Văn Hóa Giao Tiếp Ứng Xử - Biết Co Biết Duỗi
Author: Đinh Viễn Trí; Đông Phương Tri
Date: 0101-01-01 00:00:00+00:00
Publisher: Văn Hoá - Thông Tin

ĐINH VIỄN TRÍ – ĐÔNG PHƯƠNG TRI

NGỌC ANH dịch

VĂN HÓA GIAO TIẾP ỨNG XỬ

(Biết co biết duỗi)

NHÀ XUẤT BẢN VĂN HÓA – THÔNG TIN

Hà Nội – 2003

Thanks to VOZ Ebook Team.

Editors:

minhtran2159, Ryancabrera, thienphuc_love, Car parking

Proofreaders:

DoMinhT, thienphuc_love, Monday Night Messiah, Car parking

Supporters:

Ryn, Quan, ffffff

Sponsor:

Ploooo

Source: voz.vn

Thân gửi tới độc giả của ebook “Biết co biết duỗi”!

Trong quá trình thực hiện ebook cho tập sách này chúng tôi đã gặp những lỗi sau đây từ chính nguyên tác của NXB.

- Lỗi chính tả và trình bày: bỏ dấu mũ cẩu thả, tuỳ tiện dùng “i”, “y”, lỗi “d”, “gi”, lỗi dấu câu”.”, “,”

- Lỗi tên nhân vật: cùng một người nhưng mỗi câu chuyện tên có thể thay đổi về dấu, chữ lót, họ và cách sắp xếp của toàn bộ tên.

- Lỗi diễn đạt: nhiều câu văn viết lủng củng, tối nghĩa, chấm phẩy tuỳ hứng. Một số câu tiếng Việt thuần nhưng vô nghĩa bởi các từ liên kết hoặc các cụm từ không có trong từ điển tiếng Việt.

VOZ Ebook Team đã cố gắng tìm kiếm thông tin cũng như chỉnh sửa những lỗi sai này. Tuy nhiên, chất lượng bản chính có quá nhiều “sạn” nên ebook có thể vẫn tồn tại một số lỗi ngoài ý muốn. Hy vọng độc giả thông cảm và phản hồi tích cực.

VOZ Ebook Team, project “Biết co biết duỗi”.

18/04/2022

MỤC LỤC

LỜI NÓI ĐẦU

PHẦN I: TRÍ TUỆ

1. Đầu bông lúa mẩy rủ xuống dưới, đầu bông lúa lép hướng lên trời

2. Khương thái công câu cá, ai muốn thì đến mắc câu. Nhất nhất cầu “duỗi” trong “câu”

3. An không thể quên nguy, trị không thể quên loạn

4. Có công mài sắt, có ngày nên kim

5. Bảo kiếm nhọn từ mài giũa mà ra, hoa mai thơm do giá rét mà đến

6. Không sợ trăm trận bất lợi, chỉ sợ nản lòng nhụt chí

7. Tìm bóng mát giữa cây đại thụ

8. Nhường người phần hơn không phải là hèn yếu

9. Tình thì tròn - lý thì vuông

10. Mượn gà đẻ trứng

11. Giấu đuôi làm người

12. Muốn lời nói có uy lực, trước tiên mình phải hành động đúng như như lời nói ấy

13. Nam nhi đại trượng phu quỳ gối là vàng

14. Lấy vai người khác làm bàn đạp để tiến lên

15. Chỉ cần lưu lại được núi xanh thì không lo thiếu củi đốt

16. Lưu lại một chút tình, sau này dễ ăn nói

17. Được gió phải giương buồm

18. Thuyền vào chỗ vòng phải bẻ bánh lái

19. Vịnh tránh gió sẽ không bắt được cá mập lớn

20. Dù đứng chết cũng quyết không sống quỳ

21. Bệnh có nghìn loại, thuốc có vạn biến

22. Tướng có nhiều loại, nam nhi mấy người tự cường

23. Gặp cầu phải xuống ngựa, qua sông chớ tranh thuyền

24. Quân không rời trận, xe không rời bến

25. Giả dương thành âm, thừa cơ lơ là đánh chỗ lười

26. Khi phải nhượng bộ thì nên nhượng bộ

27. Lòng người không biết đủ như rắn nuốt voi

28. Cung kính có tiêu tan giận, nhượng bộ có thể ngừng chiến tranh

29. Quân tử kết giao trọng tình nghĩa

30. Nước xiết cũng có sóng quay đầu

31. Ngựa tốt không ăn cỏ bỏ

32. Ý của kẻ say không nằm ở rượu

33. Đại trượng phu báo thù mười năm chưa muộn

34. Lòng tham vô đáy, được voi đòi tiên

35. Thành danh nhờ có những ngày khổ cực

36. Bảo vệ cây non như bảo vệ mạng sống

37. Đâm lao thì phải theo lao

38. Lựa gió đẩy thuyền

39. Thế sự minh thông cần học vấn, nhân tình thấu đạt bởi văn chương

40. Cung cứng thì hay bị gãy, người “cứng” hay gặp họa

41. Có cái làm được tất có cái không thể

42. Muốn nhìn xa thì leo cao một chút

43. Trong nhu có cương, trong cương có nhu

44. Đại dương không từ chối suối nhỏ, thái sơn không chỉ một hòn đất

45. Ông trời không mở mắt, không có cửa báo đền công ơn

46. Chí nhỏ không phải là quân tử, không “độc” không phải là trượng phu

47. Dùng sức khiến người tâm phục khẩu phục

48. Thà làm cho trời giận cũng không khiến người buồn

49. Không gặp trắc trở không lùi bước

PHẦN II: TU THÂN

50. Tiện lợi cho mọi người, tiện lợi cho bản thân

51. Không vì năm đấu gạo mà phải khom lưng

52. Đại trượng phu biết nhìn xa trông rộng

53. Thà làm sen trong bùn, chứ không làm bèo trên mặt nước

54. Người giỏi không kiêu ngạo, kẻ kiêu ngạo là kẻ bất tài

55. Lời nói không nên quá kiên quyết cứng nhắc, đừng bước đến chỗ cùng

56. Tự mình sống tiết kiệm, loại bỏ sự xa hoa

57. Nam nhi không cứng rắn không bằng cám thô

58. Người không cốt cách cứng cỏi cũng chẳng lâu bền

59. Hoành phúc bay đến chặn không nổi

60. Cổ có dài thêm nữa cũng không cao quá đầu

61. Mượn thang lên lầu

62. Dung thứ người, thênh thang tiến bước

63. Người quân tử không nhớ đến những tội ác xưa

64. Tha cho người không phải là kẻ ngu, kẻ ngu không thể tha cho người

65. Rùa không nên cười ba ba, đều sống trong bùn cả mà

66. Hoa hồng tuy đẹp, vẫn cần có lá xanh

67. Trong sóng gió mới có anh hùng, trong bão tố mới gặp hảo hán

68. Muốn tốt đẹp, hãy nhường nhịn nhau

69. Thiện ác rồi sẽ báo đền, có điều là sớm hay muộn mà thôi

70. Thà chết không khuất phục

71. Thà chết có khí tiết chứ không sống đời nô lệ

72. Người sa ngã sửa mình, điều đó rất đáng quý

73. Khi người ta phản bội, quỷ sứ sẽ đến

74. Trên bảng không có tên, dưới chân vẫn có đường

PHẦN III: KINH NGHIỆM

75. Việc đối nhân xử thế có rất nhiều kiểu, mỗi kiểu đều có đặc sắc riêng

76. Nhân tài ẩn dật

77. Không trói buộc, nhấn chìm nhân tài

78. Chỉ hướng cao vời vợi nhưng vận mệnh lại quá mỏng manh

79. Chim muông dựa vào rừng, con người dựa vào hợp tác

80. Cây di chuyển thì sẽ chết, người di chuyển thì sẽ sống

81. Chưa trải qua gian nan vất vả thì chưa trưởng thành

82. Người chịu được thiệt thòi là người tốt, chịu thiệt là phúc

83. Chỉ làm người trượng nghĩa chứ quyết không làm kẻ tham lam

84. Ngọc không mài không thành khí

85. Nhẫn nhịn một lúc, cả đời không phiền não

86. Lợn sợ béo, người sợ nổi tiếng

87. Có bị đánh gãy răng cũng nên nuốt vào trong bụng

88. Không làm việc trái với lương tâm thì không sợ nửa đêm ma gõ cửa nhà

89. Nếu thoát được thì không phải là tai hoạ, đã là tai họa thì không thể thoát nổi

90. Trốn hổ thì chạy xuống núi, tránh hổ thì đi đường vòng

91. Đàn ông chết vì người tri kỷ, phụ nữ nhẫn nhịn vì người làm mình vui

92. Trời đất luôn vận hành, người quân tử luôn tự cường

93. Áo vải ấm, rau hẹ thơm, quả bầu làm lương thực nửa năm

94. Khinh cứng chứ không khinh mềm, sợ lý chứ không sợ dao

95. Làm quan mà không vì dân thì chẳng bằng ở nhà bán khoai lang

96. Cây to đón gió, quan lớn lắm nguy hiểm

97. Chăn dài thì chớ duỗi chân

98. Anh có kế đóng cửa của anh, tôi có kế nhảy tường của tôi

99. Người thức thời là tuấn kiệt

100. Cùng thì biến, biến thì thông, thông thì lâu dài

101. Xưa nay anh hùng đều gặp nhiều gian nan

102. Trăm động không bằng một tĩnh

103. Quân tử dùng mồm miệng chứ không dùng tay chân

104. Im lặng là vàng

105. Nguồn gốc vui vẻ của người ba phải

106. Nụ cười chỉ lộ một phần ba

107. Hồ đồ lại càng hồ đồ

108. Người biết nhẫn nhịn thì bản thân yên ổn

109. Không có chỗ cho sự phỉ báng

110. Nhân vật lớn nên có lòng bao dung với người khác

111. Hận thù nên cởi bỏ chứ không nên kết thêm

112. Đố kị là liều thuốc độc âm ỉ

113. Không khom lưng vì năm đấu gạo

114. Làm sạch bóng đen của cuộc sống

115. Thanh đạm để sáng chí

116. Con người sống đến trung tuổi có cái nghĩ ngợi, có cái không nghĩ ngợi

117. Một phút quan trọng

118. Lãng tử quay đầu, vàng thau không đổi

119. Hài hước giúp bạn thoát khỏi lỗi lầm

120. Ham đức và ham sắc

121. Thế nào là người?

122. Hạn chế nhân dục, giữ lấy lý trời

123. Lấy tình đo tình, lấy tâm so tâm

124. Phàm việc gì cũng không oán trời, trách người

125. Mình vì mọi người, mọi người vì mình

126. Thường nở nụ cười thì trời đất rộng

127. Trời không tuyệt đường sống của con người

128. Vạn sự tùy thuộc vào duyên phận

129. Quân tử phải phòng họa từ khi chưa xẩy ra

130. Thích hợp thì dừng, thấy tốt liền thu

LỜI NÓI ĐẦU

I.

Thế nào là “co”, thế nào là “duỗi”? Thế nào gọi là biết co, biết duỗi? Xin mời xem ba nhân vật phong lưu trong lịch sử là “Tam Lưu”: Lưu Bang, Lưu Bị, Lưu Bá Ôn. Sử sách gọi Lưu Bang là Hán Cao Tổ, vốn là một đình trưởng nhỏ bé ở Tứ Thuỷ, bị người đời mắng là một nho sinh “vô lại”. Nhưng ông mượn thao lược “co duỗi” của Trương Lương, sau khi vào quan ải trước Hạng Vũ một bước lại không tham lam hưởng lạc nhất thời trong cung nhà Tần mà lưu khỏi Hàm Dương, rút quân về Bá Thượng, đồng thời đích thân đến Hồng Môn tạ tội với Hạng Vũ, nhẫn nhục chịu trách phạt, xưng là bề tôi, lừa lấy được sự tín nhiệm của Hạng Vũ. Tiếp đó lại theo mưu kế của Hàn Tín đốt cháy ở đạo, nín nhịn Hạng Vũ nhưng thực tế lại tích cực chuẩn bị, ngầm vượt Trần Thương, cuối cùng thu phục được Trung Nguyên. Khi Hàn Tín có công đòi sắc phong, ông kìm nén giận dữ phong cho Hàn Tín là Tề Vương, cuối cùng Lưu Bang thắng được Sở Bá Vương Hạng Vũ “có sức bạt núi có tài cái thế”, gây dựng được đế nghiệp Tây Hán. Lưu Bang có được “đại duỗi” trong lúc “đại co”, còn Hạng Vũ “vô địch thiên hạ” khi cùng quẫn phải tự chặt đầu ở Ô Giang.

Lưu Bị thuở nhỏ gia đình nghèo khó, từng phải dệt chiếu nuôi thân. Ban đầu, quân của ông thế cô lực mỏng đành dựa vào khe hở chiến tranh loạn lạc mà sống sót. Ông trước sau dựa vào Công Tôn Toản, Đào Khiêm, Tào Tháo, Viên Thiệu, Lưu Biểu, dùng cách ẩn thân. Văn dựa vào Khổng Minh, võ nhờ ở Quan Trường mà chiến thắng ở Xích Bích, rồi lại nhờ thời cơ đoạt lấy Kinh Châu, tiến thêm bước nữa chiếm cứ Tứ Xuyên, khai sáng hai đại nghiệp Thục - Hán. Nhưng sau khi Quan Vũ bị hại chết lại đi ngược nguyên tắc ban đầu, tìm duỗi trong co, vì báo tình thân thiết mà chết ở thành Bạch Đế cuối cùng khiến cho đại nghiệp Thục - Hán bị huỷ hoại bởi tay con trai kế nghiệp là Lưu Thiện. Lưu Bị bỏ “co” mà huỷ hoại bởi “duỗi”.

Lưu Bá Ôn, còn gọi là Lưu Cơ, vốn là công thần hàng đầu khai sáng nhà Minh, là quân sư nổi tiếng trong lịch sử. Sau khi giúp Chu Nguyên Chương đoạt được ngôi vua, nhận ra những trò tranh đấu, gạt bỏ lẫn nhau trong chốn quan trường, không màng đến công danh lợi lộc, thành công rồi thì rút lui, cáo lão về quê, tránh được họa sát thân trên “lầu mừng công”. Sau khi về quê, ông sáng tác ra “Xa đạm ca” (Ca tán gẫu) thuật lại những sự tích lịch sử về sự hưng, vong, thay, phế xưa nay dạy cho học trò diễn xướng, mượn đó để nói lên nỗi lòng than thở đối với nhân thế tranh giành. Lưu Bá Ôn là tấm gương lịch sử về việc “co” để cầu sinh “duỗi”.

II.

Thế nào là “co”, thế nào là “duỗi”? Thế nào gọi là biết cho biết duỗi, giỏi co giỏi duỗi, đại co, đại duỗi? Xin hãy xem các khái niệm trình bày trong sách này.

Co là một kiểu hồ đồ rất khó làm được, một kiểu khiêm nhường, cung kính dạng “nước chảy chỗ trũng”. Co là “nín nhịn” cầu mong sống còn trong cảnh khốn đốn, là “nhẫn nhịn” đấu tranh trong lúc chịu nhục, là “tha thứ” trong khi tranh giành danh lợi, là “hài hoà” trong khi thế gian không có chiến tranh.

Duỗi là mưu lược lấy lui để tiến, là nội công lấy mềm khắc cứng, là khí khái lấy yếu thắng mạnh. Duỗi là hai dòng tư duy “không thể mà không phải không thể”, là “có cũng không nhiều, hết cũng không ít” theo ý mình mong muốn, là binh pháp cao siêu “không đánh mà thắng”

Người co và người duỗi buồn vui cay đắng cùng tồn tại, phúc họa như nhau, thành bại tương sinh. Tục ngữ xưa nói rằng: “Đại trượng phu có lúc vùng dậy, có khi nằm phục, biết co biết duỗi. Có khi không co duỗi, có khi co duỗi ít, có khi co duỗi nhiều”.

Người đại co là thể hiện của mười đức tốt: công, thành, chí, hiếu, tín, trí, nhân, nghĩa, dũng, hoà. Người đại duỗi là biểu hiện của mười điều vĩ đại: công, nghiệp, thành, lập, khởi, hưng, đức, chính, kế, lược. Người giỏi co duỗi:

Có tầm nhìn xa rộng, tấm lòng trong sạch.

Có khí phách rộng lớn vô song, nghị lực siêu quần tuyệt đỉnh.

Có trí tuệ uyên bác tinh thâm, tiếp bước người trước, mở lối cho người sau, có ý chí kiên cường nỗ lực đấu tranh, vì đạo nghĩa mà không chùn bước.

Có tính cách chuyên tâm vững vàng, quán triệt trước sau, là chính khí đội trời đạp đất, còn mãi muôn đời, có tài hoa định liệu cơ mật, đạt đến độ chí thiện.

Việc sâu thì co sâu, việc nông thì co nông, việc xa thì co xa, việc gần thì co gần, việc lớn thì co lớn, việc nhỏ thì co nhỏ, đó chính là sách lược biết co biết duỗi, giỏi co mà ôm ấp ý duỗi.

Xử thế trong lúc co, lập chí trong lúc duỗi, làm người trong lúc co, lập đức trong lúc duỗi, làm việc trong lúc co, lập nghiệp trong lúc duỗi. Đó là tấm gương quý báu mà các thánh nhân hiền triết truyền lại cho đời sau.

Tranh giành những được mất trước mắt, ham muốn vật chất riêng tư, giành giật ưu thế nhất thời là loại vô tri không biết trời cao đất dày là gì chứ không phải là “duỗi”.

Khom lưng uốn gối là cách “co” của bọn phản bội.

Đưa đón nịnh hót là cách “co” của bọn đầy tớ.

Hận trời thù người, buồn chán số phận là cách “co” của kẻ lười nhác.

Đã sai cho sai một thể, không biết đường sửa chữa là cách “co” của đồ bỏ đi.

III.

Trong “Các truyện Chu Dịch - quyển 6”, nhà tư tưởng lớn cuối Minh đầu Thanh là Vương Phu viết rằng: “Thị cố hữu vãng lai là nhi vô tử sinh. Vãng giả khuất giã, lai giả thân giã, tắc hữu khuất thân vô tăng giảm. Khuất giả cố hữu kì khuất dĩ lai thân, khải tiêu diệt nhi tất vô chi vị tai!”.

Ý tứ là vật chất vận động thay đổi có đi có đến nhưng lại không có chết hay sinh ra, tức là vạn vật chưa từng được ai sinh ra và cũng chưa từng bị ai tiêu diệt. Đến tức là co, đi tức là duỗi, vật chất có sự co duỗi thay đổi thế chỗ cho nhau nhưng kỳ thực tổng lượng lại không hề có tăng hay giảm.

Vương Phu lấy nước làm ví dụ rằng: “Như nước, lạnh thì là băng, nóng thì là hơi. Dựa vào sự khác nhau giữa băng và hơi đủ để biết thể thường của nước”.

Lão Tử nói: “Gặp giá lạnh thì lấy hình thức cố định - kết thành băng nên tồn tại. Gặp phải nhiệt độ cao thì lấy thể khí - biến thành hơi để tồn tại”.

Từ đó có thể thấy, môn “co duỗi học” của các triết gia xưa dạy người ta xử thế, an thân, lập mệnh vốn là tổng kết kinh nghiệm của hiệu pháp tự nhiên và mô phỏng vạn vật. Nhất co nhất duỗi nguyên là bản năng của con người và vạn vật, đồng thời cũng là trí năng xử thế để sinh tồn. Bản năng là sức mạnh tiềm tàng bẩm sinh, trí năng là công lao của sau này.

Hãy phát huy bản năng của các bạn đi! Giữ gìn sự cân bằng về tâm lý, lúc nào cũng có tâm trạng tốt!

Khai thác trí tuệ của các bạn, nắm chắc vận mệnh của các bạn trong tay, trước sau tất sẽ đứng vững ở vị trí không thể thất bại.

TÁC GIẢ

Sướng Xuân Viên

(Bắc Kinh tháng 10 năm 1998)

PHẦN I
TRÍ TUỆ

1. ĐẦU BÔNG LÚA MẨY RỦ XUỐNG DƯỚI, ĐẦU BÔNG LÚA LÉP HƯỚNG LÊN TRỜI

Người có trí biết tự hạ mình, kẻ ngu muội hay giơ đầu chịu báng.

Đứng ở nơi thấp trước thì sau đó mới biết được nỗi nguy hiểm khi leo bám lên cao. Đứng ở chỗ tối trước thì sau đó mới biết người ở chỗ sáng rõ tất sẽ bị ánh sáng chói mắt. Giữ tâm tình tĩnh lặng yên ổn trước thì sau đó mới biết những người ưa hoạt động thật là vất vả. Giữ tâm tính trầm mặc trước thì sau đó mới biết nói nhiều quả thật là phiền toái.

Đời người có cả nỗi khổ lẫn niềm vui, nhưng chỉ có không ngừng tôi rèn trong gian lao thì mới có được hạnh phúc dài lâu. Vừa có lòng tin lại vừa phải có tinh thần biết co biết duỗi, an mà không quên nguy, còn mà không quên mất, trị mà không quên loạn. Nghĩ đến nguy thì mới cầu được an, biết co thì mới thấy được duỗi, nghĩ đến lùi thì mới có thể tiến, e loạn thì mới giữ được trị, tránh mất thì mới giữ được còn.

Khi trả lời học trò làm gì mới giúp được đất nước tránh khỏi tai hoạ, Mạnh Tử nói rằng trước tiên phải thực hiện chính trị nhân đạo, không chỉ có vậy mà còn phải gắng sức đề phòng hoạn nạn ngay từ trong trứng nước. Khi đất nước không có mối lo bên trong, mối họa bên ngoài thì nhân cơ hội đó mà sửa sang chính trị, luật pháp. Như vậy đất nước sẽ tự nhiên cường thịnh. Thương Thang Vương chính là hiểu rất rõ quy luật này, bởi thế trước hết khiêm nhường cúi tấm thân vàng ngọc của một quốc vương mà bái Y Doãn, một kẻ đầu bếp nhỏ nhoi làm thầy, sau đó lại phong làm tướng quốc, cuối cùng đã gây dựng được nền móng cho nhà Ân Thương tồn tại trong suốt 639 năm.

Bên bờ sông Y Thuỷ nước Thương có một nhà nông dân trồng dâu nuôi tằm. Trong nhà này có một người gọi là Y Doãn, rất giỏi nghề làm ruộng cấy lúa, trồng dâu nuôi tằm, đồng thời còn nghiên cứu đạo thi hành chính sự của các vị vua anh minh thời Tam hoàng Ngũ đế và Đại Vũ,... là một bậc hiền tài trị nước thời ấy.

Y Doãn nghe nói Thương Thang Vương là một vị vua hiền đức, rất muốn đề xuất chủ trương trị nước, nhưng vẫn khổ tâm vì chưa có cơ hội. Thế là ông liền giả làm nô lệ của Cách Thị, phi tử của Thương Thang Vương, lấy thân phận của một đầu bếp đến gặp và thuật về đạo thi hành chính sự. Sau đó không lâu, Y Doãn liền tránh đi ẩn cư ở thôn quê, Thang Vương hiểu rõ Y Doãn đích thực là một hiền sĩ trị quốc nên quyết định đi mời ông.

Thương Thang Vương phái sứ giả đem lễ vật đi mời Y Doãn, nhưng đây là một người an phận thủ thường, không dễ gì vào triều để làm quan. Ông nói với sứ giả: “Ta là một người sống tự tại quen rồi, tự mình trồng cây, tự mình ăn uống, không hiểu chuyện đại sự quốc gia, đa tạ Thang Vương đã quan tâm, quý trọng”, khéo léo tạ tuyệt lời mời của Thương Thang Vương.

Thương Thang Vương thành tâm thật ý muốn mời Y Doãn nên lại sai người mang nhiều lễ vật hơn tới. Y Doãn thực sự hoảng hốt, vô cùng phân vân nói rằng: “Tôi là kẻ nông dân thôn dã bình thường, không có chút công lao nào, làm sao có thể nhận xằng lễ vật của Thang Vương, đâu dám nhận trách nhiệm ấy được?” và thoái thác không đi.

Lúc ấy, một lãnh chúa đất phong có quyền sát sinh đối với dân chúng thuộc quyền của mình, nhưng Thương Thang Vương không giận vì Y Doãn thoái thác. Ông nghĩ, mời một người thực sự có bản lĩnh không thể dễ dàng như việc gọi đầy tớ, vừa hô đã đến ngay được. Lần thứ ba lại sai sứ giả đem những lễ phẩm cực kỳ quý báu, cưỡi ngựa thay y phục mới đi mời Y Doãn. Y Doãn thấy Thương Thang Vương thành tâm thành ý đến mời liền vui mừng tuân lệnh.

Thương Thang Vương đích thân dẫn dân chúng ra ngoài thành nghênh đón, lại dùng nghi lễ cho khách để đối đãi. Hai người cùng nhau nói chuyện suốt cả ngày, tâm đầu ý hợp. Thương Thang Vương viết một phong thư khen Y Doãn là một kì tài mà tiến cử với Kiệt Vương.

Kiệt Vương gặp Y Doãn, hỏi qua mấy câu liền không để ý gì đến, nói là không thể trọng dụng được. Y Doãn thấy Kiệt Vương chính sách tàn ngược, hoang dâm vô đạo, dự đoán nhà Hạ nhất định diệt vong. Trong thời gian ở kinh đô nước Hạ, ông khảo sát tỉ mỉ tình hình chính trị để chuẩn bị cho việc thảo phạt Hạ Kiệt về sau. Thương Thang Vương thấy Kiệt Vương không trọng dụng Y Doãn liền mời đến kinh đô nước Thương và phong làm tướng quốc, giao cho việc chính sự. Y Doãn giúp Thương Thang Vương, nỗ lực phát triển nông nghiệp, chế tạo binh khí, huấn luyện quân đội, làm cho nước Thương ngày càng vững mạnh.

Kiệt Vương nghe nói nước Thương lớn mạnh liền triệu Thương Thang Vương về kinh đô nhà Hạ. Lúc ấy, Kiệt Vương ngày ngày đắm chìm trong tửu sắc, thân với bọn tiểu nhân, tàn hại đại thần hiền tài, có một đại thần là Quang Long Phùng thẳng thắn can gián, Kiệt Vương vô cùng tức giận đem giết chết. Các đại thần sợ đến nỗi tim đập chân run, mặt mày thất sắc. Thương Thang Vương không nén được tình cảm của mình bất giác bật khóc to, đau lòng vì mất đi hiền tài. Kiệt Vương liền mượn cớ này liền hạ lệnh giam Thương Thang Vương vào một nơi gọi là hạ đài. Vua Thương bị cầm tù, quần thần nước Thương ngơ ngác hoảng hốt, Y Doãn lại càng lo lắng bội phần, cuối cùng nghĩ ra một kế hay để cứu Thương Thang Vương. Ông sai người đi tìm kiếm tuyệt mỹ sắc nữ, sưu tầm đủ loại trân châu bảo ngọc đem dâng vua Kiệt, đồng thời biếu riêng một phần cho cận thần thân tín của Kiệt Vương là Triệu Lương. Kiệt Vương trông thấy mỹ nữ, châu báu nước Thương đem đến thì mặt mày rạng rỡ, Triệu Lương thì thừa cơ nói hay nói đẹp. Kiệt Vương dương dương đắc ý liền thả Thương Thang Vương về. Thương Thang Vương tận mắt thấy nỗi khổ cực bởi chính sách bạo ngược của Kiệt Vương, sau khi trở về kinh đô nhà Thương, dưới sự giúp đỡ của Y Doãn liền gấp rút thao luyện binh mã, tích trữ lương thực, lần lượt chinh phục các nước chư hầu nhà Hạ như Hàn, Cố, Côn, Ngô,... thế lực mở rộng rất nhanh. Năm 1711 trước Công Nguyên, Thương Thang Vương liên kết với các chư hầu khởi binh thảo phạt Hạ Kiệt, trước khi lên đường ban một bài hịch kể tội của Kiệt Vương - “Thương thể”. Thương Thang Vương dẫn các lộ đại quân, dưới sự giúp đỡ của Y Doãn, nhanh chóng áp sát kinh đô nhà Hạ. Kiệt Vương đốc thúc quân đội ra ứng chiến, quân sĩ sớm đã hận Kiệt Vương đến xương tuỷ, lâm trận liền tan vỡ, quay giáo đánh lại, Kiệt Vương đại bại, bị bắt sống làm tù binh. Các chư hầu tiến cử Thương Thang Vương làm thiên tử, xây dựng nhà Thương, Y Doãn giúp đỡ Thương Thang Vương, rất nhanh đã ổn định được thiên hạ. Sau khi Thương Thang Vương chết, Y Doãn lại lần lượt giúp đỡ ba người con cháu của ông là Ngoại Bính, Trung Vương, Thái Giáp làm thiên tử. Thái Giáp kế vị ba năm thì không giữ pháp lệnh do Thương Thang Vương lập ra, Y Doãn nhiều lần khuyên can nhưng vẫn không hối cải nên đem nhốt vào Đồng Quán, lệnh cho không được quay lại, đích thân Y Doãn nhiếp chính. Thái Giáp ở trong Đồng Quán ba năm thì bắt đầu hối cải, sửa mình, đổi ác thành thiện. Y Doãn lại sai người đến đón về, giao lại chính quyền. Thái Giáp nhận giáo huấn, cần cù chính sự, tu nhân tích đức, các chư hầu đều rất khâm phục, không dám nổi loạn, trăm họ được hưởng cuộc sống yên bình. Y Doãn viết ba thiên “Thái Giáp huấn” ca ngợi chính sách của Thái Giáp là đức chính (chính sách có đức). Y Doãn sống hơn một trăm tuổi, hơn hai mươi năm làm tướng quốc, đặt nền móng chính trị vững chắc cho vương triều nhà Thương thống trị kéo dài trong suốt sáu trăm năm, trở thành hiện tượng nổi tiếng số một trong lịch sử Trung Quốc.

2. KHƯƠNG THÁI CÔNG CÂU CÁ, AI MUỐN THÌ ĐẾN MẮC CÂU. NHẤT NHẤT CẦU “DUỖI” TRONG “CÂU”

Rất nhiều người có tài thường khiêm nhường ẩn cư dưới tay của những kẻ đần độn bởi lẽ trong tay của người hiền không có quyền lực, mà lũ bất tài sở dĩ có thể điều khiển được người hiền cũng chỉ là bởi vì chúng tạm thời chiếm được ngôi cao. Ngay cả bậc thánh quân Đường Nghiêm trong truyền thuyết cũng như vậy. Khi còn là một người dân hết sức bình thường, ông muốn nhờ người hàng xóm giúp đỡ nhưng cho dù hét đến vỡ cổ họng cũng không có ai đáp lại. Cho đến sau này khi ông xưng vương thì liền có thể nhất hô bách ứng, ban bố cấm lệnh không ai dám không theo.

Lã Thượng nghèo khổ, lúc tuổi già sống ẩn cư, buông câu ở bờ sông Vị. Khi đi săn, Chu Văn Vương gặp ông, hai bên nói chuyện hết sức tâm đầu ý hợp, liền bái làm thầy. Sau Lã Thượng giúp Vũ Vương đánh bại nhà Ân, lập nên nhà Chu, để lại tiếng thơm muôn đời. Bất kể là sớm hay muộn thì cơ hội để một con người thể hiện tài năng của mình vẫn luôn luôn có. Khi cơ hội hiển hiện ra trước mắt mình thì phải lập tức nắm ngay lấy, nắm thật chặt, chớ để tuột vào tay người khác.

Có một lần Tây Bá hầu Cơ Xương muốn đem tuỳ tùng đi săn, trước lúc xuất phát bảo Thái sư bói một quẻ, Thái sư nói rằng: “Hôm nay đi săn rất tốt” rồi lại nói rằng: “Hôm nay đi săn, vật săn được không phải rồng cũng không phải lân, không phải hổ cũng không phải gấu, mà là được tài năng giúp đỡ cho nhà vua”. Cơ Xương vô cùng mừng rỡ liền dắt theo tuỳ tùng, men theo bờ bắc Vị Thuỷ mà đi. Hai bên bờ Vị Thuỷ cây cỏ um tùm rậm rạp, họ vừa đuổi theo dã thú, vừa đi về phía trước. Đột nhiên từ dưới bờ sông vẳng lại khúc hát rất lạ của một người đánh cá. Đi tìm hiểu ra hoá là đây là khúc hát do một ông già câu cá ở bên bờ Hàn Khê làm. Người này họ Khương, tên là Thượng, tự là Tử Nha. Tổ tiên của ông được phong ở đất Vận, lại gọi là Lã Thượng. Thời trẻ Khương Thượng ở kinh đô nhà Thương lấy việc giết bò làm nghiệp, sau đó mở một quán cơm nhỏ ở Vu Tân, bây giờ tuổi đã cao, nghèo khổ, lấy nghề câu cá làm kế sinh nhai.

