì lạ, - Prôkhôrốp nói, sau khi trở lại căn phòng. - Bây giờ ta xem các cửa sổ.

- Các cửa sổ đều đóng. Tôi vừa xem rồi, - càng ảm đạm hơn, Akimốp nói, những đột nhiên chạy vội ra sau những cái tủ.

Prôkhôrốp đi tới chỗ các cửa sổ, giật những ổ then cài to xù, chắc chắn.

- Xécgây Egorovich, lại đây! - từ sau dãy tủ vẳng ra giọng nói xúc động của Akimốp. Prôkhôrốp len vào khoảng giữa cái tủ cuối cùng và thành cửa sổ và trở nên kinh ngạc. Akimốp đứng ở trên chiếc thang di động mà giáo sư vẫn dùng để lấy sách và giấy tờ tài liệu xuống. Trong tay Akimốp cầm cái gậy để đẩy mành mành. Ngước nhìn lên trần, Prôkhôrốp nhìn thấy một cái hốc hé mở ở tận góc tường.

- Thấy không, Xécgây Êgôrôvích? Ở đây đã sắp đặt đâu vào đấy cho một vụ trộm! - Akimốp bỏ cái gậy xuống, thế là cái hốc đóng kín bưng lại.

- Lũ kẻ cướp! Những quân thấp hèn đểu giả! - Prôkhôrốp vung hai nắm tay lên, đôi mắt của anh mở to và đỏ ngầu, anh lồng lộn trong cái khe hẹp giữa những cái tủ, như một con thú nhỏ bị bắt nhốt trong lồng. - Khoan, Ivan, để mình ra ngoài xem. Thì chúng mình cần phải làm gì chứ!

Prôkhôrốp chạy ra khỏi phòng làm việc của giáo sư Likhatsiốp, và sau hai ba phút Akimốp đã nghe tiếng chân anh trên đầu mình. Qua một phút nữa cái hốc mở ra, và đôi mục kỉnh của Prôkhôrốp lấp lánh từ trong bóng tối của gác trần nhà.

- Tôi bị trừng phạt, Ivan ơi, vì cái tội bất cẩn của chính mình, - Prôkhôrốp nói. - Có cái thang dẫn lên gác trần nhà này. Nó để ở phía bên kia nhà. Không muốn cũng cứ leo chơi, mà một khi có ý muốn nữa, thì chẳng phải khó khăn gì cho lắm. Thôi được, tôi đi sang ngôi nhà bên cạnh thử hỏi xem liệu người ta có biết gì không về việc đột nhập của bọn trộm cướp.

Prôkhôrốp đóng sập cửa hốc, lịch kịch trên đó một lát rồi tụt khỏi gác trần nhà. Trỏng lúc anh trò chuyện hỏi han những người hàng xóm của giáo sư Likhatsiốp, Akimốp trở lại bên bàn và bắt đầu lục lọi các ngăn kéo bên.

Giảo sư Likhatsiốp ưa viết trên những cuốn sổ văn phòng dày cộp. Hẳn là ông thú cái thứ giấy dầy, có kẻ dòng và cái bìa cứng, cho phép giữ gìn tốt các bản thảo trong những cuộc hành trình và thời tiết xấu.

Akimốp lôi ra năm cuốn sổ ấy, nhưng hai trong số đó từ đầu đến cuối giấy còn trắng nguyên, còn ba cuốn kia gồm các trích đoạn từ các báo cáo phân tích thí nghiệm. «Lạ lùng, rất lạ lùng, không lẽ chú không viết cho mình một lời nào ư? Bởi vì chú biết rằng mình đã chạy trốn, đang trên đường đi và vội vã đến với chú»,- Akimốp suy nghĩ, lật giở các trang sổ văn phòng dày cứng.

