Điều Gì Đã Xảy Ra
Author: Hillary Rodham Clinton
Date: 0101-01-01 00:00:00+00:00
Keywords: Văn hóa - Xã hội
Description: "Đây là những gì đã xảy ra. Đây là câu chuyện về những điều tôi đã chứng kiến, cảm thấy và suy tư trong suốt hai năm dữ dội nhất mà tôi từng trải qua. Đây là câu chuyện về hành trình đưa tôi đến ngã rẽ lịch sử này, về cách tôi tiếp tục bước đi sau một thất bại cay đắng, về cách tôi kết nối lại với những thứ quan trọng nhất trong cuộc đời và bắt đầu nhìn về phía trước với nhiều hy vọng thay vì dằn vặt quá khứ đầy tiếc nuối." (What Happened - Điều gì đã diễn ra, Hillary Rodham Clinton) Trong cuốn sách What Happened - Điều gì đã diễn ra, lần đầu tiên Hillary Rodham Clinton tiết lộ những suy nghĩ
Publisher: NXB Thế Giới

Mục lục

1. Lời tác giả
2. KIÊN GAN
3. Xuất hiện
4. Can đảm và biết ơn
5. ĐỐI ĐẦU
6. Cố gắng
7. Bắt đầu
8. Một ngày trong đời
9. LÀ PHỤ NỮ
10. Phụ nữ làm chính trị
11. Là mẹ, là vợ, là con, là chị em bạn hữu
12. Biến đau thương thành hành động
13. LÝ TƯỞNG VÀ HIỆN THỰC
14. Những người tạo ra thay đổi
15. Chú tâm đến từng chi tiết
16. Tạo nên lịch sử
17. SỰ PHẪN NỘ
18. Những nẻo đường quê

19. Trolls, bots, tin tức giả và người Nga thật

20. Đêm bầu cử
21. Tại sao?
22. BỀN CHÍ
23. Tình thương và sự tử tế
24. Tiến bước cùng nhau
25. Lời cuối

Lời tác giả

Đ
ây là những gì đã diễn ra.

Đây là câu chuyện về những điều tôi đã chứng kiến, cảm thấy và suy tư trong suốt hai năm dữ dội nhất mà tôi từng trải qua.

Đây là câu chuyện về hành trình đưa tôi đến ngã rẽ lịch sử này, về cách tôi tiếp tục bước đi sau một thất bại cay đắng, về cách tôi kết nối lại với những thứ quan trọng nhất trong cuộc đời và bắt đầu nhìn về phía trước với nhiều hy vọng thay vì dằn vặt quá khứ với nhiều tiếc nuối.

Đây còn là câu chuyện về những gì đã xảy ra với đất nước của chúng ta, về lý do tại sao chúng ta lại chia rẽ đến vậy, và chúng ta có thể làm được gì để cải thiện tình hình.

Tôi không có câu trả lời cho tất cả mọi chuyện, và đây không phải những đánh giá toàn diện và đầy đủ về cuộc chạy đua vào Nhà Trắng năm 2016. Tôi không viết theo cách như vậy, vì trong cuộc chạy đua này tôi đã đứng quá gần và đóng một vai trò quá lớn. Thay vào đó, đây là câu chuyện của tôi. Tôi muốn tiết lộ một trải nghiệm vừa phấn khởi, vui vẻ, khiêm nhường, vừa gây nhiều phẫn uất, và đơn giản là không thể hiểu nổi.

Viết về trải nghiệm này không hề dễ dàng. Mỗi ngày khi còn là một ứng viên Tổng thống, tôi biết hàng triệu người đang trông chờ vào tôi, và tôi không thể chịu đựng được ý nghĩ sẽ làm họ thất vọng. Nhưng tôi đã làm họ thất vọng. Tôi đã thất bại và tôi sẽ phải sống với điều này trong suốt phần đời còn lại của mình.

Trong quyển sách này, tôi viết về những thời khắc của cuộc tranh cử mà tôi ước gì mình có thể quay trở lại và làm lại từ đầu. Nếu người Nga hack được tiềm thức tôi, hẳn họ sẽ tìm thấy một danh sách dài những điều tôi muốn làm lại. Tôi còn ghi lại những khoảnh khắc mà tôi muốn nhớ mãi, như khi đứa cháu ngoại bé bỏng của tôi lon ton chạy vào phòng lúc tôi đang luyện tập bài diễn văn tranh cử, để rồi vài tiếng sau đó, tôi bước lên bục đọc bài diễn văn này, chính thức là người phụ nữ đầu tiên được một trong hai đảng chính trị lớn nhất của Mỹ chọn ra tranh cử Tổng thống của Hợp chúng quốc Hoa Kỳ.

Tôi viết về những con người đã truyền cảm hứng cho tôi, từ một vị bộ trưởng ở bang South Carolina nói chuyện với tôi về tình yêu và sự tử tế, những người dân đã kề vai sát cánh với nhau trong một thị trấn bị nhiễm độc chì, đến những tình nguyện viên chiến dịch không biết mệt mỏi đã cống hiến tất cả những gì họ có vì một tương lai tốt đẹp hơn. Tôi còn chia sẻ suy nghĩ của mình về những thách thức lớn khiến tôi đau đầu nhiều thập niên qua, mà gần đây đã trở nên cấp thiết hơn. Đó là vai trò của giới tính, sắc tộc và giai cấp trong đời sống chính trị của chúng ta, đó là tầm quan trọng của sự đồng cảm của mọi người trước nhiều vấn đề quốc gia.

Tôi đang cố gắng học hỏi từ những lỗi lầm của mình. Có rất nhiều, như bạn sẽ thấy trong quyển sách này, và đó là lỗi lầm của tôi, chỉ của tôi mà thôi.

Chưa hết, chúng ta sẽ không thể hiểu được chuyện gì đã diễn ra trong năm 2016 nếu không được biết về chiến tranh truyền thông trơ tráo do Điện Kremlin khơi mào, về sự can thiệp không có tiền lệ của vị giám đốc FBI vào cuộc bầu cử này, và về việc một tờ báo chính trị đã tuyên bố email của tôi mới là câu chuyện quan trọng nhất. Ngoài ra, tất cả chúng ta còn phải đối diện với những nỗi căm ghét, giận dữ đã âm ỉ trong lòng mỗi người Mỹ bao năm nay.

Tôi biết một số người sẽ không muốn nghe những điều này, đặc biệt là từ tôi. Nhưng chúng ta phải làm sáng tỏ mọi chuyện. Những bài học chúng ta rút ra từ năm 2016 có thể giúp quyết định liệu chúng ta có thể hàn gắn nền dân chủ của mình và bảo vệ nó trong tương lai hay không, liệu chúng ta – những công dân Mỹ có thể bắt đầu hàn gắn những chia rẽ hay không. Tôi muốn các cháu ngoại của tôi và những thế hệ tương lai biết được những chuyện đã thực sự xảy ra. Chúng ta có trách nhiệm với lịch sử – và với thế giới đầy âu lo này – phải làm sáng tỏ mọi chuyện.

Tôi còn chia sẻ với các bạn những ngày đớn đau sau cuộc bầu cử. Nhiều người hỏi tôi, “Làm sao cô có thể gượng dậy nổi?” Việc đọc tin tức mỗi sáng như xát muối vào vết thương hở. Những tiết lộ mới, những cơn phẫn nộ làm cho sự việc tồi tệ thêm. Tôi như phát điên lên khi nhìn đất nước sa sút và thấy nhiều người Mỹ đang lo sợ rằng bảo hiểm sức khỏe của họ có thể bị lấy mất, để giới siêu giàu được giảm thuế. Có những lúc, tôi chỉ muốn hét lớn vào một cái gối.

Nhưng dần dần, về phương diện cá nhân, mọi chuyện trở nên ổn hơn – hoặc ít nhất là ít khủng khiếp hơn. Tôi nghĩ ngợi và viết lách một chút, rồi cầu nguyện, suy ngẫm, và, cuối cùng thì, cười rất nhiều. Tôi thường đi bộ đường dài trong rừng với chồng và hai chú chó Tally và Maisie, hai chú coi toàn bộ chuyện này nhẹ nhàng hơn chúng tôi nhiều. Tôi quây quần với bạn bè, xem mấy chương trình truyền hình mà mọi người giới thiệu nhiều năm nay cũng như rất nhiều chương trình trên kênh HGTV^1. Điều tuyệt vời hơn hết thảy, tôi dành nhiều thời gian với mấy đứa cháu ngoại, kể chuyện cho chúng nghe trước giờ đi ngủ, hát hò với chúng trong phòng tắm – bù đắp cho những điều tôi đã bỏ lỡ trong suốt những tháng ngày dài vận động chiến dịch. Tôi cho rằng đây là điều mà vài người gọi là “tự chữa lành”. Hóa ra, nó rất đỗi tuyệt vời.

1 HGTV (viết tắt của Home & Garden Television): Kênh truyền hình Mỹ về sửa chữa, trang trí nhà cửa, làm vườn, làm thủ công. (Tất cả các chú thích trong sách là của người dịch).

Giờ thì, khi mọi người hỏi tôi đang như thế nào, tôi nói rằng, là một người Mỹ, tôi đang lo lắng hơn bao giờ hết – nhưng là một người bình thường, tôi đang rất ổn.

Quyển sách này là câu chuyện của hành trình đó. Viết ra nó là một sự giải tỏa. Tôi nếm trải lại toàn bộ mọi hỉ nộ ái ố một lần nữa. Nhiều lúc, tôi phải ra khỏi bàn, nằm xuống, nhắm mắt lại, và cố gắng làm đầu óc mình trống rỗng. Quyển sách này còn khó viết vì một lý do nữa: Tôi không đếm được bao nhiêu lần mình ngồi ở bàn bếp, miệt mài viết, rồi ngưng lại để xem các bản tin nóng, cảm thấy xấu hổ ghê gớm, rồi lại thở dài, và lấy cây bút đỏ ra để bắt đầu sửa lại.

Tôi đang cố gắng giảng hòa với những kỷ niệm đau đớn và ôn lại những kỷ niệm vui vẻ trong suốt chiến dịch. Trong quá khứ, vì những lý do tôi đã cố giải bày, tôi thường cảm thấy mình phải cẩn trọng trước công chúng – cảm giác như đang đi trên dây mà không có lưới bảo hộ bên dưới, nhưng giờ thì tôi đã có thể thoải mái hơn.

Sau khi hoàn tất bản thảo này, tôi sẵn sàng đối mặt với tương lai lần nữa. Tôi hy vọng rằng khi đọc đến những trang cuối cùng, bạn cũng sẽ ở đó, cùng với tôi.

Tôi luôn biết ơn vì được chọn là ứng viên Tổng thống của đảng Dân chủ và nhận được 65.844.610 lá phiếu bầu từ cử tri của mình. Con số này – nhiều hơn nhiều so với bất cứ ứng viên Tổng thống nào từng được bầu, ngoại trừ Barack Obama – là bằng chứng cho thấy rằng kết quả bầu cử năm 2016 chưa đủ để phản ánh ý nguyện và mong muốn của mọi người dân Mỹ.

Tôi muốn gửi lời cảm ơn sâu sắc đến tất cả những người đã chào đón tôi đến nhà riêng, công sở, trường học, và nhà thờ của họ trong suốt hai năm dài sôi động này; cảm ơn mọi cô bé, cậu bé đã chạy nhào vào vòng tay tôi, cật lực đập tay với tôi; và cảm ơn hàng dài những con người quả cảm thuộc nhiều thế hệ khác nhau, bằng tình yêu và sức mạnh của mình đã giúp tôi có được một cuộc đời đáng tưởng thưởng ở đất nước tôi yêu mến. Nhờ có họ, dù cho bất cứ điều gì xảy ra, tôi cảm thấy hoàn toàn hạnh phúc.

Tôi muốn bắt đầu quyển sách này với vài lời dành cho Harriet Tubman – một trong những người tiên phong. Hai mươi năm trước, tôi có xem một nhóm trẻ em diễn kịch về cuộc đời bà khi còn sống ở nông trại cũ của bà tại Auburn, New York. Chúng rất phấn khởi về người phụ nữ quả quyết và can đảm đã vượt qua mọi trở ngại để đưa những người nô lệ đến với tự do. Dù đối mặt biết bao khó khăn, bà không bao giờ đánh mất niềm tin vào phương châm sống đơn giản nhưng vô cùng mạnh mẽ: Cứ bước tiếp. Đó cũng chính là điều chúng ta sẽ làm, ngay bây giờ.

Năm 2016, chính phủ Mỹ tuyên bố rằng Harriet Tubman sẽ trở thành gương mặt được in trên tờ 20 đô la. Nếu bạn cần bằng chứng nước Mỹ vẫn có thể làm đúng, thì chính là đây.

Chuyện này sẽ khó. Nếu nó không khó, mọi người đã làm rồi.

Chính sự khó làm cho nó vĩ đại.

—Trích phim A League of Their Own

KIÊN GAN

Những gì không giết được ta sẽ làm ta mạnh mẽ hơn.

—Friedrich Nietzsche (và Kelly Clarkson)

Xuất hiện

H
ít sâu. Cảm thấy không khí tràn vào phổi. Đây là một việc đúng đắn. Đất nước cần thấy rằng nền dân chủ vẫn còn đó, dù cho việc này có đau đớn đến thế nào đi nữa. Thở ra. Việc la hét để sau.

Tôi đang đứng ngay sau cánh cửa mở ra những bậc thềm dẫn xuống bục nhậm chức, chờ người giới thiệu chương trình gọi Bill và tôi vào ghế ngồi. Tôi đang tưởng tượng mình đang ở đâu đó chứ không phải ở đây. Hay là Bali nhỉ? Bali là một ý kiến hay.

Theo lệ thì Bill và tôi, cựu Tổng thống và cựu Đệ Nhất Phu nhân, phải tham dự buổi tuyên thệ của tân Tổng thống. Tôi đắn đo mấy tuần nay liệu có nên đi hay không. John Lewis không tham dự. Vị lãnh đạo dân sự đồng thời là một Dân biểu^1 này nói rằng Tổng thống đắc cử không hợp pháp bởi vì càng ngày càng có nhiều bằng chứng cho thấy sự nhúng tay của người Nga vào cuộc bầu cử. Những thành viên Quốc hội khác đang cùng anh tẩy chay vị Tổng thống đắc cử mà họ coi là tác nhân gây chia rẽ. Nhiều người ủng hộ và bạn bè thân thiết cũng khuyên tôi nên ở nhà.

1 Thành viên của Hạ viện. Quốc hội Mỹ gồm Thượng viện và Hạ viện. Thành viên của Thượng viện được gọi là Thượng nghị sĩ, thành viên của Hạ viện được gọi là Dân biểu.

Bạn bè tôi hiểu rằng tôi sẽ đau đớn biết nhường nào khi ngồi ở khán đài và chứng kiến Donald Trump tuyên thệ là Tổng tư lệnh kế tiếp của chúng ta. Tôi đã vận động chiến dịch không ngừng nghỉ để đảm bảo rằng điều này không xảy ra. Tôi đã nghĩ rằng nếu đắc cử, ông ta sẽ mang lại nhiều mối đe dọa và bất ổn cho đất nước và thế giới. Giờ thì điều tồi tệ nhất đã xảy ra rồi, và ông ta sắp sửa tuyên thệ để nhậm chức.

Thêm nữa, sau chiến dịch không mấy mã thượng của Trump, có khả năng tôi sẽ nhận được nhiều tiếng la ó phản đối và được nghe lại điệp khúc “Bỏ tù bà ta đi!” nếu tôi tham dự.

Dù vậy, tôi cảm thấy có trách nhiệm phải có mặt. Chuyển giao quyền lực một cách hòa bình là một trong những truyền thống quan trọng nhất của đất nước chúng ta. Tôi đã quảng bá điều này khắp cả thế giới khi còn là Bộ trưởng Bộ Ngoại giao, hy vọng rằng nhiều quốc gia khác sẽ theo gương chúng ta. Nếu tôi thật sự tin tưởng vào điều này, tôi phải gạt cảm xúc của mình sang một bên và có mặt ở đó.

Bill và tôi hỏi thăm nhà Bush và nhà Carter để dò ý của họ. George W. và Jimmy là hai trong những người đầu tiên gọi cho tôi sau cuộc bầu cử, và điều này có ý nghĩa rất lớn đối với tôi. Thật ra George gọi cho tôi chỉ sau khi tôi kết thúc bài diễn văn thua cuộc vài phút. Anh đã lịch sự chờ máy trong khi tôi ôm đồng đội và những người ủng hộ lần sau cuối. Khi chúng tôi nói chuyện, anh đề nghị lúc nào đó cùng đi ăn burger. Tôi nghĩ đó là hành động rất riêng của người Texas để nói rằng “Tôi cảm nhận được nỗi đau của chị”. Cả anh và Jimmy đều từng đứng ra tranh cử, và Jimmy còn thấu hiểu được nỗi đau khi thất bại. Anh và tôi có nói về điều này một chút. (“Jimmy à, đây là điều tồi tệ nhất”. “Đúng vậy Hillary, rất tồi tệ”). Cũng chẳng phải chuyện gì bí mật khi những vị cựu Tổng thống này không ưa Donald Trump. Ông ta đã chỉ trích thậm tệ Jeb – em trai của George. Nhưng họ có đến buổi nhậm chức không? Có.

Điều này đã cho tôi cú huých tôi cần. Bill và tôi sẽ đi.

Đó là lý do vì sao tôi đứng đây, ngay bên trong Trụ sở Quốc hội, ngày 20 tháng 1, chờ được xướng tên. Hành trình để đến được đây thật dài. Giờ thì tôi chỉ cần bước thêm vài bước nữa. Tôi giữ lấy cánh tay Bill và bấu chặt, cảm thấy biết ơn vì có anh bên cạnh. Tôi hít một hơi thật sâu, bước ra cửa với nụ cười tươi nhất.

Trên khán đài, chúng tôi ngồi cạnh nhà Bush. Bốn người chúng tôi đã gặp nhau bên trong mấy phút trước, cùng trò chuyện về các cô con gái và mấy đứa cháu ngoại. Chúng tôi hàn huyên như thể đây là một ngày bình thường. George và Laura cho chúng tôi biết về tình hình sức khỏe của cha mẹ George, cựu Tổng thống George H.W. và Barbara, cả hai người đã ở bệnh viện, nhưng thật may là hiện tại đang hồi phục rất tốt.

Khi chúng tôi chờ Tổng thống đắc cử đến, đầu óc tôi lại lang thang về với cái ngày tuyệt vời hai mươi năm trước khi Bill tuyên thệ lần đầu tiên. Cũng không dễ dàng gì với George H.W. và Barbara khi chứng kiến cảnh này, nhưng họ đã vô cùng lịch thiệp với chúng tôi. Vị cựu Tổng thống đã để lại cho Bill một lá thư trong Phòng Bầu dục. Đó là những lời tốt đẹp và yêu nước nhất mà tôi từng được đọc. “Thành công của các bạn là thành công của đất nước chúng ta. Tôi hoàn toàn ủng hộ các bạn”, ông ấy viết. Tám năm sau đó, chúng tôi cố hết sức để thể hiện sự trọng thị tương xứng cho George W. và Laura. Và lúc này đây, tôi đang cố gắng có được một thái độ tương tự về vị Tổng thống mới. Như tôi đã nói trong bài phát biểu thua cuộc, ông ta xứng đáng nhận được sự đón nhận và xứng đáng có cơ hội để dẫn dắt.

Tôi còn nghĩ đến Al Gore, năm 2001, anh đã ngồi chịu đựng trong suốt buổi lễ nhậm chức của George W. dù đã có nhiều phiếu bầu hơn. Năm thành viên của Tòa án Tối cao đã quyết định kết quả cuộc bầu cử năm đó. Đó hẳn là một trải nghiệm tồi tệ đối với Al Gore. Tôi nhận ra mình đang tự tạo ra một thú tiêu khiển mới: tưởng tượng ra nỗi đau của những ứng viên thua cuộc do phiếu Cử tri đoàn trong quá khứ. John Adams, vị Tổng tư lệnh thứ hai của chúng tôi, phải chịu sự bất nhã khi là vị Tổng thống đương nhiệm đầu tiên thất bại tranh cử, thua Thomas Jefferson năm 1800, nhưng ông cũng đã trả được thù khi hai mươi năm sau, con trai ông là John Quincy được bầu. Năm 1972, George McGovern thua 49 trên tổng số 50 bang trước Richard Nixon – Bill và tôi đã vận động cật lực trong chiến dịch tranh cử của McGovern nên nhớ như in về thất bại năm đó. Và đừng quên William Howard Taft, người mà Teddy Roosevelt đã dọn đường để kế nhiệm ông. Bốn năm sau đó, năm 1912, Teddy cho rằng Taft chưa làm tốt trên cương vị Tổng thống nên đã chạy đua như ứng viên của một đảng thứ ba, chia tách Cử tri đoàn đảng Cộng hòa và giúp Woodrow Wilson giành chiến thắng^1. Hẳn là một cú đau lắm.

1 Teddy Roosevelt và William Howard Taft cùng đảng Cộng hòa. Woodrow Wilson thuộc đảng Dân chủ. Teddy Roosevelt từng làm Tổng thống nhiệm kỳ trước William Howard Taft.

Rồi Bill chạm vào khuỷu tay tôi, tôi giật mình quay trở lại thực tại.

Nhà Obama và nhà Biden đang ở phía trước chúng tôi. Tôi tưởng tượng Tổng thống Obama ngồi trên chiếc limo Tổng thống cùng một người nổi lên một phần nhờ vào lời dối trá về nơi sinh của Barack và cáo buộc anh không phải là người Mỹ. Trong lúc cử hành lễ, Michelle và tôi cùng có vẻ ngoài buồn bã, như muốn nói, “Mọi người có tin được không kia chứ?” Tám năm trước, vào một ngày lạnh giá khi Barack tuyên thệ, đầu chúng tôi đầy những kế hoạch và triển vọng. Ngày hôm nay, chúng tôi chỉ thể hiện sự bằng mặt và chờ cho xong chuyện.

Vị Tổng thống đắc cử cuối cùng cũng đến. Tôi biết Donald Trump nhiều năm nay nhưng không bao giờ tưởng tượng được cảnh ông ta đứng trên những bậc thềm Trụ sở Quốc hội và tuyên thệ nhậm chức Tổng thống Hợp chúng quốc Hoa Kỳ. Khi tôi còn là Thượng nghị sĩ của New York, ông ta chỉ là một người tô điểm thêm cho thành phố này như rất nhiều những đại gia bất động sản khác, ngoài việc ông này thì khoa trương và thích quảng bá bản thân hơn. Năm 2005, ông ta mời chúng tôi tham dự lễ cưới của mình với Melania ở Palm Beach, Florida. Chúng tôi chẳng phải bạn bè gì nên tôi cho rằng ông ta chỉ muốn có thêm ảnh hưởng của người có tiếng. Tình cờ, cuối tuần đó, Bill có buổi nói chuyện ở gần đó nên chúng tôi quyết định tham dự. Tại sao không kia chứ? Tôi nghĩ rằng đám đó sẽ vui nhộn, màu mè và xa hoa lắm, và tôi đã đúng. Tôi tham dự nghi thức lễ, rồi gặp Bill để dự tiệc ở biệt thự Mar-a-Lago của Trump. Chúng tôi chụp hình với cô dâu chú rể rồi rời tiệc.

Năm sau đó, Trump tham gia cùng những người New York tiêu biểu khác trong một đoạn phim vui quay sẵn để chiếu trong bữa tối của Hiệp hội Phóng viên Ban Hành pháp (Legislative Correspondents Association – LCA) tổ chức ở Albany, là phiên bản cấp tiểu bang của bữa tối Hiệp hội Phóng viên Nhà Trắng (White House Correspondent’s Association – WHCA) nổi tiếng hơn. Ý tưởng trong đoạn phim là tượng sáp của tôi ở bảo tàng Madame Tussauds tại Quảng trường Thời đại bị đánh cắp nên tôi phải đứng vào đó và giả vờ làm một bức tượng trong khi nhiều người nổi tiếng đi qua và nói nhiều điều về tôi. Thị trưởng thành phố New York Mike Bloomberg nói tôi là một Thượng nghị sĩ tốt, rồi nói đùa về việc tôi tự bỏ tiền túi chạy đua tranh cử Tổng thống năm 2008. Khi Trump xuất hiện, ông ta nói: “Trông quá tuyệt. Thật không tin được. Tôi chưa thấy ai được như vậy. Tóc tai ngon lành. Mặt mũi thật đẹp. Tôi thật sự nghĩ rằng đây sẽ là một Tổng thống tốt. Không ai có thể sánh được”. Khi chúng tôi xem lại cảnh quay thì hóa ra ông ta không nói chuyện với tôi mà là đang nói với chính tượng sáp của mình. Lúc đó, điều này thật sự rất khôi hài.

Khi Trump tuyên bố chính thức ra tranh cử vào năm 2015, cũng như nhiều người khác, tôi nghĩ đó là một trò đùa. Lúc đó, ông ta điều chỉnh lại mình từ một gã hợm báo lá cải thành kẻ lập dị cánh hữu với nỗi ám ảnh dai dẳng, viển vông, đầy tính công kích nhằm vào giấy khai sinh của Tổng thống Obama. Ông ta dính dáng đến chính trị nhiều thập niên nay, nhưng không ai nghĩ rằng ông ta nghiêm túc. Ông ta làm tôi nghĩ đến mấy ông già suốt ngày lải nhải về việc tình hình đất nước đang cực kỳ tồi tệ cho đến khi có người chịu lắng nghe mình.

Thật khó để ngó lơ Trump – giới truyền thông phủ ngập tin tức và hình ảnh ông ta, miễn phí. Tôi nghĩ phải có người cho ông ta biết ông ta vô lý và cố chấp như thế nào, và tôi đã làm vậy khá sớm và thường xuyên, kể từ khi ông ta gọi người nhập cư Mexico là những kẻ hiếp dâm, buôn ma túy trong ngày tuyên bố tranh cử. Nhưng mãi cho đến khi tôi chứng kiến ông ta nắm thế thượng phong một cuộc tranh luận với rất đông những ứng viên tài năng của đảng Cộng hòa – không bằng những ý tưởng hay ho hay những luận điểm mạnh mẽ mà bằng những trò công kích xấu xí – tôi mới nhận ra ông ta đang nghiêm túc.

Giờ ông ta đứng đó, với bàn tay đặt lên Kinh Thánh, hứa hẹn sẽ giữ gìn, che chở và bảo vệ Hiến pháp Hợp chúng quốc Hoa Kỳ. Hóa ra, chính chúng tôi mới là trò đùa.

Trời bắt đầu đổ mưa. Mọi người xung quanh chúng tôi lóng ngóng mặc những cái áo mưa nhựa mỏng dính được phát. Lúc ở trong cánh gà, tôi đã giục Bill mặc áo trench coat^1. Hôm đó trời ấm áp một cách khác thường nên Bill không muốn mặc. Giờ anh đang mừng vì đã nghe tôi – chiến thắng nho nhỏ của tôi với cương vị một người vợ trong một ngày tồi tệ như hôm nay. Chiếc áo mưa nhựa lúc đó trông đã rất kỳ cục rồi, nhưng chúng hẳn đã còn tệ hơn nữa. Tôi nghe nói đợt áo mưa màu trắng đầu tiên phát ra, khi nhìn từ một góc nhất định, trông có vẻ như áo trùm đầu của băng KKK^2, nên một người tinh ý trong ban tổ chức lễ nhậm chức đã nhanh chóng thay thế chúng.

1 Một loại áo khoác dài không thấm nước.

2 Đảng KKK hay đảng 3K (viết tắt của “Ku Klux Klan”): Tên của nhiều hội kín lớn ngày xưa và ngày nay ở Mỹ với chủ trương đề cao thuyết “Người da trắng thượng đẳng”, bài Do Thái, bài Công giáo, chống Cộng sản, chống đồng tính luyến ái, chống dân di cư và chủ nghĩa địa phương.

Bài phát biểu của Tổng thống khá tăm tối và phản địa đàng. Nó như những tiếng gầm gừ của những băng dân tộc chủ nghĩa da trắng. Câu nói đáng nhớ nhất là về việc chấm dứt “tàn sát người Mỹ”, một cụm từ phù hợp trong những bộ phim kinh dị máu me hơn là để nói trong một buổi lễ nhậm chức. Trump đã vẽ ra hình ảnh một đất nước giận hờn, đổ vỡ mà tôi không còn nhận ra.

Tôi biết chúng ta vẫn còn đó những thách thức thực sự. Tôi cũng đã nói đi nói lại những điều này trong suốt chặng đường dài vận động chiến dịch: bất bình đẳng về thu nhập, quyền lực ngày một tăng của các tập đoàn, những mối đe dọa triền miên của chủ nghĩa khủng bố, biến đổi khí hậu, chi phí chăm sóc sức khỏe không ngừng tăng, nhu cầu tạo ra việc làm nhiều hơn và tốt hơn khi phải đối mặt với tự động hóa đang tăng lên không ngừng. Tầng lớp trung lưu Mỹ đang gặp rắc rối lớn. Cuộc khủng hoảng kinh tế 2008 – 2009 đã tước đi việc làm và tác động nhiều đến họ. Có vẻ như không ai chịu trách nhiệm cho những điều này. Toàn thể người Mỹ cảm thấy xa lạ, từ những cử tri da trắng bất an trước những thay đổi của xã hội, đến những đàn ông và phụ nữ da đen cảm thấy đất nước không trân trọng cuộc sống của họ, đến những người Mộng mơ^1 và những công dân Hồi giáo yêu nước bị xem như những kẻ xâm nhập ngay trên đất nước của mình.

1 Dreamers: tên gọi được truyền thông đặt cho những di dân thuộc diện được bảo vệ trong chương trình Bảo hộ dân nhập cư trái phép khi còn nhỏ (Deferred Action for Childhood Arrivals – DACA) dưới thời Tổng thống Obama.

Trump đã làm rất tốt khi xát muối vào vết thương của họ.

Nhưng ông ta đã sai trong nhiều chuyện. Dưới thời Tổng thống Obama, đã có 75 tháng tăng trưởng việc làm và thu nhập của 80% nhóm dưới cùng cuối cùng cũng bắt đầu đi lên. Hai mươi triệu người được hưởng bảo hiểm sức khỏe nhờ Đạo luật Chăm sóc sức khỏe hợp túi tiền (Affordable Care Act – ACA), thành tựu lập pháp lớn lao nhất của chính quyền trước. Tội phạm vẫn ở mức thấp nhất lịch sử. Quân đội Mỹ vẫn còn là quân đội quyền lực nhất thế giới. Đó là những thực tế dễ thấy, dễ kiểm chứng. Tuy nhiên, trong suốt chiến dịch tranh cử của mình, Trump đứng trước toàn thế giới và nói những điều hoàn toàn ngược lại. Ông ta có vẻ không thấy hoặc không trân trọng bất cứ năng lượng hay sự lạc quan nào tôi đã thấy khi đi khắp mọi nơi trên thế giới.

Lúc ấy, nghe Trump nói, tôi cảm thấy như thể không còn tồn tại cái gọi là sự thật nữa. Và bây giờ tôi vẫn cảm thấy như vậy.

Người tiền nhiệm của tôi trong Thượng viện – Daniel Patrick Moynihan – từng nói: “Ai cũng có quyền nêu ý kiến nhưng không ai có quyền nói sai thực tế”. Chúng ta có thể bất đồng về các chính sách và các giá trị, nhưng cho rằng 2 + 2 = 5 và muốn hàng triệu người Mỹ phải nghe theo thì lại là chuyện khác. Khi người quyền lực nhất đất nước nói: “Đừng tin vào mắt bạn, đừng tin vào giới chuyên gia, đừng tin vào những con số, chỉ nên tin tôi”, thì điều này đã khoét nên một lỗ thủng lớn trong một xã hội dân chủ tự do như xã hội của chúng ta. Như Giáo sư Sử học Timothy Snyder của Đại học Yale viết trong cuốn On Tyranny: Twenty Lessons from the Twentieth Century (tạm dịch: Về sự chuyên chế: 20 bài học từ thế kỷ 20), “Rời bỏ thực tế là rời bỏ tự do. Nếu không có gì là thật thì không ai có thể phê phán quyền lực, vì không có cơ sở để phê phán. Nếu không có gì là thật thì mọi thứ chỉ để xem cho vui”.

Cố gắng định nghĩa thực tế là đặc điểm cốt lõi của chủ nghĩa độc tài. Đó chính là điều chính quyền Xô Viết đã làm khi họ xóa đi những người bất đồng chính kiến trong những tấm ảnh lịch sử. Đó là điều xảy ra trong tiểu thuyết kinh điển 1984 của George Orwell khi một người tra tấn giơ ra bốn ngón tay và chích điện cho đến khi tù nhân thấy năm ngón như được lệnh. Mục đích là để làm bạn hoài nghi về logic và lý lẽ, để gieo rắc sự mất tin tưởng đối với những người chúng ta cần phải tin như: nhà lãnh đạo, báo chí, chuyên gia, những người đang định hướng chính sách công dựa vào chứng cứ, và bản thân chúng ta. Đối với Trump, tất cả những gì ông ta làm chỉ đơn giản là để nắm quyền.

Xu hướng này không bắt đầu từ Trump. Năm 2007, Al Gore đã viết một cuốn sách với tựa đề The Assault on Reason (tạm dịch: Tấn công vào lý lẽ). Vào năm 2005, Stephen Colbert đã tạo ra từ “truthiness”, lấy cảm hứng từ cách hãng tin Fox News biến đời sống chính trị thành một lĩnh vực phi chứng cứ của những kích động thù địch. Và những chính trị gia đảng Cộng hòa mà Fox giúp nắm lấy quyền lực cũng đã hoàn thành phần việc của mình. Chiến thuật gia đảng Cộng hòa Karl Rove đã bác những người chỉ trích đang sống trong một “cộng đồng dựa vào thực tế” – những từ có ý miệt thị – cho rằng họ không hiểu được “giờ chúng ta là một đế chế, và khi chúng ta hành động, chúng ta tự tạo ra thực tế riêng cho mình”.

Nhưng Trump đã đẩy cuộc chiến về sự thật lên một cấp độ mới. Nếu ngày mai ông ta cho rằng Trái đất phẳng, cố vấn của ông ta Kellyanne Conway hẳn sẽ xuất hiện trên Fox News và chống chế rằng đó là một “thực tế tương đương”, và nhiều người sẽ tin vào điều đó. Cứ nhìn vào những gì xảy ra vài tuần đầu tiên trên cương vị Tổng thống, Trump đã cáo buộc một cách sai trái rằng Tổng thống Obama nghe lén ông ta, một cáo buộc được vạch trần nhanh chóng. Tuy nhiên, một cuộc thăm dò sau đó cho thấy rằng 74% người theo đảng Cộng hòa nghĩ rằng việc này theo mức độ nào đó cũng có thể là sự thật.

Trong bài phát biểu nhậm chức, Trump đã nhắm thẳng vào hàng triệu người Mỹ đang cảm thấy bất an và phẫn nộ, thậm chí là tuyệt vọng vì những thay đổi về kinh tế và xã hội. Đám đông đang tìm kiếm ai đó để đổ lỗi. Nhiều người thấy thế giới như một trò chơi tổng không đổi^1, tin rằng những thành tựu gặt hái được của những người Mỹ mà họ coi là “kẻ khác” – người có màu da khác, người nhập cư, phụ nữ, người trong cộng đồng LGBT^2, người theo đạo Hồi – không do họ tạo ra mà đến từ thiệt hại của kẻ khác. Nỗi đau kinh tế và sự đổ vỡ là có thật, cũng như nỗi đau về tinh thần, nó tạo thành một hiệu ứng độc hại, dễ kích động.

1 Zero-sum game: Trong lý thuyết trò chơi và lý thuyết kinh tế, trò chơi tổng không đổi là tình huống mà tổng các lợi ích và thiệt hại của tất cả người tham dự là một số không đổi.

2 LGBT: viết tắt của “Lesbian, Gay, Bisexual, Transgender” – những người đồng tính nữ, đồng tính nam, lưỡng tính, chuyển giới.

Tôi không phải là không thấy sức mạnh của cơn giận dữ này. Trong suốt chiến dịch, Bill và tôi đều đọc lại The True Believer (Tín đồ đích thực) với những khám phá năm 1951 của Eric Hoffer về tâm lý đứng sau chủ nghĩa thần tượng và những cuộc vận động quần chúng, và tôi chia sẻ quyển này với các cán bộ cấp cao của mình. Trong suốt chặng đường vận động chiến dịch, tôi đã nêu ra những ý mà tôi tin sẽ phân tích được nguyên nhân tiềm ẩn của sự bất mãn và giúp tạo ra cuộc sống tốt đẹp hơn cho tất cả người Mỹ. Nhưng tôi đã không thể và sẽ không cạnh tranh bằng cách chọc khoáy vào sự phẫn nộ và nỗi căm ghét của mọi người. Tôi nghĩ đó là một điều nguy hiểm. Việc ấy giúp những nhà lãnh đạo muốn lợi dụng sự phẫn nộ để làm tổn thương mọi người hơn là giúp đỡ họ. Ngoài ra, đó không phải là cách làm của tôi.

Có lẽ đó là lý do vì sao giờ đây Trump đang phát biểu để nhậm chức còn tôi thì ngồi giữa đám đông.

Tôi sẽ nói gì khi tôi là người đang đứng trên kia? Cũng khá đáng sợ khi phải tìm ra lời lẽ phù hợp cho sự kiện này. Hẳn tôi sẽ phải viết đi viết lại hàng triệu bản viết nháp. Nhân viên soạn diễn văn tội nghiệp của tôi hẳn sẽ chạy trước tôi chỉ vài bước để đem thẻ nhớ có lưu bản nháp cuối cùng đến cho nhân viên trực máy chiếu. Nhưng tôi hẳn sẽ trân quý cơ hội được tiếp cận tất cả người Mỹ dù họ có bầu cho ai đi chăng nữa, và mở ra trước mắt họ viễn cảnh về một sự hòa hợp, về cơ hội và khối thịnh vượng chung cho toàn quốc gia. Đó hẳn là một vinh dự to lớn khi được là người phụ nữ đầu tiên đọc lời tuyên thệ. Tôi sẽ không giả vờ rằng mình không mơ về giây phút đó – cho tôi, cho mẹ tôi, cho con gái tôi, con gái nó và con gái của tất cả mọi người – và cho tất cả con trai của chúng ta.

Thay vào đó, cả thế giới đang phải lắng nghe cơn thịnh nộ không chút giấu giếm của vị Tổng thống mới. Tôi nhớ nhà thơ quá cố Maya Angelou đã đọc một bài thơ của bà tại buổi lễ nhậm chức đầu tiên của Bill. “Đừng kết giao mãi với nỗi sợ, đừng gắn kết vô tận với bạo tàn”, bà thúc giục chúng tôi. Bà sẽ nói gì nếu nghe được bài phát biểu này?

Rồi mọi thứ cũng xong, Trump trở thành Tổng thống của chúng tôi.

“Đó là một thứ vớ vẩn dị hợm”, George W. với bản tính Texas thẳng như ruột ngựa đã nói vậy – theo những gì được tường thuật lại. Tôi không thể nào đồng tình hơn.

Chúng tôi bước lên những bậc thềm để rời khán đài và trở lại bên trong Trụ sở Quốc hội, bắt tay người này người kia trên đường đi. Tôi thấy một người đứng khuất một bên và nghĩ đó là Reince Priebus, người đứng đầu Ủy ban Quốc gia Đảng Cộng hòa và sắp tới là Chánh văn phòng Nhà Trắng. Khi tôi bước tới, chúng tôi bắt tay nhau và có nói chuyện một chút. Sau này tôi nhận ra người đó không phải là Priebus mà là Jason Chaffetz, lúc đó là Dân biểu Utah. Ông ta muốn trở thành Javert^1 thứ hai khi đã tạo ra không biết bao nhiêu thứ rác rưởi chính trị từ những email của tôi và bi kịch năm 2012 ở Benghazi, Libya. Sau đó, Chaffetz đã đăng bức ảnh chúng tôi bắt tay nhau với lời chú thích “Rất mừng khi bà ta không phải là Tổng thống. Tôi cảm ơn bà ta vì đã phụng sự đất nước và chúc bà may mắn. Cuộc điều tra vẫn tiếp diễn”. Thật là một hành động hay ho làm sao! Suýt chút nữa thì tôi đã tweet2 đáp trả, “Nói thật tôi đã tưởng anh là Reince”.

1 Nhân vật Thanh tra Javert trong tác phẩm Les Misérables (Những người khốn khổ) của Victor Hugo.

2 Hành động đăng trên mạng xã hội Twitter.

Phần còn lại của ngày hôm đó dành cho việc chào hỏi bạn bè và tránh nhìn mặt những người đã nói những lời kinh khủng về tôi trong suốt chiến dịch.

Tôi tình cờ gặp Thẩm phán Tòa án Tối cao Ruth Bader Ginsburg đang bước đi chậm nhưng rất vững vàng. Nếu tôi chiến thắng, hẳn bà sẽ tận hưởng những năm nghỉ hưu vui vẻ. Giờ tôi hy vọng bà vẫn giữ ghế cho đến khi tuổi tác còn cho phép.

Trong bữa trưa ở Trụ sở Quốc hội, tôi ngồi tại bàn được chỉ định và nói chuyện với Nữ dân biểu Nancy Pelosi, lãnh đạo đảng Dân chủ trong Hạ viện, chính trị gia sắc sảo nhất và có ảnh hưởng nhất Washington. Chị xứng đáng được ngợi ca vì đã phụ trách bình bầu cho ACA 2010 trong những hoàn cảnh gần như không khả thi và dù đứng ở nhóm đa số hay thiểu số, chị đều đấu tranh vì điều đúng đắn. Nhiều năm nay, phe Cộng hòa đã coi chị là quỷ dữ vì họ biết một khi chị làm, chị sẽ làm đâu ra đó.

Thượng nghị sĩ John McCain của bang Arizona đi đến và ôm lấy tôi. Anh có vẻ khủng hoảng tinh thần như tôi vậy.

Cháu gái của một vị quan chức cấp cao trong chính quyền mới của Trump bước đến tự giới thiệu mình và thì thầm vào tai rôi rằng cháu đã bầu cho tôi, nhưng cháu đã giữ bí mật về chuyện đó.

Dân biểu Ryan Zinke, người sắp trở thành Bộ trưởng Nội vụ của Trump dẫn vợ đến để chào tôi. Tôi khá ngạc nhiên, vì trong năm 2014 cậu ta đã gọi tôi là “Kẻ phản Chúa”. Có thể cậu ta đã quên, bởi vì cậu ta đến mà không mang theo tỏi hay cọc gỗ hay bất cứ thứ gì để xua đuổi Kẻ phản Chúa. Nhưng tôi thì chưa quên.

“Cậu biết không, Dân biểu”, tôi nói, “sự thật là tôi không phải là Kẻ phản Chúa”. Cậu ta khá kinh ngạc và lắp bắp điều gì đó rằng mình không hề có ý đó. Một điều tôi học được trong những năm qua là người ta rất dễ dàng nói những lời kinh khủng về tôi khi tôi không có ở đó, nhưng họ không thể nhìn vào mắt tôi và nói thẳng vào mặt tôi.

Tôi nói chuyện với Tiffany Trump về dự định học trường luật của cô bé. Tôi đùa với Thượng nghị sĩ Cộng hòa John Cornyn về việc tôi có kết quả xuất sắc hơn mong đợi ở bang Texas của anh. Trong bài phát biểu của Tổng thống vào bữa trưa, khi ông ta không còn trong tầm mắt của những người ủng hộ giận dữ, Trump đã cảm ơn Bill và tôi vì đã đến tham dự. Rồi, cuối cùng, chúng tôi cũng được về nhà.

Tôi không biết gì mấy về chuyện chính quyền mới đã nổ ra những tranh cãi đầu tiên xung quanh quy mô đám đông tham dự lễ nhậm chức. Như lẽ thường, Cục Công viên Quốc gia Mỹ đã nhanh chóng công bố những bức ảnh chụp ngày trọng đại này. Lần này vị Tổng thống mới không vui vẻ gì khi thấy trong ảnh chỉ có một đám đông nhỏ tham dự lễ nhậm chức và ra lệnh Cục phải bịa ra rằng đám đông “vô cùng lớn”. Điều này hoàn toàn đi ngược với những gì chúng ta có thể tận mắt chứng kiến. Tôi cũng thấy những gì Trump thấy khi đứng trên bục cao đó. Không như ông ta, tôi có thể so sánh nó với những gì tôi thấy trong những buổi lễ nhậm chức kể từ năm 1993. Tôi hiểu vì sao ông ta trở nên phòng thủ như vậy. Thật sự đã có một sự khác biệt.

Chuyện này khá ngớ ngẩn nhưng cũng là một lời cảnh báo sớm: chúng ta đang ở trong một “thế giới mới tươi đẹp”1.

1 Brave New World: ám chỉ một xã hội tăm tối, phản địa đàng (dystopia) như trong tiểu thuyết nổi tiếng cùng tên của Aldous Huxley.

Nếu buổi lễ nhậm chức hôm thứ Sáu là sự kiện tồi tệ nhất từ trước đến nay, thì ngày thứ Bảy hóa ra lại là ngày tốt đẹp nhất.

Tôi quyết định ở nhà mình ở Chappaqua, New York thay vì tham dự Tuần hành phụ nữ^1 để phản đối vị Tổng thống mới. Đó là một quyết định khó khăn. Tôi rất muốn tham gia vào đám đông và hò hét cật lực. Nhưng tôi nghĩ nên để những tiếng nói mới chiếm lĩnh khán đài, đặc biệt là trong ngày hôm nay. Có rất nhiều nữ lãnh đạo trẻ trung và phấn khởi sẵn sàng đóng những vai trò lớn hơn trong chính trị. Điều cuối cùng tôi muốn là trở thành một yếu tố gây phân tâm, chia tách chú ý khỏi năng lượng tràn trề và đích thực của người dân. Nếu tôi ra mặt, khó tránh khỏi việc sự kiện sẽ bị chính trị hóa.

1 Tuần hành phụ nữ (Women’s March): Cuộc biểu tình chính trị diễn ra tại nhiều thành phố khắp thế giới vào ngày 21 tháng 1 năm 2017 (một ngày ngay sau khi Tổng thống Donald Trump tuyên thệ nhậm chức), nhằm ủng hộ quyền phụ nữ, cải cách nhập cư, quyền của cộng đồng LGBT, bình đẳng chủng tộc, tự do tôn giáo và quyền của người lao động.

Vì thế tôi ngồi trong ghế bành nhà mình và vui vẻ đọc tin tức về những đám đông khổng lồ ở hàng chục thành phố khắp nước Mỹ và thế giới. Bạn bè gửi cho tôi những báo cáo đầy hứng khởi về những toa tàu điện ngầm và phố xá chật ních người với nam nữ đủ mọi lứa tuổi. Tôi lướt qua Twitter và gửi đi những lời cảm ơn và cảm xúc phấn chấn của mình.

Tuần hành phụ nữ là cuộc biểu tình riêng lẻ lớn nhất trong lịch sử Mỹ. Hàng trăm ngàn người đã tụ tập tại những thành phố như New York, Los Angeles, và Chicago. Hàng ngàn người còn đổ ra đường ở những bang như Wyoming và Alaska. Ở Washington, cuộc biểu tình làm đám đông tham dự lễ nhậm chức của Trump ngày hôm trước nhỏ bé và ít ỏi hơn. Và mọi chuyện diễn ra hoàn toàn hòa bình. Có lẽ đó là điều sẽ xảy ra khi bạn cho phụ nữ nắm quyền lãnh đạo.

Cuộc biểu tình này hoàn toàn khác với cuộc biểu tình đầu tiên của phụ nữ ở Washington, một ngày trước khi Woodrow Wilson nhậm chức vào năm 1913. Hàng ngàn phụ nữ đã diễu hành trên Đại lộ Pennsylvania đòi quyền được bầu cử, gồm có Alice Paul, Helen Keller và Nellie Bly. Đàn ông đứng hai bên đường, nhìn chòng chọc, chế giễu và cuối cùng trở thành một đám đông giận dữ. Cảnh sát chẳng giúp được gì. Hàng chục người biểu tình bị thương. Cuộc bạo loạn đã thu hút sự chú ý của quốc gia đến việc phụ nữ đòi quyền bầu cử. Trưởng lực lượng cảnh sát bị sa thải. Quốc hội tổ chức những phiên điều trần. Và bảy năm sau, Bản sửa đổi thứ mười chín của Hiến pháp được thông qua, trao cho phụ nữ quyền được bầu cử.

Gần một thế kỷ sau, chúng ta đã tiến bộ hơn nhiều, nhưng vị Tổng thống mới của chúng ta là một sự nhắc nhở đau lòng rằng chúng ta vẫn còn một chặng đường rất dài nữa để đi. Đó là lý do vì sao hàng triệu phụ nữ (và nhiều người đàn ông ủng hộ) đã đổ xuống đường.

Tôi thừa nhận rằng ngày hôm đó vừa ngọt ngào vừa cay đắng. Nhiều năm qua, trên khắp thế giới, tôi đã thấy phụ nữ tạo ra những phong trào từ dân, lấy quyền lực cho mình và cộng đồng của mình, buộc những đội quân chiến tranh phải đến bàn đàm phán hòa bình, viết lại số phận của quốc gia. Giờ đây, liệu chúng ta có đang thấy sự chuyển mình của điều gì đó tương tự ngay trên đường phố của đất nước ta hay không? Đó là một điều truyền cảm hứng, như tôi đã nói trên Twitter vào cuối ngày hôm đó.

Nhưng tôi không thể không tự hỏi tinh thần đoàn kết, sự phẫn nộ, và lòng nhiệt huyết này đã ở đâu trong suốt kỳ bầu cử.

Từ tháng 11, hơn năm mươi phụ nữ – đủ mọi lứa tuổi nhưng chủ yếu trong độ tuổi hai mươi – đã tiếp cận tôi trong nhà hàng, nhà hát, cửa hiệu để xin lỗi vì đã không bầu cho tôi hoặc không làm nhiều hơn để giúp chiến dịch của tôi. Tôi đã đáp lại bằng những nụ cười gắng gượng và những cái gật đầu cứng nhắc. Có lần, một người phụ nữ lớn tuổi lôi tay đứa con gái trưởng thành của mình đến nói chuyện với tôi và bắt cô ấy xin lỗi vì đã không đi bầu – cô ta làm theo lời mẹ mình, đầu cúi xuống đầy hối lỗi. Tôi muốn nhìn thẳng vào mắt cô gái ấy và hỏi, “Cháu không bầu sao? Vì sao cháu lại không bầu? Cháu đã trốn tránh trách nhiệm công dân vào lúc đất nước cần nhất! Và bây giờ cháu muốn tôi làm cháu thấy đỡ có lỗi hơn?” Tất nhiên, tôi đã không nói như thế.

Những người này đang kiếm tìm sự tha thứ mà tôi không thể cho họ. Tất cả chúng ta đều phải sống với hậu quả từ những quyết định của mình.

Kể từ ngày bầu cử, nhiều lúc tôi không muốn tha thứ bất kỳ ai, ngay cả bản thân mình. Tôi đã – và vẫn đang – rất lo lắng về đất nước của chúng ta. Có điều gì đó không đúng. Làm sao mà sáu mươi hai triệu người lại bầu cho một người họ nghe từ băng ghi âm đang khoe khoang về những vụ quấy rối tình dục lặp đi lặp lại? Sao ông ta có thể tấn công phụ nữ, người nhập cư, người theo đạo Hồi, người Mỹ gốc Mexico, tù nhân chiến tranh, và người khuyết tật – và là dân kinh doanh, ông ta bị cáo buộc lừa đảo vô số doanh nghiệp nhỏ, nhà thầu, sinh viên và người cao tuổi – mà vẫn được bầu cho vị trí quan trọng và quyền lực nhất thế giới? Làm sao chúng ta với tư cách một quốc gia lại cho phép hàng ngàn người Mỹ bị tước quyền bầu cử vì luật đàn áp cử tri? Vì sao giới truyền thông lại quyết định phơi ra các tranh luận xoay quanh những email của tôi, xem như đó là câu chuyện chính trị quan trọng nhất kể từ khi kết thúc Thế chiến thứ hai? Làm sao tôi lại để điều đó xảy ra? Làm sao chúng ta lại để điều đó xảy ra?

Dù vậy, khi chứng kiến cuộc Tuần hành phụ nữ, tôi không thể không thấy vui sướng và cảm thấy như thể sức sống không lẫn vào đâu được của nền dân chủ Mỹ đang quay trở lại ngay trước mắt chúng ta. Trang Twitter của tôi tràn ngập hình ảnh về những người tham gia biểu tình đang cầm những tấm bảng hài hước, cảm động và đáng kinh ngạc.

“Tệ Thật. Ngay Cả Những Người Sống Nội Tâm Cũng Ở Đây”. “Chín Mươi, Già Gân, và Không Lùi Bước!”

“Khoa Học Không Phải Là Âm Mưu Tự Do”.

Một cậu bé dễ thương đã đeo thông điệp này quanh cổ:

“Con ♥ Ngủ Trưa Nhưng Con Vẫn Còn Thức Đây”.

Tôi còn thấy những cô gái trẻ giơ cao các câu trích dẫn từ những bài diễn văn của tôi nhiều năm qua: “Quyền Phụ Nữ Là Quyền Con Người”, “Tôi Mạnh Mẽ Và Có Giá Trị”. Trong những ngày cuối tuần khó khăn ấy, những lời này đã vực dậy tinh thần tôi.

Những người dân tuần hành trên phố lúc đó đang gửi cho tôi và tất cả chúng ta một thông điệp: “Đừng từ bỏ. Đất nước này xứng đáng để đấu tranh vì nó”.

Lần đầu tiên kể từ ngày bầu cử, tôi cảm thấy tràn trề hy vọng.

Hãy cứ bước tiếp

Không có cảm xúc nào là cuối cùng.

—Rainer Maria Rilke

Can đảm và biết ơn

V
ào ngày 9 tháng 11, ở thành phố New York, trời lạnh và mưa nhiều. Những đám đông trên vệ đường quay lại nhìn xe tôi khi chúng tôi chạy qua. Vài người đang khóc. Vài người giơ tay hoặc nắm tay lên thể hiện sự đoàn kết. Mấy đứa nhỏ được ba mẹ cõng trên vai. Lần này, nhìn họ làm tim tôi hụt hẫng thay vì hân hoan.

Đội của tôi đang nháo nhào đi tìm hội trường để tôi đọc bài diễn văn thua cuộc. Hội trường Trung tâm Hội nghị Jacob K. Javits, nơi chúng tôi đã hy vọng sẽ tổ chức tiệc ăn mừng chiến thắng, không còn được chọn. Ba giờ ba mươi phút sáng, sau khi lùng sục một vài địa điểm, đội tiền trạm của tôi bước vào sảnh khách sạn New Yorker ở Midtown Manhattan, cách không xa nơi tôi và gia đình đang ở. Họ yêu cầu nhân viên khách sạn gọi điện và đánh thức người quản lý lúc đó còn đang ở nhà. Bốn giờ ba mươi phút sáng, họ chuẩn bị sử dụng một phòng khiêu vũ của khách sạn cho sự kiện không ai hy vọng sẽ xảy ra này. Sau này, tôi biết được rằng New Yorker cũng là nơi Muhammad Ali dưỡng thương sau trận thua cay đắng trong mười lăm vòng đấu tranh ngôi vô địch hạng nặng trước đối thủ Joe Frazier năm 1971. “Tôi không bao giờ muốn thua, chẳng bao giờ nghĩ mình sẽ thua, nhưng điều quan trọng là bạn thua như thế nào”, Ali đã phát biểu vào ngày hôm sau.

“Tôi không khóc. Bạn bè tôi không nên khóc”. Nếu chúng tôi viết điều này trong một bộ phim, sẽ chẳng ai tin được.

Sáng đó, Bill và tôi đều mặc trang phục màu tím. Màu này cũng hợp với cả hai đảng (xanh dương pha đỏ sẽ là tím). Đêm trước, tôi đã hy vọng sẽ cảm ơn đất nước trong sắc phục trắng – màu của những người phụ nữ đòi quyền bầu cử – trong khi đứng trên sân khấu được trang trí theo hình của nước Mỹ bên dưới trần kính rộng lớn. (Chúng tôi thật sự đã lên kế hoạch từ đầu đến cuối cho các biểu tượng). Thay vào đó, bộ đồ màu trắng nằm trong túi đồ. Bộ màu xám và tím tôi dự định sẽ mặc trong chuyến đi đầu tiên đến Washington khi trở thành Tổng thống đắc cử được lôi ra.

Sau bài phát biểu, tôi ôm thật nhiều người có mặt trong phòng. Rất nhiều bạn bè cũ và những nhân viên chiến dịch tận tụy có mặt ở đó, nhiều gương mặt đẫm nước mắt. Mắt tôi ráo hoảnh, tôi cảm thấy bình tĩnh và thông suốt. Việc của tôi là chịu đựng qua hết sáng nay, mỉm cười, tỏ ra mạnh mẽ vì tất cả mọi người và cho nước Mỹ thấy rằng cuộc sống vẫn tiếp diễn và nền Cộng hòa của chúng ta sẽ vẫn trường tồn. Cuộc đời một người của công chúng đã tập luyện cho tôi rất nhiều trước việc này. Dù tốt dù xấu, tôi vẫn hết sức bình tĩnh. Theo cách nào đó, có vẻ như tôi đã được huấn luyện hàng chục năm nay để có được khả năng kiểm soát bản thân như lần này.

Dù vậy mỗi lần tôi ôm một người bạn đang khóc thút thít – hoặc một người đang cố gắng kìm nén giọt nước mắt sắp trào ra, thật ra điều này còn tồi tệ hơn – tôi phải cố gắng kháng cự nỗi buồn rũ rượi đang chực nuốt chửng lấy mình. Với mỗi bước đi, tôi cảm thấy mình đã làm mọi người thất vọng. Vì thực sự tôi đã làm vậy.

Bill, Chelsea và chồng nó – Marc – từ đầu đến giờ đều ở bên cạnh tôi. Tim Kaine và vợ anh – Anne Holton – cũng thế, họ đã vô cùng tử tế và mạnh mẽ trong những tình huống tréo ngoe. Tôi chọn Tim làm ứng cử viên sáng giá cho vị trí Phó Tổng thống trong số rất nhiều ứng viên xuất sắc, vì anh có kinh nghiệm điều hành, một bản thành tích sáng chói khi còn là Thị trưởng, Thống đốc, và Thượng nghị sĩ, một danh tiếng xứng đáng vì cách sống đường hoàng và có những phán đoán chuẩn xác, và anh còn thông thạo tiếng Tây Ban Nha từ thời đi truyền giáo. Anh hẳn là một người bạn đồng hành đắc lực và một người nói lên sự thật nếu là Phó Tổng thống của tôi. Thêm nữa, tôi cũng rất quý mến anh.

Sau khi trao nhau những cái ôm, những nụ cười kéo dài và gắng gượng đến nỗi mặt tôi bị đau, tôi bảo những nhân viên kỳ cựu của mình quay trở lại tổng hành dinh ở Brooklyn để đảm bảo rằng mọi người đều không sao. Cái vẫy tay cuối cùng trước đám đông, lời cảm ơn cuối cùng đến Tim và Anne, cái ôm hôn vội vã dành cho Chelsea và Marc – cả hai đều hiểu mọi cảm xúc của tôi dù tôi không nói một lời nào – rồi Bill và tôi ngồi vào băng sau xe của Sở Mật vụ và rời khỏi đó.

Cuối cùng thì tôi cũng không còn phải gượng cười nữa. Chúng tôi gần như lặng thinh. Cứ vài phút, Bill lại lặp lại những từ anh đã nói suốt cả buổi sáng: “Anh rất tự hào về em”. Giờ thì anh nói thêm, “Đó là một bài phát biểu tuyệt vời. Lịch sử sẽ ghi nhớ nó”.

Tôi yêu anh vì đã nói điều này, nhưng tôi không có gì để đáp lại. Tôi cảm thấy hoàn toàn kiệt quệ. Và tôi biết rằng mọi việc sẽ tồi tệ hơn trước khi chúng bắt đầu tốt đẹp trở lại.

Phải mất khoảng một tiếng đồng hồ chạy xe từ Manhattan chúng tôi mới về tới nhà mình ở Chappaqua. Chúng tôi sống ở cuối một con đường yên ắng nhiều cây cối. Tất cả những căng thẳng thường biến mất ngay khi tôi rẽ vào con phố cụt. Tôi rất yêu ngôi nhà của mình và rất vui khi được về nhà. Đó là một nơi ấm cúng, nhiều màu sắc, nhiều tác phẩm nghệ thuật, và mọi bức tường đều phủ đầy ảnh của những người tôi yêu thương nhất trên đời. Ngày hôm đó, khi thấy cổng nhà hiện ra, tôi đã cảm thấy hoàn toàn nhẹ nhõm. Những gì tôi muốn làm lúc đó là bước vào trong, thay một bộ quần áo thoải mái, và có lẽ là không bao giờ trả lời một cú điện thoại nào nữa.

Thú thật là tôi không nhớ gì nhiều về phần còn lại của ngày hôm đó. Tôi thay quần yoga và áo khoác mềm gần như ngay lập tức. Hai chú chó dễ thương của chúng tôi chạy theo tôi hết phòng nọ đến phòng kia, và có lúc tôi dẫn chúng ra ngoài để chỉ hít thở không khí mưa giá lạnh. Chốc chốc, tôi lại mở tin tức lên nhưng rồi tắt ngay lập tức. Câu hỏi cứ thấp thỏm trong đầu tôi là, “Làm sao mà chuyện này lại xảy ra cơ chứ?” May mắn là tôi vẫn còn đủ minh mẫn để nhận ra rằng việc mổ xẻ chiến dịch ngay lúc đó là chuyện không nên làm.

Thất bại là một việc khó khăn cho bất kỳ ai, nhưng thất bại trong một cuộc chạy đua bạn nghĩ bạn sẽ thắng thì thật là khủng khiếp. Tôi còn nhớ khi Bill không được tái bầu là Thống đốc bang Arkansas năm 1980. Kết quả khiến anh khủng hoảng đến nỗi tôi phải đến khách sạn nơi tổ chức tiệc bầu cử để thay anh nói chuyện với những người ủng hộ anh. Sau đó một thời gian rất lâu, anh vẫn trầm uất đến mức không thể ra khỏi nhà. Đó không phải là tôi. Tôi sẽ bước tiếp. Tôi cũng sẽ ngẫm nghĩ, suy tư về nó. Tôi cứ xem đi xem lại những đoạn băng – tìm ra từng lỗi sai – đặc biệt là những lỗi của tôi. Khi tôi cảm thấy mình sai, tôi nổi điên lên, và rồi tôi tìm cách kháng cự lại.

Vào cái ngày đầu tiên đó, tôi chỉ cảm thấy mệt mỏi và trống rỗng. Việc suy xét cứ để sau.

Rồi chúng tôi ăn tối. Chúng tôi nói chuyện FaceTime^1 với cháu ngoại – Charlotte hai tuổi và em trai nó, Aidan, vừa mới sinh hồi tháng 6 năm 2016. Tôi an tâm khi thấy mẹ chúng. Tôi biết Chelsea đang rất đau lòng vì tôi, và điều này làm tôi đau khổ, nhưng những đứa bé này là những liều thuốc làm phấn chấn tinh thần ngay tức thì cho tất cả chúng tôi. Chúng tôi lặng lẽ tận hưởng những liều thuốc này ngày hôm đó và mỗi ngày sau đó.

1 Ứng dụng gọi điện audio hoặc gọi điện video được cài sẵn trên các thiết bị dùng hệ điều hành iOS (iPhone, iPad…).

Có lẽ điều quan trọng hơn hết thảy là sau đêm hôm trước chẳng chợp mắt được bao nhiêu, tôi leo lên gường vào giữa trưa và ngủ một giấc dài và ngon lành. Tôi còn đi ngủ sớm vào tối hôm đó và ngủ đến tận sáng hôm sau. Cuối cùng thì tôi cũng làm được điều này.

Tôi tránh xa điện thoại và email vào ngày đầu tiên đó. Tôi đoán rằng mình sẽ nhận được một cơn bão lũ tin nhắn (và đúng như vậy), mà tôi chưa thể giải quyết được – chưa thể đáp lại hết lòng tốt và nỗi buồn của mọi người, sự hoang mang và những giả thuyết cho việc chúng tôi đã mắc sai lầm ở đâu và vì sao. Rồi tôi sẽ giải quyết hết. Nhưng giờ thì Bill và tôi lánh xa cả thế giới. Tôi biết ơn lần thứ một tỷ rằng tôi có một người chồng ở bên cạnh mình không chỉ trong lúc vui mà còn trong những lúc buồn.

Tôi không nghĩ rằng những người đang đọc quyển sách này từng thua trong một cuộc bầu cử Tổng thống. Nhưng tất cả chúng ta đều đối mặt với thất bại trong cuộc sống. Tất cả chúng ta đều đối mặt với những sự thất vọng khủng khiếp. Sau đây là những gì giúp tôi vượt qua cuộc khủng hoảng tệ nhất trong cuộc đời mình. Có lẽ chúng sẽ giúp ích bạn nữa.

Sau ngày đầu tiên ẩn dật, tôi bắt đầu tìm đến mọi người. Tôi trả lời hàng tấn email; tôi nghe và trả lời các cuộc điện thoại. Rất khó khăn. Cũng hợp lý khi mọi người tự cô lập mình lúc đang gặp chuyện. Sẽ rất đau lòng khi nói về chuyện đó; đau lòng khi nghe thấy sự lo lắng trong giọng nói của bạn bè. Ngoài ra, trong trường hợp của tôi, tất cả chúng ta đều đang gặp chuyện. Mọi người đang rất buồn – vì tôi, vì chính họ, vì nước Mỹ. Rồi trong nhiều trường hợp, tôi hóa ra lại trở thành người an ủi thay vì được vỗ về. Dù vậy, thật tốt khi kết nối với mọi người. Tôi biết sự cô lập không tốt lành gì và giờ tôi cần bạn bè mình hơn bao giờ hết. Tôi biết rằng tránh né nói chuyện với mọi người sẽ chỉ làm cho việc này trở nên khó khăn hơn sau này. Và tôi rất rất muốn cảm ơn mọi người đã giúp tôi trong suốt chiến dịch và muốn đảm bảo rằng họ trụ vững trong hoàn cảnh này.

Tôi cảm thấy được an ủi và giúp đỡ nhiều nhất là khi ai đó nói, “Điều này làm tôi càng muốn đấu tranh”. “Tôi sẽ tăng khoản tài trợ của mình”. “Tôi đã bắt đầu tham gia tình nguyện rồi”. “Tôi sẽ đăng bài nhiều hơn trên Facebook; tôi sẽ không im lặng nữa”. Và điều tốt đẹp hơn cả là “Tôi đang nghĩ đến chuyện tham gia tranh cử”.

Một phụ nữ trẻ tên Hannah, thành viên ban tổ chức chiến dịch của tôi ở Wisconsin, gửi cho tôi những dòng này một vài ngày sau thất bại của tôi:

Hai ngày vừa qua vô cùng khó khăn. Nhưng khi em nghĩ đến những gì mình đã cảm thấy vào buổi sáng thứ Ba đó, khi em đã khóc cả tiếng đồng hồ vì em nghĩ chúng ta sắp có nữ Tổng thống đầu tiên, em biết chúng ta không thể bỏ cuộc. Dù cho những ngày qua em đã khóc vì điều khác, khí phách và sự duyên dáng của chị đã truyền cảm hứng cho em phải mạnh mẽ lên. Em biết rằng dù tất cả chúng ta đã bị đánh gục, nhưng chúng ta sẽ đứng lên. Vài năm tới đây, chúng ta sẽ mạnh mẽ hơn cùng nhau và sẽ tiếp tục đấu tranh cho điều đúng đắn. Từ một phụ nữ ghê tởm này gửi đến một phụ nữ ghê tởm^1 khác, em cảm ơn chị.

1 Nasty woman: cụm từ mà Trump đã gọi Hillary Clinton trong cuộc tranh luận Tổng thống.

Vì tôi rất lo rằng thất bại của tôi sẽ làm nhụt chí thế hệ trẻ đã góp sức trong chiến dịch của mình, nên biết rằng thất bại của tôi không làm họ thoái chí là một sự nhẹ nhõm to lớn. Điều này còn làm tôi thức tỉnh. Nếu họ có thể tiếp tục bước tới thì tôi cũng vậy. Và có lẽ nếu tôi cho thấy rằng tôi không bỏ cuộc, những người khác sẽ lạc quan hơn và tiếp tục đấu tranh.

Điều đặc biệt quan trọng nữa là tôi muốn tất cả mọi người đã làm việc trong chiến dịch của tôi đều hiểu rằng tôi tự hào và biết ơn tất cả họ. Họ đã hy sinh nhiều thứ trong suốt hai năm qua, nhiều người còn trì hoãn những dự định cá nhân để đi khắp mọi nơi trên đất nước và làm việc nhiều giờ liền với những đồng tiền không tương xứng. Họ chưa bao giờ ngừng tin tưởng vào tôi, tin tưởng vào nhau và vào tương lai đất nước. Giờ thì nhiều người trong số họ không biết kỳ lương tiếp theo sẽ đến từ đâu.

Tôi làm liền hai điều này ngay lập tức. Đầu tiên, tôi quyết định viết và ký thư gửi đến 4.400 thành viên trong số các nhân viên hỗ trợ chiến dịch. May mắn thay, Rob Russo, người phụ trách thư từ của tôi nhiều năm nay, đồng ý hỗ trợ toàn bộ dự án. Tôi còn đảm bảo rằng tất cả chúng tôi có thể trả lương cho từng người đến ngày 22 tháng 11 và trả bảo hiểm sức khỏe đến cuối năm.

Vào thứ Sáu sau cuộc bầu cử, chúng tôi tổ chức một bữa tiệc ở một khách sạn trong khu Brooklyn gần tổng hành dinh. Trong tình hình đó, buổi tiệc tuyệt vời hơn mong đợi. Ban nhạc tuyệt vời – một số nghệ sĩ từng chơi trong đám cưới của Chelsea và Marc năm 2010 – và sàn nhảy đông nghẹt. Tôi cảm thấy gần như là một Lễ tiệc Ireland^1: tiệc tùng trong đau khổ. Hãy để người ta không bao giờ nói đội ngũ “Hillary vì nước Mỹ” không gắn bó với nhau khi cần. Để thêm vui, ở đó còn được trang bị một quầy bar phục vụ miễn phí.

1 Tổ chức tiệc tùng sau cái chết của một thành viên gia đình hay bạn bè, mọi người thường tụ lại, uống say xỉn và kể chuyện về người đã khuất.

Sau khi ai cũng vui chơi thỏa thuê, tôi cầm micrô và cảm ơn mọi người. Mọi người cùng đồng thanh đáp lại “Cảm ơn!”. Thật sự tôi không thể nào đòi hỏi một đội ngũ tốt hơn hay siêng năng hơn được nữa. Tôi nói cho họ biết điều quan trọng là họ không để thất bại này làm họ nản chí trong việc phục vụ cộng đồng hay ngăn cản họ tham gia vận động cho những chiến dịch trong tương lai với tất cả tấm lòng và công sức như trong chiến dịch của tôi. Tôi kể cho họ nghe về những chiến dịch thất bại tôi đã tham gia vận động những năm tôi hai mươi tuổi, bao gồm cả chiến dịch của Gene McCarthy trong cuộc bỏ phiếu sơ bộ^1 của đảng Dân chủ năm 1968 và George McGovern năm 1972, và mỗi thất bại mà đảng Dân chủ phải gánh chịu cho đến khi mọi chuyện thay đổi vào năm 1992. Chúng tôi đã kiên cường đến giờ phút cuối cùng và lúc này tôi đang trông mong họ cũng sẽ kiên cường như vậy.

1 Trước khi chính thức tranh cử Tổng thống, mỗi đảng tiến hành bầu cử sơ bộ – chọn ứng viên trong nội bộ đảng để trở thành đại diện duy nhất của đảng chạy đua vào Nhà Trắng. Mỗi bang sẽ chọn một trong hai hình thức: bỏ phiếu phổ thông (primary) hoặc bỏ phiếu kín (caucus). Bỏ phiếu phổ thông là hình thức bỏ phiếu như thông thường – cử tri của bang sẽ đến một địa điểm được chỉ định trong một ngày được chỉ định để thực hiện bỏ phiếu. Trong khi đó, bỏ phiếu kín là bầu cử trong nội bộ mỗi đảng, do đảng tổ chức và chính quyền địa phương đóng vai trò giám sát.

Tôi còn nói tôi có mang một món quà nhỏ cho họ. Một nhóm phụ nữ nhiệt huyết gọi là UltraViolet đã gửi đến nhà tôi 1.200 bông hồng đỏ sáng sớm hôm đó, và tôi đã nhờ người gói hoa lại và mang đến bữa tiệc. Chúng đang nằm từng đống gần lối ra. “Lát nữa khi ra về, mỗi người hãy lấy một vài bông”, tôi nói với mọi người. “Hãy nghĩ về niềm hy vọng mà những bông hoa này tượng trưng, cũng như tình yêu và sự cảm kích mà rất nhiều người khắp cả nước đang dành cho tất cả các bạn”.

Đội của tôi đã dành cả ngày thứ Tư và thứ Năm gói gém đồ đạc trong văn phòng chiến dịch ở Brooklyn, nạp năng lượng bằng pizza do những người tốt khắp cả nước gửi cho chúng tôi. Những người ở cùng tòa nhà đã dán những tấm bảng “Cảm Ơn Các Bạn Vì Những Gì Các Bạn Đã Làm” ở thang máy. Khi các nhân viên khiêng những cái thùng cuối cùng ra khỏi tổng hành dinh, họ được một nhóm trẻ con và ba mẹ chúng chào đón. Đám trẻ con đã dùng phấn viết đầy trên vỉa hè những thông điệp như “Sức Mạnh Phụ Nữ!” “Mạnh Mẽ Cùng Nhau!” “Yêu Những Gì Trumps Ghét!” “Đừng Bỏ Cuộc!” Khi những thành viên cuối cùng của đội cùng ra xếp hàng lần cuối, những đứa trẻ đến tặng hoa cho họ – nghĩa cử cuối cùng của khu phố đã đối xử tốt với chúng tôi hết lần này đến lần khác.

Vài tuần tiếp theo, tôi vứt bỏ mọi sự phấn khởi giả vờ. Tôi rất buồn và lo lắng cho đất nước. Tôi biết hành động phù hợp và đáng tôn trọng để làm là im lặng và chấp nhận mọi việc, nhưng trong lòng tôi đang dâng trào nhiều cảm xúc. Bình luận viên Peter Daou từng vận động trong chiến dịch năm 2008 của tôi đã nói đúng tâm tư tôi khi tweet rằng “Nếu Trump thắng với 3 triệu phiếu, thua Cử tri đoàn 80K, và Nga đã hack RNC^1, phe Cộng hòa hẳn đã đóng cửa luôn nước Mỹ”. Tuy nhiên, tôi không thể hiện cảm xúc của mình một cách công khai. Tôi âm thầm tiết lộ chúng ra. Khi tôi biết rằng Donald Trump đã dàn xếp vụ kiện Đại học Trump của ông ta bằng 25 triệu đô la, tôi đã hét lớn vào màn hình TV. Khi tôi đọc tin ông ta bổ nhiệm những chuyên gia ngân hàng ở Phố Wall vào đội của mình sau khi liên tiếp buộc tội tôi là con rối của họ, suýt chút nữa tôi đã ném cái điều khiển vào tường. Khi tôi nghe thông tin ông ta bổ nhiệm Steve Bannon, người truyền bá đứng đầu tổ chức Alt- Right^2 mà nhiều người đã mô tả là gồm cả người theo chủ nghĩa Dân tộc da trắng, trở thành người phụ trách chính về chiến lược trong Nhà Trắng, thì tôi cảm thấy rằng đó là vực thẳm sâu nhất trong chuỗi dài những vực thẳm.

1 Bộ điều khiển thông tin thế hệ 3.

2 Alt-right: một nhóm tổ chức lỏng lẻo của những người có tư tưởng cực hữu, chối bỏ dòng chính của chủ nghĩa Bảo thủ tại Mỹ. Họ lấy chủ nghĩa Dân tộc da trắng làm cơ bản, bài Hồi giáo, chống chủ nghĩa Nữ quyền, chống người đồng tính… họ ủng hộ Donald Trump và đảng Cộng hòa.

Nhà Trắng là một nơi thiêng liêng. Franklin D. Roosevelt đã treo một tấm thẻ trên lò sưởi trong Phòng ăn Quốc gia có khắc một dòng từ lá thư mà John Adams đã gửi cho vợ trong đêm thứ hai sống trong Nhà Trắng mới xây: “Nguyện xin Chúa ban những phước lành tốt đẹp nhất cho ngôi nhà này và tất cả những người sẽ sống ở đây từ nay về sau. Xin chỉ cho những người đàn ông chân thật và thông tuệ lãnh đạo bên dưới mái nhà này”. Tôi hy vọng Adams sẽ bằng lòng với một người phụ nữ thông tuệ. Tôi không tưởng tượng được ông sẽ nói điều gì nếu ông có thể thấy ai đang đi lại trong những sảnh phòng đó.

Những lá thư bắt đầu lũ lượt tràn về từ khắp mọi miền đất nước, nhiều lá thư cảm động đến nỗi sau khi đọc một số, tôi đã bỏ chúng sang một bên và đi tản bộ. Một sinh viên năm ba từ Massachusets tên Rauvin viết về cách cháu và bạn bè nữ của cháu sẽ nhìn lại thời gian này:

Vào ngày 8 tháng 11 năm 2016, tụi cháu đã cảm thấy thật khủng khiếp, hoàn toàn bất lực và thất vọng như chưa bao giờ cảm thấy trước đây. Nên tụi cháu đã khóc. Và rồi tụi cháu sánh vai nhau, cùng kéo nhau đứng dậy, và tiếp tục việc học hành. Tụi cháu cứ bước lên và bước lên, luôn luôn ghi nhớ rằng tụi cháu sẽ không bao giờ, không bao giờ cho phép bản thân mình trở lại cảm giác của ngày hôm đó. Và dù sự giận dữ và thất vọng đã dấy lên trong cháu nhưng nó không thiêu rụi chúng cháu, không làm chúng cháu hoài nghi hay tàn ác. Nó làm chúng cháu mạnh mẽ. Và cuối cùng, cuối cùng thì một trong số chúng cháu sẽ vươn lên, đập vỡ cái trần kính cao nhất, cứng nhất. Tụi cháu sẽ làm được nhờ sự chăm chỉ, lòng quyết tâm và sự kiên cường. Nhưng đó còn là vì cô. Xin cô hãy chờ xem.

Trong phần tái bút, cô gái này còn viết thêm: “Nếu cháu được phép gợi ý cho cô một số cách chữa lành vết thương thì đó là: dành thời gian với bạn bè và gia đình, tất nhiên, ngoài ra thì còn có mùa đầu tiên của Friday Night Lights^1, mùa mới của Gilmore Girls^2, album nhạc kịch Hamilton, nui phó mát của Martha Stewart, một quyển sách hay, một ly vang đỏ”. Thật là một lời khuyên hữu ích!

1 Một bộ phim truyền hình Mỹ về một đội bóng bầu dục trường trung học ở thị trấn giả tưởng Dillon, Texas. Phim gồm 5 mùa chiếu với 76 tập.

2 Một bộ phim truyền hình hài hước Mỹ về mối quan hệ của một người mẹ đơn thân và con gái. Phim khai thác những đề tài về gia đình, tình yêu, giáo dục, tình bạn, tham vọng, và khoảng cách của các thế hệ và tầng lớp xã hội. Phim gồm 7 mùa chiếu với 153 tập.

Một người phụ nữ tên Holly từ Maryland viết thêm những hướng dẫn sáng suốt:

Tôi hy vọng chị sẽ muốn ngủ thật muộn và mang giày thể thao cả ngày. Hãy đi massage và đứng dưới ánh nắng mặt trời. Ngủ trên giường của chị và tản bộ với chồng chị. Cười hí hửng với cô cháu gái và chơi trò vuốt ve với cậu cháu trai… Hãy thở sâu. Chỉ nghĩ về chuyện chị sẽ muốn ăn dâu tây hay phúc bồn tử vào bữa sáng, về quyển sách Dr. Seuss nào chị sẽ muốn đọc với cháu ngoại. Nghe tiếng gió hoặc nhạc Chopin.

Debbie, bạn tôi từ Texas gửi cho tôi một bài thơ để làm tôi phấn chấn hơn. Ba bạn từng kể với bạn rằng một người bạn của ông đã sáng tác bài này sau khi họ làm việc cho Adlai Stevenson, một ứng viên Tổng thống tranh cử hai lần, về một trong những lần thất bại đớn đau của ông trước Dwight Eisenhower vào những năm 1950. Tôi phải thừa nhận rằng nó làm tôi phải khúc khích cười:

Ngày bầu cử đã xong

Kết quả giờ đã rõ

Ý chí của nhân dân

Đã được thể hiện rõ

Hãy cùng nhau đứng lại

Để nỗi buồn đi qua

Tôi sẽ ôm Voi^1 anh

Anh hôn Lừa^2 của tôi.

1 Con vật biểu tượng của đảng Cộng hòa.

2 Con vật biểu tượng của đảng Dân chủ. Ngoài ra, ở đây còn mang ý nghĩa hài hước. Con lừa tiếng Anh là “ass”, còn có nghĩa là cái mông.

Pam từ Colorado gửi cho tôi cái hộp chứa một ngàn con hạc giấy được gắn kết với nhau. Cô giải thích rằng ở Nhật một ngàn con hạc giấy là một biểu tượng mạnh mẽ của hy vọng, treo chúng trong nhà sẽ mang lại may mắn. Tôi treo chúng trước mái hiên nhà tôi. Tôi sẽ nhận tất cả mọi may mắn và hy vọng tôi có thể có được.

Tôi cố gắng hết sức để rũ bỏ gánh nặng phải thể hiện vẻ mặt hạnh phúc hay trấn an mọi người rằng tôi hoàn toàn ổn. Tôi biết rồi tôi sẽ ổn nhưng trong những tuần, những tháng mới mẻ này, tôi không ổn một chút nào cả. Và dù tôi không trải hết ruột gan ra với tất cả mọi người tôi gặp nhưng tôi đã thành thật trả lời hiện trạng của mình. “Sẽ ổn cả thôi”, tôi nói, “nhưng lúc này thì khá là khó khăn”. Nếu tôi cảm thấy khó chịu, tôi sẽ trả lời “Khốn kiếp, nhưng không phục” (“Bloody, but unbowed”), một câu trong bài Invictus, bài thơ yêu thích của Nelson Mandela. Nếu họ muốn cùng chia sẻ nỗi buồn vì những tin tức mới nhất từ Washington, đôi khi tôi sẽ thú nhận nó làm tôi điên tiết thế nào, còn những lúc khác tôi sẽ chỉ nói, “Tôi không có lòng dạ nào để nói về điều này”. Mọi người đều hiểu.

Tôi còn để mọi người làm nhiều điều cho mình. Đối với tôi, chuyện này không đến một cách dễ dàng. Nhưng Chelsea đã chỉ ra, “Mẹ à, mọi người chỉ muốn làm điều gì đó có ích – họ muốn mẹ để họ làm”. Nên khi một người bạn nói cô ấy gửi đến một hộp đầy những quyển sách ưa thích của mình… và một người khác nói anh sẽ ghé nhà vào cuối tuần dù cho chỉ để tản bộ cùng nhau… và một người khác nói cô sẽ dẫn tôi đi xem một vở kịch dù tôi có muốn đi hay không… Tôi đều không phản đối hay tranh luận. Lần đầu tiên trong nhiều năm trời, tôi không phải bận tâm đến một lịch trình phức tạp. Tôi chỉ phải nói “Được!” mà không cần nghĩ ngợi gì.

Tôi nghĩ nhiều về mẹ tôi. Một phần tôi mừng là mẹ không có ở đây để chịu đựng một sự thất vọng cay đắng nữa. Thất bại sít sao của tôi trong cuộc tuyển cử của đảng Dân chủ trước Barack Obama năm 2008 thật khó chấp nhận đối với bà, dù mẹ tôi cố gắng không để tôi thấy điều này. Hầu như tôi chỉ thấy nhớ bà thôi. Tôi muốn ngồi xuống với bà, nắm tay bà, và chia sẻ về mọi khó khăn của tôi.

Bạn bè giới thiệu cho tôi thuốc Xanax và khen ngợi nhiệt tình về tác dụng trị liệu tuyệt vời của nó. Các bác sĩ nói với tôi họ chưa bao giờ phải kê toa gồm nhiều thuốc chống trầm cảm đến như vậy trong sự nghiệp của mình. Nhưng đó không phải là tôi. Chưa bao giờ là tôi.

Thay vào đó, tôi tập yoga với huấn luyện viên của mình, Marianne Letizia, và tập trung nhiều vào “việc thở”. Nếu bạn chưa bao giờ thở bằng một bên mũi thì nó rất đáng thử. Ngồi chéo chân với tay trái đặt trên đùi và tay phải đặt trên mũi. Hít sâu vào từ cơ hoành, đặt ngón cái tay phải lên lỗ mũi phải và ngón áp út và ngón út lên lỗ bên trái. Nhắm mắt lại, và bịt lỗ mũi phải, thở chậm và sâu bằng lỗ mũi trái. Giờ thì bịt cả hai lỗ mũi và nín thở. Thở ra từ lỗ mũi trái. Theo như người ta giải thích cho tôi, việc này sẽ giúp oxy kích hoạt cả não phải – cội nguồn của sự sáng tạo và trí tưởng tượng – và não trái – nơi điều khiển lý trí và lập luận. Hít vào thở ra, lặp lại toàn bộ quá trình một vài lần. Bạn sẽ cảm thấy thư thái hơn và tập trung hơn. Nghe có vẻ ngớ ngẩn nhưng nó rất hiệu quả với tôi.

Cũng không hẳn toàn bộ là nhờ yoga và việc thở. Tôi còn uống rượu vang trắng Chardonnay.

Tôi dành nhiều thời gian hòa mình với thiên nhiên. Cái ngày sau khi tôi đọc bài diễn văn thua cuộc, Bill và tôi đến một vườn cây rậm rạp gần nhà. Đó là khoảng thời gian phù hợp nhất trong năm để đi bộ thư giãn – không khí khô nhưng không lạnh với mùi của mùa thu trong không khí. Chúng tôi chìm đắm trong suy nghĩ thì tình cờ gặp một cô gái đang đi bộ đường dài với đứa con gái ba tháng tuổi địu sau lưng và con chó lẽo đẽo bên chân. Cô có vẻ hơi ngại ngùng khi dừng lại và chào chúng tôi, nhưng cô nói là cô không thể kìm được – cô cần ôm tôi một cái. Hóa ra, tôi cũng cần như vậy. Sau đó, cũng trong ngày hôm đó, cô đăng tấm ảnh của chúng tôi lên Facebook và bức hình nhanh chóng được lan truyền. Và chuỗi những tấm ảnh chế về “HRC trong Hoang dã”1 được ra đời.

1 Nguyên tác: HRC in the Wild, trong đó “HRC” là chữ viết tắt của Hillary Rodham Clinton.

Trong suốt tháng 11 và tháng 12, Bill và tôi cột chặt dây giày và đi hết con đường mòn này đến con đường mòn khác, từ từ phân tích lý do vì sao tôi thua, tôi có thể làm gì để cải thiện tình hình, và chuyện gì đang xảy ra với nước Mỹ. Chúng tôi còn dành kha khá thời gian để nói về món sẽ ăn tối nay và bộ phim sẽ xem ngay sau đó.

Tôi còn tham gia những dự án. Tháng 8 năm 2016, chúng tôi đã mua lại ngôi nhà sát bên: Một kiểu nông trại kinh điển chúng tôi yêu thích với sân sau nối liền với nhà chúng tôi. Ý tưởng lúc mua nhà là để có thêm phòng cho Chelsea, Marc và con cái của chúng, các anh tôi và gia đình họ, và bạn bè chúng tôi. Thêm vào đó, tôi đã hơi nhanh nhảu nên đã nghĩ trước chuyện tiếp đón một đội quân hùng hậu sẽ đi đó đây với một Tổng thống. Từ tháng 9 và tháng 10, chúng tôi đã âm thầm sửa sang lại, nhưng với chiến dịch đang hồi nước sôi lửa bỏng, tôi không có nhiều thời gian nghĩ về bất cứ điều gì. Giờ thì tôi chẳng có gì ngoài thời gian, nên tôi dành hàng giờ xem xét lại kế hoạch với nhà thầu, chuyên gia trang trí nội thất và bạn tôi Rosemarie Howe: thử màu sơn, mua đồ đạc, ghế xích đu ở sân sau. Bên lò sưởi, tôi treo một khẩu hiệu cổ điển của nhóm phụ nữ đấu tranh đòi quyền bầu cử mà Marc đã tặng tôi “Quyền Bầu Cử Cho Phụ Nữ”. Trong căn phòng của gia đình, chúng tôi treo lên bức tranh đầy màu sắc vẽ những bong bóng ở Hội nghị Quốc gia đảng Dân chủ. Bill và tôi đều thích những quả bong bóng này. Đặc biệt là Bill. Đây là một kỷ niệm về những ngày vui vẻ.

Việc tu sửa lại nhà đã hoàn thành trước lễ Tạ ơn. Sáng đó, tôi đi quanh nhà để đảm bảo rằng mọi thứ đã đâu vào đó trước khi bạn bè và gia đình đến dùng bữa tối. Có một lúc, tôi đứng ở thềm trước và thấy vài người tụ tập ở một góc đường với mấy tấm bảng “Cảm Ơn” cắm dưới đất, phủ đầy những trái tim, cầu vồng và cờ Mỹ. Đó là một trong rất nhiều những cử chỉ đẹp – không chỉ từ bạn bè và những người thân thiết mà còn từ những người lạ hoàn toàn – đã giúp tôi vượt qua những tháng đầu tiên này.

Trong mọi dịp lễ Tạ ơn, từ khi rời Nhà Trắng, chúng tôi có truyền thống tổ chức tiệc với một nhóm bạn bè của Chelsea không về nhà trong dịp lễ hoặc những người đến từ những quốc gia khác và muốn biết lễ Tạ ơn Mỹ là như thế nào. Luôn có hai mươi hoặc ba mươi người ngồi quanh những cái bàn xếp dài trang trí lá, trái thông và nến tạ ơn – không có gì quá cao để che khuất tầm nhìn của mọi người nên những câu chuyện có thể dễ dàng được lắng nghe và chia sẻ. Vì chúng tôi bắt đầu bữa ăn với những lời cảm tạ bắt đầu từ Bill rồi lần lượt từng người quanh bàn, nên tất cả mọi người có thể nói điều mà họ cảm thấy biết ơn trong suốt năm qua. Khi đến lượt tôi, tôi nói tôi cảm ơn vì vinh dự được tranh cử Tổng thống, cảm ơn gia đình và bạn bè tôi đã ủng hộ tôi.

Trở lại ngôi nhà cũ của mình, tôi sắp xếp lại mọi tủ đồ với một sự tập trung đến nỗi mấy chú chó chạy biến khỏi bất cứ căn phòng nào tôi đi vào. Tôi gọi cho bạn bè và nài nỉ họ lấy đôi giày mà họ từng nói rất thích hoặc cái áo mà tôi nghĩ là sẽ vừa in. Tôi từng là kiểu bạn bè thúc ép vậy đó, nên hầu hết họ đều biết là họ sẽ phải nhận chúng. Tôi còn xếp lại hàng đống hình ảnh vào những cuốn album, vứt hết mấy chồng tạp chí cũ và những bài báo làm xuống tinh thần, rồi còn phân loại lại cả triệu danh thiếp mà mọi người cho tôi nhiều năm qua. Với mỗi hộc tủ sáng trưng và mỗi đồ vật được đặt vào vị trí phù hợp của nó, tôi cảm thấy thỏa mãn vì mình vừa làm cho thế giới của mình được trật tự hơn một chút.

Vài người bạn bắt tôi đi du lịch, và chúng tôi thực sự đã đi chơi với Chelsea, Marc và mấy đứa nhỏ vài ngày đến Mohonk Mountain House, một địa điểm ưa thích của tôi ở New York. Nhưng sau hai mươi tháng ròng rã đi lại để vận động cho chiến dịch – thêm vào đó là bốn năm trời đi khắp thế gian với cương vị là Ngoại trưởng – tôi chỉ muốn ngồi trong ngôi nhà yên tĩnh của mình để tĩnh tại.

Tôi cố gắng đắm mình trong những quyển sách. Nhà chúng tôi ngập tràn sách, mà chúng tôi thì cứ mua thêm. Như mẹ tôi, tôi thích những tiểu thuyết bí ẩn và có thể đọc trọn vẹn cuốn sách mới chịu đứng dậy. Vài quyển tôi thích gần đây là của các tác giả Louise Penny, Jacqueline Winspear, Donna Leon và Charles Todd. Tôi vừa đọc xong bốn quyển tiểu thuyết Neapolitan của Elena Ferrante và rất thích câu chuyện họ kể về tình bạn giữa những phụ nữ. Mấy cái kệ của tôi trĩu nặng những sách về lịch sử và chính trị, đặc biệt là tiểu sử các vị Tổng thống, nhưng trong mấy tháng đầu tiên đó, không quyển nào làm tôi thấy hứng thú. Tôi quay trở lại với những thứ làm tôi cảm thấy vui hoặc được an ủi trong quá khứ, như thơ của Maya Angelou:

Bạn có thể viết tên tôi vào lịch sử

Bằng những lời dối trá, đắng cay

Bạn có thể kéo lê tôi trong cát bụi

Nhưng, như cát bụi, tôi sẽ đứng lên…

Bạn có thể dùng lời lẽ của mình để bắn tôi

Hoặc cứa vào tôi chỉ bằng ánh mắt

Bạn có thể giết chết tôi bằng sự căm ghét

Nhưng, như không khí, tôi sẽ đứng lên.

Vào những ngày tháng 12, với trái tim vẫn còn đau nhói, những lời thơ này giúp tôi rất nhiều. Việc đọc to những bài thơ làm tôi cảm thấy mạnh mẽ. Tôi nghĩ tới Maya và giọng văn mạnh mẽ, giàu hình ảnh của bà. Bà sẽ không bị khuất phục trước điều này, không một chút nào.

Tôi đi xem những buổi biểu diễn Broadway. Chẳng có gì làm bạn quên đi phiền phức của mình trong một vài tiếng đồng hồ như đi xem nhạc kịch. Theo kinh nghiệm của tôi, một vở kịch tầm thường cỡ nào đi nữa cũng sẽ cuốn hút bạn. Và những bài hát của vở diễn là những khúc nhạc hay nhất trong những lúc khốn khó. Bạn nghĩ bạn buồn ư? Hãy nghe những gì Fantine trong Những người khốn khổ nói!

Cho đến nay, màn biểu diễn ưa thích nhất của tôi ở thành phố New York này không nằm ở Broadway: Đó là màn trình diễn của Charlotte. Thật hấp dẫn biết bao khi xem một đám nhóc hai tuổi cứ rúc rích cười suốt và đi lại không yên cố gắng nhảy múa đều nhau. Vài đứa thì cực kỳ tập trung (đó là cháu gái của tôi), vài đứa thì cố gắng nói chuyện với ba mẹ đang ngồi dưới khán đài, và một cô bé thì ngồi bệt xuống giữa chừng và cởi giày ra. Thật là một màn lộn xộn đáng yêu. Khi tôi nhìn Charlotte và bạn bè nó cười giỡn rồi té ngã rồi lại đứng lên, tôi cảm thấy một điều gì đó chưa thể gọi tên. Rồi tôi nhận ra đó là gì: sự giải tỏa. Tôi đã sẵn sàng để cống hiến toàn bộ bốn năm hoặc tám năm tiếp theo của cuộc đời cho đất nước mình. Nhưng điều này sẽ kéo theo những cái giá phải trả. Tôi sẽ bỏ lỡ rất nhiều những màn trình diễn múa như thế này, những câu chuyện buổi tối và những chuyến đi đến sân chơi. Giờ thì tôi có lại toàn bộ. Cái này còn hơn cả “Tái ông mất ngựa”.

Trở về nhà, tôi xem mấy bộ phim truyền hình Bill đã lưu lại. Chúng tôi xem những tập cũ của The Good Wife, Madam Secretary, Blue Bloods và NCIS: Los Angeles mà Bill cứ khăng khăng là series hay nhất của NCIS. Cuối cùng tôi còn xem được mùa cuối cùng của Downtown Abbey. Chương trình này luôn làm tôi nhớ đến cái đêm tôi ở Cung điện Buckingham vào năm 2011 trong chuyến viếng thăm của Tổng thống Obama tới đất nước này, tôi ở trong một căn phòng bên dưới sảnh từ ban công Nữ Hoàng hay đứng vẫy tay chào đám đông. Như thể bước vào một câu chuyện cổ tích.

Vào thứ Bảy sau ngày bầu cử, tôi bật chương trình Saturday Night Live và xem Kate McKinnon mở màn với những ấn tượng của cô về tôi thêm một lần nữa. Cô ngồi tại một cây đại vĩ cầm và chơi “Hallelujah”, một bài hát tuyệt vời đầy ám ảnh của Leonard Cohen, người vừa qua đời cách đó mấy ngày. Khi cô hát, có vẻ như cô đang cố gắng kìm nén nước mắt. Khi lắng nghe, cả tôi cũng vậy.

Tôi đã cố gắng hết sức, nhưng vẫn chưa đủ

Tôi không thể cảm thấy, nên tôi cố gắng sờ vào

Tôi đã nói sự thật, tôi không muốn dối lừa bạn

Và dù mọi chuyện đều sai bét cả

Tôi vẫn sẽ đứng trước vị thần của những bài ca

Với không gì ngoài lời hát “hallelujah”.

Kết thúc bài hát, Kate – trong vai Hillary – quay vào camera và nói, “Tôi không bỏ cuộc và cả bạn cũng vậy”.

Tôi cầu nguyện rất nhiều. Tôi gần như có thể thấy những người yếm thế trợn mắt. Nhưng tôi cầu nguyện, một cách thành tâm và nhiệt tình. Tiểu thuyết gia Anne Lamott từng viết rằng ba lời cầu nguyệt thiết yếu nhất mà bà dùng là “Giúp con”, “Cảm ơn” và “Wow”. Bạn có thể đoán được tôi đã dùng lời cầu nguyện nào cho mùa thu vừa rồi. Tôi cầu nguyện được giúp đỡ để có thể bỏ lại sau lưng nỗi buồn và sự tuyệt vọng mà thất bại vừa rồi đã mang lại cho tôi; để có thể có được hy vọng và trái tim rộng mở thay vì trở thành một kẻ hoài nghi, cay đắng; để tìm thấy mục đích mới và bắt đầu một chương mới, để phần còn lại của cuộc đời mình không bị giống như cô Havisham trong Những kỳ vọng lớn lao của Charles Dickens, suốt ngày lảm nhảm trong nhà về những nếu-như, giá-mà.

Tôi cầu nguyện rằng những sợ hãi tồi tệ nhất về Donald Trump sẽ không phải sự thật, và rằng cuộc sống của người dân và tương lai nước Mỹ sẽ trở nên tốt hơn, không tệ hơn, trong suốt nhiệm kỳ của ông ta. Tôi vẫn còn cầu nguyện về điều đó, và tôi có thể sử dụng mọi sự hỗ trợ mà bạn có thể giúp.

Tôi còn cầu xin có được sự khôn ngoan. Tôi đã được Bill Shillady giúp đỡ. Ông là mục sư hội Giám lý Thống nhất đã cùng tổ chức hôn lễ cho Chelsea và Mac và chủ trì nghi lễ cho mẹ tôi. Trong suốt chiến dịch, mỗi ngày ông đều gửi cho tôi những bài Thánh ca. Vào ngày 9 tháng 11, ông gửi cho tôi bài nói chuyện được đăng lần đầu tiên trên blog của mục sư Matt Deuel. Trong tuần đó, tôi đọc đi đọc lại rất nhiều lần bài đó. Như đoạn này thật sự đã làm tôi cảm động:

Hôm nay là thứ Sáu nhưng Chủ nhật đang đến gần.

Đây không phải là bài viết mà tôi hy vọng sẽ viết.

Đây không phải là bài viết mà bạn mong sẽ nhận trong ngày hôm nay.

Trong khi Thứ Sáu Tốt Lành có lẽ là đại diện bình thường nhất cho một ngày thứ Sáu chúng ta có, cuộc sống thì tràn đầy những ngày thứ Sáu.

Dành cho những tín đồ và những người theo Chúa trong thế kỷ đầu, Thứ Sáu Tốt Lành đại diện cho ngày mà mọi thứ đổ vỡ. Tất cả đã mất. Và dù rằng Chúa đã nói với các tín đồ rằng ba ngày nữa đền thờ sẽ được phục hồi… họ đã phản bội, chối từ, than khóc, bỏ chạy và trốn núp. Họ làm mọi thứ trừ việc cảm thấy tốt lành về ngày thứ Sáu và hoàn cảnh của mình.

Các bạn đang trải qua một ngày thứ Sáu. Nhưng Chủ nhật đang đến.

Cái Chết sẽ vỡ tan. Hy vọng sẽ lại về. Nhưng trước hết, chúng ta phải sống qua những tăm tối và những tuyệt vọng của thứ Sáu.

Tôi gọi đức cha Bill, và chúng tôi nói chuyện một lúc rất lâu. Tôi đọc lại một trong những quyển sách ưa thích của mình, The Return of the Prodigal Son (tạm dịch: Đứa con hoang tàn trở về ) của giám mục Hà Lan Henri Nouwen. Đó là điều tôi thường làm đi làm lại vào những lúc gặp khốn khó trong cuộc sống. Hẳn bạn đã biết câu chuyện ngụ ngôn về người em lạc lối, phạm nhiều tội lỗi nhưng cuối cùng cũng trở về nhà. Anh được cha mình đón chào đầy thương yêu nhưng lại bị người anh căm ghét, vì người anh đã ở lại để phụng dưỡng cha mình trong khi người em có thể làm bất cứ điều gì anh ta muốn. Có lẽ vì tôi là chị cả trong nhà và là thành viên trong đội Hướng đạo sinh nữ, nên tôi luôn liên tưởng mình là người anh trong câu chuyện. Thật khó chịu biết nhường nào khi thấy người em trai lạc lối của mình được chào đón về nhà như chưa có gì xảy ra. Anh ta hẳn sẽ có cảm giác rằng bao năm khổ sở và tận tụy chăm sóc cha mình không có ý nghĩa gì cả. Nhưng người cha đã nói với người anh, “Cha đã không lo được cho con sao? Con đã không sống gần cha sao? Con không ở bên cạnh cha để học hỏi và làm lụng hay sao?” Những thứ này tự thân nó đã là những phần thưởng rồi.

Đó là câu chuyện về tình thương vô điều kiện – tình thương của một người cha, và cũng là của Đức Cha, người luôn sẵn sàng yêu thương chúng ta dù biết bao lần chúng ta vấp ngã. Câu chuyện làm tôi liên tưởng đến cha tôi, một người cương nghị và ít nói nhưng lúc nào cũng đảm bảo rằng tôi biết tôi có ý nghĩa thế nào với ông. “Ba sẽ không làm như con làm”, ông sẽ nói với tôi, “nhưng ba sẽ luôn thương con”. Khi còn nhỏ, tôi luôn nghĩ ra mọi giả thuyết tai quái để kiểm chứng. “Nếu như con trộm đồ ở cửa hàng hoặc giết chết ai đó thì sao? Lúc đó ba còn thương con không?” Ông sẽ nói, “Tất nhiên là có. Ba sẽ vô cùng thất vọng và đau lòng, nhưng ba sẽ luôn thương con”. Một hai lần hồi tháng 11 năm ngoái, tôi nghĩ với chính mình, “Vậy, ba à, nếu như con thua một cuộc bầu cử mà lẽ ra sẽ thắng và để một đối thủ không xứng tầm trở thành Tổng thống Mỹ thì sao, lúc đó ba có còn thương con không?” Tình thương vô điều kiện là món quà to lớn nhất mà ba đã dành cho tôi, và tôi đang cố gắng hết sức để trao nó cho Chelsea và giờ cho Charlotte và Aidan.

Nouwen thấy một bài học mới từ ngụ ngôn Đứa con hoang tàn: một bài học về sự biết ơn. “Tôi vẫn có thể chọn lòng biết ơn ngay cả khi cảm xúc và cảm giác của tôi chất đầy tổn thương và thù hận”, ông viết. “Tôi có thể chọn để nói về sự tốt lành và điều đẹp đẽ ngay cả khi con mắt bên trong của tôi vẫn còn kiếm tìm người để đổ lỗi hoặc tìm một câu xấu xí để nói. Tôi có thể chọn lắng nghe những giọng nói tha thứ và nhìn vào những gương mặt mỉm cười ngay cả khi tôi đang phải nghe những từ ngữ thù hận và thấy những cái nhăn mặt đầy căm ghét”.

Tất cả phụ thuộc vào chúng ta khi chúng ta lựa chọn để biết ơn ngay cả khi mọi chuyện không được tốt đẹp. Nouwen gọi đó là “nguyên tắc của lòng biết ơn”. Đối với tôi, nó có nghĩa không chỉ là biết ơn vì những điều tốt đẹp, bởi vì việc này rất dễ, nhưng còn biết ơn những thứ khó khăn nữa. Biết ơn cả những lỗi lầm, bởi vì cuối cùng, chúng làm chúng ta mạnh mẽ hơn bằng cách cho chúng ta một cơ hội để vươn tới những điều ngoài tầm.

Nhiệm vụ của tôi là biết ơn vì trải nghiệm khiêm nhường khi thua trong cuộc bầu cử Tổng thống. Sự khiêm nhường có thể là một đức hạnh đau thương. TrongKinh Thánh, Thánh Paul đã nhắc chúng ta rằng tất cả chúng ta đều nhìn qua lăng kính tối tăm vì giới hạn của mình. Đó là lý do vì sao đức tin – yên tâm về những thứ được hy vọng và kết án những thứ không được nhìn thấy – cần một cú nhảy.Vì những giới hạn và sự không hoàn hảo mà chúng ta phải vượt lên chính mình để đến với Chúa và đến với nhau.

Thời gian thấm thoát trôi qua, tháng 11 đi, tháng 12 tới, khoảng thời gian khủng khiếp, tồi tệ và chẳng tốt đẹp gì đó dần kết thúc, tôi bắt đầu tìm lại lòng biết ơn của mình. Tôi cảm nhận được những hiệu ứng tốt đẹp mà việc đi bộ và ngủ đủ giấc mang lại; tôi trở nên thanh thản hơn và mạnh mẽ hơn. Tôi bắt đầu nghĩ tới những dự án mới mà mình muốn xúc tiến. Tôi bắt đầu chấp nhận lời mời đến các sự kiện để nói lên những tâm tư của mình: một bữa tối của tổ chức Kế hoạch hóa gia đình, Hội nghị thượng đỉnh Phụ nữ trên Thế giới và gala “Những giọng nói quan trọng” mừng những nữ lãnh đạo và nhà hoạt động khắp nơi trên thế giới, và những buổi tụ họp với sinh viên ở Harvard, Wellesley và Georgetown. Những căn phòng đó chứa đầy nhiệt huyết. Tôi hấp thu mọi thứ và thấy rằng mình đang nghĩ nhiều về tương lai hơn quá khứ.

Hãy làm những điều bạn cảm thấy đúng đắn, vì dù gì bạn cũng sẽ bị chỉ trích. Bạn sẽ bị “lên án nếu bạn làm và vẫn bị lên án nếu bạn không làm”.

—Eleanor Roosevelt

ĐỐI ĐẦU

Chúng ta chỉ việc cố gắng, những thứ còn lại không phải việc của chúng ta.

—T.S. Eliot

Cố gắng

T
ôi chạy đua vào Nhà Trắng vì tôi nghĩ tôi sẽ làm tốt công việc này. Tôi nghĩ trong số những người sẽ tham gia tranh cử, tôi là người có kinh nghiệm nhất, đã gặt hái nhiều thành tựu có ý nghĩa, đưa ra nhiều đề xuất tham vọng nhưng khả thi, và có khả năng giúp mọi việc ở Washington hoàn thành đâu ra đó.

Nước Mỹ đang ở vị thế tốt hơn nhiều so với những quốc gia lớn khác, nhưng đâu đó vẫn còn nhiều bất công, và tăng trưởng kinh tế còn quá ít. Sự đa dạng của chúng ta là một lợi thế, và điều này giúp phát huy tính sáng tạo và sức sống, nhưng sự thay đổi quá nhanh chóng về xã hội và kinh tế làm người dân không thích ứng kịp. Họ đang nghĩ rằng có quá nhiều việc đang diễn ra và diễn ra quá nhanh, vì thế họ cảm thấy xa lạ và bị bỏ rơi. Vị thế của chúng ta trên thế giới vẫn rất mạnh nhưng chúng ta phải đối phó với nạn khủng bố, toàn cầu hóa, và sự tiến bộ về công nghệ và kỹ thuật đã tiếp thêm năng lượng cho hai vấn đề này.

Tôi tin rằng những kinh nghiệm của mình ở Nhà Trắng, ở Thượng viện và Bộ Ngoại giao sẽ giúp tôi trang bị để đương đầu với những thách thức đó. Tôi đang sẵn sàng hơn ai hết. Tôi có nhiều ý tưởng để làm đất nước mạnh hơn và cuộc sống của hàng triệu người Mỹ sẽ tốt đẹp hơn.

Tóm lại, tôi nghĩ mình sẽ là một Tổng thống không chê vào đâu được.

Dù vậy, người ta vẫn không ngừng hỏi tôi, “Tại sao bà muốn làm Tổng thống?” Vì sao à? Nhưng, đúng thật, vì sao chứ? Người ta ám chỉ rằng hẳn có điều gì đó đang xảy ra, họ cho rằng tôi có một tham vọng đen tối nào đó hoặc nghĩ rằng tôi ham mê quyền lực. Không ai phân tích Marco Rubio, Ted Cruz, hay Bernie Sanders về lý do họ tranh cử. Chuyện họ tranh cử được cho là bình thường. Nhưng đối với tôi, dù nhiều người vẫn cho rằng sớm muộn gì tôi cũng sẽ tranh cử – nhưng theo cách nào đó thì họ vẫn nghĩ điều này là bất bình thường và đòi hỏi một lời giải thích xác đáng.

Sau ngày bầu cử, tôi đã nghĩ rất nhiều về điều này. Có lẽ bởi vì tôi là phụ nữ, mà chúng ta vẫn chưa quen việc phụ nữ tranh cử Tổng thống. Có lẽ bởi vì cách lãnh đạo của tôi không phù hợp với lúc này. Hoặc có lẽ bởi vì tôi chưa giải thích bản thân mình cặn kẽ hơn.

Vì thế, tôi sẽ giải thích ngay từ ban đầu và cho các bạn biết vì sao và bằng cách nào tôi quyết định tranh cử.

“Em có thể thua”, Bill nói với tôi. “Em biết”, tôi nói. “Em có thể thua”.

Vấn đề bắt đầu từ lịch sử. Cực kỳ khó khăn cho bất cứ đảng nào nắm giữ Nhà Trắng trong hơn tám năm liên tiếp. Trong thời hiện đại, điều này chỉ xảy ra có một lần, khi George H. W. Bush kế nhiệm Ronald Reagan vào năm 1989. Kể từ thời Phó Tổng thống Martin Van Buren thắng cử vào năm 1836, kế nhiệm Andrew Jackson, không một ứng viên Dân chủ kế nhiệm nào được nắm giữ Nhà Trắng trong hai nhiệm kỳ liên tiếp.

Kể từ cuộc khủng hoảng kinh tế năm 2008 – 2009, đâu đó vẫn còn nhiều nỗi giận dữ và thù địch, và trong khi cuộc khủng hoảng xảy ra vào kỳ nhiệm chức của đảng Cộng hòa, đảng Dân chủ nắm quyền với sứ mệnh dẫn dắt một cuộc hồi phục, mà việc phục hồi lại diễn ra quá chậm.

Cũng nên cân nhắc đến hội chứng “phát ngấy với nhà Clinton”. Nhiều người phàn nàn rằng chuyện bầu cử ở Mỹ là cuộc đua mệt mỏi giữa hai nhà: nhà Clinton và nhà Bush.

Rồi cũng lại là vấn đề giới tính nữa. Trong lịch sử đất nước chúng ta, chưa từng có người phụ nữ nào thắng bầu cử sơ bộ của một trong hai đảng lớn, nói chi đến việc thắng cử Tổng thống. Chúng ta sẽ dễ dàng bỏ qua tầm quan trọng của điều này, nhưng khi ngừng lại để xem xét thì đây là một lý do vô cùng quan trọng.

Đó là một ngày mùa thu năm 2014, Bill và tôi đã nói chuyện về việc này nhiều tháng nay. Liệu tôi có nên ra tranh cử lần thứ hai hay không? Rất nhiều người tài năng sẵn sàng nhảy vào hỗ trợ cho chiến dịch của tôi nếu tôi tranh cử. Báo chí và đa số tầng lớp chính trị cho rằng tôi đã sẵn sàng chạy đua chiến dịch. Vài người trong số họ còn bị thuyết phục trước những tranh biếm họa tôi là một người đàn bà hám quyền mà họ không thể tưởng tượng được tôi có thể làm được gì khác. Mặt khác, tôi đã hình dung ra rất nhiều nẻo đường khác cho chính mình ngoài việc trở thành Tổng thống.

Tôi đã nếm được mùi vị của sự thất bại rồi. Trừ phi bạn đã từng trải qua, bằng không thì cũng khó diễn tả được nỗi đau bạn cảm thấy trong tim gan khi bạn thấy mọi việc đi sai hướng và không thể tìm ra cách khắc phục; cú đánh khủng khiếp khi nhận được kết quả cuối cùng; sự thất vọng khắc trên gương mặt bạn bè và những người ủng hộ bạn. Các chiến dịch tranh cử là những doanh nghiệp khổng lồ với hàng ngàn người làm việc cùng nhau để hướng tới một mục tiêu chung, nhưng cuối cùng, nó cực kỳ mang tính cá nhân, thậm chí là đơn độc. Chỉ có tên bạn nằm trong lá phiếu. Bạn được chào đón hoặc chối từ, hoàn toàn do bản thân mình.

Cuộc đua với Barack Obama năm 2008 có một kết quả sít sao và tôi đã chiến đấu đến cùng. Cuối cùng, anh dẫn đầu với những lá phiếu Cử tri đoàn quan trọng nhất, nhưng khi so sánh phiếu bầu phổ thông thì tôi chỉ ít hơn đâu đó chưa tới 1/10. Điều này làm cho thất bại đó đau đớn hơn, nhưng cũng tạo ra niềm vui khi đã vận động không ngừng nghỉ để chiến đấu tới cùng với anh.

Tôi hoàn toàn tôn trọng Barack và tôi tin rằng anh sẽ là một Tổng thống tốt, anh sẽ làm tất cả mọi điều có thể để tiến đến những giá trị mà cả hai chúng tôi đều muốn vươn tới. Điều này làm cho việc thua cuộc trở nên dễ chịu hơn.

Liệu sau lần đó, tôi có muốn đặt mình vào một cuộc đua tàn khốc nữa không?

Cuộc đời tôi sau khi rời khỏi chính trường trở nên khá tuyệt vời. Tôi cùng Bill và Chelsea tham gia làm thành viên mới trong ban quản trị Quỹ Clinton. Bill đã biến Quỹ này thành một trong những tổ chức phúc thiện lớn nhất thế giới sau khi anh rời nhiệm sở. Điều này cho phép tôi theo đuổi những niềm đam mê của mình và xây dựng một tầm ảnh hưởng mà không dính dáng gì đến thói quan liêu và những tranh cãi ì xèo tủn mủn của Washington. Tôi khâm phục những gì Bill đã gầy dựng nên, và tôi rất thích việc Chelsea quyết định đưa những kiến thức về sức khỏe cộng đồng và kinh nghiệm riêng của con bé vào Quỹ, giúp cải tiến cách quản trị, sự minh bạch và tính hiệu quả của nó sau một thời kỳ phát triển chóng mặt.

Tại Hội thảo AIDS Quốc tế ở Barcelona, Bill có nói chuyện với Nelson Mandela về nhu cầu cấp thiết nhằm hạ giá thuốc điều trị HIV/AIDS ở châu Phi và trên toàn thế giới. Bill nghĩ rằng anh có thể giúp được nên đã thương lượng với những công ty dược và chính phủ các nước để hạ giá thuốc xuống mức thấp nhất, đồng thời gây quỹ để trả tiền thuốc. Việc này thực sự hữu hiệu. Hơn 11,5 triệu người ở hơn bảy mươi quốc gia giờ đã có thể tiếp cận những liệu trình điều trị HIV/AIDS rẻ hơn. Hiện tại, trong số những người được thuốc này cứu sống ở các nước đang phát triển trên khắp thế giới, hơn phân nửa người lớn và 75% trẻ em đang được hưởng lợi từ thành quả của Quỹ Clinton.

Sau khi hồi phục từ ca phẫu thuật tim hồi năm 2004, Bill tham gia cùng Hiệp hội Tim Mỹ để bắt đầu lập tổ chức Liên minh vì một thế hệ khỏe mạnh hơn (Alliance for a Healthier Generation) – tổ chức đã giúp hơn hai mươi tỷ sinh viên tại hơn 35 ngàn ngôi trường ở Mỹ thưởng thức thức ăn bổ dưỡng hơn và tham gia nhiều hoạt động thể chất hơn. Liên minh đã ký các thỏa thuận với nhiều công ty nước giải khát lớn để giảm lượng calories trong thức uống ở trường học xuống còn 90%, và còn hợp tác với chiến dịch “Let’s Move” của Michelle Obama.

Quỹ từ thiện còn giúp chống lại cơn khủng hoảng thuốc giảm đau nhóm opioid ở Mỹ; giúp hơn 150.000 nông dân ở châu Phi tăng thu nhập; mang năng lượng sạch tới những đảo quốc ở Caribe và Thái Bình Dương.

Năm 2005, Bill khởi động Chiến dịch Clinton Global (Clinton Global Initiative – CGI), một hình thức thiện nguyện mới của thế kỷ XXI giúp các nhà lãnh đạo từ kinh doanh, chính phủ và những lĩnh vực phi lợi nhuận kết nối lại với nhau để đưa ra những cam kết hành động vững chắc về mọi thứ, từ việc cung cấp nước sạch, nâng cao hiệu quả năng lượng, đến hỗ trợ y tế cho trẻ em khiếm thính. Các hội nghị hằng năm nhấn mạnh những cam kết thú vị nhất cũng như những kết quả mang lại. Không ai xuất hiện chỉ để nói, bạn phải thực sự làm điều gì đó nữa. Sau mười hai năm, những thành viên CGI, những chi nhánh của CGI Mỹ và CGI Quốc tế đã thực hiện hơn 3.600 cam kết, giúp nâng cao đời sống của hơn 435 triệu người ở hơn 180 quốc gia.

Một trong những thành tựu nổi bật nhất của CGI là gửi đi 500 tấn dược phẩm và trang thiết bị đến Tây Phi để chiến đấu với đại dịch Ebola và giúp gây quỹ 500 triệu đô để hỗ trợ những doanh nghiệp nhỏ, nông trại, trường học, chăm sóc y tế ở Haiti. Tại Mỹ, CGI đã giúp thiết lập quan hệ hợp tác với công ty Carnegie New York để hoàn thành mục tiêu của Tổng thống Obama – thêm 100.000 giáo viên mới cho những môn Khoa học, Công nghệ, Kỹ sư và Toán – mà không tiêu tốn một đồng nào của người đóng thuế. Và tổ chức cũng đã hỗ trợ tạo nên quỹ hạ tầng tư nhân lớn nhất ở Mỹ – 16,5 tỷ đô la được những quỹ hưu trí của viên chức đầu tư. Quỹ được Hiệp hội Giáo viên Liên bang Mỹ (American Federation of Teachers – AFT) và Liên hiệp Xây dựng Thương mại Bắc Mỹ (North America’s Building Trades Unions – NABTU) điều hành, đã tạo nên 100.000 việc làm và cung cấp những khóa đào tạo kỹ năng cho 250.000 công nhân mỗi năm.

Khi tôi gia nhập Quỹ Clinton vào năm 2013, tôi hợp tác cùng Melinda Gates và Quỹ Gates để triển khai một chiến dịch tên “No Ceilings: The Full Participation Project” (Không trần cao: Dự án tham gia toàn diện) để phụ nữ và bé gái trên toàn thế giới có được những quyền cao hơn và có nhiều cơ hội hơn. Tôi còn xây dựng một chương trình tên “Too Small to Fail” (Quá nhỏ để thất bại) để khuyến khích việc đọc, nói và hát cho trẻ sơ sinh và trẻ chập chững để giúp não chúng phát triển và nâng cao từ vựng. Chelsea và tôi còn bắt đầu một mạng lưới những tổ chức bảo tồn động vật hoang dã lớn nhằm bảo vệ những con voi châu Phi đang có nguy cơ tuyệt chủng vì bọn săn trộm. Không chương trình nào phải trưng cầu dân ý hay phải quảng bá rình rang. Chúng chỉ cần tạo ra những khác biệt tích cực cho thế giới. Sau nhiều năm làm chính trị, những công việc này vừa mới mẻ và đem lại niềm hạnh phúc.

Dựa trên kinh nghiệm của mình, tôi biết rằng nếu tôi tranh cử Tổng thống lần nữa, mỗi thứ Bill và tôi sờ tới sẽ là chủ đề để soi mói và tấn công – gồm cả Quỹ Clinton này. Đó là một mối lo lắng, nhưng tôi chưa bao giờ tưởng tượng rằng một tổ chức từ thiện quốc tế được tôn trọng như thế lại bị bôi nhọ và công kích như vậy. Trong nhiều năm, Quỹ Clinton và CGI đều được cả phe Cộng hòa và phe Dân chủ ủng hộ. Những cơ quan kiểm tra độc lập, các tổ chức từ thiện như CharityWatch, GuideStar và Charity Navigator đều đánh giá Quỹ Clinton bằng những thang điểm cao nhất vì đã giảm chi phí và có tầm ảnh hưởng tích cực đáng kể. CharityWatch cho điểm A, Charity Navigator đánh giá 4 sao, và GuideStart xếp Quỹ Clinton vào hạng bạch kim. Nhưng những điều này cũng không thể làm người ta dừng những công tích tàn bạo một chiều vào nó trong suốt chiến dịch.

Ở đây tôi viết về quỹ này khá nhiều vì một phân tích gần đây được đăng trên tờ Columbia Journalism Review đã chỉ ra rằng trong suốt chiến dịch, những điều viết về Quỹ Clinton nhiều gấp đôi so với những bài viết nói về các vụ scandal của Trump, và hầu như tất cả những bài về quỹ đều là tiêu cực. Điều này làm tôi vỡ lẽ. Như Daniel Borochoff, người sáng lập CharityWatch nói, “Nếu Hillary Clinton không tranh cử Tổng thống, Quỹ Clinton sẽ được xem là một trong những quỹ nhân đạo xuất sắc nhất trong thế hệ này”. Tôi tin rằng quỹ này đúng là như vậy và sẽ là như vậy, và tôi hoàn toàn tự hào khi là một thành viên của nó.

Ngoài những công việc với quỹ, tôi còn dành nhiều thời gian trong năm 2013 và 2014 để viết một cuốn sách với tựa đề Hard Choices (Những lựa chọn khó khăn) nói về những trải nghiệm của mình khi là Ngoại trưởng. Cuốn sách khá dài, hơn 600 trang về chính sách đối ngoại, nhưng vẫn còn khá nhiều những câu chuyện của tôi bị bỏ lại trong phòng biên tập và còn nhiều điều tôi muốn nói. Nếu tôi không tranh cử, tôi sẽ viết nhiều quyển sách khác. Có lẽ là tôi sẽ dạy học và dành nhiều thời gian với các bạn sinh viên.

Hơn nữa, như những nhân viên chính phủ trước, tôi biết rằng các tổ chức và doanh nghiệp muốn tôi đến nói chuyện với họ về những kinh nghiệm của mình và chia sẻ suy nghĩ của tôi về thế giới – và họ sẽ trả tôi hậu hĩnh để tôi làm điều này. Tôi tiếp tục có những bài nói chuyện mà không được trả đồng nào, nhưng tôi vẫn muốn cách để kiếm sống tốt mà không cần phải làm cho bất cứ công ty nào hay phải tham gia vào bất cứ ban bệ nào. Đó còn là một cơ hội để gặp gỡ những con người thú vị.

Tôi nói chuyện với khán giả thuộc những ngành nghề khác nhau: công ty du lịch và người bán xe, bác sĩ và các doanh nghiệp công nghệ, người bán tạp hóa và người tư vấn trại hè. Tôi còn nói chuyện với giới nhà băng. Thường thì tôi hay kể những câu chuyện trong thời gian làm ở Bộ Ngoại giao và trả lời về những vấn đề nóng bỏng toàn cầu. Tôi hẳn đã kể những câu chuyện hậu trường về cuộc đột nhập đã mang Osama bin Laden ra công lý ít nhất là một trăm lần. Đôi khi tôi kể về tầm quan trọng của việc tạo ra nhiều cơ hội hơn cho phụ nữ, cả trên thế giới và trong các tập đoàn Mỹ. Tôi hiếm khi nào nói một chiều. Những gì tôi nói làm khán giả cảm thấy thú vị nhưng chưa đủ đặc biệt để lên tin. Nhiều tổ chức muốn những bài nói chuyện này được chia sẻ riêng tư, và tôi tôn trọng điều này: Họ trả tiền để có được trải nghiệm độc đáo. Điều này cho phép tôi thẳng thắn chia sẻ những ấn tượng của mình về những lãnh đạo thế giới và họ hẳn sẽ cảm thấy bị xúc phạm nếu họ nghe được. (Tôi đang nói về ông đấy, Vladimir).

Sau này, những người chống đối tôi thêu dệt nên những câu chuyện về những điều kinh khủng tôi hẳn đã nói sau những cánh cửa khép kín và về cách thức mà tôi, với cương vị Tổng thống, sẽ mãi mãi nằm trong túi của giới nhà băng tăm tối đã trả tiền để tôi phát biểu. Lẽ ra tôi nên thấy được những gì sẽ xảy đến. Xét đến những điều tôi nói về Thượng viện – đặc biệt là những cảnh báo ban đầu của tôi về khủng hoảng thế chấp, những lá phiếu chống lại việc cắt giảm thuế của Bush, và những luận điểm ủng hộ định chế tài chính, bao gồm đóng lại lỗ hổng về thuế của các quỹ đầu cơ được biết như lợi nhuận tích lũy – thì lời công kích này không thuyết phục lắm. Tôi không nghĩ rằng nhiều người Mỹ tin chuyện tôi sẽ bán cả một cuộc đời nguyên tắc và tận hiến với bất cứ giá nào. Khi bạn biết vì sao bạn làm điều gì đó, và bạn biết rằng không có gì hơn về nó và chắc chắn đó không phải là một việc xấu, thật dễ dàng thừa nhận rằng những người khác cũng sẽ thấy theo cách bạn thấy. Đó là một sai lầm. Chỉ bởi vì nhiều nhân viên chính phủ trước được trả một khoản phí lớn để phát biểu, tôi cũng không nên cho rằng sẽ không sao khi tôi làm điều tương tự. Đặc biệt là sau cuộc khủng hoảng tài chính năm 2008 – 2009, lẽ ra tôi nên nhận thấy rằng đó sẽ là một hướng đi tồi tệ và nên né tránh bất cứ điều gì liên quan đến Phố Wall. Tôi đã không làm vậy. Và tôi phải trả giá.

Đây là một trong những sai lầm tôi đã phạm phải mà bạn sẽ đọc được trong quyển sách này. Tôi cố gắng tường thuật lại một cách chân thật về việc tôi đã sai lúc nào, đã thiếu sót ở đâu, và điều gì khiến tôi ước mình có thể quay lại và làm khác đi. Điều này chẳng dễ dàng gì, cũng chẳng vui vẻ gì. Sai lầm của tôi đang thiêu đốt tôi từ bên trong. Nhưng như một trong những nhà thơ yêu thích nhất của tôi, Mary Oliver nói, trong khi sai lầm của chúng ta làm chúng ta muốn khóc, thế giới không cần nhiều hơn thế.

Sự thật là, ai cũng phạm sai lầm. Đó là điều tự nhiên của con người. Nhưng những sai lầm của chúng ta không định nghĩa được con người chúng ta. Chúng ta chỉ nên được đánh giá dựa trên toàn bộ cuộc đời và sự nghiệp của mình. Nhiều vấn đề không có lời giải đáp và một quyết định tốt ngày hôm nay có thể không được nhìn nhận là đúng đắn trong mười hay hai mươi năm sau qua lăng kính của những điều kiện mới. Khi bạn tham gia chính trường, điều này còn trở nên phức tạp hơn. Tất cả chúng ta đều muốn – và báo giới chính trị đòi hỏi – một “câu chuyện”, và điều này biến con người trở thành hoặc là thánh nhân hoặc là kẻ tội đồ. Bạn không thể vừa được khen vừa được chê. Và chẳng có câu chuyện chính trị nào hấp dẫn bằng chuyện vị thánh nhân bị lột mặt trở thành một kẻ tội đồ. Kiểu nhân vật hoạt hình hai chiều thì dễ tiêu hóa hơn là một con người đa chiều, hoàn chỉnh.

Đối với một ứng viên, một lãnh đạo, hay bất cứ ai, câu hỏi không phải là “Anh có sai lầm không?” mà là “Anh làm gì với sai lầm của mình?” Anh có học được gì từ sai lầm của mình để có thể làm tốt hơn và trở nên tốt hơn trong tương lai không? Hoặc anh có chối từ công sức của sự tự hoàn thiện và thay vào đó anh cố kéo những người khác xuống để có thể nói rằng họ cũng xấu xa hoặc tệ hại như anh?

Tôi luôn cố gắng làm điều đầu tiên. Và, nói chung, cả đất nước của chúng tôi cũng vậy, với sự tiến bước dài đến một sự đoàn kết hoàn hảo hơn.

Nhưng Donald Trump lại làm điều thứ hai. Thay vì thừa nhận những sai lầm, ông ta công kích người khác, hạ thấp và sỉ nhục người khác – thường bằng cách buộc tội họ làm những điều ông ta đã làm hoặc chuẩn bị làm. Vì thế, nếu ông ta biết rằng Quỹ Donald J. Trump của mình chỉ có giá trị nhỉnh hơn một con heo đất chút xíu, ông ta sẽ quay ra và buộc tội mà không có bằng cớ rằng Quỹ Clinton được nhiều người kính trọng đã bị tha hóa. Sự điên loạn này của ông ta có một phương pháp. Đối với Trump, nếu mọi người đều bị kéo xuống bùn với mình thì ông ta không bẩn thỉu hơn những người khác. Ông ta không cần phải làm tốt hơn nếu những người khác đều làm điều tồi tệ. Tôi nghĩ rằng đó là lý do vì sao ông ta có vẻ khoái trá trong việc sỉ nhục những người quanh mình đến vậy. Và đó là lý do ông ta hẳn đã rất vui mừng khi Marco Rubio cố đua theo ông ta trong việc tung hứng những lời lăng mạ xấu xa đến cá nhân trong suốt những cuộc bỏ phiếu phổ thông. Tất nhiên, điều này làm tổn thương Rubio nhiều hơn Trump. Như Bill thường nói, đừng bao giờ đấu vật trong bùn với một con heo. Móng của chúng phù hợp cho việc trụ trong bùn và chúng cực kỳ khoái chuyện bị lấm bẩn. Đáng buồn là chiến thuật của Trump lại thành công. Khi mọi người bắt đầu cho rằng tất cả chính trị gia đều dối trá và đồi bại thì kẻ đồi bại đích thực lại né tránh được sự soi mói và nỗi hoài nghi lại tăng lên.

Nhưng tôi đã vượt lên chính mình. Trở lại năm 2014, tôi quyết định tranh cử Tổng thống.

Chúng ta đã nói về những việc tôi làm tại quỹ, quyển sách của tôi và những bài nói chuyện, nhưng tới giờ, phần tốt đẹp nhất về cuộc đời tôi sau khi rời chính phủ – và hẳn là lý do chính đáng nhất để không tranh cử – là trở thành bà ngoại. Tôi còn thích chức vụ này hơn là mình nghĩ. Bill và tôi viện nhiều cớ để chạy xuống Manhattan, tạt qua nhà Chelsea và Marc để được gặp Charlotte, chào đời vào tháng 9 năm đó. Chúng tôi trở thành những người trông trẻ, người đọc sách và bạn chơi nhiệt tình nhất thế giới. Chúng tôi vô cùng hoan hỉ khi Aidan ra đời vào tháng 6 năm 2016.

Tranh cử Tổng thống một lần nữa có thể đồng nghĩa với việc đưa toàn bộ điều này – cuộc đời tuyệt vời mới của tôi – vào chế độ chờ đợi và lại đi trên sợi dây thăng bằng của chính trị quốc gia. Tôi không chắc mình đã sẵn sàng cho điều này chưa.

Gia đình tôi hoàn toàn ủng hộ tôi. Nếu tôi muốn tranh cử, họ sẽ hỗ trợ tôi 100%. Chelsea đã giúp tôi không ngừng nghỉ vào năm 2008, trở thành một người thay thế tuyệt vời và làm bản lề vững chắc cho tôi. Bill biết hơn ai hết về việc làm Tổng thống là như thế nào. Anh còn cho rằng tôi là người phù hợp nhất cho vị trí này và luôn chối rằng không phải đây là cách nói của một người chồng thương vợ.

Dù vậy, những trở ngại vẫn vô cùng đáng sợ. Đúng vậy, tôi đã rời khỏi Bộ Ngoại giao cùng với nhiều lời đánh giá tốt đẹp nhất dành cho một người của công chúng – một cuộc trưng cầu từ Wall Street Journal và NBC News vào tháng 1 năm 2013 đã cho tôi 69%. Và theo cuộc khảo sát hằng năm của công ty thăm dò dư luận Gallup, tôi còn là người phụ nữ được ngưỡng mộ nhất thế giới. Thật là những ngày cũ tươi đẹp.

Nhưng tôi biết rằng việc tôi được đánh giá cao một phần là bởi vì đảng Cộng hòa sẵn sàng hợp tác với tôi khi tôi là Ngoại trưởng, công nhận và khen ngợi công lao của tôi. Người họ nhắm vào chủ yếu là Tổng thống Obama và phần lớn, họ để tôi được yên. Thêm nữa, báo giới đưa tin tôi vào những năm đó thật sự quan tâm đến công tác ngoại giao và những vấn đề tôi phải đương đầu, điều đó đồng nghĩa là họ chỉ tập trung đưa tin về công việc của tôi, và những tin tức này phần lớn là chính xác. Tôi biết mọi chuyện sẽ khác đi khi tôi ra tranh cử Tổng thống một lần nữa. Như Bill nói – và lịch sử đã chứng minh – niềm khát khao thay đổi bất di bất dịch của đất nước sẽ làm chuyện đắc cử trở nên khó khăn với bất cứ ứng viên đảng Dân chủ nào, đặc biệt là một người gắn bó khăng khít với chính quyền lâm thời như tôi.

Năm 2014, tỷ lệ tán thành Tổng thống Obama bị kẹt đâu đó trong khoảng 40%. Dù chính quyền đã nỗ lực hết sức mình nhưng tốc độ hồi phục của nền kinh tế vẫn vô cùng yếu ớt, lương hướng và thu nhập cho hầu hết người Mỹ chưa cải thiện được mấy. Chính quyền phá hỏng việc triển khai những thị trường chăm sóc sức khỏe mới, trong đó có ACA – một trong những thành tựu nổi bật của Tổng thống Obama. Nhóm khủng bố mới ISIS đã chiếm đóng nhiều khu vực ở Iraq và Syria, đang chặt đầu các công dân và phát trực tiếp trên mạng internet. Rồi đại dịch Ebola đang hoành hành ở châu Phi và nhiều người Mỹ lo sợ đại dịch sẽ sớm tràn tới Mỹ. May mắn thay, chính quyền Obama đã phản ứng nhanh nhẹn để có những biện pháp phòng vệ cho sức khỏe cộng đồng và hỗ trợ ngăn chặn Ebola ở Tây Phi. Mặc cho những sự thật hiển nhiên này, những người bảo thủ vẫn không ngừng cảnh báo – mà không đưa ra được bằng chứng nào – rằng nhóm khủng bố ISIS sẽ lẻn vào biên giới phía nam và mang theo đại dịch Ebola. Đó là một thuyết âm mưu nhằm vào ba mục đích của cánh hữu.

Trong đợt bầu cử giữa kỳ^1 năm 2014, Bill và tôi đều miệt mài vận động khắp cả nước cho những ứng viên đương chức của đảng Dân chủ có nguy cơ rời Quốc hội và những ứng viên mới nặng ký. Đến khuya, chúng tôi ngồi lại để xem xét những ghi chú về nỗi giận dữ, căm ghét và hoài nghi mà mình đang chứng kiến, cũng như những công kích đổ thêm dầu vào lửa của phe Cộng hòa.

1 Bầu cử diễn ra hai năm một lần để chọn các thành viên Quốc hội, gồm tất cả 435 ghế ở Hạ viện và 33 hoặc 34 ghế trong tổng số 100 ghế ở Thượng viện. Ngoài ra, trong những cuộc bầu cử này, 34 trong 50 bang sẽ bầu Thống đốc bang (nhiệm kỳ 4 năm).

Nhiều năm nay, những nhà lãnh đạo đảng Cộng hòa đã chọc khoáy vào nỗi thất vọng và sự sợ hãi của dân chúng. Họ sẵn sàng phá hoại chính phủ để chặn đứng nghị trình của Tổng thống Obama. Đối với họ, ngưng hoạt động không phải là lỗi, nó là một đặc điểm. Họ biết rằng Washington càng mang vẻ tồi tệ thì càng có nhiều cử tri sẽ nghĩ chính phủ không phải là một lực lượng hiệu quả cho sự tiến bộ. Họ sẽ nhúng tay vào để những điều tốt đẹp không xảy ra, và rồi hưởng lợi từ chuyện này. Khi có điều gì đó tốt đẹp thực sự diễn ra, như việc mở rộng các chính sách chăm sóc sức khỏe, họ sẽ tập trung vào việc phá hoại nó thay vì làm cho nó tốt đẹp hơn. Với việc nhiều cử tri của họ nhận tin tức từ những nguồn tin một chiều, họ tìm thấy cách để hưởng lợi vì đã tạo nên đông đảo những cử tri nói rằng họ căm ghét chính phủ.

Chiến thuật này rõ ràng đã thành công. Năm 2014, ở Georgia và North Carolina, tôi đã vận động cho hai ứng viên thông minh, tài năng, tự chủ và có nhiều cơ hội chiến thắng là Michelle Nunn và Thượng nghị sĩ Kay Hagan. Hai cuộc chạy đua đều suýt soát cho đến phút chót. Nhưng vài ngày trước cuộc bầu cử, một người quan sát chính trị lỗi lạc ở Georgia tâm sự với tôi rằng anh đã tham dự một cuộc trưng cầu riêng tư cho thấy Nunn và những ứng viên Dân chủ khác rớt đài. Phe Cộng hòa đang dùng nỗi sợ hãi về ISIS và Ebola để dọa dẫm người dân và làm dấy lên những câu hỏi rằng liệu đảng Dân chủ, đặc biệt là một người phụ nữ, có đủ cứng rắn về vấn đề an ninh quốc gia hay không.

Ở một số bang, phe Cộng hòa chạy một mẩu quảng cáo tập hợp hình ảnh về các phản ứng viên Ebola trong trang phục bảo hộ cùng những bức ảnh Tổng thống Obama đang chơi golf. Thật mỉa mai khi nhớ rằng giờ đây, Donald Trump đang dành 20% nhiệm kỳ Tổng thống của mình ở những câu lạc bộ golf xa hoa của ông ta. Thỉnh thoảng tôi tự hỏi: Nếu bạn cộng gộp thời gian ông ta dành cho golf, Twitter và tin tức trên mấy kênh truyền hình cáp, thì còn lại bao nhiêu thời gian?

Bill kể cho tôi nghe về cuộc nói chuyện đầy phiền não của anh với một người bạn đang sống ở Ozarks, miền bắc bang Arkansas. Anh bạn này sắp trở thành một loài sắp tuyệt chủng ở bang Arkansas này – một người theo đảng Dân chủ, tiến bộ và rất trung thành. Bill gọi cho bạn anh và hỏi anh ấy nghĩ gì về việc Thượng nghị sĩ hai nhiệm kỳ Mark Pryor có thể được tái bầu cử. Mark là một người theo đảng Dân chủ, ôn hòa, và mang một cái tên vàng. (Cha anh, David, là một huyền thoại Arkansas, đã phục vụ trong Quốc hội, là Thống đốc bang, và Thượng nghị sĩ). Mark đã bầu cho Đạo luật Obamacare vì anh tin rằng mọi người xứng đáng được hưởng chế độ chăm sóc sức khỏe chất lượng cao mà anh nhận được khi bị ung thư hồi còn trẻ. Người bạn của chúng tôi nói rằng anh không biết, rồi anh và Bill cho rằng cách tốt nhất để biết là đến thăm một cửa hàng ở tận Ozarks nơi vài trăm người thường xuyên ra khỏi rừng để mua thức ăn và nói chuyện chính trị.

Khi người bạn của chúng tôi trở về, anh gọi cho Bill và thuật lại những điều mà người chủ cửa hàng đã nói: “Anh biết đó, tôi luôn ủng hộ cho Clinton, và tôi rất quý anh bạn Mark Pryor. Anh ấy là một người tốt và công bằng với tất cả mọi người. Nhưng chúng ta sắp phải trao Quốc hội lại cho phe Cộng hòa rồi”. Người chủ cửa hàng không phải là kẻ ngốc. Anh ta biết rằng đảng Cộng hòa sẽ không làm gì cho anh và những người hàng xóm của anh. Nhưng anh nghĩ đảng Dân chủ cũng không làm được gì. “Và ít nhất đảng Cộng hòa sẽ không làm gì ảnh hưởng đến chúng tôi”, anh nói. “Đảng Dân chủ muốn tước đi súng của tôi và muốn tôi đến dự tiệc cưới của mấy cặp đôi đồng tính”.

Tất nhiên, Mark thua trong ngày bầu cử trước đối thủ Tom Cotton, một trong những thành viên cánh hữu của Quốc hội. Không phải là cử tri quay lưng lại với những chính sách mà Mark và những người đảng Dân chủ khác đã làm tốt – thật ra, trong cùng kỳ bầu cử, họ đã thông qua việc tăng mức lương trung bình của bang. Nhưng chính trị của đặc tính văn hóa và sự căm ghét đã làm mờ đi những bằng chứng, lý lẽ và trải nghiệm cá nhân. Có vẻ như Brexit^1 đã đến với nước Mỹ thậm chí trước cả cuộc bầu chọn ở Anh quốc, và năm 2016 không báo trước điều gì suôn sẻ. Đảng của chúng tôi có lẽ đã thắng trong cuộc bỏ phiếu phổ thông vào năm trên sáu kỳ bầu cử Tổng thống vừa qua, nhưng bối cảnh chính trị cho cuộc chạy đua năm 2016 đang trở nên cam go hơn nhiều.

1 Cụm từ chỉ việc nước Anh tách ra khỏi Liên minh châu Âu. Ở đây, chỉ sự chia rẽ của nước Mỹ.

Cứ như thể những chuyện này chưa đủ để lo nghĩ, vẫn còn một thực tế đơn giản nhưng khó tránh khỏi: Tôi sắp qua tuổi 68. Nếu tôi tranh cử và giành chiến thắng, tôi sẽ là Tổng thống già nhất kể từ nhiệm kỳ của Reagan. Tôi đồ rằng sẽ có nhiều làn sóng tin đồn xoay quanh vấn đề sức khỏe của tôi – và mọi thứ khác trong cuộc đời tôi. Những tin đồn này sẽ rất công kích, ngớ ngẩn và ngấm ngầm. Nhưng trái ngược với những tin đồn dồn dập được giới truyền thông cánh hữu bịa ra và lan truyền, sức khỏe của tôi rất tốt. Tôi đã hồi phục hoàn toàn từ lần ngất xỉu cuối năm 2012. Và cả thế giới có thể thấy rằng tôi không có vấn đề gì trong việc theo sát lịch di chuyển hành xác đó. Tôi ngưỡng mộ những người như Diana Nyad, vì chị đã trở thành người đầu tiên bơi từ Cuba đến bang Florida mà không phải ngồi trong lồng cá mập ở tuổi 64. Khi đến được bờ, chị đã đưa ra ba lời khuyên: Không bao giờ bỏ cuộc. Bạn không bao giờ quá già để theo đuổi ước mơ của mình. Và dù bơi lội có vẻ giống như một môn thể thao độc lập, thì đó cũng là công sức của cả một tập thể. Đây là những lời vàng để noi theo!

Dù vậy, đó có phải là thứ tôi muốn dành thời gian của mình bây giờ không? Liệu tôi có thật sự muốn đặt mình trở lại cơn nước sôi lửa bỏng của chính trị quốc gia nhiều năm ròng rã, đầu tiên là trong chiến dịch và rồi, hy vọng là, ở Nhà Trắng hay không?

Vài người bạn thân thiết nhất của tôi – gồm cả các cố vấn lâu đời và cũng là cựu chánh văn phòng ở Nhà Trắng và Bộ Ngoại giao, Maggie Williams và Cheryl Mills – nói với tôi rằng tôi có điên mới ra tranh cử. Nhiều người khác ở vào vị trí của tôi đã bỏ qua cơ hội tranh cử: tất cả mọi người từ Đại tướng Colin Powell, đến Mike Bloomberg, đến Thống đốc bang New York Mario Cuomo. Mario đã tiến rất gần đến chuyện tranh cử, có cả một phi cơ đang chờ sẵn trên đường băng để chở anh đến New Hampshire và cuối cùng anh quyết định “không”.

Vậy thì vì sao tôi lại ra tranh cử?

Tôi tranh cử vì khi bạn đã xóa đi những lý do tủn mủn và không-mấy-tủn-mủn để không tham gia tranh cử – tất cả những chuyện đau đầu, tất cả những trở ngại – thì điều còn lại quan trọng đến nỗi không thể bỏ qua. Đó là cơ hội để làm điều tốt nhất mà tôi có thể làm. Chỉ một ngày trong Nhà Trắng, bạn có thể hoàn thành nhiều việc cho nhiều người hơn là dành hằng tháng ở bất cứ nơi nào khác. Chúng tôi phải xây dựng một nền kinh tế phù hợp cho tất cả mọi người và một xã hội tôn trọng tất cả mọi người. Chúng tôi phải đương đầu với những nguy cơ an ninh quốc gia nghiêm trọng. Những vấn đề này lúc nào cũng ngự trị trong đầu tôi, và tất cả điều này đòi hỏi một Tổng thống mạnh mẽ và đủ năng lực. Tôi biết tôi sẽ cố gắng hết sức mình trong từng phút giây. Một khi tôi bắt đầu nghĩ theo hướng đó thì tôi không thể nào ngừng được.

Trước chuyện này, người cho tôi cơ hội đảm nhiệm chức vụ Bộ trưởng Bộ Ngoại giao một lần nữa lại đóng vai trò quyết định.

Một tháng sau khi tôi rời khỏi Bộ Ngoại giao vào năm 2013, Barack và Michelle mời Bill và tôi tham dự một bữa tối riêng tư ở Nhà Trắng. Bốn người chúng tôi nói về mấy đứa con và kinh nghiệm nuôi dạy chúng trong cái bể cá Nhà Trắng này.

Chúng tôi bàn luận về cuộc sống sau Phòng Bầu dục. Barack và Michelle nói về việc có lẽ một ngày nào đó sẽ dời đến New York như chúng tôi đã làm. Viễn cảnh đó vẫn còn rất xa vời. Tất cả chúng tôi đều đặt nhiều hy vọng lớn lao vào nhiệm kỳ thứ hai của Barack. Vẫn còn nhiều chuyện chưa giải quyết xong, cả ở nhà và trên trường thế giới. Rồi chúng tôi dành hàng giờ để nói chuyện đến khuya trong đêm đó. Nếu (trở lại những ngày dầu sôi lửa bỏng của năm 2008) bất cứ ai trong chúng tôi có thể mơ hồ nghĩ đến bữa tối đó, thì hẳn là không ai trong chúng tôi tin được điều này.

Năm sau đó, Tổng thống và tôi vẫn liên lạc thường xuyên với nhau. Anh mời tôi đến dùng bữa trưa mùa hè năm đó, và hai người chúng tôi ngồi ở hiên ngoài Phòng Bầu dục ăn cơm jambalaya^1. Tôi nghĩ anh chỉ đang ghen tị một chút với sự tự do tôi mới tìm được, và điều này cũng gợi nhắc rằng vị trí này bộn bề tới cỡ nào. Chúng tôi ăn trưa lần nữa vào mùa xuân tiếp theo. Thi thoảng Tổng thống và tôi nói về công việc, đặc biệt là những thử thách về chính sách đối ngoại anh đang đối mặt trong nhiệm kỳ thứ hai. Nhưng dần dần, từ năm 2013 bước sang năm 2014, những cuộc chuyện trò của chúng tôi cũng chuyển hướng sang đề tài chính trị thường xuyên hơn.

1 Cơm nấu với giăm-bông, xúc xích gà, tôm hoặc sò cùng với rau.

Tổng thống Obama nhận thức được những thách thức mà đảng Dân chủ đang đối mặt. Anh không bao giờ xem việc được tái bầu cử là điều hiển nhiên, và trong khi đây là một chiến thắng vang dội trong năm 2012 (kiểu vang dội liên quan đến chính trị), anh biết rằng di sản của mình sẽ phụ thuộc phần lớn vào chiến thắng của đảng Dân chủ vào năm 2016. Anh nói rõ ràng rằng anh tin tôi là cơ hội tốt nhất của đảng chúng tôi để vào Nhà Trắng và làm tiếp những công việc này, và anh muốn tôi nhanh chóng chuẩn bị ra tranh cử. Tôi biết Tổng thống Obama rất đề cao Phó Tổng thống Joe Biden, và cũng thân cận với một số ứng viên tiềm năng khác, nên lá phiếu tín nhiệm của anh mang ý nghĩa rất lớn đối với tôi. Chúng tôi có những khác biệt trong phong cách lẫn nền tảng, nhưng tựu trung, chúng tôi đều có cùng những giá trị và các chính sách mục tiêu. Chúng tôi đều thấy mình là những nhà tiến bộ thực tế đang cố gắng đẩy quốc gia tiến lên phía trước, trước sự chống đối không ngừng nghỉ từ đảng Cộng hòa khi đảng này có nhiều nhà lãnh đạo từ nhóm thủ cựu của phong trào Tiệc Trà^1 và phục tùng cho những tỷ phú chống lưng phía sau. Tôi hiểu sự hối thúc của Tổng thống về nhiều vấn đề đang gặp nhiều rủi ro trong năm 2016, nhưng tôi vẫn không hoàn toàn tin rằng tranh cử là quyết định đúng đắn.

1 Phong trào chính trị phân quyền tại Mỹ, nổi bật chủ yếu vì giảm nợ công quốc gia và ngân sách liên bang bằng cách giảm chi phí và thuế má. Phong trào này được xem như sự hòa trộn của chủ nghĩa bảo thủ, chủ nghĩa tự do cá nhân và chủ nghĩa dân túy. Phong trào đã tổ chức các cuộc biểu tình và ủng hộ các ứng viên chính trị kể từ năm 2009.

Như những gì tôi đã nhận ra khi anh khăng khăng muốn tôi làm Ngoại trưởng và rõ ràng là anh sẽ không chấp nhận một lời từ chối, Tổng thống Obama là một người giỏi thuyết phục và rất kiên cường. Vào mùa hè năm 2013, David Plouffe, cựu quản lý chiến dịch của Obama, người đã tạo ra thất bại của tôi vào năm 2008, đề nghị hỗ trợ và tư vấn cho tôi khi tôi đang lên kế hoạch cho những bước tiếp theo sau khi rời Bộ Ngoại giao. Tôi mời anh đến nhà tôi ở Washington và nhanh chóng nhận ra vì sao Tổng thống dựa vào anh nhiều như vậy. Rõ ràng là Plouffe hiểu công việc của mình. Chúng tôi gặp lại vào tháng 9 năm 2014, anh đến nhà tôi một lần nữa để trình bày về cách xây dựng một chiến dịch tranh cử Tổng thống giành được thắng lợi. Anh trình bày chi tiết về chiến thuật, dữ liệu, nhân sự và thời gian. Tôi chăm chú lắng nghe, quyết tâm rằng nếu tôi thật sự nhảy vào cuộc đua, tôi sẽ tránh những sai lầm đã gây rắc rối cho tôi lần trước. Plouffe nhấn mạnh rằng thời gian là điều quan trọng, nhấn mạnh rằng chỉ còn hai năm nữa là đến kỳ bầu cử. Thực tế, anh nói rằng tôi đã trễ rồi và khẩn khoản giục tôi phải bắt đầu. Anh đã đúng.

Đối với tôi, các chiến dịch chính trị luôn là điều phải vượt qua để có thể cầm quyền, và đó là một phần thưởng thật sự. Tôi không phải là một chính trị gia xuất chúng bẩm sinh. Tôi tốt hơn những gì người khác công nhận, nhưng đúng là tôi luôn cảm thấy thoải mái khi nói về người khác hơn là nói về bản thân mình. Điều này giúp tôi trở thành một Đệ Nhất Phu nhân, người đại diện, và viên chức chính trị mẫn cán, nhưng khi trở thành một ứng cử viên, tôi phải điều chỉnh lại. Ban đầu, tôi phải chủ động cố gắng sử dụng từ “tôi” nhiều hơn. May là tôi thích gặp gỡ mọi người, thích lắng nghe, học hỏi, xây dựng các mối quan hệ, hoạch định chính sách và cố gắng giúp xử lý vấn đề. Tôi hẳn sẽ thích gặp tất cả 320 triệu người Mỹ cùng một lúc. Nhưng đó không phải là cách một chiến dịch diễn ra.

Cuối cùng, tôi trở lại với phần quan trọng nhất đối với mình. Những người theo hội Giám lý^1 như chúng tôi được dạy phải “làm tất cả điều tốt mà bạn có thể làm được”. Tôi biết rằng nếu tôi tranh cử và đắc cử, tôi có thể làm rất nhiều điều tốt và giúp rất nhiều người.

1 Một giáo hội thuộc Cộng đồng Kháng Cách (Protestant); giáo lý của hội Giám lý đơn giản, chú trọng đến sự thành tâm khi thờ phụng chúa Giêsu.

Liệu điều này có làm tôi tham vọng quá không? Tôi đoán là có. Nhưng không phải theo cái cách xấu xa mà nhiều người ám chỉ. Tôi không muốn trở thành Tổng thống chỉ bởi vì tôi đam mê quyền lực. Tôi chỉ muốn có quyền lực để làm những gì tôi có thể để giúp giải quyết các vấn đề và chuẩn bị quốc gia cho tương lai. Bất cứ ai nghĩ rằng anh ấy hay cô ấy nên trở thành Tổng thống cũng thật bạo gan, nhưng tôi tin tôi có thể trở thành Tổng thống.

Tôi bắt đầu gọi điện cho các chuyên gia chính sách, đọc những tập hồ sơ dày đầy thông tin, và lên danh sách các vấn đề cần phải suy nghĩ kỹ. Tôi trở nên phấn khởi khi nghĩ về tất cả những cách mà chúng tôi có thể làm để giúp nền kinh tế mạnh hơn, công bằng hơn, cải thiện chính sách chăm sóc sức khỏe và tăng độ phủ trên truyền thông, điều chỉnh sao cho chi phí đại học phù hợp hơn và các chương trình đào tạo nghề hiệu quả hơn, cũng như đương đầu với những thử thách lớn như biến đổi khí hậu và nạn khủng bố. Đó thật sự là những chuyện rất thú vị.

Tôi nói chuyện với John Podesta, một người bạn lâu năm đã đảm nhiệm chức Chánh văn phòng ở Nhà Trắng trong nhiệm kỳ của Bill và cũng là một chuyên gia tham mưu hàng đầu cho Tổng thống Obama. Nếu tôi ra tranh cử lần nữa, tôi sẽ cần sự giúp đỡ của John. Anh hứa rằng nếu tôi tranh cử, anh sẽ rời Nhà Trắng và trở thành chủ tịch cho chiến dịch của tôi. Anh nghĩ chúng tôi có thể hợp thành một đội tuyệt vời rất nhanh chóng. Một đội tràn đầy nhiệt huyết với tên gọi “Sẵn sàng vì Hillary” (“Ready for Hillary”) đã sẵn sàng kêu gọi sự ủng hộ. Tất cả những điều này giúp tôi cực kỳ vững tin.

Tôi nghĩ lại điều đã làm tôi tranh cử vào Thượng viện lần đầu tiên. Lúc đó là cuối những năm 90 và đảng Dân chủ ở New York hối thúc tôi chạy đua, nhưng tôi cứ lần lữa mãi. Chưa có Đệ Nhất Phu nhân nào làm bất cứ điều gì tương tự trước đây. Và tôi không tham gia chạy đua công chức kể từ khi tôi là chủ tịch chi bộ sinh viên ở Đại học Wellesley.

Một ngày nọ, tôi ghé thăm một ngôi trường ở New York với ngôi sao tennis Billie Jen King để tham gia quảng bá cho một bộ phim đặc biệt của HBO về phụ nữ trong làng thể thao. Lơ lửng trên đầu chúng tôi là một biểu ngữ lớn ghi tựa đề của bộ phim, Dám tranh đua (Dare to Compete). Trước khi tôi phát biểu, cô đội trưởng mười bảy tuổi của đội bóng rổ trường trung học giới thiệu tôi. Cô bé là Sofia Totti. Khi chúng tôi bắt tay, cô bé cúi xuống và thì thầm vào tai tôi: “Dám tranh đua, thưa bà Clinton. Dám tranh đua”. Có điều gì đó chợt lóe lên. Nhiều năm nay, tôi thường khuyến khích những phụ nữ trẻ hãy bước lên, tham gia, dấn thân vào những gì mình tin tưởng. Sao tôi lại không sẵn sàng làm điều tương tự chứ? Mười lăm năm sau, tôi hỏi chính mình câu hỏi tương tự.

Việc tôi tuyên bố “Tôi sẽ tranh cử!” cũng chẳng phải là một chuyện quá đột ngột. Bill và tôi khép lại năm 2014 với một chuyến đi đến căn nhà tuyệt đẹp của bạn chúng tôi là Oscar và Annette de la Renta ở Cộng hòa Dominica. Chúng tôi bơi lội, thưởng thức thức ăn ngon, chơi bài, và nghĩ về tương lai. Khi trở về, tôi đã sẵn sàng để tham gia tranh cử.

Tranh luận gay cấn nhất là làm sao để nói to lên: Tôi tin rằng cả Bill và Barack đều đúng khi họ nói rằng tôi sẽ là một Tổng thống tốt hơn bất cứ ai ngoài kia.

Tôi còn nghĩ rằng tôi sẽ thắng nữa. Tôi biết rằng đảng Cộng hòa đã đi xa khỏi cái cốt lõi của nền chính trị Mỹ hơn nhiều so với đảng Dân chủ, như một nhà khoa học chính trị trung lập đã nghiên cứu. Nhưng tôi cho rằng nước Mỹ vẫn còn là một nước khá nhạy cảm. Các thế hệ trước đối mặt với những khủng hoảng tồi tệ hơn bất cứ điều gì chúng tôi đã thấy, từ Nội chiến đến Đại khủng hoảng, từ Thế chiến thứ hai đến Chiến tranh lạnh, và họ đã phản hồi bằng cách bầu chọn ra những người lãnh đạo tài năng và khôn ngoan. Rất hiếm khi người Mỹ bị những điều cực đoan lôi kéo hay bị cuốn theo những hệ tư tưởng, dù có thì cũng không quá lâu. Cả hai đảng quan trọng, mặc cho những điều điên khùng trong tiến trình đề cử, hầu như luôn chọn ra được những ứng viên sáng giá nhất. Trước năm 2016, chúng tôi sẽ không bao giờ bầu cho một Tổng thống không tuân theo những tiêu chuẩn căn bản của nền dân chủ và sự mực thước. Nếu tôi là ứng viên sáng giá nhất, có những ý tưởng tốt về tương lai, giữ vững phong độ trên đường đua và trong những cuộc tranh luận, và chứng tỏ được năng lực làm được mọi chuyện với cả đảng Cộng hòa và Dân chủ, thì hoàn toàn có lý để tin tôi có thể được bầu và có thể cầm quyền một cách hiệu quả.

Đó là lý do tôi tranh cử.

Có nhiều điều tôi hối tiếc trong chiến dịch năm 2016, nhưng quyết định tranh cử không nằm trong số đó.

Tôi bắt đầu chương này với vài dòng từ bài thơ East Coker của T.S. Eliot mà tôi rất thích:

Chỉ còn một cuộc chiến để khôi phục những gì đã mất

Tìm thấy và lạc mất lần nữa và lần nữa:

và giờ, trong những điều kiện

Dường như không thuận lợi. Nhưng có thể không chỉ là được hay mất.

Chúng ta chỉ việc cố gắng.

Những thứ còn lại không phải là chuyện của chúng ta.

Lần đầu tiên tôi đọc những dòng thơ này, tôi là cô gái tuổi teen ở Park Ridge, Illinois, nó đánh trúng vào tâm khảm của tôi, có lẽ là ở một nơi khuất kín với những ký ức xa xưa về những con người bất khuất xứ Wales và những người thợ mỏ người Anh ẩn sau những câu chuyện từ thời thơ ấu thiếu thốn và bị bỏ rơi của mẹ tôi mà tôi chỉ mới hiểu một nửa. “Chỉ còn cách cố gắng”.

Tôi đọc lại bài thơ vài năm sau đó, năm 1969, khi các bạn học ở Wellesley muốn tôi phát biểu trong buổi lễ tốt nghiệp. Nhiều người chúng tôi cảm thấy chán chường và thất vọng vì cuộc chiến ở Việt Nam và tình trạng phân biệt chủng tộc ở Mỹ, cuộc ám sát Tiến sĩ Martin Luther King Jr. và Robert F. Kennedy, và vì biểu hiện bất lực trong việc thay đổi vận mệnh đất nước. Tôi diễn giải lại khổ thơ tiếng Anh tinh tế của Eliot theo kiểu của miền Trung Tây Mỹ: “Chỉ còn cách cố gắng”, tôi nói với bạn bè mình, “lần nữa và lần nữa và lần nữa; để giành lấy những gì chúng ta đã mất trước kia”.