Cơ Xương dẫn người tùy tùng theo hướng người đánh cá chỉ đến bên bờ Hàn Khê. Nơi đây rất tĩnh lặng, dưới gốc cây liễu cao lớn bên bờ khe có một hòn đá lớn phẳng tựa như một cái bàn, trên đó chỉ thấy cần câu mà không thấy người đi câu đâu cả. Cơ Xương cầm cần câu than: “Vương triều nhà Thương bại hoại, thiên hạ hoang mang hoảng loạn, quân tử hiền tài lại ẩn cư không ra, Cơ Xương sao có thể quỳ gối mà cầu được!”. Rồi liền thành tâm chờ đợi, cho mãi đến khi mặt trời khuất sau núi, màn đêm dần buông vẫn không thấy bóng Khương Thượng đâu.

Các đại thần không kiên nhẫn được nữa, lần lượt nói: “Đại vương không nên nhẹ dạ cả tin lời của kẻ tiểu dân, lão già này chưa chắc đã là người đại hiền, để ngày mai thần đưa hắn đến gặp là được rồi”. Cơ Xương bảo với họ rằng: “Cầu người hiền, chọn hào kiệt lẽ ra phải long trọng, hôm nay đến không thành tâm nên mới trốn xa, ta phải học theo cách cầu hiền của người xưa, trở về đợi đến ngày tốt sẽ đi đón thì mới là lễ lớn kính hiền”.

Qua mấy ngày, Cơ Xương mặc áo mới, đem theo đại đội người ngựa, tinh kỳ phấp phới, đội lễ đến đón Khương Tử Nha, còn cách Bàn Khê rất xa đã xuống xe, đi bộ vào trong rừng núi. Đến bên khe, từ xa đã trông thấy một ông già ngồi trên bàn đá, đang câu cá, Cơ Xương liền đến bên cạnh, thân thiết trò chuyện, không lâu sau đã phát hiện ngay ra người này học rộng, uyên bác, đúng là bậc đại hiền mình từng mơ ước. Thế là liền cung kính nói với Lã Thượng: “Người như tiên sinh đúng là kỳ tài trong thiên hạ! Lão Thái Công nhà tôi khi còn sống từng nói với tôi rằng về sau tất sẽ có một người đại tài giúp đỡ cai trị đất nước. Lúc ấy nước Chu của chúng ta sẽ thịnh vượng. Thái Công nhà tôi trông mong tiên sinh đã lâu lắm rồi. Hôm nay tôi mang chén rượu nhạt đến mời mong tiên sinh giúp đỡ cho nhà Chu”. Khương Tử Nha nói: “Tôi đã già rồi, văn không thể an bang, võ không thể định quốc, e rằng phải phụ lòng mong của bệ hạ, khiến bệ hạ phải đi không mấy bận”.

Cơ Xương nói: “Tiên sinh có đạo đức, hà tất phải giấu kế lạ trong lòng, nhẫn tâm để trăm họ phải thê thảm, chịu cảnh lầm than mà vất vả ngồi câu ở đây”. Nói rồi hạ lệnh cho tùy tùng bày lễ vật ra.

Khương Tử Nha sớm đã biết Tây Bá Hầu Cơ Xương đãi người thành thật, rất có khí chất của vị vua, sáng lập đại nghiệp, liền nhận lời mời làm Thần tử của nhà Chu. Theo truyền thuyết lúc bấy giờ Khương Tử Nha đã 70 tuổi (cũng có người nói ông là lãnh tụ bộ lạc trẻ tuổi).

Cơ Xương có được Khương Tử Nha đúng là như hổ thêm cánh. Về sau ông kết đồng minh với hai nước Ngu, Nhuế, thế lực lại càng lớn mạnh. Lúc này, Cơ Xương tự xưng là Tiếp Nhận “Vương Mệnh”, hơn 40 nước chư hầu ở xung quanh đều đến chúc mừng, tôn làm Chu Văn Vương. Từ đó Tây Bá Hầu đổi sang gọi là Chu Văn Vương, thay thế chân mệnh thiên tử của Thương Vương.

Chu Văn Vương “thụ mệnh” được 2 năm, Khương Tử Nha đem quân đi đánh tộc Đại Nhung ở phía Tây giành thắng lợi, tiếp đó lại yêu cầu Văn Vương đi đánh nước Mật Tu ở Tây Bắc.

Con thứ ba của Chu Văn Vương tên là Tiên phản đối rằng: “Vua nước Mật Tu anh minh, tài giỏi, đánh ông ta trước không hay đâu”.

Khương Tử Nha nói: “Muốn lập uy thì phải đánh nước mạnh, không phục tùng trước”.

Chu Văn Vương rất tán thành chủ trương của Khương Tử Nha, liền xuất quân đánh nước Mật Tu, chiếm được toàn bộ lãnh thổ.

Khương Tử Nha liền liên tiếp đánh thắng hai trận, thừa thắng đánh vào nước Lê ở rất gần kinh đô nhà Thương, nước Lê lập tức đầu hàng. Năm sau nhà Chu lại sai quân đi đánh chiếm được nước Hàn ở phía Nam nước Lê, là nơi Thương Trụ Vương thường đến săn bắn. Như vậy, thế lực nhà Chu đã thâm nhập vào tận khu vực trung tâm của vương triều nhà Thương.

Đến những năm cuối đời của Chu Văn Vương, Khương Tử Nha lại đem quân chiếm nước Sùng. Nhà Chu dời đô đến kinh đô trước đây của nước Sùng, gây dựng nền móng lật đổ vương triều nhà Thương.

Sau khi Chu Văn Vương ốm chết, con thứ hai là Phát kế vị, tức là Chu Vũ Vương. Được sự giúp đỡ của tướng phụ Lã Thượng, lật đổ được vương triều nhà Thương, bạo chúa Trụ Vương tự thiêu, gây dựng vương triều nhà Chu trong lịch sử Trung Quốc. Do lập nên kỳ công trong quá trình gây dựng nhà Chu, Khương Tử Nha được phong ở nước Tề, trở thành ông Tổ của nước Tề.

Bền lòng và nghị lực là mặt quan trọng của việc biết co biết duỗi, bởi vì giấc mộng sự nghiệp của con người thường bị vây hãm trong khoảng cách nhỏ hẹp của hoàn cảnh, được thần thời gian bảo hộ, đòi hỏi phải dùng toàn bộ sức sống để tranh đấu với nó, lấy tư cách của người chiến thắng mà đoạt lấy, khiến cho nó trở thành thứ không thể thiếu trong cuộc sống hàng ngày cho tới những giờ khắc cuối cùng của cuộc đời.

Nếu chúng ta có quan niệm tư tưởng như kiểu sớm Tần chiều Sở (thất thường) đối với sự nghiệp, hay là có trạng thái lúc nóng lúc lạnh như thể bị sốt rét thì đó là căn bệnh chết người không sao cứu chữa được. Bởi vậy Mạnh Tử nói rằng “Phơi nắng một ngày rồi chịu lạnh mười ngày thì không thể phát triển được” và: “Đào giếng sâu mấy trượng vẫn không thấy mạch nước coi như là cái giếng bỏ đi”.

Ở một mặt khác lại càng không thể cầu gấp, mong đạt ngay được. Cổ ngữ nói: “Cầu để được ngay thì không thể đạt được mục đích”. Lại nói: “Tiến độ nhanh thì co rút cũng nhanh”. Trong sách “Mạnh Tử” có một câu chuyện ngụ ngôn là: “Nước Tống có một người cho rằng lúa mạ nhà mình lớn quá chậm liền nhổ từng gốc cho cao lên và tự cho rằng làm như vậy là giúp cho nó lớn nhanh hơn. Sau đó về nhà với vẻ đắc ý, nói với con: Hôm nay cha mệt quá chừng, cha đã giúp lúa nhà mình lớn cao lên rồi. Con ông ta chạy ra đồng xem thì thấy lúa đã chết cả”.

Bởi vậy nói rằng nếu ta muốn rèn luyện được một tấm lòng bền bỉ thì trước hết phải rèn luyện cho mình một lòng yêu thích công việc, sau đó lại bồi dưỡng một trạng thái tâm lý không cầu để được ngay, làm việc chắc chắn, từ từ mà tiến.

Muốn mau chóng đạt được thì khó lòng đáp ứng được tâm trạng cấp thiết của ảo tưởng, khó lòng thiết thực lập nên sự nghiệp. Không đạt được yêu cầu về tâm lý thì rất dễ hỏng cả tâm khí. Tâm khí hỏng thì sẽ mù tịt, dễ dàng từ bỏ hay thay đổi sự nghiệp, cũng khó có thể bền lòng. Không bền lòng thì sự nghiệp khó thành, muốn đạt nhanh cũng không thể được. Bởi vậy mới nói rằng: “Thời gian muốn nó nhanh mà công lực không muốn nhanh, công lực muốn nhanh mà hiệu quả không muốn nhanh, sớm chín thì là tài nhỏ, đại khí tất phải thành muộn, tích luỹ dày thì thành công lớn. Ngày tháng tích lũy, kiên trì không nghỉ thì ngày ngày tăng tiến, điều này phải dựa vào lòng bền bỉ của quân vương”.

Bởi vậy Khổng Tử nói: “Người giỏi ta chưa từng gặp, chỉ gặp được người bền lòng. Như vậy là được rồi. Không có coi là có, thiếu coi là đủ, đại khái cho là hết mức, thì khó mà bền lòng”. Và: “Bền lòng thì không có chỗ sai, lợi ích kiên định, đồng thời lợi cũng có được”. Có người nói: “Phàm là sự nghiệp thành công đều là vì bền lòng, những gì thất bại đều là do thiếu kiên nhẫn, bởi vậy người ta lập nghiệp quý là ở chỗ giữ được lòng kiên nhẫn để chờ đợi thành công, giữ đến cuối cùng thì tất đạt được”.

Trong bài thơ “ở chỗ buông câu Bàn Khê” Lã Ẩn viết: “Năm ấy Lã Vọng dựng miếu hoang. Tung móc câu nước ai biết được”. Khương Tử Nha sớm tối tu dưỡng bên bờ Vị Thuỷ, tìm cái thần trong lúc câu. Phàm là người có chí hướng lớn, có tài năng vượt bậc thì quyết không cam lòng ôm ấp không thể hiện được, quyết không cam lòng để cho tài trí của mình lặng lẽ mất đi, chẳng qua là chờ đợi một vị vua hiền minh và một thời cơ nhất định mà thôi.

3. AN KHÔNG THỂ QUÊN NGUY, TRỊ KHÔNG THỂ QUÊN LOẠN

Co trong lúc an, duỗi trong lúc trị.

Để xây dựng một tòa miếu đường huy hoàng cần phải dùng rất nhiều xà trụ, xin hỏi những xà trụ vừa chắc vừa to ấy có phải là những cành nhánh sinh ra từ cây lớn hay không? Chiếc áo lông chồn trắng tinh kia sao có thể tạo ra chỉ từ một bộ lông? Cũng với một quy luật như vậy, những việc trị loạn, an nguy, tồn vong, vinh nhục của một đất nước cũng quyết không phải là nhờ ở sức mạnh của một cá nhân mà có thể đạt được. Nếu không sử dụng nhân tài rộng rãi, thì làm sao có thể làm được tốt những chuyện đại sự quốc gia.

Vì chiêu mộ chí sĩ hiền tài trong thiên hạ, những người Chu Công cầu kiến tiếp đãi quả thật “một bọt nước ba lần nắm rồi bỏ, một miếng cơm ba lần thổ rồi nuốt”. Chu Công là con của Văn Vương, em của Vũ Vương, chú của Thành Vương, lại đứng ở ngôi vị Tướng Quốc mà nói, thực tế là sự cân nhắc “sợ mất thiên hạ làm đầu”. Đất nước muốn hưng vượng, giàu mạnh mà chỉ dựa vào sức lực của mấy người thì không làm được, phải dựa vào từ kẻ thất phu đến con “đại bàng đầu đàn”. Bất kể là ở tầng lớp nào, người quản lý nào thì trách nhiệm quan trọng nhất vẫn là chiêu mộ, tiếp đãi nhân tài, như vậy mới có thể hình thành nên cục thế “quần tinh công nguyệt” (Các vì sao cùng xúm quanh vầng trăng).

Chu Công tên là Đáng là con của Chu Văn Vương, em của Chu Vũ Vương. Lúc đầu được phong ở đất Chu, bởi vậy mới gọi là Chu Công. Ông không chỉ là người trung thành mà còn rất có tài. Sau khi lên ngôi, Vũ Vương trước sau đều trọng dụng Chu Công, Chu Công theo Chu Vũ Vương chinh chiến nhiều năm, cuối cùng lật đổ nhà Ân Thương, lập nên nhà Chu.

Chu Công chịu ảnh hưởng rất lớn của cha là Chu Văn Vương, từ nhỏ đã thấu hiểu mối quan hệ giữa việc cầu hiền và gây dựng đại nghiệp, cho dù là địa vị rất hiển hách nhưng đối với các sĩ phu hiền tài vẫn vô cùng kính trọng. Có khi trong lúc đang gội đầu nghe nói có người cầu kiến liền không do dự mà vắt tóc ướt đến gặp, thậm chí chỉ trong một lần gội đầu mà nhiều bận gián đoạn như vậy. Những lúc ăn cơm, nghe nói có người cầu kiến ông cũng vội nhả thức ăn trong miệng ra để đi gặp, không bao giờ chậm trễ, thậm chí một bữa ăn phải ngắt quãng mấy lần. Danh tiếng Chu Công chiêu hiền đãi sĩ lan truyền khắp thiên hạ, các chí sĩ hiền tài đều muốn đến dưới cửa nhà ông.

Chu Công rất quý trọng Khương Tử Nha và một bậc hiền tài hơn người khác là Chiêu Công, khi có việc luôn khiêm tốn nhờ họ chỉ bảo. Cho dù ý kiến của mình là đúng, ý kiến của người là sai nhưng cũng không hề ỷ thế lấn lướt người, cậy công mà kiêu ngạo.

Khương Tử Nha rất giỏi chỉ huy tác chiến, tư tưởng lại hơi có chút thiên kiến, ông nói: “Đối với những người mà mình yêu quý thì yêu đến cả chim chóc nơi người đó ở, còn đối với những kẻ mà mình căm ghét thì phải đốt sạch giết sạch đề phòng hậu hoạ. Chúng ta phải dùng chính sách cứng rắn”.

Chiêu Công nói: “Không được! Càng giết ít người càng tốt. Ai phản lại chúng ta là phạm tội, giết ngay không tha, ai phục theo chúng ta thì có thể giữ lại mạng sống”.

Chu Công cho rằng lúc ấy vừa rồi mới lật đổ nhà Thương xong, lực lượng của nhà Chu chưa thực mạnh, nếu dựa vào chủ trương của Khương Tử Nha thì tức là bắt buộc thế lực cũ nổi loạn. Làm theo ý của Chiêu Công cũng sẽ dẫn đến động loạn. Ông nói: “Những người của nhà Ân đa số đã từng phản đối chúng ta, đó là một việc rất tự nhiên, nay chúng ta không tính lại nợ cũ. Trước đây là quý tộc thì nay vẫn là quý tộc, đất đai nhà cửa của ai nên trả về người ấy, bất kể là quý tộc nhà Chu hay quý tộc nhà Ân, hễ ai bảo vệ vua mới thì cho chỗ tốt. Từ nay về sau, nếu ai phản lại vua mới thì ta phạt thật nặng. Như vậy người Ân thấy có đường sống mới không gây nhiễu”.

Vũ Vương thấy Chu Công nói thật có lý liền làm theo ý kiến của ông và phong con của Trụ Vương là Vũ Canh làm Ân hầu, tiếp tục quản lý khu vực cũ của nhà Ân. Đồng thời lại thiết lập “tam giám” xung quanh khu vực này để giám sát về vũ lực, lần lượt do 3 người em khác của Vũ Vương đảm nhận. Chu Công vẫn ở lại bên cạnh Vũ Vương. Từ đó ông lại càng khiêm tốn, thường đến nhờ Khương Tử Nha, Chiêu Công chỉ bảo, khiến họ càng cảm động.

Khi Vũ Vương sắp lâm chung mới uỷ thác cho Chu Công con trai yêu quý mới 13 tuổi thừa kế ngôi vị, tức là Chu Thành Vương. Chu Công đảm nhận trọng trách trị quốc, cần cù chịu khó, dốc lòng tâm huyết cùng Khương Đại Công (Khương Tử Nha), Chiêu Công chế định các pháp lệnh, chế độ, giúp cho vương triều nhà Chu ổn định.

Chu Công ở lại kinh đô giúp đỡ Thành Vương, liền sai con trai là Bá Cầm thay mình thụ phong ở đất Lỗ. Trước khi đi, Chu Công dặn Bá Cầm rằng: “Ta là con của Chu Văn Vương, là em của Chu Vũ Vương, là chú của Chu Thành Vương, địa vị cũng là hiển quý rồi. Tuy thế, ta vẫn “một bọt nước ba lần nắm rồi bỏ, một miếng cơm ba lần nhổ rồi nuốt”, đối đãi hiền tài chưa bao giờ không chu đáo. Cho dù như vậy vẫn lo mất đi hiền sĩ trong thiên hạ. Con đến nước Lỗ nhất định phải ghi nhớ đạo lý cơ bản của việc trị quốc này”.

Chu Công coi việc chiêu nạp hiền tài là việc lớn quan trọng nhất. Đấy là nguyên nhân chủ yếu đủ để giúp ông lập nghiệp. Ông là tấm gương về chiêu hiền đãi sĩ cho đời sau học tập.

Trong cuộc sống hiện nay, qua lại ăn ở với người, ta cũng đều phải lấy thành tâm, thiện ý, hoà khí, lễ độ mà đối đãi. Không kể là đối với thầy hay bạn, trên hay dưới đều phải ăn ở thành thực. Đó cũng là điều mà các triết gia xưa kia từng nói: “Thành thật có thể động lòng trời, có thể cảm lòng người” và “thành thực với người thì dù xa xôi cũng thành thân mật, giả dối với người thì dù thân thiết cũng thành xa lạ”.

Phẩm cách con người luôn chẳng biết đâu là thiếu đủ. Cách đối đãi với người cũng phải tùy thuộc vào người. Gặp người giả dối thì lấy lòng thành cảm động họ, gặp người tàn bạo thì lấy hoà khí hun đúc họ, gặp người tham lam vô độ thì lấy liêm sỉ tặng cho họ, gặp người tư lợi ngả nghiêng thì lấy nhân nghĩa khí tiết cổ vũ họ. Như vậy thì cả thiên hạ đều nằm trong sự cai trị của ta.

Đào Giác nói: “Phàm là đãi người, nhận vật đều phải lấy mình làm chính, đừng bao giờ làm theo người khác. Nếu người khác bạc đãi ta thì ta cũng bạc đãi họ, nếu người khác lạnh nhạt với ta thì ta cũng lạnh nhạt lại với họ. Thậm chí người khác phỉ báng ta thì ta cũng phỉ báng họ tức là cũng cùng trình độ hiểu biết với họ. Tốt nhất là họ bạc đãi ta thì ta hậu đãi họ. Họ ngạo mạn với ta thì ta cung kính họ, họ phỉ báng ta thì ta ca ngợi họ. Như vậy mới có thể xoay chuyển người mà không bị người xoay chuyển mình”.

Trong “Tống sử” ghi lại rằng: “Vương Đán thường tiến cử Khấu Chuẩn mà Khấu Chuẩn nhiều lần kể tội Vương Đán. Chân Tông bảo với ông nhưng Vương Đán lại ca ngợi Khấu Chuẩn là trung thần. Sau mấy lần rồi Khấu Chuẩn cũng tự than là mình không bằng được Vương Đán”. Đây là ví dụ thực tế về việc lấy đức báo oán.

Thánh nhân đãi người thường là tìm kiếm cái vô tội trong chỗ có tội, thấy được chỗ không sai trong chỗ sai, tìm được cái đáng khoan dung trong cái không thể khoan dung, tìm được cái đáng tha thứ trong cái không thể tha thứ. Tìm hết sự trung thành của người, dung nạp sự khéo léo của người, bao dung cho những sai sót nhỏ khiến cho họ cảm động và không oán hận, thay đổi sai lầm đi theo cái thiện, đó chính là tấm lòng thuần hậu, là việc làm nhân đức.

Bởi vậy Lý Tây Âu nói: “Không nên công kích quá nghiêm khắc sai sót của người mà phải xem xét xem họ có tiếp thu được hay không, giáo dục người ta theo cái thiện đòi hỏi không thể quá cao, phải khiến cho họ làm được. Ca ngợi cái thiện của người phải dựa vào sự việc, không nên hà khắc đòi hỏi tấm lòng của người. Công kích sai lầm của người thì nên tha thứ cho tấm lòng của người, không nên câu nệ những sai sót cũ”. Đây là cách giữ lại đường lui cho người ta.

Cổ nhân dạy rằng: “Đối đãi quân tử thì dễ, đối đãi tiểu nhân thì khó. Đối đãi kẻ tiểu nhân có tài càng khó, đối đãi kẻ tiểu nhân có công cũng khó không kém”. Vì vậy đối đãi người chỉ có cách là bằng lòng rộng lượng nồng hậu. Đối đãi người quân tử đã phải như vậy, đối đãi kẻ tiểu nhân càng phải như vậy. Bất kể là đối đãi ai thì vẫn luôn phải dành ra một con đường lui để họ còn nuối tiếc. Nhà Phật nói: “Bỏ đao giết người xuống thì lập tức thành Phật”. Cũng có người sớm thì là tiểu nhân mà đến tối đã thay đổi thành quân tử.

Lã Khôn từng nói: “Khi con người đã đến lúc không còn gì để nuối tiếc nữa, thì sự tôn kính của vua, của cha cũng không thể khiến họ nghiêm túc, có nung trong vạc dầu cũng không thể làm họ sợ hãi, có dạy bảo trăm ngàn lời cũng không làm họ hiểu được. Đến mức này thì thánh nhân cũng không thể làm gì. Thánh nhân biết họ như vậy thì lần nào cũng giữ thể diện cho họ, lượng thứ cho tình riêng của họ mà không đến nỗi khiến họ không còn gì để nuối tiếc”.

4. CÓ CÔNG MÀI SẮT, CÓ NGÀY NÊN KIM

Co trong khi “khó”, duỗi trong lúc “thành”.

Một người có được tinh thần biết co biết duỗi và tiết tháo quang minh lỗi lạc đều là do mài giũa trong gian khó mà nên. Một người có tài thao lược kinh bang trị quốc và trí tuệ hơn người cũng đều là từ mài giũa với thái độ cẩn thận, tỉ mỉ mà thành.

Trong “Luận ngữ” Khổng Tử nói: “Có thể bắt được tướng giữa đám ba quân mà không thể đạt được chí của kẻ thất phu”. Bắt tướng trong đám ba quân vốn không phải là chuyện tầm thường nhưng cuối cùng vẫn có khả năng thành công, kẻ thất phu tuy rằng tầm thường nhưng khi chí hướng đã kiên định thì sức mạnh bên ngoài khó lòng thay đổi được. Bởi vậy người xưa có câu: “Người có chí thì việc tất thành”.

Đương nhiên, từ “lập chí” đến “thành sự” không phải là được trong chốc lát. Trên thực tế, con đường đi đến thành công không thể nói là bằng phẳng được. Mà đối với trắc trở và thất bại, nếu không nỗ lực phấn đấu với thái độ tiến thủ tích cực thì khó có thể thành công. Tinh thần nỗ lực phấn đấu vì một mục đích, một mục tiêu, lý tưởng nhất định là biểu hiện của ý chí tự lực tự cường không ngừng nghỉ. Văn Vương bị tù ở Mỹ Lý mà viết nên “Dịch”, Tư Mã Thiên hổ thẹn vì bị tội cung hình (bị thiến) mà viết ra “Sử ký”. Tôn Mạc buồn vì bị khoét bánh chè mà nổi dậy ở Đông Sơn. Ở họ đều thể hiện một tinh thần tự lực tự cường không ngừng nghỉ, không sợ khó khăn trắc trở.

Tôn Tẫn được tôi luyện qua bao kiếp nạn, cuối cùng hiểu được thế gian còn có hai chữ “hiểm ác”. Nỗi khổ về tâm trí và vết thương về gân cốt càng khiến cho ông thêm trưởng thành, ý chí càng thêm kiên cường. Trí tuệ, sự uyên bác và đặc biệt là thiên tài quân sự đã được phát huy đến mức nhuần nhuyễn, tuyệt đối trong vũ đài chính trị của nước Tề.

Mới đầu Tôn Tẫn đã tin Bàng Quyên, vốn là một kẻ hay đố kị, sau khi đến nước Ngụy được Ngụy Huệ Vương phong, làm “khách khanh”. Khoảng nửa năm sau Bàng Quyên mượn danh nghĩa anh họ là Tôn Bình làm giả một bức thư nhà sai người đem đến chỗ Tôn Tẫn. Sau đó đem việc này nói với Ngụy Huệ Vương, rồi bắt Tôn Tẫn với tội danh là tư thông với nước Tề, đem chặt gãy hai chân và thích chữ lên mặt. Bàng Quyên không hại chết Tôn Tẫn mà rơi mấy giọt “nước mắt cá sấu”, đổ tất cả tội lỗi lên đầu Ngụy Huệ Vương, thể hiện vẻ trong sạch vô tội. Làm như vậy không phải là bởi nghĩa đồng môn mà là muốn có được 13 thiên binh pháp tổ truyền của Tôn Tẫn.

Tôn Tẫn thấy Bàng Quyên có ơn với mình nên ghi lại tỉ mỉ từng dòng binh thư, chuẩn bị truyền lại cho Bàng Quyên. Ai ngờ ít lâu sau thì mọi chuyện bại lộ, có một kẻ tôi tớ đem dụng tâm hiểm ác của Bàng Quyên kể cho Tôn Tẫn. Lúc này Tôn Tẫn mới thấy rõ bộ mặt thật của Bàng Quyên nên đem đốt binh thư, giả bộ điên khùng, nhẫn nại chịu đựng bao điều khổ nhục, khiến Bàng Quyên không để tâm đến chủ ý của mình.

Vua Tề đã nghe về tài năng của Tôn Tẫn từ lâu, khi được biết Tôn Tẫn phải chịu nhục ở nước Ngụy liền sang sứ giả lấy danh nghĩa là đến thăm nước Ngụy, giấu Tôn Tẫn vào trong xe ngựa, lén lút đưa về nước Tề.

Khi Tôn Tẫn gặp Tề Uy Vương thì nước Tề đã được cải cách, thực lực đất nước đã nâng cao lên rất nhiều. Vì vậy Tề Uy Vương muốn khoa trương thanh thế với bên ngoài, khống chế chư hầu, tranh bá nghiệp với nước Ngụy, cho nên rất cần có nhân tài về quân sự.

Tôn Tẫn đến khiến cho Tề Uy Vương cầu tài như nắng hạn gặp mưa rào, cảm thấy tiếc vì gặp quá muộn. Vua tôi người hỏi người đáp, cực kỳ tâm đầu hợp ý. Tài học và trí tuệ của Tôn Tẫn đã giải tỏa mọi vấn đề khó khăn về chính trị, quân sự và ngoại giao của Tề Uy Vương. Tề Uy Vương vô cùng khâm phục tài trí của Tôn Tẫn, thỉnh cầu ông làm thay mình, dạy dỗ binh pháp, Tôn Tẫn lại không chịu nhận, khiêm nhường nói rằng mình là kẻ phạm tội bị phạt được Tề Vương triệu kiến đã là vinh hạnh lắm rồi, được làm bề tôi dưới trướng Tề Vương đã là vô cùng mãn nguyện. Thế là Tề Uy Vương liền xây phủ đệ ở Tắc Hạ cho Tôn Tẫn, đối đãi theo lễ khanh đại phu.

Năm 354 trước Công Nguyên, (năm Chu Hiển Vương thứ 15, Ngụy Huệ Vương thứ 17, Tề Uy Vương thứ 25, Tần Hiếu Công thứ 8), nước Triệu tấn công nước Vệ, ép nước Vệ phải triều cống. Nước Vệ trước đây vốn triều cống nước Ngụy nay về chầu nước Triệu đương nhiên là Ngụy không thể bằng lòng. Lại thêm nước Triệu từng can dự vào việc tranh ngôi của vua nước Ngụy, thù cũ hận mới, Ngụy Huệ Vương quyết định xuất quân đánh Triệu. Ngụy Huệ Vương sai Bàng Quyên thống lĩnh đại quân tấn công nước Triệu. Do quân Ngụy lính khoẻ, ngựa tốt, lương thảo đầy đủ nên quân Triệu không có sức đối địch lại, Triệu Thành Hầu đành phải hạ lệnh cố thủ chờ tiếp viện. Quân Ngụy bao vây thành Hàm Đan tầng tầng lớp lớp, thế mạnh như vũ bão.

Hai nước Tề, Triệu liên minh với nhau trên cơ sở cùng phản đối bá nghiệp của Ngụy Huệ Vương, vì vậy vua Triệu là Triệu Thành Hầu sai sứ giả đến nước Tề cầu viện, lại xin dâng Trung Sơn để làm lễ tạ.

Về việc có nghiên cứu Triệu hay không, vua tôi nhà Tề bàn bạc vô cùng kịch liệt. Tể tướng Châu Kị phản đối, ông cho rằng hai nước Triệu, Ngụy đánh lẫn nhau thì có thể làm cho thực lực của họ suy yếu, như vậy nước Tề có thể thừa cơ phát triển sức mạnh của mình. Quan điểm của đại phu Thuần Vu Khôn lại khác, ông ta cho rằng nếu để cho nước Ngụy giành thắng lợi thì thế lực của họ tất sẽ tăng lên nhiều, có thể nguy cấp đến sự an toàn của nước Triệu.

Cuối cùng thì nên theo ý kiến nào? Tề Uy Vương chưa thể quyết đoán ngay được nên đi hỏi ý kiến Tôn Tẫn. Tôn Tẫn nói: “Nên đi cứu nước Triệu, vấn đề là ở chỗ lúc nào sẽ xuất quân? Trước mắt thế quân Nguỵ đang mạnh, xuất quân lúc này rất không có lợi cho ta. Như được biết thì thành Hàm Đan phòng ngự rất kiên cố, nước Ngụy không thể công phá ngay được. Ta có thể xuất quân chậm một chút, đợi lúc quân Ngụy mệt mỏi sẽ hành động thì hẳn dễ dàng giải vây cho Hàm Đan”.

Tề Uy Vương cho rằng Tôn Tẫn phân tích rất có lý liền quyết định tạm hoãn xuất quân.

Đến mùa xuân năm sau, Tề Uy Vương cho rằng thời cơ đã chín muồi liền chuẩn bị đi cứu Triệu. Ông giao cho Tôn Tẫn làm đại tướng, Tôn Tẫn từ chối rằng: “Không được, thần là một tội nhân tàn tật, nhận chức đại tướng tất sẽ bị quân địch chê cười. Đại vương nên mời Điền đại phu làm đại tướng”. Thế là Tề Uy Vương phong Điền Kị làm đại tướng, Tôn Tẫn làm quân sư phụ trách việc mưu tính chiến lược, chiến thuật.

Đại quân nước Tề xuất phát từ kinh đô Lâm Tri, đi 10 ngày đã đến bờ Nam sông Hoàng Hà. Tôn Tẫn ra lệnh cho quân sĩ dừng lại mà không qua sông tiếp tục tiến lên. Lúc này quân Ngụy bao vây Hàm Đan lại chĩa mũi nhọn sang nước Vệ ở cận bên, chia quân ra đánh nước Vệ và uy hiếp nước Tống ở phía Đông. Quân Ngụy chia quân ra làm hai đường khiến Điền Kị vô cùng khó hiểu. Tôn Tẫn giải thích rằng: “Giặc đánh đã lâu, nay tấn công Vệ, uy hiếp Tống là để lập hành lang ngăn cách, vì thế mà hành động như vậy”.

Điền Kị hỏi: “Bây giờ ta nên làm thế nào”?

Tôn Tẫn nói: “Thế giặc vẫn rất mạnh, không thể giao đấu chính diện với chúng được, cách tốt nhất là đánh vào tâm lý sợ hãi của quân Ngụy, liên kết với quân Vệ, Tống, chủ động đánh vào hậu phương quân Ngụy, làm rối loạn hoàn toàn kế hoạch của chúng”.

Điền Kị hỏi: “Ta đánh vào đâu thì thích hợp?”.

Tôn Tẫn nói: “Binh pháp nói rằng: “Đánh vào chỗ phải cứu”. Vùng Tương Lăng (Phía Tây huyện Tuy, Hà Nam) của nước Ngụy, thành tuy không lớn nhưng phạm vi quản hạt rộng, người đông, lương thực dồi dào, là trung tâm kinh tế ở phía Đông của Ngụy. Chỉ cần chúng ta phái một bộ phận binh lực, liên kết với quân Tống, Vệ đánh vào chỗ này thì quân Ngụy tất thôi đánh Vệ mà quay về cứu Tương Lăng”.

Điền Kị hỏi: “Ta sai ai đi thì hợp?”