Prốkhôrốp bước vào, vẫn xúc động như trước, đôi mắt giận dữ và hai tay nắm thành hai nắm đấm,

- Điên rồ! Cá nhân chủ nghĩa đến mức đê mạt! Tâm lý của lũ nhện ăn thịt đồng loại!

- Ở đó có chuyện gì vậy? - Akimốp hỏi.

- Cậu hiểu không, Ivan... Không, cậu không hiểu điều ấy đâu! Thay vì lời đáp những câu hỏi vô hại của mình là các vị hàng xóm có thấy những quân sâu mọt mò vào nhà ở của giáo sư Likhatsiốp không, mình đã nghe được cái điều mà cho đến giờ mình vẫn còn lộn ruột lên. Giáo sư và bà vợ của ông ta tuyên bố với mình rằng cả trước đây, cả bây giờ, cả về sau nữa, họ đều không có ý định quan tâm đến cuộc sống của người khác. Họ đề nghị không được quấy động đến họ. Họ không liên can gì đến ai hết và đến việc gì hết! Và mình đã phải lủi thủi bỏ đi... Bây giờ ta biết làm gì đây? Không lẽ, Ivan, chúng ta bất lực?

Akimốp đứng dậy, bối rối đến một phút đồng hồ.

- Điều thứ nhất, Xécgây Êgôrôvích, mình sẽ làm là mình ở lại đây. Nếu không người ta sẽ ăn trộm tất cả mọi cái còn lại. Dù phải thức đêm thức hôm, nhưng mình phải thu xếp đâu vào đấy, sẽ ghi chép danh sách đầy đủ. Chúng ta sẽ hy vọng là cái bao mà cảnh sát đã đoạt của mình ở Abô, sẽ không bị hủy hoại, sớm muộn nó sẽ ở trong tay chúng ta. Mình tin là cả kiến thức, cả trí tuệ của giảo sư Likhatsiốp sẽ còn phục vụ cho tương lai của nước Nga. Còn điều thứ hai... phải không được rời mắt khỏi tên Ôxipốpxki. Cậu thử dò biết hắn ở đâu, chuyện gì đang xảy ra với hắn. Bao giờ mình cũng tin rằng cách mạng của chúng ta sẽ tóm được cả hắn nữa, dù hắn có lẩn trốn bất cứ nơi nào. Cứ để cho con côn trùng bẩn thỉu này biết rằng những người bônsêvích dân chủ xã hội biết rõ về những mưu đồ xấu xa của hắn và sẽ không quên gì đâu... Cậu thấy thế nào, Xécgây Êgôrôvích?

- Đồng ý như vậy, Ivan. Ngay hôm nay mình sẽ trao đổi với các đồng chí.

Lát sau Prôkhôrốp bỏ đi - anh đến làm việc ở bệnh viện, - sau khi hứa là buổi chiều, nếu các công việc cho phép, anh sẽ đến thăm Akimốp. Cửa vừa sập lại sau lưng Prôkhôrốp, Akimốp gieo người xuống chiếc ghế bành xoay được của giáo sư Likhatsiốp và lại bắt tay vào soạn các giấy tờ nằm trên bàn.

3

Trong tập các bài báo cắt ra và các bản in tạp chí Akimốp tìm thấy mấy tờ giấy có kẻ dòng rộng khổ được găm lại bằng chiếc kim băng bình thường. Trên tờ giấy thứ nhất có chữ đề nét to bằng mực xanh: «Xibiri (khái luận)». Dưới một chút chì màu vạch rõ ràng: «Phác thảo». Lật một trang, Akimốp đọc một câu trực tiếp quan hệ đến anh: «Ivan vẫn không thấy đâu... Cháu đi đâu mà lâu vậy?»

Akimốp cảm thấy cổ anh nghẹn lại. Rõ là những lời ấy ông Likhatsiốp đã viết trong giây phút đau buồn cực độ. Những lời ấy đã bật ra từ đáy lòng ông như tiếng kêu tuyệt vọng. Đúng, Ivan đi đường lâu quá, nhưng phải chăng lỗi tại anh mà con đường đi hóa ra kéo dài và khó khăn chừng ấy và kết quả là đau xót chừng ấy?