Kể từ đó, gần 50 năm nay, những dòng thơ này trở thành câu chú của tôi và gia đình tôi, dù thành hay bại, điều quan trọng là “phải cố gắng hết sức”. Dù bạn đang cố giành chiến thắng trong một cuộc bầu cử hay thông qua một điều luật có thể giúp hàng triệu người, xây dựng tình bằng hữu hay cứu một cuộc hôn nhân, bạn sẽ không bao giờ biết chắc mình sẽ thành công. Nhưng bạn phải cố gắng. Lần nữa và lần nữa và lần nữa.

Tôi muốn mình được dùng cho đến sức cùng lực kiệt khi chết đi, vì tôi càng làm việc chăm chỉ bao nhiêu thì tôi càng sống nhiều bấy nhiêu. Cuộc sống không phải là “ngọn nến cùn”. Nó là một ngọn đuốc sáng rực rỡ mà tôi được cầm trong một khắc; và tôi muốn làm nó bừng cháy rực rỡ hết mức có thể trước khi trao lại cho thế hệ tương lai.

—George Bernard Shaw

Bắt đầu

B
ạn có thể nói rằng chiến dịch tranh cử Tổng thống của tôi bắt đầu bằng một đoạn video ngắn đăng trên mạng vào tháng 4 năm 2015, quay cảnh bên ngoài nhà tôi ở Chappaqua. Hoặc bạn cũng có thể nói nó bắt đầu bằng bài diễn văn tuyên bố chính thức tháng 6 năm đó ở Đảo Roosevelt, New York. Nhưng tôi nghĩ, nó bắt đầu bằng thứ gì đó bình thường hơn rất nhiều: như một tô burrito^1 ở tiệm Chipotle chẳng hạn.

1 Một món ăn Mexico, gồm thịt gà với các loại rau củ như bơ, dưa leo cắt hạt lựu, trộn với sốt.

Nếu bạn tự hỏi tôi đang nói về điều gì thì có lẽ bạn không có thú vui đọc báo mạng hay xem tin trên truyền hình cáp. Đó là ngày 13 tháng 4 năm 2015 ở Maumee, bang Ohio. Chipotle là điểm dừng trong chuyến hành trình của tôi từ New York đến Iowa, nơi diễn ra kỳ bỏ phiếu kín đầu tiên của cả nước. Đó là một chuyến đi mà chúng tôi không muốn gây sự chú ý. Không báo giới, không đám đông. Chỉ có tôi, vài nhân viên, và nhân viên Sở Mật vụ. Chúng tôi túm tụm trong một chiếc xe tải nhỏ màu đen được tôi gọi là Scooby vì nó làm tôi nhớ đến Cổ máy Bí ẩn trong bộ phim hoạt hình Scooby-Doo (chiếc xe của chúng tôi ít mang vẻ phiêu lưu hơn nhưng chúng tôi vẫn rất yêu quý nó) và bắt đầu cuộc hành trình vạn dặm. Tôi có hàng mớ ghi chép để đọc và một danh sách dài những cuộc gọi phải thực hiện. Tôi còn tra Google mọi trạm NPR^1 từ Weschester đến Des Moines nữa chứ – có nhiều thứ phải chuẩn bị cho một chuyến đi dài.

1 Viết tắt của “National Public Radio” – Đài phát thanh Quốc gia, kênh thông tin quan trọng của đại đa số người Mỹ.

Ở Maumee, chúng tôi dừng xe trong bãi đậu của một trung tâm mua sắm gần đại lộ để ăn trưa. Tôi gọi một tô burrito gà với một bên là món guacamole^2. Nick Merrill, thư ký báo chí hành trình, trêu tôi vì món này được đựng trong một cái tách nhỏ và tôi dùng muỗng để múc, thay vì xúc bằng khoai tây chiên. Không ai trong nhà hàng nghĩ rằng việc tôi ở đây là điều gì đó ghê gớm. Sự thật là không ai nhận ra tôi. Thật tốt làm sao!

2 Một món ăn Tây Ban Nha gồm bơ nghiền với hành tây, cà chua, ớt…

Nhưng khi mấy phóng viên nhận ra, họ hành xử như thế một chiếc UFO đã đáp xuống Ohio và một người hành tinh vừa mới bước vào một quán Chipotle. CNN phát những đoạn băng đầy hột mưa từ camera an ninh của nhà hàng, và trông như chúng tôi đang cướp nhà băng. Tờ New York Times thì làm một bài phân tích và kết luận rằng bữa ăn của tôi nhiều dinh dưỡng hơn bình quân các món ăn được kêu ở Chipotle, ít calories, ít chất béo bão hòa, và nhiều kẽm hơn. (Tờ Times đã ở chỗ này, họ rõ ràng là ăn điểm hơn so với CNN). Tất cả những chuyện này khá là ngớ ngẩn. Diễn giải lại theo cách của người xưa thì đôi khi “mèo vẫn hoàn mèo”3 thôi.

3 Nguyên tác: a burrito bowl is just a burrito bowl.

Không lâu sau đó, tôi trở lại Iowa, bang này đã trao cho tôi một vị trí khiêm tốn – xếp thứ ba chung cuộc vào năm 2008. Như tất cả các cuộc hành trình khác, tôi muốn chuyến viếng thăm đầu tiên này đi đúng trọng tâm. Tôi sẽ lắng nghe nhiều hơn và nói ít hơn, theo cách tôi bắt đầu trong chiến dịch đầu tiên chạy đua vào Thượng viện ở New York. Giám đốc chiến dịch mới của tôi tại bang này – Matt Paul, người am hiểu Iowa từ trong ra ngoài sau nhiều năm làm việc cho Thống đốc Tom Vilsack và Thượng nghị sĩ Tom Harkin – cũng đồng tình. Người Iowa muốn tìm hiểu về ứng viên của họ chứ không chỉ nghe họ phát biểu. Đó cũng chính là điều tôi muốn làm.

Khi Donald Trump bắt đầu chiến dịch, ông ta có vẻ tự tin rằng mình có mọi câu trả lời. Ông ta không có hệ tư tưởng cốt lõi ngoại trừ cái bản ngã cao ngất trời của mình, mà điều này sẽ chặn đứng mọi hy vọng học hỏi hay phát triển. Vì thế, ông ta không cần phải lắng nghe bất kỳ ai ngoài bản thân mình.

Tôi tiếp cận mọi việc theo cách khác. Sau bốn năm bôn ba khắp thế giới trong vai trò Ngoại trưởng, tôi muốn kết nối lại với những vấn đề đã làm cho những gia đình người Mỹ thao thức trong đêm và trực tiếp lắng nghe những hy vọng của họ cho tương lai. Tôi có hệ ý tưởng cốt lõi và nhiều nguyên tắc nhưng vẫn muốn nghe cử tri nói để có thể vạch ra những kế hoạch mới phù hợp với những gì thật sự xảy ra trong đời sống của họ và ở đất nước này.

Một trong những người đầu tiên tôi gặp ở New Hampshire đã đưa ra một tình huống. Pam là một bà ngoại ở độ tuổi 50, tóc bạc và có dáng vẻ của một người đang mang nhiều trách nhiệm trên đôi vai. Chị là nhân viên của một công ty gia đình chuyên kinh doanh nội thất đã hoạt động được 111 năm mà tôi ghé qua ở Keene. Chúng tôi đang nói về cách giúp những doanh nghiệp nhỏ phát triển, nhưng Pam bận tâm về một thách thức khác. Con gái chị bị phụ thuộc vào thuốc giảm đau sau khi sinh một bé trai, điều này khiến cô ấy phải đấu tranh suốt thời gian dài để cai thuốc. Cuối cùng Sở Trẻ em và Gia đình bắt đầu gọi cho Pam, cảnh báo rằng cháu ngoại chị có thể sẽ phải vào trung tâm bảo trợ trẻ em. Vì thế chị và chồng mình, John, nhận nuôi đứa bé và Pam lại quay về với vai trò là người chăm sóc chính mà chị nghĩ chị đã hoàn thành nhiều năm trước đó rồi.

Pam không phải là kiểu người hay than vãn. Đây là nghĩa vụ của tình yêu và chị rất mừng là mình đã kịp thời cứu giúp, đặc biệt là bây giờ khi con gái chị đang được điều trị. Nhưng chị rất lo. Nhiều gia đình trong thị trấn đang đối mặt với những khó khăn tương tự. Ở New Hampshire, số người chết vì dùng thuốc quá liều còn nhiều hơn vì tai nạn giao thông. Số người đang tìm kiếm liệu trình điều trị nghiện ma túy đã tăng 90% trong thập niên qua. Đối với những loại thuốc được kê đơn thì con số này là 500%.

Tôi biết một chút về điều này. Bill và tôi là bạn của ba gia đình đã mất những người con vẫn còn trong độ tuổi thiếu niên vì thuốc giảm đau opioid. (Đáng buồn là con số đã thành năm người). Một người là cậu thiếu niên nhiệt tình làm việc tại Bộ Ngoại giao trong khi còn đang học trường luật. Một người bạn của cậu cho cậu mấy viên thuốc, và sau khi uống thuốc rồi đi ngủ đêm đó, cậu không bao giờ thức dậy. Những người khác uống thuốc sau khi uống rượu, và tim họ ngừng đập. Sau những bi kịch đó, Quỹ Clinton đã hợp tác với Adapt Pharma để phát miễn phí naloxone – thuốc giải độc opioid – đến từng trường trung học và đại học ở Mỹ để giúp cứu sống nhiều mạng người bằng cách ngăn ngừa quá liều.

Trong chuyến viếng thăm đầu tiên đến New Hampshire, trong một quán cà phê ở trung tâm của Keene, một vị bác sĩ về hưu cúi về trước và hỏi, “Tôi có thể làm gì trước đại dịch opioid và heroin?” Thật ớn lạnh khi nghe từ đó, đại dịch, nhưng đó là một từ chính xác. Vào năm 2015, hơn 33 ngàn người chết vì quá liều opioid. Nếu cộng thêm số người chết trong năm 2014, thì con số này còn nhiều hơn số người Mỹ chết trong Chiến tranh Việt Nam. Những biện pháp điều trị không thể tiếp cận dễ dàng. Nhiều bậc cha mẹ đang phải dành toàn bộ tiền tiết kiệm để chi trả chi phí điều trị. Một vài người đành gọi cảnh sát để khai báo về con mình bởi vì họ đã thử mọi cách khác rồi.

Dù vậy, việc lạm dụng thuốc vẫn chưa nhận được sự chú ý của quốc gia, dù ở Washington hay trên các phương tiện truyền thông. Tôi đã không nghĩ đây là một vấn đề trong chiến dịch cho đến khi tôi bắt đầu lắng nghe những câu chuyện như chuyện của Pam ở Iowa và New Hampshire.

Tôi triệu tập đội chính sách và bảo họ chúng ta phải nghĩ ra ngay một chiến thuật. Những cố vấn của tôi tỏa ra. Chúng tôi tổ chức những cuộc họp ngay tại các tòa thị chính và nghe nhiều câu chuyện hơn. Trong một cuộc gặp ở New Hampshire, một tư vấn viên về lạm dụng thuốc hỏi những người đã bị tác động của đại dịch này giơ tay lên. Gần như mọi cánh tay trong phòng đều đưa lên. Một phụ nữ đang được điều trị nói với tôi, “Chúng tôi không phải là những người xấu đang muốn hoàn lương. Chúng tôi là những người bệnh đang cố khỏe trở lại”.

Để giúp chị và hàng triệu người khác làm điều đó, chúng tôi đã nghĩ ra một kế hoạch để gia tăng việc tiếp cận các phương pháp điều trị, tập huấn nâng cao cho các bác sĩ và dược sĩ kê đơn những loại thuốc bán theo toa, cải cách hệ thống pháp luật hình sự để thêm nhiều người nghiện ma túy phi bạo lực có thể vào trại cai nghiện thay vì phải vào tù, và đảm bảo rằng mỗi phản ứng viên ở Mỹ đều mang theo naloxone, một loại thuốc gần như là tiên dược vậy.

Điều này trở thành kiểu mẫu cho cách chiến dịch của tôi được thực hiện trong những tháng đầu tiên đó. Mọi người kể cho tôi nghe hết câu chuyện này đến câu chuyện khác về những thách thức mà gia đình họ phải đối mặt: nợ sinh viên, tiền thuốc theo toa và tiền bảo hiểm quá cao, lương quá thấp nên không thể đáp ứng mức sống trung lưu. Tôi dùng những cuộc trò chuyện này để hướng dẫn cho việc lập nên các chính sách ở tổng hành dinh của chúng tôi tại Brooklyn. Tôi muốn bộ phận chính sách của mình phải mạnh mẽ, sáng tạo, siêng năng, và quan trọng hơn hết thảy, đáp ứng được những nhu cầu thiết thực nhất cho mọi người. Jake Sullivan, giám đốc hoạch định chính sách ở Bộ Ngoại giao; Ann O’Leary, một cố vấn lâu năm có cùng niềm say mê đối với các chính sách chăm sóc sức khỏe và trẻ em như tôi; và Maya Harris, một luật sư kỳ cựu về quyền công dân, đã xây dựng và dẫn dắt một đội ngũ tuyệt vời.

Bạn có thể so sánh điều này với cách Trump đã làm. Khi đại dịch opioid cuối cùng cũng được giới truyền thông chú ý, ông ta nhảy bổ vào đó để làm mọi người tin rằng người Mỹ đang bại hoại. Nhưng một khi trở thành Tổng thống, ông ta quay lưng lại với những người đang cần giúp đỡ bằng cách tìm cách cắt giảm chi phí đầu tư vào việc điều trị.

Báo giới thường có vẻ không mặn mà với những cuộc gặp gỡ bàn tròn nơi diễn ra những cuộc nói chuyện này. Giới phê bình coi đó là những trò được sắp đặt hoặc đã được kiểm soát chặt chẽ. Nhưng tôi không chán. Tôi muốn nói chuyện với mọi người chứ không phải nói cho họ nghe. Tôi còn học được rất nhiều điều. Theo tôi, đây là một ý nghĩa quan trọng của các cuộc tranh cử Tổng thống.

Suốt nhiều tháng dài trong lần tranh cử thứ hai này, tôi nghĩ rất nhiều về kiểu chiến dịch mà tôi muốn thực hiện. Chắc chắn là tôi muốn khác với kiểu tôi đã thực hiện trong lần thất bại trước Barack Obama vào năm 2008. Tôi nghiên cứu những điều anh làm đúng và tôi làm sai. Có nhiều điều để học hơn sau năm 2012, khi Tổng thống thực hiện một chiến dịch mạnh mẽ giúp anh vượt qua đối thủ Mitt Romney trong kỳ tái ứng cử, với một khoảng cách lớn trong bối cảnh nền kinh tế khá ảm đạm. Hai chiến dịch của anh là hai trong những chiến dịch thành công nhất. Tôi cần phải chú ý nhiều.

Chuyến đi đầu im hơi lặng tiếng tới Iowa đã đem lại những bài học mà tôi luôn ghi nhớ khi bắt đầu sắp xếp lại tổ chức của mình. Năm 2008, tôi bị chỉ trích vì đến Iowa như một bà hoàng, tổ chức những cuộc hội họp lớn và hành xử như thể chiến thắng là chuyện hiển nhiên. Tôi chưa bao giờ nghĩ đó là những mô tả đúng và công tâm về tôi hay về chiến dịch của tôi; chúng tôi tin rằng tôi có thể chiếm ưu thế trong một sân vận động đông đảo và nhiều người tài năng, nhưng chắc chắn chúng tôi không xem Iowa là điều hiển nhiên. Sự thật là chúng tôi nhận ra rằng đó không phải là cuộc đua đầu tiên lý tưởng cho tôi và chúng tôi đã dành toàn bộ năm 2007 để cố gắng tìm ra cách làm tốt nhất. Dù vậy, những lời chỉ trích vẫn còn, và tôi lưu tâm đến việc này. Lần này tôi quyết tâm tranh cử như một người lép vế và tránh mọi thể hiện quyền hành.

Tôi còn muốn xây dựng chiến dịch dựa trên những điểm sáng của chiến dịch năm 2008 của mình, đặc biệt là tinh thần chiến đấu của những chiến dịch ở Ohio và Pennsylvania, nơi tôi thành công trong việc kết nối với những cử tri từ tầng lớp lao động, những người cảm thấy bị bỏ rơi trong nước Mỹ dưới thời George W. Bush. Tôi đã dàng tặng chiến thắng của mình trong cuộc bỏ phiếu phổ thông ở Ohio cho mọi người – “những người bị bỏ qua nhưng không chịu thất bại, cho những người vấp ngã nhưng đứng dậy trở lại, và cho những người đã làm việc chăm chỉ và không bao giờ bỏ cuộc”. Tôi muốn mang tinh thần đó đến với chiến dịch năm 2016, cùng với những bài học hay nhất tôi học từ các chiến thắng của Obama.

Chúng tôi tìm giọng nói phù hợp trong video tuyên bố tranh cử của tôi. Nó thể hiện chuỗi những lời nói phấn khởi của người Mỹ về những thách thức mới mà họ đang đối mặt: hai anh em mở một doanh nghiệp nhỏ, một người mẹ chuẩn bị cho con gái trong ngày đầu tiên vào trường mẫu giáo, một sinh viên đại học nộp đơn xin việc làm đầu tiên, một cặp đôi đang kết hôn. Rồi tôi xuất hiện chóng vánh và nói rằng tôi tranh cử Tổng thống để giúp người Mỹ tiến lên và giữ thế thượng phong, và rằng tôi sẽ cố gắng hết sức để có được từng phiếu bầu. Chiến dịch này không phải về tôi hay về tham vọng của tôi. Đây là về bạn và những hoài bão của bạn.

Còn có những bài học khác cần được áp dụng. Năm 2008, chiến dịch của Obama dẫn trước chúng tôi vì đã sử dụng những phân tích dữ liệu tiên tiến để lên mô hình cho những khu vực bầu cử, nhắm đúng vào các cử tri và kiểm tra các thông điệp. Nó tập trung hoàn toàn vào việc tổ chức tận gốc rễ và chiến thắng Cử tri đoàn, những người thật sự quyết định được kết quả đề cử. Nó còn xây dựng được một tổ chức chiến dịch “không kịch tuồng” để né tránh phần lớn những thiệt hại từ lủng củng nội bộ và rò rỉ thông tin.

John Podesta và tôi nói chuyện với Tổng thống Obama và David Plouffe về cách xây dựng một đội ngũ có thể lặp lại những thành công đó. Plouffe là người rất hâm mộ Robby Mook và cuối cùng tôi chọn anh là người quản lý chiến dịch. Robby từng gây ấn tượng với David bằng cách giúp tôi chiến thắng được những điều không thể – và thắng anh ta – ở Nevada, Ohio và Indiana năm 2008. Ở cả ba bang này, anh triển khai những chương trình dữ dội và chiến đấu đến cùng để giành từng lá phiếu. Rồi anh đến quản lý cho một chiến dịch khó giành chiến thắng nhưng đã thành công cho Thống đốc bang Virginia. Robby đang trong thời kỳ sung sức – trẻ tuổi nhưng, như Plouffe, rất nguyên tắc và vững vàng, với một niềm đam mê đối với dữ liệu và có tài tổ chức.

Huma Abedin, cố vấn đáng tin cậy và đáng giá của tôi nhiều năm nay sẽ là phó chủ tịch chiến dịch. Tổng thống Obama đã dành nhiều lời khen ngợi cho những chuyên gia thăm dò ý kiến Joel Benenson và John Anzalone, và chuyên gia khảo sát David Binder nên tôi thuê cả ba người này, cùng với đội phân tích dữ liệu kỳ cựu của Obama, Elan Kriegel. Navin Nayak tham gia vào tổ chức để kết nối tất cả những nhân tố khác biệt về nghiên cứu ý kiến này. Đây là cách để cho mọi việc đâu vào đó: chuyên gia thăm dò ý kiến thu thập ý kiến của một nhóm người ngẫu nhiên và hỏi ý kiến của họ về những ứng viên và các vấn đề; chuyên gia khảo sát tập hợp một nhóm người lại với nhau trong một phòng để thảo luận chuyên sâu trong hàng giờ; và những đội phân tích dữ liệu sẽ thực hiện nhiều cuộc gọi khảo sát, ngấu nghiến một lượng khổng lồ những dữ liệu chuyên sâu về nhân khẩu học, người tiêu dùng và các dữ liệu thăm dò ý kiến và đưa tất cả vào những mô hình phức tạp để cố gắng dự đoán cách người ta sẽ bình bầu. Đây là những yếu tố chính của các chiến dịch hiện đại.

Để giúp định hướng các thông điệp và tạo những mẩu quảng cáo, tôi thuê Jim Margolis, một nhân viên kỳ cựu của Obama và Mandy Grunwald, người đã đồng hành cùng tôi và Bill kể từ chiến dịch quốc gia đầu tiên của chúng tôi vào năm 1992. Họ làm việc với Oren Shur, giám đốc truyền thông trả phí, cùng một số đại lý quảng cáo sáng tạo và tài năng. Tôi nghĩ sự hợp tác giữa Jim và Mandy sẽ đại diện cho những điều tốt nhất của hai thế giới. Đó là cách tôi sẽ thực hiện trong tất cả những quyết định tuyển dụng nhân sự của mình: phối hợp những người tài năng nhất từ các chiến dịch của Obama với những chuyên gia hàng đầu mà tôi biết. Nhóm thứ hai bao gồm Dennis Cheng, người giúp gây quỹ hàng trăm triệu đô la cho chiến dịch tái cử ở Thượng viện vào năm 2006 và chiến dịch tranh cử Tổng thống vào năm 2008 của tôi. Sau này, anh còn giúp gây vốn cho Quỹ Clinton. Minyon Moore, một trong những nhân viên chính trị nhiều kinh nghiệm nhất của đảng Dân chủ và là một nhân viên kỳ cựu ở Nhà Trắng thời chồng tôi. Tiếp nữa là Jose Villarreal, nhà lãnh đạo kinh doanh đã làm việc cùng tôi ở Thượng viện, anh tham gia vào ban tổ chức với cương vị là thủ quỹ chiến dịch.

Khi xây dựng đội ngũ cho mình, tôi tập trung vào hai lĩnh vực khó khăn: bằng cách nào để phá vỡ thế cân bằng đúng đắn với Tổng thống Obama và Nhà Trắng của anh, và – trống kèn gióng lên để nhấn mạnh – làm cách nào để cải thiện mối quan hệ giữa tôi với báo giới.

Thách thức phá vỡ thế cân bằng với Tổng thống Obama không phải là chuyện gì cá nhân. Sau bốn năm làm việc trong Nội các của anh, chúng tôi rất quý trọng và tin tưởng nhau. Trên thế giới, số người hiểu được chuyện tranh cử Tổng thống hay đã từng sống trong Nhà Trắng không nhiều, nhưng chúng tôi có điểm chung này, và nhờ vậy, giữa chúng tôi có một mối liên kết đặc biệt. Khi cuối cùng anh cũng thông qua cải cách chăm sóc sức khỏe, điều tôi đã tranh đấu miệt mài và dai dẳng, tôi đã quá đỗi vui mừng và ôm lấy anh trước một cuộc họp ở Phòng Tình huống Nhà Trắng. Sau vòng tranh luận đầu tiên cam go với Mitt Romney vào năm 2012, tôi cố gắng làm anh vui với một bức ảnh đã xử lý bằng Photoshop hình chim Big Bird^1 bị kẹt trong chiếc xe hơi của nhà Mitt. (Romney đã hứa hẹn về chuyện ngưng cấp vốn cho PBS^2, và còn thực hiện một chuyến đi với con chó của mình ngồi trên nóc xe).

1 Nhân vật chính trong chương trình truyền hình thiếu nhi Sesame Street.

2 Viết tắt của “Public Broadcasting Service” – Dịch vụ Truyền thông Công cộng, mạng lưới có 349 đài truyền hình làm thành viên.

“Hãy nhìn vào tấm hình dưới, mỉm cười, rồi mang nụ cười ấy theo mình”, tôi nói với Tổng thống.

“Chúng ta sẽ xong chuyện này”, anh trả lời. “Hãy giúp tôi giữ cho thế giới đoàn kết với nhau thêm năm tuần nữa”.

Giờ thì chúng tôi đổi chỗ cho nhau, tôi là ứng viên còn anh là người cổ vũ, giải quyết sự căng thẳng giữa việc kế thừa và thay đổi là thách thức đặt ra cho tôi. Một mặt, tôi tin tưởng sâu sắc vào những gì anh đạt được khi là Tổng thống và vô cùng mong muốn đảm bảo đảng Cộng hòa sẽ không thể xóa bỏ toàn bộ những điều này. Chúng tôi có thể mâu thuẫn với nhau trong một vài lĩnh vực, chẳng hạn như chuyện Syria, giao thương và cách làm thế nào để đối phó trước một nước Nga hung hãn, nhưng nhìn chung, tôi sẽ bảo vệ những thành tích của anh, cố gắng xây dựng dựa trên những thành tựu này, và lắng nghe những lời khuyên của anh.

Thỉnh thoảng anh thường gọi điện và nói những suy nghĩ của mình về cuộc đua. “Đừng cố “trẻ trâu”, chị đã là một bà ngoại rồi” anh đùa. “Hãy là chính mình và cứ làm những gì chị đang làm”. Tôi rất tự hào khi có được sự hỗ trợ của Barack, và gần như mỗi ngày, tôi đều nói với khán giả cả nước rằng anh chưa được công nhận một cách xứng đáng vì đã hàn gắn đất nước sau cuộc khủng khoảng kinh tế tồi tệ nhất kể từ Đại khủng hoảng.

Cùng lúc đó, ở Mỹ có nhiều vấn đề lớn vẫn cần phải giải quyết, và một phần công việc của tôi, ở vai trò một ứng cử viên, là phải thể hiện rõ tôi hiểu những vấn đề này và sẵn lòng đương đầu với chúng. Để làm điều này không tránh khỏi việc phải chỉ ra những lĩnh vực mà chính quyền Obama chưa làm được, dù cho kẻ tội đồ chính là đảng Cộng hòa.

Hẳn đó là một hướng đi đúng đắn, nếu đó là Phó Tổng thống Biden hay bất cứ ai đang phục vụ trong chính quyền Obama. Nếu tôi không phá vỡ được thế cân bằng đích thực, tôi sẽ đương đầu với nguy cơ hoặc bị xem là không trung thành hoặc bị xem như một ứng viên cứng nhắc, ngại thay đổi, cả hai điều này đều chẳng tốt chút nào.

Tại một trong những cuộc họp đầu tiên với đội ngũ mới của mình, trong căn phòng hội nghị ở tầng 29 của tòa nhà văn phòng gần trung tâm Manhattan, Joel Benenson trình bày các kết quả từ cuộc khảo sát ý kiến gần đây của anh. Anh nói rằng người Mỹ đang có hai “nỗi đau” chính có thể sẽ ảnh hưởng đến quan điểm của họ trong cuộc bầu cử: áp lực kinh tế và sự trì trệ chính trị. Hiển nhiên là nền kinh tế đang ở mức tốt hơn nhiều sau cuộc khủng hoảng tài chính, nhưng thu nhập chưa tăng đối với hầu hết gia đình, nên mọi người vẫn còn cảm thấy sự tiến triển của nó mong manh và có thể lại sụp đổ bất cứ lúc nào. Và họ còn cho rằng sự trì trệ của Washington là nguyên nhân chính. Họ đúng. Tôi là người đầu tiên thấy được sự trì trệ đó và biết để phá vỡ nó sẽ khó như thế nào – dù cũng khá công bằng khi nói rằng tôi đánh giá thấp cách những đối thủ của mình vô cớ buộc tội tôi phải chịu trách nhiệm cho một hệ thống đổ vỡ. Tôi từng làm việc thành công với đảng Cộng hòa trong nhiều năm. Tôi sẽ lập kế hoạch cho những chiến dịch mạnh tay để cải cách tài chính, và điều này sẽ loại bỏ vài động cơ lợi ích đằng sau sự trì trệ. Và tôi tin chúng tôi có cơ hội để tạo nên sự tiến bộ. Vấn đề còn lại: làm thế nào để tìm ra cách thuyết phục nhất khi nói về nỗi đau người Mỹ đang chịu đựng và sự bất mãn với những gì đang xảy ra trong nước mà không lặp lại những lời chỉ trích mà đảng Cộng hòa nhắm vào chính quyền Obama, điều này sẽ chỉ tự hại mình và rõ ràng là sai lầm.

Joel nói rằng tôi đang có một khởi đầu vững chắc. 55% cử tri ở những bang chiến lược dành nhiều thiện chí cho tôi, so với chỉ 41% ít thiện chí. Cử tri đánh giá cao việc tôi làm việc cho Obama sau khi thua anh vào năm 2008. Họ nghĩ rằng điều này thể hiện sự trung thành và lòng yêu nước. Họ còn nghĩ rằng tôi đã hoàn thành tốt cương vị Ngoại trưởng, và hầu hết đều tin tôi đã sẵn sàng cho chức vị Tổng thống. Nhưng dù tôi được công chúng chú ý suốt nhiều thập niên nay, họ biết rất ít về những điều tôi thực sự đã làm, nói chi đến lý do tôi làm nó. Điều này đặt ra thách thức nhưng cũng là một cơ hội. Tuy hầu như ai cũng biết tên tuổi của tôi nhưng tôi sẽ phải giới thiệu lại mình – không phải là một phần của Bill Clinton hay Barack Obama mà là một nhà lãnh đạo độc lập có những câu chuyện, những giá trị và tầm nhìn của riêng mình.

Vẫn còn vài tín hiệu cảnh báo đáng lo ngại khác. Tỷ lệ ủng hộ tôi khá cao nhưng chỉ 44% cử tri cho rằng họ tin tưởng tôi là tiếng nói của họ ở Washington. Điều này cho chúng tôi biết rằng vài người tôn trọng tôi nhưng vẫn chưa chắc chắn những điều tôi đang làm là vì họ. Tôi quyết tâm thay đổi quan điểm này. Lý do tôi phụng sự cộng đồng là để tạo dựng cuộc sống tốt đẹp hơn cho trẻ em và các gia đình, và giờ việc của tôi là đảm bảo rằng mọi người hiểu được điều này.

Chúng tôi còn cần phải làm một việc khác: tránh lặp lại những sai lầm trong quá khứ với những đơn vị báo chí chính trị. Nhiều năm qua, mối quan hệ của tôi với báo giới chính trị đã trở thành một vòng tròn luẩn quẩn. Họ càng bám theo tôi, tôi càng trở nên cảnh giác, và điều này chỉ làm họ chỉ trích tôi nhiều hơn. Tôi biết rằng nếu tôi muốn năm 2016 trở nên khác biệt, tôi phải cố gắng để thay đổi động lực và thiết lập một sự cho – nhận đầy tính xây dựng và cởi mở hơn. Cũng có vài tiền lệ. Là một Thượng nghị sĩ, đáng ngạc nhiên là tôi khá hòa hợp với những nhà báo bất chấp quy tắc ở New York. Và tôi còn vô cùng yêu thích đơn vị báo chí của Bộ Ngoại giao bao gồm phần lớn những nhà báo viết về chính sách đối ngoại nhiều năm qua. Chúng tôi nói chuyện dễ dàng, cùng đi với nhau, cùng tham quan Angkor Wat ở Cam-pu-chia, cùng ăn tối trong căn lều Bedouin ở Ả Rập Xê Út, cùng khiêu vũ ở Nam Phi và đã phiêu lưu khắp địa cầu. Hầu hết, họ đưa tin khá đúng về tôi, và khi tôi nghĩ rằng họ đưa tin chưa đúng, họ rất cởi mở trước những lời phê bình của tôi. Giờ tôi sẽ cố gắng thiết lập một mối quan hệ tốt đẹp với những phóng viên chính trị đưa tin về chiến dịch. Tôi biết họ chịu rất nhiều áp lực để viết nên những câu chuyện thu được nhiều cú nhấp chuột và được tweet lại, và những câu chuyện tiêu cực sẽ dễ dàng kiếm tiền hơn. Vì thế, tôi trở nên hoài nghi. Tuy nhiên, cũng đáng để tôi thử một phen.

Để giúp tôi làm điều này, tôi thuê Jennifer Palmieri, một chuyên gia kỳ cựu với những mối quan hệ báo chí vững chắc. Jennifer từng làm cho John Podesta trong Nhà Trắng thời Clinton và làm cho đầu não của phe Dân chủ – Trung tâm Vì sự tiến bộ của người Mỹ. Gần đây nhất, cô là Giám đốc Truyền thông cho Tổng thống Obama. Tổng thống Obama yêu quý Jennifer, và tôi cũng vậy. Tôi mời Kristina Schake – cựu trợ lý hàng đầu của Michelle Obama, và sau này là Christina Reynolds – người đã làm việc trong các chiến dịch của John Edwards và Obama – làm phó của Jennifer. Tham gia cùng họ là thư ký báo chí quốc gia Brian Fallon – tốt nghiệp trường truyền thông danh tiếng Chuck Schumer và là cựu phát ngôn viên của Bộ Tư pháp; Karen Finney, cựu dẫn chương trình MSNBC, người đầu tiên làm cho tôi ở Nhà Trắng. Khi Jennifer, Kristina và tôi ngồi xuống với nhau lần đầu tiên, tôi để hai thập kỷ đầy những phẫn nộ về cánh báo chí được đổ tràn ra. Thắt dây an toàn vào, tôi nói, đây sẽ là chuyến đi nhiều cam go. Nhưng tôi đã sẵn sàng thử bất cứ thứ gì họ khuyên tôi để lần này tôi có thể đi đường bằng đôi chân vững vàng hơn.

Cùng với đội quân giàu kinh nghiệm của tôi, chúng tôi bắt tay xây dựng một tổ chức có thể đi xa với nhau. Những chiến dịch tranh cử Tổng thống cũng như các công ty khởi nghiệp được tiếp thêm năng lượng. Bạn phải huy động một lượng tiền lớn một cách nhanh chóng, thuê một lực lượng hùng hậu rồi rải họ ra khắp cả nước, và xây dựng một cơ chế hoạt động dữ liệu phức tạp phần lớn từ con số 0. Là một ứng viên, bạn phải thực hiện tất cả những điều này trong khi giữ vững lịch trình chiến dịch khủng khiếp có thể đưa bạn đi cách tổng hành dinh hàng trăm hoặc hàng ngàn dặm gần như mỗi ngày.

Vào năm 2008, tôi có một đội ngũ chăm chỉ và giỏi giang. Nhưng tôi đã cho phép sự cạnh tranh nội bộ nảy sinh và không đưa ra được những mệnh lệnh rõ ràng cho đến khi quá muộn. Dù vậy, chúng tôi đã đến rất gần với chiến thắng. Tôi thề rằng lần này, chúng tôi sẽ làm mọi chuyện khác đi.

Tôi quyết tâm có những dữ liệu tốt nhất, có nhiều ban tổ chức chiến dịch tại địa phương nhất, có mạng lưới gây quỹ lớn nhất, và có những mối quan hệ chính trị sâu sắc nhất. Tôi rất phấn khởi khi Beth Jones, một nhà quản lý tài năng làm việc ở Nhà Trắng đồng ý làm giám đốc điều hành chiến dịch. Để lãnh đạo lực lượng có tổ chức và rộng khắp, tôi quay sang ba chuyên gia chính trị: Marlon Marshall, Brynne Craig, và Amanda Renteria. Tôi còn thuê những nhà tổ chức nhiều kinh nghiệm để điều hành chiến dịch tại những bang trọng điểm ban đầu. Ngoài Matt Paul ở Iowa còn có Mike Vlacich, người giúp bạn tôi – Thượng nghị sĩ Jeanne Shasheen – tái đắc cử ở New Hampshire và dẫn dắt lực lượng của tôi đánh bại Trump ở đó vào tháng 11; Emmy Ruiz sẽ giúp dẫn dắt chúng tôi đến chiến thắng trong kỳ bỏ phiếu kín ở Nevada trước khi đi đến Colorado để giúp chúng tôi giành chiến thắng ở đây nữa; và Clay Middleton – trợ thủ lâu năm của Dân biểu Jim Clyburn – anh giúp chúng tôi giành chiến thắng vang dội ở South Carolina trong ngày bỏ phiếu phổ thông.

Để đẩy mạnh không khí đổi mới, hiện đại cho chiến dịch, chúng tôi lắng nghe lời khuyên của Eric Schmidt, cựu CEO của Google và những nhà lãnh đạo hàng đầu trong giới công nghệ, và thuê những kỹ sư ở Thung lũng Silicon. Stephanie Hannon, một kỹ sư giàu kinh nghiệm đã trở thành người phụ nữ đầu tiên là giám đốc kỹ thuật trong một chiến dịch tranh cử Tổng thống quan trọng. Tôi còn thuê một trong những trợ lý cũ của Obama, Teddy Goff, để xử lý những vấn đề liên quan đến kỹ thuật số, cùng những cố vấn lâu năm của tôi là Katie Dowd và Jenna Lowenstein từ EMILY’s List^1. Họ có những nhiệm vụ khó khăn trong tay với một ứng viên khá mù mờ về công nghệ, nhưng tôi đã hứa sẽ thực hiện tốt mọi cuộc phỏng vấn trên Facebook, tweetstorm^2 hay Snapchat^3 mà họ đưa ra.

1 EMILY’s List: Một ủy ban hành động chính trị của Mỹ với mục tiêu giúp bầu chọn những ứng viên nữ đảng Dân chủ tham gia vào bộ máy chính quyền.

2 Một tính năng của mạng xã hội Twitter.

3 Ứng dụng tin nhắn hình ảnh.

Để đảm bảo rằng chúng tôi xây dựng một đội ngũ đa dạng, tôi cho Bernard Coleman đảm nhiệm chức vụ giám đốc đa dạng hóa đầu tiên, để đảm bảo rằng phụ nữ chiếm nửa số nhân viên, và thuê hàng trăm người da màu trong cả những vai trò lãnh đạo chủ chốt.

Chúng tôi đặt tổng hành dinh ở Brooklyn và văn phòng bắt đầu rộn ràng những con người hai mươi mấy tuổi nhiều lý tưởng và thiếu ngủ. Nó giống như điểm giao của một công ty công nghệ khởi nghiệp và một ký túc xá đại học. Tôi đã tham gia nhiều chiến dịch suốt từ năm 1968 trở lại đây, và đây là chiến dịch nhiều người trẻ trung và hợp tác tốt nhất mà tôi từng thấy.

Vậy thì chiến dịch ra sao?

Ừ thì, chúng tôi không giành chiến thắng.

Nhưng tôi có thể nói một cách thẳng thắn và rõ ràng rằng đội của tôi khiến tôi cực kỳ tự hào. Họ đã xây dựng một tổ chức tuyệt vời ở những bang đầu tiên và giúp tôi chiến thắng trong kỳ bỏ phiếu kín ở Iowa, dù gặp nhiều khó khăn về mặt nhân khẩu học, và chiến thắng trong kỳ bỏ phiếu kín ở Nevada và bỏ phiếu phổ thông ở South Carolina. Trong cuộc tổng bầu cử, số lượng tình nguyện viên họ tuyển được nhiều hơn trong chiến dịch 2012 của Obama 50 ngàn người và liên lạc với cử tri nhiều hơn 5 triệu lần. Đội của tôi đã nhận lấy hết cú đấm này đến cú đấm khác nhưng chưa bao giờ bỏ cuộc, chưa bao giờ trở mặt với nhau, và chưa bao giờ ngừng tin tưởng vào đại nghiệp của chúng tôi. Điều này không có nghĩa là không có sự bất hòa và tranh luận trước rất nhiều những vấn đề khác nhau. Tất nhiên là có – đó là một chiến dịch mà. Nhưng ngay cả trong đêm bị đánh bại đau đớn ở New Hampshire hoặc suốt những ngày tồi tệ nhất xung quanh cuộc tranh luận về các email của tôi, không ai chịu khuất phục.

Tôi có đề cập chuyện chúng tôi đã chiến thắng phiếu bầu phổ thông toàn quốc tới gần 3 triệu chưa ấy nhỉ?

Đó là một nhóm người tuyệt vời. Và tôi không chỉ đang nói về những lãnh đạo kỳ cựu. Tất cả những người trẻ tuổi bận bịu tại tổng hành dinh ở Brooklyn, làm việc vào những giờ giấc bất khả thi… tất cả những thành viên trong ban tổ chức tại địa phương, những người là trái tim và linh hồn của chiến dịch… tất cả những nhân viên tiền trạm đã sống rày đây mai đó trong suốt hai năm ròng và sắp xếp, tổ chức các sự kiện khắp đất nước… những tình nguyện viên đủ mọi lứa tuổi và xuất thân – những người Mỹ tình nguyện dành nhiều thời gian cho chiến dịch năm 2016 hơn so với bất cứ chiến dịch nào trong lịch sử nước Mỹ. Đội của tôi gồm toàn những người tận tụy đã rời gia đình và bạn bè để đến những nơi mới lạ, gõ từng cánh cửa, gọi từng cú điện thoại, tuyển từng tình nguyện viên, và thuyết phục từng cử tri. Họ làm việc căng thẳng trong khi phải khéo léo trong các mối quan hệ, chào đón những em bé sơ sinh, và làm tròn các bổn phận khác trong gia đình. Hai trong số những trợ lý truyền thông của tôi, Jesse Ferguson và Tyronne Gayle vẫn tiếp tục làm việc trong khi đang trải qua những đợt trị liệu ung thư khác nhau, họ chưa bao giờ đánh mất sự tận tâm với chiến dịch và óc hài hước của mình.

Những khoảnh khắc trên đường làm tôi thích thú nhất là khi một tình nguyện viên đến với tôi lúc tôi đang bắt tay một hàng người dài sau một đại hội. Họ thì thầm vào tai tôi về việc ban tổ chức chiến dịch ở địa phương đã làm việc tốt như thế nào, nhân viên của tôi đã chào đón những người đang cần hỗ trợ một cách niềm nở ra sao, và sự nhiệt tình của họ có sức lan tỏa đến chừng nào. Những điều này làm tôi vui cả ngày. Có rất nhiều người trẻ quyết định ở lại với chính trị và vẫn tiếp tục chiến đấu mặc dù chúng tôi đã thua, sự thật đó làm tôi rất đỗi hạnh phúc và tự hào.

Nói những điều này, tất nhiên chiến dịch không đi được đúng kế hoạch đã vạch ra. Rốt cuộc tôi lại vấp vào rất nhiều những ổ gà, ổ voi. Tôi đã lo lắng và cố gắng tránh những điều này từ ban đầu. Vài điều trong đó là do tôi, nhưng có rất nhiều thứ lại do những lực lượng ngoài tầm kiểm soát của tôi.

Mặc dù ý định ban đầu của tôi là chạy đua như một ứng viên bình thường, nhưng tôi lại trở thành ứng cử viên sáng giá nhất trước khi tôi kịp trao những cái bắt tay đầu tiên hay thực hiện những cuộc nói chuyện đầu tiên, chỉ bởi vì những kỳ vọng cao vời vợi.

Cuộc tranh luận quanh những email nhanh chóng phủ bóng đen xuống toàn bộ nỗ lực của chúng tôi và ném chúng tôi vào thế phòng thủ khiến chúng tôi khó có thể hồi phục lại. Bạn có thể đọc nhiều chuyện xung quanh vấn đề này ở chương sau trong quyển sách, nhưng cũng phải nói rằng một sai lầm nghiêm trọng đã biến thành một vụ scandal, nó đã định nghĩa lại và phá hủy toàn bộ chiến dịch. Tất cả nhờ vào sự hòa lẫn tai hại của chủ nghĩa cơ hội một chiều, những trận chiến ì xèo của nhiều phía, vị giám đốc FBI vội vàng, sự bất lực của chính tôi trong việc giải thích mớ bòng bong này theo cách mọi người có thể hiểu được, và những tin tức phủ đầy mặt báo mà chỉ với số lượng bài đăng không thôi cũng đã nói cho cử tri rằng đây là vấn đề quan trọng nhất của chiến dịch. Hầu hết mọi người không thể lý giải tất cả những điều này thực sự là gì, hoặc làm thế nào mà những luận điệu cho rằng tôi là một mối đe dọa đối với an ninh quốc gia lại liên quan tới sự hỗ trợ tôi nhận được từ quân đội và các chuyên gia an ninh quốc gia dân sự, gồm cả phe Cộng hòa và phe Độc lập, nhưng cũng dễ hiểu là họ chỉ có ý niệm mù mờ rằng tôi đã làm một điều tồi tệ khủng khiếp.

Kết quả là, ngay lập tức, tôi trở lại với mối quan hệ đối kháng thường thấy với báo giới, tôi ngậm tăm và cố né tránh những cuộc phỏng vấn kiểu như “Bắt thóp được bà rồi nhé!” ngay cái lúc tôi cần phải giới thiệu lại bản thân mình với đất nước. Tôi nhìn tỷ lệ người ủng hộ mình sụt giảm thảm hại, tỷ lệ người không tán thành và không tin tưởng tôi nhảy vọt lên. Thông điệp của tôi về tất cả những thứ tôi muốn làm khi trở thành Tổng thống bị chặn hoặc bị chôn vùi.

Còn một sự thất vọng khác nữa. Trong năm 2008, giới phê bình đả kích rằng tôi khó tiếp cận và né tránh những chiến dịch thân mật kiểu như bắt tay và toe toét cười. Lần này họ lại đi theo hướng ngược lại và nhạo báng những cuộc gặp lắng nghe cử tri thân mật của tôi. “Những cuộc đại hội đâu cả rồi? Vì sao bà ấy lại không thu hút được một đám đông nào?” Những câu hỏi “đầy nhiệt tình” như vậy chưa bao giờ kết thúc, thậm chí khi chúng tôi thu hút được một đám đông lớn.

Ngoài Iowa và Nevada – nơi chúng tôi đã xây dựng những tổ chức lớn, tôi lại gặp khó khăn với cuộc bỏ phiếu kín như lần trước. Với cấu trúc và luật lệ của mình, những cuộc bỏ phiếu kín chuộng những nhà hoạt động tận tụy nhất, người sẵn lòng chờ hàng giờ liền để được chú ý. Điều này sẽ tạo ưu thế cho ứng viên cánh tả mới nổi Bernie Sanders. Tôi có ưu thế trong những cuộc bỏ phiếu phổ thông với những lá phiếu được bỏ vào thùng và việc bỏ phiếu được thực hiện cả ngày như một cuộc bầu cử tiêu biểu, và có số lượng người tham gia cao hơn nhiều. Khác biệt rõ ràng nhất là ở bang Washington, nơi tổ chức cả bỏ phiếu phổ thông và bỏ phiếu kín. Bernie thắng cuộc bỏ phiếu kín vào tháng 3, còn tôi thắng cuộc bỏ phiếu phổ thông vào tháng 5 khi nhận được gấp ba lần số người bầu chọn. Đáng tiếc là hầu hết các đại cử tri lại được chọn dựa vào bỏ phiếu kín.

Cuối cùng thì những chuyện này không còn quan trọng nữa khi tôi lập nên thế dẫn dầu Cử tri đoàn vào tháng 3. Điều quan trọng, và có ảnh hưởng lâu dài, là sự xuất hiện của Bernie trong cuộc đua cũng đồng nghĩa với việc tôi có ít không gian và ít tín nhiệm hơn để chạy kiểu chiến dịch tiên tiến, dứt khoát đã giúp tôi giành chiến thắng ở Ohio và Pennsylvania vào năm 2008.

Một lời khuyên mà Tổng thống Obama đã khuyên tôi trong suốt chiến dịch là chúng tôi cần nhiều thông điệp nguyên tắc hơn, và anh đã đúng. Vào năm 1992, Bill dựa vào James Carville và Paul Begala để giúp anh định hình thông điệp chiến thắng của mình, và họ đảm bảo rằng từng người trong chiến dịch – gồm cả ứng cử viên – bám theo đó hết ngày này đến ngày kia. Đến năm 2016, chiến dịch của tôi may mắn có được nhiều chuyên gia chiến lược tài ba, và họ giúp tôi phát triển một thông điệp, Cùng nhau mạnh mẽ hơn (Stronger Together), thể hiện được những giá trị, tầm nhìn của tôi và ở thế đối ngược rõ ràng với Trump. Có thể nó chưa đủ lôi cuốn để phá vỡ bức tường được dựng lên do luồng tin tức tiêu cực quanh vụ những bức email – có lẽ là không gì có thể làm được – nhưng đó là điều tôi muốn thực hiện. Và khi cử tri có cơ hội trực tiếp nghe tôi nói, tại các đại hội và trong các cuộc tranh luận, những cuộc trưng cầu ý kiến chỉ ra rằng họ thích những điều họ nghe được.

Đúng là chúng tôi đã vật lộn để giữ đúng thông điệp. Các cố vấn của tôi phải đối phó với một ứng viên – là tôi – người thường muốn nói điều gì đó mới mẻ, trái ngược với việc chỉ lặp đi lặp lại cùng một đoạn văn. Thêm vào đó, nhiều hơn trong bất cứ cuộc đua nào tôi có thể nhớ được, những sự kiện cứ liên tục ập vào chúng tôi: từ vụ mấy cái email, đến WikiLeaks, đến chuyện xả súng và những cuộc tấn công khủng bố. Không có thứ gì như là “một ngày bình thường”, và báo chí không đưa tin về những bài phát biểu chiến dịch “bình thường”. Những gì họ quan tâm là việc các mâu thuẫn và những chuyện giật gân vẫn đều đặn diễn ra. Chính vì lẽ đó, khi cần phải thể hiện một thông điệp xuyên suốt, chúng tôi phải chật vật tranh đấu.

Cộng dồn toàn bộ những chuyện này với nhau, tôi nghĩ bạn đã có bức tranh về một chiến dịch có cả những điểm mạnh tuyệt vời và những yếu điểm thực sự – cũng như bất kỳ chiến dịch nào trong lịch sử. Có những bài học quan trọng để học từ những gì chúng tôi đã làm đúng và đã làm sai. Nhưng tôi hoàn toàn chối bỏ quan niệm rằng đó là một chiến dịch tệ hại hoặc rối loạn. Điều này hoàn toàn sai. Đội ngũ của tôi đã cố chạy ngược chiều gió để thắng những cuộc bỏ phiếu phổ thông, và nếu không vì sự can thiệp bất thình lình của vị giám đốc FBI trong những ngày cuối cùng, tôi tin rằng dù có bất cứ thứ gì thì chúng tôi cũng sẽ vào được Nhà Trắng. Tôi đang bị các chuyên gia chính trị chỉ trích nặng nề vì những tuyên bố này, và thậm chí một vài người ủng hộ tôi nói rằng dù họ đồng ý với tôi nhưng tôi không nên nói vậy. Nếu bạn nghĩ theo cách này, tôi hy vọng bạn sẽ tiếp tục đọc và có cái nhìn công bằng về những phản hồi của tôi.

Kể từ cuộc bầu cử, tôi đã tự vấn bản thân mình nhiều lần liệu tôi có học sai bài học của năm 2008 không. Liệu tôi có đang chiến đấu lại cuộc chiến trước trong khi lẽ ra tôi nên tập trung vào những đổi thay trong thế giới chính trị không?

Nhiều thay đổi đã diễn ra vì chúng tôi quá phụ thuộc vào dữ liệu lớn theo phong cách Obama, và vì thế bỏ qua những phán đoán bản năng theo lối chính trị truyền thống và bỏ qua những lời khuyên từ đội ngũ thực địa. Đây là một lời chỉ trích nữa mà tôi không đồng tình. Đúng là một số mô hình của chúng tôi không phù hợp – cũng như những người khác, bao gồm giới truyền thông, chiến dịch của Trump, mọi người – có lẽ bởi vì vài người ủng hộ Trump không chịu nói chuyện với người trưng cầu ý kiến hoặc không thành thật về ý kiến của mình hoặc bởi vì người ta thay đổi ý định. Cũng đúng là, như bất kỳ tổ chức lớn nào, chúng tôi hẳn đã làm tốt hơn nếu lắng nghe những phản hồi mà chúng tôi nhận được từ những nhân viên thực địa. Không phải là chúng tôi chưa thử. Đội của tôi liên tục liên lạc với các lãnh đạo địa phương, và tôi tin tưởng những bạn bè đã báo cáo tình hình cho tôi từ mọi miền đất nước, trong đó có một nhóm lớn ở Arkansas – Nhóm lữ hành Arkansas – họ đã tỏa ra gần như khắp mọi tiểu bang. Tôi cho rằng họ đã giúp chúng tôi giành chiến thắng sít sao tại cuộc bỏ phiếu phổ thông ở bang Missouri, và họ còn là nguồn tin phong phú và cung cấp cho tôi nhiều cách nhìn. Nhưng mỗi nhà lãnh đạo khu vực và những chủ tịch đảng ở đất nước muốn thu hút nhiều sự chú ý hơn và nhiều nguồn tin hơn. Nhiều khi họ đúng nhưng nhiều lúc họ lại sai. Bạn không thể ra những quyết định mù quáng. Bạn phải được những dữ liệu tốt nhất hiện có hướng dẫn. Đây không phải là một sự lựa chọn kiểu “hoặc là thế này, hoặc là thế kia”. Bạn cần phải có cả dữ liệu lẫn bản năng chính trị kiểu cũ. Tôi hoàn toàn tin rằng câu trả lời giúp đảng Dân chủ đi về phía trước không phải là bỏ qua dữ liệu, mà phải có được dữ liệu tốt hơn, sử dụng nó hiệu quả hơn, đặt câu hỏi cho mọi giả thuyết, và tiếp tục ứng biến. Ngoài ra, chúng tôi cần phải lắng nghe những gì mà mọi người kể và cố gắng tiếp cận các vấn đề này nữa.

Dù vậy, về việc chiến đấu trong trận chiến trước, tôi nghĩ cũng công bằng khi nói rằng tôi không nhận ra thời cuộc đang thay đổi nhanh như thế nào. Đây là cuộc bầu cử đầu tiên mà một phán quyết tồi tệ vào năm 2010 của Tòa án Tối cao trong vụ án Citizens United^1 cho phép mức đóng góp chính trị không giới hạn được thực thi hoàn toàn, nhưng Đạo luật về Quyền bầu cử của năm 1965 không được thực thi trọn vẹn do một phán quyết tồi tệ khác của tòa^2 vào năm 2013. Tôi đang chạy đua một chiến dịch Tổng thống truyền thống với những chính sách được vạch ra kỹ càng và những liên minh chặt chẽ, trong khi Trump lại tranh cử theo kiểu một chương trình truyền hình thực tế với việc khéo léo chọc khoáy vào nỗi giận dữ và sự căm phẫn của người Mỹ. Tôi có nhiều bài phát biểu nêu rõ cách giải quyết các vấn đề của quốc gia. Ông ta lại huyên thuyên trên Twitter. Phe Dân chủ đang chơi đúng luật và cố gắng quá mức để không chọc giận báo giới chính trị. Phe Cộng hòa vứt những điều luật ra ngoài cửa sổ và cố hết sức bêu xấu đối thủ. Tôi có thể thắng thêm hàng triệu lá phiếu nữa nhưng ông ta mới là người đang ngồi trong Phòng Bầu dục.

1 Ở đây muốn nói về vụ tổ chức phi lợi nhuận Citizens United kiện FEC (Ủy ban Bầu cử Liên bang) vào năm 2010. Năm 2008, Citizens United muốn chiếu một bộ phim đả kích Hillary Clinton và quảng bá trên các kênh truyền hình trước thềm bầu cử sơ bộ của đảng Dân chủ (Hillary Clinton là ứng viên). Tuy nhiên, luật liên bang lại cấm bất cứ tổ chức nào truyền thông về bầu cử, chi tiêu cho cuộc bầu cử hoặc giúp hạ bệ ứng viên. Tòa nhận thấy những điều luật này lại mâu thuẫn với Hiến pháp Mỹ và phán quyết rằng các khoản chi tiêu bên ngoài (không trực tiếp đóng góp cho ứng cử viên) cho quảng cáo trong mùa bầu cử là quyền tự do ngôn luận và quyết định không hạn chế mức đóng góp chính trị và chi tiêu vận động.

2 Năm 2013, tòa án cho phép 9 bang (hầu hết ở miền Nam) được tự do thay đổi luật bầu cử mà không cần sự tán thành trước của liên bang, điều này vi phạm Đạo luật về Quyền bầu cử được ban hành vào năm 1965.

Sự hứa hẹn và những rủi ro của chiến dịch song hành cùng nhau vào một ngày tháng 6 nắng đẹp năm 2015, khi tôi chính thức tuyên bố tranh cử trong một diễn văn gửi đến hàng ngàn người ủng hộ ở Đảo Roosevelt, sông Đông New York. Giờ thì sự kiện này có vẻ giống như sự hiện thân yếu ớt của kỷ nguyên chính trị trước – thời kỳ khi mà chính sách và sự trịnh trọng là tài sản chứ không phải là các khoản nợ. Tuy nhiên, cái ngày đầy hy vọng và vui tươi đó ở Đảo Roosevelt sẽ luôn là một trong những ngày ưa thích nhất của tôi.

Nhiều tuần trước khi đọc bài phát biểu này, tôi cùng với đội của mình tua đi tua lại về những gì sẽ nói và nói như thế nào. Tôi chưa bao giờ là người giỏi gói ghém cả cuộc đời mình, những nhận định về thế giới, và nghị trình làm việc thành những lời lẽ súc tích. Tôi còn nhận thức rất rõ điều này vì là người phụ nữ đầu tiên tranh cử chức Tổng thống, tôi phải trông và có vẻ khác bất cứ ứng viên Tổng thống nào tại đất nước của chúng ta. Tôi không có tiền lệ nào để noi theo, và cử tri không có hình mẫu nào trước đó để chiếu vào. Thật hồ hởi khi bước vào một địa phận chưa được xếp hạng. Nhưng chưa được xếp hạng, theo định nghĩa, có nghĩa là chưa chắc chắn. Nếu tôi cảm thấy như vậy, tôi chắc chắn rằng nhiều cử tri sẽ cảm nhận sâu sắc hơn về điều này.

Tôi còn biết rằng dù là người phụ nữ đầu tiên có một cơ hội nghiêm túc vào Nhà Trắng, tôi không được xem là mẫu người cách mạng, dẫn dắt được thay đổi. Tôi đã đứng trên chính trường quốc gia quá lâu, và tính khí của tôi quá vững vàng. Thay vào đó, tôi hy vọng rằng việc tôi tranh cử – và nếu thành công, tôi trở thành Tổng thống – sẽ được xem như một chương mới trong trận chiến dai dẳng để giúp đất nước công bằng hơn, tự do hơn và mạnh mẽ hơn, có thể chống chọi lại nghị trình đáng sợ của cánh hữu. Khung chiếu này đưa tôi vào thẳng địa phận nguy hiểm của chính trị trong việc tìm kiếm cái được gọi là nhiệm kỳ thứ ba sau Obama và bị xem là ứng viên của sự kế thừa chứ không phải thay đổi, nhưng đó là thật lòng. Và tôi nghĩ đặt chiến dịch tranh cử của mình vào truyền thống to lớn của những bậc tiền bối tiến bộ sẽ giúp cử tri chấp nhận và đón chào bản chất chưa có tiền lệ trong chiến dịch của tôi.

Chính vì vậy, khi Huma đề xuất khởi động chiến dịch trên Đảo Roosevelt, được đặt tên theo Franklin Delano, tôi biết rằng đó là một lựa chọn đúng đắn. Tôi gần như là kiểu người mê mẩn mọi thứ liên quan đến nhà Roosevelt. Đứng đầu danh sách là Eleanor. Bà là một Đệ Nhất Phu nhân và là nhà hoạt động tiến bộ không bao giờ ngừng nói lên suy nghĩ của mình và không quan tâm đến người khác nghĩ gì. Tôi cứ trở đi trở lại câu cách ngôn của bà: “Nếu tôi cảm thấy bất lực, tôi làm việc”. “Một người phụ nữ cũng như một túi trà: bạn sẽ không bao giờ biết cô ta mạnh mẽ như thế nào cho đến khi nhúng cô ta vào nước nóng”. Trở lại những năm 1990, ở Washington dậy nên một sự huyên náo nho nhỏ khi một tờ báo đưa tin rằng tôi cầu cơ gọi hồn Eleanor ở Nhà Trắng để nói chuyện trực tiếp với bà ấy. (Chắc chắn là tôi không làm vậy, dù cũng thật thú vị nếu thi thoảng được nói chuyện với bà).

Tôi còn rất yêu thích chồng của Eleanor, Franklin, và chú của bà Teddy. Tôi rất thích bộ phim tài liệu dài bảy phần của Ken Burn về cả ba thành viên Roosevelt này được chiếu trên đài PBS vào năm 2014. Tôi đặc biệt ấn tượng với bối cảnh song song giữa những điều Teddy đối mặt khi là Tổng thống trong những năm đầu thế kỷ XX, khi cuộc cách mạng công nghiệp làm lật nhào xã hội Mỹ, và những gì chúng tôi đang đối mặt trong những năm đầu tiên của thế kỷ XXI. Trong cả hai kỷ nguyên này, những thay đổi mạnh mẽ về kỹ thuật, sự bất bình đẳng về thu nhập, và quyền lực to lớn của các tập đoàn đã tạo ra cuộc khủng hoảng về chính trị và xã hội. Teddy đã đáp trả bằng cách đập tan thế độc quyền; thông qua luật bảo vệ người lao động, và bảo vệ môi trường. Có thể ông là một người của đảng Cộng hòa nhưng ông đã viết hoa chữ cái “P” trong chữ “Progressive” (Tiến bộ). Ông còn là một chính trị gia quả cảm khi chống đỡ được trước những đòi hỏi của những người theo chủ nghĩa dân túy đang giận dữ bên cánh tả – những người muốn tiến gần hơn tới Chủ nghĩa Xã hội, và đám người bảo thủ bên cánh hữu – những người sẽ để những gã nam tước cướp bóc có được nhiều tài sản và quyền lực hơn.

Teddy đã tìm thấy thế cân bằng và gọi đó là “Giao kèo Công bằng”. Tôi thích thuật ngữ này, và tôi càng nghĩ nhiều về những thách thức nước Mỹ đối mặt trong những năm sau đó, sau cuộc khủng hoảng tài chính 2008 – 2009, tôi càng cảm thấy rằng chúng ta cần một Giao kèo Công bằng nữa. Chúng ta cần lấy lại thế cân bằng, đập tan những thế lực đang tấn công nền kinh tế của chúng ta và bảo vệ những gia đình cần mẫn đang bị ảnh hưởng ngắn hạn do tự động hóa, toàn cầu hóa, và bất bình đẳng. Chúng tôi cần kỹ năng chính trị để ngăn chặn cỏ dại bộc phát trong khi xoa dịu những thôi thúc hủy diệt nhất của chủ nghĩa dân túy đang nổi lên.

Trong những ngày khó khăn trên đường, khi việc đọc tin tức giống như nhận những cú tát vào mặt, tôi nhớ đến những lời Teddy nói về những người tham gia vào đấu trường như chúng tôi. “Quan trọng không phải là những người chỉ trích”, ông nói “mà là người tham gia tranh đấu một cách anh dũng; phạm sai lầm, mắc sai sót hết lần này đến lần khác, bởi vì không nỗ lực nào mà không có sai phạm hay thiếu sót; nhưng họ thật sự cố gắng để hoàn thành sứ mạng… và đến cuối cùng, nếu thành công, anh ta biết rõ nhất thành tựu lớn lao của chiến thắng, hoặc nếu thất bại, ít nhất anh ta thất bại trong khi đã cố gắng hết sức mình”.

Tôi còn được truyền cảm hứng từ chương trình Giao kèo mới của Franklin Roosevelt vào những năm 1930 – chương trình đã giải cứu giới tư bản sau Đại khủng hoảng, và từ tầm nhìn của ông về một nước Mỹ nhân văn, tiến bộ, toàn cầu. Công viên Four Freedoms ở cuối hàng cây trên Đảo Roosevelt tưởng nhớ lại bốn quyền tự do mà Frank D. Roosevelt tuyên bố trong Thế chiến thứ hai: tự do ngôn luận và tín ngưỡng, tự do mong muốn và sợ hãi. Đó là một cảnh tượng đẹp như tranh vẽ nhìn ra đường chân trời của New York. Tuyên bố tranh cử ở đó là hoàn toàn đúng đắn.

Những ngày cuối cùng là chuỗi ngày viết nháp và viết đi viết lại những lời cho đoạn phim cùng Dan Schwerin, người viết diễn văn lâu năm đã ở cạnh tôi từ thời ở Thượng viện. Khi chiến dịch tiếp diễn, tham gia cùng anh là Megan Rooney, một nhà văn tài giỏi đã dành bốn năm bôn ba khắp thế giới cùng tôi ở Bộ Ngoại giao và rồi đến Nhà Trắng để viết cho Tổng thống Obama. Dù chúng tôi đã nỗ lực hết mình, đến sáng ngày 13 tháng 6, tôi vẫn chưa thực sự hài lòng. Tôi lật lại phần cuối cùng của trang bốn, khoảnh khắc then chốt của bài phát biểu, khi lẽ ra tôi phải nói, “Đó là lý do tôi tranh cử Tổng thống”. Và những từ theo sau – “để nền kinh tế làm lợi cho bạn và cho mỗi người Mỹ”, thật đúng đắn và quan trọng. Đó là kết quả của nhiều ngày tư duy và tranh luận không ngừng nghỉ cùng những cố vấn kỳ cựu của mình, hoàn thành từ vài ngày trước bên cái bàn bếp của tôi ở Washington. Tôi đặt bản nháp xuống, cảm thấy tức giận, tôi bảo tôi đã phát ngán với mấy câu khẩu hiệu và những câu kết gọn ghẽ này. Tôi nói tôi thật sự tranh cử Tổng thống để nền kinh tế làm lợi cho từng người, và vì sao chúng tôi không đơn giản là nói như vậy và kết thúc chuyện này?

Nhưng có điều gì đó còn sót – cảm xúc, thứ cảm xúc chúng ta thể hiện trong những nhiệm vụ bình thường để thắt chặt vận mệnh chung. Tôi nhớ tới đoạn ghi chú mà Dan và tôi nhận được vài ngày trước từ Jim Kennedy, một người bạn văn hay chữ tốt. Anh gợi nhớ tới những lời trong bài phát biểu “Bốn sự tự do” của Roosevelt: “Sức mạnh của chúng ta là sự thống nhất về mục đích”. Nước Mỹ là một gia đình, Jim ghi chú vào, và chúng ta nên giúp đỡ lẫn nhau. Trong khoảnh khắc đó, tôi không biết rằng cuộc bầu cử sẽ trở thành một cuộc thi thố giữa người gây chia rẽ Donald Trump và tầm nhìn của tôi về nước Mỹ Cùng nhau mạnh mẽ hơn. Nhưng tôi cảm thấy gợi lên mục đích chung là việc đúng đắn để người Mỹ thấy rằng có nhiều điều gắn kết hơn là chia rẽ chúng ta.

Tôi cầm bút lên, tiếp tục với ngôn ngữ của Jim và viết “Người Mỹ chúng ta có thể khác biệt, có thể cãi vã, gây hấn, và vấp ngã; nhưng chúng ta tốt đẹp nhất khi chúng ta dìu nhau đứng lên, khi chúng ta bảo vệ lẫn nhau. Như bất kỳ gia đình nào khác, gia đình Mỹ của chúng ta mạnh mẽ nhất khi chúng ta gìn giữ những điểm chung và chiến đấu với bất kỳ ai làm chúng ta chia rẽ”.

Vài tiếng sau đó, trong một ngày tháng 6 chói chang, tôi đứng trên bục, ngắm nhìn những gương mặt hân hoan, phấn khởi của những người ủng hộ. Tôi nhìn những đứa trẻ vắt vẻo trên vai ba mẹ chúng. Bạn bè mỉm cười với tôi từ hàng ghế trước. Gương mặt Bill, Chelsea, và Marc sáng lên niềm tự hào và tình yêu thương. Sân khấu được tạo hình biểu tượng cho chiến dịch: một chữ H màu xanh dương rất to với một mũi tên đỏ cắt ngang ở giữa. Xung quanh đó, một biển người vỗ tay, hò reo và vẫy những lá cờ Mỹ.

Tôi cho phép mình dừng lại một giây để nghĩ ngợi “Điều này thật sự đang diễn ra. Tôi đang tranh cử Tổng thống, và tôi sẽ giành chiến thắng”. Rồi tôi bắt đầu nói. Thật khó để đọc những dòng chữ trên máy chiếu khi mặt trời đang rọi vào mắt, nhưng đến lúc này thì tôi đã nhớ rõ từng từ rồi. Đó là một bài phát biểu dài, chứa đầy những chính sách và những hiểu biết được phát triển nhiều tháng qua khi lắng nghe những người như Pam ở New Hampshire. Không phải ai cũng thích bài phát biểu này. Nhưng tôi nghĩ đó là bài phát biểu mà một ứng viên cho một công việc quan trọng nhất thế giới nên nói: nghiêm túc, nhiều thông điệp, chân thật về những thách thức phía trước, và hy vọng về khả năng đương đầu với chúng.

Tôi nói vài câu bông đùa. “Có thể tôi không phải là ứng viên trẻ trung nhất trong cuộc đua này”, tôi nói “nhưng tôi sẽ là nữ Tổng thống trẻ trung nhất trong lịch sử nước Mỹ”. Thật sự, lúc đó tôi không mảy may biết rằng mình sẽ là ứng viên trẻ tuổi nhất chạy đua cùng những đối thủ trên 70 tuổi như Bernie Sanders và Donald Trump.

Tôi rất hài lòng với cách người ta đón nhận bài phát biểu.

Nhà báo Jon Allen, người đã theo tôi suốt bao năm qua, tuyên bố, “Clinton hoàn toàn có những tầm nhìn xuất sắc”. Jared Bernstein, cựu cố vấn kinh tế hàng đầu của Joe Biden khôn khéo diễn tả đó là “chương trình kết nối lại” (tôi rất thích cụm từ này) và mục tiêu là “kết nối lại sự phát triển kinh tế với sự thịnh vượng của những gia đình thu nhập trung bình và thấp”.

Tuy nhiên, E.J. Dionne mới là bình luận viên chính trị yêu thích của tôi, cô đã có phản ứng gợi được nhiều suy nghĩ nhất – và, khi nhớ lại, cũng ám ảnh nhất. “Hillary Clinton đang đặt cược và đang đưa ra một lời thách thức. Điều được đem ra đánh cược là cử tri sẽ chú ý nhiều đến những điều bà có thể làm cho họ hơn là những điều đối thủ nói về bà”, E.J. viết. “Thách thức cho đối thủ Cộng hòa của bà: Liệu họ có vượt qua được mức thuế thấp, xoa dịu tình trạng phản kháng chính phủ để tạo nên những đề xuất đáng tin cậy cho giới y tá, tài xế xe tải, công nhân xí nghiệp, bồi bàn – những người mà bà Clinton đã biến thành những anh hùng trong bài tường thuật của bà từ Đảo Roosevelt về vẻ đẹp được tạo ra dưới áp lực?”

Giờ thì chúng ta đều biết rằng tôi đã thua cược – không phải vì một ứng viên phe Cộng hòa có những đề xuất hay hơn cho cử tri giai cấp trung lưu, mà bởi vì Donald Trump đã làm một điều khác: thu hút những cơn bốc đồng xấu xa nhất trong tính cách quốc gia. Ông ta còn hứa hẹn hão huyền về việc sẽ ở bên cạnh những người lao động. Như Michael Bloomberg sau này có nói tại Hội nghị Quốc gia đảng Dân chủ, “Tôi là một người New York, tôi có thể điểm mặt được một tên giả tạo khi vừa gặp mặt”. Và tôi cũng vậy.

Như tôi thường làm trong những thời khắc quan trọng suốt chiến dịch, tôi kết thúc bài phát biểu với những lời về mẹ tôi, Dorothy, bà qua đời vào năm 2011. Bà thọ 92 tuổi, và bà thường nghĩ về tất cả những tiến bộ bà chứng kiến trong suốt cuộc đời của mình – sự tiến bộ chiến thắng bởi vì nhiều thế hệ người Mỹ tiếp tục đấu tranh cho những gì họ biết là đúng đắn. “Tôi ước gì mẹ tôi có thể ở với chúng tôi lâu hơn” tôi nói. “Tôi ước gì bà có thể thấy Chelsea trở thành một người mẹ. Tôi ước gì bà có thể gặp Charlotte. Tôi ước gì bà có thể thấy được nước Mỹ mà chúng ta sẽ cùng nhau xây dựng”. Tôi nhìn xuống đám đông rồi nhìn về phía đường chân trời New York, mỉm cười và nói: “Một nước Mỹ nơi một người cha có thể nói với đứa con gái của mình, đúng vậy, con có thể là bất cứ điều gì con muốn – thậm chí là Tổng thống của Hợp chúng quốc Hoa Kỳ”.

Thời gian là những đồng xu của cuộc đời. Bạn xài nó.

Không được cho phép người khác xài nó giùm bạn.

—Carl Sandburg

Một ngày trong đời

M
ột chiến dịch tranh cử Tổng thống là cuộc chạy đua marathon đường dài với tốc độ chạy nước rút. Mỗi ngày, mỗi giờ, mỗi phút giây đều quan trọng. Nhưng có rất nhiều ngày – trong chiến dịch 2015 – 2016 là gần 600 ngày – bạn phải cẩn thận để không bùng cháy trước khi chạm đích.

Tổng thống Obama đã chỉ ra điều này khi tôi đang sẵn sàng ra tranh cử. Anh nhắc tôi nhớ lại rằng khi chúng tôi đối đầu vào năm 2008, chúng tôi thường ở chung một khách sạn ở Iowa hoặc New Hampshire. Anh nói lúc đội của anh ăn xong bữa tối và chuẩn bị đi nghỉ thì chúng tôi mới đến, mệt đứ đừ. Sáng hôm sau, khi anh thức dậy thì chúng tôi đã rời khỏi đó từ lâu. Tóm lại, anh nghĩ chúng tôi đã quá cố sức. “Hillary”, anh nói, “lần này chị phải kiểm soát tốc độ. Đừng chỉ nên chăm chỉ, hãy làm việc một cách khôn ngoan nữa”. Mỗi khi gặp nhau, anh lại nói điều này lần nữa, và anh bảo John và Huma nhắc nhở tôi.

Tôi cố gắng nghe theo lời khuyên của anh. Gì thì gì, anh cũng đã chiến thắng hai lần. Kế hoạch của tôi sẽ theo hai từ: đều đặn và vui vẻ. Ban đầu, tôi đưa ra một số việc đều đặn để giúp cho đội đi đường và tôi có sức khỏe tốt và đạt hiệu năng cao nhất có thể để vượt con đường khó khăn này. Tất cả chúng tôi đều cố hết sức để tận hưởng từng khoảnh khắc đến với mình – để tìm thấy niềm vui và ý nghĩa trong mỗi ngày miệt mài kiệt sức trong chiến dịch. Không một ngày nào trôi qua mà chúng tôi chưa làm hết sức cả.

Kể từ cuộc bầu cử, cuộc đời và nhịp sinh hoạt của tôi đã thay đổi đáng kể. Nhưng tôi vẫn trân quý nhiều giây phút từ chuyến đi dài và thi thoảng lạ thường ấy. Nhiều kỷ niệm tôi đã mang theo suốt hành trình được đề cập trong chương này, và chi tiết về một ngày trên đường cũng vậy: món tôi đã ăn, người làm tóc và trang điểm cho tôi, buổi sáng của tôi như thế nào.

Nghe có vẻ lạ nhưng tôi thường được hỏi những điều như vậy suốt. Philippe Reines, cố vấn lâu năm của tôi, người đóng vai Trump trong những buổi diễn tập tranh luận có lời giải thích về điều này mà tôi rất thích. Anh gọi đó là “Nguyên tắc Gấu trúc”. Gấu trúc chỉ sống cuộc đời của chúng. Chúng ăn lá tre lá trúc. Chúng chơi với đàn con. Nhưng vì lý do gì đó, con người lại thích nhìn gấu trúc, hy vọng điều gì đó – bất cứ điều gì – sẽ xảy ra. Khi một con gấu trúc con hắt hơi, đoạn phim đó sẽ trở thành một hiện tượng được lan truyền trên mạng.

Theo lý thuyết của Philippe, tôi như một con gấu trúc. Nhiều người chỉ muốn xem cách tôi sống. Tôi rất thích dành thời gian với gia đình, tận hưởng ánh nắng mặt trời, như một con gấu trúc – nhưng tôi không hảo lá tre lá trúc lắm, tôi lại thích ăn uống hơn.

Tôi hiểu rồi. Chúng ta muốn hiểu về những lãnh đạo của mình, và một phần của điều đó là nghe về thói quen ăn kẹo thạch của Ronald Reagan và bộ sưu tập cài áo của Madeleine Albright.

Theo tinh thần đó, nếu bạn từng tự hỏi một ngày trong đời của một ứng viên Tổng thống là như thế nào – hoặc nếu bạn từng tự hỏi, “Liệu Hillary Clinton có… ăn trưa như một người bình thường không?” thì phần này là dành cho bạn.

Sáu giờ sáng: Tôi ngủ dậy, thi thoảng phải nhấn tắt nút báo thức (lặp lại mấy lần) để tranh thủ ngủ thêm vài phút nữa.

Ngủ nướng làm bạn mệt hơn – có nhiều nghiên cứu về việc này rồi – nhưng trong lúc đó thì đây là ý tưởng tuyệt vời.

Thường thì nếu tranh thủ được, chúng tôi sẽ thu xếp để tôi được ngủ trên chiếc giường của mình ở Chappaqua. Nhiều đêm, điều này là không thể, và tôi thức dậy trong một phòng khách sạn ở đâu đó. Chuyện này không thành vấn đề; tôi có thể ngủ ở bất cứ đâu. Cũng chẳng lạ thường gì khi tôi phải ngủ suốt chuyến bay giằng xóc. Nhưng được thức dậy ở nhà là điều tuyệt vời nhất.

Bill và tôi mua căn nhà vào năm 1999 vì chúng tôi thích phòng ngủ ở đó. Ngôi nhà cao khoảng một tầng rưỡi với trần hình vòm cao và cửa sổ ở ba mặt. Chúng tôi thấy nó lần đầu tiên là khi đang tìm mua nhà, Bill nói chúng tôi sẽ luôn tràn ngập hạnh phúc khi thức dậy nếu sống ở đây, với ánh sáng tràn vào và cảnh khu vườn quanh mình. Anh đã đúng.

Một bức chân dung sặc sỡ sắc màu của Chelsea lúc con bé ở cuối độ tuổi teen treo trên một bức tường trong phòng ngủ, và nhiều ảnh gia đình và bạn bè rải rác khắp nơi. Chúng tôi thích giấy dán tường trong phòng ngủ ở Nhà Trắng – màu vàng với những bông hoa màu nhạt – nên tôi cũng tìm mua cho được giấy dán giống vậy cho căn phòng ngủ này. Trên mấy cái bàn cạnh giường có nhiều chồng sách mà chúng tôi đang đọc dở hoặc hy vọng rằng mình sẽ đọc sớm. Nhiều năm nay, chúng tôi thường lưu lại tất cả những gì đọc được. Ngoài ra, Bill đúng là Bill, anh luôn có một hệ thống đánh giá các sách đọc xong. Sách hay nhất nhận được ba sao.

Sau khi thức dậy, tôi kiểm tra email và đọc những bài giảng buổi sáng mà Đức Cha Bill Shillady thường gửi trong mục Hộp thư đến. Tôi dành vài phút để suy ngẫm, sắp xếp lại suy nghĩ của mình và đặt ra thứ tự ưu tiên cho cả ngày.

Rồi đến giờ ăn sáng. Lúc ở nhà, tôi sẽ xuống dưới nhà. Khi trên đường, tôi đặt món ở khách sạn. Rất khó để lên kế hoạch chính xác tôi sẽ ăn gì và khi nào trong suốt cả ngày, vì chúng tôi luôn sẵn sàng lên đường, nên bữa sáng là bữa chính. Thường thì tôi hay ăn lòng trắng trứng khuấy với rau củ. Khi bữa sáng được dọn lên, tôi thêm vào một ít ớt jalapenos tươi. Nếu không thì sẽ là sốt salsa và tương ớt. Tôi là người thích cà phê đen và hồng trà đặc. Tôi thường uống một ly nước lớn mỗi buổi sáng và uống nước cả ngày vì tôi bay nhiều mà ngồi máy bay dễ làm mất nước.

Xong bữa sáng, tôi bắt đầu đọc những bài báo gửi đến vào đêm hôm trước được các nhân viên chuẩn bị sẵn. Nếu tôi ở nhà, Oscar Flores, một cựu lính Hải quân từng làm cho Nhà Trắng và giờ là quản gia nhà tôi, in ra tất cả cho tôi. Tôi còn nhìn lại lịch trình làm việc cả ngày, và đó là những kiệt tác cực kỳ hợp lý. Đội của tôi – Lona Valmoro, người lên thời khóa biểu vô giá của tôi từ những ngày ở Thượng viện và làm việc cho tôi ở Bộ Ngoại giao, Alex Hornbrook, giám đốc lập thời khóa biểu, người từng làm công việc này cho Phó Tổng thống Biden; và Jason Chung, giám đốc tiền trạm – là những người làm việc xuất chúng. Họ tung hứng những ngày tháng và địa điểm một cách khéo léo và tạo ra những sự kiện hoàn hảo không chê vào đâu được từ thinh không. Cũng chẳng bất thường gì khi tôi gọi cho họ từ máy bay khi chúng tôi hạ cánh trong đêm để nói, “Chúng ta cần phải xếp lại lịch làm việc ngày mai để đưa vào thêm một bang và hai sự kiện nữa”. Câu trả lời của họ luôn luôn là. “Không thành vấn đề”.

Nếu Bill có mặt ở nơi đó, có lẽ anh vẫn còn đang ngủ. Anh là một con cú đêm; tôi lại là một con chim sâu buổi sớm. Thi thoảng anh sẽ dậy sớm cùng tôi, và chúng tôi sẽ đọc báo (Chúng tôi đọc bốn tờ: New York Times, New York Daily News, New York Post, và Journal News, tờ báo địa phương của chúng tôi) uống cà phê và nói về những gì chúng tôi sẽ làm trong ngày. Có lẽ nó cũng giống với những gì đang diễn ra lúc đó trong những căn nhà hàng xóm, ngoại trừ trong trường hợp chúng tôi, một người đang tranh cử Tổng thống và người kia từng là Tổng thống.

Tôi cố dành thời gian để tập yoga, tập thể lực hoặc tập bài tập cho tim. Ở nhà, tôi tập thể dục trong cái nhà kho cũ màu đỏ mà chúng tôi đã biến thành một phòng tập và một văn phòng cho Bill, với không gian cải tạo từ vựa cỏ khô dành cho những công việc riêng tư. Tuy nhiên, tôi không thể sánh bằng vị Thẩm phán Tòa án Tối cao Ruth Bader Ginsburg khi bà có thể đẩy tạ, chống đẩy, hít đất hai ngày một tuần. Chế độ tập luyện của bà thật là hãi hùng, còn chế độ của tôi thì dễ chịu hơn nhiều. Nhưng nếu bà có thể dành thời gian và sức lực để tập thể dục đều dặn thì tôi cũng vậy (và bạn nữa!). Khi tôi đang đi trên đường, tôi có một chế độ tập luyện nhỏ mà tôi từng thực hiện trong những căn phòng khách sạn khắp nước Mỹ.

Rồi đến việc làm tóc và trang điểm. Lâu rất lâu trong một ngân hà nào đó, việc làm tóc và trang điểm là một sự kiện hay ho lâu lâu mới đến một lần. Nhưng khi phải thực hiện đều đặn mỗi ngày thì chuyện này lại mất vui.

Thật may là tôi có một đội ngũ làm đẹp chuyên nghiệp. Nhiều năm nay, hai thợ làm tóc chăm sóc tôi rất kỹ ở New York: John Barrett có một tiệm làm tóc đầy đủ dịch vụ ở Manhattan và Santa Nikkels có cửa hiệu ấm cúng chỉ cách nhà tôi ở Chappaqua vài phút. Hai người họ đều rất tuyệt vời – dù nhiều người sẽ ngạc nhiên khi nhận ra, sau khi những email của tôi được công khai, rằng tôi có “lịch hẹn đều đặn với Santa”.

Khi tôi ở New York và cần được trang điểm, tôi sẽ gặp Melissa Silver (do Anna Wintour của tờ Vogue giới thiệu sau khi chị gặp tôi ở một sự kiện và biết rằng tôi cần được giúp đỡ).

Trên chặng đường tranh cử, tôi có một nhóm theo cùng: Isabelle Goetz và Barbara Lacy. Isabelle là người Pháp và đầy quyết đoán; cô không chuộng mấy kiểu đi theo trào lưu cho lắm. Từ giữa những năm 90 đến nay, cô làm tóc cho tôi khá nhiều lần, điều này có nghĩa là chúng tôi đã cùng nhau đi qua rất nhiều kiểu tóc khác nhau. Barbara, cũng như Isabelle, là một người luôn vui vẻ. Ngoài việc trang điểm cho tôi trong chiến dịch, cô thường trang điểm cho những chương trình truyền hình và phim ảnh như Veep^1. Tất nhiên tôi không muốn bị so sánh với Selina Meyer^2 trong bất cứ điều nào, vóc dáng, hay ngoại hình, nhưng phải công nhận rằng Julia Louis- Dreyfus^3 trông rất tuyệt.

1 Bộ phim truyền hình thuộc thể loại hài chính trị của đài HBO.

2 Tên nhân vật chính trong phim, là Phó Tổng thống sẽ là Tổng thống tiếp theo của nước Mỹ.

3 Nữ diễn viên đóng vai Selina Meyer trong phim Veep.

Khi họ giúp tôi chuẩn bị, tôi thường nghe điện thoại hoặc đọc những bản tóm lược nội dung làm việc của ngày hôm đó. Thời gian đó rất vô giá nên tôi thi thoảng lên lịch gọi nhân viên để bàn về chiến thuật bầu cử hoặc một chính sách mới. Họ thường không bận tâm đến việc bàn chuyện trong tiếng máy sấy tóc. Isabelle và Barbara cố hết sức làm việc quanh tôi cho đến khi buộc phải nói với tôi rằng họ cần tôi ngồi yên, s’il vous plait^4.

4 Tiếng Pháp, có nghĩa là “làm ơn”.

Thời gian đầu chiến dịch, Isabelle và Barbara chuẩn bị cho tôi một tuần một lần hoặc gần vậy, cũng như cho những sự kiện lớn như những buổi tranh luận. Toàn bộ thời gian còn lại, tôi cố gắng tự lo chuyện tóc tai và trang điểm của mình. Nhưng những bức ảnh không hề nói dối, và vì tôi trông ổn hơn khi có họ ở bên nên điều này trở thành việc hằng ngày. Khi họ đi cùng tôi, Isabelle và Barbara luôn ở kế bên, sẵn sàng chỉnh tóc hay giặm lại phấn cho tôi trước mỗi cuộc phỏng vấn hay tranh luận. Mỗi khi máy bay hạ cánh, Isabelle sẽ sấn lên trên với bình keo xịt tóc và Barbara xịt dung dịch xịt khoáng vào mặt tôi. “Không khí trên máy bay khô quá!” cô kêu lên. Rồi cô sẽ xịt vào mặt tất cả những người đứng cạnh bên, đôi khi là cả nhân viên mật vụ.

Tôi rất cảm mến tài năng của họ và thích cách họ trang điểm cho tôi, nhưng để xuất hiện trước công chúng, một người phụ nữ phải tốn quá nhiều thời gian, và tôi sẽ không bao giờ quen với điều này. Có lần, tôi nhẩm tính số giờ tôi phải dành ra để làm tóc và trang điểm trong suốt chiến dịch. Khoảng 600 giờ, hay 25 ngày!

Thật quá đỗi kinh ngạc, tôi phải kiểm tra phép tính tới hai lần.

Tôi không hay ghen tị với các đồng nghiệp nam, nhưng trong chuyện này thì quả thật tôi rất ghen tị với họ. Họ chỉ cần tắm gội, cạo râu, mặc vào bộ vét rồi sẵn sàng đi. Đôi lần tôi xuất hiện trước công chúng mà không trang điểm, chuyện này đã lên tin. Vì thế, tôi đành thở dài và ngồi lại trên ghế, mơ về một tương lai khi phụ nữ trong mắt công chúng không cần phải tô son điểm phấn nếu họ không muốn và không ai quan tâm liệu họ có trang điểm hay không.

Sau tóc tai và trang điểm, đã đến lúc mặc quần áo. Khi tôi chạy đua vào Thượng viện năm 2000 và tranh cử Tổng thống vào năm 2008, căn bản là tôi chỉ có một kiểu trang phục: quần tây đơn giản, thường là màu đen với vải lót màu mè bên dưới. Tôi mặc như vậy vì tôi thích đồ tây. Mặc như vậy làm tôi cảm thấy mình chuyên nghiệp và sẵn sàng đi bất cứ đâu. Thêm vào đó, chúng giúp tôi tránh nguy cơ bị chụp ảnh mà váy bị vén lên trong khi ngồi trên sân khấu hoặc lúc lên cầu thang, cả hai điều này đều xảy ra khi tôi còn là Đệ Nhất Phu nhân. (Sau đó, tôi bắt chước một trong những anh hùng thời thơ ấu của tôi là Nancy Drew^1. Cô bé thường thực hiện những nhiệm vụ thám tử của mình trong những chiếc quần tây lịch sự. “May mà tôi mặc quần dài!” cô nói trong tập The Clue of the Tapping Heels sau khi trèo lên tận nóc của một tòa nhà để đuổi theo một con mèo hiếm). Tôi còn nghĩ thật tốt khi làm điều mà các chính trị gia nam thường làm và ít nhiều cũng mặc một thứ như nhau mỗi ngày. Là một người phụ nữ đang tranh cử Tổng thống, tôi muốn mình vừa khác biệt với cánh mày râu nhưng vừa có nét tương đồng. Một bộ đồng phục còn là một kỹ thuật để tránh gây xao nhãng: vì không có nhiều điều để nói hay đưa tin về trang phục tôi mặc, có lẽ người ta sẽ tập trung nhiều hơn vào những điều tôi nói.

1 Nhân vật trong bộ truyện trinh thám, phiêu lưu của tác giả Edward Stratemeyer.

Năm 2016, tôi muốn mặc theo phong cách như khi không tranh cử và không muốn nghĩ quá nhiều về nó. Tôi may mắn khi có những thứ mà ít người có, như là mối quan hệ với giới thiết kế Mỹ, họ đã giúp tôi tìm kiếm trang phục phù hợp để đến nơi này nơi kia trong mọi kiểu khí hậu. Đội của Ralph Lauren may bộ vét trắng tôi mặc khi nhận lời đề cử và ba bộ màu đỏ, trắng và xanh tôi mặc trong ba buổi tranh luận với Trump. Hơn một tá nhà thiết kế Mỹ thiết kế những cái áo thun để ủng hộ chiến dịch của tôi và thậm chí còn tổ chức một sự kiện trong Tuần lễ Thời trang New York để khoe nó.

Vài người thích quần áo của tôi và vài người thì không. Tùy từng khu vực. Bạn không thể làm tất cả mọi người hài lòng, vì thế bạn nên mặc những gì phù hợp với mình. Đó là lý thuyết của tôi.

Khi tôi phải ở nhiều ngày trên đường, tôi cố gắng thật ngăn nắp, nhưng điều không tránh khỏi là tôi mang theo quá nhiều đồ. Tôi mang theo nhiều quần áo hơn mức cần thiết để phòng khi thời tiết thay đổi, hoặc bị thứ gì đó đổ vào người, hoặc một người hâm mộ nhiệt tình để lại vết son phấn trên vai tôi sau một cái ôm nồng hậu. Huma, người biết ít nhiều về phong cách trong khi làm việc hai mươi giờ một ngày, cố gắng khuyên tôi. Cô là người sẽ nói tôi mang theo hai đôi bông tai khác nhau, mà điều này xảy ra một vài lần. Tôi còn làm quá trong việc đọc tài liệu; trong một thời gian dài, tôi chất đầy cả một vali kéo những bản ghi nhớ và những tờ chính sách. Oscar giúp tôi chất mọi thứ lên xe. Thỉnh thoảng Bill, khi ngắm nhìn toàn bộ những thứ tôi mang theo, sẽ hỏi, “Em bỏ nhà đi đấy à?”

Khi những chiếc xe được chất đầy đồ, người chồng được ôm, mấy con chó được nựng nịu, chúng tôi rời đi.

Chúng tôi bay ra bay vào sân bay Hạt Westchester, cách nhà tôi một đoạn ngắn. Tôi đưa ra yêu cầu không được bay trước 8 giờ 30 phút sáng cho những đêm tôi ngủ ở nhà, như vậy, mọi người trong đội của tôi sẽ có ít nhất một tiếng đồng hồ để lái xe về nhà sau khi chúng tôi hạ cánh ở Westchester, và chúng tôi thường hạ cánh rất muộn. Thời gian khởi hành 8 giờ 30 phút sáng đảm bảo rằng mọi người sẽ ngủ được một chút.

Trong những cuộc bầu cử địa phương và bắt đầu cuộc tổng bầu cử, số người đi theo tôi khá ít. Họ bao gồm Huma, Nick Merrill, giám đốc hành trình Connolly Keigher, Sierra Kos, Julie Zuckerbrod, và Barbara Kinney – người phụ trách quay phim và chụp ảnh về cuộc sống trên chuyến đi; và các nhân viên Sở Mật vụ, thường là hai đặc vụ, có lúc là ba. Những nhân viên khác sẽ luân phiên tham gia, tùy theo ngày hôm đó có sự kiện gì như: nhân viên viết diễn văn, thành viên của đội chính sách, ban tổ chức liên bang. Đến cuối chiến dịch, đội của tôi đông đảo hơn nhiều và máy bay cũng rộng lớn hơn.

Một vài điều về những nhân viên Sở Mật vụ. Bill và tôi được Sở Mật vụ bảo vệ kể từ năm 1992, ngay khi anh trở thành ứng viên Tổng thống của đảng Dân chủ. Ban đầu chúng tôi mất ít nhiều thời gian để làm quen, nhưng sau 25 năm, điều này trở thành bình thường – và họ xứng đáng được ngợi ca vì đã cố gắng hết sức để không gây phiền hà hay trở ngại gì cho chúng tôi. Họ bảo vệ cho chúng tôi âm thầm nhưng chặt chẽ. Những đặc vụ này có mặt ở nhà tôi cả ngày trong tất cả mọi ngày. Khi tôi rời nhà để làm điều gì đó bình thường quanh phố – như đi chợ hay tản bộ – những đặc vụ này sẽ đi theo tôi. Họ sẽ ở phía sau để tôi thấy tự nhiên. Đôi lúc tôi quên mất rằng họ ở đó, và đây chính xác là điều họ muốn. Tôi rất cảm kích trước mối quan hệ chúng tôi đã xây dựng với những người đàn ông và phụ nữ tận tụy này bao năm qua. Chúng tôi còn dành thời gian với vợ chồng và gia đình họ ở các buổi tiệc tùng lễ hội mà Bill và tôi tổ chức cho các đặc vụ và gia đình họ mỗi năm, và tôi còn gặp vài gia đình lớn của họ trên đường vận động tranh cử nữa.

Khi Bill và tôi đi đâu đó, dù là vào Manhattan để xem kịch hoặc tới tận Nevada cho những sự kiện tranh cử, những nhân viên Mật vụ này trang bị rất chu đáo. Họ chuẩn bị trước để đảm bảo rằng họ biết chi tiết về mọi địa điểm mà chúng tôi sẽ tham quan: mọi lối vào lối ra, những lối đi nhanh nhất, và phòng khi có chuyện gì xảy ra, họ còn tìm hiểu lối dự phòng và những bệnh viện gần nhất. Họ đặt trước đoàn xe hộ tống, thực hiện kiểm tra lý lịch và làm việc với cảnh sát địa phương ở mỗi trạm dừng. Rất nhiều việc phải làm và họ thực hiện một cách hoàn hảo.

Điều duy nhất khiến tôi thấy phiền hà trong chuyện này là quy mô của đoàn xe hộ tống. Tôi hiểu vì sao đây là việc cần thiết, nhưng nó làm tôi phát điên lên khi thấy mọi người bị kẹt trong tình trạng giao thông do chính tôi gây ra. Điều này còn đặc biệt phiền phức khi tôi vận động tranh cử – đóng cửa đường cao tốc có vẻ là cách dễ nhất để mọi người ghét tôi, và đây chính xác là điều tôi không hề muốn làm một chút nào. Vì thế tôi luôn yêu cầu người đặc vụ chỉ huy tránh sử dụng đèn và còi hú bất cứ khi nào có thể. Tôi cũng xấu hổ khi thừa nhận rằng tôi thường hay chỉ đường này đường kia cho tài xế. Điều này khá khôi hài khi người chỉ đường là tôi đã không lái xe thường xuyên trong hai mươi lăm năm nay. May là những đặc vụ này rất lịch sự nên họ không bảo tôi phải im đi.

Trong một ngày trên đường tranh cử, sau khi rời nhà, đoàn hộ tống gồm hai hay ba xe hơi đậu lại sát chiếc máy bay đang đậu trên đường băng. Dịch vụ sát cửa vừa là an ninh bắt buộc vừa mang lại lợi ích cực kỳ to lớn. Đối với những cuộc bỏ phiếu phổ thông và trước kỳ tổng tuyển cử, chúng tôi bay trong những chiếc máy bay gồm chín hay mười chỗ. Báo giới có máy bay riêng của mình, và điều này cần có sự phối hợp thêm. Cuối cùng chúng tôi thuê một chiếc Boeing 737 cho ngày tổng tuyển cử – đủ rộng cho tất cả chúng tôi với dòng chữ Cùng nhau mạnh mẽ hơn được sơn ở một bên máy bay và logo hình chữ H ở đầu mỗi cánh.

Chiếc máy bay giống như một ngôi nhà khi chúng tôi phải rời khỏi nhà nhiều tháng liền. Phần lớn, nó phục vụ chúng tôi rất tốt.

Tất nhiên là thi thoảng cũng có những cái nấc cục nho nhỏ. Một ngày nọ, chúng tôi đang ở Little Rock và phải đến Dallas. Chiếc máy bay có vấn đề kỹ thuật nên họ gửi đến một chiếc khác. Trong khi đang chờ ở đường băng, mọi người ra khỏi máy bay để vận động đôi chút. Tôi quyết định chợp mắt một xíu sau những ngày dài căng thẳng vừa qua. Vài tiếng sau, tôi thức dậy và hỏi “Chúng ta đang ở đâu vậy?” Thực tế là chúng tôi không hề di chuyển. Một lúc nào đó trong một chiến dịch dai dẳng, mọi cảm nhận về không gian và thời gian đã biến mất.

Trong suốt quá trình tranh cử, chúng tôi được rất nhiều tiếp viên hàng không phục vụ. Tất cả họ đều rất tuyệt vời nhưng người tôi thích nhất là Elizabeth Rivalsi. Cô là một chuyên gia dinh dưỡng. Cô nấu cho tôi những món tươi ngon trong căn bếp của mình ở Queens, rồi đóng hộp và mang lên máy bay những món như: salad cá hồi, gà mềm chiên giòn với bột hạnh nhân, xúp ớt poblano. Món ngon nhất của cô là bánh brownie làm từ bột đậu hồi. Cô còn có một cái giỏ lớn đựng đầy đồ ăn vặt mà cô thường xuyên đổ đầy vào nhiều món khác nhau. Đó là một cuộc phiêu lưu nho nhỏ mỗi khi chúng tôi lên máy bay và ngó qua mấy món ăn vặt. Tôi có một yếu điểm nho nhỏ dành cho món bánh giòn cá vàng hiệu Pepperidge Farm và thường rất vui khi biết rằng 55 con cá vàng cũng chỉ chứa 150 calories – không tệ chút nào! Một lần, Liz^1 mang theo một thứ mà tôi chưa từng thử bao giờ: bánh cá vàng nhiều hương vị. Chúng tôi chuyền nhau túi bánh và thảo luận xem nó có ngon hơn vị bánh gốc không. Vài nhân viên của tôi nghĩ nó ngon hơn, nhưng tôi không cho là vậy.

1 Tên gọi thân mật của Elizabeth.

Như bạn có thể thấy, chúng tôi đề cao việc ăn uống. Một người từng hỏi chúng tôi thường nói về điều gì trên những chuyến đi dài. “Thức ăn!” chúng tôi đồng thanh nói. Thật vui khi bạn trông chờ bữa tiếp theo mình được ăn gì khi bạn phải sống dựa vào mấy cái vali.

Vào năm 2008, chúng tôi thường phụ thuộc vào thức ăn nhanh: rất nhiều pizza với những lát ớt jalapenos giao tới tận máy bay. Lần này tôi quyết tâm sẽ ăn uống lành mạnh. Tôi hỏi ý kiến bạn bè về những món ăn vặt tốt cho sức khỏe. Một vài ngày sau, người ta giao đến nhà tôi những hộp cá hồi, và những thỏi bánh năng lượng hiệu Quest và Kind, và chúng tôi đều chất lên máy bay trong những chiếc túi vải. Những thỏi bánh Quest khi để lạnh thường rất cứng và không ăn được nên chúng tôi ngồi lên đó vài phút để làm ấm chúng, với tất cả phẩm hạnh có thể thu gom được trong lúc đó.

Thỉnh thoảng tôi còn ăn burger với khoai tây chiên và rất thích những món này.

Vài người trong chúng tôi cho tương ớt vào mọi món ăn. Tôi là một người như vậy kể từ năm 1992, khi tôi nghĩ nó sẽ giúp tôi tăng cường hệ miễn dịch, hiện nay, một số nghiên cứu cho thấy nó thật sự giúp tăng cường miễn dịch. Chúng tôi luôn tìm kiếm những cách pha chế mới. Một loại được đông đảo mọi người ưa thích là Ninja Squirrel Sriracha. Julie, người quay phim trở về từ kỳ nghỉ ở Belize với bốn lọ nhỏ đựng loại tương ớt ngon nhất mà chúng tôi từng ăn: hiệu Marie Sharp’s. Ngay lập tức chúng tôi đều mê mẩn vị ớt đỏ habanero. Mọi người âm thầm tìm đến cái hũ đó, rồi bẽn lẽn đưa nó cho người khác khi bị đòi. Cuối cùng, chúng tôi nhận ra rằng chúng tôi có thể mua thêm, và hòa bình lại lặp lại.

Rồi chúng tôi ăn các món từ khắp cả nước. Chúng tôi có một số địa điểm ưa thích: một chỗ bán thức ăn miền Trung Đông mang đi ở Detroit; một nhà hàng Cuba gần sân bay Miami; latte mật ong và oải hương từ một tiệm bánh ở Des Moines. Ở hội chợ bang Iowa, trong cái nóng gần 38 độ của tháng 8, tôi uống hơn ba lít nước chanh. Nick đưa cho tôi một xiên sườn heo và tôi ăn ngấu nghiến. Khi chúng tôi quay trở lại máy bay, tôi nói với anh, “Tôi muốn anh biết rằng tôi không ăn miếng sườn heo xiên que đó vì ngoại giao chính trị. Tôi ăn miếng sườn heo xiên que đó bởi vì nó quá ngon”. Anh gật gật đầu mà không nói gì và bận ăn phần khám phá được từ hội chợ bang: bánh red velvet^1.

1 Một loại bánh ngọt có màu đỏ nhung.

Một đêm nóng bức ở Omaha, Nebraska, tôi đang thèm một thỏi kem chết đi được – loại đơn giản, chỉ là kem vani với lớp vỏ sô cô la giòn tan bao quanh. Connolly gọi cho một nhân viên tiền trạm, người này ghé mua vài cây từ cửa hàng và mang tới máy bay trên đường ra phố. Chúng tôi cảm ơn anh chàng ấy và ngấu nghiến ăn nhanh trước khi chúng tan.

Một trong những địa điểm ăn uống tôi thích nhất là The Hotel at Kirkwood Center ở Cedar Rapids, Iowa. Khách sạn này được những sinh viên chuyên ngành khách sạn và ẩm thực ở Đại học Cộng đồng Kirkwood điều hành và họ đã điều hành rất tốt. Trong một chuyến viếng thăm đầu tiên của chúng tôi, tôi gọi martini vodka với ô-liu, lạnh nhất có thể. Cecile Richards, lãnh đạo khó khuất phục của Ban Kế hoạch hóa gia đình và là một người Texas đang đi cùng tôi, cô muốn tôi thử uống chung với rượu Tito’s Handmade Vodka, niềm tự hào của dân Austin. Đó là một thức uống rất ngon. Sau đó, mỗi khi chúng tôi ở Kirkwood, người bồi bàn mang lại một ly martini lạnh của Tito với ô-liu mà không cần tôi phải gọi.

Trên đường đi, chúng tôi rất coi trọng những dịp lễ và những ngày sinh nhật. Chúng tôi trang trí cho Halloween và Giáng sinh, và luôn có sẵn bánh sinh nhật. Chúng tôi không thể thắp nến – cấm lửa trên máy bay – nên chúng tôi nói với những anh chàng và cô nàng có ngày sinh nhật hãy vờ như nến đã được thắp và nói điều ước. Chúng tôi còn tìm thấy một ứng dụng trên iPhone mô phỏng theo cái bật lửa, và để trò này vui hơn, chúng tôi còn dùng nó để “thắp sáng” ngọn đèn tám nhánh trong lễ hội Hanukkah^2.

2 Lễ hội Ánh sáng của người Do Thái kéo dài 8 ngày.

Tôi có tiếng là khó bị ngạc nhiên trong những ngày sinh nhật, nhưng năm 2016, đội của tôi đã lén đưa một ổ bánh vào phòng khách sạn của tôi ở Miami và âm thầm tụ tập lại trong phòng khách khi tôi đang nói chuyện điện thoại trong phòng ngủ. Lúc tôi đi ra, họ làm tôi vừa giật mình, vừa thú vị với bài hát “Chúc mừng sinh nhật” đầy hào hứng và một ổ bánh sô cô la có lớp kem màu xanh ngọc. Vì lúc đó còn đang sớm, chúng tôi mang bánh lên máy bay để ăn sau. Đêm trước đó, chúng tôi đã cùng nhau chúc mừng trong buổi biểu diễn của Adele. Tuyệt hảo!

Đội của tôi và tôi sống cùng nhau suốt một năm rưỡi trên đường. Gia đình thay đổi. Những em bé được sinh ra. Bạn bè và người thân yêu qua đời. Vài người đính hôn; vài người khác chia tay. Chúng tôi nâng ly khi Lorella Praeli, giám đốc dịch vụ cộng đồng La tinh của chúng tôi tuyên thệ trở thành công dân Mỹ. Vài người chúng tôi đến New Haven, Connecticut vài tuần sau khi chiến dịch bắt đầu để cùng khiêu vũ trong lễ cưới của Jake Sullivan với Maggie Goodlander. Chúng tôi luôn phải đi xa nhà, trong những tình huống căng thẳng, cố gắng hết sức mình để có thể giành chiến thắng. Chính vì thế, chúng tôi thường trông cậy vào nhau. Chúng tôi biết các thói quen và sở thích của nhau. Chúng tôi thường tụ tập trong phòng tôi vào các buổi tối và gọi bữa tối từ dịch vụ khách sạn rồi cùng nói về những tin tức trong ngày và xem lại kế hoạch của ngày hôm sau. Chúng tôi cùng nhau xem các trận đấu của thế vận hội Olympics và những cuộc tranh luận của đảng Cộng hòa. Cả hai điều này đều kích thích những màn la hét nhưng là la hét theo những kiểu khác nhau.

Chúng tôi có thể mất kiên nhẫn với nhau – tức giận, mệt mỏi, thoái chí – nhưng chúng tôi còn giúp nhau cười, thông báo những tin xấu một cách nhẹ nhàng, luôn dí dỏm hài hước, và luôn tập trung vào con đường phía trước.

Thật sự khó nhằn. Đôi lúc nó chẳng vui vẻ gì. Nhưng nó thật tuyệt vời.

Mỗi ngày trên đường đều đầy những sự kiện: hội họp, phỏng vấn, gây quỹ, OTRs (“off-the-records” – những sự kiện hay những chuyến viếng thăm không báo trước đến cửa hàng, công viên, thư viện, trường học, bệnh viện – khắp mọi nơi).

Khi đáp xuống một thành phố, chúng tôi nhảy xổ vào hết sự kiện này đến sự kiện kia. Đôi lúc “thời gian lái xe” của chúng tôi sẽ kéo dài đến một giờ hoặc hơn. Để tận dụng hết thời gian, chúng tôi sẽ lên lịch phỏng vấn truyền thanh nối tiếp nhau, không nghỉ. Tôi còn nói chuyện FaceTime với Charlotte, con bé đã đủ lớn để có thể nói chuyện với tôi. Tôi vui thích ngắm bé xoay tít với chiếc váy ren. Chúng tôi cùng hát hò. Rồi tôi sẽ hôn gió, cúp máy và lên đường đến một sự kiện khác.

Các đại hội là cả một thế giới khác. Thật phấn khích khi nghe đám đông cổ vũ cho bạn. Thật hân hoan khi nghe họ cổ vũ cho những ý kiến của bạn. Nhưng tôi phải thú nhận rằng dù tôi đã đứng trước những đám đông lớn bao nhiêu lần đi chăng nữa thì việc này cũng hơi đáng sợ một chút. Những đại hội của chúng tôi rất đa dạng, náo nhiệt và vui vẻ – kiểu như một nơi bạn có thể đưa người mẹ trăm tuổi hoặc đứa con trai một tuổi của mình tới. Tôi thích nhìn những tờ áp-phích tự làm mà bọn trẻ con đang vẫy vẫy trong khi ngoác miệng cười. Một điều tuyệt vời về logo chiến dịch của tôi (chữ H với mũi tên) là bất cứ ai cũng có thể vẽ được, thậm chí là đám trẻ con. Chúng tôi muốn bọn trẻ có thể trải tờ áp-phích ra trên bàn bếp, tóm lấy cây bút lông và bút nhũ để vẽ, rồi đi vào phố. Chúng gửi rất nhiều những tác phẩm nghệ thuật chữ H tự làm đến tổng hành dinh chiến dịch của chúng tôi và chúng tôi treo kín các bức tường.

Đối với âm nhạc trong các đại hội, chúng tôi chọn những nghệ sĩ đại diện cho nữ quyền như Sara Bareilles, Andra Day, Jennifer Lopez, Katy Perry và Rachel Platten – và những bài hát của Marc Anthony, Stevie Wonder, Pharrell Williams, John Legend và nhóm Roots. Chúng tôi rất thích xem đám đông hát theo nhạc. Cho đến hôm nay, mỗi khi nghe “Fight Song”, “Roar”, hoặc “Rise Up” là tôi cảm thấy lòng dâng lên nhiều cảm xúc.

Vài người đến những đại hội của chúng tôi hết lần này đến lần khác. Tôi biết một vài người trong số họ. Một người phụ nữ tên Janelle cùng chồng và con gái đến đại hội ở Iowa với bài hát mở đầu của Katy Perry, việc đầu tiên trong nhiều việc mà cô làm cho tôi. Janelle có một tấm bảng tự làm: “Đợt Xạ Trị Thứ Mười Ba Hôm Qua. Ba Đợt Nữa. Hãy Nghe Tôi Gầm Này!” Cô đang trong đợt điều trị chống lại ung thư vú. Tôi đang đi với Bill và chúng tôi đi tới chỗ cô để tự giới thiệu. Chúng tôi đã nói chuyện vui vẻ rất lâu. Suốt mười một tháng tiếp theo, tôi gặp cô nhiều lần nữa. Cô viếng thăm tôi trên đường, cập nhật cho tôi tình hình sức khỏe của mình và con gái cô sẽ kể cho tôi biết học lớp hai là như thế nào. Janelle hứa với tôi rằng cô sẽ gặp tôi trong buổi nhậm chức. Tôi nói với cô rằng tôi trông chờ vào lời hứa này và cô nên có mặt ở đó. Trong cuộc tranh luận thứ hai với Trump ở Saint Louis, tôi mời cô là khách mời.

Nhân viên của tôi sẽ dẫn nhiều nhóm người ở sau cánh gà đến gặp tôi trước khi tôi nói, và những cuộc nói chuyện ngắn đó thường rất có ý nghĩa. Tôi gặp rất nhiều những phụ nữ độ tuổi 80, 90, họ nói họ rất vui mừng khi cuối cùng cũng được bầu cho một phụ nữ làm Tổng thống. Nhiều người mặc đồ tây chỉnh tề và đeo ngọc trai cho dịp này. Tôi tưởng tượng bản thân mình trong 30 năm nữa, mặc quần áo đẹp và đi nghe ứng viên của mình nói chuyện. Một người, Ruline Steininger, thậm chí còn bầu kín cho tôi ở Iowa khi bà đã 102 tuổi. Bà nói bà sẽ bầu cho tôi trong Ngày bầu cử và bà đã làm vậy.

Trong sự kiện tại một sân vận động lớn ở New Hampshire, tôi bước vào một căn phòng trước khi ra ngoài và gặp một nhóm nhân viên trường công lập. Trong số họ, một người đàn ông tên Keith đang làm trong thư viện kể cho tôi nghe chuyện của mình. Keith là người đang chăm sóc mẹ mình. Bà bị bệnh Alzheimer. Vì không thể chi trả tiền chăm sóc ban ngày cho người lớn hoặc các chi phí hỗ trợ sức khỏe tại nhà, nên anh đưa mẹ mình đến chỗ làm mỗi ngày. Việc này làm tôi sững người. Anh hơi nghẹn ngào khi nói chuyện với tôi, và tôi nghẹn lời khi nghe anh nói. Tôi cảm ơn anh vì đã chia sẻ câu chuyện của mình. Sau này, tôi nói với đội chính sách – những người đang suy nghĩ kế hoạch cho những nghiên cứu về Alzheimer và việc chăm sóc sức khỏe người cao tuổi – để yêu cầu họ nghĩ lớn hơn nữa.

Trong những hàng dài tại các đại hội, tôi bắt gặp một điểm đặc trưng của các chiến dịch hiện đại đã thành xu hướng kể từ năm 2008: chụp ảnh selfie. Không có gì ngăn chặn được việc selfie. Giờ thì đây chính là cách mà chúng ta lưu lại khoảnh khắc cùng nhau. Nếu bạn tình cờ gặp tôi, và muốn chụp ảnh selfie cùng tôi, nếu lúc đó tôi không bận nói chuyện điện thoại hay khẩn trương để đến nơi nào đó thì tôi rất vui khi chụp một tấm selfie cùng bạn. Nhưng tôi nghĩ việc chụp ảnh selfie cũng có cái giá của nó. Thay vào đó hãy nói chuyện! Bạn có gì để chia sẻ không? Tôi muốn nghe nó (miễn là nó không xúc phạm gì đến tôi – tôi có những giới hạn riêng của mình). Tôi muốn biết tên bạn, nơi bạn đến và mọi việc của bạn. Đối với tôi những điều này mang lại những cảm giác thật. Một tấm ảnh selfie thì hơi kém riêng tư – dù nó thật sự giúp bạn miễn khỏi việc ký tên, việc ký tên bây giờ đã lỗi thời rồi.

Những sự kiện bàn tròn thì thật đặc biệt. Như tôi đã đề cập trước đó, nó cho tôi cơ hội để lắng nghe trực tiếp từ những người trong bối cảnh họ cảm thấy thoải mái. Đôi lúc, những cuộc nói chuyện này rất quyết liệt. Tôi gặp một bé gái mười tuổi ở Las Vegas, cháu hít vào một hơi sâu và cố nói bằng giọng run rẩy rằng cháu đang sợ hãi như thế nào khi ba mẹ bị trục xuất vì không có giấy tờ. Mọi người trong phòng đều muốn ôm lấy cháu, nhưng tôi là người may mắn nhất. Cháu đến và ngồi trên đùi tôi, tôi nói với cháu những lời tôi hay nói với Chelsea mỗi khi con bé lo lắng khi còn nhỏ: Đừng lo. Để bác lo phần lo cho cháu. Cháu là một cô bé dũng cảm.

Chúng tôi cố gắng dành thời gian cho những sự kiện không báo trước như tham quan thắng cảnh địa phương và tạt qua những doanh nghiệp địa phương bất cứ khi nào có thể. Nếu chúng tôi chậm trễ, những việc này sẽ là những việc đầu tiên bị gạch ra khỏi kế hoạch – đó là lý do chúng tôi không thông báo để không ai bị hụt hẫng nếu chúng tôi không đến được. Riêng tôi khá thích những sự kiện này khi đến những nơi bán đồ chơi, quần áo hoặc sách trẻ con. Tôi sẽ chất đầy đồ cho cháu ngoại tôi và những em bé mới sinh của bạn bè hay nhân viên. Tôi còn chọn những món quà nho nhỏ cho Bill khi đi trên đường: cà-vạt, áo sơ-mi, khuy măng-sét, đồng hồ. Anh không thích gì ngoài chuyện có những món đồ từ những thợ thủ công lành nghề khắp nước Mỹ. Đó là những thứ yêu thích của anh.

Đối với tôi, việc gây quỹ phức tạp hơn những sự kiện chiến dịch khác. Thậm chí là sau bao năm qua, thật khó để tôi hỏi xin tiền từ người khác. Thật khó để xin ai đó tổ chức một sự kiện cho bạn ngay trong nhà họ hoặc doanh nghiệp của họ. Nhưng cho đến ngày cải cách tài chính trong các chiến dịch tranh cử được ký thành luật và được Tòa án Tối cao thừa nhận, nếu bạn muốn vận động một chiến dịch quốc gia thành công, không có cách nào khác ngoài chuyện bạn phải nghiêm túc thực hiện gây quỹ, trực tuyến, bằng điện thoại, hoặc email hoặc trực tiếp. Tôi phủ nhận ý kiến cho rằng bạn không thể nào gây quỹ mà vẫn giữ được sự liêm chính và sự độc lập. Bernie Sanders tấn công tôi vì tôi gây quỹ từ những người làm trong ngành tài chính. Nhưng tôi đã nhắc anh ta nhớ rằng Tổng thống Obama đã vận động rất nhiều tiền từ Phố Wall hơn bất kỳ ai trong lịch sử, và điều đó không ngăn anh đưa ra những luật lệ nghiêm khắc để kiểm soát rủi ro và ngăn chặn những khủng hoảng tài chính trong tương lai. Tôi sẽ làm điều tương tự, những mạnh thường quân của tôi hiểu rõ điều này.

Tôi rất biết ơn những người đã đóng góp tiền bạc vào chiến dịch hoặc giúp vận động gây quỹ. Chúng tôi đã cố hết sức để sử dụng từng đồng tiền một cách khôn ngoan. Các nhân viên chiến dịch sẽ chứng thực được rằng Robby Mook cực kỳ keo kiệt trong chi phí đi lại và văn phòng phẩm. Về chi phí ăn vặt ư? Đừng hòng. Tự mà mua lấy khoai tây chiên của bạn. Phòng riêng trong khách sạn ư? Đừng có mơ. Đi mà chia sẻ phòng với người khác.

Ngoài ra, bạn phải đi xe buýt thay vì tàu lửa. Tất cả chúng tôi đều hiểu rõ một điều: đội gây quỹ làm việc cật lực cả ngày; nhân viên chiến dịch toàn quốc sống và làm việc với ngân sách hạn hẹp; tôi phải bay quanh đất nước để vận động gây quỹ; và những mạnh thường quân mở ví của mình để thể hiện tinh thần đoàn kết và sự ủng hộ. Chiến dịch của tôi có hơn 3 triệu mạnh thường quân. Đóng góp bình quân dưới 100 đô la. Và chiến dịch của chúng tôi là chiến dịch đầu tiên trong lịch sử mà đại đa số mạnh thường quân là phụ nữ. Điều này có ý nghĩa rất lớn đối với tất cả chúng tôi.

Thỉnh thoảng, chúng tôi cũng cần vui vẻ một chút. Một buổi tối mùa hạ tuyệt đẹp, Jimmy và Jane Buffett tổ chức một buổi hòa nhạc cho chúng tôi tại nhà họ ở Hamptons, Long Island. Tôi là ứng viên Tổng thống đầu tiên Jimmy ủng hộ, và anh muốn làm điều gì đó thật đặc biệt cho tôi. Vì thế anh, Jon Bon Jovi và Paul McCartney cùng biểu diễn trong căn lều đầy những ánh sáng lấp lánh, và mọi người khiêu vũ trên bãi cỏ bên dưới những vì sao. Hôm đó thật tuyệt diệu.

Nhưng những sự kiện yêu thích nhất của tôi lại liên quan đến đám trẻ con. Chúng ngồi xếp bằng trên nền nhà trước mặt tôi, hoặc ngồi cùng tôi trên ghế sofa hay ngồi vắt vẻo trên ghế, rồi tôi trả lời từng câu hỏi của chúng. “Bà thích nhất điều gì khi tranh cử Tổng thống?” Gặp gỡ những đứa trẻ như các cháu. “Ai là Tổng thống bà thích nhất?” Dù bà dành nhiều tình yêu cho Bill và Tổng thống Obama, bà thích nhất là Abraham Lincoln. “Bà sẽ làm gì để bảo vệ hành tinh này?” Giảm lượng khí đốt, đầu tư vào năng lượng sạch, bảo vệ môi trường sống hoang dã, và chống ô nhiễm. Đám trẻ con rất chú tâm lắng nghe và chúng hỏi những câu hỏi thêm. Chúng là kiểu đám đông tôi thích nhất. Thi thoảng chúng còn kể cho tôi nghe những điều làm chúng lo lắng: ví dụ như con thú cưng vừa chết hoặc ông bà bị ốm. Nhiều đứa hỏi tôi sẽ làm gì với nạn bắt nạt, và điều này làm tôi muốn trở thành Tổng thống hơn nữa. Tôi có một kế hoạch gọi là “Hay hơn bắt nạt” chuẩn bị triển khai.

Tôi dành nhiều sự tôn trọng cho các đơn vị báo chí đi theo chúng tôi. Phần lớn bao gồm những “nhà báo nằm vùng” – những nhà báo sẽ “nằm vùng” vĩnh viễn với chúng tôi từ đầu chiến dịch cho đến lúc kết thúc. Điều này sẽ giúp họ hiểu chúng tôi và chúng tôi hiểu họ hơn. Nhiều nhà báo nằm vùng là những nhà báo cuối độ tuổi 20 và đầu độ tuổi 30, có nghĩa là nhiệm vụ này là cơ hội lớn nhất trong cuộc đời họ. Họ làm việc chăm chỉ và làm việc nhiều như chúng tôi vậy. Nhiều phóng viên kỳ cựu còn tham gia cùng chúng tôi trong những chương trình làm việc kéo dài. Những nhà báo lớn và những chủ mục tiếng tăm sẽ nhảy vào để phỏng vấn và nếm trải chút bụi đường nhưng họ không bao giờ ở lại lâu.

Những đơn vị báo chí trên đường thường hỏi những câu hỏi khó. Họ đang đói tin. Tôi phải thừa nhận điều này. Ngoài những ngoại lệ hiếm hoi, tất cả họ đều rất chuyên nghiệp. Dù vậy tôi không thể nói rằng chúng tôi hoàn toàn thoải mái với nhau. Như tôi có viết đâu đó trong quyển sách này thì tôi có xu hướng cẩn trọng khi ứng xử với cánh nhà báo, và tôi thường cảm thấy rằng họ tập trung quá nhiều vào những thứ sai lầm. Tôi hiểu rằng việc đưa tin chính trị phải xoay quanh cuộc đua, nhưng thực tế gần như chỉ chăm chăm vào đó và không mấy quan tâm đến những vấn đề quan trọng với đất nước và cuộc sống người dân. Và điều này càng ngày càng trở nên tồi tệ. Đây không phải hoàn toàn là lỗi của báo giới: cách chúng tôi đón nhận tin tức đã thay đổi, và điều này làm việc nhận được các cú nhấp chuột là điều tối quan trọng, và để có được điều này thì tin tức phải giật gân. Dù vậy, về phần mình, họ vẫn có một phần trách nhiệm.

Khi nói ra những điều này, tôi hoàn toàn tôn trọng họ. Thi thoảng, chúng tôi ra ngoài cùng uống gì đó hoặc ăn tối như một đội và có những cuộc nói chuyện đủ mọi chủ đề mà không bị ghi lại. Tôi mang kẹo Halloween và bánh sinh nhật qua khoang của họ trong máy bay. Đôi khi họ lăn những quả cam bên trên có những câu hỏi được viết bằng bút lông hiệu Sharpie dọc theo lối đi, lên đến chỗ tôi ngồi ở tuốt trên cùng. Đôi khi trong những chuyến bay đêm, chúng tôi sẽ mở nhạc và khui cả rượu và bia. Khi ai đó trong số họ bị bệnh hay đang phải giải quyết chuyện gia đình – điều này xảy ra trong suốt chiến dịch dài – tôi sẽ bảo Nick cập nhật tình hình cho tôi. Vài nhà báo còn bắt đầu hẹn hò với nhau – điều này cũng diễn ra trong suốt chiến dịch dài – và vì không gì làm tôi vui bằng việc chơi trò mai mối, tôi luôn hăm hở nghe những chuyện sốt dẻo nhất. Tôi còn rất vui khi rất nhiều nhà báo nhận nhiệm vụ trong chiến dịch của tôi là phụ nữ. Trong chiến dịch Tổng thống năm 1972, những phóng viên đi cùng ứng viên được gọi là những anh chàng trên xe buýt. Năm 2016, đó là những cô nàng trên máy bay.

Nhiều ngày nhiều đêm liền trên đường phôi phai, hòa lẫn vào nhau. Bạn sẽ ngạc nhiên khi bạn hỏi người khác nhiều lần rằng “Hôm qua chúng ta đã ở Florida hay North Carolina?” Không phải chuyện lạ lùng gì khi hai người đồng thanh trả lời nhưng là hai bang khác nhau. Nhưng một số ngày lại nổi bật hơn, có thể là tốt hơn hoặc xấu hơn.

Một trong những ngày tuyệt vời nhất là ngày 2 tháng 11 năm 2016: trận thứ bảy trong giải đấu World Series^1, đêm mà đội Chicago Cubs đã làm nên lịch sử. Chúng tôi đang ở Arizona để tổ chức một trong những đại hội cuối cùng. Đó là một đại hội lớn: hơn 25 ngàn người đến tham dự. Trước khi tôi lên sân khấu, tôi hỏi về tình hình trận đấu. Đó là lượt đánh thứ sáu. Đội Cubs dẫn trước Cleveland Indians 5 – 3. Tuyệt vời.

1 Giải đấu hằng năm của Liên đoàn Bóng chày Bắc Mỹ.

Như bất cứ ai hâm mộ đội Cubs, tôi đã theo dõi những trận đấu quyết định và toàn giải đấu với ngón tay bắt chéo^2. Tôi bắt đầu xem những trận đấu của đội Cubs với ba tôi từ hồi nhỏ xíu, tôi thường ngồi trên đùi ông hoặc trên nền nhà gần ghế ông trong phòng khách. Chúng tôi đã cổ vũ và kêu than, và cuối mùa giải, chúng tôi sẽ nói “Năm sau chúng ta sẽ thắng giải đấu!” (Để giải khuây khỏi sự thất vọng, tôi còn là fan của đội Yankees. Tôi không cảm thấy mình không trung thành bởi vì họ ở liên đoàn khác).

2 Mang ý nghĩa cầu xin sự may mắn.

Vài người trong số nhân viên của tôi cũng là fan – không ai sánh được với Connolly, cô, cũng như tôi, lớn lên ở Chicago. Cô mang theo một lá cờ có chữ W lớn và mỗi khi đội Cubs chiến thắng, tiến lên một bước đến chức vô địch đầu tiên trong 108 năm, cô trải lá cờ lên đầu máy bay hoặc trùm nó lên người như áo choàng. Bất cứ khi nào có thể, chúng tôi xem các trận đấu cùng nhau, cùng nhau nín thở.

Đêm đó, ở Arizona, khi đại hội kết thúc, điều đầu tiên tôi hỏi là “Ai thắng?” Chưa ai cả. Điểm số đang là 6 – 6 trong lượt đánh thứ chín. Lái xe về khách sạn sẽ mất khoảng mười lăm phút. Điều này có thể làm chúng tôi lỡ mất đoạn kết. Chúng tôi không thể đánh đổi. Thay vào đó, Philippe, đang đi cùng chúng tôi, mở iPad ra và tất cả chúng tôi đứng quanh nó để xem trận đấu trong một khu cỏ ở bãi đậu xe. Capricia Marshall, một người bạn thân và là cựu Trưởng vụ Lễ tân của Bộ Ngoại giao, cũng ở đó. Cô từ Cleveland và là fan bự của đội Indians nên cô chỉ nói mấy chuyện vu vơ.

Theo sau sự căng thẳng vì trì hoãn do trận mưa, trận đấu bước vào đợt ném bóng phụ. Chúng tôi đứng yên trong bãi đậu xe. Khi Chicago ghi bàn ở đợt cuối – lần thứ mười, thắng suýt soát Idians 8 – 7, Connolly vui chưa từng thấy. Tôi lấy lá cờ có chữ W đó, khoác giữa hai chúng tôi và chụp cả triệu tấm ảnh. Rồi chúng tôi lái xe về khách sạn, kêu rất nhiều đồ ăn về phòng tôi và xem lại những đoạn nổi bật – đặc biệt là cú đánh giải cứu làm nên chiến thắng của Mike Montgomery, và anh đã nở nụ cười rộng trên môi khi thực hiện như thể anh có tất cả mọi sự tự tin trên đời và anh sắp sửa biến giấc mơ của chúng tôi thành sự thật.

Một ngày ít vui vẻ hơn là ngày 11 tháng 9 năm 2016, ngày mà tôi bị bệnh ở Bảo tàng Quốc gia Tưởng niệm Ngày 11 tháng 9.

Việc tôi tưởng niệm ngày thiêng liêng đó có ý nghĩa rất lớn, vì thế bỏ lỡ sự kiện này không phải là một lựa chọn. Nhưng tôi cảm thấy thật tồi tệ, hơn một tháng nay tôi phải chiến đấu với những cơn ho dai dẳng mà tôi cứ nghĩ là do dị ứng, rồi tôi đi gặp bác sĩ nội khoa của mình, bác sĩ Lisa Bardack vào ngày 9 tháng 9. Cô nói rằng cơn ho là do viêm phổi, và tôi nên nghỉ vài ngày. Tôi nói tôi không thể nghỉ ngơi. Cô kê cho tôi kháng sinh mạnh và tôi tiếp tục lịch trình của mình, bao gồm quay phim Between Two Ferns với diễn viên hài Zach Galifianakis vào chiều đó. Ngày hôm sau, tôi kẹt trong những buổi diễn tập tranh luận được lên lịch trước. Tới Chủ nhật, khi tôi đến khu tưởng niệm, mặt trời chói lọi. Đầu tôi nhức như búa bổ. Những chuyện sau đó như bạn đã biết^1.

1 Bà ngất xỉu trong lễ tưởng niệm.

Trong một diễn tiến thú vị, khi tôi đến, một trong những người đầu tiên tôi gặp là Thượng nghị sĩ Chuck Schumer, bạn bè và đồng nghiệp cũ của tôi. “Hillary!” anh nói. “Chị sao rồi? Tôi vừa bị viêm phổi!” Lúc đó, việc tôi bị viêm phổi chưa được công bố, vì thế chuyện này hoàn toàn là tình cờ. Sự khác biệt giữa tôi và Chuck là anh không cần phải xuất hiện trước công chúng với tư cách ứng viên khi thấy mệt trong người. Anh kể anh đã nghe theo lời bác sĩ và nghỉ ở nhà một tuần. Nghĩ lại, lẽ ra tôi nên làm vậy. Thay vào đó, tôi lại diễu hành trước ống kính sau khi rời căn hộ của con gái – nơi tôi đến để nghỉ ngơi – để trấn an thế giới rằng tôi vẫn khỏe.

May mắn là hầu hết những kỷ niệm khi ở New York trong suốt thời gian tranh cử đều tốt đẹp hơn.

Tôi chinh chiến khắp thành phố cho cuộc bỏ phiếu phổ thông ở New York, đi đến tất cả năm quận. Tôi chơi domino ở Harlem, uống trà boba ở Queens, nói chuyện ở di tích Cảng Snug ở Staten Island, ăn bánh phô mai tại tiệm Junior ở Brooklyn, đi tàu điện ngầm ở Bronx (vật lộn với máy quẹt thẻ MetroCard như những người đi tàu khác), và ăn kem ở một cửa hiệu tên là Mikey Likes It ở Lower East Side. Khi tôi đang ăn kem, một phóng viên người Anh trong nhóm đơn vị báo chí đi cùng ngày hôm đó hét lên “Kem đó chứa bao nhiêu calories?” Tất cả chúng tôi, gồm cả các phóng viên còn lại, đều la ó phản đối, tôi còn phản đối to hơn người khác. Cuối cùng, tôi giành chiến thắng cuộc bỏ phiếu phổ thông ở New York, dẫn 16 điểm.

Tôi tham gia vào chương trình Saturday Night Live và thu lại tập Funny or Die trong bộ Between Two Ferns, và điều này chắc chắn là một trong những kinh nghiệm lạ thường nhất trong cuộc đời tôi. Thật lạ lùng khi là một chính trị gia trong một bộ phim hài. Công việc của bạn không hài hước chút nào – bạn không hài hước, đặc biệt là khi so với những diễn viên hài thực thụ, nên đừng cố. Công việc của bạn là một người thẳng thừng. Điều này khá dễ, đặc biệt đối với tôi, khi cuộc đời tôi căn bản là nhận bất cứ thứ gì bị ném về phía mình. Điều quan trọng là sẵn sàng. May là tôi sẵn sàng cho rất nhiều điều. SNL muốn tôi đóng vai một nhân viên pha chế tên Val và sẽ pha chế đồ uống cho Kate McKinnon, người đóng vai tôi. “Bà hát bài ‘Lean On Me’ nhé?” Họ hỏi tôi. Tôi đồng ý mặc dù tôi có giọng hát dở tệ. (Vài tuần sau đó, mọi người sẽ hét lên “Này, Val” khi thấy tôi trên đường tranh cử.) Trong Between Two Ferns, khi Zach Galifianakis hỏi tôi “Tôi sẽ lén theo chị trong mặt nạ khỉ đột, chị thấy ngầu không?” tôi nói có chứ. Sao lại không? Bạn chỉ sống có một lần mà.

Tôi tham gia vào cuộc Diễu hành của Cộng đồng LGBT ở New York năm 2016. Cùng ngày đó năm 2000, tôi là Đệ Nhất Phu nhân đầu tiên trong lịch sử tham gia vào một cuộc diễu hành của cộng đồng này. Lần này, tôi có một nhóm lớn với khẩu hiệu “Hillary Cho Nước Mỹ” tham gia diễu hành cùng nhau phía sau biểu ngữ “Tình thương vượt lên trên cả sự thù hằn”. Những đám đông ở New York cổ vũ cho chúng tôi rất nồng nhiệt.

Quan trọng hơn hết thảy, Bill và tôi chào đón sự ra đời của đứa cháu ngoại Aidan vào ngày 18 tháng 6 năm 2016 ở bệnh viện Lenox Hill ở Upper East Side, Manhattan. Đó là một ngày nắng đẹp không một gợn mây trên bầu trời – có lẽ là một dự đoán cho cá tính của bé. Aidan là cậu bé hạnh phúc nhất.

Khó có thể đòi hỏi hơn thế từ một thành phố.

Còn một chuỗi ngày nữa mà tôi muốn diễn tả, bởi vì những ngày này không giống những ngày kia: những ngày diễn tập tranh luận.

Công việc của đội chuẩn bị tranh luận là chuẩn bị sẵn để tôi không phải nghe điều gì đó lần đầu tiên trong buổi tranh luận thật. Đội của tôi, do Ron Klain, Karren Dunn và Jake phụ trách đã giúp tôi chuẩn bị cho cả 12 cuộc tranh luận. Ron là một luật sư và là chiến thuật gia chính trị kỳ cựu đã phục vụ ở Nhà Trắng vào thời của Clinton và Obama. Karen, cũng là một luật sư, làm việc cho tôi ở Thượng viện và sau này cho Tổng thống Obama. Và Jake, người thuộc từng chữ trong từng chính sách của chúng tôi, là một nhà tranh luận cừ khôi ở trường học. Ba người bọn họ cũng đã giúp chuẩn bị cho Tổng thống Obama trong các cuộc tranh luận của anh. Họ làm việc với hai nhân viên chiến dịch làm việc không biết mệt mỏi Sara Solow và Kristina Costa để cho ra những bìa hồ sơ dày đầy những ghi chú cho tôi, bao quát hàng trăm chủ đề. Là một người cực kỳ yêu thích các dụng cụ học tập bao năm nay, tôi rất mê những bìa mục, những bìa ngăn và trang bị cho mình rất nhiều viết dạ quang đủ màu sắc. Tôi dành nhiều đêm xem xét chúng trong phòng khách sạn khắp nước Mỹ hoặc tại bàn bếp. Cuối cùng, tôi biết về các đối thủ từ trong ra ngoài – và trong vài trường hợp, biết còn rõ hơn cả họ.

Chúng tôi tổ chức hầu hết các buổi diễn tập tranh luận ở Doral Arrowwood, một khách sạn gần nhà tôi ở Hạt Westchester. Nhiều người trong đội sẽ tham gia cùng chúng tôi: tư vấn chiến dịch Joel Benenson, Mandy Grunwald, và Jim Margolis; Tony Carrk, đội trưởng đội nghiên cứu và là cựu nhân viên chuẩn bị tranh luận của Obama; và Bob Barnett, người đã giúp các ứng viên đảng Dân chủ chuẩn bị cho các cuộc tranh luận kể từ thời Walter Mondale.

Chúng tôi tụ tập từ trưa và làm việc cho tới tối. Chúng tôi sẽ luyện tập những tranh cãi cụ thể, hoàn thiện câu trả lời, và cố gắng vạch ra kế hoạch cho những “thời khắc” kịch tính để giúp định hình độ phủ truyền thông cho tranh luận, dù rằng thông thường những mâu thuẫn quan trọng nhất lại khó dự đoán nhất. Khách sạn sẽ mang lên cho chúng tôi nhiều món ăn nóng và nguội khác nhau, và họ sẽ tiếp thêm món liên tục – bánh mì kẹp, rau trộn, trái cây, bánh mì vòng và xúp gà. Họ còn có một tủ lạnh đầy những que kem Oreo mà chúng tôi cứ liên tục ăn hết và họ cứ liên tục bỏ thêm vào. Bất cứ lúc nào bạn nhìn quanh phòng, bạn sẽ thấy ai đó cầm một cây kem, que kem hoặc giấy gói ở trên bàn ngay trước mặt họ.

Những cuộc diễn tập tranh luận sẽ giúp tôi chuẩn bị tâm lý và cảm xúc cho những thời khắc quyết định nhất của chiến dịch. Tranh luận Tổng thống là một rạp hát. Đó là một trận đấu quyền anh. Nó là một ca phẫu thuật nhiều rủi ro. Cứ chọn lấy cách ví von bạn thích. Một bước đi sai – một cử chỉ trợn mắt hoặc cái tặc lưỡi – có nghĩa là thất bại. Trong những buổi tập, tôi luyện tập cách giữ thái độ bình tĩnh trong khi các nhân viên nả vào tôi hàng loạt những câu hỏi khó. Họ sẽ nói những thông tin sai lệch về tôi. Họ sẽ nghi ngờ tính cách của tôi. Đôi lúc tôi đáp trả và cảm thấy khá hơn khi được tuôn ra. Tôi thầm nghĩ, “Giờ thì tôi đã làm được tới đây, tôi không cần thể hiện trên TV”. Khá hiệu quả.

Tôi nhớ là mình đã phẫn nộ với đội tư vấn của mình ở một điểm. Tôi không thể nào hiểu được vì sao họ lại khuyên tôi xử lý một cuộc cãi vã có thể dẫn tới bất hòa với Bernie. Cuối cùng tôi nói với Jake, anh đang chuẩn bị cho tôi các câu hỏi và đang nhăn mặt vì các câu trả lời của tôi, “Hãy cho tôi thấy đi! Anh làm đi”. Rồi anh trở thành tôi và tôi đóng vai một kẻ tấn công lại chính mình. Đó là một trải nghiệm lạ thường. Cuối cùng, anh cũng vờ van xin sự nhân từ: “Chị đúng rồi, chị đúng. Làm theo cách của chị đi”.

Rồi Philippe-vai-Trump. Thật là một cảnh tượng đáng xem. Lần đầu tiên tôi bước vào phòng để diễn tập cùng với anh, anh đang ở sẵn trên bục, nhìn chăm chăm vào bức tường xa xa và không chịu nhìn vào mắt tôi. “Ôi trời, anh ta thật là khó chịu”, tôi nói. Không ai trong chúng tôi có ý kiến gì.

Philippe nghiên cứu rất kỹ về nhân vật của mình, gồm cả ngoại hình nữa. Trump khệnh khạng và lén lút trên sân khấu tranh luận, và Philippe làm y như vậy, anh luôn lởn vởn ngoài góc nhìn của tôi. Anh mặc bộ vét như bộ vét của Trump (lùng nhùng một chút), thắt cà vạt như Trump (hơi quá dài), dùng khuy măng-sét và đeo đồng hồ hiệu có nhãn hiệu của Trump mà anh tìm thấy trên eBay. Anh mang giày tăng chiều cao thêm 9cm, hay dạng tay ra như Trump, nhún vai và cười mỉa như Trump. Tôi không biết là nên tán dương hay nên sa thải anh nữa.

Những tuần lễ mà Philippe dành để nghiên cứu những đoạn phim về Trump trong những cuộc tranh luận của phe Cộng hòa hoàn toàn xứng đáng. Anh biết đầu óc của Trump xử lý như thế nào: việc một câu hỏi về An sinh Xã hội sẽ dẫn Trump tới cuộc hành trình rối ren vào sự lãng phí của chính phủ, những người nhập cư trái phép, nạn khủng bố, luôn luôn là khủng bố. Anh sẽ nói những điều điên khùng nhất – điều mà tôi biết Philippe có thể làm hết tất cả theo cách của mình, nhưng ngay từ ngày đầu, anh nói với chúng tôi rằng 90% những gì anh nói là thẳng như ruột ngựa, còn 10% còn lại là những phán đoán của anh về điều Trump sẽ nói. Tôi không bao giờ biết được điều nào là điều nào. Cuối cùng, ít có điều gì Trump nói trong cả ba cuộc tranh luận mà tôi phải nghe lần đầu tiên.

Hóa ra những buổi diễn tập tranh luận bình thường không hiệu quả trong lần này. Trump sẽ không trả lời bất kỳ câu hỏi nào một cách trực tiếp. Trump hiếm khi nào rạch ròi trong suy nghĩ và lời nói. Trump dài dòng trong những điều nhảm nhí và rồi nói nhăng nói cuội nhiều hơn. Không ích gì để bác lại luận điểm của ông ta như trong một cuộc tranh luận bình thường – hầu như không thể nào xác định được luận điểm của ông ta là gì, đặc biệt là vì nó thay đổi trong từng giây phút. Chúng tôi nhận ra chiến thắng có nghĩa là phải tấn công mạnh mẽ (để ông ta không thể chịu được), điềm tĩnh (vì ông ta thường dùng chiêu độc địa khi bị dồn vào chân tường), dùng lời của ông ta để công kích ông ta (vì ông ta không thể chịu được việc phải nghe thấy chúng), và làm rõ ràng, chính xác những luận điểm của bản thân mình (vì ông ta không thể làm điều tương tự).

Trong buổi diễn tập cuối cùng để chuẩn bị cho cuộc tranh luận đầu tiên, tôi bước vào và thấy Philippe-vai-Trump và Ron- vai-tôi đang luyện tập màn bắt tay chào hỏi. Họ đang nửa đùa nhưng Phillippe đã nêu lên một vấn đề: không như hai người đàn ông tranh luận, câu hỏi đặt ra là liệu Trump có cố ôm lấy hay – tôi dám nói là – hôn tôi không. Không phải vì thân ái hay nghĩa hiệp gì, mà để tạo nên ấn tượng ông ta cao lớn hơn tôi, để tuyên bố rõ ràng rằng ông ta là một người đàn ông còn tôi là một phụ nữ. Công bằng thôi, tôi nói, luyện tập nào. Philippe tiến đến tôi với hai tay dang rộng. Tôi cố gắng đẩy anh ta ra và đi khỏi. Rốt cuộc là anh ta đuổi theo tôi chạy vòng vòng trong phòng, ôm chầm lấy tôi và hôn lên đầu tôi. Tôi có thể nói gì bây giờ? Chúng tôi đã cam kết. Nếu bạn chưa từng thấy điều này, bạn nên vào YouTube.

Chúng tôi ngừng cười khi thấy đoạn phim trong Access Hollywood. Tôi sẽ không bắt tay người đàn ông đó. Khi chúng tôi lên sân khấu cho cuộc tranh luận thực thụ, tôi nghĩ ngôn ngữ cử chỉ của tôi đã thể hiện rõ rằng ông ta nên tránh xa tôi ra. Và ông ta đã làm vậy. Nhưng trong suốt buổi tranh luận, theo kiểu tòa thị chính – nghĩa là chúng tôi không phải đứng trên bục mà có thể đi lòng vòng sân khấu – Trump rình rập và lén lút. Philippe đã làm điều tương tự trong suốt buổi tập.

Vài lần trong buổi tập – và chúng tôi có 21 lần tổng cộng – như anh đã cảnh báo, Philippe-vai-Trump sẽ nói điều gì đó kỳ quặc, không ai trong chúng tôi có thể tin được. Rồi anh nói với chúng tôi rằng điều này gần như là đúng như trong những đại hội, những cuộc phỏng vấn hoặc những tranh luận trong những buổi bỏ phiếu phổ thông của Trump. Một ngày nọ, Philippe-vai-Trump phàn nàn về việc “Gã Mike” đã phá hỏng mọi việc và rằng “Gã Mike” không nên được trả tiền. Tất cả chúng tôi đều không hiểu gì cả nhưng vẫn tiếp tục. Rồi buổi tranh luận 90 phút kết thúc, tôi hỏi, “Mike là ai?” Hóa ra là anh ta đang nói đến cái micrô. Philippe giải thích rằng trong hai lần, Trump đã đổ lỗi cho cái micrô vì âm thanh tồi và nói rằng không nên trả tiền cho nhà thầu đó. Sau màn thể hiện không ra gì trong buổi tranh luận đầu tiên, Trump thật sự đã bảo do cái micrô của ông ta bị hư. Philippe thật sự đã nhập vai xuất sắc.

Cuối cùng, nhờ có những buổi diễn tập, tôi cảm thấy rất tự tin vì đã chuẩn bị chu đáo. Như khi chấp nhận sự tiến cử, những cuộc tranh luận này là những điều đầu tiên đối với tôi. Áp lực bạn cảm nhận khi chuẩn bị bước lên sân khấu gần như không thể chịu đựng được – gần như nhưng không hoàn toàn. Bạn có thể chịu đựng được bằng cách làm việc chăm chỉ để sẵn sàng. Bạn chịu đựng được bởi có những người giỏi nhất bên cạnh mình. Bạn chịu đựng được không chỉ bằng cách hy vọng mà biết rằng bạn có thể xử lý nhiều thứ, bởi vì bạn đã như vậy rồi.

Ít nhất đó là điều luôn đúng đối với tôi.

Dù ngày hôm đó tốt xấu thế nào hoặc tôi đang ở đâu trên đất nước này, tôi luôn gọi cho Bill trước lúc đi ngủ. Chúng tôi cập nhật cho nhau những tin tức mới nhất về cuộc bầu cử hay bất cứ điều gì đang xảy ra với gia đình và bạn bè chúng tôi. Đôi lúc chúng tôi thể hiện sự tức giận về cách chiến dịch đang diễn ra. Rồi chúng tôi dành vài phút để xem thử khi nào chúng tôi có thể gặp nhau, và chúc nhau ngủ ngon. Tôi chìm vào giấc ngủ, cảm thấy bình thản hơn và thức dậy vào sáng hôm sau với nguồn năng lượng mới và một danh sách những ý tưởng mới để theo đuổi. Thậm chí trong những ngày khó khăn, những cuộc nói chuyện đó giữ cho tôi trụ vững và bình tâm hơn.

Làm một người phụ nữ thật khó

Bạn phải suy nghĩ như một người đàn ông

Hành xử như một quý bà

Trông như một cô gái trẻ

Và làm việc như trâu như ngựa

—Những dòng được ghi trên một tấm bảng treo trước nhà tôi

LÀ PHỤ NỮ

Trên hết, hãy là nữ chính của đời mình, đừng là nạn nhân.

—Nora Ephron

Phụ nữ làm chính trị

Đ
ây là những trang khắc họa cảm giác thất vọng về tình thế chông chênh mà nhiều năm qua tôi cùng những phụ nữ khác đã lâm vào khi dấn thân vào chính trường nước Mỹ. Quá nhiều điều để nói – chắc tôi có thể viết đầy một quyển sách – không phấn khởi cũng chẳng bình yên chút nào. Tuy vậy, chương này hãy còn nhiều niềm vui lẫn nỗi tự hào. Trải nghiệm của tôi ở vai trò một nữ chính khách phức tạp có, thất vọng cũng nhiều, nhưng sau tất cả, những phần thưởng tôi có được thật không gì đo đếm hết.

Trong chính trị, thể hiện bản thân là giá trị sống còn.

Chồng tôi có câu chuyện hùng hồn: anh sống tại một nông trại không có hệ thống ống nước trong nhà; ba anh mất trước khi anh kịp chào đời; anh là người phải ngăn cha dượng đánh đập mẹ mình; anh còn là người đầu tiên trong gia đình học lên đại học.

Barack Obama cũng có câu chuyện hùng hồn khác: anh được người mẹ tuổi còn teen và ông bà ngoại mình nuôi lớn; ba anh là người Kenya, và suốt thời thơ ấu anh sống ở Indonesia, lớn lên anh trở thành nhà tổ chức cộng đồng, giáo sư luật, câu chuyện của anh chỉ được viết nên trên đất Mỹ.

Không mấy người nghĩ câu chuyện của tôi cũng gay cấn được như vậy.

Tôi sinh trưởng trong gia đình trung lưu da trắng tại Park Ridge, ngoại ô Chicago. Ba tôi từng phục vụ trong Thế chiến thứ hai, mỗi sáng ông đều đến xí nghiệp nhỏ của mình trong thành phố, làm việc cùng nhiều người cha khác trong khu này. Mẹ tôi cũng như bao bà mẹ khác ở đây, bà ở nhà chăm lo cho tôi và hai cậu em Hugh và Tony của tôi. Cuộc sống của tôi cũng hệt như những cô bé quanh tôi vậy. Chúng tôi theo học tại các trường công lập hoặc những trường dòng hàng đầu, giáo viên những trường này rất xuất sắc và thường đặt kỳ vọng rất cao. Suốt tuần, tôi đến nhà thờ Giám lý ở địa phương tham gia các hoạt động dành cho thanh thiếu niên và đi lễ vào mỗi Chủ nhật. Từ một Nữ ấu sinh tôi trở thành Nữ hướng đạo sinh. Công việc mùa hè đầu tiên của tôi là làm thêm tại công viên ba buổi sáng mỗi tuần khi lên mười ba tuổi. Những nơi tôi tới lui thường xuyên cũng là nơi mọi người thường xuyên lui tới: đó là thư viện công cộng, rạp chiếu bóng địa phương, hồ bơi và sân trượt băng. Mỗi tối cả nhà cùng quây quần xem TV. Năm 1964, khi ban nhạc The Beatles lần đầu biểu diễn trong chương trình The Ed Sullivan Show, tôi cùng đám bạn mình dán mắt vào màn hình, nín lặng say sưa rồi hét lên đầy phấn khích.

Đó là câu chuyện mà nhiều người sẽ cho rằng quá đỗi bình thường. Đừng hiểu sai ý tôi: Tôi yêu tuổi thơ của mình và mỗi năm qua đi tôi lại càng cảm kích những khó nhọc mà ba mẹ phải trải qua để mang lại cho tôi sự bình yên ấy. Tuy vậy câu chuyện của tôi – chí ít đó là cách tôi thường gọi – không bao giờ là loại chuyện khiến mọi người phải ngồi thẳng dậy để chú ý lắng nghe. Chúng ta thường mong ngóng những câu chuyện hấp dẫn – loại chuyện chỉ cần tung một câu đã bắt trọn thứ kỳ diệu nào đó trên đất Mỹ; khiến bạn bị cuốn vào đó mà không dứt ra được. Chuyện của tôi không phải loại đó.

Song, hãy còn câu chuyện khác của đời tôi; tôi tin rằng nó truyền cảm hứng không kém bất kỳ câu chuyện nào. Giá mà tôi công khai hơn về nó và kể về nó một cách tự hào hơn. Đó là câu chuyện về một cuộc cách mạng.

Tôi sinh ra đúng lúc cả thế giới đang chuyển mình vì phụ nữ.

Những gia đình thay đổi. Nghề nghiệp thay đổi. Luật lệ thay đổi. Định kiến về người phụ nữ, những thứ đã khống chế cuộc sống chúng ta hàng thiên niên kỷ qua, cuối cùng đã thay đổi! Tôi ra đời đúng thời điểm đó, như một người lướt ván bắt đúng con sóng phù hợp. Mọi điều tôi có, mọi thứ tôi làm, mọi chuyện tôi đấu tranh đều lũ lượt tràn ra từ biến cố thuận lợi đó của số mệnh. Thực tế thì phong trào nữ quyền diễn ra song song với phong trào quyền công dân – quả thật, hai phong trào ấy hòa quyện với nhau trong nhiều mặt, từ đó thuyết phục nước Mỹ lưu tâm đến những quan niệm sâu xa về giá trị con người và mở rộng cánh cửa cơ hội sau bao năm phong kín hàng triệu số phận – khiến chúng càng ly kỳ, càng ý nghĩa.

Tôi biết đối với rất nhiều người trong đó có nhiều phụ nữ, phong trào bình đẳng của phụ nữ chủ yếu tồn tại trong quá khứ. Họ đã nhầm. Nó vẫn đang diễn ra, vẫn cấp thiết và mang tính sống còn hơn bao giờ hết.

Đó đã và đang là câu chuyện đời tôi – của chính tôi và cũng là của hàng triệu phụ nữ khác. Chúng tôi cùng chia sẻ câu chuyện này, cùng viết nên nó, và vẫn đang viết về nó. Dù chuyện này nghe như tôi đang khoe, mà phụ nữ thì không nên như vậy, nhưng tôi không chỉ tham gia vào cuộc cách mạng này. Tôi giúp dẫn dắt nó.

Tôi là một trong 27 nữ sinh trên sĩ số 235 sinh viên trong lớp tại trường Luật Yale. Là nữ đồng sự đầu tiên của công ty luật lâu đời nhất tại Arkansas. Là nữ chủ tịch đầu tiên của Công ty Dịch vụ Pháp lý. Là người đã công khai tuyên bố trên vũ đài thế giới rằng, “nhân quyền là nữ quyền, nữ quyền là nhân quyền”.

Là Đệ Nhất Phu nhân đầu tiên được bầu vào chính quyền. Là nữ Thượng nghị sĩ đầu tiên của New York. Trên thực tế, tôi đảm nhiệm cả hai vị trí ấy trong một vài tuần. Nhưng như một trò đùa của thời gian, tôi đã tuyên thệ để vào chính quyền trước khi Bill rời nhiệm sở.

Tôi còn là người phụ nữ đầu tiên được chính đảng đề cử tham gia tranh cử Tổng thống và thắng được đầu phiếu phổ thông toàn quốc.

Tôi chưa bao giờ hình dung ra cách kể câu chuyện này thế nào cho đúng. Phần vì tôi không giỏi nói về mình, thêm nữa, tôi không muốn người ta xem tôi là “nữ ứng cử viên”, bởi như thế thì quá hạn chế, mà tôi muốn người ta nhìn nhận mình là ứng viên xuất sắc nhất với những kinh nghiệm là một phụ nữ trong nền văn hóa nam quyền, điều này giúp tạo nên một con người sắc sảo hơn, cứng rắn hơn và có nhiều năng lực hơn. Thật khó để phác họa rõ những nét khác biệt này và tôi không tự tin rằng mình đủ khéo léo để làm nổi bật chúng.

Tuy nhiên, nguyên nhân chính yếu khiến tôi không bám vào câu chuyện này là vì mỗi câu chuyện đều đòi hỏi những khán giả, mà tôi chưa bao giờ cho rằng cử tri Mỹ lại thuộc tuýp khán giả ấy. Giá mà đất nước này là nơi mà một ứng viên có thể đứng dậy tuyên bố, “Câu chuyện của tôi kể về một cuộc đời được sinh ra, được dâng hiến cho phong trào giải phóng phụ nữ”, người ấy sẽ được reo hoan thay vì bị nhạo báng. Nhưng, chúng ta không được thế. Vẫn chưa đâu.

Có lẽ bởi vì chúng ta coi câu chuyện này là lẽ tất yếu – ừ thì, đúng vậy, phong trào phụ nữ từng diễn ra, vì sao chúng ta lại đang nói về điều đó chứ? Có lẽ điều này quá nữ tính. Có lẽ nó quá to lớn (một sự chuyển đổi quét qua lịch sử) hoặc có lẽ quá tủn mủn (chỉ là một cô gái miền Trung Tây tìm kiếm chỗ đứng trong thế giới này).

Song, tôi vẫn cho rằng đây là một câu chuyện đặc biệt.

Đây không phải câu chuyện chính trị điển hình mà là câu chuyện của tôi.

Phải nói thêm rằng: Chủ nghĩa phân biệt giới tính và sự kỳ thị nữ giới luôn giữ một vai trò trong cuộc bầu cử Tổng thống năm 2016. Bằng chứng đầu tiên là một ứng cử viên mang nhiều thành kiến giới tính đã giành chiến thắng. Rất nhiều người nghe đoạn băng ông ta huênh hoang về việc tấn công tình dục phụ nữ mà vẫn nhún vai, tuyên bố rằng, “Tôi vẫn bầu cho ông ấy”.

Nhưng Donald Trump không tạo ra nạn phân biệt giới tính, và những tác động của nó lên nền chính trị của chúng ta đã vượt xa cuộc bầu cử này. Tương tự việc các nhà thiên văn học tuy chưa xác định vị trí chính xác nhưng vẫn biết sự tồn tại của một tiểu hành tinh thông qua những tác động của nó lên trọng lực và quỹ đạo của các hành tinh khác. Chủ nghĩa phân biệt giới tính vẫn luôn trì kéo, tác động lên chính trị xã hội ta mỗi ngày, từ tinh vi kín kẽ đến rõ ràng minh bạch.

Làm rõ hơn về vấn đề thuật ngữ. Một số người có thể nhìn nhận khác, nhưng đây là cách tôi phân biệt chủ nghĩa phân biệt giới tính và sự kỳ thị phụ nữ. Khi người đàn ông nói với vợ anh ta rằng, “Anh không thể giải thích vì sao, thật ra cũng chẳng muốn giải thích gì, nhưng anh không muốn em kiếm nhiều tiền hơn anh, vậy nên em từ chối công việc hấp dẫn đó đi”, đây chính là phân biệt giới tính. Anh ta vẫn cứ yêu cô ấy đậm sâu, vẫn là người bạn đời tuyệt vời trong vô vàn phương diện khác. Biết rõ bất công đấy nhưng anh ta vẫn giữ định kiến về giới hạn cho phép thành công của người phụ nữ. Chủ nghĩa phân biệt giới tính là tất cả những thứ lớn nhỏ mà xã hội này vẽ ra một chiếc hộp rồi bảo với cô ấy rằng, “Hãy ở yên trong đó”. Chớ than phiền vì gái ngoan sẽ không làm vậy. Đừng cố làm những thứ mà một phụ nữ không nên làm. Không mặc cái đó, chớ đến chỗ kia, đừng nghĩ về điều nọ, cũng đừng kiếm quá nhiều tiền. Theo một cách nào đó thì không đúng, chúng tôi không thể giải thích tại sao nhưng đừng có hỏi nữa.

Chúng ta thường không nhận ra rằng thỉnh thoảng bản thân cũng tham gia vào sự phân biệt giới tính đó. Chúng ta hầu hết vẫn để tâm đến những thời điểm này và tránh chúng hoặc khi phạm phải sai lầm, chúng ta nhận lỗi rồi cố gắng cải thiện vào lần sau.

Chủ nghĩa kỳ thị nữ giới lại càng cay độc hơn. Đó là sự cuồng bạo. Kinh tởm. Thù ghét. Là những gì xảy ra khi cô gái từ chối gã trai nơi quán bar và rồi gã quay ngoắt từ quyến rũ thành hung tợn. Hay khi người phụ nữ này có được công việc mà người đàn ông kia mong muốn, thay vì bắt tay chúc mừng và mong cô thể hiện tốt, hắn lại mắng cô là đồ chó cái và thề sẽ làm mọi thứ chỉ để lật đổ cô.

Phân biệt giới tính và kỳ thị nữ giới là món “đặc sản” ở đất Mỹ. Nếu cần thuyết phục thêm, bạn chỉ cần ghé mắt qua những bình luận trên YouTube hay nhiều phản hồi tại Twitter khi một phụ nữ dám thể hiện quan điểm chính trị hoặc thậm chí chỉ chia sẻ câu chuyện từ trải nghiệm sống của chính cô. Người ta ẩn mình trong bóng tối rồi từng bước tiến về phía trước để xé cô ra thành từng mảnh.

Phân biệt giới tính trong trường hợp cụ thể có lẽ rất phổ biến, chúng ta không cần bàn tiếp. Nó nhắc tôi nhớ về câu chuyện khơi màn trong bài phát biểu khai mạc tại trường Đại học Kenyon của tác giả David Foster Wallace hồi năm 2005. Có hai con cá nhỏ đang bơi cùng nhau. Rồi chúng gặp con cá lớn hơn đang bơi từ hướng ngược lại, con cá lớn gật đầu chào rồi bảo, “Chào buổi sáng, hai chàng trai trẻ thấy nước hôm nay thế nào?” Hai con cá nhỏ tiếp tục bơi, lát sau một con nhìn sang bạn mình và hỏi rằng, “Nước là cái gì?”.

“Nói cách khác, “Wallace chỉ ra “Thực tế hiển nhiên nhất lại thường là thứ khó nhận ra và khó diễn đạt nhất”.