Tôn Tẫn nói: “Người này phải thuộc binh pháp và có khả năng tác chiến độc lập”.

Điền Kị nói: “Hai vị đại phu là Tề Thành và Cao Đường đáp ứng điều kiện này”.

Tôn Tẫn nói: “Lần này xuất quân phải khiến cho quân Ngụy tưởng lầm cho rằng là chủ lực của ta. Điều này phải nhờ Tề Thành, Cao Đường hư trương thanh thế, chia quân làm hai đường, trước sau hai bên bao vây Tương Lăng”.

Thế là Điền Kị theo kế sách của Tôn Tẫn sai Tề Thành và Cao Đường liên kết với Tống, Vệ tấn công Tương Lăng. Tình hình Tương Lăng nguy cấp, Ngụy Huệ Vương buộc lòng phải hạ lệnh cho Bàng Quyên dừng đánh Vệ mà quay về tăng viện cho Tương Lăng. Do binh lực không đủ, lại thêm quân Ngụy quá đông nên chiến dịch Tương Lăng kết thúc với sự đại bại của Tề Thành, Cao Đường.

Tin chiến dịch Cao Lăng thất bại khiến cho Điền Kị dạ như lửa đốt, lập tức triệu kiến Tôn Tẫn để hỏi kế sách tiếp theo. Ai ngờ Tôn Tẫn nghe theo chẳng thấy chút nào là kinh ngạc, nói chắc nịch rằng: “Không nên căng thẳng, đây là việc đã tính từ trước, bây giờ cuộc chiến mới chính thức bắt đầu”.

Điền Kị nghi hoặc không hiểu hỏi: “Việc này giải thích làm sao?”.

Tôn Tẫn nói: “Lực lượng quân Ngụy rất mạnh, cho dù liên quân Tề, Triệu trong công ngoài kích cũng không nhất định thắng lợi, lại thêm quân Triệu bị vây khốn trong thành, hai bên không liên lạc được với nhau, căn bản không có cách gì phối hợp, sức chiến đấu lại càng không phát huy được. Lực lượng địch quá mạnh, muốn chiến thắng thì phải đánh chỗ hư, tránh chỗ thực. Nhưng chỗ hư của Ngụy ở đâu? Hiện nay quân chủ lực của Ngụy tập kết quanh Hàm Đan, lại còn phân bố ở Tương Lăng, kinh đô Đại Lương nhất định bỏ trống. Ta chỉ cần trực tiếp đánh vào Đại Lương, Ngụy Huệ Vương tất vô cùng sợ hãi mà lệnh cho quân vây Triệu quay về cứu, Hàm Đan tất tự nhiên được giải vây. Đồng thời quân Ngụy trên đường vội vã trở về tất nhiên sức chiến đấu bị suy yếu, ta chỉ cần cho quân mai phục, đột kích, quân Ngụy mệt mỏi lo giữ mạng tất sẽ dễ dàng bị đánh bại. Đây là kế một mũi tên trúng hai đích”.

Thế là Điền Kị theo kế của Tôn Tẫn sai quân lẳng lặng tiến lên, đi về phía Tây tấn công vào Đại Lương. Được tin quân Tề đánh Đại Lương, Ngụy Huệ Vương vô cùng sợ hãi, lệnh cho Bàng Quyên hoả tốc đem quân bao vây Hàm Đan về tăng viện cho Đại Lương.

Bàng Quyên được lệnh liền vội vã quay về, vòng vây Hàm Đan kéo dài nửa năm cuối cùng được giải tỏa. Bàng Quyên cho rằng quân Tề đã áp sát Đại Lương, ai ngờ quân Tề nghe được quân Ngụy đã rút hết liền mai phục ở Quế Lăng (Tây Nam huyện Trường Hoàn ở Hà Nam). Quân Ngụy đang trong lúc vội vàng không phát hiện ra phục binh, trong chốc lát đã lọt vào vòng vây. Hai bên ứng chiến, quân Ngụy đại bại, chết hơn hai vạn, Bàng Quyên may mắn chạy thoát. Bá nghiệp của Ngụy Huệ Vương bị công kích trầm trọng.

Chiến dịch Quế Lăng là một ví dụ huy hoàng trong lịch sử quân sự Trung Quốc. Quân Tề lấy ít địch nhiều, lấy yếu thắng mạnh, giành được thắng lợi sau cùng, công đầu thuộc về mưu lược đúng đắn của Tôn Tẫn. Chiến dịch này cùng lúc kiểm nghiệm lại và phát triển thêm lý luận quân sự của Tôn Tẫn. Đồng thời nó cũng chỉ ra cho chúng ta một bài học sâu sắc là: Chữ “khó” chỉ có trong từ điển của những kẻ ngu muội. Nếu như chúng ta có thể vượt qua khó khăn trở ngại, không hề lay chuyển, gian khổ phấn đấu, tích lũy từng ít một, bền bỉ lâu ngày thì kết quả tự nhiên sẽ rất khả quan.

Khi trả lời Phàn Trì hỏi về chữ nhân, Khổng Tử nói: “Nhân tức là trước vượt qua gian nan mà sau có thu hoạch. Đây đã gọi là đã làm được nhân”. Nếu như không khó khăn trước thì không thể có thu hoạch, trước mà dễ dàng thì không thể nói là thành công lớn. Trước vui thì không thể nói là kết cục tốt đẹp. Bởi vậy mới nói rằng, nghịch cảnh là hoàn cảnh thích hợp nhất cho con người phấn đấu vươn lên và cũng là hoàn cảnh tốt nhất để rèn luyện con người, để nâng cao tài năng, học vấn.

“Chu Dịch” được Văn Vương hoàn thành trong lúc bị giam cầm. “Xuân Thu” của Khổng Tử viết trong lúc bị nguy nan. Bài phú “Li tao” của Khuất Nguyên làm trong khi đi đày. “Quốc ngữ” của Tạ Khâu hoàn thành sau khi 2 mắt bị mù. “Binh pháp Tôn Tử” ra đời sau khi bị chặt gãy 2 chân. “Lã lãm” của Lã Bất Vi ra đời sau khi bị đày sang Thục. “Thuyết nan”, “Cô phẫn” của Hàn Phi Tử ra đời khi ở trong ngục nhà Tần. “Sử kí” của Tư Mã Thiên ra đời sau khi thân thể đã tàn phế. Những người này đều là trong lúc khó khăn không cúi đầu, không nản lòng, tiếp tục phấn đấu mà tạo nên mốc son trong lịch sử. Bởi vậy ngạn ngữ nói: “Có công mài sắt có ngày nên kim”. Một nhân vật vĩ đại và một sự nghiệp vĩ đại chí ít cũng phải trải qua mấy lần gian khó nhục nhã và thất bại. Lấy tấm lòng kiên định phấn đấu trong nguy nan thì mới có thể phá được cửa ải khó khăn nguy hiểm. Nhẫn nại lao khổ, vào sinh ra tử, không sợ bất kỳ đau đớn nào về thể xác, về tinh thần, bằng nghị lực lớn nhất, lòng can đảm vững chắc nhất, dũng cảm tiến lên phía trước chưa đạt được mục đích thì thề không ngơi nghỉ.

Câu “thất bại là mẹ thành công” người đời thường nói không phải là câu cách ngôn ngọt ngào mà là bài học thực tế có được qua biết bao nhiêu cay đắng. Trải qua một lần thất bại thì tăng một phần hiểu biết, thêm một phần kinh nghiệm, thất bại càng nhiều thì thành công sau này càng lớn. Bởi vậy, chỉ cần đứng trước thất bại không nản lòng, không bi quan, không tiêu cực, thì nhất định có thu hoạch, có thành công.

5. BẢO KIẾM NHỌN TỪ MÀI GIŨA MÀ RA, HOA MAI THƠM DO GIÁ RÉT MÀ ĐẾN

Co mài nên “nhọn”, duỗi ngửi thấy “thơm”.

Khi Khổng Tử bị vây khốn ở nước Trần, nước Sái, chịu đựng đói rét, nhìn khắp cảnh vật xung quanh, bèn than với học trò: “Trời đã lạnh, sương tuyết đã rơi vậy mà thật khó hiểu được màu xanh của tùng, bách”. Đây tức là Khổng Tử lấy những cảm nhận của mình qua mấy mươi lần thăng trầm để biểu đạt sự tán dương cây tùng cây bách. Tục ngữ có câu: “Bảo kiếm nhọn từ mài giũa mà ra, hoa mai thơm do giá rét mà đến”. Nghiệp lớn anh hùng không phải có được trong chốc lát, nếu không trải qua phong sương thì làm sao có hoa mai thơm nức? Người lập đại công, dựng đại nghiệp đều phải trải qua sự phấn đấu gian khổ vô cùng. Người có chí hướng lớn mà chỉ dựa vào mài giũa không thôi thì chưa đủ. Bởi vì những người chịu mài giũa và chịu được mài giũa tương đối nhiều nhưng không nhất định ai cũng đều nổi danh, đều trở thành anh hùng, đều thành công. Sự nghiệp lại càng không thể có được, hoàn thành được nhờ vào may mắn và sự đại khái qua loa mà luôn luôn phải giữ thái độ thận trọng như đứng trước vực sâu, như dẫm lên băng mỏng, tích luỹ từng li từng tí để có được. Với tấm lòng rộng lượng, quang minh lỗi lạc, tích lũy dần, biết co biết duỗi với con mắt chiến lược sâu xa, lại thêm ý chí kiên cường, nhân cách hoàn mĩ, thì mới có thể đặt nền móng vững chắc cho thành công trong sự nghiệp của mình. Tô Tần là người Lạc Dương thời Đông Chu, tương truyền đã từng là học trò của Quỷ Cốc Tử, học binh pháp của Khương Tử Nha. Học thành tài xong, lần lượt đi khắp các nước, mong muốn kiếm một chức quan nhưng trước sau đều không được coi trọng, trong lúc chán nản bất đắc dĩ trở về quê, tìm cơ hội phát triển.

Lúc ấy các nước chư hầu lớn đua nhau xưng vương, đến Chu Thiên Tử trên danh nghĩa cũng bị gạt sang một bên. Những thần dân trong địa hạt của vương thất nhà Chu đứng trước cục diện thế lực chính trị đã hoàn toàn mất, vô cùng thất vọng. Chính trị lại không có tiền đồ nên họ đành dốc sức vào phát triển kinh tế. Trong tình hình này hiển nhiên là “binh pháp Khương Đại Công” chẳng dùng vào đâu cả. Người nhà và bạn bè thân thích của Tô Tần hết sức thất vọng bởi những gì ông đã học. Theo họ thì bất kỳ khả năng buôn bán, kiếm tiền nào cũng có giá trị gấp nhiều lần những giấy mực của mấy trăm năm trước. Hành động của Tô Tần không được họ hiểu ra mà trái lại còn trở thành trò cười cho họ.

Đối mặt với những dằn vặt và thất bại này, Tô Tần không hề nản lòng mà trái lại còn khích lệ ông quyết tâm hiển đạt thành danh. Từ đó ông đóng cửa không ra ngoài, tập trung đọc sách. Để mình khỏi lười nhác, ông buộc tóc lên nhà, lấy dùi đâm vào đùi. Câu chuyện “Huyền lương trùy cổ” (tóc cột đùi đâm dùi) bắt nguồn từ đây.

Học để vận dụng là mục đích đọc sách của Tô Tần, ông hiểu sâu sắc rằng nếu chỉ theo sách vở mà không rút ra được những quy luật có ích cho thế gian thì không thể có được sự tôn kính và trọng dụng của người khác, khi đó có đọc nhiều sách cũng vô dụng. Vì vậy, ông đặc biệt coi trọng những sách vở kết hợp giữa gợi mở về trí tuệ và giá trị thực dụng.

Có một lần ngẫu nhiên, Tô Tần tìm thấy trong kho sách nhà Chu hai quyển “Khương Đại Công âm phù”, ông cảm thấy cực kỳ quý báu, thế là vất vả đọc suốt ngày đêm, nghiền ngẫm từng li từng tí, bỏ công sức hơn một năm, thấy rất có ích. Ngoài ra ông còn nghiên cứu tỉ mỉ tình hình chính trị, địa hình các nước, số lượng binh mã và lòng dạ của chư hầu. Thông qua kết hợp lý luận và thực tế, ông tự cho rằng đã có đủ lý do để thuyết phục nhiều vị vua đương thời. Tô Tần một lần nữa ra đi, trạm dừng đầu tiên là đến chỗ Chu Hiển Vương giãi bày lý luận của mình nhưng không thành. Bởi vì quan lại nhà Chu đã hoàn toàn thất vọng với tiền đồ chính trị, lại thêm Tô Tần thân phận thấp kém, họ căn bản không để tâm đến anh học trò yếu ớt nghèo kiết xác này.

Cho dù “xuất quân” bất lợi, Tô Tần vẫn không dễ dàng buông xuôi. Ông cảm thấy những nước chư hầu khác muốn phát triển trong áp lực cạnh tranh kịch liệt nhất định cần lý luận của mình. Nước Tần mới nổi có tiềm lực nhất, nếu có thể đứng vững trên vũ đài chính trị nước Tần thì hẳn sẽ làm nên chuyện lớn. Thế là ông liền đến thẳng nước Tần ở phía Tây tuyên truyền lý luận của mình với Tần Huệ Vương.

Tô Tần ôm ấp lòng tin trọn vẹn, gửi gắm hy vọng sâu sắc khi bước qua ải Hàm Cốc, ai ngờ lại bị Tần Huệ Vương lạnh nhạt, từ đó về sau lòng nhiệt tình đầy ắp của Tô Tần biến thành lòng căm hận, quyết tâm báo thù nước Tần. Thế là ông sống ẩn cư, khổ tâm nghiên cứu, trải qua khoảng một năm cuối cùng tạo ra một chiến lược để chế ngự nước Tần – chiến lược hợp tung – tức là kết hợp nhiều kẻ yếu để đánh một kẻ mạnh, liên kết sức mạnh của các nước chư hầu để chế ngự chủ trương mở rộng ra bên ngoài của nhà Tần.

Ý chí ngoan cường và tính cách kiên quyết mưu cầu công lợi của Tô Tần đã quyết định ông như mũi tên chỉ có thể rời dây cung đến chết không quay lại. Nước Yên, cường quốc quân sự trở thành mục tiêu tiếp theo của ông. Ông ở nước Yên đợi hơn một năm, cuối cùng đến bước sơn cùng thuỷ tận thì coi như đã tìm được cơ hội, gặp được Yên Văn Công.

Tô Tần dùng trí thức uyên bác của mình phân tích hợp tình hợp lý cho Yên Văn Công về tình hình nước Yên. Ông nói: “Nước Yên phía Đông có Triều Tiên, Liêu Đông, phía Bắc có Lâm Hồ, Lâu Phiền, phía Tây có Vân Trung, Cửu Nguyên, phía Nam có sông Đàm Luân, Địch Thuỷ. Lãnh thổ hơn 2000 dặm, quân sĩ mấy chục vạn người, chiến xa 600 chiếc, kỵ binh hơn 6000, lương thực tích trữ dồi dào, có thể dùng trong nhiều năm. Hạt Thạch và Nhạn Môn ở phía Nam vô cùng giàu có, vùng đất phía Bắc trồng nhiều táo, vải, trăm họ cho dù không làm ruộng cũng có đủ táo, vải để ăn. Tóm lại, đây là một vùng trời bán hậu lộc, sản vật dồi dào”.

Những lời tốt đẹp của Tô Tần khiến cho Yên Văn Hầu vô cùng vừa lòng. Tiếp đó ông chính thức đi vào chủ đề: “Nhưng so với nước Triệu ở phía Tây, nước Tề ở phía Nam thì lực lượng nước Yên thể hiện ra chưa đủ. Những năm gần đây nước Triệu đã lớn mạnh, nước Tề cũng lớn mạnh, mà nước họ chiến tranh liên miên, còn nước Yên nhỏ yếu thì lại bình yên vô sự. Đại vương đã từng tìm hiểu kỹ nguyên do trong đó chưa?”

Yên Văn Hầu nói: “Người nói thử xem”.

Tô Tần giải thích: “Sở dĩ nước Yên luôn bình yên vô sự chủ yếu là do nước Triệu ở phía Tây Nam đã chặn sự xâm lược của nước Tần hùng mạnh ở phía Tây lại. Nước Tần muốn tấn công nước Yên từ phía Đông Bắc thì phải qua nước Triệu, điều này nước Triệu quyết không cho phép. Gần đây nước Tần và nước Triệu đã xảy ra 5 cuộc chiến với quy mô lớn, hai bên có lúc thắng lúc thua, thực lực đều bị suy yếu. Lực lượng của nước Yên lại chẳng hề bị tổn hại, vì thế mà họ không dám tuỳ tiện xâm lược. Trên thực tế, nước Tần dù có lớn mạnh nữa cũng không uy hiếp được nước Yên bao nhiêu. Nếu như họ muốn trừ Vân Chung và Cửu Nguyên ở phía Bắc, trực tiếp tấn công vào nước Yên thì phải vượt qua Đại quận và Thượng Cốc, khoảng cách này có tới mấy nghìn dặm. Cho dù một lúc có thể công hãm được thành trì nước Yên thì khi nước Yên phản công, quân Tần cô lập, không có viện binh tất không giữ nổi thành, bởi vậy nước Yên không phải lo nước Tần uy hiếp. Thế nhưng đối với nước Triệu lại không phải như vậy, chỉ cần hạ lệnh một tiếng là không đến 10 ngày mấy chục vạn đại quân đã tập kết ở biên giới phía Đông, lại chỉ cần 4, 5 ngày nữa là có thể vượt qua sông Thuận Đà, Địch Thuỷ, uy hiếp kinh đô. Theo tình hình như vậy, nước Tần đánh nước Yên là tác chiến ở ngoài xa nghìn dặm, nước Triệu tấn công nước Yên là tác chiến ở trăm dặm. Cái hoạ ở ngoài nghìn dặm và cái hoạ ở trong ở trăm dặm cái nào cần xem xét đến trước. Câu trả lời chẳng cần nói cũng đã hiểu. Bởi vậy, thần đề nghị đại vương thay đổi mối quan hệ với Triệu, liên minh với họ, khiến cho lực lượng ở Trung Nguyên kết thành một mối cùng đối phó với nước Tần. Như vậy thì nước Yên không còn gì đáng phải lo lắng nữa”.

Yên Văn Công tán thành đề nghị của Tô Tần, nhưng lo rằng lòng người ở các chư hầu không đủ. Ông nói: “Tiên sinh nói rất có lý nhưng nước Yên yếu nhỏ, nước Triệu ở phía Tây và nước Tề ở phía Nam đều là những cường quốc, nếu như sách lược hợp tung của tiên sinh quả thật có thể thực hiện được đạt được mục đích liên kết Tề, Triệu với nước Yên yên định thì ta sẽ tiếp thu ý kiến của tiên sinh, đem sức lực của nước Yên nhập vào cuộc vận động hợp tung của tiên sinh”.

Tô Tần nói mình muốn đi thương lượng với Triệu Hầu trước, Yên Văn Công liền cho xe ngựa, vải vóc và lệ phí để sang Triệu hành động.

Tô Tần đến nước Triệu, lúc này Hầu Phụng Dương đã chết, Triệu Hầu nghe nói có khách đến liền đích thân ra thềm đón và nói: “Ngài hạ cố đến đây có điều gì dạy bảo?” Tô Tần nói: “Mấu chốt trong việc trị quốc là khiến cho trăm họ bình yên. Hiện nay ở phía Đông thực lực mạnh nhất là Tề, ở phía Tây thực lực mạnh nhất là Tần. Nếu như coi như cả Tề và Tần đều là địch thì nhất định đất nước không thể yên ổn được. Nhưng nếu kết giao với nước Tề thì có thể đánh được Tần, hoặc là liên kết với Tần thì có đánh được Tề, trăm họ nhất định cũng được yên ổn. Thế nhưng nước Triệu phải chọn chính sách nào mới có thể đạt được lợi ích lớn nhất? Tôi cho rằng nên bắt đầu từ những mặt dưới đây:

Đối với nước Tề mà nói thì Tề là một nước thương nghiệp, bình thường không thể chủ động gây ra chiến tranh ở Trung Nguyên. Nhưng nước Tần lại khác, sản vật của Tần không phong phú, của cải không nhiều, muốn tăng sức mạnh đất nước thì phải cướp đoạt của các nước ở phía Đông. Bởi vậy họ nhất định dùng nhiều biện pháp cứng rắn, tìm mọi cách để mở rộng thế lực. Nếu nhà vua liên minh với Tần thì sẽ làm yếu đi thế lực của hai nước Hàn, Ngụy. Nước Ngụy địch không được nước Tần có thể cắt Hà Tây cho Tần, nước Hàn địch không nổi nước Tần có thể cắt thành Nghi Dương cho Tần. Tần có được hai nơi này thì thế lực sẽ tăng nhanh, quay lại uy hiếp trực tiếp đến sự an toàn của nước Triệu. Trong số chư hầu của Trung nguyên thì nước Triệu có lực lượng quân sự mạnh nhất, quân sĩ hàng mấy chục vạn, chiến xa hàng nghìn chiếc, ngựa chiến hàng vạn con, lương thực có thể dùng đến mấy năm. Đất đai nước Triệu trải dài hơn 2000 dặm, phía Tây có Trường Sơn, Nam có Chương Hà, Đông có Thanh Hà, Bắc có nước Yên. Ba mặt Đông Nam Tây lợi về cố thủ, nước Yến ở phía Bắc nước nhỏ thế yếu cũng không đáng lo. Kẻ địch chủ yếu của nước Triệu là nước Tần ở phía Tây. Sở dĩ hiện nay nước Tần chưa dám ngang nhiên tấn công nước Triệu là vì sợ nước Ngụy, nước Hàn thừa cơ tấn công phía sau lưng. Ở điểm này, nước Hàn và nước Ngụy lại là bức tường ngăn cản nước Tần hùng mạnh tấn công nước Triệu. Nhưng phía Tây của hai nước Hàn, Ngụy không có núi cao sông sâu, không thích hợp phòng thủ. Nước Tần chỉ cần dùng chính sách tằm ăn lá dâu là có thể nhanh chóng đánh chiếm kinh đô của hai nước này. Một khi Hàn, Ngụy đầu hàng Tần thì nỗi lo phía sau được giải toả, tất sẽ xâm lăng nước Triệu. Đây là việc đại vương cần phải xem xét.

Thần đã nghiên cứu rất tỉ mỉ địa hình và chính trị của các nơi. Đất đai của các nước ở Trung Nguyên rộng bằng nước Tần, quân đội đông hơn hàng chục lần. Nếu như 6 nước Hàn, Triều, Ngụy, Tề, Yên, Sở liên kết với nhau thành một khối để chống lại nước Tần ở phía Tây thì còn sợ không đánh nổi ư. Nhưng nếu lần lượt khuất phục nước Tần thì 6 nước sẽ bị nước Tần thống trị. Khuất phục nước Tần hay là liên kết để đánh lại nó, hai kết cục này đâu là tốt, đâu là xấu không cần phải nói nữa. Nếu 6 nước liên hợp lại, khống chế thế lực của nước Tần từ ải Hàm Cốc về phía Tây thì bá nghiệp của nước Triệu ở Trung Nguyên rất có hy vọng.”

Triệu Túc Hầu vốn là một thanh niên cương trực, khí huyết, những lời nói này của Tô Tần khiến ông vô cùng kích động, mừng rỡ nói rằng: “Quả nhân tuổi còn trẻ, thời gian nắm chính sự lại chưa lâu, chưa từng nghe thấy sách lược trị quốc an bang tuyệt vời như vậy. Ta nguyện đem sức lực của nước Triệu giúp tiên sinh thực hiện lý tưởng”.

Thế là Triệu Túc Hầu cấp cho Tô Tần một trăm cỗ xe ngựa, một nghìn cây vàng, một trăm đôi ngọc bích, hai nghìn xấp lụa để đi hội ước chư hầu kết liên minh hợp tung.

Quả nhiên hiểu biết uyên bác và tài năng hùng biện của Tô Tần khiến người ta phải khâm phục. Thế nhưng thành công trong chuyến du thuyết lại càng được quyết định nhiều hơn bởi ông trước sau tràn đầy lòng tự tin ở hành động của mình. Bởi vậy mà nói rằng lòng tự tin có thể đem đến cho con người dũng khí trong công việc và cuộc sống. Lòng tự tin là hòn đá nền móng để cho người ta triển khai hoài bão lớn lao.

Tự tin vốn có sức lực xung thiên, nếu bỏ đi điều này thì sẽ là cửa địa ngục. Xưa có một nhà triết học nói rằng: “Tự biết mình thì sáng suốt, tự tin mình thì mạnh mẽ”. Lòng tự tin là điều kiện số một của các vĩ nhân và tất cả các thành công trong sự nghiệp. Chỉ có lòng tự tôn mà không có lòng tự tin thì không cuồng vọng cũng là khoác lác.

Tiêu Bá Nạp nói: “Người có lòng tự tin có thể biến cái nhỏ bé thành vĩ đại, biến kẻ bình thường thành thần thánh”. Những đức tốt như kiên nhẫn, tiến thủ, nhẫn nại, dũng cảm, bền bỉ, khắc phục khó khăn, chiến thắng hiểm nguy... trong cuộc đời đều được sinh ra từ lòng tự tin. Có người từng nói rằng: “Tự tin là gốc rễ của thành công. Tự tin có thể tăng cường tài năng khiến cho tinh lực càng thêm hưng vượng, giúp đỡ tâm năng, tăng cường sức lực, đồng thời cũng phát huy được rất nhiều đức tính tốt trong cuộc sống, sản sinh ra khả năng chỉ đạo”. Trải qua bao lần thất bại rồi lại trỗi dậy, kiên cường bất khuất không hề lay chuyển, đó không phải là lấy tự tin làm nền móng thì sao có thể được như vậy?

“Nghiêu là người, Thuấn cũng là người. Họ làm được thì ta tất cũng làm được”. Chính vì có lòng tin như vậy mà sau đó Tô Tần có được một nghị lực và dũng khí chưa đạt được mục đích thì thề không ngơi nghỉ, cuối cùng có được ấn tượng của 6 nước.

6. KHÔNG SỢ TRĂM TRẬN BẤT LỢI, CHỈ SỢ NẢN LÒNG NHỤT CHÍ

Nhụt chí thì không có chỗ nào để “duỗi”.

Mọi việc thành công hay thất bại có quan hệ rất lớn bởi hoàn cảnh khách quan, nhưng nhân tố quyết định vẫn là ở tự bản thân mỗi người. Bởi vậy phải ôm ấp một lòng tin kiên định, bền bỉ nỗ lực phấn đấu, phải có tinh thần phấn đấu “trời cho khỏe mạnh, quân tử không ngừng tự cường”. Đặc biệt là sau khi thất bại, lâm vào nghịch cảnh thì càng không thể cam chịu nhụt chí, thụt lùi, gục ngã. Cần phải bình tĩnh trở lại, suy xét kỹ càng tiềm lực và sở trường của bản thân, xây dựng lòng tự tin kiên định ở cuộc sống, khiến cho tinh thần phấn chấn, sống động trở lại “trời sinh ra ta có tài tất hữu dụng, nghìn vàng tiêu hết lại có ngay”, tin tưởng rằng nhất định sẽ tìm thấy điểm khởi đầu của thành công. Mỗi người đều có cơ hội để thành công, nhưng phải nhờ vào việc bản thân nắm chắc được nó, tuy trên đường đi sẽ có lúc thất bại nhưng chỉ cần niềm tin kiên cường của bạn vẫn đứng vững thì không có sức mạnh có thể quật ngã, huỷ diệt bạn. Cho dù có là những tay công tử phóng đãng hay những kẻ ở trong song sắt, nếu không phải là tự chuốc lấy diệt vong thì không ai có thể khiến cho người đó tiêu vong được. Chỉ cần xây dựng lòng tin vào cuộc sống mới thì “lãng tử quay đầu lại, vàng thau mãi không đổi”.

Quản Trọng là người có chí hơn người, đương nhiên có thể trải qua khó khăn mài giũa, quyết không hề nản lòng nhục chí, lúc cần co thì co, lúc nên duỗi thì duỗi, hơn nữa lại là người rất biết duỗi rộng quyền cước. Đủ thấy anh hùng khí đoản, hận trời thù người không phải là có khí chất của một người kiên cường. Chỉ có người biết co biết duỗi thì mới có thể thành đại nghiệp.

Quản Trọng vốn là hoá thân của một hiền tướng. Thế nhưng từ xưa anh hùng phải trải qua nhiều lần mài giũa bởi khó khăn thì mới thể hiện được tài trí anh hùng của mình. Quản Trọng không cố giữ cái khí tiết bề tôi hủ bại, biết suy tính lợi hại mà thông hiểu sự thay đổi của con người, trong lúc nguy cấp thể hiện trí tuệ, sáng tác bài hát cổ động mọi người mà thoát khỏi tay địch; rất sáng suốt tự biết mình, lại biết ai là người dùng được, tiến cử nhân tài cùng giúp vương nghiệp; đầy bụng kinh luân, vô số thao lược, biết bao kế sách trị quốc hưng bang, phò tá quân vương mưu đồ bá nghiệp. Tất cả đều thể hiện ra tài trí lớn lao của ông.

Sau khi Tề Hoàn Công lên ngôi, Quản Trọng, Chiêu Hốt tiếp tục phò tá công tử Cưu lánh nạn ở nước Lỗ. Để trừ hậu hoạ, Tề Hoàn Công sai Bão Thúc Nha đem đại quân áp sát biên giới ép Lỗ Trang Công giết công tử Cưu, dẫn dụ Quản Trọng, Chiêu Hốt về nước Tề xử lý. Khi sắp bước lên xe tù, Chiêu Hốt ngửa mặt lên trời đau xót khóc rằng: “Làm con chết vì hiếu, làm tôi chết vì trung, đó là bổn phận của con người”. Nói rồi đập đầu vào cột ngã ra đất mà chết. Quản Trọng lại nói: “Từ xưa có bề tôi chết cũng có bề tôi sống. Ta muốn về Tề báo oán cho công tử Cưu”. Nói rồi bèn tự mình bước vào trong xe tù.

Quan nước Lỗ là Thi Bá ở đấy thấy cảnh như vậy liền nói nhỏ với Lỗ Trang Công: “Thần xem tướng Quản Trọng tất sẽ không chết. Người này là kỳ tài trong thiên hạ, nếu không chết mà được về nước Tề trọng dụng thì tất sẽ khiến cho nước Tề xưng bá thiên hạ. Chi bằng đại vương thỉnh cầu nước Tề đừng giết ông ta, ông ta nhất định sẽ cảm kích chúng ta. Như vậy thì có thể dùng cho ta được”. Trang Công nói: “Quản Trọng là kẻ thù của Tề hầu, ta không dễ gì xin được”. Thi Bá nói: “Nếu ta không thể dùng được thì chi bằng giết ông ta đi, đem thi thể về trả cho nước Tề”. Trang Công thấy ý này rất đúng.

Kỳ thực Lỗ Thần Thi Bá phân tích rất đúng. Nước Tề lấy danh nghĩa là đi bắt Quản Trọng về để trừng trị nhưng thực tế là muốn trọng dụng Quản Trọng để chấn hưng nước Tề. Vì vậy sau khi Bão Thúc Nha hay tin Lỗ Trang Công muốn giết Quản Trọng liền lập tức sai người đến nói với Lỗ Trang Công rằng: “Quản Trọng từng tự tay bắn vua nước chúng tôi, vua chúng tôi hận y đến tận xương tuỷ, muốn tự tay giết chết”. Trang Công không biết nói tại sao đành phải giao Quản Trọng và thi thể của công tử Cưu, Chiêu Hốt về nước.

Quản Trọng ở trên xe tù hiểu ra ý của Tề Hoàn Công và Bão Thúc Nha, cũng đoán được nước Lỗ tất sẽ nghĩ lại mà sai người đuổi theo giết mình, thế là trong bụng nghĩ ra một kế soạn ra bài hát Hoàng Hộc Ca (khúc hát thiên nga vàng) dạy cho các binh sĩ đẩy xe hát, lời hát là: “Lòng tự tin của họ không bằng người, không hơn người, bắt đầu từ tư tưởng lười nhác, tự cam chịu rớt lại sau”. Anh hùng hào kiệt là ở lòng tự tin hơn hẳn người và tự tin rằng nhất định thắng người nên không ngừng tự cường, không ngừng phấn đấu. Bởi vậy phải có lòng tin phi thường thì mới có thành công phi thường trong sự nghiệp. Một con người vứt bỏ lòng tin thì coi như đã buông rơi vũ khí trong tay, cam chịu thất bại. Nghĩ về lòng tin, nếu như anh có lòng tin ở thượng đế mà tôi không có thì tôi mãi mãi không được gặp thượng đế; nếu tôi có lòng tin ở Phật và thánh nhân mà anh không có lòng tin có thể thành Phật, thành thánh nhân thì anh mãi mãi không thể thành Phật thành thánh nhân. Bất kể là lên thiên đàng hay là về sống ở mảnh đất yên tĩnh tại nơi Tây Phương Cực Lạc thì vẫn luôn phải dùng sức mạnh và lòng tin của bản thân, từng bước từng bước đi về nơi ấy, cho đến lúc tới nơi mới dừng lại.