Bóng chiều xịch đến. Màn tối lúc hoàng hôn ập vào các ô cửa sổ tòa biệt thự. Ánh đèn các ngôi nhà kéo dài một dải thẳng và ngăn nắp, nhấp nháy sau hàng cây trong công viên.

Akimốp kéo rèm cửa sổ lại, thắp bộ đèn chùm pha lê treo phía trên bàn viết, lại ngồi vào chiếc ghế bành và cặm cụi đọc. Và mặc dù bản thảo có lẽ mới là bản phác thảo đầu tiên, trong đó tác giả còn chưa đạt tới độ chính xác về ngôn ngữ, - đấy đích thị mới là các phác thảo, luận cương tác phẩm, còn đòi hỏi triển khai, nhưng các tư tưởng của Likhatsiốp từ trang đầu tiên đã lôi cuốn Akimốp.

Trang thứ nhất:

«Sự hùng mạnh của nước Nga sẽ tăng lên nhờ có Xibiri». Chỉ có thiên tài mới có thể nói những lời mà sự thông thái của những lời đó xuyên thấu hàng thế kỷ. Ta thử đi sâu vào ý nghĩa của những lời lẽ đó, hình dung ra cho mình toàn bộ các luận cứ đã cho phép nhà bác học vĩ đại thốt lên những lời hào hùng và tiên tri ấy.

Đứa con của Tổ quốc, đứa con của nước Nga. Mikhain Lômônôxốp từ hơi thở đầu tiên đến hơi thở cuối cùng là người như vậy. Trong những lời ấy nói về Xibiri, trước hết tôi nghe thấy lòng tự hào của Lômônôxốp về nhân dân mình. Trong thời kỳ lịch sử ấy trên thế giới không có dân tộc nào khác có thể gánh vác một sự nghiệp to lớn phi thường như việc chinh phục Xibiri. Để đi qua những không gian mênh mông hàng ngàn vecxta chưa được nghiên cứu, để không dừng lại trước muôn vàn khó khăn trên đường đi tới, chỉ có dũng khí, lòng can đảm và ngang tàng bởi thừa thãi táo bạo là chưa đủ. Điều chủ yếu cần phải có, - đó là sự nhận thức vai trò lịch sử, thấm nhuần chí khí cao cường của bao thế kỷ và quyết tâm làm tăng niềm vinh quang của Tổ quốc.

Tôi quì gối trước người, con người Nga, dù anh có là ai đi nữa: người cầm đầu trẻ tuổi của một đám người thuộc dòng dõi vương bá, được cha đẻ sai phái rời bỏ các căn lều ấm cúng ra đi vì lợi lộc và chiến công, hay một mugích bình thường từ sông Đông, khát vọng tự do và số phận tốt đẹp hơn, hay thầy trợ tế sắc sảo viết đơn thỉnh nguyện theo yêu cầu của các tù trưởng và thủ lĩnh gửi lên Sa hoàng, trong những lá đơn ấy lộ rõ trí tuệ kiệt xuất của những người ghi chép biên niên sử sức mạnh Nga...

«Sự hùng mạnh của nước Nga sẽ tăng lên nhờ có Xibiri»... Mikhain Lômônôxốp, luận thức ấy của người thật vĩ đại và lớn lao đối với khoa học! Bây giờ, trong những năm tháng xa xưa của người, người đã đoán định ra điều gì đấy qua cái nhìn tưởng tượng của người quay hướng về phương mặt trời mọc? Có lẽ là, người đã nhìn thấy Xibiri trước hết là mảnh đất chứa đựng những khả năng bao la cho công việc khai khoáng. Là cha đẻ của ngành luyện kim Nga, có thể, người là người duy nhất trong tất cả các nhà bác học của thời đại đó đã hiểu rõ sắt thép có ý nghĩa lớn lao chừng nào trong việc phồn thịnh của quốc gia Nga.