Tôi muốn nói rằng, tựu trung vấn đề nhìn nhận về chủ nghĩa phân biệt giới tính – đặc biệt là khi liên quan đến các vấn đề chính trị – khá là độc đáo.

Không dễ dàng gì khi phụ nữ tham gia chính trường. Đó là tôi nói giảm nói tránh rồi đấy. Nó có thể khiến bạn hết sức đau khổ, cảm thấy nhục nhã. Khi một phụ nữ tiến lên và tuyên bố rằng, “Tôi đang tranh cử Tổng thống”, ngay lập tức, người ta bắt đầu mổ xẻ diện mạo, vóc dáng, ngữ khí, cử chỉ; vai trò, tư tưởng, năng lực và sự chính trực mà cô có. Thật tàn nhẫn đến khó tin.

Tôi ngại ngần khi viết ra điều này, vì tôi biết những phụ nữ đang đứng ra tranh cử sẽ đọc được và họ sẽ thốt lên rằng “ồ không, cảm ơn”, và tôi hết sức tin tưởng con đường duy nhất để chúng ta vượt ra ngoài vòng phân biệt giới tính nơi chính trường chính là phải có càng nhiều phụ nữ tham gia vào hoạt động chính trị.

Tuy vậy, tôi không cho rằng có người phụ nữ nào trong môi trường này mà không có nhiều thứ để kể. Hoàn toàn không. Nói đúng hơn, thật đau lòng khi bị người ta mổ xẻ. Những biệt danh ghê gớm cùng cách nhạo báng ngoại hình đầy ác ý, những thứ có vẻ chẳng quấy rầy nổi tôi, nhưng thật ra thì có đấy. Tôi quá quen với chúng – tôi dần trở thành những gì mà phu nhân Eleanor Roosevelt đã nói, rằng một nữ chính khách cần phải mặt dày. Thêm nữa, tôi là người rất tự trọng và tự tôn, tất nhiên là nhờ công lao dạy dỗ của ba mẹ tôi, họ chưa một lần bảo tôi phải để tâm vào việc trở nên xinh đẹp hơn, phải mảnh mai hơn. Đối với họ, tôi tuyệt vời nhất khi là chính mình. Tôi không chắc rốt cuộc ba mẹ dùng phép thuật gì khiến suy nghĩ đó gắn chặt trong tâm trí tôi suốt ngần ấy năm – tôi ước mình biết được để các bậc phụ huynh khắp mọi nơi cũng có thể biết được phép thuật này. Tất cả những gì tôi làm được là khiến bản thân ít muộn phiền do tự ti hơn là những phụ nữ khác.

Tuy vậy… thật đau lòng khi bị mổ xẻ.

Và việc này không bắt đầu từ chuyện ra tranh cử. Tôi đeo kính hồi học lớp bốn – nhỏ hơn nhiều so với cái đít chai mà tôi mang sau này – và tôi được mệnh danh là “bốn mắt”. Cũng chẳng phải lần đầu bị nhạo báng, nhưng tôi buồn lắm. Lên trung học cơ sở, vài bạn học xấu tính đã để ý việc hai chân tôi không có mắt cá chân và cố làm tôi bẽ mặt. Tôi đã đem việc này kể với mẹ. Mẹ bảo tôi cứ mặc kệ đi, hãy vươn lên và hoàn thiện mình hơn. Lời khuyên đó đã giúp tôi sẵn sàng cho những chướng ngại trong hành trình sau này.

Lên đại học, tôi không phải đối diện thái độ kỳ thị nữ sinh vì tôi theo học trường Wellesley. Học tại một trường đại học dành cho nữ sinh đem lại cho tôi sự tự do được mạo hiểm, phạm sai lầm hay thậm chí thất bại mà không cần tự vấn về giá trị gốc của mình là gì. Nơi đây còn cho tôi nhiều cơ hội để lãnh đạo mà tôi nghĩ mình sẽ không có được nếu học ở một ngôi trường đồng giáo^1. Nhưng khi tôi rời Wellesley, mọi sự đã thay đổi.

1 Nam sinh và nữ sinh học cùng nhau.

Năm 1968, khi tôi cùng với một người bạn tham dự thi tuyển vào trường luật, chúng tôi là hai nữ sinh duy nhất trong phòng thi. Hai đứa đang đợi đến giờ thi thì một nhóm nam sinh bắt đầu quấy phá. “Hai em cần gì đến đây chứ?” Sao cô em không về nhà đợi cưới gả đi nhỉ?” Một gã giễu, “Nếu cô tranh mất suất của tôi tại trường này, tôi sẽ phải đi nghĩa vụ, sẽ phải đến Việt Nam, tôi sẽ chết mất”. Họ công kích một cách cá nhân và gay gắt. Tôi chỉ hướng mắt nhìn xuống, mong sao giám thị đến và bắt đầu làm bài, cố gắng hết sức để không bị họ làm dao động.

Có vị giáo sư của trường Luật Harvard khi nhìn tôi – một học sinh năm cuối sáng dạ và hăm hở mới được nhận học – đã phán rằng, “Trường Harvard này không cần thêm nữ sinh nữa đâu”. Đó là một trong những lý do khiến tôi theo học trường Yale.

Khi bắt đầu làm luật sư, tôi nhận xử lý những vụ án ở các tòa án nhỏ ở miền nông thôn bang Arkansas và dân chúng sẽ kéo đến chỉ để chứng kiến vị “nữ luật sư” – hàng hiếm đấy. Bạn có thể nghe được họ đang bình phẩm về quần áo, tóc tai của tôi. Lần nọ vào đầu thập niên 1980, khi đang tranh tụng cho một vụ ở thành phố Batesville, Arkansas, lúc giữa phiên tòa, sáu người đàn ông ngụy trang từ đầu đến chân tiến vào. Họ bước vào và ngồi ngay sau hàng luật sư rồi chỉ dán mắt vào mình tôi. Bất cứ phụ nữ nào từng kinh qua cái nhìn chằm chằm này đều biết cảm giác đó khó chịu ra sao. Sau đó vị chấp hành viên của tòa giải thích rằng lúc này đang mùa hươu và những thợ săn đó đến thị trấn theo chuyến cung cấp hàng, nghe nói có một phụ nữ đang tranh tụng trên tòa nên họ muốn tận mắt chứng kiến.

Tôi lại nhớ về chuyện đó một vài năm sau, khi một nữ bác sĩ từ bang California đến Arkansas để làm nhân chứng chuyên môn tại tòa cho công ty tôi. Tóc cô cắt ngắn và dựng đứng. Sếp tôi, trưởng đoàn luật sư đã bảo cô ấy đi mua một bộ tóc giả. Ông nói nếu không làm vậy các vị bồi thẩm đoàn sẽ không thể tập trung vào những gì cô nói bởi họ sẽ quá chú tâm vào vẻ ngoài không giống một phụ nữ “bình thường” của cô. Tôi còn nhớ cô đã sửng sốt thế nào khi nghe lời đề nghị đó. Nếu trước đó không lâu, tôi cũng sẽ phản ứng y như vậy, nhưng tôi của khi đó thì không. Việc này làm tôi rất buồn vì bản thân mình đã trở nên quen với những kỳ vọng nhỏ nhen như vậy.

Khi Bill tham gia vào chính trường, những ánh nhìn trừng trừng đầy khắc nghiệt cứ đổ dồn vào tôi. Tôi từng đề cập điều này rồi nhưng cần nhắc lại lần nữa: một trong những nguyên nhân khiến chồng tôi bị đánh bại trong cuộc tranh cử Thống đốc năm 1980 là vì khi đó tôi vẫn còn sử dụng tên thời con gái của mình. Hãy suy ngẫm một chút và tưởng tượng xem cảm giác đó tồi tệ nhường nào. Tôi đã quá ngây thơ. Tôi cho rằng chẳng ai quan tâm đến chuyện này. Có lẽ thiên hạ tôn trọng những gì mà người ta nói về cuộc hôn nhân của chúng tôi: rằng tôi muốn bảo toàn danh tính thuở thiếu thời, rằng tôi tự hào về ba mẹ mình và muốn tôn vinh họ, rằng Bill ủng hộ những quyết định của tôi. Rồi khi anh thua, tôi nghe đi nghe lại rằng tên mình – tên mình! – là một trong những nguyên nhân, tôi rất đau lòng vì mình đã vô tình làm tổn thương chồng và khiến cả đội của anh thất vọng. Tôi tự hỏi liệu có vị trí nào cho một phụ nữ như tôi trở thành người của công chúng, người có vẻ khác với thông lệ đôi chút nhưng vẫn cống hiến được rất nhiều.

Vì vậy tôi đã thêm họ “Clinton” vào tên Hillary Rodham của mình. Tôi tham khảo ý kiến bạn bè về cách làm tóc, trang điểm và lựa chọn trang phục. Tôi chưa từng quan tâm đến mấy thứ đó và mãi sau này cũng vậy, tôi vẫn không hề để tâm. Tuy nhiên, nếu mang kính áp tròng hoặc thay đổi cách ăn vận có thể khiến mọi người cảm thấy thoải mái hơn khi bên tôi, tôi nhất định thử.

Sau đó, khi Bill đứng ra tranh cử Tổng thống lần đầu, tôi lại mắc lỗi. Hiện tôi đã có cái tên đúng, đã phục sức điểm trang, lại làm cả tóc tai. Nhưng tôi không kiểm soát được ngữ điệu của mình. Một trong những đối thủ nặng ký của Bill đã nhằm vào công việc tại công ty luật Little Rock của tôi như một biện pháp du kích đánh vào anh. Nó thật sự khiến tôi khó chịu. “Dĩ nhiên tôi có thể ở nhà pha trà làm bánh”, tôi trả lời báo chí trong trạng thái kích động, “nhưng tôi nhất quyết theo đuổi chuyên môn của mình”. Và cái gì đến sẽ đến. Bỗng nhiên tôi trở thành tâm điểm bùng phát bão lửa chính trị, hàng loạt đạo đức gia luôn tự cho mình đúng đắn, họ nói rằng tôi xúc phạm những bà nội trợ Mỹ. Là người hết lòng hỗ trợ những người mẹ, người cha và nhiều gia đình, điều này làm tổn thương tôi. Lại một lần nữa, tôi sợ rằng việc mưu cầu giấc mơ riêng – cụ thể là sự nghiệp của tôi, mang ý nghĩa to lớn với tôi – lại làm tổn thương chồng tôi.

Những chuyện này không thể đánh bại niềm tin trong tôi. Tuy vậy, tôi không còn ngây thơ nữa. Cũng không gì đủ sức khiến tôi kinh ngạc nữa. Suốt chiến dịch năm 2016, các nhân viên đến tìm tôi, tròn mắt kinh ngạc. “Chị không tưởng tượng nổi hôm nay ông Trump đã nói gì đâu. Thật kinh khủng”. Tôi tưởng tượng được chứ. Không chỉ bởi vì tôi hiểu con người của Trump mà còn vì tôi hiểu rõ cái chúng ta có thể sẽ trở thành trong những hoàn cảnh tồi tệ nhất. Chúng tôi chứng kiến quá nhiều đến nỗi không cần phải ngạc nhiên nữa.

Bằng kinh nghiệm bản thân, một nữ chính khách muốn sống cân bằng phải vượt qua thử thách ở mọi cấp độ, leo lên càng cao thử thách càng khắc nghiệt. Quá cứng nhắc sẽ bị ghét bỏ. Quá ôn hòa sẽ không gánh nổi đại sự. Quá mẫn cán sẽ xao nhãng gia đình. Đặt gia đình trên hết sẽ không tròn chính sự. Sự nghiệp thăng tiến mà không con cái là quá sai và ngược lại. Phấn đấu vươn lên, thành ra lại quá tham vọng. Chúng ta không tự thỏa mãn với những gì mình đang có hay sao? Chúng ta bỏ lại những nấc thang cao kia cho phái mạnh không được sao?

Thử nghĩ xem bạn có thường nghe một nữ lãnh đạo được mô tả bằng những từ như: tức giận, ồn ào, quạu quọ, khó tính, cáu kỉnh, hách dịch, trơ tráo, mủi lòng, đay nghiến, khắt khe, tham vọng (tôi cho rằng từ này là trung lập, thậm chí đáng ngưỡng mộ nhưng rõ ràng nó không dành cho tất cả mọi người).

Nhà ngôn ngữ học George Lakoff đã nhận diện và cụ thể hóa hai vấn đề này khi ông nói về Thượng nghị sĩ Elizabeth Warren, “Elizabeth có một vấn đề. Bà ấy cứ gắt lên rồi lại đi bài xích những phụ nữ gắt gỏng”. Làm sao để chúng ta ngừng chỉ trích cái cách bà ấy nói chuyện – nhân tiện, đó là sự tế nhị – mà bắt đầu để tâm vào việc bà nói những gì về các hộ gia đình, về nền kinh tế?

Chúng ta còn gọi đó là sự ly gián, bất khả tín, không dễ mến và không chân thực. Loạt từ này cảnh báo tôi một cách mạnh mẽ. Khi chiến dịch tiếp diễn, những cuộc điều tra dư luận chỉ ra rằng đại đa số cử tri Mỹ nghi ngờ tính xác thực và độ tin cậy của tôi. Nhiều cử tri nói rằng họ không ưa gì tôi. Tuy đang điềm nhiên viết ra điều này, nhưng tin tôi đi, chúng đang làm tổn thương tôi đấy.

Và hậu quả trực tiếp cho hành động của mình: Tôi mắc sai lầm, quá phòng thủ và nhất mực không nhận lỗi. Nhưng đa phần những chính trị gia nam vẫn làm vậy. (Thực tế, một trong số họ đã leo lên vị trí Tổng thống bằng chiến lược “có sai cũng quyết không nhận lỗi, chỉ cần công kích gay gắt hơn”).

Tôi được mệnh danh là kẻ gây ly gián không biết bao nhiêu lần, tại sao vậy, cả cuộc đời tôi cũng không hiểu nổi. Chính trường là một sàn giao dịch chia rẽ, đó là sự thật và đất nước này cứ mỗi năm trôi qua lại càng trở nên phân cực. Vậy mà những đóng góp thiết thực của tôi lại khó chấp nhận vậy sao? Đứng ra tranh cử? Vô số đàn ông đã làm. Hoạt động trong lĩnh vực chăm sóc sức khỏe, một trong những đề tài gây tranh cãi nhất đất Mỹ? Cũng thế thôi. Hay bỏ phiếu với tư cách Thượng nghị sĩ? Chín mươi chín đồng nghiệp của tôi đều làm thế. Mà những việc đó lại trở thành một trong những hành động gây tranh cãi nhất của tôi – như việc bỏ phiếu thuận cho Tổng thống Bush tham gia chiến tranh tại Iraq – tôi quá đỗi đơn độc. Nhưng trọng tâm không phải ở đó, điều này không lý giải được loại nanh nọc cay nghiệt đang chĩa thẳng vào tôi. Lý nào tôi lại bị xem là thành phần gây chia rẽ, khi mà, Joe Biden và John Kerry lại không? Họ đua nhau vị trí Tổng thống. Họ đảm nhiệm vị trí cấp cao trong Chính phủ. Họ bỏ đủ loại phiếu thuận và cũng giống tôi, có những lá phiếu khiến bản thân ân hận. Thế tại sao tôi lại trở thành cột thu lôi cho cơn thịnh nộ?

Tôi cần đáp án. Tôi quá thiệt thòi.

Tôi biết nhiều người không tin tôi vì họ đã xem các vụ điều tra đảng phái mà tôi vướng vào những năm gần đây: vụ Whitewater, vụ Travelgate và các email – mỗi vụ đã tiến hành bằng chi phí đáng kể từ tiền thuế thu được, không có ước lượng cụ thể, nhưng các vụ rắc rối đó đã khiến danh tiếng của tôi có một vết hằn gần như không thể bôi xóa.

Nhưng còn có nguyên nhân khác khiến tôi phải đối mặt với thái độ hoài nghi trong cuộc đời hoạt động xã hội này. Đó một phần do tôi là phụ nữ.

Nghe tôi này.

Xét theo lịch sử, phụ nữ không phải những người tạo ra luật lệ, thống lĩnh quân đội và lãnh đạo hải quân. Càng chẳng phải là người xuất hiện phía sau bục giảng, tập hợp đám đông, thống nhất đất nước. Đàn ông dẫn dắt. Đàn ông diễn thuyết. Đàn ông đại diện trước thế giới, thậm chí đại diện cho phụ nữ.

Chúng đã diễn ra quá lâu và ăn sâu vào tiềm thức mỗi người. Tôi ngờ rằng nhiều người trong chúng ta – có lẽ còn nhiều hơn bạn nghĩ đấy – có suy nghĩ hất văng bức ảnh nữ Tổng thống yên tọa trong Phòng Bầu dục hay Phòng Tình huống. Thật chói tai khi từ nay phải nghe một giọng phụ nữ oang oang trong cuộc mít tinh chính trị (“kêu gào”, “la hét”). Thậm chí động tác đơn giản của một người phụ nữ như đứng lên và phát biểu trước đám đông cũng tương đối mới lạ. Nghĩ về điều này: Chúng ta biết rằng trước nửa cuối thế kỷ 20, phái nữ chỉ có vài bài diễn văn do những phụ nữ cực đoan và tuyệt vọng diễn thuyết. Nữ anh hùng Joan of Arc đã nêu ra nhiều điều thú vị trước khi bị thiêu sống tại cọc hỏa thiêu.

Trong khi đó, nếu một phụ nữ rơi vào mũi dùi chính trị – thậm chí chẳng phải loại chuyện kinh thiên động địa gì – cũng không được xem là chuyện bình thường như khi đương sự là đàn ông. Cô biến thành “mụ đàn bà xấu xa”. Nhiều phụ nữ bị ăn cái tát ấy vào mặt (hoặc tệ hơn) khi chưa kịp nói gì nhiều. Chúa ngăn cấm hai phụ nữ bất hòa chốn công cộng. Sau đó xảy ra cuộc giằng co.

Nói tóm lại, không có thông lệ nào cho phép phụ nữ cầm quyền hoặc thậm chí chỉ là ghép vơ vào những hoạt động chính trị vô tổ chức. Điều đó không bình thường – chưa đâu. Vì thế khi chuyện đó xảy ra, sẽ khiến người ta thấy quá sai. Nghe thì mơ hồ nhưng cảm giác đó uy lực lắm đấy. Quyết định bỏ phiếu của cử tri luôn dựa vào những cảm xúc như vậy.

Vấn đề về “sự thích đáng” liên đới đến một năng lực khác nhưng trong chính trị loại sức mạnh khó xác định chính là: tính xác thực. Hết lần này đến lần khác, bao phóng viên, bao cử tri cứ hoài nghi chất vấn tôi: “Bà thực sự là ai?” Thật buồn cười khi người ta nghĩ ra được câu đó. Tôi là… Hillary. Các bạn nhìn thấy tôi trên mặt báo, theo dõi tôi trên màn hình trong hơn hai mươi lăm năm qua. Tôi cá là các bạn biết về cuộc sống riêng của tôi còn hơn của bạn bè thân cận nhất của mình. Người ta đọc email của tôi, ơn Chúa. Các người còn muốn gì nữa? Tôi còn có thể làm gì để bản thân “thật hơn”? Nhảy nhót trên bàn? Ăn nói líu lo? Bù lu bù loa? Tôi đâu phải loại đó. Giả dụ tôi làm vậy thật thì sao đây? Chắc tôi bị xé toạc ra từng mảnh.

Một lần nữa, tôi tự hỏi người ta nghi ngại điều gì nơi tôi, khi còn đó rất nhiều chính khách nam chưa được biết đến nhiều, ít bị dò xét, phỏng vấn, chụp ảnh và thử thách không là bao. Họ chưa nhận nhiều đề nghị khơi mở, tiết lộ về bản thân để chứng minh rằng họ xứng đáng.

Một số điều này liên quan đến sự điềm tĩnh của tôi. Người ta bảo rằng tôi quá thận trọng và họ đã đúng. Trước khi nói, tôi cân nhắc. Tôi không vạ miệng thốt ra tất cả suy nghĩ trong lòng. Đó là sự kết hợp giữa bản chất sẵn có với kỹ năng được rèn giũa của một luật sư, cộng thêm hàng thập kỷ xuất hiện trước con mắt dò xét của công chúng, nơi mà mỗi một từ nói ra tôi đều phải suy xét kỹ lưỡng. Nhưng điều này có gì xấu? Mọi người không muốn các Thượng nghị sĩ, Bộ trưởng Bộ Ngoại giao – đặc biệt là Tổng thống – phát biểu một cách chín chắn, tôn trọng với mỗi tác động trong từng phát ngôn của bản thân hay sao?

Tổng thống Obama cũng kiểm soát như tôi, biết đâu còn nhiều hơn. Anh phát biểu cực kỳ cẩn trọng; bớt thời gian, cân nhắc ngôn từ. Nói chung và nói chính xác hơn thì điều này minh chứng cho trí tuệ và và sự nghiêm túc của anh. Anh là nhân vật chủ chốt chỉ bàn luận những vấn đề trọng yếu. Tôi cũng vậy. À chưa, nếu là tôi, thường sẽ bị phủ nhận.

Ngay cả những người trung lập, có thiên về tôi, họ cũng thấy rằng cách tôi phát biểu còn quá cứng nhắc. Thường tôi chỉ đang chọn lọc ngôn từ cho chính xác. Hơn nữa bốc đồng không có nghĩa trung thực đâu. Nhìn Donald Trump mà xem.

Tuy nhiên, không thể phủ nhận rằng sự thận trọng của tôi có tác động khiến nhiều người không còn tô vẽ lên tôi nữa, thay vào đó họ chuyển sang nghi hoặc “Bà ta đang giấu giếm điều gì?” Điều đó khiến tôi thất vọng tột cùng và không biết làm sao giải quyết việc này. Tôi không chắc mình có thể tìm ra cách giải quyết.

Một biến thể khác về động thái cân bằng bất khả thi. Quá điềm tĩnh sẽ bị đánh giá nhạt nhẽo, giả tạo. Quá vô tư nghĩ gì nói đó cũng bị đả kích kịch liệt. Bất kể chúng tôi làm gì, tất cả đều sai sao?

Xét đến một biểu hiện cảm xúc khác: khóc. Tôi nhớ ngay đến nhiều nam chính khách, họ bật khóc hết lần này đến lần khác. Một số bị chế nhạo. Năm 1972, tại trường tiểu học New Hampshire, sự nghiệp chính trị đang ở kỳ đỉnh cao của Thượng nghị sĩ Ed Muskie đã bị chính những giọt nước mắt của ông nhấn chìm, mặc dù có thể đó chỉ là bông tuyết thổi bay vào mắt. Tuy nhiên nhiều chính trị gia nam khác lại nhận được sự thương cảm thậm chí là lòng ngưỡng mộ dành cho việc trưng bày cảm xúc ấy. Có thể kể đến như Ronald Reagan, George H. W. Bush, chính trị gia Bob Dole, chồng tôi, George W. Bush và Barack Obama – họ đều rất hợp thời trong những khoảnh khắc đa cảm. Hợp lý thôi, vì họ là con người mà con người đôi khi vẫn khóc.

Nhưng khi phụ nữ khóc lại không có được sự độ lượng như vậy. Tôi nhớ như in chuyện của Pat Schroeder, một nữ nghị sĩ tài năng hài hước đến từ tiểu bang Colorado, người đang cân nhắc việc tham gia tranh cử Tổng thống năm 1987. Cuối cùng cô quyết định bước vào đấu trường, khi mở họp báo tuyên bố quyết định đó, nước mắt cô rơi trong ba giây. Ngày nay, bất cứ ai gõ dòng “Pat Schroeder” trên thanh Google đều lập tức nhận kết quả đầu tiên là “Pat Schroeder đang khóc”. Hơn hai mươi năm trôi qua, chỉ vì giây phút đó, cô vẫn phải nhận những lá thư thù ghét – được gửi đến từ những phụ nữ cho rằng cô khiến họ thất vọng.

Tôi cũng có khoảnh khắc ngấn lệ nổi tiếng của mình, ngay trước trường tiểu học New Hampshire hồi năm 2008. Thậm chí tôi chưa khóc thật đâu. Lúc đó tôi đang phát biểu về khó khăn trên bước đường tranh cử (thật sự rất khắc nghiệt), và một khoảnh khắc đôi mắt tôi lóng lánh, giọng tôi run run trong mỗi một câu. Chỉ vậy thôi. Mà việc đó lại trở thành tin sốt dẻo nhất ở Mỹ. Còn nghi ngờ gì nữa, mai này lời cáo phó của tôi sẽ được thêm một dòng: “Cặp mắt bà ấy từng làm ướt cả máy quay phim”.

Thú vị làm sao, nhiều người nói rằng những giọt nước mắt đó hóa ra lại là điều tốt cho chủ nhân nó. Không đến trăm thì cũng hàng tá nhà phê bình đã bình luận về giây phút “nhân văn” đó của tôi. Biết đâu cũng đúng. Nếu vậy, việc này không thành vấn đề với tôi, nhưng tôi cũng có chút thấy lạ đời khi tôi – một con người – lại phải cần người ta “nhân văn hóa”.

Tuy nhiên, trước báo giới và tại các chiến dịch vận động của mình, một số người đã mưu toan lợi dụng điểm yếu đó của tôi. Khi được hỏi về những giọt nước mắt ấy, cựu Thượng nghị sĩ đảng Dân chủ South Caronila John Edwards, khi đó đang tranh cử Tổng thống, đã chớp ngay cơ hội gọi tôi là đồ nhu nhược. “Tôi cho rằng chúng ta chỉ cần một Tổng tư lệnh mạnh mẽ và kiên quyết”, ông nói. “Chiến dịch tranh cử Tổng thống là nhiệm vụ gian khổ, nhưng để trở thành Tổng thống của Hợp chúng quốc Hoa Kỳ lại càng là nhiệm vụ khắc nghiệt. Và Tổng thống của Hợp chúng quốc Hoa Kỳ này phải đối mặt vô số thử thách nan giải diễn ra mỗi ngày, phải đối mặt biết bao phán xét gay go diễn ra mỗi ngày. Tôi biết rõ mình sẵn sàng đối mặt chúng”. Rất nhanh sau đó, ông ta bỏ cuộc.

Trong trường hợp nào đi nữa, chủ đề “trở nên chân thực” này nghe sao quá lố bịch. Giá mà người ta có thể bỏ qua nó, chỉ đi thẳng vào công việc của chúng tôi, bất kể chúng tôi là ai, bất kể chúng tôi có thỏa mãn những chuẩn mực hiện thực mơ hồ đó hay không. Cũng như tác giả người Nigeria Chimamanda Ngozi Adichie đã viết, “Điều quan trọng không phải là công việc của bạn có được nhiều người ưa thích hay không, mà quan trọng là công việc của bạn sẽ là chính con người bạn”.

Còn nữa, mức độ tín nhiệm và sự khả ái có tác động nhất định lên kết quả bầu cử suốt đời của chúng tôi, nó sẽ ảnh hưởng đến tương lai của mỗi người. Vì thế có một điều cực kỳ quan trọng đang diễn ra tại đây, hơn thế – đặc biệt là năm 2016 khi thô thiển, dối lừa, hoa mỹ thiếu thực tế lại là những biểu hiện của sự xác tín.

Tôi cố tự điều chỉnh. Sau bao lần nghe rằng nhiều người không ưa ngữ điệu của mình, tôi đã tranh thủ sự hỗ trợ của chuyên gia ngôn ngữ. Ông ấy bảo rằng tôi cần tập trung vào việc hít thở thật sâu và cố giữ tinh thần vui vẻ lạc quan khi lên sân khấu. Bằng cách đó, khi quần chúng trở nên quá khích và bắt đầu la hét – chẳng hạn như đám đông ở các đại hội có xu hướng làm thế – tôi có thể nhịn, không đáp trả, không thét ngược lại họ. Là đàn ông, họ có thể hét lại đám đông bằng những lời thật lòng nhưng phụ nữ thì không. Tôi đã bảo với chuyên gia rằng, tốt thôi, tôi sẵn sàng. Nhưng vì tò mò nên tôi muốn hỏi, ông cho tôi ví dụ về một phụ nữ là người của công chúng, có thể thực hiện điều đó một cách trọn vẹn và thành công – cô ta đối mặt với đám đông kích động mà vẫn giữ thanh âm dịu dàng, khẽ khàng? Và ông ta không thể.

Tôi không chắc phải giải quyết những chuyện này ra sao. Giới tính của tôi vẫn là giới tính của tôi. Giọng nói của tôi vẫn là giọng nói của tôi. Trích lời Bộ trưởng Lao động Frances Perkins, người phụ nữ đầu tiên phục vụ trong Nội các Mỹ, dưới thời Tổng thống Franklin Delano Roosevelt, “Tôi là một phụ nữ – lời buộc tội đó không thể chối cãi”. Những phụ nữ khác sẽ tranh cử Tổng thống, sẽ có phụ nữ làm Tổng thống, sẽ có tiếng nói của nữ Tổng thống.

Khi đó, chuyện này có lẽ hiếm xảy ra. Có thể chiến dịch của tôi sẽ làm nên chuyện và những phụ nữ khác sẽ có con đường bằng phẳng hơn. Tôi mong là như vậy.

Hồi đầu chiến dịch vận động, tôi có gặp một người bạn, Sheryl Sandberg, Giám đốc điều hành mạng xã hội Facebook, người đã rất trăn trở về điều này. Cô bảo với tôi rằng nếu có một điểm trong quyển Dấn thân – Phụ nữ, công việc, và quyết tâm lãnh đạo của mình mà cô muốn mọi người đều biết, đó là: nhiều dữ liệu cho thấy rằng với đàn ông, mức độ tín nhiệm và thành công chuyên môn là hai yếu tố tương quan với nhau. Anh ta càng thành đạt bao nhiêu, xã hội càng yêu quý anh bấy nhiêu. Với phụ nữ lại hoàn toàn đối lập. Chúng ta càng thành đạt trong chuyên môn bao nhiêu thì chúng ta càng bị ghét bỏ bấy nhiêu. Nghe thật đơn giản nhưng với nguồn dữ liệu phía sau nó, ta sẽ cảm thấy giống như chiếc bóng đèn đang bật sáng. Đó cũng là bằng chứng cho những điều mà suốt cuộc đời người phụ nữ phải dùng trực giác của mình để lý giải.

Sheryl còn chia sẻ một nhận thức khác: Phụ nữ có được thuận lợi khi họ ủng hộ cho người khác nhưng thuận lợi đó không còn nữa khi họ biện hộ cho chính mình. Lấy ví dụ nhé, nếu đó là một người đàn ông, thì hầu như sẽ không gặp bất lợi khi anh ta yêu cầu đề bạt. Anh sẽ đạt được hoặc không, một trong hai, và cũng không chịu phạt cho hành động đó. Nhưng một phụ nữ thực hiện điều tương tự thì phần nhiều phải trả giá. Thậm chí lương có tăng vọt đi nữa thì cô cũng mất đi phần nào sự tín nhiệm. Ngoại lệ chỉ xảy ra khi cô giúp người khác yêu cầu tăng lương. Và người ta sẽ nhìn nhận một cách hào phóng rằng cô có tinh thần đồng đội. Tôi đồng thuận với điều này. Tôi được yêu quý khi sắm vai ủng hộ chiến dịch của chồng hay phục vụ như một thành viên Nội các của Tổng thống Obama. Ở vai một người cúc cung tận tụy, mọi người rất coi trọng tôi. Nhưng khi tôi đứng dậy và tuyên bố, “Giờ tôi muốn có một cơ hội lãnh đạo”, thì vạn sự đổi dời.

Bạn phải trèo lên một dốc núi dựng đứng, hôm đó Sheryl cảnh báo tôi. “Người đời chẳng hề cảm thông cho chị đâu”.

Phụ nữ tham gia chính trường quả không dễ dàng gì, nhưng có thể nói rằng mức độ căm ghét mà tôi phải chịu là chưa từng thấy. Các đám đông dự đại hội ủng hộ ông Trump liên tục gào thét bỏ tù tôi không biết bao nhiêu lần. Họ hét lên, “Tội lỗi! Tội lỗi!” hệt như những kẻ cuồng đạo trong phim Trò chơi vương quyền (Game of Thrones) đang gào tụng “Thật nhục nhã! Thật nhục nhã!” trong cảnh Cersei Lannister tiến về phía Red Keep. Như Susan Bordo, một giáo sư đoạt giải Pulitzer cho các nghiên cứu về giới đã viết trong quyển The Destruction of Hillary Clinton của bà rằng, “Chuyện cứ như thời Trung cổ”. Mary Beard, giáo sư môn Văn học cổ điển tại trường Đại học Cambridge đã quan sát rằng những lời lẽ cay nghiệt này nhắc nhớ lại thời gian trước đây. Hình ảnh phổ biến của đám người ủng hộ ông Trump, có thể tìm thấy trong mọi thứ từ chiếc áo thun cho đến cốc cà phê, là hình ông Trump nắm chặt cái đầu bị đứt lìa của tôi, hệt như người hùng Perseus trong thần thoại Hy Lạp giơ cao chiếc đầu quái vật Medusa.

Cái gì thế này? Dù đã tham gia chính trị một thời gian dài nhưng tôi rất lấy làm ngạc nhiên trước cơn lũ căm thù dường như chỉ dâng lên khi chúng tôi tiến gần đến ngày bầu cử. Khi rời Bộ Ngoại giao, tôi là một trong những nhân viên công vụ được ngưỡng mộ nhất nước Mỹ. Còn giờ đây người ta xem tôi như ác quỷ. Không phải chỉ “Chẳng ưa nói thừa cho bõ” mà đó là cay chua độc địa. Thật quá sửng sốt, quá kinh hoàng.

Phải chăng tất cả chỉ vì tôi là phụ nữ? Không. Nhưng tôi tin đó là động cơ thúc đẩy của những màn tung xướng cùng bao hằn học này.

Sau đó tôi đọc được bài phỏng vấn Margaret Atwood, một tác giả tiên tri của quyển The Handmaid’s Tale, tác phẩm đã soi chiếu chiến dịch này trong một luồng sáng mới. “Bạn có thể thấy nhiều trang mạng viết rằng Hillary thực sự là đồ đệ của quỷ Satan với sức mạnh ma quỷ của mình”, bà nói. “Ở thế kỷ mười bảy mà còn khó tin điều đó”. Những cuộc săn đuổi phù thủy của Thanh giáo đã kéo dài hàng thế kỷ nhưng sự cuồng tín dành cho những phụ nữ phóng túng vẫn ẩn nấp trong tiềm thức của chúng ta.

Điều đó không chỉ ảnh hưởng đến tôi mà còn ảnh hưởng đến những ứng viên khác. Nó tác động lên những người ủng hộ chúng tôi. Gần bốn triệu cử tri đã gia nhập một nhóm trên Facebook để ủng hộ chiến dịch của tôi với tên gọi Pantsuit Nation. Đó là một nhóm kín. Và phải là nhóm kín. Nếu không các thành viên trong nhóm sẽ tự đẩy mình vào vòng quấy rối trên mạng về sự kỳ thị giới tính một cách kịch liệt từ cánh tả lẫn cánh hữu.

Ngày nay, khi lật giở một tờ báo, bạn sẽ khó lòng tránh khỏi những tin tàn nhẫn: nhiều nữ kỹ sư đang tố cáo tình trạng quấy rối nhan nhản tại Thung lũng Silicon; nhiều nữ doanh nhân nỗ lực thuyết phục các công ty đầu tư thì bị gạ gẫm lợi dụng; một nghiên cứu mới chỉ ra rằng phỏng vấn tuyển dụng đối với nữ diễn ra ác liệt hơn với nam; một nghiên cứu khác lại cho thấy phái yếu bị bất lợi khi từ chối tiết lộ lịch sử lương của bản thân, trong khi phái mạnh hành động tương tự thì lại không.

Đó là lý do tại sao hiện thực cơ bản lại điên cuồng đến vậy khi mà chủ nghĩa phân biệt giới tính vẫn cứ tồn tại và vẫn còn phải đem ra tranh luận. Biết bao lần những người đàn ông tốt bụng nên biết rõ hơn về việc bác bỏ định kiến cho rằng chủ nghĩa phân biệt giới tính và sự kỳ thị nữ giới vẫn là những thế lực đầy thuyết phục trong đời sống đất nước ta. “Nhưng thế giới đã đảo lộn”, họ nói, khi ông Donald Trump khoe khoang về việc mò mẫm phụ nữ rồi chỉ vài tuần sau đó ông đắc cử Tổng thống, và khi những kẻ biểu tình chống đối ông hô vang “Thằng khốn Trump”, cũng là khi Nhà Trắng hãnh diện đăng những bức ảnh của gã da trắng già nua đang hân hoan quyết định cắt giảm nhiều chính sách chăm sóc sức khỏe phụ nữ.

Điều đó đặt nền tảng cho vấn đề liệu có tốt hay không khi một phụ nữ – bất kỳ, không phải tôi – đắc cử Tổng thống, toàn bộ cử tri bị chia rẽ một cách sâu sắc và đáng ngại. Năm 2014, Trung tâm nghiên cứu Pew Reasearch Center đã cho kết quả thăm dò rằng 69% nữ cử tri đảng Dân chủ và 46% nam cử tri đảng Dân chủ (con số này không tệ, nhưng các bạn có thể làm tốt hơn thế, hỡi đàn ông đảng Dân chủ!) đã nói rằng họ hy vọng trong đời mình có được sự lãnh đạo của một nữ Tổng thống, nhưng chỉ 20% nữ cử tri đảng Cộng hòa và 16% nam cử tri đảng Cộng hòa đồng quan điểm trên. Năm 2008, nhiều nghiên cứu chỉ ra rằng hơn một phần tư dân số cảm thấy phẫn nộ, họ thấy khó chịu dù chỉ mới nghĩ đến việc có một phụ nữ làm Tổng thống. Và sau cuộc bầu cử năm 2016, Trung tâm Chính trị và Xã hội miền Nam Diane D. Blair tại trường Đại học Arkansas đã đưa ra một báo cáo về tác động của chủ nghĩa phân biệt giới tính đối với cuộc tranh cử. Các nhà nghiên cứu đã yêu cầu người dân phản hồi năm tuyên bố phản ánh tư duy giới tính, bao gồm “Người theo nữ quyền đang đòi hỏi nữ giới có được nhiều quyền lực hơn nam giới” và “Sự phân biệt đối xử dành cho phụ nữ không còn là vấn đề tại Mỹ”. Và không ai ngạc nhiên với các kết quả điều tra, hơn một phần ba người tham gia đã trả lời rằng họ có phân biệt giới tính. Những người bỏ phiếu cho ông Trump thiên về chủ nghĩa phân biệt giới tính hơn là những người bầu cho bà Clinton. Đảng viên đảng Cộng hòa phân biệt giới tính hơn đảng viên đảng Dân chủ. Không chỉ đàn ông mà phụ nữ cũng kỳ thị giới tính.

Bằng những tiêu điểm đó, thậm chí trước khi tôi bắt đầu tranh cử, các chuyên gia bình luận chính trị đã đặt nghi vấn rằng liệu tôi đang truyền tải làn sóng phụ nữ bất khả chiến bại để họ bước ra và bỏ phiếu cho tôi, tương tự cách mà cựu Tổng thống Obama đã truyền cảm hứng và phá kỷ lục phiếu bầu của người da đen. Tất nhiên tôi mong mình được vậy nhưng bản thân cũng hồ nghi. Giới tính không trở thành động lực thúc đẩy quyết định của các nữ cử tri mà chỉ là hy vọng. Bởi nếu thật sự được vậy, thì bạn có nghĩ rằng giờ này chúng ta hẳn đã có một hoặc hai nữ Tổng thống không chừng? Cuối cùng, tôi chiếm được đa số phiếu thuận của phụ nữ da đen (94%) và phụ nữ La tinh (68%), và chiếm đa số phiếu bầu nữ với một tỷ lệ biên an toàn (54%). Nhưng tôi không giành được đa số phiếu bầu của phụ nữ da trắng mặc dù tôi đã phục vụ họ tốt hơn những gì Obama đã làm hồi năm 2012.

Thế nên mọi thứ thay đổi. Nhiều thứ thuận lợi hơn. Nhưng đa phần vẫn bất lợi. Và chúng kết nối với nhau – bất lợi kéo lùi thuận lợi. Sự tiến bộ của phụ nữ đã dấy lên nhiều thay đổi lớn, chúng truyền đủ sắc thái cảm xúc mạnh mẽ. Một số khiến chúng ta hồ hởi. Số còn lại thì ngập tràn thịnh nộ.

Tin tốt lành – có tin tốt lành đấy – những việc này hãy còn mặt khác nữa. Rằng một phụ nữ hoạt động chính trị cũng được tưởng thưởng. Bạn biết không, chỉ cần có mặt trong căn phòng, tức bạn đang giúp Chính phủ thêm phần đại diện nhân dân. Bạn đang gánh vác cả tiền đồ sống còn, thứ mà lẽ ra không ai biết đến. Chúng luôn khiến tôi phải ngồi thẳng người hơn. Và đó là nguyên do tôi thích “The Room Where It Happens” một nhạc phẩm trong vở nhạc kịch Hamilton của thiên tài âm nhạc Lin-Manuel Miranda:

Đố ai biết chắc luật trò chơi

Nghệ thuật trong bao màn đổi chác

Xúc xích được tạo ra thế nào

Chúng ta cứ ngờ như đã biết

Nhưng nào ai khác ở căn phòng nơi chúng đã xảy ra.

Thật sự rất tuyệt khi hiện diện tại những căn phòng hiện trường sự việc – đó là Phòng Bầu dục, Phòng Thượng viện – trong vai trò chủ trương những vấn đề mà tôi xem trọng: vấn đề giáo dục, bình đẳng lương, chăm sóc sức khỏe và nữ quyền. Nếu tôi là đàn ông, những vấn đề này có lẽ vẫn gần gũi với tôi, cũng có thể không. Hết sức tự nhiên, cuộc sống đẩy tôi theo chiều hướng của nó. Một bà mẹ trẻ thường hay để tâm các vấn đề về chính sách dành cho trẻ em. Một Đệ Nhất Phu nhân thường quan tâm các vấn đề về phụ nữ. Với tôi điều đó rất bình thường. Nhiều người thấy nó là hạn chế, nhưng tôi cho rằng những thực trạng cuộc sống đó ảnh hưởng đến tất cả chúng ta.

Sau đó, tôi thuyên chuyển nhiều lĩnh vực khác nhau: tái thiết New York sau thảm họa 11 tháng 9 trong vai trò Thượng nghị sĩ của bang nhà, hỗ trợ quân đội, chăm sóc các thương binh, cựu chiến binh trong vai trò thành viên Ủy ban Quân vụ Thượng viện Mỹ, giữ vững an ninh đất nước và hòa bình thế giới trong vai trò Bộ trưởng Bộ Ngoại giao của Hợp chúng quốc Hoa Kỳ. Tôi đã đến nhiều phòng khác nhau: Phòng Tình huống, Bộ Ngoại giao, Liên hiệp quốc. Và tôi nhận ra rằng hàng thập kỷ cống hiến cho phái nữ cũng là khi các hộ gia đình ở mọi nơi tôi ghé qua đều đối đãi tôi chu đáo, đó là minh chứng cho việc tôi hiểu rõ bao nỗi phức tạp trong cuộc sống của họ. Tôi rất rõ chính phủ có thể giúp đỡ hoặc làm tổn thương họ ra sao. Tôi càng rõ phải điều phối nguồn lực ra sao và hỗ trợ những người cần chúng nhất thế nào. Thành ra công việc của tôi còn được gọi là các vấn đề về phụ nữ và trẻ em, chúng gần như là hành trang hoàn hảo giúp tôi sẵn sàng đối mặt với mọi sự xảy đến với mình.

Tôi cũng tin rằng việc mình là phụ nữ là nguyên nhân thực tế khiến nhiều người thường giãi bày với tôi về cuộc sống và chuyện gia đình họ. Họ kể tôi nghe về các chẩn đoán y tế của con cái, về việc chăm sóc ba mẹ già, những rắc rối trong hôn nhân và các vấn đề tài chính của gia đình, những ký ức đau khổ vì bị quấy rối tình dục và bị phân biệt đối xử. Những nam chính khách nhiệt tâm cũng nhận được nhiều lời tự bạch này nhưng thực tế cho thấy, phụ nữ thường lắng nghe nhiều hơn. Rơi nước mắt trước một phụ nữ có lẽ sẽ dễ hơn. Cảm giác như tâm sự cùng chị em bạn gái. Tôi chỉ biết rằng rất nhiều người đã nắm lấy tay tôi, đã kể tôi nghe những lo lắng, những ước mơ trong lòng, và đó chính là đặc quyền có một không hai.

Phái nữ còn tâm sự với tôi chuyện khác nữa, đó là về sức khỏe sinh sản. Thiếu mất chủ đề này, chẳng bài luận chính trị nào về đề tài phụ nữ được cho là hoàn thiện. Nó được xem là trọng tâm trong đời người phụ nữ: liệu chúng ta sẽ sinh con, sẽ sinh khi nào và trong hoàn cảnh nào. Sức khỏe sinh sản bao hàm mọi phức tạp vốn có: hoài thai, phát tướng, kiểm soát sinh sản, sẩy thai, nạo phá thai, chuyển dạ và sinh nở – gồm những khoảnh khắc vui sướng nhất lẫn đáng sợ nhất mà chúng ta từng trải qua. Nhưng đã nhiều lần chúng ta trải qua chúng trong lặng thầm. Những câu chuyện không được kể thậm chí giữa phụ nữ với nhau. Sau đó tôi có gặp nhiều phụ nữ tham gia các đại hội hoặc đi ăn tối hoặc gây quỹ hoặc chỉ đơn giản là đang tản bộ, họ hít một hơi dài rồi lại thở hắt ra.

Giờ đây, tại Mỹ, hơn bốn mươi bốn năm trôi qua kể từ khi án lệ phá thai Roe v. Wade được thực thi, nhưng việc phụ nữ tiếp cận kiểm soát sinh sản và phá thai vẫn liên tục chịu nhiều đe dọa. Tôi đã chứng kiến tác động của việc này tại kỳ bầu cử năm 2016. Sức khỏe sinh sản hiếm khi được đề cập trong bất kỳ cuộc tranh luận chính trị nào, nhưng một khi đã đề cập sẽ rất thường xuyên vì tôi là người khơi nó ra. Tôi khá bất an khi Thượng nghị sĩ Bernie Sanders giải tán tổ chức Kế hoạch hóa Gia đình bằng một sự “tái thiết” khác khi họ chuyển quyền tổ chức từ tôi sang ông. Rất ít tổ chức có mối liên hệ mật thiết đến cuộc sống hằng ngày của người dân Mỹ từ mọi tầng lớp và bất kể bối cảnh như tổ chức Kế hoạch hóa Gia đình Mỹ này, và rất ít tổ chức phải chịu tấn công dai dẳng hơn tổ chức này. Tôi không chắc chúng cần “tái thiết” gì nữa và tôi cũng không rõ sao các ứng viên đảng Dân chủ, những người được đề cử tranh cử Tổng thống lại có thể nói vậy.

Sau cuộc bầu cử, ông Bernie đã đề nghị các thành viên đảng Dân chủ tổ chức đề cử và ủng hộ các ứng viên thuộc phe chống phá thai có chủ ý. Nhiều chủ đề khác, như bình đẳng kinh tế là bất khả xâm phạm nhưng chăm sóc sức khỏe phụ nữ thì mặc nhiên không. Ở đây tôi không có ý định chỉ trích mình ông Bernie – mà nhiều thành viên thuộc phe Cấp tiến đã ủng hộ suy nghĩ của ông rằng quyền sinh sản có thể thương lượng được. Và để làm rõ, tôi tin chắc có một nhóm đảng của chúng ta với phạm vi rất lớn vẫn mang định kiến về việc phá thai. Tôi đã trải qua một phần tư thế kỷ làm việc với thành viên đảng Dân chủ lẫn đảng Cộng hòa để giảm số lượng phá thai, một phần bằng việc mở rộng kiểm soát sinh nở và kế hoạch hóa gia đình, hiện chúng tôi đang xúc tiến kế hoạch đó. Và tôi đã chọn Thượng nghị sĩ Tim Kaine làm bạn đồng hành, một đảng viên đảng Dân chủ với Đức tin Công giáo mang tư tưởng cá nhân chống phá thai tuy nhiên ông ủng hộ nữ quyền và xem đó là vấn đề của luật pháp và chính sách.

Nhưng khi các quan điểm cá nhân về phá thai trở thành các hành động công khai – những lá phiếu lập pháp, tòa án hoặc quỹ tài trợ đang phong hóa nữ quyền – thì lại là vấn đề khác. Chúng ta phải giữ lấy lều-cả^1, nhưng lều-cả chỉ mạnh bằng chiếc cọc sắt đang cột nó. Quyền sinh sản là trọng điểm của nữ quyền về sức khỏe phụ nữ và đó là một trong những cọc lều trọng yếu nhất mà chúng ta đạt được. Hãy nhớ rằng: đó là quyền hiến pháp như định nghĩa tại án lệ phá thai Roe v. Wade.

1 Nguyên tác: Big tent là thuật ngữ dùng để chỉ một đảng phái chính trị bao gồm nhiều thành viên với quan điểm và ý thức hệ khác nhau.

Vô số bằng chứng chỉ vào những sự vụ xảy ra khi các quyền này bị từ chối. Tiểu bang Texas hiện từ chối nhận tài trợ từ tổ chức Kế hoạch hóa Gia đình, từ chối mở rộng chương trình bảo hiểm Medicaid, và tỷ lệ sản phụ tử vong đã tăng gấp đôi so với giai đoạn giữa năm 2010 và năm 2014. Đó là tỷ lệ nghiêm trọng nhất mà nước Mỹ từng có và tỷ lệ đó còn cao hơn nhiều nước phát triển khác. Tại Texas, sáu trăm sản phụ đã tử vong – không phải vì phá thai mà vì cố sinh nở. Số lượng thanh thiếu niên tiểu bang Texas phá thai thật sự tăng cao khi chính sách hỗ trợ kế hoạch hóa gia đình bị cắt giảm. Xét riêng Hạt Gregg thuộc tiểu bang Texas đã lên đến 191% so giữa năm 2012 và 2014.

Cuối cùng, tôi thuộc phe ủng hộ lựa chọn, ủng hộ gia đình và ủng hộ sự trung thành vì tôi tin rằng khả năng quyết định về việc có hay không và vào khi nào sẽ làm mẹ là bản chất quyền tự do của nữ giới. Khi chính phủ tham gia vào lĩnh vực riêng biệt này – dù là những nơi như Trung Quốc, nơi buộc phụ nữ phải phá thai hay tại Cộng hòa Romania nơi bắt ép phụ nữ sinh con – thật quá kinh khủng. Tôi đã đến thăm nhiều bệnh viện tại nhiều quốc gia nơi những phụ nữ nghèo không có điều kiện tiếp cận phá thai an toàn và hợp pháp. Tôi đã chứng kiến những gì xảy ra khi một phụ nữ tuyệt vọng tự lực cánh sinh tự tay giải quyết.

Chứng kiến cảnh đó, tôi đặt ra nghi vấn về vấn đề này: Ai quyết định? Chúng ta có thể mãi tranh luận về đạo đức trong việc phá thai – và tôi đã trải qua nhiều giờ tham gia các cuộc tranh luận như vậy và chắc rằng sẽ còn mất nhiều thời gian hơn – nhưng tóm lại, ai là người quyết định liệu một phụ nữ có hay không, giữ hay bỏ một bào thai? Là một Nghị sĩ chưa từng gặp cô ta? Hay vị thẩm phán chưa từng nói chuyện với cô dù ít phút? Có nên chăng hãy để cô ấy tự đưa ra quyết định quan trọng của đời mình, của cơ thể mình, của tương lai chính mình?

Ai đó phải quyết định. Tôi tuyên bố hãy để phụ nữ quyết định. Tôi không chắc phải gọi chủ nghĩa nữ quyền trong kỷ nguyên hiện thời của chúng ta là gì – tôi không đếm xuể đợt sóng chúng ta đang đắm mình đây là gì. Nhưng có rất nhiều dự cảm mới. Bao gồm những thuật ngữ mới này. Phỉnh mị (Mansplaining). Tôi nghĩ lần thứ hai tôi nghe thấy từ này là, “Vâng! Chúng ta cần một từ để diễn tả nó!” Tương giao (Intersectionality): một thuật ngữ hàn lâm mang ý tưởng sống còn mà chủ nghĩa nữ quyền cần phải tham gia vào cuộc đua và giai cấp. Trả thù tình (Revenge porn). Troll^1. Tân thời xuyên tạc những tổn hại cựu thời.

1 Troll là tiếng lóng internet, chỉ kẻ đăng các thông điệp gây tranh cãi tại một cộng đồng trực tuyến với mục đích gài bẫy để những người dùng khác xúc động hay bị kích động và phản ứng lại.

Trong khi chúng ta đang định nghĩa mọi thứ, hãy dành chút thời gian cho chủ nghĩa nữ quyền: “Cuộc vận động nữ quyền dựa trên cơ sở chính trị, kinh tế và bình đẳng về giới trong xã hội”. Không phải thống trị. Không phải áp bức. Là bình đẳng. Hoặc như tác giả, triết gia người Anh Mary Wollstonecraft đã đề cập đến từ 225 năm về trước, “Tôi không mong nữ giới mạnh mẽ hơn nam giới nhưng tôi mong rằng họ mạnh mẽ hơn chính mình”.

Sau đó chúng ta có lao động cảm xúc (emotional labor). Đó là thuật ngữ hay nhất hiện nay. Nó diễn tả mọi việc không được trả công, không tên, và thường không nhìn thấy mà mọi người – đa phần là phụ nữ – sẽ làm để cho gia đình và nơi làm việc được sôi nổi. Tổ chức những bữa tiệc sinh nhật nơi văn phòng. Sắp xếp những trại hè thiếu nhi. Phối hợp thăm viếng hai bên nội ngoại. Giúp nhân viên mới cảm thấy được chào đón và được quan tâm. Danh sách này dài vô hạn: Tất cả chỉ là những chi tiết nhỏ nhưng nếu thiếu chúng, cuộc sống này sẽ rơi vào hỗn loạn và đau khổ. Không phải phụ nữ nào cũng làm và thật tốt khi một số đàn ông cũng làm vậy, tôi rất hoan nghênh – nhưng đa phần vẫn do phụ nữ đảm nhiệm. Cuối cùng, đã có người nghĩ đến việc đặt tên cho chúng.

Trong cuộc hôn nhân của mình, tôi hẳn nhiên là người thực hiện phần lớn các nhiệm vụ thuộc lao động cảm xúc. Tôi là người lên kế hoạch thăm viếng gia đình, các kỳ nghỉ và những bữa tối cùng bạn bè. Bill có nhiều phẩm chất tích cực nhưng quản lý các vấn đề hậu cần trong gia đình thì nằm ngoài số đó. Tất nhiên, hoàn cảnh của chúng tôi là độc nhất. Trong nhiều năm, anh ấy là một Thống đốc, sau đó là Tổng thống. Anh không phải phụ huynh theo dõi sát sao lịch đăng ký kỳ thi SAT^1 mặc dù anh luôn biết chính xác những gì mà Chelsea đang được dạy ở trường. Từ nhiều năm trước, khi chuyển đến dinh thự Thống đốc, chúng tôi còn hưởng đặc ân về chăm sóc bữa ăn và chăm sóc đời sống. Mấy chục năm qua, chúng tôi không phải chạy ù ra cửa hàng để lấy sữa. Tuy nhiên, cuộc sống đặc quyền này đòi hỏi rất nhiều động thái nhỏ bé nhưng quan trọng bao hàm những quyết định để duy trì sự liên tục và tôi luôn là người có khuynh hướng xử lý chúng.

1 Scholastic Aptitude Test (SAT) là một trong những kỳ thi chuẩn hóa cho việc đăng ký vào một số đại học tại Mỹ. Kỳ thi SAT được tổ chức phi lợi nhuận College Board của Mỹ quản lý, và được tổ chức ETS – Educational Testing Service phát triển.

Loại hình lao động này đã giúp tôi mở rộng mối quan hệ bạn bè. Tháng 3 năm 2017, vài bà bạn thân của tôi đã đến New York chơi vài tuần. Trong số đó có một người mới tham gia nhóm, bà ấy hỏi, “Mọi người làm sao biết nhau vậy?” Điều đó khiến cho các bạn tôi vừa đi vòng quanh bàn vừa giải thích chi tiết trọng yếu khiến tôi liên quan mật thiết đến cuộc sống của họ nhiều năm qua. “Lúc tôi ngã bệnh, bà Hillary cứ giục mãi cho đến khi tôi chịu khám bác sĩ rồi lại gọi cho tôi ngay khi vừa có kết quả chẩn đoán cụ thể”. “Cũng chẳng có gì! Khi đó con gái nhỏ của tôi đi gọt mặt, bà Hillary đã nằng nặc bắt tôi phải chọn phẫu thuật thẩm mỹ rồi mười phút sau đã gọi lại cùng với số điện thoại của bác sĩ tốt nhất Washington”.

Họ rất hiểu tôi.

Với công việc cũng vậy. Tôi luôn chắc rằng mọi người trong đoàn được ăn uống đầy đủ, rằng ê-kip của mình phải được ở trong mái che nếu chúng tôi tham gia sự kiện dưới cái nắng đổ lửa. Khi cùng chúng tôi công du nước ngoài, nhiều phóng viên ngã bệnh hay bị thương, tôi luôn đảm bảo rằng họ được uống chút bia gừng, ăn ít bánh quy rồi cử bác sĩ của Bộ Ngoại giao mang kháng sinh Cipro và thuốc chống ói đến tận phòng cho họ.

Những việc đó rất bình thường. Tôi từng thấy nhiều nữ CEO phục vụ cà phê tại các cuộc họp, nhiều nữ nguyên thủ quốc gia đưa khăn giấy cho nhân viên hắt hơi. Chúng cũng chẳng có gì mới. Đó là những phụ nữ như Tiến sĩ Dorothy Height, trong phong trào dân quyền đã làm bao nhiêu việc tầm thường, như tuyển dụng tình nguyện viên, tổ chức các buổi hội thảo, điều phối các cuộc biểu tình ngồi và những cuộc vận động chống phân biệt chủng tộc. Đó là những phụ nữ mỗi ngày đều đảm nhiệm việc gắn kết ở Quốc hội, xác định vấn đề, kết nối các bên liên quan, xây dựng mối liên kết hiệu quả. Thường phụ nữ sẽ là người tiếp khách, trả lời điện thoại, phản hồi thư và email. Theo kinh nghiệm của tôi, có rất nhiều phụ nữ đã gọi biết bao cuộc và viết biết bao thư cho Quốc hội. Phái nữ chúng ta không chỉ được chỉ định phải lo lắng cho gia đình mà còn là lo lắng cho cả xã hội.

Điều này giúp lý giải nguyên do tại sao nữ lãnh đạo tại các thể chế Đại nghị trên khắp thế giới lại có xu hướng tăng cao, không như thể chế Tổng thống của chúng ta. Các thủ tướng chính phủ được chính đồng nghiệp của họ lựa chọn– những người cùng nhau làm việc hết ngày này qua tháng nọ, người đã trực tiếp nhận thấy tài năng và năng lực của họ. Hệ thống đó được thiết lập để đáp trả những kỹ năng xây dựng mối quan hệ của người phụ nữ, những nhiệm vụ đòi hỏi phải lao động cảm xúc.

Thể chế Tổng thống thì lại khác. Chúng tưởng thưởng cho những năng lực khác hẳn: diễn thuyết trước đám đông, tỏ ra oai vệ trước ống kính, chế ngự các cuộc tranh luận, kích động phong trào quần chúng, và ở Mỹ còn phải trưng ra một tỷ đô la. Và đó chính là Trump – ông ta khó ưa, nhưng cũng khó mà làm ngơ. Ông ta biến kích thước cơ thể thành nội lực cho đại sự: Ông say sưa trên bục diễn thuyết, len vào từng gương mặt phỏng vấn, quắc mắt, dọa dẫm đấm thẳng vào mặt họ. Tôi có theo dõi một trong những đoạn video tranh luận giữa chúng tôi, đoạn video không có tiếng và tôi nhận ra rằng giữa những điệu bộ huơ tay, biểu cảm gương mặt, kích cỡ to lớn cùng thái độ hung hăng của ông ta thì tôi đã dán mắt vào ông ta còn nhiều hơn theo dõi chính mình. Tôi đoan chắc rằng rất nhiều cử tri cũng hành động tương tự. Tôi e rằng nếu một phụ nữ cũng hung hăng cũng cường điệu quá đà như vậy thì một là cô ấy bị cười nhạo hai là bị đuổi cổ khỏi sân khấu. Cuối cùng, mặc dù tôi được đánh giá thắng cả ba cuộc tranh luận của chúng tôi, thì những người ủng hộ ông Trump vẫn khen ngợi thái độ hung hăng cùng dáng vẻ nam tính đó của ông ta.

Đối với tôi, trong lĩnh vực chính trị, phong cách của tôi có thể xem là nhạt nhòa. Tôi luôn tập trung lắng nghe hơn là phát biểu. Tôi thích các cuộc họp kiểu tòa thị chính vì tôi có thể lắng nghe mọi người và hỏi lại những điều mà tôi thực sự muốn nói. Tôi thích những cuộc trò chuyện một đối một hoặc chỉ đối thoại trong nhóm nhỏ hơn là những bài phát biểu huênh hoang, tìm kiếm lý lẽ chung thông qua các trận khẩu chiến.

Khi là Thượng nghị sĩ, tôi đã dành rất nhiều thời gian để tìm hiểu những đồng nghiệp bên mình, bao gồm cả những đảng viên đảng Cộng hòa thô lỗ, những người ban đầu chẳng hề muốn can dự gì đến tôi. Năm 2000, Trent Lott, lãnh đạo đảng Cộng hòa đã đăm chiêu tự hỏi liệu sét có đánh xuống và tôi không thể tuyên thệ nhậm chức hay không. Đến năm 2016, ông kể với mọi người rằng tôi là một phụ nữ rất có năng lực, đã làm được chuyện tốt – ông ấy đã nói với chồng tôi rằng tôi đã làm rất nhiều điều để giúp đỡ các nạn nhân của cơn bão Katrina hơn bất cứ ai ở vùng Gulf Coast. Một số đảng viên thuộc phái bảo thủ của đảng Cộng hòa còn tỏ ra có thiện cảm với tôi khi tôi trở thành đồng nghiệp của họ tại Thượng viện, giúp đỡ họ thông qua các dự luật, giúp châm thêm cà phê tại phòng ăn Thượng viện, hoặc ngồi bên cạnh họ tại các buổi họp cầu nguyện riêng của Thượng viện. Một Thượng nghị sĩ cực kỳ bảo thủ đã đến gặp tôi nói lời xin lỗi vì ông từng ghét tôi, từng nói những thứ kinh khủng về tôi suốt nhiều năm qua. Ông ấy nài, “Clinton, chị sẽ tha thứ cho tôi chứ?” Tôi biết giờ rất khó tin nhưng đó là sự thật. Tôi đã bảo với ông rằng dĩ nhiên tôi tha thứ cho ông.

Đặt những chuyển biến tinh thần đầy kịch tính sang một bên, việc lao động cảm xúc không đặc biệt ly kỳ như truyền thông chính trị hay như một số cử tri quan ngại. Tôi bị la lối vì quá quan tâm đến những tiểu tiết của chính sách (quá nhàm chán!), quá thực tế (chẳng chút cảm hứng!), quá nhu nhược (bán đổ bán tháo!), quá tập trung vào những bước nhỏ khả dĩ hơn là những thay đổi sâu rộng khó khả thi (Đảng cử dân bầu!1).

1 Nguyên tác: establishment candidate. Thuật ngữ này đề cập đến một người: hoạt động chính trị trong nhiều năm, nhận tài trợ khủng từ các Ủy ban hành động chính trị PAC, có thái độ ôn hòa và có lập trường. Tuy nhiên, khi ai đó được gọi là establishment-candidate có nghĩa người ta xem họ là một lính đánh thuê, quan liêu và không đáng tin cậy.

Nhưng cũng giống như một gia đình tan vỡ khi không có lao động cảm xúc, một chính trị gia cũng nên chầm chậm dừng lại nếu không có ai đang thật sự lắng nghe hoặc không ai đọc tài liệu chỉ dẫn hoặc không ai lập được các kế hoạch khả thi. Tôi đoán việc này có thể chán lắm đấy. Tôi không thấy chán, nhưng biết đâu bạn lại có. Nhưng đây là điều mà ai đó phải làm.

Theo kinh nghiệm của tôi, trong vô số lần, đó chính là phụ nữ. Không biết bao nhiêu lần, họ cho đi như chuyện chẳng quan trọng gì. Và tôi không cho rằng đó chỉ là trùng hợp ngẫu nhiên.

“Chẳng ổn chút nào”, tôi nghĩ.

Đây là cuộc tranh luận Tổng thống lần thứ hai, và Donald Trump vẫn đang lù lù đằng sau tôi. Hai ngày trước, cả thế giới đã nghe ông ta khoe mẽ về việc sàm sỡ phụ nữ ra làm sao. Mà giờ đây chúng tôi phải đứng cùng một sân khấu nhỏ bé, dù tôi có bước đến đâu chăng nữa thì ông ta vẫn cứ theo sát sàn sạt bên cạnh, chằm chằm nhìn tôi, mặt đối mặt. Cực kỳ khó chịu. Ông ta phà từng hơi thở vào cổ tôi. Sởn hết gai ốc tôi lên rồi.

Khoảnh khắc đó, giá mà tôi nhấn được nút Tạm dừng rồi hỏi mọi người đang theo dõi, “Nào? Mọi người sẽ làm gì đây?”

Bạn có còn bình tĩnh, vẫn cứ mỉm cười, vẫn tiếp tục y như rằng ông ta chưa hề hết lần này đến lần khác xâm chiếm không gian của mình?

Hay bạn sẽ quay ngoắt lại, nhìn xoáy vào mắt hắn và nói to, rõ ràng rằng, “Lui lại, ông khiếp quá, tránh xa tôi ra, tôi thừa biết ông hay dọa dẫm phụ nữ nhưng ông dọa được tôi chắc, lui lại ngay”.

Tôi chọn phương án A. Tôi giữ bình tĩnh, loại bình tĩnh được trui rèn bằng cuộc đời chiến đấu với những gã đàn ông khó tính cứ cố ném tôi ra. Nhưng tôi giữ chiếc micrô sao khó khăn quá.

Mặc dù vẫn tự hỏi bản thân có nên chọn phương án B hay không. Khi đó chắc hẳn hiệu ứng truyền hình cũng tốt hơn. Có lẽ tôi đã nạp quá nhiều bài học về việc giữ bình tĩnh – cắn lấy đầu lưỡi, cắm móng tay sâu vào nắm đắm, luôn mỉm cười, quyết tâm thể hiện với thế giới một vẻ mặt điềm tĩnh.

Tất nhiên khi tôi nói thẳng mặt Trump, ông ta chắc chắn sẽ mừng rỡ lợi dụng ngay điều đó. Nhiều người sẽ chùn chân trước một phụ nữ nổi điên thậm chí nhìn trực tiếp một cái cũng không. Hãy xem những gì đã xảy ra với Thượng nghị sĩ Elizabeth Warren, bà im lặng trong Thượng viện để đọc bức thư do nhà hoạt động dân quyền Coretta Scott King gửi đến vì nội dung thư chỉ trích Jeff Sessions, một nam Thượng nghị sĩ, trong phiên điều trần nhậm chức Bộ trưởng Tư pháp Mỹ của ông. (Một thời gian sau, Jeff Merkley, một nam Thượng nghị sĩ đã được phép đọc bức thư.

Việc này quá đỗi buồn cười). Thượng nghị sĩ Kamala Harris đã bị nhạo báng là “cuồng loạn” khi bà hoàn toàn điềm nhiên và chuyên nghiệp chất vấn Bộ trưởng Tư pháp Jeff Sessions (lại là ông này) trong phiên điều trần trước Thượng viện. Như một tác giả đã viết, bà ấy đang trở thành “phe Hillary”. Gần đây nữ doanh nhân Arianna Huffington đã cắt ngang cuộc họp ban giám đốc Uber khi bà nhấn mạnh – trên mọi phương diện – việc gia tăng số lượng thành viên nữ trong ban quản trị quan trọng ra sao! Và nhiều đàn ông đáp trả rằng thêm phụ nữ chỉ thêm lắm lời! Thật khó lòng dàn hòa được chủ đề này.

Nói cách khác, chuyện này không chỉ xảy đến với mình tôi. Gần như là vậy.

Điều đó cũng không chỉ xảy ra với nữ đảng viên đảng Dân chủ. Trump chế nhạo diện mạo của nữ doanh nhân Carly Fiorina vì bà đã đấu tranh phản đối ông đắc cử Tổng thống. Ông mắng té tát nữ nhà báo Megyn Kelly và phát thanh viên Mika Brzezinski bằng những lời tục tĩu, vì họ dám thách thức ông. Có lẽ đó cũng là lý do vì sao Nicolle Wallace, Trưởng phòng Truyền thông của Nhà Trắng dưới thời cựu Tổng thống George W. Bush, đã cảnh báo rằng đảng Cộng hòa đang trong nguy cơ trở thành “đồng minh vĩnh cửu với chủ nghĩa kỳ thị nữ giới” nếu các nhà lãnh đạo không chống lại cái cách mà ông Trump đối xử với phụ nữ.

Điều này tương tự như một quảng cáo hùng hồn mà chúng tôi chạy trong chiến dịch “Mirrors”. Chiến dịch đó chỉ ra rằng các cô gái trẻ đang nhìn ngắm tỉ mẩn bản thân mình trong gương – túm tóc ra sau tai, đánh giá nhan sắc, cố xem xem liệu ngoại hình thế này đã ổn chưa, đa phần các cô vẫn làm vậy khi họ nhìn ngắm bản thân. Qua hình ảnh đó, chúng ta đã phát lên bản ghi âm tàn nhẫn mà ông Trump đã nói trong hồ sơ về phụ nữ suốt bao năm qua, rằng: “Ả thật bẩn thỉu”. “Cô ta ăn như lợn”. “Mụ ngập ngụa trong đám mỡ với bộ mặt xấu xí của mình”. Chúng ta muốn giọng nói này ám ảnh trong đầu con gái mình sao? Hay cháu gái? Hay cháu họ?

Hoặc để suy nghĩ đó ăn sâu vào đầu của con trai, cháu trai, cháu họ của chúng ta? Bọn trẻ xứng đáng có được những thứ tốt đẹp hơn là thứ độc dược sặc mùi đàn ông mà Trump thể hiện.

Ôi chao, giờ ông ta đã ám vào đầu bọn trẻ. Giọng ông ta vang lên khắp nơi.

Bây giờ, điều cấp thiết là chúng ta phải đảm bảo rằng những lời nói dơ bẩn của ông không tổn hại đến con gái – con trai của chúng ta – mãi mãi.

Hai ngày trước khi diễn ra cuộc tranh luận, tôi và nhóm của mình đã hoàn tất phiên họp chuẩn bị luận đàm trong một buổi sáng mệt nhoài. Cả nhóm đang nghỉ giải lao để ăn trưa. Trong phòng có TV nhưng không mở tiếng. Sau đó có một bình luận viên đến cảnh báo rằng mọi người sắp phải nghe những thứ thô tục. Trời ơi, thật sao.

Tôi không bàn về những đoạn băng chưa được tiết lộ của chương trình Access Hollywood. Mà tôi chỉ lưu tâm vào việc Donald Trump đang hào hứng diễn tả hành vi phạm tội xâm hại tình dục. Trong sự ngỡ ngàng, điều gì đó đã mất đi. Bao nhiêu người đổ dồn vào sự thô lỗ của ông – cứ như một gã tục tằn, thô bỉ. Đúng vậy. Nhưng dù ông có ở đỉnh cao của sự thanh nhã và lòng tử tế thì việc ông miêu tả vụ tấn công tình dục thật sự chẳng ra làm sao.

Đối với nhiều người, nghe đoạn ghi của Donald Trump quả là kinh tởm. Đối với tôi, chúng khiến tôi buồn – cho phụ nữ và những bé gái, cho đàn ông và những bé trai, cho tất cả chúng ta. Chúng thật… khủng khiếp, chỉ một từ khủng khiếp. Chúng vẫn còn đó. Luôn luôn còn đó vì những đoạn ghi âm ấy không bao giờ biến mất. Giờ chúng là một phần trong lịch sử của chúng ta.

Nhằm đánh lạc hướng chú ý khỏi những gàn dở của bản thân, ông Trump đã mang vào cuộc tranh luận thứ hai của chúng tôi: ba người đàn bà đã cáo buộc chồng mình có nhiều thói hư tật xấu từ mấy chục năm trời và một phụ nữ là nguyên cáo cho tội hiếp dâm mà tôi đã nhận chỉ thị tòa án làm người đại diện tại Arkansas. Thật phi thường kỳ công.

Tôi không biết rốt cuộc chiến dịch của ông Trump kỳ vọng đạt được những gì ngoài sự việc hiển nhiên: nạo vét những cáo buộc cũ đã được khởi kiện từ nhiều năm trước, chuyển sự chú ý khỏi cuộn băng ghi âm của chương trình Access Hollywood, ném tôi ra khỏi ván cờ của mình, và làm rối trí cử tri từ số vốn góp bầu cử cao một cách khó tin. Ông ta đâu sẵn sàng chống đối những phụ nữ này. Ông ta chỉ đang lợi dụng họ.

Đây là cuộc tranh luận tranh cử Tổng thống. Việc đại sự. Chúng tôi được cho là phải bàn về các trọng điểm liên quan đến đời sống nhân dân. Thay vào đó, Trump đã sử dụng thời điểm này để quay về phạm vi nhàn hạ của bản thân. Ông ta thích sỉ vả phụ nữ, thích nói theo kiểu phụ nữ chúng ta kinh tởm ra sao. Ông ta muốn châm chọc tôi. Tôi quyết không để ông toại nguyện.

Trước khi bước lên sân khấu, chính trị gia Ron Klain đã nói với tôi, “Hắn muốn điều khiển bà”. Tôi trả lời, “Chắc có?” Sau đó tôi bước ra sân khấu và chiến thắng cuộc tranh luận.

Tôi mong sao đàn ông khắp nước Mỹ có thể hiểu được suốt đời người phụ nữ phải mang trong mình nỗi sợ hãi ra sao. Rất nhiều phụ nữ từng bị đe dọa, bị xâm hại. Và rất nhiều phụ nữ đã từng giúp bạn bè phục hồi sau khi bị đả kích. Rất khó để chuyển tải hết bao ảnh hưởng mà các hành động bạo lực này áp đặt lên phụ nữ. Chúng cộng dồn vào tim ta, vào bộ não ta.

Vài năm trở lại đây, hashtag #yesallwomen^1 là xu hướng trong một thời kỳ. Hashtag đó đang nói với tôi, cũng như nói với nhiều người khác. Tại trường đại học và trường luật, chúng tôi có hàng triệu thói quen phòng thủ: giữ chặt chiếc chìa khóa và coi đó như vũ khí khi một mình ra ngoài vào ban đêm, dù có chuyện gì đi nữa phải về nhà cùng nhau. Tôi biết nhiều phụ nữ bị sàm sỡ, bị vồ lấy hoặc tệ hơn. Thậm chí điều đó còn xảy ra với các thành viên Quốc hội. Thượng nghị sĩ Kirsten Gillibrand đã viết một cách thẳng thắn cái cách mà các nam nghị sĩ liếc mắt dâm dật vào cô ra sao và họ túm lấy eo cô trong phòng thể dục Quốc hội thế nào.

1 Hashtag #yesallwomen là hashtag của Twitter và là chiến dịch truyền thông xã hội, ở đó người dùng chia sẻ những ví dụ thực tế về chủ nghĩa kỳ thị hôn nhân và các vụ bạo lực đối với phụ nữ. Lần đầu được sử dụng trong các cuộc trò chuyện trực tuyến về kỳ thị hôn nhân từ sau những vụ tàn sát ở Isla Vista năm 2014. Và bắt đầu phổ biến từ tháng 5 năm 2014.

Rất may mắn vì những thứ xảy đến với tôi không quá tệ hại. Một lần ở trường đại học, tôi tham gia hẹn hò giấu mặt với một chàng trai không chấp nhận bị từ chối hết lần này đến lần khác và tôi phải tát cho anh ta một cái để anh ta buông tôi ra. Anh ta chịu buông tôi ra, và tối đó, tôi vẫn còn run lẩy bẩy khi đi ngủ nhưng không bị chấn động tâm lý. Và khi hai mươi chín tuổi, tôi phục vụ cho chiến dịch tranh cử Tổng thống của Thống đốc Jimmy Carter tại bang Indiana, lần nọ tôi dùng bữa tối cùng một nhóm lớn tuổi phụ trách điều hành hoạt động bỏ phiếu của đảng Dân chủ trong bang. Tôi quấy rầy họ bằng các thông tin kế hoạch cho ngày bầu cử, và họ khó chịu với tôi. Tôi bắt đầu giải thích lại về những gì họ cần cho tôi biết và lý do vì sao. Đột nhiên một người đàn ông lao đến bàn, túm lấy cổ áo lọ tôi đang mặc rồi lôi tôi về phía ông ta. Ông ta rít vào mặt tôi, “Im ngay đi”. Tôi điếng người, sau đó loay hoay giằng tay ông ta ra khỏi cổ và cảnh cáo ông ta đừng bao giờ động đến tôi lần nữa, tôi bước ra khỏi phòng trên đôi chân run rẩy. Toàn bộ sự vụ kéo dài khoảng ba mươi giây. Không bao giờ tôi quên.

Tuy nhiên không gì có thể so sánh với cảnh bạo lực mà hàng triệu phụ nữ, hàng triệu bé gái trên khắp nước ta thường xuyên hứng chịu.

Khoảng bốn tháng trước khi đoạn băng Access Hollywood của Donald Trump được công bố, một thông điệp rất khác biệt đã được loan ra. Một thiếu nữ nặc danh được gọi là Emily Doe, nạn nhân của vụ tấn công tình dục trong lúc cô bất tỉnh đã viết một bức thư về nỗi đau đớn mà mình phải chịu rồi đọc nó trước tòa, trước mặt kẻ đã làm hại cô, một vận động viên thuộc trường Đại học Stanford. Một người bạn đã chuyển bức thư ấy cho tôi. Tôi đọc nó một lần rồi đọc thêm lần nữa. Tôi mong ngày nào đó có thể gặp được tác giả bức thư ấy và nói với cô rằng cô đã dũng cảm đến nhường nào.

“Gửi đến các bạn gái từ khắp mọi miền”, cô ấy viết, “Tôi luôn bên bạn…

Những đêm trường khi bạn thấy cô đơn, tôi luôn bên bạn. Khi người đời ngờ vực, xua đuổi bạn, tôi luôn bên bạn. Tôi chiến đấu vì bạn, mỗi ngày. Vậy nên, đừng bao giờ khuất phục, tôi tin bạn. Như tác giả Anne Lamott từng viết, “Ngọn hải đăng kia không loanh quanh khắp đảo tìm cứu những con thuyền; chúng chỉ đứng đó và tỏa sáng”. Dù không thể cứu lấy mọi người khổ nạn, nhưng tôi mong rằng những gì mình nói hôm nay sẽ mang đến cho bạn chút ít ánh sáng, chút ít nhận thức rằng bạn không thể im lặng, chút ít hài lòng rằng công lý đã hiện diện, chút ít đảm bảo rằng chúng ta đang hướng đến một nơi khác, và nhận thức sâu sắc rằng bạn rất quan trọng, không nghi ngờ gì nữa, bạn là bất khả xâm phạm, bạn xinh đẹp, có phẩm giá, được tôn trọng, không thể phủ nhận, mỗi phút mỗi ngày, bạn mạnh mẽ và không ai đủ sức tước đoạt chúng khỏi bạn.

Buổi sáng ngày 9 tháng 11, đã đến lúc quyết định phải nói những gì trong diễn văn chấp nhận thua cuộc, tôi nhớ đến những lời này. Chúng truyền cảm hứng cho tôi, và tôi đã viết:

“Hỡi các cô bé đang theo dõi bài diễn thuyết này, đừng bao giờ nghĩ rằng các cháu không đủ quan trọng, mạnh mẽ và xứng đáng để theo đuổi mọi vận may, mọi cơ hội trên đời để đạt được ước mơ của mình”.

Dù cô ấy ở đâu, tôi mong rằng Emily Doe biết rằng lời nói của cô, sự mạnh mẽ của cô có ý nghĩa ra sao với rất nhiều người.

Vấn đề phụ nữ tham gia chính trị hãy còn một mặt khác. Chính trị không chỉ hồi đáp cho họ, những người đã lựa chọn dấn thân vào. Về lâu dài, điều đó còn khiến cho môi trường chính trị dễ dàng hơn với mọi người. Tôi đặt nhiều lòng tin vào điều này. Môi trường chính trị của chúng ta cần phải tương đồng với nhân dân ta. Khi nhà cầm quyền các thành phố, tiểu bang và quốc gia tràn ngập vẻ ngoài theo cùng một kiểu (da trắng, giới tính nam), có cùng những vết thẹo (giàu có, hưởng đặc quyền) thì chúng ta đã ở ngoài lề các đạo luật, các chính sách không sâu sát cuộc sống thực tế của người dân Mỹ. Và vì đó là yêu cầu cơ bản của chính phủ: một sai lầm khá nghiêm trọng.

Nói cách khác, đó là sự đại diện.

Liệu nó có đại diện cho mọi thứ? Tất nhiên là không rồi. Chỉ vì tôi là phụ nữ, điều đó không có nghĩa tôi sẽ trở thành một Tổng thống có lợi cho phái nữ. (Tôi sẽ là một Tổng thống đáng tin cho phái nữ, nhưng không chỉ vì tôi là phụ nữ).

Nhưng điều đó quan trọng và thường thể hiện cụ thể. Khi mang thai Chelsea, cũng là lúc tôi đang làm việc cho công ty luật Rose tại thành phố Little Rock, tôi đã liên tục tìm đến cấp trên để hỏi về chính sách thai sản của công ty. Họ tránh né vấn đề này mãi đến khi không còn đường nào tránh nữa mới lắp bắp thừa nhận rằng công ty không có chính sách nào cả. “Những nữ nhân viên ở đây sau khi nghỉ sinh, chẳng ai trở lại làm”. Vậy nên tôi đã viết đơn đề nghị. Tôi là đồng sự mới và có khả năng làm việc đó. Nhưng còn những luật sư cấp dưới hay các nhân viên hỗ trợ thì sao? Sau khi nghỉ sinh, người ta có mong họ trở lại làm hay mong họ cứ thế nghỉ việc? Phải mất đi một phụ nữ trong phòng ban để nhận thấy lỗ hổng lớn trong chính sách công ty, từ đó quan tâm đến việc khắc phục nó.

Biểu tượng đại diện dù khó nhận thấy nhưng vẫn không mất đi giá trị. Khi còn bé, tôi luôn nhớ như in tất cả phụ nữ xuất hiện trong bài lịch sử của mình: phu nhân Abigail Adams, bà Sojourner Truth, nhà báo Ida Tarbell, phi công Amelia Earhart. Ngay cả khi đó chỉ là một câu trong quyển sách bụi bặm – thường họ chỉ được một câu đó thôi – nó khiến tôi xúc động. Những nam vĩ nhân trong các quyển sách lịch sử cũng khiến tôi cảm động nhưng nó mang ý nghĩa rất khác, lớn lao một cách tĩnh lặng, để biết rằng phụ nữ đã tạo nên những việc trọng đại. Nó mở thế giới rộng ra một chút. Nó khiến tôi ôm giấc mộng lớn hơn một chút. Tôi nhớ hình ảnh mình về nhà và mở tạp chí Life để đọc về Margaret Chase Smith, một Thượng nghị sĩ dũng cảm thuộc đảng Cộng hòa từ tiểu bang Maine, người đã thách thức Thượng nghị sĩ Joe McCarthy. Nhiều năm sau đó, khi trở thành Đệ Nhất Phu nhân, tôi đã viết cho bà một lá thư bày tỏ lòng hâm mộ.

Hồi trẻ, tôi rất xúc động và được truyền cảm hứng khi theo dõi nữ Nghị sĩ Barbara Jordan phát biểu hùng hồn về các quy định pháp luật tại Ủy ban Tư pháp Hạ viện trong phiên điều trần vụ Watergate; nữ luật sư Geraldine Ferraro đứng trên sân khấu là ứng cử viên Phó Tổng thống cho đảng chúng tôi; nữ Thượng nghị sĩ Barbara Mikulski làm lay động Thượng viện Mỹ; nữ Thượng nghị sĩ Dianne Feinstein gánh vác Hiệp hội Súng trường Quốc gia (NRA); và nữ chính trị gia Shirley Chisholm đứng ra tranh cử Tổng thống. Những điều tưởng chừng không thể bỗng chốc hóa có thể.

Khi Chelsea hãy còn là một cô bé, tôi nhìn thấy sức mạnh của sự tượng trưng qua lăng kính mới. Tôi thấy con bé bắt chước theo nhân vật trong mấy quyển sách thiếu nhi, và cố ý tìm kiếm những nhân vật nữ. Ngày nay các cô bé đã có nhóm nhân vật nữ anh hùng giả tưởng mới để hâm mộ, trong đó có Wonder Woman và Đại tướng Leia (cô ấy là một công chúa được thăng chức). Chậm nhưng chắc, Hollywood đang đi đúng hướng.

Đó là lý do vì sao nó có ý nghĩa với tôi rất nhiều khi thấy những cô bé cùng những phụ nữ trẻ tại các cuộc vận động tranh cử của mình, và khi tất cả các bậc cha mẹ trỏ tay về phía tôi và nói rằng, “Nhìn kìa. Con thấy không? Bà ấy đang tranh cử Tổng thống. Con cũng thông minh như bà ấy. Con cũng cứng rắn như bà ấy. Con cũng có thể trở thành Tổng thống. Con có thể trở thành bất cứ gì mà mình muốn”.

Sau cuộc bầu cử, tôi nhận được bức thư của sinh viên y khoa tên Kristin từ thành phố Dearborn, Bang Michigan. Cô bé viết, Lần đầu tiên xem bà diễn thuyết khi cháu còn rất nhỏ. Mẹ dắt cháu đi và giúp cháu đứng trên hàng rào rồi mẹ đứng phía sau giữ lấy cháu vì cháu đang cố vẫy tay chúc mừng bà. Cháu rất lấy làm sung sướng khi được lắng nghe một phụ nữ thông minh như vậy nói chuyện và cháu cứ nhìn mà không hề ngó nghiêng. Bà chưa bao giờ khiến cháu khi đó thất vọng. Khi lớn lên, cháu đọc thêm tiểu sử của bà, sau đó theo dõi nhiều bài diễn thuyết và đọc những bài mà bà viết. Bà cũng chưa bao giờ khiến cháu hiện tại thất vọng.

Cho đến lúc này, thậm chí biết rõ mọi thứ xoay vần thế nào, nhưng những ký ức về nỗi tự hào và lòng nhiệt thành của các bé gái ấy – cũng là suy nghĩ của một thế hệ phụ nữ mà họ sẽ trở thành – với tôi, ý nghĩa của nó vượt xa những gì tôi có thể biểu đạt.

Tôi biết rằng nhiều người sẽ cười khẩy khi đọc những dòng này. Sự đại diện! Nghe sao nhẹ nhàng, mỏng manh và phóng khoáng. Vâng, nếu bạn không thể tưởng tượng được tại sao việc chứng kiến một phụ nữ tham gia tranh cử Tổng thống lại quan trọng đối với đại đa số chúng tôi đến vậy – và điều đó không chỉ quan trọng với phái nữ, như cuộc bầu cử của Tổng thống Barack Obama đã khiến mọi dân tộc, không chỉ người Mỹ gốc Phi, cảm thấy tự hào và được truyền cảm hứng – đơn giản tôi chỉ đang thúc giục các bạn chấp nhận rằng vấn đề này quan trọng với hầu hết đồng bào người Mỹ của chúng ta, ngay cả nếu nó không bao gồm bạn.

Tôi rất mong mình được tuyên thệ nhậm chức và giúp phái nữ hoàn thành cột mốc quan trọng đó. Tuy nhiên, có nhiều khoảnh khắc đề cao nữ quyền trong cuộc bầu cử lần này mà chúng ta không thể quên. Tôi sẽ luôn ghi nhớ bài diễn văn của Bill tại Hội nghị Quốc gia Dân chủ năm 2016. Có một điểm, anh đã nói lên điều đáng nhớ, “Ngày 27 tháng 2 năm 1980, mười lăm phút sau khi từ hội nghị Hiệp hội Thống đốc Quốc gia tại Washington trở về nhà, Hillary đã vỡ ối”. Từ dinh thự của chúng tôi tại New York, tôi theo dõi và vui sướng cười vang. Đó là lần đầu tiên chuyện sinh nở được nói về một ứng viên Tổng thống. Tôi nghĩ thời cơ đến rồi.

Tôi muốn nhấn mạnh thêm một khoảnh khắc khác, nhiều người có lẽ đã xem và đã quên, nhưng tôi mãi không quên.

Vài ngày trước đêm bầu cử năm 2016, nữ ca sĩ Beyoncé và rapper Jay-Z đã biểu diễn tại cuộc vận động của tôi tại thành phố Cleveland. Beyoncé cầm lấy micrô. “Tôi muốn con gái mình trưởng thành trong thời kỳ phụ nữ lãnh đạo đất nước để con bé biết được khả năng của bản thân là vô hạn”, cô ấy nói. “Chúng ta phải lo nghĩ cho tương lai của con gái, con trai mình và bỏ phiếu cho người có thể chăm sóc chúng nhiều như chúng ta. Và đó chính là lý do tôi có mặt tại đây, với bà ấy”.

Sau đó, câu nói đầy tai tiếng hồi năm 1992 hiện lên bằng những chữ in hoa khổng lồ trong màn hình rộng sau lưng cô ấy. “Dĩ nhiên tôi có thể ở nhà pha trà làm bánh, nhưng tôi nhất quyết theo đuổi sự nghiệp của mình”.

Điều từng gây tranh cãi nay được tái sinh thành thông điệp cho độc lập, cho sức mạnh – như những gì bao năm qua tôi muốn nói – hiển hiện ngay trước mắt tôi.

Cảm ơn cô, Beyoncé.

Đất nước này sẽ có một nữ Tổng thống chứ? Nhất định.

Tôi mong rằng mình còn đó để bầu cho cô ấy – nếu tôi tán đồng chương trình nghị sự của cô. Cô phải chiếm lấy phiếu bầu của tôi bằng khả năng và ý tưởng của chính mình, như bất kỳ người nào khác.

Khi ngày đó đến, tôi tin rằng hai chiến dịch vận động tranh cử Tổng thống của mình có thể mở đường giúp cho người phụ nữ ấy. Tuy không giành chiến thắng nhưng chúng tôi đã khiến hình ảnh nữ đề cử viên trở nên quen thuộc hơn. Chúng tôi mang khả năng có được một nữ Tổng thống đến gần hơn. Chúng tôi đưa ý tưởng về một nữ lãnh đạo vào xu hướng của đất nước. Đó là việc trọng đại, và mỗi người đều có vai trò trong việc thúc đẩy điều đó xảy ra, họ nên cảm thấy hết mực tự hào. Rất xứng đáng. Tôi không bao giờ hối tiếc. Cuộc chiến này hoàn toàn xứng đáng.

Đó là lý do kể từ sau cuộc bầu cử này, tôi háo hức trước làn sóng phụ nữ khắp nước Mỹ ngày càng sẵn sàng tham gia tranh cử. Tôi thừa nhận mình đã lo rằng mọi thứ sẽ chệch sang hướng khác. Và tôi luôn gắng sức làm tốt phần mình để khuyến khích càng nhiều phụ nữ tham gia tranh cử đồng thời truyền đi thông điệp cho những bé gái, thanh thiếu niên và những cô gái trẻ rằng ước mơ của họ, tham vọng của họ xứng đáng để theo đuổi.

Nhiều năm qua, tôi đã tuyển dụng và đề bạt nhiều nam nữ thanh niên. Hầu hết, mọi chuyện diễn ra thế này:

TÔI: Tôi muốn em đảm nhận vai trò quan trọng hơn. NAM: Em rất cảm kích. Em sẽ làm thật tốt, nhất định không làm cô thất vọng.

NỮ: Cô tin là em đủ sức sao? Em không chắc nữa. Thử một năm thôi được không?

Những phản ứng này không hề bẩm sinh. Đàn ông không tự nhiên tự tin hơn phụ nữ. Chúng ta bảo đàn ông hãy tin chính mình rồi chúng ta lại bảo phụ nữ phải nghi ngờ chính họ. Chúng ta thể hiện chúng bằng hàng triệu cách, từ khi họ còn nhỏ.

Chúng ta phải làm tốt hơn. Mỗi cá nhân chúng ta phải tốt hơn.

Điều gì sẽ xảy ra nếu một phụ nữ kể ra sự thật đời mình?

Người đời sẽ xé toạc cô ra.

—Muriel Rukeyser

Là mẹ, là vợ, là con, là chị em bạn hữu

T
ôi không biết những phụ nữ khác thì thế nào, nhưng từ lúc trưởng thành, tôi không nghĩ nhiều về giới tính của mình trừ khi đặc tính ấy là điểm quá nổi cộm. Như khi học lớp tám, tôi đã viết thư cho NASA để bày tỏ ước mơ trở thành một phi hành gia và nhận được phản hồi rằng: Rất tiếc, cô bé ạ, chúng tôi không chấp nhận nữ giới tham gia vào chương trình không gian. Hoặc khi cậu bạn nọ, người đánh bại tôi tại cuộc bầu cử hội đồng học sinh tại trường trung học, đã bảo rằng tôi quá ngu ngốc khi cho rằng một con bé cũng có thể được chọn làm chủ tịch chi bộ sinh viên của trường. Hoặc khi tôi biết đến trường Wellesley: Tôi liền nhập học. Đó chính là khi tôi cảm nhận sâu sắc về giới tính của mình. Nhưng đa phần tôi chỉ là một cô bé, một sinh viên, một độc giả, một fan hâm mộ và là một người bạn. Thực ra việc là phụ nữ với tôi chỉ là thứ yếu; trên thực tế nhiều lần điều đó trượt ra khỏi tâm trí tôi. Những phụ nữ khác có thể có những trải nghiệm khác, nhưng với tôi chính là như vậy.

Ba mẹ tôi khiến điều đó khả dĩ. Họ đối xử với hai đứa em Hugh, Tony, và tôi như ba đứa trẻ riêng biệt, với ba cá tính độc lập thay vì bỏ tôi vào chiếc hộp có dán nhãn chữ “con gái” và bỏ hai đứa em vào chiếc hộp “con trai”. Họ không bao giờ quở trách về việc “chẳng giống một đứa con gái” khi tôi chơi bóng chày cùng đám con trai. Họ nhấn mạnh tầm quan trọng của việc học, vì họ không muốn con gái mình cảm thấy miễn cưỡng với những quan niệm nhàm chán về giới hạn mà một phụ nữ nên làm trong đời mình. Ba mẹ muốn tôi có được nhiều hơn thế.

Về sau, tôi bắt đầu cảm nhận chính mình thật khác trong những vai trò khiến bản thân đầy nữ tính, sâu sắc và mạnh mẽ: đó là làm vợ, là con gái chăm sóc cha mẹ già, là chị em bạn gái, và trên hết đó là làm mẹ và làm bà. Những đặc tính này không chỉ biến đổi tôi mà còn khiến tôi cảm thấy đây chính là những biểu hiện thật nhất của mình. Chúng khiến tôi cảm thấy vừa kéo lên lớp vỏ bọc mới lại vừa lột đi lớp da bọc cũ.

Tôi không xoáy vào những phần này. Chúng là cảm xúc cá nhân. Cũng là sự riêng tư. Nhưng đó còn là những trải nghiệm phổ biến và tôi tin vào giá trị của phụ nữ khi cùng nhau chia sẻ những câu chuyện của mình. Đó là cách mà chúng ta ủng hộ lẫn nhau thông qua những cuộc đấu tranh bí mật của mình và là cách chúng ta tìm thấy sức mạnh để xây dựng cho mình một cuộc sống tốt đẹp nhất có thể.

Những vai trò này không hề dễ dàng cũng khó tránh thương tổn. Thực sự nhiều lúc đau lắm. Nhưng chúng xứng đáng. Ơn Chúa, chúng thật sự xứng đáng.

Nhiều năm trôi qua, Wendy đã có một cô con gái. Không nên viết điều này bằng mực mà phải vẩy tung bằng vàng.

—J. M. Barrie

Vào đêm cuối của Hội nghị Quốc gia Dân chủ hồi tháng 7, con gái tôi đã nói về tôi trên sóng quốc gia. Tôi ở hậu trường, sẵn sàng bước ra sân khấu ngay khi con bé vừa xong. Ít nhất tôi đinh ninh mình đã sẵn sàng. Nhưng tôi không thể kéo mình khỏi chiếc TV, khi gương mặt con bé đang chiếm trọn màn hình. Lắng nghe con nói, tôi rất đỗi biết ơn loại mascara chống nước mình đang dùng. Thật ra cô con gái xinh đẹp, đĩnh đạc của tôi còn đứng đó với vai trò là mẹ của Charlotte và Aidan – con bé vừa sinh bé trai cách đây năm tuần – khiến cho điều này càng thêm đặc biệt.

Trong tràng pháo tay gần cuối những bình luận của con bé, Jim Margolis, người vẫn dán mắt vào đồng hồ đã hét lên với tôi, “Chúng ta phải đi ngay!” Nhưng Chelsea còn chưa xong và tôi không muốn bỏ lỡ bất kỳ điều gì con bé nói. Cuối cùng, Jim hét lên, “Chúng ta thực sự phải đi, ngay lập tức!” Tôi lập tức sẵn sàng và chúng tôi đã chạy như bay xuống hội trường rồi bước lên bậc thang trong bóng tối. Tôi bước ra sân khấu vừa kịp lúc.

Từ khi chào đời, Chelsea đã khiến tôi say mê. Tôi tin nhiều bậc cha mẹ hiểu ý tôi muốn nói. Con bé đã cuốn lấy tôi. Đêm hôm ấy cũng vậy. Trông con bé thật hạnh phúc khi kể lại chuyện trưởng thành. Nghe con bé kể về những suy nghĩ thời thơ ấu, với tôi luôn là điều thú vị. Khi trở thành ba mẹ, hẳn bạn đã nếm qua vô số điều mới mẻ. Tôi nhớ làm sao mấy tiếng khi vừa sinh Chelsea, Bill đã bế Chelsea bé bỏng trong vòng tay đi khắp phòng bệnh, giảng giải đủ thứ với con. Chúng tôi không muốn phí hoài bất kỳ giây phút nào.

Đây là những gì Chelsea đã nói tại DNC – Hội nghị Quốc gia Dân chủ: Hằng tuần nhà tôi đều đến thư viện và nhà thờ. Những buổi trưa nằm lười trên thảm cỏ ngoài trời và khám phá hình dáng những đám mây. Cùng nhau chơi trò do con bé sáng chế ra, trò Chú Khủng Long Nào Thân Thiện Nhất? Và bảo rằng tôi đã cảnh báo con bé đừng để bị lừa, thậm chí khủng long có thân thiện đi nữa thì chúng vẫn cứ là khủng long. Điều đó nghe như tôi không lãng phí bất kỳ cơ hội nào để phổ biến những lời khuyên thực dụng, thậm chí trong những hoàn cảnh vô lý.

Chelsea còn nhắc đến những quyển sách mà mình thích nhất, những quyển mà trước đây chúng tôi đã đọc cho con nghe và sau này tự con đọc lại rồi kể cho ba mẹ nghe, như cuốn tiểu thuyết khoa học viễn tưởng Nếp gấp thời gian (A Wrinkle in Time).

Hầu hết Chelsea kể về việc tôi luôn bên cạnh con bé và con luôn biết rõ chúng tôi yêu thương và trân quý con đến nhường nào. Tôi không sao tả hết niềm hạnh phúc khi nghe con gái nói vậy. Thời thơ ấu của Chelsea trải qua mỗi ngày với ưu tiên số một là: hai vợ chồng tôi phải đảm bảo Chelsea hiểu được rằng không gì quan trọng hơn con. Tôi rất lo chuyện này, vì Bill và tôi đều cực kỳ bận rộn. Chúng tôi làm việc nhiều giờ liền, công tác thường xuyên và điện thoại trong nhà thì reo liên tục, thường là tin khẩn cấp. Cũng không lạ gì khi một bé gái phải trưởng thành trong môi trường như vậy có thể cảm thấy bị bỏ rơi. Nhiều năm qua, tôi đã gặp biết bao đứa trẻ con nhà chính trị, các cháu nói rằng, “Cháu cô đơn lắm. Cháu phải đấu tranh với cả thế giới để giành lấy quan tâm của ba mẹ”. Ngày Chelsea còn bé, nỗi âu lo đó đã khiến tôi không sao chợp mắt. Tôi không chịu đựng được suy nghĩ này.

Và chúng tôi xử lý vấn đề ấy bằng cách gắn liền con gái với công việc. Hai vợ chồng bàn với con các vấn đề thời sự chính trị khi con gái hãy còn rất nhỏ. Trong bài diễn văn tại Hội nghị Quốc gia Dân chủ của mình, con bé đã diễn tả sự khó chịu ra sao khi nhìn tôi thua trong cuộc đấu tranh cải cách chính sách chăm sóc sức khỏe năm 1994, khi đó con bé mới mười bốn tuổi. Con bé đã ở bên an ủi và cho tôi niềm khuây khỏa, như đang cùng nhau xem Kiêu hãnh và định kiến (Pride and Prejudice).

Đối với tôi, việc làm mẹ là thành tựu của một ước mơ không dứt. Tôi yêu trẻ con – thích ngồi với chúng và cứ ngây ngô, thích khiến những gương mặt đáng yêu ấy cười vui. Nếu bạn muốn tìm tôi trong một bữa tiệc, hãy tìm đến nơi nào có trẻ con. Thậm chí trước khi gặp chồng mình, trước khi nghĩ đến việc lập gia đình, tôi là một luật sư và cũng là người bênh vực cho trẻ em. Khi Bill và tôi biết rằng mình sắp trở thành bố mẹ, cả hai đều ngây ngất sướng vui. Hai vợ chồng nhảy quanh căn bếp hệt như những đứa trẻ.

Mang thai quả không dễ dàng với tôi, nhưng bản thân việc mang thai đã là niềm hạnh phúc an yên rồi. Chelsea chào đời sớm ba tuần. Tôi nỗ lực vượt bậc và càng sẵn sàng chào đón phiên bản bé con của mình. Cả Bill và tôi chẳng ai quan tâm việc em bé là trai hay gái. Nhưng khi bác sĩ nói, “Là một công chúa!” Tôi cảm thấy hạnh phúc vô cùng, hệt như tia nắng phát ra từ lồng ngực. Một cô bé!

Tôi đã không nhận ra bản thân mong muốn có một cô con gái đến vậy cho đến khi Chelsea chào đời. Con là ước mong thầm kín, thậm chí tôi còn không biết rằng mình có ao ước đó. Rồi con đến bên tôi, và tôi biết: Con bé là tất cả những gì tôi khao khát.

Nếu chúng tôi có một cậu con trai, tôi chắc rằng mình sẽ như bay tận cung trăng. Ngay lập tức tôi sẽ nhận ra rằng mình luôn ao ước một đứa con trai – một cậu bé đáng yêu, người đàn ông mạnh mẽ, chu đáo của mai này.

Nhưng thực tế không như vậy. Tôi đã sinh một bé gái. Không phải một bé gái bất kỳ mà là sinh linh mang niềm vui và tình yêu đến cuộc sống hai vợ chồng. Như một định mệnh. Đó là điều tuyệt vời nhất trong vô vàn chuyện xảy đến với tôi.

Có đôi điều dành cho con gái. Từ khi bắt đầu, tôi đột ngột nhận thức rằng mình muốn chia sẻ với con về nữ tính: làm sao để dũng cảm, làm sao để gây dựng sự tự tin thật sự và vờ tự tin khi cần, làm sao để tự trọng mà không quá nghiêm khắc, làm sao để yêu thương bản thân hoặc ít nhất là cố gắng và cố gắng không ngừng, làm sao để yêu thương người khác một cách rộng lượng và can đảm, làm sao để mạnh mẽ nhưng vẫn dịu dàng, làm sao để quyết định xem ý kiến của ai có giá trị và quan điểm của ai cần phải lặng im bỏ mặc, làm sao để tin tưởng bản thân ngay cả khi người khác nghi ngờ. Với tôi, những bài học này rất khó nắm bắt. Biết đâu Chelsea có thể vượt qua tất cả và nhanh chóng đạt đến sự tự tin.

Trong tôi, mong muốn trở thành bà mẹ tuyệt vời nhất trên đời đã không biến thành kiến thức dạy tôi làm sao thực hiện được điều đó. Lúc đầu, tôi khá lạc lõng. Những ngày đầu tiên đó, con gái cứ khóc mãi không thôi. Tôi gần như phát điên. Cuối cùng, tôi ngồi xuống, cố hết sức giao tiếp bằng mắt với sinh linh đang ngoặt ngoẹo này. “Chelsea”, tôi dứt khoát, “Điều này quá mới mẻ với hai chúng ta. Mẹ chưa từng làm mẹ. Con cũng chưa từng làm con. Chúng ta phải giúp đỡ lẫn nhau gắng hết sức mình”. Đó không phải những lời thần kỳ có thể khiến con bé ngừng khóc, nhưng chúng hữu hiệu, chính những lời đó đã nhắc tôi nhớ rằng trong vai trò này mình hoàn toàn là người mới vậy nên cứ nhẹ nhàng với bản thân.

Nhiều năm qua, tôi đã gặp bao nhiêu bà mẹ trẻ kiệt sức rã rời, họ không biết làm sao dỗ dành con mình, làm sao cho con bú hay làm sao cho con ngủ và trong mắt họ hiện rõ sự rối trí hệt như cảm giác tôi từng có trong giai đoạn đầu đời của Chelsea. Nó lại khiến tôi nhớ việc có một sinh linh bé bỏng giống như mọi công tắc trong cơ thể bỗng nhiên giật nảy cùng một lúc. Não bạn chỉ nhớ duy nhất một điều – em bé vẫn ổn chứ, em bé đã đói chưa, em bé ngủ hay thức, em bé có còn thở không – như ngồi trên chiếc vòng lặp vô tận. Nếu là bà mẹ trẻ thiếu ngủ và không tỉnh táo, có lẽ còn đang vận chiếc áo len rách rưới và mơ về lần tắm tiếp theo của mình; các bạn đang đọc những dòng này làm ơn biết rằng đại đa số mọi người đều trải qua đúng những gì mà bạn đang chịu. Bạn đang làm rất tốt. Mọi thứ sẽ dễ dàng hơn, do đó mặc kệ nó đi. Và có thể yêu cầu bạn đời hay mẹ mình hay bạn bè mình giúp cho vài giờ để bạn có thể đi tắm, có thể chợp mắt đôi chút.

Chelsea sinh năm 1980, khi cơ hội dành cho phụ nữ nở rộ trong lịch sử nhân loại hơn bao giờ hết. Con sẽ không phải đối mặt với những cánh cửa đóng sầm mà tôi phải chịu. Bill và tôi đã quyết định rằng con mình sẽ không bao giờ phải nghe câu “Con gái không được làm thế”. Sẽ không, chỉ cần chúng tôi giúp được.

Khi ấy, bế sinh linh bé bỏng này trên tay, tôi đâu biết rằng lòng dũng cảm, sự tự tin và niềm vinh dự con mang đến cho tôi lớn lao đến nhường nào. Sức mạnh nội hàm trong con làm tôi kinh ngạc. Chelsea quá thông minh, lại chu đáo, còn biết quan sát, thậm chí chịu áp lực chịu công kích, con vẫn giữ bản thân luôn tự tin và điềm tĩnh. Con có năng khiếu kết giao bằng hữu, luôn háo hức gặp gỡ bạn mới nhưng cũng rất thoải mái khi chỉ một mình. Con tin tưởng vào trí tuệ của mình và không ngừng trau dồi nó. Con luôn đứng về điều mà mình tin tưởng. Con là một trong những người cứng cỏi nhất tôi từng biết, nhưng sự ngoan cố trong con vốn thầm lặng và có chủ tâm, thì dễ dàng được xem nhẹ. Điều đó khiến con càng cừ khôi hơn. Nụ cười của con chứa chan niềm vui thực sự.

Tôi khẳng định Bill và tôi cùng nhúng tay vào mọi thứ. Nhưng ngay từ đầu Chelsea chính là Chelsea. Tôi nghĩ hầu hết các bậc phụ huynh nhận ra rằng con cái của họ thể hiện muôn hình vạn trạng hơn những gì mọi người mong đợi. Như nhà thơ Kahlil Gibran đã viết trong tập thơ Nhà tiên tri (The Prophet): “Là con ta cũng chẳng phải con ta. Ta sinh ra nhưng chẳng thuộc về ta. Ta cho chúng tình yêu thương cao cả, nhưng tư duy đành giữ lại riêng mình, vì chúng cũng có những suy nghĩ riêng. Ta có thể hết lòng yêu con cái, nhưng đừng mong chúng cũng thương ta, bởi dòng đời có khi nào chảy ngược, có khi nào nấn ná đợi ngày qua”.

Như mọi bà mẹ khác, tôi muốn bảo vệ Chelsea tránh mọi bệnh tật lẫn thương tổn, tránh những kẻ bắt nạt, nỗi thất vọng, và tránh thế giới nguy hiểm ngoài kia. Trong đầu tôi có hẳn tuyển tập những mối nguy hại, đặc biệt dành cho con gái của những nhân vật công chúng. Con bé lớn lên trên những trang đầu mặt báo. Con bé bị những nhân vật phe cánh hữu tấn công trên sóng radio và bị nhạo báng trên sóng truyền hình khi chỉ vừa mười ba tuổi – tôi vẫn sôi máu vì chuyện này. Biết bao đêm tôi tự vấn việc mang con đến thế giới này liệu có phải sai lầm nghiêm trọng hay không. Tôi lo con không chỉ quá tự giác mà còn trở nên quen với việc trưng ra bộ mặt hạnh phúc trước ống kính. Tôi muốn con mình có cuộc sống nội tâm phong phú: chân thành và tự nhiên; sống thật, không phải kiềm chế cảm xúc bản thân. Nói tóm lại, tôi muốn con mình trở thành con người thật sự với nhân dạng và sở thích của riêng mình.

Cách duy nhất tôi có thể làm là khiến cuộc sống con mình bình thường nhất có thể. Chelsea đến làm việc vặt tại Nhà Trắng. Nếu con muốn một quyển sách, một trò game mới, con phải dè sẻn tiền tiêu vặt để mua nó. Khi hỗn hào – để được công nhận, việc này hiếm khi xảy ra – con bị phạt và đôi khi còn bị đòn. Hình phạt của chúng tôi là không TV, không điện thoại trong một tuần.

Nhưng sinh ra là con gái Tổng thống thì dù cố sống bình thường thế nào cũng phải có giới hạn. Vì vậy chúng tôi quyết định nắm lấy và tôn vinh những cơ hội phi thường đã trao cho tuổi thơ và thời niên thiếu không bình thường của con. Con đi cùng hai vợ chồng trong bao chuyến công du: tham quan Tử Cấm Thành ở Trung Quốc, cưỡi voi ở Nepal hay những buổi trò chuyện cùng Tổng thống Nelson Mandela. Thậm chí, ở tuổi mười bốn, cô bé đã thảo luận tác phẩm Trăm năm cô đơn (Hundred Years of Solitude) với cha đẻ của nó, Gabriel García Márquez. Từ đó, con luôn hứng thú với khoa học và y tế, Bill đã giới thiệu con với hết thảy nhà khoa học và bác sĩ đến thăm Nhà Trắng. Con thích thú những cuộc trò chuyện và những trải nghiệm này. “Thật tuyệt!” con đã thốt lên ngay lần đầu tiên chúng tôi đến khu Camp David, lần đầu tiên bay trên chiếc Không Lực Một, khi con bé theo tôi dẫn đoàn Mỹ đến Thế vận hội mùa đông năm 1994 tại Na Uy. Tôi quan sát con – những điều con hỏi, phản ứng hào hứng với mọi thứ mà con nhìn ngắm và trải nghiệm – tôi rất hài lòng. Cô bé không bao giờ chán nản hoặc thể hiện đặc quyền. Con biết rõ cuộc sống đặc biệt đến mức nào.

Có lẽ điều quan trọng nhất với tôi là không bao giờ phải nhắc Chelsea nói lời cảm ơn với những người đã hỗ trợ dù bình thường hay đặc biệt cho cuộc sống của chúng tôi, đó là: những nhân viên Nhà Trắng, các giáo viên, các nhân viên Sở Mật vụ của con và với ba mẹ của các bạn. Cô bé đối xử với mọi người đều như nhau – dù có là nguyên thủ quốc gia cũng vậy. Con biết ơn sâu sắc những người xuất hiện trong đời mình. Điều đó khiến tôi có được nhiều khoảnh khắc “tự hào làm mẹ”, như cách mà bọn trẻ thường nói.

Trong những năm qua, càng ngày tôi càng ít lo lắng về Chelsea, vì rõ ràng đâu cần phải lo lắng. Trái lại, càng ngày tôi càng học được nhiều thứ từ con. Những lúc căng thẳng, con là người bình tĩnh nhất. Con cũng chớp ngay cơ hội được vui đùa ngớ ngẩn với bạn bè, bây giờ là làm trò với các con mình. Đó là những hành động của người hiểu rõ cuộc sống sẽ ném hàng tá thử thách vào mình và ta phải tự tạo nội lực bản thân để luôn được an yên, luôn thấy hạnh phúc.

Chiến dịch năm 2016 là một minh chứng cụ thể, con rất dũng cảm. Chelsea đến khắp nơi giúp tôi vận động khi phải bế theo bé Aidan, đứa con nhỏ mà con bé đang chăm sóc. Giống như lời Thống đốc quá cố Ann Richards của bang Texas đã viết: “Ginger Rogers nhảy hết mọi điệu mà Fred Astaire nhảy, chỉ là nhảy ngược lại và trên đôi giày cao gót thôi”. Chelsea đã làm hết mọi việc mà một đại diện chiến dịch quyết liệt cần làm, có điều gắn bó với con là em bé xíu xiu cùng tất cả phụ tùng mà một em bé cần.

Con gái gọi cho tôi ngay giữa đường để kể mẹ nghe mọi thứ mà mình đang chứng kiến, đang nghe được. “Con không chắc chúng ta sẽ vượt qua”, con nói, cả giai đoạn đầu lẫn khi chung cuộc. “Rất khó để phá vỡ hiện trạng này”. Con tôi bắt đầu tham gia cuộc vận động tranh cử năm 2016 bằng một tiếng sấm. Ngay ngày đầu tiên, khi con lịch sự nêu những câu hỏi về kế hoạch chăm sóc sức khỏe của Thượng nghị sĩ Bernie – con tôi có bằng thạc sĩ về y tế cộng đồng và bằng tiến sĩ về quan hệ quốc tế với chuyên môn về thể chế sức khỏe cộng đồng, vì vậy con bé rất rõ mình đang nói gì – nhưng những gì con bé nhận lại là búa rìu, gạch đá.

Tôi nhớ cuộc điện thoại đêm ấy của chúng tôi. Chelsea thất vọng với bản thân khi phát ngôn lại xa rời nhận thức và cảm nhận của chính mình. (Tôi hiểu!) Con làm nhiều người nghĩ rằng con khẳng định Thượng nghị sĩ Bernie muốn dẹp hết chính sách chăm sóc sức khỏe – suy nghĩ quá ngớ ngẩn, tất nhiên đó không phải những gì con bé đã nghĩ, đã nói. Con bé cảm thấy kinh khủng – kinh khủng vì bản thân đã để lại ấn tượng sai lầm về mọi thứ, cho mọi người, đặc biệt bởi đó còn liên quan đến những điều mà con hết mực tường tận, vô cùng để tâm. Tôi ước gì mình có thể ôm chầm lấy con. Thay vào đó, hai mẹ con cùng nhau tâm sự.

Cuộc trò chuyện của chúng tôi dường như có chút khác biệt với những cuộc chuyện trò bình thường giữa mẹ và con gái, nhưng bản chất vẫn giống với mọi người. Chúng tôi mở đầu theo phương thức giải quyết vấn đề. Hai mẹ con xem lại các chính sách và cách tốt hơn để nói về sự khác biệt giữa kế hoạch của ông Bernie và của tôi. Ngày hôm đó, Chelsea đã nói đúng nhiều chi tiết: Ở giai đoạn chiến dịch ấy, kế hoạch chăm sóc sức khỏe của Thượng nghị sĩ Bernie kêu gọi vực lại chính sách bảo hiểm do nhà nước trả phí, con tôi đã nói vậy. Nhưng hai mẹ con đều hiểu rằng điểm này không vấn đề gì cả. Chúng tôi quay trở lại các điểm cơ bản: Tại sao kế hoạch của tôi nhằm cải thiện Đạo luật Y tế Giá rẻ và bổ sung Chương trình bảo hiểm Tùy chọn Công cộng lại trở thành Hệ thống chăm sóc sức khỏe toàn dân. Bạn có thể nói rằng, Chelsea và tôi nhắc đến các đối tượng đặc thù của chủ đề này và phương pháp tư duy và giải quyết vấn đề của con bé rất giống với tôi. (Gần đây chúng tôi cùng cười rồi thở dài khi nghe Bernie kêu gọi ngay lập tức cải tiến Đạo luật Y tế Giá rẻ bằng cách nắm bắt phương pháp tiếp cận mà tôi đã đề xuất khi còn là ứng viên: thực hiện chương trình bảo hiểm Tùy chọn Công cộng tại năm mươi bang và hạ tuổi hưởng bảo hiểm cho người trên sáu lăm xuống còn năm mươi lăm).

Hai mẹ con dành cho mình vài phút trút bỏ tất cả những thù hằn mà khi đó dường như hiển nhiên chĩa vào tôi, gia đình tôi, và tất cả những phụ nữ đang từng bước vươn lên. Sau đó tôi và Chelsea chuyển đề tài và bỏ những ngày bực dọc ấy sau lưng. Chúng tôi cười vang với bức ảnh của Charlotte ở lớp múa ba-lê do Marc gửi qua. Chúng tôi kể về sự vui mừng khi tình trạng buồn nôn nhẹ của Chelsea dường như đã hết. (Con bé đang trong kỳ đầu thai kỳ). Và chúng tôi nói lời yêu thương nhau, lo lắng và hiểu rõ ngày mai sẽ là cơ hội mới tạo nên tình thế của mình và biết ơn rằng tôi và con luôn ủng hộ nhau.

Mỗi ngày, tôi càng nhỏ bé trước sự ủng hộ mạnh mẽ mà con gái dành cho mình. Là một ứng cử viên, tôi rất vui khi có con trong đội ngũ, cần mẫn làm việc để lý giải những vấn đề quan trọng, lý giải nguyên do tại sao con tin tưởng tuyệt đối vào những kế hoạch của mẹ mình – tin vào tôi. Là một người mẹ, tôi đã và đang tự hào khi con gái không ngừng vượt lên tất thảy những công kích đang ném thẳng vào con mỗi ngày.

Hơn bất cứ ai, chính Chelsea là người đã giúp tôi nhận thấy lập trường cá nhân về hôn nhân đồng tính không hề tương thích với giá trị và công việc mà tôi đã làm để bảo vệ quyền lợi cho cộng đồng LGBT khi còn ở Thượng viện và tại Bộ Ngoại giao. Con khiến tôi nhận thức rõ rằng phải chấp nhận bình đẳng hôn nhân nếu tôi thật sự theo đuổi bình đẳng nhân phẩm, và ngay khi rời Bộ Ngoại giao, tôi đã làm vậy. Sau đó, khi nhận được sự ủng hộ dành cho Chiến dịch nhân quyền, tôi nhớ đến con gái. Và cũng chính Chelsea đã nói với tôi về virus Zika rất lâu trước khi chúng được đưa lên mặt báo. “Đây sẽ là vấn đề nghiêm trọng”, con nói, và con đã đúng. Chúng tôi vẫn chưa làm đủ.

Khi Charlotte chào đời, tôi vui mừng khi chứng kiến bé có được tình yêu chan chứa của Chelsea và nhân rộng tình yêu ấy cho các con của mình, cùng với người bạn đời lý tưởng của con. Marc là người cha tốt, cùng nhau, họ là những phụ huynh tuyệt vời. Thỉnh thoảng Chelsea với tôi cứ rộn lên và tôi mong chuyện đó cũng bình thường như bao bà mẹ trẻ với những bà ngoại khác: tôi đặt em bé xuống để ru ngủ hoặc cho bé ăn nhẹ và Chelsea sẽ lao vào. “Mẹ, con không làm như vậy”. Con gái có thể đọc thuộc làu hướng dẫn mới nhất của Viện Hàn lâm Nhi khoa Mỹ về việc ngủ, ăn uống của bé sơ sinh và thời gian sử dụng thiết bị di động, tôi chỉ cần tận hưởng niềm vui đặc biệt khi lên chức bà ngoại và biết rằng mình chẳng cần lo lắng gì về em bé vì con gái mình đã xử lý ổn thỏa mọi thứ. Tôi chỉ việc tập trung vào việc làm một người bà yêu dấu nhất, hữu ích nhất có thể.

Từ lúc hiện diện trên cõi đời này, mọi giai đoạn khó khăn tôi trải qua đều có Chelsea kề bên, tôi dựa vào con gái nhiều hơn mình nghĩ. Tôi sẽ mãi thế. Cuối đêm bầu cử, rõ ràng tôi đã thua, con gái vẫn ngồi bên cạnh, nhìn tôi bằng vẻ mặt đầy yêu thương, con truyền cho tôi tất cả sức mạnh và sự khoan dung lớn lao của mình một cách trọn vẹn nhất. Vẫn luôn như vậy, con gái giúp tôi nhìn xuyên qua bóng tối.

Tôi đã tin chắc rằng Bill sẽ là một người cha tốt. Ba anh mất trước khi anh kịp chào đời; anh biết mình may mắn ra sao khi bản thân có được cơ hội làm cha mà ba mình không bao giờ có được. Tuy nhiên, đa số đàn ông rất hào hứng khi làm cha nhưng lại không hào hứng bao nhiêu trước những công việc mà đứa trẻ đòi hỏi. Nữ thi sĩ Katha Pollitt đã thấy rằng những mối quan hệ thậm chí cân bằng nhất cũng có thể méo mó dưới áp lực nuôi con, và bỗng nhiên bà mẹ được kỳ vọng đảm đương mọi thứ trong khi ông ba còn mải mê đây đó. Bà ấy gọi đó là “Cộng hòa giới” – một cụm từ hợp thời, có lẽ có chút bất công với những thành viên đảng Cộng hòa đấu tranh vì phụ nữ, họ thực sự có tồn tại.

Tôi biết bản thân có đủ năng lượng và lòng tận tụy cho cả anh Bill và mình, nếu anh không phải một người bình đẳng trong vấn đề nuôi dạy con. Nhưng tôi hết sức mong rằng chuyện đó không xảy ra. Trước giờ, cuộc hôn nhân này luôn là mối quan hệ cộng tác thực sự. Mặc dù anh là Thống đốc sau đó lên làm Tổng thống – nghề nghiệp có vẻ như “vượt trội” hơn nhiều người khác, nếu bạn là loại người xếp hạng công việc theo kiểu đó – công việc của tôi cũng quan trọng với tôi vậy. Chúng là thời gian của tôi, đại thể, đó là bản sắc của tôi. Tôi mong đợi được làm mẹ, nhưng tôi không muốn cùng lúc đó đóng sầm những điều còn lại trong cuộc sống của mình. Tôi tin chắc chồng mình không chỉ tôn trọng mà còn tham gia bảo vệ tôi chống lại điều này.

Vì vậy thật tuyệt khi Chelsea xuất hiện, và Bill chìm đắm vào việc nuôi con trong niềm hân hoan rất riêng của các bậc cha mẹ. Chúng tôi cùng đến bệnh viện và tay anh giữ chặt các tài liệu từ các lớp Lamaze^1 mà hai vợ chồng tham dự cùng nhau. Khi biết Chelsea sinh ngược, anh đã tranh đấu được vào phòng phẫu thuật để nắm lấy tay tôi suốt ca mổ. Vai trò Thống đốc đã giúp ích khi anh yêu cầu là người cha đầu tiên được bệnh viện cho phép làm vậy. Sau khi con được về nhà, anh đảm đương vô số lần cho con bú đêm hay thay tả khuya. Chúng tôi thay phiên nhau tiếp đón bạn bè, gia đình đến thăm Chelsea. Khi con gái lớn lên, hai vợ chồng đọc những câu chuyện bên giường cho con. Cả hai đều biết rõ các giáo viên và huấn luyện viên của con mình. Thậm chí khi đã trở thành Tổng thống, anh Bill vẫn cố gắng hết sức xếp lại lịch trình để có thể về dùng cơm với gia đình hầu hết các buổi tối anh ở Washington. Và khi anh công du đâu đó trên thế giới, anh đều gọi điện cho Chelsea để nghe câu chuyện hằng ngày của con và cùng con làm bài tập.

1 Lớp Lamaze: lớp tập huấn trước khi sinh bằng kỹ thuật sinh đẻ tự nhiên của bác sĩ Fernand Lamaze.

Mỗi năm qua đi, con gái càng yêu quý ba nó nhiều hơn. Khi con bé bước vào tuổi thiếu niên, tôi tự hỏi liệu có gì thay đổi không. Tôi vẫn nhớ tôi và ba mình đã xa cách thế nào khi tôi thành thiếu nữ. Tôi chọc tức ông bằng nhiều cuộc tranh luận chính trị nảy lửa. Ông thất bại trong việc điều khiển những cơn bão thất thường của cô thiếu nữ. Liệu điều đó có xảy ra với Chelsea và anh Bill không? Hóa ra là không. Anh rất thích các cuộc tranh luận với con, càng dữ dội càng tốt. Anh không hề bỏ tôi một mình đối phó với “những chuyện con gái”: chuyện yêu đương, lòng tự trọng, sự an toàn. Anh luôn bên cạnh hai mẹ con tôi.

Tôi có đảm đương trách nhiệm gia đình ngày một nhiều hơn, đặc biệt là khi Bill lên làm Tổng thống không? Dĩ nhiên là có. Anh là Tổng thống mà. Chúng tôi đã bàn điều này trước khi anh tranh cử và tôi cũng đã cân nhắc nhiều.

Nhưng chưa bao giờ tôi thấy mình đơn độc trong nhiệm vụ nuôi nấng cô gái tuyệt vời của chúng tôi. Và tôi biết rằng nhiều bà vợ của những người đàn ông bận rộn sẽ nói khác. Anh Bill muốn trở thành một Tổng thống vĩ đại nhưng nếu làm một người ba tốt anh còn không làm được thì với anh điều đó chẳng còn ý nghĩa gì.

Mỗi lần tôi nhìn thấy chồng và con gái cười vang cùng những trò bí mật mà chỉ hai người biết… mỗi lần tôi trộm nghe một cuộc trò chuyện giữa hai ba con, hai bộ não tinh nhanh như chớp đang thử thách nhau… mỗi lần tôi thấy anh nhìn con bằng tất cả tình yêu thương và lòng tận tụy… tôi lại biết rằng mình đã chọn đúng người để xây đắp gia đình.

Tôi không muốn kết hôn chỉ để kết hôn. Không gì cô độc bằng phải trải qua phần đời còn lại với người không thể nói chuyện cùng, hoặc tệ hơn, với người không thể im lặng chung.

—Mary Ann Shaffer và Annie Barrows

Cuộc hôn nhân với Bill Clinton là quyết định mỹ mãn nhất đời tôi. Hai lần đầu anh ngỏ lời, tôi đều trả lời: không. Nhưng đến lần thứ ba, tôi đồng ý. Và tôi sẽ luôn đồng ý.

Tôi do dự vì tôi chưa thật sự sẵn sàng cho hôn nhân. Tôi chưa hình dung được bản thân mình muốn một tương lai ra sao. Và tôi biết rằng bằng việc kết hôn với anh, tôi sẽ rơi thẳng vào một tương lai trọng yếu hơn bất kỳ người nào mà mình từng biết. Anh là người nhiệt huyết nhất, tài giỏi nhất và lôi cuốn nhất mà tôi từng gặp. Anh nuôi giấc mộng lớn. Trái lại, tôi quá thực tế và cẩn trọng. Tôi hiểu rằng việc kết hôn với anh sẽ giống như chuyến hành trình bất ngờ trên sao chổi. Và phải mất chút thời gian để tôi có đủ dũng khí đón nhận sự thay đổi lớn.

Chúng tôi kết hôn vào năm 1975. Cả hai trải qua rất nhiều tháng ngày hạnh phúc, hơn là buồn bã hay giận hờn. Tôi và anh gặp nhau vào một buổi tối tại thư viện trường Luật Yale, chúng tôi bắt đầu trò chuyện và những năm sau đó, những cuộc chuyện trò vẫn luôn sôi nổi. Hơn bất cứ ai, anh khiến tôi muốn trò chuyện nhiều thật nhiều.

Tôi biết nhiều người vẫn nghi ngờ sao tôi và anh vẫn còn bên nhau. Trong chiến dịch năm 2016, tôi lại nghe được: rằng “chúng tôi ắt đã dàn xếp với nhau” (chúng tôi đã làm vậy, cuộc dàn xếp đó được gọi là hôn nhân); rằng tôi giúp anh trở thành Tổng thống rồi cứ thế anh lại giúp tôi lên làm Tổng thống (không); rằng chúng tôi có hai cuộc sống hoàn toàn khác biệt, hiện tại đây chỉ là cuộc hôn nhân trên danh nghĩa (anh đang đọc những lời này qua vai tôi và chúng tôi đang ở trong bếp với mấy con chó dưới chân, đôi phút nữa anh sẽ sắp xếp lại kệ sách của chúng tôi – lần thứ một triệu, và điều này có nghĩa là tôi sẽ không tài nào tìm được sách của mình, và khi tôi vừa quen với hệ thống sắp xếp mới thì anh lại đi sắp lại sách theo hệ thống khác, nhưng tôi chẳng nề hà chuyện này bởi anh thật sự thích việc sắp xếp những giá sách).

Tôi tin cuộc hôn nhân này chẳng liên quan đến bất cứ ai. Người của công chúng cũng cần một cuộc sống riêng tư.

Nhưng tôi biết rằng nhiều người thật sự quan tâm. Có lẽ bạn chỉ đơn giản là không hiểu nổi. Hoặc có lẽ bạn muốn biết bí quyết vì bạn đã kết hôn và bạn muốn cuộc hôn nhân của mình kéo dài bốn mươi năm hoặc lâu hơn và bạn đang trông chờ một kỳ tích. Tôi không trách bạn.

Tôi không muốn đào sâu vào chi tiết, vì tôi muốn giữ chút riêng tư còn lại cho mình, càng nhiều càng tốt.

Nhưng tôi phải nói điều này:

Bill là người cha phi thường của con gái yêu dấu, là ông ngoại tháo vát, chứa chan tình cảm của hai đứa cháu. Tôi ngắm nhìn Chelsea, Charlotte lẫn Aidan rồi nghĩ, “Chúng ta đã tạo nên gia đình này”. Điều này mang ý nghĩa to lớn nhất.

Anh là bạn đời của tôi và kể từ giây phút chúng tôi gặp nhau, anh là người tuyệt vời nhất đối với tôi. Anh chưa một lần yêu cầu tôi trì hoãn sự nghiệp của mình vì anh. Anh chưa bao giờ nghĩ rằng tôi không nên tranh đấu – vì sự nghiệp hay chính trị – chỉ vì nó sẽ can thiệp vào cuộc đời hay những tham vọng của anh. Có những khoảng thời gian công việc của anh chắc chắn quan trọng hơn sự nghiệp của tôi mà anh vẫn không hề đòi hỏi gì. Tôi luôn cảm thấy bình đẳng khi ở bên anh.

Người mẹ quá cố của anh, bà Virginia, xứng đáng có được sự công nhận. Bà làm việc chăm chỉ với vai trò điều dưỡng gây mê hồi sức, bà có lập trường vững vàng và có niềm say mê vô tận trong cuộc sống. Kết quả là, Bill hoàn toàn thoải mái khi có một người vợ tham vọng, ngoan cố, lắm lúc còn tự cao. Thực tế, anh yêu những điểm đó ở tôi.

Rất lâu trước khi tôi nghĩ đến việc tranh cử Tổng thống, anh đã nói, “Em nên ra tranh cử. Em sẽ là một Tổng thống tốt. Anh muốn bỏ phiếu cho em”. Anh đã giúp tôi tin vào phiên bản này của mình.

Bill là người con rể tận tâm, anh luôn khiến ba mẹ tôi cảm thấy được chào đón mỗi khi đến thăm hai vợ chồng. Cho đến những ngày cuối đời của mẹ, khi tôi muốn mẹ ở chung với chúng tôi tại Washington, anh đồng ý không chút do dự. Dù không mong gì hơn, nhưng điều này thực sự ý nghĩa với tôi.

Tôi biết có nhiều phụ nữ đã kết hôn – dù chồng mình có những đức tính tốt riêng nhưng họ lại ủ rũ, buồn rầu, cáu gắt trước những yêu cầu vặt vãnh, và thường mang cảm giác thất vọng về mọi người, mọi việc. Bill Clinton thì ngược lại. Anh có thể nóng tính nhưng không xấu tính. Anh hài hước, thân thiện, luôn điềm tĩnh dù đối diện với sự cố hay gặp phiền phức, anh dễ dàng vui thú với cuộc sống – như việc luôn nhớ về những quả bóng bay ở hội nghị? Anh là người bạn đời tuyệt vời.

Cuộc hôn nhân của chúng tôi thật sự đã trải qua những ngày đen tối. Bạn biết hết đấy – và hãy nghĩ thử xem cảm giác đó ra sao khi cả thế giới đều rõ giai đoạn tồi tệ nhất trong mối quan hệ của mình. Đó là khi tôi hoàn toàn mơ hồ không biết cuộc hôn nhân này liệu có thể, có nên tiếp tục duy trì hay không. Nhưng chính lúc đó, tôi tự hỏi bản thân những điều quan trọng nhất: Tôi có còn yêu anh không? Và tôi có thể giữ lấy cuộc hôn nhân này mà không đánh mất bản thân – quay cuồng trong giận dữ, oán trách hay sự xa cách? Đáp án luôn là: có. Nên tôi vẫn cố gắng.

Vào buổi hò hẹn đầu tiên, tôi và anh đã đến phòng triển lãm nghệ thuật của Đại học Yale để xem buổi trưng bày của họa sĩ Mark Rothko. Phòng triển lãm đã đóng cửa, nhưng Bill bảo hãy vào. Cả tòa nhà hoàn toàn thuộc về hai chúng tôi. Mỗi khi nghĩ về trưa hôm ấy – thưởng lãm nghệ thuật, lắng nghe sự tĩnh lặng vây quanh, say nắng anh chàng bên cạnh, người chỉ vừa gặp nhau thôi nhưng bằng cách nào đó tôi biết anh chính là người sẽ thay đổi cuộc đời tôi – cảm giác kỳ diệu vẫn vẹn nguyên và tôi lại lần nữa cảm thấy hạnh phúc và may mắn.

Tôi luôn nghĩ anh là một trong những người đàn ông đẹp trai nhất mà tôi từng biết.

Tôi tự hào về anh: tự hào về trí tuệ uyên bác của anh, tấm lòng phóng khoáng của anh, cùng những đóng góp mà anh đã làm cho cuộc đời này.

Tôi yêu anh bằng cả trái tim mình.

Chúng quá đủ để tạo nên cuộc sống này.

Tôi nhìn lên bầu trời xanh và cảm nhận, trên thực tế, một nguồn năng lượng vỡ òa, nhưng hầu hết tôi cảm nhận sự hiện diện của mẹ mình, gợi nhớ lý do tại sao tôi từng nghĩ rằng mình có thể vượt qua con đường này.

—Cheryl Strayed

Trong đời mình, tôi đã gặp nhiều người mạnh mẽ nhưng không ai kiên cường hơn mẹ tôi.

Mọi người thường nói về mẹ mình. Nhưng hãy nghĩ về cuộc đời mẹ Dorothy Howell của tôi.

Khi mẹ ba hay bốn tuổi, ông bà ngoại tôi thường để mẹ ở nhà một mình trong căn hộ ở tầng năm không có thang máy tại Chicago. Khi đói, mẹ tự mặc quần áo ấm, đi xuống hết những tầng lầu đó để đến nhà hàng bên cạnh, trình phiếu ăn, tự ngồi ăn rồi lại cuốc bộ về nhà. Một mình.

Lên tám, mẹ được đưa lên chuyến tàu đi California. Ông bà ngoại ly hôn nên họ gửi mẹ và cô em gái mới ba tuổi của bà đến sống cùng ông cố ngoại. Hai cô bé tự lo lấy mình trong cả chuyến hành trình – không người lớn. Chuyến đi mất bốn ngày.

Bà nội của mẹ thường vận những bộ váy đen dài kiểu Victoria. Bà ấy rất kiệm lời. Họ có nhiều luật lệ khắt khe đến khó tin. Lần đó, vì dám chơi trò cho-kẹo-hay-bị-ghẹo trong ngày Haloween, mẹ bị cấm túc trong phòng riêng cả một năm, chỉ được ra ngoài khi phải đến trường.

Lên mười bốn tuổi, mẹ không chịu nổi cuộc sống trong nhà này được nữa. Mẹ làm giúp việc cho một gia đình ở địa phương. Mẹ chăm sóc mấy đứa nhỏ để đổi lấy chỗ ăn ở. Mẹ chỉ có độc chiếc áo cánh và một cái váy nên phải giặt đồ mỗi ngày. Tuy nhiên gia đình đó đối xử với mẹ khá tử tế – cuối cùng, mẹ cũng nhận được chút lòng tốt. Họ khuyến khích mẹ học tiếp trung học.

Khi tốt nghiệp trung học, mẹ tôi đã chuyển về Chicago vì bà ngoại tôi đã gửi cho mẹ một bức thư nói rằng bà muốn mẹ về sống cùng. Bất chấp những việc đã qua, mẹ tôi nhớ bà và rất muốn được đoàn tụ với gia đình. Nhưng khi mẹ trở về đó, bà ngoại đã nói rõ rằng bà chỉ cần một quản gia mà thôi. Cõi lòng mẹ tôi tan nát, mãi mãi. Tuy nhiên, mẹ vẫn là một người con tốt và chúng tôi vẫn viếng thăm ngoại vài lần mỗi năm.

Mẹ chuyển đến căn hộ nhỏ và tìm một công việc văn phòng rồi bà gặp ba tôi, ông Hugh Rodham. Ba mẹ tôi kết hôn vào năm 1942, đến sau Thế chiến thứ hai thì sinh ra tôi, sau đó là hai em trai tôi. Gia đình tôi sống tại căn nhà vùng ngoại ô. Mẹ tôi, một bà nội trợ, một nguồn năng lượng tiềm tàng không dứt, nấu nướng, lau dọn, giặt giũ, rửa bát đĩa, giúp chúng tôi làm bài tập và may vá quần áo cho tôi. Khi lên trung học, mẹ đã may cho tôi một chiếc đầm – chiếc đầm trắng in những bông hồng đỏ – chiếc đầm đẹp nhất mà tôi từng thấy. Mẹ yêu chúng tôi vô bờ và làm việc vất vả để mang lại cho các con một tuổi thơ ý nghĩa và tràn đầy niềm vui. Chúng tôi chơi nhiều trò, đọc nhiều sách, dạo quanh nhiều con đường ngoằn ngoèo và nói về mọi thứ dưới ánh mặt trời.

Ngày nay, ba mẹ và con cái không xem nhau như bạn bè. Chuyện đó không bình thường. Cha mẹ là cha mẹ. Còn chúng ta là con cái.

Nhưng nhìn lại ngày xưa, không nghi ngờ gì nữa, mẹ là người bạn thân nhất của tôi.

Thậm chí khi còn là một cô bé, tôi đã thấy mẹ mạnh mẽ biết bao nhiêu. Mẹ rất có uy. Khi mẹ nói về điều gì thì y như rằng mẹ hàm ý như vậy. Khi mẹ bảo rằng tôi phải tự vững vàng trước sự bắt nạt của đám trẻ hàng xóm, tôi đã làm thế. Mẹ kiên quyết đến mức nhiều sự kiên quyết của mẹ đã gây tác động lên tôi.

Mẹ không phải một vĩ nhân. Mẹ cũng không đấm tay xuống bàn hay nạt nộ như ba tôi đã làm – đó không phải cách mà mẹ khẳng định sự hiện diện của mình. Nhưng mẹ biết bản thân tin tưởng điều gì. Mẹ sống cho những giá trị của mình. Mẹ sẽ làm mọi thứ cho chúng tôi và chúng tôi cũng làm mọi thứ vì mẹ. Tất cả những điều đó khiến bà mạnh mẽ.

Khi trưởng thành hơn, tình yêu bao la và tuổi thơ cô độc của mẹ đã khiến tôi đau lòng. Tôi tự hỏi liệu với ý chí và phẩm chất của bản thân, mình có thể sống sót vượt qua những thử thách như vậy hay không. Mẹ biết rằng mẹ xứng đáng có được tình yêu và sự đối xử tử tế, dù bao năm qua cả thế giới đã cho mẹ thấy điều ngược lại. Làm sao mẹ giữ vững được lòng tin ấy khi đối mặt tất cả sự ruồng bỏ này? Hầu hết những người quan trọng trong đời mẹ đều nói với mẹ rằng bà chẳng là gì cả. Làm sao mẹ có thể biết rằng điều đó không đúng? Tôi ngạc nhiên với sức mạnh tinh thần đã giữ vững niềm tin rằng ngày mai tươi đẹp sẽ đến, rằng sẽ có chốn dành cho mẹ, rằng những công việc vất vả đó sẽ giúp mẹ vượt qua, rằng cuộc sống của mẹ sẽ tràn đầy ý nghĩa cho dù số mệnh của bà có bất công đến thế nào.

Khi trở thành một người mẹ, tôi phát hiện rằng việc làm mẹ cần bao nhiêu lòng kiên nhẫn lẫn sự kiên cường, tôi đã nhìn nhận sự mạnh mẽ của mẹ theo một cách khác. Mẹ đã lớn lên trong sự thờ ơ, trong toàn bộ tuổi thơ và thời niên thiếu của mình. Làm sao mẹ biết cách trao trọn tình yêu và cách bao bọc mấy chị em tôi suốt thời thơ ấu? Hai mẹ con đã tâm sự với nhau điều này. Mẹ nói rằng bà luôn cẩn trọng quan sát mỗi gia đình bà gặp, bao gồm cả gia đình mà bà đã làm việc trong nhiều năm từ hồi mười bốn tuổi. Mẹ để ý cách mà ba mẹ trong nhà nói chuyện cùng nhau và khi ba mẹ nói chuyện cùng con cái. Mẹ nhận ra rằng sự nhẹ nhàng và kiên quyết có thể song hành và gia đình có thể thực sự cười vui với nhau mà không chỉ ngồi lặng thinh. Thường là mẹ tự nhận ra những điều đó. Mẹ bảo rằng điều đó không khó. Mẹ yêu chúng tôi và rất hạnh phúc khi ở bên chúng tôi, điều đó rất dễ biểu đạt.

Tôi biết nhiều người có ba mẹ trải qua tuổi thơ ác nghiệt và họ tiếp thu những cay độc đó rồi áp chúng lên con cái của chính mình sau này. Đó chính là cách mà bạo hành truyền qua nhiều thế hệ. Thực tế, có lẽ đó là những gì đã xảy ra với bà tôi. Mẹ tôi một thân một mình chấm dứt sự tuần hoàn của vòng xoáy chết chóc đó.

Theo tôi, khi con người dần trưởng thành thì hoặc họ bắt đầu chăm sóc ba mẹ mình hoặc ba mẹ họ vẫn tiếp tục cấp dưỡng cho họ. Ba mẹ tôi vẫn chăm sóc cho tôi. Mỗi khi ba mẹ đến thăm, họ lại cuống quýt lên với tôi: rằng con cần thêm áo len không? Rằng con đói chưa? Thường tôi là người chăm sóc người khác, nên sẽ ngọt ngào lắm, thích thú lắm khi vai trò được đảo ngược.

Hai mẹ con rất thân nhau. Sau khi Bill trở thành Thống đốc của bang Arkansas vào năm 1979, ba mẹ tôi đã chuyển đến Little Rock. Ba tôi đã nghỉ hưu và ông bà sẵn sàng mở ra một chương mới, tốt nhất là càng gần gũi cháu gái cưng của họ càng tốt.

Chỉ vài tháng sau khi Bill đắc cử Tổng thống, ba tôi qua đời. Tôi nài nỉ mẹ chuyển đến Nhà Trắng sống cùng hai vợ chồng nhưng thật bất ngờ khi mẹ lại trả lời rằng không, con yêu ạ. Mẹ quá độc lập. Mẹ đến ở với chúng tôi mỗi lần vài tuần, bà ở lại trong phòng ngủ tầng ba. Có đôi lần mẹ cùng du lịch nước ngoài với Bill, Chelsea và tôi.

Sau khi tôi trở thành Thượng nghị sĩ và hai vợ chồng rời khỏi Nhà Trắng, mẹ chuyển đến sống gần chúng tôi hơn, đó là một căn hộ chung cư tại phía bắc thành phố Washington. Mẹ thích đi bộ dạo quanh thành phố; đến các viện bảo tàng và thăm quan sở thú (ở Washington, những chỗ này miễn phí!); dùng bữa tối cùng Bill và tôi mỗi tuần vài lần; thường xuyên gặp em trai Tony của tôi, hiện Tony đang sống tại Virginia, ngay sát bên Washington, Tony sống ở đó cùng vợ, em dâu Megan, hai cháu trai của tôi là Zach, Simon, và cháu gái Fiona.

Vài năm sau đó, tôi lại hỏi mẹ lần nữa và cuối cùng mẹ cũng đồng ý chuyển đến sống cùng hai vợ chồng, vì cuộc sống đơn độc ngày càng trở nên quá khó khăn với mẹ. Mẹ có một số vấn đề về tim, có nghĩa là việc mở các gói thực phẩm hoặc gấp quần áo đã giặt cũng có thể khiến bà khó thở. Từ một người luôn làm việc không ngơi tay giờ phải thận trọng rón rén và mẹ sợ sẽ tự làm mình bị thương.

Tôi rất vui khi mẹ đồng ý chuyển đến sống chung mà không cần tôi phải đấu tranh nài nỉ, nhưng tôi đã sẵn sàng chiến đấu cho điều đó. Sự tự lập của mẹ quan trọng bao nhiêu thì sức khỏe và sự an toàn của mẹ cũng quan trọng bấy nhiêu. Khi mẹ vẫn sống một mình, nhiều lần đang làm việc tại Thượng viện, tôi chợt nhận ra cả ngày không nghe tin gì từ mẹ và lòng bỗng chốc hoảng sợ.

Mẹ có bị ngã không? Mẹ vẫn ổn chứ? Ở nhà tôi, luôn có người bên cạnh. Nếu mẹ chuyển đến sống, chúng tôi sẽ không phải lo lắng nhiều nữa.

Nhưng thực tế lại không dễ dàng được vậy. Chúng tôi phát hiện ra những thứ mà nhiều phụ huynh và con trẻ phải rất trễ mới phát hiện ra: đứa trẻ ngày một lớn và bố mẹ ngày một già có sự cân bằng khác hẳn nhau. Mẹ không muốn nuôi nấng nhưng bà vẫn muốn làm mẹ. Tôi không muốn xâm phạm sự độc lập và lòng tự trọng của mẹ – suy nghĩ đó khiến tôi kinh hoàng – nhưng tôi cũng muốn thẳng thắn nói với mẹ suy nghĩ về những gì bà có thể và không thể tiếp tục làm. Không được một mình xuống tầng hầm; các bậc thang quá dốc và mẹ có thể bị ngã. Nhưng mẹ cứ làm như thường. Mẹ xù lên với bất cứ giới hạn nào và hầu hết phớt lờ những cảnh báo của tôi. Mỗi khi bản thân mất kiên nhẫn, tôi lại tự nhắc nhở rằng mình cũng cố chấp y hệt mẹ còn gì.

Nhân tố trọng yếu giúp cân bằng sự ổn định giữa hai mẹ con chính là: Tôi vẫn cần mẹ lắm. Tôi cần bờ vai mẹ để tựa vào; tôi cần sự từng trải và lời khuyên của mẹ. Hồi năm 2007 và 2008, sau một ngày dài ở Thượng viện, hoặc sau một ngày dài từ chiến dịch vận động – tôi trở về nhà sà ngay bên mẹ nơi bàn bếp và trút hết ra những thất vọng lẫn lo lắng ngổn ngang trong lòng. Thường mẹ chỉ im lặng. Khi mẹ khuyên, những lời khuyên đó luôn là những ý cơ bản như nhau: con biết đâu là điều đúng để làm. Hãy cứ làm điều đúng.

Mẹ sống cùng chúng tôi trong năm năm, đó là quãng thời gian tôi trân trọng từng ngày. Gia đình tôi cũng vậy. Nhờ có mẹ, ngôi nhà chúng tôi luôn bận rộn. Cháu trai Zach sau khi đi học về đều ghé qua để được gặp bà thường xuyên. Tony và em dâu Megan thường đưa Fiona và Simon đến thăm hoặc đón mẹ về bên nhà mỗi cuối tuần. Mẹ rất thích thời gian được ở bên con cháu. Mỗi ngày mẹ đều trò chuyện cùng em trai Hugh của tôi, em sống tại Florida. Giống như Chelsea – không ngày nào không gọi điện và mỗi tuần Chelsea đều cùng Marc đến thăm bà. Mẹ mê hoặc hết thảy bạn bè của cả nhà. Vài bạn nam của Chelsea đã nhận mẹ làm bà ngoại nuôi, gọi điện thăm hỏi hay ở lại dùng bữa tối, cùng tranh luận về những quan điểm sống hoặc về bộ phim Gia đình Sopranos (The Sopranos). Mẹ là đối tác cừ khôi: nhạy bén và quảng bác. Mẹ mất ở tuổi chín mươi hai, hôm đó bà đang đọc dở quyển The Mind’s Eye của Oliver Sacks.

Chúng tôi rất may mắn khi được ở cùng mẹ suốt quãng thời gian dài. Khi đó nhiều bạn bè của tôi cũng đã mất mẹ, nhưng đây là mẹ tôi, người luôn chào đón tôi bằng nụ cười ngọt ngào cùng cái vỗ nhẹ lên tay mỗi sáng sớm lẫn đêm về. Tôi chưa bao giờ bỏ lỡ cơ hội nói với bà rằng con yêu mẹ. Rất nhiều đêm, tôi phải chọn gác những tập sách tóm lược sự kiện của mình sang một bên trong một hoặc hai giờ để có thể cùng mẹ xem TV (mẹ rất mê chương trình Bước nhảy hoàn vũ) hay cùng nhau ăn bữa khuya. Tài liệu có thể chờ. Lúc này, mẹ là ưu tiên nhất. Tôi có thể đánh đổi bất cứ gì để lại có được khoảng thời gian như vậy với ba; tôi sẽ không để cơ hội đó vụt khỏi tầm tay.

Tôi biết ơn vì mẹ được sống thọ với cuộc đời đầy sinh lực, biết ơn mỗi khoảnh khắc chúng tôi chia sẻ cùng nhau, biết ơn vì mình đủ điều kiện chủ động chăm sóc cho mẹ và biết ơn vì tình yêu vô bờ cùng bao lời khuyên sáng suốt mà mẹ dành cho Chelsea. Trên khắp đất nước này, tôi đã gặp vô số người, họ chẳng ước ao gì hơn ngoài việc ba mẹ già được sống sung túc chung một mái nhà cùng họ. Nhưng họ không đủ khả năng hoặc nhà không đủ phòng. Nhà chúng tôi có phòng. Chúng tôi đủ sức chăm lo cho mẹ. Tôi cảm thấy mình vô cùng may mắn. Giữa hai mẹ con không gì không nói được. Tôi lại thấy mình may mắn.

Sau khi mẹ mất, dù là một Ngoại trưởng, tôi lại thấy mình chỉ như một cô bé, nhớ thương mẹ.

Mọi chuyện xảy đến thật buồn.

Từng có một ấn phẩm ở Anh đã treo thưởng cho định nghĩa xuất sắc nhất về một người bạn. Trong số hàng ngàn đáp án gửi về có: “Người bạn là người nhân lên niềm vui, san sẻ nỗi buồn và mang lòng chân thành bất khả xâm phạm”. Và “Người bạn là người thấu hiểu sự im lặng giữa chúng ta”. Cuối cùng, định nghĩa đoạt giải là: “Người bạn thực sự sẽ là người ở bên ta khi thế giới bỏ rơi ta”.

—Tạp chí Bits and Pieces

Mỗi một trải nghiệm – dù là lúc hạnh phúc hay khi khó khăn trong hôn nhân, trải nghiệm làm mẹ, làm con – tôi đều chia sẻ với bạn bè của mình.

Với tôi, bạn bè là tất cả. Có vài người bạn đã chơi cùng tôi từ hồi lên năm; tôi vẫn chơi cùng Ernie, người đã đi bộ cùng tôi từ ngày đầu đến nhà trẻ. Họ đã chứng kiến lúc tôi tồi tệ nhất, tôi cũng vậy, chứng kiến những lúc họ suy sụp nhất. Chúng tôi đều trải qua: ly dị, tái hôn, sinh con, bố mẹ hoặc chồng vợ qua đời. Vài người bạn thân nhất của tôi đã khuất, tôi nhớ đến họ mỗi ngày, điều đó khiến tôi càng trân trọng những bạn bè bên cạnh. Chúng tôi ngồi bên giường bệnh của nhau. Chúng tôi nhảy múa tại tiệc cưới của con cái nhau. Chúng tôi uống vang xịn ăn thức ăn ngon, buôn chuyện, cuốc bộ và đọc sách cùng nhau. Nói tóm lại, chúng tôi là một nhóm không thể tách rời.

Bạn bè tôi đàn ông có, phụ nữ cũng có. Và tôi muốn dành chút thời gian để tôn vinh những bạn nam của mình, suốt bao năm qua bất kể điều gì xảy ra, họ vẫn luôn đứng về phía tôi. Người ta nói rằng giữa phụ nữ và đàn ông không thể tồn tại tình bạn chân chính. Tôi không hiểu. Tôi không biết liệu mình sẽ ra sao nếu không có những người đàn ông ấy, họ thách thức tôi, khuyến khích tôi, coi trọng tôi và làm tôi cười đến tức thở.

Nhưng hội bạn gái của tôi… chị em bạn gái thì hoàn toàn khác. Theo tôi, cốt lõi trong tình bạn giữa phụ nữ luôn tồn tại một sức mạnh đặc biệt. Chúng tôi chân thật với nhau. Chúng tôi nói về những chuyện tổn thương và đau đớn. Chúng tôi thừa nhận với nhau những bất an lẫn sợ hãi, những thứ thậm chí nhiều lần bản thân còn không thừa nhận với chính mình.

Một ví dụ nhé: Tôi vô cùng trân quý thiên chức làm mẹ. Nhưng có những ngày tôi cảm thấy – không biết phải nói sao – rất, rất chán chường. Chỉ một dòng trong quyển sách thiếu nhi, tôi phải đọc đi đọc lại đến hai mươi lần và thấy mình sao quá đỗi ngốc nghếch. Đồng nghiệp của tôi thì đang làm những thứ hay ho, có công việc thử thách mà tôi lại chỉ ở nhà và hát bài “Itsy Bitsy Spider” đến hàng triệu lần. Tôi tự vấn rằng những cảm giác này liệu có biến tôi trở thành quái vật, nên tôi đã hỏi bạn mình. Họ tuyên bố: Không, một bà mẹ bình thường là vậy đó.

Khi vật lộn với việc mang thai, tôi đã kể với hội bạn gái. Khi quan hệ hôn nhân với Bill trục trặc, tôi tâm sự với họ. Khi thua trong cuộc bầu cử năm 2016, tôi hết sức cởi mở với hội bạn gái của mình về cảm giác thất bại. Không bao giờ tôi do dự khi thành thực với họ, thậm chí phải nói những thứ tối tăm hay ngu ngốc. Họ hiểu rõ bản chất của tôi, vì vậy không bao giờ tôi sợ mất hình tượng. Tôi trưng bộ mặt xã giao với mọi người, nhưng trước mặt bạn bè thì không.

Tôi khá hoang mang khi phim ảnh hay truyền hình lại miêu tả tình bạn của phụ nữ một cách nanh ác và bào mòn đến vậy. Tôi khẳng định có nhiều mối quan hệ như thế, nhưng theo tôi, chúng không phải chuẩn mực. Giữa thế giới quá khắc nghiệt thì tình bạn giữa phụ nữ mang lại niềm an ủi và sự cảm thông. Áp lực trở thành người vợ, người mẹ và người con tốt có thể làm cho họ không thở nổi. Vì thế, có người để sẻ chia mọi chuyện, để được khẳng định rằng mình đang làm tốt, ấy là có được niềm khuây khỏa.

Nếu chưa đủ thuyết phục rằng bạn bè giá trị ra sao, bạn hãy xét qua dữ liệu này. (Bạn bè tôi ắt sẽ nói thế này, “Dĩ nhiên là Hillary nắm dữ liệu rồi”). Các nghiên cứu cho thấy khi những bậc cao niên càng thường xuyên tương tác với bạn bè sẽ càng ít đi những vấn đề về trí nhớ và trầm cảm, cơ thể càng linh hoạt và càng đều đặn kiểm tra sức khỏe hơn. Bây giờ, tôi chính thức thuộc top già, thậm chí tôi còn nhỉnh hơn bạn bè mình. Họ thực sự giúp tôi luôn mạnh mẽ.

Với ai cũng vậy, việc kết bạn ở tuổi trưởng thành đều có những khó khăn. Bill và tôi còn thêm nhiều điều phức tạp. Đối với những người mà mình không biết rõ, chúng ta có để họ bước vào cuộc sống của mình không? Điều gì sẽ xảy ra nếu họ tiếp cận mình chỉ để tọc mạch lắm lời? Chúng tôi phát điên với những kẻ như vậy. Cảm giác bị lợi dụng quả chẳng vui chút nào.

Sau đó việc kết bạn cùng chúng tôi khiến người ta đối mặt với những nguy cơ. Nếu bạn ra ngoài dùng bữa tối cùng tôi, ảnh của bạn có thể sẽ lên báo. Biết đâu bạn còn bị những trò troll trực tuyến săn lùng. Hay phải mất đi bạn bè, những người ghét tôi vì quan điểm chính trị của mình. Thậm chí bạn cần thuê cả luật sư nữa đấy. Hầu hết tôi muốn từ chối việc kết bạn mới: có quá nhiều tác dụng phụ.

Vì những lý do như vậy mà rất nhiều nhân vật công chúng không thực sự có bạn mới. Họ khép kín lại. Điều này có thể cảm thông. Và tôi vẫn cố gắng làm quen nhiều bạn mới. Chỉ trong năm vừa qua, tôi thân thiết hơn với vài người mới, trong đó có một nhà văn bí ẩn mà nhiều năm qua tôi vẫn đọc, nay đã là bạn tâm thư của tôi. Đối với tôi, bạn bè là điều rất đáng để mạo hiểm. Những mối quan hệ bạn bè mang lại cho tôi nhiều điều: Tôi học hỏi được nhiều thứ, cười lớn thật nhiều. Và cảm giác thật tuyệt khi tạo nên cộng đồng của mình, cảm nhận một mạng lưới rộng lớn những con người từ nhiều bối cảnh khác nhau kết nối với những chương khác nhau của đời mình. Tôi không muốn đời này chỉ trôi qua cùng những chính trị gia. Thế giới này nào ai muốn vậy?

Phần lớn đời tôi đặt dưới con mắt dò xét của công chúng, phải bám chặt vào nội dung cần nói vào cách thức phản ứng trước mọi chuyện, khi đó bạn bè chính là niềm khuây khỏa, có họ, tôi có thể bộc lộ điểm yếu, nói thẳng, nói thật không thêm bớt. Không những muốn, mà tôi còn cần họ. Bạn bè giúp tôi tỉnh táo.

Điều đó nói lên rằng: Tôi không muốn một cuộc đời chật hẹp. Tôi mong cuộc sống rộng mở và hào phóng. Tôi nghĩ về nghi vấn của nhà thơ Mary Oliver về việc chúng ta định làm gì với cuộc sống hoang dại và quý báu có một không hai của mình. Đối với tôi, đáp án bao gồm việc có thêm những người bạn mới – lần lượt lắng nghe chuyện họ và sẻ chia chuyện mình.

Tôi muốn đề cập đến một nhóm phụ nữ đặc biệt trong những năm qua mình đã gặp: những Đệ Nhất Phu nhân, những nữ Thượng nghị sĩ cùng nhiều Bộ trưởng. Tôi không nói chúng tôi thân thiết nhưng chúng tôi biết và hiểu nhau theo cách mà một số người vẫn làm. Chứng kiến chồng bạo hành, cuộc hôn nhân không ngừng nảy sinh vấn đề và phải giải thích mọi chuyện cho con cái, những chuyện đó chúng tôi đều rõ. Chúng tôi đều biết những điều chiếm đa số trong một lĩnh vực đầy vẻ nam quyền, phải giữ sự trang nghiêm và vui vẻ mặc dù bị đối xử với thái độ kẻ cả hoặc phải đi dỗ dành hằng ngày. Chúng tôi thuộc đảng chính trị nào không quan trọng. Chúng tôi kết nối theo phương thức sâu sắc hơn.

Điều đó nhắc tôi nhớ về những gì Sandra Day O’Connor (trong khoảng thời gian dài, bà là người phụ nữ duy nhất trong Tòa án Tối cao Mỹ) đã phát biểu khi nữ thẩm phán Ruth Bader Ginsburg lên tòa cùng bà: “Giây phút Thẩm phán Ginsburg bước lên tòa, chúng ta có chín vị Thẩm phán. Không phải bảy vị rồi sau đó là những người phụ nữ. Chúng ta trở thành chín. Và điều đó khiến tôi cực kỳ nhẹ nhõm”.