Lòng tin là hoà quyện tính yếu ớt của cuộc đời có hạn với tinh thần kiên cường trong cuộc đời vô hạn. Từ đó sản sinh ra một loại sức mạnh lên trên bên trong vô cùng to lớn thì có thể bước đi không ngừng nghỉ cho đến khi đạt được mục đích lý tưởng của mình mới thôi. Có lòng tự tin thì có dũng khí chiến thắng khó khăn. Có lòng tự tin thì mới có thể theo đuổi những sự nghiệp vĩ đại mà người xưa không dám theo đuổi với một tâm trạng tốt nhất.

“Thiên nga vàng, thiên nga vàng! Cánh bị chặt, chân bị trói, không bay không hót hề, nằm trong lồng. Trời cao đất dày hề! Đinh Dương Cửu hề, gặp Bách Lục. Vươn cổ kêu hề, rồi lại khóc.

Thiên nga vàng, thiên nga vàng! Trời sinh mi có cánh hề, biết bay, trời sinh mi có chân hề, biết chạy. Gặp phải lưới này hề, ai chuộc được? Chỉ mong phá tung ra hề, chẳng biết bay lên ra đường lớn. Than thở với đại nhân kia hề, bàng quan mà dấn bước!”

Binh lính đẩy xe tù vừa đi vừa hát, vui vẻ đến mức quên cả mệt nhọc, đi nhanh như chạy, chỉ qua một ngày đã đến biên giới nước Lỗ. Lỗ Trang Công quả nhiên tỉnh ngộ vội sai công tử Yển đuổi theo.

Quản Trọng có thể trong chỗ chết tìm được đường sống mà rời khỏi nước Lỗ ngoài việc giải phân tích tình hình còn có một nhân tố cực kỳ quan trọng khác là có tài ứng biến khi gặp thời cơ, đối mặt với hiểm nguy mà trong lòng có kế sách đối phó.

Sau khi trở về nước Tề, Quản Trọng vào triều bái kiến và tạ tội với Tề Hoàn Công. Hoàn Công đích thân đỡ dậy nói: “Quả nhân có việc muốn thỉnh giáo. Tề là một nước lớn, Hy Công từng dùng uy khiến chư hầu quy phục, người đời gọi là Tiểu Bá. Nhưng từ thời Tương Công đến nay, chính sự bị quên lãng, sức nước suy yếu, nay ta vừa lên ngôi, lòng người còn chưa định được, thế nước không mạnh, ta muốn chỉnh đốn lại triều chính, lập lại kỷ cương, không biết người có kế hay nào không?”

Thế là Quản Trọng trình bày với Tề Hoàn Công quan điểm làm sao để trị quốc, mưu đồ nghiệp bá. Ông nói: “Lễ, nghĩa, liêm, sỉ là gốc rễ để lập nước, như vậy mới khiến cho dân chúng dùng được cho mình. Nhưng muốn dùng dân thì trước hết phải yêu dân”. Hoàn Công hỏi: “Đạo yêu dân là gì?” Quản Trọng đáp: “Đạo yêu dân là nước thì lo tu sửa ở nước, nhà thì lo sửa sang nhà ở, khiến cho dân gần gũi; giảm hình phạt, bớt thuế khoá, khiến cho dân no đủ; sai các hiền sĩ dạy học khắp cả nước, khiến cho dân biết có lễ tiết”. Đó cũng có nghĩa là liên kết với sự nghiệp của muôn dân, bổng lộc bổ sung cho nhau, thân thiện với dân. Rộng lượng miễn tội cũ, cứu giúp họ hàng xưa, lập tự cho những người không có kẻ nối dõi, như vậy thì nhân dân có thể sinh đẻ đầy đàn. Giảm nhẹ hình phạt, bớt thu thuế khoá thì nhân dân sẽ no đủ. Tuyển chọn hiền sĩ ở các nơi, giáo hoá cho dân chúng trong nước khiến cho họ đều biết tuân theo quy củ. Làm như vậy thì có thể đáp ứng được nguyện vọng của dân, tranh thủ được lòng dân và củng cố được chính quyền nhà nước. Quản Trọng còn bàn với Tề Hoàn Công nhiều ý tưởng cải cách về các mặt nội chính và ngoại giao. Nghe nói hai người nói chuyện thoải mái suốt ba ngày ba đêm, Hoàn Công thấy từng câu từng lời của Quản Trọng đều hợp ý, dễ nghe, không hề cảm thấy chút gì mệt mỏi cả.

Sau khi bái chào, Quản Trọng liền bắt tay vào thực hiện tư tưởng lấy dân làm gốc “chính trị hưng thịnh nhờ thuận lòng dân, chính trị suy thoái vì trái với lòng dân”. Về phát triển sản xuất nông nghiệp, ông chủ trương không để lỡ mùa vụ trong cả bốn mùa, đảm bảo lương thực đầy đủ, tích trữ dồi dào. Để nâng cao hiệu quả sử dụng đất đai, ông phá vỡ hạn chế của chế độ canh điền trước kia, thuế nông thu dựa vào số lượng lương thực, độ màu mỡ của đất và hoàn cảnh của năm ấy. Năm mất mùa thì không thu thuế, đợi đến năm sau giảm bớt đói kém sẽ thu bù. Về thương nghiệp và thủ công nghiệp, ông bố trí thợ thuyền ở nơi gần quan phủ, nhà buôn ở khu vực cạnh chợ để ai cũng an cư lạc nghiệp. Đồng thời tăng cường đúc và quản lý tiền tệ, chú ý điều chỉnh giá cả, nới lỏng thu thuế chợ, thuế phu, thuế lưu thông hàng hoá, tích trữ tiền bạc, khiến cho dân giàu nước mạnh. Kiên trì lấy “tứ duy” (lễ, nghĩa, liêm, sĩ) để dạy bảo trăm họ, khiến cho mọi dân thần phục, lệnh vua được thi hành thuận lợi, chấn hưng thế nước.

Người nắm chính sự đất nước, bày mưu tính kế sâu xa đòi hỏi phải biết nhìn xa trông rộng, có những sự không thể đoán trước. Bày được mưu cao kế sâu cho nước nhà chủ yếu là do hiểu được cách “Cải cách tăng giảm” và sách lược “phòng chống tệ nạn”. Quản Trọng áp dụng một loạt các biện pháp về chính trị về kinh tế, quân sự khiến cho nước Tề từ một chỗ từ một nước nhỏ bé chỉ có một trăm dặm đất phong sát bờ biển bỗng chốc trở thành một nước lớn có vai trò hết sức quan trọng trong thời Xuân Thu. Điều này chứng minh rằng quả thật ông rất hiểu về điểm này.

7. TÌM BÓNG MÁT GIỮA CÂY ĐẠI THỤ

Khi co cũng phải chọn chỗ dựa.

Muốn thành công trong sự nghiệp lớn mà chỉ dựa vào sức lực của bản thân mình thì chưa đủ, khi sức mình chưa mạnh thì phải tìm cách mượn sức của kẻ khác để giương cao ngọn cờ lớn với danh nghĩa của một phe có danh vọng và thực lực, gửi thân dưới hàng rào che chở của người, tìm chỗ dựa vững chắc. Mở ra một khoảng trời đất dưới bóng cây đại thụ của phe khác.

Đây không chỉ là mưu lược mà còn là sản phẩm trí tuệ của kinh nghiệm thành công.

Tháng 5 năm 617 thời nhà Tùy, trấn thủ Thái Nguyên là Lý Uyên từ trước vẫn luôn giấu tài, nay nhận thấy thời cơ đã chín muồi liền lập tức khởi binh phản lại nhà Tùy.

Lúc ấy, giặc Đột Quyết ở Đông ở Tây đều cường thịnh trở lại mà Thái Nguyên lại là nơi thường xuyên bị kỵ binh Đột Quyết đến quấy nhiễu. Để trừ mối lo về sau, Lý Uyên tự tay viết thư cầu hoà Đột Quyết với thái độ cực kỳ cung kính, đồng thời dâng tặng lễ vật rất hậu, mong mỏi được giúp đỡ. Đột Quyết lại trả lời rằng Lý Uyên phải tự lập làm thiên tử thì mới đem quân đến tiếp viện.

Thấy Đột Quyết cường thịnh muốn Lý Uyên trở thành thiên tử, văn võ tướng sĩ dưới trướng đều mừng rỡ, hoan nghênh, nườm nượp khuyên Lý Uyên gấp rút dựng ngai vàng, lên ngôi Hoàng Đế. Đương nhiên, Lý Uyên cũng mơ làm hoàng đế, nhưng lúc đó lại bình tĩnh khác thường, suy xét rất nhiều, rất xa.

Theo cục thế thời bấy giờ, khởi nghĩa nông dân cuồn cuộn nổi lên trong cả nước, đa số họ đều giương ngọn cờ với ý định rất rõ ràng là lật đổ chế độ chính trị của nhà Tuỳ, khiến cho trăm họ vốn đã chịu đủ chính sách ngang ngược của Tùy Dương Đế lũ lượt đi theo, thanh thế của quân đội nông dân lớn mạnh nhanh chóng. Đương nhiên Lý Uyên cũng muốn thay thế Tùy Dương Đế nhưng xét thấy mình vẫn chưa phải là quân nông dân khởi nghĩa bởi vì đối tượng mà ông muốn dựa vào chủ yếu là giới quý tộc mới nổi, các quan lại và các thế lực cường hào. Những người thuộc thế lực này không giống như nông dân, bọn họ có ý thức “trung quân” rất sâu sắc, chỉ phản đối riêng một ông vua, chỉ muốn thay một “hôn quân bạo chúa” bằng một “minh chủ hiền quân” mà thôi, quyết không dung tha cho người nào muốn lật đổ cả một chế độ chính trị. Thấy rõ vương triều nhà Tùy đương thời sắp sụp đổ, chế độ tập quyền trung ương tiếng là còn nhưng thật sự đã tiêu vong, còn quan lại quý tộc địa phương thì tập trung binh mã riêng, có thực lực rất lớn. Để đảm bảo địa vị cát cứ một phương, bọn họ khống chế lực lượng vũ trang, bất kể về trang bị vũ khí hay chiến đấu đều không giao cho quân đội chính quy của triều đình, nắm chắc đằng chuôi. Lực lượng nông dân nhỏ bé mà phân tán không thể nào so sánh với họ được. Hơn nữa, căn cứ vào việc trấn áp phản quân Dương Huyền Cảm một cách nhanh chóng, quyết đoán, tàn nhẫn trước đó không lâu thì Tùy Dương Đế Dương Quảng lại càng căm ghét tầng lớp quý tộc phản loạn đến tận xương tuỷ. Nhà Tuỳ tuy sắp vào quan tài nhưng xét cho cùng vẫn nắm chính quyền của cả một nước. Nếu như Tùy Dương Đế tập trung lực lượng tiêu diệt thì e rằng trong giờ khắc ấy dẫu có mười Lý Uyên cũng khó lòng thoát khỏi nạn diệt vong này.

Sau khi suy xét rất kỹ càng, Lý Uyên bác bỏ kiến nghị của thuộc hạ, không những không tự lập vương mà trái lại còn giương cờ hiệu “tôn Tùy”, tôn Tùy Dương Đế là Thái Thượng hoàng, lập cháu của Dương Quảng là Dương Lệ đang trấn thủ Quan Trung lên làm vua, đồng thời ban hịch đến các huyện quận, thay đổi sắc cờ. Như vậy phía Đột Quyết sẽ cho rằng thanh thế của Lý Uyên lớn mạnh sẽ nhanh chóng tự lập vương, ý kiến của họ cũng đã được tiếp nhận nên không dám tuỳ ý xâm phạm quấy nhiễu, đồng thời cũng có điều kiện để giúp đỡ. Còn về phía những người đương quyền trong triều đình nhà Tuỳ đương nhiên là hoài nghi Lý Uyên có dã tâm nhưng ông đã giương cờ hiệu tôn Tùy. Hơn nữa lúc ấy quân đội nông dân khởi nghĩa với mục đích rõ ràng là lật đổ chính quyền nhà Tùy đang đầy rẫy khắp nơi, chỉ đối phó với họ còn chưa đủ sức, đâu có thể dồn sức mà đánh Lý Uyên? Vì vậy ngoài việc bố trí một lực lượng nhỏ để phòng ngự thì chưa thể chủ động xuất quân thảo phạt Lý Uyên ngay được. Lý Uyên bèn thừa cơ lập kế hoạch phát triển lực lượng lớn mạnh từng bước.

Điều quan trọng hơn nữa là cờ hiệu “Tôn Tuỳ” của Lý Uyên hợp với tư tưởng “trung quân” rất sâu sắc của tầng lớp quý tộc sĩ đại phu. Mà Lý Uyên lại mới lập Dương Lệ lên làm vua, theo những người này thì triều đình tất phải trải qua một lần thay đổi quan lại lớn. Đối với họ, đây chính là một cơ hội hiếm có để thăng quan phát tài, ai nhập quân đội Lý Uyên trước thì càng giành được cơ hội tốt hơn. Thế là rất nhiều quý tộc sĩ đại phu nắm tinh binh trong tay lũ lượt sung vào dưới trướng Lý Uyên, khiến cho thực lực của ông chốc lát tăng lên rất nhanh.

Đương nhiên khẩu hiệu “Tôn Tùy” của Lý Uyên rốt cuộc là một kế thích nghi tạm thời. Ông chỉ coi triều đình nhà Tuỳ như là một cái cây đang trong quá trình mục nát mà thôi. Khi bản thân chỉ là một mầm non vừa nhô khỏi mặt đất thì nhạy bén dùng rễ cây quấn quanh cây đại thụ này mà hút chất dinh dưỡng, lại nhờ cây này che chở gió mưa, thậm chí còn khiến cho cây đại thụ lầm tưởng mầm non này chính là một phần thân thể mình mà càng tận tâm bảo vệ, từ đó Lý Uyên có được điều kiện để phát triển một cách nhanh chóng, đợi đến khi thời gian, hoàn cảnh đổi thay liền một đá hất tung cây đại thụ nhà Tuỳ đã mục ruỗng, dựng lên vương triều nhà Đường, bản thân lại được lòng của quảng đại quần chúng nhân dân nhiều hơn nữa.

“Tạm gửi thân nhờ cây lớn”. Quân Đường dùng cách này mà từ chỗ nhỏ yếu nhanh chóng lớn mạnh. Lý Uyên dùng kế sao mà tuyệt diệu vậy!

8. NHƯỜNG NGƯỜI PHẦN HƠN KHÔNG PHẢI LÀ HÈN YẾU

“Nhường để làm được việc”.

Trong đối nhân xử thế, khi xảy ra sự cố đều phải có thái độ nhượng bộ người khác trước mới gọi là cao minh. Bởi nhường người khác một bước chính là sự chuẩn bị tốt nhất cho sau này. Vì vậy, bất luận là vì nghiệp lớn hay chỉ là tiện cho người thì nhường người một bước đều để lại cho mình một sự thuận tiện cho sau này mà thôi.

Về đối nhân xử thế, nhượng bộ và được mất từ xưa đã có rất nhiều bài học, duy chỉ Liệt Tử là có một sự giải thích độc đáo ở phương diện này. Ví dụ trong “Thiên Thụy” Liệt Tử có viết: “Nếu là người thông minh, tính toán lợi hại, xem xét thật giả, suy đoán lòng người thì cái được là một nửa, cái mất cũng một nửa. Nếu người không thông minh lắm, không tính toán lợi hại, được thua, không cần biết thực hư thì cái được cũng chiếm một nửa mà cái mất cũng chiếm một nửa. Vậy thì có sự khác biệt gì giữa tính toán và không tính toán, xét đoán và không xét đoán. Chỉ có không tính toán xét đoán gì thì mới có sự tính toán đánh giá toàn diện, mới có thể thành công hoàn toàn mà không có thất bại”. Vì vậy mới nói, nhượng bộ người khác không phải là khiếp sợ, trong “nhượng” có “duỗi”, trong “nhượng” có thuật.

Tấn Văn Công Trùng Nhĩ trong thời gian sống lưu vong ở nước ngoài đã phiêu bạt đến nước Sở, Sở Thành Vương tiếp đãi ông rất hậu hĩnh như đối với một vị quân vương. Một lần trong bữa tiệc chiêu đãi Trùng Nhĩ, Thành Vương có hỏi “Công tử sau này có dịp trở về nước làm Quốc vương thì sẽ lấy gì báo đáp ta?”. Tấn Văn Công lúc đó đáp: “Ngọc quý, mỹ nữ và tơ lụa thì ở nước ngài quá nhiều, lông chim quý, ngà voi đều từ nước ngài mà ra, những thứ mà lưu lạc được đến nước tôi chẳng qua cũng chỉ là những đồ thừa của các ngài. Tôi thật không biết lấy gì để báo đáp”.

Nhưng Sở Thành Vương vẫn muốn theo đuổi vấn đề này, liền nói tiếp: “Tuy rằng sự thật đúng như ngài nói, nhưng ngài cũng phải có chút gì báo đáp ta chứ!” Trùng Nhĩ suy nghĩ một lúc rồi nói: “Nhờ hồng phúc của Ngài, nếu như Trùng Nhĩ này có thể trở về nước Tấn, nếu có một ngày xảy ra chiến tranh, chẳng may quân đội hai nước đối mặt nhau ở Trung Nguyên thì tôi sẽ hạ lệnh cho quân đội lui về sau chín mươi dặm để báo đáp tấm thịnh tình của ngài. Nếu như vậy mà ngài vẫn không vừa ý, không hiểu cho ta thì ta chỉ còn một cách là cưỡi ngựa bắn tên cùng ngài quyết chiến một phen”.

Năm 632 trước Công Nguyên, Tấn Văn Công dùng mưu kế của trung quân nguyên soái Tiên Chẩn li gián Doãn Tữ Ngọc, đem quân lên phía Bắc chinh phạt nước Tấn.

Tấn Văn Công thấy quân Sở đã tiến đến gần, bèn hạ lệnh cho quân Tấn rút lui về sau 90 dặm (thời xưa, một ngày hành quân 30 dặm gọi là một xá, ở đây có nghĩa là lui về sau 3 xá). Tướng sĩ quân Tấn thấy quân Sở đã tiến đến gần xâm phạm rồi mình lại rút về phía sau thì đều không hiểu gì cả, bọn họ đều cho rằng quân vương nước Tấn trốn chạy quân thần nước Sở, đây chính là hành động sỉ nhục. Hơn nữa, quân Sở ở bên ngoài đánh trận liên tiếp, mãi vẫn không thắng được quân Tống, chí khí quân sĩ đã suy sụp dân, quân Tấn không nên lui quân. Quan nước Tấn là Cô Yển giải thích với mọi người rằng: “Quốc vương Tấn làm như vậy là để báo đáp ân huệ năm xưa của nước Sở, lúc đó có hẹn rằng: Hai nước nếu giao binh xảy ra thì quân Tấn sẽ lui về sau 3 xá để báo đáp”. Nếu như Quốc vương nói lời không giữ lời thì chúng ta sẽ bị đuối lý.

Kỳ thực, Tấn Văn Công hạ lệnh lui quân về sau 90 dặm, một mặt là thực hiện lời hứa, quan trọng hơn chính là yêu cầu thiết yếu về mặt quân sự, muốn nhân đây kích động tinh thần quân sĩ, đồng thời cũng chính là tránh cho quân Tấn khỏi mũi nhọn quân Sở, làm tăng thêm sự kiêu ngạo của Tữ Ngọc, sau đó sẽ chọn thời cơ và địa thế thích hợp để quyết chiến với quân Sở.

Quả nhiên sau khi quân Tấn lui về Thành Bộc thì các nước Tống, Tề, Tấn cũng lần lượt phái quân đến, ủng hộ hành động của Tấn Văn Công. Trong khi đó nội bộ quân Sở, một số tướng sĩ thấy quân Tấn lui binh ba xá thì cũng chủ trương nhân cơ hội này rút quân về Sở, nhưng Tữ Ngọc kiên quyết không đồng ý. Ông ta cho rằng quân Tấn lui về sau là sợ uy lực của quân Sở, liền đó dẫn quân truy đuổi đến tận ngọn núi ở Thành Trị mới hạ trại. Kết quả là trận chiến ở Thành Bộc, quân Sở bị liên quân do Tấn Văn Công dẫn đầu đánh cho đại bại.

Thời đại Chiến quốc cách nay đã 2400 năm, bảy nước tranh hùng, trong đó Ngụy, Tề đều là những nước mạnh.

Một năm nọ, Ngụy, Tề ký kết điều ước đồng minh, liên hợp quân sự. Nhưng Tề phá bỏ điều ước, tấn công Ngụy. Ngụy Huệ vương vô cùng phẫn nộ, ngầm sai hung thủ hành thích Tề vương.

Vì chuyện này, Huệ vương đã triệu tập trọng thần, kết quả là ý kiến tán thành và phản đối ngay tức thời khó có thể quyết định được. Lúc này Tề tướng Huệ Tử liền tiến cử Đại Tấn Nhân với Huệ vương. Đại Tấn Nhân sau khi được mời đến liền nói với Huệ vương:

“Đại Vương có biết loài động vật ốc sên không?”

“Đương nhiên là biết”. Huệ vương đáp.

“Con ốc sên trên chân trái của nó có một quốc gia gọi là Xúc Thị, bên chân phải có một quốc gia gọi là Man Thị. Hai nước vì vấn đề lãnh thổ nên chuyện binh đao xảy ra không ngớt. Một lần, hai nước đánh trận mười lăm ngày, con số người bị chết và bị thương lên đến hàng vạn mới thôi”.

“A, không phải người pha trò cười đấy chứ?” Huệ vương tỏ vẻ không hiểu.

“Đây hoàn toàn không phải là chuyện đùa, Đại vương, ngài có cho rằng bốn phía trong vũ trụ có tận cùng không?

“Chắc chắn là không có tận cùng rồi!” Huệ vương trả lời.

“Vậy thì, hãy đặt mình vào vị trí một người đã từng đi khắp thế giới vô tận này để nhận xét thì những nước chư hầu trên mặt đất này không phải đều là rất nhỏ bé sao?”

“Trong số những nước đó có nước Ngụy, trong nước Ngụy có Lương Đô, trong Lương Đô lại có Đại vương đang sống ở trong đó. Từ đó thấy rằng, Đại vương cùng Xúc Thị, Man Thị so sánh cũng không có gì khác biệt lắm.

“Cái gì, không có gì khác biệt?”, nghe lời nói của Đại Tấn Nhân, Huệ vương lộ rõ vẻ buồn bã và thất vọng.

Đúng như vậy, nên nhìn nhận vấn đề bằng một tầm mắt quan sát rộng lớn. Tự xem xét mình cũng rất có lý, chỉ có cách hãy đặt mình vào không gian và thời gian rộng lớn thì mới biết được phương hướng mình đang tồn tại và cố gắng phấn đấu để đạt tới. Khi đã thành công thì có thể vui mừng tận hưởng hạnh phúc, khi thất bại thì có thể tìm thấy lý do để tự an ủi mình.

Đời người cũng vậy, chỉ cần chúng ta bước ra khỏi tầm nhìn của con ốc sên thì bất kể ngọn gió nào cũng đều là gió lành.

9. TÌNH THÌ TRÒN - LÝ THÌ VUÔNG

Vuông là co lại. Tròn là duỗi ra.

Khổng Tử nói: “Sự vĩ đại của vua Thuấn chính là ở chỗ biết không thể giành lấy, ham học vấn, đồng thời biết vận dụng vào thực tiễn, biết che giấu lỗi lầm của người khác và biết khen ngợi những điểm tốt của người khác - nắm chắc hai thái cực đó, lấy sự trung dung vận dụng trong dân chúng, đây chính là sự vĩ đại nhất của vua Thuấn. Cũng có nghĩa là có thể dùng đạo đức tốt nhất và đạo cao thượng nhất để trị dân.

Trong cuốn Đại Học viết: “Cương lĩnh chung của Đại Học là phát huy đức tính sẵn có trong người, sửa đổi và cách tân những tư tưởng cũ và tập tục xấu để có thể đạt tới độ hoàn thiện nhất”. Muốn đạt tới một mức độ hoàn thiện nhất tức là phải đạt tới mức độ tận cùng của đạo Trung Dung. Trung Dung sản sinh ra thích hợp, rồi lại từ thích hợp mà ra hợp lý, và từ hợp lý mà định ra Lễ. Vì vậy có thể nói, toàn bộ những hành vi đạo đức trong xã hội loài người, thậm chí cả những hành vi pháp luật cũng đều cần phải phù hợp với đạo Trung Dung, đồng thời không được đòi hỏi quá để đạt tới cái thiện.

Khổng Tử nói với Tăng Tử: “Đạo của ta lấy ‘Nhất’ làm gốc”; nói với Tử Cống: “Xuyên suốt toàn bộ tư tưởng của ta là ‘Nhất’. Cái ‘Nhất’ này chính là trung, chính là vuông tròn. Vì vậy trong cuốn “Đạo đức kinh - 39 chương” có viết: “Những vật mà đã đạt được đạo có: Thiên có được ‘Nhất’ chính là thanh minh, địa có được ‘Nhất’ chính là yên tĩnh, thần có được ‘Nhất’ chính là anh linh, lòng sông có được ‘Nhất’ chính là phong phú dư thừa, vạn vật có được ‘Nhất’ chính là sinh trưởng, Hầu vương có được ‘Nhất’ sẽ trở thành người đứng đầu trong thiên hạ”.

Vì vậy “Nhất” chính là đạo, chính là trung, mà trung thì chỉ có một chứ không có hai. Có phải có trái, có trên có dưới, có tam có tứ thì không còn là trung nữa. Âm dương tương giao sinh ra vạn vật, mà tương giao nhất thiết phải ở trong trung. Đạt được “Nhất” cũng chính là đạt được thiên. Đạt được trung, đạt được thiên là có thể thích hợp, có thích hợp là có thể hoà, có hoà là có thể sinh vạn vật. Vì vậy Trang Tử cho rằng đạo thông tạo “Nhất”, vừa cho rằng chỉ có người thông đạt mới có thể thông được nhất.

Do đó vạn vật có được nhất là sinh trưởng, quốc gia có được nhất là có thể đại trị, loài người có được nhất là vạn sự hoà thuận.

Tống Thái Tổ Triệu Khuông Dận trong vòng mười ba năm đã tiêu diệt năm nước chư hầu là Nam Bình, Vũ Hán, Tây Thục, Nam Hán, Nam Đường, thống nhất phương nam.

Vậy thì, Triệu Khuông Dận đối đãi thế nào với các vị vua đầu hàng? Theo ghi chép của bộ sách thứ nhất “Tục tư trị thông giám”: Tống Thái Tổ tháng hai năm Càn Đức thứ nhất (năm Công nguyên 963), sau khi diệt Nam Bình vẫn lệnh cho Cao Tục Xung làm Kinh Nam tiết độ sứ. Cũng tháng bảy năm đó, sau khi tiêu diệt Vũ Bình, Chu Bảo Quyền vào kinh. Tống Thái Tổ hạ chỉ đặc xá tội cho Chu Bảo Quyền, đồng thời vẫn cho Chu Bảo Quyền làm Tả Thiên Ngưu vệ Thượng tướng quân.

Tháng bảy năm Càn Đức thứ ba (năm Công nguyên 965), sau khi diệt được Tây Thục, Tống Thái Tổ tấn phong Mạnh Hoà làm Hiệu đại sư kiêm Trung thư lệnh, phong Tần Quốc Công. Sau khi Mạnh Hoà chết, Tống Thái Tổ đã tạm hoãn việc lên triều trong năm ngày, để tang Mạnh Hoà, phong Thượng thư lệnh, truy phong Sở vương.

Tháng sáu năm Khai Bảo thứ tư (năm 971) sau khi Nam Hán bị tiêu diệt, Tống Thái Tổ vẫn để Lưu Trương làm đại tướng quân, phong là Tư Xích Hầu, ngoài ra còn được thưởng năm vạn quan tiền, năm mươi xe lúa gạo.

Tháng giêng năm Khai Bảo thứ chín (năm 976) sau khi tiêu diệt Nam Đường, Tống Thái Tổ vẫn để Lý Tinh làm Tả thượng tướng quân, phong là Vi Mệnh Hầu. Các con cháu họ hàng của ông ta cũng được hưởng lộc, thăng quan.

Những câu chuyện ở trên đã nói chính là thái độ, cách đối xử của Tống Thái Tổ đối với từng Giáng Vương. Không chỉ có vậy, Triệu Khuông Dận đối đãi với các quân vương đầu hàng đều rất hậu hĩnh. Mẫu thân của Mạnh Khởi ở Tây Thục sau khi đến phủ Khai Phong, Triệu Khuông Dận lập tức phong bà làm Quốc mẫu, đồng thời thể hiện rõ cho thấy rằng bà ta có thể quay về Tây Thục bất cứ lúc nào. Mẫu thân của Mạnh Khởi tâu với Tống Thái Tổ rằng: “Thiếp không thể không nghĩ đến Tây Thục, bởi thiếp là người Thái Nguyên. Được quay trở về quê hương Tịnh Châu chính là nguyện vọng duy nhất của thiếp”. Thái Tổ đáp: “Nếu đã như vậy thì đợi sau khi ta giành được Thái Nguyên sẽ đưa quốc mẫu trở về”.

Có thể thấy rằng, Triệu Khuông Dận đã áp dụng sách lược ưu đãi đối với các quân vương thất trận. Ông ta cho rằng những quân vương này khi đó đang nắm giữ trong tay binh quyền lớn của các nước nghìn dặm quanh đó, nhưng cuối cùng cũng bị đánh bại. Bây giờ họ “Thân cô thế cô nơi đất khách, không sợ họ sẽ nổi loạn ư? Nếu đối đãi với họ tử tế thì sẽ trừ bỏ được sức mạnh của các vị quân vương đã đầu hàng đó”.

Sách lược hậu đãi các quân vương đã đầu hàng của Triệu Khuông Dận quả thực đã có tác dụng to lớn. Hậu đãi các quân vương đã đầu hàng không chỉ có thể làm hạ thấp ý chí hận thù, chống đối của người dân mà còn có thể làm cho thế lực quân sự của các tàn quân kia sẽ không thể hoặc khó khăn để khơi dậy sự phản kháng của người dân, đồng thời có thể thu hút được nhiều sự ủng hộ về nhân lực, vật lực. Từ đó mà các lực lượng đối kháng nếu không bị tiêu diệt trong nháy mắt thì sẽ không xuất đầu lộ diện nữa. Đồng thời việc hậu đãi các quân vương đã đầu hàng còn ảnh hưởng đến vua các nước chư hầu chưa thống nhất, đưa ra cho họ một con đường: Đầu hàng thì sống, chống cự thì chết. Triệu Khuông Dận đối với các quân vương đầu hàng về sau này là phong cho quan chức càng to, tước vị càng cao, tiền tài ngày càng nhiều, ý đồ cũng chỉ là như thế. Có một sự thật làm cho mọi người phải tín phục. Đó là câu chuyện thần phục Ngô Việt vương Tiền Thúc. Tiền Thúc sau khi thất bại ở Khai Phong, hơn mười vị đại thần thượng thư Tống Triều khuyên Hoàng đế nhân cơ hội này giữ Ngô Việt vương không cho ông ta quay trở về Kinh Châu. Triệu Khuông Dận không nghe lời tấu của quần thần, vẫn cho Tiền Thúc quay về Ngô Việt. Sau này Tiền Thúc cùng Trần Hồng của Chương, Quyền quả thật đều chủ động vào triều xưng thần.

Từ trước đến nay, để thống nhất thiên hạ thì cần phải huy động vũ lực, xưng hùng tranh bá, chém giết lẫn nhau. Tống Thái Tổ chưa cần mạnh tay hành động đã giành được giang sơn của người khác. Điều này có quan hệ to lớn đến sách lược hậu đãi các quân vương đã đầu hàng, lung lạc lòng người của ông ta. Nếu như vừa bắt đầu mà ông ta áp dụng chính sách chém giết, tàn sát đối với các quân vương đã đầu hàng thì những vị vua các nước chư hầu chưa bị bại trận nhất định sẽ chiến đấu đến cùng. Như vậy thì rõ ràng là quy mô của cuộc chiến tranh sẽ mở rộng, kéo dài thời gian chiến tranh. Điều này rõ ràng rất bất lợi cho triều Tống.

Sách lược trị quan trị dân tốt nhất là minh oan cho dân. Với quan thì nói lời ngon ngọt, thấu tình đạt lý. Cả hai đều không đắc tội, đều vui mừng hoan hỉ.