Chắc chắn là những con sông Xibiri hùng vĩ làm người phải lưu ý không phải chỉ như những con đường lưu thông, mở lối ra tới đại dương, đến với các dân tộc khác trên trái đất, mà còn như những nguồn điện lực, có khả năng cải tạo hoang mạc và núi non theo mệnh lệnh của trí tuệ con người.

Và tất nhiên là ngày đêm suy tư về sức mạnh và sự hùng hậu của nhân dân Nga, người đã không thể không coi Xibiri là khoáng địa thích hợp để di dân từ những vùng sâu trong lòng nước Nga đến đây. Đất đai canh tác và đất rừng của Xibiri quả thực là vô bờ vô bến. Với những đất đai ấy Tổ quốc chúng ta có được niềm hạnh phúc đáng thèm muốn mà các cường quốc khác không có được: dù số đầu người có lớn nhanh đến mức nào đi nữa thì mỗi người trong số ấy cả bây giờ, cả nhiều thế kỷ sau này nữa cũng sẽ có đủ ruộng đất để gieo trồng và hái lượm trái quả, và có đủ nước, vì nếu thiếu nước thì cả cây cối, cả lúa mạ đều không lớn lên được, cỏ không đâm chồi và mọi sinh vật đều sẽ biến mất và lụi chết.

Trang thứ hai:

Toàn bộ lãnh thổ Xibiri rộng lớn đều bị chia cắt bởi những con sông. Chúng là những con đường nội địa rất tốt, bởi vì ở một số tỉnh chiều dài các con sông vượt quá 35 - 40 ngàn vecxta.

Các con sông cũng có thể tạo thành một con đường thông thương từ Âu sang Á và ngược lại.

Khi việc vận chuyển bằng sức mạnh bắp thịt cả trên những con sông nhỏ bé nhất cũng được thay thế bằng sức mạnh cơ khí, thì thậm chí những địa điểm xa xôi nhất trên các lãnh thổ này cũng sẽ trở thành như gần gũi, có thể đến được tận nơi. Điều đó không thể không kéo theo sự sôi động trong các mối quan hệ giữa người với nhau và đem lại cho nhà nước thêm của cải mới.

Lớp phủ băng nhiều tháng trời trên mặt sông và biển Xibiri sẽ làm xuất hiện một hạm đội phá băng hùng mạnh. Đúng hơn cả là Xibiri sẽ có lối ra biển qua Ênhixây - con đường ngắn nhất tới biển.

Tất yếu là xung quanh các con sông Xibiri sẽ có các tuyến đường sắt. Trong số những tuyến đường sắt có thể xuất hiện trong thời gian sắp tới là đường sắt từ Tômxcơ đến Turukhanxcơ. Chính phủ Sa hoàng đáng ra từ lâu đã phải lắng nghe tiếng nói của các bác học Nga và phải cân nhắc cặn kẽ những mối lợi to lớn mà con đường này sẽ mang lại cho việc phát triển kinh tế của nước Nga.

Trong tương lai, tất nhiên, con người không thể chịu qui phục sức mạnh tự nhiên. Trước hết sẽ đạt được việc vận tải đường thủy quanh năm qua cửa sông Ênhixây. Điều đó sẽ đạt được nhờ sự nâng cao nhiệt độ nước của Ênhixây qua việc xây dựng bậc thang hồ chứa nước Angara-Ênhixây và các công trình hâm nóng nước đặc biệt, sử dụng nguồn năng lượng của các con sông và mặt trời.

Về mặt lý thuyết, vấn đề này ngay hôm nay cũng đã được chứng minh đầy đủ, còn điều liên quan đến việc giải quyết kỹ thuật của vấn đề ấy, thì đó là công việc của thế kỷ chúng ta.