Những phụ nữ đang bước chung con đường tôi đi cũng cho tôi niềm an ủi. Và tôi mong rằng mình cũng vậy. Tôi không tin ai đó có thể độc bước trên đường đời. Mưu cầu ý nghĩa và mưu cầu hạnh phúc cần có một cộng đồng. Bạn bè tôi chính là cộng đồng của tôi. Mãi luôn là như vậy.

An ủi không đồng nghĩa lấy đi nỗi đau mà là đến bên cạnh và nói rằng, “Bạn không cô đơn, tôi luôn bên bạn. Chúng ta có thể cùng nhau chống đỡ gánh nặng này. Đừng lo lắng. Tôi ở ngay đây”. An ủi là như vậy.

Tất cả những gì chúng ta cần là cho đi rồi nhận lại niềm an ủi ấy.

—Henri Nouwen

Biến đau thương thành hành động

H
ọ lan truyền sức mạnh. Những phụ nữ ấy đã thấy nhiều điều, khóc nhiều lần và cầu nguyện rất nhiều buổi, họ rất đáng tự hào. Tôi đi quanh phòng, tự giới thiệu mình với từng người trong hàng tá bà mẹ đến từ khắp mọi miền đất nước. Tôi lắng nghe những chuyện họ kể và đón nhận những phẩm cách tĩnh lặng lẫn dữ dội nơi họ.

Thời điểm đó là tháng 11 năm 2015. Chúng tôi tập trung tại Sweet Maple Café, một nhà hàng gia đình ở phía Tây Chicago. Quanh bàn này, mỗi bà mẹ đều đã từng mất con vì những vụ bạo động súng ống hoặc các vụ đụng độ với cảnh sát. Họ đến đây kể lại những chuyện xảy ra với con mình để liệu xem tôi có động thái gì – hay tôi cũng như các chính trị gia khác, thờ ơ sau khi có được phiếu bầu của họ.

Sau đó, vài bà mẹ trong số họ đã thành lập một hội phụ nữ lưu động: Mothers of the Movement^1. Tại các nhà thờ, ở những trung tâm công cộng và trên sân khấu Hội nghị Quốc gia Dân chủ, những bà mẹ nói lên câu chuyện của mình. Sự can đảm, lòng quảng đại và tinh thần bất khuất của họ đã truyền cảm hứng và thúc đẩy tôi hành động.

1 Hội Mothers of the Movement là một nhóm phụ nữ có con là người Mỹ gốc Phi bị thiệt mạng do cảnh sát hoặc các vụ bạo lực súng ống.

Nhờ vào câu chuyện của Hội bà Mẹ, trong suốt chiến dịch tranh cử của mình, tôi không ngừng diễn thuyết liên tục hơn, mạnh mẽ hơn về bạo động súng ống, nạn phân biệt chủng tộc, tái thiết lực lượng cảnh sát và sự bắt bớ hàng loạt. Đây đều là những vấn đề phức tạp, tồn tại cụ thể và mang tính chính trị, nhưng việc lắng nghe các câu chuyện của Hội bà Mẹ, dõi theo báo động đều đặn của hàng loạt vụ xả súng cùng nhiều vụ cảnh sát thương vong tiếp diễn suốt năm 2015 và 2016 đã thuyết phục tôi rằng những vấn đề đó quan trọng đến mức không thể bỏ qua. Vì vậy, ngay từ những bài diễn văn đầu tiên của mình, tôi đã khẳng định ưu tiên cải tổ luật hình sự, nhấn mạnh rằng người dân cần tôn trọng cảnh sát, người bảo vệ họ và cảnh sát cũng phải tôn trọng nhân dân, người mà họ phục vụ. Tôi cũng chỉ trích thái độ phản đối cực đoan đối với các biện pháp kiểm soát súng cơ bản mà tổ chức hùng mạnh như Hiệp hội Súng trường Quốc gia (NRA) đã làm. Theo đó, đối với các ứng cử viên, NRA là tổ chức nguy hiểm, nhưng tôi thấy mình buộc phải cất tiếng nói thay cho những người thiệt mạng, những nạn nhân bị thương do kẻ sát nhân dùng súng, các vụ tai nạn và nhiều vụ tự tử bằng súng. Nếu tôi chiến thắng, biết đâu chúng ta tạo ra bước tiến trong việc tước súng khỏi tay bọn tội phạm và những kẻ bạo hành, để càng ít đi những bậc phụ huynh phải chôn cất con em mình như hội Mothers of the Movement đã làm. Trong tôi, mãi tồn tại nỗi thất vọng cùng cực khi bản thân không thể cứu vãn hậu quả đó.

Câu chuyện của Hội bà Mẹ, và câu chuyện của những người khác, họ đã mất đi người thân do bạo động súng ống gây ra, đều xứng đáng được lắng nghe và kể lại. Chúng tôi sẽ không ngừng nhắc đến tên họ. Trong buổi họp đầu tiên tại Chicago, không có bất kỳ nhà báo hay khán giả nào – chỉ có chúng tôi. Tôi được cố vấn chính trị cấp cao của mình, cô Maya Harris và Giám đốc của chương trình African America Outreach^1, cô LaDavia Drane hộ tống.

1 Chương trình African America Outreach hoạt động với phương châm giảm sự chênh lệch về chăm sóc sức khỏe và giúp cộng đồng bị tước quyền công dân có chất lượng cuộc sống tốt hơn bằng cách phổ biến thông tin đến những người không tiếp cận được dịch vụ chăm sóc sức khỏe đáng tin cậy. Chương trình tập trung vào các lĩnh vực sức khỏe có nguy cơ cao như bệnh tim mạch, tiểu đường, cao huyết áp, suy thận, đột quỵ, cùng với các loại ung thư cụ thể: vú, cổ tử cung, phổi, đại trực tràng và tuyến tiền liệt. Chương trình African America Outreach cố gắng đảm bảo quyền được chăm sóc sức khỏe của bệnh nhân và cải thiện chất lượng cuộc sống cho cộng đồng người Mỹ gốc Phi.

Mẹ của cậu bé Trayvon Martin mười bảy tuổi tay không tấc sắt đã bị bắn bên ngoài một cửa hàng tiện lợi gần thành phố Orlando bang Florida vào năm 2012, bà Sybrina Fulton đã châm ngòi chiến dịch. “Chúng tôi chỉ là những bà mẹ bình thường”, bà nói. “Chúng tôi không muốn trở thành những nhà hoạt động chính trị, chúng tôi không muốn làm những bà mẹ trong các vụ bạo động súng ống vô nghĩa, chúng tôi không hề muốn, mà là bị đẩy vào tình thế này. Không ai trong chúng tôi cho phép điều đó”.

Trayvon bị giết khi đang mặc áo hoodie, trên đường đi mua kẹo Skittles tại một cửa hàng ở góc đường. Jordan Davis bị bắn ở thành phố Jacksonville, bang Florida, khi đang nghe nhạc trong xe hơi thì một gã da trắng cho rằng quá ồn ào và quá “du côn”. Tamir Rice 12 tuổi đang chơi súng giả ở công viên Cleveland thì bị một cảnh sát bắn. Eric Garner bị một sĩ quan làm chết ngạt sau khi bán thuốc lá lậu trên một con phố ở quận Staten Island. Những vụ này đòi hỏi nhiều giải pháp cảnh sát khác nhau cùng những phản hồi chính trị khác nhau. Nhưng chung quy đều liên quan đến vấn đề chủng tộc. Và nỗi thống khổ mà những bà mẹ này trải qua là như nhau – nỗi đớn đau mà không bậc cha mẹ nào nên hứng chịu.

Mẹ của Jordan, bà Lucia McBath nhớ đến việc đã an ủi con trai ra sao khi hai mẹ con nghe tin về kẻ sát hại Trayvon. Jordan không quen biết Trayvon. Gia đình họ sống ở một nơi khác của Florida. Nhưng tin này đã khiến Jordan chấn động. Cậu hỏi mẹ: “Mẹ, sao chuyện này lại xảy ra với Trayvon? Cậu ấy chẳng làm gì sai cả”. Lucia đã không thể cho cậu câu trả lời thỏa đáng. Chín tháng sau, Jordan cũng bị giết. Giờ đây, mẹ của Jordan và Trayvon đang ngồi cùng một bàn.

“Trong những đêm kinh hoàng, những đêm đen tối của mình, chúng tôi nằm trên giường, nhìn chằm chằm lên trần nhà rồi bật khóc”, Gwen Carr kể với tôi. Bà là mẹ của Eric Garner, “Trong đầu chúng tôi cứ lặp đi lặp lại những chuyện đã xảy ra với tụi nhỏ”.

Hadiya Pendleton, một học sinh mười lăm tuổi gương mẫu bỗng nhiên bị bắn ở công viên Chicago. Chỉ mới một tuần trước đó, cô bé vừa cùng ban nhạc của trường trung học biểu diễn tại lễ nhậm chức lần hai của Tổng thống Obama tại Washington. “Không lời nào tả nổi những gì chúng tôi phải chịu đựng suốt chuỗi ngày không thể nhắm mắt”, mẹ của cô bé, Cleo, đã kể với tôi. “Sau khi Hadiya qua đời, tôi đã mất giọng. Trong khoảng ba đến bốn ngày, điều duy nhất tôi có thể làm là mở to mắt và gào thét, chính xác là la rống lên”.

Cổ họng tôi nghẹn lại khi lắng nghe các bà mẹ kể những chuyện này, và theo dõi sự bình tĩnh họ thể hiện dù mỗi lời nói ra ẩn chứa nỗi đau kinh khủng bên trong. Tác giả Elizabeth Stone nói rằng việc có một đứa con giống như quyết định đặt trái tim mình chạy lung tung ở ngoài cơ thể. Ý nghĩ rằng con mình xảy ra chuyện thật không thể tưởng tượng với bất kỳ cha mẹ nào. Vậy mà những bà mẹ này đã và đang phải sống trong cơn ác mộng đó.

Họ còn phải đối mặt với những nỗi sợ sâu kín khác mà tôi chưa bao giờ phải nghĩ tới. Con gái và các cháu của tôi là người da trắng. Chúng sẽ không biết việc phải coi chừng mọi thứ khi chơi ở công viên hay đi tới cửa hàng tiện lợi là gì. Người ta sẽ không khóa cửa xe lại khi chúng đi qua. Cảnh sát sẽ không kéo chúng lại vì lái xe vào “nhầm” vùng. Các băng đảng sẽ không gây sự với chúng trên đường đến trường.

“Vì là người da màu, chúng tôi chịu tác động kinh khủng từ sự bất công này, từ sự đối xử vô nhân đạo này”, Gwen Carr nói. “Một số người nói rằng chúng tôi phân biệt chủng tộc vì đã nói rằng ‘Người da đen đáng được sống’. Chúng tôi đều biết mọi sự sống đều quan trọng, nhưng chúng tôi cần người khác hiểu rằng cuộc sống của người da đen cũng có ý nghĩa, hãy đối xử với chúng tôi như những con người. Đừng cư xử như thể chúng tôi là một loại động vật tầm thường. Chúng tôi không phải thú vật. Chúng tôi là công dân Mỹ, và chúng tôi xứng đáng được đối xử công bằng như những công dân khác”.

Hãy đối xử với người khác bằng sự quan tâm và tôn trọng, nhất là khi họ là những người đang bảo vệ chúng ta. Tôi cảm nhận sâu sắc điều này. Phần lớn các sĩ quan cảnh sát đều là những nhân viên công vụ dũng cảm và chính trực, họ dùng tính mạng của mình để bảo vệ người khác mỗi ngày. Với tư cách một Thượng nghị sĩ, tôi đã dành nhiều năm đấu tranh vì những người tiên phong, họ đã phục vụ tại vùng đất Ground Zero^1, chịu nhiều ảnh hưởng sức khỏe trong thời gian dài. Họ đã phải trả một cái giá quá đắt cho việc phục vụ chúng ta. Tôi còn có một trải nghiệm có một không hai khi được bảo vệ 24/24 trong hơn hai mươi lăm năm qua nhờ những vệ sĩ được huấn luyện chuyên nghiệp, sẵn sàng đỡ đạn thay tôi khi có bất kỳ nguy hiểm nào xảy đến. Nếu điều đó không làm các bạn tôn trọng sự dũng cảm và tính chuyên nghiệp của việc tuân thủ luật pháp thì còn gì có thể làm được. Những sĩ quan cảnh sát mà tôi biết rất tự hào về sự chính trực của họ, họ phẫn nộ trước việc sử dụng vũ lực quá đà, và luôn hết lòng tìm những cách thức mới, hiệu quả hơn để hoàn thành tốt công việc của mình. Mỗi lần người cảnh sát thi hành nhiệm vụ – những thứ trong cảnh tượng kinh tởm – đều luôn nhắc nhở mọi người rằng chúng ta nợ họ, nợ gia đình họ biết nhường nào.

1 Hiện trường thảm họa 11 tháng 9, nơi trước kia tọa lạc Tháp đôi tại New York nay được gọi là Ground Zero (Khu vực số không), hiện nay là tòa nhà One World Trade Center cao 541m và 3 tòa nhà chọc trời được xây trên một hình bán nguyệt xung quanh khu tưởng niệm các nạn nhân trong vụ khủng bố.

Trong suốt chiến dịch, tôi đã nhiều lần gặp mặt và trao đổi với những nhà cầm quyền để lắng nghe quan điểm của họ về việc phải tập trung cải thiện những gì. Vào tháng 8 năm 2016, tôi đã gặp một nhóm cảnh sát trưởng đang công tác hoặc đã về hưu trên khắp cả nước, trong đó có Bill Bratton từ New York, Charlie Beck từ Los Angeles và Chuck Ramsey từ Philadelphia. Họ đã nhấn mạnh đến tầm quan trọng trong việc xây dựng mối quan hệ giữa cảnh sát và cộng đồng nhân dân nơi mình phục vụ. Họ cũng nhấn mạnh việc chúng ta nợ những viên cảnh sát trung thực với tinh thần tự nguyện đối mặt biết bao sự thật khắc nghiệt.

Chúng ta phải đối mặt với một sự thật là mỗi người đều tiềm ẩn sự thiên vị. Tôi có, bạn có, những cảnh sát cũng có: từ trong thâm tâm, khi ta thấy một người da đen cho tay vào túi quần tìm ví, các bạn sẽ nghĩ ngay đến “Súng!”. Mặc dù nói ra những điều này trong suốt chiến dịch sẽ làm giảm sự ủng hộ của một số tổ chức và cảnh sát, dường như họ cho rằng việc tôi quan tâm đến những đứa trẻ thiệt mạng và những nạn nhân khác chỉ là trưng ra cơ sở giả định về những hành động sai trái của cảnh sát. Thật quá chua chát. Nhưng, tôi cũng rất biết ơn sự hỗ trợ của những sĩ quan chính quyền khác, những người muốn tạo dựng lại niềm tin rằng chúng ta và họ đều được an toàn, và họ cho rằng tôi chính là ứng viên tốt nhất có thể làm nên chuyện. Cảnh sát trưởng thành phố Dallas, Lupe Valdez đã chia sẻ tại Hội nghị Quốc gia Dân chủ: “Chúng tôi đeo phù hiệu mỗi ngày để phục vụ và bảo vệ, không phải để thù ghét hay phân biệt chủng tộc”. Giống như tôi, bà cùng với những sĩ quan cảnh sát khác đều tin rằng chúng ta có thể cùng nhau cải thiện đường lối hành động mà không cần phải xúc phạm đến những người đàn ông hay phụ nữ đang đặt cược mạng sống vì mình.

Là một ứng cử viên, tôi đã làm việc với những người ủng hộ quyền công dân và nhiều nhà cầm quyền để triển khai những giải pháp thiết thực, từ việc đeo camera trên người đến những chương trình huấn luyện mới nhằm tiết giảm căng thẳng trong nhiều tình huống. Tôi còn đề cập đến tầm quan trọng của việc cố thử đặt mình vào vị trí của người khác. Điều đó đồng nghĩa rằng những sĩ quan cảnh sát và tất cả chúng ta đang cố hết sức để có thể hiểu được những tác động mà chủ nghĩa phân biệt chủng tộc khiến các thanh niên da màu và đàn ông lẫn phụ nữ người La tinh đang phải đối mặt mỗi ngày, cũng như hiểu được họ đã cảm thấy cuộc đời mình chỉ đáng vứt đi ra sao. Điều này tương tự việc hình dung xem cảm giác của một sĩ quan cảnh sát khi anh ấy/cô ấy hôn con mình, vợ chồng mình và nói lời tạm biệt mỗi ngày rồi lao đầu vào một công việc tuy nguy hiểm nhưng vô cùng cần thiết.

Loại đồng cảm này rất khó làm được. Sự chia rẽ trong đất nước này ngày càng rõ nét. Như Maria Hamilton đã nói với tôi: “Giống như năm trăm năm trước vậy, bà Hillary à. Chỉ là người ta không đề cập đến thôi”. Cậu con trai tay không vũ khí của cô, Dontre, bị giết năm 2014, cậu bị một sĩ quan cảnh sát bắn hơn mười hai viên đạn sau cuộc lộn xộn tại công viên ở thành phố Milwaukee nơi mà cậu ta đã ngủ trên băng ghế. Câu chuyện của cô gợi nhớ về những bà mẹ này và nhiều thế hệ phụ huynh người da đen trước họ, khi đó việc các thanh niên nam nữ người da đen bị giết chóc và đối xử tệ bạc tuy đau thương nhưng không hề gây sốc. Trong một thời gian dài, đây chính là hiện thực cuộc sống tại Mỹ. Nhưng chúng ta không thể chấp nhận nó như một tương lai bất khả kháng của mình.

Những lời của Maria đã chỉ ra mối liên hệ phức tạp giữa phân biệt chủng tộc và bạo lực do súng. Không phải ngẫu nhiên khi đó là nguyên nhân chính dẫn đến cái chết của các thanh niên da đen, vượt qua chín nguyên nhân gây tử vong khác gộp lại. Đó là kết quả của các quyết định chính sách trong nhiều thập kỷ, không được quan tâm và đầu tư đúng mức, băng nhóm và du côn phát triển, cùng với những chính sách gây tranh cãi trong cộng đồng người da màu. Tuy nhiên, bạo lực do súng không chỉ là vấn đề đối với người da đen hay người nghèo, hay chỉ có ở các thành phố lớn. Bạo lực do súng đã chạm đến mỗi lớp học, mỗi màu da hay bất kỳ cộng đồng nào với hơn ba mươi ba nghìn người chết do súng mỗi năm – trung bình chín mươi người mỗi ngày. Đó là một thực trạng hủy diệt đặc biệt, bởi vì bạo lực súng đạn có thể được ngăn chặn trên diện rộng. Các nước phát triển khác không gặp phải vấn đề này. Họ có những điều luật cơ bản nhằm ngăn chặn súng rơi vào tay những kẻ nguy hiểm. Các luật đó thực thi. Chúng cứu được mạng người. Đất nước Mỹ đã quyết định tàn nhẫn khi không thực hiện các bước đơn giản nhằm ngăn chặn – hoặc ít nhất là giảm bớt – cơn dịch này.

Hội bà Mẹ hiểu rõ mọi chuyện. Xét đến chuyện của Annette Nance-Holt. Cô ấy đã làm việc chăm chỉ để có thể thăng tiến ở Sở Cứu hỏa thành phố Chicago, trở thành một tiểu đoàn trưởng. Cô và chồng cũ, Ron, một chỉ huy cảnh sát Chicago, làm mọi thứ có thể để cho con trai mình, Blair, một cuộc sống an toàn, thoải mái và đủ đầy. Họ dạy cậu phải rộng lượng, khiêm tốn và biết trân trọng những gì mình đang có. Mười sáu tuổi, Blair là một học sinh gương mẫu, tử tế, học hành chăm chỉ và yêu âm nhạc. Cậu dự định sẽ vào đại học để học kinh doanh, bước đầu tiên để thực hiện ước mơ gia nhập ngành công nghiệp âm nhạc.

Mặc dù Annette và Ron đã cống hiến đời mình để gìn giữ sự an toàn của thành phố, nhưng cuối cùng, họ không bảo vệ nổi đứa con trai yêu dấu của mình. Một ngày năm 2007, Blair đang đi xe buýt từ trường đến cửa hàng của ông bà nội, thỉnh thoảng cậu cũng đến đây giúp. Một nhóc thành viên băng đảng đã xả súng vào nhóm thiếu niên, nhằm vào những đứa ở băng đảng đối lập. Một bạn ngồi cạnh Blair nhổm lên để chạy về phía sau xe bus, nhưng Blair kéo cô bé lại ghế ngồi. Cậu cứu mạng cô bé, bằng chính tính mạng của mình.

Ngày hôm đó, tại Chicago, tất cả các bà mẹ ngồi quanh bàn cùng tôi đều có những câu chuyện tương tự. Và mỗi người đều quyết làm bất cứ gì có thể để bảo vệ những đứa trẻ khác không đồng số phận như con họ. Họ hết sức tập trung vào việc hạn chế bạo lực do súng, cải cách chính sách và đảm bảo rằng có sự giải trình chính đáng cho những cái chết nêu trên. Sybrina Fulton đã thành lập Quỹ Trayvon Martin để hỗ trợ các gia đình và để ủng hộ các chính sách cải tổ kiểm soát súng. Geneva Reed-Veal, có con gái Sandra Bland hai mươi tám tuổi đã chết sau khi bị tống giam do vi phạm một lỗi giao thông nhỏ, thông qua nhà thờ, bà đã thực hiện gấp đôi các hoạt động cộng đồng của mình. Tất cả các bà mẹ đều nhận ra rằng câu chuyện và sức mạnh tinh thần của họ có thể tạo nên những tác động mạnh mẽ đến công chúng. Như Cleo Pendleton đã nói: “Khi tôi tìm được tiếng nói của mình, tôi không thể im lặng”.

Nhưng nỗ lực của họ chưa đạt được kết quả đáng kể. Và sự thất vọng của họ hoàn toàn dễ hiểu vì quá khó, dù chỉ nhận chút phản hồi từ chính quyền địa phương và Bộ Tư pháp Mỹ, họ phải hành động đơn độc. Rất nhiều người trong số họ bị chà đạp và sỉ nhục, hay thậm chí là bị tấn công trên truyền thông. Sybrina và chồng cũ của cô đã phải nghe kẻ giết con trai họ nói với báo chí rằng họ “không dạy nổi con trai đến nơi đến chốn”, và sau đó còn kiếm tiền từ việc bán đấu giá khẩu súng đã giết Trayvon.

“Chúng tôi cần những đạo luật phù hợp hơn”, Gwen Carr kể với tôi, “Phạm tội thì phải chịu trách nhiệm, bất kể người đó là công nhân, doanh nhân hay một người bình thường nào đó. Chúng tôi cần sự chịu trách nhiệm toàn diện nhưng chúng tôi vẫn chưa nhận được”.

Những người khác đều đồng ý với Gwen Carr, và họ không chắc liệu tôi có giống những chính trị gia đã từng làm họ thất vọng hay không. Tuy nhiên, họ vẫn chấp nhận lời mời tới buổi họp tại Chicago này và trải lòng chia sẻ những câu chuyện của bản thân. Và bây giờ họ chờ xem tôi có thể làm gì.

Lezley McSpadden đã trực tiếp gặp tôi. Con trai mười tám tuổi của cô, Michael Brown, bị một cảnh sát tại thành phố Ferguson, bang Missouri bắn chết năm 2014. “Liệu có gì thay đổi không?” Lezley hỏi tôi. “Một lần nữa chúng tôi ngồi lại, chúng tôi dốc hết lòng, chúng tôi lại xúc động, chúng tôi kể với bà toàn bộ cảm xúc của mình – nhưng liệu chúng tôi có nhìn thấy sự thay đổi? Hay một động thái nào không?”

Trong một thời gian dài, các chính sách liên quan đến súng ống chính là nọc độc. Mặc dù vậy, theo cuộc bỏ phiếu tại Đại học Quinnipiac vào tháng 6 năm 2017, 94% người Mỹ ủng hộ việc kiểm tra lý lịch toàn diện khi mua súng, trong đó có 92% là những người sở hữu súng, có nhiều chính trị gia lại né tránh việc gánh vác trách nhiệm của tổ chức NRA. Về phương diện lịch sử, một bộ phận nhỏ phe chống đối các đạo luật kiểm soát súng đã được tổ chức hiệu quả hơn, được tài trợ nhiều hơn và càng sẵn sàng trở thành cử tri cho một vấn đề đơn nhất.

Vào những năm 1990, chồng tôi đã gian khổ tranh đấu để thông qua hai đạo luật, luật cấm các loại vũ khí tấn công trong mười năm và luật Brady Bill^1, đây là đạo luật đầu tiên yêu cầu kiểm tra lý lịch trong thương vụ súng ống của những kẻ đầu nậu vũ khí được chính quyền liên bang cấp phép. Kể từ những năm đó, đạo luật này đã hạn chế hơn hai triệu thương vụ những tội phạm bị kết án, những kẻ bạo hành và những kẻ lưu vong. Tổ chức NRA đã tài trợ cho đợt phản ứng dữ dội trước các điều luật mới về kiểm soát súng ống đồng thời giúp thủ tiêu nhiều thành viên đảng Dân chủ của Quốc hội trong thảm họa các bầu cử giữa kỳ năm 1994. Sau đó, vào năm 2000, tổ chức NRA đã nhúng tay vào việc đánh bại Phó Tổng thống Al Gore.

1 Vào năm 1993, trong một buổi lễ có sự tham dự của James S. Brady, Tổng thống Bill Clinton đã ký dự luật Brady về kiểm soát súng ngắn. Luật này yêu cầu khách hàng mua súng ngắn phải đợi năm ngày làm việc để chính quyền kiểm tra lý lịch, dựa vào đó việc mua bán sẽ được phê duyệt hoặc bị cấm theo một tập hợp các tiêu chí.

Sau những trải nghiệm chính trị đau đớn đó, đã thành lẽ thường tình khi người ta cho rằng các thành viên đảng Dân chủ sẽ an toàn hơn khi tránh đả động các vấn đề súng ống từ đó hy vọng tổ chức NRA sẽ không động đến.

Tôi không bao giờ đồng tình lối suy nghĩ này. Dù xét theo chính sách hay chính trị, tôi đều thấy nó sai. Từ tận đáy lòng, tôi luôn căm ghét các cuộc bạo động dùng súng và tự hào rằng chính quyền của anh Bill đã giành quyền chi phối Tổ chức NRA. Sau chuyến viếng thăm thành phố Littleton thuộc tiểu bang Colorado vào năm 1999, tôi càng cam kết ngăn chặn những cuộc bạo động vô nghĩa do súng ống. Anh Bill và tôi đau lòng đến thăm gia đình của các thanh thiếu niên bị thiệt mạng trong cuộc tàn sát tại trường trung học Columbine. Chúng tôi túm tụm lại cùng nhau bên những ly cà phê và những quyển sách tưởng niệm tại một nhà thờ Công giáo địa phương. Từ khi nghe được tin, khoảng một tháng trước đó, tôi cứ luôn nghĩ về những đứa trẻ này. Tôi đặc biệt xúc động về chuyện của em Cassie Bernall mười bảy tuổi. Nhiều bài báo đã nói rằng một trong những tay sát nhân sinh viên đã hỏi rằng em có tin vào Chúa hay không. Sau khi Cassie trả lời có, chúng bắn em. Khi gặp mẹ của Cassie, bà Misty, tôi đã ôm bà thật chặt và bảo bà hãy kể về con gái của mình. Chúng tôi cùng nhau ngồi xuống và nhìn vào các bức ảnh. Nhiều gia đình tại Columbine đã góp ý với anh Bill và tôi về nhiều thứ có thể làm để giúp những gia đình khác, những ngôi trường khác không bị các cuộc bạo động súng đe dọa. Tôi tin chúng ta cần thêm biện pháp mới để có thể làm được nhiều hơn những gì mà chính quyền Clinton đã hoàn thành.

Sau đó, với tư cách một Thượng nghị sĩ, tôi đại diện cho vùng nông thôn phía bắc New York cũng như đại diện cho nhiều thành phố. Tôi hiểu và đánh giá cao quan điểm tuân thủ luật pháp của những chủ sở hữu súng, họ cảnh giác với bất kỳ điều lệ mới nào. Tôi còn nhớ bố từng dạy tôi bắn súng ở vùng nông thôn Pennsylvania, nơi tôi đã trải qua nhiều mùa hè từ thời mới lớn. Tôi cũng đã sống ở Arkansas trong nhiều năm và có chuyến hành trình săn vịt đáng nhớ cùng nhóm bạn vào tháng 12 những năm 1980. Tôi cũng không bao giờ quên mình đã đứng trong nước lạnh cóng ngập quá hông, đã chờ mặt trời mọc và cố không để cơ thể bị hạ nhiệt. Cuối cùng tôi cũng bắn được một con vịt, nhưng khi trở về nhà, Chelsea, con bé đang xem phim hoạt hình Bambi lại bị xúc phạm vì việc này và cho rằng tôi đã bắn “một mẹ vịt, bố vịt bé bỏng đáng thương nào đó”.

Những trải nghiệm này giúp tôi củng cố quan điểm rằng đối với nhiều người Mỹ, việc săn bắn và sở hữu súng đã ăn sâu vào văn hóa của họ. Nhiều người xem chúng như mối liên kết giữa ranh giới trong quá khứ và đạo lý tự cường từ ngàn đời của người Mỹ. Nhiều người xem việc sở hữu một khẩu súng là vấn đề cơ bản của tự do và tự vệ. Đó còn là nguồn gốc bảo đảm an toàn và mang đến sự tự tin trong thế giới hỗn loạn này. Tôi hiểu hết. Đó là lý do tại sao vấn đề này lại đa cảm đến vậy. Đối với mỗi người ở cả hai phía cuộc tranh luận này, đó là vấn đề hoàn toàn cá nhân.

Trong tất cả chiến dịch chính trị của mình, tôi luôn cố gắng hết sức để cân đối được sự công bằng giữa việc ủng hộ các biện pháp kiểm soát súng cơ bản và việc thể hiện sự tôn trọng đối với các chủ sở hữu súng có trách nhiệm. Tôi luôn nói rằng tôi công nhận Bản sửa đổi thứ hai^1 và chưa bao giờ đề nghị cấm tất cả các loại súng.

1 Bản sửa đổi thứ hai: Bảo vệ Quyền mang vũ khí của dân thường và binh lính. Ngày đề nghị 25 tháng 9 năm 1789. Ngày hiệu lực 15 tháng 12 năm 1791.

Tuy nhiên, ngay cả khi tôi chưa tham gia cuộc tranh cử năm 2016 thì người đứng đầu Tổ chức NRA, ông Wayne LaPierre đã cam đoan rằng tổ chức của ông sẽ “chiến đấu bằng tất cả những gì mình có” để ngăn tôi trở thành Tổng thống. Ông ta cảnh báo rằng nếu tôi chiến thắng, có nghĩa là “bóng tối của sự dối lừa và tuyệt vọng sẽ vĩnh viễn trói buộc toàn dân Mỹ”. Ông ta chỉ thiếu mỗi chiếc mũ bằng giấy thiếc^1.

1 Chiếc mũ bằng giấy thiếc (tinfoil hat): ám chỉ đến niềm tin rằng việc đội một chiếc mũ làm từ giấy thiếc sẽ bảo vệ người ta chống lại sự giám sát của chính phủ hoặc sự kiểm soát tâm trí từ những sinh vật ngoài trái đất.

Ông Wayne LaPierre đã góp phần làm cho Tổ chức NRA trở thành một trong những tổ chức phản động và nguy hiểm nhất nước Mỹ. Thay vì quan tâm đến những quyền lợi thường nhật của các chủ sở hữu súng, phần đông người ủng hộ các biện pháp kiểm soát cơ bản, thì bản chất Tổ chức NRA lại là công ty con được các tập đoàn quyền lực chuyên sản xuất và kinh doanh súng ống sở hữu hoàn toàn. Với họ, lợi nhuận ròng và tư tưởng lệch lạc của mình là tất cả những gì họ quan tâm, ngay cả khi phải trả giá bằng hàng ngàn sinh mạng dân Mỹ mỗi năm.

Tôi thực sự hiểu rõ những thiệt hại chính trị mà Tổ chức NRA có thể gây ra. Trước đây tôi đã nhận ra và vào thời điểm này những thiệt hại ấy dự kiến sẽ càng trầm trọng. Nhưng tôi còn biết rằng có nhiều cử tri dao động^2, đặc biệt là phái nữ, cũng như tôi, họ kinh hoàng trước bạo động súng ống và đã mở ra nhiều giải pháp tài tình để bảo vệ gia đình và cộng đồng an toàn hơn. Vì vậy tôi đã tống khứ các mối đe dọa và bắt đầu làm việc.

2 Cử tri dao động (swing voters) là các cử tri chưa quyết định sẽ bỏ phiếu bầu cho ai. Đây là nhóm cử tri tiềm năng và được các ứng cử viên bỏ nhiều công sức thực hiện chiến dịch vận động.

Tôi và nhóm của mình cộng tác cùng những người chủ trương kiểm soát súng ống, như tổ chức Moms Demand Action (Những bà mẹ yêu cầu hành động), để triển khai các dự thảo mới về việc không để súng rơi vào tay những kẻ bạo hành và những tội phạm bạo động khác. Tôi đã kêu gọi kiểm tra lý lịch tổng thể, cấm mua súng đối với bất kỳ kẻ nào thuộc danh sách khủng bố cấm bay, đồng thời cho những người sống sót cùng các gia đình quyền đòi trách nhiệm từ những đơn vị sản xuất và kinh doanh súng. Ví dụ, tôi tin rằng những gia đình đã mất con trong vụ xả súng hàng loạt tại trường tiểu học Sandy Hook thành phố Newtown, bang Connecticut vào năm 2012 có thể kiện công ty Remington Arms vì đã tiếp thị loại súng trường tấn công AR-15 cho dân thường. Và tôi như phát điên lên với điều lệ đặc biệt cho phép các nhà sản xuất súng quyền miễn trừ tố tụng.

Sau cuộc thảm sát giết hại chín giáo dân tại nhà thờ Mother Emanuel thuộc thành phố Charleston, bang South Carolina vào tháng 6 năm 2015, nhóm tôi đã tập trung vào nguyên nhân tại sao kẻ sát nhân 21 tuổi, kẻ theo thuyết Người da trắng thượng đẳng^1, lại có thể mua được súng mặc dù đã có hồ sơ bắt giữ theo đó hắn phải bị đánh dấu bằng việc kiểm tra lý lịch bắt buộc. Chúng tôi phát hiện rằng, theo luật hiện hành, nếu việc kiểm tra lý lịch không hoàn thành sau ba ngày, cửa hàng được tự do bán một khẩu súng mà không yêu cầu gì cả. Đây là kết quả của việc điều chỉnh kế hoạch của Tổ chức NRA và thông qua Quốc hội trong cuộc tranh luận về luật Brady Bill của năm 1993. Các chuyên gia nói rằng có hơn năm mươi lăm ngàn khẩu súng đáng lý bị cấm bán lại được bán ra và chúng ta bắt đầu gọi nguyên nhân đó là “lỗ hổng Charleston”. Tôi theo sát vụ này và mang những lỗ hổng khác có liên quan đến súng làm thành trọng điểm trong chiến dịch của mình.

1 Người da trắng thượng đẳng là một hệ tư tưởng phân biệt chủng tộc dựa vào niềm tin rằng người da trắng cao cấp hơn trong một số đặc tính, đặc điểm so với những người từ các chủng tộc khác và vì thế dân da trắng nên cai trị về mặt chính trị, kinh tế và xã hội đối với dân da màu.

Lắng nghe chuyện của Hội bà Mẹ ở Chicago, hơn bao giờ hết, tôi chắc rằng việc nắm quyền chi phối tổ chức gun lobby^2 là điều đúng đắn, dù phải trả bất cứ giá nào. Tôi kể với họ về một số cải cách mà nhóm chính sách của tôi đang tiến hành và yêu cầu họ giữ liên lạc với chúng tôi đồng thời không được né tránh việc đóng góp ý tưởng và ý kiến đánh giá. Tôi đã nói rằng việc lắng nghe những câu chuyện của họ có ý nghĩa với tôi đến thế nào và tôi đã quyết tâm ra sao để trở thành người đấu tranh vì họ. Tôi chắc chắn rằng những lời nói của tôi đã làm tôi thất bại, nhưng thật khó để diễn tả niềm vinh dự mà tôi có được khi họ toàn tâm sẵn lòng cởi mở với tôi. “Chúng ta tốt hơn thế này, và chúng ta cần phải hành động đúng với bản thân”, tôi nói.

2 Gun lobby (chủ yếu về chính trị Mỹ): Một nhóm có tổ chức cố gắng gây ảnh hưởng đến chính sách công và luật pháp liên quan đến vũ khí, đặc biệt là người bênh vực quyền sở hữu và tiếp cận với vũ khí của các công dân.

Khi buổi họp kết thúc, các bà mẹ bắt đầu trò chuyện rôm rả cùng nhau. Chẳng bao lâu sau họ cùng chụp ảnh và lập kế hoạch. Trước đó nhiều người trong số họ còn chưa hề gặp gỡ, nhưng họ nhanh chóng kết nối với nhau như chị em gái. Cùng với nhau, tôi nhìn thấy sức mạnh nơi họ. Sau đó, khi họ quyết định tham gia vào chiến dịch của tôi, họ đã đi khắp bang South Carolina và các bang chính yếu khác để thay mặt tôi phát biểu, tôi rất xúc động, rất biết ơn. Và hội Mothers of the Movement đã ra đời.

Suốt những tháng sau đó, tôi luôn mong đợi được gặp Hội bà Mẹ ngoài khuôn khổ cuộc vận động tranh cử. Trong những ngày khó khăn, một cái ôm, một nụ cười cũng tiếp thêm sức mạnh cho tôi. Và bên họ, tôi có động lực thêm lạc quan. Đời họ đã lắm những buồn đau vì vậy chí ít điều tôi có thể làm là vui vẻ cùng họ.

Nhưng quả không dễ dàng gì. Những bi kịch mới lại không ngừng mở ra. Vào tháng 7 năm 2016, một người đàn ông da màu tên là Philando Castile đã bị bắn bảy viên đạn tại một trạm dừng giao thông ở Twin Cities, trong khi bạn gái Diamond Reynolds và con gái bốn tuổi của anh cũng có mặt trên xe. Sau đó, đoạn video cho thấy cô bé đã cầu xin mẹ mình im lặng để bà không bị giết như bố. “Con không muốn mẹ bị bắn”, cô bé nài nỉ. “Được rồi, hôn mẹ cái nào”, Diamond trả lời. “Con có thể đảm bảo an toàn cho mẹ”, cô gái bé bỏng quả quyết với cô, trước khi bật khóc. Hai tuần sau, trong nỗi đau lòng, tôi đã gặp gia đình tại Minnesota và biết được Castile được cộng đồng yêu mến ra sao, trong đó có trường điểm ở Saint Paul, nơi anh làm việc, đồng thời biết được anh và Diamond đã chuẩn bị làm đám cưới.

Cùng tháng đó, tại thành phố Dallas, năm viên cảnh sát đã bị một tay bắn tỉa phục kích và sát hại trong khi họ đang bảo vệ một cuộc diễu hành biểu tình ôn hòa. Tin tức đó khiến tôi kinh hoàng và lập tức hủy ngay sự kiện đã được lên lịch trước đó với Phó Tổng thống Joe Biden tại thành phố Scranton, bang Pennsylvania. Tôi thấy bất hợp lý khi mở cuộc vận động tranh cử ngay sau ngày xảy ra thảm họa như vậy. Thay vào đó, tôi đã tham dự Hội nghị Bộ trưởng tại Philadelphia, tỏ lòng kính trọng đối với các sĩ quan ngã xuống và cầu nguyện cho gia đình họ. Tôi đã gọi cho Thị trưởng Mike Rawlings và đề nghị được hỗ trợ. Cảnh sát trưởng của thành phố Dallas, ông David Brown đã kêu gọi người dân Mỹ đứng về phía những con người quả cảm, những đàn ông lẫn phụ nữ đã mạo hiểm sự sống chính mình để bảo vệ an toàn cho người khác. “Trước giờ chúng ta không nhận được sự ủng hộ. Đừng để hôm nay cũng hệt như chuỗi ngày đã qua”, ông nói. Tôi hoàn toàn đồng ý. Chưa đầy hai tuần sau đó, ba sĩ quan khác đã bị phục kích và sát hại tại thành phố Baton Rouge, bang Louisiana. Và khi tôi viết ra điều này thì một sĩ quan cảnh sát của thành phố New York, một bà mẹ ba con đã bị bắn hạ một cách tàn nhẫn. Vụ bạo động này – chống lại cảnh sát, chống lại thanh niên nam nữ da đen, chống lại tất cả – phải chấm dứt.

Kể từ cuộc bầu cử, tôi thường nhớ về quãng thời gian hoạt động cùng hội Mothers of the Movement. Bất cứ lúc nào bắt đầu thấy thương cho thân mình, tôi đều nghĩ về những bà mẹ này, họ đã kiên trì vượt qua vô vàn hoàn cảnh còn khắc nghiệt hơn thế. Họ vẫn làm mọi thứ có thể để giúp đất nước này trở nên tốt đẹp hơn. Nếu họ làm được, thì tôi cũng làm được và tất cả chúng ta đều làm được.

Tôi nghĩ đến cảm giác khi cùng họ đứng trong vòng tròn cầu nguyện, như buổi cầu nguyện tại bữa tối thường niên của Quỹ Trayvon Martin ở bang Florida. Tám người chúng tôi cùng nghiêng đầu vào nhau, nắm chặt tay nhau, hướng mắt nhìn xuống và mặc niệm. Một trong số các bà mẹ đã dẫn dắt chúng tôi cầu nguyện, giọng bà trầm bổng khi nói lời cảm ơn Chúa vì đã tạo ra mọi thứ.

Tôi còn nhớ trong chuyến viếng thăm nhà thờ Central Baptist tại thành phố Columbia, bang South Carolina, bà Gwen Carr đã nói đôi điều. Ngay ngày đầu tiên sau khi mất đứa con trai, Eric, bà thậm chí không thể bước xuống giường. Nhưng sau đó, bà nói, “Chúa đã nói với tôi rằng, “Con cứ nằm mãi đây rồi chết cùng con trai mình, hay con sẽ đứng dậy và giơ cao tên của cậu bé?”” Trong giây phút đó bà nhận ra rằng không ai trong chúng ta được phép ngừng lại một khi ngoài kia còn rất nhiều người cần giúp đỡ. Bà đã nói, “Tôi phải biến buồn đau thành sách lược, biến đau thương thành hành động”.

Súng ống trở thành điểm bắt lửa tại các cuộc bầu cử sơ bộ lẫn cuộc tổng tuyển cử. Thượng nghị sĩ Bernie Sanders, người rất thích nói về “tư tưởng cấp tiến chân chính” không bao giờ cúi đầu trước hiện thực chính trị hay quyền lợi to lớn, đã cường điệu hiện thực chính trị bang nông thôn Vermont của mình và ủng hộ các ưu tiên then chốt của tổ chức NRA, bao gồm năm lần bỏ phiếu chống luật Brady Bill trong những năm 1990. Năm 2005, ông đã bỏ phiếu thuận cho điều luật miễn trừ đặc biệt, điều luật bảo vệ các đơn vị sản xuất và kinh doanh súng ống không bị kiện khi vũ khí của họ được dùng trong các cuộc tấn công giết chóc. Tổ chức NRA cho biết Đạo luật Bảo vệ Thương mại Vũ khí Hợp pháp là đạo luật quan trọng nhất trong pháp chế liên quan đến súng trong hơn hai mươi năm. Sau đó – Thượng nghị sĩ Barack Obama và tôi đã bỏ phiếu chống. Tôi không thể tin nổi, hơn mười năm sau, khi ông Bernie đứng ra tranh cử Tổng thống, ông ấy vẫn tiếp tục ủng hộ luật này.

Tôi luôn lôi vấn đề này đe ông ta mỗi khi có cơ hội. Chúng tôi có một cuộc trao đổi công khai tại buổi tranh luận tòa thị chính vào tháng 3 năm 2016. Một người đàn ông bước lên micrô để đặt câu hỏi. Con gái mười bốn tuổi của ông đã bị bắn vào đầu khi đang dạo chơi chụp hình bên ngoài nhà hàng Cracker Barrel. Sau mấy ngày kinh hoàng cố kéo dài sự sống, cô bé đã qua khỏi, cuối cùng trở thành người sống sót duy nhất sau vụ tấn công. Người cha hỏi chúng tôi sẽ làm gì để giải quyết cơn dịch bạo động do súng đang rình rập đất nước này.

“Tôi đang hướng về con gái anh và tôi rất biết ơn vì cô bé đang cười vui và đang trong quá trình hồi phục”, tôi nói. “Nhưng tai nạn này không bao giờ là chuyện nên xảy ra”. Tôi nói với ông ấy về các bước dự định thực hiện để giữ an toàn cho các gia đình, bao gồm việc bãi bỏ chính sách bảo hộ miễn trừ cho các đơn vị sản xuất súng. Sau đó người dẫn chương trình đã hỏi Bernie nghĩ gì về vụ tố tụng mới đang thách thức khả năng miễn trừ của công ty. Sự cố chấp gấp đôi của ông đã khiến tôi kinh ngạc, ông ta hùng hồn tranh cãi rằng những người như tôi, người nói về việc kiện cáo những nhà sản xuất súng ống thực ra là đang nói về việc “kết thúc ngành công nghiệp sản xuất súng của Mỹ”. Đối với ông, việc một nhà sản xuất phải chịu trách nhiệm pháp lý cho những gì súng ống của họ gây ra đồng nghĩa với việc nói rằng “Nước Mỹ không nên có bất kỳ khẩu súng nào”. Tôi có thể phản đối gì nữa đây. Trên đất nước này, không một ngành công nghiệp nào có loại bảo hộ mà ông dành cho những nhà sản xuất súng. Rồi trong những trường hợp khác, ông lại là người lớn giọng nhất phòng đang kêu gọi các công ty phải chịu trách nhiệm cho hành động của mình. Thế tại sao vấn đề này lại là ngoại lệ? Vậy nên tôi đã nói với công chúng rằng ông như đang trực tiếp đọc ra từ các đề tài tranh luận của tổ chức NRA. Sau nhiều tháng chịu áp lực từ các nhà hoạt động chính trị cũng như từ phía gia đình nạn nhân, cuối cùng ông Bernie đã tuyên bố rằng sẽ xem xét lại lá phiếu của mình.

Ông Bernie và tôi bất đồng quan điểm về súng ống, tuy nhiên với các đảng viên đảng Cộng hòa còn bất đồng cực hạn hơn nữa. Chỉ vài ngày sau khi những kẻ khủng bố bắn và giết chết mười bốn người, khiến hai mươi hai người bị thương nghiêm trọng tại một bữa tiệc nghỉ lễ văn phòng tại thành phố San Bernardino, bang California, thì các đảng viên đảng Cộng hòa ở Thượng nghị viện đã phản đối một dự luật cấm mua súng ống và thuốc nổ đối với các cá nhân có tên trong danh sách cấm bay. Tôi cho rằng đây là một hành động mất trí, thế thì quá nguy hiểm đến nỗi người ta không thể lên máy bay, và quá nguy hiểm đến nỗi người ta không thể mua một khẩu súng! Nhưng các thành viên đảng Cộng hòa đã từ chối hòng thách thức tổ chức NRA.

Sau đó là Donald Trump. Từ khi bắt đầu chiến dịch, ông ta đã làm hết mọi thứ có thể để lấy lòng tổ chức gun lobby, và cần cảnh giác rằng một tỷ phú New York có lịch sử từng ủng hộ chính sách kiểm soát súng ống sẽ không là một đồng minh tự nhiên. Vì vậy ông đã cố gắng sửa chữa. Ông cam đoan bắt buộc các trường học phải cho phép mang súng trong lớp và lật đổ những nỗ lực mà Tổng thống Obama đã thực hiện để củng cố nền tảng hệ thống kiểm soát. Sau cuộc bạo lực diễn ra tại trường Đại học Umpqua Community ở thành phố Roseburg, bang Oregon, đã có tám sinh viên và một giảng viên bị thiệt mạng, ông Trump gọi đó là vụ tấn công kinh hoàng nhưng dường như không có bất cứ động thái nào được thực hiện sau đó. “Những chuyện này có thể xảy ra với bất cứ ai”, ông ta nói một cách khiếm nhã. Sau vụ tấn công vào tháng 6 tại hộp đêm Pulse ở thành phố Orlando giết hại bốn mươi thanh niên, nhiều người trong số họ thuộc cộng đồng LGBT da màu, ông Trump đã nói rằng thật “quá tệ” khi những người trong club “không kè kè khẩu súng bên hông” – mặc dù tất cả các nghiên cứu và số lượng thi thể ngày càng tăng là minh chứng cho việc càng nhiều súng ống càng nhiều chết chóc.

Các thành viên đảng Cộng hòa thích khiêu khích nền tảng của mình bằng những câu chuyện về cách tôi đang phá vỡ Hiến pháp và tước đoạt súng ống của họ. Không vấn đề gì, vì những gì tôi phát biểu hoàn toàn ngược lại, một cách rõ ràng nhất có thể, bao gồm sự kiện bài diễn văn của tôi được chấp nhận tại Hội nghị Quốc gia Dân chủ: “Tôi không hiện diện tại đây để hủy bỏ Bản sửa đổi thứ hai. Tôi không hiện diện tại đây để tước đoạt khẩu súng của ai cả. Tôi chỉ không muốn mọi người bị bắn bởi kẻ vốn ngay từ đầu không được phép có súng”. Tôi từng là nhân vật phản diện ưa thích của tổ chức gun lobby. Nhưng với phong cách của Trump, ông đã nâng nó lên một cấp độ khác. Tháng 8 năm 2016, ông phát biểu trước một cuộc đại hội tại South Carolina rằng nếu tôi đắc cử Tổng thống, thì không gì có thể ngăn tôi tự do bổ nhiệm thẩm phán cho Tòa án Tối cao. Vâng, ông ta nói, có thể “những người thuộc Bản sửa đổi thứ hai” sẽ tìm mọi cách ngăn tôi lại. Nhiều người trong chúng ta sẽ hiểu điều đó có nghĩa là: biết đâu ai đó sẽ bắn tôi.

Nhận xét của ông Trump tạo ra cuộc náo động trên mặt báo. Tôi đặc biệt quan tâm rằng liệu có một “người Tu chính án thứ hai” theo sau tôi, hắn ta theo sau các nhân viên mật vụ bảo vệ tôi. Chiến dịch của ông ta đã cố xem nhẹ những lời bình luận nhưng ai ai cũng đều nghe những lời bóng gió vừa to vừa rõ này. Sau đó, có nhiều báo cáo nói rằng Cơ quan Mật vụ đã bảo với đội của ông Trump rằng hãy làm cho các ứng viên của họ câm mồm.

Tổ chức NRA luôn cam đoan làm mọi thứ để chặn đứng tôi. Mọi người đều nói, tổ chức gun lobby bỏ ra hơn 30 triệu đô la để ủng hộ cho ông Trump, nhiều hơn bất kỳ tổ chức nào khác và hơn gấp đôi số tiền mà tổ chức này đã ủng hộ cho Thống đốc Mitt Romney hồi năm 2012. Khoảng hai phần ba chỗ tiền đó đã chi trả cho hơn mười ngàn quảng cáo tiêu cực nhằm tấn công tôi tại những bang chiến địa^1. Tổ chức không đủ quyết tâm để chiến đấu với những dự thảo chính sách cụ thể của tôi – những thứ khá phổ biến, thậm chí với rất nhiều chủ sở hữu súng. Thay vào đó, họ tạo ra nỗi hoang mang sợ hãi và tạo ra ác quỷ. Trong mẩu quảng cáo, một phụ nữ đang một mình trên giường khi tên trộm đột nhập vào nhà. “Đừng để Hillary bảo vệ bạn chỉ bằng cái điện thoại”, lời tường thuật cảnh báo, gợi ý sai lầm rằng tôi sẽ ngăn những người Mỹ tuân thủ luật pháp không được sở hữu súng.

1 Bang chiến địa tức những bang chưa quyết định bỏ phiếu (đại cử tri) cho người nào – và đây chính là những bang tạo ra kịch tính vào phút chót.

Tôi chắc rằng một số thành viên đảng Dân chủ của tôi sẽ nhìn vào cái giá đắt của cuộc công kích dữ dội này và cũng giống như nhiều người trước đây, kết luận rằng việc chống đối với tổ chức NRA quả không đáng. Một số khác có thể đặt việc cắt giảm chính sách kiểm soát súng bên cạnh việc “đàm phán” quyền sinh sản, để không làm xao lãng nền kinh tế dân túy^2. Ai biết được – chuyện tương tự có thể xảy ra với cải cách tư pháp hình sự và tư pháp chủng tộc một cách rộng rãi hơn. Đó là một sai lầm nghiêm trọng. Thành viên đảng Dân chủ không nên phản ứng lại sự thất bại của tôi bằng cách rút lui khỏi những cam kết mạnh mẽ liên quan đến các vấn đề sống còn này. Đại đa số người dân Mỹ đồng ý rằng chúng ta cần phải kiểm soát súng nhiều hơn nữa. Nếu tiếp tục cố gắng chúng ta có thể chiến thắng cuộc tranh luận này.

2 Chủ nghĩa dân túy (populist): Những tư tưởng và hoạt động chính trị với mục đích đại diện cho nguyện vọng và nhu cầu của người dân bình thường – theo Từ điển Cambridge.

Khi tôi gặp được càng nhiều người sống sót sau các vụ bạo động súng cùng gia đình nạn nhân, tôi đã ngạc nhiên trước nhiều chia sẻ thuyết phục của hội Mothers of the Movement, rằng họ phải chuyển nỗi đau cá nhân của mình thành hành động công khai.

Một trong những giọng nói có uy lực nhất đến từ một người có trở ngại về khả năng nói: Cựu dân biểu bang Arizona Gabby Giffords, người đã bị bắn vào đầu năm 2011 khi đang họp cùng các cử tri tại bãi đậu xe của siêu thị Tucson. Trước khi bị bắn, cô Gabby là một ngôi sao đang lên trong chính trường: tài năng, có sức hút và có sức ảnh hưởng. Sau vụ xả súng, cô phải kiên trì vượt qua các liệu pháp vật lý trị liệu nghiêm ngặt và học lại cách đi đứng, nói chuyện. Tuy nhiên, cô cùng chồng, cựu phi hành gia và là Trưởng phi công chiến đấu Mark Kelly, trở thành những người ủng hộ hết lòng cho chính sách kiểm soát súng. Tôi thích tham gia chiến dịch cùng họ và theo dõi quần chúng đem lòng yêu quý Gabby, giống như tôi dành cho cô. “Nói chuyện là một việc rất khó khăn với tôi”, cô nói, “nhưng đến tháng 1, tôi muốn nói hai từ này: Thưa bà Tổng thống”.

Những người ủng hộ khác tuy ít nổi tiếng hơn nhưng không kém lòng can đảm, bao gồm gia đình các nạn nhân của vụ trường tiểu học Sandy Hook tại thành phố Newtown, bang Connecticut. Mỗi khi cố gắng nói về vụ thảm sát trẻ nhỏ đã xảy ra tại ngôi trường này hồi năm 2012, tôi lại nghẹn ngào. Tôi không biết làm cách nào mà những phụ huynh mang vết thương lòng lại có được dũng khí để chia sẻ những trải nghiệm của bản thân tại các sự kiện của chiến dịch, nhưng tôi sẽ luôn biết ơn vì những gì mà họ đã làm.

Nicole Hockley đã cùng tôi tham gia cuộc họp tòa thị chính tại bang New Hampshire. Cậu con trai sáu tuổi của cô, Dylan, đã bị bắn chết mặc cho những nỗ lực đặc biệt của một giáo viên quả cảm để bảo vệ cậu bé khỏi làn đạn. Sau vụ thảm sát, Nicole trở thành giám đốc điều hành của Sandy Hook Promise, một tổ chức đào tạo gần hai triệu người trên toàn quốc nhằm xác định hành vi bạo lực có thể xảy ra và can thiệp trước khi cuộc tấn công nguy hiểm diễn ra.

Một trong những cộng sự của Nicole tại tổ chức Sandy Hook Promise là Mark Barden. Con trai bảy tuổi của anh, Daniel, đã bị giết cùng ngày hôm ấy. Mark vẫn nhớ rõ, vào buổi sáng cùng ngày xảy ra vụ xả súng, Daniel đã dậy sớm để cậu và bố Mark có thể cùng nhau ngắm mặt trời mọc. Và khi anh trai của cậu, Jake, đi học, Daniel đã chạy xuống lối lui xe để ôm lấy anh và hôn tạm biệt.

Sau vụ thảm sát, Mark và vợ anh, Jackie, là những người đã kiện Remington Arms, công ty sản xuất vũ khí quân dụng mà bọn sát nhân đã sử dụng trong vụ tấn công. Họ chỉ rõ rằng Remington phải chịu trách nhiệm cho việc bán và tiếp thị các vũ khí quân sự cho dân thường. (Vụ án đã bị bác đơn và hiện đang kháng cáo).

Sau đó có Nelba Márquez-Greene, người đã cùng tôi phát biểu trong một sự kiện tại thành phố Hartford, Connecticut. Cô đã mất đứa con gái sáu tuổi của mình, Ana, tại Sandy Hook. Đêm trước khi vụ thảm sát xảy ra, cô cùng chồng dẫn Ana và Isaiah, em trai của Ana, ra ngoài dùng bữa tối tại nhà hàng Cheesecake Factory. Họ tiêu xài thoải mái và gọi hai lần món tráng miệng. Isaiah, cũng là học sinh của trường Sandy Hook, đã nghe tiếng súng bắn chị mình từ một lớp học gần đó. Gia đình đã chôn cất Ana hai ngày trước lễ Giáng sinh, những món quà chưa mở của cô bé vẫn còn đặt dưới cây thông.

Nelba, một nhà trị liệu cho thanh thiếu niên gặp trở ngại, hiện đang điều hành Ana Grace Project, tổ chức đào tạo các giáo viên và các trường học cách giảm bớt sự cô lập xã hội đồng thời tạo ra nhiều cộng đồng an toàn và thân thiện dành cho sinh viên. Ngay đầu năm học mới sau vụ thảm sát, Nelba đã viết cho các giáo viên thuộc địa hạt của họ một thư ngỏ. “Khi bạn gõ Google chữ “người hùng”, có thể sẽ xuất hiện hình ảnh của một hiệu trưởng, một nhân viên phục vụ bữa trưa của trường học, một người chăm sóc, một chuyên gia về kỹ năng đọc, một giáo viên hoặc một người giám sát xe buýt”, cô viết. “Những anh hùng thực sự không khoác áo choàng. Họ làm việc tại các ngôi trường trên đất Mỹ”.

Một trong những anh hùng đó là Dawn Hochsprung, hiệu trưởng trường tiểu học Sandy Hook. Khi Dawn nghe tiếng súng nổ, bà đã chạy vào hành lang. Khi nhìn thấy tay súng, bà lao vào hòng đánh rơi vũ khí khỏi tay hắn. Bà thiệt mạng khi đang cố bảo vệ học sinh của mình.

Trong chiến dịch, tôi đã gặp con gái lớn của Dawn, Erica Smegielski. Khi mất, Dawn đang giúp Erica lên kế hoạch cho lễ cưới mùa hè của cô. Erica không thể tưởng tượng nổi cô bước vào lễ đường mà không có mẹ. Nhưng cô dần chắp vá lại cuộc sống và cố có một lễ cưới vui vẻ. Sau đó, Erica đến làm việc tại Everytown for Gun Safety, tổ chức của tỷ phú Mike Bloomberg ủng hộ những đạo luật cơ bản về súng. Erica làm việc quên mình trong chiến dịch của tôi, phát biểu trên khắp đất nước và kể về chuyện của mình trong một quảng cáo truyền hình đầy quyền lực. Cô từng nói với tôi rằng tôi gợi cô nhớ đến Dawn. Lời khen ấy không bao giờ tôi quên.

Dù khắc nghiệt như vấn đề chính trị về súng ống, dù tình trạng chia rẽ nhận thấy hiện nay của quốc gia, chúng ta vẫn phải làm tốt hơn. Tổ chức NRA muốn chi tiêu bao nhiêu tùy họ. Donald Trump có thể thân thiết với Alex Jones, nhà lý luận âm mưu – người đã gọi vụ thảm sát Sandy Hook là một trò lừa bịp. Quả là lời nói dối hèn hạ. Họ đang ở mặt trái của công lý, lịch sử và tiêu chuẩn cơ bản của con người. Và nhờ các phụ huynh của vụ Sandy Hook, hội Mothers of the Movement, Gabby và Mark và rất nhiều người sống sót quả cảm đến khó tin cùng các thành viên trong gia đình mà sâu tận đáy lòng tôi biết rằng một ngày nào đó chúng ta sẽ cứu vãn tình thế và bảo vệ sự sống.

Nghĩ về điều mà Erica đã nói với tôi trong chiến dịch. Cô ấy giải thích việc xốc lại bản thân sau khi mẹ mất ra sao và quyết định dành đời mình cho việc kiểm soát súng thế nào. “Điều gì sẽ xảy ra nếu ai đối mặt với tình cảnh khắc nghiệt cũng nói rằng, “Khó quá, tôi phải từ bỏ thôi”?” cô hỏi. “Đó không phải kiểu thế giới mà tôi muốn sống”.

Tôi cũng không, Erica ạ.

Tôi thích những người tự cho mình vào ách, như chú bò buộc vào xe nặng,
những người kéo như trâu mộng với nhẫn nại cực hạn,
những người biết gồng mình trong bùn, trong đống phân nhớp nhúa để tiến về phía trước,
những người làm việc phải làm, hết lần này đến lần khác.

—Marge Piercy.

LÝ TƯỞNG VÀ HIỆN THỰC

Phụng sự là cái giá mà chúng ta phải trả để được sống.

Đó chính là mục đích thực sự của cuộc đời, không phải là việc gì đó mà chúng ta làm nhân lúc rảnh rỗi.

—Marian Wright Edelman

Những người tạo ra thay đổi

M
ột trong những thách thức dai dẳng nhất đối với tôi trong vai trò một ứng cử viên là việc người ta xem tôi như kẻ chẳng bao giờ thay đổi, khi các đối thủ của tôi trong các cuộc bầu cử sơ bộ cũng như trong cuộc Tổng tuyển cử cố bắt lấy dù chỉ là lớp vỏ bọc đáng khao khát của “sự thay đổi”. Một việc tương tự đã xảy ra với tôi vào năm 2008. Tôi không bao giờ có thể tìm ra cách làm lung lay nhận định đó.

Thay đổi có lẽ là từ quyền lực nhất trong nền chính trị Mỹ, cũng là một trong những từ khó định nghĩa nhất. Vào năm 1992 và năm 2008, thay đổi nghĩa là bầu ra những nhà lãnh đạo trẻ tuổi, năng động, hứa hẹn đem lại niềm hy vọng và sự đổi mới. Năm 2016, thay đổi cũng giống như trao một que diêm đang cháy cho một kẻ mắc chứng cuồng phóng hỏa.

Niềm khát khao thay đổi khởi sinh từ sâu thẳm trong đặc tính của nước Mỹ – một quốc gia không ngừng nghỉ, không ngừng tìm kiếm, không ngừng tự đổi mới. Đó là một trong những điều khiến nước Mỹ trở nên vĩ đại. Nhưng không phải lúc nào chúng ta cũng có đủ thời gian để suy nghĩ xem cần phải có những gì để tạo ra sự thay đổi mà mình đang tìm kiếm. Thay đổi là việc khó khăn. Đó là lý do khiến chúng ta đôi khi mắc bẫy những lãnh đạo khi họ nói về sự thay đổi nghe có vẻ dễ dàng nhưng không hề có ý niệm gì về cách tiến hành thay đổi. Nhiều khi, chúng ta không có đủ tham vọng hoặc không hành động nhanh chóng để cơ hội thay đổi trôi tuột đi. Hay chúng ta không kiên nhẫn để nhìn thấu suốt mọi thứ.

Trong phần lớn cuộc đời mình, tôi không ngừng suy nghĩ xem trở thành một người tạo ra thay đổi có nghĩa là gì. Hành trình cuộc đời đưa tôi từ một sinh viên – nhà hoạt động xã hội, trở thành một công dân – luật sư, rồi tới một chính trị gia – người hoạch định chính sách. Suốt chặng đường đó, tôi không ngừng tìm kiếm sự cân bằng đích thực giữa lý tưởng và thực tế. Thỉnh thoảng tôi phải đưa ra những thỏa hiệp đầy khó khăn. Nhờ công việc của mình, tôi cũng có đặc quyền được gặp gỡ những người có cuộc sống lành mạnh hơn, tự do hơn và trọn vẹn hơn. Giờ đây, dù gặp thất bại vào năm 2016, tôi tin tưởng hơn bao giờ hết rằng dẫn dắt sự tiến bộ trong một nền dân chủ đồ sộ, bát nháo như của Mỹ cần một sự kết hợp giữa nguyên tắc và chủ nghĩa thực dụng, cộng thêm cả một sự kiên trì.

Không ai giúp tôi hiểu điều này tốt hơn Marian Wright Edelman, người sáng lập Quỹ Bảo vệ Trẻ em và cũng là người sếp đầu tiên của tôi. Khi tôi gặp chị vào mùa xuân năm 1970, những thành quả mà chị đạt được đã gây ấn tượng sâu sắc. Chị là người phụ nữ da màu đầu tiên vượt qua được kỳ thi kiểm tra trình độ ở Mississippi, sau khi tốt nghiệp trường Luật Yale vào năm 1963. Chị trở thành luật sư dân quyền cho Hiệp hội Quốc gia Vì sự tiến bộ của người da màu (National Association for the Advancement of Colored People – NAACP) ở Jackson và xây dựng chương trình Head Start cho những trẻ em nghèo thật sự cần đến một chương trình như thế. Marian làm việc với Tiến sĩ Martin Luther King và giúp Bobby Kennedy thấy được thực tế đói nghèo ở Mỹ bằng cách dẫn ông tới những túp lều xập xệ vùng đồng bằng sông Mississippi, gặp những đứa trẻ ốm đói đến mức gần như lả đi.

Marian chỉ cho tôi thấy cần phải có những gì để tạo ra sự thay đổi đích thực, lâu bền. Chị giúp tôi khởi đầu sự nghiệp của một nhà hoạt động xã hội, buộc tôi phải công khai chịu trách nhiệm về những việc mình làm khi tôi dần trở thành một người lãnh đạo quốc gia, và ở bên cạnh tôi khi tôi đối mặt với thất bại trong cuộc tranh cử.

Khi gặp Marian, tôi chỉ mới hai mươi mấy tuổi, nhưng tôi đã mất nhiều thời gian cố xác định xem làm thế nào để trở thành một nhà hoạt động xã hội hiệu quả.

Ba mẹ tôi – đặc biệt là mẹ tôi – đã nuôi dạy tôi và các em trai theo truyền thống của hội Giám lý – truyền thống cho rằng “Đức tin thể hiện trong hành động”. Ở nhà thờ, chúng tôi được dạy dỗ để trở thành “những người thực hiện lời nói, không phải chỉ là những người nghe”. Điều đó có nghĩa là bước ra khỏi nhà thờ, xắn tay áo lên và làm “tất cả những gì bạn có thể, cho tất cả những ai mà bạn có thể, bằng tất cả những cách mà bạn có thể, chừng nào bạn còn có thể”. Tín điều đó, được cho là từ người sáng lập hội Giám lý – John Wesley, đã truyền cảm hứng cho các thế hệ tín hữu Giám lý tham gia tình nguyện tại các bệnh viện, trường học và các khu ổ chuột. Đối với tôi, sinh trưởng ở một vùng ngoại ô dễ sống của tầng lớp trung lưu giúp tôi có được tính kiên định và óc lãnh đạo, hướng tôi về một đời sống công vụ.

Niềm tin của một nhà hoạt động xã hội trong tôi được mài giũa qua các biến động xã hội vào những năm 1960 và những năm 1970. Thời còn học đại học và ở trường luật, bạn bè tôi và tôi đã dành nhiều đêm tranh luận về khía cạnh đạo đức và tính hiệu quả của hoạt động bất tuân dân sự, trốn lệnh nhập ngũ và các hình thức chống đối khác. Cần có điều gì để kết thúc cuộc chiến tranh bất công ở Việt Nam, mở rộng dân quyền và quyền của phụ nữ, cũng như chống lại cái nghèo và tình trạng bất công? Mục đích của chúng ta là cải cách hay cách mạng? Đồng thuận hay mâu thuẫn? Chúng ta nên phản kháng hay tham gia?

“Cánh tả” – chúng tôi cho rằng mình thuộc về phe này – đã phân chia. Những người cấp tiến bàn về cách mạng và tin tưởng rằng mâu thuẫn là cách duy nhất dẫn dắt tiến trình thay đổi. Không có gì đáng ngạc nhiên khi tôi thiên về phía những người cấp tiến cho rằng phải cải cách hệ thống ngay từ bên trong. Việc này phần nào liên quan đến tính khí – tôi là một người thực tế từ lúc sinh ra cho đến khi lớn lên – nhưng tôi cũng quan sát các sự việc diễn ra xung quanh tôi và học hỏi từ đó.

Khi còn học ở Wellesley, tôi cố gắng tìm cách thúc đẩy trường tiến bộ hơn thông qua việc thương thảo chứ không phải là sự chia rẽ. Tôi ứng cử vào vị trí chủ tịch chi bộ sinh viên năm 1968, vì nghĩ rằng tôi có thể làm tốt việc thuyết phục ban quản trị trường thay đổi theo mong muốn của sinh viên. Nhiệm vụ cơ bản mà tôi đề ra là bổ sung sinh viên vào hội đồng khoa, tuyển thêm nhiều sinh viên và giảng viên người da màu, mở thêm chương trình giảng dạy và xóa bỏ lệnh giới nghiêm cũng như các giới hạn khác về mặt xã hội. Tôi đã thắng cử và dành năm tiếp theo để cố gắng biến yêu cầu của những sinh viên bất kham thành sự thay đổi đáng kể trong trường học.

Mùa hè năm đó, tôi đang có mặt ở công viên Grant Park (Chicago) khi các cuộc biểu tình phản đối chiến tranh bên ngoài Đại hội Toàn quốc Đảng Dân chủ chuyển thành một cuộc hỗn chiến gây chấn động cả nước. Tôi và cô bạn thân lâu năm Betsy Ebeling suýt bị một cục đá từ đám đông sau lưng ném trúng. Lực lượng cảnh sát dưới sự quản lý của Thị trưởng Richard Daley rõ ràng đáng bị khiển trách vì vụ bạo lực hơn là những người trẻ trong công viên. Nhưng toàn bộ cảnh tượng khiến tôi lo ngại rằng phong trào phản chiến đang gây ra một đòn phản ứng tiêu cực giúp Richard Nixon được bầu làm Tổng thống và kéo dài cuộc chiến. Đó là khoảng thời gian kinh hoàng, đầy phẫn nộ, đầy hứng khởi và cũng đầy mơ hồ đối với một người hoạt động xã hội trẻ tuổi tại Mỹ.

Tháng 5 năm 1970, chỉ ít ngày sau khi bốn sinh viên phản chiến không mang theo vũ khí bị Vệ binh Quốc gia bắn chết trong khuôn viên Đại học Tiểu bang Kent, Ohio, tôi đã có bài phát biểu tại Hội nghị kỷ niệm 50 năm của Hiệp hội Nữ cử tri ở Washington. Tổ chức công dân đã mời tôi tới sau khi bài phát biểu tốt nghiệp trường Wellesley của tôi được đưa tin trên toàn quốc vào năm trước đó. Tôi đeo một dải băng đen trên cánh tay để tưởng nhớ những sinh viên đã thiệt mạng tại trường Đại học Tiểu bang Kent. Trong phần nhận xét, tôi cố giải thích sự căng thẳng mà quá nhiều nhà hoạt động xã hội trẻ tuổi đang cảm nhận, khiến họ lưỡng lự “qua lại giữa hai luồng suy nghĩ trái chiều nhau – một bên cho rằng đàm phán về vấn đề này là vô ích, một bên tin rằng dù sao chúng ta vẫn phải tiếp tục dùng đến ngôn từ để giải quyết”. Đó là lúc mà những đứa trẻ tám tuổi có thể bị buộc phải tham chiến – một cuộc chiến mà chúng biết chắc là sai trái nhưng vẫn chưa được quyền bỏ phiếu chống. Nhiều người đồng trang lứa với tôi đã đứng về phía những đứa trẻ, thể hiện sự giận dữ và tuyệt vọng. Họ đã từ bỏ niềm hy vọng rằng tiến bộ là chuyện khả thi, ít nhất là theo những cách truyền thống.

Tôi đã đọc một bài báo trên tờ Washington Post về việc các thành viên Hiệp hội Nữ cử tri thức cầu nguyện suốt đêm trước Trụ sở Quốc hội, nhằm phản đối Tổng thống Nixon xâm phạm lãnh thổ Cambodia trong thời gian gần đây. Ông ta đã hứa sẽ chấm dứt cuộc chiến, nhưng trên thực tế, cuộc chiến dường như đang ngày càng leo thang. Tôi tin việc xâm phạm lãnh thổ Cambodia vừa vô nhân đạo, vừa bất hợp pháp, nhưng tôi biết không phải ai trong số khán thính giả cũng muốn nghe điều đó. Cuộc biểu tình trước Trụ sở Quốc hội đã gây nhiều tranh cãi, thậm chí ngay trong nội bộ những người biểu tình. Một thành viên đến từ Connecticut không tham gia buổi tối hôm đó đã được tờ Post dẫn lời lại rằng cô không tin vào các hoạt động chống đối, và cô e ngại sự kiện này sẽ làm tổn hại danh tiếng của Hiệp hội. Điều đó thật ngớ ngẩn, tôi đã nói như thế. “Không đứng lên và chống lại những tác nhân gây ra cái chết ngày hôm nay thì cũng xem như đã trực tiếp gây ra cái chết”. Tôi đã sử dụng những từ ngữ “đao to búa lớn” thông dụng vào thời đó, ít nhất là đối với các sinh viên hoạt động xã hội. “Tất cả mọi người – đang sống, đang thở, đang lo cho toàn nhân loại – trước đây dù chưa từng tham gia thì giờ đây cũng phải tham gia. Sự xa xỉ đến thừa mứa những cuộc tranh luận dông dài, những bài phân tích đầy lời lẽ ba hoa phải được thay bằng hành động”.

Bất chấp những lời hùng biện gay gắt (và toàn lời lẽ khoa trương!), ý niệm về hành động trong tôi không quá cực đoan. Tôi thúc giục các thành viên hiệp hội sử dụng quyền lực kinh tế của họ – “Bạn có biết các công ty mà mình đầu tư hiện đang tham gia vào loại hình hoạt động nào hay không? Chúng ta sẽ để cho các công ty dẫn dắt mình trong bao lâu nữa?” – và giúp những người tham gia phản chiến sử dụng hệ thống chính trị một cách hiệu quả hơn. Tôi cảm nhận được một cách mãnh liệt rằng không ai có thể đứng ngoài cuộc vào thời khắc biến động như vậy.

Khi xem xét tất cả mọi chuyện đang diễn ra, tôi và bạn bè tôi đôi khi tự hỏi liệu việc học tập tại trường Luật Yale có phải là một sự lựa chọn hợp lý trên phương diện đạo đức hay không, hay chúng tôi đang phản lại các nguyên tắc. Một vài người bạn cùng lớp của chúng tôi quả thực có mặt ở đó chỉ để mở cánh cửa tới những khoản tiền lương béo bở, và cơ hội bào chữa cho các tập đoàn bóc lột nhân viên và khách hàng. Nhưng với đa số chúng tôi, việc học tập chuyên ngành pháp lý trang bị cho chúng tôi, với tư cách là những nhà hoạt động xã hội, một vũ khí mới đầy uy lực.

Luật pháp nghe có vẻ khô khan và trừu tượng trong giáo trình và trong các lớp học, nhưng chúng tôi tán dương các luật sư không ngừng đấu tranh cho công lý trên khắp cả nước, họ là những người dẫn dắt sự thay đổi bằng việc thách thức những bất công tại tòa án. Khi bắt đầu tham gia tình nguyện tại văn phòng Dịch vụ pháp lý New Haven, tôi đã tận mắt chứng kiến cách mà luật pháp có thể cải thiện hoặc làm hại đến sinh mạng của con người. Tôi vẫn tin rằng còn có chỗ cho những phản kháng – và tôi đã xoa dịu một cuộc mít tinh tập hợp đông đảo quần chúng tại Yale, nơi sinh viên bỏ phiếu ủng hộ trường học đình công sau vụ xả súng tại Tiểu bang Kent, một phần là vì các nam sinh viên không đồng ý việc ai trong số họ nên chịu trách nhiệm – nhưng càng ngày tôi càng nhận ra chúng ta có thể thay đổi hệ thống thông qua cải cách và làm việc chăm chỉ.

Tất cả những điều này giúp tôi nhìn nhận sáng rõ được mọi thứ khi tôi đến làm việc cho Marian ở Quỹ Bảo vệ Trẻ em. Chị cử tôi đến quê nhà của chị – bang South Carolina – để thu thập chứng cứ cho một vụ kiện tụng nhằm truy cho đến cùng thông lệ tống giam trẻ vị thành viên và người lớn chung một trại. Một luật sư dân quyền cho tôi mượn xe, và tôi đã lái xe khắp bang, đến các trụ sở tòa án, gặp gỡ phụ huynh của những cậu bé 13, 14 hay 15 tuổi bị nhốt chung buồng giam với những người đàn ông phạm trọng tội. Thật đáng kinh ngạc và đáng phẫn nộ.

Tiếp đó, tôi lén lút – sự thật là như vậy! – nhằm vạch trần những trường học phân biệt đối xử đang cố trốn tránh việc hợp nhất các chủng tộc thành một thể thống nhất. Trong vai người vợ trẻ của một doanh nhân vừa chuyển tới khu vực, tôi đã đến ngôi trường tư chỉ dành cho người da trắng vừa được khánh thành trong thị trấn và được miễn thuế. Khi tôi bắt đầu hỏi về tập thể sinh viên và chương trình giảng dạy, tôi đoan chắc rằng không có người da đen nào được ghi danh học tại trường. Marian đã dùng những chứng cứ mà tôi và các nhà hoạt động xã hội khác thu thập được có liên quan đến lĩnh vực này để gây áp lực, buộc chính quyền Nixon thẳng tay với những học viện tạm gọi là phân biệt đối xử này. Đây là một việc khiến chúng tôi xúc động vì nó đầy ý nghĩa và thực tế. Sau những năm tháng nghiên cứu từ xa về công bằng xã hội, cuối cùng tôi cũng đang bắt tay làm một việc gì đó.

Trước đây Marian từng làm một công việc khác là đến từng nhà một trong khu dân cư lao động người Bồ Đào Nha ở New Bedford, Massachusetts, để tìm hiểu tại sao có quá nhiều gia đình vẫn không cho con đến trường. Một câu hỏi đặt ra là, vào những ngày này, hầu hết các trường học không có trang thiết bị cho trẻ khuyết tật, nên những đứa trẻ này không còn cách nào khác ngoài ở nhà. Tôi không bao giờ quên được lúc tôi gặp một cô gái ngồi xe lăn ở hành lang hẹp sau nhà cô. Cô bé nói với tôi rằng cô rất muốn đến trường, nhưng sự tật nguyền khiến cô không thể làm được điều đó. Có vẻ như đây là một vấn đề đơn giản cần phải giải quyết.

Đó là khoảnh khắc khiến tôi vỡ lẽ ra nhiều điều. Tôi được nuôi dạy với niềm tin vào sức mạnh của lý trí, chứng cứ, tranh luận, vào vai trò thiết yếu của sự công bằng và bình đẳng. Như một người tham gia phong trào tự do học đường vào những năm 60, tôi nghiêm túc “nâng cao nhận thức”. Nhưng nếu chỉ nói về công bằng không thôi thì không thể xây được một con dốc cho cô bé khuyết tật kia ở trường công địa phương. Nâng cao nhận thức cộng đồng là điều kiện cần nhưng chưa đủ để thay đổi các chính sách trong trường học, tuyển dụng và huấn luyện đội ngũ nhân viên mới nhằm giúp sinh viên khuyết tật được thụ hưởng một nền giáo dục công bằng. Thay vì trông chờ vào một cuộc cách mạng, điều mà cô bé này cần là một sự thay đổi có vẻ giống với miêu tả của nhà xã hội học Max Weber về chính trị: “một hành động khoan sâu nhưng chậm rãi vào những tấm bảng cứng”. Tôi cảm thấy mình đã sẵn sàng để làm điều đó.

Dưới sự dẫn dắt của Marian, chúng tôi đã thu thập dữ liệu làm dẫn chứng liên quan đến vấn đề này. Chúng tôi viết báo cáo, xây dựng một liên minh các tổ chức có quan điểm giống nhau. Rồi chúng tôi đến Washington để tranh luận về vụ kiện. Việc này kéo dài cho đến năm 1975, nhưng hoạt động của Quỹ Bảo vệ Trẻ em cuối cùng đã giúp chúng tôi thuyết phục Quốc hội Mỹ thông qua Đạo luật Giáo dục dành cho tất cả trẻ em khuyết tật, yêu cầu tất cả các trường công trang bị những tiện nghi cho sinh viên khuyết tật.

Công việc này cũng chẳng có gì hào nhoáng. Nhưng kinh nghiệm của tôi với Quỹ Bảo vệ Trẻ em đã thuyết phục tôi rằng đây chính là cách tạo ra thay đổi thực sự ở Mỹ, từng bước một, ngày này qua ngày khác, thậm chí đôi khi phải mở hết cánh cửa này đến cánh cửa khác. Bạn cần phải kích động công luận và gây áp lực lên những nhà lãnh đạo chính trị. Bạn phải thay đổi chính sách và nguồn lực. Và bạn cần phải thắng cử. Bạn cần phải thay đổi lòng người và thay đổi luật.

Mặc dù tôi chưa bao giờ nghĩ đến chuyện tự ứng cử, tôi xem nền chính trị thiên về một đảng phái là đường lối khả thi trong nền dân chủ hướng đến cải tiến lâu dài và đáng kể. Để rồi, như hiện nay, nhiều nhà hoạt động xã hội cấp tiến thà đứng ngoài hoạt động chính trị của các đảng phái. Một vài người cho rằng cả đảng Dân chủ và đảng Cộng hòa đều thối nát và gây hại. Những người khác gặp thất bại hết lần này đến lần khác nên nản chí. Thật đau lòng khi chứng kiến đảng Dân chủ thất bại trong các đợt bầu cử Tổng thống từ năm 1968 đến năm 1988, trừ một lần duy nhất vào năm 1976. Nhưng dù vậy, tôi vẫn bị cuốn hút vào chính trị. Ngay cả khi tôi đã tỉnh ngộ, tôi biết rằng việc thắng cử là chìa khóa để mở ra cánh cửa dẫn tới thay đổi mà đất nước chúng ta cần. Vì vậy, tôi gửi rất nhiều thư từ tới Gene McCarthy ở New Hampshire, ghi nhớ tên những người đã bỏ phiếu cho George McGovern ở Texas, dựng lên các văn phòng dã chiến cho Jimmy Carter ở Indiana, và hết lòng ủng hộ quyết định ứng cử của chồng tôi ở Arkansas.

Việc tôi được biết đến với tư cách một luật sư và một nhà hoạt động xã hội vẫn còn quan trọng đối với tôi khi tôi càng lớn tuổi hơn. Khi chính tôi được người ta vận động hành lang và được xem như một công chức, có chút gì đó giống như việc bước qua một tấm gương soi. Bất cứ khi nào tôi cảm thấy nản lòng, tôi tự nhắc mình nhớ cảm giác khi ngồi bên kia chiếc bàn hoặc đứng ngoài phố với một tấm bảng và một chiếc loa. Tôi từng ở đó. Tôi biết rằng các nhà hoạt động xã hội gây khó dễ cho tôi đang làm đúng việc của họ, cố gắng hướng đến sự tiến bộ và buộc những người lãnh đạo phải chịu trách nhiệm. Thứ áp lực này không chỉ quan trọng mà nó còn ở tầm sứ mệnh để có được một nền dân chủ bền vững. FDR được cho là đã nói với một nhóm những nhà lãnh đạo dân quyền: “Được rồi, các anh đã thuyết phục được tôi. Giờ hãy để tôi lo”.

Vẫn luôn tồn tại một sự căng thẳng cố hữu. Vài nhà hoạt động xã hội và các luật sư nhìn nhận vai trò của họ là tạo áp lực lên những nhân vật quyền lực trong đó có các đồng minh, và họ không hứng thú gì với chuyện thỏa hiệp. Họ không cần phải dàn xếp với đảng Cộng hòa hay lo lắng chuyện thắng cử. Nhưng tôi thì có. Có những nguyên tắc và giá trị mà chúng tôi không bao giờ thỏa hiệp, nhưng để trở thành nhà lãnh đạo hiệu quả trong một nền dân chủ, tôi cần những chiến lược và chiến thuật linh hoạt, đặc biệt là trong những tình thế chính trị đầy cam go. Tôi đã trải nghiệm được điều này suốt cuộc đấu tranh cho cải cách về lĩnh vực chăm sóc sức khỏe của chúng tôi vào đầu những năm 1990. Miễn cưỡng thỏa hiệp có thể dẫn đến thất bại. Các lực lượng phản đối sự thay đổi lại càng dễ dàng hành động hơn. Họ chỉ có thể nói “Không”, hết lần này đến lần khác, và đổ lỗi cho bên còn lại khi không có gì xảy ra.

Nếu bạn muốn làm điều gì đó, bạn phải tìm cách để người khác chấp thuận nó.

Vì vậy, tôi không bao giờ dành nhiều sự tôn trọng cho các nhà hoạt động xã hội muốn đứng ngoài các cuộc bầu cử, lãng phí những lá phiếu bầu, hay kìm hãm những đồng minh đầy thiện chí hơn là tham gia trên tinh thần xây dựng. Hoàn thiện kẻ thù của điều tốt là thiển cận và phản tác dụng. Và việc ai đó thuộc cánh tả bắt đầu nói rằng không có sự khác biệt nào giữa hai đảng, hoặc cho rằng bỏ phiếu cho một người thuộc phe Cộng hòa cánh hữu cũng có thể thúc đẩy “cách mạng” theo cách nào đó, thì thật sai lầm đến mức không hiểu nổi.

Khi tôi là Bộ trưởng Bộ Ngoại giao, tôi đã có cuộc gặp gỡ tại Cairo với một nhóm các nhà hoạt động xã hội trẻ Ai Cập – những người đã giúp tổ chức các cuộc biểu tình ở Tahrir Square gây chấn động thế giới khi lật đổ Tổng thống Hosni Mubarak đầu năm 2011. Họ bị tiêm nhiễm do người cầm đầu các cuộc chống đối, nhưng lại ít quan tâm đến việc tổ chức các đảng phái chính trị, phác thảo cương lĩnh chính trị, trở thành ứng cử viên, hay xây dựng các liên minh. Chính trị không dành cho họ, họ cho là như vậy. Tôi lo sợ cho tương lai của họ. Tôi tin rằng về cơ bản, họ đang trao đất nước mình vào tay của hai lực lượng có tổ chức nhất ở Ai Cập: Cộng đồng anh em Hồi giáo và quân đội. Trong những năm trước, cả hai nỗi e sợ đều đúng.

Vào cuộc vận động tranh cử năm 2016, tôi cũng đã có những cuộc đối thoại tương tự với một vài người tham gia phong trào Black Lives Matter. Tôi lưu tâm đến việc phong trào của họ đã thu hút sự chú ý của cuộc tranh luận quốc gia một cách hiệu quả đến mức nào. Tôi hoan nghênh điều đó, khi những nhà hoạt động xã hội như Brittany Packnett và DeRay Mckesson thúc ép tôi trong các vấn đề đặc thù, và tham gia tích cực cùng tôi và đội ngũ của tôi hoàn thiện cương lĩnh. Và tôi thật vinh hạnh khi họ tán thành việc tôi trở thành Tổng thống. Nhưng tôi cảm thấy lo ngại khi những người khác cho thấy họ quan tâm đến sự trì trệ và đối đầu hơn là cùng nhau thay đổi các chính sách chỉ khiến nạn phân biệt chủng tộc cứ tái diễn trong toàn hệ thống xã hội.

Tôi cứ suy nghĩ về điều này trong suốt cuộc chạm trán đáng nhớ với một vài người hoạt động xã hội trẻ vào tháng 8 năm 2015. Họ lái xe từ Boston để đến tham dự một trong những cuộc họp tại tòa thị chính ở Keene, New Hampshire. Tham dự thật ra cũng không chính xác lắm. Đúng hơn phải là cản trở. Buổi họp tập trung vào một vấn đề đang dấy lên, tàn phá những thị trấn nhỏ khắp nước Mỹ: việc lạm dụng thuốc giảm đau opioid, nhưng những người này kiên quyết chuyển hướng tới một vấn nạn khác: những nam, nữ thanh thiếu niên người da đen bị sát hại khi đụng độ với cảnh sát, cũng như tình trạng phân biệt chủng tộc ngày một phổ biến hơn, làm giảm vai trò của người da đen trong xã hội và tái diễn những bất công trong giáo dục, nhà ở, lao động và hệ thống tư pháp. Nói ngắn gọn: một nguyên nhân đáng để đấu tranh.

Họ đến quá trễ nên không thể vào trong tòa thị chính được, nhưng nhân viên của tôi đề nghị họ gặp tôi sau, để trực tiếp trình bày những điều họ quan tâm. Chúng tôi thậm chí có thể có được một cuộc đối thoại qua lại hữu ích. Mọi thứ bắt đầu tốt. Chúng tôi đứng sau hậu trường thành một vòng tròn nhỏ, đem lại cho cuộc trò chuyện bầu không khí thân mật, đi thẳng vào vấn đề.

“Những gì mà các bạn đang làm trong vai trò là các nhà hoạt động xã hội, và trong vai trò những người không ngừng nêu lên những sự việc này thực sự quan trọng”, tôi nói. “Chúng ta không thể tạo nên thay đổi nếu không liên tục tạo áp lực”. Rồi tôi đặt ra câu hỏi thỉnh thoảng còn khiến tôi băn khoăn: họ có kế hoạch thế nào dựa trên thành công trước của họ. “Chúng ta cần cả một kế hoạch toàn diện. Thật quá vui mừng khi được làm việc cùng các bạn”.

Nhưng họ không muốn nói về việc xây dựng một bảng liệt kê các chính sách. Một người nhấn mạnh một cách khác thường vào việc buộc tôi chịu trách nhiệm cá nhân khi đã ủng hộ các chính sách, đặc biệt là dự luật hình sự mà chồng tôi đã ký vào năm 1994, điều mà anh ta cho rằng đã tạo ra một thông lệ tống giam hàng loạt. “Bà Hillary Clinton, bà phải phần nào chịu trách nhiệm về điều này. Hơn bao giờ hết”, anh ta tuyên bố như vậy.

Tôi nghĩ những người hoạt động xã hội này đúng khi nói đây là lúc để các công chức – và tất cả người Mỹ – ngừng rón rén khi bàn về sức tàn phá của chủ nghĩa phân biệt chủng tộc trong lịch sử và tiếp tục ảnh hưởng đến nền chính trị của chúng ta. Nhưng nhận định của anh ta về dự luật hình sự năm 1994 quá đơn giản đến mức không thể nào nhận ra được.

Đạo luật Thi hành Luật và Kiểm soát Tội ác được thông qua trong thời kỳ thuốc phiện bùng thành đại dịch, tàn phá các thành phố ở Mỹ trong những năm 1980 và đầu những năm 1990. Đạo luật bao gồm những điều khoản quan trọng và mang ý nghĩa tích cực, chẳng hạn như luật về nạn bạo hành đối với phụ nữ và một luật cấm vũ khí quân sự; mở ra các phiên tòa đặc biệt xử án liên quan đến ma túy để những người phạm tội lần đầu không bị án tù, gây quỹ cho các hoạt động ngoại khóa và cơ hội việc làm cho những người trẻ cần sự quan tâm đặc biệt, và cung cấp các nguồn lực để tuyển dụng, huấn luyện thêm lực lượng cảnh sát. Thật không may, cách duy nhất để bộ luật được thông qua là gộp luôn cả những biện pháp mà những người theo phe Cộng hòa ở Quốc hội yêu cầu. Họ cứ khăng khăng đề nghị các bản án liên bang lâu hơn đối với tội phạm ma túy. Họ khuyến khích các bang đã nâng mức án phạt, còn các bang nào vẫn chưa làm vậy thì bắt đầu thực hiện. Tất cả những điều này đã dẫn đến sự gia tăng tỷ lệ tống giam khắp nước Mỹ. Với tư cách Chủ tịch Ủy ban Tư pháp Thượng viện, Joe Biden đã giúp chúng tôi soạn thảo bộ luật thỏa hiệp. Bernie Sanders cùng hầu hết những người theo đảng Dân chủ Quốc hội đã bỏ phiếu cho bộ luật này. Bộ luật cũng nhận được sự ủng hộ của nhiều nhà lãnh đạo người da đen kiên quyết ngăn chặn làn sóng tội phạm đang gây nguy hại cho cộng đồng của họ. Như giáo sư James Forman Jr. từ Đại học Luật Yale giải thích trong quyển sách của mình – Locking Up Our Own: Crime and Punishment in Black America (tạm dịch: Ngăn cản chính bản thân mình: Tội ác và hình phạt trong cộng đồng người Mỹ da đen): “Người Mỹ gốc Phi luôn luôn xem việc bảo vệ tính mạng của người da đen là một vấn đề thuộc quyền công dân, dù cho mối đe dọa xuất phát từ lực lượng cảnh sát hay tội phạm đường phố”.

Vì thế, đúng là dự luật hình sự vẫn còn thiếu sót. Đây là một thỏa thuận đầy cam go. Và công bằng mà nói, theo như chính Bill cũng công nhận trong những năm trước đây, những hệ quả tiêu cực đã gây nguy hại nghiêm trọng, nhất là đối với các cộng đồng thiểu số, nghèo nàn. “Tôi đã đặt bút ký một dự luật khiến cho vấn đề trở nên tồi tệ hơn”, Bill thừa nhận tại hội nghị toàn quốc của NAACP vào tháng 7 năm 2015, nhắc đến tình trạng tống giam vượt mức. Tôi đồng ý với anh, đó là lý do tại sao tôi trở thành ứng viên đầu tiên kêu gọi “chấm dứt kỷ nguyên tống giam hàng loạt” và đề xuất một nghị trình dứt khoát nhằm cải cách hình sự. Giờ đây, thật đau lòng khi nghĩ đến việc chúng ta sẽ chậm trễ thế nào trong những vấn đề này vào thời của Tổng thống Trump, với một vị Bộ trưởng Tư pháp ủng hộ những bản án lâu hơn cho những tội phạm liên quan đến ma túy và giảm sự giám sát hoạt động của các lực lượng cảnh sát, đồng thời cũng là người chống đối các quyền công dân và quyền bầu cử cho tất cả mọi người.

Do đó tôi hiểu được nỗi thất vọng của các nhà hoạt động trong phong trào Black Lives Matter, và tôi tôn trọng lời buộc tội của họ. Tôi biết tiếng nói của họ cất lên từ một cuộc đời bị những nhân vật có thẩm quyền phớt lờ, không coi trọng. Nhưng tôi vẫn cố lái cuộc đối thoại quay trở lại với câu hỏi làm thế nào để xây dựng và đề xuất một nghị trình cụ thể về công bằng chủng tộc.

Tôi cho rằng: “Cần phải có tầm nhìn và kế hoạch rõ ràng thì mới có thể thúc đẩy mọi người tiến lên phía trước. Sự nâng cao nhận thức, sự tích cực ủng hộ, niềm đam mê, sức trẻ từ phong trào của các bạn cực kỳ quan trọng. Nhưng hiện giờ, tất cả những gì tôi đề nghị – thậm chí đối với chúng tôi, những kẻ gây tội – là tìm ra cơ sở chung nào đó trong nghị trình có thể tạo ra sự khác biệt trong đời sống của người dân ngay tại đây, ngay bây giờ.

Chúng tôi bàn luận xung quanh những câu hỏi này trong một lúc lâu hơn nữa, nhưng cảm giác như chúng tôi đang nói qua một vấn đề khác. Tôi không nghĩ có ai trong số chúng tôi thỏa mãn sau cuộc nói chuyện.

Tôi xem trọng những chính sách mà vài nhà hoạt động phong trào Black Lives Matter đã đề ra sau đó nhằm cải cách hệ thống pháp luật hình sự và trao quyền cho cộng đồng người da màu. Tôi yêu cầu Maya và các cộng sự của tôi làm việc chặt chẽ với họ. Chúng tôi đưa những ý tưởng tốt nhất vào các kế hoạch của mình, cùng những ý tưởng từ các tổ chức dân quyền hoạt động trong lĩnh vực này suốt nhiều thập kỷ. Vào tháng 10 năm 2015, bạn tôi – Alexis Herman, cựu Bộ trưởng Bộ Lao động – chủ trì một phiên họp ở Washington cho tôi và các nhóm hoạt động xã hội khác. Chúng tôi đã có được một cuộc thảo luận lý thú về cách để cải thiện ngành cảnh sát, xây dựng niềm tin và ý thức về sự an ninh và cơ hội trong các cộng đồng người da đen lân cận. Họ bày tỏ cảm xúc không chỉ với tư cách những người ngoài cuộc ở Mỹ, mà còn như những kẻ xâm phạm – những người không ai muốn gặp, không được ai xem trọng. Một người phụ nữ đã nói rằng “Nếu bà nhìn giống tôi, cuộc đời của bà cũng sẽ chẳng đáng giá”. Thật đau lòng khi nghe câu nói đó từ một người Mỹ trẻ tuổi.

Cân bằng giữa nguyên tắc và tính thực dụng không phải chuyện đơn giản. Một ví dụ cho thấy điều này khó tới mức nào đối với tôi đó là nỗ lực cải cách chế độ phúc lợi vào những năm 90 – một sự thỏa hiệp cam go khác đến giờ vẫn còn gây tranh cãi. Tôi và Bill đều tin rằng thay đổi là cần thiết để giúp nhiều người có được những phương thức và sự ủng hộ để chuyển từ trợ cấp sang việc làm, bao gồm sự hỗ trợ bằng chế độ chăm sóc sức khỏe và chăm sóc trẻ em. Nhưng phe Cộng hòa ở Quốc hội kiên quyết chia nhỏ an sinh xã hội. Họ muốn giảm vốn cấp và bảo hiểm dành cho khoản phúc lợi, chương trình Medicaid, những bữa ăn trưa trong trường học, phiếu cấp phát lương thực; phủ nhận tất cả những quyền lợi thậm chí đối với những người nhập cư hợp pháp; và gửi những đứa con ngoài giá thú với những bà mẹ tuổi teen tới các trại trẻ mồ côi – họ làm tất cả những điều này trong khi ủng hộ rất ít những người đang muốn tìm việc làm. Thật máu lạnh. Tôi khuyến khích Bill phủ quyết kế hoạch của phe Cộng hòa, anh đã làm vậy. Họ lại thông qua kế hoạch đó mà chỉ thay đổi rất ít. Bill lại phủ quyết nó. Rồi Quốc hội thông qua một kế hoạch thỏa hiệp, kế hoạch này vẫn còn sai sót nhưng sau khi xem xét kỹ lại có vẻ như đem lại lợi nhiều hơn hại.

Đây là một yêu cầu khó khăn. Bill và tôi thức suốt đêm để bàn về chuyện đó. Kế hoạch mới không còn cản trở khoản trợ cấp từ Medicaid cũng như phiếu cấp phát lương thực nữa, mà thay vào đó đổ thêm nhiều tiền hơn vào chúng, cùng với chính sách về chăm sóc trẻ em, nhà ở và đi lại cho những người chuyển từ hưởng trợ cấp sang làm việc. Chúng tôi hy vọng chính phủ của Bill có thể sửa đổi những vấn đề lập pháp trong nhiệm kỳ thứ hai và tiếp tục tạo sức ép để làm được nhiều việc hơn nữa, giúp người Mỹ tự mình có thể thoát khỏi cái nghèo. Suy cho cùng, Bill quyết định chấp nhận cả mặt tốt lẫn mặt xấu của kế hoạch, đồng ý đưa các điều khoản lên thành luật.

Hai người chống đối kế hoạch thỏa hiệp mạnh mẽ nhất là Marian Wright Edelman và chồng chị – Peter, Trợ lý Bộ trưởng Bộ Y tế và Dịch vụ nhân sinh. Marian đã viết một bài đầy bức xúc trên trang Ý kiến công luận của tờ Washington Post, gọi điều này là “phép thử bằng quỳ tím giúp xác định tính đạo đức” trong nhiệm kỳ Tổng thống của Bill Clinton. Peter xin từ chức để phản đối. Tôi tôn trọng vị thế của Marian và Peter – thật ra tôi cũng không mong gì hơn ở họ – nhưng thật đau lòng khi thấy một trong những mối quan hệ minh định của cuộc đời tôi trở nên căng thẳng.

Chúng tôi chưa bao giờ tuyệt giao với nhau, và cuối cùng những niềm đam mê chung từng khiến chúng tôi trở thành bạn thân ngay từ đầu đã kéo chúng tôi về lại với nhau. Cả hai người chúng tôi đã tự lao mình vào cuộc đấu tranh nhằm xây dựng nên Chương trình Bảo hiểm Sức khỏe cho Trẻ em (Children’s Health Insurance Program – CHIP), khởi phát từ đống tro tàn sau thất bại của chính quyền Clinton nhằm ban hành cải cách hệ thống chăm sóc sức khỏe trong 2 năm 1993 – 1994. Tôi đã học được nhiều bài học về những cái giá phải trả để mọi việc được thông qua trong Quốc hội, bao gồm cách thức để hội ý với phe đối lập, cách nhờ cậy vào những đồng minh bên ngoài như Marian một cách hiệu quả hơn. Những bài học này đem lại kết quả tốt khi CHIP trở thành câu chuyện thành công chung của cả hai đảng, tiếp tục chăm sóc sức khỏe cho hàng triệu trẻ em mỗi năm. Giờ đây, việc Donald Trump đề nghị hủy bỏ chương trình này có thể trở thành một tấn bi kịch.

Vào năm 1999, khi tôi đến thăm trại trẻ của Quỹ Bảo vệ Trẻ em ở Tennesse, nhân buổi trao tặng thư viện Langston Huges cho trại, Marian và tôi đã đi dạo quanh khuôn viên. Thật tốt khi lại được đi bên cạnh nhau. Vào năm tiếp sau đó, tôi tự hào khi nhìn Bill trao cho Marian Huân chương Tự do của Tổng thống cho những cống hiến trong cả sự nghiệp của mình.

Khi nhìn lại, những bất đồng giữa chúng tôi về cải cách phúc lợi là một minh chứng cho thấy cả hai đều quan tâm sâu sắc đến chính sách, cũng như cho thấy sự khác biệt trong vai trò của một người đứng ngoài làm luật sư bào chữa với một người trong nội bộ hoạch định chính sách. Tuy nhiên, điều không thay đổi, điều mang chúng tôi quay trở lại với nhau, chính là niềm say mê mà chúng tôi dành cho trẻ em.

Đối với tôi, mọi thứ luôn liên quan đến trẻ em. Một niềm tin cốt lõi duy nhất được tôi nhắc đến thường xuyên hơn, một cách nhiệt thành hơn bất kỳ niềm tin nào khác trong suốt khoảng thời gian tôi làm việc công sự chính là đứa trẻ nào cũng xứng đáng có được cơ hội sống đúng với những gì mà Chúa Trời đã ban cho nó. Tôi đã nhắc đi nhắc lại điều này rất nhiều lần, đến mức không đếm xuể. Nhưng ý tưởng đó từ trước đến nay vẫn rất quan trọng và tạo động lực cho tôi. Tôi tiếp tục tin rằng một xã hội nên được đánh giá dựa trên cách mà chúng ta đối xử với những người dễ bị tổn thương nhất, đặc biệt là trẻ em; và tôi cũng tin rằng tiêu chuẩn đánh giá mức độ thành công của chúng ta nên dựa trên số trẻ em thoát khỏi cảnh nghèo đói, được giáo dục tốt, được yêu thương, nâng đỡ như những gì mà chúng đáng được hưởng.

Điều này là một quan điểm xuyên suốt, nhất quán trong sự nghiệp của tôi, từ những ngày tôi còn làm việc cùng Marian tại Quỹ Bảo vệ Trẻ em, đến khi tôi làm việc với vai trò một sinh viên ngành luật về vấn đề phát triển mầm non tại Trung tâm Nghiên cứu Trẻ em thuộc Đại học Yale và về nạn bạo hành với trẻ em tại Bệnh viện Yale – New Haven. Thậm chí có khi nó còn truy ngược lại xa hơn, tới những điều mà tôi học được từ mẹ tôi về tuổi thơ đầy khổ sở của chính mẹ. Mẹ tôi đã cố gắng hết sức để giúp đỡ những bé gái đang gặp rắc rối, cần sự giúp đỡ hay chỉ đơn giản là tìm kiếm một người bạn trong thị trấn của chúng tôi, vì mẹ tin rằng tất cả trẻ em đều xứng đáng có được cơ hội và được người khác giúp đỡ.

Tôi cũng dần tin vào việc đó, và trong mỗi công việc mà tôi từng tham gia, tôi đều cố trở thành một người giúp đỡ cho các em. Lý do khiến tôi tranh cử Tổng thống phần nhiều cũng là vì thế, và đó cũng là điều chủ yếu mà tôi hy vọng có thể đạt được nếu thắng cử.

Tôi chắc rằng trong thời đại có quá nhiều những lời chỉ trích cay độc, điều này nghe có vẻ như nhiều cuộc chuyện trò tán gẫu – điều mà những chính trị gia nói khi cố gắng cho chúng ta thấy khía cạnh mềm mỏng hơn của họ. Rốt cuộc thì ai mà không yêu thương những đứa trẻ chứ? Ai cũng phải công nhận như vậy, ngay cả khi các chính sách của họ làm tổn thương những đứa trẻ. Nhưng ý tôi là như thế. Điều này với tôi là chân thật.

Không gì khiến tôi phẫn nộ hơn việc nhìn thấy những đứa trẻ bị lợi dụng hay bị ngược đãi – hoặc không có được cơ hội, sự ủng hộ, khuyến khích hay sự an toàn mà chúng cần để có thể thành công. Bạn đã từng biết rằng đối với những phụ nữ tham gia chính trị, việc bày tỏ thái độ giận dữ giống cách của những người đàn ông hay làm thì khó khăn đến mức nào, rằng tôi từng phải vật lộn với tình thế tiến thoái lưỡng nan như thế nào. Nhưng đối với tôi, luôn luôn có trường hợp ngoại lệ trong những chuyện có liên quan đến trẻ em. Tôi mất hết kiên nhẫn với những kẻ khiến trẻ em bị tổn thương hay bỏ mặc chúng. Cơn thịnh nộ trào lên. Đó là thứ đã khơi nguồn cho nhiều cuộc tranh đấu lớn trong sự nghiệp của tôi.

Chẳng hạn, tôi kịch liệt đấu tranh về việc cải cách chăm sóc sức khỏe vào những năm 90, phần nào là vì vài đứa trẻ mà tôi đã gặp tại một bệnh viện ở Cleveland. Tất cả những đứa trẻ đều mắc phải những căn bệnh có từ trước nên gia đình của chúng không thể mua được bảo hiểm. Một người cha của hai đứa con gái nhỏ mắc bệnh xơ nang cho tôi biết công ty bảo hiểm nói với họ rằng: “Xin lỗi, chúng tôi không chi trả bảo hiểm cho những ngôi nhà đang cháy”. Anh ta chỉ vào hai đứa con gái của mình, cặp mắt ngấn nước, và nói “Họ gọi các con của tôi là những ngôi nhà đang cháy”. Những lời của anh khiến tôi xúc động đến không thở được. Và suy nghĩ về những đứa trẻ đó đã giữ tôi đứng vững qua mỗi một lần va vấp hay trục trặc, cho đến khi chúng tôi cuối cùng cũng thuyết phục được Quốc hội thông qua CHIP.

Trước đó, vào năm 2016, tôi cũng đã trải qua một chuyện tương tự, khi tôi đọc một mẩu chuyện trên báo về tình trạng nước bẩn ở Flint, Michigan. Một con số đáng báo động về số lượng những đứa trẻ mắc bệnh vì nhiễm độc chì, có vẻ như là vì nhà chức trách của bang đã không kiểm tra và xử lý nguồn cung cấp nước đúng cách. Với vai trò một Đệ Nhất Phu nhân và một Thượng nghị sĩ, tôi đã dành thời gian làm việc nhằm giảm thiểu nguy hiểm từ việc nhiễm độc sơn chì đối với trẻ em, một mối đe dọa đối với sức khỏe của hàng trăm ngàn trẻ nhỏ khắp cả nước. Nhưng thậm chí tôi chưa bao giờ nghe đến bất cứ điều gì giống với chuyện đã diễn ra ở Flint.

Thành phố từng là trung tâm phát triển thịnh vượng cho ngành sản xuất xe hơi, nhưng, như những gì được miêu tả một cách sống động trong bộ phim vào năm 1989 Roger & Me của Michael Moore, việc đóng cửa các nhà máy, tình trạng mất việc từ từ đục rỗng thành phố. Đến năm 2013, thu nhập hộ gia đình trung bình thấp hơn mức 25.000 đô la, hơn 40% cư dân – hầu hết là người da đen – rơi vào cảnh nghèo khó. Trong hai năm 2013 và 2014, người quản lý tài chính khẩn cấp của thành phố do Thống đốc đảng Cộng hòa bang Michigan chỉ định đã đưa ra một bản kế hoạch để tiết kiệm một khoản tiền: thay vì mua nước uống từ hệ thống của thành phố Detroit như bao lâu nay, nước sẽ được lấy từ sông Flint.

Gần như ngay lập tức, các gia đình trong thành phố bắt đầu phàn nàn về màu sắc, mùi và vị của nguồn nước, chứng phát ban cùng những mối lo ngại khác về sức khỏe. Các bậc phụ huynh mang những chai nước đục ngầu, bốc mùi đến cho các nhà chức trách. “Đây là thứ mà con chúng tôi đang uống”, “Đây là thứ nước mà con chúng tôi dùng để tắm”. Nhưng người ta phớt lờ hoặc giả vờ trấn an rằng nguồn nước vẫn đủ sạch. Đây là một sự vô cảm tàn bạo nhất. Có vẻ như Bộ Chất lượng Môi trường bang Michigan không xử lý nguồn nước sông bằng một loại chất chống ăn mòn có giá chỉ khoảng 200 đô la một ngày. Sự vi phạm luật pháp liên bang này đã khiến chất chì rỉ ra khỏi các ống dẫn hòa vào nước. Trẻ em dưới 5 tuổi là đối tượng dễ bị tổn thương vì nhiễm độc chì nhất, điều này có thể gây nguy hại không gì có thể chữa được đối với sự phát triển của não bộ, gây ra những vấn đề trong học tập và hành vi. Ở Flint, hàng ngàn trẻ em có thể đã bị nhiễm độc và tỷ lệ nhiễm độc chì đã được chẩn đoán ở trẻ em gần như tăng gấp đôi.

Trong khoảng hai năm, chính quyền bang gần như không hề có động thái gì về vấn đề này, mãi cho đến khi một nhóm các bác sĩ bên ngoài bang tiến hành thử nghiệm và công bố tình trạng nước nhiễm độc đến mức vấn đề sức khỏe cộng đồng được nhắc đến khắp cả nước. Khi tôi nghe nói về việc này vào tháng 1 năm 2016, tôi cảm thấy kinh hoàng. Tôi bảo các thành viên trong nhóm của tôi đến Flint ngay lập tức để xem họ có thể tìm hiểu thêm được gì. Tôi còn gọi hỏi Thị trưởng Karen Weaver xem tôi có thể làm gì để giúp trong chuyện này. Chị cũng sốt sắng làm bất cứ việc gì để có thể khiến dư luận chú ý đến vụ việc ở Flint, đồng thời tạo áp lực để Thống đốc bang ra tay giải quyết tình hình.

Đó chính xác là những gì tôi đã làm. Tôi gây náo động trong quá trình vận động tranh cử, trên truyền hình, và kêu gọi Thống đốc bang công bố tình trạng khẩn cấp, nhờ đó có thể kêu gọi được sự giúp đỡ của liên bang. Trong vòng vài giờ, Thống đốc bang đã làm như thế. Điều đó chỉ càng làm tôi quyết tâm hơn, tiếp tục gây sự chú ý. Vào cuối cuộc tranh luận đầu tiên của đảng Dân chủ tiếp sau đó, người dẫn dắt cuộc tranh luận – Lester Holt – đã hỏi tôi rằng: “Có điều gì mà bà thật sự muốn phát biểu vào tối nay hay không, một điều mà bà chưa có dịp để nói?”. Tôi chớp ngay cơ hội đó để nói với các khán giả trên khắp cả nước về những gì đang diễn ra ở Flint:

“Mỗi người Mỹ nên cảm thấy đây là một sự sỉ nhục. Một thành phố ở Hợp chúng quốc Hoa Kỳ, nơi dân số còn nghèo trên nhiều phương diện, nơi mà số đông người Mỹ gốc Phi đang uống nước nhiễm độc chì, đang tắm bằng nước nhiễm độc chì – và Thống đốc bang đó hành động như thể ông ta không cần quan tâm”. Lúc đó tôi đang khá nóng nảy. “Nếu những đứa trẻ ở vùng ngoại ô giàu có của Detroit uống nước nhiễm độc và dùng nước đó để tắm, thì có lẽ đã có kiện tụng rồi”.

Lời bình luận đó có thể khiến vài người cảm thấy khó chịu, nhưng thật khó có thể phủ nhận những gì đã diễn ra ở Flint sẽ không bao giờ lặp lại ở một cộng đồng giàu có như Grosse Pointe. Chính quyền bang sẽ xông xáo đến giúp, các nguồn lực sẽ đổ về Flint. Thêm vào đó, các trường học ở thành phố Bloomfield Hills giàu có sẽ không bao giờ trông giống như những trường học ở Detroit, nơi học sinh phải ngồi trong những lớp học đầy chuột, mốc meo, trần nhà xập xệ còn lò sưởi gần như không hoạt động. Khắp đất nước này vẫn còn những ví dụ về các cộng đồng nghèo đói, những cộng đồng người da màu sống trong điều kiện ô nhiễm độc hại, và trẻ em luôn luôn là đối tượng phải trả giá đắt nhất.

Sau cuộc tranh luận, cả đội vận động tranh cử của tôi cảm thấy xúc động. Cuối cùng, họ nghĩ rằng ở tôi lúc này có một sự say mê mà họ tin rằng những người bầu cử muốn thấy. Trong nhiều tháng, chúng tôi đã đánh mất “căn nguyên của sự tổn thương”. Bernie cảm thấy phẫn nộ về mọi thứ. Ông ấy nổi đóa khi gặp những việc liên quan đến tội lỗi của “mấy tay triệu phú và tỷ phú”. Tôi thì chú tâm hơn đến việc đưa ra các giải pháp thực tiễn nhằm chỉ ra các vấn đề thực tế và giúp cuộc sống tốt đẹp hơn cho mọi người.

Nhưng giờ đây, khi bảo vệ những đứa trẻ bệnh tật ở Flint, tôi trở thành một người đầy phẫn nộ một cách chính đáng.

Vài tuần sau, tôi đến Flint để tự mình chứng kiến sự việc. Mọi thứ thậm chí còn đau lòng hơn những gì tôi tưởng tượng. Thị trưởng Weaver và tôi ngồi cùng với một nhóm các bà mẹ trong phòng làm việc của mục sư ngay tại Nhà thờ Truyền giáo Hội thánh Baptist. Tôi để ý rằng ở các đài phun nước của nhà thờ đều treo bảng “Ngưng phục vụ”, một sự gợi nhắc nho nhỏ về việc thành phố này đã phải sống chung với điều gì trong hai năm trước đó.

Những người mẹ kể tôi nghe câu chuyện của họ. Một người chia sẻ rằng cô đang mang thai một cặp song sinh khi cô phản ứng lại chuyện nước có độc. “Thật khủng khiếp”, cô nói với tôi như thế. Đầu tiên, cô đến phòng cấp cứu với một nốt phát ban. Rồi cô bị sẩy thai và cần truyền máu. Đúng là một cú sốc về mặt tinh thần. Thêm nữa, cô cảm thấy bực bội vì chuyện ngay từ đầu mỗi cư dân đã phải trả một khoản phí cao hơn bình thường cho việc sử dụng nước. Thử tưởng tượng xem khi cô ấy nói: “Trả tiền để mua độc vào người”.

Một người mẹ khác cố gắng để không khóc, kể với tôi: “Giờ tôi hay lên cơn co giật, trong khi trước giờ thì không. Sinh mạng của chúng tôi gặp nhiều nguy hại quá rồi”.

Người mẹ thứ ba nói: “Chúng tôi không còn bàn nhau về chuyện ngày sinh nữa. Cũng không phải về các lớp học bơi. Cuộc trò chuyện bây giờ xoay quanh việc đi khám bệnh và tới phòng cấp cứu”.

Một người mẹ tên Nakiya giới thiệu cậu con trai sáu tuổi đáng yêu của cô – Jaylon. Cậu bé chạy loanh quanh chỗ chúng tôi, chụp hình bằng điện thoại và cười toe toét. Nakiya nói cho tôi biết rằng Jaylon từng bị nhiễm độc chì ở mức cao, hiện giờ cậu bé gặp khó khăn lúc ở trường. Tất cả những gì tôi muốn làm là ôm lấy Jaylon trong tay, ôm thật chặt và hứa với nó rằng mọi thứ rồi sẽ ổn thôi. Sau này, sau khi phát biểu trước giáo dân, tôi tìm gặp lại Nakiya và Jaylon. Barb Kinney, người chụp ảnh cho chiến dịch của chúng tôi, hỏi xem liệu cậu bé có muốn dùng thử chiếc máy ảnh Nikon của cô không. Jaylon mở to mắt và gật đầu. Chỉ một lúc là cậu bé đã chụp hình như một tay chuyên nghiệp.

Trước khi rời khỏi, tôi ôm chặt Jaylon. Nhưng tôi không thể hứa rằng mọi chuyện sẽ tốt đẹp, rằng những vấn đề ở Flint sẽ được giải quyết ngay. Thật ra tôi lo ngại rằng phe Cộng hòa ở Michigan và Washington vẫn không xem xét nghiêm túc đến vấn đề này.

Tôi muốn làm nhiều thứ hơn để giúp. Người dân ở Flint không thể chờ đến đợt bầu cử tiếp theo. Chắc chắn họ không thể chờ đợi một cuộc Cách mạng. Họ cần thay đổi ngay lập tức. “Thị trưởng bang đã nói đến điều gì đó có tác động mạnh đến tôi”, tôi đã nói như thế với vài lãnh đạo địa phương. “Thay vì chờ người khác từ bên ngoài đến giúp, hãy thuê những người ngay trong bang. Mỗi nhà thờ nên trở thành một trạm phân phối hay một trung tâm tổ chức”. Chúng ta sẽ xây dựng các kế hoạch để giữ liên lạc với họ.

Ngay khi lên máy bay, tôi quay sang nói chuyện với Maya. Nỗi thất vọng trước những gì tôi vừa nhìn thấy khiến lòng dạ tôi như thiêu như đốt. “Sao những chuyện này lại có thể xảy ra được? Thật là một tội ác! Chúng ta phải làm cái gì đó thôi”. Trong vài tuần sau, chúng tôi làm việc với Thị trưởng Weaver, các mục sư tại địa phương, trường đại học cộng đồng, NAACP cùng những người khác để sắp xếp các nguồn ủng hộ, các nguồn quỹ cho một mô hình hợp tác công-tư mới đảm nhận việc thuê thanh niên thất nghiệp vận chuyển nước sạch đến những gia đình đang cần nước. Chelsea tự mình thực hiện hai cuộc viếng thăm và giúp xúc tiến chương trình của Thị trưởng bang. Người dân khắp cả nước cũng đã đáp lại lời kêu gọi giúp đỡ. Hàng trăm thợ sửa ống nước từ các nghiệp đoàn đến lắp đặt bộ lọc nước miễn phí. Sinh viên các trường đại học khắp vùng Trung Tây gây quỹ cho việc cấp phát nước sạch. Một đứa trẻ mới học mẫu giáo ở New Hampshire – cậu bé vừa rụng mất chiếc răng đầu tiên và nhận được 5 đô la từ tiên răng – đã nói với cha mẹ rằng cậu muốn quyên góp số tiền này “để những bạn nhỏ kia có nước dùng”. Mẹ của cậu rất tự hào vì điều này, nên cô đã ngay lập tức viết thư kể cho tôi nghe.

Tình hình ở Flint vẫn còn diễn ra nghiêm trọng. Thật đau lòng và không thể chấp nhận được. Đây không phải là chuyện nên xảy ra ở đất Mỹ. Một sự tệ hại trong quản lý, một nền chính trị đáng hổ thẹn, theo nghĩa tồi tệ nhất. Phải đến cuối năm 2016, Quốc hội mới thông qua gói trợ cấp. Hầu hết 30.000 ống dẫn nước nhiễm chì trong thành phố vẫn chưa được thay thế, buộc người dân phải tiếp tục sinh hoạt dựa vào nước đóng chai và nước đun sôi. Năm viên chức của bang, trong đó có người đứng đầu ngành y tế của bang Michigan, đã bị buộc tội ngộ sát. Trong khi đó, các trường học vẫn không được trang bị đầy đủ, không có đủ công ăn việc làm, và còn quá nhiều trẻ em phải nhịn đói.

Việc này vẫn làm tôi tức điên. Nhưng thực sự tôi cũng cảm thấy được an ủi trước sự đồng cảm và hào phóng của nhiều người Mỹ khi họ biết được tình hình. Một trong những điều đáng tưởng thưởng nhất khi tranh cử Tổng thống chính là nhìn được cận cảnh tinh thần đó, bằng một triệu cách. Chẳng hạn, trong một ngày tháng 9 năm 2015, tôi tổ chức một cuộc họp với tòa thị chính ở Exeter, bang New Hampshire. Một trong những cư dân ở đây – một giáo viên lớp chín đã giảng dạy được 13 năm – đã đứng lên đặt câu hỏi rằng chúng tôi có thể làm gì để giúp được những đứa trẻ trong các gia đình có thu nhập thấp tìm thấy nhiều cơ hội hơn với các chương trình bồi dưỡng mùa hè. Rồi một người phụ nữ trẻ đứng lên. Cô vừa trở về sau một năm làm việc trong một trường trung học ở khu Watts thuộc bang Los Angeles, thông qua chương trình nghĩa vụ quân sự AmeriCorps. Tiếp theo đó là một người đã làm việc với những người trẻ tuổi sống sót sau nạn buôn người và bóc lột tình dục, rồi đến một cựu binh làm việc 22 năm cho Hải quân cùng cậu con trai đang tham gia Thủy quân Lục chiến. Lần lượt từng người Mỹ này nêu ra câu hỏi cho tôi, mỗi người trong số họ mang đến một câu chuyện phi thường của riêng mình về công việc, về những đóng góp dành cho cộng đồng. Đó là điều khiến tôi yêu nước Mỹ. Những người dân ở Exeter, cũng như tất cả những ai đã đưa tay giúp đỡ ở Flint, là những ví dụ cho thấy thay đổi thực sự có thể xảy ra. Tiến bộ xuất phát từ việc xắn tay áo lên và bắt tay vào việc.

Đối với tôi, thành phố Flint còn hơn cả một điều gì đó để tựa vào trên con đường vận động tranh cử, ngay cả khi sự căm phẫn là một động thái chính trị tốt. Và trong trường hợp này, có thể đây không phải là một đường lối chính trị đúng đắn. Tôi không biết liệu rằng việc ủng hộ cộng đồng người Mỹ gốc Phi ở Flint có làm cho những cử tri người da trắng ở những nơi khác trong bang Michigan xa lánh tôi hay không, nhưng chắc chắn điều này không có vẻ gì đem lại lợi ích, vì tôi đã thất bại trên toàn bang trong cả kỳ bầu cử sơ bộ và kỳ tổng tuyển cử. Dù thế nào, đó không phải là điều tôi muốn hướng tới. Có những đứa trẻ thật sự cần được giúp đỡ. Những đứa trẻ như Jaylon. Và như những gì tôi học được từ Marian Wright Edelman gần nửa thế kỷ trước, không có gì quan trọng hơn thế.

Marian đã dạy tôi thêm một bài học nữa. Trong những ngày u tối ngay sau ngày 8 tháng 11 năm 2016, khi tôi chỉ muốn nằm cuộn tròn trên giường và không bao giờ phải ra khỏi nhà nữa, Marian gửi cho tôi một tin nhắn. Quay lại với Quỹ Bảo vệ Trẻ em đi, chị nhắn như thế. Quỹ đang tổ chức một buổi tiệc ở Washington nhằm khen thưởng một nhóm trẻ em truyền cảm hứng cho tất cả mọi người – nhóm này đã biến những điều không thể thành có thể, lớn lên bất chấp nghèo đói, bạo hành và bị bỏ rơi. Trước khi bầu cử, Marian đã nhờ tôi truyền đạt lại ý chính của bài phát biểu. Giờ đây chị muốn tôi biết rằng chuyện tôi đến dự thậm chí còn quan trọng hơn.

Thật khó mà tưởng tượng ra việc phát biểu ngay sau khi đã thua trong đợt tranh cử. Nhưng nếu có ai đó biết cách tự vực mình dậy, tự đứng lên trên đôi chân của mình và quay trở lại với công việc, thì đó là Marian. Chị đã làm điều đó trong suốt cuộc đời của mình, và giúp chúng tôi làm được như chị. Trong nhiều thập kỷ, tôi đã nghe Marian nói: “Phụng sự là cái giá mà chúng ta phải trả để được sống”. Ừ, được rồi, bạn không thể nào ngừng trả tiền thuê sự sống chỉ bởi vì mọi thứ không diễn ra theo ý của bạn.

Thế là, vào ngày 16 tháng 11, chúng tôi lại cùng làm việc với nhau tại Quỹ Bảo vệ Trẻ em. Marian bước lên bục, nói về sự cộng tác lâu dài của chúng tôi, về tất cả những gì chúng tôi đã cùng nhau thực hiện nhằm giúp đỡ trẻ em và các gia đình. Rồi Marian chỉ tay về phía hai cô cháu gái đang ngồi dưới khán phòng và nói: “Nhờ tất cả những con đường mà cô ấy đã vạch ra cho họ, một ngày nào đó không xa, con gái của các bạn, con gái của tôi, hoặc cháu gái của chúng ta sẽ ngồi trong văn phòng làm việc của Tổng thống Mỹ. Chúng ta hãy nói lời cảm ơn đến Hillary Rodham Clinton”. Tôi chỉ muốn bật khóc, chửi thề, vỗ tay hoan hô – tất cả, vào cùng một lúc.

Để lại một thế giới tốt đẹp hơn đôi chút, dù bằng cách để lại cho đời một đứa trẻ mạnh khỏe, một mảnh vườn, hay một điều kiện xã hội đã được cứu chuộc khỏi vòng tội lỗi; biết được dù chỉ một ai đó dễ thở hơn nhờ có bạn. Điều đó nghĩa là đã thành công trong cuộc sống.

—Ralph Waldo Emerson

Chú tâm đến từng chi tiết

“C
ác quyết định của một vị Tổng tư lệnh có thể có ảnh hưởng sâu sắc và lâu dài tới tất cả người Mỹ, nhưng không có quyết định nào tác động mạnh hơn những người đàn ông, phụ nữ quả cảm phụng sự, chiến đấu và hy sinh vì Tổ quốc của chúng ta”. Đó là lời giới thiệu của Matt Lauer trong chương trình “Diễn Đàn Tổng Tư Lệnh”1 của đài NBC, khi ông đứng trên boong của chiếc tàu sân bay U.S.S Intrepid vào ngày 7 tháng 9 năm 2016. Tôi đứng ngay sau sân khấu, lắng nghe lời giới thiệu và gật đầu.

1 Nguyên tác: Commander-in-chief Forum.

Lauer đã hứa rằng diễn đàn sẽ là một cơ hội để “nói về an ninh quốc gia và những vấn đề toàn cầu phức tạp mà đất nước chúng ta đang phải đối mặt”. Đó chính xác là những gì tôi muốn. Chỉ còn hai tháng nữa là đến ngày bầu cử, đây là dịp để mọi người được thảo luận nghiêm túc về tố chất của mỗi ứng cử viên Tổng thống, về cách mà các ứng cử viên sẽ lãnh đạo đất nước. Đây sẽ không phải là cuộc tranh luận chính thức mà tôi và ông Donald Trump đứng trên khán đài cùng một lúc. Thay vào đó, mỗi người chúng tôi sẽ có khoảng thời gian 30 phút để trả lời các câu hỏi từ Lauer và khán giả. Tôi tự tin rằng với sự tập trung vào thực trạng và một sự tương phản rõ nét giữa hồ sơ lý lịch của chúng tôi, người Mỹ sẽ thấy rằng tôi đã sẵn sàng để trở thành Tổng tư lệnh, trong khi ông Donald Trump thiếu sự chuẩn bị đến mức nghiêm trọng.

Thêm vào đó, tình cờ tôi lại thích nói về chính sách đối ngoại. Với tư cách Bộ trưởng Bộ Ngoại giao, tôi đã bắt đầu thích bàn về vấn đề đó khá nhiều, không ngừng nghỉ suốt 14 năm, ở 112 quốc gia. Nhưng với vai trò là một ứng cử viên Tổng thống, tôi hiếm khi nào hỏi về những thứ nằm ngoài các vấn đề quốc gia. Một trường hợp ngoại lệ là trong thời gian chiến dịch tranh cử dừng ở bang Iowa, một cử tri hỏi tôi về mối nguy hiểm của những quả bom chưa phát nổ còn nằm lại ở Lào sau Chiến tranh Việt Nam. Điều này thật quá kinh ngạc, khiến tôi suýt làm rơi cả micrô.

Lauer và đài NBC đang “nâng tầm” diễn đàn này lên thành một cơ hội để các ứng viên có thể thảo luận nghiêm túc về chính sách đối ngoại và an ninh quốc gia. Tôi khá ngạc nhiên khi Trump đồng ý với điều đó. Ông ta đã mắc sai sót trước những câu hỏi đơn giản về vũ khí hạt nhân (ông nói rằng nhiều quốc gia có thể sở hữu vũ khí hạt nhân, bao gồm Ả Rập Xê Út), về NATO (theo ông ta là đã lỗi thời), về việc tra tấn (ông ủng hộ chuyện này), và về tù nhân chiến tranh (ông ta cho rằng mình thích việc các quân nhân không bị bắt giữ). Ông ta không ngừng nói dối về quan điểm phản đối cuộc Chiến tranh Iraq, ngay cả sau khi xuất hiện một đoạn băng ghi lại lúc ông ta nói mình ủng hộ cuộc chiến. Và ông ta có thiên hướng nói những điều ngớ ngẩn như: “Tôi biết nhiều chuyện về ISIS hơn cả các Đại tướng, tin tôi đi”. Chẳng ai tin ông ta cả. Trên thực tế, hơn một trăm nhân viên an ninh quốc gia có thâm niên trong số những người đứng đầu phe Cộng hòa đã công khai tố cáo ông ta. Nhiều người đã ký vào lá thư cảnh báo rằng ông Trump là người “thiếu tư cách, phẩm chất cũng như kinh nghiệm” để trở thành một vị Tổng tư lệnh. Họ viết rằng ông ta sẽ trở thành “Tổng thống khinh suất nhất trong lịch sử nước Mỹ”, và sẽ “đặt nền an ninh quốc gia và phúc lợi của đất nước vào vòng nguy hiểm”.

Dù sao diễn đàn này cũng là một phần trong chiến dịch tranh cử của Trump. Họ đã thắng trong trò chơi tung đồng xu và chọn lên trình bày sau tôi. Vì vậy tôi đã có mặt ở đó, đứng trong cánh gà chờ Lauer gọi tên tôi bước ra sân khấu.

Ông ta bắt đầu bằng một câu hỏi bao quát về tố chất quan trọng nhất mà một người Tổng tư lệnh phải có. Câu trả lời của tôi xoay quanh tính kiên định, một phẩm chất mà chưa có ai từng nhận thấy ở Donald Trump. Lauer ngắt lời tôi và nói: “Bà đang nói về năng lực phán đoán”. Đó không phải là điều tôi đang đề cập tới, chính xác là như vậy, nhưng cũng gần như thế. “Tính khí và óc phán đoán, đúng là như vậy”, tôi đáp lại.

Kinh nghiệm của tôi cho thấy có điều gì đó bất ổn sắp xảy ra. Lauer trông như một kẻ tự hào về chính mình khi vừa đặt được một cái bẫy khôn khéo.

“Từ óc phán đoán từng được bà sử dụng rất nhiều lần, thưa bà Bộ trưởng, trong một năm rưỡi nay, đặc biệt là khi nhắc đến việc bà sử dụng email cá nhân và máy chủ để trao đổi thông tin khi bà còn là Bộ trưởng Bộ Ngoại giao”, ông ta nói. “Bà nói đó là nhầm lẫn. Bà nói rằng bà đã không đưa ra được lựa chọn tốt nhất. Bà đang trao đổi về những chủ đề hết sức nhạy cảm. Tại sao đó không phải là gì khác hơn là một nhầm lẫn? Tại sao đó không được xem là không đủ tư cách, nếu bà muốn trở thành một Tổng tư lệnh?”.

Thật đáng thất vọng, nhưng cũng là điều tôi có thể lường trước được khi ông ta lái chương trình “Diễn Đàn Tổng Tư Lệnh” – mà lẽ ra là đầy tính nhân đạo – quá nhanh sang chủ đề những bức email, mấy tháng sau khi Giám đốc Cục Điều tra Liên bang (FBI) công bố chấm dứt điều tra và không truy tố. Tôi hiểu rằng mỗi một phóng viên chính trị đều muốn làm đến cùng cho ra lẽ. Nhưng Lauer từng tra hỏi tôi về những email này trong một cuộc phỏng vấn hồi tháng 4. Tôi cho rằng điều này chắc hẳn liên quan đến “sự cân xứng”. Nhiều người trên các phương tiện truyền thông chủ đạo đã nghiêng người né tránh những chỉ trích từ phe cánh hữu về việc ưu ái với đảng Dân chủ. Nếu Lauer định hỏi Trump những câu hỏi khó, thì ông ta cũng phải tìm cách tra hỏi tôi.

Dĩ nhiên, điều đó chẳng cân xứng một chút nào cả, vì sự cân xứng không có nghĩa là ngang bằng nhau tuyệt đối. Nó có nghĩa là hợp lý, là đặt ra những câu hỏi thông minh dựa trên những báo cáo có cơ sở và việc đưa ra quyết định về dung lượng thông tin giúp mọi người có thể có được những gì họ cần để đưa ra những quyết định hợp lý. Chọn ra một điểm giữa hai bên, bất kể một bên cực đoan đến mức nào, không phải là cân xứng – đó là sự tương đương giả tạo. Nếu ông Trump xé toạc chiếc áo của một ai đó tại buổi mít tinh, và cùng ngày hôm đó một chiếc nút rơi khỏi áo khoác của tôi, dòng tiêu đề “Ông Trump và bà Clinton gặp trục trặc về trang phục, cuộc vận động tranh cử náo loạn” nghe có vẻ cũng chẳng có gì khác biệt với vài người, nhưng nó không cân xứng, và chắc chắn cũng không công bằng. Quan trọng hơn hết, cử tri sẽ không nhận ra được điều gì giúp họ có thể quyết định ai sẽ là Tổng thống.

Chương trình của Lauer là một ví dụ hoàn hảo. Tôi đã mắc sai lầm với những email của mình. Tôi xin lỗi, tôi giải thích, giải thích, và lại xin lỗi thêm. Nhưng rồi chúng tôi đã ở đây, sau chừng đó thời gian, sau khi FBI đã kết thúc cuộc điều tra, tại một diễn đàn lẽ ra nói về an ninh của đất nước chúng ta, và để cho cân xứng với việc ông Trump sẽ chật vật trả lời những câu hỏi thậm chí chẳng có gì rắc rối, chúng tôi lại dành thời gian để nói về chuyện email.

Sau tranh cử, một bài báo của Giáo sư Thomas Patterson – làm việc tại Trung tâm Shorenstein Center của Đại học Harvard chuyên nghiên cứu về lĩnh vực Truyền thông, Chính trị và Chính sách công – đã giải thích mức độ nguy hiểm của việc mưu cầu một sự tương đương giả tạo. Bài báo nêu lên quan điểm: “Nếu tất cả mọi thứ, tất cả mọi người được miêu tả một cách tiêu cực, hệ quả cũng tương tự như khi mở cửa cho những kẻ bịp bợm. Về phương diện lịch sử, báo chí đã và đang giúp cho các công dân nhận ra sự khác biệt giữa một nhà chính trị nghiêm chỉnh và một kẻ chỉ giả vờ. Mức độ phủ sóng tin tức ngày nay đã xóa mờ ranh giới này”.

Tôi đứng ở đây, đối mặt với trạng thái mập mờ đó trong thực tế, với một kẻ bịp bợm đứng chờ bên trong cánh gà. Nhưng tôi có thể làm được gì? Tôi bắt đầu câu trả lời kinh điển của mình khi đề cập đến chuyện email – câu trả lời mà tôi đã nhắc đi nhắc lại hàng ngàn lần trước đó: “Thật sai sót khi có một tài khoản cá nhân. Chắc chắn tôi sẽ không bao giờ lặp lại điều đó một lần nữa. Tôi không có gì để biện minh cho việc này”. Tôi cũng giải thích rằng, như những gì FBI đã xác nhận, không có email nào tôi gửi đi, nhận lại được đánh dấu phân loại.

Thay vì chuyển sang một trong số một trăm vấn đề cấp bách liên quan đến an ninh quốc gia, từ cuộc nội chiến ở Syria, thỏa thuận hạt nhân Iran, rồi đến mối đe dọa từ Bắc Triều Tiên – những chủ đề mà lẽ ra diễn đàn này phải bàn đến – thì Lauer vẫn tiếp tục nhắc đến chuyện email. Ông ta hỏi thêm bốn câu hỏi nữa. Trong khi đó, đồng hồ vẫn gõ từng nhịp, khoảng thời gian 30 phút của tôi để nói về những thách thức hệ trọng trong chính sách đối ngoại đang trôi qua.

Cuối cùng, sau khi chắc chắn chẳng tìm hiểu thêm được điều gì mới mẻ hay thú vị, Lauer chuyển sang câu hỏi của một trong những cựu chiến binh mà đài NBC đã chọn từ hàng ghế khán giả. Ông tự nhận mình theo đảng Cộng hòa, một cựu Đại úy Hải quân tham gia vào cuộc chiến tranh vùng Vịnh lần thứ nhất, và ngay lập tức ông nhắc lại quan điểm của phe cánh hữu về cách mà việc sử dụng email của tôi có thể đã đẩy một người khác vào tù. Rồi ông ta hỏi làm thế nào ông có thể tin tưởng khi tôi trở thành Tổng thống, “khi mà bà rõ ràng đã vi phạm an ninh quốc gia?”.

Giờ thì tôi cảm thấy bực bội. Đài NBC biết chính xác là mình đang làm gì ở đây. Nhà đài hành động như thể đang trong một tập của chương trình The Apprentice (Người tập sự), trong đó ông Trump là ngôi sao và rating tăng điểm. Lauer đã chuyển từ một cuộc thảo luận nghiêm túc thành một trận đột kích vô ích. Thật lãng phí thời gian.

Khi một vị cựu binh khác trong số khán giả cuối cùng cũng được đặt câu hỏi về cách đánh bại ISIS, Lauer ngắt lời tôi trước khi tôi trả lời. Ông khuyên tôi, “Nói ngắn gọn hết mức có thể”. Trump lẽ ra nên ghi nhận màn trình diễn của Lauer như một sự đóng góp bằng hiện vật.

Sau đó, có những lời đồn thổi được dựng nên bằng những bản tin giả cho rằng tôi tức điên lên với ông ta đến nỗi lao ra khỏi sân khấu, nổi cơn thịnh nộ và làm vỡ một ly nước. Dù tôi không có bất kỳ hành động nào như vậy, không thể nói tôi không tự tưởng tượng cảnh tôi dạy cho Lauer một bài học khi ra khỏi đó.

Giờ đây, tôi ước gì mình đã phản đòn mạnh mẽ hơn trước câu hỏi của ông ta. Lẽ ra tôi nên nói: “Anh biết không, Matt, chính tôi là người duy nhất trong Phòng Tình huống khuyên Tổng thống truy tìm Osama bin Laden. Tôi đã cùng với Leon Panetta và David Petraeus khẩn thiết yêu cầu hành động mạnh mẽ hơn, nhanh chóng hơn ở Syria. Tôi đã làm việc để tái thiết lại vùng Hạ Manhattan sau sự kiện ngày 11 tháng 9 và chăm sóc sức khỏe cho các phản ứng viên của chúng tôi. Tôi bắt đầu các thỏa hiệp với Iran nhằm ngăn chặn một cuộc chạy đua vũ khí hạt nhân ở Trung Đông. Tôi là người mà các chuyên gia trong lĩnh vực an ninh quốc gia tin tưởng giao phó tương lai của đất nước”. Và còn nhiều hơn thế nữa. Đây lại là một ví dụ khác cho thấy tôi vẫn lịch sự, dù đang bị chọc tức, và tham gia vào cuộc chơi chính trị như những gì nó đã từng, không phải như những gì mà nó vừa trở thành. Điều đó là một sai lầm.

Tiếp theo, tôi được xem Lauer nhẹ tay trong lượt phỏng vấn ông Trump: “Điều gì khiến ông tin rằng sẽ giúp ông đưa ra những quyết định mà một vị Tổng tư lệnh sẽ phải đưa ra?”. Rồi ông ta quên nhắc Trump nhớ những lời nói dối của ông về Iraq. Tôi gần như phát bệnh đến nơi.

Thật đáng mừng, nhiều người xem đã phản ứng theo cùng một cách. Tờ Washington Post đã đăng tải một bài xã luận gây nhức nhối:

Khi xem xét thời lượng mà Matt Lauer của đài NBC dành cho việc công kích bà Hillary Clinton về chuyện những bức email của bà trong suốt diễn đàn tranh cử Tổng thống về vấn đề an ninh quốc gia vào hôm thứ Tư, một người có thể nghĩ rằng máy chủ riêng của bà Clinton là một trong những vấn đề quan trọng nhất mà nước Mỹ đang phải đối mặt trong đợt bầu cử lần này. Không phải vậy. Có cả ngàn vấn đề trọng yếu khác – từ những bước xâm lăng của Trung Quốc đối với vùng biển Đông, việc tập hợp tình báo viên Cơ quan An ninh Quốc gia, đến khoản chi cho hoạt động quân sự – có thể hé lộ nhiều hơn về hiểu biết của các ứng viên và cách thức họ lãnh đạo. Thay vào đó, những điều này thậm chí còn không được đề cập tới trong 5 phút đầu và phân nửa khung giờ vàng dành cho hai ứng viên trước ngày bầu cử, trong khi vấn đề email đã chiếm một phần ba thời gian dành cho bà Clinton.

Có đầy những lời chỉ trích dành cho Lauer và đài NBC. Chủ mục Nicholas Kristof của tờ New York Times gọi diễn đàn này là “một sự hổ thẹn đối với nghề báo”. Will Saletan của tạp chí Slate miêu tả nó như “một trong những màn trình diễn yếu kém nhất, thiếu tính sắc bén nhất của một người dẫn dắt cuộc tranh luận tại diễn đàn tranh cử Tổng thống mà tôi từng được xem”. Và tôi thích nhất lời bình từ Trevor Noah của chương trình The Daily Show: “Trong suốt Thế chiến thứ hai, vào nhiều dịp khác nhau, phi đội Thần phong (kamikaze) của Nhật đã đâm sầm vào chiếc Intrepid, và tối hôm qua, Matta Laue đã tiếp nối truyền thống này. Tôi chẳng hiểu ông ta đang làm cái quái gì nữa, chính ông ta cũng chẳng hiểu”.

Dù vậy, đáng buồn thay, có hàng ngàn người đã xem chương trình. Theo nhận định của tôi, diễn đàn này đại diện cho mức độ báo chí đưa tin về toàn bộ chiến dịch tranh cử. Một lần nữa, theo Trung tâm Shorenstein của Đại học Harvard, thảo luận về chính sách công chiếm chỉ khoảng 10% lượng thông tin báo chí của cả chiến dịch trong cuộc Tổng tuyển cử. Gần 90% còn lại đề cập quá nhiều đến những cuộc tranh luận như chuyện liên quan đến email. Chăm sóc sức khỏe, các loại thuế, giao dịch thương mại, di cư, an ninh quốc gia – tất cả những điều này cộng lại chỉ chiếm 10% mức độ thông tin báo chí. Theo nghiên cứu từ Trung tâm Shorenstein, không có bất kỳ một kế hoạch nào trong số nhiều bản hoạch định chính sách chi tiết của tôi nhận được nhiều hơn một dòng điểm tin ngắn trên mặt báo. Nghiên cứu này kết luận: “Nếu bà Hillary Clinton có một chương trình nghị sự về chính sách, điều này sẽ không được báo chí để ý đến. Bản lý lịch công vụ đầy chi tiết của bà cũng nhận được rất ít sự quan tâm”. Không có vụ lùm xùm nào của ông Trump – từ việc lừa đảo sinh viên của Đại học Trump, ăn quỵt tiền của các công ty nhỏ ở Thành phố Atlantic, trục lợi từ quỹ từ thiện của chính mình, cho đến việc từ chối công khai thuế như mọi ứng cử viên Tổng thống vẫn thực hiện từ năm 1976, và còn nhiều vụ việc nữa – được đưa tin liên tục, cho thấy vụ việc có liên quan đến chiến dịch tranh cử như trong vụ email của tôi.

Sự suy giảm các bài tường thuật nghiêm túc về chính sách tiếp diễn trong một khoảng thời gian, nhưng mọi thứ tệ hại hơn nhiều vào năm 2016. Năm 2008, các bản tin khuya của những nhà đài chính dành tổng cộng 220 phút để nói về chính sách. Năm 2012, 114 phút. Năm 2016 chỉ còn 32 phút (số liệu này được lấy từ hai tuần trước bầu cử, nhưng con số không thay đổi nhiều vào những tuần cuối). Ngược lại, người ta đã đưa tin về vụ email của tôi trong 100 phút. Nói cách khác, báo chí chính trị đang nói cho các cử tri biết rằng những bức email của tôi quan trọng hơn gấp ba lần tất cả những vấn đề khác cộng lại.

Có lẽ điều này khiến tôi quá bực bội, vì tôi là kẻ thích soi mói tiểu tiết liên quan đến chính sách mà không hề biết lỗi phải gì. Đúng thật là tôi quá chú trọng vào tiểu tiết, cho dù đó là mức độ chính xác lượng chì có trong nước uống ở Flint, số cơ sở chăm sóc sức khỏe tâm thần ở Iowa, giá của các loại thuốc kê đơn đặc biệt, hay chính xác bộ ba hạt nhân hoạt động như thế nào. Đây không phải chỉ là những tiểu tiết, nếu con của bạn hoặc cha mẹ bạn là người sống phụ thuộc vào các vấn đề này – hay đối với vấn đề liên quan đến vũ khí hạt nhân, cả sự sống trên trái đất đều phụ thuộc vào nó. Những chi tiết này phải được bất kỳ ai đang muốn lãnh đạo đất nước này xem là chuyện quan trọng.

Tôi luôn suy nghĩ về chính sách theo một cách rất thực tiễn. Đó là cách chúng ta giải quyết vấn đề và tạo dựng cuộc sống tốt đẹp hơn cho mọi người. Tôi cố gắng tìm hiểu nhiều nhất có thể về những thách thức mà người ta đang đối mặt, sau đó làm việc với những chuyên gia tài giỏi nhất mà tôi có thể tìm được để đem đến những giải pháp khả thi, nằm trong khả năng chi trả, và thực sự sẽ tạo nên sự khác biệt rõ rệt. Đối với chiến dịch tranh cử, tôi đã thuê một đội ngũ dày dặn kinh nghiệm về lĩnh vực quản lý chính phủ, và trông cậy vào một mạng lưới rộng rãi gồm các tư vấn viên bên ngoài – những người đến từ các học viện, các nhóm chuyên gia cố vấn và lĩnh vực tư nhân. Đội ngũ ở Brooklyn tự hào treo một tấm bảng phía trên bàn họ có đề dòng chữ “Wonks for the Win” (Chi li vì chiến thắng). Họ viết ra rất nhiều thư trình bày ý kiến. Nhiều lá thư gồm những điểm số ngân sách, những dòng chú thích cuối trang – tất cả những gì mà họ có thể đưa vào. Cảm giác như thể một người đang chờ bước vào Nhà Trắng, chính xác đó là những gì tôi nghĩ trong đầu. Tôi muốn mình có thể bắt tay nhanh vào công việc, sẵn sàng ký kết các sắc luật, làm việc với Quốc hội để thông qua nhiều bộ luật hết mức có thể trong 100 ngày làm việc đầu tiên. Tôi cũng muốn các cử tri biết được chính xác những gì họ có thể kỳ vọng ở tôi với cương vị Tổng thống, biết rằng điều này sẽ ảnh hưởng thế nào đến cuộc sống của họ, và có thể buộc tôi có trách nhiệm giữ lời hứa.

Trong cuộc đua năm 2016, tôi cũng dần hiểu rõ hơn những cách suy nghĩ khác về chính sách: Xem chính sách như một ô cửa giúp ta có thể nhìn thấy được tính cách của ứng cử viên, và như một công cụ để tự động hóa.

Cựu Phó Tổng thống Joe Biden đã nói: “Đừng nói với tôi anh coi trọng điều gì. Cho tôi thấy ngân sách của anh, tôi sẽ nói cho anh biết anh coi trọng điều gì”. Đây là điều mà tôi cũng luôn luôn tin tưởng: Các chính sách mà bạn đề ra thể hiện được rất nhiều những nguyên tắc cũng như những mối ưu tiên đối với bạn. Bạn có thể đánh giá kế hoạch chăm sóc trẻ em của một ứng cử viên dựa trên chi phí dành cho kế hoạch, đối tượng được thụ hưởng, và khả năng kế hoạch đó được Quốc hội thông qua. Nhưng bạn cũng có thể xem nó như một ô cửa mở ra thế giới nội tâm của người ứng cử viên đó: Đây là một người chăm lo cho trẻ em và tin tưởng rằng cộng đồng có trách nhiệm chăm lo cho đối tượng dễ bị tổn thương nhất trong số chúng ta. Một phần mà có lẽ tôi đánh giá thấp chính là, từ góc nhìn này, những chi tiết của kế hoạch có thể ít có ý nghĩa hơn những gì mà nó được trình bày trước công chúng – nói cách khác, những gì có thể nhìn thấy được trên thực tế. Tôi quan tâm đến những kết quả thực tế, nhưng hầu như không nhiều bằng việc tôi quan tâm đến các giá trị của chính những kế hoạch, đó là sự thật.

Chính sách có thể là nguồn cảm hứng. Tôi không biết có bao nhiêu người ủng hộ ông Trump thật sự tin rằng ông ta đang dựng nên một bức tường khổng lồ ngang qua toàn bộ biên giới phía nam và buộc Mexico chi trả cho việc đó. Nhưng nghe ông ta nói như vậy khiến họ hứng thú. Bạn không cần phải ưa thích ý tưởng này thì mới nhận thấy nó cho người ta một chủ đề để họ đem ra bàn tán với bạn bè, đăng tải trên Twitter hay Facebook. Nó là một lời kêu gọi tập hợp lại, hơn là một lời đề xuất chính sách đáng tin cậy, nhưng điều đó không làm nó giảm đi quyền lực – đặc biệt là khi các cử tri không nghe tôi nói về di cư hay bất kỳ mối lo ngại nào về kinh tế của họ, thay vào đó là những tin tức tràn ngập về chuyện email của tôi.

Những cách nhìn nhận khác nhau này về chính sách đã giúp định hình những cuộc bầu cử sơ bộ và cả cuộc Tổng tuyển cử vào năm 2016.

Từ lúc bắt đầu, tôi đã trông đợi một thách thức mạnh mẽ từ phe cánh tả. Chuyện này diễn ra hầu như vào mọi lúc, và rõ ràng lúc này có rất nhiều nguồn lực thuộc phái dân kiểm đang chờ tìm ra một người đứng ra đại diện cho họ. Sự giận dữ trước ngành công nghiệp tài chính đã tích tụ trong nhiều năm. Phong trào Occupy Wall Street đã giúp thắp lên ánh sáng cho vấn đề bất công trong thu nhập. Và sau nhiều năm trời im lặng trước những thỏa hiệp của chính quyền ông Obama, những người thuộc phe Dân chủ cánh tả đã sẵn sàng lên tiếng.

Thượng nghị sĩ Elizabeth Warren là cái tên thường được nhắc đến nhất như một ứng cử viên tiềm năng, nhưng tôi không nghĩ rằng chị sẽ tham gia. Chị đã cùng tất cả các nữ Thượng nghị sĩ đảng Dân chủ khác ký vào lá thư thuyết phục tôi tham gia tranh cử. Từ lâu tôi đã ngưỡng mộ niềm đam mê và lòng kiên trì của Elizabeth, đặc biệt là những nỗ lực nhìn xa trông rộng của chị trong việc tạo dựng nên Cục Bảo vệ Tài chính Tiêu dùng vào năm 2011 – cho đến nay Cục đã trả lại gần 12 tỷ đô la cho hơn 29 triệu người Mỹ bị những kẻ cho vay nặng lãi, các công ty tín dụng và những kẻ đê tiện khác lừa đảo chiếm đoạt. Vì vậy, trước khi tuyên bố ứng cử, tôi đã mời chị đến nhà tôi ở Washington để được tiếp thêm nhiệt huyết từ chị và hỏi xem chúng tôi có thể làm việc chung với nhau không. Tôi nghĩ cả hai người chúng tôi đều là những người khá thận trọng, nhưng chúng tôi gần gũi bằng thiện ý, bằng những dự định tốt đẹp và trên tinh thần cởi mở. Tôi thuyết phục rằng nếu Elizabeth tin những quan điểm và mối quan tâm hàng đầu của chị được đưa vào chiến dịch tranh cử của tôi và được coi trọng, chị có thể trở thành một chiến sĩ sát cánh bên tôi thay vì chúng tôi phải đối đầu với nhau. Trong cuộc gặp gỡ, chúng tôi đã nói về những vấn đề mà chị quan tâm nhất, bao gồm khoản vay nợ sinh viên và cải cách tài chính. Biết được rằng Elizabeth xem “nhân sự là đường lối đúng đắn”, tôi nhờ chị giới thiệu những chuyên gia mà tôi có thể hỏi xin ý kiến. Chị cho tôi một danh sách, và đội ngũ của tôi xem xét danh sách đó một cách cẩn thận, đảm bảo rằng quan điểm của những người mà Elizabeth tin tưởng sẽ có ảnh hưởng đến nghị trình làm việc của chúng tôi. Hai người bạn chung của chúng tôi – cố vấn chính trị Mandy Grunwald, người cũng làm việc cho Elizabeth, và cựu viên chức tài chính Gary Gensler, giám đốc tài chính trong chiến dịch tranh cử của tôi – đã giúp chúng tôi giữ liên lạc. Sau này, Elizabeth có tên trong danh sách những gương mặt tiềm năng cho vị trí Phó Thủ tướng của tôi.

Elizabeth không bao giờ tham gia vào cuộc đua, nhưng Bernie Sanders – Thượng nghị sĩ Dân chủ Xã hội từ Vermont – thì có. Mặc dù tôi hiểu rằng nhiều cử tri trong cuộc bầu cử sơ bộ của đảng Dân chủ đang tìm kiếm một người có thể thay thế thuộc phe cánh tả, tôi phải thừa nhận mình không mong đợi Bernie tiến xa đến thế. Không một kinh nghiệm nào của tôi về chính trường Mỹ cho tôi thấy rằng một đảng viên đảng Xã hội có thể leo cao trong chiến dịch tranh giành phiếu tín nhiệm vào Nhà Trắng. Nhưng Bernie đã chứng minh cho mọi người thấy mình là một chính trị gia đầy kỷ luật và làm việc hiệu quả. Ông đề cập đến những xu hướng về cảm xúc đang chi phối toàn bộ cử tri. Và ông được trợ giúp nhờ việc các cuộc bầu cử sơ bộ bắt đầu với các cộng đồng người da trắng theo chủ nghĩa tự do ở hai bang lân cận – Iowa và New Hampshire. Khi một cuộc thăm dò ý kiến trên tờ Des Moines Register vào tháng 1 năm 2016 cho thấy có 43% số người tham gia bỏ phiếu kín có vẻ theo đảng Dân chủ ở Iowa được xác định là người theo đảng Xã hội, tôi biết có thể có rắc rối trước mắt.

Bernie và tôi đã có một cuộc tranh luận sôi nổi, khiến cho chúng tôi trở nên hăng say hơn, nhưng dù sao với tôi, đối đầu với ông trong cuộc tranh cử là một việc làm cho tôi thấy bực dọc. Dường như ông ấy không quan tâm đến việc những tính toán của ông chẳng có nghĩa lý gì, hay những kế hoạch của ông không có cơ may nào được Quốc hội thông qua và được đưa vào luật. Đối với Bernie, đường lối chính sách là khơi gợi một cuộc vận động trong quần chúng và thúc đẩy một cuộc đối thoại về những giá trị, những ưu tiên của đảng Dân chủ. Dựa trên tiêu chuẩn đó, tôi sẽ nói rằng ông ấy thành công. Nhưng điều này khiến tôi lo lắng. Tôi luôn tin rằng thật nguy hiểm khi hứa hẹn những điều to tát khi bạn không hề biết mình sẽ làm thế nào để giữ lời hứa. Nếu bạn không làm được theo những gì đã hứa, điều đó sẽ khiến người ta hoài nghi hơn về khả năng lãnh đạo một quốc gia.

Bất kể những lời đề nghị về đường lối chính sách mà tôi đưa ra táo bạo và cấp tiến đến mức nào – và những đề nghị đó rõ ràng táo bạo hơn, cấp tiến hơn những gì tôi và Tổng thống Obama đã đề ra vào năm 2008 – Bernie còn đem đến điều gì đó thậm chí lớn lao hơn, cao xa hơn, và mang khuynh hướng cánh tả hơn, bất kể nó có thực tế hay không. Thế là tôi tham gia một vai diễn chẳng có gì đáng mong đợi – một bà giáo cổ lỗ sĩ, khó đăm đăm và hay phá bĩnh cuộc vui của người khác, chỉ ra rằng Bernie không cách gì giữ được lời hứa và đem lại hiệu quả thực tế.

Jake Sullivan, chuyên viên tư vấn chính sách hàng đầu của tôi, nói với tôi chuyện này nhắc anh ấy nhớ lại cảnh tượng trong bộ phim Chuyện tình của Mary (There’s Something About Mary) hồi năm 1998. Một kẻ đi nhờ xe mắc bệnh tâm thần nói rằng anh ta có một kế hoạch tuyệt vời. Thay cho “bài tập luyện cơ bụng 8 phút” được nhiều người biết đến, anh ta sẽ quảng cáo cho “bài tập cơ bụng 7 phút”. Cũng vậy, nhưng nhanh hơn. Người tài xế, do Ben Stiller thủ vai, hỏi anh ta: “Tại sao không phải là 6 phút?”. Những cuộc tranh luận với Bernie về chính sách cũng giống như vậy.

Chúng tôi sẽ đề xuất một kế hoạch đầu tư cơ sở hạ tầng rõ ràng, hoặc một chương trình tập sự mới, đầy tham vọng cho giới trẻ, còn Bernie, về cơ bản, cũng sẽ hứa như vậy nhưng sẽ phóng đại nó lên. Từ vấn đề này đến vấn đề khác, như thể ông ấy cứ nói về bài tập cơ bụng 4 phút, hay thậm chí chẳng tốn thời gian. Thật kỳ diệu!

Ai đó đã gửi cho tôi xem một bài đăng trên Facebook tổng kết lại những khoảnh khắc tranh luận sôi nổi của chúng tôi:

BERNIE: Tôi nghĩ nước Mỹ nên có một chú ngựa con. HILLARY: Anh sẽ trả tiền cho một chú ngựa con bằng cách nào? Từ đâu mà anh có nó? Anh sẽ thuyết phục Quốc hội thông qua chuyện đó như thế nào?

BERNIE: Bà Hillary cho rằng nước Mỹ không đáng có được một chú ngựa con.

NHỮNG NGƯỜI ỦNG HỘ BERNIE: Bà Hillary ghét ngựa con! HILLARY: Thật ra tôi yêu những chú ngựa con.

NHỮNG NGƯỜI ỦNG HỘ BERNIE: Bà ấy đã thay đổi suy nghĩ về những chú ngựa con! #WhichHillary? #WitchHillary

TIÊU ĐỀ TRÊN BÁO: “Bà Hillary từ chối cấp cho mỗi người Mỹ một con ngựa con”.

NGƯỜI DẪN DẮT CUỘC TRANH LUẬN: Thưa bà Hillary, bà cảm thấy thế nào khi mọi người cho rằng bà đang nói dối về chuyện mấy con ngựa con?

TIÊU ĐỀ TRÊN WEBSITE: “Chất vấn của Quốc hội trước lời nói dối của bà Clinton về ngựa con”.

TỪ KHÓA ĐƯỢC NHẮC ĐẾN NHIỀU TRÊN TWITTER: #ponygate

Khoảng thời gian đầu cuộc đua vào Nhà Trắng, năm 2015, có lần tại nhà ga Penn (New York), cả tôi và Bernie tình cờ đang ngồi chờ xe đến D.C. trong phòng chờ dành cho hành khách của hãng Amtrak. Chúng tôi nói chuyện với nhau một chút, Bernie hy vọng chúng tôi có thể tránh được những đợt công kích cá nhân, trong đó có cả việc công kích vào gia đình của chúng tôi. Tôi hiểu chuyện đó là như thế nào. Tôi đồng ý và nói rằng tôi hy vọng khi tranh luận, chúng tôi chỉ tập trung vào bản chất của vấn đề.

Nhưng, dù đã cam kết như thế, về sau, Bernie vẫn thường miêu tả tôi như một kẻ theo chủ nghĩa nghiệp đoàn tham nhũng, không đáng tin. Rõ ràng ông ta ngụ ý rằng bởi vì tôi chấp thuận các khoản đóng góp cho chiến dịch tranh cử từ Phố Wall – điều mà Tổng thống Obama từng làm – tôi là kẻ “có thể mua được bằng tiền”.