Năm Thái Tổ thứ nhất, tại vùng biên cương phương Bắc quân Liêu nhiều lần quấy nhiễu, đại đa số người dân phải rời bỏ quê hương, chạy tới kinh thành mưu sinh, đồng thời cũng mang cả sự hỗn loạn kinh hoàng tới vùng đất Trung Nguyên. Nghe lời kiến nghị của đại thần, Thái Tổ lệnh cho Đồng Tôn Hải, Vương Ngạn Thắng, Lý Hán Siêu đến biên cương trấn thủ. Chính sự nỗ lực của các mãnh tướng đã làm cho tình hình an ninh biên cương trở nên tốt hơn nhiều.

Có một ngày, Tống Thái Tổ đang cùng các đại thần bàn luận về chuyện xét công ban thưởng các tướng trấn thủ biên giới thì nghe tin có một người dân vùng Quan Nam Bắc Bộ đến kinh thành tố cáo Lý Hán Siêu. Tống Thái Tổ trong lòng lấy làm không vui suy đi tính lại liền sai người giải cáo trạng vào đại diện.

Một lúc sau người cáo trạng, ăn mặc rách rưới, râu tóc bám bụi đường đã bết lại thành từng cục, tiến vào đại điện. Người cáo trạng quỳ dưới điện, cúi đầu không nói một lời nào.

Tống Thái Tổ nhìn người cáo trạng, nghiêm mặt hỏi: “Người quỳ dưới kia có phải đến tố cáo Lý Hán Siêu không?

“Vâng” - lão Hán đáp.

Tống Thái Tổ lại hỏi: “Ngươi hãy đem oan khuất của mình ra kể cho ta nghe, hãy kể cho đúng sự thực”.

Lão Hán vội vàng đáp: “Tiểu dân không dám, tiểu dân từ trước tới nay không có oán thù gì với Lý tướng quân, nhưng Lý tướng quân không những mượn tiền không trả lại còn cướp mất con gái tiểu dân. Tiểu dân gặp ông ta đòi con thì bị ông ta đánh mắng cho một trận. Những lời tiểu dân nói đều là sự thực, mong Hoàng thượng minh xét, giải oan cho tiểu dân, tiểu dân dẫu chết cũng cam lòng”. Nói rồi, lão Hán liền vén vạt áo lên để lộ ra những vết thương, khóc rất thương tâm.

Thái Tổ cũng có chút đồng tình với lão Hán, liền hỏi: “Con gái của ngươi có thể gả cho hạng người như thế nào?”

Lão Hán thực thà đáp: “Dân gia tiên nữ có thể gả cho ai được, chẳng qua cũng chỉ có thể gả cho con nhà nông”. Nói rồi liền lấy tay lau nước mắt.

Triệu Khuông Dận nhìn lão Hán, cười mà hỏi tiếp: “Trước khi Lý tướng quân đến Quan Nam, người Liêu có phải ngày nào cũng đến xâm phạm quấy nhiễu không?

Lão Hán lập tức lộ rõ vẻ đau khổ: “Đương nhiên rồi, lúc đó người Liêu ở phía Bắc năm nào cũng đến Quan Nam cướp lương thực tài sản, đến ngay cả con gái rất xấu nó cũng không tha, cảnh tượng thật thê thảm”.

Tống Thái Tổ lại hỏi: “Thế tình hình hiện nay thế nào?

Lão Hán đáp: “Từ khi Lý tướng quân đem binh lính đến Quan Nam trấn áp, bọn người kia rất ít khi đến cướp của đoạt người”.

Tống Thái Tổ làm ra vẻ không vui mà nói: “Lý Hán Siêu là tướng yêu của trẫm, con gái người được làm vợ ông ấy không tốt hơn làm vợ một nông dân ư? Tốt xấu cũng đều là gia thất của một tướng quân. Nếu như Quan Nam không không có Lý tướng quân trấn thủ thì con gái của ngươi, nhà cửa ruộng vườn của ngươi có được bảo toàn không? Chuyện dù có như vậy mà cũng đáng kể đến mức lên tận kinh thành kêu oan ư? Nếu lần sau mà còn giở trò như vậy, ta quyết không khoan dung với nhà ngươi”. Nói rồi, liền hạ lệnh cho quân lính đưa lão Hán đó ra khỏi cung.

Tống Thái Tổ tại sao lại đối đãi như vậy với lão Hán? Có phải là ông đồng ý và cho phép cấp dưới của mình làm như vậy? Không phải. Mục đích chính ông ta làm như thế là muốn nhân cơ hội trước mặt các quan đại thần thể hiện lòng tin yêu bảo vệ thân tử của mình, cũng là để giữ sĩ diện cho Lý Hán Siêu, cho ông ta yên tâm ở biên giới mà trấn thủ, cố gắng hết mình cho triều đình.

Sau khi lão Hán đi rồi, chỉ vài ngày sau Tống Thái Tổ liền sai người bí mật đem bức thư do đích thân ông viết đến nơi Lý Hán Siêu đóng quân. Tống Thái Tổ viết: “Ái khanh vì ta trấn thủ biên cương, tận tâm tận lực, trẫm rất biết. Nhưng người dân bị mất đứa con gái cũng rất đáng thương, ái khanh nên nhanh chóng trả lại người dân ấy con gái và hãy đến trả cho họ món nợ tiền, trẫm cũng không truy cứu chuyện này nữa. Mong rằng từ nay về sau ái khanh sẽ không làm chuyện như thế nữa. Nếu như ái khanh không có tiền thì có thể nói thật với trẫm, hà cớ gì phải cướp tiền của dân? Tiền thì có thể mượn được nhưng thê thiếp thì làm sao có thể cướp được?”.

Lý Hán Siêu đọc xong thư, thấy rằng hoàng thượng đối với mình khoan dung như vậy, trong lòng rất cảm động, lập tức nghe theo ý chỉ của hoàng thượng, đem người và tiền trả lại cho lão Hán, lại còn viết một bức thư tạ tội với hoàng thượng.

Sau đó, Tống Thái Tổ sai người đưa rất nhiều tiền cho Lý Hán Siêu và Lý tướng quân từ đó cũng không làm chuyện hồ đồ nữa. Lão Hán thấy con gái trở về lại được trả lại tiền bạc thì rất vui mừng, cảm tạ long ân của hoàng thượng.

Tổng Thái Tổ thực hiện biện pháp ngoài mặt thì không tỏ thái độ nhưng ngầm sai người đi giải quyết vừa làm Lý Hán Siêu cảm kích vô cùng lại vừa làm vừa lòng dân.

Công lao tu dưỡng của một người nếu đạt được đến mức thành tâm thành ý thì có thể cảm động lên tận trời xanh, biến cái không thể thành có thể. Ví như việc Trâu Diễn phải chịu ấm ức làm cảm động cả trời xanh, khiến giữa mùa hè trời giáng sương mù để biểu lộ lòng bất bình cho Trâu Diễn. Vợ của Khởi Thực vì đau buồn trước cái chết của chồng mà khóc, làm sập cả trường thành, thậm chí ngay cả đá kim thạch cứng nhất cũng bị sức mạnh của tấm lòng chân thành của bà xuyên thủng.

Ngược lại, nếu một người mà trong đầu có những ý nghĩ giả dối, tâm địa đen tối, với mọi người, họ chẳng qua cũng chỉ là những con người trống rỗng mà thôi, thể xác thì vẫn tồn tại nhưng linh hồn thì đã chết rồi. Giống như một cái cây mà ruột không thẳng, sống với mọi người thì cũng sẽ làm cho mọi người khinh bỉ coi thường thậm chí ghét bỏ.

Việc dùng những lời lẽ nông cạn để cầu danh thì đối với ranh giới của sự thông đạt đạo nghĩa mà nói, khoảng cách đã ngày càng xa rồi.

Nếu như Tống Thái Tổ không biết chăm lo cho thuộc hạ của mình, không thương xót dân tình thì sẽ không thể làm cho các đại tướng yên tâm mà trấn thủ nơi biên cương. Nếu dân tình mà oán thán, lòng dân không vui tức là trị nước không tốt, vì vậy có thể nói phải biết từ tình lý mới lập được pháp, mới có thể làm được nghiệp lớn.

10. MƯỢN GÀ ĐẺ TRỨNG

Duỗi trong “mượn”.

Lưu Đắc Kỷ thời Đại Tống vì muốn giữ ngôi vị cao sang tôn quý của mình nên rất biết cách lấy lòng Chân Tông. Để mình có thể trở thành thái hậu, Lưu Đắc Kỷ đã ngầm nhờ thị tỳ Lý Thị Nhi sinh cho mình hoàng thái tử, cuối cùng thì đã đạt được ngôi vị lý tưởng mình hằng mơ ước.

Năm Cảnh Đức thứ tư, hoàng hậu Chân Tông Quách Thị bệnh mà ốm chết, ngôi hoàng hậu để trống, chuyện lập ai làm hoàng hậu trở thành chuyện lớn trong triều lúc đó.

Trong số hàng nghìn phi tần trong cung, người mà Chân Tông ưu ái nhất phải kể đến Lưu Đắc Kỷ nhỏ nhắn xinh xắn, thắt đáy lưng ong, mặt mày thanh tú, gần giống Triệu Phi Yến thời nhà Hán. Sau khi hoàng hậu Quách Thị chết, Lưu Đắc Kỷ ngoài mặt làm ra vẻ đau đớn xót thương, nhưng trong bụng lại như mở cờ, thầm nghĩ: “hoàng hậu Quách Thị chết thật đáng, trước mắt ngôi vị hoàng hậu vẫn còn đang bỏ trống, cơ hội ngàn năm có một nhất quyết không thể để cho kẻ khác chiếm mất. Ta nhất định phải làm cho hoàng thượng phong ta là hoàng hậu, sống một đời vinh hoa phú quý”.

Liền lúc đó, Lưu Đắc Kỷ liền trổ hết tài nghệ lấy lòng Chân Tông. Mỗi khi nhìn thấy Chân Tông liền nói lời ngon ngọt, đầu mày cuối mắt, mang chút vẻ phong tình.

Lưu Đắc Kỷ hiểu rất rõ tình hình hậu cung lúc đó. Trước mắt, hoàng thượng đã quá 40 tuổi mà vẫn chưa có con nối dõi thường thở vắn than dài, u sầu phiền não. Vốn là Quách hoàng hậu đã sinh được 3 con trai: Con trưởng Triệu Đề, con thứ Triệu Cát, con út là Triệu Để nhưng đều đã mất sớm. Dương Phi trăm lần cầu tự, khó khăn lắm mới sinh được một con trai nhưng cũng chết yểu. Hoàng thượng sốt ruột muốn có con lại tuyển thêm cháu gái của tể tướng Thẩm Luân của triều trước làm tài nhân nhưng Thẩm thị cũng không sinh được con.

Cho đến nay, hoàng thượng vẫn không có con nối dõi. Nếu so sánh về thân thế thì rõ ràng Lưu Đắc phi không phải là đối thủ của các phi tần khác. Ông tổ của Dương phi đã từng có một thời chiến công hiển hách lẫy lừng. Thúc phụ của Dương phi - Dương Chi thì vẫn còn đang nhậm chức Phó sứ chỉ huy Thiên vũ quân của bản triều, nên lấy vua cũng là môn đăng hộ đối. Thẩm Tài Nhân tuy là tiến cung sau nhưng tổ phụ là Tể tướng triều trước, phụ thân vẫn là quan triều đình, công danh hiển hách. Còn Lưu Đắc phi xuất thân hèn kém, đi theo người nước Thục tên là Cung Mĩ lưu lạc tới kinh thành, vì dung mạo đẹp mà có cơ hội được gặp hoàng thượng. Do đó nếu nói về thân thế gia cảnh thì Lưu Đắc phi không thể nào bằng đối thủ. Nếu muốn trở thành người chủ hậu cung thì việc hết sức cấp bách là phải sinh cho hoàng thượng một người con nối dõi. Chỉ có như vậy mới có thể đánh bại các đối thủ.

Lưu Đắc phi ngoài mặt vẫn làm ra khiêm tốn nhưng trong lòng lại muốn nhanh chóng sinh cho hoàng thượng một đứa con để nhờ đó mà đoạt được ngôi cao, nhưng cầu tự cũng không linh nghiệm, thời gian thì ngày càng trôi đi không có động tĩnh gì. Triều đình cũng đã bắt đầu nghị luận về việc phong hoàng hậu.

“Chuyện này phải làm như thế nào đây? Chẳng lẽ ta không thể sinh con được?” Lưu Đắc phi trong lòng hết sức lo lắng, nếu như tự mình không sinh được hoàng tử thì chắc chắn sẽ không được làm hoàng hậu.

Tình thế cấp bách, Lưu Đắc phi liền nghĩ ra một diệu kế. Bà tìm đến người hầu gái Lý thị, dặn dò kỹ lưỡng. Đêm hôm đó, người hầu hạ hoàng thượng không phải là Lưu Đắc phi mà là Lý thị, còn Lưu Đắc phi cam tâm tình nguyện ôm khăn đệm trải giường mang gối.

Đúng là mệnh của hoàng đế Chân Tông có đứa con này, Lý thị sau khi hầu hạ hoàng thượng đêm đó thì mang thai. Sau đó không lâu, quả nhiên Lý thị sinh ra một đứa con trai, Chân Tông đặt tên nó là Thụ Ích. Lý thị cũng vì thế mà được phong là Tài nhân.

Lưu Đắc phi xem Thụ Ích như là con đẻ của mình, nuôi dưỡng cẩn thận khéo léo. Một mặt Lưu Đắc phi dặn dò tâm phúc chỉ được nói Thụ Ích là do mình sinh ra, không được để lộ chân tướng sự việc, một mặt khác lại ra sức thỉnh cầu Chân Tông lập mình làm hoàng hậu. Chân Tông vốn sủng ái Lưu Đắc phi nên đối với chuyện Lưu Đắc phi nhận Thụ Ích làm con trai cũng không phản đối, đồng thời quyết định lập bà ta làm hoàng hậu. Khi Chân Tông đem chuyện lập Lưu Đắc phi làm hoàng hậu nói với các đại thần trong triều, Triệu Nhân An đã đứng ra tâu rằng: “Bệ hạ muốn lập hoàng hậu, chi bằng hãy lập Thẩm tài nhân, Thẩm tài nhân xuất thân cao quý”- đây chính là cái đích mà mọi người cùng hướng tới.

Chân Tông tỏ vẻ rất giận dữ nói: “Triệu Nhân An, hoàng hậu không thể chỉ căn cứ vào xuất thân mà lập, hơn nữa Lưu Đắc phi là mẹ đẻ của thái tử, lập làm hoàng hậu thì không gì đáng nói nữa”.

Quần thần suy đi tính lại, thấy hoàng thượng chỉ có mỗi một đứa con trai, nếu không lập mẹ để làm hoàng hậu thì còn có thể lập ai bây giờ? Vì vậy mà cũng không ai tấu trình phản đối nữa.

Lưu Đức phi ở trong hoàn cảnh không thể sinh con nhưng đã tận dụng phương pháp “Mượn gà đẻ trứng” nhờ Lý thị sinh ra “con đẻ của mình”. Con làm thái tử thì mẹ cũng làm hoàng hậu. Mong muốn của bà ta cuối cùng cũng được thực hiện.

Con người đối với công danh phú quý đều phải lấy ý trời và vận mệnh làm gốc, không được yêu cầu quá cao. Đối với học vấn, đạo đức cũng phải làm được “an thiên lập mệnh” cố gắng mà đạt được. Nhưng tất cả những điều này đều phụ thuộc vào chính mình, đương nhiên cũng có lúc số mệnh và cơ hội lại hoà vào lẫn lộn với nhau, giống như Đường Bá Hổ đã nói: “Người tính không bằng trời tính”, con người lòng dạ dối trá thì sẽ không được bình yên. Trong cái phép tắc ở đời này, tất cả phải xoá bỏ được sự tính toán và lòng dạ dối trá của con người. Như thế tự nhiên sẽ có hoàn cảnh mới hồn hậu, nhân hoà, thanh nhàn tự tại.

Trước đây Khổng Tử khi nhìn thấy một loại khí cụ đặc biệt: nếu đổ đầy thì sẽ bị đổ, liền than vãn: “Làm sao lại có cái đạo lý đồ vật có thể có mà không thể đổ đầy được?” Tử Lộ liền nói: “Xin hỏi, thế có cách nào làm đầy được nó không ạ?”. Khổng Tử nói: “Làm đầy, nó sẽ đổ”. Tử Lộ lại hỏi: “Như vậy thì sẽ phải làm như thế nào?”. “Thông minh mưu trí cũng tồn tại trong nó cái ngu dốt, công lao lớn bao trùm thiên hạ cũng có chút nhượng bộ bên trong, dũng khí chấn động đất trời nhưng cũng tồn tại trong nó là sự nhút nhát khiếp nhược. Đây chính là đạo lý giảm bớt tổn thất”. Lời giảng của Khổng Tử và quan niệm của Lão Tử về cơ bản thì không có gì khác biệt, người muốn hỏi Lão Tử cho rõ ràng chính là Khổng Tử.

Trên thực tế, học vấn của Khổng Tử và Lão Tử nhìn chung mà nói đều là đạo lý, tuy đường đi khác nhau nhưng cùng chung một mục đích, chỉ có điều là ý tưởng của Lão Tử cao hơn một bậc.

Vương Lưu Canh từng nói: “Lưu lại một chút may mắn để trả lại cho tạo hoá, lưu lại một chút bổng lộc để trả lại cho triều đình, lưu lại một chút tiền tài để trả lại cho dân, và lưu lại một chút phúc để trả lại cho con cháu”. Trương Vô Tận cũng nói: “Việc không thể làm đến cùng, lực không thể dùng cạn, lời nói không thể nói hết, phúc không thể hưởng trọn, phàm là những cái dùng không hết thì sẽ là lâu dài bất tận”. Tận có nghĩa là đạt tới cực, nếu đạt đến cực thì nó sẽ phản hồi lại. Đây chính là ý đồ cảnh cáo về sự đầy đủ cực điểm.

Trong cuốn “Thượng thư” cũng có viết: “Tự mãn thì sẽ tổn hại, khiêm tốn thì sẽ có ích”. Vì vậy mà con người không được chỉ mưu cầu cái mạnh mẽ mà còn phải biết khuất phục cái yếu, không thể chỉ mưu cầu tiến thủ mà cũng phải biết can tâm tình nguyện rút lui.

11. GIẤU ĐUÔI LÀM NGƯỜI

Duỗi trong sự “Giả ngây giả ngô”.

Những người luôn nghị kỵ người khác thì cũng luôn bị người khác nghi ngờ, những người luôn nghi ngờ về hành vi của người khác thì luôn luôn lấy tâm của kẻ tiểu nhân để đền đáp tấm lòng của người quân tử, nhằm làm cho lời nói, hành vi của mình hợp với lòng người. Khổng Tử nói: “Không được nghi ngờ người khác đang che giấu ý nghĩ hành vi của mình, cũng không được nghi ngờ người khác không trung thực, nhưng khi gặp phải kẻ không trung thực hoặc những chuyện giả dối lừa gạt thì phải sớm cảnh giác. Có như vậy thì mới được coi là người hiền minh”.

Lâm Xung trong truyện “Thuỷ Hử” đã nhiều lần bị người mưu hại nhưng vẫn còn thật lòng tin có người hẹn mình đến Bạch Hổ Đường, thậm chí khi đến rừng Hắc Tùng vẫn còn nói những lời ngu ngốc: “Không thù không oán, mong tha mạng”. Đây chính là kiểu người thực thà hoá ngu. Ngay cả Lưu Bị thời Tam Quốc giả ngu giả ngốc cũng chỉ là cái ngu ngốc trong mưu lược của ông ta. Đây chính là nghệ thuật giấu tài. Thời gian Lưu Bị ở Đế Cốc chỉ là tạm thời tìm đến với Tào Tháo, người đang gặp vận may. Thực ra Lưu Bị đã âm mưu tham gia tổ chức diệt Tào. Chỉ có cách giả ngốc mới che giấu được kế hoạch của mình, nếu không cẩn thận thì sẽ vô tình để lộ kế hoạch, mọi sự vỡ lở tức là lúc đó sẽ rước họa diệt thân.

Tào Tháo sau khi đánh bại Lã Bố, giành được Từ Châu, Lưu Bị vì thế lực mỏng manh nên chỉ còn cách che giấu ý đồ to lớn của mình, tạm thời phụ thuộc vào Tào Tháo. Tào Tháo trước đây cũng không an tâm về Lưu Bị, nên sau khi tiêu diệt Lã Bố đã lệnh cho Xa Vị trấn thủ Từ Châu, đem bọn Lưu Bị, Quan Vũ, Trương Phi trở về Hứa Đô. Vì họ quy thuận ông ta nên cũng phải dụ dỗ họ bằng một chút lợi nhỏ. Thế là Tào Tháo liền đem Lưu Bị tấn kiến Hiến Đế. Nói về thứ vị, Lưu Bị vẫn là chú của Hiến Đế. Vì vậy, người ta gọi Lưu Bị là Lưu Hoàng Thúc. Trước đây Lưu Bị vốn là người Dự Châu, lần này Tào Tháo tấu xin cho ông ta làm Tả tướng quân. Tào Tháo vì muốn lôi kéo ông ta về với mình nên đối đãi với ông ta rất hậu hĩnh, khi đi ra đường thì ngồi cùng một xe, trong phủ thì cho ngồi ngang hàng, người bình thường nếu nhận được một hậu lễ như thế thì rất lấy làm vui sướng nhưng Lưu Bị lại không như vậy. Tào Tháo càng coi trọng ông ta, ông ta càng sợ, sợ rằng Tào Tháo biết được mưu đồ của ông ta thì sẽ không dung tha cho ông ta và lại e rằng sẽ lộ chuyện “Chiếu thư trong túi áo”. Bởi lẽ, Hiến Đế cũng nhiều lần muốn trừ bỏ, khống chế thế lực của Tào Tháo nên đã viết một bức chiếu thư thảo diệt Tào Tháo. Sau đó sai con gái của Đổng Thừa là Đổng quý nhân khâu trong một cái túi áo rồi đem tặng cùng với chiếc áo choàng cho Đổng Thừa. Đổng Thừa sau khi nhận được chiếu thư trong túi áo liền cùng với Chủng Tập, Hạo Tử Lan, Vương Phúc và Lưu Bị kết thành đồng minh. Vì chuyện này rất trọng đại, một ngọn gió cũng không thể lọt ra ngoài nên Lưu Bị giả vờ hồ đồ, trồng rau sau hoa viên. Đến ngay cả Quan Vũ, Trương Phi cũng không hiểu tại sao đại ca của mình lại trở thành người như vậy.

Một hôm, Lưu Bị đang ở sau vườn trồng rau thì Hứa Chử, Trương Liêu chưa bẩm báo đã xông vào vườn sau, nói rằng Tào Tháo cho mời Lưu Bị, ông ta phải đi ngay. Lúc đó Quan Vũ và Trương Phi không bằng lòng với việc làm nhàn hạ tự đắc của Lưu Bị nên đã rủ nhau ra khỏi thành luyện bắn tên cả rồi. Lưu Bị đành phải một mình đi gặp Tào Tháo, trong lòng thấp thỏm không yên. Chẳng lẽ âm mưu của Đổng Thừa đã bị lộ rồi! Vì trong lòng còn giấu chuyện mờ ám nên Lưu Bị càng căng thẳng lo sợ. Tào Tháo nhìn thấy Lưu Bị ngay câu đầu đã hỏi: “Ngài ở nhà làm việc tốt thật đấy!” Lưu Bị như cảm thấy da thịt ở trên mặt trên đầu đã cứng lại rồi, hai chân run lên bần bật, sợ hãi đến mức không nói được một lời nào. May là sau khi Tào Tháo nói xong câu ấy liền nói tiếp: “Trồng rau cũng không phải là một việc dễ”. Lúc bấy giờ Lưu Bị mới hiểu ra rằng Tào Tháo nói “việc tốt” không phải nhằm chỉ chuyện mưu phản. Khi đó trong lòng mới yên tâm bớt lo sợ hơn.

Tào Tháo kéo tay Lưu Bị đi ra sau hoa viên. Tào Tháo chỉ vào những quả mai chưa chín ở trong vườn, kể cho Lưu Bị nghe chuyện “nhìn mới hết khát” khi Tào Tháo chinh phạt Trương Tú xảy ra không lâu trước đây: “Trên đường đi chinh phạt, đường đất khô khan, anh em tướng sĩ miệng khô khốc, ta tay cầm roi ngựa chỉ về những rừng cây phía trước nói phía trước có một rừng mai, quả hãy còn xanh, có thể giải khát được”. Anh em tướng sĩ nghe vậy, ai nấy đều ứa nước miếng. Thế là lúc đó mọi người không còn cảm thấy khát nữa. Hôm nay ta nhìn thấy những quả mai xanh ở trong vườn sau, lại vô tình nhớ lại chuyện cũ, nên có ý mời ngài đến ăn mai thưởng rượu cùng ta”. Lưu Bị lúc này trong vẫn còn lo sợ suy nghĩ vẩn vơ, tuy rằng không để tâm nhưng cũng làm ra vẻ chăm chú lắng nghe.

Trời tháng sáu như một đứa trẻ, nói thay đổi là thay đổi ngay. Vừa nãy trời còn nắng gắt thế mà bây giờ đã kéo đây mây đen. Gió thổi làm những cành mai rung lên, lá kêu xào xạc. Người ta thường nói: “Có gió thì sẽ có mưa”, Tào Tháo vội vàng cùng Lưu Bị trú vào trong một cái đình nhỏ. Lưu Bị lúc này mới nhìn thấy trong đình đã bày sẵn một đĩa mai xanh, một hũ rượu vừa hâm nóng, mới biết Tào Tháo đã sớm chuẩn bị trước. Hai người liền ngồi xuống cùng nhau uống rượu, nói chuyện trên trời dưới biển. Tại sao Tào Tháo lại mời riêng một mình Lưu Bị đến cùng uống rượu? Hoá ra ông cũng muốn nhân lúc rượu vào lời ra, thăm dò ý đồ của Lưu Bị xem xem Lưu Bị có giống mình không? Có ý đồ không chịu dưới người khác, muốn xưng vương xưng đế không? Khi rượu đã ngà ngà, Tào Tháo liền hỏi: “Huyền Đức, ngài đã đi nhiều, nhìn thấy nhiều và cũng biết nhiều. Xin hỏi ai có thể được coi là anh hùng hiện nay?” Lưu Bị không ngờ rằng đột nhiên Tào Tháo lại bàn đến vấn đề này nên nhất thời không biết Tào Tháo có ý đồ gì, liền đáp: “Tôi làm sao dám bàn luận chuyện này?”. Nói rồi dường như cũng hiểu được tám, chín phần dụng ý của Tào Tháo nên đánh trống lảng nói: “Viên Thuật ở Hoài Nam đã xưng đế, có thể coi là anh hùng chứ?” Tào Tháo cười đáp: “Ông ta ý à? Chẳng qua chỉ là bộ hài cốt trong mộ, ta đang muốn diệt ông ta đây!” Lưu Bị nói: “Viên Thiệu ở Hà Bắc xuất thân cao quý, môn sinh khắp thiên hạ. Hiện nay đang chiếm cứ bốn châu. Mưu sĩ đông, võ tướng giỏi, có thể coi là anh hùng được chứ?” Tào Tháo lại cười, đáp: “Viên Thiệu bên ngoài thì có vẻ lợi hại nhưng kỳ thực rất nhút nhát. Tuy rằng ông ta giỏi định ra kế hoạch nhưng đến lúc then chốt thì lại do dự không dám quyết. Loại người làm việc lớn sợ nguy hiểm, nhìn thấy lợi nhỏ mà không cần mạng sống như vậy, không thể gọi là anh hùng được”. Lưu Bị lại nói: “Lưu Biểu trấn giữ Kinh Châu, được mọi người phong làm thủ lĩnh “bát tuấn”, có thể gọi là anh hùng được không? Tào Tháo khinh thường nói: “Lưu Biểu chỉ có hư danh, không thể coi là anh hùng!” Lưu Bị lại nói tiếp: “Tôn Sách binh lực đương mạnh, đã trở thành lãnh tụ của Giang Đông, chắc chắn là anh hùng rồi”. Tào Tháo lắc đầu nói: “Tôn Sách chẳng qua mượn danh bố là Tôn Kiên, không thể gọi là anh hùng được”. Lưu Bị lại nói: “Vậy thì Lưu Chương ở Ích Châu có thể gọi là anh hùng được chăng?” Tào Tháo xua tay nói: “Lưu Chương chỉ dựa vào cái danh mình dòng dõi nhà Hán, chẳng qua cũng chỉ là con chó trông nhà cho người mà thôi, như vậy có thể coi là anh hùng được không? Lưu Bị thấy một loạt những nhà đại quân phiệt lợi hại mình vừa kể ra mà Tào Tháo đều không coi ra gì nên đành nói: “Vậy thì những người như Hán Trung Trương Lỗ, Tây Lương Hán Toại, Mã Thăng thì sao?”. Tào Tháo vừa nghe Lưu Bị kể ra những người vô danh thì không nhịn nổi cười xua tay nói: “Những kẻ tầm thường như vậy cũng đáng để lên mặt ư?” Lưu Bị lắc đầu nói: “Ngoài những người này ra, Lưu Bị tôi kiến thức nông cạn, quả thực không biết còn ai có thể xứng đáng là anh hùng cả!”

Tào Tháo lúc này không cười nữa, nhìn Lưu Bị nói: “Anh hùng tức là người trong lòng phải có chí lớn, phải có mưu kế hay. Cái gọi là chí lớn là chí lớn ở trong trời đất. Cái gọi là kế hay mưu sâu thì chứa đựng trong nó cả vũ trụ”. Nói rồi ông ta quan sát rất kỹ phản ứng của Lưu Bị. Lưu Bị vỡ không hiểu hỏi thêm: “Xin được hỏi, ai có thể xứng đáng là anh hùng như thế được?” Tào Tháo lấy tay chỉ Lưu Bị rồi lại chỉ mình, làm ra vẻ bí mật nói: “Thiên hạ này, xứng đáng là anh hùng chỉ có ta và ông”. Nghe xong những lời như vậy, Lưu Bị không khỏi chột dạ, sợ đến nỗi tay rung lên rơi cả đũa xuống đất. May sao lúc đó chớp lại loé sáng, kèm theo là tiếng sấm nổ rền vang làm cho bầu trời như bị rách ra. Lưu Bị cúi xuống nhặt đũa từ từ nói: “Thiên uy thật là lợi hại, tiếng nổ này làm ta sợ quá!” Tào Tháo thông qua những lời bàn luận về anh hùng với Lưu Bị, lại thấy cảnh sét nổ, Lưu Bị sợ quá làm rơi cả đũa thì cho rằng Lưu Bị không những là người tầm mắt không rộng mà còn là kẻ nhát gan, tiếng sấm làm rơi đũa nên không nhịn nổi mà phá lên cười. Từ đó, Tào Tháo không còn canh phòng Lưu Bị nữa mà đã thả lỏng cho ông ta rất nhiều để cuối cùng Lưu Bị có cơ hội bỏ ông ta đến Từ Châu.

Lưu Bị trước áp dụng kế giả ngây giả ngô, giấu thật bày giả, che giấu tài của mình, đã làm cho Tào Tháo bị lẫn lộn, làm cho lợi ích của mình được bảo toàn trong cái mông lung mơ hồ.

Phàm là trong thế giới những chuyện trọng đại thì yêu cầu bí mật của nó càng trở nên quan trọng. Bí quyết để giành thắng lợi của những mưu lược, chiến lược, sách lược hoàn toàn phụ thuộc vào thắng lợi bằng lối đánh bất ngờ, thứ nhất là ở sự chuẩn bị kỹ càng chu toàn về kế sách, thứ hai là chuyện cơ mật không được để lộ. Vì vậy mà trong cuốn Kinh Dịch, Tiết Hào có viết: “Sơ cửu (mùng chín) không ra khỏi nhà không gặp điềm dữ”. Khổng Tử nói: “Lý do, nguyên nhân gây ra hoạ chính là việc lấy ngôn ngữ làm nấc thang đưa mình lên cao. Quân vương mà không giữ bí mật thì sẽ mất dần đi xung quanh mình những đại thần, các đại thần mà không bảo toàn được những chuyện cơ mật thì sẽ mang hoạ diệt thân. Những chuyện trọng đại nếu không được giữ bí mật thì sẽ khó có thể thành công. Vì vậy đã là quân tử thì phải biết giữ bí mật, không được dễ dàng nói ra”.

Lão Tử nói: “Cá không thể sống ở dưới sâu, có như vậy thì nó mới được an toàn, những vũ khí tiên tiến hiện đại của quốc gia không thể tuỳ tiện phơi bày cho người khác xem”.

Do đó, tất cả những mưu lược nhất thiết phải tuyệt đối bảo mật, ngay cả quỷ thần cũng phải khó đoán, tất cả những hành vi đều là huyền diệu thần kỳ. Có như vậy mới có thể gọi là “thần bí”.

Quỷ Cốc Tử trong cuốn “Mưu Thiên” có viết: “Phương pháp của thánh nhân chính là che đậy và giấu giếm”, và trong cuốn “Ma Thiên” cũng viết “Mưu lược của thánh nhân ở chỗ tối thì nói là thần diệu, thành công ở chỗ sáng thì nói là thần minh”.