Không chút dao động, tôi tin rằng đến năm hai nghìn toàn bộ các vấn đề ấy sẽ được thực hiện trong cuộc sống.

Trang thứ ba:

Từ ba phía, như hình cái móng ngựa khổng lồ, miền hạ du Tây Xibiri được bao bọc bởi các hệ núi cổ sinh đại. Phía không bị cản của cái bát cực kỳ vĩ đại này của thế giới trông ra lòng sâu của Bắc Băng Dương. Miền hạ du này đáng kinh ngạc không chỉ bởi về mặt rộng lớn, mà cả bởi chiều sâu của những lớp trầm tích xốp của trung sinh đại và tân sinh đại.

Xét từ quan điểm các tài liệu hiện đại về sự hiện diện của khoáng sản có ích trong lớp vỏ xốp dày này, thì miền hạ du Tây Xibiri là một hoang mạc. Tôi kiên quyết lên tiếng chống lại những ai có ý coi miền hạ du vĩ đại này là hoang mạc hoàn toàn không có những tặng vật cần thiết cho loài người. Tôi xin khẳng định điều ngược lại: miền hạ du là cái kho báu khổng lồ, và tôi không ngạc nhiên nếu như ngay trong cuộc sống các thế hệ đang sống, nó sẽ làm cho thế giới phải kinh ngạc vì khối lượng khổng lồ các dự trữ khoáng sản có ích.

Trong công trình «Xibiri», sự nghiệp của cả cuộc đời tôi, tôi xin đưa ra những dẫn chứng làm sáng tỏ luận điểm này. Cũng ở đây tôi nhận xét điều sau: thậm chí chỉ nhìn qua lịch sử địa chất khu vực này của địa cầu cũng không thể không nhận ra những hệ núi non xuất hiện thời kỳ cổ sinh đại chứa đựng trong chúng số lượng nhiều vô kể mỏ kim khoáng đủ loại. Trong vòng vài trăm triệu năm các hệ núi non đã bị phá hủy. Nhờ những dòng nước chảy, khối đất xốp cùng với các kim loại trong dạng những phần tử nhỏ bé và các dung dịch đã lắng đọng ở rốn chỗ võng. Và ở chỗ nào đó tại đây các kim loại đã trầm tích, tạo thành các khu mỏ.

Đáy cổ sinh đại của rốn khổng lồ ở chỗ võng dao động, khi dâng lên cao, khi hạ xuống thấp, và biển từ phía bắc, khi xô lấn, khi rút lui. Cứ như vậy trong suốt cả trung sinh đại và đầu tân sinh đại. Các quá trình này phải kéo dài hàng chục và hàng trăm triệu năm.

Cần nhấn mạnh một cách cơ bản: ở các biển nông đã có một cuộc sống hữu cơ phong phú. Các trầm tích hữu cơ, chôn vùi trong khối khoáng thạch, tất nhiên, phải tạo ra sự tích tụ sản phẩm dầu mỏ và khí đốt. Điều đó tôi không hề nghi ngờ gì, mặc dù tôi thấy rất rõ ràng, chỉ một mong muốn khám phá ra cái kho báu khổng lồ ấy chưa đủ.

Tôi cũng lại trông cậy vào thế kỷ hai mươi và tin tưởng rằng không một sự rồ dại nào của các hoàng đế và các Sa hoàng, các chúa tể cũng như các độc tài, ghìm giữ được bước phát triển của khoa học kỹ thuật. Tôi chỉ đau xót nghĩ rằng: cuộc sống của con người ta quả là ngắn ngủi, đến mức tôi không được trải qua những giây phút toàn thắng của tư tưởng con người đối với nhiều điều bí mật hiện nay của vũ trụ.