Sự công kích này khiến tôi khó chịu vì nhiều lý do, nhất là vì Bernie và tôi đã đồng ý với nhau về vấn đề cải cách tài chính trong chiến dịch vận động tranh cử, về sự cần thiết phải loại bỏ “tiền đen”1 khỏi hoạt động chính trị, và tính cấp thiết của việc ngăn chặn các tỷ phú, tập đoàn quyền lực và nhóm lợi ích đặc biệt dùng tiền mua chuộc các cuộc bầu cử. Cả hai người chúng tôi đều ủng hộ việc sửa đổi Hiến pháp nhằm thay đổi hoàn toàn Phán quyết Citizens United đầy thảm họa của Tòa án Tối cao, một quyết định mở đường cho sự gia tăng ồ ạt của các siêu ủy ban hành động chính trị (super political action committee – super PAC) và các khoản tiền riêng. Tôi cũng đề xuất những biện pháp mới nhằm thúc đẩy sự công khai, minh bạch, đồng thời tạo ra thế cân bằng cho các khoản tài trợ nhỏ, dựa trên mô hình thành công của New York, đem lại một sân chơi bình đẳng cho những người Mỹ bình thường.

1 Tiền đen (Dark money): khoản tiền đóng góp vào các tổ chức phi lợi nhuận (đặc biệt là các tổ chức an sinh xã hội và nghiệp đoàn), được dùng để tài trợ cho các chiến dịch vận động tranh cử mà không cần phải tiết lộ danh tính nhà tài trợ.

Bernie và tôi khác biệt ở chỗ ông ấy dường như chỉ xem sự trục trặc trong hệ thống chính trị Mỹ hầu như chỉ liên quan đến tài chính, trong khi tôi lại cho rằng hệ tư tưởng và hành vi, thái độ ứng xử của toàn xã hội cũng có vai trò quan trọng. Bernie nói cứ như thể 99% người Mỹ sẽ ủng hộ kế hoạch của mình nếu những người vận động hành lang và các siêu ủy ban hành động chính trị biến mất. Nhưng điều đó sẽ không biến những người thuộc phe thủ cựu chính phủ nhỏ thành đảng viên đảng Xã hội kiểu Scandinavia^1, hay khiến những người sùng đạo chấp nhận sự bình đẳng hôn nhân và các quyền sinh sản. Tôi cũng đã và đang quan ngại về các cuộc công kích gay gắt do đảng Cộng hòa mở đầu nhắm vào quyền bầu cử, những nỗ lực của họ nhằm dàn xếp gian lận với các khu vực bầu cử Quốc hội có khả năng giành phần thắng cao, và thái độ thân thiện giữa các bên trong Quốc hội suy giảm. Ngoài việc loại bỏ những khoản tiền kếch xù khỏi chính trị, tôi nghĩ cần phải tham gia và chiến thắng các cuộc tranh luận về quan điểm, đồng thời vẫn hội ý với phe đối lập một cách kiên quyết hơn nhằm thảo luận cho tới cùng các nội dung thỏa hiệp. Đó là cách giúp chúng ta có thể thoát khỏi tình trạng trì trệ do các bên bất đồng quan điểm và thực sự bắt tay vào việc.

1 Scandinavia: Tên gọi thường để chỉ các nước ở khu vực Bắc Âu như Đan Mạch, Thụy Điển, Na Uy và đôi khi cả Phần Lan và Iceland.

Vì chúng tôi cùng quan điểm với nhau về nhiều thứ, Bernie không thể tranh luận với tôi trong lĩnh vực hoạch định chính sách, nên ông ấy đã phải nói bóng gió và công kích vào tính cách của tôi. Vài người ủng hộ ông, tạm gọi là Bernie Bros, thậm chí còn quấy rối những người ủng hộ tôi trên mạng. Việc này trở nên đáng sợ và hơn cả thành kiến giới tính một chút. Khi giữa cuộc tranh luận, tôi dứt khoát thách Bernie chỉ ra được một lần duy nhất mà tôi thay đổi quan điểm hay phiếu bầu vì nhận được tiền, thì ông ấy không làm được. Dù vậy, sự công kích của Bernie đã gây tổn hại lâu dài, khiến cho việc hợp nhất những người cấp tiến trong cuộc Tổng tuyển cử trở nên khó khăn hơn, và dọn đường cho chiến dịch Crooked Hillary (Hillary dối trá) của Trump.

Tôi không biết liệu điều đó có khiến Bernie khó chịu hay không. Chắc chắn ông ấy cũng giống như tôi, cũng thấy rùng mình khi nghĩ đến ngày Donald Trump trở thành Tổng thống, và tôi trân trọng việc ông ấy vận động tranh cử cho tôi trong cuộc Tổng tuyển cử. Nhưng Bernie không phải là một người theo đảng Dân chủ – đây không phải là lời bôi nhọ, mà chính ông ấy đã nói như thế. Ông ấy không tham gia vào cuộc đua để đảm bảo một đảng viên đảng Dân chủ vào được Nhà Trắng, mà để phá hoại đảng. Bernie đúng khi cho rằng đảng Dân chủ cần tăng cường tập trung vào các gia đình lao động, và lúc nào cũng nguy hiểm khi mất quá nhiều thời gian đeo đuổi các khoản đóng góp, trong lúc hệ thống tài chính dùng trong vận động tranh cử của chúng ta đang bất bình thường. Ông còn thu hút được nhiều người trẻ tuổi lần đầu tiên tham gia vào tiến trình chính trị – một điều cực kỳ quan trọng. Nhưng tôi cho rằng về cơ bản, ông ấy đã sai trong cách nhìn nhận về đảng Dân chủ – một chính đảng đã mang lại cho chúng ta Đạo luật An sinh Xã hội dưới thời ông Roosevelt, Chương trình Medicare và Medicaid thời Johnson, hòa bình giữa Israel và Ai Cập thời Carter, nền thịnh vượng rộng khắp và nguồn ngân sách cân bằng thời Clinton, và vào thời Tổng thống Obama, đảng này cũng đã cứu nguy cho nền công nghiệp xe hơi, thông qua cải cách trong lĩnh vực chăm sóc sức khỏe và đặt ra những luật lệ mới cứng rắn với Phố Wall. Tôi tự hào vì mình là một thành viên đảng Dân chủ, hy vọng Bernie cũng cảm thấy như vậy.

Trong suốt các phiên bầu cử sơ bộ, mỗi lần tôi muốn chống trả lại các đợt công kích của Bernie, tôi đều tự kiềm chế mình lại. Nhận thấy rằng các kế hoạch của ông ấy không mấy hợp lý, rằng rõ ràng các kế hoạch này đồng nghĩa với việc tăng thuế đối với các gia đình trung lưu, rằng chúng cũng không hơn gì một ý nghĩ viển vông – tất cả những điều này có thể đã từng được dùng để củng cố lập luận của ông ấy khi cho rằng tôi không phải là một người cấp tiến thực sự. Đội ngũ của tôi không ngừng nhắc tôi nhớ rằng chúng tôi không có ý muốn làm cho những người ủng hộ Bernie xa lánh chúng tôi. Tổng thống Obama thuyết phục tôi cứ giữ vững lập trường và tránh xa Bernie hết mức có thể. Tôi cảm thấy như mình đang bị trói tay trói chân vậy.

Tôi háo hức mong chờ cuộc tranh luận đầu tiên giữa chúng tôi vào tháng 10 năm 2015. Rốt cuộc đó là chỗ thích hợp để phản đòn. Tôi đã tổ chức những buổi họp kéo dài nhiều giờ chuẩn bị cho ngày tranh luận ngay tại nhà riêng của tôi, mường tượng ra những đợt công kích và phản đòn cùng với Jake, Ron Klain, Karen Dunn và Bob Barnett – những người đóng vai Bernie trong lúc tập dượt.

Tôi kiên quyết tận dụng cuộc tranh luận đầu tiên này với Bernie để đi thẳng vào những khác biệt cơ bản giữa chúng tôi. Tôi muốn lật tẩy lời buộc tội sai sự thật rằng tôi không phải là một người cấp tiến thực sự, giải thích lý do tại sao tôi cho rằng chủ nghĩa xã hội là điều sai lầm với nước Mỹ, và cho thấy hai luận điểm này không hề mâu thuẫn với nhau. Thật quá bực bội khi Bernie cư xử như thể ông ấy là người duy nhất có quyền đối với sự liêm khiết của nền chính trị, tự phong cho mình là người nắm toàn quyền phán xét xem điều gì là cấp tiến, bất kể ông đã đưa ra lời tự thú ngắn gọn về các vấn đề quan trọng như nhập cư, quyền sinh sản, công bằng chủng tộc và an toàn vũ khí. Tôi tin rằng chúng tôi có thể đấu tranh vì những cơ hội kinh tế bình đẳng hơn và công bằng xã hội cao hơn, và chúng tôi cũng nên làm thế. Đây là hai điều song hành cùng nhau, và thật sai sót khi hy sinh sự công bằng xã hội nhân danh cơ hội kinh tế.

Khi ngày đó tới gần, cuộc tranh luận đầu tiên của chúng tôi còn mang thêm nhiều ý nghĩa. Bernie đang thắng thế trong cuộc bầu cử. Phó Tổng thống Biden đang cân nhắc việc nhảy vào cuộc đua. Và tôi đang bắt đầu chứng thực trước Ủy ban đặc nhiệm Quốc hội do đảng Cộng hòa lập ra, phụ trách điều tra vụ tấn công khủng bố ở Benghazi. Dường như mọi thứ sẽ trở nên gay go, căng thẳng suốt một tuần của tháng 10.

Cuối cùng, Biden từ bỏ cuộc đua. Phe Cộng hòa chuyển sang tấn công tôi và thất bại trong phiên điều trần vụ Benghazi kéo dài 11 tiếng đồng hồ. Cuộc tranh luận xoay chuyển theo chiều hướng tốt hơn mong đợi của tôi.

Trước đó, tôi rất lo lắng nhưng tôi cũng tự tin mình đã chuẩn bị tốt nhất có thể, và cảm thấy hứng thú vì cuối cùng mình cũng có thể lên tiếng, có động thái tích cực và bắt đầu tranh luận. Tôi gặp may. Bernie và tôi mâu thuẫn ngay từ lúc bắt đầu nói về chủ nghĩa xã hội và chủ nghĩa tư bản, về việc liệu Đan Mạch có thể được xem như hình mẫu cho nước Mỹ hay không, và về những tố chất ở một người cấp tiến. “Tôi yêu đất nước Đan Mạch”, tôi nói như thế (và đó là sự thật), nhưng chúng ta không phải là người Đan Mạch. “Chúng ta là người của Hợp chúng quốc Hoa Kỳ. Công việc của chúng ta là kìm hãm sự phát triển quá mức của chủ nghĩa tư bản để nó không vượt ngoài tầm kiểm soát và gây ra vấn đề nghiêm trọng, cũng như không dẫn đến tình trạng bất công trong hệ thống kinh tế như chúng ta đang chứng kiến. Nhưng có lẽ chúng ta đang phạm sai lầm nghiêm trọng khi quay lưng lại với điều đã tạo nên tầng lớp trung lưu tuyệt vời nhất trong lịch sử thế giới”. Lời biện hộ của tôi về hệ thống doanh nghiệp tự do Mỹ có thể không giúp ích gì cho tôi khi đứng trước những người tự nhận mình theo đảng Xã hội Iowa, nhưng điều quan trọng đối với tôi vào lúc đó chính là nói ra những gì mà mình tin tưởng.

Người dẫn dắt cuộc tranh luận, Anderson Cooper của đài CNN, nhấn mạnh đến việc liệu tôi thực sự là người cấp tiến, hay chỉ là một người ôn hòa, mềm mỏng, một kẻ cơ hội, biết thay hình đổi dạng. Tôi lý giải rằng trong suốt sự nghiệp của mình, tôi luôn trước sau như một, đấu tranh vì một hệ giá trị và nguyên tắc cốt lõi. “Tôi là một người cấp tiến – một người cấp tiến muốn biến mọi việc thành hiện thực”. Tôi nghĩ điều đó đã tổng kết được khá rõ sự bất đồng cơ bản với Bernie.

Hơn nữa, và đây là điều quan trọng, Bernie xứng đáng được tín nhiệm vì hiểu được sức mạnh chính trị của những ý tưởng lớn, táo bạo. Lời kêu gọi xây dựng một hệ thống chăm sóc sức khỏe chi trả theo một nguồn (single-payer health care), nền giáo dục đại học miễn phí và một cuộc cải cách triệt để với Phố Wall của Bernie đã truyền cảm hứng cho hàng triệu người Mỹ, đặc biệt là giới trẻ. Sau khi tôi được đề cử, ông ấy và tôi đã hợp tác với nhau trong một kế hoạch làm cho học phí đại học phù hợp với túi tiền của sinh viên – kế hoạch này kết hợp những yếu tố tốt nhất trong những điều mà cả hai đã đề xuất trong suốt các đợt bầu cử sơ bộ. Loại thỏa hiệp này là điều quan trọng trong chính trị, nếu bạn muốn thực thi bất kỳ thứ gì. Sau đó, chúng tôi đã cùng nhau viết nên cương lĩnh tiến bộ nhất của đảng Dân chủ.

Bernie và tôi có lẽ có những quan điểm khác nhau về vai trò của chính sách – một người cho rằng đây là bản kế hoạch chi tiết để lãnh đạo một quốc gia, trong khi người kia xem nó như một công cụ để huy động người dân – nhưng Donald Trump không mảy may quan tâm đến chính sách. Ông ta dường như tự hào về sự thiếu hiểu biết của mình, và thậm chí không hề có ý đưa ra những kế hoạch về cách ông ta xây dựng bức tường biên giới với Mexico, điều chỉnh chính sách chăm sóc sức khỏe, khôi phục lại tất cả những công việc đã biến mất trong ngành khai thác than đá và công nghiệp sản xuất, và đánh bại ISIS. Giống như ông ta chỉ mới vẩy một chiếc đũa phép. Ông ta chế nhạo tôi vì đã nhìn nhận công việc một cách nghiêm trọng. “Bà ấy có được những người ngồi trong các căn phòng nhỏ để soạn chính sách cả ngày. Thật phí giấy”, theo như ông ta nói trên tạp chí Time. Tôi vẫn chờ đợi các phóng viên và cử tri thách thức ông ta về những lời hứa rỗng tuếch, dối trá. Trong những cuộc bầu cử trước đó, luôn luôn có một thời điểm dành cho việc phán xét, khi các ứng cử viên phải cho thấy rằng họ nghiêm túc và các kế hoạch của họ đáng tin cậy. Không phải lúc này. Hầu hết báo giới quá bận theo đuổi các vụ bê bối và chỉ số rating, còn Trump thì quá lươn lẹo. Ông ta đủ hiểu được nhu cầu, sự “đói khát” của báo chí chính trị, đến mức nếu ông ta đưa cho họ một con thỏ mới mỗi ngày, họ sẽ không bao giờ bắt lấy một con trong số đó. Vậy nên không bao giờ có chuyện phán xét đối với ông ta.

Trump cũng từ chối chuẩn bị cho các cuộc tranh luận của chúng tôi. Rõ là như thế. Vào lần đầu tiên chúng tôi đối đầu nhau – ngày 26 tháng 9 năm 2016, tại Đại học Hofstra ở Long Island, ông ta ủ rũ khi bị chất vấn và gần như suy sụp hoàn toàn. Ông cố gắng xoay chuyển tình thế bằng cách công kích tôi vì đã không tỏ ra vụng về và thiếu mạch lạc như ông ta. Tôi không đồng ý với điều đó. Phải, tôi thực sự đã chuẩn bị, tôi nói với ông ta như thế. “Ông biết tôi còn chuẩn bị cho điều gì nữa không? Tôi chuẩn bị để trở thành Tổng thống”.

Sau đó, Chuck Todd, người dẫn chương trình truyền hình Meet the Press của đài NBC, quả thật đã chỉ trích vì tôi đã chuẩn bị quá nhiều. Tôi không biết sao có thể như thế – đối với một việc gì đó quá quan trọng, bạn có thể nào không chuẩn bị quá nhiều không? Liệu có bao giờ Chuck xuất hiện trong chương trình Meet the Press mà không chuẩn bị gì trước hay không? Việc tôi đã đứng lên chống lại Donald Trump – có lẽ là người đàn ông ít có sự chuẩn bị nhất trong lịch sử, cả trong các cuộc tranh luận và trong việc trở thành Tổng thống – càng khiến lời phê bình trở nên rối ren hơn. Có phải họ bị mê hoặc bằng chiến dịch “một con thỏ mỗi ngày” của ông – chiến dịch mà trong đó những lời xúc phạm, những cáo buộc sai trái và những lời khẳng định không có chút sự thật nay đã trở thành dẫn chứng tốt nhất cho tính xác thực?

Tôi thường nghĩ về cuộc trao đổi đó khi theo dõi 100 ngày làm việc đầu tiên của ông Trump. Tôi thậm chí còn cho phép bản thân mình cười khúc khích một chút khi ông ta nổi đóa lên, “Ai mà biết chăm sóc sức khỏe là chuyện quá phức tạp”. Ông cũng phát hiện ra chính sách đối ngoại khó hơn vẻ bề ngoài của nó. Chủ tịch nước CHND Trung Hoa phải giải thích cho ông ta biết tính chất phức tạp của thách thức từ Bắc Triều Tiên. Trump nói, “Sau 10 phút nghe nói về vấn đề này, tôi nhận ra đây là việc không dễ dàng gì”. Bạn có nghe thấy tiếng tay tôi vỗ lên trán không? Đôi khi có vẻ như ông Trump thậm chí không muốn trở thành Tổng thống một chút nào. Ông ta nói với một phóng viên rằng: “Lúc này tôi có nhiều việc hơn trước đây. Vậy mà tôi đã nghĩ mọi thứ sẽ dễ dàng hơn”.

Tôi không thể ngừng suy nghĩ xem 100 ngày làm việc đầu tiên của tôi sẽ khác Trump như thế nào. Tôi nhớ đến một dòng thơ của nhà thơ thế kỷ 19 John Greenleaf Whittier cứ ám ảnh tôi mãi: “Trong tất cả những từ ngữ buồn bã nhất, cả khi nói lẫn khi viết, từ buồn nhất là ‘lẽ ra’”.

Việc quan trọng đầu tiên của ông Trump là ban hành lệnh cấm Hồi giáo, ngay lập tức điều này gặp rắc rối tại tòa án. Đối với tôi, đó sẽ là một gói cơ sở hạ tầng và việc làm với nguồn quỹ đến từ việc tăng mức thuế lên nhóm dân giàu có nhất. Ông ta thất bại khi bắt đầu xây dựng bức tường biên giới dài, đẹp mà phía Mexico phải chịu trả chi phí. Tôi sẽ thúc đẩy một cuộc cải cách nhập cư toàn diện cùng với cách để trở thành công dân Mỹ. Ông ta chỉ định một vị Bộ trưởng Tư pháp có phần hồ sơ lý lịch về dân quyền còn quá mơ hồ mà có lần Coretta Scott King từng cảnh báo rằng đưa ông này lên làm thẩm phán là “gây hại đến mức không thể phục hồi được” thành tựu của chồng bà, Tiến sĩ Martin Luther King Jr. Tôi sẽ hội ý với phe đối lập về việc cải cách hệ thống pháp luật hình sự lưỡng đảng – ở đó thực sự có cơ hội để tiến bộ. Ông ta cố hủy bỏ chương trình Obamacare và tước bỏ chế độ chăm sóc sức khỏe khỏi hàng chục triệu người Mỹ. Tôi sẽ theo sau các công ty dược nhằm hạ giá thuốc và đấu tranh cho một giải pháp công đem chúng ta tiến gần hơn đến chính sách chăm sóc sức khỏe thực sự phổ thông và hợp túi tiền. Ông ta cô lập các đồng minh như Thủ tướng Đức Angela Merkel, trong khi lại chào đón những kẻ độc tài như Thủ tướng Nga Vladimir Putin. Còn tôi? Tôi không mong chờ gì hơn là cho ông Putin thấy những nỗ lực của ông nhằm ảnh hưởng đến cuộc bầu cử của chúng tôi và đưa ra một con bù nhìn thân thiện đã thất bại. Cuộc gặp trực diện đầu tiên của chúng tôi thực sự là điều gì đó đáng chú ý. Tôi biết hẳn là ông ta thích thú trước mọi thứ đã xảy ra. Nhưng cuối cùng ông ta vẫn chưa chứng minh được là mình đúng.

Từ khi bầu cử, tôi vẫn luôn suy nghĩ nhiều về việc làm sao để chúng ta có thể làm tốt hơn nhằm đưa chính sách trở lại nền chính trị của chúng ta.

Tôi chuyển sang đánh giá cao khả năng khơi gợi nhiều cảm hứng của những ý tưởng lớn, đơn giản. Tôi vẫn nghĩ rằng chính sách chăm sóc sức khỏe và các kế hoạch liên quan đến giáo dục đại học của tôi khả thi hơn của Bernie, và những kế hoạch của ông ấy đầy vấn đề nhưng dễ giải thích, dễ hiểu hơn, và điều đó cũng mang nhiều giá trị. Thật dễ cười cợt trước những ý tưởng như “dán băng khẩu hiệu”, nhưng cũng có lý do khiến các chiến dịch vận động tranh cử sử dụng băng khẩu hiệu: chúng thực sự có tác dụng.

Bernie một lần nữa đã chứng minh tầm quan trọng của việc đưa ra những mục tiêu cao mà người ta có thể hoạch định kế hoạch và mơ ước đến, ngay cả khi phải trải qua nhiều thế hệ mới đạt được những mục tiêu đó. Lấy chính sách chăm sóc sức khỏe làm ví dụ. Trong vòng 100 năm, đảng Dân chủ tham gia vào chiến dịch giúp cho tất cả người Mỹ có thể tiếp cận một chính sách chất lượng với giá cả hợp lý. Bill và tôi đã cố hiện thực hóa điều đó vào những năm 1990, và chúng tôi đã thành công khi xây dựng chương trình CHIP, mang lại trợ cấp cho hàng triệu trẻ em. Không phải cho đến khi ông Obama nhận được đại đa số phiếu trong Thượng nghị viện và nhậm chức mà chúng tôi mới có thể thông qua Đạo luật Chăm sóc sức khỏe hợp túi tiền. Thậm chí ngay lúc đó, ACA vẫn là một mớ hỗ lốn gồm những thỏa hiệp không hoàn hảo. Nhưng chúng tôi có thể đạt được thành tựu mang tính lịch sử đó chỉ vì đảng Dân chủ vẫn luôn xem chính sách chăm sóc sức khỏe phổ thông là ngôi sao dẫn đường trong nhiều thập kỷ.

Ở đây có một sự mỉa mai liên quan đến lịch sử: Nhiệm kỳ Tổng thống của Bill thường tạo mối liên kết với những sáng kiến nhỏ như chương trình Midnight Basketball^1 và sử dụng đồng phục trong trường học – trái ngược với những ý tưởng vĩ mô, mang tính chuyển đổi của những người theo chủ nghĩa tự do. Nhưng quan điểm đó lại bỏ sót nhiều thứ. Tôi tin ảnh hưởng của Bill đối với đảng Dân chủ và đất nước chúng ta là rất lớn và có thể tạo ra thay đổi. Anh ấy đã cải cách lại một chính đảng đang hấp hối vừa thua cuộc trong 5 trên 6 cuộc bầu cử Tổng thống trước đó, truyền vào nó một nguồn năng lượng mới, những ý tưởng mới và chứng minh rằng đảng Dân chủ có thể ủng hộ sự phát triển và ủng hộ môi trường, ủng hộ kinh doanh và ủng hộ lao động, ủng hộ an toàn công cộng và ủng hộ dân quyền. Anh đã lật ngược lại nền kinh tế theo kiểu “thẩm thấu” (trickle-down economics), cân bằng ngân sách liên bang, thách thức người Mỹ làm theo một chuẩn mực đạo đức mới về nghĩa vụ quân sự với AmeriCorps, và lãnh đạo đất nước qua hai nhiệm kỳ đầy hòa bình và thịnh vượng chung cho toàn quốc gia.

1 Midnight Basketball: một sáng kiến được áp dụng vào những năm 1990 nhằm giảm thiểu tình trạng tội phạm trong thành phố ở Mỹ. Những người trẻ có thể đến trung tâm thể thao được mở vào khung giờ đặc biệt – từ 10 giờ tối tới 2 giờ sáng, giờ cao điểm của tội phạm – để chơi bóng rổ, đồng thời phải tham gia các buổi học về kỹ năng sống.

Đảng Dân chủ mới mà Bill xây dựng nên tiếp tục thắng thế trong 6 trên 7 cuộc bầu cử tiếp theo từ năm 1992 đến năm 2016. Anh cũng đã truyền cảm hứng cho thế hệ những người cấp tiến theo xu hướng hiện đại trong các nền dân chủ phương Tây, đặc biệt là Công đảng của Thủ tướng Anh Tony Blair. Nói tóm lại, không có gì phải thất vọng vào thời của Clinton.

Tôi tin rằng nhiệm kỳ Tổng thống của tôi cũng sẽ tạo ra được thay đổi nhờ vào những ý tưởng lớn mà tôi đưa ra nhằm xây dựng một nền kinh tế đem lại hiệu quả cho tất cả mọi người, không chỉ riêng những người giàu có. Sau đây là một vài ví dụ:

Đầu tiên, chúng tôi cần đầu tư mạnh mẽ nhất vào những công việc tốt từ Thế chiến thứ hai. Điều này bao gồm một chương trình phát triển cơ sở hạ tầng quy mô lớn, sửa chữa và hiện đại hóa đường xá, cầu cống, kênh đào, cảng biển, sân bay và mạng lưới thông tin liên lạc ở Mỹ; những biện pháp khuyến khích mới nhằm thu hút và hỗ trợ công việc sản xuất trong các cộng đồng chịu ảnh hưởng nặng nề từ cộng đồng ở vùng than đá tới cộng đồng người da đỏ Bắc Mỹ; nền giáo dục đại học với học phí vừa phải, chương trình tập sự và huấn luyện được cải tiến nhằm giúp những người không có trình độ đại học có thể có được công việc thu nhập cao; hỗ trợ những doanh nghiệp nhỏ tăng cường tiếp cận vốn, các thị trường mới, đồng thời cắt giảm thuế và các thủ tục quan liêu; đẩy mạnh mở rộng sản xuất năng lượng sạch, bao gồm lắp đặt các tấm năng lượng mặt trời trị giá nửa tỷ trong vòng 4 năm; và các khoản đầu tư chủ yếu vào nghiên cứu khoa học nhằm tạo ra việc làm và các ngành công nghiệp trong tương lai.

Thứ hai, để nền kinh tế trở nên công bằng hơn, chúng ta cần những luật lệ mới, động cơ mới để các doanh nghiệp có thể dễ dàng hơn trong việc nâng mức lương và chia sẻ lợi nhuận với nhân viên, nhưng cũng khiến họ khó đẩy công việc ra nước ngoài hơn, khó phá vỡ các nghiệp đoàn hơn. Chúng ta phải chắc chắn rằng Phố Wall không thể phá hoại Phố Chính (Main Street) lần nữa, và phải thông minh hơn, cứng rắn hơn trong thương mại để công nhân viên Mỹ không bị mắc kẹt trong một cuộc đua không giành được phần thắng khi chống lại những lĩnh vực công nghiệp quốc doanh hay được nhà nước trợ cấp, chống lại những điều kiện lao động dưới chuẩn hay việc thao túng tiền tệ.

Thứ ba, chúng ta phải đổi mới cách thức bảo vệ lực lượng lao động thông qua mức lương tối thiểu cao hơn, chi trả lương bình đẳng cho phụ nữ, chế độ nghỉ phép vì việc riêng và nghỉ ốm có hưởng lương, và chế độ chăm sóc trẻ em hợp lý. Chúng ta nên bảo vệ và cải thiện Đạo luật ACA nhằm giảm thiểu chi phí và tăng mức chi trả bảo hiểm, kèm theo là một giải pháp công.

Thứ tư, chúng ta có thể chi trả cho tất cả những điều này bằng việc nâng mức thuế đối với giới thượng lưu – chiếm 1% dân số Mỹ, những người có thu nhập cao nhất, nhiều của cải nhất từ năm 2000. Điều này cũng sẽ giúp chúng ta giảm đi sự bất công.

Danh sách này vẫn còn, nhưng điều đó khiến bạn có cảm giác đây là những thứ tôi sẽ cố thực hiện với tư cách là Tổng thống. Thật không may, dù tôi không ngừng nói đi nói lại những ý tưởng này, giới truyền thông cũng không mấy chú ý, và hầu hết mọi người chưa từng nghe về một trong số những điều này. Tôi không thể thuyết phục được báo chí rằng kinh tế quan trọng hơn chuyện email của tôi. Thực sự là như vậy. Một điều nữa cũng khiến tôi nản lòng không kém, đó là tôi không bao giờ có thể thuyết phục được những kẻ hoài nghi rằng tôi thật sự dấn thân vào việc giúp đỡ các gia đình lao động. Tôi nghĩ rằng dựa vào những năm tháng đấu tranh cho cải cách trong lĩnh vực chăm sóc sức khỏe, vào thành quả của tôi – với vai trò một Thượng nghị sĩ – trong việc tạo ra công ăn việc làm, vào những nỗ lực của tôi nhằm cảnh báo trước một cuộc khủng hoảng tài chính, và vào lời hứa trước đây của tôi liên quan đến sự gia tăng đột biến các trường hợp sử dụng thuốc giảm đau nhóm opioid, mọi người sẽ thấy tôi rõ ràng là một người tạo ra thay đổi, một người sẵn sàng đấu tranh vì trẻ em và các gia đình. Thế mà thay vào đó, tôi chưa bao giờ lung lay được định kiến sai lầm rằng tôi là một kẻ bảo thủ.

Vào những lúc tôi tự suy nghĩ về bản thân mình nhiều hơn, tôi nhận ra rằng chiến dịch tranh cử của tôi vào năm 2016 thiếu tính khẩn cấp và niềm đam mê mà tôi còn giữ được từ năm 1992. Lúc đó, chúng tôi có nhiệm vụ làm hồi sinh lại đảng Dân chủ và đem đất nước chúng ta thoát ra khỏi 12 năm tồn tại với nền kinh tế “nhỏ giọt” dẫn đến thâm hụt ngân sách trầm trọng, gây hại cho tầng lớp trung lưu và làm gia tăng nghèo đói. Vào năm 2016, chúng tôi cố gắng xây dựng trên 8 năm phát triển. Đối với toàn bộ cử tri đang khao khát sự thay đổi, đây là một điều khó được chấp nhận. Những ai lạc quan sẽ tin tưởng vào những hành động của chúng tôi, còn những ai bi quan hơn thì không.

Một bài học khác từ cuộc tranh cử này, và đặc biệt là từ hiện tượng Donald Trump: Hệ tư tưởng truyền thống của đảng Cộng hòa không đem lại giá trị gì. Qua nhiều thập kỷ, những cuộc tranh luận quan trọng trong nền chính trị Mỹ xoay quanh tầm vóc và vai trò của chính phủ. Đảng viên đảng Dân chủ tranh luận vì một chính phủ liên bang năng động hơn, cùng một hệ thống an sinh xã hội mạnh mẽ hơn, trong khi phe Cộng hòa hướng đến một chính phủ nhỏ hơn, thuế thấp hơn và ít quy định hơn. Nước Mỹ dường như phân chia khá đều nhau, hay có lẽ nghiêng nhẹ sang phái trung-hữu. Rồi Trump xuất hiện, vén bức màn hé lộ những gì đang thực sự diễn ra. Chúng ta nhận ra rằng nhiều cử tri đảng Cộng hòa không có vấn đề gì với chính phủ liên bang, chừng nào chính phủ đó còn đủ lớn đối với họ. Có lẽ điều này luôn luôn đúng – có thể bạn sẽ nhớ lại tấm biển đầy tai tiếng của cuộc mít tinh trong phong trào Tea Party, có đề dòng chữ “Đề nghị chính phủ ngừng can thiệp vào chính sách Medicare” không cho thấy một dấu hiệu của sự mỉa mai – nhưng ông Trump đã phơi bày nó ra. Ông hứa sẽ bảo vệ An sinh Xã hội, Medicare và Medicaid, trong khi cấm tự do thương mại và khắt khe hơn với các chủ ngân hàng, trái ngược hoàn toàn với tư tưởng chủ đạo của phe Cộng hòa. Thay vì trả giá cho điều đó, ông ta quét sạch tất cả những đối thủ đảng Cộng hòa bảo thủ hơn. Một lần kia, khi đang làm công sự, Trump đã bỏ đi hầu hết những lời hứa hẹn vì lợi ích của dân thường và chủ yếu thực thi theo đường lối của đảng. Nhưng điều này không nên che mờ đi việc nhiều cử tri tín nhiệm ông ta muốn từ bỏ quan điểm chính thống và duy trì một hệ thống quản lý đem lại đặc quyền cho họ. Trên thực tế, những người theo lý thuyết “thẩm thấu” một cách giáo điều đang kiểm soát Quốc hội sử dụng quyền hành to lớn của mình mà không được bất kỳ cử tri nào bỏ phiếu cho các chính sách của họ ngoài nhóm người chi tiền theo phe Cộng hòa. Khi các đảng viên đảng Cộng hòa đang chống lại Tổng thống Obama hay tấn công tôi, họ có thể hợp nhất chống lại một kẻ thù chung, nhưng giờ đây, khi họ có quyền và người dân thực sự mong họ sẽ mang lại kết quả tích cực, chúng ta thấy ít khi nào giữ được đảng Cộng hòa sát cánh cùng nhau.

Có thể cần phải tìm hiểu sâu hơn các gợi ý về tất cả những điều này. Nếu Trump không thể giúp đỡ các gia đình lao động thì đảng Dân chủ phải làm và có thể giải thích cho điều đó. Có thể sẽ khó để chúng tôi đáp ứng được những lời hứa hẹn quá lớn lao của ông ta, vì chúng tôi vẫn tin vào những tính toán bằng con số, nhưng chúng tôi có thể đem đến những kết quả thực tế. Chúng tôi vẫn tin vào ngành kinh doanh, nhưng sẽ thông hiểu hơn về cách mà chúng tôi khắt khe hơn với những nơi đang cố tận dụng lao động người Mỹ, và về cách chúng tôi chi ra trước nhiều tiền của hơn cho những người chịu tổn hại do sự cạnh tranh với bên ngoài. Chúng tôi vẫn tin vào sự nhập cư, nhưng chúng tôi phải làm hơn nữa để chứng minh rằng triển khai tốt các chính sách nhập cư sẽ giúp được cho tất cả những người lao động.

Các đảng viên đảng Dân chủ nên đánh giá lại nhiều nhận định của chúng tôi về việc các chính sách nào là khả thi trên phương diện chính trị. Những xu hướng này khiến cho những chương trình phổ thông trở nên hấp dẫn hơn những gì chúng tôi từng nghĩ. Tôi muốn nói đến những chương trình như An ninh Xã hội và Medicare, đem lại lợi ích cho tất cả người Mỹ, trái với Medicaid, phiếu cấp phát lương thực và các sáng kiến khác nhắm vào người nghèo. Những chương trình trọng điểm có thể hiệu quả hơn, tiến bộ hơn, và đó là lý do tại sao trong các cuộc bầu cử sơ bộ, tôi chỉ trích kế hoạch “đại học miễn phí cho mọi người” vì nó đem biếu không khoản tiền thu từ những người đóng thuế cho những đứa con nhà giàu một cách lãng phí. Nhưng đúng thật là vì những chương trình này không đem lại lợi ích cho tất cả mọi người nên chúng cũng rất dễ bị bêu xấu và mị dân. Chúng ta từng thấy chuyện này xảy ra với Đạo luật ACA. Trong nhiều năm, người ta lên án đây là một khoản trợ cấp mới cho nhóm người da màu nghèo khổ. Nhiều người da trắng thuộc tầng lớp lao động không nghĩ rằng nó đem lại lợi ích cho họ, đặc biệt là khi họ sống ở những bang mà các nhà lãnh đạo đảng Cộng hòa từ chối nhân rộng chương trình Medicaid. Trong các bang có người da trắng chiếm đa số nơi chương trình này được mở rộng, chẳng hạn như bang Arkansas và Kentucky, những người thụ hưởng toàn là các gia đình lao động người da trắng. Nhưng nhiều người vẫn bầu cho ông Trump, đánh cược rằng ông ta sẽ lấy chính sách chăm sóc sức khỏe ra khỏi “những người khác” và để họ giữ lại phần của mình. Chỉ khi nhiều người Mỹ nhận ra rằng bãi bỏ Đạo luật ACA sẽ lấy mất những hệ thống bảo vệ chung mà họ vừa có được, đặc biệt liên quan đến những điều kiện tồn tại từ trước, bộ luật mới phổ biến. Sự nhân rộng chương trình Medicaid cũng khiến nó trở nên phổ biến hơn.

Tôi kết luận được rằng đảng Dân chủ nên tăng cường gấp đôi nỗ lực để phát triển những ý tưởng sáng tạo, táo bạo, đem lại lợi ích rộng rãi hơn cho cả quốc gia.

Trước khi tôi tranh cử Tổng thống, tôi đã đọc một cuốn sách có tựa đề With Liberty and Dividends for All: How to Save Our Middle Class When Jobs Don’t Pay Enough (tạm dịch: Tự do và cổ tức cho tất cả mọi người: Làm thế nào để cứu lấy tầng lớp trung lưu khi lương không đủ) của tác giả Peter Barnes, trong đó có đề cập đến ý tưởng tạo nên một nguồn quỹ mới sử dụng khoản thu nhập từ các nguồn tài nguyên chung của quốc gia để chi trả cổ tức cho mỗi công dân, giống cách mà Quỹ Alaska Permanent Fund trả cho tiền thuê mỏ dầu của bang mỗi năm. Các nguồn tài nguyên chung của quốc gia gồm dầu, khí sinh ra từ đất công và sóng tín hiệu công cộng được các công ty truyền thanh, truyền hình, di động sử dụng, nhưng điều này chỉ mới ảnh hưởng đến bạn gần đây thôi.

Nếu bạn xem hệ thống tài chính của một quốc gia là nguồn tài nguyên chung, thì bạn có thể bắt đầu lấy được tiền từ những thứ như thuế giao dịch tài chính. Tương tự với không khí mà chúng ta hít vào hằng ngày và định giá khí thải carbon. Một khi đã tư bản hóa nguồn quỹ, bạn có thể cấp cho mỗi người Mỹ mức lương cơ bản trung bình mỗi năm. Bên cạnh số tiền trong túi mỗi người, đây cũng sẽ là một cách để giúp người Mỹ cảm thấy gắn kết với quốc gia của chúng ta hơn, gắn bó với một điều gì đó khác lớn lao hơn bản thân chúng ta.

Ý tưởng này lôi cuốn tôi, chồng tôi cũng vậy, và chúng tôi đã dành vài tuần làm việc cùng với đội ngũ hoạch định chính sách của mình, xem xét liệu ý tưởng này có đủ khả thi để đưa vào chiến dịch tranh cử hay không. Chúng tôi gọi nó là “Alaska cho nước Mỹ”. Thật không may, chúng tôi không thể giải quyết được vấn đề với những con số. Để chia được một khoản cổ tức phù hợp cho mỗi công dân vào mỗi năm, bạn phải có được một số tiền khổng lồ, điều đó đồng nghĩa sẽ phát sinh nhiều loại thuế mới, hoặc phải cắt giảm tiền từ những chương trình quan trọng khác. Chúng tôi kết luận ý tưởng này lý thú nhưng không thực tế nên đành gác nó lại. Đây là một quyết định mang tính trách nhiệm. Giờ đây tôi tự hỏi liệu chúng tôi có nên ném phăng sự cẩn trọng của mình đi và xem “Alaska cho nước Mỹ” là một mục tiêu lâu dài, sau đó lên kế hoạch chi tiết cho nó.

Thật lý thú, một vài nhà chính trị lão thành của đảng Cộng hòa, chẳng hạn như cựu Bộ trưởng Ngân khố Mỹ James Baker và Hank Paulson, gần đây đã đề xuất chương trình trả cổ tức khí thải carbon trên toàn quốc – đánh thuế việc sử dụng nhiên liệu hóa thạch và trả lại toàn bộ số tiền trực tiếp cho mỗi người dân Mỹ. Họ nghĩ đây là cách phản ứng thận trọng, hợp lý trước các vấn đề biến đổi khí hậu và bất bình đẳng về thu nhập, đồng thời cũng là một giải pháp thay thế an toàn cho quy định của chính phủ. Theo kế hoạch này, các gia đình lao động có lượng khí thải carbon thấp cuối cùng có thể nhận được một khoản thu tăng đáng kể. Chúng tôi cũng cân nhắc kế hoạch này cho chiến dịch tranh cử, nhưng vẫn không thể giải quyết được vấn đề tiền bạc mà không làm phát sinh thêm chi phí đối với các gia đình trung lưu hạng trên – đây là điều mà tôi hứa sẽ không làm. Nhưng chuyện này vẫn còn trêu tức chúng tôi. Một chính phủ thủ cựu ở Thụy Điển cũng xây dựng một chương trình tương tự vào năm 1991, và trong một thập kỷ, chương trình này đã giúp giảm thiểu khí thải nhà kính và mở rộng nền kinh tế lên 50%, bởi vì có rất nhiều người Thụy Điển đã sử dụng số tiền thuế tiết kiệm được để gia tăng hiệu quả năng lực, nhờ đó tạo ra nhiều công việc mới, tăng khả năng sản xuất và giảm hóa đơn tiền điện.

Chúng tôi cần phải nghĩ thoáng hơn bởi vì những thách thức mà chúng tôi gặp phải càng lúc càng lớn hơn, phức tạp hơn. Biến đổi khí hậu là một ví dụ. Ngoài ra còn có những ảnh hưởng lâu dài của tự động hóa và trí tuệ nhân tạo đến cả hai khía cạnh việc làm và an ninh quốc gia. Hãy bỏ qua cho tôi vì tôi còn muốn nói nhiều điều về vấn đề này. Trong vài năm gần đây, tôi đã có hàng loạt cuộc đối thoại mang tính cảnh báo với các kỹ thuật viên hàng đầu ở Thung lũng Silicon, những người đã cảnh báo rằng sẽ có một cuộc cách mạng công nghệ vĩ đại đầu tiên dẫn đến việc thay thế nhiều ngành nghề hơn số lượng công việc mới mà nó mang lại. Hệ quả của thương nghiệp đối với ngành công nghiệp sản xuất của chúng ta đã nhận được nhiều sự quan tâm hơn trong suốt chiến dịch tranh cử, nhưng nhiều nhà nghiên cứu kinh tế cho rằng trên thực tế, những tiến bộ công nghệ hơn là thương nghiệp đang thay thế nhiều công việc trong vài thập kỷ nay.

Chẳng hạn, từ năm 1962 đến 2005, khoảng 400.000 công việc trong ngành thép đã biến mất. Sự cạnh tranh với thép sản xuất ở Trung Quốc và các quốc gia khác là một phần của vấn đề. Nhưng tự động hóa và cải tiến về công nghệ là những nguyên nhân chính yếu hơn. Chúng cho phép các nhà sản xuất tạo ra cùng một khối lượng thép nhưng càng ngày càng sử dụng ít nhân công hơn, với giá thành thấp hơn.

Chuyện tương tự cũng tái diễn trong nhiều ngành công nghiệp, và điều này trước mắt sẽ không chậm lại ngay. Sự ra đời của xe tự lái có thể thay thế hàng triệu tài xế xe tải và xe taxi. Vài nhà kinh tế ước tính rằng cho đến năm 2050, sự tự động hóa có thể khiến một phần ba số đàn ông Mỹ tuổi từ 25 đến 54 rơi vào cảnh thất nghiệp. Ngay cả khi chúng ta thành công trong việc tạo ra những ngành công nghiệp mới, những lĩnh vực nghề nghiệp mới để thay thế những thứ chúng ta đã đánh mất, tốc độ và quy mô của những thay đổi mà chúng ta đang đối mặt sẽ khiến hàng triệu người mất ổn định.

Không phải tôi đang đề nghị chúng ta nên cố ngừng lại bước chân của công nghệ. Điều này lợi bất cập hại. Nhưng chúng ta thật sự cần tin chắc rằng công nghệ đang giúp chúng ta hơn là chống lại chúng ta. Nếu chúng ta có thể xác định rõ điều đó, bao gồm cách thức trình bày nó sao cho người Mỹ hiểu và ủng hộ, đó sẽ vừa là một chính sách tốt, vừa là một nền chính trị tốt.

Còn một góc nhìn khác mà chúng ta cũng cần xét tới. Những người hoạt động trong lĩnh vực công nghệ như Elon Musk, Sam Altman và Bill Gates, và các nhà vật lý như Stephen Hawking từng cảnh báo rằng trí tuệ nhân tạo một ngày nào đó có thể dẫn đến một mối đe dọa an ninh liên quan đến tính sống còn của con người. Musk từng gọi đây là “mối đe dọa khủng khiếp nhất dưới lớp vỏ một nền văn minh mà chúng ta đối mặt”. Hãy nghĩ mà xem: Bạn đã bao giờ xem một bộ phim nói về việc máy móc bắt đầu tự suy nghĩ và phim có kết thúc tốt đẹp chưa? Suốt chiến dịch tranh cử, mỗi lần tôi trở về nhà từ Thung lũng Silicon, tôi đều lo sợ về việc này. Người thuộc cấp của tôi e ngại rằng tôi sẽ bắt đầu nói về “sự trỗi dậy của robot” ở tòa thị chính Iowa. Có thể tôi nên làm thế. Trong mọi trường họp, người hoạch định chính sách cần bắt kịp cuộc chạy đua công nghệ, thay vì lúc nào cũng chỉ đuổi theo nó.

Trong mọi lĩnh vực, chúng tôi không nên e ngại chuyện thử nghiệm các ý tưởng có thể tạo ra thay đổi. Chẳng hạn như đánh thuế giá trị thực thay vì thu nhập hằng năm, giúp hệ thống của chúng ta công bằng hơn, giảm bất công và cung cấp những nguồn lực để tạo ra những nguồn vốn đầu tư chủ yếu mà quốc gia đang cần. Hoặc một sáng kiến về nghĩa vụ quân sự sâu rộng hơn bất cứ điều gì chúng ta đang có, thậm chí đạt tới mức phổ biến. Chúng ta nên định hình lại toàn bộ hệ thống phát triển lực lượng lao động và huấn luyện sao cho các nhân viên và nghiệp đoàn trở thành những cộng sự đích thực, và những người không theo học đại học có thể tìm được một công việc tốt, hưởng thụ đời sống trung lưu. Chúng ta cần suy nghĩ lại trọn vẹn cách mà người Mỹ nhận được những khoản phúc lợi như chính sách hưu trí và chăm sóc sức khỏe, sao cho những chính sách này mặc định sẽ được áp dụng rộng rãi và dễ dàng chuyển đổi khi chuyển từ nơi này sang nơi khác. Đến lúc này thì bạn có lẽ sẽ cho rằng tôi thích nói về vấn đề này. Quan trọng là chúng ta phải nghĩ lớn và nghĩ khác.

Bất kể những gì tôi làm trong những năm sắp tới, tôi sẽ theo đuổi những ý tưởng mới về chính sách mà tôi cho là sẽ tạo ra khác biệt. Không phải cuộc bầu cử nào cũng đầy nghẹt sự nham hiểm, thông tin sai lệch, sự bực bội cùng trở ngại từ bên ngoài như cuộc bầu cử này. Các giải pháp sẽ lại là vấn đề quan trọng trong chính trị. Đảng Dân chủ phải chuẩn bị sẵn sàng khi ngày đó đến.

Những người phụ nữ có đức hạnh hiếm khi nào tạo nên lịch sử.

—Laurel Thatcher Ulrich

Tạo nên lịch sử

“T
ôi chỉ muốn cho bà xem cái này”, David Muir – phát thanh viên trẻ tuổi của đài ABC News – nói với tôi khi anh ấy dẫn tôi đến bên cửa sổ. “Đây là đám đông đang chờ đợi bà”.

Đó là vào cuối ngày thứ Ba, ngày 7 tháng 7 năm 2016, ngày diễn ra cuộc bầu cử sơ bộ cuối cùng của đảng Dân chủ. Muir và tôi đang đứng ở tầng hai của Brooklyn Navy Yard, trong một căn phòng nhỏ đầy máy quay phim, đèn chiếu và đội ngũ của đài truyền hình đang chuẩn bị những bước cuối cùng cho cuộc phỏng vấn của chúng tôi. Cửa sổ nhìn ra bên ngoài một sân đậu máy bay đông nghẹt hàng ngàn người đang vừa vẫy những lá cờ Mỹ vừa giậm chân. Ở giữa có một sân khấu trống.

“Ôi trời”, tôi vừa nói, tay vừa đặt lên ngực. “Nhìn kìa!”

“Đã 8 năm từ cái ngày mà bà thua cuộc. Và đêm nay bà sẽ bước ra ngoài đó vì một mục đích rất khác trước kia”, Muir nói.

Tôi hồi tưởng lại cái ngày đau khổ đó, vào năm 2008, khi tôi đứng trước một đám đông ủ rũ hơn nhiều tại bảo tàng National Building, Washington, và cảm ơn những người đã ủng hộ tôi vì đã tạo nên 18 triệu vết nứt trên trần nhà bằng kính cao nhất, cứng nhất. Giờ thì tôi đã ở đây, tiến gần hơn bao giờ hết tới việc đập vỡ tấm kính đó một lần nữa và mãi mãi.

“Ấn tượng không?”, anh ta hỏi.

“Điều này thật ấn tượng, tôi có thể nói với anh như thế”, tôi chỉ tay về phía đám đông bên dưới. “Thật là một cảm xúc khó tả, David à, thật sự là như vậy”.

Tuần trước đó là khoảng thời gian khó khăn. Không, cả một năm khó khăn. Các cuộc bầu cử sơ bộ kéo dài hơn, khó khăn và mệt mỏi hơn dự tính. Bài toán lựa chọn đại biểu chưa được bàn đến từ tháng 3, nhưng Bernie đã kiên trì đến cùng dù kết quả thật cay đắng, gây bực dọc bất cứ khi nào có thể trong suốt chiến dịch. Tôi cũng phần nào hiểu tại sao ông ấy làm vậy; rốt cục thì tôi cũng trụ lại cuộc đua lâu như hồi năm 2008. Nhưng cuộc đua đó tiến gần hơn nhiều, và tôi công khai ủng hộ ông Barack Obama ngay sau cuộc bầu cử sơ bộ cuối cùng. Vào ngày đó, ở New York, Bernie vẫn còn hơn một tháng mới tới ngày ông ủng hộ tôi.

Tôi dành những ngày tiếp theo để say sưa vận động tranh cử ở California. Ngay cả khi việc ứng cử của tôi đã được chốt hạ, tôi vẫn muốn thắng ở California. Tôi muốn kết thúc những cuộc bầu cử sơ bộ với lòng nhiệt thành đầy hứng khởi và được chắp cánh tiến thẳng đến phiên hội nghị ở Philadelphia. Cuộc bỏ phiếu có vẻ tốt nhưng tôi lại lo lắng. Quá nhiều lần trong suốt chiến dịch này, tôi cảm thấy giống như nhân vật Charlie Brown khi chơi đá bóng. Một chiến thắng sít sao ở Iowa và thất bại bất ngờ ở Michigan và Indiana. Lần này tôi sẽ không còn gì để đánh liều.

Vào ngày thứ Hai đó, tôi đã chạy đua khắp South California, tham gia các buổi gặp gỡ trước công chúng, phỏng vấn trên đài phát thanh và truyền hình địa phương, và cố gắng khuyến khích càng nhiều người ủng hộ có thể đi bầu cử cho tôi càng tốt. Lúc vừa nhỉnh hơn 5 giờ chiều, khi chúng tôi đang lái xe tới một buổi vận động tranh cử khác tại Đại học Long Beach City, điện thoại của tôi bắt đầu rung. Liên đoàn Báo chí (Associated Press – AP) vừa gửi đi một thông báo có tin tức mới. Các phóng viên của AP đang vận động bỏ phiếu cho các siêu đại biểu, những người đứng đầu đảng tham gia làm đại biểu vốn được tuyển chọn trong cuộc bầu cử sơ bộ và các cuộc bỏ phiếu kín ứng cử người tham gia hội nghị. Theo con số mới nhất của AP, tôi mới vừa đạt được số phiếu đại biểu cần có để chiến thắng. “Bà Hillary Clinton trở thành ứng cử viên Tổng thống giả định của đảng Dân chủ”. Tôi phải đọc lại lần thứ hai mới tin được.

Bạn có thể cho rằng đây là tin tốt. Tôi đã thắng! Nhưng tôi không cảm thấy như vậy chút nào. Tôi tập trung hoàn toàn vào cuộc bầu cử sơ bộ ở California vào ngày tiếp theo, cùng với các cuộc tranh luận ở Montana, New Mexico, North Dakota, New Jersey và South Dakota. Thông tin này có thể làm giảm đi nhiều số lượt bầu cử trong những người ủng hộ tôi. Thêm nữa, tôi muốn mình có thể bước lên sân khấu vào đêm thứ Ba và tuyên bố chiến thắng, chứ không phải là một dòng tin bất thình lình trên Tweeter từ AP trước ngày đó. Tôi nói với Huma và Greg Hale – một người nông dân Arkansas và một “thầy phù thủy” về nghệ thuật thị giác và tổ chức sự kiện mà tôi quen từ khi anh ta 4 tuổi – rằng tôi đã tưởng tượng cảnh một biển người đang vẫy cờ Mỹ ở phần hậu cảnh, và họ trêu chọc tôi về hành động tự đề bạt của tôi. Nhưng tôi đã chờ đợi khoảnh khắc này hằng tháng trời, và tôi muốn nó thật hoàn hảo.

Chúng tôi đến trường đại học ở Long Beach, tôi bước vào một phòng nghỉ dựng tạm sau sân khấu. Đây là một phần của phòng thay quần áo và nó khiến tôi cảm giác giống như một cái lồng. Tôi bực bội và không rõ mình sẽ nói điều gì. Cách tốt nhất để thừa nhận là mình đã biết thông tin trước đám đông mà không làm lớn chuyện là gì? Tôi chỉ muốn vờ như chuyện đó chưa xảy ra, nhưng có vẻ như đó không phải là lựa chọn hợp lý. Nick – người cùng với Huma đang nói chuyện điện thoại với những người còn lại trong đội ở Brooklyn – đưa ra một gợi ý. “Sao không nói rằng chúng ta đang ở rìa của một thời khắc lịch sử?” Nghe cũng được đấy, tôi lầm bầm.

Tôi cũng không hài lòng với bản soạn sẵn cho bài phát biểu thắng lợi mà tôi định đọc vào đêm thứ Ba. Cảm giác không ổn: quá ngắn, đầy hơi hướng chính trị, không xứng đáng với khoảnh khắc trọng đại này. Tôi cảm thấy sức nặng của lịch sử, của những niềm mong đợi đang đè nặng lên mình.

Nếu các cuộc bầu cử sơ bộ kết thúc, và tôi là người được đề cử giả định, điều đó có nghĩa là giờ đây chỉ còn có tôi đứng giữa Donald Trump và Nhà Trắng. Sẽ chỉ có tôi và ông ta, một đối một, và phần thưởng không thể nào cao hơn được nữa. Mọi người sẽ trông cậy vào tôi. Chúng tôi nhất định phải thắng.

Trên hết, tôi sắp trở thành người phụ nữ đầu tiên được một chính đảng đề cử vào chức vụ Tổng thống Mỹ. Một mục tiêu từ trước đến nay rất khó đạt được. Giờ đây điều đó lại sắp thành hiện thực.

Tôi luôn nghĩ về tất cả những người phụ nữ đã tập hợp lại, tham gia diễu hành, biểu tình, bị bắt vào trại, chịu đựng sự nhạo báng, quấy rối và bạo hành để đến một ngày một người như tôi xuất hiện và tranh cử Tổng thống. Tôi nghĩ về những người đàn ông, phụ nữ quả cảm đã tập hợp lại ở Seneca Falls, New York vào năm 1848, tham gia hội nghị đầu tiên về quyền của phụ nữ. Frederick Douglass – một người theo chủ nghĩa bãi nô, một nhà cải cách xã hội người Mỹ gốc Phi – đã có mặt ở đó. Ông đã miêu tả những người cùng tham gia với mình là “số ít trong đa số, cá tính ôn hòa, rất ít được nhắc tới trên thế giới. Điều lớn lao nhất kết nối chúng tôi lại với nhau là lời cam kết vững chắc rằng chúng tôi đang đứng về lẽ phải và niềm tin vững vàng rằng cuối cùng cùng lẽ phải luôn chiến thắng”.

68 “quý bà” và 32 “quý ông” đã ký vào bản Tuyên ngôn về Cảm xúc, khẳng định một cách chắc nịch rằng: “Chúng tôi xem những sự thật này là quá hiển nhiên, rằng tất cả đàn ông và phụ nữ đều bình đẳng”. Tất cả đàn ông và phụ nữ. Phản ứng rất dữ dội. Những người tham gia hội nghị Seneca Falls được gọi là những kẻ cuồng tín nguy hiểm. Họ còn bị xua đuổi như những bà cô gàn
dở – tôi không chắc làm thế nào một người có thể trở thành cả hai, nhưng rõ ràng những nhà hoạt động xã hội này là như vậy. Một tờ báo đã tuyên bố rằng: “Những quyền dành cho phụ nữ này có thể gây tổn thương khủng khiếp đối với toàn nhân loại”. Nhưng những người phụ nữ dũng cảm đứng lên đòi quyền bầu cử này chưa bao giờ đánh mất niềm tin.

Tôi có thể nói điều gì vào tối thứ Ba để xứng đáng với những gì mà người đi trước đã tạo dựng, xứng với niềm tin hàng triệu người đang trao cho tôi?

Trong một thời gian dài, chiến dịch tranh cử cố gắng xác định được cách tốt nhất để nói về bản chất lịch sử của việc tôi tự ứng cử. Đã có những phiên họp thảo luận góp ý ở Brooklyn, cũng như những cuộc thăm dò ý kiến và khảo sát nhóm. Nhiều người ủng hộ chủ chốt của chúng tôi rất phấn khích trước ý nghĩ rằng cuối cùng chúng tôi cũng phá tan được trần nhà bằng kính. Ca ngợi điều đó có thể giúp chúng tôi giữ cho mọi người luôn tràn đầy năng lượng và luôn hăng hái trong cuộc Tổng tuyển cử. Nhưng vài người phụ nữ trẻ tuổi hơn không thấy được điều quan trọng ở đây là gì. Nhiều người phụ nữ còn do dự ở các bang có diễn ra hoạt động tranh cử không muốn nghe một chút gì về điều này. Vài người e ngại chuyện vì tôi là phụ nữ nên chiến dịch sẽ kết thúc bằng việc quay lưng lại với nam giới – một chuyện có thể xảy ra khiến người ta nhụt chí nhưng lại quá thực tế. Vì vậy điều đó cũng không giúp ích gì nhiều.

Tôi thấy buồn. Tôi muốn được người ta đánh giá dựa trên những gì tôi đã làm, không phải những gì tôi đã trình bày hay những điều mọi người đã quy cho tôi làm. Nhưng tôi đã hiểu bước đột phá này có ý nghĩa như thế nào đối với cả quốc gia, đặc biệt là đối với những bé trai và bé gái – những người có thể thấy rằng không có giới hạn nào mà phụ nữ không đạt tới được. Tôi muốn đề cao ý nghĩa đó. Chỉ là tôi không biết cách tốt nhất để làm điều đó.

Tôi mang theo những hoài nghi đó khi quay trở lại California, suốt chặng đường đến buổi phỏng vấn của David Muir ở Brooklyn Navy Yard vào tối thứ Ba. Kết quả đang dần lộ ra. Tôi thắng trong cuộc bầu cử sơ bộ ở New Jersey. Bernie thắng trong cuộc bỏ phiếu kín ở North Dakota. Phần thưởng lớn, California, vẫn ở đó, nhưng tất cả những dấu hiệu đều chỉ tới một chiến thắng khác. Bill và tôi đã nỗ lực hết sức cho bài phát biểu của tôi, nhưng tôi vẫn thấy không yên. Có thể là vì chưa sẵn sàng để chấp nhận một câu trả lời là “đồng ý”. Tôi đã làm việc cật lực để đến được thời khắc này, và bây giờ nó đã đến, tôi không chắc mình sẽ làm gì với chính mình.

Rồi Muir dẫn tôi đến bên cửa sổ, tôi nhìn ra đám đông ngoài kia – nhìn vào hàng ngàn người đang bày tỏ nỗi lòng của mình, chống lại khía cạnh tiêu cực của một cuộc bầu cử sơ bộ gây bất hòa và những lời tường thuật lúc nào cũng tàn nhẫn trên báo chí, và dốc hết những ước mơ của họ vào chiến dịch của tôi. Trước đây chúng tôi cũng có những đám đông lớn ủng hộ, nhưng lần này mang lại cảm giác khác. Một điều gì đó lớn lao hơn lòng nhiệt thành mà tôi đã thấy trong suốt chặng đường. Nó là một nguồn năng lượng đang đập rộn ràng, một sự tuôn trào tình yêu, niềm hy vọng và niềm vui. Tôi thấy quá khích trong một lúc, rồi bình tĩnh lại. Đúng rồi. Tôi đã sẵn sàng.

Sau buổi phỏng vấn, tôi bước xuống chỗ chồng tôi đang ngồi cùng với những người soạn bài phát biểu đang chỉnh sửa những chỗ cuối cùng trong bản nháp. Tôi đọc lại nó một lần nữa và cảm thấy an tâm. Chỉ đến khi họ vội chạy đi để nhập bài phát biểu vào máy phóng đại chữ, tôi nói tôi còn một điều nữa muốn thêm vào: “Tôi sẽ nói về Seneca Falls. Hãy đặt một tấm phiếu giữ chỗ vào trong rổ và để tôi lo”.

Tôi hít thở sâu. Tôi không muốn cảm xúc thoáng qua làm phiền tôi ngay giữa bài phát biểu. Tôi thầm cầu nguyện và tiến thẳng lên sân khấu. Ngay trước khi tới sân khấu, Huma nắm lấy cánh tay tôi và thì thầm: “Đừng quên dành một phút để cảm nhận hết những điều này”. Một lời khuyên tốt. Tiếng hò reo khi tôi bước ra ngoài thật đinh tai nhức óc. Tôi cảm nhận sự trào dâng của niềm kiêu hãnh, lòng biết ơn và hạnh phúc thực sự. Tôi đứng trên bục, hai cánh tay duỗi thẳng, ghi nhớ tất cả những điều này.

“Chiến thắng tối hôm nay không phải là chiến thắng của một người. Chiến thắng này là của các thế hệ phụ nữ và đàn ông đã tranh đấu, hy sinh và biến khoảnh khắc này thành hiện thực”.

Giống như trong bài phát biểu mở đầu chiến dịch ở Đảo Roosevelt, tôi có cơ hội nói về mẹ của mình. Khi tôi nghĩ về diễn tiến lịch sử, tôi nghĩ về bà ấy. Sinh nhật mẹ chỉ vừa mới qua cách đây vài ngày. Mẹ tôi sinh ngày 4 tháng 6 năm 1919 – ngay ngày mà Quốc hội thông qua Bản sửa đổi Hiến pháp thứ mười chín, trong đó cuối cùng cũng cấp quyền bầu cử cho phụ nữ.

“Tôi thực sự mong rằng mẹ tôi có thể có mặt ở đây tối nay”, tôi nói trước đám đông ở Brooklyn. Tôi đã tập đi tập lại phần này vài lần, và mỗi lần, tôi lại như sắp khóc. “Tôi ước mẹ tôi có thể thấy Chelsea đã trở thành một người mẹ tuyệt vời như thế nào, có thể gặp đứa cháu gái xinh đẹp Charlotte”. Tôi nghẹn ngào. “Và dĩ nhiên, tôi ước bà có thể thấy đứa con gái của bà trở thành một thành viên đảng Dân chủ được đề cử làm Tổng thống Mỹ”.

Một tháng rưỡi sau, tôi đang chuẩn bị chính thức nhận bổ nhiệm tại Hội nghị Quốc gia đảng Dân chủ ở Philadelphia. Đảng Cộng hòa vừa kết thúc hội nghị ở Cleveland. Ông Trump vừa có một bài phát biểu tự cao tự đại và mơ hồ mà trong đó ông ta miêu tả một người Mỹ suy sụp nghiêm trọng rồi tuyên bố “Một mình tôi có thể giải quyết được chuyện này”. Tôi không rõ các cử tri sẽ phản ứng như thế nào, nhưng tôi nghĩ điều này đã đi ngược lại tinh thần sẵn sàng lao vào khó khăn và gặt hái thành công của người Mỹ, thể hiện trong câu nói “Chúng ta sẽ cùng nhau giải quyết”. Bài phát biểu, cũng như toàn bộ việc ứng cử của ông ta, xoay quanh việc làm gia tăng và lợi dụng những cảm xúc xấu xa nhất của con người.

Ông ta muốn người Mỹ phải sợ hãi lẫn nhau và lo sợ tương lai.

Những đảng viên đảng Cộng hòa khác bắt chước giống y như Trump trong hội nghị đảng Cộng hòa. Thống đốc bang New Jersey, Chris Christie, một cựu công tố viên, đã dẫn dắt cả đám đông qua một bản cáo trạng giả buộc tội tôi gây ra nhiều tội ác giả định. Đám đông tuyên án: “Có tội!”. Một điều mỉa mai, mà rõ ràng ai cũng hiểu trừ Christie, chính là cuộc điều tra những bức email của tôi đã kết thúc, nhưng cuộc điều tra về việc đóng các làn xe trên cầu George Washington như một hành động trả thù về mặt chính trị vẫn tiếp diễn và cuối cùng sẽ khiến hai trong số những người cùng phe với Christie bị phạt tù.

Thật đáng buồn khi quan sát đảng Cộng hòa đi từ chương trình “Morning in America” của ông Reagan sang “Midnight in America” của Trump. Tình trạng hỗn độn vô tổ chức ở Cleveland bị báo chí chỉ trích gay gắt, đem lại cho chúng tôi cơ hội cho thấy sự tương phản rõ rệt khi đảng Dân chủ tập hợp ở Philadelphia vào ngày 25 tháng 7.

Bill, Chelsea, đội ngũ những người giàu kinh nghiệm của tôi, cùng với gần như mọi lãnh đạo đảng Dân chủ trong cả nước đều có mặt ở đó. Tôi thì không. Theo thông lệ thì người được đề cử không xuất hiện cho đến cuối buổi. Vì vậy tôi ở nhà một mình ở Chappaqua, xem truyền hình và chuẩn bị bài phát biểu của mình. Hơi cô đơn một chút, nhưng tôi tận hưởng khoảnh khắc hiếm hoi một mình sau nhiều tháng say sưa với chiến dịch tranh cử.

Michelle Obama đã thu hút được nhiều sự chú ý vào đêm đầu tiên với bài phát biểu cá nhân đầy duyên dáng nhưng kiên quyết của mình. Giống như những gì chị đã làm trong 8 năm, chị đại diện cho những gì tốt đẹp nhất trong chúng tôi như một công dân Mỹ và nhắc chúng tôi nhớ rằng: “Khi họ xuống thấp thì mình lên cao”. Thượng nghị sĩ Cory Booker, theo tôi cũng là người có tiềm năng cho chức vụ Phó Tổng thống, đã có một bài phát biểu chân thành và gây được hứng thú. Bằng cách trích ra một trong những dòng quyền lực nhất từ bản Tuyên ngôn Độc lập, ông tha thiết kêu gọi người Mỹ làm theo gương các vị cha đẻ của đất nước và “cam kết với nhau bằng chính sự sống của mình, của cải của mình và danh dự cao cả của mình”.

Vào ngày thứ hai, hội nghị xoay quanh những hoạt động ứng cử chính thức rồi tới một cuộc bỏ phiếu bằng miệng theo bang. Vì kết quả hiếm khi nào không chắc chắn, đây có thể là một chuyện hơi tẻ nhạt. Nhưng khi bạn là một người đang được đề cử, cảm giác sẽ rất kịch tính.

Vào năm 2008, tôi đã khiến hội nghị ngạc nhiên khi xuất hiện cùng với đoàn đại biểu New York vào giữa lúc điểm danh. Tôi ngưng bầu cử và đề cử ông Barack Obama bằng cách vỗ tay hoan hô. Trên bục, Nancy Pelosi đã hỏi tôi liệu có thể dành một chút thời gian cho bản kiến nghị của tôi hay không, và cả khán đài reo lên đồng thuận.

Lần này chúng tôi mong chờ một đợt gọi tên đầy đủ. Khi đến lượt bang Illinois, người bạn thân nhất của tôi – Betsy Ebeling – đã bước tới chỗ micrô và công bố có 98 phiếu bầu dành cho tôi. “Vào ngày tuyệt vời, mang tính lịch sử này, để bày tỏ lòng trân trọng đến con gái của bà Dorothy và ông Hugh, cũng là người bạn thân thiết của tôi – tôi biết bạn đang xem – ngày này là dành cho bạn, Hillary à”. Ở Chappaqua, tôi không thể ngưng mỉm cười.

Dần dần, từng bang này đến bang khác, kết quả số phiếu bầu tăng dần, và tôi dần tiến tới số phiếu bầu cao nhất. Khi vừa nhỉnh hơn 6 giờ 30 chiều, bang South Dakota đã đẩy số phiều bầu cho tôi lên cao nhất, và những người ủng hộ tôi ở hội trường vỡ òa trong niềm vui sướng không nguôi. Vẫn còn thêm các bang khác, nên mọi thứ vẫn tiếp tục. Cuối cùng cũng tới bang Vermont. Bernie bước lên phía trước và, cũng như 8 năm trước, ông nói: “Tôi đề nghị bà Hillary Clinton được chọn là ứng cử viên đảng Dân chủ tranh cử Tổng thống Mỹ”. Cả khán phòng hò reo vang dội.

Cuộc bầu cử sơ bộ dài hơi đã kết thúc. Cuối cùng, tôi nhận được 2.842 phiếu bầu, còn Bernie 1.865 phiếu. Tôi biết chẳng dễ dàng chút nào khi ông ấy phải đứng lên tuyên bố như vậy, và tôi trân trọng điều đó.

Đêm hôm đó, diễn viên Elizabeth Banks đã chủ trì một chuỗi chương trình đầy niềm vui và xúc động tập hợp những nhận xét về tôi từ những người đã biết đến tôi trong nhiều năm – những người đã để tôi bước vào cuộc đời họ, và họ cũng trở thành một phần cuộc đời tôi.

Trong đó có Anastasia Somoza, tôi gặp cô ấy khi cô mới 9 tuổi. Anastasia mắc chứng bại não bẩm sinh, cô trở thành một luật sư đầy nhiệt huyết bào chữa cho những người khuyết tật. Cô ấy tham gia chiến dịch đầu tiên của tôi cho chức vị Thượng nghị sĩ, thực tập tại văn phòng của tôi rồi trở thành người bạn thân suốt đời của tôi.

Jelani Freeman, một cựu thực tập sinh khác ở văn phòng Thượng nghị sĩ của tôi, sống ở 6 nhà nuôi dưỡng (foster homes) khác nhau từ khi 8 tuổi đến 18 tuổi. Nhiều đứa trẻ ở vào hoàn cảnh đó không bao giờ tốt nghiệp trung học. Jelani lại có bằng Thạc sĩ và bằng Luật. Cậu ấy nói tôi đã động viên cậu luôn kiên nhẫn vươn lên. Thật ra cậu ấy là người đã khuyến khích tôi, tấm gương của cậu đã truyền cảm hứng cho tôi tiếp tục sự nghiệp của một luật sư bào chữa cho trẻ em, đặc biệt là những đứa trẻ lớn lên trong nhà nuôi dưỡng.

Ryan Moore cũng lên tiếng. Lần đầu tôi gặp cậu ấy, Ryan chỉ mới 7 tuổi, đang mang một bộ khung xương kim loại nặng cũng gần 2 ký. Cậu bị mắc một dạng hiếm gặp của chứng lùn bẩm sinh khiến cậu phải ngồi xe lăn, nhưng điều đó không làm lu mờ nụ cười không bao giờ tắt trên môi cùng óc hài hước của cậu. Tôi gặp gia đình Ryan tại hội nghị cải cách sức khỏe năm 1994 và biết được những đấu tranh của gia đình họ với công ty bảo hiểm nhằm chi trả cho những ca phẫu thuật và những đợt chữa trị tốn kém.

Câu chuyện của họ – và sự kiên cường của Ryan – giúp tôi vượt qua những thăng trầm trong cuộc chiến của chúng tôi vì sự cải cách chăm sóc sức khỏe.

Rồi còn có Lauren Manning, người bị thương nghiêm trọng trong vụ khủng bố ngày 11 tháng 9. Hơn 82% cơ thể của cô bị bỏng nghiêm trọng, khiến cô chỉ có 20% cơ may sống sót. Nhưng cô đã chống chọi, giành lại sự sống cho chính mình. Lauren và chồng của cô, Greg, trở thành những luật sư bào chữa đại diện cho các gia đình nạn nhân khác trong vụ khủng bố. Tôi đã làm hết những gì có thể với cương vị là một Thượng nghị sĩ để là người đứng ra bênh vực cho họ, cũng như cho những phản ứng viên đầu tiên mắc bệnh vì nhiễm độc khi làm nhiệm vụ tại khu vực bị khủng bố.

Tôi cảm thấy xúc động khi nghe những người bạn này kể lại câu chuyện của họ, cũng giống như nỗi xúc động khi thấy Betsy trong suốt buổi gọi tên ứng cử viên đảng Dân chủ. Tất cả giống như trong một tập của chương trình truyền hình This is Your Life. Tôi chìm đắm trong những ký ức và niềm tự hào về tất cả những gì chúng tôi đã cùng nhau đạt được.

Nhưng không có gì giúp tôi dự đoán được những điều mà Bill nói khi đến lượt anh ấy phát biểu.

Anh nhìn thật tuyệt khi đứng trên bục, với mái tóc trắng không lẫn vào đâu được và vẻ ngoài đường hoàng. “Quay lại nơi mà anh thuộc về”, tôi nghĩ thế. Bốn năm trước, anh đã dàn xếp một cách tài tình để đưa ra được những lý do bầu lại ông Barack Obama. Lần này, anh bỏ hết những số liệu kinh tế và nói theo những gì từ tận đáy lòng.

“Mùa xuân năm 1971, tôi gặp một cô gái”, anh bắt đầu nói. Tôi biết ngay lần này sẽ khác. Thật ra tôi không nghĩ trước đây từng có diễn văn chính trị nào như thế này. Bill kể chuyện chúng tôi gặp nhau, yêu nhau. “Chúng tôi đã đi bộ cùng nhau, trò chuyện với nhau, cười cùng nhau từ dạo đó, và cứ như thế, chúng tôi trải qua những thời khắc đẹp đẽ rồi tồi tệ, trải qua nhiều niềm vui rồi đến những nỗi buồn”. Anh ấy đã nắm tay tất cả người Mỹ, dẫn dắt họ theo hành trình cuộc đời chung của chúng tôi, với tình yêu, sự hài hước và thông minh. Anh đã chia sẻ những khoảnh khắc riêng tư, như ngày đầu tiên chúng tôi đưa Chelsea tới trường đại học. “Lúc đó tôi chỉ nhìn ra ngoài cửa sổ, thất thần và cố để không phải khóc”, Bill nhớ lại, “và chính Hillary là người đã bò ra, liều lĩnh tìm kiếm thêm một ngăn kéo nữa để đặt những tờ giấy liner vào”.

Ngồi một mình trong căn nhà mà chúng tôi đã cùng nhau xây dựng, vây quanh là những kỷ vật cho cuộc đời của chúng tôi, tình yêu của chúng tôi, tôi cảm thấy tim mình như đang vỡ tung ra. “Tôi đã cưới người bạn thân nhất của mình”, Bill nói. Giống như nghe một bức thư tình được đọc to trên truyền hình quốc gia.

Ngay khi bài phát biểu kết thúc, tôi nhảy lên xe và chạy ngay đến một tiệm ăn trong thành phố ngay bên đường, nơi những người bạn và hàng xóm đã tập trung đông đủ. Tôi rạng rỡ khi bước vào. Thật là một đêm tuyệt vời!

Một đội quay phim đang chờ, chuẩn bị truyền hình trực tiếp tôi với hội trường ở Philadelphia. Một bé gái 6 tuổi đáng yêu tên Remie bước đến và ôm lấy tôi. Chúng tôi đều mặc đồ đỏ, bộ đồ của tôi hợp với chiếc váy của cô bé khi Remie cười bẽn lẽn. Cô bé đứng bên cạnh tôi, và tôi đã sẵn sàng để phát biểu trước hội nghị và trước cả nước.

Trên sân khấu ở Philadelphia, một màn hình video khổng lồ phía trên khán đài bắt đầu chiếu những tấm hình của mỗi vị Tổng thống Mỹ tiền nhiệm, một người da trắng rồi đến một người khác, cuối cùng là Barack Obama. Rồi màn hình như vỡ ra một triệu mảnh, tới lượt hình ảnh của tôi trên đó, truyền hình trực tiếp từ nhà hàng Crabtree’s Kittle House ở Chappaqua. Dưới khán đài, mọi người đang cầm những tấm bảng màu đỏ và xanh có đề chữ “History” (Lịch sử).

Tôi gửi lời cảm ơn đến hội nghị vì niềm vinh hạnh to lớn mà họ đã mang đến cho tôi. “Và nếu có bất kỳ bé gái nào ngoài kia còn thức để xem”, tôi nói khi máy quay lia qua chỗ cô bé Kernie và những người bạn khác đang đứng bao quanh sau lưng tôi, “tôi chỉ muốn nói, tôi có thể trở thành nữ Tổng thống đầu tiên, và người tiếp theo có thể là cháu”.

Tôi ôm và cảm ơn tất cả những người mà tôi gặp. Tôi không muốn rời khỏi đây, không muốn đêm nay trôi qua. Sau đó, tôi biết được mạng xã hội đang trở nên xôn xao khi những ông bố, bà mẹ đăng hình con gái họ thực sự đã thức khuya để xem, trong khi những người khác chia sẻ hình bà và mẹ của họ, những người không thể sống để chứng kiến ngày này. Một người có tên Charles Finch đã đăng trên Twitter: “Có những ngày bạn tin lịch sử xoay chuyển theo đường cong”. Chính xác là như thế: giống như tất cả chúng ta đang cùng nhau uốn nắn lại đoạn cong của lịch sử, chỉ hơi nghiêng một chút về phía công lý.

Ngày tiếp theo, tôi lén đến Philadelphia để tạo bất ngờ với Tổng thống Obama sau bài phát biểu của ông. Một người tài cao, dĩ nhiên, và cực kỳ rộng lượng. Ông ấy nói về những gì phải trải qua để được ngồi vào chiếc ghế Tổng thống, để đưa ra các quyết định sống còn ảnh hưởng đến cả thế giới, và làm thế nào tôi sát cánh cùng với ông ấy, giúp đưa ra những lựa chọn khó khăn đó. Ông nhìn lên chỗ Bill đang ngồi và vừa mỉm cười vừa nói: “Chưa có người đàn ông hay phụ nữ nào – không phải tôi, không phải Bill, không ai cả – xứng đáng hơn”. Bill thích thú, đứng ngay dậy và vỗ tay. Khi ông Obama ngừng nói, tôi từ trong cánh gà bước ra và ôm lấy ông ấy.

Sau đó, vào ngày cuối cùng của hội nghị, tôi thực hiện bài phát biểu quan trọng nhất cuộc đời tôi. Nói theo cách nào đó, chuyện này dễ dàng hơn cái đêm ở Brooklyn Navy Yard. Tôi đã sẵn sàng trở thành trụ cột chính của đảng trong cuộc chiến sắp tới, và tôi tự tin vào tầm nhìn mà mình muốn chia sẻ với cả nước Mỹ. Tôi sẽ chứng tỏ rằng người Mỹ luôn luôn Cùng nhau mạnh mẽ hơn, và nếu chúng ta sát cánh cùng nhau, chúng ta sẽ vươn lên cùng nhau. Chúng ta có thể sống theo khẩu hiệu của quốc gia, “E pluribus unum” – “Muôn người hợp thành một”. Trump, ngược lại, sẽ khiến chúng ta xa rời nhau.

Sau khi suy nghĩ, bàn bạc, chúng tôi đã chọn Cùng nhau mạnh mẽ hơn là chủ đề chính của chúng tôi cho cuộc Tổng tuyển cử. Đáng chú ý, có ba quá trình bàn bạc tách biệt nhưng tất cả cùng dẫn đến một câu trả lời. Đội ngũ của tôi ở Brooklyn đã bắt đầu với ba điểm trái ngược cơ bản giữa chúng tôi và ông Trump. Ông ta liều lĩnh và không đủ trình độ, còn tôi điềm tĩnh và sẵn sàng đem lại hiệu quả ngay ngày đầu tiên. Ông ta là một kẻ gian lận, tham gia ứng cử chỉ vì mục đích cá nhân, còn tôi tham gia vì trẻ em và các gia đình, và sẽ giúp nền kinh tế của chúng ta đem lại hiệu quả cho tất cả mọi người, không chỉ cho những người ở tầng lớp trên. Ông ta gây chia rẽ nội bộ, trong khi tôi nỗ lực để giúp cả nước đoàn kết lại. Thách thức đặt ra là tìm cách gộp cả ba ý lại với nhau trong một câu slogan dễ nhớ phản ánh được những giá trị và thành quả của tôi. Cùng nhau mạnh mẽ hơn là lựa chọn tốt nhất trong những gì mà chúng tôi có thể nghĩ ra.

Trong khi đội ngũ ở Brooklyn vẫn đang tiếp tục công việc, tôi bảo Roy Spence dành chút thời gian suy nghĩ xa hơn về những chủ đề và thông điệp cho chiến dịch vận động tranh cử. Roy là một người bạn cũ trong chiến dịch McGovern, người đã bắt đầu một công ty quảng cáo lớn ở Austin, Texas. Khi Jake Sullivan và Dan Schewin, người chỉ đạo viết bài phát biểu của tôi, trao đổi qua điện thoại với Roy về những điều cần lưu ý, họ bị sốc khi nghe Roy đưa ra chính xác cụm từ y như những từ mà đội ngũ ở Brooklyn đã nghĩ tới: Cùng nhau mạnh mẽ hơn. Các cố vấn chính trị hàng đầu của chúng tôi, Joel Benenson, Mandy Grunwald và Jim Margolis, đã hội ý riêng, cũng đưa ra cùng một câu trả lời. Hiếm có khi nào tất cả những con người thông minh này đồng ý chung một điểm, vậy nên chúng tôi đã lấy nó làm câu khẩu hiệu. Cùng nhau mạnh mẽ hơn.

Ngay lúc tôi tới buổi hội nghị của chúng tôi, tôi thậm chí còn cảm thấy khá hơn với quyết định này. Bài phát biểu “I Alone Can Fix It” (Chỉ mình tôi có thể giải quyết được) của Trump ở Cleveland thật là một cái nền hoàn hảo để tôn vinh chúng tôi lên. Lịch sử vây lấy chúng tôi ở Philadelphia đã truyền cho chúng tôi thêm nhiều cảm hứng hơn nữa. Hội trường Độc lập chỉ cách khách sạn chúng tôi vài dãy nhà. Chính tại đó, 240 năm trước, những đại biểu từ 13 thuộc địa bất kham đã tự chuyển mình thành một quốc gia duy nhất, hợp nhất. Đó là điều không dễ dàng. Vài người ở thuộc địa muốn gắn bó với nhà vua. Vài người muốn trao lại quốc gia vào tay nhà vua và tự làm theo cách của mình. Họ có hoàn cảnh xuất thân, lợi ích và nguyện vọng khác nhau. Bằng cách này hay cách khác, họ bắt đầu lắng nghe nhau và thỏa hiệp, cuối cùng tìm ra mục đích chung. Họ nhận ra rằng khi hợp tác cùng nhau, họ sẽ mạnh mẽ hơn là khi họ tự làm mọi thứ một mình.

Vào thứ Năm, ngày cuối cùng của hội nghị, Bill và tôi ngồi bên bàn ăn tối trong phòng của chúng tôi ở khách sạn Logan, xem lại bản nháp bài phát biểu của tôi, cố gắng điều chỉnh nó cho hợp lý. Tôi cố không nghĩ đến việc có bao nhiêu triệu người xem và khoản vốn góp vào sẽ khổng lồ đến mức nào. Thay vào đó, tôi tập trung vào việc cố gắng làm cho các lý lẽ của tôi càng rõ ràng, càng thuyết phục càng tốt. Nếu tôi làm tốt, và cả nước nhìn nhận rõ hơn về tôi, bỏ qua tất cả những chuyện vô bổ thường gặp trong suốt chiến dịch, phần còn lại tự khắc sẽ ổn thỏa. Đột nhiên đứa cháu gái của tôi – Charlotte – hét lên thích thú, chạy ù vào trong phòng, tới chỗ chúng tôi. Tôi đặt tờ giấy nháp xuống và đuổi theo, rồi cuối cùng tôi tóm lấy con bé và hôn nó một cái. Mọi căng thẳng trong tôi đột nhiên tan biến đi. Không có nơi nào trên thế giới này mà tôi muốn đến hơn là ngay tại đây, với cháu gái của tôi trong vòng tay.

Sau thêm vài giờ chỉnh sửa và tập dượt nữa, tôi mặc bộ quần áo màu trắng, theo kiểu những người phụ nữ tham gia phong trào đòi quyền bầu cử vào đầu thế kỷ XX, và sẵn sàng tiến lên khán đài.

Đài truyền hình vẫn đang ghi hình, và ngay trước khi tôi bước ra khỏi cánh cửa, tôi nhìn thấy hai vợ chồng Khizr và Ghazala Khan bước lên bục. Lần đầu tiên tôi nghe nói về vợ chồng nhà Khan là vào tháng 10 năm trước đó, khi một thực tập sinh trong đội ngũ viết bài phát biểu của tôi tường thuật lại câu chuyện của con trai họ, Humayun, một đại úy quả cảm trong quân đội Mỹ thiệt mạng khi đang bảo vệ đơn vị của anh ở Iraq. Tôi đã nhắc đến Đại úy Khan trong một bài phát biểu ở Minneapolis về các hoạt động chống chủ nghĩa khủng bố và tầm quan trọng của việc hợp tác với những người theo Hồi giáo ở Mỹ, chứ không phải là biến họ thành những kẻ xấu xa. Đội ngũ của tôi đã tìm gặp gia đình Khan và mời họ đến chia sẻ những trải nghiệm của họ tại hội nghị.

Không một ai trong chúng tôi chuẩn bị sẵn sàng trước sức ảnh hưởng của việc này. Ông Khan trịnh trọng tỏ ý muốn cho ông Donald Trump mượn bản sao Hiến pháp mà ông cất trong túi. Ngay lập tức đây trở thành một trong những khoảnh khắc đầy mỉa mai trong cả cuộc bầu cử. Giống như hàng triệu người khác, tôi sững người. Nhìn ông bà Khan đứng đây, vẫn còn đau buồn, trang nghiêm một cách đáng ngạc nhiên, yêu nước từ tận đáy lòng, trong tôi dâng lên đầy niềm tự hào và lòng tin tưởng dành cho đảng của tôi, đất nước tôi.

Rồi tôi phải vội vàng đến khán đài. Lúc nào chúng tôi cũng có đài phát thanh NPR theo sát, nên tôi không để vụt mất một phút.

Tôi đứng sau cánh gà quan sát khi Chelsea mở đầu một cách hoàn hảo, khiến tôi bật khóc.

“Ba mẹ tôi đã nuôi tôi lớn, để tôi biết được rằng tôi may mắn đến thế nào, rằng tôi không bao giờ phải lo lắng về bữa ăn. Tôi không bao giờ phải bận tâm chọn trường tốt để theo học. Không bao giờ phải lo về chuyện an ninh của khu vực xung quanh nhà khi chơi đùa. Và cha mẹ đã dạy tôi biết quan tâm đến những gì xảy ra trong thế giới của tôi, biết làm bất cứ điều gì trong khả năng của mình để thay đổi những điều sai trái, những điều khiến tôi lo lắng.

Cha mẹ dạy tôi đó là trách nhiệm đi kèm với những may mắn trong cuộc sống mà định mệnh đã trao cho tôi”.

“Tôi biết những đứa con của tôi còn khá nhỏ”, Chelsea nói tiếp, “nhưng tôi đang cố gắng truyền đạt lại cho chúng những giá trị đó”.

Chelsea kết thúc những bình luận của mình và giới thiệu một bộ phim về cuộc đời tôi từ nhà sản xuất Shonda Rhimes. Tôi yêu cái cách mà Shonda mang những nhân vật nữ thông minh, cứng cỏi lên truyền hình, và tôi hy vọng cô ấy có thể làm được cho tôi như thế. Ôi trời, cô ấy đã làm được! Một bộ phim hài hước, sâu sắc, hoàn hảo. Khi bộ phim kết thúc, Chelsea quay lại và hoan nghênh tôi ra sân khấu – “Mẹ của tôi, người hùng của tôi”. Tiếng hò reo vang dội.

Nhìn ra bên ngoài khán đài đầy những tiếng hoan hô, biểu ngữ và âm nhạc, hàng ngàn người phấn khích và còn hàng triệu người nữa đang ở nhà, đó là một trong những khoảnh khắc đáng tự hào nhất và ấn tượng nhất của cuộc đời tôi.

“Khi đứng ở đây với vai trò là con gái của mẹ tôi, và mẹ của con gái tôi, tôi rất vui khi ngày này đã tới. Thật hạnh phúc cho những người bà và những cô bé, cũng như tất cả những ai ở giữa hai giai đoạn đó của cuộc đời. Thật hạnh phúc cho những em bé trai cùng với những người đàn ông, bởi vì khi bất kỳ rào cản nào bị phá bỏ ở Mỹ, vì bất kỳ ai, điều đó sẽ dọn đường cho tất cả mọi người. Khi không có trần nhà, bầu trời chính là giới hạn”.

Dù sau tất cả những chuyện đã xảy ra, tôi vẫn tin như vậy. Khi tôi vẫn tin vào điều đó, như tôi đã nhắc đi nhắc lại nhiều lần, tăng thêm quyền lợi và cơ hội cho nữ giới là mối bận tâm không dứt trong thế kỷ XXI. Điều này cũng bao gồm thành công từ nơi tôi đã thất bại vào một ngày nào đó và bầu chọn một người phụ nữ làm Tổng thống Mỹ.

Vào ngày 8 tháng 11 và những ngày tiếp theo sau đó, hàng trăm phụ nữ đã đến viếng ngôi mộ người lãnh tụ vĩ đại Susan B. Anthony của nhóm những người phụ nữ tham gia đòi quyền bầu cử ở Rochester, New York. Họ dán đầy những miếng nhãn dán có dòng chữ “I Voted” lên bia mộ của bà. Người ta cũng làm việc tương tự với tượng đài ở Seneca Falls để ghi nhớ địa điểm bên cạnh dòng sông nơi Amelia Bloomer lần đầu tiên giới thiệu Anthony với Elizabeth Cady Stanton, mở đầu cho sự hợp tác giữa hai người ngay giữa phong trào đấu tranh đòi quyền bầu cử cho phụ nữ.

Nhiều người phụ nữ đã chia sẻ những câu chuyện tương tự như câu chuyện mà tôi nhận được từ một người phụ nữ có tên Marcia ở California:

Mẹ tôi năm nay 92 tuổi, sống trong trại tế bần và khá yếu. Vài tuần trước, chị tôi và tôi đã giúp mẹ bầu cử, bỏ phiếu kín qua email. Bầu cho ai? “Dĩ nhiên là cho bà Hillary”, mẹ đã bảo chúng tôi như thế. Thật vui mừng! Bằng giọng yếu ớt, nhẹ nhàng, mẹ tôi thì thầm, “Mẹ đã bầu cử. Mẹ đã làm được rồi. Mẹ đã làm được rồi”. Đó là lần bầu cử cuối cùng của mẹ tôi. Và vì tôi sống xa mẹ, đó có lẽ là lần cuối cùng trong đời tôi được gặp mẹ. Tôi luôn giữ trong tim ký ức về lần bầu cử đầu tiên trong cuộc đời mẹ tôi – lá phiếu bầu một người phụ nữ trở thành Tổng thống.

Trong bài diễn văn chấp nhận thua cuộc, tôi đã phát biểu: “Chúng ta vẫn chưa đập vỡ được tấm trần kính cao nhất, cứng nhất, nhưng một ngày nào đó sẽ có người làm được, và hy vọng chuyện đó sẽ xảy đến nhanh hơn những gì chúng ta nghĩ ngay lúc này”. Lịch sử thật khôi hài như thế. Những chuyện có vẻ xa vời và bất khả thi có thể biến thành những thứ gần gũi và khả thi hơn chúng ta từng tưởng tượng.

Trong số 68 phụ nữ ký tên trong bản Tuyên ngôn về Cảm xúc năm 1848, chỉ có một người còn sống để chứng kiến Bản sửa đổi Hiến pháp thứ mười chín được thông qua. Tên của bà là Charlotte Woodward, và bà cảm tạ Chúa Trời trước bước tiến mà bà được chứng kiến trong suốt cuộc đời mình.

Năm 1848, cô gái 19 tuổi Charlotte là một thợ may găng tay sống ở một thị trấn nhỏ ở Waterloo, New York. Cô đã ngồi may hàng giờ mỗi ngày, làm việc với mức lương còm cõi, không hy vọng được học hành hay sở hữu tài sản. Charlotte biết rằng nếu cô lập gia đình, cô, bất kỳ đứa con nào của cô và tất cả của cải vật chất sẽ thuộc về người chồng. Cô không bao giờ trở thành một công dân thực sự, có quyền bình đẳng, không bao giờ được bầu cử, và chắc chắn không bao giờ ra tranh cử Tổng thống. Vào một ngày hè nóng nực, Charlotte nghe tin về hội nghị vì quyền bầu cử cho phụ nữ diễn ra ở một thị trấn gần đó. Cô chạy từ nhà này đến nhà khác để loan tin. Vài người bạn tỏ ra hứng thú giống như cô. Số khác cười cợt và nghĩ đó là chuyện tầm phào. Một số ít đồng ý đi cùng cô để chứng kiến tận mắt. Họ rời khỏi thị trấn vào sáng sớm ngày 19 tháng 7 trong một chiếc xe ngựa. Ban đầu đường xá còn vắng vẻ, họ ngờ rằng không còn ai tới nữa. Ở ngã tư tiếp theo, những chiếc xe ngựa, xe thồ xuất hiện, rồi thêm nhiều chiếc nữa, đổ xô về nhà thờ Wesleyan ở Seneca Falls. Charlotte và những người bạn hòa vào đoàn diễu hành, hướng tới một tương lai mà họ chỉ có thể mơ mộng tới.

Charlotte Woodward đã hơn 90 tuổi khi cuối cùng bà cũng được quyền bầu cử, nhưng bà đã tới được đó. Mẹ tôi chỉ vừa mới chào đời và sống được tới khi bỏ phiếu cho con gái của bà trở thành Tổng thống.

Tôi định sống thật lâu, đủ để thấy một người phụ nữ giành được chiến thắng.

Biết được bản thân, trên hết, là biết được mình còn thiếu điều gì.

Điều này có nghĩa là lấy Chân lý làm thước đo chính bản thân mình,
không có cách nào khác.

—Flannery O’Connor

SỰ PHẪN NỘ

Hy sinh quá lâu có thể khiến trái tim hóa đá.

—William Butler Yeats

Những nẻo đường quê

“C
húng ta sẽ loại bỏ bớt rất nhiều thợ mỏ và các công ty than ra khỏi lĩnh vực kinh doanh”. Bị ngắt ra khỏi ngữ cảnh, những từ ngữ của tôi nghe trở nên vô cảm. Nhiều tháng liền, phe Cộng hòa đã đảm bảo đoạn phim được phát lại hầu như không ngừng trên Facebook, trên báo đài địa phương, trên TV và các trang quảng cáo khắp các vùng bờ Đông quanh dãy núi Appalachia.

Tôi đưa ra bình luận không may này về những người thợ mỏ than tại tòa thị chính thuộc thành phố Columbus chỉ hai ngày trước kỳ bầu cử sơ bộ bang Ohio. Bạn nói hàng triệu từ cho chiến dịch tranh cử và bạn cố gắng hết mức có thể để ý mình được diễn đạt rõ ràng nhất, chính xác nhất. Nhưng đôi khi mọi thứ lại không như mình nghĩ. Chuyện không phải xảy ra lần đầu trong suốt chiến dịch tranh cử 2016, và cũng chẳng phải lần cuối. Nhưng đó là lần tôi hối tiếc nhất. Ý tôi muốn diễn đạt hóa ra lại đi ngược hoàn toàn.

Ngữ cảnh rất quan trọng. Người dẫn chương trình hôm đó hỏi làm thế nào tôi có thể kiếm phiếu từ phía công nhân da trắng, những người thường bầu cho bên Cộng hòa. Câu hỏi hay! Tôi có rất nhiều điều muốn nói về khía cạnh này. Lúc đó tôi đang nhìn về phía bạn tôi, Nghị sĩ Tim Ryan, bấy giờ là đại diện các cộng đồng khu vực Đông Nam Ohio đang chịu cảnh mất việc ở các mỏ than và nhà máy thép. Tôi muốn giãi bày mối quan tâm của họ và chia sẻ ý kiến tạo cơ hội mang việc làm đến nơi này. Rủi thay, một vài phát ngôn của tôi lại đi chệch theo hướng tệ nhất:

Thay vì chia cách mọi người như kiểu của Donald Trump, chúng ta hãy đoàn kết lại, thực hiện các chính sách tạo cơ hội và việc làm cho những nơi nghèo nàn, khó sống này. Vì thế, đơn cử một ví dụ, tôi là ứng cử viên duy nhất có chính sách mang lại lợi ích kinh tế bằng cách sử dụng nguồn năng lượng sạch có thể tái sử dụng như một công cụ chủ chốt cho Khu vực Mỏ than^1. Bởi vì sắp tới đây, chúng ta sẽ loại bỏ bớt rất nhiều thợ mỏ và các công ty than ra khỏi lĩnh vực kinh doanh, đúng không Tim? Và cần hiểu rõ rằng chúng ta sẽ không quên những người công nhân đó. Họ đã lao động nơi các hầm mỏ qua nhiều thế hệ, hao tổn sức khỏe, có khi mất cả tính mạng, để cho chúng ta thắp sáng bao ngọn đèn và vận hành các nhà máy. Giờ đây, chúng ta phải từ bỏ than và các loại nhiên liệu hóa thạch khác, nhưng chúng ta không bao giờ được quên những người đã làm việc cật lực để sản xuất ra thứ năng lượng chúng ta sử dụng.

1 Coal Country: chỉ một khu vực nhiều mỏ than quanh dãy núi Appalachia, trải dài qua các bang Ohio, Kentucky và West Virginia.

Nếu bạn nghe trọn vẹn câu trả lời chứ không chỉ mỗi một câu trích ngang, ý tôi muốn truyền tải nghe hợp lý hẳn. Nghề than mỏ ở khu Appalachia đã suy giảm nhiều thập kỷ trước, phát xuất từ những thay đổi trong công nghệ khai thác, sự cạnh tranh từ than Wyoming ít chất lưu huỳnh hơn, từ nguồn năng lượng tái chế và khí tự nhiên sạch hơn, cũng như cả xu thế toàn cầu bớt chuộng than. Tôi luôn quan tâm ảnh hưởng của vấn đề đối với các cộng đồng cư dân và gia đình họ, những người đã sống nhờ nghề than mỏ qua nhiều thế hệ. Đó là lý do tại sao tôi đã đề xuất kế hoạch toàn diện 30 tỷ đô nhằm giúp vực dậy và đa dạng hóa nền kinh tế khu vực này. Nhưng hầu hết mọi người đã không được tiếp cận toàn bộ vấn đề mà chỉ nghe những lời cắt xén khiến họ hiểu lầm rằng tôi đang muốn làm tổn thương cánh thợ mỏ và gia đình họ.

Nếu bạn đã được mớm để tin những gì tệ hại nhất về tôi, thì điều đó đã được xác nhận.

Tôi thực sự thấy mệt mỏi vì toàn bộ vụ này. Tôi đã giải thích, đã xin lỗi, đồng thời cũng chỉ ra kế hoạch chi tiết đầu tư vào các cộng đồng than mỏ. Nhưng mọi thứ coi như đã hỏng.

Với nhiều người, hình ảnh người thợ mỏ đại diện cho điều gì đó to tát hơn: viễn tượng về một nước Mỹ trắng lao động cổ xanh, cần mẫn, kính sợ Chúa, vẫy cờ, mà dường như đang dần biến mất. Nếu nói tôi không tôn trọng những người thợ mỏ, điều đó cũng có nghĩa tôi cũng chẳng tôn trọng gì giới lao động nói chung hay giới lao động da trắng nói riêng ở những thị trấn nhỏ, những bang đỏ^1. Và với những lời bình của tôi được người ta đăng trên Fox News, cơ bản tôi chẳng có gì để bao biện khiến mọi người phải nghĩ ngược lại.

1 Red states: Những bang mà đa số người dân theo đảng Cộng hòa (màu đỏ biểu tượng cho đảng Cộng hòa).

Dư luận nổi giận vì nhiều lý do. Trong đó có tiêu chuẩn kép. Donald Trump hiếm khi nào đi kêu gọi bầu cử mà không nói điều gì đụng chạm hay xuyên tạc một ý tưởng nào đó. Ông ta bị chỉ trích nhưng ít khi bị vướng mắc (trừ một ít ngoại lệ đáng kể). Nhiều người trong giới báo chí và bình luận chính trị khen Trump được phủ lớp keo Teflon chống dính, nhưng lại làm ngơ vai trò của chính họ đã đưa đẩy ông như vậy. Tôi không có được lợi thế này. Thậm chí chỉ một một sơ suất nhỏ của tôi liền có thể trở thành một vấn đề nghiêm trọng. Vậy mà thời điểm đó, tôi thường xuyên bị phê bình là quá thận trọng, dè chừng với từ ngữ của mình. Quả đó là xu hướng khó thay đổi được.

Nhưng bình luận bị hiểu lầm về ngành than mỏ khiến tôi cảm thấy tệ hại hơn nhiều so với lúc tội bực bội các tiêu chuẩn kép. Đây không hề là nhận xét xuẩn ngốc nào đó đối với một vấn đề tầm phào. Tôi thật lòng rất quan tâm đến các gia đình tầng lớp lao động đang đánh vật ở các thị trấn nhỏ đang xuống dốc. Tôi đặc biệt rất lo lắng đối với các cư dân than mỏ. Tôi đã biết mình sẽ không thắng ở những nơi như West Virginia, không phải lý do chính trị, mà vì một số lý do cá nhân.

Tôi đã sống ở Arkansas nhiều năm và yêu lắm các thị trấn thuộc vùng núi Ozark cũng như những nơi thuộc vùng Appalachia. Thực chất, than đá được khai thác ở khu vực Arkansas hàng thập kỷ nay, Bill và tôi đều biết rằng những người thợ mỏ về hưu nơi đây thường phải chịu chứng bệnh nám phổi. Là một luật sư, ông đã đại diện cho hơn trăm người trong số họ, cố gắng giúp họ đòi quyền lợi chính đáng của mình. Khi tôi được bầu vào Thượng viện, tôi có làm việc với Thượng nghị sĩ Robert Byrd của tiểu bang West Virginia, cùng làm những gì có thể để ủng hộ luật bảo vệ an toàn và phúc lợi người thợ mỏ.

Tôi cũng đã đại diện cho nhiều thành phố công nghiệp từng rất thịnh vượng vùng thượng New York nơi các nhà máy đều đã đóng cửa và việc làm cạn kiệt, cũng như khu vực phía đông nam Ohio và tây Pennsylvania. Tôi tôn trọng niềm kiêu hãnh mà rất nhiều người từng sống nơi đó dành cho quê hương họ và hiểu được sự hoài nghi họ dành cho những kẻ từ đâu đâu ào đến tuyên bố hùng hồn về cuộc sống và tương lai mình. Tôi nhận thấy bằng cách lắng nghe, xây dựng liên minh, và hướng dẫn người dân tự giúp chính họ, chúng ta có thể bắt đầu chuyển hóa mọi thứ và tạo ra nhiều cơ hội cho doanh nghiệp và thêm nhiều việc làm. Tôi đã làm việc với eBay để giúp một số doanh nghiệp nhỏ thuộc các vùng nông thôn có điều kiện lên mạng và tìm kiếm thêm khách hàng mới. Cơ quan tôi đã kết nối các đầu bếp và chủ nhà hàng khu Manhattan với nông dân và những nhà sản xuất rượu vang vùng Hudson Valley và Finger Lakes với mong muốn mở rộng doanh số. Và chúng tôi cũng làm việc với cả những đại học vùng thượng New York để họ kiếm thêm nhiều học bổng cho nghiên cứu mới, giúp họ trở thành trung tâm cho các ngành công nghiệp cần nhân công như công nghệ sinh học và năng lượng sạch. Tôi thích công việc này vì nó tạo được hiệu quả và làm cuộc sống người dân tốt hơn.

Phải đẩy đi những người thợ mỏ – hay bất cứ người Mỹ nào làm việc chăm chỉ, chống chọi với khó khăn, để xây dựng cuộc sống tốt đẹp hơn cho họ cũng như gia đình – không hề dễ dàng với tôi tí nào. Vấn đề này thực sự làm tôi đau đầu và rất muốn tìm cách giải quyết nó.

Để có một cái nhìn rõ ràng về một bức tranh lớn hơn, hãy dừng lại một lúc. Những thuật ngữ như “tầng lớp lao động” và “cổ xanh” được dùng lung tung và có nhiều ý nghĩa khác nhau, với nhiều loại người khác nhau. Nhìn chung, khi các nhà phân tích chính trị và học thuật nói về tầng lớp lao động, họ muốn nói đến những người không có bằng cấp đại học. Nhưng thường, người ta sử dụng thuật ngữ này một cách rộng hơn. Người lao động kiếm được bao nhiêu tiền, loại công việc họ làm là gì, cộng đồng nơi họ sinh sống, ngoài ra còn những cảm nhận trực quan hay một loạt các giá trị được cho là thuộc về tầng lớp lao động đóng khung trong tâm trí ta. Và mọi người thường có khuynh hướng đánh đồng tầng lớp lao động với người da trắng và dân nông thôn. Cách chúng ta nghĩ và nói về vấn đề này ít nhiều nói lên khuynh hướng chính trị của chúng ta.

Tôi đã từng sống trong giai đoạn phe Cộng hòa thắng cử hết đợt này đến đợt khác bằng cách tận dụng những lá phiếu của tầng lớp lao động da trắng vốn thuộc phe Dân chủ. Bill tranh cử Tổng thống năm 1992, đã quyết tâm chứng minh rằng phe Dân chủ có thể chiếm được lá phiếu của những người lao động ngoại ô và nông thôn ở những thành phố nhỏ mà không cần chiêu trò. Bằng cách tập trung vào kinh tế, tạo ra thành quả, và thực hiện các thỏa hiệp nhằm giảm nhiệt những vấn đề nóng như tội phạm và phúc lợi, anh trở thành người đầu tiên của đảng Dân chủ làm Tổng thống hai nhiệm kỳ liên tục kể từ sau Thế chiến thứ hai.

Khoảng năm 2016, cả nước trở nên đa dạng hơn, thành thị hơn, và trình độ học vấn cao hơn, với số lao động da trắng bầu cử ít hơn. Barack Obama đã tạo ra một sách lược mới về cách thắng cử Tổng thống, bằng cách thôi thúc nhiều cử tri trẻ, đa năng hơn. Chiến dịch tranh cử của tôi dựa trên sách lược đó. Nhưng tôi vẫn muốn giúp đỡ những thành phố nhỏ mà Bill từng thắng phiếu hai mươi bốn năm về trước và những cộng đồng vùng Vành đai Công nghiệp (các bang Tây Trung Bắc) giống như những cộng đồng tôi từng đại diện ở Thượng viện. Thậm chí trước khi chiến dịch bắt đầu, tôi đã quan tâm đến một lượng đông đến không ngờ những nam, nữ da trắng đang chết dần chết mòn, sớm hơn cả cha mẹ họ, do thuốc lá, lạm dụng thuốc và tự tử – những thứ từng được cho là liên quan đến bế tắc, tuyệt vọng. Sự sụt giảm tuổi thọ này là vô tiền khoáng hậu trong lịch sử hiện đại của đất nước chúng ta. Hiện tượng này đã từng xảy đến cho Nga kể từ sau sự tan rã của Liên Xô.

Trở lại năm 2013 và 2014, tôi bắt đầu nói về Hạt McDowell, West Virginia, nơi hơn một phần ba dân số sống trong nghèo đói và chỉ một nửa dân có bằng trung học. Việc làm khan hiếm, nạn nghiện hút tràn lan. Hạt McDowell là một trong những nơi nghèo nhất đất nước, nhưng rất nhiều thành phố nhỏ và vùng nông thôn khác cũng đang phải đương đầu với vấn đề lương bổng không tăng và việc làm ngày càng giảm sút. Nhiều tổ chức xã hội trước đây từng hỗ trợ và kiến tạo những thế hệ đi trước, giờ hoạt động trở nên kém cỏi hơn bao giờ hết, nhiều trường học đóng cửa, nhiều liên đoàn lao động thu nhỏ lại, việc làm thiếu hụt, người tham gia nhà thờ giảm, lòng tin cho chính phủ mất, và gia đình ngày càng trở nên rạn nứt. Những ai đang cố gắng xây dựng tương lai ở những nơi khó sống này đều thấy trên đầu ước mơ cao vời vợi, dưới chân mặt đất cứ chực nứt rạn.

Vậy phải làm gì đây để giúp họ? Tôi đưa ra một nỗ lực đầy tham vọng đối với Hạt McDowell dưới sự dẫn dắt của Hiệp hội Giáo viên Liên bang Mỹ dưới sự điều hành của chủ tịch Randi Weingarten và gần một trăm thành viên từ cộng đồng địa phương, chính phủ, doanh nghiệp, liên đoàn lao động, và các tổ chức phi lợi nhuận. Tất cả họ đều nhận thấy rằng vấn đề McDowell đang đương đầu liên quan đến giáo dục, việc làm, nhà ở, cơ sở hạ tầng, và y tế công, nên họ phải cùng một lúc giải quyết tất cả những chuyện này cùng những chính sách đầu tư mới, tư duy mới và bao nhiêu là việc khó khác. Chương trình liên kết công-tư có tên Kết nối lại McDowell của họ không có gì đảm bảo thành công, nhưng tôi hào hứng vì nỗ lực này. Sau vài năm, đã có những kết quả thật sự: tỷ lệ tốt nghiệp trung học đã tăng từ 72% lên gần 90%, trong khi tỷ lệ bỏ học, thiếu niên mang thai giảm rõ. Các trường được kết nối mạng băng thông rộng, hộ gia đình được kết nối với cáp quang, và mỗi học sinh trường trung học cơ sở đều được nhận một laptop.

Nhưng thậm chí những nỗ lực hảo tâm cao nhất cũng dường như không xoay chuyển nổi toàn bộ tình hình vùng Appalachia, trừ khi nó được những chính sách thật quyết liệt, thật hiệu quả ở cả tiểu bang và liên bang hỗ trợ – một điều mà những người của đảng Cộng hòa ở Quốc hội và các nhà lập pháp tiểu bang không bao giờ ủng hộ.

Công việc than mỏ của dân Appalachia đã rơi vào tình trạng giảm sút từ lâu, nhưng từ giữa 2011 và 2016, tình trạng thất nghiệp trở nên trầm trọng. Cả nước, sản lượng than sụt 27%. Gần sáu ngàn người thợ mỏ và nhân viên hợp đồng mất việc, chỉ riêng ở Kentucky và West Virginia, người thất nghiệp chiếm 40%.

Các công ty than lớn như Peabody Energy, Arch Coal, và Alpha Natural Resources đều bị phá sản, đe dọa lương hưu trí của hàng ngàn thợ mỏ về hưu.

Đây là cơn khủng hoảng yêu cầu phải có động thái giải quyết nghiêm túc. Ngoài ra, tình hình còn căng thẳng hơn khi nước Mỹ luôn trên đà thôi thúc việc giảm phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch, đặc biệt là than, vốn là nguyên do chính gây thay đổi khí hậu và nhu cầu phải giúp đỡ các cộng đồng mà cuộc sống của họ từ lâu đã dựa chính trên việc sản xuất nhiên liệu đó. Tôi cho rằng việc giải quyết cả hai vấn đề trên là khả thi và cấp thiết. Sau này, chính tại tòa thị chính xui xẻo đó, tôi đã nói là chúng ta phải từ bỏ than, nhưng chúng ta không bao giờ được loại bỏ những người lao động chăm chỉ, miệt mài, những con người đã giữ cho bao ngọn đèn nước Mỹ được thắp sáng và các nhà máy không ngừng sản xuất.

Khi tung chiến dịch tranh cử Tổng thống hồi năm 2015, tôi đặc biệt đề cập đến Khu vực Mỏ than và sự cần thiết phải giúp đỡ những cộng đồng đang gặp khó khăn ở lĩnh vực này, tạo sự thay đổi để có một nền kinh tế bền vững hơn trong tương lai. Đó là lời kêu gọi mà tôi đã lặp đi lặp lại trong mỗi một bài diễn thuyết của mình trên khắp cả nước.

Tôi cũng đồng thời lên kế hoạch phát triển thật chi tiết, đầu tư 30 tỷ đô vào việc vực dậy các cộng đồng mỏ than mà tôi đã đề cập trước đây. Sau khi tham khảo ý kiến các chuyên gia cả nước cùng lãnh đạo địa phương, đội chúng tôi đã nảy ra nhiều sáng kiến hay trong việc khuyến khích, thu hút việc làm và các nền công nghiệp đến Appalachia, cải thiện cơ sở hạ tầng và hệ thống internet băng thông rộng, mở các chương trình đào tạo, huấn luyện đem lại công việc đích thực chứ không phải những bằng cấp vô nghĩa, và thật nhiều hỗ trợ cho trường học và học sinh. Chúng tôi cũng đã làm việc với Công đoàn Công nhân Hầm mỏ Mỹ để buộc các công ty mỏ phải cam kết đảm bảo chính sách sức khỏe và lương hưu cho cánh thợ mỏ cũng như gia đình họ. Khi liên đoàn nhất trí điều đó là hữu ích, tôi đã tuyên bố công khai trước công chúng, và ở phía sau tôi cũng tạo áp lực thúc đẩy mỗi khi cần. Cuối cùng, Peabody Energy, một trong những công ty than mỏ lớn nhất, đã đồng ý tăng thêm quyền lợi cho hơn 12 ngàn công nhân mỏ đã về hưu cùng gia đình họ. Nếu thắng kỳ bầu cử vừa rồi, tôi đã có thể sử dụng toàn quyền của chính phủ liên bang để còn có thể làm được nhiều hơn nữa.

Không một ứng cử viên nào khác có thể quan tâm sâu sắc hơn đến những khó khăn thực sự mà các cộng đồng dân cư khu vực than mỏ phải đối diện. Về phía cánh tả, Bernie Sanders đã ủng hộ việc từ bỏ mọi nguồn nhiên liệu hóa thạch trên trái đất, trong đó có cả than đá. Bên cánh hữu, Donald Trump lại hứa hẹn việc tái hoạt động các mỏ than nhưng đồng thời lại không đưa ra được một ý kiến đáng tin cậy nào về cái ông gọi là sẽ vực dậy tình trạng giảm sút công việc đang diễn ra hàng thập kỷ nay. Vì vậy, quả là khó chịu và đau đớn khi nhờ phần lớn nhận xét không cố ý của tôi và sự phản đối của người dân West Virginia đối với lệnh của Tổng thống Obama về việc thi hành giảm thải lượng khí CO2, mà cả hai ứng cử viên ấy đã trở nên nổi tiếng với người dân tiểu bang nhiều hơn cả tôi.

Vài tuần sau “phát ngôn hớ” của mình, tôi đã đến Appalachia, trực tiếp xin lỗi người dân vì đã làm phật lòng họ. Tôi biết dường như chẳng thể thay đổi được gì trong kỳ bầu cử sơ bộ sắp tới ở West Virginia hay trong kỳ bầu cử chính vào tháng 11, nhưng tôi chỉ muốn bày tỏ sự tôn trọng của tôi đối với họ. Thời điểm đó, tôi muốn mọi người hiểu rằng tôi sẽ trở thành vị Tổng thống cho mọi người, chứ không phải cho ai đó đã bầu cho tôi.

Những nhân vật Dân chủ nổi trội ở West Virginia đề nghị tôi nên bay đi bay về giữa Charleston và làm bài diễn thuyết trước một nhóm khán giả thân thiện nào đó. Đội của tôi thích như thế – điều đó giúp chúng tôi tiết kiệm tối đa thời gian kế hoạch chiến dịch đã hoạch định và điều đó cũng có nghĩa là tôi sẽ được chào đón nồng hậu hơn những gì dường như bản thân sẽ đón nhận ở các khu vực nông thôn của bang. Nhưng đó không phải là điều tôi nghĩ trong đầu. Tôi muốn dấn sâu tận các khu hầm mỏ phía nam, nơi cộng đồng dân mỏ đang phải hứng chịu những trở ngại to lớn nhất, nơi Trump nổi tiếng nhất và “câu nói hớ” của tôi chịu nhiều soi mói nhất. Theo nhận định của một trong những cố vấn của tôi, điều đó cũng chẳng khác gì việc Trump tổ chức một buổi biểu tình ở khu trung tâm Berkerly, California. Thế đã là nhiều cho những gì tôi đang hướng đến.

Chúng tôi đã lên kế hoạch cho chuyến đi từ bờ đông Kentucky qua phía nam bang West Virginia, đến vùng đông nam Ohio, trong đó bao gồm một bài diễn thuyết kinh tế ở thành phố Athens, tiểu bang Ohio, cùng người bạn tôi là Thượng nghị sĩ Sherrod Brown, đó cũng là nhân vật tiềm năng trong danh sách trở thành Phó Tổng thống của tôi.

Hành trình bắt đầu từ Ashland, Kentucky, nơi tôi đã gặp gỡ hàng tá công nhân luyện thép, những người bị rơi vào tình trạng thất nghiệp khi các nhà máy nơi họ làm việc hàng thập kỷ nay đóng cửa. Tôi cũng đã nói chuyện với công nhân đường sắt và quan sát, để ý khi nền sản xuất than và luyện thép suy thoái, dẫn đến sự giảm sút đối với dịch vụ đường sắt, một hiện tượng tiếp nối cho nạn thất nghiệp và khu vực càng trở nên cô lập.

Tôi biết mình đang dấn sâu vào chiến dịch dành cho nhiều cộng đồng vẫn chưa hồi phục kể từ sau cuộc Đại Suy Thoái, và còn rất nhiều lao động người Mỹ vẫn đang chịu nhiều tổn thương và bực dọc. Dù tình trạng thất nghiệp đã giảm, nền kinh tế đang vực dậy, nhưng hầu hết mọi người đều không được tăng lương trong vòng mười lăm năm qua. Thu nhập trung bình của hộ gia đình ít hơn thời chồng tôi rời nhiệm sở 4.000 đô, giai đoạn 2001. Tôi biết cả hai mặt của vấn đề.

Khi tôi đến đó để lắng nghe những nỗi niềm của người dân, những con số tổn thất trở nên thật hơn bao giờ hết. Tôi lắng nghe người dân nói về những lo lắng của họ về tương lai con cái họ. Nhiều người mặc cảm vì phải dùng tiền trợ cấp thương tật để thanh toán các chi phí, còn những công việc họ tìm được không đủ giúp họ trang trải cuộc sống của tầng lớp trung lưu. Họ giận dữ vì sau hết thảy những gì họ làm, góp phần đẩy mạnh nền kinh tế đất nước, chiến đấu trong các cuộc chiến, và trả tiền thuế, đổi lại chẳng ai ở Washington thèm quan tâm đến họ, hoặc chí ít cũng cố gắng làm gì đó cho họ.

Mỗi khi gặp gỡ người dân đang phẫn nộ, câu trả lời tự đáy lòng tôi là trình bày với họ cách chúng tôi khắc phục mọi thứ. Đó là lý do tại sao tôi đã đổ bao nhiêu thời gian và công sức, đưa ra những chính sách mới để tạo việc làm và tăng lương. Nhưng năm 2016, rất nhiều người không thực sự muốn nghe về kế hoạch hay các chính sách. Họ chỉ muốn thấy một ứng cử viên cũng giận dữ như họ, và muốn có ai đó để họ đổ tội lên. Với quá nhiều người, cơ bản dường như đó là một cuộc bầu cử của sự giận dữ. Điều đó lại không tự nhiên đến với tôi. Tôi đã nổi giận trước những bất công, thiếu công bằng, sự lạm dụng quyền lực, dối trá, và hiếp đáp. Nhưng tôi vẫn luôn luôn nghĩ sẽ tốt hơn khi các nhà lãnh đạo đưa ra các giải pháp thay vì chỉ tập trung vào giận dữ. Đó là điều dĩ nhiên tôi mong muốn ở những nhà lãnh đạo của mình. Rủi thay, khi cơn giận đã lên đến đỉnh điểm, câu trả lời của bạn sẽ chẳng được những người bạn mong muốn nhất lắng nghe.

Chúng tôi rời Kentucky và băng qua West Virginia. Tôi vẫn còn nhớ năm 2008, khi chúng tôi lái xe đến Bang Miền Núi1, nơi đó rất ít vùng phủ sóng điện thoại. Điều này khiến đội tham gia khó chịu, nhưng tôi lại nghĩ đến vấn đề to tát hơn, sự thiếu vắng mạng kết nối mới kìm hãm tầm phát triển của doanh nghiệp, giáo dục và nền kinh tế thế nào. Gần 40% số dân vùng nông thôn Mỹ không thể kết nối mạng internet, và các nghiên cứu cho thấy rằng cộng đồng cư dân những nơi đó có nguồn thu nhập thấp hơn, tỷ lệ thất nghiệp cao hơn. Đó là một vấn đề có thể giải quyết được, và đó là vấn đề tôi rất háo hức muốn đảm nhiệm.

1 Mountain State: tên gọi khác của bang West Virginia.

Nghĩ lại tôi thấy mình rất yêu chiến dịch ở bang West Virginia suốt giai đoạn bầu cử sơ bộ 2008, khi tôi thắng hơn 40 điểm tại bang. Kỷ niệm đáng nhớ năm đó là tôi đã kỷ niệm Ngày của Mẹ với mẹ tôi và con gái ở thành phố nhỏ Grafton, West Virginia, nơi 100 năm về trước Ngày của Mẹ được khởi xướng. Đó là một trong những Ngày của Mẹ cuối cùng tôi ở bên mẹ, và đó là một ngày tuyệt vời.

Tôi lái xe đến Hạt Mingo, được coi là Ground Zero^1 của khủng hoảng than mỏ. Năm 2011, có khoảng 1.400 thợ mỏ ở đó. Đến khoảng 2016, chỉ còn lại 438. Điểm đến của chúng tôi, thị trấn Williamson là nơi có chương trình liên kết công-tư tương tự chương trình Kết nối lại McDowell đang tuyệt vọng cố gắng ổn định chính trị và nguồn tài nguyên cần thiết để mở rộng và đa dạng hóa nền kinh tế địa phương, cũng như cải thiện y tế công.

1 Được xem như trung tâm, nơi bắt đầu của cuộc khủng hoảng.

Sau khoảng 3 giờ đồng hồ, chúng tôi đến Trung tâm Sức khỏe và Phúc lợi Williamson. Lúc đó trời lất phất mưa, nhưng bên ngoài, trên đường phố có một nhóm khoảng vài trăm người giận dữ phản đối, họ hô to “Chúng tôi muốn Trump!” và “Hillary về đi!” Nhiều người giương cao khẩu hiệu về cuộc chiến tranh than đá. Một phụ nữ giải thích với phóng viên vì sao bà ủng hộ Trump: “Chúng tôi quá mệt mỏi với mấy tờ rơi chết tiệt, chẳng ai thèm quan tâm đến chúng tôi”. Một phụ nữ khác sơn đỏ đôi bàn tay trông cho giống máu và liên tục la lớn về Benghazi. Đứng cùng họ là Don Blankenship, một triệu phú, cựu tổng giám đốc một công ty than lớn, người từng phạm tội thông đồng vi phạm các điều lệ an toàn khu hầm mỏ sau vụ nổ mỏ than ở Upper Big Branch năm 2010, giết chết 29 thợ mỏ. Ông phải trình diện trước tòa chỉ vài ngày sau đó, nhưng ông đã sắp xếp thời gian để phản đối tôi trước.

Tôi biết mình sẽ không nhận được một lời chào đón nồng ấm nào ở West Virginia. Dù sao đó cũng là mục tiêu chuyến viếng thăm của tôi. Nhưng mức độ phẫn nộ này khiến tôi lùi lại. Đó chẳng phải vì bất kỳ lời nhận xét nào của tôi ở tòa thị chính. Đó là do những chuyện khác sâu xa hơn.

Kể từ sau bầu cử, tôi đã không có nhiều thời giờ để nghĩ lại vì sao mình không kết nối nhiều hơn với tầng lớp lao động da trắng. Nhiều nhà nhận xét nói như thể việc tiếp cận yếu kém của tôi đến nhóm người này là một vấn đề mới bắt nguồn những yếu kém sẵn có của tôi, cộng với sức hút độc đáo của Trump đối với công chúng. Họ chỉ ra những người người Mỹ trắng đã chuyển từ bầu cho Obama sang Trump như một minh chứng. Ở West Virginia, một bang chủ yếu gồm tầng lớp lao động da trắng, lại là một câu chuyện khác. Kể từ đợt bầu cử Tổng thống Franklin Roosevelt năm 1932 cho đến thời Bill năm 1996, đảng Dân chủ đã thắng 14 trên tổng số 17 lần bầu cử Tổng thống. Tuy nhiên, kể từ 2000, mỗi đợt bầu cử, đảng chúng tôi đều thua, khoảng cách ngày càng rộng. Năm 2012, Obama thua Mitt Romney gần 2 – 1. Thật khó để nhìn vào xu thế đó mà kết luận rằng vấn đề là ở tôi hay Trump.

Lời giải thích thuyết phục nhất, mặc dù nghe không phù hợp lắm với chính nó, là cái chúng ta gọi cuộc chiến than mỏ. Việc phe Dân chủ công khai ủng hộ các điều lệ về bảo vệ môi trường, không khí, nước sạch và tìm kiếm giải pháp giới hạn vấn đề thải khí carbon đã biến họ thành kẻ đưa đầu chịu trận cho những mất mát của ngành công nghiệp than mỏ, cũng như các cộng đồng đang sống dựa vào nó. Phản ứng của công chúng lên đến đỉnh điểm suốt thời Obama tại vị, dù có bằng cứ rõ ràng rằng điều lệ chính phủ không phải là nguyên do chính yếu cho việc đi xuống của nền công nghiệp này.

Chính quyền Obama đã phản ứng chậm với kiểu định hướng sai dư luận này. Thời điểm tuyên bố với cả nước về Nhà máy Năng lượng Sạch, vốn là điểm mấu chốt chống lại chính sách than mỏ, tôi nghĩ Tổng thống nên cân nhắc tuyên bố phải được thực hiện ở Khu vực Than mỏ và song song với nó là đưa ra nỗ lực lớn giúp các công nhân hầm mỏ và gia đình họ, bằng cách thu hút nhiều đầu tư và việc làm mới. Làm được thế thì có lẽ đã xoa dịu phần nào làn sóng phẫn nộ.

Cuối cùng, tuyên bố của Tổng thống được thực hiện tại Nhà Trắng, cùng với ban bệ giới chức Hiệp hội Bảo vệ Môi trường (EPA). Hành động đó được cộng đồng dân chúng vùng West Virginia xem như một lần nữa đảng Dân chủ chẳng quan tâm gì đến số phận họ. Một khi họ đã nghĩ thế thì khó lòng mà đánh bật điều đó ra khỏi đầu họ.

Điều đó có nghĩa là những vấn đề của đảng Dân chủ với người lao động da trắng đi bầu đã khởi nguồn từ rất lâu, trước cả khi Obama cầm quyền và cũng xa giới hạn về vấn đề than mỏ.

Sau khi John Kerry thua cử trước George W. Bush năm 2004, nhà văn Thomas Frank phổ biến một giả thuyết rằng đảng Cộng hòa đã thuyết phục, kêu gọi dân da trắng ở những nơi như West Virginia bầu cử chống lại quyền lợi kinh tế của chính họ bằng cách hấp dẫn họ với các vấn đề văn hóa – nói cách khác, những vấn đề như “đồng tính, súng, và Đức Chúa Trời”. Giải thích bằng cách đó có tính thuyết phục. Còn nhớ lời miêu tả của tôi về một người đàn ông ở Arkansas đã nói rằng những người Dân chủ muốn tịch thu súng của ông ta và buộc ông phải dự đám cưới của một người đồng tính?

Sau đó là vấn đề sắc tộc. Nhiều thập kỷ nay, phe Cộng hòa đã áp dụng lời kêu gọi mang tính sắc tộc về các vấn đề như chuyên chở học sinh bằng xe buýt, tội phạm, và phúc lợi. Không phải ngẫu nhiên khi Ronald Reagan tung ra chiến dịch tổng tuyển cử năm 1980 với bài diễn thuyết “các quyền của các tiểu bang” gần Philadelphia, Mississippi, nơi nhà tranh đấu đòi quyền dân sự bị sát hại năm 1964. Năm 2005, chủ tịch Ủy ban Quốc gia Đảng Cộng hòa chính thức xin lỗi về những gì được gọi là chiến lược phía nam. Nhưng năm 2016, nó đã quay lại cùng sự trả thù. Chính trị chỉ còn được hiểu theo tính bộ lạc nhất, “chúng ta” đối với “họ”, và “họ” bao gồm một danh sách lớn: dân da đen, Mỹ La tinh, dân nhập cư, người theo quan điểm tự do, dân thành thị, và vô số các tên gọi khác. Cũng như nhiều kẻ mị dân trước đó, Trump khuyến khích một “quan điểm về cuộc sống có tổng bằng không” tức là nếu có ai đó được cái gì thì bạn ắt hẳn là mất cái đó. Bạn có thể nghe những lời giận dữ từ người phản đối ở Williamson hôm ấy: “Chúng tôi quá mệt mỏi với mấy tờ rơi chết tiệt; chẳng ai thèm quan tâm đến chúng tôi”.

Thật khó để kháng cự lại sự mị dân khi những câu trả lời bạn đưa ra đều không làm hài lòng ai. Và những năm kinh tế đau thương đã cung cấp vùng đất màu mỡ cho các chiêu trò dân tộc và văn hóa của đảng Cộng hòa. Công đoàn, vốn từng là thành trì ủng hộ Dân chủ ở các bang như West Virginia, đã sụt giảm. Tư cách thành viên của một tổ chức công đoàn là một phần quan trọng của một bản sắc cá nhân. Nó giúp định hình cách bạn nhìn thế giới và suy xét chính trị. Khi công đoàn không còn, điều đó có nghĩa rất nhiều người thôi không xem mình cơ bản là người lao động nữa – không bầu cử với tư cách người lao động nữa – mà họ bắt đầu nhìn nhận mình và bầu cử như là dân da trắng, nam giới, sống ở nông thôn, hay tổng hợp tất cả những điều đó.

Hãy nhìn Don Blankenship đi, người chủ mỏ than đã tham gia đoàn chống đối tôi trên đường ông vào tù. Những năm gần đây, thậm chí khi ngành công nghiệp than phải vật lộn và các công nhân bị sa thải, những lãnh đạo hàng đầu như ông ta đã bỏ túi riêng các khoản tăng lương khổng lồ, với tiền đền bù lên đến 60%, từ 2004 đến 2016. Blankenship đã đưa nhân công của mình vào nguy hiểm, làm suy yếu công đoàn của họ, làm ô nhiễm nguồn sông, suối nơi họ ở, trong khi bản thân ông ta kiếm lợi lớn từ đó, rồi ủng hộ hàng triệu đô cho các ứng cử viên đảng Cộng hòa. Lẽ ra ông ta nên là người đáng ghét nhất của tiểu bang West Virginia, thậm chí trước cả khi ông ta bị buộc tội trước cái chết của hai mươi chín công nhân mỏ. Thay vào đó, ông được những người biểu tình ủng hộ Trump ở Williamson đón chào nồng nhiệt. Một trong số họ đã nói với một nhà báo rằng anh ta sẽ bầu cho Blankenship nếu ông ấy tranh cử Tổng thống. Trong khi đó, tôi cam kết sẽ kiện toàn luật để bảo vệ công nhân và bắt những ông chủ như Blankenship phải chịu trách nhiệm giải trình – thực tế việc ông ta chỉ thụ án tù một năm thật đáng kinh tởm – còn tôi lại bị phản đối.

Vài người thuộc cánh tả, trong đó có Bernie Sanders, lý luận rằng tầng lớp lao động da trắng đã quay lưng lại với đảng Dân chủ vì đảng này đã trở nên bợ đỡ những nhà tài trợ phố Wall và mất liên hệ với nguồn gốc dân túy của nó. Thật khó để tin rằng những ai ủng hộ Don Blankenship lại đang tìm kiếm những nền kinh tế tiến bộ. Rốt cuộc, với gần như mọi cách tính toán, đảng Dân chủ đã chuyển sang cánh tả hơn mười lăm năm nay, không phải là phía hữu. Mitt Romney rõ ràng không dân túy bằng Barack Obama khi ông thua ở West Virginia. Và thành viên đảng Cộng hòa đã trơ trẽn liên minh với các nhóm lợi ích quyền lực, trong đó có cả các công ty than đang cố gắng lấy đi bảo hiểm sức khỏe và lương hưu của công nhân về hưu. Vậy mà họ vẫn chiến thắng các kỳ bầu cử. Suốt chuyến viếng thăm của tôi, lãnh đạo phe đa số của đảng Cộng hòa tại Thượng viện Mỹ, Mitch McConnell đến từ Kentucky, đã ngăn chặn điều luật của Thượng nghị sĩ Joe Manchin nhằm bảo vệ lương trợ cấp của công nhân hầm mỏ. Vì sao vậy? Thượng nghị sĩ Brown nói “vì ông ta không thích Công đoàn Công nhân Mỏ”, mà hồi 2014 đã ủng hộ phe Dân chủ đối lập. Tuy nhiên, hầu như đã không hề có hành động chống phe Cộng hòa nào, và cho đến hôm nay, theo như tôi nhớ, đã không hề có trò bẩn chính trị nào diễn ra mà lại thiếu quan tâm đến những người thợ mỏ.

Giờ đây, tôi đã gặp gỡ rất nhiều quý ông, quý bà với những tấm lòng vàng, những tư tưởng thoáng, những người sống và làm việc cho các cộng đồng nông thôn nghèo khó này. Thật khó mà bắt lỗi họ vì đã mong muốn khuấy động nhiều thứ về mặt chính trị sau quá nhiều năm thất vọng. Nhưng những cơn giận ngày càng đi sâu hơn. Là dân vùng Appalanchia, nhà văn J.D. Vance từng chỉ ra rằng, một nền văn hóa của sự đau khổ, tình trạng nạn nhân, và bị đưa đầu chịu trận đã dần xâm chiếm, thế chỗ cho những giá trị truyền thống như sự tự lực cánh sinh và cần mẫn làm việc, giờ đây đang dần tàn lụi. Dường như trong xã hội đang dần hình thành xu hướng nhìn những khó khăn, vướng mắc là do lỗi của ai đó; đó có thể là Obama, là tầng lớp tinh hoa tự do ở những thành phố lớn, hay những dân nhập cư bất hợp pháp đang lấy việc của mình, những cộng đồng thiểu số đang ăn bám chính phủ – hay ngay chính tôi. Chẳng phải tình cờ khi bản liệt kê này giống y hệt lời hùng biện của Trump.

Nhưng chẳng phải vì người ta muốn khai thác một tình huống nào đó cho động cơ chính trị thì nó không có nghĩa là không có vấn đề gì. Nỗi đau – và sự sợ hãi – mà nhiều người lao động da trắng cảm thấy là thật. Thế giới cũ mà họ hay luyến tiếc nói về, khi đàn ông ra đàn ông, và việc nào ra việc đó, thật sự đã qua rồi.

Đừng đánh giá thấp vai trò của giới tính trong trường hợp này. Trong một nền kinh tế nơi hầu hết phụ nữ đều không có lựa chọn ngoại trừ phải làm việc, và số ít ỏi đàn ông kiếm đủ để nuôi sống gia đình, vai trò của giới tính truyền thống phải được định nghĩa lại. Dưới góc độ nhìn nhận đúng đắn, điều này có thể giải phóng phụ nữ, tốt cho trẻ em, và thậm chí còn tốt cho nam giới, những người giờ đây đã có thêm một người bạn đồng hành chia bớt gánh nặng về kinh tế. Nhưng một khi những thay đổi lại khiến cánh đàn ông mất khả năng tạo dựng một cuộc sống đàng hoàng, khi họ muốn làm việc mà không tìm được việc, mặc cảm về giá trị của chính họ có thể tàn phá họ ghê gớm.

Tất cả những thứ đó cộng dồn tạo nên một thứ năng lượng phức tạp. Có quá nhiều thay đổi và đồng thời lại không thay đổi đủ.

Khi con người ta bị rơi vào cảm giác bị loại, bỉ bỏ rơi, bị tụt lại phía sau mà không còn lựa chọn khác, sự trống rỗng sâu tận bên trong sẽ được những cơn giận, sự trầm cảm và tuyệt vọng lấp đầy đối với những ai đã lấy đi nhiệt huyết hay chắn ngang đường họ đi.

Trump đã khôn ngoan nắm bắt hết những cảm xúc này, đặc biệt với khẩu hiệu của ông ta: Làm cho nước Mỹ vĩ đại trở lại. Cùng với khẩu hiệu đó là hai thông điệp đầy uy lực khác: “Bạn có gì để mất?” và “Bà ta đã ở đó hơn 30 năm qua và chẳng bao giờ làm gì”. Ý ông là: “Bạn có thể lấy lại nước Mỹ thuở ban đầu một khi tôi chế ngự được dân nhập cư, đặc biệt là dân Mexico và Hồi giáo, gửi trả hàng hóa Trung Quốc, bỏ Obamacare, phá bỏ tính đúng đắn chính trị, làm ngơ trước những thực tế không thuận lợi, và bỏ tù Hillary cùng với tất cả các nhà tự do ưu tú khác. Tôi ghét tất cả những người như mấy người đó, và, không như các thành viên đảng Cộng hòa khác, tôi sẽ làm gì đó để cuộc sống của bạn tốt đẹp hơn”.

Khi chồng tôi còn nhỏ, chú của anh, Buddy ở Hope, Arkansas, thích nói thế này: “Bất cứ ai cố chọc cho con giận và ngăn cấm con suy nghĩ đều không phải bạn con. Có rất nhiều thứ để nói về tư duy”. Cũng như rất nhiều điều thông thái tôi đã nghe trong đời, nói thì dễ hơn làm nhiều. Lựa chọn dễ hơn nhiều là chơi trò đổ thừa gắn đuôi lừa – phe Dân chủ đã thấm trò này ở nhiều nơi.

Một trong những thực tế rất quan trọng nhưng lại ít được nhận thấy trong nền chính trị Mỹ là đảng Cộng hòa thường có khuynh hướng thắng ở những nơi nhiều người bi quan và không chắc chắn lắm về tương lai, trong khi đó, Dân chủ lại thắng ở những nơi mọi người lạc quan hơn. Tuy vậy, những nhận xét cảm tính này không thể hiện rõ giữa các vùng ven biển và khu trung tâm. Rất nhiều cộng đồng giàu có, sung túc ở cả hai bang đỏ và xanh đã tìm cách huấn luyện, khai thác tài năng đội ngũ lao động của họ, hội nhập vào nền kinh tế thế kỷ 21. Một vài trong số những người Mỹ bi quan và ngu xuẩn nhất là mấy tay trung niên da trắng, tương đối giàu có và đã về hưu – đó là những người thẩm định các giải thưởng cho Fox News – trong khi đó dân nhập cư nghèo khó, dân da màu, và người trẻ lại đang cháy với nguồn năng lượng, tham vọng và sự lạc quan của họ.

Lấy một ví dụ, năm 2016 tôi thua toàn tập ở Arkansas, nhưng lại thắng vang dội hơn 18 điểm tại Hạt Pulaski, nằm ở Little Rock, thủ phủ sôi động của tiểu bang Arkansas. Tôi thua ở Pennsylvania, nhưng lại thắng ở Pittsburgh với 75% số phiếu. Có lẽ Trump nghĩ thành phố đó là biểu tượng của một nền công nghiệp đã thuộc vào dĩ vãng – ông so sánh đối nghịch nó với Paris khi rút khỏi hội nghị thỏa hiệp khí hậu toàn cầu năm 2017 – nhưng thực tế là Pittsburgh đã tự tái tạo và trở thành trung tâm nghiên cứu y sinh, giáo dục và năng lượng sạch. Như tôi đã thấy khi nhiều lần chạy chiến dịch ở đó, người dân ở Pittsburgh rất quyết tâm và lạc quan về tương lai của họ.

Nên tôi thật không thể hiểu nỗi trong trái tim và khối óc của những ông, những bà đội mưa hôm đó hô vang “Hillary về đi!” là gì. Phải chăng họ ghét tôi vì đã nghe trên đài Fox rằng tôi muốn loại những công nhân mỏ ra khỏi ngành kinh doanh? Phải chăng nhiều người nghĩ rằng tôi đã quay lưng về phía họ sau khi họ đã bầu cho tôi trong cuộc bầu cử sơ bộ đảng Dân chủ năm 2008? Họ quay lại phản đối vì tôi đã trở thành Ngoại trưởng cho Obama và tin rằng thay đổi khí hậu thực sự là một hiểm họa cho tương lai chúng ta? Hay cơn giận của họ ngấm sâu từ các tính chất chính trị bộ lạc hơn? Tất cả những gì tôi biết rõ nhất là họ đã nổi giận, đã ồn ào và ghét sự gai góc của tôi. Tôi vẫn cười tươi, vẫy tay chào họ và đi vào bên trong.

Bác sĩ Dino Beckett, giám đốc trung tâm Sức khỏe và Y tế Williamson đang đợi tôi bên trong, cùng một tá dân địa phương và Thượng nghị sĩ Joe Manchin. Họ hào hứng kể tôi nghe những gì họ đang làm để xoay ngược tình hình cộng đồng mà họ đang phải vật lộn. Họ vừa bắt đầu hình thành một kế hoạch giúp đỡ các doanh nghiệp địa phương để đưa các doanh nghiệp nhỏ mới thành lập đi lên. Hạt đang cố gắng biến các khu than mỏ bị bỏ phế thành các khu chế xuất công nghiệp nhằm thu hút các ông chủ mới. Họ biết họ cần phải xây dựng cơ sở hạ tầng nhà cửa tốt hơn, nên họ đưa người dân vào guồng tân trang lại nhà cửa và doanh nghiệp. Nhận thấy rất nhiều người dân trong khu vực đang vật lộn với á phiện, nên họ mở một trạm y tế phi lợi nhuận. Một nhân vật từng nghiện ma túy, giờ đây là nhân viên tư vấn đã bảo tôi rằng việc làm của họ có ý nghĩa đến thế nào, cho dù vấn đề cưỡng lại nạn lạm dụng chất kích thích là một nỗ lực vô cùng khó khăn.

Để đảm bảo tôi đã nghe được đủ mọi khía cạnh của vấn đề, Bác sĩ Beckett đã mời một người thợ mỏ bị mất việc mà ông biết qua đội bóng ở trường của con mình, anh Bo Copley, cùng vợ, chị Lauren. Bo là một người theo đảng Cộng hòa và là một tín đồ tôn kính Chúa thánh thần nhiệt thành, trên người, anh vận chiếc áo phông đề chữ “#JesusIsBetter”. Năm ngoái anh mất việc ở vị trí một người hoạch định kế hoạch duy trì hoạt động mỏ than địa phương. Giờ đây cả gia đình sống nhờ vào đồng lương Lauren kiếm được qua việc cô mở một tiệm chụp ảnh nhỏ. Khi đến lượt Bo nói, giọng anh chùng xuống xúc động. “Hãy để tôi xin lỗi vì những gì chúng ta nghe được ngoài kia”, Bo bắt đầu, cùng với những tiếng hô vang của những người chống đối bên ngoài văng vẳng vào. “Lý do bà nghe những lời mấy người ngoài kia nói có nguyên do từ khi bà đưa ra những lời bình như “Chúng ta sẽ loại bỏ việc làm của các công nhân mỏ”, đó là những người mà bà đang ảnh hưởng”.

Anh đưa tôi xem bức hình ba đứa con nhỏ của anh, một cậu con trai và hai cô con gái. “Tôi muốn gia đình tôi biết rằng họ có một tương lai ở đây trên đất nước này, bởi vì đây là một quốc gia vĩ đại”, ông nói. “Tôi đã sống cả đời tôi ở đây rồi. Cư dân ở West Virginia là những người đáng tự hào. Chúng tôi tự hào về lòng tin của chúng tôi vào Đức Chúa Trời. Chúng tôi tự hào về gia đình chúng tôi. Và chúng tôi tự hào về công việc mình làm. Chúng tôi tự hào mình là những người lao động chăm chỉ”.

Rồi anh đi sâu vào trọng tâm vấn đề. “Tôi chỉ – tôi chỉ muốn biết rằng vì sao bà lại nói bà sẽ cắt hết việc của các công nhân mỏ, rồi lại đến đây nói với chúng tôi rằng bà sẽ là bạn của chúng tôi, bởi vì những người đang đứng ngoài kia không nhìn bà như một người bạn”.

“Tôi biết điều đó, Bo”, tôi trả lời, “ Và tôi không biết giải thích thế nào ngoài phải nói rằng những gì tôi nói đã bị cắt xén ra khỏi ngữ cảnh mà tôi muốn nói”. Tôi tuyệt vọng muốn anh ta hiểu mình. Tôi không dám mong thuyết phục được đám đông ngoài kia, nhưng có lẽ tôi có thể cho người đàn ông này thấy rằng tôi không phải là một kẻ vô tâm điển hình do người khác dựng lên. Tôi nói mình đã rất lấy làm tiếc về điều đó và rằng tôi hiểu vì sao mọi người nổi giận.

Tôi nói với anh, “Tôi đang làm mọi thứ có thể để giúp đỡ”, “Dù cho các bạn ở West Virignia có ủng hộ tôi hay không thì tôi vẫn sẽ giúp đỡ các bạn”.

Bo nhìn tôi và chỉ vào một bức ảnh các con anh ấy. “Đó là ba gương mặt mà khi về nhà tôi phải giải thích mình đã mất việc”, anh nói. “Đó là ba gương mặt mà tôi phải quay về nhà để gặp và nói với chúng rằng chúng tôi sẽ sớm tìm cách khác, Chúa sẽ giúp chúng ta, cách này hay cách khác, để tôi tự trấn an mình, và tôi phải cố tỏ ra một vẻ mặt thật mạnh mẽ để chúng hiểu được vấn đề”.

Anh kể chiều hôm đó đến trường đón con và đề nghị cậu con trai dừng ở tiệm nào đó để ăn cái gì. “Thôi, ba”, “Con không muốn xài hết tiền của ba”. Nghe mà nhói lòng.

Sau buổi nói chuyện, tôi ra ngoài cùng Bo và Lauren. Tôi muốn cho họ biết rằng mình rất cảm kích trước sự chân thành, mở lòng của họ. Bo nói với tôi rằng anh có lòng tin vào đạo Cơ Đốc của anh mỗi khi phải trải qua khó khăn. Đó là tất cả của anh. Tôi cũng chia sẻ với anh một chút về lòng tin của tôi, và, trong một phút, cả ba chúng tôi cùng đọc lời thông thái của nhà tiên tri Micah: “Hãy hành động đúng, hãy yêu bằng bao dung, và hãy bước đi thật khiêm tốn cùng Chúa”.

Bo là một người rất tự trọng, nhưng anh biết anh và cả cộng đồng của mình cần giúp đỡ. Anh hỏi: Tại sao không có những chương trình hoạch định sẵn để giúp đỡ những người rất sẵn sàng làm việc nhằm có được những công việc tốt, thay thế cho những công việc đang biến mất dần? Tại sao ngoài kia không có nơi nào để họ chuyển hướng sang vậy? Tôi nói với anh về kế hoạch mang thêm việc đến khu vực và hỗ trợ các doanh nghiệp nhỏ như của vợ anh. Họ không thể một sớm một chiều mà giải quyết hết mọi vấn đề của khu vực, nhưng họ sẽ giúp khiến cuộc sống tốt đẹp hơn. Và nếu chúng ta có được những kết quả khả quan, mọi người sẽ bắt đầu tin tưởng rằng sự tiến bộ là có thể. Nhưng tôi biết rằng những lời hứa cho chiến dịch thường đao to búa lớn. Khi chúng tôi lái xe khỏi Charleston, tôi gọi cho chồng. “Bill, chúng ta cần giúp đỡ những người này”.

Bằng cách nào chúng tôi có thể cho người dân vùng nông thôn như Mingo và McDowell một cơ hội chiến đấu?

Nhu cầu cấp thiết nhất lúc này là ngăn ban điều hành của Trump làm những điều tệ hại hơn nữa.

Tôi hy vọng thời điểm các bạn đọc cuốn sách này, những người Cộng hòa đã không bãi bỏ được Obamacare, nhưng điều đó còn xa mới chắc chắn. Kế hoạch bảo hiểm sức khỏe của Trump sẽ gây ra những thiệt hại nặng nề lên người dân nghèo và dân nông thôn, đặc biệt là những người già và các gia đình phải sống phụ thuộc vào Medicaid. Và trong khi nạn nghiện hút còn đang hoành hành ở các vùng nông thôn Mỹ, Trump và phe Cộng hòa ở Quốc hội lại kiến nghị loại bỏ Đạo luật Chăm sóc sức khỏe hợp túi tiền, yêu cầu những người được bảo hiểm phải trả các dịch vụ y tế và phương pháp cai nghiện. Điều này cảnh báo tôi rằng khi luật này thực thi, nó sẽ ảnh hưởng thế nào lên việc chữa trị cai nghiện đối với gia đình, bác sĩ, chuyên viên tư vấn và lực lượng cảnh sát mà tôi gặp ở West Virginia và trên khắp cả nước, những người đang vất vả giải quyết những hậu quả của nạn dịch này.

Ngoài bảo hiểm y tế, Trump còn muốn xóa bỏ hầu như tất cả các hỗ trợ liên bang cho việc đa dạng hóa nền kinh tế và phát triển Khu vực Mỏ than. Ông ta kiến nghị đóng cửa Ủy ban Khu vực Appalachia, mà tổ chức này đầu tư hơn 387 triệu đô la chỉ riêng ở West Virginia, giúp tạo ra công ăn việc làm cho hàng ngàn người, và đã hỗ trợ các hoạt động cộng đồng như Trung tâm Sức khỏe và Y tế Williamson. Appalachia cần nhiều đầu tư hơn chứ không thể ít hơn; tiếp cận internet nhanh hơn, rẻ hơn, và đáng tin cậy hơn cho doanh nghiệp và hộ gia đình; nhiều chương trình huấn luyện có chất lượng cao để thực hiện nhiệm vụ tốt hơn, như hướng sinh viên học những nghề dễ có việc làm, chứ không chỉ cấp chứng chỉ nhìn cho đẹp rồi treo tường mà không đưa đến đâu; và những hỗ trợ như Tín dụng thuế thị trường mới (New Markets Tax Credit) có thể thu hút nhiều doanh nghiệp mới vượt qua phạm vi công nghiệp than mỏ và xây dựng một nền kinh tế bền vững hơn.

Những hứa hẹn của Trump đang ngày càng tỏ ra sáo rỗng. Sau bầu cử, ông đã lấy uy tín thuyết phục nhà sản xuất máy điều hòa Carrier giữ hàng trăm công nhân sản xuất ở Indiana thay vì dời sang Mexico. Rồi thì chúng ta được biết rằng đó chỉ là chiêu trò, mồi nhử của ông: Carrier nhận hàng hàng triệu trợ giá từ thuế của dân nhưng hằng năm vẫn xuất ra nước ngoài 630 việc làm. Kiểu nhử mồi, chiêu trò như Trump chẳng khiến ai từng theo Trump ngạc nhiên cả.

Trump cũng đã hứa sẽ mở lại các khu mỏ và vực dậy nền công nghiệp như thời hoàng kim của nó. Nhưng mặc dù nói vậy, và mặc dù những gì người ta muốn tin, thực tế khó chấp nhận được là thời than mỏ sẽ chẳng bao giờ quay lại. Giám đốc Hội đồng Kinh tế Quốc gia của Trump, Gary Cohn, đã thừa nhận trong một phút bộc bạch vào tháng 5 năm 2017, “Than đá thậm chí không còn ý nghĩa nhiều nữa”. Thành thật nhìn về tương lai mà nói, các nhà chính trị phải mắc nợ đối với các cộng đồng dân cư đã nhiều thế hệ sống bằng nền công nghiệp này.

Toàn bộ buổi thảo luận về than mở ra một thực tế khác. Xem tin tức và nghe các bài diễn thuyết chính trị, bạn sẽ nghĩ than đá là nền công nghiệp chính ở bang West Virginia. Tuy nhiên sự thực là con số công nhân hầm mỏ đã giảm sút kể từ sau Thế chiến thứ hai. Suốt những năm 1960, chưa tới năm mươi ngàn công nhân ở West Virginia làm việc ở các hầm mỏ. Vào cuối những năm 80, con số còn chưa đến hai mươi ngàn. Con số này đã tăng giảm tùy theo giá than trồi sụt, nhưng đã hai mươi lăm năm qua kể từ khi nền công nghiệp chiếm thậm chí có 5% toàn bộ lượng lao động toàn bang. Ngày nay nhiều người West Virginia làm việc trên lĩnh vực giáo dục và y tế, giúp bảo vệ Đạo luật Chăm sóc sức khỏe hợp túi tiền nhằm bảo đảm việc làm ở West Virginia.

Trên khắp cả nước, lượng lao động Mỹ tham gia sản xuất năng lượng mặt trời gấp đôi so với lao động mỏ than. Và hãy nghĩ thế này: kể từ 2001, nửa triệu công việc ở các cửa hàng bách hóa trên khắp cả nước đã biến mất. Điều đó đáng kể hơn việc mất việc ở mỏ than nhiều. Chỉ từ tháng 10 năm 2016 đến tháng 4 năm 2017, khoảng tám mươi tám ngàn người Mỹ đã mất việc ở các cửa hàng bán lẻ – nhiều hơn tất cả những thợ mỏ ở mỏ than gộp lại. Nhưng than vẫn tiếp tục hiện hữu to lớn hơn nhiều trong nền chính trị của chúng ta và hơn nhiều sự tưởng tượng của quốc gia.

Nhìn rộng hơn, chúng ta vẫn tự khóa mình trong một bức tranh đã lỗi thời của một tầng lớp lao động Mỹ, làm méo mó các chính sách ưu tiên. Kể từ sau bầu cử, rất nhiều bài báo và các bài phân tích chính trị cho rằng “nước Mỹ thật” đầy những ông da trắng trung niên đầu đội mũ bảo hộ lao động và làm việc dây chuyền – hoặc đã từng vậy cho tới khi Obama phá hỏng mọi thứ. Dĩ nhiên lối phác họa đó rất đúng với nhiều người, và họ đáng được kính trọng và được có cơ hội sống một cuộc sống đàng hoàng. Nhưng chưa tới 10% người Mỹ ngày nay làm việc ở các nhà máy và nông trại, con số đã sụt giảm so với 36% năm 1950. Hầu hết những người Mỹ thuộc tầng lớp lao động đều làm nghề dịch vụ. Họ làm y tá hoặc chuyên viên kỹ thuật y tế, họ cung cấp dịch vụ chăm sóc trẻ em hoặc viết ngôn ngữ lập trình. Nhiều trong số họ là dân da màu hoặc phụ nữ. Thực chất, gần hai phần ba các nghề nghiệp với lương tối thiểu ở Mỹ đều do phụ nữ đảm nhận.

Việc bác bỏ Obamacare hay tuyên chiến thương mại với Trung Quốc đều chẳng thể khiến cuộc sống những cư dân Mỹ này khá lên. Nhưng nếu tăng lương tối thiểu, hiệu quả sẽ thấy rõ, rất rõ. Cũng như vậy với chương trình xây dựng và sửa chữa cầu, đường hầm, đường nhựa, cảng, và sân bay, đưa internet tốc độ cao đến các vùng sâu, vùng xa. Đẩy mạnh tính đoàn kết, tạo điều kiện dễ dàng cho công nhân tổ chức, mặc cả lương và quyền lợi tốt hơn cho họ, được vậy sẽ giúp vực dậy giai cấp trung lưu. Việc ủng hộ các gia đình lớn bằng những ngày nghỉ phép, các dịch vụ chăm sóc trẻ em và người già giá rẻ hơn cũng sẽ làm nên sự khác biệt. Cũng vậy với “lựa chọn công” cho y tế và giúp người dân mua Medicare, Medicaid, những điều này sẽ giúp trang trải phần nào viện phí và kéo các khoản phí khác xuống.

Một vấn đề nữa mà chúng ta phải thành thật nhìn nhận, là thật quá khó khăn, dù ta có cố gắng đến mấy, để tạo điều kiện kinh tế thiết yếu cho những vùng địa lý xa xôi, trên đất nước quá rộng lớn này. Ở nhiều nơi, nhiều nghề cũ đã không bao giờ quay trở lại, những nơi đó không có cơ sở hạ tầng cũng như lực lượng lao động cần để hỗ trợ các doanh nghiệp mới. Khó khăn là thế, nên nhiều người phải rời bỏ quê nhà, tìm kế sinh nhai ở những nơi khác trên đất Mỹ.

Chúng ta đều biết làm được việc này có thể dẫn đến hiệu ứng thay đổi. Những năm 1990, chính quyền Clinton đã thử nghiệm chương trình có tên Cơ hội Nhà ở Công bằng, chương trình cung cấp cho các hộ gia đình nghèo ở khu vực nhà công cộng phiếu đã trả tiền để dời đến ở các khu dân cư trung lưu an toàn hơn, nơi trẻ con hằng ngày tiếp cận những thứ được cho là lành mạnh hơn cho cuộc sống. Hai mươi năm sau, những đứa trẻ của các gia đình đó lớn lên, kiếm được việc làm thu nhập cao hơn và tỷ lệ vào đại học cao hơn bạn bè đồng trang lứa, những người vẫn ở lại. Và đứa trẻ càng nhỏ vào thời điểm chúng dời nhà, chúng càng nhận được nhiều động lực thúc đẩy hơn.

Những thế hệ người Mỹ trước đây thực sự di chuyển vòng quanh đất nước nhiều hơn chúng ta ngày nay rất nhiều. Hàng triệu gia đình da đen đã di chuyển từ nông thôn phía Nam đến vùng thành thị phương Bắc. Một lượng lớn người da trắng nghèo đã rời bỏ Appalachia để tìm việc ở các khu nhà máy khu vực Trung Tây. Cha của tôi đã nhảy lên tàu chở hàng từ Scranton, Pennsylvania, đến Chicago năm 1935, hòng tìm việc.

Tuy nhiên ngày nay, dù mọi tiện nghi có sẵn, ngày càng ít người Mỹ chịu di chuyển hơn bao giờ hết. Một trong những công nhân thép bị mất việc mà tôi gặp ở Kentucky nói với tôi rằng ông tìm được một việc tốt ở Columbus, Ohio, nhưng ông phải lái xe mỗi tuần 120 dặm vì ông không muốn di chuyển. “Những ai đến từ Kentucky đều muốn ở lại Kentucky”, một người khác nói với tôi. “Đó là thứ đã ngấm vào gien chúng tôi rồi”. Tôi hiểu cảm giác ấy. Bản chất con người cùng những giá trị hỗ trợ như gia đình, dòng họ, bạn bè, nhà thờ, và nhiều thứ nữa – đã ăn sâu vào tâm hồn họ từ chính nơi họ đến. Điều này thật đau đớn, như thứ gì quặn thắt cả ruột gan. Và không một chính trị gia nào muốn mình phải nói ra điều đó.

Tôi tin rằng sau khi chúng tôi làm hết mọi thứ có thể để giúp tạo ra công việc mới ở những thành phố nhỏ hẻo lánh và vùng thôn quê, chúng tôi cũng phải dạy cho người dân các kỹ năng và công cụ họ cần để tìm kiếm việc làm bên ngoài quê nhà họ – và cung cấp một mạng lưới mạnh, an toàn cho cả những ai ở lại hay rời đi.

Cho dù có các chính sách thức thời nhằm đáp ứng các điều kiện thay đổi cho công nhân Mỹ, hay khuyến khích việc di chuyển nhiều hơn, nhưng mấu chốt vấn đề vẫn nằm ở đó: Chúng ta không thể dồn hết thời gian để ngăn ngừa sự suy thoái. Chúng ta cần tạo ra nhiều cơ hội mới, chứ không chỉ đơn thuần làm chậm sự mất mát của những cái cũ. Thay vì cứ cố gắng tái tạo nền kinh tế của quá khứ, chúng ta nên tập trung tạo ra việc làm tốt hơn cho người dân và nghĩ ra cách tạo việc làm tốt trong tương lai ở những lĩnh vực như năng lượng sạch, y tế, xây dựng, ngôn ngữ lập trình, và ngành chế tạo kỹ thuật cao.

Phe Cộng hòa luôn giỏi hơn trong việc bảo vệ quá khứ. Phe Dân chủ lại nhìn vào khuynh hướng kinh doanh của tương lai. Tin tốt là chúng ta có rất nhiều ý kiến để giúp phát triển cuộc sống tốt đẹp hơn trong thời buổi kinh tế hiện đại. Như bạn đã thấy trước kia, tôi đã kiến nghị toàn bộ trong chiến dịch của mình. Nên thậm chí khi phe Dân chủ tỏ ra phòng thủ tại Washington của Trump, chúng tôi vẫn phải tiếp tục thúc đẩy cho những giải pháp mới, tốt đẹp hơn.