Trên con đường sự nghiệp, nguyên tắc của chúng ta là cố gắng tìm hiểu bí mật người khác nhưng cũng phải cố gắng giấu đi bí mật của mình. Nhất là trong lúc đang ý đồ mưu lược lớn, kế hoạch lớn thì càng phải như vậy. Vì vậy mà Khương Đại Công trong cuốn binh pháp của ông có những chương nổi tiếng như: “Âm phú, Âm thư, đồng thời trình bày rõ ràng đạo thuật “Mưu thần chước quỷ, âm dương tương thắng” không thể nói là cách nói của ông không có căn cứ.

Yết Tử trong cuốn: “Kinh binh bí thiết hai mươi tám” có nói: “Sự thành công của một kế hoạch là ở chỗ bảo mật, thất bại là ở chỗ bí mật bị lộ. Vì vậy mà những việc quan trọng trong lĩnh vực quân sự đều phải tuân thủ cơ mật. Nhiệm vụ của một người thì không được để cho hai người biết. Bí mật của ngày mai không để tiết lộ trong ngày hôm nay. Cần phải suy tính kỹ lưỡng từ những chi tiết mưu kế, không được vì mất thận trọng mà hoảng hốt, những việc mình làm mà đều bảo mật được cũng cần phải cẩn thận không để lộ trong lúc nói chuyện, vẻ mặt lúc nào cũng không được để lộ chút thần sắc nào, khi biểu lộ tình cảm cũng cần phải cẩn thận. Tuy là ngoài mặt, khi biểu lộ tình cảm giữ được bí mật nhưng phải cẩn thận, trong lúc ngủ mê không được nói ra. Trong quân đội cần phải che giấu ý đồ trước khi hành động, giao cho ai nhiệm vụ gì cũng không cần phải nói trước. Nếu như có một số chuyện nói trước được thì cũng đừng ngại nói với họ, đó cũng là cơ hội tốt để biểu lộ lòng tin của mình với họ. Thường xuyên gặp gỡ hỏi han chân thành với họ nhưng lại biết giữ bí mật chính là để bảo mật tốt hơn”.

Trong lịch sử, vì một chút sơ xảy để lộ bí mật khiến mọi chuyện trở lên xôi hỏng bỏng không rất nhiều. Vì vậy mà Quỷ Cốc Tử trong cuốn “Ma thiên” có viết: “Những người giấu được bí mật, thoát được khỏi chuyện tình cảm, làm cho người không biết, quỷ không hay, thì công danh sự nghiệp sẽ rất cao mà lại không bị mang họa vào thân”.

Trong cuốn “Hoài Nam Tử”, Thuyên Ngôn Huấn có viết: “Thánh nhân không vì danh mà thiệt thân, không để lộ mưu, không bị trí tuệ làm chủ, ẩn giấu trong cái vô hình, hành động không dấu vết. Vì vậy thánh nhân che giấu sự thông minh không để lại vết tích, giấu vết tích trong cái vô vị trong cuốn “Các bài học về binh lược” có viết: “Dụng binh cái quý là ở chỗ là mưu lược phải làm sao cho người khó đoán định, giấu được binh lực, làm cho địch không thể ngờ tới. Nếu để cho địch biết có nghĩa là mình bị địch hạn chế, chi phối, vì vậy nếu một người giỏi dụng binh thì: trên có thể che giấu được trời, dưới có thể che giấu được đất, giữa có thể che giấu được người”.

Những kế hoạch quân sự, những mưu lược chính trị quan trọng, thì không có cái nào là không lấy việc cần phải che giấu là thượng sách, làm người cũng vậy. Những thứ có thể che giấu thì nhất định phải che giấu, những thứ có liên quan đến người thì không nói với người, những việc không cần thiết phải nói cho người thì không nói với người. Sở trường sở đoản của mình đều phải che giấu, đều phải nghĩ đến những việc mình làm. Biện pháp che giấu tốt nhất chính là giấu trong cái vô hình, không lộ tung tích.

12. MUỐN LỜI NÓI CÓ UY LỰC, TRƯỚC TIÊN MÌNH PHẢI HÀNH ĐỘNG ĐÚNG NHƯ NHƯ LỜI NÓI ẤY

Duỗi trong “hành động đúng như lời nói”.

Là một người lãnh đạo, nhất là lãnh đạo cấp cao không chỉ biết làm báo cáo, ăn trôi nói chảy, biết dùng lời lẽ thuyết phục dân chúng mà còn quan trọng là phải biết dùng hành động của mình làm gương, ép mình vào kỷ luật. Bởi vì mỗi hành vi, mỗi cử chỉ lời nói của mình đều bị quần chúng nhân dân theo dõi quan sát chặt chẽ và động lực lớn nhất của họ cũng là hành động của mình. Đem hành động của mình thể hiện trên con đường sự nghiệp là cách có thể làm cảm động người ta nhất. Tục ngữ nói: “Hành động là bài học không có âm thanh”. Một loạt những lời nói đồng tình thân mật đều không bằng hành động xắn áo, bắt tay vào việc. Con người ta rất dễ bị một số chuyện nhỏ nhặt, bị tình cảm của những ơn huệ chi phối. Quan trọng hơn chính là hạ thấp quan niệm ham muốn vật chất và hưởng thụ, làm cho mình và quần chúng không có gì khác biệt, biến mình thành một người bình thường giống như quần chúng, yêu cầu người khác làm được việc thì trước tiên mình cũng phải làm được. Như vậy lời nói mới có tiếng vang, có thể thuyết phục được người khác.

Những bình luận của mọi người về chuyện Tào Tháo “cắt tóc thay đầu”, quân lệnh nghiêm ngặt cũng không thống nhất.

Có người cho rằng đây là do Tào Tháo giỏi về cơ biến nhưng có nhiều người lại cho rằng chuyện này đã lộ rõ sự hiểm ác, gian tà của Tào Tháo. Có người lại cho rằng chuyện này thể hiện rõ quân lệnh nghiêm minh của Tào Tháo. Chuyện này có tính phức tạp nhất định. Nữ Ngung nhận xét đơn giản rằng: “Tóc” không thể thay “Đầu”, “thay” chính là gian hiểm, đó chính là cách kiến giải nông cạn. Chúng tôi lại cho rằng chuyện này đã phản ánh được sự tài giỏi tùy cơ hành sự, trí tuệ quyền biến của Tào Tháo. Diễn biến của sự việc như sau:

Tào Tháo hạ lệnh công bố cho mọi người gần xa biết: “Bất kể là đại tướng hay tiểu tướng quân, khi đi qua ruộng lúa mạch, nếu giẫm đạp lên cây thì bị tội chém đầu, quân lệnh nghiêm minh…”

Một lần Tào Tháo đang cưỡi ngựa đi, bỗng nhiên ở giữa ruộng thình lình bay lên một con chim, con ngựa thấy lạ mắt liền lao xuống ruộng, giẫm nát cả một mảng rộng lớn. Tào Tháo lệnh cho Chư Bột xét tội giẫm nát ruộng lúa mạch của mình. Chư Bột nói: “Thừa tướng mà cũng phải nghị tội ư?”

Tào Tháo đáp: “Ta đặt ra luật nhưng ta lại phạm luật!” Nói rồi Tào Tháo định rút kiếm cắt cổ tự sát. Quần thần vội vàng ngăn lại. Quách Gia nói: “Thời Xuân Thu có chủ nghĩa ‘Phép nước phải nể chủ’, Thừa tướng lãnh đạo đại quân lẽ nào phải tự phạt ư?” Tào Tháo trầm ngâm một lát, rồi nói tiếp: “Tuy rằng thời Xuân Thu có chủ nghĩa ‘Phép nước phải nể chủ’ song ta vẫn phải bị trị tội chết” và lấy kiếm cắt tóc mình. Tào Tháo nói: “Quyền cắt tóc thay chặt đầu”.

Việc ngựa của Tào Tháo dẫm nát ruộng lúa mạch vốn không phải là cố ý, cũng không phải là vô tâm, vô ý gây ra mà là do sự việc xảy ra quá bất ngờ, không kịp trở tay. Như vậy thì lỗi của Tào Tháo không có gì là lớn lắm, chỉ cần nói ra tình hình là có thể có cách xử lý thích hợp. Như thế thì không thể không khiến lòng dân phục. Có điều là tên pháp quan quân sự đầu óc làm việc hơi máy móc, ông ta chỉ biết “Thừa tướng mà cũng bị nghị tội ư?” mà không biết ý của Tào Tháo là chủ nhân cơ hội này nói rõ tình hình sự việc là được. Tào Tháo lại không tiện nói ra lời giải thích cho mình nên đành phải giả vờ ra vẻ “Rút kiếm ra tự cắt cổ mình”. Quách Gia so với tên pháp quan kia thì thông minh hơn nhiều. Ông ta đã dẫn ra những điều kinh điển để khuyên Tào Tháo: “Thời Xuân Thu có chủ nghĩa ‘Phép nước phải nể chủ’. Thừa tướng lãnh đạo đại quân, lẽ nào phải tự phạt?” Tào Tháo thấy có người hiểu mình thì tự động rút lui. Kỳ thực Quách Gia cũng chỉ nói được một mặt của vấn đề là Tào Tháo làm chủ soái ba quân chứ cũng chưa nói được mặt quan trọng của vấn đề là sự việc ngựa của Tào Tháo dẫm nát ruộng lúa xảy ra ngoài ý muốn. Do đó, Tào Tháo mới “trầm ngâm một lúc” ông ta quyết định tự thực hiện hình phạt “cắt tóc thay đầu”. Sự việc này cũng là một lần biểu diễn tài nghệ của ông vua quyền thuật. Thử nghĩ mà xem, tóc thì sao có thể thay đầu được? Nhưng “tóc” của Thừa tướng lại không giống tóc của người thường, Thừa tướng vì sự việc xảy ra ngoài ý muốn: Ngựa giẫm nát ruộng lúa mạch đành tự cắt tóc mình. Nếu người khác vi phạm quân lệnh thì lẽ nào không chặt đầu? Quyền thuật của Tào Tháo hay ở chỗ ông ta không lấy nguyên nhân khách quan để gỡ tội cho mình mà dùng tóc của mình để thể hiện tính nghiêm minh của kỷ luật quân đội, để đạt được mục đích làm cho mọi người phải quy phục, loại quyền thuật này bất kể là nhìn từ ý đồ chủ quan hay từ hiệu quả khách quan thì đều rất đúng đắn chứ không hề có sự gian hiểm nào. Nên xem đây như là trí tuệ tài giỏi, tuỳ cơ ứng biến của Tào Tháo.

Trong cuốn “Kinh Binh” của mình, Yến Tử trong khi để cập đến bí quyết cầm binh đánh trận đã từng nói: “Cần phải nghĩ đến lòng người, tự nhiên sẽ có cách. Nếu mặc quần áo giống binh sĩ, sau đó thì quên đi sương gió giá lạnh cùng sống và sinh hoạt cùng binh sĩ; quên đi đói khát trên lưng ngựa, cùng hành quân với binh sĩ, sau đó thì quên đi nguy hiểm ở quan ải; quên đi những lao khổ chinh chiến, xem những binh sĩ bị thương như chính mình đang bị thương vậy, sau đó thì quên đi những vết tích của đao kiếm, việc gì cũng chu đáo đồng tình cho nên chiến đấu hết mình, không sợ chết, không sợ bị thương, mạo hiểm binh đao lấy việc đánh trước làm gốc, cũng không biết mình đang bước vào nguy hiểm; ở vào hoàn cảnh nguy hiểm cũng như ở nơi yên bình, ăn phải thuốc độc mà vẫn như ăn mật ngọt”. Đây chính là cách những vị tướng lĩnh giỏi thời cổ đại và những người khéo léo vỗ về dân thường làm. Gia Cát Lượng nói: “Những vị tướng giỏi dẫn binh thời cổ xem việc đào tạo người khác như là đào tạo chính con của mình. Khi nguy hiểm thì mình phải đi trước, khi được thưởng công thì sẽ nhận sau. Khi có người chết thì đau xót và an táng chu đáo cho họ, đối với người bị thương thì chăm sóc, thấy người đói khát thì đưa cho họ khẩu phần ăn của mình, thấy người bị rét thì cởi áo đưa cho họ, gặp người thông minh thì kính trọng và lễ, gặp người dũng cảm thì khen ngợi họ, những người làm tướng lĩnh mà có thể làm được như vậy thì trận nào cũng thắng”. Không chỉ đối xử với binh lính như vậy mà đối với dân thường cũng phải như vậy nên cổ nhân có nói: “Căng tai, mở mắt ra nghe ngóng”, và còn nói: “Đùa người thì mất đức, đùa vật thì không có chí”. Khống chế được dục vọng, sự hưởng thụ về vật chất của mình thì trong lĩnh vực quân sự, các tướng lĩnh sẽ có được sự vận dụng ngày càng rộng lớn.

Tư Mã Nhương Nghi của Trung Quốc cổ đại vì đánh trăm trận trăm thắng mà được thăng làm đại tướng. Khi chuẩn bị chống lại quân Tần, đã chém chết Trang Giả, làm theo lập uy, lập vị, lập pháp. Ông đã từng nói: “Thương vong của binh sĩ, ăn uống thuốc thang sinh hoạt bệnh tật… của binh sĩ đều phải thăm hỏi, phải nắm rõ tình hình lương thảo của quân đội, đãi ngộ binh sĩ và tình hình mọi mặt, chia đều khẩu phần ăn cùng binh sĩ và chia sẻ thắng thua cùng họ”. Sau ba ngày xuất quân, những người bị bệnh cũng yêu cầu được đi cùng, khi đánh trận đều xung phong ra chiến trường. Quân Tần nghe vậy thì rút lui, quân Yên cũng lội nước rút quân.

Nhất Hạo Khởi là một vị tướng nổi tiếng thời xưa, phương pháp cầm quân của ông ta là cùng với binh sĩ hạ đẳng cùng ăn cùng mặc, khi ngủ không nằm đệm, khi hành quân không cưỡi ngựa, tự mình vác lương thực, cùng binh sĩ lao khổ. Khi binh sĩ bị mụn nhọt, lên sởi thì hút mủ cho họ. Vì vậy mà binh sĩ ai cũng rất vui lòng đi đánh trận.

Tướng Sử Khả Pháp thời nhà Minh cũng không những dùng binh sĩ đồng cam cộng khổ mà còn thực hiện “Binh sĩ không no thì không được ăn trước”. Khi đôn đốc quân sĩ đánh trận thì chủ trương “Hành quân không bí mật, ăn không no, ba tháng hè không sợ nóng, mùa đông không mặc áo da, đi ngủ không cởi bỏ quần áo”. Đây đều là những việc làm có ảnh hưởng rất lớn.

13. NAM NHI ĐẠI TRƯỢNG PHU QUỲ GỐI LÀ VÀNG

Đại trượng phu “thu mình” lại đáng giá ngàn vàng.

Lão Tử nói: Những tướng lĩnh giỏi cầm binh đánh trận thì không khoe tài năng, người giỏi đánh trận không dễ bị kích động, người giỏi giành thắng lợi thì suy nghĩ kỹ về chiến thuật chiến lược, thường thì không phải giáp mặt quân địch nhưng vẫn giành thắng lợi; những người giỏi dùng người thì đối với người khiêm tốn, nhẫn nhịn.

Trong cuốn “Thẩm định” của Tô Tuần thời Tống có viết: “Mưu lợi cho mình là dại, mưu lợi cho thiên hạ mới là khôn”. Vì mưu cầu lợi ích cho mình thì tư duy sẽ hẹp hòi, còn nếu mưu cầu cho lợi ích cho thiên hạ thì tư duy sẽ rộng lớn. Nguyên nhân chính của vấn đề là vì mình thì suy tính sẽ kỹ càng nên đem lợi ích của mình mà chà đạp lên lợi ích của người khác. Sự thay đổi về tư duy lúc khởi đầu sẽ dẫn đến thay đổi về tư duy khi kết thúc. Do đó chỉ có tư duy rộng mở, không bị ức chế bởi lợi ích cá nhân hẹp hòi ích kỷ thì mới có thể làm cho tư duy của một con người tỉnh táo, chính xác, thông minh.

Đối với quyền lực và tiền tài, đương nhiên là không tiếp cận thì sẽ không bị đồng tiền làm hoen bẩn, ắt sẽ trong sạch. Nhưng khi tiếp xúc rồi song vẫn không bị nó làm cho nhơ bẩn thì sẽ càng trong sạch hơn nữa, mới có thể xem như là bậc Thánh hiền, nhân cách cao cả tinh khiết.

Đối với mưu ma chước quỷ, người không biết thì được gọi là cao minh, những người biết rồi mà không sử dụng thì còn cao minh hơn nữa. Có câu nói: “Nam nhi dưới gối là hoàng kim, đại trượng phu thu mình một lần đáng giá ngàn vàng” Lý Uyên quỳ gối khuất phục có phải đáng giá “ngàn vàng”. Lý Uyên quỳ gối khuất phục có nghĩa là cơ nghiệp ba trăm năm của Đại Đường đã bắt đầu.

Tùy Dương Đế Đại Nghiệp năm thứ 11 (năm 615), Lý Uyên nhận lệnh làm đại sứ dẹp loạn vùng Sơn Tây, Hà Đông, thảo phạt giặc cướp. Đối với những tên giặc cướp bình thường như Vô Thuỵ Nhi, Kính Bán Đà thì việc thảo phạt rất dễ dàng mà không tốn sức. Nhưng đối với giặc Đột Quyết vùng phía Bắc thì do Đột Quyết cậy mình có ngựa sắt, binh lính thì lại giỏi cưỡi ngựa bắn tên, nên thật là chuyện đau đầu. Qua nhiều lần giao chiến, Lý Uyên thắng ít thua nhiều nên quân Đột Quyết càng trắng trợn không nể gì cả. Lý Uyên rất giận, xem chúng là kẻ thù không đội trời chung.

Năm 616 Công Nguyên, Lý Uyên được phong làm Lưu thủ Thái Nguyên, Đột Quyết đem hàng vạn binh mã nhiều lần đánh thành trì Thái Nguyên. Lý Uyên sai tướng Vương Khang Đạt dẫn hơn nghìn quân sĩ ra trận nhưng hầu như đều bị tiêu diệt. Sau đó may mắn dùng kế nghi binh mới miễn cưỡng làm cho quân Đột Quyết phải bỏ chạy. Tàn ác hơn nữa là tên đạo tặc Lưu Vũ Châu bất ngờ đánh vào quân Phần Dương (li cung của Tuỳ Vương Đế) bắt đi phụ nữ trong cung, sau đó đem dâng họ cho Đột Quyết. Đột Quyết lập tức phong Lưu Vũ Châu làm Định Dương Khả Hãn. Ngoài ra dưới sự che chở và ủng hộ giúp đỡ của Đột Quyết, hắn đã phản bội trọng trách của mình và thoát khỏi hoạ rơi đầu.

Mọi người đều cho rằng Lý Uyên ôm mối thù khắc cốt ghi tâm này, sẽ cùng Đột Quyết quyết một trận sống mới, chẳng ngờ Lý Uyên lại sai mưu sĩ Lý Văn Tình làm sứ giả, hạ mình xưng thân với Đột Quyết, đồng thời nguyên đem tất cả “ngọc ngà mĩ nữ” dâng tặng Thuỷ Hoa Khả Hãn. Hành động hạ mình nhượng bộ của Lý Uyên, ngay cả đến con trai ông ta cũng cảm thấy nhục nhã. Lý Thế Dân, sau này khi kế ngôi, thường không quên nói “Đột Quyết ngang ngược, Thái Thượng Hoàng (tức Lý Uyên) xưng thân với Hạnh Lợi (tức Đột Quyết) không hẳn đã thấu tình đạt lý”.

Lý Uyên thì lại: “Mọi người say một mình ta tỉnh”, ông có kế sách của riêng mình, nhẫn nhục, nhượng bộ tuy có xấu thể diện một chút nhưng ý thức được sự mềm dẻo, linh hoạt có thể trở thành đại trượng phu.

Kỳ thực Lý Uyên căn cứ vào tình hình đại cục thiên hạ, đã tạm ngưng quyết định khởi binh chống Tùy. Phải khởi binh đã trở thành xu thế lớn. Thái Nguyên tuy là một căn cứ quân sự quan trọng nhưng lại không phải là nơi khởi nghiệp lý tưởng, cần thiết phải chuyển về Quan Trung, Thái Nguyên lại thành căn cứ địa không thể mất của quân Lý Đường. Thế thì còn cách nào có thể bảo vệ Thái Nguyên thuận lợi hơn Tây tiến đây.

Lúc này, dưới trướng Lý Uyên không có quá ba bốn vạn, cho dù đồn trú ở Thái Nguyên ứng phó với Đột Quyết ấn hiện từng lúc, đồng thời còn phải truy lùng tiêu diệt quân cường đạo Tứ Chu của Đột Quyết, khó khăn chồng chất không thể giải quyết được. Mà bây giờ muốn tiến về Quan Trung hiển nhiên không thể lưu lại binh hùng tướng mạnh. Cách duy nhất là áp dụng chính sách hòa hoãn để cho Đột Quyết ngồi hưởng vinh hoa phú quý. Vì thế Lý Uyên không ngần ngại nhẫn nhục nhượng bộ cúi đầu xưng thân lại còn tự tay viết một bức thư: “Thần muốn khởi binh nghênh đón chúa thượng, xin được kết thân cùng quý quốc như Văn Đế trước đây. Đại Hãn nên cử quân tiếp ứng giúp thần tiến về phương nam, không thì nguy hại đến bách tính. Nếu như không muốn kết thân, ngồi hưởng vinh hoa phú quý âu cũng là có mệnh của Đại Hãn” và giao ước với Đột Quyết, khi đất đai thuộc về nước Đường thì ngọc ngà mĩ nữ tất cả đều đem dâng Khả Hãn.

Lùi một bước mà thấy biển rộng trời cao. Con người tham lam như Thuỷ Hoa Khả Hãn đương nhiên lại cùng Lý Uyên giảng hoà. Trong thời gian vô cùng khó khăn này rời quân từ Thái Nguyên tiến về Trường An, Lý Uyên để con trai thứ ba là Lý Nguyên Cát cùng một số ít người ngựa đồn trú lại Thái Nguyên, nhưng khi đánh quân sang phía Đột Quyết hay nấp sau lưng Đột Quyết như Lưu Vũ Chu, cũng thu được rất nhiều chiến lợi phẩm. Thế là Lý Nguyên Cát có thể không ngừng vận chuyển binh mã và lương thảo ra tiền tuyến. Đến năm 619 sau Công Nguyên, khi Lưu Vũ Chu đánh Tấn Dương, Lý Uyên đã xây dựng xong vương triều Đường ở Quan Trung từ lâu rồi mà lúc đó Đường vương không chỉ vững mạnh ở Quan Trung, mà đã có nhiều căn cứ địa, quân đông, đất rộng. Hơn nữa, khi đó Lưu Vũ Chu không thể nào là đối thủ của Lý Uyên được. Lý Uyên sai Lý Thế Dân lấy lại Thái Nguyên mà không tốn sức lực mấy.

Cần phải nhắc lại là lý do quan trọng đó là Lý Uyên nhẫn nhục, nhượng bộ và nhận được sự giúp đỡ rất nhiều từ Đột Quyết. Thuỷ Hoa Khả Hãn tặng Lý Uyên rất nhiều người ngựa. Lý Uyên nhân cơ hội này mua thêm nhiều ngựa tốt. Điều này không chỉ tạo cơ sở cho Lý Uyên có một đội quân mạnh, mà còn vì đạo quân người Hán của Đột Quyết anh dũng, thiện chiến, quân của Lý Uyên có thêm kỵ binh của Đột Quyết tự nhiên tăng thêm thanh thế.

Hành động Lý Uyên nhẫn nhục nhượng bộ làm nhiều người không phục. Nhưng trước tình hình lúc đó, không thể để mất đi những sách lược thông minh hiểu biết được. Nó làm cho Lý gia nhỏ yếu có thể bảo vệ căn cứ hậu phương một cách bình yên, lại có thể tiến về Quan Trung ở phía Tây một cách thuận lợi. Nếu nhìn xa một chút, sau này Đột Quyết không thể không cầu hoà và xưng thân với Đường và Đột Quyết Khả Hãn còn phải xưng là thuộc hạ của Lý Uyên nữa.

Vì thế xem ra tạm thời nhẫn nhục nhượng bộ để luôn luôn nhận được sự giúp đỡ của đối thủ, cuối cùng không ngừng lớn mạnh, bật lại, làm cho đối thủ phải nhẫn nhục là một diệu kế.

Không lâu sau khi khởi binh ở Thái Nguyên, Lý Uyên bèn quyết định đặt Quan Trung làm nơi cơ địa phát triển lâu dài, vì thế lấy danh nghĩa “Tiến về Trường An ủng hộ vương triều”, thống lĩnh quân Tây Chinh.

Lý Uyên tiến về Quan Trung chủ yếu gặp phải ba mối khó khăn nguy hiểm. Thứ nhất, đại vương ở Trường An là Dương Tình không tin Lý Uyên thực bụng “phò Tùy” liền phái tinh binh nhất quyết ngăn cản. Thứ hai, lúc đó quân Ngõa Cương có lực lượng mạnh nhất vẫn không thấy có động tĩnh gì. Thứ ba, đội quân chủ lực của quân Ngõa Cương đồn trú ở Tấn Dương, trực tiếp uy hiếp căn cứ hậu phương của Lý Uyên.

Trong ba mối nguy hiểm trên, quân Tùy phòng thủ cản trở đã thành sự thực, nhưng quân số không nhiều, hơn nữa căn cứ vào dấu hiệu gián đoạn không thấy quân Tùy tiếp tục cử quân đi phòng thủ ngăn cản. Nhưng hai lý do sau mới là chủ yếu, quân Ngõa Cương gấp hơn mười lần quân Lý Uyên, mối nguy hiểm thứ hai hoặc thứ ba chỉ cần một mối nguy hiếm được đẩy lên là có thể giết chết hành động tiến quân về Quan Trung của Lý Uyên, thậm chí có thể mất cơ hội khởi binh.

Sau khi phân tích kỹ tình hình, Lý Uyên vội vàng viết thư cho lĩnh quân Ngõa Cương là Lý Mật, thông báo tường tận tình hình mình khởi binh, đồng thời bày tỏ nguyện vọng được quân Ngõa Cương giúp đỡ. Mấy hôm sau, sứ thần lại mang mật thư của Lý Mật đến doanh trại quân Đường, Lý Uyên xem xong thư buột miệng nói: “Thật là hết sức ngông cuồng” nhưng trong lòng thì vô cùng lo lắng.

Trong thư Lý Mật viết rằng: “Cùng huynh liên kết tuy rằng hơi lạ nhưng lại hợp ý ta. Ta nghĩ rằng, anh hùng bốn biển cùng lập minh chủ, thấy khắp nơi đều có người chỉ dẫn, xin hợp lực đồng tâm, há chẳng phải là việc nên làm hay sao? Huynh quả là không phải hạng tầm thường, ta sẽ đáp ứng yêu cầu của huynh, lập tức thống lĩnh binh mã, đích thân đến Nội Hà để giao ước liên minh, cùng bàn việc chinh chiến. Đây cũng là vinh hạnh lớn”. Thì ra Lý Mật tự đại, cậy có binh hùng tướng mạnh muốn làm minh chủ đánh nhà Tuỳ, đã có dã tâm xưng vua xưng chúa. Trong thư, thực ra ông ta khuyên Lý Uyên đồng ý và nghe theo sự lãnh đạo của ông ta, đồng thời hối thúc thái độ của Lý Uyên.

Trong tay Lý Mật có cửa ải Minh Khẩu, phụ cận là Thương Giáo, lương thảo dồi dào, khống chế đại bộ phận Hà Nam. Phía đông có thể cản hoặc đánh úp Tuỳ Binh Đế, phía tây có thể dễ dàng tiến hành đánh Quan Trung mà Lý Uyên đã coi là nơi khởi gia lập nghiệp. Vì thế Lý Uyên biết rõ Lý Mật quá mức ngông cuồng nhưng Lý Mật ngông cuồng là có cơ sở.

Để giải quyết mối nguy hiểm trên đường tiến về phía tây, đồng thời đổi thù thành bạn, mượn đại quân của Lý Mật đoạt lấy tinh binh chủ lực Trường An của Tuỳ Vương Đế, cắt đứt với vùng Hà Nam, Lý Uyên cười thầm nói với con trai thứ Lý Dân: “Lý Mật ngông cuồng tự cao tự đại, quyết không thể phí một bức thư để hắn có thể trở thành trợ thủ đắc lực của ta. Ta bây giờ cần đoạt lấy Quan Trung gấp, cũng không thể cắt đứt quan hệ với hắn, lại tăng thêm một kẻ thù. Hiện nay ta cần phải giữ hoà hảo: dùng lời lẽ khen ngợi hắn giỏi giang, miệng thì giục hắn nhanh chóng xưng Đế, ngoài mặt thì quan hệ với hắn, biến hắn thành đội quân bảo vệ hậu phương cho ta yên tâm Tây tiến. Đợi đến khi ta đến Quan Trung, xây dựng căn cứ an toàn xong, khi hắn và Tuỳ Vương Đế hai hổ tranh nhau, một chết một bị thương, lúc đó ta có thể đi thu “cái lợi của ngư ông” (ngồi không được hưởng). Thế là trong thư Lý Uyên viết: “Hiện nay người có thể xưng Đế chỉ có đệ Lý Mật, ta thì đã hơn năm mươi tuổi không còn ham muốn gì nữa. Chỉ cần đến lúc đó lại có thể được phong là Đường công thì mãn nguyện lắm rồi, mong rằng đệ sớm lên ngôi... Bởi vì các vùng lân cận chưa bình định xong nên không thể đến trước gặp mặt được”. Lý Thế Dân xem xong thư nói: “Sau khi gửi thư đi rồi, Lý Mật tất chuyển sang đánh Tuỳ, ta có thể không còn mối lo bên Đông nữa”. Quả nhiên sau khi Lý Mật nhận được thư của Lý Uyên thì hết sức vui mừng, với các tướng lĩnh: “Đường công tiến cử, thiên hạ sẽ không dị nghị nữa”.

Lý Uyên lợi dụng được sự hoà hoãn với Lý Mật, dùng lời lẽ để tâng bốc không chỉ tránh được nguy cơ Lý Mật đoạt mất Quan Trung mà còn giữ chân được quân Tuỳ từ Lạc Dương tăng cường chi viện cho Trường An trên đường Tây tiến của Lý Uyên, từ đó đạt được mục đích “Thừa cơ vào Quan”. Lý Mật trúng kế của Lý Uyên, hết sức tín nhiệm Lý Uyên, thường xuyên báo tin cho Lý Uyên, cũng không có hành vi đánh chiếm, dốc toàn lực đánh nhau với quân Tùy. Mấy năm sau, Lý Mật tiêu diệt được quân chủ lực nhà Tùy nhưng quân mình cũng bị đánh tan tác. Lý Uyên thì lợi dụng thời cơ phát triển thành nhân vật có thực lực mạnh nhất, không mấy tốn sức mà thu được toàn bộ quân Lý Mật.

14. LẤY VAI NGƯỜI KHÁC LÀM BÀN ĐẠP ĐỂ TIẾN LÊN

Đừng duỗi trên đầu người khác.

Trên đời này quan hệ giữa người với người là muôn mặt, thiên biến vạn hóa, mỗi người đều đối diện, thích ứng với cuộc sống, thích ứng với các vấn đề xã hội. Đối với những người giảo hoạt gian trá thì cần phải có một tấm lòng hết sức chân thành để cảm hoá người ấy; đối với những người ngang tàn bạo ngược phải dùng thái độ ôn hoà để cảm hoá; còn với người hành vi bất chính, tự tư tự lợi, phải dùng đại nghĩa khí tiết để cảm hoá. “Tinh thành sở chi, kim thạch vi khai” nghĩa là đối với người thì chân thành, lấy đức làm cho người phải phục, khi giao tiếp thì phải giữ thái độ chân thành trước sau như một. Như thế người trong thiên hạ đều được mĩ, đức cảm hoá, thế giới hoà bình.

Lão Tử nói: “Giả dụ ta đích thực có trí tuệ thì có thể đi trên con đường lớn, duy chỉ sợ đi phải con đường tà đạo. Đường lớn tuy bằng phẳng thênh thang nhưng mọi người lại thích đường tà đạo gập ghềnh. Triều chính cực đoan bại hoại, ruộng đồng thì khắp nơi hoang vu, quốc khố thì trống rỗng mà vương công quý tộc thì ăn mặc xa hoa lộng lẫy, đeo bảo kiếm, ăn uống sơn hào hải vị, vơ vét của công nhiều đến mức dư thừa. Những người này có thể gọi là đứng đầu bọn cường đạo, thật là hết sức vô đạo”.