Trang thứ tư:

Những khoảng rộng thảo nguyên miền nam Tây Xibiri với các lớp thổ nhưỡng đất đen và đất tro xám tạo thành những kho tàng khổng lồ cho công việc canh tác nông nghiệp. Thậm chí trí óc ta khó lường được hết là thiên nhiên đã dâng cho người Nga một tặng vật như thế nào, khi đem cho anh ta một vốn của cải như vậy. Khoa học canh nông có nhiệm vụ mở ra trước người mugích Xibiri những khả năng rộng lớn nâng cao năng suất của đất đai cày cấy. Nhưng dù đất cày Xibiri có giầu có đến đâu đi nữa, cả chúng cũng đòi hỏi phải săn sóc đến chúng. Việc cải tạo đất, phân hữu cơ và phân khoáng - là những điều kiện thiết yếu để nâng cao độ phì nhiêu của đất ruộng Xibiri.

Việc canh tác Xibiri có những người đồng hành thuận lợi. Tôi muốn nói tới không chỉ sự dồi dào rừng và nước, mà cả những hợp phần như các khoáng thạch nông nghiệp và các đồng than bùn. Nếu sử dụng chúng một cách đúng đắn, thì việc canh tác chẳng sợ gì sự xói mòn đất do nước và gió. Việc đất bị mất vôi, cũng như việc đất bị chua, có thể điều chỉnh một cách có hiệu quả nhờ các yếu tố ấy của đất.

Tuy nhiên việc canh tác cũng có những mối nguy hiểm của nó, cần phải nhìn thấy ngay từ bây giờ: đất trồng tỉa chuyển dịch dần lên phía bắc, việc đó là do sự xâm nhập vào địa phận của rừng rú. Việc ấy có căn cớ chăng? Đất rừng đòi hỏi đầu tư lao động và vật tư lớn vào việc duy trì năng suất của ruộng đất.

Tôi dành cả một tập đặc biệt cho rừng, ở đây tôi chỉ phát biểu một ý kiến, khoa học rừng đã nhận xét là sự tăng thêm hàng năm của gỗ, thí dụ, ở Tây Xibiri, không kém hơn cũng trong những vĩ độ như vậy ở Âu phần của nước Nga, mặc dù nhiệt độ ở đây thấp hơn nhiều. Có lẽ, điều đó là do ở Tây Xibiri có lớp tuyết phủ dày hơn. Kinh tế lâm nghiệp ở Xibiri cần được xây dựng theo nguyên tắc quay vòng vĩnh viễn với chu kỳ 50 - 70 năm.

Tặng vật thật kỳ lạ của thiên nhiên - đó là các rừng tuyết tùng của Xibiri. Tuyết tùng, loại cây có quả, nguồn nuôi sống thế giới động vật của rừng taiga Xibiri, ra quả hàng trăm năm. Mối lợi kinh tế dị thường là phải giữ gìn và phát triển thứ cây ấy. Nghĩa vụ thiêng liêng của các thế hệ tương lai - ít ra là mở rộng gấp ba lần diện tích rừng tuyết tùng Xibiri.

Trang thứ năm:

Các vật khai quật được ở trên lãnh thổ Xibiri chứng tỏ rằng con người đã sinh sống ở đây từ thuở cổ xưa của thời đại đồ đá cũ và trong tất cả các thời đại về sau của lịch sử con người. Có vô số những gò mộ và những nơi chôn cất khác. Và mặc dù một phần khá lớn những gò mộ và nơi chôn cất như vậy đã bị cướp phá từ những thế kỷ trước, các gò mộ không chỉ là những báu vật lịch sử, mà còn là những kho của cải quí mà khối lượng của chúng không ai dám liều đánh giá dù chỉ là ước chừng. Một điều không thể tranh cãi và rõ ràng là: những báu vật ấy là tài sản nhà nước của nhân dân Nga.