Trong hành trình đến West Virginia lần đó, tôi dành một ít thời gian với một nhóm các công nhân mỏ về hưu, những người rất lo lắng khả năng mất bảo hiểm y tế và lương hưu mà họ đã được hứa hẹn nhiều năm nay đối với ngành nghề nguy hiểm họ làm, thường để đổi lại là lương thấp hơn.

Một bác về hưu kể tôi nghe một câu chuyện mà đến giờ tôi vẫn nhớ như in.

Nhiều năm trước, khi ông lần đầu tiên đi làm ở mỏ, ông nói với vợ rằng, “Em không cần phải lo lắng đâu. Chúng ta đoàn kết mà. Chúng ta sẽ được phúc lợi y tế, chúng ta sẽ được lãnh tiền hưu, em sẽ chẳng phải lo lắng gì cả”. Nhưng tự trong tiềm thức, ông vẫn canh cánh về hàng xóm của mình, người không có được những phúc lợi tương tự.

Năm 1992, ông quyết định bầu cử lần đầu tiên trong đời. Ông muốn bầu cho Bill. Khi bạn bè của ông ở mỏ hỏi vì sao, ông nói lý do duy nhất là vì quyền lợi y tế. “Ông đã có bảo hiểm y tế; thì còn phải lo gì nữa chứ?” họ hỏi. Nhưng ông vẫn quả quyết, “Còn có nhiều người không được bảo trợ y tế”, ông nói. Và khi Obamacare cuối cùng được thông qua, ông nghĩ điều đó vẫn chưa đủ.

Giờ đây nhiều công ty than đang cố gắng lấy đi quyền lợi mà họ đã hứa từ nhiều năm trước. Sự bảo an mà ông từng bảo đảm với vợ chắc như đinh đóng cột giờ đây mới bấp bênh làm sao.

“Mọi người cần quan tâm lo lắng cho nhau”, ông bảo tôi, “Chúng ta là những người bảo vệ người anh em, và chúng ta cần quan tâm đến mọi người khác. Riêng cá nhân tôi, tôi có niềm tin; tôi biết Chúa đang dẫn đường cho chúng ta vượt qua. Nhưng chúng ta cần nghĩ đến anh em quanh mình”.

Hầu hết mọi người dân tôi gặp ở những nơi như Ashland, Kentucky, và Williamson, West Virginia đều là người tốt, phải sống trong điều kiện tồi tệ, tuyệt vọng mong muốn thay đổi. Điều tôi ao ước hơn hết là mình đã có thể làm được gì đó để nói lên tiếng nói cho những lo lắng và sợ hãi của họ. Lòng tin của họ đã vơi đi quá nhiều, gánh nặng lịch sử lại cong oằn. Nhưng tôi mong mình có thể tìm ra những từ ngữ nào đó hoặc một cảm xúc kết nối để khiến họ hiểu rằng tôi đã mong muốn cháy bỏng thế nào để giúp đỡ cộng đồng, cũng như gia đình họ.

Nếu có ý định tố cáo, thì chứng cứ sẽ được tạo ra.

—Ngạn ngữ Trung Hoa

Những email chết tiệt

Hãy tưởng tượng nhé, bạn là một học sinh vào ba mươi năm tới và đang học giờ lịch sử của ngày hôm nay về cuộc bầu cử Tổng thống 2016, kỳ bầu cử đã mang quyền lực cho một nhân vật thiếu kinh nghiệm nhất, ít kiến thức nhất, kém cỏi nhất mà đất nước chúng ta từng có. Bạn ắt sẽ nghĩ phải có sai sót gì nghiêm trọng ở đây. Sau đó bạn nghe rằng có một sự kiện đã khuynh đảo báo giới và các cuộc tranh luận công khai trong kỳ bầu cử đó hơn bất cứ gì khác. “Thay đổi khí hậu chăng?” bạn hỏi. Hay “bảo hiểm Y tế?” “Không”, giáo viên của bạn trả lời. Là “email”.

Email, cô giáo giải thích, là một hình thức giao tiếp sơ khởi qua phương tiện điện tử, đã từng là tâm điểm của mọi sự giận dữ. Và quyết định ngu xuẩn của một ứng cử viên Tổng thống khi sử dụng tài khoản email cá nhân tại văn phòng nơi bà làm việc – một hành động mà hàng bao nhân viên chính phủ cấp cao khác cũng từng làm trong quá khứ (giờ vẫn thế) – sự kiện đã được đưa lên mặt báo nhiều hơn bất cứ một đề tài nào khác trong toàn bộ cuộc đua. Thực sự, nếu bạn mở bất kỳ một mạng lưới báo đài nào trong năm 2016, dường như lượng tin tức về những email nhiều gấp ba lần tất cả các vấn đề khác gộp lại.

“Có phạm tội trong đó không?” bạn hỏi. “Những email đó có gây nguy hại cho an ninh quốc gia không?”

“Hoàn toàn không”, người giáo viên sẽ trả lời bằng một cái nhún vai.

Nghe nực cười nhỉ? Tôi đồng ý.

Các bạn, người đương thời, hầu như đã nghe quá nhiều về những email của tôi. Có thể điều cuối cùng các bạn muốn đọc bây giờ là được biết nhiều hơn về “những email quái quỷ đó”, như cách Bernie Sanders từng nói về chúng. Nếu quả vậy, bạn hãy nhảy sang chương tiếp theo – mặc dù tôi mong muốn bạn sẽ đọc thêm vài trang nữa để hiểu sự liên đới đến những gì đang diễn ra hiện nay. Nhưng phải thừa nhận rằng tôi cũng sẽ rất vui để không bao giờ phải nghĩ lại toàn bộ mớ lộn xộn này nữa.

Nhiều tháng liền sau kỳ bầu cử, tôi đã cố loại chuyện này ra khỏi đầu. Tôi thấy việc dành thời gian nghiền ngẫm lại sai lầm của mình có vẻ ích lợi hơn. Còn nếu cứ chìm ngập trong suy nghĩ mình đã bị giám đốc FBI – Jim Comey đâm chí mạng – ba lần trong năm tháng cuối cùng của chiến dịch – thì quả là không ổn, không hiệu quả chút nào.

Sau đó, tôi quá ngạc nhiên khi tình cờ thấy những email của mình lại lên trang nhất báo chí. Vào ngày 9 tháng 5 năm 2017, Donald Trump sa thải Comey. Nhà Trắng đưa ra biên bản do Thứ trưởng Bộ Tư pháp Rod Rosenstein soạn thảo, lên án Comey vì đã giải quyết vụ điều tra các bức email của tôi một cách thiếu chuyên nghiệp. Họ nói đó là lý do sa thải ông. (Bạn đã đọc chính xác như thế. Donald Trump tuyên bố ông sa thải Comey vì ông ta đã không công bằng với… tôi trong vụ điều tra email). Rosenstein trích dẫn lời “phán xét gần như phổ quát” rằng Comey đã mắc những sai lầm nghiêm trọng, đặc biệt đối với những quyết định của ông nhằm hạ thấp uy tín của tôi trong kỳ họp báo tháng 7 và thông báo với Quốc hội rằng ông đang mở lại cuộc điều tra chỉ mười một ngày trước bầu cử. Với tư cách là nhân chứng trước Quốc hội vào ngày 19 tháng 5 năm 2017, Rosenstein đã miêu tả buổi họp báo Comey tổ chức như một điều gì “thật bất công, thật sai”.

Tôi đọc biên bản của Rosenstein mà không thể tin nổi vào mắt mình. Đây là nhân vật số hai của Trump ở Bộ Tư pháp, người đã viết tất cả những gì khiến tôi suy nghĩ nhiều tháng qua. Rosenstein đã trích dẫn các ý kiến của cựu Bộ trưởng Bộ Tư pháp và Thứ trưởng Bộ Tư pháp của cả hai đảng. Chừng như là sau hơn hai năm gây kích động lớn, cuối cùng thế giới cũng hiểu ra.

Nhưng câu chuyện lại sớm vỡ vụn. Trên đài truyền hình toàn quốc, Trump đã nói với Lester Holt, người dẫn chương trình kênh NBC, rằng lý do thực sự khiến ông phải sa thải Comey là vì vụ FBI điều tra khả năng có thể có câu kết giữa chiến dịch của Trump và tình báo Nga. Hoặc, như cách Trump đã gọi nó, “Vấn đề với Nga”. Tôi không hề ngạc nhiên. Trump biết rằng về luật, ông không phạm tội nói dối, vì tất cả lỗi đều do Comey gây ra. Ông luôn khăng khăng rằng không có trường hợp chống lại tôi, ngoại trừ việc phe Cộng hòa (với FBI là tay trong) gây áp lực phải nói có, nên khi ông xác định trường hợp FBI điều tra vụ Nga trước Quốc hội 2017, tôi nhận thấy ông thật gượng gạo.

Tuy vậy, cũng thật hay khi Comey ra đi trong tư thế từ một tay côn đồ thành tử sĩ chỉ trong vòng năm giây chớp nhoáng.

Để hiểu được vụ này, bạn phải có khả năng tư duy kép. Rosenstein đúng về vụ điều tra các email, còn Comey sai. Nhưng Trump lại sai khi sa thải Comey do vấn đề Nga. Cả hai phát ngôn đều thật. Và cả hai đều đáng bực mình.

Quay lại câu chuyện điên đầu này cũng thật đau thương, giờ đây, phải hiểu bằng cách nào đề tài này được bơm vào một cuộc tranh cử nặng tính đối đầu như vậy là một điều hết sức quan trọng. Rất nhiều người vẫn không hiểu nổi chuyện là thế nào; họ chỉ biết vấn đề rất tệ. Và tôi không thể đổ lỗi cho họ: Họ liên tục được nghe về điều đó trong vòng một năm rưỡi. Trong toàn bộ chiến dịch bầu cử, từ email xâm chiếm hết tâm trí mọi người, khi người ta được yêu cầu nói lên điều gì đầu tiên về tôi, trong đầu họ chỉ có mỗi từ email.

Tôi không ngần ngại khẳng định rằng, vâng, quyết định sử dụng email cá nhân thay vì tài khoản email chính phủ là của tôi, và chỉ mình tôi quyết. Tôi thừa nhận điều đó. Tôi chưa bao giờ có ý lái mọi người theo hướng khác, chưa bao giờ giấu giếm vụ này như một bí mật, và luôn luôn nghiêm túc đối với thông tin đã được phân loại.

Trong suốt chiến dịch tranh cử, tôi đã không ngừng cố gắng giải thích mình đã hành động theo lòng trung thành. Tôi đã cố xin lỗi dù biết rằng các trò tấn công nhằm lên tôi là không thật và được trích dẫn thái quá đến kỳ quặc, và được các đảng viên chính trị cổ xúy. Thỉnh thoảng tôi ngập ngụa chìm trong những chuyện bá vơ. Nhiều lúc khác tôi lại cố ngoi lên khỏi tất cả mọi thứ đó. Có lần tôi thậm chí còn kể một chuyện tếu bậy. Dù gì chăng nữa, tôi đã chẳng bao giờ tìm được những từ ngữ đúng đắn. Vậy thì để tôi thử lại:

Đó là một sai lầm xuẩn ngốc.

Nhưng “tai tiếng” thậm chí còn xuẩn ngốc hơn.

Đó như một vụ sa lầy: càng cố vùng vẫy bạn càng lún sâu thêm.

Nhiều lúc, tôi nghĩ dường như mình đang phát điên lên. Nhiều lúc khác, tôi lại chắc chắn thế giới mới đang điên đảo. Tôi quát mắng nhân viên của mình. Tôi còn định làm những hình nhân bùa ngải của một số nhân vật trong giới báo chí và Quốc hội và châm thật nhiều kim vào chúng. Trên tất cả, tôi nổi giận với chính mình.

Bản thân không thể giải thích tất cả những vụ bê bối này, tôi quyết định để người khác nói hộ lần này. Tôi hy vọng điều đó sẽ giúp kết nối những lỗ hổng và giải thích điều gì đã, và không xảy ra.

Những gì đã xảy ra thì không thể xóa bỏ được, nhưng nó giúp xoa dịu phần nào cơn phẫn nộ của tôi – và điều đó rõ ràng tốt cho sức khỏe tinh thần mình!

Thông tin tốt nhất của chúng tôi là bà ta đã dựng lên mọi chuyện, miễn tiện lợi cho bà ấy.

—Giám đốc FBI Jim Comey,
trong một phiên điều trần Quốc hội, tháng 7 năm 2016

Vâng, điều đó được cho là tiện lợi cho tôi. Vài người đã hoài nghi lời giải thích đó. Nhưng đó là những gì FBI đã kết luận sau hằng tháng điều tra. Và đó là sự thật.

Rất nhiều thanh niên thời nay đã quen với việc mang bên mình những máy móc công nghệ đa chức năng, họ vừa có điện thoại cá nhân, lại vừa được công ty cấp thêm một cái. Bản thân tôi vốn không thuộc dân kỹ thuật số (tôi thậm chí đã không thể biết thuật ngữ đó có nghĩa gì cho đến gần đây). Tôi không hề gửi một email nào trong giai đoạn là Đệ Nhất Phu nhân ở Nhà Trắng hay trong suốt thời nhiệm kỳ đầu của tôi ở Thượng viện Mỹ. Tôi chưa bao giờ sử dụng máy tính ở nhà hay ở sở làm. Đến 2006, tôi mới lần đầu tiên gửi và nhận email bằng chiếc điện thoại BlackBerry của mình. Như hàng triệu triệu người khác, tôi cũng xài thuê bao cũ của AT&T, email cho cả việc công và tư. Đó là cách làm việc của tôi, và nó tỏ ra hiệu quả.

Việc tạo thêm tài khoản email khác khi tôi đã trở thành Ngoại trưởng có nghĩa tôi phải đánh vật với một chiếc điện thoại thứ hai, vì cả hai tài khoản không thể tồn tại song song trong hệ thống của Bộ Ngoại giao. Tôi biết cựu Ngoại trưởng Colin Powell cũng độc quyền dùng email cá nhân. Tôi cũng biết rằng email không phải là nơi hàng đống việc của một Ngoại trưởng được giải quyết. Khi nhận nhiệm sở, tôi đã chẳng bận tâm mấy chuyện này – có quá nhiều thứ khác đang diễn ra – mặc dù, dĩ nhiên, giờ đây tôi ước gì mình đã để tâm đến.

Đầu năm 2009, tôi chuyển tài khoản email từ nhà mạng AT&T sang tài khoản của văn phòng chồng tôi vốn đã được cài đặt sẵn tại ngôi nhà Chappaqua của chúng tôi, do Sở Mật vụ bảo đảm. Mọi người từng hỏi, “Tại sao bà lại cài đặt máy chủ đó?” Nhưng câu trả lời là tôi đâu có cài đặt gì; mạng lưới đã sẵn có rồi. Chồng tôi đã sử dụng mạng cơ quan hàng nhiều năm nay và gần đây nâng cấp nó. Tôi thấy nếu mình có tài khoản email tương tự cũng là điều dễ hiểu. Nên tôi chuyển sang sử dụng tài khoản đó. Tôi vẫn sử dụng chiếc BlackBerry chính xác cho mục đích trước giờ tôi vẫn luôn luôn thực hiện.

Tôi thường xuyên liên lạc email với Chelsea và đội của Bill – cá nhân anh không dùng email, và chúng tôi vẫn dùng điện thoại để gọi mọi người – bạn bè và người thân. Nhưng hiếm khi nào tôi sử dụng email cho công việc trong bốn năm tất bật sau này. Tôi tổ chức rất nhiều buổi họp, nói chuyện bằng điện thoại (bằng cả hai mạng, thông dụng và bảo đảm), đọc hàng đống giấy tờ, và di chuyển gần cả triệu dặm đến 112 quốc gia để trực tiếp gặp gỡ mọi người.

Khi chúng tôi trở về sau đó và kiểm tra mọi thứ email, giấy tờ, chúng tôi tìm thấy rất nhiều những tin thế này:

Từ: H

Đến: John Podesta

Đã gửi: Chủ nhật, ngày 20 tháng 9, 2009 10:28 tối

Chủ đề: Trả lời: Khi nào chúng ta có thể nói chuyện?

Tôi đang bận rất nhiều cuộc điện thoại với Liên hiệp quốc. Tôi sẽ gọi anh sớm ngày mai được không? Khoảng 6:30 đến 8:00 có sớm quá không? Anh nhớ mang vớ đi ngủ và giữ chân cho ấm nhé.

Vâng, chính là tôi nhắn nhủ ông bạn John mang vớ ấm khi ngủ. Hoặc, có một bức email thế này, thời điểm tôi gặp rắc rối trong việc sử dụng máy fax:

Từ: H

Đến: Huma Abedin

Đã gửi: Thứ Tư, ngày 23 tháng 12, 2009 2:50 chiều

Chủ đề: Trả lời: làm ơn cúp đường dây máy fax, họ sẽ gọi lại và thử fax. Là tôi viết.

—Thư gốc—

Từ: Huma Abedin

Đến: H

Đã gửi: Thứ Tư ngày 23 tháng 12 14:43:02 2009

Chủ đề: Trả lời: làm ơn cúp đường dây máy fax, họ sẽ gọi lại và thử fax

Vâng nhưng cúp máy lần nữa. Vì thế họ có thể thiết lập lại đường dây.

—Thư gốc—

Từ: H

Đến: Huma Abedin

Đã gửi: Thứ Tư ngày 23 tháng 12 14:39:39 2009

Chủ đề: Trả lời: làm ơn cúp đường dây máy fax, họ sẽ gọi lại và thử fax

Tôi nghĩ là đường dây hoạt động lại rồi?

Dưới đây là một mẩu tin nữa cũng khiến tôi bật cười:

Từ: H

Đến: Huma Abedin

Đã gửi: Thứ Tư, ngày 10 tháng 2, 2010 3:19 chiều

Chủ đề: Trả lời: Diane Waston về vấn đề nghỉ hưu

Tôi muốn gọi cô ấy.

Nhưng hiện giờ tôi đang đấu tranh với tổng đài viên Nhà Trắng, ông ta không chịu tin tôi là nhân vật như tôi giới thiệu và muốn liên hệ đường dây cơ quan trực tiếp, mặc dù tôi không có ở đó và tôi vừa [đưa] ông ta số điện thoại nhà và Bộ Ngoại giao và tôi nói với ông ta mình không có khái niệm gì về cái gọi là số cơ quan trực tiếp của tôi vì tôi đâu có gọi cho chính tôi rồi gác máy và tôi đang gọi qua tổng đài với tư cách một Ngoại trưởng – không được phép gọi đường dây riêng.

Cuối cùng, cái được cho là vụ lợi lại hóa ra chẳng đáng gì. Nếu biết trước có sự thể này trước đây, lẽ dĩ nhiên tôi đã chọn mạng chủ khác. Bất cứ mạng nào cũng tốt hơn. Có lẽ khắc tin nhắn vào đá và mang chúng đi diễu hành khắp nơi còn hay hơn.

Luật và điều lệ không cấm nhân viên sử dụng tài khoản email cá nhân để giải quyết các vấn đề chính của Bộ.

—Báo cáo của Tổng Thanh tra Bộ Ngoại giao,
tháng 5 năm 2016

Nghe có vẻ rõ ràng, đúng không? Mỗi cơ quan thuộc chính phủ liên bang đều có một Tổng Thanh tra nội bộ, người sẽ xem xét điều lệ và nội quy liên quan. Viên Tổng Thanh tra Bộ Ngoại giao và các trợ lý hàng đầu của ông, một trong số họ trước kia từng làm việc cho Thượng nghị sĩ đảng Cộng hòa Chuck Grassly, đều không là bạn bè của tôi. Họ tìm mọi thời cơ để chỉ trích. Tuy nhiên khi điều tra tất cả các điều lệ ở nơi tôi làm Ngoại trưởng trước kia, họ đều có cùng kết luận. Giới báo chí quá bất ngờ và lúng túng về vấn đề này – một phần vì một vài điều luật đã thay đổi sau khi tôi rời nhiệm sở. Nhưng, như người phát ngôn của Tổng Thanh tra Bộ Ngoại giao khẳng định: Không hề có một luật cấm nào đối với việc sử dụng email cá nhân.

Trước Ngoại trưởng Kerry, không một Ngoại trưởng nào sử dụng địa chỉ email có đuôi state.gov.

—Karin Lang, nhà ngoại giao chuyên nghiệp chịu trách nhiệm quản lý đội ngũ nhân viên hỗ trợ Ngoại trưởng, trong một bản tường trình vào tháng 6 năm 2016

Tôi không phải là nhân vật đầu tiên sử dụng email cá nhân, và cũng chẳng phải là người cuối cùng dùng nó. Colin Powell chỉ chuyên sử dụng tài khoản AOL. Ngoại trưởng Kerry, người đầu tiên trên cương vị Ngoại trưởng sử dụng địa chỉ email có đuôi của chính phủ, đã nói rằng ông vẫn tiếp tục sử dụng tài khoản email cá nhân cho các công việc cơ quan tới tận năm 2015. Việc này không có gì đặc biệt, cũng chẳng phải bí mật. Tôi liên lạc với hơn cả trăm nhân viên chính phủ bằng tài khoản email cá nhân, trong đó có cả Tổng thống và vài vị quan chức Nhà Trắng. Đội ngũ nhân viên IT của Bộ Ngoại giao vẫn thường giúp đỡ tôi trong việc sử dụng chiếc điện thoại BlackBerry, đặc biệt khi họ nhận thấy tôi chật vật thế nào với công nghệ.

Còn đối với việc lưu giữ tài liệu, vì lượng người tôi phải trao đổi thông tin liên quan đến công việc quá nhiều và địa chỉ email của họ đều gắn đuôi “.gov”, tôi đinh ninh rằng những tin nhắn này đều được nguồn máy chủ chính phủ lưu giữ, sẵn sàng cho các chất vấn về Đạo luật Tự do Thông tin (FOIA).

Về phương diện điều tra khả năng kẻ xấu có thể xâm nhập vào hệ thống máy tính, chúng tôi đã không tìm thấy bằng cứ cụ thể rằng địa chỉ email của Ngoại trưởng Clinton đã bị xâm nhập, qua rất nhiều dữ liệu thu thập từ năm 2009.

—Giám đốc FBI Jim Comey, trong một cuộc họp báo vào tháng 7 năm 2016

Rất nhiều người cho rằng mạng chủ của cơ quan chồng tôi bảo trì có thể yếu kém, dẫn đến việc kẻ xấu dễ xâm nhập. Sự việc lại hóa ra là, mạng lưới cổng thông tin của Bộ Ngoại giao và nhiều hệ thống mạng cực kỳ tối mật khác của chính phủ, trong đó có cả Nhà Trắng và Lầu Năm Góc, đều đã bị xâm nhập. Bản thân email của Colin Powell cũng bị xâm nhập. Nhưng, theo lời Comey nói, chưa có một bằng cớ nào cho thấy hệ thống mạng của tôi từng bị vào trộm. Mỉa mai thay, đó hóa ra lại là một trong những nơi an toàn nhất có thể cho các email của tôi.

Mọi người đều nghĩ rằng Hillary Clinton không thể bị đánh bại, đúng không? Nhưng chúng ta đã lập ra Ủy ban đặc biệt Benghazi, một ủy ban được tuyển lựa. Số phiếu của bà ta hiện nay là bao nhiêu? Số phiếu dành cho bà ta đang rớt.

—Kevin McCarthy, Lãnh đạo phe đa số của đảng Cộng hòa ở Hạ viện trên Fox News, tháng 9 năm 2015

Đây là nơi câu chuyện đổi hướng trong vũng lầy đảng phái. Các đảng viên đảng Cộng hòa đã tốn nhiều năm không chút xấu hổ cố gắng ghi điểm chính trị từ cuộc tấn công khủng bố ở Benghazi, Lybia, tháng 9 năm 2012. Đó là một thảm kịch. Nửa đêm tôi thường không ngủ được và dằn vặt liệu đã có thể làm gì hơn nữa để ngăn nó xảy ra. Sau những thảm kịch trước đây, bao gồm cả vụ nổ bom đại sứ quán nước ta và trại Thủy quân lục chiến ở Beirut năm 1983, giết chết 241 lính Mỹ, và vụ nổ bom tòa đại sứ ta ở Kenya và Tanzania năm 1998, giết chết 12 lính Mỹ và hàng trăm dân Phi châu, một số đảng phái đã nỗ lực đánh vào lòng trung thành để có được một số bài học và cải thiện an ninh. Nhưng sau vụ tấn công ở Benghazi, các thành viên Cộng hòa đã biến cái chết của bốn người Mỹ dũng cảm thành một trò hề đảng phái. Họ không thỏa mãn rằng bảy cuộc điều tra của Quốc hội (năm trong số đó do phe Cộng hòa thực hiện) và một ban đánh giá độc lập kiểm tra thấu đáo mọi chứng cứ và kết luận rằng cả Tổng thống Obama lẫn tôi đều không phải chịu trách nhiệm cá nhân trước thảm kịch này. Các chủ tịch Ủy ban Cộng hòa đã hoàn thành trọng trách, nhưng những lãnh đạo của họ không hài lòng. Họ muốn lấy nhiều điểm chính trị hơn. Thế nên họ lập ra một ủy ban đặc biệt “mới” nhằm hủy hoại thanh danh tôi càng nhiều càng tốt.

Như Kevin McCarthy, nhân vật quyền lực thứ hai của đảng Cộng hòa ở Hạ viện từng vô ý bộc bạch trong một lần hiếm hoi rằng, họ phải làm gì đó để làm tổn thương tôi. Ông ta cũng cố gắng trở thành Chủ tịch Hạ viện và cần phải gây ấn tượng với cánh hữu.

Mãi đến tháng 10 năm 2015, rốt cuộc các nghị sĩ Cộng hòa mới gọi tôi ra điều trần. Thời điểm đó, việc điều tra tấn công khủng bố đã bị vụ email của tôi che lấp. Các đảng viên đảng Cộng hòa chủ trì ủy ban đã lên kế hoạch cho mười ca điều trần về an ninh và các vấn đề khác, nhưng chỉ tập trung vào mỗi vụ của tôi. Ở Thượng và Hạ viện tôi đã ra điều trần về vụ tấn công khủng bố năm 2012, nên chẳng có nhiều vấn đề mới để bàn. Tuy vậy, tôi đã trả lời các chất vấn trong mười một giờ đồng hồ. Tiến trình diễn ra công khai, tôi vui vì được dịp lập kỷ lục.

Chỉ trước thời điểm buổi điều trần bắt đầu, những người Cộng hòa mới gửi tôi một xấp khổng lồ nội dung các email và biên bản, thông báo với tôi rằng họ sẽ hỏi về bất kỳ thư nào hoặc tất cả chúng. Trong mớ đó, nhiều thư tôi chưa bao giờ thấy. Các câu hỏi ngày càng tinh vi, chỉ nhằm mục đích chờ thời cơ “bắt giò rồi nhé!” để đăng lên tin tức, báo đài. Mọi thứ thật kệch cỡm. Một Thượng nghị sĩ hợm hĩnh chỉ ra trong một email của tôi, khăng khăng khẳng định rằng nó chứa một số tiết lộ về những sai trái của tôi. Tôi hướng ông ta đến đoạn tiếp theo, chứng minh điều ngược lại. Và mọi thứ sáng tỏ.

Sau rốt, Chủ tịch phiên điều trần thuộc phe Cộng hòa Trey Gowdy ngượng ngùng thừa nhận toàn bộ buổi điều tra đã không đem lại kết quả gì đáng kể. Khi được hỏi họ có moi được thông tin nào mới trong suốt mười một tiếng nướng tôi, ông ta ngừng nhiều giây và cuối cùng không thể đưa ra được một ý gì. Bấy giờ tôi đang ở dưới sảnh trong một phòng hội nghị nhỏ, nơi tôi ôm đội ngũ nhân viên của mình, những người đã làm việc hết mình để chuẩn bị cho tôi trong phiên điều trần. Tôi mời họ đến gia trang ở Tây Bắc Washington, chiêu đãi họ món Ấn và tất cả cùng xả hơi.

Báo chí cho rằng ủy ban điều trần là một thất bại của đảng Cộng hòa. Nhưng tôi đã rút đủ kinh nghiệm trong vấn đề các vụ tai tiếng ở Washington để hiểu rằng không thể tránh khỏi tác hại. Các lời buộc tội lặp đi lặp lại cũng đủ để nhớ mãi, hoặc chí ít cũng để lại một thứ cặn bã nhớp nháp khó thể nào gột rửa sạch.

Cựu Ngoại trưởng Clinton được quyền xóa các bức email cá nhân mà không có sự giám sát của cơ quan kiểm soát.

—Hồ sơ của Bộ Tư pháp Mỹ, tháng 9 năm 2015

Ủy ban Benghazi đã ồ ạt gửi Bộ Ngoại giao hàng bao yêu cầu cung cấp tài liệu. Tháng 8 năm 2014, trong số 15.000 trang email được cung cấp cho ủy ban có tám bức email gửi đến tôi hoặc do tôi gửi đi. Thời điểm đó, không ai thắc mắc vì sao tôi sử dụng tài khoản không thuộc chính phủ.

Vài tháng sau, suốt mùa thu năm 2014, Bộ Ngoại giao, trong một nỗ lực hoàn tất việc lưu giữ hồ sơ, đã gửi một bức thư tới bốn vị cựu Ngoại trưởng – tôi, Condoleezza Rice, Colin Powell, và Madeleine Albright – yêu cầu nộp các bức email công việc mà có thể chúng tôi vẫn còn giữ. Không ai trong các vị còn lại cung cấp được gì. Không một tài liệu nào nói về vũ khí hủy diệt hàng loạt và hành vi cố ý đưa đến Chiến tranh Iraq. Không một thông tin nào về mặt trái vụ đối xử tệ với phạm nhân ở nhà tù Abu Ghraib hay sử dụng biện pháp tra tấn. Không có bất cứ một thông tin gì. Madeleine nói bà không bao giờ sử dụng email ở Bộ Ngoại giao. Condi cũng không, mặc dù các trợ lý cấp cao của bà sử dụng tài khoản email cá nhân. Powell nói ông chẳng lưu giữ bất kỳ bức email nào.

Tôi yêu cầu các luật sư của mình thu thập và cung cấp bất cứ thư từ nào của tôi có thể có liên quan đến việc cơ quan để trình cho bộ. Kết quả là có hơn 30.000 email. Tất cả bao gồm mọi lĩnh vực liên quan đến công việc. Bộ Ngoại giao và Bộ Văn thư Lưu trữ Quốc gia sau đó đã công nhận rằng 1.258 trong số email đó thực sự thuần túy cá nhân, và không nhất thiết phải giải trình.

Hơn 30.000 bức email, nghe có vẻ rất nhiều. Nhưng đó là suốt quá trình bốn năm, rất nhiều trong số đó bao gồm “Cảm ơn” hay “Làm ơn in ra” – hoặc không hề có câu trả lời. Một trong những trợ tá của tôi có lần đã đếm lượng email trung bình anh ta gửi và nhận hằng ngày. Trong vòng bốn năm, dễ chừng hàng trăm ngàn bức email. Điều đó giúp hiểu được con số email trong bối cảnh của tôi.

Một lượng 31.000 email khác của tôi là các email cá nhân, chẳng can hệ chút gì đến công việc Ngoại trưởng của tôi. Tôi thấy thật nhẹ nhõm khi tuyên bố chúng là những bức email về các bài học yoga và kế hoạch đám cưới. Nhưng những mẩu tin này cũng bao gồm nhiều cuộc nói chuyện với luật sư, bác sĩ, những thông tin về đất đai của mẹ tôi, những thông báo từ gia đình, bạn bè về những sự kiện xảy ra trong cuộc đời họ, cả vui lẫn buồn – nói tóm lại, rõ ràng chỉ là những nội dung cá nhân riêng tư. Điều hết sức tự nhiên là tôi không muốn ai xa lạ đọc chúng.

Vì thế chúng tôi kiểm tra để đảm bảo rằng chúng tôi đang tuân thủ theo luật, cung cấp bất cứ bức email liên quan nào, và xóa các email cá nhân.

Nhiều chỉ trích sau đó đánh vào yếu tố tôi đã xóa email cá nhân, buộc tôi tội hành động không rõ ràng. Nhưng như Bộ Tư pháp nói, luật đã rõ và điều đó cũng được áp dụng cho trường hợp email cá nhân gửi bằng tài khoản chính phủ. Và một nguyên do thú vị là: không một ai lại muốn email cá nhân của họ được công khai trước công chúng.

Bỏ tù bà ta đi!

—Cố vấn của Trump là Michael Flynn ở Đại hội Quốc gia đảng Cộng hòa, 18 tháng 7 năm 2016

Có lẽ lời kêu gọi này được nghe từ gần như bất cứ cuộc biểu tình nào của Trump trong suốt chiến dịch, nhưng giờ đây có một nền công lý sến sẩm nào đó để nhớ cách một Michael Flynn nhiệt thành muốn ném tôi vào tù.

Những lời hò reo không ngừng “Bỏ tù bà ta!” một lần nữa lại phơi bày bản chất xấu xa của những tay gian thương Cộng hòa và các tín đồ nhiệt thành nhất của họ. Trước nay là thế. Hàng thập kỷ nay, các đối thủ chính trị thường buộc tội tôi vì bất cứ một tội lỗi nào trên trái đất này – thậm chí là tội giết người – và luôn hứa hẹn sẽ bỏ tôi vào tù.

Có lẽ bạn nghĩ chương lịch sử này thôi thúc các nhà báo công tâm biết đắn đo trước khi bắt đầu trò tai tiếng mới. Hay những người bầu cử chắc phải có cái nhìn sâu xa hơn về chuỗi vu khống và nghi ngờ các tuyên bố mới. Nhưng bạn sai rồi. Chương lịch sử nhập nhằng này về vụ tai tiếng trông như thật vừa qua đã kết thúc với cảm nghĩ chung rằng “có điều gì mờ ám đang diễn ra với bà ta” và hun đúc thêm cho sự kiện rất được quan tâm là “sự mỏi mệt của Clinton”.

Suốt kỳ bầu cử 2016, tôi đã theo dõi cách những lời dối trá len lỏi vào tâm trí con người khi chúng thường xuyên được tiêm nhiễm. Quá trình kiểm chứng thông tin nhằm ngăn chặn dối trá trở nên vô hiệu lực. Bạn bè của tôi, những người đã giúp tôi gọi điện hoặc gõ cửa từng nhà, đã trò chuyện với những người nói rằng họ không bầu cho tôi bởi vì tôi đã giết ai đó, đã bán thuốc phiện, và phạm bất cứ tội danh nào không được báo cáo, trong đó có cả việc tôi đã tự ý xử lý email mình. Cuộc tấn công cá nhân diễn đi diễn lại thường xuyên đến độ nhiều người tin rằng tôi ắt đã làm gì sai.

Cơn khủng hoảng email nổ ra thực sự vào tháng 3 năm 2015. Vào một tối thứ Bảy, luật sư của tôi, David Kendall, nhận được email từ tờ New York Times chất vấn ông rất nhiều câu hỏi về việc tôi sử dụng email và yêu cầu nhận được câu trả lời “vào tối Chủ nhật hoặc trễ nhất là sáng sớm thứ Hai”. Chúng tôi vắt giò trả lời càng nhiều câu hỏi của Times càng tốt. Rõ ràng có gì đó lớn chuẩn bị xảy ra. Tối thứ Hai, ngày 2 tháng 3, tờ Times đăng bài trên trang trực tuyến, đề tựa “Hillary Clinton đã sử dụng tài khoản email cá nhân ở Bộ Ngoại giao, có khả năng phạm luật”.

Khi báo cáo của Tổng Thanh tra cuối cùng cũng làm sáng tỏ, câu chuyện trở nên hết sức vớ vẩn. Tờ Times u ám nhận xét: “Vụ tiết lộ tài khoản email cá nhân tạo dư âm với làn sóng chỉ trích lâu nay nhắm vào cả Ngoại trưởng và chồng bà, cựu Tổng thống Bill Clinton, vì thiếu minh bạch và có khuynh hướng bí mật”. Mãi đến đoạn thứ tám mới thấy ghi chú, “Bà Clinton không phải là nhân viên nhà nước đầu tiên – hay Ngoại trưởng đầu tiên – sử dụng tài khoản email cá nhân để giải quyết công vệc”.

Báo Times lý luận việc sử dụng email cá nhân cho thấy tôi có khuynh hướng bí mật, nhưng tôi luôn nhìn nhận đó là lời buộc tội kỳ quặc. Người dân biết về tôi và Bill nhiều hơn bất kỳ ai trong giới chính trị. Trong ba mươi tám năm nay chúng tôi đã công khai việc hoàn thuế (38 năm hơn hẳn một ai đó), tất cả email của tôi ở Bộ Ngoại giao, báo cáo thuế của Quỹ Clinton và các công việc từ thiện, thông tin y tế – vậy mà còn nói chúng tôi bí mật ư? Thỉnh thoảng khi phải tự vẽ ranh giới vì mình vượt xa bất kỳ ai trong giới chính trị về vấn đề minh bạch hóa, chúng tôi không làm một cách bí mật – chúng tôi làm để giữ mình luôn tỉnh táo. Chưa kể, ai đó muốn giữ thư điện tử của mình bí mật mà lại ngu ngốc dùng địa chỉ có đuôi @clintonemail.com!

Những sự kiện này đã không ngăn vòng quay tai tiếng Washington đi chậm lại, vì nhiều báo đài truyền thông luôn soi tìm sự vụ nào đó thật nghiêm trọng, tờ New York Times đã đưa câu chuyện lên trang đầu.

Vì muốn mọi thứ hạ nhiệt, hai ngày sau khi bài trên tờ Times xuất hiện, tôi kêu gọi công khai hóa tất cả các email mà tôi đã cung cấp Bộ Ngoại giao. Tôi biết mức độ của sự minh bạch đó là chưa từng có trong giới chính trị. Trên thực tế, thư điện tử của tôi giờ đây được công bố nhiều hơn của bất kỳ Tổng thống, Phó Tổng thống, và Bộ trưởng nào trong lịch sử đất nước cộng lại. Tôi không có gì để giấu, và tôi nghĩ rằng nếu công chúng thật sự đọc tất cả hàng ngàn tin nhắn này, nhiều người sẽ thấy rằng việc tôi sử dụng tài khoản cá nhân chẳng bao giờ nhằm che giấu điều gì xấu xa. Hầu hết các thư điện tử không thật sự đáng gọi là tin tức, nên giới truyền thông đã tập trung vào bất kỳ tin tức lá cải nào họ chộp được, bằng không thì làm ngơ về nội dung. Họ đã không hề moi được một tiết lộ gây sốc nào, không một bí mật đen tối, chẳng một câu chuyện nào về hành động sai trái hay hay chểnh mảng. Tuy nhiên, họ lại đăng đàn vài thứ tôi thấy đáng đọc: Sự cần mẫn và tận tâm của những nhân viên ở Bộ Ngoại giao.

Một khi người dân thật sự đọc, tôi lại thấy thú vị với vài phản hồi, vì khi mọi người nhận ra thực chất con người tôi, tôi vẫn luôn là tôi. “Tôi từng là một trong những người ghét Hillary nhất trái đất này… cho đến khi đọc các bức thư điện tử của bà ấy”, một nhà văn tuyên bố. “Tôi đã phát hiện ra một Hillary Clinton mình chưa từng biết có tồn tại”, bà tiếp tục, “một người đã quan tâm đến những người lao động mất đi người thân… dù bà có bận bịu đến mấy, và dù người đó là ai, bà vẫn dành thời gian viết thư chia buồn cũng như gửi lời chúc mừng… bà có thể là một nhà thương thuyết khó tính và cứng rắn với kỳ vọng của mình, nhưng vẫn dành chút thời giờ viết cho một người bạn, động viên họ những lúc ngặt nghèo”. Rủi thay, hầu hết mọi người đều không đọc email; họ chỉ biết những gì giới báo chí và đảng Cộng hòa nói về chúng, nên họ cho rằng chúng hẳn chứa điều gì đen tối, những bí mật khó hiểu.

Vào ngày 10 tháng 3, tôi tổ chức một cuộc họp báo. Lần đó chẳng vui vẻ gì. Báo giới thì háu đói, tôi lại lỗi thời, vì đã xa rời tổ chức chính trị nhiều năm. “Nhìn lại, có lẽ mọi chuyện suôn sẻ hơn nếu đơn thuần tôi sử dụng tài khoản email thứ hai và chiếc điện thoại thứ hai”, tôi nói. “Nhưng thời điểm đó, mấy lời này dường như không còn quan trọng nữa”. Sự thật là vậy. Và chẳng mấy ai hài lòng. Lẽ ra tôi nên hiểu ngay rằng chẳng lời lẽ thần kỳ nào có thể chứng minh sự ngô nghê ấy và làm nó tan biến đi.

Chẳng thà để câu chuyện rơi vào tay một nguồn tin khác còn hơn để thời báo Times đăng đàn câu chuyện một phía, phá hỏng uy tín về sự chính xác của họ.

—Chủ bút tờ New York Times Margaret Sullivan vào ngày 27 tháng 6 năm 2015

Cuối ngày 23 tháng 7 năm 2015, tờ Times châm ngòi quả bom mới. Một bài báo trên trang nhất đề tựa “Yêu cầu điều tra yếu tố tội phạm trong vấn đề sử dụng email của Clinton” cho hay: Hai Tổng Thanh tra đã yêu cầu Bộ Tư pháp Mỹ phải “mở một cuộc điều tra tội phạm tìm hiểu liệu thông tin nhạy cảm của chính phủ có bị xử lý nhầm vào tài khoản email cá nhân của Hillary Rodham Clinton sử dụng với cương vị Ngoại trưởng”. Lúc này chiến dịch của tôi phải đương đầu với vấn đề liệu người ta có tính đến chuyện bỏ tù tôi không.

Tuy vậy, Bộ Tư pháp đã nhanh chóng xác định rằng họ “nhận được thông tin chọn lọc liên quan đến vụ thương thuyết tiềm năng” chứ “không phải là thứ liên quan đến tội phạm”. Tờ Times phải đăng hai bài sửa sai và một bài giải trình của chủ bút vì họ đã “để độc giả chiêm ngưỡng một bức tranh rối mù”.

Dân biểu Elijah Cummings, nhân vật số hai của đảng Dân chủ ở Ủy ban Benghazi, đã giúp lý giải sự vụ: “Tôi đã nói chuyện với tư cách cá nhân với Tổng Thanh tra Bộ Ngoại giao vào hôm thứ Năm, và ông nói rằng ông chưa bao giờ yêu cầu Bộ Tư pháp mở cuộc điều tra tội phạm về việc sử dụng email của Ngoại trưởng Clinton. Thay vì thế, ông bảo tôi rằng Tổng Thanh tra Cộng đồng Tình báo đã trình lên Bộ Tư pháp và Quốc hội rằng họ xác định một số thông tin chọn lọc trong vài email vốn từng là một phần điều tra của FOIA, và rằng không môt bức email nào trong đó được đánh dấu đã được phân loại bí mật”.

Nhìn lại sau kỳ bầu cử, tờ Times đã miêu tả sự nhiễu nhương như “một ngoại lệ nhưng không có gì lạ”, vì giờ đây tất cả chúng ta đều biết đã có một cuộc điều tra bí mật đang thực hiện. Nhưng giờ đây chúng ta cũng biết luôn rằng đã có một sự bất đồng ý kiến giữa Bộ Tư pháp và FBI để phác họa vụ việc thế nào cho phù hợp. Phương châm của Bộ Tư pháp, được phản ánh qua lời trần tình của người phát ngôn tờ Times về câu chuyện của họ, là trung thành với chính sách xưa giờ vẫn thế, không khẳng định hay phủ định sự tồn tại của một cuộc điều tra – một quy luật mà Comey đã thận trọng tuân theo khi ông từ chối tiết lộ bất cứ gì về vụ điều tra mối liên hệ có thể có giữa chiến dịch Nga và Trump. Nhưng đến khi điều tra các bức email của tôi, ông có rất nhiều điều để nói. Dĩ nhiên, tờ Times gặp rắc rối vì nó chỉ cho người đọc biết một chiều của câu chuyện. Margaret Sullivan đã cho chạy dòng tít cay độc đáng sợ, “Một câu chuyện đầy sai trái về Clinton: Chuyện xảy ra thế nào và điều gì tiếp theo?” Sullivan dùng Times để ấn hành bài báo rởm đó. “Bạn không thể bỏ mấy câu chuyện kiểu này lại vào hủ – chúng đã lan tỏa trong toàn bộ hệ thống tin tức báo đài”, bà viết. “Nói một cách nhẹ nhàng, mọi thứ đã rối tung rối mù”.

Nếu tất cả các quan chức ngoại giao cao cấp, đáng kính và các ngài lãnh sự quán giàu kinh nghiệm này đang gửi các email kia, thì vấn đề không nằm ở cách Hillary Clinton đã xử lý email của bà ấy thế nào, mà là cách giao tiếp của Bộ Ngoại giao trong thế kỷ 21.

—Phil Gordon, một cựu Trợ lý Ngoại trưởng và nhân viên Hội đồng An ninh Quốc gia, người có vài bức email gửi tôi đã được phân loại, đăng trên tờ Times, ngày 10 tháng 5 năm 2016

Cuộc điều tra của Bộ Tư pháp, và rất nhiều hệ lụy tiếp theo đã chuyển hướng vào vấn đề bảo mật. Vấn đề không còn là việc sử dụng email cá nhân trong công việc. Vấn đề bấy giờ là cái gì nên được bảo mật, và có phải tôi hay ai đó đã cố ý xử lý nó sai?

Công tác phân loại bảo mật không hề là một ngành khoa học dù nó có cái tên giống khoa học. Năm người được yêu cầu cùng xem một bộ hồ sơ có thể đưa ra năm quyết định khác nhau. Khía cạnh này chúng tôi gặp hoài trong chính phủ khi các cơ quan khác nhau bất đồng ý kiến trong việc thông tin nào nên được cân nhắc phân loại. Khi tôi còn là Ngoại trưởng, chuyện một trong bốn nhân viên ngoại giao của chúng tôi có buổi nói chuyện cùng các nhà ngoại giao và nhà báo nước ngoài, về báo cáo lại vấn đề phát triển chính trị và quân sự của một quốc gia và xếp kiểu thông tin này vào diện không phải bí mật là không hiếm. Nhưng một nhân viên CIA sống trong cùng đất nước, sử dụng nguồn cung cấp thông tin và kỹ thuật bí mật, có thể thu thập cùng dữ kiện nhưng phải phân loại báo cáo là bí mật. Cùng một thông tin: Nó đã được phân loại chưa? Các chuyên gia và cơ quan điều tra thường xuyên mâu thuẫn nhau.

Đó là những gì đã xảy ra khi Bộ Ngoại giao và các cục tình báo xem xét những bức email của tôi khi được tung ra. Hãy nhớ rằng, tôi đã yêu cầu tất cả các bức email được công khai để người Mỹ có thể đọc chúng và tự phán xét. Đã có một loạt các yêu cầu thông qua Đạo luật Quyền Tự do Thông tin (FOIA) trong quá trình tố tụng tại tòa. Điều dễ làm nhất là chỉ việc ném hết các bức email vào một trang mạng nào đó là xong, nhưng chính phủ có những quy định phải tuân theo trong trường hợp FOIA. Bạn không muốn phải vô ý đăng số an sinh xã hội hay số điện thoại của ai đó.

Nhiều khi, đọc ba mươi nghìn email của tôi, đại diện các cơ quan tình báo Mỹ lại tìm kiếm, phân loại các tin tức cũ trước đây không bị xét. Nhiều nhân vật kỳ cựu của Bộ Ngoại giao, đầy kinh nghiệm trong việc giải quyết các vấn về nhạy cảm đã không đồng ý với các quyết định đó. Nó giống như một thành phố nhỏ đang thay đổi giới hạn tốc độ và vẫn dựa vào luật cũ để phạt những tài xế nào vẫn tuân theo giới hạn cũ chứ không phải cái mới.

Ví dụ, email từ Dennis Ros, một trong những nhà ngoại giao kỳ cựu nhất đất nước, được tuyên bố đã bị phân loại theo điều lệ trước. Bức email nói về những vụ thương lượng ngoài luồng mà ông đã thực hiện với người Israel và Palestine, với tư cách cá nhân, năm 2011. Các quan chức chính phủ đã làm việc với ông, nêu rõ việc ông cho xuất bản nguồn thông tin tương tự trong một cuốn sách, và ông đã làm, nhưng giờ đây các quan chức khác lại muốn phân loại nó. “Điều đó cho thấy sự chuyên quyền đối với cái giờ đây bị phân loại”, Dennis nhận định.

Điều tương tự đã xảy đến với Henry Kissinger trong cùng thời điểm. Bộ Ngoại giao phát hành bản ghi của cuộc đối thoại năm 1974 về Cyprus giữa Ngoại trưởng lúc bấy giờ là Kissinger và giám đốc CIA, nhưng phần lớn nội dung đã bị che vì giờ đây bị cho là cần được bảo mật. Điều này làm các nhà sử học lúng túng vì Bộ đã phát hành bản ghi hoàn chỉnh, không kiểm duyệt tám năm về trước trong một cuốn sách lịch sử chính thức… và trên trang mạng cơ quan!

Một nhà ngoại giao kỳ cựu nữa, Đại sứ Princeton Lyman, cũng ngạc nhiên khi một vài email thông thường ông gửi cho tôi trước đây bây giờ cũng bị hồi tố xếp vào loại bí mật. “Kiểu báo cáo hằng ngày tôi vẫn làm về những gì đã diễn ra trong các tiến trình thương thuyết không bao gồm thông tin tôi cho là cần bí mật”, ông nói với tờ Washington Post.

Thật là quái đản. Có lẽ chúng ta nên đóng cửa Bộ luôn.

—Cựu Ngoại trưởng Colin Powell trên tờ Times đăng ngày 4 tháng 2 năm 2016, sau khi ông biết rằng hai tin nhắn gửi vào tài khoản email cá nhân của ông đã được phân loại bí mật theo hiệu lực hồi tố

Như Colin, tôi nghĩ thật nực cười khi vài nhân vật của cơ quan tình báo giờ đang cố gắng dự đoán lần hai phán quyết dành cho các nhà ngoại giao và chuyên viên an ninh quốc gia kỳ cựu của Bộ Ngoại giao về việc liệu các tin nhắn họ gửi có nên bị phân loại không. Quả là đáng buồn cười khi đề nghị rằng tôi nên dự đoán lần hai về họ.

Ở khía cạnh này, thật chẳng ngạc nhiên gì khi rất nhiều chuyên gia nói rằng việc phân loại thái quá đã trở nên một vấn đề nghiêm trọng trong chính phủ. Thậm chí Giám đốc FBI cũng đã thừa nhận trong một buổi điều trần Thượng viện, ông đồng ý rằng rất nhiều thứ tài liệu bị phân loại thực chất đã được công khai rộng rãi trong dân chúng và không có gì nguy hại đến an nguy quốc gia.

Comey cũng khẳng định rằng không bức email nào của tôi bị đánh dấu cần phân loại bảo mật, và vì thế tôi có quyền kết luận chúng không vi phạm. Cuộc nói chuyện giữa ông ấy với Nghị sĩ Matt Cartwright của tiểu bang Pennsylvania trong một phiên điều trần Quốc hội vào ngày 7 tháng 7 năm 2016, rất đáng đọc:

CARTWRIGHT: Ông được yêu cầu phải đánh dấu lên vài tài liệu – tôi có bản hướng dẫn ở đây – đánh dấu bí mật an ninh quốc gia. Và tôi không nghĩ ông có cơ hội trọn vẹn để nói về ba tập tài liệu có ký tự c nhỏ trên đó. Chúng đã được lưu hồ sơ kỹ chưa? Chúng có được cẩn trọng đánh dấu theo bản hướng dẫn này không?

COMEY: Không.

CARTWRIGHT: Theo đó, nếu ông phải phân loại bảo mật tài liệu nào đó, tài liệu đó phải có tiêu đề chứ? Đúng không?

COMEY: Đúng.

CARTWRIGHT: Có cái nào có tiêu đề trong ba tài liệu mà chúng ta thảo luận hôm nay có ký tự c nhỏ xíu đâu đó trên văn bản không?

COMEY: Không. Có ba bức email. Chữ c nằm ở phần giữa văn bản, nhưng không hề có tiêu đề nào trên email hay trong nội dung.

CARTWRIGHT: Thế nếu Ngoại trưởng Clinton thật sự là một chuyên gia về những gì đã được phân loại bảo mật và không phân loại, và chúng ta đang dựa vào bản hướng dẫn, sự vắng mặt của tiêu đề có thể sẽ cho bà ấy thấy ngay rằng ba tập tài liệu đó đã không được phân loại bảo mật. Tôi nói vậy đúng không?

COMEY: Đó là một suy luận hợp lý.

Đây không phải là một trường hợp khiến an ninh quốc gia Mỹ gặp nguy hiểm.

—Tổng thống Barack Obama, trên tờ 60 Minutes, phát hành ngày 11 tháng 10 năm 2015

Đó không chỉ là quan điểm của ngài Tổng tư lệnh Quân đội. Nhiều quan chức ngoại giao cấp cao khác của cả hai đảng đều tán thành, và ủng hộ bầu tôi làm Tổng thống – như Michael Chertoff, Bộ trưởng Bộ An ninh Nội địa dưới thời Tổng thống George W. Bush. “Bà ấy sẽ đảm nhiệm tốt vai trò bảo vệ đất nước”, Chertoff nói trên NPR. “Trong một thế giới đang lâm vào thế chiến tranh, bạn phải tập trung vào điều tối quan trọng nhất, đó là việc bảo vệ nước Mỹ và bảo vệ bạn bè cũng như đồng minh chúng ta”.

Dân Mỹ đã quá mệt mỏi và chán chường khi phải nghe hoài về mấy bức email chết tiệt của bà! Email vậy là đủ rồi. Hãy nói về những vấn đề nước Mỹ đang thực sự đối đầu.

—Nghị Sĩ Bernie Sanders, trong buổi thảo luận đầu tiên của đảng Dân chủ, ngày 13 tháng 10 năm 2015

Bản thân tôi không thể nói hay hơn về nó. Tôi vẫn rất biết ơn Bernie vì lời nhận xét thông thái của ông trong kỳ họp đầu tiên. Có một lý do khiến mọi người đã chia vui nhiệt tình. Ông đã đúng khi toàn bộ cuộc đối đầu này là điều vô nghĩa. Giá mà giới báo chí đã cư xử như thế. Tôi ước gì mình có thể kết thúc vấn đề này ở đây. Rủi thay, câu chuyện dài dòng này lại vẫn tiếp diễn.

Kết luận của chúng tôi là không một công tố viên có đầu óc hợp lý nào lại khởi tố một ca như thế.

—Giám đốc FBI Jim Comey, trong một kỳ họp báo ngày 5 tháng 7 năm 2016

Điều tra an ninh của FBI là thấu đáo, chuyên nghiệp – và chậm. Luật sư của tôi đã viết cho Bộ Tư pháp hồi tháng 8 năm 2015, lặp lại lời cam kết công khai rằng tôi tự nguyện có mặt để trả lời chất vấn. Tôi những muốn buổi phỏng vấn diễn ra nhanh chóng nhất có thể, khi các kỳ bầu cử sơ khởi đầu tiên của đảng Dân chủ đang dần đến. Nhưng chúng tôi liên tục được bảo rằng: “Chưa xong”.

Có vẻ rằng tôi là nhân chứng cuối cùng được phỏng vấn. Tôi hiểu đó là kết cục hợp lý, nhưng tôi nổi giận vì mình không tài nào xua tan đám mây nghi vấn cứ chờn vờn trên đầu tôi.

Cuối cùng, vào tháng 6 năm 2016, họ đã sẵn sàng đối thoại với tôi. Chúng tôi thống nhất buổi chất vấn vào ngày 2 tháng 7, một ngày thứ Bảy cuối tuần nóng bức, chán chường. Để tránh càng nhiều báo giới càng tốt, chúng tôi bắt đầu vào 8 giờ sáng, ở Tổng hành dinh FBI – Tòa nhà J. Edgar Hoover ở trung tâm Washington.

Chiếc thang máy đưa tôi và đội mình đi từ tầng hầm đậu xe lên tầng tám, nơi chúng tôi được đưa vào một phòng hội nghị được canh gác cẩn mật. Tám luật sư và nhân viên Bộ Tư pháp và FBI đang đợi chúng tôi. Một trong những luật sư của tôi, Katherine Turner, lúc này đang mang bầu tám tháng rưỡi, nên mọi người tán gẫu quanh chuyện em bé để giảm nhiệt bầu không khí. Buổi chất vấn kéo dài ba tiếng rưỡi và được hai nhân viên FBI điều hành chủ yếu, mặc dù mỗi luật sư của chính phủ đều hỏi vài câu. Họ muốn biết vì sao tôi lại quyết định sử dụng email cá nhân ở Bộ Ngoại giao, tôi đã nói chuyện với ai, tôi đã được bảo gì, tôi đã biết gì về chế độ bảo trì hệ thống, tôi đã phân loại email thế nào, và nhiều thứ khác. Các nhân viên làm việc rất chuyên nghiệp, chính xác, và lịch sự. Câu hỏi họ đưa ra rõ ràng, thận trọng và không mang tính tranh cãi, khi nhận được câu trả lời họ không cố ý soi mói thêm. Tôi cho rằng buổi nói chuyện diễn ra hiệu quả. Khi họ nói không còn câu hỏi nào khác và cảm ơn, tôi đã xin lỗi tất cả họ vì đã tốn quá nhiều thời gian cho vấn đề này.

Giám đốc Comey đã không xuất hiện suốt buổi chất vấn hôm thứ Bảy đó. Nhưng ba ngày sau, vào ngày thứ Ba, ngày 5 tháng 7, ông tổ chức một buổi họp báo bất thường. Mọi người chúng tôi đều hết sức ngạc nhiên. Chúng tôi chẳng được lời cảnh báo nào và đã chẳng nghe được lời nhận xét gì sau buổi nói chuyện hôm thứ Bảy.

Comey đã phát biểu một tuyên bố kép. Đầu tiên, ông nói không có sự buộc tội hình sự nào đối với bất kỳ ai, rằng “không công tố viên có đầu óc hợp lý” nào lại khép việc xử lý sai thông tin đã phân loại bảo mật vào tội hình sự. Chúng tôi ai cũng biết chuyện này. Tuy nhiên, nghe những lời như vậy vẫn hay.

Lời tuyên bố thứ hai lại vừa hoàn toàn bất ngờ và không hợp lý. Comey nói rằng mặc dầu các đồng nghiệp của tôi trong Bộ Ngoại giao và tôi đã không vi phạm luật trong việc xử lý thông tin đã phân loại bảo mật, nhưng chúng tôi – toàn bộ ba trăm nhân viên đã viết email sau này được phân loại bảo mật – là “hết sức bất cẩn”. Ông nói FBI phát hiện rằng “văn hóa an ninh của Bộ Ngoại giao nói chung, và việc sử dụng hệ thống email không phân loại nói riêng, nhìn chung là thiếu cẩn trọng vì các thông tin có phân loại được tìm thấy ở khắp nơi trong chính phủ”. Họ nói vậy là muốn nhắm vào tôi, nhưng việc hạ bệ danh dự toàn thể Bộ Ngoại giao là không chấp nhận được và điều đó chỉ biểu lộ những chính thể đối đầu già cỗi, điều này tô đậm toàn bộ tiến trình.

Rất nhiều phản hồi của công chúng và báo chí đối với tuyên bố của Comey tập trung thẳng vào kết luận chung rằng sau hằng tháng đối đầu, đã không có sự vụ gì. Những nhà chỉ trích từng tiên đoán bản cáo trạng đang chờ tôi phía trước, giờ phải cay đắng thất vọng. Nhưng tôi giận và bực bội khi Comey đã lợi dụng vị trí là người của công chúng để chỉ trích tôi, đội ngũ nhân viên tôi, và Bộ Ngoại giao, mà không tạo cơ hội để chúng tôi phản biện.

Tôi có cảm giác mình nhỏ nhoi như Ray Donovan, Bộ trưởng Lao động của Tổng thống Reagan, người mà sau khi được trắng án khỏi tội gian lận, đã hỏi, “Vậy giờ tôi phải vào cơ quan nào đây để lấy lại uy tín của mình?”

Phản ứng theo bản năng đầu tiên của tôi là dùng chiến dịch của mình để trả đũa thật mạnh và giải thích với công chúng rằng Comey đã vượt quá giới hạn của ông ta một cách tệ hại – Rod Rosenstein đã lý luận tương tự vài tháng sau bầu cử. Điều đó có lẽ đã huỵch toẹt các tác hại chính trị và khiến Comey phải suy nghĩ kỹ trước khi lại lần nữa phá vỡ nghi thức vài tháng sau đó. Đội của tôi tỏ ra quan tâm đối với cách tiếp cận đối đầu đó. Cuối cùng, chúng tôi quyết định tốt hơn nên để cho mọi thứ trôi qua và tất cả cố gắng vươn lên. Nhìn lại, đó là một sai lầm.

Giám đốc trình bày các sự kiện theo kiểu của mình cho truyền thông tin tức như thể nó là một lập luận khép lại, mà không có phán xử. Đó là một ví dụ kinh điển mà các nhà hành pháp và nhân viên liên bang được dạy không nên làm.

—Thứ trưởng Bộ Tư pháp Rod Rosenstein, trong văn bản ngày 9 tháng 5 năm 2017 gửi tới Bộ trưởng Bộ Tư pháp Jeff Sessions

Biên bản chết tiệt của Rosenstein về việc Comey xử lý vụ điều tra email có lẽ đã được Nhà Trắng của Trump khai thác nhằm sa thải Giám đốc FBI và khép lại vụ điều tra Nga, nhưng kết luận của nó vẫn nên được xem xét nghiêm túc. Sau hết, Rosenstein là một công tố viên kỳ cựu, người một lần nữa chứng tỏ sự độc lập của mình bằng cách bổ nhiệm cựu Giám đốc FBI đáng kính Bob Mueller làm Cố vấn Đặc biệt (Special Counsel).

Theo Rosenstein, tại kỳ họp báo ngày 5 tháng 7, Comey “cướp” quyền của Bộ trưởng Bộ Tư pháp, “vi phạm nghiêm trọng các điều lệ và truyền thống” ở Bộ Tư pháp, và “làm ngơ đối với một quy tắc lâu đời: chúng ta không được tổ chức họp báo nhằm tiết lộ thông tin xấu đối với chủ thể của một vụ điều tra hình sự đã bị từ chối”.

Lời bào chữa của Comey cho việc đã phá vỡ nghi thức ngoại giao và tố cáo tôi trước công chúng là vì đây là một “vụ được công chúng quan tâm cao độ”. Nhưng ngay hôm sau ngày họp báo, Matt Miller, nhân viên Sự vụ công của Bộ Tư pháp từ 2009 đến 2011, chỉ ra rằng, “Bộ luôn luôn điều tra các trường hợp liên quan đến mối quan tâm công chúng cực độ”. Ông nói việc Comey “sẵn sàng quở trách một nhân vật trước công chúng mà ông tin rằng không có cơ sở chứng cứ để buộc tội hình sự sẽ gây phiền cho những ai tin vào luật và các nguyên tắc công bằng cơ bản”.

Comey quyết định tiếp tục buổi họp báo vì người ta cho rằng ông có nhiều mối liên quan với cấp trên của mình, Bộ trưởng Tư pháp Loretta Lynch. Quyết định của ông ta được cho là bị ảnh hưởng do một tài liệu Nga giả mạo nhằm hạ bệ Lynch. Đó là tin giả mạo, nhưng Comey vẫn quan tâm (vấn đề này được nói nhiều ở chương sau). Comey cũng chỉ ra thực tế rằng Lynch và chồng tôi đã có một buổi trò chuyện ngắn, không chuẩn bị trước trên một đường băng ở Phoenix vào cuối tháng 6 năm 2016, khi các chuyến bay của họ tình cờ lại gần nhau. Họ chẳng nói điều gì không phù hợp, nhưng vì về sau xảy ra những cơn giận dữ nên cả hai người cùng hối tiếc đã đùa cợt thân mật hôm đó. Rõ ràng là dư luận rất tệ, nhưng không có nghĩa Comey được quyền làm ngơ các chính sách của Bộ Tư pháp và vượt qua giới hạn. Ý rằng Lynch, một công tố viên ưu tú, bỗng dưng phải nhân nhượng và không còn được tin tưởng thì thật đáng giận và nhục nhã.

Rủi thay, đó không phải là sai lầm cuối cùng hay tai hại nhất của Comey.

Ông ta đã vi phạm mọi điều luật trong cuốn sách về hành vi của nhân viên thực thi luật pháp liên bang và làm vậy theo cách thiên vị đảng phái và rõ ràng là đã ảnh hưởng kết quả của cuộc bầu cử.

—Elliot Jacobson, một trong những đồng nghiệp cũ của Comey ở Văn phòng Công tố viên Liên bang Quận Southern của New York, đã làm công tố viên trong gần ba mươi bảy năm, trong một lá thư gửi cho biên tập viên của tờ New York Times, ngày 26 tháng 4 năm 2017

Vào ngày 28 tháng 10, tôi bay đến Cedar Rapids, Iowa, tham gia gặp gỡ cùng thủ lãnh các nhóm phong trào phụ nữ lớn. Bạn tôi Betsy đã đi cùng tôi trên chuyến bay. Annie Leibovitz, một nhiếp ảnh gia huyền thoại, cũng đi cùng chúng tôi để chụp một số ảnh mộc trên đường. Chỉ còn mười lăm ngày nữa là tới kỳ bầu cử, và không khí bầu cử đã náo nhiệt ở ba mươi sáu bang và Thủ đô. Tôi không ỷ y gì cả, nhưng cảm thấy hưng phấn khi chúng tôi đang trên đà chiến thắng ở ba buổi tranh luận, con số phiếu bầu cao, và các dự đoán phiếu bầu sớm.

Khi chúng tôi đáp xuống Cedar Rapids, Robby Mook, Nick Merrill, giám đốc truyền thông Jennifer Palmieri nói rằng họ có vài tin muốn chia sẻ. “Chúng tôi có vài điều muốn nói với bà, và đó không phải là tin tốt”, Jennifer nói. Tôi cảm thấy chùng xuống. Mọi thứ đã diễn ra quá tốt đẹp trong một thời gian dài. Giờ đến lúc chúng ta đương đầu rắc rối. “Cái gì vậy?” tôi hỏi. “Jim Comey…” Jennifer bắt đầu, và tôi biết ngay đó là tin xấu.

Chúng tôi không có nhiều thông tin, vì trên chuyến bay mạng internet hay chập chờn, nhưng Jennifer nói dường như Comey đã gửi một bức thư ngắn, câu chữ mập mờ đến tám ủy ban Quốc hội khác nhau nói rằng cùng với một trường hợp không liên quan, “FBI đã tìm hiểu về sự tồn tại của các bức email dường như có liên quan” đến vụ điều tra trước đó đã được kết thúc về việc tôi đã xử lý thông tin được phân loại bảo mật – mặc dù “FBI vẫn chưa thể đánh giá liệu tài liệu này có quan trọng hay không”.

Jason Chaffetz, lúc đó là Chủ tịch Ủy ban Giám sát Hạ viện, ngay lập tức phấn khởi đăng trên mạng: “Vụ này được mở lại”.

Đây có phải là trò đùa tệ hại? Hẳn là vậy. Cục Điều tra Liên bang (FBI) không phải là Cục Nếu Liên Bang hay Cục Bóng Gió Liên Bang đâu. Nhiệm vụ của nó là tìm ra sự thật. Comey đang làm cái quái gì vậy?

Tôi xuống máy bay và bước vào xe hộ tống đang đợi sẵn, nài nỉ Betsy lên xe cùng mình. Thật nhẹ nhàng hơn khi có người bạn ngồi cùng mình.

Khi chúng tôi kết thúc buổi tuần hành và quay lại máy bay, đội đã biết nhiều hơn. Tôi ngồi xuống ghế, đối diện Huma và Betsy, và nhờ Jennifer kể cho tôi. Câu chuyện này còn có thể điên rồ hơn bao nhiêu nữa đây?

Rất nhiều.

Vụ điều tra trường hợp không liên quan của liên bang hóa ra là về người chồng bị xa lánh của Huma, Anthony Weiner. Luật sư của ông ta đã nộp chiếc laptop của ông cho Văn phòng Bộ Tư pháp Mỹ. Các nhân viên FBI ở New York đã tìm trên máy tính và phát hiện các email giữa tôi và Huma.

Khi chúng tôi nghe điều này, trông Huma sợ hãi. Anthony đã gây cho cô nhiều nỗi đau rồi. Và giờ thì đến vụ này.

“Người đàn ông này sắp trở thành ám ảnh chết chóc của tôi”, cô nói, òa lên khóc.

Sau hơn hai mươi năm làm việc cùng Huma, tôi biết thế giới của cô, và nhìn cảnh cô buồn bã thế này tim tôi tan vỡ. Tôi nhìn Betsy và cả hai chúng tôi cùng đứng dậy an ủi cô. Tôi ôm cô trong khi Betsy vỗ về vai cô.

Những ngày sau đó, vài người cho rằng tôi nên cho Huma nghỉ việc hoặc “xa lánh cô”. Không bao giờ. Cô có làm gì sai đâu và là một thành viên quý giá của đội tôi. Tôi gắn liền với cô theo cách cô vẫn luôn gắn liền với tôi.

Càng biết nhiều hơn, chúng tôi càng thấy câu chuyện trở nên quá điên rồ. FBI chẳng hề xin phép Huma hay tôi để được đọc các bức email họ tìm thấy, một hành động mà nếu được hỏi chúng tôi sẽ cho phép ngay tức khắc. Thực chất, họ chẳng hề liên lạc gì với chúng tôi. Lúc đó, FBI cũng chẳng biết liệu các bức email đó có mới hay đã được sao chép từ thời những bức đã được xem, hay liệu chúng là các bức thư riêng tư hay có liên quan công việc, huống là không biết chúng có bị xem đã được phân loại theo luật cũ chưa. Họ chẳng biết quái gì. Và Comey chẳng đợi để biết thêm. Ông ta tức tốc gửi thư lên Quốc hội hai ngày trước khi FBI nhận được phép xem các email.

Tại sao lại dám công khai tuyên bố trước công chúng như thế, một điều sẽ gây thiệt hại về mặt chính trị ghê gớm, khi FBI bản thân nó còn không thể khẳng định liệu nguồn tài liệu mới có gì quan trọng không? Vào cuối buổi họp báo ngày 5 tháng 7, Comey đã đạo mạo tuyên bố, “Chỉ có sự thật mới quan trọng”, nhưng ở đây FBI lại chẳng biết sự thật nào và cũng chẳng thèm ngừng nó ném cuộc bầu cử Tổng thống vào tình trạng hỗn loạn.

Hành động của Comey nhanh chóng bị các cựu quan chức Bộ Tư pháp ở cả hai đảng lên án, trong đó có cả hai Bộ trưởng Tư pháp thuộc đảng Cộng hòa là Alberto Gonzales và Michael Mukasey. Ông Mukasey nói Comey “đã chọn bước ra khỏi nghề”.

Tổng thanh tra Bộ Tư pháp cũng mở một cuộc điều tra đối với cách hành xử của Comey.

Trước khi Comey gửi thư, các quan chức Bộ Tư pháp đã nhắc nhở các cấp phó của ông về chính sách xưa nay để tránh bất cứ động thái nào có thể bị xem là gây ảnh hưởng đến cuộc bầu cử. Theo báo cáo của thời báo New York Times, họ cũng đã nói rằng không nhất thiết phải thông báo Quốc hội trước khi FBI quyết định liệu các bức email có xác đáng không. Một thành viên của đội Comey ở FBI cũng tỏ ra quan tâm. Nếu Comey đợi đến khi FBI xem xét xong các bức email, ông ta sẽ hiểu ngay rằng chẳng có bằng cớ gì mới. Dù sao thì Comey cũng đã gửi thư rồi.

Hậu quả, theo Thứ trưởng Rosenstein, là gây thiệt hại quá lớn đến nỗi “FBI dường như không lấy lại lòng tin công chúng và Quốc hội cho đến khi nó có một vị giám đốc hiểu được trọng lực của sai lầm và cam kết không bao giờ tái phạm nữa”.

Thế vì sao Comey lại làm vậy?

Tại một buổi điều trần của Ủy ban Tư pháp Thượng viện vào ngày 3 tháng 3 năm 2017, Comey xác minh rằng ông chỉ có hai lựa chọn: “nói” hoặc “che giấu”. Nhưng như những gì Rosenstein chú thích trong biên bản của ông. “‘Che đậy’ là một thuật ngữ nặng nề đã nêu sai vấn đề. Khi các nhân viên liên bang bí mật mở một vụ điều tra tội phạm, chúng tôi không che đậy điều gì; chúng tôi đơn giản chỉ theo chính sách xưa nay là phải hạn chế công bố những thông tin không phổ biến. Trong ngữ cảnh đó, sự im lặng không phải là sự che đậy”.

Tôi không tài nào hiểu nỗi trong đầu Comey là cái gì. Tôi không biết ông ta có thù ghét gì cá nhân tôi, hay nếu ông ta nghĩ tôi sắp thắng bầu cử và lo lắng nếu ông ta không nói ra sau này ông ta sẽ bị đảng Cộng hòa hoặc chính các nhân viên của ông ta tấn công. Tuy vậy, cái tôi biết chắc, là một khi bạn là người đứng đầu một cơ quan tầm cỡ như FBI, bạn phải quan tâm rất nhiều đến khía cạnh mọi chuyện thực sự là gì hơn là chúng trông thế nào, và bạn phải sẵn sàng chấp nhận sức nóng luôn đồng hành với vị trí cao.

Cho dù Comey có đang sợ gì hay lo gì, chúng ta có lý dó chính đáng để muốn biết có điều gì đó đang diễn ra trong lòng FBI.

Có một làn sóng cách mạng đang diễn ra trong lòng FBI, và giờ đây nó đang ở điểm sôi.

—Rudy Giuliani trên Fox News, ngày 26 tháng 10 năm 2016

Theo Rudy và nhiều người khác có quan hệ mật thiết với FBI, có một tiếng nói trong nội bộ Cục khiến nó trở nên u ám, theo họ quan sát, Comey đã cho tôi được nhẹ nhõm vào tháng 7. “Các nhân viên rất giận dữ”, Jim Kallstrom, cựu lãnh đạo FBI của văn phòng New York và một đồng minh thân thiết của cựu Thị trưởng New York, nói với báo chí. Kallstrom cũng ủng hộ Trump và phác họa tôi như một “kẻ nói dối bệnh hoạn” và là thành viên của một “gia đình tội phạm”. Kallstrom nói ông có mối quan hệ với hàng trăm nhân viên FBI, cả về hưu lẫn tại chức. “FBI là vùng đất của Trump”, một nhân viên FBI nói thế. Người nhân viên đó nói tôi bị xem như “một cá thể chống lại Chúa. Tờ New York Post tường thuật rằng “các nhân viên FBI đã sẵn sàng khởi nghĩa”.

Đã có nhiều sự rò rỉ ra bên ngoài rằng họ đã lên kế hoạch phá hủy chiến dịch của tôi, trong đó có cả lời buộc tội nhanh chóng bị lật tẩy rằng người ta sẽ sớm truy tố vụ liên quan đến Quỹ Clinton.

Thế rồi Rudy, một trong những kẻ thay thế hàng đầu của Trump, đã đến Fox News vào ngày 26 tháng 10 và hứa hẹn “một hoặc hai điều bất ngờ mà các bạn sẽ được nghe trong vòng hai ngày tới”. Chỉ hai ngày sau đó Comey gửi thư.

Nhiều tháng sau, Comey bị đưa ra chất vấn ở buổi điều trần cũng tại cùng Ủy ban Tư pháp Thượng viện.

“Có ai trong FBI liên lạc với Rudy Giuliani suốt chiến dịch 2016 về vụ điều tra Clinton không?” Thượng nghị sĩ Pat Leahy của Vermont hỏi. Comey nói đó là “một vấn đề mà FBI đang điều tra” và rằng ông ta “rất, rất quan tâm” để biết sự thật. “Tôi vẫn chưa biết, nhưng nếu tôi phát hiện ra người nào đang tuồn thông tin ra ngoài về vụ điều tra cho bất kỳ ai dù là nhà báo hay một đảng phái riêng nào, người đó sẽ lãnh hậu quả nghiêm trọng”, Comey nói. Đây là câu hỏi quan trọng yêu cầu phải có câu trả lời. Comey nợ dân chúng Mỹ câu trả lời liệu có ai đó trong hàng ngũ FBI đã lén lút cung cấp thông tin cho Giuliani, Kallstrom, hay bất kỳ ai khác.

Những nhà lãnh đạo mới của Cục và Tổng thanh tra Bộ Tư pháp phải chịu trách nhiệm điều tra vấn đề này thấu đáo và đảm bảo tính trách nhiệm.

Thật khó chịu khi Comey chịu đau suốt giai đoạn này để tránh nói bất cứ điều gì về vụ điều tra mối liên kết khả dĩ giữa chiến dịch của Trump và cơ quan tình báo Nga. Tiêu chuẩn kép này vẫn chưa được lý giải tường tận và điều này khiến tôi kinh ngạc.

Tuần cuối cùng của chiến dịch 2016 ngập tràn những câu hỏi xoáy vào vấn đề email của tôi và bài nói chuyện rằng những lời nguyện cầu của những ai ủng hộ Trump có lẽ cuối cùng đã được trả lời, còn tôi thì bị bỏ tù.

Sau chín ngày đảo điên – chín ngày mà hàng triệu dân Mỹ đến điểm bầu cử để bầu – và chỉ ba mươi sáu giờ đồng hồ trước ngày bầu cử, Comey gửi một bức thư tiếp theo thông báo mớ email “mới” thực chất không mới và không chứa đựng gì nguy hại để ông ta phải thay đổi quyết định nhiều tháng trước là không tìm kiếm cáo buộc tôi.

Vâng, tuyệt vời. Quá ngắn gọn, quá muộn rồi. Phần còn lại là lịch sử.

Vẫn còn một khía cạnh nữa đáng quan tâm trước khi tôi chuyển trang chương bẩn thỉu này: vai trò của báo chí.

Sự bình thường hóa đang diễn ra của Trump là sự phát triển mất phương hướng nhất của chiến dịch tranh cử Tổng thống, nhưng quan trọng nhất là sự không bình thường của Clinton.

—Jonathan Chait trên tờ tạp chí New York, ngày 22 tháng 9 năm 2016

“Sự bất thường” là một từ miêu tả khá hay về cách người ta cảm nhận khi phải sống giữa vùng nước xoáy của sự tranh cãi email. Theo Trung tâm Shorenstein của Harvard, suốt toàn bộ mùa tranh cử, các bài báo tiêu cực về tôi tràn ngập, lấn lướt những bài tích cực, một bên 62%, bên kia 38%. Tuy nhiên, với Trump, tỷ lệ tương đối cân bằng hơn, 56% tiêu cực so vớ 44% tích cực.

Các bài báo về những bức email của tôi hầu như che lấp tất cả mọi thứ chiến dịch của tôi đã làm hoặc nói. Báo chí hành động như thể đó là câu chuyện duy nhất đáng quan tâm. Một ví dụ tồi tệ là cho đến tháng 9 năm 2015, phóng viên mảng chính trị của tờ Washington Post đã viết ít nhất 15 bài về câu chuyện thư điện tử của tôi. Một năm sau, ban biên tập của tờ Post nhận thấy câu chuyện đã ra khỏi tầm kiểm soát. Họ viết trong một bài xã luận vào tháng 9 năm 2016 là, “Hãy tưởng tượng lịch sử sẽ phán xét người Mỹ của ngày hôm nay như thế nào, nếu khi nhìn lại cuộc bầu cử này, hồ sơ cho thấy cử tri đã trao quyền cho một người đàn ông nguy hiểm bởi vì… tai tiếng email không đáng kể”.

Không cần phải tưởng tượng. Nó đã xảy ra.

Tờ Post viết tiếp rằng, “Không có sự tương xứng giữa những cái sai của bà Clinton và việc ông Trump rõ ràng không thích hợp cho vị trí Tổng thống”.

Đó là một trong những bài xã luận và xác nhận đã nói đúng vấn đề. Tôi vui mừng vì được hầu như mọi tờ báo ở quốc gia ủng hộ, bao gồm một số trước đây không ủng hộ đảng Dân chủ trong nhiều thập niên. Rủi thay, tôi không nghĩ rằng nhiều cử tri do dự đọc các bài xã luận và họ hầu như chẳng bao giờ ảnh hưởng đến chương trình phát sóng hay tin tức truyền hình cáp. Chính những tin tức chính trị trên trang nhất mới được đọc và được xem trên TV. Vì vậy, mặc dù một số phóng viên và biên tập viên hối hận vì đã mất quan điểm riêng, và đã tường thuật vụ tai tiếng email của tôi quá nhiều – và sau cuộc bầu cử, một vài thậm chí bí mật chia sẻ sự hối hận – nhưng sự tổn thất là không thể sửa chữa được.

Khi xem xét những thách thức mà Tổng thống tương lại phải đảm đương, thì vấn đề máy chủ email, vốn đã tiêu tốn quá nhiều thời gian công sức trong chíến dịch này, thì lại giống như vấn đề trợ giúp dịch vụ liên quan máy tính.

—Sự ủng hộ của tờ New York Times cho việc tranh cử Tổng thống của tôi, tháng 9 năm 2016

Tờ Times như thường lệ giữ một vai trò cực kỳ lớn trong việc định hình vụ tường thuật email của tôi trong suốt cuộc bầu cử. Tôi có cảm giác cách tiếp cận của tờ báo giống như bị tâm thần phân liệt. Tờ báo “đánh” tôi vụ email gần hai năm, nhưng sự tán dương ủng hộ tôi sau đó giúp mang lại sự tỉnh táo cho vấn đề. Kế tiếp, ở gian đoạn cuối của cuộc tranh cử, khi nó trở nên quan trọng nhất, tờ báo quay thẳng lại cách xưa cũ.

Trước hết, nó dành toàn bộ phần nửa trên của trang nhất cho lá thư đề ngày 28 tháng 10 của Comey, mặc dù không có bằng chứng nào cho sai phạm và có rất ít dữ kiện, và tờ báo tiếp tục tuờng thuật hết hơi cho cả tuần. Sau đó, vào ngày 31 tháng 10, tờ Times chạy một trong những bài tồi tệ nhất trong suốt cả kỳ tranh cử, tuyên bố rằng FBI không tìm ra mối liên hệ nào giữa chiến dịch tranh cử của Trump và Nga. Sự thật là một cuộc điều tra phản gián rất nghiêm túc đang tăng tốc. Tờ báo ắt hẳn là đã bị các nguồn tin cố gắng bảo vệ Trump lừa phỉnh. Tờ này lẽ ra phải biết rõ hơn trước khi in một vài ngày trước bầu cử. Trong cả hai trường hợp, dường như sự suy đoán và yếu tố giật gân đã chiến thắng nghiệp vụ báo chí.

Tờ Times đã bị nhân viên thanh tra của chính nó chỉ trích do đã làm giảm nhẹ tính nghiêm trọng của việc Nga can thiệp. Vào ngày 5 tháng 11, ba ngày trước bầu cử, Liz Spayd viết, “Đây là một hành động can thiệp của nước ngoài vào một cuộc bầu cử Mỹ trên một phạm vi mà chúng ta chưa bao giờ thấy, tuy nhiên, nó lại không được truyền thông chú ý trong hầu hết các ngày”.

Hoàn toàn tương phản với việc tường thuật vụ email của tôi, “điều thiếu sót ở đây chính là cảm giác việc tường thuật này thật sự quan trọng”. Trong một cột báo sau đó vào tháng 1, Spayd lưu ý rằng tờ Times biết vào tháng 9, FBI đang điều tra mối liên hệ giữa tổ chức của Trump với Nga, có lẽ bao gồm những trát lệnh bí mật từ Tòa Giám sát Tình báo Ngoại quốc của Mỹ nhưng không công bố. Cô ta viết rằng, “Thật khó khăn để mà không tự hỏi thông tin như vậy có thể gây ảnh hưởng gì tới cử tri đang xem xét ứng viên”. Một câu hỏi hay! Nó tạo ra một nghĩa hoàn toàn mới cho những gì mà Bill gọi là “việc nhỏ mà coi là to”.

Trong nhiều năm, khi quay ngược lại cuộc điều tra không có chứng cứ Whitewater, dường như nhiều người phụ trách mảng tường thuật chính trị ở tờ New York Times nhìn tôi với sự thù địch và nghi ngờ. Họ áp dụng những gì được gọi là “Luật lệ Clinton”. Như Charles Pierce viết trong tờ tạp chí Esquire, “Luật Clinton nói rằng bất kỳ hiện tượng hay hoạt động chính trị tương đối bình thường nào cũng nhận được năng lượng tối tăm bí hiểm khi có bất kỳ thành viên gia đình Clinton liên quan”. Chính vì vậy, nhiều phóng viên xem công việc của họ là phơi bày âm mưu không ngay thẳng của Bộ máy Clinton bí mật. Dĩ nhiên tờ Times không phải là người xúc phạm duy nhất – hay thậm chí tồi tệ nhất, nhưng cách đối xử của nó đã gây đau đớn nhất.

Tôi đã đọc tờ Times hơn bốn mươi năm và vẫn còn muốn đọc nó mỗi ngày. Tôi đánh giá cao hầu hết các bài tường thuật tuyệt vời không liên quan đến gia đình Clinton, trang xã luận xuất sắc, và những sự ủng hộ hào phóng mà tôi nhận được trong bất kỳ chiến dịch nào mà tôi tham gia. Tôi hiểu áp lực mà thậm chí những phóng viên chính trị giỏi nhất bây giờ phải chịu. Những câu chuyện tiêu cực sẽ thu hút người đọc hơn là những câu chuyện tích cực hay mang tính quân bình. Nhưng chúng ta đang nói về một trong những nguồn tin tức quan trọng nhất trên thế giới – tờ báo này thường định hình giọng văn cho mọi người khác – mà điều đó có nghĩa là, tôi nghĩ, nó phải giữ tiêu chuẩn cao nhất.

Tôi cho rằng lời than phiền nhỏ nhoi sẽ bảo đảm rằng cuốn sách của tôi sẽ bị tờ Times phê bình tơi tả nhưng lịch sử sẽ đồng ý rằng tường thuật vụ email đã ảnh hưởng kết quả của bầu cử. Bên cạnh đó, tôi phải bỏ điều này ra khỏi lồng ngực tôi.

Điều này có thể làm bạn kinh ngạc: Hillary Clinton cơ bản là chân thật.

—Cựu biên tập báo New York Times Jill Abramson trên tờ Guardian, ngày 28 tháng 3 năm 2016

Jill Abramson, người trong nhiều năm biên tập các vụ tường thuật chính trị khó nhằn về tôi, rút ra kết luận này sau khi xem dữ liệu từ tổ chức kiểm tra dữ liệu PolitiFact. Tổ chức này thấy rằng tôi nói thật hơn bất kỳ ứng viên Tổng thống nào vào năm

2016, bao gồm cả Bernie Sanders và Donald Trump, người là ứng viên không trung thực nhất từng được xem xét. Thực tế là điều này được xem như một sự ngạc nhiên nói lên nhiều điều về hậu quả xói mòn của vụ tranh cãi email không bao giờ kết thúc, và tất cả những thập niên với các vụ tấn công không có chứng cứ diễn ra trước nó.

Nhưng email của bà ta!

—Internet, 2017

Khi chúng ta càng rời xa cuộc bầu cử, thì ta thấy sự tập trung quá mức của cả nước vào vấn đề email càng trở nên lạ lùng. “Nhưng email của bà ta!” trở thành một chủ đề rầu rĩ được sử dụng để đáp trả lại những tiết lộ, giận dữ, và các bối rối mới nhất của Trump.

Mặc dù khó để tin hay giải thích, nhưng email của tôi là câu chuyện của năm 2016. Nó không còn quan trọng khi Tổng thanh tra Bộ Ngoại giao nói rằng không có bộ luật hay quy định nào cấm sử dụng email cá nhân cho việc công. Nó không quan trọng khi FBI không tìm thấy nguyên cớ pháp lý nào hợp lý để truy tố.

Quyết định ban đầu sử dụng email cá nhân là do tôi. Và tôi chẳng bao giờ hình dung ra làm cách nào để cho mọi người hiểu tôi đến từ đâu hay thuyết phục họ rằng tôi chẳng liên quan đến một kế hoạch không ngay thẳng nào đó. Nhưng không phải tôi là người quyết định cách Comey và FBI giải quyết vấn đề này hay cách báo chí tường thuật vụ này. Điều này do họ.

Sau cuộc bầu cử, tôi biết rằng Phó Tổng thống Mike Pence cũng sử dụng email cá nhân cho việc công khi ông ta là Thống đốc bang Indiana, cũng giống như nhiều viên chức tiểu bang và liên bang khác ở cả nước (nhân tiện, bao gồm nhiều nhân viên trong Nhà Trắng thời Tổng thống Bush đã sử dụng máy chủ NRC cá nhân cho công việc của chính phủ và sau đó “lạc mất” hơn hai mươi triệu email). Chúng ta biết rằng đội ngũ chuyển giao của Trump đã sao chép các văn bản mang tính nhạy cảm cao và mang ra khỏi các cơ quan an toàn. Chúng ta biết rằng các thành viên trong đội ngũ nhân viên Nhà Trắng của Trump sử dụng các ứng dụng tin nhắn được mã hóa mà dường như lách qua luật lưu trữ liên bang. Và chúng ta biết cộng sự của Trump bây giờ phải bị điều tra liên bang vì những điều nghiêm trọng hơn nhiều. Tuy nhiên, hầu hết những người chỉ trích phản đối đã im lặng. Dường như thể là họ chẳng bao giờ thật sự quan tâm về cách bảo quản thích hợp các tài liệu liên bang hay những điểm tốt hơn của việc phân loại tài liệu mang hiệu lực hồi tố, và toàn bộ mọi việc chỉ là một trò chơi chính trị tiện lợi cho ai đó.

Khi chúng ta càng đi ra xa cuộc bầu cử, thì dường như càng lạ lùng rằng cuộc tranh cãi này có thể đưa đẩy một cuộc bầu cử toàn quốc tới một hậu quả to lớn như vậy. Tôi hình dung các sử gia tương lai đang gãi đầu, cố gắng hình dung cái gì đã xảy ra. Tôi cũng đang gãi đầu mình luôn.

Khi lý trí thất bại, quỷ sẽ giúp đỡ.

—Fyodor Dostoevsky

Trolls, bots, tin tức giả và người Nga thật

V
ài người may mắn có một hệ miễn dịch khỏe mạnh. Một số khác lại không may như vậy. Sức đề kháng của họ yếu đi vì bị bệnh hay bị thương nên họ dễ nhiễm những chứng bệnh mà người khỏe mạnh có thể đề kháng lại. Khi điều này xảy ra với một người thương yêu của bạn thì thật tồi tệ khi phải chứng kiến.

“Cơ thể chính trị” cũng vận hành theo cách như vậy. Chế độ dân chủ của chúng ta được trang bị những hệ thống phòng vệ để giúp chúng ta mạnh mẽ và khỏe mạnh, bao gồm hệ thống kiểm soát và cân bằng được viết trong Hiến pháp nước Mỹ. Ông cha ta đã tin rằng một trong những hệ thống phòng vệ quan trọng nhất là tất cả công dân có thể đưa ra những phán quyết dựa vào số liệu và lý lẽ. Mất đi điều này là mất đi hệ miễn dịch, và làm một nền dân chủ sẽ dễ bị thương tổn khi có tấn công. Và một nền dân chủ, như một cơ thể, không thể mạnh mẽ trước những tổn thương lặp đi lặp lại.

Vào năm 2016 nền dân chủ của chúng ta bị tấn công do một thế lực thù địch nước ngoài có quyết tâm dẫn dụ nhân dân lạc lối, làm những mối rạn nứt trở thành những chia rẽ sâu sắc, và biến một cuộc tranh cử ngả theo ứng viên mà chúng mong muốn. Cuộc tấn công này thành công vì hệ miễn dịch của chúng ta qua nhiều năm nay đã dần bị bào mòn. Nhiều người Mỹ đã đánh mất niềm tin vào thể chế mà những thế hệ trước đã dựa vào để có được những thông tin khách quan, gồm có chính phủ, viện hàn lâm, báo giới, làm những cơ quan này trở nên dễ bị tổn thương trước một chiến dịch phức tạp và lệch lạc. Có rất nhiều lý do vì sao điều này lại xảy ra, nhưng một trong số đó là một nhóm nhỏ những nhà tỷ phú cánh hữu – những người như nhà Mercer, Charles và David Koch – đã từ lâu nhận ra rằng, như Stephen Colbert từng đùa, “thực tế có một sự thiên vị trung lập nổi tiếng”. Khái quát hơn, đó là quyền tiêu nhiều thời gian và tiền bạc vào việc xây dựng nên một thực tế khác. Hãy nghĩ tới việc này như đĩa cấy vi khuẩn nơi mà khoa học bị chối từ, dối trá đeo cái mặt nạ sự thật, và sự sợ hãi sinh sôi nảy nở. Những điều này còn khuếch đại nhờ một ứng viên Tổng thống với những thuyết âm mưu đen tối rút ra từ những trang báo lá cải chợ búa và sự vươn xa của internet; một ứng viên sẽ trừ khử bất cứ những sự phê bình nào bằng cách tấn công người khác bằng những thông tin bịa đặt và có tài năng phi thường trong việc sỉ nhục những người nhận xét. Ông ta đang giúp để làm nhòa đi đường ranh giữa tin tức và sự giải trí, truyền hình thực tế và thực tế.

Vì lẽ đó, trước lúc Vladimir Putin nhúng tay vào thì nền dân chủ của chúng ta đã mắc chứng bệnh trầm trọng hơn chúng ta nhận ra.

Giờ thì người Nga đã lây bệnh cho chúng ta và họ đang thấy rằng sự phòng vệ của chúng ta yếu ớt cỡ nào, họ sẽ vin vào đó. Có thể những thế lực nước ngoài khác sẽ tham gia cùng họ. Họ sẽ tiếp tục nhắm vào bạn bè và đồng minh của chúng ta. Mục đích tối thượng của họ là giảm nhẹ – có lẽ thậm chí là phá hủy – nền dân chủ phương Tây. Như cựu Giám đốc Tình báo Quốc gia James Clapper nói trước Quốc hội, “Nếu chúng ta cần một lời cảnh báo để đề phòng và hành động trước nguy cơ ảnh hướng đến nền tảng hệ thống chính trị dân chủ của chúng ta, thì nó là đây”.

Điều này nên phải gióng một hồi chuông cảnh tỉnh tất cả người Mỹ – đảng Cộng hòa, Dân chủ, Độc lập, tất cả mọi người. Chúng ta cần phải đi từ căn cơ của vấn đề. Cuộc bầu cử 2016 có thể đã kết thúc, nhưng chúng ta có những cuộc bầu cử mới trong tương lai không xa. Tôi sẽ trình bày tất cả những gì tôi biết thật chi tiết để chúng ta có thể cố hiểu điều gì đã xảy ra và chúng ta có thể làm gì để ngăn ngừa điều này xảy ra một lần nữa. Vẫn còn đó rất nhiều điều chúng ta không biết, những cuộc điều tra đang diễn ra và những câu chuyện mỗi ngày đều là những tin nóng. Trump, đồng minh của ông ta và những người khác đang kịch liệt chối bỏ những lời buộc tội về những việc sai trái ông ta đã làm. Bạn có thể nhìn vào thực tế và tự mình quyết định. Nhưng chắc chắn một điều, nước ngoài nhúng tay vào cuộc bầu cử của chúng ta là một điều sai trái, chấm hết. Và những mối đe dọa chúng ta đang đối mặt từ trong ra ngoài còn lớn hơn một chiến dịch, một đảng phái, hoặc một cuộc bầu cử. Cách duy nhất để chữa lành nền dân chủ và bảo vệ nó cho tương lai là hiểu được những mối đe dọa và loại bỏ được nó.

V LÀ VENDETTA^1 (VÀ VLADIMIR)

1 Nguyên tác V for Vendetta, dựa trên tựa đề một bộ phim nổi tiếng của đạo diễn James McTeigue. Vendetta có nghĩa là báo thù.

Tổng thống Obama từng ví Vladimir Putin như một “học sinh cá biệt ngồi cuối lớp”. “Ông ta có cái dáng khúm núm như vậy”, Obama nói. Khi tôi ngồi với Putin trong những cuộc họp, ông ta giống như những gã trên tàu điện đang ngồi giạng chân ra một cách hống hách, chiếm chỗ của người khác, như thể muốn nói “tôi sẽ có bất cứ thứ gì tôi muốn”, và “tôi chẳng cần tôn trọng gì mấy người và tôi đang hành xử như thể tôi đang chễm chệ ngồi ở nhà tôi trong cái áo choàng tắm”. Họ gọi đó là độc tài. Đó là Putin.

Tôi đã làm việc với rất nhiều những nhà lãnh đạo nam trong suốt cuộc đời mình, nhưng một mình Putin lại thuộc vào một nhóm đặc biệt. Một cựu điệp viên KGB^1có khuynh hướng mê thích phóng đại quá đáng sự trượng phu và thói bạo lực kiểu ba rốc (một cuộc thăm dò công cộng ở Anh đã kết luận rằng ông ta có thể đã đồng ý giết chết một trong những kẻ thù của mình ở Luân Đôn bằng cách cho chất độc polonium-210 vào tách trà, đây là một chất đồng vị phóng xạ), trong trí tưởng tượng của mọi người, Putin giống kiểu kẻ thù không đội trời chung trong những bộ phim James Bond. Dù vậy, ông ta vẫn mãi bị hiểu lầm và bị đánh giá thấp. George W. Bush từng có câu nói nổi tiếng rằng sau khi nhìn vào mắt Putin, anh thấy ông ta “rất thẳn thắn và đáng tin”, và rằng “có thể nhìn thấu được tâm hồn của ông ta”. Tôi đáp lại, kiểu như hơi đùa rằng: “Ông ta là một điệp viên KGB – và điều đó có nghĩa là ông ta không có tâm hồn”. Tôi không nghĩ rằng Vladimir sẽ thích câu nói này.

1 Ủy ban An ninh Quốc gia Nga.

Mối quan hệ của chúng tôi nhiều năm qua chẳng mặn nồng gì. Putin không tôn trọng phụ nữ và ghét những ai chống lại mình, vì thế tôi là một vấn đề kép. Sau khi tôi chỉ trích một trong những chính sách của ông ta, ông ta nói với báo giới, “tốt nhất là đừng nên đôi co với phụ nữ”, nhưng lại nói tôi yếu đuối. “Có lẽ sự yếu đuối không phải là đức tính tồi tệ nhất của phụ nữ”, ông ta đùa. Vui thật!

Putin vẫn còn cay cú vì điều mà ông ta nghĩ là một sự sỉ nhục vào những năm 1990, khi Nga đánh mất thế thượng phong của chế độ Xô Viết cũ, và chính quyền Clinton đã đứng đầu trong sự phát triển của NATO. Mọi chuyện giữa chúng tôi trở nên tồi tệ hơn trong suốt thời kỳ tôi làm ở Bộ Ngoại giao.

Khi Tổng thống Obama và tôi nhậm chức vào năm 2009, Putin và thủ tướng của mình Dmitry Medvedev thay đổi vai trò với nhau như một cách để lách ràng buộc hạn chế trong nhiệm kỳ của hiến pháp. Đáng ngạc nhiên là Medvedev thể hiện sự độc lập và sẵn lòng theo đuổi mối quan hệ tốt đẹp hơn với Mỹ. Chúng tôi biết Putin vẫn có quyền lực thực thụ ở Nga nhưng vẫn quyết định xem thử liệu chúng tôi có thể tìm được những lĩnh vực cùng có lợi ích chung và sự tiến bộ có thể diễn ra hay không. Đó là khởi đầu cho sự “cài đặt lại”. Nó dẫn đến những thành công vững chắc, bao gồm hiệp định kiểm soát vũ khí hạt nhân mới, lệnh trừng phạt mới dành cho Iran và Bắc Triều Tiên, một con đường tiếp tế mới rất cần thiết để trang bị cho quân đội của chúng ta ở Afghanistan, tăng cường thương mại và đầu tư, và mở rộng hợp tác chống lại chủ nghĩa khủng bố. Vào mùa xuân năm 2011, Tổng thống Medvedev đồng ý bỏ phiếu trắng trong quyết định của Hội đồng Bảo an Liên hiệp quốc phải dùng vũ lực để bảo vệ người dân ở Libya khỏi nhà độc tài Đại tá Muammar Gaddafi. Quyết định này đã làm Putin nổi điên.

Tổng thống Obama và tôi đồng ý rằng việc tìm kiếm sự hợp tác thiết thực với Nga trong một số vấn đề cũng sẽ đồng nghĩa với việc đứng lên bảo vệ những giá trị của mình và thể hiện sự ủng hộ cho khát vọng dân chủ của người Nga. Tôi cảm thấy có trách nhiệm để phản đối sự đàn áp nhân quyền của Điện Kremlin, đặc biệt khi họ đe dọa và hãm hại các nhà báo và những đối thủ chính trị. Vào tháng 10 năm 2009, tôi đang ở Moscow và có cuộc phỏng vấn với một trong những đài phát thanh độc lập cuối cùng ở đất nước này. Tôi thể hiện sự ủng hộ nhân quyền và một xã hội văn minh, tôi nói rằng tôi nghĩ nhiều người Nga cũng muốn đưa những kẻ sát nhân giết chết các nhà báo ra công lý. Tôi biết Putin sẽ không vui vẻ gì khi tôi nói những lời đó ngay trên đất của ông ta, nhưng tôi cảm thấy rằng nếu nước Mỹ ngậm miệng lại trước những vấn đề này sẽ có tác động lớn không chỉ ở Nga mà còn trên toàn thế giới.

KGB đã dạy Putin phải nghi ngờ tất cả mọi người. Những rắc rối của Nga vào những năm 1990 và “những cuộc cách mạng màu”1 vào những năm 2000 – chuỗi những cuộc nổi dậy đã làm lung lay các đế chế độc tài ở một số nước thuộc vào khối Xô Viết cũ – đã làm ông ta từ nghi ngờ chuyển sang lo sợ. Ông ta xem những sự bất đồng thuận này là một nguy cơ hiện hữu. Khi ông ta nghe tôi và những lãnh đạo phương Tây nói ủng hộ cho xã hội văn minh ở Nga, ông ta coi đó là âm mưu lật đổ mình.

1 Những phong trào chính trị trong một số quốc gia thuộc Liên Xô cũ trong những năm đầu thập niên 2000. Trong những cuộc cách mạng này, người tham gia đã đấu tranh bất bạo động để đối phó với các chính quyền mà họ xem là tham ô hay độc đoán. Các cuộc cách mạng màu nổi bật với sự tham gia của các tổ chức phi chính phủ (NGO) và các nhà hoạt động sinh viên trong việc tổ chức các cuộc đấu tranh bất bạo động đầy sáng tạo.

Đối với Putin, khoảng khắc quan trọng đến vào năm 2011. Vào tháng 9, ông ta tuyên bố sẽ tranh cử Tổng thống lần nữa. Vào tháng 12, lan truyền những báo cáo về gian lận trong bầu cử Quốc hội, điều này đã làm dấy lên những cuộc phản đối trong nước và sự kết án của quốc tế. Tại một hội nghị ở Litva tập trung vào quảng bá nền dân chủ và nhân quyền ở châu Âu, tôi thể hiện mối quan ngại của Mỹ. “Người Nga, như mọi người dân ở bất cứ nơi đâu, xứng đáng có quyền được lắng nghe ý kiến, và phiếu bầu của họ được tính đến”, tôi nói, “và điều đó có nghĩa là họ xứng đáng có được một kỳ bầu cử công bằng, tự do, minh bạch và những người lãnh đạo có trách nhiệm với họ”. Hàng chục ngàn người Nga đã đổ ra đường và đồng thanh hô vang “Putin là kẻ cướp”, một thách thức chưa từng xảy ra trong thế gọng kìm của ông ta với đất nước này. Putin sợ hãi hơn bao giờ hết và nghĩ đây là âm mưu của Washington. Như là ông ta đổ lỗi cho tôi “đã ra hiệu cho họ”.

Putin đàn áp những người phản đối và một lần nữa trở thành Tổng thống, nhưng giờ thì ông ta điều hành đất nước trong sự sợ hãi và đầy giận dữ. Mùa thu năm 2011, Putin công bố một luận văn hứa hẹn sẽ khôi phục lại ảnh hưởng của Nga trong khu vực và trên toàn thế giới. Tôi thấy nó như một kế hoạch để “tái Xô Viết hóa” đế chế đã mất và cũng đã nói thẳng điều này. Một khi nắm được chính quyền, Putin biến những ý định thành hành động. Ông ta tập trung quyền lực và đập tan mọi bất đồng trong nước. Ông ta còn thể hiện một giọng thách thức đối với phương Tây và thể hiện sự hằn thù cá nhân đối với tôi. Không chỉ mỗi mình tôi thấy được điều này; “hằn thù” còn là từ mà chính phủ Mỹ sử dụng trong những đánh giá chính thức.

Trong rất nhiều văn bản, tôi đã cảnh báo Tổng thống Obama rằng mọi việc đang thay đổi ở Nga, và Mỹ nên thể hiện ranh giới rõ ràng hơn với Putin. Mối quan hệ của hai nước sẽ trở nên xấu hơn trước khi nó tốt đẹp lên, tôi nói với Tổng thống, và chúng ta cần phải thể hiện rõ với Putin rằng những hành động thù địch sẽ mang lại nhiều hậu quả.

CÓ GẤU^1 TRONG RỪNG

1 Chỉ nước Nga và người Nga.

Suốt nhiệm kỳ thứ hai của Obama, khi tôi rời nhiệm sở, mọi chuyện từ xấu trở thành tồi tệ. Khi những cuộc bạo loạn ở Ukraina buộc giới lãnh đạo theo Moscow và tha hóa ở nước này phải bỏ trốn, Putin lập tức hành động. Ông ta thực hiện một cuộc chiến dịch lật đổ để chiếm lấy Bán đảo Krym ở Ukraina, đây là địa điểm du lịch ưa thích của giới giàu có Nga. Tiếp đó là những nỗ lực lớn hơn để làm Đông Ukraina bất ổn – nơi ở của rất nhiều người dân tộc thiểu số Nga, và cuối cùng dẫn đến cuộc nội chiến kéo dài.

Nhìn từ bên ngoài, tôi kinh ngạc trước sự tinh vi của chiến dịch này. Nó hiệu quả hơn cuộc xâm chiếm Georgia vào năm 2008 của Nga. Những tuyên truyền trên TV, đài phát thanh, và mạng xã hội tập trung vào những người dân tộc thiểu số Nga, trong khi những cuộc tấn công mạnh mẽ sẽ khóa mõm những tiếng nói chống đối. Những lực lượng bán quân sự chìm đặc biệt của Nga quét vào Krym để tổ chức bạo loạn, bao vây những tòa nhà, đe dọa hoặc hợp tác với các viên chức Ukraina. Trong khi đó, Điện Kremlin chối bỏ tất cả chuyện này, dù rằng cả thế giới đều thấy những bức ảnh chụp lính Nga mang vũ khí Nga, lái xe Nga, và nói giọng Nga. Putin gọi đó là những “nhóm tự vệ” bản xứ. Ukraina gọi họ là “những người mặc đồ xanh”. Một khi cuộc chiếm đóng thành sự đã rồi, người Nga tổ chức một cuộc trưng cầu dân ý giả tạo để tự tạo cho mình chủ quyền và rồi tuyên bố bán đảo này chính thức là một phần của nước Nga.

Người Nga còn làm một việc khác, tuy lúc đó việc này không có được sự chú ý thích đáng nhưng nhìn lại thì đó là dấu hiệu của mọi sự sắp diễn ra. Đầu năm 2014, họ đưa lên Twitter và YouTube thứ mà họ cho là đoạn ghi âm cuộc nói chuyện riêng tư giữa hai nhà ngoại giao kỳ cựu Mỹ, Đại sứ ở Ukraina Geoff Pyatt và bạn tôi đồng thời là cựu cố vấn Toria Nuland – lúc đó là nhân viên cao nhất của Bộ Ngoại giao ở châu Âu. Trong đoạn băng của Nga, Toria sử dụng một ngôn ngữ nhiều màu sắc để diễn tả sự kinh ngạc của chị về việc châu Âu lê chân đến Ukraina. Moscow rõ ràng đã hy vọng rằng những lời của chị sẽ chia rẽ Mỹ và đồng minh của mình. Sự việc này không gây hiệu ứng ngoại giao kéo dài, nhưng nó thể hiện rằng người Nga không chỉ đánh cắp thông tin vì những mục đích tình báo như tất cả quốc gia khác; giờ đây họ đang sử dụng truyền thông xã hội và sự rò rỉ có chiến thuật để “vũ khí hóa” những thông tin đó.

Trong sự việc Nga xâm chiếm Ukraina, tôi thể hiện mối quan ngại của mình với một vài đồng nghiệp an ninh quốc gia cũ. Moscow đã phát triển những khả năng mới trong chiến tranh thông tin và tâm lý, và đang sẵn sàng để sử dụng chúng. Tôi lo ngại rằng Mỹ và đồng minh của mình không kịp chuẩn bị để đương đầu hay phòng vệ. Tôi biết rằng trong năm 2013, một trong những quan chức quân sự hàng đầu, Valery Gerasimov đã viết một bài mô tả chiến thuật mới cho chiến tranh lai (hybrid warfare). Trong những thế hệ trước, quân đội Xô Viết đã có kế hoạch chiến đấu diện rộng với những lực lượng hạt nhân và truyền thống. Trong thế kỷ 21, Gerasimov nói, ranh giới giữa chiến tranh và hòa bình rất nhạt nhòa, Nga sẽ khích cho những mâu thuẫn ngầm bùng lên bằng tuyên truyền, những cuộc tấn công mạng, chiến dịch bán quân sự, sự thâu tóm năng lượng và tài chính, và chuyển hóa những phần mềm mã nguồn mở. Chiến dịch ở Krym và Đông Ukraina (và việc chứa chấp Edward Snowden – người rò rỉ thông tin của cơ quan An ninh Quốc gia) cho thấy rằng Putin đang thực thi các lý thuyết của Gerasimov.

Thỉnh thoảng những thủ đoạn này được gọi là “những phương thức chủ động”. Thomas Rid, giáo sư an ninh đang nghiên cứu tại Đại học King ở Luân Đôn đã đưa ra những nhận định thú vị trước Ủy ban Tình báo Thượng viện vào tháng 3 năm 2017. “Những phương thức chủ động đã bán chuyển hóa hoặc chuyển hóa những chiến dịch tình báo để định hình những quyết định chính trị của một đối thủ”, ông giải thích. “Cách thức đã qua thử nghiệm và kiểm chứng của các phương thức chủ động là sử dụng điểm yếu của đối thủ để chống lại họ”, và việc nổi lên của internet và truyền thông xã hội đang tạo ra nhiều cơ hội mới. Như Thượng nghị sĩ Sheldon Whitehouse chỉ ra, “Người Nga đã làm điều này nhiều năm nay”, và giờ “họ đang áp dụng những phương pháp cũ vào điều kiện kỹ thuật mới – lợi dụng truyền thông xã hội, mã độc, và những thương vụ tài chính phức tạp.

Tôi còn cảnh giác khi thấy tiền Nga, các tuyên truyền, và những đảng cực hữu ở khắp châu Âu, gồm Mặt trận Dân tộc của Marine Le Pen ở Pháp, đảng Con đường khác cho nước Đức (AfD) ở Đức, và đảng Tự do ở Áo. Theo tờ Washington Post, Điện Kremlin còn dung dưỡng lãnh đạo trong những tổ chức cánh hữu Mỹ như NRA, Tổ chức Quốc gia về Hôn nhân, và những cá nhân như nhà truyền giáo Franklin Graham. Putin đặt mình vào vị thế là lãnh đạo của các phong trào quốc tế bài ngoại, độc đoán muốn trục xuất người nhập cư, bẻ gãy Liên minh châu Âu, làm suy yếu Đồng minh Đại Tây Dương, và muốn xóa bỏ những tiến triển đạt được kể từ Thế chiến thứ hai. Mọi người cười nhạo khi Putin cho chụp ảnh ông ta đang ở trần cưỡi ngựa, giành chiến thắng trong những trận đấu Judo, và lái xe đua. Những trò thể hiện bản lĩnh nam nhi chỉ là một phần của chiến thuật. Ông ta đang biến mình thành biểu tượng cho những người nệ cổ khắp mọi nơi – những người căm ghét xã hội tự do, đa dạng và cởi mở. Đó là lý do vì sao ông ta thành lập liên minh đóng với Giáo hội Chính thống Nga, thông qua những điều luật chống người đồng tính và hợp pháp hóa bạo lực trong nước. Tất cả những điều này sẽ thể hiện hình ảnh một đấng mày râu truyền thống tuân theo các chuẩn mực đạo đức của Thiên Chúa giáo, có sức mạnh và sự thuần khiết của một người theo chủ nghĩa dân tộc da trắng.

Trong suốt chiến dịch của mình, tôi yêu cầu đội ngũ đưa ra những hướng tiếp cập mang tính chiến thuật mạnh mẽ hơn đối với Nga. Tôi không muốn bị kéo vào một cuộc Chiến tranh Lạnh mới nhưng cách tốt nhất để tránh mâu thuẫn và để mở cánh cửa hợp tác trong tương lai là sẽ gửi cho Putin một thông điệp mạnh mẽ và cương quyết từ những ngày đầu tiên. Có người còn nói rằng ông ta còn tán thành một câu nói cũ của Vladimir Lenin: “Dùng lưỡi lê để thăm dò. Nếu gặp bùn đất, tiến lên. Nếu gặp sắt thép, rút đi”. Tôi muốn đảm bảo rằng khi Putin nhìn vào nước Mỹ, ông ta sẽ thấy sắt thép chứ không phải bùn đất.

Tôi muốn đi xa hơn chính quyền Obama khi họ phản đối việc cung cấp vũ khí tự vệ cho chính phủ Ukraina hay thiết lập một vùng cấm bay ở Syria, những nơi Putin can thiệp quân sự để tiếp tay cho tên độc tài khát máu Bashar al-Assad. Tôi còn có ý định tăng đầu tư trong an ninh mạng và theo đuổi trên diện rộng những nỗ lực để đảm bảo hợp tác giữa chính phủ và những mảng tư nhân để bảo vệ cơ sở hạ tầng quốc gia và thương mại cốt yếu khỏi những cuộc tấn công như các nhà máy điện hạt nhân, mạng lưới điện, đầm phá và hệ thống tài chính.

Tất cả những điều này cho thấy rằng tôi mở to mắt ra để nhìn. Tôi biết Putin là một mối đe dọa càng ngày càng lớn. Tôi biết ông ta có mối thù cá nhân đối với tôi và sự căm ghét sâu cay đối với nước Mỹ.

Tuy vậy tôi không bao giờ tưởng tượng được ông ta lại có gan thực hiện một cuộc tấn công âm thầm với quy mô lớn vào nền cộng hòa của chúng ta, ngay dưới mũi của chúng ta – và rồi thoát khỏi chuyện này một cách dễ dàng.

Kể từ cuộc bầu cử, chúng ta đã biết rất nhiều về quy mô và sự tinh vi trong âm mưu của người Nga, và càng ngày càng có nhiều thông tin được đưa ra ánh sáng. Nhưng ngay cả trong suốt chiến dịch, chúng tôi biết đủ để nhận ra rằng chúng ta đang đối mặt, theo những lời của Thượng nghị sĩ Harry Reid với “một trong những đe dọa nghiêm trọng nhất đến nền cộng hòa kể từ Chiến tranh Lạnh”. Từ đó mọi thứ trở nên tồi tệ hơn. Tôi không cố đưa ra cho bạn một lời tường thuật chi tiết trong từng nút thắt và diễn biến cao trào trong câu chuyện truyền kỳ này – có nhiều nguồn khác nói về điều này – nhưng tôi sẽ chia sẻ những điều tôi trải qua, những gì tôi cảm thấy và những điều tôi nghĩ chúng ta cần phải làm như một quốc gia để bảo vệ mình trong tương lai.

TÌNH CẢM MỚI CHỚM

Từ đầu thì chuyện này cũng đã kỳ lạ rồi. Vì sao Donald Trump cứ gửi đến Vladimir Putin những cái hôn gió? Ông ta nói sẽ chấm Putin một điểm A trong phong cách lãnh đạo và mô tả Tổng thống Nga “đáng tôn trọng nhất trong nước mình và cả bên ngoài”.

Trong một số báo cáo, Trump nói rằng Putin cho là ông ta “sáng dạ”, dù dịch một cách chính xác là “màu mè”.

Trong một cuộc thảo luận trên chương trình Morning Joe của đài MSNBC, Trump bảo vệ Putin khi có lời cáo buộc ông ta ám sát các nhà báo. “Ít nhất thì ông ấy cũng là một nhà lãnh đạo, không như những người mà chúng ta có ở đất nước này”, Trump nói. Cứ như thể điều này chưa đủ tồi tệ, ông ta thêm vào, “tôi nghĩ đất nước chúng ta cũng thực hiện nhiều trò giết chóc”. Không một ứng cử viên Tổng thống nào trước đây từng dám mơ sẽ bôi nhọ đất nước như vậy hoặc đưa ra những sự tương đồng đạo đức giữa một nước Mỹ dân chủ và một nước Nga chuyên quyền. Chẳng trách sao Putin thích Trump.

Chuyện gì đang xảy ra thế này? Tôi thực sự bối rối. Chuyện này vượt xa khỏi ranh giới bình thường của chính trị Mỹ, đặc biệt là đối với một ứng viên Cộng hòa. Làm thế nào mà Đảng của Reagan lại biến mình thành Đảng của Putin thế này?

Tôi nghĩ có ba lời giải thích xác đáng cho tình cảm mới chớm của Trump-Putin.

Đầu tiên, Trump có một niềm mê thích lạ lùng đối với những tên độc tài và những gã mày râu quyền lực. Ông ta ca ngợi Kim Jong-un, người cai trị trẻ của Bắc Triều Tiên, có kỹ năng củng cố quyền lực và trừ khử những bất đồng – “Các người phải công nhận tài năng của anh ta”, Trump nói. Ông ta còn nói một cách đầy hâm mộ về cuộc thảm sát những sinh viên biểu tình ôn hòa ở Quảng trường Thiên An Môn vào năm 1989; ông ta nói điều này thể hiện sức mạnh. Sức mạnh là tất cả. Trump không nghĩ theo đạo lý hay nhân quyền, ông ta chỉ nghĩ mọi chuyện theo hướng sức mạnh và sự thống trị. Quyền lực làm nên điều đúng đắn. Putin cũng nghĩ theo cách này, dù rằng có nhiều chiến thuật hơn. Và Trump có vẻ mê mẩn tính trượng phu kiểu “độc tài ngực trần” của Putin. Ông ta không chỉ yêu thích Putin – ông ta có vẻ là cũng muốn trở thành như Putin, một nhà cầm quyền có thể dập tắt mọi chống đối, chèn ép thiểu số, tước quyền cử tri, làm suy yếu báo chí, và bí mật gom về cho mình hàng tỷ đô la. Ông ta đang mơ về một Moscow ở trên đồi Potomac.

Thứ hai, dù cho bản thân mình không ham thích hay không có bất cứ hiểu biết gì về hầu hết các vấn đề về chính sách ngoại giao, Trump có một tầm nhìn thế giới lâu dài rất phù hợp với nghị trình của Putin. Ông ta nghi ngờ các đồng minh của Mỹ, không nghĩ rằng những giá trị nên đóng một vai trò lớn trong các chính sách nước ngoài, và có vẻ như không tin rằng nước Mỹ nên tiếp tục là ngọn cờ đầu trong giới lãnh đạo toàn cầu. Trở lại năm 1987, Trump đã tiêu gần 100.000 đô la để đăng những trang quảng cáo nguyên trang trên các tờ New York Times, Washington Post và Boston Globe để phê phán chính sách nước ngoài của Ronald Reagan và hô hào kêu gọi nước Mỹ ngừng bảo vệ các đồng minh để họ tự lo lấy thân mình. Trump cho rằng thế giới đang lợi dụng nước Mỹ và cười nhạo chúng ta. Gần 30 năm sau, ông ta cũng nói những điều tương tự. Ông ta nói về quan hệ đồng minh của Mỹ như thể đó là những trò bảo kê để moi tiền những nước yếu hơn. Ông ta đe dọa sẽ rời khỏi NATO và nói xấu về Liên minh châu Âu. Ông ta sỉ nhục lãnh đạo của những nước như Anh và Đức. Ông ta còn tham gia vào cuộc chiến trên Twitter với Giáo hoàng Francis! Qua tất cả những chuyện này, chẳng ngạc nhiên gì một khi trở thành Tổng thống, Trump gây hấn với các đồng minh của chúng ta và từ chối cam kết các nguyên tắc nền tảng phòng thủ chung tại một cuộc hội nghị thượng đỉnh NATO. Những uy tín đã mất và sự cô lập mới có của Mỹ được thể hiện trong bức tranh buồn bã khi những lãnh đạo khác của những nền dân chủ phương Tây đang rảo bước cùng nhau trên một con đường đẹp đẽ ở nước Ý còn Trump đang ngồi trên một chiếc xe golf, một mình.

Và Putin thích điều này. Mục tiêu chiến thuật hàng đầu của Điện Kremlin là làm suy yếu Đồng minh Đại Tây Dương và giảm tầm ảnh hưởng của Mỹ ở châu Âu, để châu lục này là miếng mồi béo bở cho người Nga. Putin không thể nào đòi hỏi một người bạn tốt hơn Trump.

Lý giải thứ ba là Trump có vẻ có những mối ràng buộc về tài chính với nước Nga. Năm 2008, theo tờ báo Nga Kommersant, con trai của Trump, Don Jr. nói với giới đầu tư ở Moscow rằng “Người Nga tạo nên những lát cắt không cân xứng trong nhiều tài sản của chúng tôi” và “chúng tôi thấy rất nhiều tiền đổ vào từ nước Nga”. Vào năm 2013, chính Trump nói trong một cuộc phỏng vấn với David Letterman rằng ông ta có “rất nhiều mối làm ăn với người Nga”. Một nhà báo golf uy tín tên James Dodson nói rằng một người con trai khác của Trump là Eric nói với anh ta, “Chúng tôi không dựa vào các ngân hàng Mỹ” để gây quỹ cho các dự án golf của Trump, “chúng tôi có đủ tiền chúng tôi cần từ Nga”.

Không thấy tiền đóng thuế của Trump, chúng ta không thể nào biết được mức độ sâu rộng của những mối ràng buộc tài chính này. Dựa vào những gì đã được biết đến, có những lý do xác đáng để tin rằng dù cho liên miên phá sản, và dù hầu hết các ngân hàng đều từ chối cho Trump vay vốn, Trump cùng những công ty và các đối tác của mình, theo USA Today, “quay sang những người Nga giàu có và những đầu sỏ chính trị từ những chế độ cộng hòa Xô Viết cũ – và một số người còn được cho rằng có liên hệ với giới tội phạm có tổ chức”. Điều này dựa vào một bình luận trong những vụ án tại tòa và những chứng từ pháp lý khác. Thêm vào đó, vào năm 2008, Trump làm nhiều người ngạc nhiên vì rao bán căn biệt thự ở Palm Beach cho một đầu sỏ chính trị Nga với mức giá trên trời – nhiều hơn 54 triệu đô so với giá ông ta đã mua bốn năm trước đó. Vào năm 2013, cuộc thi Hoa hậu Hoàn vũ ở Moscow phần lớn được một đồng minh tỷ phú của Putin tài trợ. Để xây dựng khách sạn Trump SoHo New York, ông ta cộng tác với một công ty tên là Bayrock Group và một người Nga nhập cư tên Felix Sater trước đây có liên hệ với giới mafia và từng bị kết án rửa tiền. (Nếu bạn muốn biết thêm thì, tờ USA Today đã có những bài báo rất hay về tất cả những việc này).

Những cố vấn của Trump cũng có những mối liên hệ với Nga. Paul Manafort, người được Trump thuê vào tháng 3 năm 2016 và hai tháng sau được đề bạt làm chủ tịch chiến dịch là một người vận động hành lang của đảng Cộng hòa, từng phục vụ nhiều năm cho những lãnh đạo chuyên quyền nước ngoài, và gần đây nhất đã kiếm được hàng triệu đô la vì làm việc cho những lực lượng theo Putin ở Ukraina. Rồi thì là Michael Flynn, cựu giám đốc Cục Tình báo Quốc phòng đã bị Tổng thống Obama sa thải vì những lý do xác đáng vào năm 2014. Sau đó Flynn nhận tiền từ mạng lưới tuyên truyền đối mặt với phương Tây của Putin, tờ báo tiếng Anh tại Nga Russia Today (RT). Vào tháng 12 năm 2015, ông ta tham dự tiệc gala mừng kỷ niệm mười năm của tờ báo này ở Moscow và ngồi cùng bàn với Putin (cùng với ứng viên đảng Xanh Jill Stein). Rồi còn có Carter Page, cựu cố vấn cho công ty dầu khí lớn nhất ở Nga Gazprom, đã thường xuyên đi đi về về tới Moscow – gồm cả trong tháng 7 năm 2016, ngay giữa chiến dịch tranh cử. Ông ta có vẻ thuộc làu mọi quan điểm bài Mỹ của Điện Kremlin.

Biết được tất cả những điều này qua những gì đã xảy ra trong năm 2015 và 2016 thật là lạ thường, giống như chúng ta đang lột một củ hành, và lúc nào cũng xuất hiện những lớp lang mới.

Nếu bạn cộng gộp những yếu tố này lại – nỗi mê đắm của Trump đối với những tên bạo chúa và sự căm ghét dành cho đồng minh; sự đồng cảm trước những định hướng chiến lược của Nga, và những mối liên hệ tài chính với những diễn viên mờ ám của Nga – thì những lời biện hộ ông ta dành cho Nga bắt đầu trở nên có lý. Tất cả những điều này đã được đưa ra ánh sáng và ai cũng biết đến trong suốt chiến dịch. Nó đến vào cuối tháng 4 năm 2016 khi Trump kêu gọi cải thiện mối quan hệ với Nga trong một bài nói chuyện về chính sách nước ngoài quan trọng tại khách sạn Mayflower ở Washington. Đại sứ Nga ở Mỹ Sergey Kislyak đã vỗ tay hoan hô từ hàng ghế đầu. (Sau này ông ta tham dự Hội nghị Quốc gia đảng Cộng hòa nhưng lại từ chối tham gia hội nghị của đảng Dân chủ chúng tôi).

Những chuyên gia an ninh quốc gia đảng Cộng hòa kinh hoảng trước việc Trump yêu chuộng Putin. Và tôi cũng vậy. Trong tất cả mọi dịp, tôi đều cảnh báo để cho Trump là Tổng tư lệnh sẽ gây nguy hiểm nghiêm trọng và sẽ rơi thẳng vào tay người Nga. “Điều này sẽ như Giáng sinh ở Điện Kremlin”, tôi dự đoán.

VI PHẠM

Rồi mọi việc trở nên kỳ lạ hơn.

Vào tháng 3 năm 2016, những điệp viên FBI gặp luật sư chiến dịch của tôi, Marc Elias và những nhân viên gạo cội khác ở tổng hành dinh của chúng tôi ở Brooklyn để cảnh báo rằng những hacker nước ngoài có thể sẽ nhắm vào chiến dịch bằng cách gửi email và dụ mọi người bấm vào những đường dẫn hoặc nhập mật khẩu để thâm nhập vào mạng lưới của chúng tôi. Chúng tôi đã cảnh giác về mối đe dọa này, rất nhiều nếu không phải là hàng trăm những email bị hack này lũ lượt tràn vào hộp thư của chúng tôi. Đa phần đều dễ nhận ra, và lúc đó chúng tôi không có lý do nào để tin rằng có cái nào thành công.

Rồi, vào đầu tháng 6, Marc nhận một tin nhắn phiền toái từ Ủy ban Quốc gia Đảng Dân chủ (DNC). Mạng lưới máy tính của DNC đã bị hacker được cho là làm việc cho chính phủ Nga đột nhập. Theo tờ New York Times, FBI đã phát hiện ra những vi phạm này nhiều tháng trước, vào tháng 9 năm 2015 và đã thông báo cho nhà thầu hỗ trợ công nghệ ở DNC, nhưng họ chưa từng ghé qua văn phòng hoặc chẳng làm gì nhiều để theo sát sự việc. Như một cựu giám đốc bộ phận mạng của FBI sau đó có nói với tờ Times thì chuyện này là một sai sót đáng kinh ngạc. “Chúng ta không đang nói về một văn phòng giữa rừng ở Montana”, ông nói. Những văn phòng này chỉ cách có hai cây số. Sau cuộc bầu cử, Giám đốc FBI Comey thừa nhận, “Giờ biết được những chuyện này, lẽ ra tôi nên đích thân tới đó”.

Mãi cho đến tháng 4, giới lãnh đạo DNC mới nhận được thông tin. Rồi họ đưa vào một hãng an ninh mạng uy tín tên CrowdStrike để tìm hiểu vấn đề rồi đá văng những hacker ra, và bảo vệ mạng lưới khỏi những xâm nhập từ đây trở đi. Những chuyên gia CrowdStrike khẳng định rằng hacker có khả năng đến từ Nga và họ đã thâm nhập được phần lớn email và tài liệu. Khi tờ Washington Post đưa tin vào ngày 14 tháng 6, tất cả những điều này đã được công bố rộng rãi.

Tin tức này gây nhiều bất an nhưng không ai kinh ngạc. Nhiều năm nay, chính phủ Nga, cũng như một số nước khác như Trung Quốc, Iran, và Bắc Triều Tiên, đã nỗ lực để hack những mạng lưới nhạy cảm của Mỹ. Trong năm 2014, người Nga đã vi phạm hệ thống chưa phân loại của Bộ Ngoại giao và rồi chuyển sang Nhà Trắng và rồi Lầu Năm Góc. Họ còn hack những cơ quan đầu não, báo giới và các chính trị gia.

Nhìn chung thì tất cả những lần hack và những nỗ lực hack này chỉ thu thập những thông tin tình báo tương đối bình thường, dù là với công nghệ của thế kỷ 21. Hóa ra việc này là hoàn toàn sai. Có điều gì đó mờ ám và đen tối hơn đang xảy ra. Ngày 15 tháng 6, một ngày sau khi vụ tấn công DNC được đưa ra công chúng, một hacker tên Guccifer 2.0 – được cho là con chốt của tình báo Nga – thừa nhận chính hắn gây ra những vụ vi phạm và đăng công khai những tài liệu bị mất. Hắn nói hắn đã đưa hàng ngàn tài liệu nữa cho WikiLeaks, một tổ chức tự cho là minh bạch hóa những thông tin cơ mật. Julian Assange, người sáng lập của WikiLeaks, hứa hẹn sẽ công khai “những email liên quan đến Hillary Clinton”, mặc dù không hề nói rõ ràng điều này có nghĩa là gì.

Việc công khai những tài liệu bị mất từ DNC là một bước ngoặt kịch tính vì nhiều lý do. Đầu tiên, nó cho thấy rằng nước Nga quan tâm đến việc thực thi nhiều thứ chứ không chỉ đơn thuần là thu thập thông tin tình báo về bối cảnh chính trị Mỹ – họ đã chủ động gây ảnh hưởng đến cuộc bầu cử. Như họ đã làm một năm trước với việc thu âm Toria Nuland, họ đang “vũ khí hóa” các thông tin đánh cắp được. Lúc đó, tôi không nghĩ rằng bất cứ ai can hệ đến Donald Trump có thể đang hợp tác với người Nga, nhưng có vẻ như Putin đang cố giúp đỡ cho ứng viên ông ta ưa chuộng. Rốt cuộc, ông ta ghét và sợ tôi, và chọn làm đồng minh của Trump. Điều này được xác nhận khi chiến dịch của Trump bỏ khỏi nền tảng đảng Cộng hòa những từ kêu gọi Mỹ cung cấp cho Ukraina “những vũ khí tự vệ chết người” – một món quà gửi đến Putin hẳn có cột nơ trên đó.

Khi phân tích kỹ lưỡng các tài liệu từ Guccifer, còn hé lộ một lời cảnh báo: có một thư mục từ chiến dịch của tôi, không phải từ DNC. Những nghiên cứu sâu hơn cho rằng thư mục này hẳn đã được đánh cắp từ tài khoản Gmail cá nhân của John Podesta, chủ tịch chiến dịch của tôi. Chúng tôi không chắc nhưng chúng tôi sợ rằng những rắc rối lớn hơn đang đến.

HÉT VÀO TRONG GIÓ

Vào ngày 22 tháng 7, WikiLeaks công bố khoảng hai mươi ngàn email đánh cắp từ DNC. Nó nhấn mạnh một nhóm thông điệp gồm những lời bình luận xúc phạm Bernie Sanders, điều này dự đoán sẽ nhóm lên trận lửa giữa những người ủng hộ Bernie, nhiều người trong số họ vẫn còn đang cay cú khi bị thua trong nhiều đợt bầu cử phổ thông. Nhưng không có gì trong số những email bị mất chuẩn bị trước cho những đợt công kích rằng những đợt đầu cử phổ thông đã được dàn xếp trước. Hầu như tất cả những thông điệp xúc phạm được viết vào tháng 5, nhiều tháng sau khi tôi có được một lượng phiếu bầu khó vượt qua và dẫn đầu về phiếu Cử tri đoàn.

Quan trọng hơn, người Nga hoặc những người được họ ủy quyền lại có sự tinh vi để tìm và lợi dụng những email đầy khiêu khích đó để làm nội bộ phe Dân chủ chia rẽ. Việc này cho thấy hiểu biết sâu xa và sự quen thuộc bối cảnh và cả người chơi trong chính trị nước ta. Thêm nữa, thử nghĩ xem nếu họ hack được những người trong đảng Cộng hòa thì không biết họ tìm thấy bao nhiêu thứ kích động và đáng xấu hổ nữa. (Tiết lộ đây: họ có hack được nhưng không để lộ bất cứ điều gì).

WikiLeaks công bố mọi thứ đúng thời điểm một cách đáng sợ – và nó không có vẻ là tình cờ. Tôi đã đánh bại Bernie và chốt việc bổ nhiệm vào tháng 6 và tới 12 tháng 7 anh mới công nhận tôi, và giờ chúng tôi đang cố gắng hết sức để hàn gắn đảng của mình trước khi Hội nghị Quốc gia đảng Dân chủ được tổ chức ở Philadelphia vào 25 tháng 7. Thêm nữa, tin tức lộ ra đúng vào cái ngày tôi giới thiệu Tim Kaine là bạn đồng hành của mình, biến ngày lẽ ra là ngày tuyệt vời nhất trong chiến dịch của chúng tôi thành một rạp xiếc.

Bãi rác tài liệu này có vẻ như được sắp đặt để gây ra thiệt hại tối đa vào thời khắc quan trọng nhất. Và nó đã thành công. Chủ tịch DNC Debbie Wasserman Schultz từ chức hai ngày sau đó, và hội nghị khai mạc với những tiếng la ló và chửi bới ồn ào của những người ủng hộ Sanders. Tôi ngán toàn bộ chuyện này tới tận cổ. Sau nhiều tháng ròng rã vận động chiến dịch, tôi muốn hội nghị này thật hoàn hảo. Trước khi đến các cuộc tranh luận, đó là cơ hội tốt nhất để tôi trực tiếp trình bày tầm nhìn của mình về đất nước với cử tri. Tôi nhớ được cú huých Bill nhận được từ hội nghị của anh ở Madison Square Garden vào năm 1992, và tôi đã hy vọng sẽ nhận được động lực tương tự. Thay vào đó, giờ đây chúng tôi đang đấu trí trong một nội bộ bị chia rẽ và các đơn vị báo chí bị xao nhãng. Những lãnh đạo đảng Dân chủ, đặc biệt là nữ Dân biểu Marcia Fudge của Ohio, Đức Cha Leah Daughtry, và Donna Brazile giúp lập lại trật tự trong tình trạng hỗn độn này. Và bài diễn văn xúc động và xuất sắc của Michelle Obama đã đoàn kết những người trong hội trường lại với nhau và làm những người bất đồng phải im lặng. Rồi Bernie lên tiếng, anh nói lời ủng hộ tôi một lần nữa, và giúp xoa dịu tình trạng căng thẳng.

Vào ngày 27 tháng 7, một ngày trước khi tôi chính thức nhận lời đề cử của đảng Dân chủ, Trump tổ chức một cuộc họp báo lộn xộn theo kiểu dòng ý thức. Ông ta nói rằng nếu được là Tổng thống, ông ta có thể chấp nhận việc bán đảo Krym thuộc về Nga, chuyển hướng những đổ lỗi cho Điện Kremlin trong vụ tấn công mạng DNC, và rồi, thật tuyệt vời là thúc giục Nga cố mà hack tài khoản email của tôi. “Này nước Nga, nếu các bạn đang lắng nghe tôi, tôi hy vọng rằng các bạn có thể tìm thấy ba mươi ngàn email bị thất lạc”, ông ta nói, ám chỉ đến những email cá nhân, không liên quan đến công việc đã bị xóa khỏi tài khoản của tôi sau khi những thứ khác được cung cấp cho Bộ Ngoại giao. “Tôi nghĩ các bạn sẽ được cánh báo giới của chúng tôi tưởng thưởng hậu hĩnh”. Như tờ New York Times mô tả điều này, Trump đang “xúi giục một thế lực thù hằn với nước Mỹ để xâm phạm luật pháp Mỹ bằng cách đột nhập vào một mạng lưới máy tính cá nhân”.

Katy Tur của đài NBC dõi theo để xem thử liệu đây có phải là một trò đùa hay là ông ta thực sự có ý này. Cô hỏi liệu Trump có “lo ngại gì không” khi yêu cầu một chính quyền nước ngoài đột nhập vào email Mỹ. Thay vì biện hộ cho mình, ông ta lại nhấn mạnh. “Nếu Nga hay Trung Quốc hoặc bất cứ quốc gia nào có những email đó, phải thành thật với cô là tôi rất muốn được thấy chúng”, ông ta nói. Ông ta còn từ chối nói Putin không cố gắng can thiệp vào cuộc bầu cử: “Tôi sẽ không bảo Putin phải làm điều gì; vì sao tôi lại phải bảo Putin phải làm gì?” Đây không phải là một trò đùa.

Dù Trump đã cố gắng để che đậy cho Putin, nhưng những chuyên gia về an ninh mạng và những quan chức tình báo Mỹ khẳng định rằng người Nga đứng sau toàn bộ việc hack này. Vẫn chưa có đồng thuận chính thức về việc liệu mục tiêu của họ là để làm giảm sự tự tin của công chúng vào hiến pháp dân chủ của Mỹ hay liệu Putin đang cố gắng làm trật hướng trong chiến dịch của tôi và giúp dồn phiếu bầu cho Trump. Nhưng tôi không gợn chút nghi ngờ nào. Và thời điểm dấy lên dư luận và bản chất đặc biệt của vấn đề (liệu tình báo nga có thật sự am hiểu chính trị của DNC từ trong ra ngoài và những quyết định của Debbie Wasserman Schultz không?) làm dấy lên khả năng rằng người Nga có được sự giúp sức từ một ai đó có nhiều kinh nghiệm trong chính trường Mỹ – đây là một khả năng thật sự đáng báo động.

Chúng tôi phải thực hiện hàng triệu thứ trong tuần đó. Hội nghị đó đã chiếm hết thời gian và sức lực của tôi. Vì vậy, thật khó để ngừng lại và tập trung vào sự trầm trọng của những điều đang diễn ra. Nhưng tôi nhận ra chúng ta đã vượt qua khỏi giới hạn. Đó không phải là kiểu khốc liệt thường thấy trong chính trị. Đó là – không còn từ nào khác để diễn tả ngoài từ – chiến tranh. Tôi nói với đội của mình tôi nghĩ chúng tôi đang trong thời khắc mong manh dễ đổ vỡ. “Chúng ta đang bị tấn công”, tôi nói. Đã đến lúc thể hiện vị thế mạnh mẽ hơn trước công chúng. Trong một cuộc phỏng vấn, Robby đã thẳng thừng chỉ tay vào nước Nga. Anh nói họ không chỉ đang cố tạo ra hỗn loạn, mà họ còn cố giúp Trump. Chuyện này lẽ ra không mấy gây tranh cãi nhưng Robby đã bị đối xử như một kẻ điên. Jennifer Palmieri và Jake Sullivan tổ chức một chuỗi những cuộc họp báo để giải thích tình hình. Sau cuộc bầu cử, Jennifer đã viết một bài báo trên tờ Washington Post với tựa đề “Chiến dịch của Clinton đã cảnh báo cho bạn về Nga. Nhưng không ai lắng nghe chúng tôi”1. Cô nhắc lại việc cánh nhà báo nhìn chung lại quan tâm hơn đến những nội dung mang tính ngồi lê đôi mách của mớ email bị mất hơn là viễn cảnh về một thế lực nước ngoài đang cố gắng thao túng cuộc bầu cử. Báo giới đối xử với những cảnh báo của chúng tôi như thể chúng tôi thêu dệt lên tất cả để đánh lạc hướng dư luận khỏi những tiết lộ đáng xấu hổ kia – cách nhìn được phía bên Trump nhiệt tình khuyến khích. Truyền thông đã quen với những thuyết âm mưu điên khùng – như là ba của Ted Cruz đã giúp giết John F. Kennedy – và họ đã xử sự như thể người Nga hack vào thuyết âm mưu “của chúng tôi”. Một kiểu tương quan giả dối nhưng sạch sẽ có thể giúp các phóng viên và những chuyên gia ngủ ngon trong đêm. Như Matt Yglesias của trang tin Vox sau này có mô tả, hầu hết cánh phóng viên nghĩ tranh luận rằng Moscow đang cố giúp Trump thì thật “kỳ cục và vượt giới hạn”, còn nỗ lực của chúng tôi để gióng lên hồi chuông cảnh tỉnh thì “quá quyết liệt, để có lợi về mình, và hơi cường điệu một chút”.

1 Tựa gốc: “The Clinton Campaign Warned You About Russia. But Nobody Listened To Us”.

Có lẽ là cánh báo giới sẽ không lắng nghe chúng tôi nhưng tôi nghĩ họ sẽ lắng nghe những viên chức tình báo khả kính. Vào ngày 5 tháng 8, Mike Morell – cựu quyền giám đốc CIA, viết một bài báo khá lạ thường trên tờ New York Times. Dù công việc của anh phải đảm bảo tuyệt đối không thiên vị đảng phái nào nhưng anh nói anh quyết định ủng hộ tôi làm Tổng thống bởi vì tôi có nhiều thành tích trong bảo vệ an ninh quốc gia, trong đó có vai trò của tôi trong việc mang Osama bin Laden ra công lý. Ngược lại, anh nói Trump “không chỉ không đủ phẩm chất để làm Tổng thống mà ông ta còn có thể là một mối họa cho an ninh quốc gia”. Đến từ một cựu điệp viên hàng đầu, thì đây là một câu nói đáng kinh ngạc. Nhưng nó cũng không quan trọng bằng những gì Morell nói tiếp theo. Putin, anh nhấn mạnh, là một nhân viên tình báo “được đào tạo để phát hiện ra những điểm yếu của một cá nhân để khai thác chúng”. Và đây là phần gây sửng sốt: “Trong giới tình báo chúng tôi”, Morell nói “chúng tôi sẽ nói rằng Ngài Putin đã thuê Ngài Trump để là một điệp viên của Liên bang Nga dù ông này không ý thức được điều này”.

Luận điểm của Morell là không phải Trump hay chiến dịch của ông ta đang có âm mưu bất chính với người Nga để dàn xếp cuộc bầu cử – dù dĩ nhiên là ông ta không ngoại lệ. Mà là Putin đang thao túng Trump để đảm nhận một chức vụ có thể giúp nước Nga và làm tổn thương nước Mỹ, bao gồm “ủng hộ những hoạt động gián điệp của Nga để chống lại nước Mỹ, ủng hộ việc Nga thôn tính bán đảo Krym và bật đèn xanh để Nga xâm chiếm các nước Baltic. Đó là một điểm quan trọng cần ghi nhớ, bởi vì nó thường bị bỏ quên giữa những tập trung cao độ vào những hành động tội phạm tiềm năng. Thậm chí nếu không có một âm mưu ngầm nào, thì có rất nhiều hành vi thân Putin rất đáng lo ngại diễn ra ngay trước mắt chúng ta.

Bài báo của Morell cũng tương đồng với việc nhấn nút hỏa hoạn trong một tòa nhà đông người. Tuy nhiên, bằng cách nào đó, nhiều người trong giới truyền thông – và rất nhiều cử tri – vẫn tiếp tục lờ đi những hiểm nguy đang trừng trừng nhìn vào mặt chúng ta.

RẮN ĐỘC!

Tôi không ngạc nhiên gì khi thấy mối liên hệ giữa WikiLeaks và vụ tình báo Nga. Ít nhất, điều này làm hạ uy tín lãnh đạo của nó là Julian Assange. Theo tôi, Assange là một kẻ giả tạo đáng bị truy tố vì những hành vi của mình. Anh ta tuyên bố mình là người minh bạch nhất, nhưng nhiều năm qua, anh ta đã giúp đỡ Putin – một trong những lãnh đạo chuyên quyền ít minh bạch và hà khắc nhất thế giới. Không chỉ là WikiLeaks không công bố bất cứ điều gì Putin không thích và thay vào đó nhắm mục tiêu vào những đối thủ của Nga – Assange còn chủ trì một chương trình truyền hình trên Russia Today, mạng lưới tuyên truyền của Putin, và được giới truyền thông ở đó khá ưu ái. Nếu như sự giả tạo chưa đủ tệ, Assange còn bị truy tố tội cưỡng hiếp ở Thụy Điển. Để tránh án, anh ta không xuất hiện tại phiên xử và chạy trốn tại đại sứ quán Ecuador ở Luân Đôn. Sau nhiều năm chờ đợi, cuối cùng Thụy Điển nói họ sẽ không cố gắng dẫn độ anh ta, nhưng tuyên bố rằng nếu Assange trở về nước, họ có thể sẽ mở lại cuộc điều tra.

Cũng như Putin, nhiều năm qua, Assange rất ghét tôi. Sự căm ghét quay trở lại vào năm 2010, khi WikiLeaks công bố hơn 250.000 báo cáo tin bị mất của Bộ Ngoại giao, gồm nhiều quan sát nhạy cảm từ những nhà ngoại giao đang hoạt động tại nước ngoài. Là Ngoại trưởng, tôi có trách nhiệm phải bảo vệ an toàn cho những nhân viên của chúng ta trên toàn thế giới, và tôi biết rằng việc công bố những báo cáo mật không chỉ đe dọa đến an nguy của bản thân họ mà còn của những liên hệ nước ngoài của họ – gồm những nhà hoạt động nhân quyền và những người bất đồng quan điểm có thể bị chính phủ của họ trả đũa. Chúng tôi phải hành động nhanh để di tản những người có khả năng bị tổn hại và may mắn là nhờ vậy mà không ai bị giết hay bị bỏ tù. Tôi nghĩ Assange là người khinh suất và sai trái, và tôi đã nói thẳng điều này trước công chúng.

Sự thật là hai kẻ địch cũ của tôi từ thời làm Ngoại trưởng – Assange và Putin – dường như đang bắt tay nhau để làm tổn hại chiến dịch của tôi thật điên rồ. Phải chiến đấu với một đối thủ tỷ phú và đảng Cộng hòa đã đủ mệt rồi; giờ thì tôi còn phải chống lại những thế lực nước ngoài hiểm ác. Nhà báo Rebecca Traister từng quan sát rằng có một điều “không thể tránh khỏi việc “sẽ có rắn” theo kiểu Indiana Jones” khi tôi đối đầu với Trump. “Tất nhiên là Hillary Clinton đang phải chạy đua với một người vừa là hiện thân vừa thu hút sự ủng hộ của tất cả những gì liên quan đến nam giới, da trắng, và thù ghét sự ngoi lên của phụ nữ, người da đen ở Mỹ”, cô viết.

Tôi sẵn sàng cho thách thức này. Và tôi có thể thêm vào: Tất nhiên tôi phải đối đầu với không chỉ một người đàn ông căm ghét phụ nữ mà là ba. Tất nhiên, tôi còn phải chọi với cả Putin và Assange nữa.

Giữa mùa hè năm 2016, cả thế giới biết rằng Trump và đội của ông ta đang ăn mừng việc Nga tấn công vào nền dân chủ của chúng ta, và đang cố hết sức để tận dụng điều này. Thậm chí Trump còn không cố che giấu sự thật rằng ông ta đang về bè với Putin. Nhưng nếu như họ đang làm nhiều hơn thế thì sao? Nếu như họ thật sự đang âm mưu với tình báo Nga và WikiLeaks thì sao? Chúng ta chưa có bằng chứng về điều này, nhưng những sự ngẫu nhiên tình cờ đang càng lúc càng chất chồng.

Rồi, vào ngày 8 tháng 8, cố vấn lâu năm của Trump là Roger Stone, người bắt đầu với cương vị là một trong những “người làm những chuyện dơ bẩn” cho Richard Nixon, đã huênh hoang với một nhóm người phe Cộng hòa ở Florida rằng ông ta đang liên lạc với Assange và dự đoán rằng “một sự ngạc nhiên tháng 10” sắp đến. Đây là lời thú nhận giật mình được thốt ra từ một trong những cố vấn chính trị lâu đời nhất của Trump. Stone lặp lại những lời tuyên bố này vào ngày 12, 14, 15 và 18 tháng 8. Vào ngày 21 tháng 8, ông ta đã đăng lên Twitter “Tin tôi đi, Podesta sắp tiêu rồi. #CrookedHillary”. Việc này rất đáng quan tâm bởi vì, như tôi đã đề cập, chúng tôi nghĩ có khả năng là email của John đã bị hack, nhưng lại chưa chắc chắn. Mấy tuần sau đó, Stone vẫn tiếp tục huênh hoang những lời này và thậm chí còn gọi Assange là “người hùng” của mình.

Không phải tôi là người duy nhất nhận ra điều này. Cuối tháng 8, Harry Reid, một trong “Nhóm tám người”1 của Quốc hội đang xử lý các vấn đề tình báo nhạy cảm, viết một lá thư cho Giám đốc FBI Comey có dẫn lời tuyên bố của Stone và yêu cầu đơn vị này điều tra đầy đủ và kỹ lưỡng. “Chứng cứ về sự liên hệ trực tiếp giữa chính phủ Nga và chiến dịch tranh cử Tổng thống của Donald Trump tiếp tục tăng lên”, Reid viết. Anh còn đề cập đến khả năng về việc làm giả kết quả bầu cử chính thức. Điều này tham chiếu với những báo cáo đã được công bố rằng đám hacker của Nga đã thâm nhập vào dữ liệu đăng ký cử tri ở cả Arizona và Illinois, thôi thúc FBI phải cảnh báo những viên chức bầu cử bang trên khắp cả nước phải gia tăng an ninh. Như bài báo của Morell, lá thư của Reid đã cố gắng đánh thức cả nước thức dậy khỏi cơn mụ mị của thói tự mãn và để báo giới, chính quyền và tất cả người Mỹ tập trung vào mối họa trước mắt. Nhưng nó không thành công.

1 Nhóm tám thành viên trong Quốc hội Mỹ, có thể là Nhóm tám người để xử lý vấn đề nhập cư hoặc Nhóm tám người xử lý vấn đề tình báo; có khi gồm 4 người ở đảng Dân chủ và 4 người thuộc đảng Cộng hòa, hoặc 4 người ở Thượng viện và 4 người ở Hạ viện…

MƯA DẦM THẤM ĐẤT

Khi chúng ta đang chuẩn bị bước vào mùa thu, những báo cáo đáng lo và các tin đồn tiếp tục vần vũ. Paul Manafort từ chức vào ngày 19 tháng 8 giữa một loạt những câu hỏi về mối liên kết tài chính của ông với Nga. Vào ngày 5 tháng 9, tờ Washington Post báo cáo rằng các cơ quan tình báo Mỹ giờ đã tin rằng “Nga đang lén lút thực hiện kế hoạch gieo rắc sự ngờ vực của dân chúng vào cuộc bầu cử sắp tới ở Mỹ và chính trị Mỹ”. Điều này có nghĩa rằng nó còn lớn hơn lần xâm nhập thông tin ở DNC.

Chúng tôi nghe nói rằng một lực lượng đặc nhiệm liên bang đang đào sâu vào những mối quan hệ tài chính của đội Trump, nhưng không có phóng viên nào có thể xác nhận chính thức thành văn bản. Cũng có những lời nói qua nói lại rằng FBI đang theo dõi lượng truy cập bất thường giữa Trump Tower và một ngân hàng Nga. Các phóng viên cũng đang theo đuổi vụ này, và Franklin Foer của tạp chí Slate cuối cùng cũng công bố câu chuyện này vào ngày 31 tháng 10. Rồi xuất hiện những lời thì thầm khắp Washington rằng người Nga đang nắm trong tay những thông tin để thỏa hiệp với Trump, có thể đó là những đoạn phim nóng của ông ta ở một khách sạn Moscow nào đó. Nhưng không ai có bất cứ bằng chứng nào.

Trong buổi tranh luận đầu tiên của tôi với Trump, vào ngày 26 tháng 9, tôi đeo bám ông ta vụ nước Nga, và ông ta cứ liên tục bảo vệ Putin và phủ nhận kết luận của các cơ quan tình báo của chúng tôi, mà họ thì đã chia sẻ riêng với ông ta rồi. “Tôi không nghĩ rằng có ai đó biết chính Nga đã đột nhập vào DNC”, Trump khăng khăng. “Ý tôi là, có thể là Nga, nhưng cũng có thể là Trung Quốc. Cũng có thể là rất nhiều người khác. Cũng có thể là gã nào đó nặng hơn 180kg đang ngồi trên giường gã, được chứ?” Ông ta đang nói cái gì vậy trời? Một người nặng hơn 180kg ở trong tầng hầm của mình? Ông ta đang nghĩ tới nhân vật trong quyển Cô gái có hình xăm rồng chắc? Tôi đang tự hỏi không biết ai bảo Trump phải nói điều này.

Trong khi đó, Roger Stone tiếp tục đăng lên Twitter những lời cảnh bảo rằng WikiLeaks đang chuẩn bị ném một quả bom nữa vào chúng tôi, một quả bom có thể phá hủy chiến dịch của tôi và làm tôi vào tù. Ông ta là một kiểu người kỳ lạ nên khó có thể biết được rằng ông ta nghiêm túc tới mức nào. Nhưng khi xét đến những chuyện đã xảy ra gần đây, ai mà biết có những trò xấu nào đang nhắm vào chúng tôi.

Rồi ngày 7 tháng 10 đến, một trong những ngày quan trọng nhất của toàn bộ chiến dịch. Tôi đang diễn tập cho buổi tranh luận thứ hai, cố gắng tập trung vào nhiệm vụ trước mắt.

Điều đầu tiên xảy ra là Jim Clapper, Giám đốc Tình báo Quốc gia, và Jeh Johnson, Bộ trưởng Bộ An ninh Nội địa đã có một công bố ngắn, lần đầu tiên chính thức buộc tội “những quan chức cấp cao Nga” đã ra lệnh hack DNC. Chúng ta đã biết điều này nhưng công bố chính thức làm cho sự việc mang đúng tầm đại sự quốc gia. Kinh ngạc là FBI không tham gia vào công bố này, và sau này chúng tôi biết được rằng Comey từ chối tham gia và cho rằng vì cuộc bầu cử đang đến rất gần nên điều này không phù hợp lắm.

Rồi 4 giờ chiều ngày hôm đó, tờ Washington Post đưa tin về đoạn băng Access Hollywood của Trump, trong đoạn băng này, ông ta huênh hoang về chuyện đã tấn công tình dục phụ nữ. Đó là một thảm họa cho chiến dịch của Trump. Chưa tới một tiếng sau, WikiLeaks thông báo rằng họ đang nắm giữ 50 ngàn email của John Podesta và ban đầu công bố khoảng 20 ngàn email. Đây là nỗ lực để thay đổi chủ đề và chuyển hướng quan tâm của cử tri – và điều này đã đưa thêm lý do để tin rằng WikiLeaks và những thượng khách người Nga của họ có mối liên hệ chặt chẽ với chiến dịch của Trump.

Hóa ra, các hacker người Nga đã xâm nhập được vào tài khoản email cá nhân của John từ tháng 3 thông qua những đợt tấn công thành công. WikiLeaks tiếp tục công bố những email bị đánh cắp hầu như mỗi ngày trong suốt chiến dịch. Ban đầu thì nước cờ của WikiLeaks không thành công. Câu chuyện Access Hollywood vẫn thống lĩnh các tiêu đề báo chí, khiến Trump phải cố chống chế để bảo vệ mình, và làm những người hậu thuẫn phe Cộng hòa phải vội vàng tìm kiếm cách che đậy. Báo giới hăm hở đưa tin về từng cái email bị mất được công bố – thậm chí còn cho in lại công thức món cơm Ý ưa thích của John – nhưng không có câu chuyện nào chiếm lĩnh tin tức như đoạn video của Trump.

Tôi chia buồn với John khi anh bị xâm phạm quyền riêng tư trắng trợn như vậy – tôi là một trong số ít người có thể nếm trải chuyện này – nhưng anh đã vượt qua chuyện này khá dễ dàng. Anh cảm thấy tồi tệ vì một số từ anh sử dụng. Anh còn cảm thấy tồi tệ hơn cho những người bạn và đồng nghiệp đã gửi cho anh những thông điệp riêng tư và giờ thấy những chia sẻ của họ bị in lại cho tất cả mọi người cùng xem. WikiLeaks còn không màng đến chuyện che những thông tin cá nhân như số điện thoại và số an sinh xã hội và việc này đã làm những người tốt trở thành những nạn nhân.

Cuối cùng thì, hầu hết các email của John khá là… nhàm chán. Các email này tiết lộ những chi tiết thường thấy của một chiến dịch khi được thực thi, với việc các nhân viên tranh luận về các chính sách, việc biên tập những bài phát biểu, và chuyện vui chuyện buồn hằng ngày của cuộc bầu cử. Thực ra thì Tom Friedman của tờ New York Times đã viết một chuyên mục về những thư từ về cảnh hậu trường đã mô tả tôi và đội của tôi tốt như thế nào. “Khi tôi đọc WikiHillary, tôi thấy một chính trị gia trung-tả thông minh và thực tế”, anh viết, và “Tôi bị thuyết phục hơn bao giờ hết rằng bà ấy có thể là một Tổng thống mà hôm nay nước Mỹ đang cần đến”.

Những điều khó để nhìn ra lúc đó là những nguồn câu chuyện đều đặn đảm bảo rằng “Clinton” và “email” vẫn xuất hiện ở các tít nổi bật cho đến tận ngày bầu cử. Không có gì liên quan tới việc tôi sử dụng email cá nhân ở Bộ Ngoại giao – chẳng có gì hết – nhưng đối với các cử tri của tôi, tất cả những điều này là như nhau. Và chuyện này xảy ra trước khi Jim Comey gửi một lá thư sai lầm cho Quốc hội và làm mọi việc tồi tệ hơn. Vì thế, chúng tôi phải đối mặt với một cơn bão dữ dội hơn. Trump cố hết sức mình để phóng đại các rắc rối của chúng tôi, trích dẫn WikiLeaks hơn 160 lần trong tháng cuối cùng của chiến dịch. Hẳn ông ta chẳng thể nào kìm được sự phấn khích khi có đợt email mới bị lộ ra.

So sánh hiệu ứng của WikiLeaks và Access Hollywood có thể chứng minh câu nói mưa dầm thấm đất khi một scandal cứ râm rỉ có thể gây thiệt hại gấp nhiều lần so với một câu chuyện thật sự tồi tệ. Đoạn băng của Trump cũng như một quả bom phát nổ, thiệt hại tức thì và nghiêm trọng. Nhưng không có đoạn video nào xuất hiện tiếp theo, nên câu chuyện không còn chỗ nào để đi tiếp. Cuối cùng thì báo giới và công luận bước tiếp. Cơ chế truyền thông thời nay hoạt động nhanh một cách đáng kinh ngạc. Ngược lại, mớ email cứ xuất hiện hết ngày này đến ngày khác. Cứ như kiểu tra tấn cho nhịn khát của người Trung Quốc. Chỉ nhịn khát một ngày thì không có gì tồi tệ, nhưng khi nhịn khát hết ngày này đến ngày khác, chúng ta sẽ không thể nào vượt qua được. WikiLeaks lợi dụng sự ham thích của con người về những chuyện phía sau tấm màn. Bất cứ điều gì được nói ra sau những cánh cử khép kín đều mặc định là thú vị, quan trọng và chân thật hơn những điều được nói trước công chúng. Còn dễ dàng hơn nữa khi bạn chẳng cần hao công tổn sức gì mà chỉ cần tra Google một vòng là có đủ thông tin. Đôi khi chúng tôi đùa rằng nếu chúng tôi muốn báo giới chú ý đến công việc của mình, mà điều này thì tôi cứ ra rả suốt mà không ích chi, chúng tôi nên lộ ra một email cá nhân về điều này. Chỉ là khi đó thì nó có đáng để đưa tin hay không thôi.

WikiLeaks còn tiếp tay cho một hiện tượng mà sau này được biết đến là tin tức giả. Những câu chuyện giả bắt đầu xuất hiện trên Facebook, Reddit, Breitbart, Drudge Report và những trang nói rằng họ dựa vào những email bị đánh cắp. Ví dụ như WikiLeaks đăng lên Twitter vào ngày 6 tháng 11 rằng Quỹ Clinton đã chi trả cho đám cưới của Chelsea, một lời buộc tội hoàn toàn sai trái, vì Glenn Kessler của tờ Washington Post đã xác minh lại trên chuyên mục Fact Checker. Kessler, người chưa bao giờ ngần ngại phê bình tôi, đã nghe bạn đọc của mình nói rằng câu nói dối trá này đã thuyết phục họ bầu cho Trump. Sau cuộc bầu cử, anh điều tra và thấy rằng lời buộc tội này “thiếu căn cứ”, và anh nói các độc giả của mình “cẩn thận hơn khi đọc tin tức”. Việc thiếu căn cứ không ngăn tờ New York Post và hãng tin Fox News nhắc đi nhắc lại lời nói dối này và công bố rộng rãi thông tin. Việc này thật sự khiến tôi khó chịu. Bill và tôi rất vui mừng chi trả cho đám cưới của con mình và chúng tôi trân quý từng giây phút trong thời điểm đặc biệt đó. Dối trá về tôi và Bill là một chuyện nhưng tôi không chịu đựng được khi thấy người ta dối trá về Chelsea. Con bé không đáng bị như vậy.