Trong cuốn “Tuân Tử - Khuyến học” thì nói: “Người nào có ác ý muốn hỏi, không cần nói với người ấy, người nào có ác ý muốn nói, không cần hỏi người ấy, người nào giảng giải có ác ý, không được nghe người ấy, người nào muốn phô trương thanh thế, không cần tranh luận với người đó”. Vì thế phải dùng lễ cung kính, sau đó mới cùng người ta đàm luận phương hướng của đạo nghĩa; ngôn từ hoà thuận, sau đó mới cùng người ta đàm luận những điều đạo nghĩa; sắc diện phải hoà nhã rồi mới cùng người ta đàm luận tinh nghĩa của đạo nghĩa.

Đường Cao Tổ có người cháu tên là Lý Hoãn, không mưu, không lược, không chí chẳng làm nên công trạng gì mà còn làm không ít trò cười cho Đường gia tộc. Nhưng vì Cao Tổ còn nghĩ tới bản chất của anh ta nên không nhẫn tâm phạt tội, chỉ giáng hết chức này xuống chức khác. Một lần Cao Tổ cử Lý Hoãn giữ chức Đô đốc Từ Châu nhưng sợ Lý Hoãn không đủ tài chí để kiêm nhận chức Đô đốc bèn chủ ý Hữu lĩnh tướng quân Vương Quân Cách cùng đến nhậm chức. Lý Hoãn thấy tướng quân Vương Quân Cách võ công hơn người, trong lòng mừng thầm, liền coi như tâm phúc, hứa gả con gái cho, kết làm thân, hễ có việc gì liền tìm anh ta bàn bạc. Vậy nhưng Vương Quân Cách đã có dự tính trong lòng, anh ta nghĩ “món hàng quý hiếm” hiện nay thật quý giá, tại sao tự mình không tạo ra một cái? Con người vô dũng vô mưu Lý Hoãn nắm binh quyền, chỉ cần gia công một chút, như thế đầu óc của ông ta không phải là thứ hàng quý hiếm tuyệt diệu trên con đường chính trị sao? Thế là hắn bắt đầu tỉ mỉ gia công thứ hàng quý hiếm này.

Lý Thế Dân phát động: Sự biến Huyền Vũ Môn giết chết thái tử Lý Hiến Thành và Tề vương Lý Nguyên Cát, tự mình lên ngôi thái tử. Về việc này, rất nhiều hoàng thân quốc thích ngoài miệng thì không dám nói ra nhưng trong lòng thì mỗi người một cách nghĩ. Đối với việc Lý Thế Dân sau khi lên ngôi thái tử thực hiện ngay chính sách: “Nhổ cỏ nhổ tận gốc” đối với cố thái tử và gia đình Tề vương, mọi người đều cho là quá ư tàn nhẫn. Đối với chuyện này Lý Thế Dân đương nhiên là có tính toán trong lòng. Vương Quân Cách đang tìm kiếm vốn chính trị đối với tình hình chính trị này cũng rõ hơn ai hết. Thế là khi Lý Hoãn đến liền hỏi hắn: “Bây giờ có nên về kinh theo lệnh không?” Hắn liền hiến kế: “Chúng ta không thể lường trước được sự việc sẽ diễn ra như thế nào? Đại vương là hoàng thân của nước nhà, vâng lệnh bảo vệ biên cương, trong tay có mười vạn quân, lẽ nào một sứ thần triều đình đến là đại vương ngoan ngoãn theo về kinh? Đại vương phải biết rằng cố thái tử, Tề vương là con đẻ của hoàng thượng cũng bị thảm hoạ như thế, đại vương tuỳ tiện vào kinh liệu có thể tự bảo mình được không?” Nói xong thì làm ra vẻ muốn khóc.

Lý Hoãn nghe xong, trong lòng chợt hiểu ra, vội vàng nói: “Ngươi đích thực là lo cho tính mệnh của ta, thế thì ta quyết không đi nữa”. Thế là Lý Hoãn bắt giam sứ thần của triều đình lại, bắt đầu tuyển binh, phát động phản kháng, đồng thời mời Bắc Yến, thứ sử Vương Tiễn làm quân sư.

Binh Tào tham quan Vương Lợi Thiệp thấy tình hình này vội vàng ngăn Lý Hoãn: “Đại vương không nghe lệnh triệu của triều đình lại còn tự phát động binh mã rõ ràng là có ý tạo phản. Nếu như các thứ sử dưới quyền không nghe theo lệnh của đại vương khởi binh thì đại vương làm sao mà thành công được?”.

Lý Hoãn nghe xong thấy cũng đúng nhưng không biết làm thế nào. Vương Lợi Thiệp bèn hiến kế: “Sơn Đông nhiều hào kiệt, đều là bộ hạ của Mai Kiến Đức hiện đều bị giáng làm thứ dân. Nếu đại vương chiêu binh phục hồi nguyên chức cũ cho họ thì không có lý nào lại không dốc lòng phò tá đại vương. Ngoài ra sai Vương Tiễn liên kết với Đột Trác từ Thái Nguyên cùng tiến về Nam, Đại vương đích thân dẫn quân về Quan Trung, hai đầu cùng tiến. Như thế không quá nửa tháng, Trung Nguyên đã là lãnh địa của đại vương rồi”.

Lý Hoãn được hiện kế rất vui mừng và rất “kịp thời” truyền báo cho tâm phúc, cánh tay phải Vương Quân Cách. Vương Quân Cách biết là nếu kế này được thực thi thì triều Đường tuy không bị diệt vong thì cũng gặp phải không ít những khó khăn. Nếu không nhân cơ hội này thì như gà vui không nhặt thóc, vội vàng khuyên Lý Hoãn: “Lời của Lợi Thiệp thật viển vông. Đại vương cũng không nghĩ cho kỹ, bắt trói sứ thần của triều đình rồi, lẽ nào triều đình không đem quân đến hỏi tội? Đại vương làm gì có thời gian lên phương Bắc liên kết với Đột Quyết, chiêu mộ hào kiệt ở Sơn Đông? Kế sách bây giờ là nhân lúc quân triều đình chưa đến, lập tức khởi binh tấn công. Chỉ có tấn công nhân lúc không phòng bị mới nhất định thắng lợi trong tầm tay”.

Lý Hoãn nghe xong lại cảm thấy đây mới là lẽ phải, liền nói: “Ta đã uỷ thác tính mệnh cho ngươi rồi, binh mã trong ngoài đều giao cho người chỉ huy cả”. Vương Quân Cách vội vàng nhận ngay ấn tín, lập tức hành động.

Vương Lợi Thiệp nhận được tin này, vội vàng đi khuyên Lý Hoãn thu hồi lại binh quyền. Nhưng lúc đó Vương Quân Cách đã điều động binh mã rồi, lại giết mất quân sư Vương Tiễn. Lý Hoãn đang lúc kinh hoàng thì liên tiếp nhận được tin về một loạt những hành động của Vương Quân Cách. Sứ thần của triều đình đã được Vương Quân Cách thả. Vương Quân Cách chuẩn bị dẫn quân đi lùng bắt Lý Hoãn. Lý Hoãn dường như sợ vãi linh hồn, đang định đi cầu cứu Vương Lợi Thiệp nhưng Vương Lợi Thiệp thấy tình hình như thế đã sớm cao chạy xa bay, mất tăm mất tích. Lý Hoãn chỉ còn cách đem theo vài người đi gặp Vương Quân Cách, hy vọng dùng lời lẽ khuyên giải hắn. Chẳng ngờ vừa nhìn thấy, hắn đã bắt ngay Lý Hoãn không thèm phân giải gì giao ngay cho triều đình.

Lý Hoãn bị giáng làm thứ dân. Vương Quân Cách lên thay Lư Gia vương giữ chức đô đốc Từ Châu. Vương Quân Cách lúc này mới thấy hả lòng hả dạ.

Vương Quân Cách lấy đầu người làm “món hàng hiếm”, giẫm lên vai người để leo lên, vô tình vô nghĩa, giảo hoạt tàn nhẫn. Nhưng chỉ xét về góc độ mưu lược trí tuệ, hắn từ chỗ “không” trở thành “có”, tự tạo thành “hàng hiếm” cũng không làm mất đi vẻ đẹp tinh xảo của nó.

Tăng Tử nói: “Vua một nước nhỏ có thể phó thác cho người ấy, vận mệnh một nước chư hầu có thể ký thác cho người ấy, gặp phải khó khăn mà người ấy không dao động, người như thế có phải là quân tử không? Người như thế là quân tử”.

Khổng Tử nói: “Quân tử mà không tự tôn tự trọng thì sẽ không có danh vọng, những thứ đã học được trong thực tiễn sẽ không được củng cố. Cần trung thành giữ tín, không giao tiếp với người thấp kém hơn mình, phạm lỗi thì không sợ sửa”.

Âu Dương Huyền đời Nguyên nói: “Những lời nói xu nịnh hoa mĩ nói lên làm cho người nghe thấy ngay tấm lòng giả dối; những lời nói gian hiểm thì lại làm cho người ta lầm tưởng là thực lòng”.

Trong cuốn “Quan Đạo” có viết: “Người mà che giấu, hay thay đổi tình cảm thì thuận theo thay đổi của thời thế, dựa dẫm vào người khác, đối với quyền thuật của mình thì rời xa con đường đúng đắn mà không biết, ngược lại cho chân thành là ngu muội, rất coi trọng giả dối. Người thâm trầm thì suy tính kỹ càng, không để mình quá trầm lặng, tránh không chậm trễ, do đó mà khinh suất hiếu động, tiến thủ, tự cho mình yếu đuối. Những người này tuy mưu hay nghĩ kỹ nhưng họ lại khó nắm bắt được cơ hội. Người hiếu động có chí tiến thủ thì chí hướng cao xa, coi nhẹ tiền tài vật chất nên tính tình quyết đoán sắc bén. Những người như vậy thích tiến lên, muốn có quyền thế không chịu lép vế người khác”.

15. CHỈ CẦN LƯU LẠI ĐƯỢC NÚI XANH THÌ KHÔNG LO THIẾU CỦI ĐỐT

“Lưu” là co tạm thời.

Sự vận chuyển của trời đất là vĩnh hằng nhưng sinh mạng con người thì chỉ có một, sau khi chết đi rồi thì không thể sống lại được. Một người sống lâu nhất thì cũng chỉ sống đến trăm tuổi, sinh mệnh là cái vốn có của con người, nếu không lưu giữ được “ngọn núi xanh” này thì nói gì đến lý tưởng và hoài bão lớn lao. “Lưu” chính là sự thu mình lại, sự nhẫn nhục có ý thức, là điều kiện tiên quyết để sau này thể hiện mình.

Võ Tắc Thiên khi vừa mười bốn tuổi đã nổi danh khắp vùng vì sắc đẹp của mình. Bà được Đường Thái Tông cho gọi vào cung, không lâu sau được phong là tài nhân (nữ quan ở trong cung). Rồi vì tính nết dịu hiền, sắc đẹp vượt trội mà được Đường Thái Tông đặt tên là “Mị Nương”. Lúc đó các vị đại thần quan sát thiên tượng trong cung đều cảnh báo tướng Thái Tông rằng triệu nhà Đường sẽ gặp phải Nữ Oa, một người con gái sẽ thay họ Lý làm hoàng đế. Hơn nữa, nhiều dấu hiệu chỉ ra rằng người con gái đó họ Võ đã vào trong cung. Đường Thái Tông lo nghĩ cho tương lai của con cháu đời sau nên đã cho kiểm tra hết một lượt những người họ Võ và sắp xếp cho họ thật cẩn thận để họ không thể làm hại triều đình được. Nhưng do Đường Thái Tông quá yêu chiều Võ Mị Nương nên ông không nhẫn tâm xử lý.

Đường Thái Tông mông muội tin vào lời người luyện đan nên đã uống rất nhiều linh đan. Tuy rằng lúc đó ông cả thấy tinh thần thay đổi, hưng phấn lên rất nhiều nhưng sa đó không lâu, thân hình ông bắt đầu khô héo như sắp vào nằm trong quan tài đến nơi rồi.

Võ Tắc Thiên lúc đó đang thì con gái, tuổi xuân mơ mởn, một khi mà Đường Thái Tông tạ thế thì Võ Tắc Thiên cũng phải chết già nơi thâm cung, vì vậy mà Võ Tắc Thiên luôn tìm cơ hội lấy lòng người chủ mới. Thái tử Lý Trị thấy Võ Tắc Thiên dung mạo đẹp khác thường thì đem lòng yêu. Hai người vừa gặp mặt đã quấn quýt bên nhau, thề non hẹn biến, chỉ chờ Đường Thái Tông nhắm mắt xuôi tay là có thể bên nhau suốt đời.

Không ngờ rằng Đường Thái Tông cũng vẫn rất tỉnh táo, khi biết mình sắp chết thì vẫn nghĩ đến việc bảo vệ ngôi vị hoàng đế cho con cháu, rất muốn buộc Võ Tắc Thiên vốn có nhiều hiềm nghi, cùng mình đi gặp Diêm Vương. Trước khi chết, Đường Thái Tông đã hỏi Võ Tắc Thiên trước mặt thái tử Lý Trị rằng: “Lần này trẫm lâm bệnh, chữa trị mãi mà không khỏi, bệnh tình ngày càng trầm trọng, không dậy nổi nữa. Thời gian nàng ở bên trẫm quả thực không ít. Trẫm thực tình không muốn bỏ nàng mà đi. Nàng hãy nghĩ xem, sau khi trẫm chết nàng sẽ tự xử mình như thế nào?”.

Võ Tắc Thiên quả thật là người thông minh nhanh trí nên thấy rõ mình đang ở vào một hoàn cảnh vô cùng nguy hiểm. Phải làm như thế nào bây giờ? Võ Tắc Thiên biết rằng lúc này chỉ cần giữ được tính mạng của mình thì không sợ không có ngày tiến thân. Thế thì bảo vệ tính mạng phải làm như thế nào? Duy chỉ có cách là từ bỏ tất cả những gì đã có thì mới có thể còn tia hy vọng. Thế là Võ Tắc Thiên vội vàng quỳ xuống nói: “Thiếp hưởng long ân của thánh thượng, lúc này cần phải báo đáp. Nhưng thánh thượng lúc này đang mắc bệnh không khỏi nên thiếp chần chừ không dám chết. Thiếp chỉ mong bây giờ được gọt tóc đi tu, tụng kinh niệm phật, đến ni cô viện để ngày ngày cầu chúc cho thánh thượng được trường thọ, để báo đáp long ân của thánh thượng”.

Đường Thái Tông nghe xong liền nói “Được”, đồng thời lệnh cho Võ Tắc Thiên hôm sau phải lập tức rời cung để “Trẫm khỏi phải lo nghĩ cho nàng”. Kỳ thực Đường Thái Tông rất muốn xử tử Võ Tắc Thiên nhưng lại không nỡ. Bây giờ Võ Tắc Thiên đã dám từ bỏ tất cả, thoát khỏi bụi trần để đi làm ni cô thì con cháu trong hoàng tộc còn lo nghĩ gì nữa. Võ Mị Nương còn sống cũng như đã chết, không còn mối nguy hiểm gì nữa cả. Võ Tắc Thiên bái tạ Đường Thái Tông ra đi. Thái tử Lý Trị đứng bên cạnh mà nghe như sấm nổ bên tai, không biết phải làm thế nào? Đường Thái Tông lẩm bẩm một mình: “Thiên hạ không có ni cô nào muốn làm hoàng đế cả, ta chết cũng yên lòng rồi”.

Lý Trị nghe xong thì chẳng hiểu gì cả, cũng chẳng buồn hỏi kỹ, mượn cớ lui ra để đi gặp Mị Nương. Thấy Mị Nương đang thu xếp hành lý liền nói: “Nàng nỡ lòng nào dám bỏ ta ra đi sao?” Mị Nương nói: “Lệnh vua khó cưỡng, thiếp đành phải đi thôi”. Chưa nói dứt câu nước mắt đã đầm đìa, khóc không thành tiếng, thái tử nói: “Hà cớ gì nàng lại phải đi tu?”

Võ Tắc Thiên trấn tĩnh lại rồi nói với thái tử về kế sách minh: “Nếu thiếp không chủ động xin được đi tu thì chỉ còn con đường chết. Chỉ cần lưu lại được núi xanh thì không lo thiếu củi đốt. Chỉ cần sau khi chàng nên ngôi không quên tình cũ, không mải mê các phi tần thì thiếp sẽ có ngày gặp lại Hoàng thượng”. Thái tử Lý Trị thì vô cùng khâm phục tài trí của Võ Mị Nương, lập tức tháo miếng ngọc bội cửu long đưa cho Mị Nương làm tín vật và thề: “Nếu ta phụ khanh thì có trời trừng phạt”.

Thái tử Lý Trị đăng quang không lâu, Võ Mị Nương đúng là lại tiến cung một lần nữa. Sau này bà trở thành một nữ hoàng hiển hách trong lịch sử Trung Quốc.

Võ Tắc Thiên tuy là tài nhân của Đường Thái Tông Lý Thế Dân nhưng vì sắc đẹp hơn người mà mê hoặc được thái tử Lý Trị. Nhưng trước khi Đường Thái Tông chết thì Võ Tắc Thiên không thể không đến chùa Câm Á tu hành. Đường Thái Tông chết được ba năm, Vương hoàng hậu và Túc Thục phi tranh giành quyền đoạt vị. Hoàng hậu muốn mượn tay Võ Tắc Thiên thông minh lanh lợi để loại bỏ Túc Thục phi liền khuyên Đường Cao Tông Lý Trị lại đến đón Võ Tắc Thiên về cung.

Võ Tắc Thiên thông minh lanh lợi đối với Vương hậu thì hết sức khiêm nhường lễ phép, đối với Đường Cao Tông thì trăm phương nghìn kế để lấy lòng, không lâu sau Võ Tắc Thiên được phong làm chiêu nghi, ý đồ loại bỏ Túc phi của Vương hoàng hậu được thực hiện rất dễ dàng. Nhưng Võ chiêu nghi lại là hình ảnh của Túc phi, khi vừa loại bỏ được mục tiêu lại quay sang phản lại Vương hoàng hậu.

Vương hoàng hậu tính tình kiêu ngạo, rất nghiêm khắc với mọi người trong cung. Mẹ của hoàng hậu là Liễu Thị thì càng hống hách hơn vì cậy mình là mẹ của hoàng hậu, ra vào cung chẳng thèm để ý đến lễ tiết. Vì thế các cung nữ rất căm ghét oán hận. Võ chiêu nghi bèn nắm lấy cơ hội này phân ra những người có oán hận với Vương hoàng hậu nàng đều lôi kéo về phía mình, được thưởng thứ gì đều đưa hết cho mọi người. Vì thế mà nàng rất được lòng mọi người, nhất là các cung nữ. Mọi người trong cung đều bằng lòng làm tai mắt cho Võ thị, nhất cử nhất động của Vương hậu đều bị Võ Tắc Thiên nắm rất rõ. Nhưng cho dù Võ Tắc Thiên nói thế nào thì Đường Cao Tông vẫn nhất quyết không nghe theo. Bởi vì Đường Cao Tông tuy không thích Vương hoàng hậu nhưng tuyệt đối không bao giờ có ý định phế bỏ hoàng hậu. Võ Tắc Thiên dần dần hiểu ra rằng đối với người nhu nhược lại khoan dung nhân từ như Đường Cao Tông thì việc chỉ dùng ngoại lực để khuyên ông ấy phế bỏ hoàng hậu là rất khó. Cách duy nhất là thông qua một việc cụ thể để cho Đường Cao Tông tự quyết đoán. Người ngoài khuyên nhủ với ông chẳng qua như nước đổ lá khoai.

Công Nguyên năm 654, Võ Tắc Thiên có thai được mười tháng, hy vọng sinh được một hoàng tử kế ngôi, chẳng ngờ lại sinh ra là một bé gái. Đang lúc thất vọng thì Võ Tắc Thiên lại nghĩ ra một kế buộc Đường Cao Tông phải đưa ra hành động quyết đoán, quyết tâm phế bỏ Vương hậu.

Một hôm, Võ chiêu nghi đang ngồi rỗi trong cung chợt nghe báo hoàng hậu giá lâm, liền gọi cung nữ lại dặn dò mấy câu thì lui vào phòng của bọn hầu bên cạnh. Vương hậu không thấy Võ thị đâu liền ngồi xuống đợi, chợt nghe thấy tiếng khóc của đứa bé liền chạy lại bế lên dỗ, đợi đứa bé ngủ say rồi mới đặt trở lại giường, rời cung trở về cung hoàng hậu.

Võ Tắc Thiên thấy hoàng hậu đi rồi mới từ trong đi ra, nhẹ nhàng đến bên giường, lật tấm chăn lên và cắn răng bóp chết đứa bé đang ngủ say. Xong xuôi sau đó lại đắp tấm chăn, trở lại như cũ, đợi Đường Cao Tông đến.

Đường Cao Tông ngày nào sau khi bãi triều đều đến chỗ Võ thị tình tự. Không lâu sau có người báo hoàng đế giá lâm. Võ Tắc Thiên làm ra vẻ vui vẻ như mọi ngày đón tiếp hoàng thượng. Một lúc sau Đường Cao Tông hướng về phía giường hỏi “Con gái của chúng ta vẫn ngủ à?”

Võ Tắc Thiên cố ý nói to: “Nó ngủ đã lâu rồi bây giờ nên đánh thức dậy”. Nói rồi liền sai người hầu bế lại. Người cung nữ vừa lật tấm chăn ra thì sợ quá không nói lên lời. Võ Tắc Thiên cố ý giục: “Chẳng lẽ vẫn còn ngủ say à? Mau đánh thức nó dậy!” Người hầu lúc đó mới nói được tiếng “Không”, Võ Tắc Thiên làm ra vẻ không hiểu tự mình đến bế đứa bé, tay vẫn chưa chạm vào đứa bé, miệng đã bù lu bù loa.

Đường Cao Tông không hiểu gì cả, vội lại gần xem sự thể ra sao, lúc đó mới biết đứa con gái yêu đã chết rồi. Đường Cao Tông buồn đến nỗi khóc nước mắt đầm đìa. Võ thị vừa khóc vừa tra hỏi người hầu: “Ta ra vườn hái hoa chưa đầy một khắc, đứa con gái của ta làm sao có thể chết được, chẳng lẽ các ngươi có thù oán gì với ta mà mưu giết con gái ta sao?”. Bọn người hầu sợ quá quỳ xuống thanh minh rằng không dám làm như vậy.

Võ Tắc Thiên hỏi: “Các ngươi đều không nhận mình là giết, chẳng lẽ có ma vào đây?”. Bọn người hầu lúc đó mới vỡ lẽ liền nói: “Chỉ có chính cung hoàng hậu đến đây, công chúa có khóc thì hoàng hậu nương nương lại gần bế lên dỗ một lúc, đến khi không thấy công chúa khóc nữa mới thôi”.

Võ thị nghe xong thì cố ý đạp chân đập tay khóc to hơn, vừa khóc vừa kể lể, than vãn, khóc mình số khổ không có con. Đường Cao Tông thì tin chắc Vương hậu tự tay mưu sát con gái mình thì quyết định phế bỏ Vương hậu, Lúc này đã thì Võ thị lại cố ý nói: “Phế hậu là chuyện lớn. Hoàng thượng không thể tùy tiện quyết định, phải bàn bạc với quần thần. Hoàng hậu chẳng qua là không vừa lòng với thiếp, thà bỏ đi một thứ phi còn hơn là phế bỏ hoàng hậu!”

Tuy vậy Đường Cao Tông đã tự mình quyết định rồi, cho dù mọi người có khuyên can thế nào chăng nữa? Ông nói với Võ thị: “Ý trẫm đã quyết, khanh đừng nói nữa!”

Võ thị bề ngoài thì giả vờ ngơ ngẩn nhưng trong lòng thì vui mừng khôn xiết.

Từ câu chuyện này có thể thấy Võ Mị Nương giỏi ở chỗ là: Gặp phải nguy nan biết phân biệt rõ việc gì cần làm và biết từ bỏ lợi ích thứ yếu một cách quyết đoán, dễ bề làm cho đối thủ đồng ý, từ đó bảo vệ được tính mệnh - lợi ích chủ yếu. Nếu mọi người đều hiểu rõ được đạo lý này thì người chủ của rừng xanh làm sao lại phải sợ đạo hoả thiêu cháy rừng? Rừng xanh còn đó, lo chi thiếu củi.

16. LƯU LẠI MỘT CHÚT TÌNH, SAU NÀY DỄ ĂN NÓI

Trong duỗi cũng nên có chút tình người.

Chuyện nhân tình thế thái thật là phức tạp, thiên biến vạn hoá nên đối với bất kể sự việc gì cũng không nên quá kỹ càng. Đều nên để lại một chút, khi cần thiết phải thả ngựa thì nên thả. Nếu quá chi li tính toán, không để một chút tình người thì cũng chính là tự mình chặn lấp con đường rút của mình sau này. Tục ngữ nói: “Núi không chuyển thì nước chuyển”. Một ngày kia khi gặp mặt thì sẽ gặp nhau trong một hoàn cảnh như thế nào đây?

Vì vậy mà Đại Nho Thiệu Nghiên Phu nói: “Tôi của trước đây bây giờ đã thay đổi thành anh ấy, vẫn không biết rằng tôi của ngày hôm nay, sau này sẽ trở thành người như thế nào đây?”

Có một câu tục ngữ nói: “Cách tốt nhất để đuổi người ăn mày đi là rộng rãi bố thí cho họ”.

Trong tình cảm con người có điểm yếu là thích “Giậu đổ bìm leo”. Đối với người rơi vào cảnh hoạn nạn thì đã không chút quan tâm, thậm chí còn nhẫn tâm tiếp tục làm hại người ta. Hành vi vô đạo đức như vậy có thể sẽ nhận phải phản ứng liều chết của “ăn mày”, đồng thời dẫn đến sự công phẫn, lại tự đưa mình vào hoàn cảnh khó khăn. Cần phải nói, đây chính là cách làm không sáng suốt, phải rèn luyện mưu trí, cần phải biết đến trong hoàn cảnh của sự biến hoá vận động vĩnh hằng, “ăn mày” có thể trở thành phú ông, quyền quý có thể gặp hoạn nạn. Hơn nữa những người gặp nạn hôm nay có lẽ lại chính là vị cứu tinh cho mình có thể tránh khỏi nguy nan sau này. Do đó mở rộng tấm lòng độ lượng đối xử người, đặc biệt là rộng rãi bố thí cho người gặp hoạn nạn, đã trở thành một trong những mưu hay thường dùng.

Khi Đường Huyền Tông bắt đầu lên ngôi, trước sau vẫn dung nạp mấy vị tể tướng lão luyện do đó mà trên cơ sở kinh tế phát triển thời kỳ đầu nhà Đường đã làm cho triều Đường đạt tới giai đoạn phát triển toàn bộ, Công Nguyên năm 713 đến năm 741 được gọi là thời kỳ: “Khai nguyên thái bình thịnh trị”.

Đường Huyền Tông khi mới lên ngôi ra lệnh bổ nhiệm tổ tướng là Diêu Sùng và Trương Thuyết. Hai người đều có nhiều kinh nghiệm, đều là anh hùng tài giỏi, nhưng cả hai đều có một nhược điểm nhỏ là bụng dạ hẹp hòi. Đặc biệt là Trương Thuyết, tài trí thì có thừa nhưng vẫn cảm thấy không đủ. Dưới đây chính là câu chuyện kể lại một cơ hội khảng khái cứu tính mạng mà Trương Thuyết khó có thể có được.

Diêu Sùng, Trương Thuyết tuy cùng làm quan tể tướng trong cùng một triều nhưng không hề hợp nhau mà lại tìm cách bài xích nhau. Có một lần, Diêu Sùng cầm lấy gậy đánh cho Trương Thuyết một trận. Đường Huyền Tông hốt hoảng mặt mày thất sắc, lập tức lệnh cho ngự sử Trung Chững bí mật hành sự điều tra xử lý tội của Trương Thuyết. Trương Thuyết vẫn không hề biết gì, vẫn ở trong phủ an nhàn tự đắc. Đột nhiên ở ngoài cổng truyền vào một tờ thông báo, hoá ra là có người tên là Giả Toàn Hư xin cầu kiến. Trương Thuyết vô cùng tức giận hét lên: “Ông ta đến gặp ta có việc gì?” Người gác cổng nói: “Giả Toàn Hư nói rằng việc gấp cần giải quyết, việc có liên quan đến sự an toàn của gia đình tể tướng nên mới đến đây thông báo”. Trương Thuyết rất giận dữ nhưng vẫn đi tiếp Giả Toàn Hư. Hai người gặp mặt nhau rồi mà Trương Thuyết vẻ giận vẫn còn lộ rõ trên mặt.

Vốn là Trương Thuyết có một người thiếp tên là Ninh Hoài Đường đẹp như tiên nữ lại tinh thông thơ văn, Trương Thuyết rất sủng ái và cho giữ những tài liệu văn kiện bí mật.

Tương truyền rằng mẹ của Ninh Hoài Đường vì nằm mộng gặp thần nhân Thụ Hải Đường mà có thai. Hoài Đường khi mới năm, sáu tuổi đã xinh đẹp lạ thường, cử chỉ yểu điệu làm rung động lòng người. Người nhà thường dùng những lời ngọt ngào vui đùa với cô. Mẹ của Hoài Đường cũng vì duyên cớ “Hoa đẹp chỉ thích thức không thích ngủ” nên đã đặt tên chữ cho Hoài Đường là Tỉnh Hoa.

Khi Tỉnh Hoa được gả cho Trương Thuyết, vốn là một nữ phi tài tử nên Tỉnh Hoa cũng rất hài lòng. Trương Thuyết thì đêm nào dậy cũng cảm ơn ông trời đã ban cho một thiếu nữ đẹp như hoa đào, ông ta quý Tỉnh Hoa như quý tính mạng của mình vậy.

Lúc này lại xuất hiện một người tên Giả Toàn Hư. Vì anh ta là con trai người bạn Trương Thuyết, còn nhỏ mà đa tài nên Trương Thuyết giữ anh ta lại làm việc ghi chép. Giả Toàn Hư ở nhà Trương Thuyết đã lâu rồi thành quen nên có nhiều cơ hội giáp mặt Tỉnh Hoa. Có câu nói: “Cô dâu đẹp yêu chàng trai trẻ”. Tỉnh Hoa gặp mặt Giả Toàn Hư rồi thì cũng như bị đắm chìm trong dòng sông tình yêu, lúc nào cũng nhớ nhung, mượn bút mực để nói hộ tình cảm cho mình. Giả Toàn Hư vốn cũng là chàng trai phong lưu, đương nhiên cũng yêu thầm trộm nhớ mỹ nhân. Nhìn thấy rõ rành là những chữ do Tỉnh Hoa viết thì lẽ nào anh ta lại phải giả câm giả điếc nữa? Thế là giữa Tỉnh Hoa và Giả Toàn Hư “anh hát thì nàng gõ nhịp”, thư từ trao đi đưa lại, hai trái tim như đã gắn kết với nhau rồi.

Vừa may, Trương Thuyết có việc phải vào trong cung, Tỉnh Hoa liền vì tình quên cả lễ tiết, lén lút ra khỏi nội đình đi gặp gỡ lang quân như ý. Giả Toàn Hư đang thưởng nguyệt trong thư phòng, bỗng thấy tiên trên trời giáng lâm, bất giác vừa sợ vừa mừng, cuối cùng chuyển thành vui mừng nghênh đón. Cứ như vậy, sau vài câu chuyện, liền ôm nhau vào trong trướng, cởi áo, tháo đai, tháo hết tua lụa. Sau khi cùng nhau vui vẻ liền bàn đến chuyện chung thân đại sự, thấy cách “chuồn” là thượng sách. Thế là bèn nhặt quần áo, thu dọn hành trang, nhân lúc trời còn chưa sáng trốn đi.

Nhưng cửa nhà tể tướng há đâu dễ chuồn đi được? Ngày hôm sau, khi Trương Thuyết vừa về nhà được một lúc thì đôi tình nhân nhỏ đó đã gặp nạn, bị trói chặt, ném vào trước mặt Trương Thuyết.

Giả Toàn Hư biết rõ là chỉ còn con đường chết, liền mạnh dạn lớn giọng nói: “Tham sắc yêu tài là bệnh thông thường của con người, quân tử chết có gì đáng tiếc? Nhưng minh công vì vậy mà không thể thả một người con gái, còn muốn giết tài tử thì lẽ nào minh công sẽ được hiển quý dài lâu, lẽ nào chẳng có lúc nguy nan phải cứu người? Trước đây, Sở Trang vương không thù Tuyệt Anh, Dương Tố không đuổi Hồng Phất, độ lượng hơn người, từ xưa đến nay đều xưng tụng. Minh công cớ gì lại hẹp hòi như vậy?”