Cùng với việc cho phép tư bản ngoại quốc đến khai thác hầm mỏ ở Tây Antai (Ritđer), bọn phiêu lưu và kẻ cướp quốc tế săn lùng những báu vật cổ, cũng kéo theo đến đó, những kẻ ấy đã gây biết bao nhiêu thiệt thòi mất mát cho các dân tộc và các đất nước khác rồi. Đã có tin là những con lang thèm khát làm giàu đang mò mẫm ở khắp các thung lũng vùng núi Antai, tìm đến các gò mộ và đầy lòng ham muốn đánh cắp tài sản quốc gia của chúng ta. Người ta nói rằng thậm chí trong số các nhà bác học cũng có thể gặp những tên quái thai vô đạo như vậy, những kẻ tiếp tay cho việc cướp bóc kia. Sự phản bội, không thể tìm đâu sánh được! Thật là nhục nhã!

Lòng tôi buồn bã và đau đớn: đâu là cái chính quyền có thể chặn đứng được cuộc cướp bóc chưa từng có ấy?!

Trang thứ sáu:

Tôi càng suy nghĩ nhiều, rất nhiều: ai, tầng lớp xã hội nào có khả năng vực dậy những lực lượng sản xuất của Xibiri, thổi cuộc sống và hoạt động vào những đất đai rộng lớn của nó, thực sự thực hiện lời di huấn thiên tài của Mikhain Lômônôxốp: «Sự hùng mạnh của nước Nga sẽ tăng lên nhờ có Xibiri»?!

Tôi trằn trọc và đau đớn vì những suy tư và dù có phỏng tính như thế nào đi nữa, tôi vẫn chỉ thấy có một lực lượng có khả năng đảm nhiệm công việc khổng lổ này - đó là đảng của những người bônsêvích dân chủ xã hội. Để làm việc ấy đảng này có cả trí tuệ, cả lòng dũng cảm, cả sự can đảm, và cỗi rễ của nó ăn sâu trong nhân dân, vì thế tương lai thuộc về nó.

Trên lề trang giấy có ghi chú: «Này chú bé đáng yêu Ivan, đừng có tưởng là cháu đã thuyết phục ta tiếp nhận chính kiến của cháu. Chính ta đã tự đi được tới chính kiến ấy: đạt được tới bằng chính trí óc của ta».

Trang thứ bảy:

Tổ quốc của tôi đang đứng trước những chấn động xã hội. Giông tố vừa sẽ phá hủy vừa sẽ tạo ra những điều kiện cho cái sức lực mới lớn lên. Ngay cả ở những vùng bị tàn phá, rừng cũng mọc lên rậm hơn và cứng cáp hơn. Chúng ta sẽ không sợ cơn giông tố này. Cứ để nó kéo qua, như con rồng cuốn. Nếu không đất đai quê hương không sạch hết rác rưởi bẩn thỉu. Nếu không những kẻ bất tài - những kẻ vô lại và mạo nhận - sẽ tiếp tục chà đạp nhân dân tôi, nhạo báng tâm hồn vĩ đại và cao đẹp của nhân dân tôi, kìm giữ những khí thế cao quí của nhân dân tôi, bóp nghẹt những chí hướng cao cả của nhân dân tôi.

Không, chúng ta không sợ cơn giông tố!

4

Akimốp đọc hết các phác thảo của Likhatsiốp và đứng dậy, sửng sốt, Anh đứng đó không rời mắt khỏi những trang giấy nhàu nhịt, và anh có cảm giác là anh nghe thấy tiếng nói oang oang, sảng khoái của ông chú:

- Về Nga! Về nước Nga! Hạnh phúc của chúng ta là ở đó, Ivan ạ!

«Hai tuần, nhiều nhất là một tháng, ta sẽ ở lại đây và, xếp dọn tất cả các giấy tờ đâu vào đấy, ta sẽ lao trở về nhà, bằng bất cứ giá nào, vượt qua mọi trở ngại và gian truân», - Akimốp suy nghĩ.