Mạng lưới tuyên truyền của Nga, RT và Spuknik rất hăm hở khai thác những tin tức sai lệch này. Đơn cử như các cơ quan tình báo Mỹ sau này đã chỉ ra một đoạn video vào tháng 8 năm 2016 của Russia Today có tựa đề “Làm thế nào mà 100% “Tiền từ thiện” của nhà Clinton rơi vào… túi của họ”. Đó là một lời dối trá nữa. Kể từ khi Bill và tôi công khai thuế từ nhiều thập niên trước thì từ năm 2001 chúng tôi đã quyên 23 triệu đô la cho những cơ sở từ thiện như Quỹ AIDS trẻ em Elizabeth Glaser, những viện giáo dục. Và không ai trong chúng tôi – Bill hay Chelsea hay tôi lấy một xu nào trong quỹ.

Lúc đó, tôi không nghĩ rằng trò bôi nhọ ngớ ngẩn đó của người Nga lại đang được lan truyền trong mạng xã hội Mỹ, thế nhưng, theo những thông tin tình báo Mỹ, chỉ riêng đoạn video đó của Russia Today không thôi cũng có hơn 9 triệu lượt xem, đa phần từ Facebook.

Cho dù tôi biết điều này, cũng khó tin rằng nhiều cử tri lại tin vào những điều như vậy. Tuy nhiên, những báo cáo từ BuzzFeed và những nguồn khác phát hiện rằng việc tiếp cận những tin tức sai lệch này từ Facebook và các nguồn khác rộng rãi hơn người ta có thể ngờ tới, và những nguồn tin được tiếp cận từ những nước xa xôi như Macedonia. Toàn bộ chuyện này thật kỳ lạ. Và Trump cố hết sức để những tin tức sai lệch này được lan truyền và bám sâu, lặp lại những tít trên báo Nga như Sputnik tại các đại hội của ông ta và đăng lại trên Twitter những ảnh chế từ những kẻ cực đoan.

Ngay trước ngày bầu cử, Tổng thống Obama đang vận động cho tôi ở Michigan (vâng, chúng tôi đã vận động ở Michigan!) và thể hiện sự phẫn nội mà tất cả chúng tôi đều cảm thấy: “một khi được đăng trên Facebook, tất cả mọi người đều sẽ nhìn thấy, một khi được đăng trên mạng xã hội, người ta sẽ bắt đầu tin vào nó”, anh nói, “và điều này tạo nên cơn bụi mù đầy những sự vớ vẩn”. Điều vớ vẩn đã đúng.

Vào ngày 30 tháng 10, Harry Reid viết một lá thư nữa cho Jim Comey, cố gắng lần cuối để tập trung sự chú ý của quốc gia vào việc can thiệp chưa từng có của nước ngoài vào cuộc bầu cử. Cựu võ sĩ quyền anh từ vùng Searchlight, Nevada biết rằng chúng tôi đang trong cuộc chiến của cuộc đời và anh không thể tin rằng không ai chú ý tới. Anh được các viên chức tình báo cho biết tin và rất tức giận khi họ không thông báo với người Mỹ về những chuyện đang thực sự diễn ra. “Rõ ràng là anh đang nắm giữ những thông tin động trời về những mối liên hệ khăng khít và sự hợp tác giữ Donald Trump, những cố vấn hàng đầu của ông ta và chính phủ Nga”, anh viết cho Comey. “Công chúng có quyền biết những thông tin này”. Thế nhưng Comey – người chỉ thể hiện sự hăm hở công bố kết quả điều tra về các email của tôi – tiếp tục từ chối nói bất cứ từ nào về Trump và Nga.

Tôi lo rằng chúng tôi sẽ thấy sự can thiệp trực tiếp hơn vào ngày bầu cử. Nhưng chúng tôi có thể làm được gì đây? Chiến dịch của tôi và tôi đã dành hằng tháng trời để la hét vào trong gió. Những gì còn lại là chúng tôi phải thể hiện mình mạnh mẽ nhất trước cử tri và hy vọng vào những điều tốt đẹp.

LƯỚI QUÉT

Sau cuộc bầu cử, tôi cố gắng tránh né tin tức, và không nghĩ quá nhiều về nó. Nhưng họ chẳng chịu buông tha tôi.

Chỉ 4 ngày sau cuộc bầu cử, Phó Bộ trưởng Ngoại giao Nga đã khoe khoang trong một cuộc phỏng vấn rằng ông ta đã “kết nối” với “đoàn tùy tùng thân cận” của Trump trong suốt chiến dịch. Người của Trump và Điện Kremlin cố nhìn lại chiến thắng vang dội này, nhưng sự thật rồi cũng sẽ bị lật tẩy. Vài ngày sau đó, Tổng thống Obama ra lệnh cho Hiệp hội Tình báo – sự kết hợp của 17 cơ quan tình báo khác nhau của chính phủ – viết một bài báo nói về sự can thiệp của Nga vào cuộc bầu cử.

Và rồi, vào đầu tháng 12, một người đàn ông 28 tuổi đã lái xe từ North Carolina đến Washington D.C mang theo một khẩu súng trường AR-15, một khẩu súng lục đường kính đạn 38 calibe, và một con dao. Anh ta đọc được trên mạng rằng tôi và John Podesta đang bí mật vận hành một đường dây lạm dụng tình dục trẻ em tại một cửa hàng bánh pizza có tiếng ở Washington. Thông tin sai lệch đáng kinh tởm này bắt nguồn từ một email vô thưởng vô phạt mà WikiLeaks tung ra về việc John ra ngoài ăn pizza. Nó nhanh chóng bị bóp méo qua những góc khuất của mạng xã hội và nổi lên thành một thuyết âm mưu gây dậy sóng. Alex Jones, một người dẫn chương trình talk-show của cánh tả đã được Trump ca ngợi vì tuyên bố rằng vụ 11 tháng 9 là công chuyện nội bộ và vụ ám sát Sandy Hook là một trò lừa, và ghi hình một video trên YouTube về “tất cả những đứa trẻ mà cá nhân Hillary Clinton đã giết, chém và hiếp”. Nhanh chóng sau đó, chàng trai trẻ kia đã tức tốc phóng xe đến Washington. Khi anh ta đến cửa hàng pizza, anh ta lục tung khắp nơi để tìm kiếm những đứa trẻ bị cho là đang bị bắt giữ. Chẳng có đứa trẻ nào ở đó. Anh ta đã bắn một phát súng trước khi bị cảnh sát tóm và cuối cùng lãnh án 4 năm tù. Cũng may là không có ai bị thương. Tôi thật sự đã kinh sợ. Tôi lập tức liên hệ với một người bạn là chủ tiệm sách trên cùng con phố đó. Cô nói rằng nhân viên của mình cũng bị những kẻ thần trí không bình thường quấy rối và đe dọa.

Đầu tháng 1, Hiệp hội Tình báo đã báo cáo lên Tổng thống Obama và xuất bản rộng rãi những điều họ điều tra ra. Tin tức nổi bật là chính Putin đã đích thân ra lệnh tổ chức một hệ thống lũng đoạn nhằm phỉ báng và đánh bại tôi, bầu cho Trump và ngầm phá hoại niềm tin mà người dân Mỹ dành cho các tiến trình của đảng Dân chủ. Tôi và những người trong cuộc không lấy gì làm ngạc nhiên mặc dù cũng cảm thấy rất đáng chú ý khi đây là một cuộc điều tra chính thức của chính phủ Mỹ. Tuy nhiên, tin tức thật sự là sự can thiệp của Nga đã vượt ra ngoài giới hạn hack tài khoản email và tung ra các hồ sơ thông tin. Moscow đã tiến hành một cuộc chiến thông tin hết sức tinh vi trên diện rộng, gây ảnh hưởng lên truyền thông, và ồ ạt tung ra các tuyên truyền và thông tin giả.

Rất nhanh sau đó, dường như mỗi ngày lại có thêm một tiết lộ về phạm vi hoạt động của Nga, những mối liên hệ bí mật với chiến dịch của Trump, và một cuộc điều tra liên bang đang diễn ra để xới tung tất cả lên. Những điều tra sơ khởi của Quốc hội bắt đầu. Tờ Washington Post và New York Times thi nhau đưa tin cạnh tranh đến từng mẩu tin. Tôi biết tôi đã thất vọng nhiều với giới báo chí, đặc biệt là tờ New York Times, nhưng đây quả là một cơ quan ngôn luận chuyên nghiệp.

Tôi không chỉ là một cựu ứng viên cố tìm hiểu tại sao mình thua. Tôi còn là một cựu Ngoại trưởng lo lắng cho an ninh quốc gia. Tôi không thể ngăn mình theo dõi từng chi tiết lên xuống của câu chuyện. Tôi đọc mọi thứ mà tôi có thể tiếp cận. Tôi gọi cho bạn bè ở Washington và Thung lũng Silicon, xin tư vấn của các chuyên gia an ninh quốc gia và tập cách đối phó với sự nhúng tay của Nga. Tôi đã học nhiều hơn mình có thể tưởng tượng về các thuật toán, “content farm”, tối ưu hóa công cụ tìm kiếm. Số mẩu tin cắt ra đồ sộ tôi để trên bàn càng ngày càng nhiều. Nói thẳng ra thì, tôi bắt đầu lập hẳn danh sách tất cả những gì chúng tôi biết về những tin đồn thị phi đã được làm sáng tỏ. Đôi khi, tôi có cảm giác như điệp vụ CIA Carrie Mathison trong chương trình truyền hình Homeland, cố gắng trong vô vọng để che đậy những âm mưu ngầm xấu xa, và trong quá trình làm thì muốn nổi điên lên.

Đó chẳng phải là một cảnh dễ nhìn đối với bất kỳ ai, chứ đừng nói đến một cựu Ngoại trưởng. Vậy nên thay vào đó, hãy để tôi chuyển hướng chú ý sang một chương trình mà tôi đã xem từ nhỏ ở Park Ridge: Lưới quét (Dragnet), “Xin hãy nói sự thật, thưa bà”.

Chúng tôi đã biết rất nhiều về những gì mà Nga đã làm, những gì mà chiến dịch của Trump làm, và cách mà chính phủ Mỹ phản ứng lại. Hãy cùng nhìn lại từng việc một.

CHÍNH QUYỀN LIÊN BANG ĐÃ LÀM GÌ?

Đầu tiên, chúng tôi khám phá ra rằng cuộc điều tra liên bang thật ra đã bắt đầu sớm hơn suy nghĩ của quần chúng nhiều.

Cuối năm 2015, các cơ quan tình báo châu Âu đã phát hiện ra liên hệ giữa tùy tùng của Trump và cơ quan tình báo Nga. Mỹ và cơ quan tình báo liên minh đã liên tục chặn đứng đường dây liên lạc trong suốt năm 2016. Bây giờ chúng ta biết rằng trước tháng 6 năm 2016, Bộ phận An ninh Quốc gia ưu tú ở Washington đã bắt đầu điều tra xem liệu chiến dịch của Trump và người Nga có móc nối với nhau để gây ảnh hưởng lên cuộc bầu cử hay không. Họ cũng điều tra những ràng buộc tài chính của Paul Manafort với những đầu sỏ chính trị hậu thuẫn Putin.

Vào mùa hè năm 2016, theo tờ Washington Post, FBI đã thuyết phục Tòa án Theo dõi Tình báo Nước ngoài rằng có nguyên nhân chính đáng để tin rằng Carter Page, cố vấn của Trump đang làm gián điệp cho Nga và họ đã được cấp lệnh theo dõi các mối liên hệ của người này. FBI cũng bắt đầu điều tra về một hồ sơ do một cựu điệp viên xuất chúng người Anh chuẩn bị, hồ sơ này có chứa hàng đống những luận điệu dâm ô về thỏa thuận thông tin giữa người Nga và Trump. Hiệp hội Tình báo rất coi trọng hồ sơ này và do đó đã báo cáo sơ lược lên cả Tổng thống Obama và Trump về nội dung của nó trước Ngày Nhậm chức Tổng thống Mỹ. Trước mùa xuân năm 2017, hội đồng xét xử liên bang đã phát trát đòi hầu tòa cho các đồng minh kinh doanh của Michael Flynn, người đã từ bỏ chức vụ cố vấn an ninh quốc gia của Trump sau khi nói dối về các mối liên hệ với người Nga.

Chúng tôi cũng khám phá ra nhiều điều về việc các bộ phận khác nhau của chính phủ Mỹ phản ứng khác nhau như thế nào khi thấy thông tin tình báo trong năm 2016 về các ràng buộc giữa chiến dịch của Trump và người Nga. Có vẻ như CIA đề cao cảnh giác nhất và tin rằng mục đích của Nga là giúp Trump và hại tôi. Ngay vào tháng 8 năm 2016, giám đốc CIA John Brennan đã gọi điện cho người đồng chức của Moscow để yêu cầu ông ta ngừng can thiệp vào cuộc bầu cử. Đích thân Brennan cũng đã trao đổi ngắn gọn việc này với nhóm tám người lãnh đạo trong Quốc hội và chia sẻ nỗi lo ngại của ông. Đó là lý do tại sao Harry Reid tìm cách kích động sự chú ý của quần chúng về mối đe dọa trong lá thư tháng 8 của ông.

Chúng tôi cũng phát hiện ra rằng FBI đã phản ứng khác. Họ tổ chức một cuộc điều tra vào tháng 6 năm 2016, nhưng Giám đốc Comey không báo cáo việc này cho lãnh đạo Quốc hội, chậm chân hơn Brennan để đi đến kết luận rằng mục đích của Nga là bầu cho Trump, và từ chối không cùng các cơ quan tình báo khác tung ra một bản tuyên bố chung vào ngày 7 tháng 10 bởi vì ông ta không muốn can thiệp sâu hơn vào cuộc bầu cử – một điều mà chắc chắn không làm ông ta ngừng tay khi loan báo các tin tức liên quan đến điều tra email của tôi. Các nguồn tin của FBI cũng thuyết phục tờ New York Times viết một câu chuyện nói về việc họ “không thấy mối quan hệ rõ ràng nào với Nga”, trái ngược lại với mẩu tin của Franklin Foer trong danh sách ứng viên bầu cử nói về lượng thông tin trao đổi nhiều bất thường giữa Trump và Nga. Đây là một trong những câu chuyện mà các chuyên viên điều tra của tờ Times sau này đã lên tiếng chỉ trích.

Mãi cho đến khi cuộc bầu cử kết thúc thì FBI mới quay sang phối hợp cùng Hiệp hội Tình báo trong việc công bố đánh giá tháng 1 năm 2017 rằng Nga thực chất đã chủ động giúp Trump. Và vào tháng 3 năm 2017, cuối cùng Comey cũng xác định sự tồn tại của cuộc điều tra liên bang là đáng phối hợp. Tyrone Gayle, một trong những cựu trợ thủ truyền thông của tôi, đã tóm gọn cảm giác của hầu hết chúng tôi khi hay tin “Âm thanh mà bạn vừa nghe thấy chính là tiếng các cựu nhân viên của Clinton đập đầu vào tường từ bang California đến Washington D.C”. Một phần của sự tuyệt vọng này là do chúng tôi biết sự im lặng của FBI đã tiếp tay cho thành công của Putin và rằng lẽ ra người Mỹ nên được dễ dàng tiếp cận những thông tin mà họ cần hơn.

Trong khi Brennan và Reid điên cuồng lao vào thì Comey lại vô cùng thong dong, nhà lãnh đạo Thượng viện của đảng Cộng hòa, ông Mitch McConnell đã tích cực nói đỡ cho Trump và người Nga. Chúng tôi biết rằng thậm chí ngay sau khi CIA báo cáo lên ông ta thì McConnell vẫn cự tuyệt thông tin và cảnh cáo chính quyền Obama rằng nếu họ cố đem phơi bày thông tin này cho quần chúng, ông ta sẽ tấn công họ về mặt chính trị. Tôi không thể nào nghĩ ra một trường hợp nào đáng xấu hổ hơn thế trong việc đặt nặng vấn đề phe phái hơn an ninh quốc gia. McConnell còn biết rõ hơn tôi về điều đó, nhưng ông ta vẫn bất chấp.

Tôi biết một vài cựu viên chức của chính quyền Obama đã rất nuối tiếc về cách mà tất cả điều này được phơi bày. Cựu Bộ trưởng An ninh Quốc gia Jeh Johnson đã nói với Ủy ban Tình báo của Nhà Trắng vào tháng 6 năm 2017 rằng chính quyền không dám công khai đứng ra là vì quan ngại làm như vậy sẽ giúp khẳng định lời phàn nàn của Trump rằng cuộc bầu cử này đã bị gian lận và bị xem là “thiên vị trong bầu cử”. Phó Cố vấn An ninh Quốc gia Ben Rhodes, người mà tôi rất tin tưởng và quý trọng khi chúng tôi làm việc chung trong nhiệm kỳ đầu tiên của Tổng thống Obama, đã nói với tờ Washington Post rằng chính quyền Obama tập trung vào mối nguy mạng thông tin truyền thống, trong khi “Nga lại chơi mạnh tay hơn” khi bày ra chiến tranh thông tin đa phương. Ben nói “Lúc đó chúng tôi đã không đủ nhanh để bắt kịp tình hình”.

Mike McFaul, cựu Đại sứ của Obama tại Nga, đã tóm gọn chính xác mọi thứ trong một câu tweet:

SỰ THẬT: Nga đã xâm phạm quyền lãnh thổ của chúng ta trong suốt cuộc bầu cử 2016.

SỰ THẬT: Obama đã vạch trần cuộc tấn công.

Ý KIẾN: Chúng ta lẽ ra nên tập trung hơn vào điều này.

Tôi hiểu tình huống khó xử mà chính quyền Obama phải đối mặt, với việc McConnell đe dọa họ và việc mọi người giả định rằng thế nào tôi cũng sẽ thắng. Richard Clarke, cố vấn chống khủng bố hàng đầu của Tổng thống George W. Bush trong vụ 11 tháng 9 đã có một bài viết về những trở ngại khôn lường của việc đưa ra cảnh báo về một mối đe dọa chưa từng xảy ra, và chắc chắn là thật khó mà tưởng tượng được là Nga lại dám vận hành một mạng lưới dối trá khổng lồ chưa từng có tiền lệ như vậy. Và bản thân Tổng thống Obama cũng đã cảnh cáo yêu cầu Putin dừng tay.

Đôi khi tôi tự hỏi không biết mọi chuyện sẽ ra sao nếu ngày ấy Tổng thống Obama phát biểu trên truyền hình vào mùa thu năm 2016 và cảnh báo rằng đảng Dân chủ đang bị tấn công. Có lẽ sẽ có nhiều người dân được thức tỉnh đúng lúc hơn. Chúng ta không làm sao biết được. Nhưng chúng ta biết chắc rằng McConnell và các lãnh đạo khác của đảng Cộng hòa đã làm mọi thứ có thể để đẩy người Mỹ vào bóng tối và làm cho họ yếu ớt trước sự tấn công này.

ĐỘI CỦA TRUMP ĐÃ LÀM NHỮNG GÌ?

Hãy cùng nhìn lại những gì mà chúng tôi đã khám phá ra sau vụ bầu cử về những gì đội của Trump đã làm.

Bây giờ chúng ta đã biết được những mối liên hệ trong chiến dịch và các giao dịch giữa đồng minh của Trump và người Nga – trực tiếp, qua điện thoại, tin nhắn và email. Nhiều trong số những liên hệ này là với Đại sứ Kislyak, người được cho là đã hỗ trợ giám sát hệ thống thông tin tình báo Nga tại Mỹ, nhưng những liên hệ này cũng bao gồm các viên chức và điệp vụ khác của Nga.

Chẳng hạn như Roger Stone – cố vấn chính trị lâu năm của Trump, người đã tuyên bố rằng mình có liên lạc với Julian Assange, đã nói vào tháng 8 năm 2016 rằng các thông tin về John Podesta sắp được tung ra. Vào tháng 10, Stone nói bóng gió rằng Assange và WikiLeaks sắp tung ra tài liệu gây bất lợi cho chiến dịch của tôi, và sau đó cũng đã công nhận việc trực tiếp trao đổi thông tin qua Twitter với Guccifer 2.0, mặt trận tình báo của Nga, sau khi một số các tin nhắn này bị trang mạng The Smoking Gun tung ra.

Bây giờ chúng ta cũng biết rằng vào tháng 12 năm 2016, con rể và cũng là cố vấn cao cấp của Trump, Jared Kushner, đã gặp Sergey Gorkov, chủ tịch một ngân hàng do Điện Kremlin chi phối bị đặt dưới lệnh trừng phạt của Mỹ và có liên hệ chặt chẽ với tình báo Nga. Tờ Washington đã gây chấn động với một bản báo cáo nói rằng các viên chức Nga đang thảo luận về một đề xuất của Kushner để sử dụng cơ sở vật chất ngoại giao của Nga tại Mỹ nhằm bí mật liên hệ với Moscow.

Tờ New York Times báo cáo rằng Tình báo Nga đã ra sức chiêu mộ Carter Page, cố vấn chính sách ngoại giao của Trump, làm gián điệp hồi năm 2013 (dựa theo bản báo cáo thì FBI tin là Page không biết người đàn ông tìm đến ông là một điệp viên). Và theo Yahoo News, các viên chức Mỹ đã nhận được tin tức tình báo rằng Carter Page đã gặp gỡ một trợ thủ tình báo cấp cao của Putin.

Một vài cố vấn của Trump đã thất bại trong việc che giấu hoặc nói dối về mối quan hệ với người Nga, bao gồm cả việc sử dụng giấy phép an ninh, vốn là một hành vi phạm tội. Bộ trưởng Tư pháp Jeff Sessions đã nói dối với Quốc hội về các mối liên lạc của ông ta và sau đó tự kháng nghị bản thân mình ra khỏi cuộc điều tra. Michael Flynn đã nói dối về việc liên lạc với Kislyak, và sau đó thì thay đổi câu chuyện thành họ thảo luận xem liệu có nên gỡ bỏ lệnh trừng phạt của Mỹ không.

Các báo cáo từ sau bầu cử cho thấy rõ ràng là Trump và các cố vấn hàng đầu của ông ta có rất ít hoặc hoàn toàn không có hứng thú tìm hiểu về việc hệ thống lũng đoạn của Nga đang hoạt động để chống lại nền dân chủ của người Mỹ. Bản thân Trump liên tục khẳng định đây chỉ là một trò lừa bịp – đồng thời đổ lỗi cho Obama vì không can thiệp vào. Mới đây vào tháng 7 năm 2017, ông ta tiếp tục phỉ báng Hiệp hội Tình báo và tuyên bố rằng dù cho quốc gia nào phải chịu trách nhiệm cho vụ tấn công đảng Dân chủ đi chăng nữa thì tuyệt nhiên cũng không phải là Nga. Cựu Phó Bộ trưởng Tư pháp Sally Yates đã phản ứng trên Twitter rằng “sự từ chối khó hiểu của Trump trong việc khẳng định sự cản trở của Nga đối với vụ bầu cử đã sỉ nhục công việc của các chuyên gia tình báo và ngăn cản khả năng chống đỡ của chúng ta trong tương lai”.

Nhưng có một việc khiến đội của Trump đặc biệt có hứng thú: rút lại lệnh trừng phạt của Mỹ đối với Nga. Đó là nội dung mà Flynn bàn với Đại sứ Nga. Cơ quan tin tức Reuters báo rằng những nhân viên điều tra của Nghị Viện muốn biết liệu Kushner có thảo luận chuyện này trong các cuộc họp của ông ta không, bao gồm các việc liệu ngân hàng Nga có hỗ trợ tài chính cho các tổ chức của Trump để trả ơn không. Và ngay khi nhóm của Trump nắm quyền kiểm soát Bộ Ngoại giao Mỹ thì họ đã bắt tay vào việc lên kế hoạch gỡ bỏ lệnh trừng phạt và trả cho Nga hai khu vực ở Maryland và New York mà chính quyền Obama đã tịch thu bởi vì đây là hai căn cứ gián điệp. Các nhà ngoại giao đã vô cùng lo lắng và cảnh báo lên Quốc hội. Theo bài viết này thì chính quyền Trump đã tìm cách trả lại hai khu vực này vô điều kiện. Tất cả những điều này rất quan trọng vì nó giúp chúng ta dễ dàng nhìn ra được sự trao đổi này có lợi cho đôi bên như thế nào.

Chúng ta chắc chắn sẽ còn phát hiện ra nhiều điều hơn nữa. Nhưng dựa theo những gì đã được phơi bày trước công chúng, chúng ta biết rằng Trump và nhóm của ông ta đang công khai ủng hộ hoạt động của Nga và tận dụng triệt để nó. Bằng cách này, họ không chỉ khuyến khích mà còn giúp lực lượng bên ngoài tấn công nền dân chủ của chúng ta.

NGƯỜI NGA ĐÃ LÀM NHỮNG GÌ?

Điều đó giúp chúng ta hiểu được sau vụ bầu cử về những gì mà Nga đã làm. Chúng ta đều đã biết về việc truy cập vào hệ thống mạng và tung ra các tin nhắn bị đánh cắp thông qua WikiLeaks, nhưng đó chỉ là một phần nhỏ trong một nỗ lực lớn hơn rất nhiều. Hóa ra họ cũng đã hack Ủy ban Chiến dịch Quốc hội Dân chủ và cung cấp thông tin sai lệch cho các blogger địa phương và phóng viên của các bang trên khắp đất nước, một hành vi vô cùng tinh vi. Nhưng đó mới chỉ là bắt đầu.

Báo cáo chính thức của Hiệp hội Tình báo cho hay chiến dịch tuyên truyền của Nga “trộn các hoạt động tình báo bất chính- chẳng hạn thông qua công nghệ thông tin – với những nỗ lực công khai của cơ quan chính phủ Nga, các kênh truyền thông do nhà nước chi phối, các cơ quan trung gian đảng thứ ba, và những người dùng mạng truyền thống trả tiền. Hãy nhìn xem tất cả những điều này thật ra có ý nghĩa gì.

Phần đơn giản nhất là cơ quan truyền thông truyền thống do nhà nước chi phối; trong trường hợp này chính là các mạng lưới của Nga như RT và Sputnik. Họ sử dụng bàn tay truyền thông của mình để đẩy mạnh tần suất xuất hiện của Điện Kremlin trên phát thanh và mạng xã hội với những tiêu đề hiểm độc kiểu “Clinton và số tiền ủng hộ khủng bố IS”. Sputnik cũng thường xuyên sử dụng các hashtag Twitter giống như Trump: #CrookedHillary. Thật khó mà biết chính xác thông tin của Russia Today có thể truyền rộng tới mức nào. Một bài báo của Daily Beast đã báo cáo về các tuyên bố rằng nó đã thổi phồng các thống kê. Con số đó có lẽ nhiều hơn bạn nghĩ (có lẽ là hàng trăm ngàn) nhưng vẫn không đủ để gây ảnh hưởng đến một vụ bầu cử. Nhưng khi các tuyên truyền RT được các đài phát thanh nhỏ của Mỹ như Fox News, Breitbart và Alex Jones’s Infowars phát lại, và đăng lên Facebook, tầm ảnh hưởng của nó đã lan rộng chóng mặt. Trump và đội của ông ta cũng giúp thổi phồng các câu chuyện của Nga, làm chúng trở nên dễ tiếp cận vô cùng.

Nga cũng thực hiện tuyên truyền bằng những cách ít truyền thống hơn, bao gồm tận dụng hàng ngàn trang mạng tin tức giả và các “thánh mạng” tấn công qua Facebook và Twitter. Như Hiệp hội Tình báo báo cáo “Nga đã sử dụng người dùng mạng và RT như một phần trong nỗ lực phỉ báng Clinton… một vài tài khoản truyền thông có vẻ như có liên quan đến những tay phá hoại online chuyên nghiệp của Nga – vì những kẻ này trước đó đã ủng hộ những hành động của Nga ở Ukraina – bắt đầu tiếp ứng cho Trump ngay vào tháng 12 năm 2015”. Một vài chuyện mà họ tạo ra rõ ràng là sai sự thật chẳng hạn như chuyện Giáo hoàng ủng hộ Trump, nhưng những cái khác thì đơn giản là đưa tin sai lệch để chống lại tôi và đánh bóng tên tuổi Trump. Rất nhiều trong số những thông tin này lại tiếp tục được RT và các kênh truyền thanh nhỏ của Mỹ như Fox thổi phồng.

Người Nga muốn đảm bảo rằng những cử tri dễ bị ảnh hưởng tại các bang chủ chốt phải nhìn thấy tuyên truyền của họ. Cho nên họ quyết định đánh vào mạng truyền thông.

Phần nhiều các thông tin mà chúng ta thấy trên mạng đã được lọc qua các thuật toán, những thuật toán này quyết định nội dung mà ta có thể tiếp cận trên Facebook, Twitter, các kết quả tìm kiếm Google, v.v... Một yếu tố liên quan đến các thuật toán này là độ phổ biến. Nếu nhiều cư dân mạng cùng chia sẻ một bài viết hoặc nhấp chuột vào cùng một đường link – và nếu những người có tầm ảnh hưởng sở hữu hệ thống mạng lưới cá nhân lớn cũng làm như vậy thì khả năng các tin tức đó hiện lên trên màn hình của bạn sẽ cao hơn. Để can thiệp vào quá trình này, người Nga đã càn quét bằng một mạng lưới khổng lồ các tài khoản Facebook và Twitter giả, vài trong số đó được thiết kế để trông như là tài khoản của các cử tri còn do dự của Mỹ. Một vài trong số những tài khoản này được những kẻ phá hoại trên mạng (những người có thật) kiểm soát, còn số khác thì vận hành tự động, nhưng mục đích thì đều như nhau: để giả mạo độ phổ biến của người Nga và tuyên truyền của cánh hữu. Những tài khoản tự động được gọi là “bots” rút gọn từ chữ rô bốt. Người Nga không phải là những kẻ duy nhất sử dụng chúng, nhưng họ đã nâng hệ thống này lên một tầm cao mới. Các nhà nghiên cứu của trường Đại học South California đã phát hiện ra rằng gần 20% các tin nhắn chính trị trên Twitter từ ngày 16 tháng 9 đến 21 tháng 10 năm 2016 là do hệ thống tự động thực hiện. Nhiều trong số đó có thể là của Nga. Những thống kê này, theo Nghị sĩ Mark Warner – phó chủ tịch Hiệp hội Tình báo, có thể ảnh hưởng đến các công cụ tìm kiếm khiến cho các thông tin hiển thị trước mắt cử tri là những tiêu đề như “Hillary Clinton bị bệnh” hay “Hillary Clinton ăn cắp tiền của Bộ Ngoại giao Mỹ”.

Dựa theo Facebook, một chiến lược chủ chốt khác là tạo ra một nhóm liên kết giả hoặc các trang cộng đồng để bịa chuyện và thu hút người dùng mạng vô can. Ví dụ như bạn hãy tưởng tượng một nhóm “Vấn đề cuộc sống người da đen” giả được tạo lập để đẩy mạnh các cuộc tấn công hiểm ác, gièm pha rằng đảng Dân chủ có liên quan tới KKK – (hội kín cổ xúy thuyết người da trắng thượng đẳng) và tới chế độ chiếm hữu nô lệ, với mục đích là làm giảm phiếu bầu từ người Mỹ gốc Phi. Người Nga đã làm những việc giống vậy. Sự tương đồng giữa những vụ tấn công của họ và “gói văn hóa” cánh hữu đã giúp họ. Chẳng hạn như một nhân vật có tiếng ủng hộ Trump và Giám mục Phúc Âm, Aubrey Shines, đã làm một video trên mạng công kích tôi vì đảng Dân chủ “khiến cho đất nước này rơi vào tình trạng nô lệ, KKK và chế độ phân chủng”. Tội lỗi này được công ty truyền thông bảo thủ Sinclair Broadcast Group phóng đại ghê gớm, phân phối thông tin này tới tất cả 173 đài truyền hình của họ trên khắp đất nước, cùng với các tuyên truyền cách hữu khác. Sinclair hiện nay đang sẵn sàng phát triển lên thành 223 cơ sở. Công ty này sẽ cung cấp tin tức cho khoảng độ 72% hộ gia đình tại Mỹ.

Khi chúng tôi phát hiện ra các nhóm giả này tràn lan trên Facebook và đầu độc các cuộc đàm thoại chính trị của quốc gia, tôi không thể không nghĩ rằng hàng triệu người ủng hộ tôi đang cảm thấy bị quấy rối trên mạng và đặt các cộng đồng online như Pantsuit Nation ở trạng thái cá nhân. Họ xứng đáng có những điều tốt đẹp hơn, và đất nước của chúng ta cũng vậy.

Hãy kết nối tất cả những dữ kiện này với nhau và bạn sẽ hiểu được cuộc chiến thông tin đa chiều này. Thượng nghị sĩ Mark Warner đã tóm lại rất súc tích, ông nói “Người Nga đã thuê hàng ngàn người dùng mạng để tung tin giả ở mức độ dày đặc, làm những thông tin này xuất hiện trên Twitter và Facebook của bạn và nhấn chìm truyền thông trong những thông tin giả. Những tin tức giả nhằm bôi nhọ này lại tiếp tục được thổi phồng lên nhờ vào các cơ quan và mạng lưới truyền thông của Mỹ để gây ảnh hưởng lên hàng triệu người dân”.

Mọi chuyện thậm chí còn tệ hơn. Theo như tạp chí Time, người Nga nhắm vào những cử tri còn do dự và làm nản chí những người ủng hộ Clinton khiến họ không muốn đi bầu hoặc ủng hộ cho ứng viên của đảng thứ ba – bao gồm cả việc mua các trang Facebook. Sử dụng tiền của nước ngoài để ủng hộ ứng viên, hoặc cấu kết với cơ quan nước ngoài để thực hiện chiến dịch là phạm pháp, do đó người được ủy quyền của Ủy ban Bầu cử Liên bang đã yêu cầu điều tra vụ việc này.

Chúng tôi biết rằng có rất nhiều cử tri ngoài kia vẫn còn đang do dự. Theo lời Thượng nghị sĩ Warner thì “phụ nữ và người Mỹ gốc Phi là đối tượng được nhắm tới ở những nơi như Wisconsin và Michigan”. Một nghiên cứu cho thấy chỉ tính riêng Michigan, gần một nửa tin tức chính trị trên Twitter vào những ngày cuối cùng trước cuộc bầu cử là sai lệch. Nghị sĩ Warner đã hỏi “Làm cách nào mà họ có khả năng phán xét chi tiết đến thế?”

Điều thú vị là Nga đặc biệt cố gắng nhắm vào những người ủng hộ Bernie Sanders trong cuộc bầu cử nội bộ đảng, bao gồm việc tung tin giả trên các nhóm Facebook và thổi phồng cuộc tấn công bằng cái gọi là Bernie Bros. Những người bôi xấu trên mạng của Nga đã đăng tải những câu chuyện về việc tôi là một kẻ giết người, rửa tiền và che giấu việc mắc bệnh Parkinson. Tôi không thể tưởng tượng ra có ai lại tin vào mấy chuyện này, thậm chí nếu bạn có đọc được trên Facebook – mặc dù ta thường rất khó nhận định đâu là những bài viết chính thống, có cơ sở – nhưng nếu bạn đủ giận dữ thì có lẽ bạn sẽ chấp nhận mọi bằng chứng củng cố quan điểm của mình. Như cựu lãnh đạo của NSA, tướng Keith Alexander đã về hưu, giải thích với Quốc hội rằng mục đích của Nga rất rõ ràng, “Họ đang cố gây chia rẽ trong nội bộ đảng Dân chủ giữa nhóm Clinton và nhóm Sanders và nội bộ đất nước của ta giữa đảng Dân chủ và đảng Cộng hòa”. Có lẽ đây là một trong những lý do vì sao các ứng viên của đảng thứ ba nhận thêm hơn 5 triệu phiếu vào năm 2016 so với năm 2012. Đó là mục tiêu của cả Nga và đảng Cộng hòa, và họ đã được toại nguyện.

Theo CNN, Time, và McClatchy thì Bộ Tư pháp và Quốc hội đang điều tra xem liệu bộ phận phân tích dữ liệu chiến dịch của Trump – do Kushner đứng đầu – có hợp tác với Nga để giật dây mọi việc không. Dân biểu Adam Schiff – Đảng viên cấp cao đảng Dân chủ của Hiệp hội Tình báo Quốc gia nói rằng ông muốn biết liệu họ có “cấu kết ở bất kỳ phương diện nào hay không dù là mục tiêu hay tính toán thời gian”. Nếu có thật thì như vậy cũng bị xem là phạm pháp.

Bạn nghĩ chừng này là ghê gớm rồi sao? Còn nữa. Trong quá trình bầu cử, chúng tôi biết rằng những kẻ phá rối mạng của Nga đã chọc thủng hệ thống bầu cử ở hai bang. Bây giờ chúng ta biết rằng nỗ lực này thật ra còn sâu rộng hơn chúng ta tưởng trước đây. Vào tháng 6 năm 2017, Bộ An ninh Nội địa đã chứng thực trước Quốc hội rằng hệ thống bầu cử của 21 bang đã bị kẻ xấu nhắm tới. Bloomberg News thì báo cáo rằng có thể lên đến 39 bang. Dựa theo một bản báo cáo NSA đã bị rò rỉ thì tài khoản của hơn 100 viên chức bầu cử địa phương đã bị thâm nhập. Thêm vào đó, những hacker cũng truy cập được vào các phần mềm do nhân viên phụ trách khu vực bầu cử sử dụng trong ngày bầu cử. Mục tiêu của hành động thâm nhập này dường như là để tiếp cận thông tin đăng ký của cử tri. Các hacker cố xóa hoặc thay đổi thông tin của một vài cử tri đặc biệt. Họ có thể cũng đã dùng những dữ liệu này cho mục đích tuyên truyền. Theo tờ Time, các nhân viên điều tra muốn biết liệu thông tin cử tri bị đánh cắp có hỗ trợ cho chiến dịch của Trump không.

Tôi biết rằng việc lật tẩy muộn màng những thông tin này đã khiến cho nhiều người chẳng lấy gì làm kinh ngạc nữa. Cũng giống như việc con ếch nằm trong nồi không biết là nó đang bị luộc, bởi lẽ quá trình này xảy ra rất chậm. Nhưng hãy cùng nhìn lại và suy ngẫm về điều này: Người Nga xâm nhập vào hệ thống bầu cử của chúng ta. Họ đã tiếp cận được vào bên trong. Họ đã cố xóa hoặc thay đổi thông tin cử tri. Điều này ắt hẳn làm cho mỗi công dân Mỹ cảm thấy lạnh xương sống.

Và việc gì phải dừng lại ở đó? Theo tờ Washington Post, người Nga còn sử dụng những phương pháp giả mạo truyền thống để gây ảnh hưởng đến cuộc bầu cử. Cơ quan này nói rằng Moscow đã lén lút cung cấp tài liệu giả cho FBI, tài liệu này mô tả một cuộc tranh luận được thêu dệt nên giữa Chủ tịch Ủy ban Quốc gia Đảng Dân chủ và một trợ thủ của George Soros – nhà tài phiệt và người ủng hộ tự do về việc Bộ trưởng Tư pháp Lynch đã hứa sẽ mắt nhắm mắt mở cho qua vụ điều tra email của tôi. Đây là một ảo tưởng hết sức nực cười trong cục diện căng thẳng lúc đó. Jim Comey có lẽ đã sớm biết tài liệu đó là giả nhưng tờ Post cho hay ông ta lo ngại rằng nếu nó được công bố rộng rãi, nó vẫn sẽ làm dậy sóng dư luận. Sự tồn tại của tài liệu này, cho dù là giả đi nữa, cũng đã cung cấp cho ông ta một lý lẽ để ông ta coi nhẹ hệ thống lâu năm và tổ chức buổi họp báo tháng 7 lừng lẫy đó để mà lăng mạ tôi. Tôi chẳng biết Comey đang nghĩ gì nữa, nhưng thật khó tin là ông ta đã bị người Nga lôi kéo thành công vào hành động phá hoại lầm lỗi đó.

Cuối cùng để thêm vào một tí tẹo bí hiểm cho toàn bộ câu chuyện, các viên chức Nga đã dính phải những sự cố không may sau vụ bầu cử. Vào chính ngày bầu cử, người ta phát hiện một quan chức tại tòa lãnh sự New York đã chết. Giả thuyết đầu tiên là ông này rớt từ mái nhà xuống. Sau đó người Nga lại nói rằng ông ta lên cơn đau tim. Vào ngày 26 tháng 12, người ta phát hiện một cựu điệp viên KGB – (người được cho là đã tổng hợp các tài liệu dâm ô về Trump) đã chết trong xe hơi riêng ở Moscow. Ngày 20 tháng 2, Đại sứ Nga tại Liên hợp quốc qua đời đột ngột cũng lại do bệnh tim. Chính quyền Nga cũng đã bắt giữ một chuyên gia an ninh mạng và hai nhân viên tình báo – những người đã vận hành hệ thống mạng và cáo buộc những người này làm gián điệp cho Mỹ. Tất cả những gì tôi có thể nói là làm việc cho Putin thật quá áp lực rồi.

Nếu bạn thấy tất cả những điều này thật khó tin thì tôi hiểu cảm giác của bạn. Cứ như là các tình tiết trong một cuốn tiểu thuyết trinh thám mà chồng tôi thức thâu đêm để đọc. Dù cho đã biết những hành động của Nga tại Ukraina, tôi vẫn vô cùng kinh ngạc khi thấy họ dấy lên một cuộc chiến dơ bẩn trên diện rộng như vậy để chống lại Mỹ. Nhưng có quá nhiều bằng chứng và đánh giá của Hiệp hội Tình báo rất đánh tin cậy.

Hơn thế nữa, chúng ta biết rằng Nga đang tăng cường những hệ thống tương tự ở các nền Dân chủ phương Tây khác. Sau Bầu cử Mỹ, Facebook đã phát hiện và xóa hàng chục ngàn tài khoản giả ở Pháp và Anh. Ở Đức, các thành viên Quốc hội cũng bị hack. Đan Mạch và Na Uy nói Nga đã chọc thủng các Bộ chủ chốt. Hà Lan đã dẹp luôn hệ thống máy tính phục vụ bầu cử và quyết định kiểm đếm phiếu bằng tay. Nổi bật hơn hết, ở Pháp, chiến dịch của Emmanuel Macron đã vấp phải một cuộc tấn công công nghệ dữ dội ngay trước cuộc bầu cử Tổng thống, việc này khiến cho người ta ngay lập tức liên tưởng đến hệ thống được vận hành để chống lại tôi. Nhưng bởi vì người Pháp đã dõi theo những gì xảy ra tại Mỹ nên họ đã chuẩn bị tốt hơn. Đội của Macron đã ứng phó với những vụ tấn công phi-sing^1 của Nga bằng cách cho mật khẩu sai, trộn tài liệu giả mạo với các hồ sơ khác của họ, tất cả nhằm mục đích làm rối và cầm chân các hacker. Khi một tràng các email bị đánh cắp của Macron được tung trên mạng, truyền thông Pháp đã từ chối giật tít như truyền thông Mỹ, một phần cũng là vì luật của nước này cấm những điều như vậy xảy ra gần ngày bầu cử. Cử tri Pháp có lẽ cũng đã rút ra được một bài học từ sai lầm của chúng ta, họ đã mạnh mẽ cự tuyệt Le Pen – ứng cử viên cánh hữu ủng hộ Moscow. Tôi cảm thấy khá nhẹ nhõm vì nỗi bất hạnh của chúng ta đã bảo vệ cho Pháp và các nền dân chủ khác. Chí ít cũng được cái gì đó.

1 Phishing: Thủ đoạn gửi những bức thư điện tử của một công ty có vẻ hợp pháp để người nhận không ngần ngại tiết lộ mật khẩu, số tài khoản ngân hàng, số thẻ tín dụng và số an sinh xã hội của mình, qua đó người gửi sẽ giở các mánh khóe tiếp theo.

CUỘC CHIẾN VÌ SỰ THẬT

Như tôi đã lưu ý ở đầu chương này, một lý do khiến chiến dịch gây nhiễu thông tin của Nga thành công là do bản năng tự vệ của đất nước chúng ta đã bị bào mòn theo năm tháng do những lợi ích hùng mạnh muốn làm cho người Mỹ khó mà phân biệt được đâu là thật đâu là giả. Nếu bạn cảm thấy ngày càng khó để mà không bị ảnh hưởng tư tưởng từ giới báo chí, đặc biệt là trên mạng, hoặc bạn cảm thấy đang ngày càng phải tranh cãi với nhiều người hơn về những thực tế hiển nhiên thì bạn không phải đang phát điên đâu. Có kẻ đang âm mưu chà đạp lên nguồn tin chính thống, tạo hiệu ứng phóng đại những thông tin sai lệch và hủy hoại cái nhìn khách quan của người Mỹ. Cơ quan ngôn luận McClatchy nói rằng các nhân viên điều tra liên bang đang tìm hiểu xem có mối liên hệ trực tiếp nào giữa cuộc chiến tuyên truyền của người Nga và các tổ chức cánh hữu như Breitbart và InforWars hay không.

Nhưng thậm chí nếu không có mối ràng buộc trực tiếp nào được đưa ra ánh sáng thì chúng ta cần hiểu cuộc chiến tìm ra sự thật và cánh hữu sẽ mở ra cánh cửa về vụ tấn công của Nga như thế nào.

Sau cuộc bầu cử, một cựu dẫn chương trình trò chuyện trên radio thuộc phái bảo thủ tên Charlie Sykes đã thẳng thắn giải thích chuyện này có tác dụng như thế nào. Ông ấy nói đã từ lâu truyền thông và chính trị gia cánh hữu đã tác động đến những người ủng hộ họ làm họ mất niềm tin vào những gì nghe được từ truyền thông chính thống, đồng thời thúc đẩy những lý thuyết dơ bẩn bệnh hoạn của những người như Alex Jones hay chính bản thân Trump – kẻ đã đứng đầu xúi giục những dối trá về sắc tộc. Skyes nói: “Hóa ra cái giá phải trả đắt hơn tôi nghĩ nhiều; hiệu ứng cộng dồn của cuộc tấn công là làm mất đi tính hợp pháp” của truyền thông chính thống và “phá hủy triệt để khả năng miễn dịch với thông tin giả”. Điều này có ích với Trump khi ông ta trở thành một ứng viên, bởi vì nó giúp ông ta làm chệch hướng những câu chuyện tiêu cực từ nguồn thông tin chính thống và vận động khán giả không có chính kiến tấn công chống lại tôi. Nó cũng có ích như vậy đối với người Nga. Và Trump đã tiếp tục những điều này tại Nhà Trắng. Sykes nói: “Tất cả các chính quyền đều nói dối nhưng những gì chúng ta đang chứng kiến là một vụ tấn công vào chính sự tín nhiệm”. Ông trích dẫn lời của Garry Kasparove – đại kiện tướng cờ vua người Nga và là đối thủ của Putin, “Mục đích của tuyên truyền thời nay không chỉ là để tiêm nhiễm thông tin sai lệch và thúc đẩy một chính sách mà còn là để hủy hoại tư duy của bạn và vùi dập sự thật”.

Rupert Murdoch và Roger Ailes quá cố có lẽ đã nỗ lực hơn bất kỳ ai để thực hiện điều này. Hằng năm nay, Fox News luôn là một bệ đỡ hùng mạnh nhất cho cuộc chiến chống sự thật của cánh hữu. Ailes, cựu cố vấn của Richard Nixon, đã tạo nên Fox bằng cách hủy hoại danh tiếng của truyền thông chính thống – một nguồn tin bám vào những tiêu chuẩn truyền thống về sự khách quan và tính chính xác. Fox lớn tiếng tuyên bố rằng hiện tượng biến đổi khí hậu là khoa học giả tạo, việc giảm tỷ lệ thất nghiệp là tính toán sai sót, và bạn không nên tin vào giấy khai sinh của Barack Obama. Ailes và Fox đã thành công trong việc chia rẽ đến độ trước năm 2016 những người theo tư tưởng tự do và những người theo tư tưởng bảo thủ tiếp nhận thông tin từ những nguồn khác nhau hoàn toàn và không bao giờ cùng tin vào một điều gì.

Trong những năm Obama nắm quyền, mạng thông tin Breitbart, do Robert và Rebekah Mercer chống lưng và cố vấn của họ là Steve Bannon (hiện là quân sư cấp cao của Trump) dẫn dắt, nổi lên để ủng hộ tài chính cho Fox. Theo Trung tâm Luật Người nghèo Miền Nam thì Breitbart ủng hộ “ý tưởng về những kẻ cực đoạn về quyền bảo thủ”. Một vài tựa đề báo bên dưới sẽ giúp bạn hiểu rõ hơn về điều này:

KẾ HOẠCH HÓA GIA ĐÌNH KHIẾN PHỤ NỮ HẾT HẤP DẪN VÀ TRỞ NÊN ĐIÊN KHÙNG

PHỤ NỮ KHÔNG ĐƯỢC CÁC CÔNG TY CÔNG NGHỆ THUÊ KHÔNG PHẢI LÀ DO

PHÂN BIỆT ĐỐI XỬ MÀ DO HỌ THỂ HIỆN QUÁ TỆ TRONG BUỔI PHỎNG VẤN

NHIỆT ĐỘ TOÀN CẦU ĐANG BỊ GIẢM. SỰ IM LẶNG LÃNH ĐẠM

CỦA NHỮNG NGƯỜI CẢNH BÁO KHÍ HẬU

NACCP THAM GIA CÙNG QUÂN ĐỘI SOROS ÂM MƯU LŨNG ĐOẠN CHÍNH PHỦ,

SỰ BẤT TUÂN CỦA NGƯỜI DÂN VÀ BẮT NGƯỜI HÀNG LOẠT

HÃY GIƯƠNG CAO VÀ TỰ HÀO: NGỌN CỜ LIÊN BANG

TUYÊN BỐ MỘT DI SẢN HUY HOÀNG

HỎI NHANH: CÓ PHẢI OBAMA VÀ HILLARY CẦM ĐẦU IS? CHẮC RỒI

Chuyện này nếu không phải quá đáng sợ thì có khi nghe cũng vui. Phương thức rác rưởi được gọi là “huấn luyện” cho người Mỹ – theo lời của Charlie Sykes, đã chấp nhận để sự tuyên truyền của người Nga tràn vào nước Mỹ trong năm 2016.

Robert Mercer là một hình mẫu điển hình để nói đến. Là một nhà khoa học máy tính, Mercer đã kiếm được hàng tỷ đô la bằng cách áp dụng các thuật toán và phân tích dữ liệu phức tạp vào thị trường tài chính. Quỹ phòng hộ Renaissance Technologie mà ông ta giúp đỡ vận hành đã rất thành công. Xét về mọi phương diện, Mercer là một thành viên cánh hữu chống chính phủ đến độ cực đoan. Một hồ sơ trong New Yorker trích dẫn lời một đồng nghiệp của Mercer tại Renaissance rằng “ông ta vui nếu thấy mọi người không tin vào chính phủ. Và nếu Tổng thống có là thằng cha nào ông ta cũng không quan tâm. Ông ta muốn chính phủ sụp đổ”. New Yorker cũng viết lại rằng có một cựu nhân viên cấp cao của Renaissance nói rằng Mercer ghét Bill và tôi, và từng buộc tội chúng tôi tham gia vào âm mưu buôn bán thuốc phiện của CIA và giết hại các đối thủ của mình. Nếu bạn cảm thấy những lời buộc tội này hết sức gàn dở thì bạn đúng rồi đấy. Và người đàn ông này hiện đang là một trong những người quyền lực nhất ở Mỹ.

Breitbart chỉ là một trong những tổ chức mà Mercer và gia đình ông ta điều khiển. Một tổ chức khác là Cambridge Analytica, khét tiếng sử dụng Facebook để nhắm vào các cử tri cho những khách hàng kiểu như Trump. Thật khó mà phân biệt được thật giả từ những ghi chép của Analytica, nhưng sẽ là một sai lầm nếu ta đánh giá thấp Mercer. Như New Yorker nói thì “Ông ta đã cách mạng hóa việc sử dụng dữ liệu ở Phố Wall và giờ đây khao khát làm được điều như vậy trong lĩnh vực chính trị”. Việc sử dụng dữ liệu khủng và một vài mánh khóe lôi kéo cơ bản không có gì là sai – mọi chiến dịch đều làm điều như vậy, bao gồm cả chiến dịch của tôi. Vấn đề sẽ xuất hiện nếu dùng dữ liệu được lấy và sử dụng sai cách. Sau khi một vài báo cáo được xuất bản làm dấy lên câu hỏi liệu Cambridge Analytica có dính líu gì tới Brexit hay không, các cơ quan chức năng của Anh đang điều tra vai trò của công ty này với Leave.eu và liệu công nghệ của Cambridge Analytica có can thiệp vào luật riêng tư của Anh và châu Âu (Cambrige phủ nhận điều này).

Mercer không hề đơn độc. Anh em nhà Koch, chủ của công ty tư nhân lớn thứ hai tại Mỹ, nắm giữ cổ phần gas và dầu rất lớn, cũng đã đầu tư một lượng lớn tiền vào việc làm quần chúng mất đi cơ hội tiếp cận sự thật và tiêm nhiễm hệ tư tưởng của họ. Chẳng hạn như họ đã chi ra hàng chục triệu đô la để ủng hộ một mạng lưới các chuyên gia cố vấn, quỹ và các tổ chức hỗ trợ để thúc đẩy nền khoa học sai lầm về sự phủ nhận hiện tượng thay đổi khí hậu. Chúng ta sẽ còn chứng kiến những chuyện ghê gớm hơn nữa vì anh em nhà Koch sẵn sàng chi bất kể bao nhiêu để củng cố vị thế của họ tại bang và mở rộng quyền lực ở Washington.

Và chúng ta không nên bỏ sót Trump. Có thể Mercer, Koch và Fox News phải mất một tí thời gian mới nhận ra rằng Trump có thể giúp đưa cuộc chiến thông tin của họ lên một tầm cao mới nhưng sự hỗ trợ vào phút chót của họ là vô giá đối với Trump. Nhìn ở nhiều phương diện thì Trump chính là hiện thân mà mọi nỗ lực của họ hướng tới và là con ngựa thành Troy hoàn hảo của Putin. Nhà báo Masha Gessen, người đã theo sát Putin, nói rằng: “Không chỉ là Putin và Trump cùng nói dối mà là họ nói dối cùng một cách, vì cùng một mục đích, nói thẳng ra là dùng quyền lực để định đoạt sự thật”.

GIỜ THÌ SAO?

Trong một phiên tòa sơ thẩm của Nghị viện vào tháng 6 năm 2017, Thượng nghị sĩ Angus King của bang Maine đã chất vấn Jim Comey, “Có phải hoạt động của Nga trong vụ bầu cử 2016 chỉ là một sự việc hy hữu? Hay đây là một phần trong chiến dịch dài hơi? Có khi nào việc này sẽ lặp lại không?”.

Comey trả lời dứt khoát, “Chắc chắn sẽ lặp lại. Đây không phải là việc của đảng Dân chủ hay đảng Cộng hòa mà là việc của nước Mỹ”.

Ông ta trở lại vấn đề một vài phút sau đó. Comey nói, “Chúng ta đang nói về việc một tổ chức nước ngoài thâm nhập vào công nghệ và nhiều cách thức khác để điều khiển cách ta nghĩ, bầu cử và hành động. Đây là một vấn đề lớn. Và mọi người nên nhận thức được điều này. Chuyện này không chỉ liên quan đến các đảng viên của hai Đảng. Họ đang gây bất lợi cho người Mỹ”.

Comey hoàn toàn đúng về chuyện này. Báo cáo của Hiệp hội Tình báo trong tháng 1 năm 2017 gọi chiến dịch gây ảnh hưởng của Nga là một “thực trạng mới”, và dự đoán là Moscow sẽ tiếp tục tấn công Mỹ và đồng minh. Cứ nhìn vào thành công mà Putin đã đạt được thì chúng ta cứ chờ mà xem những cản trở tiếp theo trong các cuộc bầu cử trong tương lai, những chiến dịch và tấn công công nghệ còn dữ dội hơn nữa. Sau cuộc bầu cử, các báo cáo mới cho biết chắc một điều là Nga đã thực hiện đột kích công nghệ để chống lại quân sự Mỹ, bao gồm việc phá hoại các tài khoản truyền thông của của hàng ngàn lính Mỹ; những hacker này đã thâm nhập vào công ty vận hành nhà máy năng lượng hạt nhân của Mỹ; và Nga đang mở rộng mạng lưới gián điệp trong lòng nước Mỹ.

Chúng ta cũng nên chuẩn bị tinh thần cho việc cuộc chiến chống lại sự thật của cánh hữu vẫn sẽ tiếp tục. Vì Trump đang đối mặt với các thách thức chính trị và pháp luật lớn dần, ông ta và đồng minh của mình sẽ nỗ lực nhiều hơn nữa để phỉ báng nguồn tin chính thống, bộ máy tư pháp, và bất kỳ ai đe dọa cái ông ta gọi là sự thật.

Liệu chúng ta có thể làm gì để chống lại những đe dọa này đồng thời cứu lấy đất nước của mình không? Câu trả lời là có nếu chúng ta thật sự muốn. Vào năm 1940, khi nước ta phải đối mặt với hiểm họa lớn hơn rất nhiều, tác giả John Buchan đã viết, “Chúng ta đã được lay tỉnh ra khỏi cảm giác tự mãn và được cảnh báo về một mối nguy lớn và ẩn trong lời cảnh báo đó là sự cứu vớt cho chúng ta. Những kẻ độc tài đã giúp chúng ta nhận ra giá trị thật của cuộc sống”. Người Mỹ lúc này cần một sự cảnh tỉnh tương tự vậy.

Bốn bước dưới đây sẽ giúp được cho chúng ta.

Đầu tiên chúng ta phải hiểu cho cặn kẽ chuyện gì đã xảy ra vào năm 2016. Các nhân viên điều tra và báo giới nên tiếp tục đào sâu tìm hiểu. Dựa trên cách mà mọi việc đang diễn ra, và có thể là vậy, như những thứ vẫn thường diễn ra trong các thị phi của Washington, lý do biện bạch chưa được chứng minh là vấn đề chính trị và pháp luật nghiêm trọng nhất mà Trump phải đối mặt. Nhưng dù cho chuyện gì xảy ra đi nữa thì người dân Mỹ cũng nên biết sự thật về những hành động của Nga. Do đó, tôi tin rằng việc điều tra của Nhóm luật sư đặc biệt nên được một hiệp hội độc lập có quyền lực đưa ra trát đòi hầu tòa khen thưởng, giống như nhóm đã điều tra vụ 11 tháng 9. Chúng ta nên cho quần chúng rõ về vụ tấn công chống lại đất nước này và cải thiện an ninh quốc gia. Thật khó mà hiểu nổi làm sao mà các đảng viên đảng Cộng hòa, những người tích cực thành lập một ủy ban đặc biệt để điều tra tôi về vụ tấn công Benghazi, lại có thể cản trở một việc như vậy.

Thứ hai, chúng ta cần nhận thức rõ tầm quan trọng của chiến tranh công nghệ. Chính phủ và cơ quan tư nhân cần liên kết chặt chẽ hơn để cải thiện hệ thống phòng thủ của chúng ta. Cần phải có một khoản đầu tư khủng mới có thể bảo vệ hệ thống của chúng ta và cơ sở vật chất quốc gia và các tập đoàn của Mỹ cần phải thấy đây là một nhiệm vụ khẩn thiết bởi lẽ chính phủ không thể đảm đương việc này một mình. Đồng thời các tổ chức tình báo và quân sự nên tập trung phát triển phòng tuyến thông tin và công nghệ để mà chúng ta có thể đối phó tốt trong trường hợp cần thiết.

Hiện tại chúng ta cũng đang có một phòng tuyến hiệu quả để ngăn chặn cuộc chiến thông tin và công nghệ cũng giống như cách chúng ta đối phó với các mâu thuẫn thông thường và hạt nhân. Nga, Trung Quốc và những nước khác tin rằng họ có thể tạo ra cái gọi là vùng xám giữa hòa bình và chiến tranh, đánh cắp bí mật của chúng ta, gây nhiễu loạn cuộc bầu cử, bóp méo nền chính trị và quấy rối người dân và doanh nghiệp mà không phải lãnh chịu hậu quả nghiêm trọng nào. Để thay đổi điều đó, tôi nghĩ Mỹ nên đưa ra một học thuyết mới tuyên bố rằng tấn công cơ sở vật chất của đất nước bằng công nghệ cũng được xem là một hành vi gây chiến tranh và sẽ phải nhận lấy hậu quả tương xứng.

Thứ ba, chúng ta cần cứng rắn hơn với Putin. Ông ta chỉ ủng hộ kẻ mạnh và chúng ta cần tẩy chay điều đó. Thật hả dạ khi thấy Emmanuel Macron, tân Tổng thống của Pháp, chỉ trích chiến dịch và sự can thiệp của Nga khi đứng ngay bên cạnh ông ta trong một buổi họp báo tại Pháp. Nếu người Pháp làm được điều đó thì chắc chắn lãnh đạo của chúng ta cũng làm được. Gần đây Quốc hội đã thông qua một điều luật áp lệnh trừng phạt lên Nga mặc kệ sự phản đối của Trump, và ông ta đã phải miễn cưỡng ký nó. Chúng ta nên tiếp tục làm mọi thứ có thể để cô lập Putin. Như Cựu Bộ trưởng Bộ Ngoại giao Condoleezza Rice đã nói trong tháng 5, “Tôi ghê tởm những gì Nga đã làm ra, và chúng ta phải tìm ra cách trừng phạt họ triệt để”. Chính quyền Obama đã chứng minh bằng những lệnh trừng phạt làm tê liệt Iran rằng loại áp lực này có thể buộc kẻ thù của chúng ta phải thay đổi. Nga là một đất nước lớn hơn và mạnh hơn rất nhiều nhưng chúng ta có sẵn trong tay rất nhiều công cụ và Putin cũng là một kẻ phải sợ áp lực. Chúng ta cũng nên củng cố NATO, giúp các đồng minh bớt dựa dẫm vào Nga về vấn đề cung cấp năng lượng – đây là một đòn bẩy lớn cho Putin, và trang bị cho Ukraina để họ có thể chống lại Nga.

Thứ tư, chúng ta cần chống lại hành vi che vùi sự thật và tuyên truyền trong nước để lấy lại niềm tin của người dân đối với các cơ quan nhà nước. Tim Cook, CEO của Apple, đã kêu gọi “một chiến dịch lớn” chống lại tin tức giả. Ông nói, “Tất cả chúng ta – những công ty công nghệ, cần phải tạo ra một số công cụ để giúp loại bỏ thông tin giả”.

Những công ty như Facebook, Twitter, và Google đã bắt đầu hành động – hiệu chỉnh thuật toán, khử hoạt tính của các mạng lưới rô bốt, và bắt tay với những chuyên viên kiểm tra thông tin, nhưng họ phải làm nhiều hơn thế nữa. Facebook hiện nay là nền tảng thông tin lớn nhất trên thế giới. Quyền lực to lớn đó hiển nhiên phải đi đôi với trách nhiệm nặng nề, họ phải chấp nhận điều này.

Truyền thông chính thống cũng phải hành động để vạch trần những lời nói dối được tiêm nhiễm vào đời sống của người dân và bắt những kẻ nói dối phải chịu tội. Những nhà báo Mỹ đã nhiệt tình lan truyền những thông tin mà WikiLeaks tung ra trong suốt chiến dịch có thể học hỏi cách thức xử lý rất có trách nhiệm mà báo chí Pháp đã làm được khi Macron bị bêu xấu. Chúng ta cũng cần thiết phải đề cao cảnh giác với thông tin sai lệch như vụ rò rỉ giả mà Rachel Maddow của MSNBC đã vạch trần năm 2017. Bà cảnh báo, “Một cách để đâm vào tim của những người Mỹ đã báo cáo về vấn đề này chính là đặt bẫy các phóng viên Mỹ”. Và mặc cho có rất nhiều báo cáo về scandal của Nga, chúng ta cần thấy những khổ sở giống vậy được mang đến cho hàng loạt những dối trá mà chính quyền và đảng viên đảng Cộng hòa trong Quốc hội đã đối với mọi thứ từ ngân sách tới chính sách về sức khỏe và biến đổi khí hậu. (Tôi rất hài lòng khi CNN thực hiện kiểm tra sự thật hiện tại trong chyron (giao diện tạo ra những dòng tiêu đề trong video) của họ. Xin hãy làm nhiều hơn).

Nói về đảng viên đảng Cộng hòa, cuối cùng thì việc dừng hỗ trợ Trump và thôi hạ mình trước các tỷ phú như Mercer và Koch là tùy thuộc vào quyết định của họ. Thực hiện một cuộc cải cách tài chính chiến dịch và làm mới lại Ủy ban Bầu cử Quốc gia sẽ rất có ích. Nhưng nếu các đảng viên đảng Cộng hòa có trách nhiệm không cùng chung tay thì chúng ta sẽ khó lòng mà thực hiện được.

Mỗi chúng ta đều phải góp công sức nếu muốn xây dựng lại niềm tin đối với nhau và đối với chính phủ. Như Clint Watts, cựu điệp viên FBI và một ủy viên cấp cao của trung tâm an ninh quốc gia và công nghệ của trường đại học George Washington, đã phát biểu trước Hiệp hội Tình báo Nghị viện, “Chừng nào chúng ta chưa có cơ sở vững chắc cho các thực tế thì chúng ta vẫn sẽ phải đối mặt với rắc rối lớn”. Mỗi người chúng ta đều có quyền tiếp nhận thông tin và đưa ra những quyết định sáng suốt bằng lý luận và suy tính đúng đắn. Điều này đặc biệt quan trọng đối với bầu cử. Hãy chọn lựa thông minh và đừng rơi vào cạm bẫy. Cũng giống với việc bạn cố gắng thận trọng khi bỏ tiền đầu tư và mua một chiếc xe hơi, hãy tìm hiểu thật kỹ và cẩn thận với phiếu bầu của bạn. Và tất cả chúng ta đều có khả năng thức tỉnh khỏi những thông tin sai lệch và chiến đấu với những người có quan điểm chính trị khác mình. Chúng ta nên suy nghĩ thoáng một chút và thi thoảng sẵn lòng thay đổi tư duy. Thậm chí có bị thất vọng thì cũng nên tiếp tục cố gắng. Chúng ta sẽ chia sẻ tương lai nước Mỹ cùng nhau – nên tốt hơn là nên làm vậy bằng những tư duy cởi mở, cánh tay dang rộng thay vì tư duy nhỏ hẹp và nắm đấm.

CÒN TỆ HƠN CẢ VỤ WATERGATE

Khi những câu chuyện này tiếp tục được hé lộ, có một khoảnh khắc trong chiến dịch khiến tôi nghĩ mãi không thôi. Đó chính là cuộc tranh luận lần thứ ba của tôi với Trump. Ông ta tấn công tôi bằng một dòng nội dung email bị người Nga đánh cắp và bị WikiLeaks tung ra. Người trung gian, Chris Wallace của Fox News, cũng hùa theo. Tôi nghĩ người dân Mỹ xứng đáng được biết điều gì đang thật sự xảy ra.

Tôi nói, “Câu hỏi quan trọng nhất tối nay là liệu cuối cùng thì Trump có thừa nhận và chỉ trích rằng Nga đang làm điều này và khẳng định rằng ông ta sẽ không nhận sự trợ giúp của Putin trong vụ bầu cử”. Trump trở lại với quan điểm ủng hộ Putin thông thường của ông ta: “Ông ấy đã dành những lời tốt đẹp cho tôi. Nếu chúng tôi hợp tác tốt với nhau, điều đó sẽ rất tuyệt vời”. Sau đó ông ta xoay sang tôi và nói, “Từ những gì tôi quan sát được thì Putin không có tí tôn trọng nào dành cho người này”.

Tôi đáp trả, “À, đó là bởi ông ta muốn một con rối lên làm Tổng thống của nước Mỹ hơn”. Ông ta tỏ ra bối rối và lắp bắp, “Không phải là một con rối. Không phải là một con rối. Bà mới là con rối”.

Tôi nghĩ đến câu nói đó mỗi khi thấy ông ta trên TV. Khi ông ta làm trò hề trong Phòng Bầu dục với Ngoại trưởng của Nga và tiết lộ thông tin mật. Khi ông ta tỏ ra thờ ơ với Thủ tướng Đức, bà Angela Merkel, và các đồng minh châu Âu khác. Khi ông ta nói dối không biết ngượng mồm về Nga hay bất kỳ thứ gì khác. “Không phải là một con rối. Không phải là một con rối. Bà mới là con rối”. Kẻ này đang là Tổng thống Mỹ. Và không có kẻ nào sung sướng hơn Vladimir Putin lúc này.

Vào giữa tháng 7 năm 2017, khi tôi chuẩn bị viết xong cuốn sách này thì Trump gặp Putin tại Đức. Ông ta không những không chỉ trích việc Putin can thiệp vào hệ thống bầu cử mà còn đưa đẩy ý tưởng cùng xây dựng hệ thống an ninh mạng cùng nhau – một ví dụ điển hình cho cái gọi là “giao trứng cho ác”. Sau đó tin tức cho hay vào tháng 6 năm 2016, Donald Trump Nhỏ (Paul Manafort) và Jared Kushner đã gặp gỡ một luật sư Nga có quan hệ với Điện Kremlin – người đã hứa cung cấp các thông tin bêu xấu tôi và muốn thảo luận về việc làm dịu đi các lệnh trừng phạt đối với Nga bao gồm Đạo luật Magnitsky. Donald Trump Nhỏ đã thừa nhận tất cả việc này! Anh ta thất vọng vì mọi thứ đã không xảy ra như mong đợi. Bạn không thể bịa đặt chuyện như vậy. Tôi chắc chắn còn những điều xảy ra nữa nên hãy tiếp tục cập nhật tin tức nhé.

Tôi biết một số người sẽ gạt phắt mọi thứ tôi nói trong chương này và cho rằng tôi chỉ đang đổ vấy cho kẻ khác về thất bại của mình trong năm 2016. Sai. Tôi đang nói về tương lai. Vào thế kỷ 19, các quốc gia đối phó với hai loại chiến tranh: trên đất liền và trên biển. Thế kỷ 20, cuộc chiến mở rộng lên bầu trời. Trong thế kỷ 21, chiến tranh sẽ căng thẳng trên mặt trận công nghệ thông tin.

Mặc dù vậy, Tổng thống của chúng ta quá ư tự mãn, yếu đuối và ngu muội để đối phó với mối đe dọa này. Trong lịch sử hiện đại, chưa có lực lượng nước ngoài nào tấn công nước ta mà lại dường như không phải lãnh hậu quả như thế này, và điều đó làm đất nước này lâm nguy.

Tôi không nói ra những điều này với tư cách là một đảng viên đảng Dân chủ hay một cựu ứng viên Tổng thống. Tôi nói điều này với tư cách là một người dân yêu nước và luôn biết ơn những lời chúc mà nước Mỹ đã dành cho tôi và cho thế giới. Tôi lo lắm. Tôi lo cho nền dân chủ nước nhà, lo những dối trá và tham nhũng sẽ phá hoại giá trị, cơ quan và luật cốt lõi của nước ta. Và tôi lo cho tương lai của nền dân chủ trên toàn thế giới. Các thế hệ lãnh đạo có tầm nhìn ở cả hai bờ Đại Tây Dương đã cùng chung tay xây dựng một quy định tự do mới sau tro tàn của Thế chiến thứ hai. Họ đã bảo vệ cho nhân quyền trên thế giới, chống lại chế độ độc tài, tạo ra hòa bình, thịnh vượng và tự do chưa từng thấy trong lịch sử. Với tư cách là những người dân Mỹ, đây là tài sản kế thừa của chúng ta. Chúng ta nên tự hào và bảo vệ nó. Nhưng giờ đây, với sự kết hợp của Trump và Putin, những điều này trở nên thật mong manh.

Vào tháng 6 năm 2017, Jim Clapper được hỏi là scandal của Nga và vụ Watergate so với nhau như thế nào. Ông đáp, “Tôi đã chứng kiến vụ Watergate. Tôi là một nhân viên trẻ đang làm nhiệm vụ trong Lực lượng Không quân lúc bấy giờ. Mặc dù vậy, tôi phải nói là theo tôi, vụ Watergate không là gì so với những gì chúng ta phải đối mặt lúc này”.

Tôi cũng sống ở thời Watergate xảy ra. Tôi lúc đó là một thẩm phán trẻ tham gia vào vụ Bộ Tư pháp cáo buộc Richard Nixon. Tôi đã nghe những đoạn băng. Tôi đã xới tung các chứng cứ phạm tội của Nixon. Và tôi đồng ý với Jim Clapper. Những gì mà chúng ta đối mặt lúc này – một cuộc tấn công nền dân chủ của ta do kẻ thù ngoại quốc thực hiện và do người của Tổng thống ta tiếp tay – nghiêm trọng hơn nhiều.

Tôi có thể tóm gọn những bài học trên đường đời bằng bảy chữ: Mọi thứ đều có thể xảy ra.

—Robert Frost

Đêm bầu cử

Đ
êm ngày 8 tháng 11 năm 2016, tôi rượt đuổi cháu mình và giả vờ bắt hụt nó. Charlotte phấn khích la lớn “Lại đi bà!”, và tôi làm lại. Việc này tốn một khoảng thời gian gần đủ để tôi tạm quên xem TV.

Gia đình tôi và các nhân viên cấp cao tụ tập tại khách sạn Peninsula ở New York để xem kết quả bầu cử. Tôi đã luôn khiếp sợ những đêm bầu cử. Không thể làm gì hơn ngoài đợi.

Trước đó mấy tiếng đồng hồ, trong bóng tối lúc trời gần rạng đông, chúng tôi kết thúc một chiến dịch sôi nổi cuối cùng, trong chiến dịch đó, tôi đã đi từ Pittsburgh đến Grand Rapids, Michigan để thực hiện một cuộc vận động lớn ở Philadelphia với gia đình Obama và Bruce Springsteen; sau đó một cuộc vận động khác ở Raleigh, North Carolina được chào đón bằng một bài song ca đêm khuya của Jon Bon Jovi và Lady Gaga; và cuối cùng trở lại Westchester, nơi chúng tôi gặp những người ủng hộ cuồng nhiệt mặc dù lúc đó đã gần 4 giờ sáng.

Tôi tuy kiệt sức nhưng lại vô cùng hạnh phúc và tự hào về đội của mình. Đứng cùng Bill, Chelsea, Barack, và Michelle trước hàng chục ngàn người tại Hội trường Độc lập ở Philadelphia là một trong những thời khắc quan trọng nhất trong toàn bộ chiến dịch. Tổng thống đã ôm tôi và thì thầm vào tai tôi rằng “Chị làm được rồi. Tôi rất tự hào”.

Sau khi ghé về nhà tắm rửa và thay đồ, tôi và Bill đi bầu tại một trường tiểu học ở Chappaqua. Mọi người móc điện thoại ra và nhắn cho bạn bè hoặc kín đáo chụp hình tôi đang sẵn sàng bỏ phiếu. Tôi bước tới chiếc bàn ở chỗ những tình nguyện viên chăm chỉ và ký tên mình vào sổ cử tri danh dự. Tôi hỏi đùa rằng tôi có cần phải đưa ra bằng chứng chứng minh tôi là ai không. (Họ không yêu cầu tôi xuất trình hình thẻ căn cước, nhưng nhiều người Mỹ đã bị yêu cầu làm vậy và có rất nhiều người không được bầu cũng vì lẽ đó).

Các chiến dịch luôn bao gồm đầy rẫy những phiền phức nho nhỏ và những thất vọng to lớn nhưng cuối cùng thì việc nhìn thấy nền dân chủ của ta hành động đã truyền động lực cho tôi. Sau khi các cuộc tranh luận và tuyên truyền đã kết thúc, giờ đây là lúc chờ đợi người dân xếp hàng và đưa ra ý kiến của họ. Tôi luôn thích câu nói dí dỏm của Winston Churchill rằng ngoại trừ tất cả các thể chế khác thì dân chủ là thể chế chính phủ tồi tệ nhất. Tôi vẫn luôn tin vậy thậm chí khi hệ thống của chúng ta hoàn toàn gàn dở. (Cử tri Đoàn, tôi đang nhìn mấy người đấy).

Đó là một cảm giác khó tả khi thấy tên mình trong danh sách bầu cử. Sau 20 tháng, 12 cuộc tranh luận, và hàng loạt những bài phát biểu, thời khắc này đã đến. Trên khắp đất nước, 136 triệu người sẽ nhìn vào tên tôi và tên Trump để đưa ra quyết định ảnh hưởng đến tương lai của đất nước và cả thế giới.

Trước khi tôi đánh dấu vào phiếu của mình, một người phụ nữ đã đến chỗ tôi và hỏi tôi chụp hình với cô được không. (Không gì có thể ngăn được tinh thần selfie thậm chí là giờ phút bầu cử thiêng liêng). Tôi nói với cô là tôi rất sẵn lòng nhưng để tôi bỏ phiếu cái đã. Tôi tô vào dấu tròn trước tên mình và các ứng viên cho các chức vụ khác, đem phiếu bầu tới chỗ máy quét, thảy nó xuống và nhìn nó biến mất.

Tôi cảm thấy tự hào, khiêm tốn và căng thẳng. Tự hào vì chúng tôi đã làm hết sức mình. Khiêm tốn vì tôi biết chiến dịch này là chuyện dễ; điều hành đất nước trong thời điểm chia rẽ mới khó.

Và căng thẳng do các cuộc bầu cử lúc nào cũng đầy rẫy bất ngờ. Hầu hết số phiếu và phân tích cho thấy tình hình rất khả quan. Mới ngày hôm trước, chuyên viên kiểm tra phiếu bầu đứng đầu của tôi, Joel Benenson đã nộp cho tôi một báo cáo rất khả quan. Ông ấy nói tôi dẫn trước Trump 5 điểm trong cuộc đối đầu trực tiếp và 4 điểm khi các đảng thứ ba bắt tay vào. Ông ấy nói “Bà sắp thắng tới nơi rồi”. Mặc dù vậy, tôi ý thức được rằng chiến dịch của mình đang phải đối mặt với sóng to gió lớn nhờ bàn tay của Comey và người Nga. Chuyện gì cũng có thể xảy ra.

Bầu cử là sự kiện quan trọng nhất trong ngày.

Khi chúng tôi đến khách sạn Peninsula vào chiều muộn, tôi nghe được những lời như “Mọi chuyện đang diễn biến rất tốt”. Đường phố được bố trí đầy cảnh sát và điệp viên ngầm. Khách sạn của chúng tôi chỉ cách Tòa tháp của Trump có một tòa nhà. Cả hai ứng viên đều ở rất gần nhau vào thời điểm công bố kết quả.

Tôi cố gắng giữ đầu óc tỉnh táo. Chồng tôi thì rất quan tâm đến những cuộc thăm dò dân ý và câu chuyện bên lề vào những ngày bầu cử còn tôi thì không muốn nghe chút nào. Tôi không cho là những báo cáo rỗi hơi trong ngày lại đáng tin. Và việc gì phải căng thẳng về một điều mà bạn không có khả năng thay đổi nữa? Chỉ vài giờ nữa thôi, tất cả chúng ta sẽ biết kết quả.

Hàng tuần nay, tôi đã luôn mang theo những bìa hồ sơ nặng trịch đầy những thư báo nội bộ liên quan đến bàn giao và những quyết định đầu tiên mà tôi phải đưa ra với tư cách là một tân Tổng thống. Cần phải lựa chọn các Bộ trưởng, thuê nhân viên làm việc trong Nhà Trắng, và các chương trình nghị sự luật cần thảo luận với Quốc hội. Tôi muốn đào sâu vào các chi tiết trong công tác điều hành chính phủ, nhưng trong tình hình căng thẳng của chiến dịch, thật khó để mà có thể tập trung vào cái gì khác ngoài ngày bầu cử. Tối khuya, tôi dành chút thời gian trước khi đi ngủ để đọc nội dung bàn giao và xem xét vài hồ sơ nhân sự. Thỉnh thoảng tôi ngủ thiếp đi giữa chừng. Còn có lúc thì hăng hái bật dậy và gọi đội của mình đến để thảo luận về một vài ý tưởng và kế hoạch mà tôi muốn chúng tôi sẵn sàng thực hiện trong ngày đầu tiên nhậm chức.

Vào ngày bầu cử, sau khi chiến dịch đã được hoàn thành, tôi mới có cơ hội suy nghĩ thấu đáo về công việc phía trước. Tôi lấy làm phấn khởi. Hàng trăm chính sách cụ thể mà chúng tôi đã đề xuất trong 20 tháng qua chưa được báo chí chú trọng đúng mức, nhưng đó là nền tảng vững chắc để giải quyết các vấn đề của quốc gia. Tôi nghĩ việc đầu tiên cần làm là thực hiện một dự án xây dựng cơ sở vật chất đầy tham vọng để tạo ra việc làm đồng thời cải thiện đường xá, đường ray, sân bay, bến cảng, hệ thống vận chuyển công cộng và mạng lưới thông tin. Khả năng rất cao là đảng Dân chủ sẽ lại nắm quyền Nghị viện nhưng tôi nghĩ là mình sẽ phải đối mặt với rất nhiều đảng viên đảng Cộng hòa khắc nghiệt tại Nhà Trắng. Về mặt lý thuyết, tôi nghĩ vấn đề cơ sở hạ tầng sẽ thu hút cả hai đảng, nhưng tôi phát hiện ra tính bè phái nổi lên trên tất cả. Cho nên chúng tôi phải nắm thế chủ động ngay từ đầu.

Thử thách còn lớn hơn là việc gom đủ phiếu bầu từ đảng Cộng hòa để thông qua gói xây dựng hạ tầng. Cuộc bầu cử đã làm cho nước ta còn chia cắt sâu sắc hơn trước. Niềm tin đối với chính phủ và đồng hương tụt đến mức thấp nhất từ trước đến nay. Chúng ta tranh cãi về mọi thứ từ tầng lớp, sắc tộc, giới tính, lãnh thổ cho đến đảng phái. Nhiệm vụ của tôi là kết nối những chia cắt này và hợp nhất đất nước. Không vị Tổng thống nào có thể đơn phương làm được điều đó, nhưng quan trọng là ta phải hiểu đúng bản chất sự việc ngay từ đầu. Nhưng tôi biết giới báo chí đang sẵn sàng đánh giá việc tiếp nhận công việc của tôi và 100 ngày đầu tiên trên cơ sở là tôi sẽ ly gián những người ủng hộ Trump tốt cỡ nào.

Bài kiểm tra và cũng là cơ hội của tôi sẽ là bài phát biểu vào đêm bầu cử trước sự chứng kiến của hàng chục triệu dân Mỹ. Đó sẽ là hành động cuối cùng của tôi với tư cách là một ứng cử viên và cũng là hành động đầu tiên ở cương vị tân Tổng thống, Nhóm nhân viên cấp cao do Greg Hale đứng đầu đã xây dựng một đài phát biểu tuyệt đẹp tại trung tâm Javits ở trung tâm Manhattan. Tôi sẽ bước đi bên dưới một trần nhà làm bằng kính và đứng trên một sân khấu mô phỏng hình nước Mỹ. Bục phát biểu nằm ngay trên bang Texas. Khi các phiếu bầu được đếm, chúng tôi hy vọng trần nhà làm bằng kính mang tính biểu tượng cũng sẽ vỡ ra vĩnh viễn. Những người soạn thảo bài phát biểu cho tôi (Dan Schwerin và Megan Rooney) đã làm việc với Jake Sullivan và Jennifer Palmieri để viết ra bản nháp. Tôi biết là họ cũng đang chuẩn bị một bài phát biểu thoái lui nhưng tôi không muốn nghĩ nhiều đến chuyện đó.

Khi tôi đã ổn định ở phòng thượng hạng ở tầng trên cùng của Peninsula, tôi gọi Dan và Megan lên gặp. Bill và Jake cũng ở đó với chúng tôi, chúng tôi ngồi trong một văn phòng nhỏ xem lại bản nháp mới nhất. Một thử thách ở đây là làm thế nào để cân bằng giữa việc lôi kéo người ủng hộ Trump mà vẫn có tinh thần hòa giải, đồng thời cho những người ủng hộ tôi cảm giác hân hoan chiến thắng mà họ đáng được hưởng. Chúng tôi cũng nghĩ đến khía cạnh lịch sử. Nếu mọi việc diễn ra suôn sẻ như chúng tôi kỳ vọng thì tôi sẽ đọc bài phát biểu này với tư cách là nữ Tổng thống đầu tiên trong lịch sử. Chúng tôi phải tìm cách đánh dấu mốc sự kiện vĩ đại này nhưng vẫn không làm lạc trôi những vấn đề khác.

Trên tất cả, tôi muốn đảm bảo với người Mỹ về sức mạnh của nền dân chủ. Cuộc bầu cử đã thử thách niềm tin của chúng tôi bằng nhiều cách. Trump đã vi phạm mọi chuẩn mực trong Kinh Thánh, bao gồm cả việc cảnh báo rằng ông ta có thể sẽ không chấp nhận kết quả bầu nếu nó không có lợi cho ông ta. Người Nga đã nhúng tay vào. Giám đốc FBI cũng vậy, họ chống lại chính sách lâu đời của Bộ Tư pháp. Và truyền thông thông tin đã đem tất cả những điều này biến thành một gánh xiếc lố bịch. Nhiều người Mỹ tự hỏi không biết tất cả mấy chuyện này có ý nghĩa gì với tương lai của chúng ta. Tôi muốn dùng một chiến thắng rực rỡ, một sự chuyển giao trơn tru, một cách quản lý đất nước hiệu quả cho thấy kết quả thật sự để trả lời cho nỗi lo sợ của họ. Chiến thắng với sự liên minh rộng rãi sẽ giúp đánh bại ý kiến cho rằng đất nước đang bị chia cắt không cứu vãn được. Tôi muốn chứng minh rằng mặc cho những sự khác biệt của chúng ta, đại đa số người Mỹ vẫn kề vai sát cánh để bảo vệ giá trị cốt lõi của chúng ta.

Chúng tôi đặt sự tự tin đó vào đoạn mở đầu của bài phát biểu. Tôi sẽ nói cuộc bầu cử cho thấy “Chúng ta không bị áp đặt do những sự khác biệt. Chúng ta sẽ không phải là một đất nước kiểu “chúng tôi đấu với bọn họ”. Giấc mơ Mỹ dành cho tất cả mọi người”. Tôi sẽ hứa làm một Tổng thống của tất cả mọi người dân Mỹ, chứ không chỉ của riêng những người đã bầu cho tôi, và tôi sẽ nói về việc mình đã học được từ chiến dịch rằng mình phải biết lắng nghe nỗi tuyệt vọng của người khác. Tôi sẽ thật thà mà chia sẻ rằng khó biết bao để đối mặt với sự giận dữ của nhiều người và đau lòng biết bao khi thấy đất nước bị chia rẽ. Tôi sẽ nói nhưng kết quả đã cho thấy: “Nếu bạn đào đủ sâu, qua tất cả các tầng bùn đất của chính trị, cuối cùng bạn sẽ chạm đến một thứ cứng và thật: nền tảng giá trị chân chính liên kết chúng ta – những người Mỹ”.

Tôi muốn kết thúc bài nói bằng một câu chuyện cá nhân. Trong suốt chiến dịch, câu chuyện của mẹ tôi mang một dấu ấn đầy cảm xúc. Sự bền bỉ của bà chính là sự bền bỉ mà đất nước cần có để vượt qua khó khăn cũng như cuộc đấu tranh vì quyền và cơ hội cho nữ giới. Với sự giúp đỡ của nhà văn Jorie Graham, chúng tôi đã viết một đoạn văn ngắn để kết lại bài nói, đoạn này luôn làm tôi rơi nước mắt mỗi lần đọc nó. Tôi sẽ chia sẻ nó tại đây vì như bạn biết đấy, tôi đã không có cơ hội được đọc nó đêm đó:

Hè này một nhà văn đã hỏi tôi: Nếu tôi có thể trở về quá khứ và nói với bất kỳ ai trong lịch sử về cột mốc này thì tôi sẽ nói với ai? Câu trả lời thật dễ: Đó chính là mẹ tôi Dorothy. Có thể bạn đã nghe tôi nói về tuổi thơ cơ cực của bà rồi. Bà bị cha mẹ bỏ rơi khi chỉ mới 8 tuổi. Bà được đưa lên tàu đến California nơi bà bị ông bà của mình ngược đãi và cuối cùng phải sống tự lập, làm giúp việc cho người ta. Mặc dù vậy bà vẫn cho tôi tình yêu và sự ủng hộ vô hạn mà bản thân mình chưa bao giờ nhận được…

Mỗi ngày tôi đều nghĩ tới mẹ mình. Tôi tưởng tượng cảnh bà ngồi trên chuyến tàu đó. Tôi ước gì mình có thể bước qua lối đi chính giữa và tìm thấy chiếc ghế nhỏ bằng gỗ mà bà ngồi ôm chặt em gái nhỏ của mình, cô độc và sợ hãi. Tuy vậy bà vẫn không thể nào lường được những khó khăn mà mình sẽ phải đối mặt. Bà vẫn chưa biết là mình sẽ tìm ra sức mạnh để thoát khỏi những cơ cực đó – mọi thứ vẫn đang ở phía trước. Toàn bộ tương lai vẫn là một điều bí ẩn khi bà nhìn đất nước rộng lớn đang dần trôi về phía sau ngoài cửa sổ. Tôi mơ mình đi về phía bà, ngồi xuống cạnh bà, ôm lấy bà mà nói, “Nhìn con này. Hãy nghe con nói. Mẹ sẽ sống tốt. Mẹ sẽ có một gia đình nhỏ hạnh phúc và 3 đứa con. Cho dù điều này là không tưởng nhưng con gái của mẹ sẽ lớn lên và trở thành Tổng thống của nước Mỹ”.

Tôi tin tưởng điều này như bất kỳ thực tế nào khác rằng nước Mỹ là quốc gia vĩ đại nhất trên thế giới. Và kể từ tối hôm nay trở đi, chúng ta sẽ cùng nhau làm cho nó còn vĩ đại hơn bao giờ hết, vì mỗi một cá nhân chúng ta.

Những chuyên viên viết bài hoàn thành bản cuối cùng còn tôi thì quay trở lại với việc chờ đợi. Các địa điểm bầu cử đã bắt đầu đóng ở Bờ Đông, và kết quả sắp được công bố.

Dấu hiệu cảnh báo đầu tiên là North Carolina. Tổng thống Obama đã thắng ở đó vào năm 2008 nhưng lại thua rất sít sao vào năm 2012. Chúng tôi đã tuyên truyền rất tích cực ở đó. Bây giờ mọi thứ có vẻ không thuận lợi. Vẫn còn sớm nhưng phiếu bầu của người Mỹ La tinh và người da màu không cao như chúng tôi kỳ vọng, và những khu vực của tầng lớp lao động da trắng có khả năng ủng hộ Trump trông rất phấn khích. Điều tương tự cũng đang xảy ra ở Florida, bang chiến trường đã quyết định toàn bộ cuộc bầu cử năm 2000. Chúng tôi đã hy vọng rằng lần này Florida sẽ là bang trở mặt với đảng Cộng hòa và đặt mục tiêu 270 phiếu cử tri của chúng tôi vào tầm với. Cơ cấu dân cư đang thay đổi của bang này, đặc biệt là số dân Puerto Rican đang gia tăng quanh khu vực Orlando, cũng như số phiếu bầu trước ngày bầu cử, có vẻ đang có lợi cho chúng tôi. Nhưng khi giám đốc chiến dịch của tôi Robby Mook vào phòng tôi để thông báo những thống kê cuối cùng, tôi có thể thấy ông ấy rất lo lắng. Robby là người lạc quan nhất mà tôi từng gặp nên tôi đoán tin tức không được tốt lành rồi.

Sớm thôi câu chuyện này tiếp tục xảy ra ở các bang chủ chốt khác. Ở Ohio – bang quyết định kết quả bầu cử năm 2004, mọi thứ đảo lộn cả lên. Nhưng chúng tôi đã lường trước được chuyện này. Tôi nhắc nhở bản thân rằng chúng tôi không nhất thiết phải thắng ở mọi nơi. Chúng tôi chỉ cần 270 thôi. Robby và John Podesta thông báo cho tôi và Bill từng động tĩnh nhỏ nhưng không có gì nhiều để nói. Tất cả những gì chúng tôi có thể làm là quan sát và chờ đợi.

Bill lo lắng cực độ, gặm nhắm đầu thuốc lá chưa đốt, điện cho người bạn lâu năm của chúng tôi, Thống đốc Terry McAuliffe, ở Virginia 10 phút một lần, và sốt ruột hỏi Robby xem có thêm thông tin gì không. Chelsea và Marc tỏ ra bình tĩnh nhưng họ cũng sắp chịu hết nổi rồi. Làm sao mà không lo được chứ? Việc chờ đợi là hết sức khổ sở. Tôi quyết định làm một việc ít giúp ích được gì nhất, đi ngủ. Hy vọng sau khi tôi thức dậy mọi sự sẽ khá hơn. Tôi kiệt sức đến độ mặc cho tất cả những căng thẳng tôi vẫn có thể nhắm mắt chìm vào giấc ngủ ngay tức khắc.

Khi tôi tỉnh dậy, không khí tại khách sạn đã u ám đi rất nhiều. Robby và John trông như đang run lên. Những người bạn cũ đều tập trung lại. Maggie Williams, Cheryl Mills, và Capricia Marshall đều ở đó. Các em trai của tôi và gia đình của nó cũng có mặt. Ai đó gọi whiskey. Một người khác tìm kem – mọi hương vị của nhà bếp khách sạn.

Tôi đã thắng ở Virginia và Colorado, nhưng Florida, North Carolina, Ohio, và Iowa đã cùng lúc bỏ rơi tôi. Bây giờ tất cả mọi ánh mắt đều hướng đến Michigan, Pennsylvania, và Wisconsin, những bang mà chúng tôi tin tưởng và là nơi mà đảng Dân chủ đã thắng trong tất cả các cuộc bầu cử từ năm 1992. Chúng tôi đã thua đậm ở những khu vực ngoại thành và nông thôn tập trung tầng lớp lao động người da trắng. Để bù lại, chúng tôi phải dẫn trước nhiều điểm ở khu vực thành thị đặc biệt là Philadelphia, Pittsburgh, Detroit, và Milwaukee và rồi mọi thứ sẽ do khu ngoại ô quyết định. Thời gian trôi qua và các con số càng ngày càng thảm. Một vài khu vực thành thị báo cáo rất chậm trễ, nhưng chúng tôi có thể thấy việc có đủ phiếu bầu càng ngày càng khó.

Làm sao mà chuyện này có thể xảy ra? Chắc chắn là chúng tôi đã phải đối mặt với cả núi thử thách trong suốt chiến dịch. Lá thư của Jim Comey 11 ngày trước đã giáng một cú vào chúng tôi. Nhưng tôi tưởng chúng tôi đã thoát ra được vũng lầy đó. Mọi thứ có vẻ đang chuyển biến tốt lên. Năng lượng và nhiệt huyết đang được lan truyền. Tất cả những đại diện của chúng tôi và cả những địa điểm bầu cử công cộng và những dự đoán đều cho thấy chúng tôi có cơ hội chiến thắng rất cao. Giờ đây nó đang dần tan biến.

Tôi cảm thấy choáng nặng. Tôi chưa chuẩn bị tinh thần cho toàn bộ chuyện này. Trong đầu tôi chưa từng mường tượng ra khung cảnh ảm đạm trong mấy ngày cuối cùng, chưa từng nghĩ qua tôi sẽ phải nói gì nếu thua. Chỉ là tôi chưa hề nghĩ đến. Bây giờ mọi thứ đang diễn ra theo chiều hướng đó và tôi phải cố gắng giữ đầu óc tỉnh táo. Tôi có cảm giác như không khí trong phòng đều bị rút ra hết, tôi thấy khó thở vô cùng.

Qua nửa đêm một chút, Hãng thông tấn cho hay tôi đã thắng ở Nevada – điều này khiến tôi thở phào một chút, và tôi có cơ hội chiếm ưu thế ở New Hampshire, nhưng vẫn sẽ không đủ nếu mất đi Wisconsin, Michigan và Pennsylvania. Các chuyên gia nói với chúng tôi là kết quả có thể bất phân thắng bại và chúng ta sẽ phải tính lại hoặc cần một ngày để tìm ra cách giải quyết. Sau 1 giờ sáng, tôi bảo John Podesta đi qua trung tâm Javits và yêu cầu người ủng hộ chúng tôi về nhà nghỉ ngơi đi. Dù là thắng, thua, hay hòa đi chăng nữa thì tôi cũng sẽ đợi đến sáng thứ 4 mới lên tiếng.

Khoảng đúng lúc đó, cả tôi và John cùng nhận được tin nhắn từ Nhà Trắng. Tổng thống Obama lo ngại kéo dài quá trình này sẽ không hay cho đất nước. Sau quá nhiều lo ngại về việc Trump phỉ báng nền dân chủ của ta khi không cam kết chấp nhận kết quả, áp lực xử lý tốt mọi việc đè nặng lên vai chúng tôi. Nếu lỡ có thua thì Tổng thống muốn tôi rút lui nhanh chóng và êm đẹp. Thật khó mà suy nghĩ sáng suốt thật nhưng tôi vẫn đồng ý với ông như vậy. Chắc chắn đó điều tôi muốn làm nếu điều không may xảy ra.

1 giờ 35 phút sáng, Hãng thông tấn công bố Pennsylvania thuộc về Trump. Đây thật sự là một tình thế ngặt nghèo. Thậm chí nếu Wisconsin và Michigan có theo tôi, thì đoạn đường đến thành công cũng đã mịt mờ sương khói.

Chẳng bao lâu sau, có thông báo là Trump đang trên đường đến buổi tiệc ăn mừng chiến thắng của mình tại khách sạn Hilton kế bên. Đến lúc rồi. Tôi quyết định đánh điện.

“Donald, là tôi Hillary đây”. Đó rõ ràng là một trong những thời điểm kỳ cục nhất trong cuộc đời tôi. Tôi đã chúc mừng Trump và đề nghị làm mọi thứ trong khả năng để giúp ông ta tiếp quản công việc được suôn sẻ. Ông ta nói những lời có cánh về gia đình tôi và chiến dịch của chúng tôi. Hình như ông ta cũng có nói gì đó về việc thật khó làm sao để thực hiện cuộc gọi này nhưng mọi thứ lúc đó như quay cuồng nên tôi cũng không nhớ chắc. Cuộc trò chuyện diễn ra vô cùng tử tế và bình dị đến lạ thường, cứ như gọi cho ông bạn hàng xóm để cáo lỗi vì không tham gia tiệc thịt nướng ông ta tổ chức được. Ơn Chúa nó diễn ra nhanh chóng.

Sau đó tôi gọi cho Tổng thống Obama. Tôi nói “Tôi xin lỗi vì đã làm ông thất vọng”. Cổ họng tôi nghẹn lại. Tổng thống nói không sao. Ông bảo tôi rằng tôi đã thực hiện chiến dịch rất tốt, đã làm rất nhiều việc cho đất nước và ông tự hào về tôi. Ông ấy nói dù có thua thì vẫn còn đoạn đường phía trước để đi, ông và Michelle sẽ cùng tôi bước đi. Tôi gác máy, ngồi yên lặng một lúc. Tôi run rẩy. Mọi thứ quá đáng sợ.

2 giờ 29 phút sáng, hãng Thông tấn công bố kết quả ở Wisconsin và việc Trump đắc cử. Nhanh chóng sau đó, ông ta xuất hiện trên truyền hình, tuyên bố chiến thắng.

Tôi ngồi trong phòng ăn của phòng hạng sang trong khách sạn, xung quanh là những người yêu thương và tin tưởng tôi. Mọi người đều kinh ngạc và đau đớn như tôi. Cứ như thể mọi nỗ lực của chúng tôi đã tan thành bong bóng xà phòng.

Tình hình đã có lúc trông như tôi sắp thắng số phiếu của người dân, có lẽ ở mức chênh lệch lớn. Có vài phần an ủi trong thực tế đó. Điều đó có nghĩa là đa số người dân Mỹ không tán thành chiến dịch “chúng tôi chống lại bọn họ” của Trump, và rằng mặc cho những khó khăn của chúng tôi, đa số vẫn chọn cách tin vào nền tảng chính sách và tầm nhìn của chúng tôi cho tương lai.

Tôi đã bị khước từ nhưng đồng thời cũng được chấp nhận. Điều này thật kỳ quái.

Tôi đổ lỗi cho chính mình. Nỗi sợ lớn nhất về giới hạn của bản thân với tư cách là một ứng viên đã trở thành hiện thực. Tôi đã rút kinh nghiệm từ cuộc bầu cử 2008 và lần này tôi đã thực hiện một chiến dịch tốt hơn, khôn ngoan hơn ở nhiều phương diện. Nhưng tôi đã chẳng thể kết nối tới nỗi giận dữ sâu thẳm của nhiều người dân và đập vỡ quan niệm cho rằng tôi là một ứng viên hiện trạng. Và nhìn xem họ đã quẳng thứ gì vào tôi. Tôi đâu chỉ vận động chống lại Donald Trump. Tôi đã đứng lên chống lại bộ máy tình báo Nga, một giám đốc FBI đi sai đường, và bây giờ là Cử tri đoàn thần thánh. Đúng là chúng tôi biết luật đã nhảy vào. Chúng tôi biết số bang mà mình phải thắng. Đúng là thật đáng phẫn nộ khi lần thứ hai trong 5 cuộc bầu cử, một đảng viên đảng Dân chủ lẽ ra có thể thắng nhiều phiếu hơn nhưng lại bị hệ thống nhà nước xưa cũ đoạt mất. Từ năm 2000, tôi đã luôn nói rằng Cử tri đoàn không cho các bang thiểu số quyền lực cân xứng và điều đó làm mất đi tính dân chủ nặng nề. Tôi đã mỉa mai cái nguyên tắc “Một người, một phiếu bầu”. Những người thành lập đã tạo ra nó như một bức tường thành chống lại sự can thiệp của người ngoài vào nền dân chủ của ta – Alexander Hamilton đã viện dẫn việc chống lại ảnh hưởng ngoại bang là sự biện minh của Cử tri đoàn trong Liên bang Thư tập số 68 – và giờ đây điều này đã mang lại chiến thắng cho ứng viên mà Vladimir Putin ưu ái.

Trong đầu tôi vang lên tiếng hô hào xấu xa “Bỏ tù bà ta!” từ các đồng minh của Trump. Trong buổi tranh luận thứ hai của chúng tôi, Trump đã nói là nếu ông ta thắng, ông ta sẽ cầm tù tôi. Giờ thì ông ta thắng thật rồi. Tôi không biết phải trông chờ điều gì nữa.

Người soạn thảo bài phát biểu của tôi rón rén tiến đến mang theo bài nói thừa nhận thất bại. Tôi thật tình tự hỏi mình không biết còn có ai muốn nghe tôi nói nữa chứ.

Bản thảo này mang nhiều tính khiêu chiến. Nó nhắc đến nỗi sợ hãi của hàng triệu người dân về một tân Tổng thống thực hiện chiến dịch trong mù quáng và căm phẫn. Nó nói rằng họ không đơn độc, tôi sẽ tiếp tục đấu tranh vì họ cho dù cuộc bầu cử đã kết thúc. Mọi người có còn muốn tôi đấu tranh vì họ nữa không? Tiếp tục tranh cãi còn có ích gì lúc này chăng? Có lẽ tôi chỉ nên tỏ ra duyên dáng, nhún nhường và ra đi.

Jake phản đối. Ông nói đúng là cần tỏ ra lịch thiệp. Nhưng nếu chúng ta tin vào những gì mình nói trong suốt 6 tháng qua về mối nguy mà người đàn ông này sẽ gây ra cho đất nước của chúng ta thì bà không nên hành xử kiểu bây giờ điều đó không còn đúng nữa. Mọi người lo lắng và sợ hãi khi nghĩ về những gì mà ông ta sẽ làm với gia đình của họ. Họ muốn nghe gì đó từ bà.

Một cuộc thảo luận nhiệt tình nổi lên. Tôi yêu cầu các nhân viên viết lại bài phát biểu lần nữa, lần này phải ngắn hơn, lịch thiệp hơn nhưng không phải theo kiểu bọc đường.

Bill theo dõi bài phát biểu của Trump trên TV. Ông ấy không thể tin nổi. Tôi cũng vậy. Cuối cùng, mọi người rời đi, chỉ còn lại hai chúng tôi. Tôi không khóc và cũng không nghĩ là mình sẽ khóc. Nhưng tôi cảm thấy hoàn toàn sức cùng lực kiệt như thể chưa được ngủ 10 năm rồi vậy. Chúng tôi nằm trên giường, nhìn chằm chằm lên trần nhà. Bill nắm lấy tay tôi, và chúng tôi cứ thế nằm đó.

Trời sáng, sự đã rồi. Ngày 9 tháng 11 bắt đầu với những cơn mưa. Tôi cố uống chút nước cam nhưng hoàn toàn không nuốt nổi. Tôi có việc phải làm. Đó là thứ mà tôi tập trung vào. Mặt trời lên cao cũng là lúc tôi nhận thức rõ ràng những gì mình cần phải nói.

Các nhân viên soạn diễn văn trở lại mang theo một bản nháp khác, tôi nói với họ là tôi muốn nói nhiều hơn về ý nghĩa của một nền dân chủ. Đúng thế, việc chuyển giao quyền lực trong hòa bình là một trong những truyền thống quan trọng nhất của chúng ta – và hành động rút lui của tôi cũng tôn vinh điều đó. Nhưng hãy còn đó những quy định về luật pháp, sự bình đẳng và tự do. Chúng tôi cũng trân trọng và nâng niu những điều này, và chúng tôi phải bảo vệ chúng. Tôi sẽ nói, “Donald Trump sẽ là Tổng thống của chúng ta. Chúng ta cần nghĩ thoáng ra và cho ông ấy cơ hội dẫn dắt”. Nhưng tôi cũng thách thức những người ủng hộ mình và tất cả công dân Mỹ tiếp tục hành động để xây dựng một nước Mỹ tốt hơn, mạnh hơn và công bằng hơn. Tôi quyết định các nhân viên và những người ủng hộ mình không được lùi bước. Tôi sẽ nói, “Mất mát này thật đau đớn nhưng làm ơn đừng thôi tin rằng đấu tranh cho cái đúng không bao giờ là uổng phí. Đó luôn là những nỗ lực xứng đáng”.

Cuối cùng tôi muốn nhắn nhủ trực tiếp đến những người phụ nữ và những cô gái đã đặt niềm tin vào tôi và chiến dịch của tôi. Tôi rất đau đớn khi nghĩ đến cảm giác của họ. Thay vì làm nên lịch sử và bầu cho nữ Tổng thống đầu tiên, giờ đây họ đang phải đối mặt với sự khiển trách đáng ghê tởm và phải chấp nhận thực tế là đất nước đã bầu ra một kẻ coi thường phụ nữ và khoe khoang hành vi quấy rối tình dục của mình. Nhiều phụ nữ và nam giới tỉnh dậy sáng hôm đó và hỏi rằng nước Mỹ có còn là một đất nước như ta đã từng nghĩ về nó không. Liệu có chỗ nào cho họ trong nước Mỹ của Trump không? Liệu họ có được an toàn không? Họ có được tôn trọng không?

Tôi không thể trả lời những câu hỏi đó. Tôi cũng đang phải tự hỏi mình. Nhưng tôi có thể sử dụng thời khắc cuối cùng đứng trên sân khấu quốc gia để mà nói cho họ biết rằng tôi tự hào biết bao khi trở thành nhà vô địch trong lòng họ. Tôi sẽ nói rằng tuy lần này chúng ta không đập vỡ được bức tường chia cắt cao nhất nhưng “một ngày nào đó sẽ có ai đó làm được – hy vọng là nhanh hơn chúng ta mong đợi lúc này”. Và tôi có thể nói với những cô gái bé nhỏ ngoài kia bằng tất thảy niềm tin của mình rằng, “Hãy giữ mãi một niềm tin rằng các cháu rất mạnh mẽ, đáng trân trọng và xứng đáng có được mọi cơ hội trên thế giới này”.

Tôi thay đồ và chuẩn bị mọi thứ. Tôi bảo Huma, “Một ngày nào đó cô phải cho tôi thấy những bức tranh chụp sân khấu đêm qua nhé”.

Cô đáp lại, “Nó vô cùng lộng lẫy, xứng đáng dành cho một vị Tổng thống”.

Đến lúc phải đi rồi. Cả nước đang chờ đợi, chuyện này chẳng thể nào dễ dàng nổi.

Tôi nghĩ đến mẹ tôi. Hồi tôi còn nhỏ, tôi bị một đứa trong xóm ăn hiếp. Tôi chạy về nhà trốn nhưng mẹ bắt gặp tôi ở cửa. Bà nói, “Nhà này không chứa mấy đứa hèn nhát. Đi ra ngoài lại đi”. Đoạn đường từ nhà ra đường lúc đó là một trong những đoạn dài nhất trong đời tôi. Nhưng tôi đã đi và mẹ tôi đã đúng, như mọi khi.

Tôi tập hợp gia đình mình lại, hít một hơi thật sâu và bước ra khỏi cửa.

Chiến thắng có tới một trăm người cha, nhưng thất bại lại là một kẻ mồ côi.

—John Kennedy

Tại sao?

T
ôi đã dành gần như mỗi ngày kể từ ngày 8 tháng 11 năm 2016 để vật lộn với một câu hỏi duy nhất: Tại sao tôi lại thua? Đôi khi tôi cảm thấy khó mà tập trung vào thứ gì khác.

Tôi suy đi nghĩ lại về những thiếu sót và lỗi lầm mà chúng tôi phạm phải. Tôi gánh trách nhiệm cho tất cả những điều đó. Bạn có thể đổ lỗi cho dữ liệu, cho thông điệp, cho bất kỳ thứ gì bạn muốn – nhưng tôi là ứng cử viên. Đây là chiến dịch của tôi. Những điều đó là quyết định của tôi.

Tôi cũng có nghĩ về những khó khăn mà chúng tôi phải đối mặt, bao gồm sự nổi lên của chính trị bộ lạc ở Mỹ và trên khắp thế giới, sự bền bỉ mong chờ một sự thay đổi của một quốc gia, sự đưa tin hàng loạt về các email của tôi, sự can thiệp chậm trễ nhất lịch sử từ giám đốc FBI, một chiến dịch phức tạp nhằm đưa tin sai sự thật do sự chỉ đạo của Điện Kremlin cùng hàng loạt tin tức giả. Đây không phải là những lời biện bạch mà là những điều đã thực sự xảy ra, cho dùng chúng ta có thích hay không.

Tôi suy nghĩ về tất cả những điều đó, về đất nước bị chia cắt sâu sắc của chúng ta, và khả năng sống, làm việc và lý luận của chúng ta.

Và đó là tất cả những gì tôi làm trước khi uống xong tách cà phê sáng của mình. Sau đó, mọi chuyện lại bắt đầu.

Vào mùa xuân năm 2017, tôi được các nhà báo thông thái như Nicholas Kristof, Christiane Amanpour, Rebecca Traister và Kara Swisher yêu cầu cho biết quan điểm về những gì đã xảy ra năm 2016, và người Mỹ nói chung cũng như những người thuộc đảng Dân chủ nói riêng có thể rút ra được bài học gì từ thất bại của tôi.

Đây là một cuộc thảo luận quan trọng đáng có. Nó không chỉ nói về quá khứ. Sau khi thành công cản trở một cuộc bầu cử Tổng thống, Nga chắc chắn sẽ cố lặp lại điều này. Và lúc này những thành viên của đảng Dân chủ đang tham gia vào một cuộc tranh luận quan trọng về tương lai của Đảng mình, và điều này có nghĩa là chúng ta không chỉ đơn thuần trả lời câu hỏi vấn đề của cuộc bầu cử 2016 là gì và làm sao để khắc phục điều đó.

Đây là một ví dụ cho những câu hỏi ngắn mà tôi nhận được: Christiane Amanpour hỏi tôi, “Phải chăng chiến dịch đã có thể tốt hơn? Thông điệp của bà nằm ở đâu? Bà có cảm thấy cá nhân mình nên chịu trách nhiệm không?”

Tôi đáp, “Cá nhân tôi xin chịu hoàn toàn trách nhiệm. Tôi là ứng cử viên. Tôi là người có tên được viết trên phiếu bầu. Sau đó tôi giải thích rằng trong khi chúng tôi không có một cuộc vận động thành công thì Nate Silver, một chuyên viên thống kê có tiếng – người đã dự đoán chính xác người thắng cuộc ở 49 bang vào năm 2008 và tất cả 50 bang vào năm 2012, nói rằng chúng tôi sắp chiến thắng tới nơi cho đến khi lá thư vào ngày 28 tháng 10 của Jim Comey làm mọi thứ lệch quỹ đạo. Bạn có quyền tán thành hoặc không với sự phân tích này nhưng đó thực sự là những gì mà dữ liệu của Nate chỉ ra.

Nói một cách nhẹ nhàng thì buổi phỏng vấn của tôi đã nhận phải những phản hồi tiêu cực.

Một nhà báo đã viết trong tờ USA Today, “Hillary Clinton thân mến, làm ơn đừng nói về năm 2016 nữa”. Kênh CNN, vẫn kẹt trong tình trạng so sánh không tương quan mà tuyên bố rằng, “Clinton, Trump không thể ngừng giãi bày nỗi bức xúc 2016 của họ”, và một nhà báo của tờ New York Daily News đã quyết định một phản hồi phù hợp nên là thế này, “Này Hillary Clinton, hãy câm cmn họng và biến đi cho rồi”. Thật đấy, họ đã in như vậy trên mặt báo.

Tôi hiểu tại sao một số người không thích nghe những thứ xa xôi kiểu “kháng án” lại vụ bầu cử. Mọi người đã mệt. Một số thậm chí bị “thương”. Những người khác thì lại chú tâm vào chuyện giữ cho những buổi thảo luận về Nga nằm trong vùng an ninh quốc gia và tránh xa khỏi chính trị. Tôi hiểu tất cả những điều đó. Nhưng chúng ta cần phải biết chuyện gì đã thực sự xảy ra. Bởi lẽ đó là cách duy nhất để ngăn nó tái diễn.

Tôi cũng hiểu tại sao có hàng loạt những yêu cầu từ nhiều phía, buộc tôi phải gánh lấy toàn bộ trách nhiệm cho việc thua cuộc bầu cử cũng như thôi nói về Comey, người Nga, tin giả, tình dục hay bất kỳ điều gì khác. Nhiều hãng truyền thông chính trị không muốn nghe về việc những thứ này đã đảo lộn cuộc bầu cử vào những ngày cuối cùng như thế nào. Họ nói rằng họ muốn than vãn về việc tôi không nhận trách nhiệm cho sai lầm của mình – nhưng tôi thực sự đã làm và đang làm thông qua cuốn sách này. Vấn đề thật sự của những người này chính là họ không thể đối mặt với việc chính họ đã giúp Trump trong cuộc bầu cử bằng cách cho ông ta nhiều thời gian lên sóng để nói về những email của tôi nhiều hơn gấp ba lần thời lượng cho tất cả những vấn nạn ảnh hưởng đến cuộc sống con người cộng lại.

Những ứng cử viên thua cuộc trong bầu cử Tổng thống khác được phép hay thậm chí là được khuyến khích nói về những sai lầm và nguyên nhân. Sau khi John Kerry thua trong cuộc bầu cử năm 2004, ông đã biện minh rằng việc tung ra đoạn băng từ Osama bin Laden một ngày trước cuộc bầu cử đã ảnh hưởng nghiêm trọng đến kết quả cuộc chạy đua. Báo giới quan tâm đến những gì ông ấy nói. Nhưng họ lại muốn tôi ngừng lên tiếng.

Nếu tất cả lỗi lầm thuộc về tôi thì truyền thông chẳng cần phải làm một cuộc khảo nghiệm tâm lý. Đảng Cộng hòa có thể nói sự nhúng tay của Nga không có ảnh hưởng gì. Đảng Dân chủ không cần phải tự vấn những giả định và mệnh lệnh của mình. Cứ để mọi thứ chìm vào quên lãng.

Tôi ước gì mọi việc dễ dàng như vậy. Nhưng quả thật nó không phải vậy. Vì thế cho nên tôi đang cố gắng giải thích cách tôi hiểu mọi sự diễn ra, những can thiệp bất ngờ đảo lộn cuộc đua vào phút chót, và những thách thức cấu trúc cần phải làm rõ. Bạn không cần đồng tình với quan điểm của tôi, nhưng hãy đối mặt với chứng cứ, với những tranh luận thật sự. Bởi vì chúng ta cần phải hiểu đúng điều này.

Bắt đầu nào.

NHỮNG HOÀI NGHI CHUNG

Cuộc bầu cử được quyết đinh dựa trên 77.744 phiếu bầu trên tổng số 136 triệu. Chỉ cần 40.000 người ở Wisconsin, Michigan, và Pennsylvania thay đổi quyết định, tôi đã có thể thắng. Với một sự sát sao như vậy, mọi người có thể đưa ra những giả thuyết về việc tại sao tôi lại thua. Thật khó để loại trừ bất kỳ khả năng nào. Nhưng mọi giả thuyết đều phải được kiểm tra lại để phản bác chứng cứ là tôi sắp thắng cuộc cho đến tháng 10 năm 2018 khi Jim Comey lại đem những bức email trở lại cuộc bầu cử.

Chẳng hạn như, một số nhà phê bình nói rằng mọi thứ xoay quanh tôi chưa đủ để vận động ở khu vực Trung Tây. Tôi hiểu điều này có nghĩa là nếu tôi thực hiện thêm vài chuyến đi tới Saginaw hay thêm một vài mẩu quảng cáo truyền thông ở Waukesha thì rất có khả năng là tôi sẽ có thêm vài ngàn phiếu bầu đây đó.

Nhưng hãy nhìn thẳng vào thực tế này. Chúng tôi luôn hiểu rằng nền công nghiệp Trung Tây có ảnh hưởng quan trọng đến thành công của mình, cũng như nó đã ảnh hưởng đến đảng Dân chủ hàng thập kỷ nay, và trái ngược với suy diễn của mọi người, chúng tôi không hề lơ là những bang này. Ở bang Pennsylvania, nơi mà những địa điểm bầu cử cá nhân và công cộng cho thấy một cuộc chạy đua hết sức cạnh tranh tương tự như năm 2012, chúng tôi đã bố trí gần 500 nhân viên tại hiện trường, nhiều hơn 120 người so với chiến dịch Obama cách đây bốn năm. Chúng tôi dành cho quảng cáo trên TV hơn 211% so với trước đây. Và tôi đã tổ chức hơn 25 sự kiện vận động trong cuộc bầu cử chung ở đó. Chúng tôi cũng phủ sóng Pennsylvania bằng những hình tượng đáng kính như Tổng thống Obama và Phó Tổng thống Biden. Tại bang Michigan, nơi mà địa điểm bỏ phiếu cho thấy chúng tôi đang dẫn trước nhưng khoảng cách không xa như kỳ vọng, chúng tôi đã bổ sung gần 140 nhân viên, nhiều hơn so với Obama đã thuê vào năm 2012, và dành hơn 166% trên truyền hình. Tôi đã viếng thăm 7 lần trong suốt cuộc bầu cử. Chúng tôi đã mất cả hai bang, nhưng không ai có thể nói rằng chúng tôi chưa làm mọi điều có thể cạnh tranh và để chiến thắng.

Nếu có bang nào khiến chúng tôi phải kinh ngạc thì đó là Wisconsin. Những địa điểm bầu cử cho thấy chúng tôi đang ung dung dẫn trước, cho đến ngay phút cuối cùng. Nó cũng cho thấy khả năng rất cao rằng đảng Dân chủ sẽ lãnh đạo Thượng viện, Russ Feingold. Chúng tôi đã cử 133 nhân viên tại hiện trường và chi gần 3 triệu đô la cho truyền hình, nhưng nếu dữ liệu của chúng tôi (hoặc của ai khác) cho thấy chúng tôi đang gặp nguy hiểm thì hiển nhiên chúng tôi sẽ còn chi mạnh tay hơn nữa. Tôi sẽ xé toạc thời gian biểu của mình, vốn được sắp xếp dựa trên thông tin chúng tôi nhận được, và cắm trại ngoài đó luôn. Thực tế là mặc dù tôi không đến Wisconsin vào mùa thu nhưng Tim Kaine, Joe Biden, Bernie Senders, và những đại diện ưu tú khác có đến. Vậy thì vấn đề nằm ở chỗ nào? Chúng ta sẽ nói đến chuyện đó. Nhưng hãy lưu ý rằng Trump nhận được gần như cùng số phiếu với Mitt Romney tại bang này. Số người theo đảng Cộng hòa không tăng lên. Thay vào đó, bỗng dưng có đủ số người bầu cử đổi ý, không đi bầu, hoặc bầu cho đảng thứ ba để khiến tôi mất đi bang này.

Vấn đề chủ chốt nằm ở đây: Tôi tích cực tuyên truyền khắp bang Pennsylvania, bố trí thật nhiều người tại địa điểm bầu cử, chi thật nhiều tiền cho quảng cáo, và vẫn mất đi 44.000 phiếu bầu, nhiều hơn con số Wisconsin và Michigan cộng lại, cho nên sự giải thích hợp lý nhất cho kết quả ở những bang này và cuộc bầu cử nói chung không nằm ở chỗ tôi tổ chức vận động ở đâu.

Một sự lý giải đơn giản khác nhưng cũng không hề chính xác là rằng tôi thua vì tôi không truyền đi thông điệp về kinh tế. Joe Biden đã nói rằng đảng Dân chủ 2016 “không bàn về những gì mà nó luôn ủng hộ – và đó chính là việc làm thế nào để duy trì tầng lớp trung lưu đang nổi lên”. Ông ấy nói: “Bạn chưa hề nghe một câu nào trong cuộc vận động vừa qua nói về một anh chàng làm cho một dây chuyền sản xuất kiếm được 60.000 đô la một năm và có một cô vợ kiếm được 32.000 đô la bằng nghề tiếp viên tại nhà hàng”. Tôi cảm thấy điều này khá là đáng chú ý, khi mà bản thân Joe đi tuyên truyền cho tôi khắp Trung Tây và nói nhiều về tầng lớp trung lưu.

Điều này vẫn chưa đúng, hay thậm chí là chưa gần đúng. Vox đã phân tích các sự kiện vận động của tôi và nhận ra rằng tôi nói về công việc, người lao động, và nền kinh tế nhiều hơn bất kỳ điều gì khác. Như tờ Atlantic có viết trong một bài có nhan đề “Điều bí ẩn nguy hiểm tại sao Hillary Clinton phớt lờ giai cấp lao động” tôi đã liên tục nhắc đến “bệ phóng kinh tế nhanh chóng và dễ thấy nhất của những ứng cử viên cho chức Tổng thống” và đề cập đến vấn đề việc làm trong các bài phát biểu hội nghị của mình nhiều hơn Trump đã làm, cũng như trong buổi tranh luận đầu tiên của chúng tôi, trước sự theo dõi của 84 triệu người.

Trong suốt chiến dịch, chúng tôi luôn đi theo định hướng tích cực của những quảng bá trên truyền thông, bày tỏ rõ chiến lược của chúng tôi và định hướng cho nền kinh tế. Chúng tôi làm điều đó thậm chí trong lúc vận động chống lại Trump. Chúng tôi thậm chí đã quay một đoạn quảng cáo bên ngoài các tòa văn phòng Milwaukee của một công ty tên Johnson Controls đang nỗ lực trốn thuế ở Mỹ bằng cách di chuyển trụ sở của nó ra nước ngoài – tức “đảo ngược công ty”. Hôm đó trời lạnh đến mức tôi gần như không cảm nhận được bàn chân mình nhưng tôi vẫn khăng khăng thực hiện nó vì tôi rất tức giận khi thấy trò chơi vỏ bọc mà công ty này đang chơi bằng tiền của người lao động của công ty họ và của người Mỹ. Tôi nói về mưu mẹo trốn thuế của Johnson Controls gần như mỗi ngày trong suốt mấy tháng liền. Thế cho nên, chúng ta có thể tranh luận về việc thông điệp kinh tế của tôi có hiệu quả hay không, nhưng bạn không được nói là tôi không truyền tải bất kỳ thông điệp nào.

Đây là một câu chuyện nhằm giải thích cho việc tại sao điều này lại gây ra bất mãn như vậy. Sau ngày tôi nhậm chức ở Philadelphia, Bill và tôi lên đường cùng với Tim Kaine và vợ ông ấy, trên một chuyến xe bus vòng quanh các thị trấn có nhà máy ở Pennsylvania và Ohio. Nó làm tôi nhớ đến chuyến đi tuyệt vời bằng xe buýt vào năm 1992 với Al và Tipper Gore. Đó là một trong những tuần lễ yêu thích của tôi trong chiến dịch năm 92. Chúng tôi gặp những người lao động cần cù, chứng kiến miền quê trù phú, và ở mọi nơi chúng tôi đặt chân đến, chúng tôi cảm nhận được năng lượng của một quốc gia đang sẵn sàng thay đổi. 24 năm sau, tôi muốn khơi dậy điều đó. Chúng tôi leo lên chiếc xe bus lớn màu xanh nước biển với khẩu hiệu bên hông Cùng nhau mạnh mẽ hơn và bắt đầu một chặng hành trình dài 635 dặm. Tại mỗi trạm dừng, Tim và tôi đều bàn về những kế hoạch để tạo ra việc làm, tăng lương, và hỗ trợ cho các gia đình lao dộng. Ở Johnstown, Pennsylvania, ở miền quê Hạt Cambria, chúng tôi chia sẻ những ý tưởng của mình cho những người công nhân ngành thép trong một nhà máy sản xuất dây thép cho ngành công nghiệp nặng. Sau đó, một trong số những người công nhân, một người điều khiển cần trục, đã nói với phóng viên tờ Philadelphia Inquirer rằng anh không thường tham gia bỏ phiếu bầu Tổng thống nhưng lần này có thể là anh sẽ làm vì anh thích những ý tưởng mà mình được chia sẻ. Anh ta nói, “Tôi thích ý tưởng nỗ lực tăng lương cho tầng lớp lao động. Chúng tôi cần điều đó”. Những lời đó nghe thật êm tai.

Nhưng có thể là bạn không có chút ấn tượng nào về việc nghe nhắc đến chuyến xe này. Trên thực tế, bạn có thể nghe nói rằng tôi đã không thực hiện chiến dịch theo cách đó, rằng tôi phớt lờ Vành đai Công nghiệp, không có một thông điệp kinh tế nào, và không gắn kết với giai cấp công nhân. Tại sao lại có sự đứt đoạn liên kết này? Vào cái tuần mà tôi và Tim đi vòng quanh Pennsylvania và Ohio thì Donald Trump lại có một cuộc chiến nảy lửa với gia đình Khan, một gia đình Hồi giáo có con trai là quân nhân hy sinh trên chiến trường. Chuyện đó đã thu hút hết sự chú ý của truyền thông. Đó là một thảm họa ngắn hạn đối với Trump, và số phiếu bầu của ông ta giảm mạnh. Nhưng điều đó về lâu về dài lại phần nào đảm bảo rằng thông điệp kinh tế của tôi sẽ chẳng bao giờ truyền đi được và để Trump thống lĩnh cuộc đua.

PHẢI CHĂNG TÔI ĐÃ BỊ KẾT ÁN NGAY TỪ ĐẦU?

Một vài chuyên gia nhận định rằng chiến dịch của tôi đã bị kết án ngay từ đầu, có thể là vì những nhược điểm của tôi với tư cách là một ứng cử viên, cũng có thể là vì nước Mỹ đang vướng vào một làn sóng giận dữ lịch sử, chủ nghĩa dân túy bộ lạc (đại diện cho quyền lợi dân thường) nổi lên khắp nơi. Có lẽ là vậy. Nhưng đừng quên rằng tôi đã thắng phiếu bầu nhân dân được gần 3 triệu, gần bằng con số mà George W. Bush đánh bại John Kerry vào năm 2014. Thật khó mà mường tượng sao chuyện đó có thể xảy ra nếu tôi hoàn toàn không đứng về phía người dân Mỹ.

Dẫu thế thì, như tôi đã thảo luận trong cuốn sách này, tôi thật sự nghĩ cũng công bằng thôi khi nói rằng có một sự lệch pha nghiêm trọng giữa cách mà tôi làm chính trị với điều mà người dân muốn nghe vào năm 2016. Tôi nghe nói thậm chí những kế hoạch và đề xuất tốt nhất cũng có thể bị bỏ ngoài tai khi mà người ta bị một hệ thống chính trị thối nát làm vỡ mộng và cảm thấy kinh tởm các chính trị gia. Khi người ta giận dữ và muốn tìm ai đó để đổ tội, họ không muốn nghe về kế hoạch 10 bước để tạo việc, tăng lương của bạn. Họ muốn bạn cũng phải giận dữ.

Bạn có thể thấy kiểu phản ứng này trong các mối quan hệ cá nhân. Tôi có những người bạn thường cảm thấy chán chường về bạn đời của họ, những người mà thay vì lắng nghe họ than vãn về một vấn đề nào đó rồi tỏ vẻ thương xót thì lại nhảy dựng lên, đòi giải quyết ngay vấn đề. Đó là vấn đề của tôi và những người bầu cử: Tôi đã bỏ qua bước lắng nghe than vãn và nhảy thẳng đến bước giải quyết.

Hơn nữa, tôi đã quen với thực tế là nhiều người – hàng triệu, triệu người – quyết định là họ không thích tôi. Hãy tưởng tượng cảm nhận của tôi. Thật sự cảm thấy tổn thương. Và đó là điều khó chấp nhận. Nhưng không có cách nào xoay chuyển được.

Khi tôi làm một công việc, chẳng hạn như Thượng nghị sĩ hay Ngoại trưởng, mọi người đều đánh giá cao tôi. Nhưng khi tôi đấu tranh cho một công việc – bằng cách vận động – mọi thứ thay đổi. Mọi người vẫn còn nhớ những năm tấn công bè phái đã khắc họa tôi thành kiểu người xảo trá, không đáng tin. Mặc cho chỉ là vô căn cứ nhưng những tấn công đó vẫn để lại tàn dư. Tôi luôn cố gắng khiêm nhường và hoàn thành tốt công việc và hy vọng được mọi người đánh giá qua kết quả. Mọi chuyện vẫn thường như vậy, nhưng lần này thì không.

Dường như nhiều người bầu cho Trump là vì thật ra muốn chống đối tôi chứ không phải ủng hộ ông ấy (53% so với 44% theo bầu cử của Trung tâm nghiên cứu Pew vào tháng 9). Trong các cuộc bầu cử, rất nhiều người nói rằng họ nghĩ Trump không có tư cách, hoặc không đủ khí chất để làm Tổng thống… nhưng cuối cùng vẫn bầu cho ông ta. Trong số 61% người bầu cử nói Trump không đủ khả năng thì có 17% vẫn bỏ phiếu cho ông ta. Trong số 63% người bầu cử nói Trump không có khí chất thì có 19% vẫn bỏ phiếu cho ông ta. Kết quả bầu cho thấy trong số 18% tất cả những người bầu cử có cái nhìn tiêu cực về tôi và Trump thì họ vẫn bầu cho ông ta 47% so với 30% cho tôi. Ác cảm của họ đối với tôi thậm chí còn mạnh hơn sự lo ngại của họ về năng lực và tư chất của Trump.

Tôi không ngạc nhiên trước những điều này. Gallup đã tổng hợp dữ liệu ngôn từ mô tả mọi thứ mà người Mỹ đọc, xem và nghe về tôi suốt những tháng chiến dịch. Nó nổi lên một từ to lớn duy nhất: email. Nhỏ hơn nhiều nhưng vẫn nhìn ra được là từ nói dối và scandal. Thú vị thay, trong những từ mô tả Trump thì nhập cư và Mexico nổi bật hơn nhiều so với công việc và giao thương.

Tôi không tin rằng tất cả những ác cảm đối với tôi đều là hiển nhiên. Nói cho cùng thì tôi cũng được đánh giá rất cao khi rời khỏi Bộ Ngoại giao Mỹ. Đây rõ ràng là kết quả của những cuộc công kích chính trị và đưa tin sai lệch không ngừng nghỉ.

Nhưng tôi cũng biết rằng nhiệm vụ của mình là phải dẹp yên những ồn ào đó và thuyết phục người dân Mỹ bầu cho tôi. Tôi đã không làm được điều đó.

Vậy nên, đúng thật tôi là một ứng viên có nhiều thiếu sót. Và thật sự có một làn sóng dân túy toàn cầu và có một truyền thống chống lại nhiệm kỳ thứ ba ở Mỹ. Nhưng – và điều này rất quan trọng trong việc quyết định điều gì đã khiến kết quả bầu cử bị sai lệch – những nhân tố kết cấu đó không xuất hiện đột ngột vào phút cuối. Chúng được dàn trải trong suốt chiến dịch vận động. Họ có lẽ đã giữ cho cuộc đua sát sao hơn là nó được nhận định dựa trên những đề xuất và đường lối chính sách trái ngược của chúng tôi, sự thể hiện của tôi trước công chúng, và thành quả của chính quyền Obama. Tuy nhiên, nếu những nhân tố này mang tính chất quyết định, thì có lẽ tôi đã bị bỏ lại rất xa. Và mặc dù vậy, mặc cho những khó khăn không ngừng ấy, gần như các cuộc bỏ phiếu công và tư trong hơn hai năm vẫn cho thấy tôi là người dẫn trước, bỏ xa đối thủ của mình.

Trước khi tiến đến phần cuối cùng, sau hai hội nghị và ba buổi tranh luận được đông đảo người dân theo dõi, tôi nổi lên với một bước đà ấn tượng và sự dẫn trước tuyệt đối. Ezra Klein của Vox gọi đó là “màn tranh luận hiệu quả nhất trong lịch sử chính trị hiện đại”. Tôi ở vị thế còn vững chãi hơn Tổng thống Obama 4 năm trước. Vậy cho nên hoặc là tất cả khảo sát trong những tháng đó là hoàn toàn sai, hoặc là thứ gì đã thay đổi vào những ngày cuối cùng của cuộc đua và làm chuyển đổi đủ số phiếu bầu ở những bang quan trọng để thay đổi kết quả.

Có phải tất cả phiếu bầu đều có vấn đề? Chúng ta giờ đây đều biết rằng một số khảo sát đã bị bưng bít đặc biệt ở Wisconsin, đặc biệt vào phút chót. Có vẻ như rằng một số người bầu cho Trump đã từ chối tham gia khảo sát, và vậy cho nên ta không thấy ý kiến phản hồi của họ, và rằng một số người không hề tin tưởng vào sự lựa chọn của mình. Nhưng nói chung, cuộc bỏ phiếu năm 2016 cũng tương đối chính xác hơn so với năm 2012. Năm đó, kết quả bầu cử trung bình cuối cùng tuyên bố chiến thắng thật sự của Tổng thống Obama là 3,1 điểm. Năm 2016, theo trang mạng RealClearPolitics, con số trung bình cuối cùng là 1,2 điểm. Trong một cuộc đua sát sao như thế này thì không thể xem điều đó như không có gì. Nhưng đây hầu như không phải là lỗi gì ghê gớm.

Vậy cho nên, không phải tất cả các cuộc bỏ phiếu có vấn đề mà là kết quả dẫn trước của tôi trong suốt cuộc đua đã bị phóng đại – mặc dù chẳng nhiều lắm. Do đó, chúng ta có thể kết luận rằng điều gì đó quan trọng mang ý nghĩa quyết định đã xảy ra vào phút cuối.

KẾT QUẢ LỘ DIỆN

Có chứng cứ cho thấy có một sự chuyển dời xa khỏi tôi và hướng về Trump và những ứng cử viên đảng thứ ba. Có rất nhiều người ủng họ tôi trong suốt thời kỳ đầu bầu cử trên khắp cả nước, và kết quả bỏ phiếu ban đầu cũng khớp với dự đoán của chúng tôi. Nhưng mọi thứ bỗng chốc sụp đổ trong những ngày cuối cùng và chính trong ngày bầu cử.

Vào thời điểm đó, thật khó mà chấp nhận được vị thế bị lung lay của chúng tôi. Như tôi đã đề cập trước đó, số phiều bầu của Joel Benenson cho thấy sự dẫn trước tuyệt đối vào tuần cuối cùng.

Đội ngũ phân tích dữ liệu của chúng tôi cũng khảo sát hàng ngàn người mỗi đêm. Elan Kriegel báo cáo vào ngày 3 tháng 11, “Chúng tôi đã chứng kiến số phiếu của mình được củng cố tại các bang chủ chốt trong cuộc bầu cử”. Nhưng, anh ta tiếp tục “báo cáo tóm tắt chủ yếu về quốc gia của chúng ta cho thấy 4 đêm qua cứ mỗi đêm chúng ta tăng 3 điểm”. Anh ta nói chúng tôi đã lên tới mức 3 giống như ở Michigan, Wisconsin và Pennsylvania. Những cuộc vận động Nghị sĩ đảng Dân chủ cũng cho thấy những con số tương tự, và thậm chí còn lạc quan hơn.

Cuộc khảo sát dân ý sau này cho thấy những người đưa ra quyết định vào những ngày cuối cùng đã ủng hộ Trump. Ở Pennsylvania, một bang không cho phép bầu cử trước, sự chênh lệch giữa những người quyết định cuối cùng là 59:30. Ở Michigan, nơi 72% người dân bỏ phiếu vào đúng ngày bầu cử thì chênh lệch là 50:39. Và tình trạng này mở rộng ngoài Trung Tây. Ở Florida, những người quyết định cuối cùng đã bầu cho Trump ở tỷ số 55:38. Sự nổi lên vào phút chót này đã đặt các bang đó vào vị thế ủng hộ Trump.

Thông thường thì các chiến dịch vận động luôn thấu hiểu mức độ lưỡng lự của người đi bầu, dựa vào lịch sử bầu cử của họ và kết quả thống kê dân số. Và lịch sử cho thấy rằng những người nói với nhân viên thăm dò ý kiến rằng họ đang xem xét một ứng viên của đảng thứ ba luôn là những người bầu cử mang tính chất quyết định. Vào những ngày cuối cùng của chiến dịch năm 2016, những người bầu cử mà bạn kỳ vọng trở lại với đảng Cộng hòa đã làm như vậy. Nhưng điều này không xảy ra theo hướng có lợi cho chúng tôi. Những người thiên về đảng Dân chủ tỏ ra lưỡng lự với các ứng viên đảng thứ ba cuối cùng đã quyết định bầu cho họ. Còn những người đang do dự khác mà chúng tôi hy vọng họ sẽ chọn mình rốt cuộc lại đi bầu Trump hoặc ở nhà luôn.

Đó là bao gồm luôn người dân thành thị có quan điểm ôn hòa, những người đó có thể trước đây bỏ phiếu cho đảng Cộng hòa nhưng lại không thích Trump và đang tìm kiếm một sự thay thế dễ chấp nhận hơn vào ngay phút chót. Vào ngày bầu cử, nhiều người trong số họ nín thở bầu đại cho Trump. Thật thú vị khi so sánh kết quả ở vùng ngoại ô Denver và Las Vegas, nơi mà hầu hết mọi người đều đi bỏ phiếu sớm và tôi đã thể hiện đủ tốt để thuyết phục cả Colorado và Nevada, với kết quả ở những vùng ngoại ô Philadelphia, nơi mà hầu hết mọi người đi bầu vào ngày cuối cùng. Cuộc bỏ phiếu cuối cùng Franklin & Marshall ở Pennsylvania, dựa theo những cuộc phỏng vấn gần như đều được thực hiện trước ngày 28 tháng 10, cho thấy tôi dẫn trước Trump 36 điểm trong 4 quận ở ngoại ô Philadelphia, dẫn trước với tỷ lệ phần trăm là 64:28. Vào trước ngày bầu cử, tôi chỉ còn dẫn trước 13 điểm. Việc mất đi ủng hộ của vùng ngoại ô vào tuần cuối cùng có nghĩa là tôi không phải là đối thủ của Trump ở khu vực nông thôn và cuối cùng dẫn đến một thất bại sát sao.

Phụ nữ da trắng thuộc tầng lớp lao động cũng di chuyển ồ ạt vào những ngày cuối cùng. Trump có được sự đồng tình của nhóm này gần như trong suốt chiến dịch, nhưng dựa theo khảo sát của NBC-World Street Journal thì tôi chỉ thua có 4 điểm trong những cuộc tranh luận vào tháng 10. Và rồi, trong tuần cuối cùng, Trump vượt tôi hẳn 24 điểm.

HIỆU ỨNG COMEY

Chuyện gì xảy ra ở phần cuối tranh luận đã khiến những người bầu cử tránh xa tôi?

Đầu tiên và quan trọng nhất chính là sự can thiệp chưa từng có của giám đốc FBI James Comey.

Lá thư vào ngày 28 tháng 10 của ông ta về việc điều tra thư điện tử của tôi đã dẫn tới những sự đưa tin bất lợi cho tôi dày đặc trong suốt một tuần. Chỉ cần điểm qua 5 trong số các tờ báo hàng đầu quốc gia cũng thấy rằng họ đã xuất bản 100 câu chuyện liên quan đến vấn đề gây tranh cãi này sau khi lá thư của Comey xuất hiện, gần một nửa những câu chuyện này có mặt ở trang đầu.

6 trong số 7 buổi sáng từ ngày 29 tháng 10 đến 4 tháng 11, nó là tin tức nổi bật trên toàn quốc. Trump hiểu rằng sự ủng hộ ra mặt của Comey đã giúp cho chiến dịch Crooked Clinton (ý nói chính khách điêu ngoa, không thật thà) thêm phần đáng tin, đảng Cộng hòa đã dốc túi ít nhất 17 triệu đô la cho các quảng cáo liên quan đến Comey ở các bang chủ chốt. Và nó đã phát huy hiệu lực.

Vào ngày 1 và 2 tháng 11, chiến dịch của tôi nhằm vào nhóm người bầu cử tự do ở Philadelphia và Tampa, Florida. Những người còn đang do dự này chưa sẵn sàng bầu cho Trump, nhưng giờ ngẫm lại thì tôi phát hiện những dấu hiệu cảnh báo vào lúc ấy. Một người đi bầu tại Florida nói, “tôi có theo dõi toàn bộ vụ tranh cãi này. Nó sẽ không lắng xuống. Lúc đầu tôi đứng về phía Clinton nhưng bây giờ tôi không biết sao nữa”. Một người khác cho hay, “Tôi không ưa người nào cả nhưng vụ lùm xùm email liên quan đến Clinton làm tôi cảm thấy lo ngại trong những ngày qua. Có khi nào họ chọn bà ấy rồi lại kết án bà ấy không? Phải chăng bà ấy đang tung ra tin tức mật?”

Những người ngoài nhóm quan tâm của chúng tôi cũng nói những điều tương tự. Những nhà nghiên cứu theo dấu những bình luận của khách hàng, kiểu thông tin truyền miệng, đã cho thấy “một sự thay đổi bất ngờ”, khi mà tôi bị giảm 17 điểm và Trump tăng 11 diểm. Theo lời Brad Fay của Engagement Labs, một công ty chuyên áp dụng những kỹ thuật nghiên cứu khách hàng để nghiên cứu các cuộc bầu cử, thì “sự thay đổi trong tham số yêu thích truyền miệng là rất đáng kể và thậm chí còn lớn hơn hình thức trưng cầu dân ý truyền thống tiết lộ”.

Những mối lo ngại mà chúng tôi nghe được từ nhóm bầu cử mà chúng tôi tập trung vào đã giúp chúng tôi hiểu được tại sao lá thư của Comey lại gây hoang mang đến vậy. Từ lúc bắt đầu cuộc bầu cử, chúng tôi đã hiểu rằng trận đua này vốn dĩ là cuộc đấu giữa nỗi lo sợ mạo hiểm và khao khát thay đổi của những người đi bầu.

Thuyết phục người dân Mỹ rằng bầu cho Trump là một sự mạo hiểm to lớn là đòn hay nhất của chúng tôi, vì nó đánh trúng tâm lý đám đông đang trông chờ một sự thay đổi sau 8 năm thống trị của đảng Dân chủ. Nói theo thuật ngữ nhân khẩu học thì chiến lược của chúng tôi đền bù những thiếu hụt rõ ràng với những người bầu cử da trắng thuộc tầng lớp lao động (một xu hướng khiến đảng Dân chủ mất điểm trong một thời gian dài) bằng cách chú trọng vận động những người sống ở ngoại ô có trình độ đại học và quan điểm ôn hòa – hay chính xác hơn là những người có khả năng quan tâm đến các mối nguy.

Trước ngày 28 tháng 10, chúng tôi hoàn toàn có cơ sở để tin rằng chiến lược này sẽ thành công. Người bầu cử cho rằng Trump không đủ tư cách và khí chất. Họ lo lắng ông ta sẽ nóng nảy nhảy vào một cuộc chiến và họ nghĩ rằng tôi điềm đạm, có tư cách và an toàn hơn. Lá thư của Comey đã làm đảo ngược tình thế. Lúc này họ nghĩ rằng theo sau vụ tranh cử Tổng thống của tôi là nhiều hơn những vụ điều tra và có khi là cả kết án. Theo cách nói của một người bầu cử ở Florida thì nó sẽ “không lắng xuống”. Khi cả hai ứng cử viên đều trở nên không đáng tin thì khao khát thay đổi phải tự lên tiếng cho chính nó và những người do dự đã ngả về phía Trump hoặc một đảng thứ ba.

Vào cái tuần sau khi lá thư của Comey được tung ra, Nate Silver phát hiện ra sự dẫn đầu của tôi giảm xuống 3 điểm và cơ hội đắc cử giảm từ 81% xuống còn 65%. Sự kiểm tra phiếu bầu ở các bang chủ chốt cho thấy tôi bị giảm 1.7 điểm. Và thực tế là nếu có bất kỳ địa điểm bầu cử nào còn được tổ chức vào phút cuối trận đấu như Wisconsin thì thiệt hại có lẽ sẽ còn tệ hơn.

Và rồi vào chiều Chủ nhật trước ngày bầu cử, Comey lại gửi một bức thư khác giải thích rằng thật ra không có thêm bằng chứng nào để thay đổi kết luận của ông ta hồi tháng 7. Nhưng cũng đã quá muộn rồi. Có chăng lá thư thứ hai đó cũng chỉ làm người ta ủng hộ Trump mạnh mẽ hơn và quay lưng lại với tôi. Điều đó cũng đảm bảo cho việc những người đang do dự sẽ có thêm hai ngày nữa để thấy các tin tức về email và điều tra.

Vài giờ sau khi lá thư thứ hai của Comey được đưa tin, Trump đã rủa xả cơn tức giận tại một chiến dịch ở Michigan, ông ta nói: “Hillary Clinton có tội. Bà ta biết điều đó. FBI biết điều đó. Mọi người đều biết điều đó. Bây giờ là lúc người Mỹ thi hành công lý tại những thùng phiếu bầu vào ngày 8 tháng 11”. Đám đông hưởng ứng la to “Cầm tù bà ta đi”.

Corey Lewandowski, cựu quản lý chiến dịch của Trump, cho rằng lá thư của Comey đã làm thay đổi vận may ứng cử viên của mình. Ông ta nói, “Chỉ còn 11 ngày nữa trong trận tranh cử này và điều kỳ diệu đã xảy ra”. Trong cuốn sách mới của mình Devil’s Bargain: Steve Bannon, Donald Trump, and the Storming of the Presidency (tạm dịch: Cuộc thương lượng của quỷ dữ: Steve Bannon, Donald Trump và trận đấu nảy lửa cho chiếc ghế Tổng thống), phóng viên Joshua Green của Bloomberg News tiết lộ rằng các nhà khoa học dữ liệu trong chiến dịch của Trump nghĩ rằng hiệu ứng lá thư của Comey có ý nghĩa “then chốt”.

Trong một văn bản nội bộ được viết 5 ngày trước ngày bầu cử, họ báo cáo lại rằng đã thấy “sự tụt giảm ủng hộ cho Clinton, chuyển dời sự ủng hộ qua Trump” và họ dự đoán “Điều này có thể gây ra một ảnh hưởng vô cùng quan trọng đối với kết quả”. Đáng buồn thay, họ đã nói đúng.

Silver, một người theo phong cách bảo thủ hơn hết thảy những người khác trong cuộc đua, kết luận rằng “Clinton lẽ ra đã có thể là Tổng thống nếu cuộc bầu cử được tổ chức vào ngày 27 tháng 10 (một ngày trước khi lá thư của Comey được tung ra)”. Giáo sư Sam Wang, người điều hành Hiệp hội Bầu cử Princeton, gọi lá thư của Comey là “yếu tố trọng yếu trong phần cuối của cuộc đua” và tạo ra chênh lệch 4 điểm phần trăm.

Đây là một cách đặc biệt trần trụi để hiểu về ảnh hưởng này: Thậm chí nếu Comey chỉ tác động đến 0,6% số người bầu cử khiến họ thay đổi quyết định, và thậm chí nếu sự thay đổi này chỉ diễn ra ở Vành đai Công nghiệp thì bấy nhiêu cũng đủ để khiến Cử tri đoàn quay lưng với tôi mà ủng hộ cho Trump.

Đó là lý do tại sao Paul Krugman, nhà kinh tế học đoạt giải Nobel và là một nhà báo của New York Times, đã bình luận cay đắng “Cảm ơn, Comey” mỗi khi ông chứng kiến thêm một sự lăng nhục nào mới từ phía Nhà Trắng của Trump. Comey đã lựa chọn sỉ nhục tôi trước công chúng vào tháng 7 và rồi lại mở lại cuộc điều tra vào ngày 28 tháng 10, trong khi từ chối nói về Trump và Nga. Nếu không phải là do những quyết định này thì mọi thứ đã khác đi. Chính bản thân Comey sau này lại nói rằng ông ta cảm thấy “hơi buồn nôn” khi người ta nói rằng ông đã gây ảnh hưởng đến kết quả bầu cử. Tôi cảm thấy kinh tởm khi nghe thấy điều này.

SỰ CAN THIỆP CỦA NGA

Nhân tố quan trọng thứ hai đã gây đảo lộn tại phút cuối của cuộc đua là âm mưu của nước Nga ngầm phá hủy chiến dịch của tôi và bầu cho Trump. Michael Morell, cựu giám đốc của CIA, đã mô tả điều này như là “một thảm họa chính trị tương ứng vụ 11 tháng 9”.

Những bức thư điện tử mà Nga đánh cắp được từ John Podesta và cung cấp cho WikiLeaks đã đảm bảo rằng từ Clinton và email hiện lên trong các tiêu đề truyền thông ngay cả trước vụ lá thư của Comey. Dòng đưa tin giả ngầm này đã đổ thêm dầu vào lửa. Đối với những người bầu cử thì những câu chuyện này liên kết lại với nhau tạo thành một làn sương thị phi và dối trá không thể xua tan. Thậm chí cho dù nó không thổi bùng lên lửa thì cũng đủ hun khói làm chết ngạt chiến dịch của tôi.

Bởi vì không có chứng cứ nào cho thấy sự nổi lên của những lá phiếu giả trực tiếp nên một vài nhà phê bình khăng khăng rằng sự can thiệp của Nga không hề làm ảnh hưởng đến kết quả. Điều này thật lố bịch. Cuộc chiến thông tin của Điện Kremlin có thể tương đương với việc một siêu ủy ban hoạt động chính trị cố chấp tung ra một chiến dịch quảng bá lớn, hoặc có khi còn tệ hơn. Dĩ nhiên là nó có ảnh hưởng. (Và tôi muốn nói với những người còn đang ám ảnh với ý nghĩ về những hoạt động ngầm thật sự rằng bởi vì chúng tôi vẫn đang liên tục điều tra về sự xâm phạm của Nga trong hệ thống bỏ phiếu, có lẽ đây là những gì mà chính quyền và các Bộ trưởng nên điều tra thay cho mối lo ngại ảo về những người bầu cử giả).

Trang mạng của Nate Silver là FiveThirtyEight.com xem những tìm kiếm trên Google như là thước đo để xem câu chuyện WikiLeads gây biến đổi lớn đến những lá phiếu bầu thật như thế nào. Ông khám phá ra – ngoại trừ ngay sau khi Comey gửi lá thư vào ngày 28 tháng 10 – số lượng tìm kiếm về WikiLeads nhiều hơn FBI trong suốt những tuần cuối cuộc đua. Điều này thật ra cũng khá hợp lý. Kênh truyền thông chính thống đã đưa tin dày đặc về Comey cho nên không cần phải tìm kiếm trên mạng làm gì nữa. Tuy nhiên, những câu chuyện của WikiLeads có thể đặt người tìm kiếm thông tin vào những vị trí còn éo le hơn.

Số người tìm hiểu về WikiLeads thông qua trang thông tin Google đặc biệt cao ở những vùng có nhiều người bầu cử còn đang do dự: Hạt Cambria ở Pennsylvania và Appleton ở Wisconsin. Nói cách khác thì rất nhiều người truy cập mạng cố gắng tìm hiểu ngọn nguồn của sự việc và những giả thuyết âm mưu đằng sau đó trước khi quyết định lá phiếu của mình. Thường thì những thông tin mà họ tiếp cận là thông tin sai lệch hoặc sự tuyên truyền do Nga cầm đầu.

Hiệu ứng từ lá thư của Comey và đòn tấn công từ Nga hợp lại đã gây ra sự tuyệt vọng. Sau ngày bầu cử, Silver kết luận rằng nếu không phải là vì hai nhân tố đến sau chết người kia thì tôi đã có thể thắng ở Florida, Michigan, Wisconsin và Pennsylvania bằng 2 điểm. Thay vì vậy, tôi thua ở 4 bang trung bình chưa đến 1 điểm và Michigan với 0,2 điểm.

ĐIỀU GÌ LÝ GIẢI CHO SỰ ỦNG HỘ DÀNH CHO TRUMP?

Những điều này khiến tôi vô cùng thất vọng, phẫn uất và điên tiết. Sự cản trở từ bên ngoài có thể lý giải cho việc tại sao lại có đủ phiếu bầu cho Trump vào những ngày cuối cùng khiến cho Cử tri đoàn đứng về phía Trump. Nhưng điều đó không thể lý giải tại sao cuộc đua lại sít sao đến độ sự thay đổi nho nhỏ ở vài tiểu bang ở phút cuối cũng đủ để tạo ra sự khác biệt. Nó cũng không lý giải được làm thế nào mà 62 triệu người – nhiều người trong số đó đồng tình rằng Trump không thích hợp làm Tổng thống – lại bầu cho một người hoàn toàn không có tư cách cho chức vụ này. Đây là một câu hỏi quan trọng hơn để có thể hiểu được chuyện gì đang xảy ra ở đất nước của chúng ta lúc này.

Bắt đầu với 13,3 triệu người theo đảng Cộng hòa bầu cho Trump ngay từ ban đầu. Có thể nói đây là những “fan ruột” của Trump – những người mà ông ta đã nhắc tới khi nói, “Tôi có thể đứng ở Đại lộ Fifth và bắn chết ai đó mà vẫn không bị mất những phiếu bầu đó”. 13 triệu người được xem là nhiều để mạnh mẽ ủng hộ một người mà hầu hết người dân Mỹ nghĩ là không đủ tố chất và tư cách, nhưng họ chỉ chiếm chưa đến một nửa cử tri chủ chốt của đảng Cộng hòa và chưa đến 10% cử tri toàn quốc nói chung. Sẽ là một sai lầm khi xem trọng những người này về mặt chính trị quá mức thực tế. Một điều thú vị và qua trọng hơn là làm thế nào mà Trump thu hút được sự ủng hộ của những cử tri bên ngoài.

Ngoài ác cảm đối với tôi thì có lẽ yếu tố lớn nhất đẩy những người nghi hoặc về Trump vào chiến dịch của ông ta chính là tinh thần bè phái. Có một câu nói như thế này “Đảng Dân chủ đi theo con tim, đảng Cộng hòa đi theo lý trí”. Điều này đã một lần nữa được chứng minh vào năm 2016. Tôi thắng 89% số phiếu bầu của đảng Dân chủ. Mặc cho tấm gương của những “Never Trumpers” (những người thuộc đảng Cộng hòa nhưng không bầu cho Trump) thì Trump vẫn nhận được 90% phiếu bầu của đảng Cộng hòa. Nhiều người trong số họ muốn một ứng cử viên khác trong cuộc bầu cử nội bộ Đảng để chọn ra người đại diện cho Đảng mình.

Nhiều người chắc chắn rất kinh tởm hành vi thô bạo của ông ta, bao gồm cách ông ta đối xử với phụ nữ. Thế nhưng khi tới lúc quan trọng thì cái danh đảng Cộng hòa mà ông ta mang lại trở nên quan trọng hơn hết thảy. Có lẽ điều này liên quan đến Tòa án Tối cao hoặc sự giả định rằng ông ta sẽ ngay lập tức thông qua đề xuất của đảng Cộng hòa, đặc biệt là vụ cắt giảm thuế đáng kể cho người giàu. Có lẽ điều này phản ánh một yếu tố bè phái sâu sắc hơn trong nền chính trị nước ta.

Dù là gì đi nữa thì nó cũng hoàn toàn đối lập với những gì xảy ra tại cuộc bầu cử của Pháp vào năm 2017, khi mà đảng viên đảng Bảo thủ và Xã hội cùng vượt qua rào cản đảng phái và vận động đằng sau người theo chủ trương ôn hòa Emmanuel Macron để ngăn chặn người có quan điểm cực đoan Marine Le Pen. Ở Pháp, lòng yêu nước đã đánh bại tinh thần đảng phái. Vài nhà phân tích nói rằng cử tri Pháp đã dõi theo diễn biến và hành động để ngăn chặn. Và người Hà Lan cũng làm như vậy trong cuộc bầu cử của họ để mà đánh bại người theo chủ nghĩa dân tộc cánh hữu Geert Wilders. Dĩ nhiên người nào nhận được nhiều phiếu bầu nhất sẽ đắc cử. Thật là một ý tưởng hay! Giả sử những cử tri của chúng ta biết nhiều hơn về những gì Putin đã làm thay cho Trump thì sẽ có gì khác chăng? Tất cả những gì tôi có thể nói là tôi tin người Mỹ cũng yêu nước như người Pháp và người Hà Lan.

Tinh thần bè phái rất đáng sợ nhưng nó hoàn toàn không phải là yếu tố duy nhất tiếp tay cho Trump. Như tôi đã lưu ý trước đó, sự khát khao thay đổi cũng rất quan trọng. Cuộc thăm dò ý kiến cử tri cho chúng tôi biết 39% cử tri nói rằng khả năng mang lại sự thay đổi là phẩm chất quan trọng nhất ở một ứng cử viên, và 82% họ đã chọn Trump. 22% số người nói rằng có “kinh nghiệm phù hợp” là quan trọng nhất, và họ bầu cho tôi với tỷ số 90:7. 20% số người nói rằng “phán quyết đúng đắn” là quan trọng nhất đã ủng hộ tôi 65:45. Và 15% số người muốn một ứng cử viên “quan tâm đến tôi” ủng hộ 57:34. Nói cách khác, những người khát khao thay đổi đã mạnh tay ủng hộ Trump.

Sự thay đổi có thể có ý nghĩa khác nhau với những người khác nhau. Nhưng như tôi đã đề cập, đây là một vấn đề mà tôi đã vật lộn suy nghĩ ngay từ ban đầu. Lịch sử cho thấy khó có đảng nào có thể trụ vững tại Nhà Trắng trong 3 nhiệm kỳ cho dù họ có thành công thế nào đi nữa. Tôi đã chỉ trích những rào cản Cộng hòa tại Quốc hội và đưa ra nhiều giải pháp để làm cho nền kinh tế công bằng hơn và nền chính trị trong sạch hơn nhưng tôi lại luôn bị lờ đi kiểu như một ứng cử viên lải nhải hơn là chủ trương thay đổi. Chắc chắn nếu cử tri muốn “đảo lộn mọi thứ” và “phóng hỏa tất thảy” thì nhiều khả năng là họ sẽ bầu cho Trump thay vì cho tôi. Họ không có tâm trạng để mà nhớ tới câu nói tuyệt vời ở Texas của Sam Rayburn, cựu phát ngôn viên của Nhà Trắng: “Bất kỳ thằng ngốc nào cũng có thể phá hoại một kho thóc nhưng nếu muốn xây lại cần phải có một thợ mộc giỏi”.

Trong các cuộc trưng cầu dân ý suốt chiến dịch, chúng tôi hỏi cử tri họ nghĩ gì về Tổng thống Obama và rằng họ có muốn đi theo hướng đi đó nữa không hay đi theo một hướng hoàn toàn khác. Có thể bạn kỳ vọng những câu trả lời tương tự nhau. Và mặc cho cử tri liên tục đánh giá cao vị Tổng thống này – thực tế thì Obama và những dự đoán kinh tế vẫn được đông đảo người dân ủng hộ suốt năm 2016 – họ cũng liên tục khẳng định rằng họ đã sẵn sàng cho một hướng đi mới. Điều đó cho thấy khát khao mãnh liệt muốn thay đổi nhưng cũng cho thấy sự việc này phức tạp như thế nào. Ai đó cũng có thể hỏi, “Tại sao phần lớn thành viên Quốc hội lại phải được bầu lại? Những người đương nhiệm luôn chiếm ưu thế và những gian lận tại địa điểm bầu cử đã cho họ những chỗ ngồi an toàn, nhưng nếu thật sự có một làn sóng “ném kẻ vô tích sự ra ngoài” trong cuộc bầu cử này thì chúng ta sẽ thấy nó trong tổng số phiếu bầu.

Vậy cho nên đúng là khát khao thay đổi là một yếu tố quan trọng nhưng để hiểu rõ ngọn nguồn mọi thứ thì ta cần phải nhìn sâu hơn.

NỖI LO KINH TẾ HAY SỰ CỐ CHẤP

Những nhà phân tích sau cuộc đua cân đo giữa hai giả thuyết: hoặc là nỗi lo kinh tế hoặc là sự cố chấp. Nhiều dữ liệu nghiêng về giả thuyết thứ 2 nhưng cuối cùng đây vẫn là một sự chọn lựa sai lầm khiến ta bỏ qua tính phức tạp của tình hình.

Hãy bắt đầu thế này: Giả thuyết cho rằng cuộc bầu cử 2016 chỉ đơn thuần liên quan đến lo ngại về kinh tế hoàn toàn không có bằng chứng chứng minh. Có quan điểm cho rằng Trump đại diện cho tầng lớp lao động còn tôi là đại biểu cho người giàu. Và sự thật là có một cách biệt rất lớn trong cuộc bầu cử này giữa những cử tri có trình độ đại học và những người không có. Nhưng điều này không hoàn toàn ăn nhập với mức lương. Có nhiều người thuộc tầng lớp trung lưu và thượng lưu vốn không có bằng đại học. Như tờ Washington Post đã giải thích trong một bài viết tên “Đã đến lúc vén màn bí mật: Hầu hết những người bầu cho Trump không thuộc tầng lớp lao động”, gần 60% những cử tri ủng hộ Trump không có bằng đại học lại nằm trên nửa top trên có thu nhập cao. Thu nhập trung bình của một cử tri đứng về phe Trump trong suốt cuộc bầu cử nội bộ là 72.000 đô la, cao hơn thu nhập của hầu hết người dân Mỹ. Và trong cuộc bầu đại chúng, những người có thu nhập dưới 50.000 đô la ủng hộ tôi 12 điểm.

Chắc chắn là những người công nhân da trắng tại khu vực Vành đai Công nghiệp rất thích những gì Trump hứa hẹn về nền kinh tế. Các cuộc thăm dò ý kiến cho thấy những người nghĩ đất nước đang trong tình trạng kinh tế tồi tệ rất nhiệt thành ủng hộ Trump. Nhưng đó chưa hẳn là mối quan tâm lớn nhất của họ. Trong cùng cuộc thăm dò đó, chúng tôi cũng phát hiện ra những người đánh giá kinh tế là vấn đề quan trọng nhất trong bầu cử (52% toàn quốc) đã cho tôi nhỉnh hơn 11 điểm. Điều này cũng xảy ra ở các bang chủ chốt. Ở Michigan, những cử tri quan tâm đến kinh tế bầu cho tôi với tỷ lệ 51:43. Ở Wisconsin là 53:42 và 50:46 ở Pennsylvania. Công bằng mà nói, thì có những cách khác nhau để nhìn nhận những con số này. Nhiều người ủng hộ Trump nói với nhân viên khảo sát rằng họ đặc biệt quan ngại những vấn đề khác – đặc biệt là khủng bố và nhập cư – cũng ủng hộ Trump về mặt kinh tế luôn. Dù sao thì câu chuyện kinh tế thật ra mang nhiều sắc thái hơn là những gì bạn nghe được từ hậu kỳ bầu cử.

Một vài người ủng hộ Berni Sanders tranh luận rằng nếu tôi lái theo hướng khác và tích cực vận động đối với chủ nghĩa dân túy hơn thì chúng tôi đã thành công tại Vành đai Công nghiệp. Tôi không nghĩ vậy. Russ Feingold đã vận động chiến dịch chủ nghĩa dân túy rất sôi nổi cho Thượng viện ở Wisconsin và thất bại còn thảm hơn tôi, trong khi nhà vô địch tự do thương mại, Thượng nghị sĩ Rob Portman, lại qua mặt Trump ở Ohio. Scott Walker, thống đốc cánh hữu của Wisconsin, đã đắc cử tại đó bằng cách lật mặt công đoàn, châm ngòi cho sự phẫn nộ của những cử tri nông thôn bảo thủ, chứ không phải bằng cách lên án các hiệp định và hợp tác thương mại. Bản thân Sanders đã có cơ hội để kiểm nghiệm khả năng thu hút của mình trong các cuộc bầu cử nội bộ Đảng, và rồi rốt cuộc cũng thua tôi gần 4 triệu phiếu – bao gồm Ohio và và Pennsylvania. Và đó là hoàn toàn không có sự can thiệp của cỗ máy tấn công Nga – thứ có thể lật nhào ông trong cuộc bầu cử chung.

Chưa hết, một số lượng nhỏ nhưng cũng khá đáng kể những cử tri cánh tả đã nghiêng về phía Trump. Jill Stein, ứng cử viên đảng Xanh đã nói tôi và những chính sách của tôi còn “đáng sợ hơn Donald Trump nhiều” và ca ngợi lập trường hậu thuẫn Nga của ông ta. Điều này chẳng đáng ngạc nhiên khi xét ra Stein đã ngồi cùng Putin và Michael Flynn trong bữa tối Moscow khét tiếng vào năm 2015 để ăn mừng mạng lưới tuyên truyền RT của Điện Kremlin, và sau này bà ta còn cho hay là mình và Putin đã nhất trí “về nhiều vấn đề”. Stein không xứng đáng được nhắc tới, ngoài trừ việc bà ta nhận được 31.000 phiếu ở Wisconsin, nơi mà Trump giành được ít hơn 23.000. Ở Michigan, bà ta thắng được 51.000 phiếu, trong khi Trump chỉ được hơn 10.000. Ở Pennsylvania, bà ta giành được gần 50.000 phiếu trong khi Trump được gần 44.000. Vì vậy, ở mỗi bang, Stein đều giành được nhiều phiếu hơn mức cần thiết để làm lay đảo kết quả, giống như điều mà Ralph Nader đã làm được vào năm 2000 ở Florida và New Hamsphire. Có lẽ cũng giống như nữ diễn viên Susan Sarando, Stein nghĩ rằng việc bầu cho Trump sẽ thúc đẩy “cuộc cách mạng”. Ai mà biết được? Ngược lại, cựu Thống đốc bang Massachusetts Bill Weld, một người theo đảng Cộng hòa chạy đua cho chức Phó Tổng thống bằng lá phiếu tự do dân chủ và đã bị thua dưới tay Gary Johnson, sau này đã nói với những người ủng hộ ông rằng nếu họ sống ở những bang chủ chốt kia thì họ sẽ bầu cho tôi. Nếu có nhiều hơn nữa những người thuộc đảng thứ ba lắng nghe Bill Weld thì Trump đã chẳng thể trở thành Tổng thống.

Vậy nếu những tranh cãi về sức mạnh của các chính sách kinh tế của Trump là cường điệu thì việc ông ta lạm dụng lo ngại về sắc tộc và văn hóa thì sao?

Sau cuộc bầu cử, có rất nhiều nghiên cứu đã cho thấy những yếu tố này là rất quan trọng để giúp ta hiểu được điều gì đã xảy ra trong vụ bầu cử.

Vào tháng 7 năm 2017, Hội Nghiên cứu Cử tri, một hiệp hội các nhà nghiên cứu học thuật, đã xuất bản một khảo sát chuyên môn mới nghiên cứu cùng về 8.000 người bầu cử từ năm 2012 đến 2016. Giáo sư John Sides của trường Đại học George Washington nói, “Nổi lên trên tất cả là thái độ về vấn đề nhập cư, về người da đen, và người Hồi giáo”. Dữ liệu từ các Nghiên cứu Bầu cử Quốc gia Mỹ chính thống cũng cho thấy sự thù hằn với những nhóm người kể trên có lẽ là nguyên nhân khiến người ta chọn Trump chứ không phải là quan ngại về kinh tế. Và như tôi có đề cập từ trước, những cuộc thăm dò dân ý cho thấy chiến thắng của Trump là nhờ vào những người lo ngại nhất về khủng bố và nhập cư, mặc cho ông ta thiếu kinh nghiệm về an ninh quốc gia còn tôi thì dày dặn kinh nghiệm. Nói một cách lịch sự thì những người này lo lắng rằng người khác sắc tộc – đặc biệt là người da đen, người Mexico và người Hồi giáo – đe dọa cuộc sống của họ. Họ tin rằng những người đứng đầu xã hội về mặt văn hóa, kinh tế, chính trị quan tâm đến “những người này” hơn là đến họ.

Tôi không có ý nói tất cả những người ủng họ Trump đều là kiểu phân biệt chủng tộc và bài ngoại. Có rất nhiều người tốt đơn giản là cảm thấy không thoải mái khi chứng kiến cảnh dân nhập cư bất hợp pháp, khoa trương chống lại cảnh sát và những lề lối thay đổi nhanh chóng liên quan đến định hướng giới tính và tình dục. Nhưng chỉ có mù mới không thấy sự phẫn nộ sắc tộc đã làm lợi cho chiến dịch của Trump.

Khi tôi nói “Bạn có thể bỏ một nửa số người ủng hộ cho Trump vào những chiếc giỏ chỉ trích”, thì tôi có bằng chứng rõ ràng. Chẳng hạn như Khảo sát Cộng đồng Xã hội do trường Đại học Chicago thực hiện cho thấy trong năm 2016, 55% người da trắng thuộc đảng Cộng hòa tin rằng người da đen nói chung nghèo hơn người da trắng “vì hầu hết bọn họ không có động lực và nghị lực để kéo họ ra khỏi đói nghèo”. Trong cùng khảo sát, 42% người da trắng đảng Cộng hòa mô tả người da đen là lười biếng hơn người da trắng và 26% nói rằng họ ít thông minh hơn. Trong tất cả các trường hợp thì số người da trắng thuộc đảng Dân chủ nói ra những điều này là ít hơn rất nhiều (mặc dù con số đó vẫn rất cao).

Vơ đũa cả nắm là điều không nên. Và tôi hối hận vì đã tặng một món quà chính trị cho Trump thông qua bình luận “chỉ trích” mà tôi nói. Tôi biết nhiều người có thiện ý cảm thấy bị xúc phạm vì họ hiểu nhầm là tôi phê phán hết tất cả những người ủng hộ Trump. Tôi xin lỗi vì điều đó.

Nhưng quả thật có nhiều “fan ruột” của Trump có quan điểm mà tôi lên án – không có từ nào khác hơn để diễn tả – đáng chỉ trích. Mặc dù tôi chắc là nhiều người ủng hộ Trump có lý do công bằng và chính đáng cho lựa chọn của họ, một thực tế không thể tránh né và không dễ chấp nhận là mọi người đã bầu cho Trump – tất cả là 62.984.825 người – đã quyết định bầu cho một kẻ khoe khoang bạo hành tình dục, tấn công một quan tòa liên bang vì ông ta là người Mexico và chỉ trích song thân của người có công với đất nước chỉ vì họ là người Hồi giáo, một kẻ có lịch sử dài miền man được ghi chép rành mạch về việc ông ta phân biệt chủng tộc trong làm ăn kinh doanh. Điều này không có nghĩa là ai bầu cho Trump cũng đồng tình với việc này nhưng họ cũng đã có chút ít chấp nhận nó và cho qua. Và họ đã làm vậy mà không hề màng đến những yêu cầu tối thiểu mà người dân Mỹ có đối với các ứng cử viên Tổng thống, từ việc công khai tài sản cá nhân cho đến đưa ra những đề xuất chính sách thật sự và giữ gìn hình tượng đứng đắn.

Một vài nhà phê bình sẽ nói, “Gượm đã, nhưng Tổng thống Obama đắc cử hai lần, vậy làm sao có chuyện phân biệt chủng tộc ở đây được?”

Điều quan trọng cần phải nhớ ở đây là thái độ phân biệt chủng tộc luôn biến thiên và không tồn tại riêng biệt. Như Christopher Parker, một giáo sư khoa học chính trị của trường Đại học Washington, giải thích thì những năm Obama lãnh đạo luôn đi kèm với tràng rủa xả người da đen của dân da trắng, “Theo sau mỗi giai đoạn tiến bộ sắc tộc ở đất nước này là giai đoạn cắt xén”. Điều này cũng như trong vật lý – mỗi hành động đều sản ra một phản ứng công bằng và đối lập.

Cornel Belcher, một chuyên viên thăm dò ý kiến đáng kính của đảng Dân chủ, đã nghiên cứu sâu rộng những thái độ sắc tộc đang thay đổi ở Mỹ và ghi chép lại trong một cuốn sách tên Một người da đen trong Nhà Trắng. Ông miêu tả việc chọn Obama đã làm dấy lên nỗi bất bình của người da trắng lâu này. Belcher viết, “Sau một giai đoạn tạm lắng ngắn ngủi vào tháng 11 năm 2008, ác cảm sắc tộc trong những người theo đảng Cộng hòa đã bùng lên mạnh mẽ và giữ nguyên tại mức độ đó đến tháng 10 năm 2014 khi nó trỗi dậy một lần nữa – mãnh liệt hơn bao giờ hết”. Không có gì ngạc nhiên khi những mũi nhọn này chĩa ra vào giữa lúc bầu cho nhiệm kỳ thứ hai, khi mà đảng Cộng hòa làm việc gấp hai lần để đạp đổ Obama, làm cho tên ông không có trên phiếu bầu và toàn lực chống trả.

Những nhà nghiên cứu học thuật khác đã tìm hiểu một hiện tượng mà họ gọi là “châm ngòi sắc tộc”. Các nghiên cứu của họ cho thấy khi người da trắng được khuyến khích để nhìn nhận thế giới thông qua lăng kính sắc tộc và nhận thức rõ hơn về sắc tộc của chính mình thì họ lại hành xử và bầu cử một cách bảo thủ hơn. Đó chính xác là những gì đã xảy ra vào năm 2016. John MacCain và Mitt Romney đã đưa ra quyết định quan trọng rằng chiến dịch của họ sẽ không liên quan đến sắc tộc. MacCain nổi tiếng với việc ông đã phản bác lại một người ủng hộ mình tại một hội trường thành phố vào tháng 10 năm 2018 mà đảm bảo với đám đông rằng những tin đồn nói rằng Obama là người ngoài là sai. Trái lại, Donald Trump lại nổi như cồn khi tung ra lời nói dối xuất thân rằng Obama không được sinh ra tại Mỹ. Trump tranh cử cho ghế Tổng thống bằng cách gọi người nhập cư Mexico là những kẻ cưỡng hiếp và tội phạm. Và ông ta liên tục công kích vấn đề sắc tộc cho đến tận ngày bầu cử, có lẽ có nhiều người da trắng hơn đã nghĩ về sắc tộc và danh tính so với năm 2012, khi mà cả hai bên đều gần như không đề cập đến vấn đề này.

Công bằng mà nói thì tôi có lẽ cũng có đóng góp vào việc nâng cao nhận thức sắc tộc. Tôi đã lên tiếng chỉ trích sự cố chấp của Trump và việc ông ta ủng hộ chủ nghĩa coi người da trắng là ưu việt cũng như cái gọi là phong trào Alt-Right (cánh hữu thay thế). Trong một bài phát biểu ở Reno, Nevada vào tháng 8 năm 2016, tôi đã vạch trần một trường hợp cụ thể được ghi chép lại về việc Trump có tiền sử phân biệt chủng tộc trong làm ăn kinh doanh và cách mà ông ta sử dụng cuộc vận động dựa trên định kiến và hoang tưởng để thu hút những kẻ quá khích và giúp một kẻ cực đoan nắm quyền đảng Cộng hòa. Tôi chỉ trích quyết định của ông ta khi bổ nhiệm Stephen Bannon, kẻ đứng đầu Breitbart (trang mạng tin tức theo chủ nghĩa bảo thủ), làm giám đốc điều hành chiến dịch vận động. Trong suốt cuộc vận động, tôi cũng đã có những phát biểu tích cực về việc phán xét sắc tộc, dân nhập cư và người Hồi giáo.

Kết quả là, một số cử tri da trắng cho rằng tôi không đứng về phía họ. Chẳng hạn như cuộc gặp gỡ với các nhà hoạt động Black Lives Matter (những vấn đề trong cuộc sống người da đen) và việc tôi ủng hộ cho hội Mothers of the Movement bị các cảnh sát da trắng xem là tôi buộc tội họ, mặc cho sự ủng hộ lâu nay của tôi khi bổ sung thêm cảnh sát giữ an ninh trên đường và trong cộng đồng dân cư, và là người phản ứng đầu tiên trong vụ 11 tháng 9.Tôi luôn đề cập đến việc đồng thời cải cách chế độ an ninh và ủng hộ các sĩ quan cảnh sát. Điều đó có vẻ như chẳng có nghĩa lý gì. Nhưng đây là một vấn đề mà tôi chưa bao giờ ngừng suy nghĩ. Không bố mẹ nào nên lo ngại cho sự sống chết của những đứa con có nhận thức và tuân thủ pháp luật khi nó bước ra khỏi nhà. Đây không phải là quan điểm chính trị. Đây đơn thuần là công lý.

Nhưng trở lại với vấn đề thực tế. Tôi cảm thấy những dữ liệu này rất có sức thuyết phục. Mặc dù vậy cho đến cuối cùng tôi vẫn tin rằng cuộc tranh luận giữa “mối quan ngại kinh tế” và sắc tộc hay “mối quan ngại văn hóa” đều là những sự lựa chọn sai lầm. Nói bạn nghe những lời phát biểu của những người ủng hộ Trump, bạn sẽ thấy tất cả những làn sóng quan ngại và tức tối này đều có liên quan đến nhau: Việc sụt giảm số lượng công việc ở các nhà máy tại khu vực Trung Tây vốn cho phép những người da trắng không có bằng đại học cung cấp cho gia đình của họ một cuộc sống của tầng lớp trung lưu, sự sụp đổ vai trò truyền thống của các giới, sự giận dữ đối với người dân nhập cư và các nhóm dân thiểu số dám “vượt rào” và giành lấy nhiều hơn “phần mà họ đáng được hưởng”, sự khó chịu trước một nền văn hóa đa dạng, quốc tế hóa hơn, nỗi lo lắng về khủng bố và đạo Hồi, và một dự cảm chung rằng mọi thứ đang bị lệch lạc đi và rằng cuộc sống vốn dễ dàng hơn và tốt đẹp hơn đối với các thế hệ trước. Trong cuộc sống và tầm nhìn về thế giới của con người thì những nỗi hoang mang về kinh tế, sắc tộc, giới tính, tầng lớp và văn hóa tất cả cùng hòa quyện vào nhau.

Những học giả cũng nhìn ra điều này. Theo như giám đốc của Hội Nghiên cứu Cử tri, quan sát hàng ngàn người bầu cử từ năm 2012 cho đến 2016, thì “những cử tri phải trải qua căng thẳng kinh tế liên tục và gia tăng thường có khuynh hướng có thái độ tiêu cực đối với nhập cư và khủng bố, điều này nói lên mối liên hệ trực tiếp giữa áp lực kinh tế và lo ngại văn hóa”.

Đây chẳng phải là chuyện gì mới mẻ. Vào năm 1984, Ronald Reagan đã có một chiến thắng áp đảo nhờ đánh vào những lao động da trắng thuộc đảng Dân chủ. Cụm từ “Đảng viên đảng Dân chủ Reagan” xuất hiện giữa những nhóm bầu cử trọng tâm ở Hạt Macomb, do Stan Greenberg vận động, người mà sau này trở thành chuyên viên thăm dò dân ý của Bill vào năm 1992. Stan khám phá ra rằng những cử tri da trắng thuộc tầng lớp lao động “hiểu những lời kêu gọi của đảng Dân chủ về công bằng kinh tế có nghĩa là chuyển tiền cho người Mỹ gốc Phi” và đổ lỗi cho người da đen vì “gần như tất cả những gì không hay xảy ra trong cuộc sống của họ”. Sau cuộc bầu cử năm 2016, Stan trở lại Hạt Macomb để nói về “Đảng viên đảng Dân chủ Trump”. Ông ta moi móc tất cả những phân khúc mà bạn kỳ vọng – sự tuyệt vọng đối với giới cầm quyền và một hệ thống chính trị gian lận, và một khao khát thay đổi lớn lao, cũng như nỗi oán giận đối với người nhập cư vì tranh công việc với họ và không nói tiếng Anh, nỗi sợ người đạo Hồi, và sự bực tức đối với nhóm người thiểu số vì họ lấy đi nhiều phúc lợi từ chính phủ hơn. Một vài bình luận trông như được lấy ra từ những khảo sát nhóm năm 1984.

Stan lớn tiếng đổi lỗi cho Obama vì đã đẩy cử tri thuộc tầng lớp lao động ra xa đảng Dân chủ bằng cách ủng hộ tự do thương mại và “chào đón tiến bộ về kinh tế và các gói cứu trợ kinh tế của những kẻ đứng đầu vô trách nhiệm trong khi thu nhập của dân thường tụt giảm và họ phải vật lộn từng miếng ăn”. Đây lại là một sự nhắc nhở rằng, mặc cho những nỗ lực tuyệt vời của Obama để đưa kinh tế đất nước đi theo đúng hướng sau cuộc khủng hoảng tài chính, nhiều người Mỹ không cảm nhận được cuộc sống của mình có gì khác hơn trước và không cảm thấy biết ơn đảng Dân chủ. Stan cũng nghĩ rằng chiến dịch của tôi hô hào quá nhiều về kinh tế, quá tự do khi nói về nhập cư, nhưng vẫn chưa lên tiếng đủ nhiều về thương mại. Mặc dù vậy, Stan ghi nhận rằng sau khi kết thúc vòng đàm phán thứ 3, tôi chắc chắn vượt lên trên với sự ủng hộ của phụ nữ da trắng tầng lớp lao động so với Obama vào năm 2012 và có lẽ là giành được “con số lịch sử”, cho tới khi những cử tri đó quay lưng vào tuần cuối cùng và ủng hộ Trump.

Stan nghĩ điều này xảy ra là bởi vì tôi “đã im hơi lặng tiếng về nền kinh tế và sự thay đổi”. Nhưng chuyện đó là vô lý. Tôi đã nhìn lại những gì mình phát biểu tại các chiến dịch cuối cùng ở các bang chủ chốt. Trước ngày bầu cử, tôi đã nói trước một đám đông ở Grand Rapids, Michigan: “Chúng ta phải làm cho nền kinh tế trở nên công bằng cho tất cả mọi người chứ không chỉ cho người giàu. Nếu bạn tin, cũng như tôi tin, rằng nước Mỹ sẽ phát triển khi tầng lớp trung lưu phát triển thì bạn phải bỏ phiếu cho tôi vào ngày mai”. Tôi tiếp tục cam kết sẽ “có những sự đầu tư mạnh tay nhất kể từ Thế chiến thứ hai để tạo ra những công việc lương cao”, và nhấn mạnh vào những công việc sẽ không bị chuyển ra nước ngoài, những công việc sản xuất tiên tiến với mức lương cao, những công đoàn mạnh hơn, mức lương tối thiểu cao hơn, và trả lương bình đẳng cho phụ nữ. Tôi cũng chỉ trích việc Trump mua thép và nhôm rẻ tiền của Trung Quốc để xây nhà và việc ông ta muốn cắt giảm thuế cho triệu phú, tỷ phú và tập đoàn. Tôi đã trực tiếp nói với “những người dân của đất nước có cảm giác như họ đang bị hạ gục nhưng không ai thèm để tâm”. Tôi nói “Nếu các bạn cho tôi vinh dự được làm Tổng thống, tôi sẽ làm tất cả những gì trong khả năng để vực dậy người dân và đất nước. Cho nên tôi không cho là mình đã “im hơi lặng tiếng về nền kinh tế và sự thay đổi”.

Đó là còn chưa kể tôi thi thoảng thức trắng đêm suy nghĩ xem mình nên đóng lại chiến dịch như thế nào và xem có bất kỳ điều gì khác mà chúng tôi lẽ ra nên làm để tạo ra sự khác biệt không. Đúng là trước khi lá thư của Comey được tung ra, tôi đã dự định đóng chiến dịch bằng một quảng cáo rầm rộ nhằm nhắc nhở các gia đình trung lưu về các kế hoạch của tôi để thay đổi đất nước và cuộc đời họ tốt hơn. Nhưng khi lá thư của Comey làm cho số phiếu của tôi tụt dốc thì nhóm của tôi đã nhất trí là chiến lược hay nhất lúc này là hạ gục Trump và nhắc nhở cử tri rằng Trump là một sự lựa chọn không chấp nhận được. Phải chăng đó là một sai lầm? Có lẽ là vậy. Nhưng chúng tôi cũng đã đấu tranh kịch liệt với sự đưa tin dày đặc về những lá thư điện tử đó cũng như nguồn tin giả.

Thật dễ để lên tiếng phê bình. Và cũng thật dễ để nghe thấy những lời bình luận xấu xa nhất từ các nhóm tập trung của Stan và rồi nổi điên. Nhưng tôi vẫn cố gắng níu lấy sự đồng cảm của mình. Tôi vẫn tin vào những gì mình nói ngay sau lời bình xấu số của tôi về “những chiếc rọ chỉ trích”, mặc dù phần này không gây nhiều sự chú ý: Nhiều người ủng hộ Trump là “những người cảm thấy chính phủ đã làm họ thất vọng, nền kinh tế đã làm họ thất vọng, không ai quan tâm đến họ, không ai lo lắng cho những gì xảy ra trong cuộc đời họ và tương lai của họ, và họ mong mỏi tột độ cho một sự thay đổ. Họ là những người mà chúng ta cần phải hiểu và thông cảm”. Họ là những người mà tôi định giúp.

ĐÀN ÁP CỬ TRI

Tất cả những điều này dàn ra một cảnh tượng được các yếu tố cấu thành, chưa được xem xét kỹ lưỡng trong suốt chiến dịch dựng lên. Đáng chú ý hơn cả là ảnh hưởng của việc chèn ép cử tri thông qua các điều luật khắt khe cũng như những nỗ lực nhằm làm suy giảm kết quả.

Một nhân viên cấp cao giấu tên trong chiến dịch vận động của Trump đã khoe khoang với báo giới vào cuối tháng 10 năm 2016 rằng “Chúng tôi có 3 tổ chức lớn đang hoạt động nhằm chèn ép cử tri” chính là nhằm vào người da trắng tự do, phụ nữ trẻ và người Mỹ gốc Phi. Đoạn này đáng dừng lại để suy ngẫm về thực tế là họ thậm chí không thèm cố giấu đi việc mình đang chèn ép cử tri. Hầu hết các chiến dịch cố giành chiến thắng bằng việc tranh thủ sự ủng hộ. Trump thì lại nhiệt tình tìm cách ngăn người khác bầu cử. Họ sử dụng những chiến thuật tương tự người Nga, bao gồm tung tin giả và tấn công qua Facebook. Toàn những việc làm đê tiện. Sau cuộc bầu cử, Trump thậm chí còn cảm ơn người Mỹ gốc Phi vì đã không đi bầu.

Nhưng mặc cho Trump có âm mưu gì đi chăng nữa thì đó cũng chỉ là phân đoạn cuối cùng trong chiến thuật dài hạn của đảng Cộng hòa nhằm tước đi quyền bầu cử của người ủng hộ đảng Dân chủ.

Tòa án Tối cao dưới sự chỉ đạo của Thẩm phán đứng đầu John Roberts đã nối giáo cho giặc bằng cách bỏ luật bầu cử năm 2013. Khi tôi còn làm việc trong Nghị viện, tôi đã bỏ phiếu tái ủy quyền luật 98 tới 0 và Tổng thống George W. Bush đã ký. Nhưng Chánh án Roberts tranh cãi rằng phân biệt chủng tộc là chuyện của quá khứ, cho nên đất nước không còn cần những sự bảo vệ quan trọng từ Luật Bầu cử nữa. Đó là một trong những quyết định tồi tệ nhất của tòa án. Trước năm 2016, 14 bang đã có những luật cấm mới về bầu cử, bao gồm yêu cầu chứng minh danh tính lằng nhằng để loại bỏ học sinh, người nghèo, người già và người da màu. Đảng viên đảng Cộng hòa ở nhiều nơi cũng hạn chế số lượng và thời gian tại các địa điểm bầu cử, bỏ bầu cửa sớm và việc đăng ký cùng ngày, dịch không rõ ràng cho những người không biết tiếng Anh, và thanh trừ rất nhiều người khỏi cuộc bầu cử, đôi khi vì những lý do rất vô lý. Chỉ riêng Ohio đã loại bỏ 2 triệu cử tri từ năm 2011. Phần lớn nỗ lực trên toàn quốc này được Ngoại trưởng của Kansas là Kris Kobach sắp đặt, người đã lên một ý tưởng đàn áp gọi là Chương trình thanh lọc đăng ký bầu cử của cử tri trong nội bộ bang.

Kobach là kẻ chủ trương đàn áp cử tri dẫn đầu toàn quốc và gần đây đã bị phạt vì tội làm sai lệnh tòa án liên bang. Ông ta đồng thời cũng là phó Chủ tịch của một ủy ban mà Trump mới lập ra để đối phó với làn sóng ảo tưởng về gian lận trong bầu cử. Các nghiên cứu chỉ ra trong số hơn 1 tỷ phiếu bầu tung ra ở Mỹ giữa năm 2000 và 2014, chỉ có 13 trường hợp người bầu không có danh tính rõ ràng. Thế nhưng Trump lại tuyên bố rằng hàng triệu người đã bầu bất hợp pháp vào năm 2016.

Một bài viết điểm lại của tờ Washington Post chỉ phát hiện ra 4 trường hợp giả được ghi nhận trong trong 136 triệu phiếu tung ra vào năm 2016 – trong đó có một người phụ nữ ở bang Iowa bầu hai lần cho Trump. Bản thân các luật sư của Trump tại tòa án Michigan khẳng định: “Tất cả các bằng chứng hiện tại đều cho rằng cuộc bầu cử năm 2016 không hề có sai sót hay giả mạo gì”. Tuy nhiên, Kobach và đảng viên đảng Cộng hòa trên khắp đất nước tiếp tục tuyên bố ngông cuồng về việc làm giả phiếu bầu để biện hộ cho việc cắt quyền bầu cử.

Kể từ sau cuộc bầu cử, các nghiên cứu đã ghi chép lại tất cả những vụ đàn áp này có ảnh hưởng lớn đến kết quả tới mức độ nào. Những bang có luật bầu cử mới vô cùng khắt khe như Wisconsin cho thấy kết quả tụt 1,7 điểm trong khi những bang không có luật bị thay đổi tăng được 1,3 điểm. Và lượng thiếu hụt này chủ yếu là ở những người da màu. Kết quả bị giảm 5 điểm ở các hạt có độ phủ sóng của người Mỹ gốc Phi cao, vì các luật liên quan đến chứng minh danh tính khắc nghiệt, nhưng lại chỉ giảm có 2,2 điểm ở những hạt tương tự nhưng không có luật mới.

Ở Wisconsin, nơi mà tôi bị mất 22.748 phiếu, một nghiên cứu từ Priorities USA đã ước đoán rằng luật chứng minh danh tính cử tri đã làm sụt giảm 200.000 phiếu chủ yếu là từ người nghèo và dân tộc thiểu số. Chúng tôi biết chắc rằng số kết quả ở thành phố Milwaukee đã giảm 13%. Ngược lại, tại Minnesota gần đó, nơi cũng có kết cấu dân số tương tự nhưng không áp dụng luật hạn chế bầu cử khắc nghiệt mới, kết quả ở các hạt có nhiều người Mỹ gốc Phi sinh sống giảm ít hơn nhiều và kết quả nói chung thì không dịch chuyển mấy. Tại Illinois, nơi ban hành những biện pháp mới làm cho việc bầu cử trở nên dễ dàng hơn chứ không phải là khó hơn, số phiếu nói chung tăng tới hơn 5%. Ở Illinois, kết quả bầu của người Mỹ gốc Phi tăng cao hơn 14 điểm so với bang Wisconsin. Kinh nghiệm sống dưới ách thống trị của thống đốc gàn dở Trump có lẽ đã khiến người dân tại đây có thêm động lực để xuất hiện và cản trở tai họa này lớn ra thành phiên bản quốc gia. Nói tóm lại thì luật bầu cử đã gây ra vấn đề. Rất nhiều. Trước cuộc bầu cử, một đại diện đảng Cộng hòa của bang Wisconsin đã dự đoán rằng luật mới sẽ giúp Trump gây náo loạn một phen tại bang. Hóa ra ông ta nói đúng thật.

Liên đoàn Báo chí đã ghi nhận lại rằng có một vài trường hợp cử tri Wisconsin không được bầu hoặc phiếu của họ không được tính vì không có danh tính rõ ràng, bao gồm một cựu chiến binh hải quân có bằng lái xe do bang khác cấp, một cử nhân mới tốt nghiệp nhưng thẻ sinh viên không có ngày hết hạn, và một bà cụ 66 tuổi mắc bệnh phổi kinh niên bị mất bằng lái xe ngay trước ngày bầu cử. Bà đưa ra thẻ Bảo hiểm và An ninh Xã hội và vé xe bus ưu đãi do chính phủ cấp có cả hình bà ở trên, nhưng phiếu của bà vẫn không được tính. Liên đoàn Báo chí nói rằng những hành vi tước đoạt quyền bầu cử này “không hề khó tìm”.

Đọc những câu chuyện này vừa làm ta hiểu được nhiều chuyện vừa thêm phẫn nộ. Quyền bầu cử là nền tảng cho tự do của xã hội này và bảo vệ quyền bầu cử chính là điều quan trọng nhất mà chúng ta phải làm để củng nền dân chủ. Vậy nhưng từ bang này đến bang khác, đảng viên đảng Cộng hòa dưới sự ảnh hưởng của kẻ đứng đầu là Tổng thống Trump vẫn loại bỏ những lá phiếu mà họ cho là giả và gia tăng sự đàn áp. Trong năm 2017, số lượng bang áp dụng những luật cấm mới cho bầu cử đã tăng lên hơn cả hai năm 2015 và 2016 cộng lại. Gần 100 dự luật đã được đưa ra ở 31 bang. Vấn đề sẽ càng lan rộng và khẩn cấp hơn trong những cuộc bầu cử trong tương lại.

ĐẢNG DÂN CHỦ SẼ ĐI VỀ ĐÂU?

Đảng Cộng hòa có một lợi thế khác: một kếu cấu chính trị vững bền và quyền lực, đặc biệt là trên mạng. Sau thất bại của Mitt Romney vào năm 2012, và những ca ngợi về công nghệ dùng trong chiến dịch của Obama, đảng Cộng hòa đã thề là sẽ cố đuổi kịp. Khoảng thời gian giữa năm 2013 và 2016, Ủy ban Quốc gia Đảng Cộng hòa đã đầu tư hơn 10 triệu đô la cho hệ thống vận hành dữ liệu. Những tập đoàn bên ngoài như Mercers và anh em nhà Koch cũng đã chi rất mạnh tay.

Ngược lại, Ủy ban Quốc gia Đảng Dân chủ (DNC) lại bị đánh bại thảm hại. Tom Perez, chủ tịch mới của DNC đã nói “Chúng ta cần đầu tư vào công nghệ”. Ông nói đúng. Perez cam kết sẽ “cố gắng hơn nữa để xây dựng một hệ thống phân tích dữ liệu để không những giúp chúng ta thắng trong cuộc bầu cử này mà còn biến đất nước này trở nên thật tối tân trong mấy thập kỷ tới”. Điều này cực kỳ quan trọng.

Nếu chúng tôi muốn thắng trong tương lai thì đảng Dân chủ cần phải đuổi kịp và thậm chí là nhảy lên dẫn trước. Và đây không chỉ đơn thuần là vấn đề dữ liệu. Chúng tôi cần một hệ thống phân bổ thông tin “luôn hoạt động” cho xứng tầm với hệ thống mà cánh hữu dựng lên. Điều này đồng nghĩa với hàng loạt các trang Facebook được kết nối tự do, các tài khoản Instagram, các lời bình trên Twitter, các câu chuyện Snapchat và việc các cộng đồng Reddit tung ra những biểu tượng, hình minh họa và video. Một hệ thống phân tích và thu thập dữ liệu tinh vi hơn có thể hỗ trợ và phát triển mạng lưới này. Tôi không phải là chuyên gia trong lĩnh vực này nhưng cũng đủ kiến thức để hiểu rằng hầu hết mọi người tiếp cận thông tin qua mạng, cho nên chúng tôi cần phải hoạt động 24/7.

Có những bài học khác mà tôi hy vọng là các đảng viên đảng Dân chủ học được trong năm 2016. Kể từ ngày bầu cử, Đảng đã tranh luận làm thế nào để chuẩn bị tốt nhất để có thể chiến thắng trong tương lai, bắt đầu từ giữa nhiệm kỳ 2018. Tôi nghĩ đa số các bi kịch mà ta chứng kiến giữa cánh tả-trung và tả-tả trong vấn đề này đã bị thổi phồng. Thật ra chúng tôi khắng khít với nhau hơn rất nhiều so với Trump hay đảng Cộng hòa, những con người càng ngày càng cực đoan. Bernie Senders và tôi đã cùng nhau viết ra cương lĩnh chính trị năm 2016, và ông ấy gọi đó là cương lĩnh tiến bộ nhất trong lịch sử. Chúng tôi trân trọng những giá trị giống nhau và hầu hết những khác biệt trong quan điểm chính trị cũng không có gì đáng kể so với sự phân chia rạch ròi giữa hai Đảng.

Bạn cũng sẽ khó mà tìm ra bất kỳ đảng viên đảng Dân chủ nào không đồng ý rằng chúng tôi cần phải đẩy mạnh nền kinh tế và phải nỗi lực không ngừng để có lại được phiếu bầu của những người bỏ Obama theo Trump. Chúng tôi cần phải thuyết phục họ rằng đảng Dân chủ tôn trọng họ, lo lắng cho họ và có kế hoạch để làm cho cuộc sống trở nên tốt đẹp hơn không chỉ ở thành thị mà còn cả nông thôn và vùng sâu vùng xa. Điều đó đã có thể dễ dàng hơn khi cử tri chứng kiến Trump phá vỡ những lời hứa dân túy của ông ta và ủng hộ chính sách của đảng Cộng hòa nhằm đẩy cuộc chơi về phía có lợi cho những kẻ giàu có và lắm quyền trên xương máu của tầng lớp lao động. Cho tới giờ phút này, tranh luận về chính sách chăm sóc sức khỏe của họ là nhằm đoạt đi lợi ích của 22 triệu người dân Mỹ để hỗ trợ cắt giảm thuế cho người giàu.

Vậy cho nên, chúng tôi cần phải cạnh tranh mọi nơi, và không thể để mất bất kỳ cử tri hay bang nào. Nhưng may mắn đã không mỉm cười với đảng Dân chủ. Chúng tôi đã nghe nhiều phân tích và thổi phồng vớ vẩn làm cho lạc lối.

Một vấn đề đáng tranh luận ở đây là liệu cứ bám lấy điều tra Nga có làm chúng tôi mất tập trung khỏi việc giải thích chính sách sức khỏe và kinh tế cho cử tri không. Đây lại là một chọn lựa sai lầm.

Các ứng viên Quốc hội tập trung vào các vấn đề hiện hữu là điều hoàn toàn hợp lý và luật chăm sóc sức khỏe tồi tệ của đảng Cộng hòa nên được đưa lên hàng đầu. Nhưng điều đó không có nghĩa là những đảng viên đảng Dân chủ đang làm trong Quốc hội nên dừng công việc của mình lại. Họ nên tiếp tục giám sát gắt gao và phải bắt chính quyền của Trump phải chịu trách nhiệm. Tôi tin là đảng viên đảng Dân chủ có thể làm được cả hai việc cùng một lúc. Thêm vào đó, scandal ngày càng lan rộng về Nga đã cho người Mỹ thấy Trump là một kẻ nói dối, và giúp chúng tôi khẳng định với họ rằng Trump cũng đang bịp bợm về các chính sách sức khỏe và công việc. Và xin đừng đánh giá thấp việc này, nếu những hệ thống lừa đảo của Nga không được làm sáng tỏ thì họ sẽ lại tiếp tục dùng nó trong tương lai để chống lại đảng Dân chủ. Những dòng tin sai lệch này đã nhấn chìm thông điệp của tôi và lấy đi tiếng nói của tôi. Nó đã giúp Trump thoát được vấn đề của ông ta. Tất cả những điều này sẽ lại xảy ra một lần nữa nếu chúng ta không ngăn chặn nó. Ồ, và đối với những đảng viên đảng Dân chủ làm việc trong Quốc hội mà khó chịu cho rằng chúng ta đang cố gắng quá mức thì xin hãy hỏi chính mình rằng đảng Cộng hòa sẽ làm gì nếu tình huống bị đảo ngược.

Đây là một suy nghĩ sai lầm khác. Những người nói tôi thua là vì tôi không truyền đi thông điệp kinh tế cho tới bây giờ vẫn khăng khăng rằng tất cả những gì mà đảng Dân chủ nên làm nếu muốn chiến thắng trong tương lai là nói nhiều hơn về công việc và rồi bùm, tất cả những người ủng hộ Trump sẽ về đội chúng tôi. Cả giả thuyết và kết luận đều sai. Đúng là chúng tôi nên nói thật nhiều về việc tạo công ăn việc làm, tăng lương và làm cho việc chăm sóc sức khỏe và học đại học trở nên rẻ hơn, dễ tiếp cận hơn. Nhưng đó chính xác là những gì tôi đã làm suốt năm 2016. Cho nên đây không phải là mấu chốt và cũng không thể là vấn đề duy nhất mà chúng tôi nên đề cập đến.

Đảng Dân chủ phải tiếp tục đấu tranh bảo vệ quyền công dân, quyền con người, và những vấn đề khác vì đó là một phần trong hành trình tiến đến một công đoàn hoàn hảo của chúng ta.

Chúng ta không nên hy sinh những nguyên tắc của mình để làm vừa lòng lượng cử tri ngày càng vơi đi, những người thích nghĩ về quá khứ hơn là hướng đến tương lai.

Sự mất mát của tôi không làm thay đổi thực tế là tương lai của đảng Dân chủ gắn liền với tương lai của nước Mỹ trong một thế giới đang không ngừng thay đổi, nơi mà tiến bộ của chúng ta gắn liền với đa dạng các nhóm cử tri trẻ và có học. Cho dù các tiêu đề tin tức có tệ đến thế nào đi nữa thì chúng ta luôn có lý do để lạc quan về xu thế. Tôi là đại diện đầu tiên của đảng Dân chủ từ sau Tổng thống Franklin D. Roosevelt giành được chiến thắng tại quận Cam, California. Tôi đã lập nên chiến công lịch sử tại các vùng ngoại ô Atlanta, Houston, Dallas, và Charlotte cũng như những vùng trước giờ của đảng Cộng hòa tại Vành đai Mặt trời. Số phiếu bầu từ người Mỹ La tinh vụt lên gần 5% ở Florida và cũng có sự tăng lên ở những khu vực chủ chốt khác.

Chừng ấy vẫn chưa đủ cho lần này nhưng xu thế này là chìa khóa mở cánh cửa tương lai cho chúng ta. Đó là lý do vì sao đảng Cộng hòa lại làm việc cật lực đến vậy để tước quyền bầu cử của công dân trẻ tuổi và da màu, và dàn xếp các quận bảo vệ người đương nhiệm. Đảng Dân chủ sẽ phải làm việc cật lực hơn nữa để đấu tranh bảo vệ quyền bầu cử, xem xét lại khu vực bầu cử để đảm bảo công bằng, và nhiều người được bỏ phiếu không chỉ cho bầu cử Tổng thống mà còn ở những bầu cử tại địa phương, bang và giữa nhiệm kỳ quốc gia, nơi mà những người ban hành luật bầu cử được lựa chọn.

Tôi biết chúng ta có thể làm được điều đó. Có đủ những chiếc ghế Quốc hội của đảng Cộng hòa đang bị lung lay tại các quận mà tôi đã thắng cho đảng viên đảng Dân chủ sẵn sàng ngồi vào để kiểm soát Nhà Trắng vào năm 2018, đa số những chiếc ghế này nằm ở vùng ngoại ô Vành đai Mặt trời. Và bây giờ nếu chúng ta có thể lôi kéo những người lao động tại Trung Tây vốn ủng hộ Trump nhưng bây giờ đã vỡ mộng trước cách điều hành của ông ta thì mọi việc sẽ còn tốt hơn nữa. Chúng ta cần một chiến lược để nhanh chóng nắm bắt cơ hội một khi nó xuất hiện, để mà chiến đấu và chiến thắng trên toàn quốc.

Tôi tin rằng chúng tôi hoàn toàn có khả năng thuyết phục người dân ở tất cả các nơi trên đất nước rộng lớn và đa dạng này. Chúng ta cần phải giải thích rõ hơn cho người dân Mỹ hiểu tại sao một xã hội biết chia sẻ cho nhau sẽ tốt đẹp và thịnh vượng hơn cho tất cả mọi người. Đảng viên đảng Dân chủ cần phải hiểu rõ việc mở rộng cơ hội kinh tế và củng cố quyền và sự tôn trọng cho con người phải luôn đi đôi với nhau, chứ không phải là lựa chọn một trong hai. Tôi đã cố làm điều này vào năm 2016. Đó là điểm mấu chốt của việc Cùng nhau mạnh mẽ hơn. Và đó là lý do tại sao tôi nhấn mạnh cam kết của mình để tạo ra việc làm cho tất cả các vùng, thậm chí là các khu dân cư thưa thớt và thậm chí là những thị trấn nhỏ miền Đông Nam. Viễn cảnh này đã mang lại gần 3 triệu phiếu bầu (đúng vậy, tôi sẽ nhắc tới việc này mãi thôi). Thật không may nỗi oán hận thà cùng nhau mất trắng đã mạnh hơn cảm hứng tích cực ở những nơi mang ý nghĩa chủ chốt nhất. Nhưng điều đó không có nghĩa là chúng tôi từ bỏ. Điều này có nghĩa là chúng tôi phải vận động tích cực hơn nữa, bổ sung thêm các chính sách mới táo bạo và tái tạo những cam kết xuất phát từ giá trị cốt lõi của mình.

Về phần mình, tôi nghĩ là tôi sẽ tiếp tục trăn trở suy nghĩ về những sai lầm trong cuộc bầu cử này trong một thời gian dài. Như tôi đã phát biểu trong bài nói nhượng bộ của mình, đây sẽ là nỗi đau tôi phải chịu đựng khá lâu về sau. Không có yếu tố nào tôi vừa thảo luận làm tôi cảm thấy nhẹ gánh trách nhiệm hơn hay cảm giác tội lỗi rằng tôi đã làm cho người khác thất vọng. Nhưng tôi không hề có ý định là sẽ sưng sỉa hay hô biến. Tôi sẽ làm mọi thứ có thể để hỗ trợ cho những đảng viên Dân chủ lớn mạnh ở khắp mọi nơi. Nếu bạn đọc được cuốn sách này thì tôi hy vọng bạn cũng sẽ góp phần nào sức của mình.

Nếu những kỳ vọng của chúng ta – nếu những lời
cầu nguyện và ước mơ chân thành nhất của chúng ta
không thành hiện thực – thì chúng ta nên ghi nhớ rằng
chiến thắng vẻ vang nhất không nằm ở việc chúng ta
không gục ngã mà là biết đứng dậy sau cú ngã.

—Nelson Mandela

BỀN CHÍ

Đời người có ba điều quan trọng. Đầu tiên hãy tử tế. Thứ hai là hãy tử tế. Và thứ ba là hãy tử tế.

—Henry James

Tình thương và sự tử tế

C
hính trị luôn luôn là một công việc khó nhằn. Thomas Jefferson và John Adams đã từng lăng mạ nhau đến nỗi các nhà chính trị đáng gờm nhất hiện nay cũng phải xấu hổ. Đó chính là quy luật của cuộc chơi: Mỗi chiến dịch tìm cách vẽ nên những điểm tương phản giữa các đối thủ và giới truyền thông mong muốn khắc họa những mâu thuẫn ấy. Chính vì thế, không có gì lạ khi bạn không thường nghe hai cụm từ này trong những cuộc đấu đá, triệt hạ chính trị phức tạp: tình thương và sự tử tế. Tuy nhiên, bạn có thể nghe thấy chúng trong chiến dịch của chúng tôi.

Nó đã bắt đầu như một điều mà tôi thỉnh thoảng đề cập đến khi kết thúc các bài diễn văn của mình: Đất nước chúng ta cần một lòng trắc ẩn và một tinh thần cộng đồng trong thời kỳ bị chia rẽ như thế nào. Cuối cùng nó cũng đã trở thành một lời kêu gọi, hô hào: “Tình thương vượt lên trên cả sự thù hằn!” Một phần bởi vì cuộc tranh cử này xấu xa và ích kỷ, và chúng ta mong muốn hóa giải nó. Phần khác bởi vì tôi đã suy nghĩ trong một thời gian dài về cách mà đất nước chúng ta cần phải trở nên tử tế hơn và tất cả chúng ta cần phải trở nên gắn kết với nhau hơn. Đó không phải là một suy nghĩ viển vông. Đối với tôi, nó rất nghiêm túc. Nếu tôi thắng cuộc bầu cử này, đây có thể đã là một chiến dịch tuy khiêm tốn nhưng quan trọng trong nhiệm kỳ của tôi.

Vài tuần sau cuộc bầu cử, tôi tìm được một bản sao bài thuyết giảng “Bạn được chấp nhận” của Paul Tillich, một nhà thần học Kitô giáo giữa thế kỷ 20. Tôi nhớ mình đã đứng tại tầng hầm nhà thờ tại Park Ridge nhiều năm về trước, lúc ấy mục sư lo mục vụ thanh niên Don Jones đã đọc cho chúng tôi bài thuyết giảng ấy. “Sự ân sủng bất ngờ đến khi chúng ta đang đau đớn tột cùng và thổn thức… Đôi khi ngay lúc ấy, một làn sóng ánh sáng xuyên qua bóng tối của chúng ta, tựa như một giọng nói đang vang vọng: “Bạn được chấp nhận”. Nhiều năm sau, khi cuộc hôn nhân của tôi gặp khủng hoảng, tôi đã gọi cho Don. Ông nói tôi hãy đọc Tillich đi. Tôi đọc. Và nó thực sự hiệu quả.

Tillich nói về sự ân sủng: “Nó xảy ra, hoặc nó không xảy ra. Và chắc chắn rằng nó không xảy ra nếu chúng ta nài ép nó lên chính bản thân chúng ta”. Tôi mắc kẹt với chính điều này. “Sự ân sủng xuất hiện. Sự ân sủng xuất hiện”. Nói cách khác, hãy kiên nhẫn, mạnh mẽ, tiếp tục bước đi, và hãy để sự ân sủng ghé thăm ta khi có thể.

Bây giờ tôi đã sáu mươi chín và đang đọc Tillich một lần nữa. Tillich có nhiều thứ hơn những gì mà tôi đã ghi nhớ. Tillich cho rằng tội lỗi chính là sự chia rẽ và ân sủng là sự hòa giải – nó là “khả năng nhìn nhận khách quan dưới góc độ của người khác... thấu hiểu từng ngôn từ của nhau... không chỉ là nghĩa đen mà còn có nghĩa bóng, thậm chí khi chúng cay nghiệt hoặc giận dữ”. Sau cuộc bầu cử mang tính quyết định, điều này đã vang vọng theo một cách khác. Nhiều người Mỹ trở nên xa lạ với nhau. Sự hòa giải trông có vẻ xa xôi. Cả đất nước hỗn loạn. Trước cuộc bầu cử, dường như phân nửa người dân tức giận và phẫn nộ, trong khi đó, số còn lại về cơ bản vẫn nuôi hy vọng. Hiện tại, rất nhiều người đang điên tiết vì một điều gì đó.

Tillich xuất bản bài thuyết giảng sau một năm tôi ra đời. Đôi khi, người ta miêu tả những năm hậu chiến như là thời hoàng kim tại Mỹ. Nhưng thậm chí về sau này, ông đã cảm nhận được “một thứ cảm giác vô nghĩa, trống rỗng, không chắc chắn, và hoài nghi – tất cả những biểu hiện của sự tuyệt vọng, sự chia rẽ của chúng ta từ nguồn gốc và ý nghĩa về cuộc sống của chúng ta”. Điều đó chỉ có thể dễ dàng với nước Mỹ năm 2016. Có bao nhiêu thị trấn nhỏ, đang dần thu hẹp và những thành phố già cỗi ở Vành đai Công nghiệp mà tôi đã viếng thăm trong suốt hai năm qua, nơi mà người dân cảm thấy bị bỏ mặc, thiếu tôn trọng, vô hình? Có bao nhiêu nam nữ thanh niên sống trong các khu dân cư thành thị bị phớt lờ, bỏ bê nói rằng họ cảm thấy mình như những kẻ xa lạ ngay trên mảnh đất của mình chỉ vì màu da của họ? Sự xa lánh tác động đến cả chủng tộc, giai cấp, và địa lý. Ngược về năm 1948, Tillich lo ngại rằng công nghệ đã xóa bỏ “những trở ngại về khoảng cách, thời gian và không gian”, nhưng cũng dựng lên “những bức tường xa lạ giữa trái tim và trái tim”. Phải chi ông ấy có thể chứng kiến internet!

Làm sao chúng ta có thể thương yêu láng giềng của mình khi chúng ta cảm thấy như thế này? Làm sao chúng ta có thể kiếm tìm được sự ân điển, điều mà Tillich cho rằng sẽ đến cùng với sự hòa giải và sự chấp nhận? Làm sao chúng ta có thể cùng nhau xây dựng lòng tin, điều khiến một nền dân chủ vững mạnh?

Ẩn sau những câu hỏi này là những điều mà tôi đã và đang vật lộn, viết và nói về chúng trong suốt nhiều năm.

Nó bắt đầu lúc tôi học đại học. Như nhiều bạn trẻ khác, tôi cảm thấy ngộp thở với thái độ sống bảo thủ, chạy đua với đồng đô la của thời đại Gã Điên (Mad Men). Cảnh trong phim Sinh viên tốt nghiệp (The Graduate)1 khi mà người đàn ông lớn tuổi hơn kéo Dustin Hoffman sang một bên, nghiêm túc chia sẻ bí mật cuộc sống chỉ với một từ – “sự mềm dẻo” – khiến tất cả chúng ta đều lầm bầm phản đối. Không có gì lạ khi mà nhiều người trong số chúng ta đang kiếm tìm ý nghĩa và mục đích ở bất cứ nơi đâu chúng ta có thể tìm thấy chúng. Khi tôi soạn điều này vào trong bài diễn văn tốt nghiệp tại Wellesley, chúng ta “đang tìm kiếm những cách sống vội vã, hăng say, và sâu sắc hơn”. (Vâng, tôi nhận thức được nó lý tưởng như thế nào, nhưng đó chính là cách mà chúng ta nói chuyện!). Tôi không biết phải nói thành lời như thế nào, nhưng điều mà nhiều người trong chúng ta mong muốn chính là một cuộc sống hoàn hảo, hòa hợp và cân bằng giữa gia đình, công việc, tinh thần phục vụ, và sự kết nối tất cả về tinh thần. Chúng ta mong muốn cảm nhận rằng chúng ta thuộc về một điều gì đó lớn lao hơn cả bản thân mình – chắc hẳn điều gì đó lớn hơn “sự mềm dẻo”.

Ngạc nhiên thay, tôi tìm thấy một vài thứ mà tôi đang tìm kiếm không phải trong tuyên ngôn của Phong trào Kỷ nguyên Mới^2, mà lại trong một cuốn sách rất cũ.

1 Một bộ phim truyền hình hài – lãng mạn của Mỹ được sản xuất năm 1967, kể về câu chuyện anh chàng tân cử nhân Benjamin Braddock – 21 tuổi, không có một mục đích phấn đấu nào trong cuộc đời, bị bà Robbinson lớn tuổi quyến rũ, sau đó lại đem lòng yêu con gái bà ta – Elaine. Phim khắc họa cuộc đời, sự trưởng thành của Benjamin Braddock.

2 New Age movement: Một phong trào rộng rãi tìm về các giá trị phương Tây truyền thống, quan tâm đến các yếu tố về tinh thần, huyền bí, linh thiêng, và chủ nghĩa môi trường.

Trong một lớp học về khoa học chính trị thời đại học, tôi đã đọc Dân chủ ở Mỹ của Alexis de Tocqueville. Ông đến từ Pháp và đã chu du khắp nước Mỹ trong những năm 1830 nhằm cố gắng thấu hiểu điều gì khiến đất nước non trẻ của chúng ta hoạt động. Ông ấy ngạc nhiên trước tính công bằng và dễ biến đổi của xã hội và nền kinh tế ở Mỹ, những điều chưa từng nghe thấy ở một châu Âu quý tộc, và trước những gì mà ông gọi là “những thói quen của con tim” của chúng ta, những giá trị, phong tục thường ngày khiến người Mỹ khác biệt so với phần còn lại của thế giới. Ông ấy miêu tả một đất nước của những con người tình nguyện và những con người giải quyết vấn đề, tin rằng lợi ích cá nhân của họ được đề cao thông qua việc giúp đỡ lẫn nhau. Giống như Benjamin Franklin, họ thành lập những đội chữa cháy xung phong, bởi vì họ nhận ra rằng nếu nhà hàng xóm bạn bị cháy, đó cũng là vấn đề của bạn. Phụ nữ tầng lớp trung lưu, gồm rất nhiều thành viên hội Giám lý, đã đến những khu ổ chuột nguy hiểm nhất vào thế kỷ thứ 19 để giúp đỡ trẻ em nghèo, những đứa trẻ mà không còn ai khác bênh vực. Những người Mỹ thuở sơ khai ấy, những người được truyền cảm hứng từ đức tin tôn giáo, đạo đức công dân, và các quy chuẩn chung, đã cùng nhau đến giúp đỡ những người khốn khó và cải thiện cộng đồng của họ. Họ tham gia những câu lạc bộ và giáo đoàn, các tổ chức dân sự và các đảng phái, tất cả các hội nhóm cùng nhau tạo nên một đất nước đa dạng, phong phú. De Tocqueville cho rằng chính tinh thần ấy đã khiến cuộc thử nghiệm dân chủ vĩ đại ở Mỹ khả thi.

“Những thói quen của con tim” nghe có vẻ xa vời với tôi trong sự hỗn loạn của những năm 1960. Thay vì hăng hái phụ giúp trang trại hay may một tấm chăn, hoặc lau dọn công viên, xây trường học, người Mỹ trông có vẻ lúc nào cũng chặn họng nhau. Lòng tin đang dần mất đi hủy hoại nền dân chủ mà de Tocqueville đã ngợi ca 130 năm về trước. Đọc những quan sát của ông, tôi nhận ra rằng thế hệ tôi không cần tạo dựng lại hoàn toàn một nước Mỹ để khắc phục những vấn đề chúng ta thấy và tìm kiếm ý nghĩa mà chúng ta theo đuổi, chúng ta chỉ phải giành lại được những phần phẩm chất tốt đẹp nhất của dân tộc. Điều đó bắt đầu bằng việc tôi nói với những người bạn học trong bài diễn văn tốt nghiệp của tôi về “sự tôn trọng lẫn nhau giữa người và người”, một cụm từ nghe nặng nề nhưng vẫn là một thông điệp khá hay.

Hai mươi năm trôi nhanh, tới đầu năm 1991. Tôi đạt được điều mà tôi hằng mơ ước – một gia đình hạnh phúc, một sự nghiệp mỹ mãn, và một cuộc đời cống hiến cho mọi người – nhiều hơn so với những gì tôi đã tưởng tượng. Tôi là phu nhân thống đốc bang Arkansas. Từng điều kể bên trên có thể sẽ làm kinh ngạc bản ngã thời đại học của tôi. Hiện tại, chồng tôi đang nghĩ đến việc tranh cử cho cương vị Tổng thống Mỹ. Tôi không biết liệu anh ấy có thể thắng hay không – bảng xếp hạng sự hài lòng về ông Geogre H. W. Bush đạt hơn 90% sau chiến thắng Chiến tranh vùng Vịnh – nhưng tôi chắc chắn rằng đất nước cần Bill và anh nên thử. Những năm nhiệm kỳ của Reagan đã tái xây dựng lòng tin của nước Mỹ, nhưng đã âm thầm tàn phá linh hồn của nước Mỹ. Tham lam là tốt. Thay vì là một quốc gia được định nghĩa với “những thói quen của con tim”, chúng ta lại trở thành một mảnh đất của “chìm hay nổi”. Ông Bush đã phát biểu một số điều đúng, kêu gọi một đất nước “tử tế và hiền hòa hơn”, ngợi ca sự hào phóng của xã hội dân sự của chúng ta như “hàng ngàn điểm sáng”. Tuy nhiên, những nhà bảo thủ đã lợi dụng điều này như một cái cớ để chính phủ thậm chí hành động ít lại để giúp đỡ những người kém may mắn hơn. Thật dễ dàng quên đi trông nó tương tự điều gì. Hiện tại đảng Cộng hòa đã tiến xa về hướng cánh hữu cực đoan trong nhiều năm kể từ đó, và vào những năm 1980, đã có một sự hồi tưởng tương đối về quá khứ thông qua so sánh. Và đúng là ông Reagan đã ân xá cho dân nhập cư không giấy tờ, và ông Bush tăng thuế cũng như ký Đạo luật về Người khuyết tật. Nhưng, chính sách kinh tế “nhỏ giọt”1 của họ đã làm bùng nổ thâm hụt ngân sách và gây thiệt hại đối với các gia đình lao động. Tôi nghĩ họ đã mắc phải sai lầm ở hầu hết các vấn đề, và đến giờ vẫn vậy.

1 Trickle-down economics: Còn được biết đến với tên gọi Reaganomics, đẩy mạnh giảm thuế cho người giàu và giảm bớt bàn tay quản lý của chính phủ. Chính sách này dựa trên quan điểm cho rằng một khi giảm thuế, người lao động sẽ giữ thêm một khoản tiền trong thu nhập của họ và đổ sang chi tiêu, giúp tăng cầu cho sản xuất. Điều này dẫn tới có thêm đầu tư và công ăn việc làm. Sản lượng tăng, sức ép lạm phát giảm và tiền tệ lưu thông giúp kiểm soát thâm hụt ngân sách.

Ngày ấy, tôi vẫn còn đọc tạp chí Life, và trong một số ra tháng 2 năm 1991, tôi tình cờ bắt gặp một điều đã khiến tôi hoàn toàn bất ngờ. Đó là bài báo của Lee Atwater, một thiên tài của đảng Cộng hòa, người đã giúp ông Reagan và ông Bush đắc cử với chiến dịch tranh cử táo bạo đánh trúng vào sự bốc đồng tồi tệ nhất và nỗi lo sợ kinh khủng nhất của đất nước. Ông ta là người đứng sau quảng cáo “Willie Horton”1 chế nhạo sắc tộc đầy tai tiếng năm 1988, một người tin vào việc chiến thắng bằng mọi giá. Ông ta cũng mắc phải căn bệnh chết người ung thư não và chưa bước qua tuổi bốn mươi.

1 Willie Horton: Tên tội phạm gốc Phi nguy hiểm bị kết án tù chung thân ở tiểu bang Massachusetts vì tội giết người. Khi đang thụ án, hắn tiếp tục phạm tội trong một kỳ nghỉ phép cuối tuần theo chương trình nhân đạo mà ông Dukakis – đối thủ tranh cử của ông Geogre H. W. Bush – thực hiện. Atwater đã thực hiện một quảng cáo về chương trình nhân đạo này với khuôn mặt Horton xuất hiện ngay sau hình ảnh của ông Dukakis. Đoạn quảng cáo đã góp phần giúp ông Bush giành được chiến thắng áp đảo trong cuộc bầu cử Tổng thống Mỹ năm 1988.

Đọc mẩu tin của Atwater trên tạp chí Life giống như việc cải đạo trước lúc lâm chung vậy^2. Người đàn ông hay tranh luận chính trị, không khoan nhượng này đang bị cắn rứt lương tâm. Và mặc dù thông tin xuất phát từ một người mà tôi bất đồng về hầu hết mọi điều, nhưng có cảm giác như thể đang đọc được chính suy nghĩ của tôi trên mặt báo vậy. Đây là những gì ông ta viết đã để lại cho tôi một ấn tượng sâu sắc:

2 Nguyên tác: Death-bed conversion.

Rất lâu trước khi mắc bệnh ung thư, tôi đã cảm thấy điều gì đó đang khuấy động trong xã hội nước Mỹ. Đó là ý thức của người dân trong nước, tương tự với cả những người trong đảng Cộng hòa và Dân chủ, rằng một điều gì đó đang thiếu vắng trong cuộc sống của họ – một thứ gì đó mang tính quyết định. Tôi đã cố gắng vận động đảng Cộng hòa tranh thủ điều đó. Nhưng tôi đã không thực sự chắc chắn điều đó là gì. Bệnh tật đã giúp tôi nhận ra điều thiếu vắng trong xã hội Mỹ cũng là điều tôi đang thiếu. Đó chính là một con tim nhỏ bé, đong đầy tình thân.

Thập niên 80 thuộc về sự thủ đắc – có được sự giàu có, quyền lực, danh tiếng. Tôi biết. Tôi đạt được sự giàu có, quyền lực, và danh tiếng hơn hầu hết mọi người. Tuy nhiên, bạn có thể đạt được tất cả điều bạn muốn, nhưng vẫn cảm thấy trống rỗng. Thứ quyền lực nào mà tôi sẽ không đánh đổi để lấy thêm một chút thời gian cho gia đình mình? Cái giá nào mà tôi sẽ không trả để đổi lấy một bữa tối với bạn bè? Phải đến khi mắc căn bệnh chết người mới khiến tôi đối mặt với sự thật đó, nhưng một sự thật là cả đất nước bị vướng vào tham vọng đáng sợ và sự xuống cấp đạo đức, có thể học được từ câu chuyện của tôi.

Tôi không biết ai sẽ dẫn dắt chúng ta đến hết thập niên 90, nhưng họ chắc chắn phải lên tiếng về sự trống rỗng đạo đức trong trái tim của xã hội nước Mỹ – một khối u trong tâm hồn.

Đây chính xác là điều tôi cảm nhận! Atwater đang gợi lên vấn đề đã giày vò tôi suốt nhiều năm. Tôi tự hỏi: Tại sao ở một đất nước giàu có, và quyền lực nhất trên thế giới, với nền dân chủ lâu đời và thành công nhất, lại có quá nhiều người Mỹ cảm thấy như họ thiếu đi ý nghĩa trong cuộc sống cá nhân và cuộc sống của toàn thể đất nước? Có vẻ với tôi, cái đang thiếu vắng là cảm giác cuộc sống của chúng ta là một phần của một nỗ lực lớn hơn, điều mà tất cả chúng ta được kết nối với nhau và mỗi chúng ta đều có một vị trí và một mục đích.

Đây là một phần lý do vì sao tôi nghĩ Bill nên tranh cử cương vị Tổng thống. Lấp đầy “sự trống rỗng đạo đức” của nước Mỹ không phải là công việc của chính quyền, nhưng nó sẽ giúp có được một sự lãnh đạo mạnh mẽ và chu đáo. Bill đã bắt đầu nghĩ về cách lập ra chiến dịch tranh cử về giá trị của cơ hội, trách nhiệm, và cộng đồng. Cuối cùng, anh đã gọi nó là một “giao ước mới”, một khái niệm trong Kinh Thánh. Anh ấy đã hy vọng sẽ nói lên cảm giác, được Atwater thể hiện rõ rệt, rằng thứ gì đó quan trọng đang thiếu đi ở trung tâm cuộc sống của nước Mỹ.

Tôi đã cắt bài viết trên tạp chí Life và đưa cho Bill xem.

(Tôi tự hỏi Lee Atwater sẽ nói gì về Donald Trump. Liệu ông ấy có ca tụng sự trơ tráo của chiến dịch tranh cử đã không ngừng gửi đi những thông điệp hướng đến những nhóm đối tượng nhất định và nói về sự cuồng tín bằng tiếng Anh dễ hiểu cho tất cả mọi người nghe? Hay ông ta sẽ nhìn Trump như hiện thân của những điều mà ông ta căm ghét ở thập niên 80: Một khối u khổng lồ trong tâm hồn nước Mỹ?)

Quay ngược về trước nữa, lần này đến tháng 4 năm 1993. Người cha tám mươi hai tuổi của tôi đang chìm trong cơn hôn mê ở bệnh viện St. Vincent ở Little Rock. Hai tuần đã trôi qua từ khi ông trải qua cơn đột quỵ nghiêm trọng. Tất cả những gì tôi muốn chỉ là ngồi cạnh giường ông, nắm tay, vuốt tóc ông, chờ đợi và hy vọng ông mở mắt và siết lấy những ngón tay tôi. Nhưng không ai biết cơn hôn mê sẽ kéo dài bao lâu, và Chelsea phải quay về trường ở Washington. Và lý do trên hết, tôi cũng có một lời hứa không thể thoái thác được: Một bài diễn văn trước bốn mười ngàn người ở trường Đại học Texas ở Austin.

Nói một cách nhẹ nhàng, tôi bị suy sụp. Trên chuyến bay đến Austin, tôi đã lướt qua một cuốn sách nhỏ mà tôi vẫn hay dùng ghi chú trích dẫn, Kinh Thánh, và những bài thơ, cố gắng suy nghĩ mình có thể nói những gì. Sau đó, tôi lật trang và nhìn thấy mẩu tin cắt từ bài viết của Lee Atwater trên tạp chí Life. Điều gì đó thiếu vắng trong cuộc sống của chúng ta, một sự trống rỗng đạo đức – đây là cái tôi sẽ nói. Đó không phải là bài diễn văn rõ ràng và mạch lạc nhất mà tôi từng trình bày, nhưng ít nhất nó xuất phát chân thành từ trái tim tổn thương của tôi. Tôi bắt đầu thảo ra một lời kêu gọi mới về “sự tôn trọng lẫn nhau” mà tôi đã từng nói trong bài diễn văn tốt nghiệp tại Wellesley, một sự trở lại với “những thói quen của con tim” của de Tocqueville.

Khi đến Texas, tôi nói về sự xa lánh, thất vọng, và tuyệt vọng mà tôi thấy ngay phía sau bề nổi cuộc sống của nước Mỹ. Tôi trích dẫn lời Atwater. Còn về câu hỏi của ông ấy: “Ai sẽ dẫn dắt chúng ta ra khỏi sự trống rỗng đạo đức này?” – tôi trả lời, “tất cả chúng ta”. Chúng ta cần cải thiện chính quyền và củng cố thể chế, và đó là những gì chính quyền Clinton mới đang cố gắng làm, nhưng chưa đủ. “Chúng ta cần một ý nghĩa chính trị mới”, tôi nói, “một đức tính mới về việc quan tâm và trách nhiệm cá nhân”. Và điều đó sẽ khiến tất cả chúng ta thực hiện phần việc của mình để xây dựng “một xã hội sẽ lấp đầy những khoảng trống trong chúng ta một lần nữa và khiến chúng ta cảm nhận được chúng ta thuộc về điều gì đó lớn lao hơn cả bản thân mình”. Tôi đã trích lời Tocqueville và nói về tầm quan trọng của mạng lưới gia đình, bạn bè, và cộng đồng mà chính nó là chất keo giúp chúng ta gắn bó.

Đã có quá nhiều thay đổi trong đất nước của chúng ta, nhiều thay đổi tích cực nhưng cũng nhiều điều đáng lo ngại. Những biến động văn hóa và xã hội trong những năm 1960 và 1970, theo sau đó là những biến chuyển kinh tế và kỹ thuật của những năm 1980 và 1990, cùng với sự gia tăng trong việc tự động hóa, bất bình đẳng thu nhập, và nền kinh tế thông tin, tất cả chúng dường như đang góp phần đào sâu lỗ hổng tinh thần. “Sự thay đổi sẽ đến dù ta muốn hay không, và điều mà ta phải làm là cố gắng và thay đổi những người bạn của ta, chứ không phải kẻ thù của ta”, tôi nói.

Những thay đổi quan trọng nhất chính là hàng triệu và hàng triệu thay đổi đang diễn ra ở cấp độ cá nhân khi người ta bỏ đi sự hoài nghi; khi họ sẵn lòng mạo hiểm đương đầu với những thách thức mà họ nhìn thấy quanh mình; khi họ thật sự bắt đầu nỗ lực nhìn nhận người khác như cách họ muốn được nhìn nhận và đối xử với người khác như cách họ muốn được đối xử; để vượt qua tất cả những trở ngại ta đã dựng lên quanh chính mình để giữ mình tách biệt với người khác, sợ hãi và lo ngại, không sẵn lòng dựng lên cầu nối cần thiết; để lấp đầy sự trống rỗng đạo đức mà Lee Atwater đã nói đến.

Trong chính trị, người ta thường không nói theo cách này. Kể cả Đệ Nhất Phu nhân cũng vậy. Tôi nhanh chóng nhận ra lý do tại sao.

Sau ngày nói bài diễn văn, cha tôi qua đời. Tôi quay trở lại Washington và nhận ra rằng nhiều bài viết trên báo chí không ưa nỗ lực của tôi khi nói chuyện thoải mái về những vấn đề tôi nghĩ đất nước đang gặp phải. Tạp chí New York Times đưa hình tôi lên trang bìa với tiêu đề chế giễu “Thánh Hillary”. Nhà báo đã mô tả bài diễn văn ở Texas như “thuyết giảng đạo đức, khờ khạo được che đậy bằng vỏ bọc tình cảm và mơ hồ với những biệt ngữ của Kỷ Nguyên Mới”1.

1 Nguyên tác: Easy, moralistic preaching couched in the gauzy and gushy wrappings of New Age jargon.

Tôi học được một bài học. Suốt những năm tiếp theo, tôi vẫn suy nghĩ về “một đức tính mới về việc quan tâm và trách nhiệm cá nhân”, nhưng tôi đã không nói nhiều về nó. Tôi cố gắng đọc nhiều nhất có thể, bao gồm một bài báo mới của Giáo sư Đại học Harvard Bob Putnam, sau này trở thành quyển sách bán rất chạy tên là Bowling một mình^1. Putnam đã dùng việc từ chối tư cách thành viên trong liên đoàn bowling như ví dụ gợi lên sự suy giảm về vốn xã hội và xã hội dân sự Mỹ – y như những vấn đề mà tôi đang lo lắng.

1 Nguyên tác: Bowling Alone.

Tôi quyết định viết một cuốn sách của chính mình. Nó sẽ nói lên những bận tâm này theo một cách ít “tình cảm và mơ hồ” hơn bài diễn văn của tôi ở Texas và cung cấp một cái nhìn nền tảng, thực tiễn cho những gì ta có thể làm với nó. Trọng tâm sẽ là trách nhiệm của chúng ta phải giúp tạo ra một cộng đồng được nuôi dưỡng, vững mạnh cho trẻ em. Tôi sẽ gọi nó là It Takes a Village^2, phỏng theo một câu thành ngữ châu Phi chứa đựng điều tôi hằng tin tưởng.

2 It takes a village to raise a child: ngụ ý việc nuôi dạy một đứa trẻ phải có sự chung tay từ phía cộng đồng.

Tôi đã viết về cuộc sống ở Mỹ đã trở nên chia rẽ và điên rồ như thế nào cho nhiều người, nhất là những phụ huynh bị căng thẳng quá mức. Những gia đình truyền thống^3 không còn giúp ích được như trước. Tội phạm vẫn là một vấn đề lớn trong nhiều cộng đồng, khiến cho những con đường trong các khu dân cư trở thành những nơi nguy hiểm hơn là đem đến sự hỗ trợ và đoàn kết giữa các hộ dân. Chúng ta dành thời gian ở trong ô tô, ngồi trước ti vi nhiều hơn và ít tham gia hơn vào các đoàn thể xã hội, nhà thờ, hiệp hội, đảng phái chính trị, và, tất nhiên, cả giải đấu bowling nữa.

3 Extended family: Những gia đình ngoài bố-mẹ, con cái thì còn có thêm các mối quan hệ khác đan xen vào, ví dụ như ông bà, anh chị em, cô dì, chúc bác... Tất cả cùng ở chung dưới một mái nhà.

Tôi tin rằng chúng ta cần tìm ra con đường mới để hỗ trợ lẫn nhau. “Thách thức cho chúng ta là đạt được sự nhất trí về các giá trị và một tầm nhìn chung cho những gì ta có thể làm hôm nay, riêng lẻ hay cùng nhau, để xây dựng những gia đình và xã hội vững mạnh” – tôi viết. “Thiết lập sự đồng thuận như vậy trong một nền dân chủ tùy thuộc vào sự xem xét nghiêm túc những quan điểm khác, kháng cự lại sự cám dỗ của tư duy cực đoan, cân bằng quyền và sự tự do cá nhân với trách nhiệm cá nhân và nghĩa vụ với nhau”.

Một lần nữa, một số nhóm phản ứng khá gay gắt. Những người trong đảng Cộng hòa giễu cợt lời kêu gọi những cộng đồng và gia đình vững mạnh hơn của tôi như một chủ nghĩa tự do hơn khỏi chính quyền lớn, thậm chí trong một tạp chí còn miêu tả là “ngầm ngấm ủng hộ chế độ chuyên chế”1. “Người ta vẫn hay nói để nuôi dạy một đứa trẻ thì cần phải có sự chung tay của cả một cộng đồng, một đất nước”, Bob Dole nói, với một giọng điệu khinh miệt, trong bài diễn văn nhậm chức của ông tại Đại hội Toàn quốc đảng Cộng hòa năm 1996. “Tôi ở đây để nói với bạn rằng không cần phải có một cộng đồng mới nuôi dạy được một đứa trẻ. Ta chỉ cần một gia đình để nuôi nấng một đứa bé”. Đám đông trở nên nhốn nháo.

1 Nguyên tác: Crypto-totalitarianism.

Bạn có thể nghĩ hơi kỳ quặc khi một ứng cử viên của một chính đảng dành thời gian trong bài diễn văn quan trọng nhất của chiến dịch tranh cử để xoáy vào một cuốn sách viết về trẻ em của Đệ Nhất Phu nhân – và có thể bạn đúng.

Tôi dần đau đớn hiểu ra rằng trong chính trị, không có đất cho những kiểu tranh luận mà tôi muốn có. Hoặc có lẽ tôi không phải là một sứ giả phù hợp. Dù thế nào thì nó cũng không hiệu quả.

Tôi tìm thấy những khán giả cởi mở hơn ở nước ngoài. Trong bài diễn văn ở Diễn đàn Kinh tế Thế giới tại Davos, Thụy Sĩ, năm 1998, tôi đã cố giải thích khái niệm “làng” của tôi phù hợp đến như thế nào với một chương trình nghị sự toàn cầu rộng hơn về cải cách kinh tế và chính trị. Tôi đã sử dụng phép ẩn dụ về một cái ghế ba chân, điều mà tôi sẽ nói đến nhiều lần trong nhiều năm sau đó.

Một nền kinh tế mở và thịnh vượng là một chân. Một chính phủ dân chủ ổn định và phản ứng nhanh là chân thứ hai. Và chân thứ ba, thường bị đánh giá thấp trong các tranh luận nghiêm túc về chính sách đối ngoại là xã hội dân sự. “Đó là chất liệu của cuộc sống” – tôi nói. “Chính gia đình, đức tin tôn giáo, và tinh thần đã dẫn lối chúng ta. Chính là sự liên kết tự nguyện mà chúng ta là thành viên. Chính nghệ thuật và văn hóa đã khiến tinh thần chúng ta thăng hoa”.

Hai mươi năm trôi qua. Giờ tôi đang tranh cử cho cương vị Tổng thống trong thời kỳ chia rẽ sâu sắc và giận dữ âm ỉ. Trên các bản tin, dường như có hàng loạt các chuỗi bài đăng không dứt về các cuộc tấn công khủng bố và xả súng hàng loạt. Cảnh sát liên tục sát hại các thanh niên người Mỹ gốc Phi. Một ứng cử viên Tổng thống phỉ báng những người nhập cư Mexico là những kẻ hiếp dâm và khuyến khích bạo lực ở các buổi mít tinh của ông ta. Trên mạng internet, phụ nữ thường xuyên bị quấy rối, và để có được một cuộc đối thoại chính trị mà không hứng phải cơn bão công kích quả là một điều không tưởng.

Vào cuối tháng 5 năm 2015, tôi đang thực hiện cuộc vận động tranh cử ở thành phố Columbia, bang South Carolina. Trong chuỗi các sự kiện, chúng tôi tranh thủ dừng chân tại Tiệm bánh Đường chính^1 để tôi có thể mua một cái bánh nướng nhỏ và bắt tay với một vài người. Chỉ có một vị khách trong cửa hàng, một quý ông cao niên người Mỹ gốc Phi ngồi một mình bên cửa sổ, đắm mình với một cuốn sách. Tôi do dự không muốn làm phiền ông, nhưng rồi chúng tôi nhìn thấy nhau. Tôi bước đến để chào hỏi và xem ông đang đọc gì.

1 Nguyên tác: Main Street Bakery.

Người đàn ông ngước nhìn và nói, “Cuốn Cô-rinh-tô I, chương 13”2.

2 Corinthians do thánh Paul viết, bao gồm hai cuốn sách I và II thuộc kinh Tân ước.

Tôi mỉm cười. “Tình yêu là sự kiên nhẫn, tình yêu là sự ân cần”, tôi nói, “nó không đố kỵ, nó không khoe khoang, nó không kiêu ngạo”.

Tên ông ấy là Donnie Hunt, và là một mục sư ở nhà thờ First Baptist, đang chuẩn bị cho buổi học giáo lý ngày hôm đó. Ông ấy mời tôi ngồi xuống.

Ông kể với tôi rằng ông luôn cảm giác thỏa mãn mỗi khi đọc đi đọc lại những dòng chữ quen thuộc này. “Ta sẽ luôn học được điều gì đó”, ông nói.

“Nó sống động”, tôi đáp lại. “Đó là những ngôn từ sống động”. Chúng tôi ngồi và nói chuyện với nhau một hồi – về sách, nhà thờ của ông, các trường học địa phương, các căng thẳng sắc tộc trong cộng đồng, hy vọng của ông về một ngày được viếng thăm Vùng đất Thánh. “Nó nằm trong danh sách phải làm trước khi chết của tôi đấy”, ông bảo tôi.

Một vài tuần sau, tôi quay trở lại South Carolina. Lần này là đến thành phố Charleston. Tôi đến thăm một trường dạy nghề và nói chuyện với các bạn học viên ở đó, cầu chúc việc học sẽ đem đến cho họ một công việc tốt và một cuộc sống hạnh phúc. Đó là một nhóm người đa dạng về chủng tộc – từ da đen, da trắng, châu Mỹ La tinh, châu Á – tất cả đều trẻ, đều tràn đầy hy vọng. Tôi lắng nghe những câu chuyện của họ và nghe thấy sự tự hào trong những giọng nói ấy.

Tôi lên máy bay để đến bang Nevada và không hề hay biết gì về tin tức ấy mãi đến khi hạ cánh. Một thanh niên da trắng, với nỗ lực kích động một cuộc chiến sắc tộc, đã thảm sát chín con chiên người Mỹ gốc Phi tại buổi học giáo lý buổi tối ở nhà thờ Đức Mẹ Emanuel tại Charleston. Emanuel có nghĩa là “Chúa ở bên ta”, nhưng tin tức này khiến ta khó mà cảm thấy như vậy. Chín người đàn ông và phụ nữ sùng đạo, với gia đình, bạn bè và quá nhiều thứ để làm và đóng góp cho cuộc đời, đã bị giết hại khi đang cầu nguyện. Chuyện gì thế này? Tôi tự nghĩ. Làm sao chúng ta có thể để những việc này xảy ra trên đất nước của mình? Làm sao chúng ta vẫn có thể cho phép súng đạn rơi vào tay những kẻ mà trái tim chất đầy sự thù hận?

Hai ngày sau, cảnh sát áp giải kẻ sát nhân ra tòa. Từng người một, những người cha, người mẹ, anh chị em đau buồn lần lượt đứng dậy và nhìn vào đôi mắt vô hồn của hắn, tên thanh niên đã cướp đi của họ quá nhiều, và họ nói: “Tôi tha thứ cho anh”. Theo đó, hành động tha thứ của họ còn đáng kinh ngạc hơn hành động tàn ác của kẻ kia.

Một người bạn gửi cho tôi một lời nhắn. “Hãy nghĩ về trái tim và giá trị của những người đàn ông và phụ nữ ở nhà thờ Đức Mẹ Emanuel”, anh ấy nói.

“Hơn chục người tụ tập lại để cầu nguyện. Họ ở trong không gian thân mật nhất của cộng đồng mình, và một kẻ xa lạ với vẻ ngoài và cách ăn mặc khác họ tham gia vào. Họ không phán xét. Họ không thắc mắc. Họ không chối từ. Họ chỉ chào đón. Hắn ta đến đó chắc chắn là để tìm kiếm một điều gì đó: lời khẩn nguyện, tình thương, cộng đồng, một điều gì đó. Trong những giờ phút cuối cùng của họ, chín con chiên ngoan đạo đã chào đón một người lạ mặt với lời nguyện cầu và tình bằng hữu”.

Bạn của tôi nói rằng điều đó gợi nhớ cho anh ấy những lời của chúa Jesus trong Phúc âm Matthew: “Ta đói và con cho ta thức ăn. Ta khát và con cho ta thức uống. Ta là một kẻ lạ mặt và con đã chào đón ta”.

Trong một bài diễn văn ở San Francisco, tôi đã đọc to lời nhắn của bạn mình. Và rồi tôi ngước nhìn, nói ra những gì tôi đang cảm thấy lúc bấy giờ: “Tôi biết rằng thật lạ khi một ứng cử viên Tổng thống lại đi nói rằng thứ mà đất nước này cần nhiều hơn chính là tình thương và sự tử tế. Nhưng đó chính xác là những gì chúng ta cần”.

“Tình thương và sự tử tế” đã trở thành yếu tố chủ đạo của tôi trên chặng đường tranh cử. Nó chưa bao giờ là thông điệp cốt lõi chỉ trong một ngày, chưa bao giờ là lời kêu gọi ủng hộ một nền “chính trị mới có ý nghĩa” đầy đủ, nhưng là chủ đề mà tôi sẽ lặp lại nhiều lần về sau, và khán giả hầu như đều phản hồi lại, như thể họ mong muốn nó lắm vậy. Với những tin tức sai lệch trên truyền hình và tất cả những điều tiêu cực trong cuộc tranh cử, rất nhiều người mong muốn được bảo đảm về điều tốt đẹp cơ bản của đất nước và hy vọng của chúng ta về một tương lai tốt đẹp, tử tế hơn. Khi chúng tôi bắt đầu dùng cụm “tình thương vượt lên trên cả sự thù hằn”, những người đứng về phe chúng tôi nồng nhiệt ủng hộ. Có những lúc tôi lắng nghe những đám đông khổng lồ ca tụng những câu chữ đó và trong một thoáng tôi đã bị làn sóng của năng lượng tích cực cuốn đi và thực sự nghĩ rằng nó sẽ dẫn chúng tôi đi đến cuối con đường.

Kể từ sau cuộc bầu cử, tôi đã dành hàng giờ đồng hồ phân vân không biết là chúng tôi có thể làm gì hơn để đưa thông điệp này đến với các cử tri giận dữ trong thời điểm đầy hoài nghi này. Đã có quá nhiều điều được viết và nói về những gánh nặng kinh tế và việc giảm sút tuổi thọ của các tầng lớp lao động da trắng ủng hộ Donald Trump. Nhưng tại sao họ lại giận dữ và phẫn nộ với hơn hàng triệu những người da đen và châu Mỹ La tinh khác, những người nghèo hơn họ, chết sớm hơn họ và phải đấu tranh mỗi ngày với những quan niệm phân biệt đối xử cố hữu? Tại sao những người được Barack Obama thuyết phục vào năm 2008 lại trở nên quá hoài nghi đến như vậy vào năm 2016 khi mà ông ấy đã vực dậy nền kinh tế và mở rộng hệ thống chăm sóc sức khỏe đến với hàng triệu con người cần nó?

Tôi quay trở lại với de Tocqueville. Sau khi nghiên cứu về cuộc Cách mạng Pháp, ông ấy viết rằng các cuộc nổi dậy không có xu hướng bắt đầu từ những nơi mà điều kiện sống tệ nhất, mà từ những nơi mà những kỳ vọng về cuộc sống không được đáp ứng tốt nhất. Vậy nên nếu bạn lớn lên, tin rằng cuộc đời bạn sẽ mở ra theo một hướng nhất định – giả dụ như, với một công việc ổn định cho công đoàn mà không yêu cầu bằng cấp đại học nhưng lại hưởng một mức lương trung bình, gắn liền là quan niệm về vai trò nam nữ truyền thống cùng với việc mọi người đều nói tiếng Anh – và rồi mọi thứ không diễn ra như bạn đã kỳ vọng, đó là lúc bạn trở nên tức giận. Đó là sự mất mát. Đó là cảm giác rằng tương lai sẽ khó khăn hơn quá khứ. Về cơ bản, tôi tin rằng nỗi tuyệt vọng mà chúng ta thấy ở rất nhiều người Mỹ năm 2016 xuất phát từ vấn đề tương tự mà Lee Atwater và tôi đã lo ngại 25 năm trước đây. Quá nhiều người cảm thấy xa lạ với nhau và xa lạ với bất kỳ cảm giác nào về nơi mình thuộc về hay mục đích sống cao cả^1. Sự giận dữ và phẫn nộ lấp đầy những khoảng trống đó và có thể lấn át những thứ khác như: sự vị tha, những chuẩn mực xã hội căn bản, sự thật và tất nhiên cả những giải pháp thực tiễn mà tôi đã trình bày trong suốt chiến dịch.

1 Nguyên tác: Sense of belonging or higher purpose.

Liệu tôi có thấy đồng cảm với những cử tri bầu cho Trump? Đó là câu hỏi đã khiến tôi trăn trở rất nhiều. Nó phức tạp. Thực ra khá dễ đồng cảm với những con người siêng năng, nồng hậu – những người đã quyết định không thể bầu cho tôi sau khi đọc bức thư từ Jim Comey… hay những người nghĩ rằng không nên để một đảng bất kỳ nào kiểm soát Nhà Trắng hơn 8 năm liền… hay những người mang một niềm tin sâu sắc dành cho chính phủ nhỏ, giới hạn, hoặc cho sự phản đối mạnh mẽ về mặt đạo đức của nạn phá thai. Tôi cũng cảm thông với những người đã tin vào những lời hứa của Trump, nhưng rồi giờ lại khiếp sợ khi ông ta đang cố tước đi hệ thống chăm sóc sức khỏe của họ, không hề cải thiện nó, và cắt giảm thuế cho những người cực giàu, không hề đầu tư vào cơ sở hạ tầng. Tôi hiểu điều đó. Nhưng tôi lại không có lòng khoan dung với sự không khoan dung. Không hề. Việc bắt nạt làm tôi kinh tởm. Tôi nhìn vào những con người tại cuộc mít tinh của Trump, họ hoan hô những luận điệu ganh ghét của ông ta, và tôi tự hỏi: Sự đồng cảm và thấu hiểu của họ đâu rồi? Tại sao họ lại cho phép bản thân mình đóng cửa trái tim với những người cha nhập cư đang vất vả và những người mẹ da đen xót thương, hay những thanh thiếu niên thuộc cộng đồng LGBT bị bắt nạt ở trường và phải nghĩ đến việc tự tử? Tại sao báo giới không viết những bài xã luận về những cử tri bầu cho Trump để giải thích nguyên nhân tại sao hầu hết những người Mỹ phản đối ứng cử viên của chính họ? Tại sao gánh nặng mở cửa trái tim chỉ đè lên một nửa đất nước?

Mặc dù thế, tôi vẫn phải tin rằng bản thân mình nói riêng và đất nước chúng ta nói chung – chúng ta không còn lựa chọn nào khác ngoài việc tiếp tục cố gắng. Vào mùa xuân năm 2017, Giáo hoàng Francis là diễn giả ở một buổi TED Talk. Vâng, là một buổi TED Talk đấy. Điều đó thật tuyệt vời. Đây cũng chính là vị Giáo hoàng mà Donald Trump công kích trên Twitter trong chiến dịch tranh cử của ông ta. Giáo hoàng kêu gọi một “cuộc cách mạng dịu dàng”1. Thật là một cụm từ hay! Người nói rằng, “Chúng ta ai cũng cần có nhau, không một ai là một hòn đảo, một cái “tôi” tự trị và độc lập, tách biệt với mọi người, và chúng ta chỉ có thể dựng xây được tương lai khi tất cả mọi người sát cánh bên nhau”. Người nói rằng sự dịu dàng “có nghĩa là dùng đôi mắt của chúng ta để nhìn người khác, đôi tai của chúng ta để nghe người khác, để lắng nghe những đứa trẻ, những người nghèo, nhưng người đang lo sợ về tương lai của mình”.

1 Nguyên tác: Revolution of tenderness

Trong suốt những buổi đi dạo trong rừng và những ngày tĩnh lặng ở nhà, khi tôi không phát rồ với những gì mình đọc trên báo hay trên Twitter, đây là điều mà tôi thường nghĩ tới. Tôi luôn quay lại với ý tưởng rằng điều chúng ta cần cho nước Mỹ vào lúc này hơn hết thảy mọi thứ chính là điều mà bạn có thể gọi là “sự đồng cảm sâu từ bên trong”2..

2 Nguyên tác: Radical empathy.

Khái niệm này không quá khác biệt với “sự tôn trọng lẫn nhau” mà tôi đã từng nói hồi còn ở Wellesley nhiều năm về trước. Giờ tôi đã già dặn hơn. Tôi hiểu được rằng điều này khó khăn thế nào và thế giới có thể khắc nghiệt ra sao. Tôi không còn những ảo tưởng rằng chúng ta sẽ bắt đầu đồng thuận với nhau về mọi thứ hay sẽ dừng các cuộc tranh luận nảy lửa về tương lai của đất nước mình – tôi cũng không nghĩ chúng ta nên thế. Nhưng, nếu năm 2016 có dạy chúng ta một bài học nào đó, thì đó chính là việc chúng ta phải có một yêu cầu cấp thiết để giành lại được thứ cảm giác về tính nhân đạo chung^1.

1 Nguyên tác: A sense of common humanity.

Mỗi chúng ta phải thử đặt mình vào vị trí của những người có cái nhìn về thế giới khác với chúng ta. Tổng thống Obama đã truyền đạt rất xuất sắc ý tưởng này trong bài diễn văn chia tay của mình. Ông ấy nói rằng những người Mỹ da trắng cần phải công nhận “những ảnh hưởng từ chế độ nô lệ và nạn phân biệt chủng tộc^2 không tự nhiên biến mất vào những năm 60; rằng khi các nhóm thiểu số thể hiện sự bất mãn của mình, họ không chỉ tham gia vào việc đẩy lùi nạn phân biệt chủng tộc hay áp dụng tính đúng đắn của chính trị^3; rằng khi họ tiến hành biểu tình ôn hòa, họ không đòi hỏi đối xử đặc biệt mà là đối xử công bằng, điều mà các nhà lập quốc của chúng ta đã hứa hẹn”. Và, với những người da màu, điều này có nghĩa chính là sự thấu hiểu cách nhìn của “một người đàn ông da trắng trung niên, người mà khi nhìn từ ngoài vào dường như đang có mọi lợi thế, nhưng đã và đang chứng kiến thế giới của ông ta bị đảo lộn do các thay đổi về kinh tế, văn hóa và công nghệ”.

2 Jim Crow: Cách gọi thiếu lịch sự một người da đen; Jim Crow Law – Đạo luật Jim Crow được cơ quan lập pháp của các bang miền Nam nước Mỹ thông qua vào cuối những năm 1800 với các điều lệ phân biệt đối xử người Mỹ gốc Phi .

3 Political correctness: Việc tránh các hình thức biểu hiện hoặc hành động được coi là khai trừ, hạ thấp, hoặc lăng mạ nhóm người bị thiệt thòi về mặt xã hội hoặc bị phân biệt đối xử.

Và việc áp dụng “sự đồng cảm sâu từ bên trong” còn ý nghĩa hơn cả việc cố gắng chạm xuyên mọi chủng tộc, tầng lớp và chính trị, hay xây dựng những cầu nối giữa các cộng đồng. Chúng ta còn phải lấp đầy các khoảng trống về cảm xúc và tinh thần đang tồn tại bên trong những cộng đồng, trong những gia đình và trong chính những cá nhân chúng ta nữa. Điều đó thậm chí còn khó khăn hơn, nhưng lại vô cùng quan trọng. Sự ân sủng luôn được tìm thấy trong những mối quan hệ đó. Sự ân sủng, ý nghĩa và cái cảm giác khó nắm bắt rằng tất cả chúng ta đều thuộc về một thứ gì đó lớn lao hơn cả bản thân mình.

Tôi biết rằng đây không phải là ngôn từ chính trị, và một số người sẽ lại đảo mắt ngán ngẩm như họ vẫn làm thế từ trước đến giờ. Nhưng tôi chưa từng có niềm tin nào mãnh liệt như lúc này đây, rằng đó chính là điều mà đất nước chúng ta cần. Đây chính là điều mà tất cả chúng ta cần, những con người đang cố gắng tiến bước vào những thời điểm đổi thay. Và đó cũng chính là cách duy nhất ở phía trước dành cho tôi. Tôi có thể ngậm đắng nuốt cay suốt cuộc đời, hoặc tôi có thể rộng mở trái tim một lần nữa cho tình thương và sự tử tế. Đó là con đường mà tôi lựa chọn.

Đừng lo nghĩ về những điều bạn đã cố gắng và không may thất bại, mà hãy nghĩ về những điều bạn vẫn có thể làm được.

—Giáo Hoàng John XXIII

Tiến bước cùng nhau

V
ài tháng sau cuộc bầu cử, và một ngày tôi gọi cho vài người bạn và đề nghị rằng chúng tôi nên có một chuyến “hành hương” tới Hyde Park, New York. Tôi cảm thấy căng thẳng và cần phải cải thiện cảm xúc cá nhân, tôi nghĩ rằng chuyến viếng thăm Val-Kill, ngôi nhà nhỏ của bà Eleanor Roosevelt – một trong những di tích lịch sử mà tôi yêu thích, sẽ giúp ích cho tôi. Đó là nơi bà Eleanor ghé khi bà muốn suy nghĩ, viết lách, giải trí, và lên kế hoạch cho tương lai. Có thể tôi sẽ được truyền cảm hứng. Nếu không thì ít nhất đó cũng sẽ là một buổi đi chơi tuyệt vời với những người bạn.

Khi chúng tôi đến nơi, đó là một ngày tháng 3 lạnh nhưng trong trẻo. Ngôi nhà đơn sơ và không hề giả tạo, giống hệt những gì tôi từng nhớ: Nơi ngủ “chất phác” với một chiếc giường đơn hẹp, một vài cuốn sách yêu thích của bà Eleanor, radio, và bức chân dung chồng bà treo phía trên kệ lò sưởi. Một sử gia tham gia chung đoàn chúng tôi đã tốt bụng chia sẻ với chúng tôi một số bức thư của bà Eleanor. Đọc những bức thư của người hâm mộ lẫn chung với những bài chỉ trích, phê bình thô tục, xéo xắt gợi lên những lằn roi yêu-ghét mà những người phụ nữ đã thách thức kỳ vọng xã hội và sống cuộc đời của họ trước ánh mắt của dư luận thường phải hứng chịu.

Dạo gần đây, tôi hay nghĩ đến bà Eleanor. Bà đã cam chịu những lời cay nghiệt với hồng ân Đức Chúa và sự mạnh mẽ. Người ta chỉ trích về ngoại hình và giọng nói của bà, số tiền bà kiếm được từ các bài diễn văn và bài viết, và sự ủng hộ của bà đối với quyền phụ nữ, quyền công dân, và nhân quyền. Một giám đốc FBI quá hăng hái đã thu thập một tập hồ sơ ba nghìn trang về bà. Một nhà bình luận trong nước hay chửi rủa đã gọi bà là “trơ trẽn, tự phụ, và mưu mô”, và tuyên bố rằng “sự rút lui của bà ta ra khỏi các hoạt động cộng đồng vào lúc này chính là một việc làm tốt phục vụ cộng đồng”. Nghe quen thuộc nhỉ?

Có nhiều người hy vọng rằng tôi cũng sẽ biến mất. Nhưng tôi đây. Như Bill hay nói, vào thời điểm này trong cuộc sống của chúng ta, chúng ta không còn bao nhiêu thời gian nữa^1. Chẳng có lý do gì để tôi phí phạm thời gian của bản thân. Tôi biết vẫn còn nhiều điều tốt cần phải thực hiện, nhiều người cần được giúp đỡ, và nhiều công việc còn dang dở.

1 Nguyên tác: We have more yesterdays than tomorrows.

Tôi chỉ có thể hy vọng rằng mình sẽ gần giống như tấm gương của bà Eleanor. Sau khi chồng mất và rời Nhà Trắng vào năm 1945, bà càng thẳng thắn, bộc trực. Bà trở thành người phụ nữ lãnh đạo có uy tín và tiếng nói trên trường thế giới, dẫn đầu phong trào toàn cầu nhằm soạn thảo và thông qua Tuyên ngôn Quốc tế về Nhân quyền. Đồng thời, bà cũng là một nhân vật tích cực trong nền chính trị Dân chủ ở địa phương và toàn quốc, đấu tranh vì tinh thần đảng Dân chủ và đất nước trong thời kỳ hậu chiến tiêu biểu với sự sợ hãi và mị dân. Khi bà mất năm

1962, cáo phó của tờ New York Times đã miêu tả cách mà bà xuất hiện trong những câu chuyện chế giễu và những sự phẫn uất cay đắng đã trở thành “đối tượng được hầu hết mọi người kính trọng”2.

2 Nguyên tác: the object of almost universal respect.

Những người bạn và những người ủng hộ bà đã tha thiết kêu gọi bà tranh cử cương vị Thượng nghị sĩ, Thống đốc, thậm chí là Tổng thống, nhưng thay vào đó, bà quyết định giành công sức để hỗ trợ những người khác tranh cử. Nhân vật yêu thích của bà là Adlai Stevenson, Thống đốc bang Illinois, người đã tranh cử cương vị Tổng thống không thành công vào năm 1952 và 1956. Thất bại của ông thật đau đớn. Trong một mục trên tờ báo, bà Eleanor viết sau thất bại thứ hai của ông trước Dwight Eisenhower, có ghi “Dù ai có nghi ngờ về sự khôn ngoan của con người, nhưng tốt nhất nên tin rằng vào đúng thời điểm, sự khôn ngoan của số đông sẽ lớn hơn, đáng tin cậy hơn, và những ai nằm trong thiểu số phải chấp nhận sự thất bại của họ với hồng ân Đức Chúa”. Bà ấy tất nhiên đã đúng. Nhưng tôi vẫn sẽ muốn nghe phản hồi của bà nếu như Adlai kết thúc bằng việc thắng vòng phiếu phổ thông, nhưng lại thua vòng Cử tri đoàn. Bà chắc hẳn sẽ có cách để nắm bắt được sự vô lý của tất cả mọi việc.

Khi chúng tôi đi tham quan toàn căn nhà, tôi cố gắng mường tượng hình ảnh bà ngồi ghế viết, hoặc khi đang điều hành một phiên tòa tại bàn, vây quanh bà là những người bạn và đồng chí. Cuối cùng, bà vẫn là chính bà, đúng với bản thân và những giá trị của bà, mặc cho những đòi hỏi và khó khăn mà thế giới áp đặt lên bà. Đó thật sự là một điều hiếm hoi và đặc biệt.

Ngược dòng thời gian về lại năm 1946, khi ấy bà Eleanor đang ghi chép lại giai đoạn sau khi chồng mất, bà đã nói một điều vang vọng trong tôi ở hiện tại hơn bao giờ hết. “Suốt cuộc đời của tôi, vì lý do này hay lý do khác, tôi luôn làm những điều thuộc về bổn phận và trách nhiệm của mình, nhưng không hề suy xét liệu tôi có mong muốn làm nó hay không”, bà viết. “Đó có vẻ không còn là một điều cần thiết nữa, và trong vài năm ngắn ngủi còn lại, tôi hy vọng rằng mình sẽ tự do!”

Đó chính là một tương lai mà tôi cũng mong muốn. Như bà Eleanor đã bày tỏ, đang đợi chờ phía trước.

“Chúng ta làm gì bây giờ nhỉ?” Đó là câu hỏi mà nhiều đảng viên đảng Dân chủ hỏi tôi trong những tháng đầu sau chiến thắng và lễ nhậm chức của ông Trump. Nhiều nhân viên phụ trách chiến dịch, nhà hảo tâm, và các tình nguyện viên háo hức – tuyệt vọng, thậm chí kiếm tìm cách mới để bắt kịp cuộc chiến cho những giá trị cấp tiến mà tất cả chúng ta cùng sẻ chia. Người ta đến gặp tôi trong các nhà hàng, sân bay, rạp hát để hỏi về phương hướng. Họ muốn giúp đỡ, nhưng không biết cách tốt nhất để thực hiện. Họ có nên nhượng lại hết những điều họ có thể làm cho Liên đoàn Tự do Dân sự Mỹ và những người khác sẽ cố gắng ngăn cản lệnh cấm du lịch của ông Trump trước tòa? Hay đẩy bản thân họ vào một số ít những cuộc bầu cử đặc biệt nhằm lấp đi những chiếc ghế trống tại Hạ viện năm 2017? Còn việc dấn thân với nỗ lực mới nhằm đấu tranh chống việc sắp xếp gian lận khu vực bầu cử và đàn áp cử tri thì sao? Liệu họ có nên tranh cử cho chính bản thân họ không? Có rất nhiều vấn đề, hội nhóm, ứng viên tìm kiếm sự hỗ trợ, khó mà biết phải bắt đầu từ đâu. Thành thật mà nói, chính tôi cũng đang có những câu hỏi tương tự.

Thoạt đầu, tôi định sẽ gần như giữ im lặng. Nguyên Tổng thống và các cựu ứng cử viên thường sẽ giữ một khoảng cách tôn trọng từ mặt trận chính trị, ít nhất là cũng trong một khoảng thời gian. Tôi luôn ngưỡng mộ cách mà cả Geogre H.W. Bush và Geogre W. Bush tránh việc lên án Bill và ông Barack, và cách mà Bill cuối cùng cũng làm việc với George H.W. trong việc cứu trợ thảm họa sóng thần ở châu Á, phục hồi khu vực duyên hải Vịnh Mexico sau siêu bão Katrina, và với George W. Bush tại Haiti sau trận động đất vào năm 2011. Đó chính là cách mọi việc thường diễn ra. Nhưng đây không phải là những lần tầm thường, và ông Trump cũng không phải là một vị Tổng thống bình thường.

Vụ lùm xùm liên quan đến nghi vấn Nga can thiệp bầu cử Tổng thống Mỹ năm 2016 ngày càng trở nên phiền toái. Những cuộc thăm dò ý kiến đã thể hiện rằng sự tôn trọng của thế giới đối với Mỹ đang sụp đổ. Các khủng hoảng do chính quyền thiếu hụt về nhân sự và lạm quyền của ông Trump gây ra đang hủy hoại chính họ, nhưng tôi rùng mình khi nghĩ đến cách họ giải quyết một trường hợp khẩn cấp thật sự, có thể là xung đội với Bắc Triều Tiên được trang bị vũ khí hạt nhân, một cuộc tấn công khủng bố chính thức, một thảm họa thiên nhiên như siêu bão Katrina, hay một cuộc tấn công mạng vào một nhà máy hạt nhân. Trong nước, thay vì đầu tư vào cơ sở hạ tầng và các công việc, chính quyền mới lại bận rộn quay ngược về việc bảo vệ quyền công dân, quyền người lao động, không khí và nước sạch. Tôi sợ hãi theo dõi việc đảng Cộng hòa lần lượt tiến hành hủy bỏ Đạo luật Chăm sóc sức khỏe hợp túi tiền, cướp đi chế độ chăm sóc sức khỏe của hàng triệu người Mỹ. Không lâu sau đó, rõ ràng thấy rằng mục tiêu của họ không chỉ dừng lại ở chính sách Obamacare. Họ cũng muốn đánh một đòn lớn vào Medicaid. Không còn nghi ngờ gì nữa, Medicare và An sinh xã hội cũng sẽ sớm bị cắt giảm triệt để. Đó là một sự công kích hoàn toàn về ý thức đối với di sản của Chính sách Đại Xã hội và Chính sách Kinh tế mới^1. Họ không chỉ muốn khai trừ Barack Obama ra khỏi sách sử, mà còn cả với Lyndon B. Johnson và Franklin D. Roosevelt. Những gia đình lao động cần mẫn mà tôi gặp trên dọc đường đất nước sẽ gánh chịu hậu quả. Họ cần được giúp đỡ để tiến lên phía trước, nhưng thay vào đó lại bị đâm ngay sau lưng. Vì đã dõi theo tất cả những điều diễn ra trong những tháng đầu dưới nhiệm kỳ của ông Trump, nên tôi biết không thể nào tôi có thể ngồi yên bên lề.

1 Nguyên tác: the Great Society & the New Deal.

Không lâu sau khi trở về từ chuyến viếng thăm Val-Kill, tôi cố gắng suy nghĩ tìm nội dung trình bày tại hội nghị nữ doanh nhân tại California, và tôi đã nghĩ ra một cụm nghe có vẻ hơi ngớ ngẩn, nhưng cảm thấy đúng: “Chống cự, Đeo đuổi, Cố chấp, Tranh thủ sự giúp đỡ”1. Nó đã trở thành câu khẩu hiệu cho tôi trong những tháng tới.

1 Nguyên tác: Resist, insist, persist, enlist.

Kể từ sau cuộc Tuần hành của phụ nữ vào tháng 1, sự chống cự đã trở thành chủ đề cho những người chống đối ông Trump, và cho tất cả các cuộc biểu tình lớn và nhỏ, lan rộng khắp cả nước. McConnell cũng đã rất vô ý khiến cụm từ “cố chấp” trở thành một lời kêu gọi và hô hào sau khi ông ta đã cố biện hộ cho hành động quá quắt ngắt lời bà Elizabeth Warren tại trụ sở Thượng viện, “Bà ấy bị cảnh cáo. Dù đã được giải thích, bà ấy vẫn cố chấp”2. Câu cuối cùng này hiện đã xuất hiện trên các biển hiệu, áo thun, và hashtag. Chelsea thậm chí quyết định sẽ viết một cuốn sách thiếu nhi có tên gọi Bà vẫn cố chấp về 13 người phụ nữ tràn đầy cảm hứng, những người đã định hình lịch sử Mỹ.

2 Nguyên tác: She Persisted.

Khẩu hiệu mới của tôi đã ngợi ca tất thảy năng nượng và sự tích cực, nhưng tôi nghĩ từ quan trọng nhất chính là từ cuối cùng: tranh thủ sự giúp đỡ. Nếu mọi người không tham gia và tìm cách biến những cuộc biểu tình thành sức mạnh chính trị, chúng ta sẽ không thể dừng được chương trình nghị sự của ông Trump và chiến thắng trong các cuộc bầu cử tương lai. Để đạt được điều đó, chúng ta cần phải đầu tư vào kiến trúc thượng tầng chính trị: tái xây dựng đảng Dân chủ, đào tạo các ứng viên và nhân viên mới, cải thiện hệ thống điều hành thông tin và mạng xã hội, đánh bại những nỗ lực hạn chế quyền bầu cử, và nhiều hơn thế nữa.

Tôi biết có nhiều người, bao gồm nhiều đảng viên đảng Dân chủ không hào hứng với việc tôi dấn thân vào một nỗ lực như vậy. Họ cảm thấy tổn thương khi tôi thất bại, mệt mỏi khi phải bảo vệ tôi khỏi những cuộc tấn công không ngừng từ phe cánh hữu, và sẵn sàng cho sự xuất hiện của một vị tân lãnh đạo. Một vài cảm xúc trên là hoàn toàn có lý. Tôi cũng khao khát một vị tân lãnh đạo và những ý tưởng mới giúp hồi sinh Đảng của chúng tôi. Nhưng nếu như Al Gore, John Kerry, John McCain và Mitt Romney có thể tìm ra những phương cách tích cực để cống hiến sau thất bại bầu cử của chính họ, thì tôi cũng có thể chứ. Điều đó không có nghĩa rằng tôi sẽ lại tranh cử một lần nữa, mặc dù tôi cũng cảm thấy mắc cười và ngạc nhiên với những dự đoán tuy nhất thời nhưng sốt nóng về việc liệu tôi có tranh cử cương vị Thị trưởng New York. Nó có nghĩa rằng tôi sẽ nói ra những vấn đề mà tôi quan tâm, chiến dịch dành cho các đảng viên đảng Dân chủ khác, và thực hiện bất cứ điều gì để xây dựng cơ sở hạ tầng cần thiết cho thành công.

Suy nghĩ của tôi về tất cả những điều trên được định hình rõ nét thông qua một chuỗi những cuộc đối thoại với Howard Dean, nguyên Thống đốc bang Vermont, vào mùa xuân năm 2017. Là ứng viên cho cương vị Tổng thống năm 2004, ông Howard đã tiên phong trong nhiều chiến thuật gây quỹ và tổ chức trực tuyến, những điều này về sau đã giúp cho ông Barack Obama đắc cử. Là chủ tịch Ủy ban Quốc gia Đảng Dân chủ, ông lãnh đạo “chiến lược năm-mươi-bang”, mở rộng việc tổ chức của đảng Dân chủ tại các bang vốn bị bỏ mặc từ lâu của đảng Cộng hòa. Kinh nghiệm đó khiến ông trở thành một nhân vật hoàn hảo để nói về những công việc mà những đảng viên đảng Dân chủ cần phải làm hiện tại và cách mà tôi có thể giúp đỡ.

Howard cùng chia sẻ với tôi sự nhiệt thành trong việc hỗ trợ thế hệ kế thừa những nhà tổ chức đảng Dân chủ, và ông cũng nói với tôi về số lượng gia tăng những nhóm cơ sở sinh sôi trong bối cảnh cuộc bầu cử. Ông nói rằng thật tuyệt khi để hàng nghìn bông hoa đua nở, nhưng việc giúp đỡ những nhóm có tiềm năng nhất tìm kiếm quỹ ngân sách và trọng tâm hoạt động cũng quan trọng. Tôi đồng ý, và chúng tôi quyết định thành lập một tổ chức mới mà ở đó sẽ xác định và hỗ trợ những nhóm và những nhà lãnh đạo triển vọng, những người có thể không đạt được những điều kiện, nguồn lực mà họ xứng đáng có được. Chúng tôi đã tuyển những đồng sự chung chí hướng và bắt tay vào công việc.

Chúng tôi tiến hành nhiều nghiên cứu và gặp gỡ nhiều lãnh đạo trẻ, bản thân việc này khá vui và thú vị. Tôi lắng nghe phần trình bày của họ và hỏi họ dồn dập những câu hỏi: Điều gì đã truyền cảm hứng cho các bạn thành lập tổ chức này? Những mệnh lệnh mang tính chiến lược của các bạn là gì? Một điều bạn muốn mình có thể làm được với những nguồn lực bổ sung là gì? Họ đưa ra những câu trả lời thông minh và sâu sắc. Tôi bước ra khỏi những cuộc họp với cảm giác hy vọng và lạc quan hơn những gì tôi đã có trong suốt một thời gian dài.

Sau những suy xét cẩn trọng, chúng tôi chọn được năm nhóm ban đầu để hỗ trợ việc gây quỹ và tư vấn. Một số nhóm đã làm việc chăm chỉ giúp truyền tải làn sóng đang dâng cao những người dân địa phương phản đối việc ông Trump hủy bỏ Obamacare và đưa ra những lời khuyên thiết thực về cách người dân có thể lên tiếng một cách hiệu quả nhất trước Quốc hội Mỹ. Những nhóm khác đang điều động các tình nguyện viên ở các hạt dao động^1 với mục tiêu giành lại Hạ viện vào năm 2018, tuyển chọn và đào tạo những người phụ nữ và những thanh niên tài năng, đa dạng của đảng Dân chủ tranh cử vào các vị trí và giành chiến thắng.

1 Nguyên tác: Swing district. Là các hạt mà tỷ lệ bầu cho các ứng cử viên của đảng Dân chủ và của đảng Cộng hòa chênh lệch không nhiều, kết quả bầu cử có thể thay đổi qua từng mùa bầu cử.

Tên gọi tạm thời của tổ chức bảo trợ mới của chúng tôi là Tương lai nước Mỹ của Chúng ta (Our American Future).

Chúng tôi đã tạo logo, trang web và chuẩn bị ra mắt công chúng.

May mắn thay, một người bạn của tôi chỉ ra rằng từ viết tắt của Our American Future là OAF – Kẻ đần độn. Tôi tưởng tượng đến tiêu đề, “Hillary Clinton chao đảo vượt qua khó khăn: Kẻ đần độn đã đến đây rồi”. Chúng tôi cần một cái tên mới, ngay lập tức! Sau một hồi động não, chúng tôi đưa ra một lựa chọn tốt hơn khi kết hợp khẩu hiệu tranh cử của tôi, Cùng nhau mạnh mẽ hơn, với khẩu hiệu “Tiến lên!” – cụm từ khích lệ mà tôi vẫn hay dùng để kết thúc những ghi chép cá nhân trong nhiều năm. (Tôi có thể nói gì đây? Tôi là một người đa cảm). Logo và trang web mau chóng thay đổi diện mạo, và chúng tôi đã sẵn sàng khởi động tổ chức Tiến bước Cùng nhau.

Tôi hy vọng bạn sẽ tham gia cùng chúng tôi trong nỗ lực này. Tìm hiểu về tổ chức tại OnwardTogether.org. Trở thành thành viên và giúp chúng tôi hỗ trợ những hội nhóm tuyệt vời này và tương lai việc tổ chức những cơ sở của đảng Dân chủ.

Có nhiều cách khác để chống cự, đeo đuổi, cố chấp, và tranh thủ sự giúp đỡ. Đăng ký bầu cử. Giúp đỡ bạn bè và gia đình bạn làm điều tương tự. Bạn phải bỏ phiếu trong mỗi cuộc bầu cử, không chỉ trong những kỳ bầu cử Tổng thống. Điều đó quan trọng. Về phần mỗi người, quyền bầu cử của bạn được bảo vệ hay bị tác động từ nhà nước và các quan chức địa phương, những người tiến hành và giám sát bầu cử. Dẫn được càng nhiều người đi bầu cùng bạn càng tốt.

Hãy tham gia vào một vấn đề quan trọng đối với bạn. Chỉ chọn một, bắt đầu từ đâu đó. Quyền phụ nữ, quyền LGBT, quyền người lao động, quyền bầu cử, môi trường, chăm sóc sức khỏe, chiến dịch cải cách tài chính, giáo dục công – tất cả đều đáng quan tâm. Đừng chỉ nghĩ hay nói về nó: ủng hộ vấn đề này bằng tiền của, thời gian, và tài năng của bạn. Tìm kiếm một tổ chức đang làm những điều bạn tin tưởng. Đó có thể là một tổ chức lâu đời hay một tổ chức nhỏ hoặc mới mẻ hơn. Nếu chưa có, hãy lập ra tổ chức đó.

Những vấn đề địa phương cũng quan trọng không kém những vấn đề quốc gia hay quốc tế. Nếu bạn thấy một vấn đề ở cộng đồng mình cần được chú ý hay sự bất công cần được điều chỉnh, và bạn nghĩ, “Một ai đó nên làm điều gì đó đi chứ”, đoán thử xem? Một ai đó rõ ràng có thể là bạn. Trình bày vấn đề đó tại hội đồng thành phố hay cuộc họp ban lãnh đạo trường học và đề xuất một giải pháp. Nếu có một vấn đề đang tác động tới cuộc sống của bạn, có thể nó cũng đang tác động tới cuộc sống của một ai khác – và người đó có thể sẵn lòng ủng hộ bạn.

Cố gắng tìm hiểu về người mà bạn bầu chọn ở các cấp và họ ứng cử cho vị trí nào. Nếu bạn không đồng ý với họ, hãy thử thách họ. Tìm hiểu khi nào cuộc họp thành phố được tổ chức và đến tham dự. Đừng quên hỗ trợ và đóng góp cho các ứng cử viên sẽ đấu tranh cho các giá trị và quyền lợi của bạn. Nhưng tốt hơn hết, hãy tự mình ứng cử.

Nếu bạn đang giữ quan điểm cho riêng mình, hãy thử nói ra – dù là trên mạng xã hội, một lá thư gửi cho biên tập viên, hay trong những cuộc chuyện trò với bạn bè, gia đình, và láng giềng. Mỗi quan điểm của bạn cũng có giá trị như những quan điểm của những người khác. Bạn sẽ ngạc nhiên rằng thật thỏa mãn biết bao nhiêu khi có thể bày tỏ bản thân. Và có khả năng, một khi bạn đứng lên đấu tranh, bạn sẽ thấy bấy lâu nay mình không hề đơn độc. Nếu tất cả những cách khác thất bại, hãy làm một bảng biểu ngữ và đưa lên trong cuộc biểu tình.

Một trong những người ủng hộ tôi, Katy đến từ Bellevue, Washington, đã gửi cho tôi bản kế hoạch năm bước của cô ấy, mà theo tôi nghĩ đó là một kế hoạch chi tiết, tuyệt vời cho những ai đang hy vọng tạo ra sự khác biệt:

1) Tôi đã sắp xếp một khoản tiền hằng tháng góp cho Liên đoàn Tự do Dân sự Mỹ và tôi sẽ chuẩn bị, sẵn sàng hành động khi cần thiết.

2) Tôi đang hướng tới năm 2018. Tôi biết đảng Dân chủ còn một đoạn đường gian nan phía trước, với nhiều ghế phải giành lấy, những tôi sẵn sàng bắt đầu từ bây giờ. Tôi sẽ tích cực hơn trong đảng Dân chủ ở địa phương.

3) Tôi sẽ đi nhà thờ hay hội đường Do Thái giáo (tôi lớn lên theo hội Giám lý, còn chồng tôi theo Do Thái giáo) như là nơi để phục vụ cộng đồng và giúp cho con trai tôi có một ý thức tốt hơn về cộng đồng.

4) Tôi đang làm một giáo viên cấp ba môn lịch sử, nhưng bởi vì con trai lớn của tôi bị tự kỷ và cần điều trị rất nhiều nên tôi xin nghỉ phép trong năm nay. Trong thời gian nghỉ phép, tôi sẽ hoạt động tình nguyện tại một trường học địa phương vài giờ mỗi tuần để tôi có thể tiếp tục giảng dạy thế hệ tiếp theo.

5) Tôi sẽ chủ động hơn trong việc dạy con trai mình yêu thương TẤT CẢ mọi người. Chúng tôi sẽ nói chuyện về nạn phân biệt chủng tộc và thành kiến với phụ nữ. Tôi sẽ giúp chúng hiểu về may mắn và đặc quyền của chúng và phải biết rằng đặc quyền đó khiến chúng phải có trách nhiệm với những người khác.

Có một thành ngữ châu Phi mà tôi luôn yêu thích: “Nếu bạn muốn đi nhanh, hãy đi một mình. Nếu bạn muốn đi xa, hãy đi cùng nhau”. Nếu có một khoảnh khắc để truyền tải tinh thần đó, thì đó chính là bây giờ. Chúng ta còn một chặng đường dài phía trước, và chúng ta chỉ có thể đến được đó cùng nhau.

Mùa xuân năm 2017, tôi nhận được một bức thư từ một hội có tên Những người phụ nữ Wellesley vì Hillary^1. Hàng nghìn sinh viên và cựu sinh viên đến từ trường tôi từng theo học đã làm việc tận tâm trong suốt chiến dịch tranh cử. Họ chịu áp lực với kết quả bầu cử, nhưng cả hội vẫn sát cánh, hỗ trợ và động viên lẫn nhau. Bây giờ, họ muốn nghe lời khuyên của tôi về những điều nên làm tiếp theo.

1 Nguyên tác: Wellesley Women for Hillary.

Cùng thời gian đó, tôi nhận được một lời mời từ Hiệu trưởng mới của trường Wellesley, Tiến sĩ Paula A. Johnson, về nói chuyện tại lễ tốt nghiệp của trường vào cuối tháng 5. Đây sẽ là khoảnh khắc quan trọng thứ ba trong đời tôi khi tôi nói chuyện tại lễ tốt nghiệp ở Wellesley. Đã gần nửa thế kỷ kể từ lần đầu tiên – trong lễ tốt nghiệp của chính tôi năm 1969 – và việc trở lại một lần nữa trong năm 2017, vào giữa một năm dài, kỳ lạ với đầy sự tiếc nuối và chống cự, là phù hợp. Tôi thử trả lời câu hỏi từ hội Những người phụ nữ Wellesley vì Hillary – Chúng ta làm gì bây giờ nhỉ? – cho khóa 2017, cho đất nước chúng ta, và cho chính tôi.

Tôi thích trở về thăm trường. Có nhiều tòa nhà hơn trước nhưng vẫn đẹp và đầy hoài niệm: bơi ở hồ Waban… thức khuya tranh luận về chiến tranh và quyền công dân… được nghe thầy người Pháp của tôi nói “Tiểu thư, tài năng của cô nằm ở nơi khác”… gọi một cuộc gọi mà người nghe trả tiền cước trong sợ hãi về Park Ridge bởi vì tôi không nghĩ mình đủ thông minh và lanh lợi để học ở Wellesley, và nghe cha tôi nói “Được, về nhà đi”, chỉ để khiến mẹ tôi phải nói rõ “Không có kẻ bỏ cuộc trong gia đình chúng ta”.

Nhiều năm trôi qua, tôi đã có cơ hội dành thời gian cho vài thế hệ sinh viên Wellesley và nó luôn là một liều thuốc bổ. Họ thông minh, bận rộn, và hăng say để lại những dấu ấn của họ trên thế giới. Nó truyền năng lượng cho tôi, nhắc tôi về sự nhiệt huyết và khát vọng mà tôi đã cảm nhận được từng ấy năm về trước.

Trong những ngày chông chênh và sầu não sau thất bại của mình, đó chính là điều tôi cần. Tôi cần nhớ tôi là ai, đến từ đâu, tin vào điều gì, và tại sao tôi lại đấu tranh kiên cường và lâu dài đến như vậy. Wellesley giúp tôi thấy mình như là một người phụ nữ trẻ tuổi. Bây giờ, có thể nó sẽ giúp tôi một lần nữa vạch ra lối đi của riêng mình.

Lần thứ hai tôi nói chuyện ở lễ tốt nghiệp của Wellesley là vào năm 1992, trong sức nóng của cuộc chạy đua vào Nhà Trắng lần đầu của Bill. Tôi đã cố thích nghi với ánh đèn rực rỡ dành cho tâm điểm quốc gia (thật ra, nó thường giống ngọn lửa dữ dội hơn) – và vẫn đang đau đáu với thất bại “bánh quy và trà” – nhưng cũng cảm thấy hân hoan vì sự đam mê và lạc quan trong chiến dịch tranh cử của chúng tôi. Đó là một trong những năm đáng nhớ nhất cuộc đời tôi, và tôi muốn chia sẻ những gì tôi đã học được và cảm giác đó như thế nào với những cử nhân Wellesley giống tôi. Trong bài diễn văn của mình, tôi thúc giục những sinh viên khóa 1992 thách thức những giới hạn và kỳ vọng mà họ đang đối mặt như những người phụ nữ mạnh mẽ, độc lập, và thay vào đó, tập trung vào việc kiếm tìm sự thỏa mãn và hạnh phúc trong cách cân bằng của riêng họ giữa gia đình, công việc, và việc phục vụ cộng đồng. Tôi nhắc họ về phương châm của trường Wellesley bằng tiếng La tinh, Non Ministrari sed Ministrare, nghĩa là “Không phải được phục vụ, mà là để phục vụ”. Cảm xúc đó luôn thu hút một người theo hội Giám lý đa cảm như tôi, và nó thậm chí còn cộng hưởng nhiều hơn nữa trong vòng một năm Bill và tôi đã đi đi lại lại khắp đất nước để nói về sự khởi đầu mới của trách nhiệm, cơ hội, và cộng đồng.

Khi đang nói chuyện trong một sự kiện học thuật, tôi tìm một nguồn trí tuệ cao đẹp để cho một chút tinh lực vào trong lời khuyên chân thành của mình về tinh thần phục vụ cộng đồng: đó là Václav Havel, nhà soạn kịch và nhà hoạt động xã hội bất đồng chính kiến người cộng hòa Séc đã trở thành Tổng thống dân cử đầu tiên ở đất nước ông. Sau đó, với tư cách Đệ Nhất Phu nhân, tôi gặp Havel, ông dẫn tôi tản bộ dưới ánh trăng đẹp ngây ngất qua thành phố cổ Prague. Nhưng vào năm 1992, tôi chỉ biết ông qua những bài viết của ông, hùng hồn và thuyết phục. Chỉ “bằng cách dấn thân không ngừng nghỉ vào sự hỗn loạn của thế giới, với mục đích tạo ra sức nặng trong tiếng nói của bạn – chỉ theo cách đó bạn sẽ mới thực sự trở thành một con người”, ông viết. Đó chính là điều tôi muốn những cử nhân Wellesley hiểu và hành động theo. Đây là thời điểm cho hy vọng và sự thay đổi, và họ là đội tiên phong của một thế hệ đang tiến lên.

Các bạn ơi, năm 2017 khác rồi. Điều mà nhiều người trong chúng ta hy vọng ở năm 1992 đã xa rồi, và thay thế là nỗi khiếp sợ về tương lai. Mỗi ngày, chính quyền mới của ông Trump đang làm đất nước chúng ta hổ thẹn, làm xói mòn tinh thần thượng tôn pháp luật, và nói dối một cách trơ trẽn, như thể họ thực sự không hề xấu hổ. (Theo tờ New York Times, Trump nói dối hoặc che đậy sự thật ít nhất một lần mỗi ngày trong 40 ngày đầu tiên trong nhiệm kỳ của ông ta. Tờ Washington Post đã đếm được 623 câu nói sai sự thật hoặc gây hiểu nhầm mà ông ta đã nói trong 137 ngày đầu nhiệm kỳ).

Năm 1969, tôi và những người bạn học của mình đã lo lắng về việc đánh mất niềm tin vào giới lãnh đạo và những thể chế. Những nỗi sợ đó quay trở lại mạnh mẽ, được thổi phồng trong kỷ nguyên internet, khi mà quá dễ dàng sống trong những căn buồng cách ly hết những tiếng nói kêu la, phản đối và những sự thật bẽ bàng. Hiện tại, giới lãnh đạo của chúng ta đang có sẵn những công cụ tùy ý sử dụng, vốn không thể nào ngờ được vào năm 1969, để khai thác nỗi sợ hãi, sự hoài nghi, và oán giận.

Và đối với tôi, tôi đã dấn thân “vào sự hỗn loạn của thế giới”, nhưng chính điều này đã khiến tôi bầm dập và thở hổn hển. Tôi có thể nói gì với lớp Wellesley 2017 trong giờ phút như vậy?

Tôi nghĩ về Havel. Ông đã kiên trì vượt qua nhiều điều tồi tệ hơn nhiều. Ông và tất cả các quốc gia Đông Âu chịu sự chi phối của Liên Xô đã sống hàng thập kỷ dưới thứ mà Havel gọi là “vỏ bọc không minh bạch”. Ông và những nhà bất đồng chính kiến khác đã cố gắng phản biện và thay đổi chế độ. Tôi quay lại và đọc lại một trong những bài viết của ông, “Quyền lực của những kẻ không quyền lực”, đã giải thích cách thức cá nhân có thể dùng sự thật như một thứ vũ khí, thậm chí khi họ thiếu toàn bộ sự ảnh hưởng về mặt chính trị. Ông viết, “Khoảnh khắc ai đó từ đâu xông ra, khi có một người la toáng lên, ‘Hoàng đế trần truồng!’1 – rồi một cá nhân phá vỡ luật chơi, thông qua đó phơi bày một trò đùa – mọi thứ đột nhiên xuất hiện dưới một thứ ánh sáng khác”.

1 Nguyên tác: The emperor is naked! Bắt nguồn từ truyện ngụ ngôn Bộ quần áo mới của Hoàng đế của Andersen.

Có cảm giác rằng đây là thông điệp phù hợp cho năm 2017. Tôi đã cảnh báo những cử nhân Wellesley rằng họ đang trưởng thành trong một cuộc tấn công toàn diện vào sự thật và lý trí, đặc biệt từ một Nhà Trắng chuyên về “những thực tế thay thế”2. Tôi có thể giải thích được bằng cách nào những nỗ lực từ phía chính quyền nhằm bóp méo sự thật là một sự sỉ nhục đối với các giá trị trong thời đại Khai sáng mà đất nước chúng ta được thành lập dựa trên đó, bao gồm niềm tin rằng những người công dân có hiểu biết, tranh luận mở và tự do là những nền tảng của một nền dân chủ vững mạnh. Nhưng những lời lẽ của Havel có lý do để chúng ta hy vọng. Mỗi chúng ta đều có vai trò trong việc bảo vệ nền dân chủ và ủng hộ suy nghĩ duy lý. Tôi đã nhắc những cử nhân này về điều tôi đã nói trong bài phát biểu chấp nhận nhượng bộ của mình: rằng họ đều có giá trị và quyền lực, và rằng những kỹ năng và giá trị họ học được từ Wellesley đã cho họ mọi thứ họ cần để đấu tranh.

2 Nguyên tác: Alternative facts.

Điều làm tôi điên tiết là kể từ cuộc bầu cử, các chuyên gia đã tôn sùng những kẻ ủng hộ Trump rập khuôn đến mức họ bắt đầu sa thải bất kỳ ai sống ven biển và được đào tạo đại học nhưng ngành nghề không liên quan. Tôi muốn đảm bảo với những cử nhân Wellesley rằng đó là điều vô nghĩa. Khả năng tư duy phản biện, cam kết đối với sự bao dung và tính đa nguyên, đạo đức phục vụ vì cộng đồng – đó chính xác là những gì chúng ta cần ở nước Mỹ năm 2017. Lời khuyên của tôi đơn giản là: Đừng để những kẻ khốn đó đánh gục bạn. Sống thật với bản thân và giá trị của bạn. Quan trọng hơn hết, hãy tiếp tục tiến bước.

Tôi thức dậy sớm vào sáng ngày 26 tháng 5. Tối hôm trước, tôi đã dành thời gian với Bill và một số cộng sự cũ hồi chiến dịch tranh cử của tôi cùng nhau ăn đồ Thái, uống rượu vang trắng và chuẩn bị cho bài diễn văn của tôi. Tôi muốn bài diễn văn lần này phải tốt. Đây sẽ là bài diễn văn lớn đầu tiên của tôi từ sau bài diễn văn chấp nhận thua cuộc, và tôi chắc chắn rằng rất nhiều người ủng hộ tôi trên khắp đất nước đang nóng lòng muốn nghe. Nhiều người trong số họ đang sợ hãi, tức giận và khát khao cảm hứng. Nhưng trên hết, các cử nhân ở đây xứng đáng có một ngày lễ tốt nghiệp đáng nhớ.

Trời đang mưa ở Chappaqua^1 và dự báo thời tiết nói rằng ở Boston^2 cũng đang mưa phùn. Tôi đồng cảm với tất cả các gia đình tại Wellesley, họ chắc chắn đều hy vọng hôm nay sẽ là một ngày đẹp trời. Chính tôi đã tốt nghiệp dưới bầu trời New England thoáng đãng và trong xanh. Thôi thì, một số người nói rằng mưa vào lễ cưới sẽ đem lại vận may. Hy vọng điều đó cũng đúng với những buổi lễ tốt nghiệp.

1 Dinh thự của gia đình bà Hillary tọa lạc tại vùng Chappaqua, thị trấn New Castle, New York.

2 Trường Wellesley nằm ở vùng Wellesley gần thành phố Boston, bang Massachusetts.

Tôi vận một bộ đồ màu xanh Wellesley, uống một tách cà phê và nhìn thấy lời nhắn dễ thương của Bill. Anh ấy đã thức cả đêm đọc lại bản thảo mới nhất bài diễn văn của tôi và tốc ký lên đầu trang giấy, “H – Anh thích bài diễn văn này. Hy vọng những gợi ý sau đây có ích cho em – hãy gọi anh dậy và chúng ta sẽ cùng xem lại nó lần nữa – Anh yêu em”. Đây là lần thứ mười triệu mà tôi nghĩ rằng thật hạnh phúc khi kết hôn với người bạn thân và cổ động viên lớn nhất cuộc đời mình. Và đúng vậy, như mọi khi, những điều chỉnh của anh giúp bài diễn văn của tôi ổn hơn nhiều.

Tất ta tất tưởi, tôi bật bản tin lên và ngay lập tức hối hận về điều đó. Chỉ qua một đêm, một ứng cử viên Quốc hội ở bang Montana, người đã từng vật một phóng viên xuống đất chỉ vì anh ta đưa ra những câu hỏi khó về chương trình chăm sóc sức khỏe, đã chiến thắng tại cuộc bầu cử đặc biệt của ông này. Tại hội nghị thượng đỉnh NATO ở phía bên kia Đại Tây Dương, Donald Trump đã đẩy thủ tướng Montenegro sang một bên để có vị trí tốt trong bức ảnh tập thể. Tôi xem đoạn phim đó thêm vài lần nữa, cứ như một người đi đường hiếu kỳ khi đi ngang qua một tai nạn xe hơi vậy. Thật khó mà không thấy sự liên quan giữa hai câu chuyện này, cả hai biểu tượng cho lối sống suy tàn của đất nước chúng ta dưới Thời đại Trump. Tôi thở dài, tắt TV đi, thu xếp đồ đạc, chạy ra sân bay, và bay đến Massachusetts.

Ngay cả trong cơn mưa, việc nhìn thấy những tòa nhà cổ kính gạch đỏ của Wellesley cũng khiến tâm trạng tôi tốt hơn. Khuôn viên trường rộn ràng với các nghi thức thân thuộc của ngày lễ tốt nghiệp. Những bậc phụ huynh, ông bà đang tâng bốc những đứa con, đứa cháu đang xấu hổ, ngại ngùng của mình. Những đứa em nhỏ thì lại đắm chìm vào mọi thứ xung quanh, tưởng tượng về thời khắc của mình trong tương lai. Một số cử nhân trang trí mũ tốt nghiệp của mình với vòng hoa và cờ cầu vồng. Một số khác thì dán lên mình những hình dán “Tôi đứng về phía bà ấy” và mang những huy hiệu “Tình thương vượt lên trên cả sự thù hằn”, điều đó khiến tôi mỉm cười. Theo truyền thống, mỗi niên khóa ở Wellesley sẽ được chỉ định một màu. Trùng hợp hơn nữa, cả lớp năm 1969 và 2017 đều là màu xanh lá. Thế nên, khắp khuôn viên trường nhìn như đang tổ chức ngày hội Thánh Patrick^1 vậy.

1 Ngày lễ hội tương trưng cho nền văn hóa của người dân Ireland, diễn ra vào ngày 17 tháng 3 hằng năm, với các hoạt động diễu hành, tham dự lễ ceilithe, mặc đồ xanh lá cây, uống rượu bia truyền thống, vv...

Hiệu trưởng Johnson, người tôi biết và ngưỡng mộ về những công trình liên quan đến y khoa và các vấn đề về sức khỏe cộng đồng, đã gặp và dẫn tôi đến một tòa nhà Xanh^2, công trình theo kiến trúc Gothic cổ kính xinh xắn. Ở đó tôi tìm thấy áo choàng và nón tua rua của mình. Theo thường lệ, tôi không đội những cái mũ ngớ ngẩn trước công chúng, nhưng đây là một ngoại lệ. Tôi quyết định xem đây là một việc vui vẻ mình nên làm.

2 Nguyên tác: Green Hall.

Trước khi buổi lễ bắt đầu, tôi vui khi có một ít phút để gặp lại một người bạn cũ. Khi tôi còn là sinh viên của Wellesley, đức giám mục Paul Santmire là giáo sĩ của trường và trở thành người cố vấn quan trọng của tôi. Trong bài diễn văn tốt nghiệp năm

1969, tôi đã trích lời ông như một hình mẫu cho sự liêm chính ngày ấy, khi mà lúc đó chúng tôi không đặt niềm tin vào các nhân vật có thẩm quyền hay bất kỳ ai trên tuổi 30 cả. Giờ đây, khi đã ngấp nghé tuổi 80, Paul vẫn sắc sảo và nhân từ hơn bao giờ hết. Chúng tôi ôm nhau, và ông kể cho tôi nghe việc ông đã lái xe lên khu New Hampshire vào mùa thu để đến gõ cửa từng nhà vận động cho chiến dịch tranh cử của tôi. Chúng tôi cùng nhau hồi tưởng về những năm tháng xưa khi tôi còn là một cô sinh viên hoạt động xã hội non nớt, thiếu kinh nghiệm, và ông ấy còn nhắc đến câu văn của John Wesley^3 mà tôi yêu thích, lời kêu gọi “Nỗ lực hết sức mà bạn có thể”4. Tôi cam đoan với ông ấy rằng tôi cảm thấy thấm thía câu nói trên hơn bao giờ hết và niềm tin ấy của tôi vẫn vững như hòn đá tảng khi mà mọi thứ khác đảo lộn hết cả lên.

3 Một mục sư Anh giáo, nhà thần học, nhà thuyết giáo và người khởi phát phong trào Giám lý.

4 Nguyên tác: Do all the good you can.

Tôi cũng có cơ hội tạt ngang thăm một cô gái trẻ tên là Lauren, Chủ nhiệm câu lạc bộ đảng Cộng hòa của Wellesley – một vị trí mà tôi đã từng nắm giữ khi còn là sinh viên trước khi nhận ra những quan điểm và giá trị cấp tiến của tôi đã hướng tôi sang một ngã rẽ khác. Lauren dường như cũng đang trải qua giai đoạn tìm kiếm lối đi tương tự tôi. Wellesley là một nơi cô đơn nếu sống bảo thủ, nhưng cô bé nói với tôi rằng những người bạn học của cô đã trở nên năng nổ hơn trong việc trao đổi về sự khác biệt của họ theo một hướng mở và khích lệ. Lauren không hề hâm mộ Trump và đã rất đau lòng, không biết phải làm gì sau khi ông ta đắc cử. Câu lạc bộ đảng Cộng hòa trường Wellesley từ chối thừa nhận điều này. Nhưng, cũng như nhiều người, Lauren cho rằng ông Trump sẽ thua và mọi thứ sẽ quay trở lại bình thường. Bây giờ cô bé đang chật vật với tất cả những điều này. Tham gia câu lạc bộ đi, tôi nghĩ. (Hay là từ bỏ nó đi! Thật đấy, nếu ai đó có ý định rút khỏi đảng Cộng hòa, thì đây sẽ là thời điểm thích hợp đấy).

Còn một người nữa mà tôi đã gặp. Tala Nashawati được các bạn học của mình chọn làm sinh viên đại diện phát biểu trong buổi lễ tốt nghiệp, cũng như tôi vào năm 1969. Sinh ra trong một gia đình có cha mẹ là người nhập cư Syria sống ở Ohio, cô bé trông rất duyên dáng và điềm đạm, với một nụ cười ấm áp. Giống như rất nhiều sinh viên khác của Wellesley, Tala toàn diện và giỏi giang đến không ngờ, sinh viên ngành Trung Đông học, huấn luyện viên được săn đón môn đấm bốc, và sắp trở thành sinh viên y khoa. Đêm trước bài diễn văn của tôi năm 1969, tôi đã thức suốt đêm để soạn thảo, đi tới đi lui, nghĩ ngợi, và đến buổi sáng hôm sau, tôi vẫn ở trong tình trạng hoảng loạn khó mà kiểm soát. Nhưng Tala lại tỏ ra bình thản. Tuy cô bé cũng thức suốt đêm để chỉnh sửa lần cuối cho bài diễn văn của mình, nhưng cô đã biết mình muốn nói gì từ rất lâu rồi. Và giờ đây cô bé đã sẵn sàng.

Tala mang đến một tấm ảnh xin chữ ký của tôi. Đó là tôi hồi năm 1969. Tôi đang đứng trên bục phát biểu, hơi nghiêng mình về phía trước micrô, tóc được buộc ngược phía sau thành một búi nhỏ mà hồi đó tôi nghĩ trông trưởng thành lắm, cặp kính to đùng nằm trên cánh mũi. Thật trẻ. Đằng sau lưng tôi là một hàng giảng viên tóc bạc của các khoa và những thành viên của Hội đồng nhà trường, trông rất nghiêm túc. Vài người trong số họ hẳn vẫn còn đang thắc mắc tại sao Hiệu trưởng Ruth Adams trước đó lại cho phép một sinh viên nói chuyện tại buổi lễ tốt nghiệp, điều chưa từng có tiền lệ trước đây. Hoặc cũng có thể họ đang cố gắng theo dõi bài diễn văn tâm huyết nhưng lại hơi thiếu mạch lạc của tôi. Phía dưới tấm ảnh có in một câu nói trích trong bài diễn văn của tôi: “Thử thách lúc này chính là việc thực hành một nền chính trị như một môn nghệ thuật biến những thứ tưởng chừng như không thể, thành có thể”.

Tôi đã mượn câu nói đó từ một bài thơ do một người bạn của tôi viết. Nó đã nắm bắt được chủ nghĩa lý tưởng mà nhiều người trong số chúng tôi cùng cảm nhận, mặc cho chiến tranh, những cuộc ám sát và bất ổn đang tồn tại xung quanh chúng tôi. Chúng tôi thực sự đã tin rằng mình có thể thay đổi thế giới. Bốn mươi bảy năm sau đó, tôi đã định sử dụng lại câu nói này trong bài diễn văn chiến thắng mà tôi hy vọng sẽ được phát biểu trong buổi tối hôm bầu cử. “Bây giờ tôi đã lớn tuổi. Tôi đã là một người mẹ và một người bà”, tôi có lẽ sẽ nói thế. “Nhưng tôi vẫn tin, từ tận đáy lòng mình, rằng chúng ta có thể biến những điều không thể, thành có thể. Hãy nhìn xem những gì chúng ta sẽ ăn mừng tối nay”.

Nhưng cuối cùng, không có gì để chúc tụng cả. Những rào cản vô hình vẫn tồn tại. Điều bất khả thi vẫn cứ như thế. Tôi nhìn Tala. Cho đến giờ phút này, chúng tôi chưa từng gặp nhau, nhưng theo rất nhiều cách, tôi cảm giác như mình đã đấu tranh cho cô bé và hàng triệu người giống cô ấy trong suốt sự nghiệp của mình. Và tôi đã khiến cho tất cả thất vọng.

Thế nhưng cô bé vẫn đứng đây, đôi mắt sáng ngời và tràn đầy nhựa sống, xin tôi ký vào tấm ảnh đen trắng này. Nó có ý nghĩa gì đó với cô bé. Những câu chữ trên tấm ảnh đó cũng vậy. Không màng đến sự thất bại của tôi, cô bé vẫn tin vào việc biến những thứ không thể thành có thể.

Đã đến lúc phải đi. Trước hết là một quãng đường dài băng qua các hành lang uốn lượn của các tòa nhà cổ kính để đến được phần bạt giăng lên – nơi buổi lễ tốt nghiệp được tổ chức. Hiệu trưởng Johnson và tôi xếp hàng đằng sau những thành viên của Hội đồng nhà trường, và buổi diễu hành bắt đầu.

Đến một khúc cua, chúng tôi thấy những cô gái mặc áo choàng đen đang xếp hàng hai bên dãy hàng lang. Họ bắt đầu vỗ tay và reo hò một cách nồng nhiệt. Xung quanh những khúc cua khác có thêm nhiều sinh viên khác nữa. Họ cứ tiếp tục nối đuôi nhau, hàng trăm người, tất cả sinh viên năm cuối, xếp hàng như lực lượng cảnh vệ danh dự vậy. Tiếng hò reo của họ nghe chói cả tai. Cứ như thể bao nhiêu cảm xúc dồn nén bấy lâu của họ vỡ òa – bao nhiêu hy vọng và nỗi đau họ cảm nhận kể từ tháng 11 và có thể từ trước đó lâu hơn. Tôi cảm thấy trìu mến và lâng lâng, lơ lửng trên những làn sóng xúc cảm. Cuối cùng thì chúng tôi cũng hòa vào bầu không khí mờ ảo của ngày hôm đó, cùng với những bậc phụ huynh và ống kính báo giới đang đợi chờ và tất cả sự hoành tráng, choáng ngợp của một buổi lễ tốt nghiệp. Ngồi trên sân khấu, tôi cố bình tĩnh, nhưng tim vẫn không ngừng đập nhanh. Sau đó, Tala bước lên bục phát biểu, cũng như tôi trong tấm ảnh ngày xưa. Cô bé trông rất tuyệt và bài diễn văn của cô duyên dáng và chân thành.

Vì màu xanh lá là màu chủ đạo của năm học 2017, cô bé so sánh những người bạn học của mình như những viên ngọc lục bảo.

“Cũng như chúng ta, ngọc lục bảo rất quý giá, hiếm và rất bền”, cô bé nói. “Nhưng ngọc lục bảo còn được nhiều người biết đến nhờ một đặc điểm khác nữa: những khiếm khuyết của chúng. Mình biết rất khó để tự thừa nhận, đặc biệt với tư cách sinh viên trường Wellesley, nhưng tất cả chúng ta đều có rất nhiều khiếm khuyết. Chúng ta chưa hoàn thiện, xây xước đôi chỗ, với những góc cạnh gồ ghề”.

Tôi thích thú và tò mò. Đây không phải là những gì tôi trông đợi sẽ được nghe.

“Những viên ngọc lục bảo thô kệch đôi khi còn tốt hơn những viên ngọc hoàn mỹ”, Tala nói tiếp, “bởi vì khiếm khuyết cho ta thấy tính chân thực và cá tính”.

Lại là từ đó, tính chân thực. Nhưng cô bé sử dụng nó như một phương thuốc làm dịu vết thương thay vì như một cây dùi cui. Khiếm khuyết. Tôi nghe cụm từ đó biết bao nhiêu lần trong suốt hai năm qua. “Một Hillary không hoàn hảo”. Nhưng ở đây, Tala, một cách đầy thách thức, đã tái định nghĩa cụm từ này, khẳng định vẻ đẹp và sức mạnh của sự không hoàn hảo.

Giờ đến phiên những người bạn học của cô bé trở nên thích thú. Họ búng tay thể hiện sự đồng tình thay vì vỗ tay, Tala mỉm cười và đi đến phần kết của bài diễn văn.

“Theo những gì Ngoại trưởng Clinton nói, đừng bao giờ hoài nghi rằng bạn là một con người có giá trị, mạnh mẽ và xứng đáng với mọi cơ hội trên thế giới này để theo đuổi giấc mơ của chính mình”, cô bé nói với khóa năm 2017. “Bạn hiếm có và độc nhất vô nhị. Hãy cho phép bản thân mình có khiếm khuyết. Hãy tự tin và kiêu hãnh tiến vào thế giới này với ánh hào quang chói lòa để chứng tỏ với mọi người thực lực của bạn và phá tan những rào cản vô hình cố hữu”.

Giờ thì những tiếng búng tay đã thay bằng những tiếng hò reo. Tôi là một trong những người tán dương nồng nhiệt nhất.

Tôi đứng dậy, vỗ tay, và cảm thấy một niềm hy vọng và hãnh diện cuộn trào trong tim mình. Nếu đây đúng là tương lai, thì mọi nỗ lực bỏ ra đều xứng đáng.

Mọi thứ sẽ khó khăn trong quãng thời gian tới. Nhưng rồi chúng ta cũng sẽ ổn thôi. Tất cả chúng ta.

Cơn mưa đã tạnh. Đến phiên tôi phát biểu.

“Chúng ta làm gì bây giờ nhỉ?” tôi hỏi. Chỉ một câu trả lời duy nhất: “Tiếp tục tiến bước”.

Lời cuối

T
ôi dành tặng quyển sách này cho đội ngũ đã đứng cùng tôi vào năm 2016.

Tôi sẽ luôn biết ơn Barack và Michelle Obama và những nhân viên của họ vì đã dốc lòng ủng hộ tôi trước, trong và sau chiến dịch bầu cử; xin dành lời cảm ơn đến Tim Kaine, Anne Holton và gia đình họ; và đến tất cả những người đã dành nhiều ngày nhiều đêm ròng rã làm việc trong tổng hành dinh của chúng tôi ở Brooklyn; các giám đốc và nhân viên bang, những đội địa phương và đội tiền trạm, nhân viên liên kết chiến dịch, những tình nguyện viên, thực tập sinh, người ủng hộ ở tất cả 50 bang; các cố vấn, nhà thầu, nhà bán hàng, đội ngũ ở DNC; các luật sư ở Perkins Coie; và tất cả bạn bè và người ủng hộ đã dốc tâm dốc sức vào chiến dịch của tôi. Ước gì tôi có thể đích thân cảm ơn từng người các bạn. Thực ra tôi có hỏi nhà xuất bản liệu tôi có thể in tên của tất cả các bạn ở đây không – hơn 6.500 người – nhưng họ nói điều này sẽ làm quyển sach dày thêm gấp đôi. Xin hãy luôn nhớ rằng tên các bạn luôn được khắc ghi trong trái tim tôi, hôm nay và ngày sau nữa.

Điều gì đã diễn ra? sẽ không thể nào diễn ra nếu không có sự giúp đỡ và hỗ trợ của một đội tuyệt vời khác nữa. Toàn bộ chuyện này là hoàn toàn cá nhân, nhưng tôi sẽ không thể nào làm nên quyển sách một mình. Tôi chân thành cảm ơn tất cả những người đã góp sức giúp tôi dù ít dù nhiều. Họ đã chứng minh một lần nữa rằng chúng ta thực sự Cùng nhau mạnh mẽ hơn.

Đầu tiên là Dan Schwerin, Megan Rooney và Tony Carrk đã dành nhiều giờ đồng hồ ngồi cùng tôi bên cái bàn trong bếp ở Chappaqua, giúp làm sống lại những ký ức và giúp tôi định hình nên quyển sách.

Dan bước vào văn phòng Thượng nghị sĩ của tôi hơn chục năm trước khi còn là một cậu nhân viên chính phủ trẻ măng và đã đồng hành cùng tôi từ thuở đó. Cậu ấy hỗ trợ tôi viết quyển sách gần đây nhất của mình là Hard Choices, dẫn dắt đội viết diễn văn của tôi trong năm 2016, và tiếp tục đồng hành cùng tôi trong quyển sách này đây. Nếu không có cậu ấy, tôi sẽ không thể hoàn thành quyển sách và nhiều thứ khác nữa. Cậu vô cùng thông minh và có tài tổ chức. Cậu cố gắng đánh vật với những thông tin và luận điểm để giúp tôi hoàn thành công việc của mình. Cậu luôn vững vàng và trầm tĩnh giữa những cơn sóng dữ, và luôn là một người bạn tốt.

Megan Rooney từng là nhân viên trong đội của tôi ở Bộ Ngoại giao, và đã quay trở lại để viết diễn văn cho tôi trong chiến dịch. Cô đã thổi vào quyển sách trí thông minh, sự dí dỏm, và tài năng kể chuyện điêu luyện, tất cả những điều này đã giúp quyển sách trở nên hấp dẫn hơn là nếu tôi làm một mình. Cô luôn chia sẻ cùng tôi nhiều suy nghĩ về nữ quyền, và mang óc hài hước, nụ cười tinh quái và đôi mắt sáng của mình vào nhiều đêm dài khi tất cả chúng tôi đều cần được vực dậy.

Cô và Dan tiếp tục cộng tác trong mối quan hệ viết lách lâu dài của mình và tôi rất vui thích chứng kiến họ ngồi cạnh nhau trên ghế bành, máy tính để trên đùi, miệt mài viết nên những đoạn văn, dù không ai nói lời nào nhưng họ vẫn cực kỳ hiểu nhau và hiểu nhiệm vụ của mình.

Tony Carrk tham gia cùng tôi trong chiến dịch 2008 như một nhà nghiên cứu, và trong năm 2016 dẫn dắt nhóm quan trọng đó.

Qua áp lực lớn và những ngày dài căng thẳng, cậu trở thành một anh chàng nhiệt tình biết hết tất cả những gì chúng tôi cần. Cậu vô cùng tận tụy và chính trực. Những đức tính này còn thể hiện khi cậu trở thành cha của một bé gái tên Celia khi chiến dịch đang diễn ra và một cậu nhóc tên Diego trong suốt thời gian quyển sách này được viết.

Huma Abedin, Nick Merrill, Cheryl Mills, Philippe Reines, Heather Samuelson, và Jake Sullivan đã ở bên cạnh tôi nhiều năm, qua nhiều chiến thắng và những thất bại. Như những lần trước đây, họ ủng hộ tôi và dự án này bằng những lời khuyên khôn ngoan và hữu dụng.

Tôi mắc nợ tất cả những người đã chia sẻ cho tôi nhiều kỷ niệm và thông tin, đã cho tôi những lời khuyên, giúp xem lại những bài báo và thông tin, và đã hỗ trợ tôi và công việc của tôi trong suốt quá trình này. Họ gồm có Emily Aden, John Anzalone, Charlier Baker, Kris Balderston, De’Ara Balenger, Shannon Beckham, Daniel Benaim, Joel Benenson, Jonathan Berkon, David Binder, Allida Black, Sid Blumenthal, Susie Buell, Glen Caplin, Dennis Cheng, Corey Ciorciari, Brian Cookstra, Brynne Craig, Jon Davidson, Howard Dean, Karen Dunn, Marc Elias, YJ Fischer, Oren Fliegelman, Oscar Flores, Tina Flournoy, Danielle Friedman, Ethan Gelber, Teddy Goff, Jorie Graham, Shane Hable, Tyler Hagenbuch, Maya Harris, Trevor Houser, Jill Iscol, Jay Jacobs, Beth Jones, Elizabeth Kanick, Grady Keefe, Ron Klain, Jen Klein, Harold Koh, Elan Kriegel, Amy Kuhn, David Levine, Jenna Lowenstein, Bari Lurie, Moj Mahdara, Jim Margolis, Capricia Marshall, Marlon Marshall, Garry Mauro, Michael McFaul, Judith McHale, Kelly Mehlenbacher, Craig Minassian, Robby Mook, Minyon Moore, Lissa Muscatine, Navin Nayak, Kevin O’Keefe, Ann O’Leary, Jennifer Palmieri, Maura Pally, Adam Parkhomenko, Matt Paul, Lauren Peterson, John Podesta, Jacob Priley, Amy Rao, Ed Rendell, Mary Kate Rooney, Emmy Ruiz, Rob Russo, Sheryl Sandberg, Marina Santos, Kristina Schake, Oren Schur, Ella Serrano, Meredith Shepherd, Bill Shillady, David Shimer, Anne- Marie Slaughter, Craig Smith, Burns Strider, Donna Tartt, Mario Testino, Opal Vadhan, Lona Valmoro, Jon Vein, Melanne Verveer, Mike Vlacich, Rachel Vogelstein, Diane von Fürstenberg, Don Walker và công ty Harry Walker, Maggie Williams, Graham Wilson, Theresa Vargas Wyatt, và Julie Zuckerbrod.

Tôi cũng dành lời cảm ơn đến những chuyên gia và những viện sĩ đã giúp tôi phát triển những chính sách được nêu trong quyển sách này và nhiều chính sách đã bao gồm những nền tảng Dân chủ tiến bộ nhất trong lịch sử. Những chính sách này tiếp tục đưa ra định hướng để xây dựng một tương lai tốt đẹp hơn. Bạn có thể đọc thêm về những điều này tại www.hillaryclinton.com/issues.

Tôi sẽ không thể nào vượt qua được chuyện trong ngày bầu cử và những ngày sau đó nếu không có những bạn bè của mình. Họ giúp tôi thông suốt, đã đưa tôi đến rạp hát, đã đến thăm tôi, đã tản bộ cùng tôi, đã làm tôi cười, đã vực dậy tinh thần của tôi, và đã chịu đựng những khi tôi giải tỏa cảm xúc. Tôi luôn mong được gặp tất cả các bạn.

Tôi mắc nợ Simon & Schuster, đặc biệt là Tổng Giám đốc Carolyn Reidy, và những biên tập viên của tôi là Jonathan Karp và Priscilla Painton, họ đã dành nhiều thời gian tư vấn cho tôi và xem kỹ những bản thảo nháp. Xin dành lời cảm ơn đến đội của họ: Tamara Arellano, Phil Bashe, Eloy Bleifuss, Alice Dalrymple, Amar Deol, Lisa Erwin, Jonathan Evans, Tiffany Frarey, Megan Gerrity, Cary Goldstein, Megan Hogan, John Paul Jones, Ruth Lee-Mui, Kristen Lemire, Dominick Montalto, Laura Ogar, Anne Tate Pearce, Emily Remes, Richard Rhorer, Jackie Seow, Elisa Shokoff, Laura Tatham, và Dana Trocker.

Xin cảm ơn những luật sư của tôi: Bob Barnett, người diễn tập cùng tôi trong những buổi tranh luận và là cố vấn xuất bản; David Kendall, người đã cùng tôi vượt qua những cơn bão lũ cuồng loạn quanh những cái email và đội của họ ở Williams and Connolly – Tanya Abrams, Tom Hentoff, Deneen Howell, Michael O’Connor, Adam Perlman, Ana Reyes, Amy Saharia, Katherine Turner, và Steve Wohlgemuth.

Gửi đến những người đàn ông, phụ nữ trong Sở Mật vụ Mỹ, xin cảm ơn các bạn vì đã luôn bảo vệ cho tôi. Sự chuyên nghiệp và lòng can đảm của các bạn là một nguồn cảm hứng lớn lao.

Và gửi đến 65.844.610 người Mỹ đã bầu cho tôi, xin cảm ơn các bạn vì đã tin tưởng và tự tin vào tôi. Lần này chúng ta đã không đến được đó trong lúc này, nhưng tôi hy vọng các bạn chưa đánh mất lòng tin vào tầm nhìn mà chúng ta cùng có về một nước Mỹ tốt đẹp hơn.

Nhà thơ Max Ehrmann nói rằng, “Dù bạn làm gì, khát vọng ra sao, trong cơn ầm ĩ, hỗn độn của cuộc đời, hãy giữ bình an trong tim”. Tôi chỉ có thể bình an vì có tình yêu và sự hỗ trợ của Bill, Chelsea, Marc, Charlotte, Aidan và tất cả mọi người trong gia đình. Cảm ơn mọi người vì đã là những biên tập viên, những chuyên gia cố vấn, những người giải tỏa căng thẳng, những người mang lại niềm vui tuyệt vời nhất quả đất. Và xin cảm ơn mọi người vì đã hồ hởi khi những ngày qua tôi luôn quẩn quanh bên cạnh.

Table of Contents

- Lời tác giả
- KIÊN GAN
- Xuất hiện
- Can đảm và biết ơn
- ĐỐI ĐẦU
- Cố gắng
- Bắt đầu
- Một ngày trong đời
- LÀ PHỤ NỮ
- Phụ nữ làm chính trị
- Là mẹ, là vợ, là con, là chị em bạn hữu
- Biến đau thương thành hành động
- LÝ TƯỞNG VÀ HIỆN THỰC
- Những người tạo ra thay đổi
- Chú tâm đến từng chi tiết
- Tạo nên lịch sử
- SỰ PHẪN NỘ
- Những nẻo đường quê
- Trolls, bots, tin tức giả và người Nga thật
- Đêm bầu cử
- Tại sao?
- BỀN CHÍ
- Tình thương và sự tử tế
- Tiến bước cùng nhau
- Lời cuối