...Trong những giây phút ấy anh còn chưa biết được rằng ở giữa lòng sâu của lịch sử đang chín muồi cái tin mà chẳng bao lâu sau vang lên trên khắp hoàn cầu:

- Nền quân chủ ở Nga đã bị lật đổ. Cuộc cách mạng mới của nước Nga đã bắt đầu.

HẾT

Bạn đọc thân mến!

Với lòng biết ơn sâu sắc, chúng tôi mong muốn bạn nêu lên những đề nghị và nhận xét mà bạn thấy cần thiết về cuốn sách này.

Chúng tôi hy vọng rằng các tác phẩm văn học Nga và văn học Xô-viết được xuất bản bằng tiếng mẹ đẻ của bạn sẽ giúp bạn hiểu biết sâu hơn nền văn hóa và đời sống của nhân dân chúng tôi.

Địa chỉ của chúng tôi: CCCP, 119859, Mockba, Зубовский бульвар, 17, издательство "Радуга"

Chú thích

[1] Đơn vị đo chiều dài cũ ở Nga, 1 vecxta ngang với 1,06km - ND.

[2] Phate (Vater) theo tiếng Đức là bố. - ND

[3] Xagiên: đơn vị đo chiều dài cũ ở Nga, ngang với 2,134m – ND.

[4] Ácsin: đơn vị đo chiều dài cũ ở Nga, bằng 0,71 m. Một xagiên bằng ba ácsin - ND.

[5] Granhít là đá hoa cương – ND.

[6] Pút: đơn vị đo trọng lượng cũ ở Nga, bằng 16,38 kg. - ND.

[7] Phuntơ: Đơn vị trọng lượng cũ ở Nga, bằng 409,5 gam. Một pút bằng 40 phuntơ – ND.

[8] Robespierre (1758 - 1794) nhà hoạt động cách mạng tư sản Pháp cuối thế kỷ XVIII, thực chất là thủ lĩnh chính phủ cách mạng Giacôbanh. - ND.

[9] Những người quý tộc tham gia cuộc khởi nghĩa tháng Chạp năm 1825 chống chế độ Sa hoàng và chế độ nông nô. – ND.

[10] Trường cao đẳng nữ, được thành lập ở Pêtêrburg năm 1878, trường mang tên người đứng đầu là C.N. Bêxtugiép – Riumin - ND.

[11] Chỉ cuộc khởi nghĩa vũ trang tháng Chạp năm 1905 ở Mátxcơva. — ND.

[12] Vecsóc: đơn vị đo chiều dài cũ ở Nga bằng 4,4 cm. — ND.

[13] Ý nói xúp ngon quá, làm cho người ta thèm đến mức nuốt mất cả lưỡi mình. - ND.

[14] Xtêpan Radin là một lãnh tụ của cuộc khởi nghĩa nông dân ở Nga vào năm 1670 - 1671. - ND.

[15] Dù là chữ «o» hay chữ «a» thì ở đây vẫn đọc là «a» cả, vì nếu không có trọng âm thì vần «Kan» và «Kon» phát âm như nhau. - ND.

[16] Rôxômakha (Росомаха – chồn sói): một loại dã thú có lông quý ở miền bắc. – ND.

[17] Phản treo cao sát trần sau bếp lò và bức tường đối diện. - ND

[18] Kibaxia - kibax - hòn đá khâu vào vỏ cây bạch dương. Được sử dụng làm vật nặng kéo lưới chìm xuống đáy sông. - Chú thích của tác giả.

[19] Metsnicốp Ilia Ilích (1845 - 1916) — nhà sinh vật học Nga, một trong những người đặt nền móng khoa bệnh lý học so sánh, phôi thai học tiến hóa, vi sinh vật học và miễn dịch học. — ND.

[20] Timiriadép Kliment Arkađievích (1843 - 1920) — nhà tự nhiên học theo phái Đácuyn, một trong những người đặt nền móng trường phái sinh lý thực vật ở Nga. — ND.

[21] Có nghĩa là cực kỳ cay đắng. — ND.