Không ngờ rằng, Trương Thuyết khi nghe lời nói của Giả Toàn Hư bất giác nghĩ Giả Toàn Hư tuy là người lạc nạn, nhưng không mất danh xưng là tài tử; mỹ nhân tuy đáng yêu, nhưng lòng đã chết và đã nghiêng về người khác. Nếu ta có thể khảng khái một lần đem ban người đẹp này cho người lạc nạn, có thể là thi ân đắc báo, trong tương lai sẽ có báo ứng. Thế là bèn tan cơn giận, nói với Giả Toàn Hư: “Ngươi không cần phải ăn trộm ái thê của ta. Nay ván đã đóng thuyền, ta cũng tự hối hận là không đề phòng, thôi thưởng cô ta cho ngươi vậy!”

Trương Thuyết nói xong, liền lệnh cởi trói cho Tỉnh Hoa cùng Giả Toàn Hư, đồng thời còn tặng cho rất nhiều đồ trang sức.

Giả Toàn Hư cũng không từ chối, liền kéo người đẹp ra khỏi cửa, sống trong kinh thành vài ngày, cuối cùng tìm được một cửa là đảm nhận chức nhân viên chuyển tấu chương, chiếu thư ở chỗ cơ yếu nội đình. Diêu Sùng gạt bỏ hết mọi bản sớ của Trương Thuyết và bản phê của Đường Huyền Tông. Đương nhiên, Giả Toàn Hư là người biết tin sớm hơn những người khác.

Thế là Giả Toàn Hư liền phi báo cho Trương Thuyết, tường thuật lại tấu chương của Diêu Sùng và mật sắc của Huyền Tông. Trương Thuyết nghe xong, vứt cơn giận kẻ đã trộm người thiếp yêu của mình lên chín tầng mây, vội vàng không biết phải làm gì, đến kêu cũng không được. Giả Toàn Hư lại hiến cho một kế: “Vì Toàn Hư đã nhận được sự hậu đãi của Trương Thuyết nên chủ ý đến đây báo tin, xin Trương công đừng tiếc bao nhiêu tiền của, giao cho Toàn Hư làm thông khâu quan trọng này. Dù có bị phạt điều ra bên ngoài cũng không gặp cái hoạ ngoài ý muốn”. Trương Thuyết dựa vào sức của Giả Toàn Hư, quả nhiên tội nặng thành nhẹ, “xử lý điều ra bên ngoài”, chỉ bị phạt nhậm chức trưởng sử Tương Châu, sau này lại được điều về trong triều nhậm chức tể tướng.

Trong cuốn “Tống sử” (Lịch sử triều Tống) có ghi chép: Khổng Thủ Chính và Vương Dung cùng ăn yến tiệc với Tống Thái Tông. Cả hai người đều rất say, trước mặt Đại sái không kiêng nể gì, tranh luận với nhau về công lao ở biên phòng, làm mất tư thế nên đáng bị trị tội. Các bề tôi phục dịch muốn mời người chấp pháp đến, nhưng Thái Tông không đồng ý.

Ngày hôm sau, hai người Khổng và Vương đều đến xin chịu tội. Thái Tông nói: “Ta cũng say quá, không cần phải trị tội”. Đây tuy là một chuyện nhỏ, nếu lúc đó truy cứu trách nhiệm thì sẽ khó khiến cho các bề tôi thân phục, nhưng nếu không truy cứu trách nhiệm thì lại làm mất đi sự uy nghiêm của bậc quân vương. Chỉ có cách không đồng ý cho các quan chấp pháp trị tội, lại nói “ta cũng say quá” là đã làm yên lòng họ. Như vậy, vừa khoan dung lại vừa tự nhiên thoải mái là kiểu hành xử tiểu ân tiểu đức giữa bậc quân thần, cũng có nhiều tình người hơn một chút.

Đời Đường Minh Tông có một vị hoà thượng đi du ngoạn Tây vực trở về, có được một chiếc răng Phật liền hiến cho Minh Tông. Minh Tông lấy ra cho mọi người xem. Học sĩ Trương Phụng nói rằng: “Truyền thuyết trong dân gian nói rằng có răng Phật thì nước và lửa không thể làm hại, xin kiểm tra xem là thật hay giả”. Thế là dùng rìu bổ ra, chiếc răng Phật bị vỡ, Minh Tông cũng không truy cứu trách nhiệm.

Đây xem ra chỉ là chuyện nhỏ. Lúc đó, nếu đứng ở góc độ sự tôn nghiêm của bậc quân vương mà nói thì sẽ không dễ dàng chấp nhận chuyện như vậy xảy ra. Nhưng nếu nhìn ở góc độ chế độ dân chủ của thời nay thì truyền thuyết từ trên xuống dưới không có căn cứ, cũng không thể có chuyện như vậy. Ở đây nói rõ thái độ nắm người của các bậc quân chủ: Không chỉ phải khoan dung ở những việc lớn mà ở những việc nhỏ cũng phải khoan dung. Trong cái khoan dung thì không có ân đức chính là do sở dĩ đã có ân đức; không có quyền thuật chính sở dĩ đã có quyền thuật.

Chỉ có rộng lượng bao dung, thước cũng có phân li tấc. Hứa Lỗ Tề nói: “Con người phải khoan hậu bao dung, lại phải phân giới hạn chặt chẽ. Nếu phân giới hạn không nghiêm thì sự việc không thể làm được, con người sẽ phải chịu nhục. Ngụy Công Tố khoan hậu, xử lý sự việc đại nghĩa nghiêm nghị, có cái vẻ không thể xâm phạm, do vậy đã trở thành con người nổi danh thời đó. Hiện nay, người khoan hậu có thể tìm thấy, người uy nghiêm thì lại ít có khoan dung, nên nếu nói về sự nghiệp thì đều có hại”.

17. ĐƯỢC GIÓ PHẢI GIƯƠNG BUỒM

Thấy cơ hội tốt bèn “duỗi”.

Hà Lương Thần đời Minh trong cuốn “Trần Kỷ” có viết: “Người thiện chiến... tất lấy nhanh mà che vào chỗ chậm”. Thông thường, chiến dịch cần lấy cái nhanh để cho vào chỗ chậm, muốn vậy thì phải xuyên vào chỗ trống của đối thủ, càng phải “sấm nổ nhanh không kịp bịt tai”, binh đánh nhanh không kịp đề phòng, để trước khi bị đối thủ phát hiện hoặc bịt “chỗ trống” thì mình đã nhanh chóng xuyên vào “chỗ trống” rồi.

Lúc sinh thời, Diêu Sùng không tin Phật, Lão, nhưng khi lâm chung, ông vẫn còn lo lắng một việc: đó là khi còn sống, ông với Trương Thuyết cùng là tể tướng nhưng hai người không hoà hợp với nhau. Lúc đó, Trương Thuyết bị điều ra ngoài kinh thành chỉ do một bản tấu chương của Diêu Sùng tạo nên. Sau khi ông chết, một khi Trương Thuyết được phục hồi về triều thì con người khí lượng nhỏ hẹp như Trương Thuyết nhất định sẽ trút hận lên tận đời con đời cháu ông. Thế là Diêu Sùng gọi các con lại bên giường, mật dặn kế sách: “Ta làm tể tướng đã nhiều năm, những lời nói và việc làm có thể ghi chép lại truyền cho đời sau cũng không ít. Bia mộ của ta sau khi ta mất phải do người có tài văn chương có tiếng viết. Nay lãnh đạo trên văn đàn đứng đầu là Trương Thuyết. Nhưng nếu trực tiếp đến nhờ ông ta viết thì tất ông ta sẽ tìm lời cự tuyệt. Các con có thể bày một ít đồ chơi bằng ngọc đặt trước linh cữu của ta. Khi Trương Thuyết đến viếng, nếu nhìn mà như không thấy tất là trong lòng Trương Thuyết còn hận ta, tai hoạ sẽ lập tức giáng xuống, các con phải nhanh chóng trốn về quê. Nếu Trương Thuyết chơi, có ý thích thú, tất có thể biết là Trương Thuyết thấy lợi quên hận, có cơ hội để thực thi, các con đợi rồi lập tức truyền di mệnh của ta. Đem số đồ chơi đó tặng cho Trương Thuyết, đồng thời cầu xin ông ta viết cho bài minh trên bia, xin ông ta viết nhanh chóng, càng nhanh càng tốt. Phải chú ý là khi bài minh viết xong và đã cầm trên tay thì phải lập tức khắc lên đá, dâng lên cho hoàng thượng đích thân xem. Phải luôn ghi nhớ là nhất định phải nhanh chóng, nếu không sau khi Trường Thuyết hối hận thì tất nhiên những công lao trước đây bị bỏ hết, e rằng đến lúc đó thì chẳng có đất mà chôn thây”.

Diêu Sùng nói xong liền nhắm mắt tắt thở. Các con liền ra bố cáo, theo di ngôn mà sắp đặt phần mộ và phúng viếng.

Do người trong triều có việc nên Trương Thuyết phải tấu lên hoàng thượng, nghe được tin Diêu Sùng mất bèn đến nhà Diêu Sùng viếng tang. Nhìn thấy trên bàn có những vật dụng kì lạ và quí, bất giác mắt sáng lên, bước tới trước sờ mó không ngừng. Con cái Diêu Sùng vội vàng bước lên trước nói rằng: “Tiên phụ có di ngôn nói là trong các bạn đồng liêu sẽ có người viết văn bia cho ông thì sẽ đem tặng những đồ quý này. Minh công là văn hào lớn của đương đại, tất nhiên sẽ không coi trọng những đồ quý này, nhưng anh em chúng cháu dù gì cũng không quên. Chỗ đồ chơi nhỏ bé này đem biếu tặng chỉ là đồ nhỏ, không đủ để nói hết sự cảm ơn”.

Trương Thuyết thấy hai tờ văn bia mà đáng bao nhiêu đồ đẹp và quý thế này rõ ràng phải đồng ý. Anh em họ Diêu vội vàng bái tạ, đồng thời nhanh chóng mời Trương Thuyết viết bài minh.

Trương Thuyết đáp ứng rồi đi, vui quá chẳng mấy chốc đã về đến chỗ ở, bèn lập tức viết bài minh. Không ngờ rằng khi bài văn vừa viết xong thì nhà họ Diêu đã cho mang đồ đến. Trương Thuyết vừa nhìn thấy những đồ này thì chỉ muốn chơi, chẳng còn nghĩ được hơn gì, liền giao bài văn bia cho người đến nhận mang đi.

Anh em họ Diêu vừa nhìn thấy bài văn bia, thấy trên đó toàn là những lời ca tụng công đức thì vô cùng vui mừng, lập tức theo di mệnh của tiên phụ, ngay đêm đó thuê người đục đá, khắc bài văn bia đó lên phiến đá to, mặt khác dâng bản viết tay của Trương Thuyết vào cung. Huyền Tông xem xong hết lời tán thưởng: “Người hiền tướng như vậy, bài văn hay như vậy, thật có thể nói là chất văn lâm li!”

Trương Thuyết vừa nghe Huyền Tông hết lời xưng tụng Diêu Sùng thì đột nhiên tỉnh ngộ: “Mình và Diêu Sùng vốn có mối hiềm khích lớn như trời bể, nhưng nay sao lại ngược lại tán dương ông ta? Sau này, mình không chỉ không thể tìm cách báo thù, mà lại còn phải biện hộ cho Diêu Sùng nữa, cũng giống như bài văn bia”. Liền vội vàng sai người sang nhà Diêu Sùng đòi bản viết tay, nói giả là đó mới là bản thảo, định sửa thêm. Nào ngờ, người đó về nói là bài văn đó đã khắc thành bia đá, đồng thời đã dâng cho hoàng thượng ngự lãm, hoàng đế cũng đã chấp nhận rồi. Trương không ngừng kêu lên: “Đây tất phải là kế sách để lại của Diêu Sùng. Ta, một Trương Thuyết sống, lại bị chết, hơn nữa lại phải mượn danh đại hiền tướng của Diêu Sùng, để họ thoát khỏi trách nhiệm quá mức, được cất nhắc bất cứ lúc nào”.

Rõ ràng là Diêu Sùng chết đã xuyên được vào “chỗ trống” của Trương Thuyết sống. Trong câu chuyện này có rất nhiều tình tiết, nhưng trong thủ pháp thực hiện thì mỗi tình tiết thực hiện đều kiên trì một chữ “nhanh”. Trương Thuyết thấy lợi mà quên thù; khi có đồ chơi quý thì “nhanh chóng” cầu xin viết văn; khi Trương Thuyết viết xong đợi chơi thì lại “nhanh” dâng lên món đồ chơi để lấy bài văn; sau khi lấy được bài văn lại dùng tốc độ nhanh nhất để khắc vào bia đá, đồng thời nhận được sự cho phép của hoàng đế. Tại sao lại phải vội vàng như vậy? Bởi vì cái “chỗ trống” thấy lợi quên nghĩa bất cứ lúc nào cũng có thể bị Trương Thuyết phát hiện và lấp đi.

Ngụy Cốc Tử nói: “Phương pháp tác chiến quý ở chỗ chế áp người chứ không phải bị người chế áp. Chế áp người trước sẽ nắm chắc quyền bính, người bị chế áp tất sẽ thất bại, mất mạng”. Nếu muốn chế áp người, quý ở chỗ cướp thời cơ trước. Cướp trước một bước sẽ càng dễ chế áp người; đi sau một bước sẽ dễ bị người chế áp.

Sở Bá vương Hạng Vũ cũng nói: “Xuất phát trước sẽ có thể chế áp được người, xuất phát sau thì bị người chế áp”. Muốn giành được cơ hội có lợi trước thì chỉ có xuất phát trước mà giành lấy.

Sở dĩ Thiên Huyền Tử nói: “Sách mưu định lược, người được cơ hội trước thiên hạ sẽ giành thắng lợi, người đi sau thiên hạ sẽ thất bại. Người động vào thiên hạ trước sẽ thắng, người động vào thiên hạ sau sẽ bại”. Đây là nguyên lý không thể thay đổi.

Có thể đi trước thiên hạ thì có thể lãnh đạo thiên hạ; có thể trước kẻ địch thì có thể chế áp kẻ địch; muốn lập sự nghiệp lớn, công lao lớn trên thế giới cũng phải làm như vậy, nhất thiết phải tìm mọi cách chiếm thời cơ trước mọi người mà không để rơi lại phía sau mọi người. Không phải là làm người theo ta, không phải là ta theo người. Thấy cơ hội tốt thì làm, thấy tốt thì phải “duỗi” mới là hành vi của đại anh hùng, đại hào kiệt.

18. THUYỀN VÀO CHỖ VÒNG PHẢI BẺ BÁNH LÁI

Tuỳ chỗ cong mà “co”, tuỳ chỗ thẳng mà “duỗi”.

Cơ hội của mỗi người đều khác nhau, cơ hội tốt thì có thể lập nên sự nghiệp lớn, cơ hội không tốt thì dù bên trong có đầy bụng học vấn vẫn chẳng thành được việc gì. Trong các trường hợp khác nhau, làm thế nào để trở thành người chèo lái tốt cho vận mệnh của mình? Người lái thông minh, tài trí thì khi gặp chỗ cong phải biết vòng, gặp chỗ thẳng biết đi nhanh. Nếu gặp chỗ cong mà không bẻ bánh lái thì sẽ và phải đá ngầm; gặp chỗ cong mà dừng lại không tiến thì không đến được địa điểm cuối của hành trình.

Ông tổ của Nho gia là Khổng Tử đã nói: “Thiên hạ có đạo thì gặp, vô đạo thì ẩn”, cho rằng người quân tử khi thấy thiên hạ có đạo thì phải ra làm quan, chính là cái được gọi là “Giúp đỡ có đạo, tức là quan”; khi thiên hạ vô đạo thì phải đi ở ẩn nơi rừng núi. Quan niệm của Khổng Tử không phải là tiêu cực muốn tránh đời, chỉ vui nơi non nước mà quên thiên hạ, mà là cách xử thế “ẩn cư để đợi cầu cái chí của mình”, tùy chỗ cong mà co, rồi tự duỗi.

Năm Công Nguyên 756, thái tử Lý Hanh cùng Đường Huyền Tông trốn sự truy sát của An Lộc Sơn chạy đến gần vùng Linh Vũ. Theo lời mời của Kiến Ninh vương Lý Đàm và dân chúng nơi đó, Lý Hạnh lưu lại đó chuẩn bị quân đội để phản kích lại An Lộc Sơn. Sau khi lên ngôi ở Linh Vũ, Đường Túc Tông nghĩ đến “người làm đại sự phải lấy dân làm gốc”, nên rất muốn có một người mưu trí, có đầu óc chiến lược đến tham mưu và chủ trì công việc của quân đội. Tự nhiên ông nhớ đến người bạn cố giao là Lý Tiết. Lý Tiết là người dũng cảm, mưu lược, có lòng an bang, trị quốc, nhưng ông không màng danh lợi, một mực sống cuộc sống yên tĩnh, ẩn cư. Muốn mời ông ra làm quan là việc khó như lên trời. Trong thời kỳ thái bình trước đây, Lý Hanh vẫn là thái tử đã từng nhiều lần đưa ra yêu cầu như vậy, nhưng lần nào cũng bị Lý Tiết cự tuyệt.

Nay đã đến lúc không bình thường. Đường Túc Tông cảm thấy không có sự giúp đỡ của Lý Tiết thì không được, thế là ông nhẫn nại thi hành kế “Đăng môn hạm” (Lên bậc cửa).

Đường Túc Tông đặc biệt lệnh cho người đi mời Lý Tiết, nhưng không nói là mời đi làm quan mà chỉ là đi gặp bạn cũ. Tất nhiên Lý Tiết phải theo chiếu mà đến. Sau khi Đường Túc Tông gặp Lý Tiết, liền lập tức muốn Lý Tiết làm hữu thừa tướng. Lý Tiết vội vàng từ chối, nói: “Bệ hạ tự hạ mình đón tiếp thần, coi thần là bạn bè khách khứa, nhưng trên thực tế thì còn hiển quí hơn so với tể tướng. Nếu thần có thể sống lâu hơn bên cạnh bệ hạ, có suy nghĩ gì thì lập tức bẩm báo, hà tất gì phải làm quan?” Đường Túc Tông nghe xong những lời này, bề mặt thì giả như vẻ chẳng còn cách nào khác, nhưng trong lòng thì thầm vui mừng: “Lý Tiết sau khi đã đồng ý xuống núi gặp mặt, nay lại đồng ý với yêu cầu làm tham mưu cho việc quân đại sự”. Từ đó về sau, Đường Túc Tông đối đãi với Lý Tiết như lễ với khách, cùng ra khỏi cửa cưỡi ngựa, buổi tối nằm chung giường, mọi việc đều xin ý kiến, có lời khuyên đều nghe theo. Trong thời gian này, Lý Tiết còn giúp Đường Túc Tông khởi thảo các chiếu thư ban bố đến các nơi, thậm chí đến việc lập ai làm nguyên soái binh mã, xử lý mối quan hệ giữa con trưởng và con thứ của Đường Túc Tông... tất cả những việc quan trọng ông đều đưa ra ý kiến độc đáo của mình và Đường Túc Tông nhất nhất tiếp nhận.

Đương nhiên, yêu cầu cuối cùng của Đường Túc Tông là hy vọng Lý Tiết đường đường chính chính mặc chiếc quan phục, danh chính ngôn thuận trở thành bề tôi của ông ta, chắc chắn một nhà đại mưu lược vĩnh viễn hầu phục bên cạnh mình. Do vậy, ông tiếp tục thực hiện mưu kế “lên bậc cửa”.

Không lâu sau, theo ý kiến của Lý Tiết, Đường Túc Tông triệu con trưởng là Quảng Bình vương Lý Thúc làm nguyên soái binh mã thiên hạ, thống soái các tướng sĩ tiến về phía đông đánh An Lộc Sơn. Lý Thúc phụng mệnh và thỉnh cầu cho ông ta một mưu thần. Đường Túc Tông biết rõ đây phải là một đại mưu thần do việc này có liên quan đến sự hưng vong của quốc gia, nên không ai ngoài Lý Tiết. Thế là cố ý nói với Lý Tiết: “Tiên sinh áo vải làm việc vì trẫm, khí tiết cao thượng, trẫm rất khâm phục. Chỉ là mấy ngày hôm trước, khi trẫm và tiên sinh đi duyệt quân đội, đã có quân sĩ nói riêng là áo vàng là thánh nhân, áo trắng là sơn nhân, làm sao có thể lẫn với nhau được? Ta muốn tiên sinh tìm mưu định kế, nhưng cũng không thể làm quân sĩ sinh lòng nghi ngờ. Hay là mời tiên sinh miễn cưỡng khoác áo màu tím (quan phục của quan ngũ phẩm trở lên là màu tím), để tránh lời phi nghĩa của mọi người?” Lý Tiết trong lòng nghĩ, thân mặc quần áo dân thường, lẫn giữa những quân nhân ăn mặc quần áo chỉnh tề và các quan trong triều thì đích thực sẽ làm mọi người chú ý, chẳng bằng khoác triều phục thì ít làm mọi người chú ý. Thế là bèn đồng ý với sự thỉnh cầu của Đường Túc Tông. Đường Túc Tông vội vàng sai người ban tặng chiếc triều phục màu tím vàng cao cấp nhất. Lý Tiết thay triều phục, đến gặp Đường Túc Tông. Đâu ngờ, Đường Túc Tông lại vội vàng đưa ra yêu cầu cao hơn, cũng cười và nói với Lý Tiết: “Đã mặc quân phục rồi lại há có thể không có chức quan sao? Nói rồi bèn đưa tờ sắc phong cho Lý Tiết. Lý Tiết vừa xem, tự biết mình đã bị ban chức “Quân quốc nguyên soái phủ hành quân trưởng sử”. Trên tờ sắc phong đã đóng Trấn Quốc đại áo, muốn kháng chỉ từ chối, nhưng rõ ràng chẳng qua là nể tình. Lại nói, tự mình đã cam tâm tình nguyện mặc chiếc áo quan phục, thì làm sao lại không thêm chức danh quan nữa đây?

Từ đó, Lý Tiết làm quan tại triều, định mưu sách bình cảnh “Loạn An sứ”, có rất nhiều đóng góp to lớn. “Loạn An sứ” bước vào đầu năm thứ năm, Sử Tư Minh chiếm ngôi đầu của quân phiến loạn. Đường Túc Tông sợ Quách Tử Nghi công cao vượt chủ, đem giao quân bình phản từ tay của Quách Tử Nghi cho Lý Quang Chúc. Năm Đường Túc Tông Càn nguyên thứ hai (năm Công nguyên thứ 759), Sử Tư Minh thống lĩnh mười vạn đại quân tiến mạnh về hai kinh. Lý Quang Chúc thấy quân địch đông mà quân mình ít, để bảo đảm sự an toàn cho Tây Kinh Trường An, liền nhanh chóng để trống thành Lạc Dương, đích thân dẫn năm vạn quân đóng ở Lạc Hà, (nay là Tây Bắc huyện Mạnh - tỉnh Hà Nam), Bắc là châu Liên Trạch, Lộ Thứ, dựa vào Hoàng Hà, nhìn về Lạc Dương, khống chế đằng sau quân An Lộc Sơn. Từ đó khiến quân của Sử Tư Minh không dám tuỳ tiện tiến quân về phía Tây. Sử Tư Minh thấy không có cách nào tiến về phía Tây, sự phòng thủ của Lý Quang Chúc lại chẳng có kẽ hở nào để đột kích bèn dồn binh ở Hà Thanh (nay là Tây Nam huyện Mạnh - tỉnh Hà Nam) với ý đồ cắt đứt đường vận chuyển lương thực của Lý Quang Chúc. Thế là Lý Quang Chúc phải trú quân ở bến nước hoang (nay là đoạn trên sông Hoàng giữa hai huyện Tế Nguyên và Mạnh Tân - tỉnh Hà Nam) để khống chế thêm.

Hai quân giằng co nhau một ngày. Đến tối, Lý Quang Chúc rời về Hà Dương, giữ lại một nghìn quân, lệnh cho bộ tướng là Ung Hy Dĩnh giữ thành. Trước khi đi, Lý Quang Chúc dặn rằng: “Tướng giặc là Cao Đình Khôi và Lý Nhật Việt đều dũng cảm bằng vạn người. Khi họ đến, tuyệt đối không được xuất binh. Nếu họ đầu hàng, họ sẽ quay lại bằng chính con đường đó”. Nói xong đi luôn. Các tướng nghe xong đều thấy mơ hồ, cười thầm.

Buổi sớm ngày hôm sau, quả nhiên có một viên tướng giặc dẫn năm trăm kỵ binh đến bến nước. Ung Hy Dĩnh thấy viên tướng khí thế hung hăng, biết không thể chống cự, bèn nói với các quân sĩ là: “Viên tướng đến kia nếu không phải là Cao Đình Khôi thì là Lý Nhật Việt. Chúng ta nên nghe lời dặn của Nguyên soái, không nên xuất chiến, chỉ cần ung dung chờ đợi xem chúng hành động thế nào”. Thế là cởi giáp, cho binh sĩ nghỉ ngơi, nói cười ngâm vịnh. Viên tướng đến nơi phòng ngự quan sát, thấy quân đội của Lý Quang Chúc lại nhàn hạ như vậy, bất giác cảm thấy kinh ngạc, bèn hỏi viên tướng trấn giữ:

“Lý Quang Chúc có ở đây không?”

Ung Hy Dĩnh đáp: “Tối hôm qua đã về Lạc Hà rồi”.

Viên tướng đến hỏi: “Còn bao nhiêu binh mã trấn giữ?”

Ung Hy Dĩnh đáp: “Một nghìn người”.

Viên tướng hỏi: “Thống tướng là ai?

Ung Hy Dĩnh đáp: “Chính là Ung Hy Dĩnh ta”.

Ung Hy Dĩnh là người vô danh tiểu tốt, rõ ràng là viên tướng kia chưa từng nghe thấy tên. Ung Hy Dĩnh thấy viên tướng đó trầm ngâm không nói, bồi hồi, bỗng nhớ đến lời nói của Lý Quang Chúc, đoán có thể viên tướng này thật sự đến để đầu hàng, bèn vội hỏi:

“Tướng đến kia họ Lý hay họ Cao?”.

“Họ Lý”.

“Ta nghĩ đây tất là Lý Nhật Việt tướng quân phải không?”

“Làm sao người biết?”

“Nguyên soái Lý Quang Chúc đã sớm dặn dò, ông nói tướng quân tỏ lòng trung thành với Dung Đình Tố, nhưng bỗng chốc bị Sử Tư Minh bức bách nên phải miễn cưỡng đi theo quân phản loạn. Nay được lệnh của nguyên soái, ta ở đây chờ đợi và nghênh tiếp tướng quân qui thuận nhà Đường”.

Lý Nhật Việt trù trừ một lúc rồi nói với tả hữu: “Hôm nay chẳng có cách nào bắt được Lý Quang Chúc mà chỉ có Ung Hy Dĩnh. Khi trở về cũng chẳng có cách nào nói được, chẳng bằng quy thuận nhà Đường!” Mọi người chẳng ai có ý kiến gì khác, Lý Nhật Việt bèn đầu hàng.

Ung Hy Dĩnh vội vàng mở cửa vào, lập tức dẫn Lý Nhật Việt cùng đi gặp Lý Quang Chúc. Lý Quang Chúc rất vui mừng, đặc biệt ưu đãi Lý Nhật Việt, đồng thời coi như mãnh tướng tâm phúc. Lý Nhật Việt cảm kích bội phần, thỉnh cầu viết thư để chiêu hàng Cao Đình Khôi. Nào ngờ Lý Quang Chúc lại nói: “Không cần, không cần, ông ta sẽ tự nhiên đến hàng và cùng gặp gỡ ngài tại đây”. Các tướng lĩnh nghe xong đều cảm thấy kì lạ, đến ngay cả Lý Nhật Việt cũng bị làm cho mơ hồ, không hiểu trong hồ lô của ông ta bán thuốc gì. Nào ngờ, chỉ sau vài ngày, quả nhiên Cao Đình Khôi dẫn quân sở bộ đến đầu hàng. Thế là Lý Quang Chúc tấu báo với triều đình xin phong quan chức cho Lý và Cao. Sử Tư Minh mất đi hai viên hổ tướng, còn Lý Quang Chúc lại chuyển từ phòng thủ sang tấn công.

Các thủ hạ thấy Lý Quang Chúc nhẹ nhàng mà dễ dàng làm hai viên tướng đầu hàng, thần phục, hoài nghi không biết có phải giữa ba người đã có hẹn trước hay không nên đến hỏi Lý Quang Chúc xem rốt cuộc ở đây có chuyện gì.

Lý Quang Chúc nói: “Ta với hai tướng không biết nhau thì làm gì có mật ước? Chẳng qua là do “khe” dẫn vào; thấu tình đạt lý là được. Sử Tư Minh thường nói với các bộ hạ là Lý Quang Chúc chỉ giỏi giữ thành chứ không biết chiến đấu nơi hoang vắng. Ta ra khỏi thành, đóng quân ở bến nước hoang, tất nhiên ông ta sẽ coi đây là cơ hội tốt Trời cho để giết ta, nhất định là sẽ phái mãnh tướng đến tập kích. Sử Tư Minh có sai lầm to lớn chính là tàn bạo với các thuộc hạ, không dễ dàng chấp nhận tướng làm bại quân. Nếu một viên tướng nào bỏ qua cơ hội tốt như vậy mà để ta còn sống thì ông ta có thể để viên tướng đó sống được không? Lý Nhật Việt phụng mệnh đến đây, lại không có cơ hội cùng ta giao chiến, khó đi gặp Sử Tư Minh. Muốn xin hàng quân Đường há chẳng có tình lý trong đó sao? Tài dũng của Cao Đình Khôi còn hơn xa Lý Nhật Việt. Ông ta thấy sự tàn bạo của Sử Tư Minh, lại thấy Lý Nhật Việt được trọng dụng trong quân Đường, tất nhiên cũng sẽ muốn đến chỗ ta mưu chiếm một vị trí”.

“Người thường đi lên cao, nước thường chảy chỗ thấp”. Lý Quang Chúc thấu tình đạt lý, nhắm chuẩn “kẽ hở” của Sử Tư Minh là tàn bạo với người dưới, cố ý tạo ra tình thế Lý Nhật Việt sợ trở về gặp Sử Tư Minh, đồng thời sắp đặt sự đãi ngộ hậu hĩnh, từ đó làm Lý Nhật Việt, Cao Đình Khôi tự nhiên hàng triều Đường. Chúng ta phải căn cứ vào chỗ rò rỉ, kẽ hở nào đó của đối thủ hoặc các lực li tâm, đồng thời phóng đại thêm, thừa thời cơ làm đối thủ từ bỏ thái độ đối địch thì kế sách đó gọi là do “kẽ hở dẫn lối”. “Thuyền đi ngược dòng không tiến mà lùi; phải luôn luôn cố gắng hết sức mới có thể làm thuyền tiến lên phía trước”. Do “kẽ hở dẫn lối” thì lại như thuyền đi xuôi dòng, rõ ràng nhẹ nhàng tự nhiên. Nếu Lý Quang Chúc và Lý Nhật Việt, Cao Đình Khôi cứng rắn với nhau, không những tổn binh hao tướng, phải trả một giá cực lớn, hơn nữa thực tế lúc đó lại ở một địa hình bất lợi thì Lý Quang Chúc cũng không thể nắm chắc phần thắng. Lý Quang Chúc sử dụng tài tình kế này, không tốn một viên đạn, không chiến cũng toàn thắng.

19. VỊNH TRÁNH GIÓ SẼ KHÔNG BẮT ĐƯỢC CÁ MẬP LỚN

Nên duỗi phải duỗi, cần co thì co.

Người lập nên sự nghiệp lớn, công trạng cao phải hiểu đạo lý: “Vịnh tránh gió sẽ không bắt được cá mập lớn”.

Đương nhiên, cách làm này chính là hành vi ngả bài, khó hơn một bước so với mạo hiểm gặp khó khăn, và cũng có thể nói là đây là một canh bạc lớn. Khi gặp thời cơ quan trọng, lúc tất yếu, không những phải dùng tất cả quyền lợi và thế lực để dốc toàn sức sống mái một trận, mà còn phải lấy sinh mạng của mình ra để quyết một trận sống còn. Khi sự nghiệp gặp lúc vô cùng khó khăn và nguy cấp, cũng chính là lúc thiết yếu về sự sống chết, sinh tồn. Nếu không dốc toàn sức ra để cố sức làm lần cuối cùng thì khó có thể trở về tình hình cũ và thoát khỏi tình cảnh khó khăn. Trong cái nhất cử nhất động liên quan đến sự thành bại, sống chết đó, không có cơ hội để thận trọng hành sự, suy nghĩ kỹ càng mà chỉ có thể dốc toàn bộ sức lực sống mái một trận để giải quyết vấn đề. Lúc này phải định lượng rõ mình có mấy phần có thể nắm chắc thắng lợi. Sự nắm chắc đó càng lớn thì càng có cơ hội thắng lợi, càng có thể “bắt con cá mập lớn”. Nếu muốn mạo hiểm thì phải tính cái giá phải trả cho sự mạo hiểm đó. Muốn dốc sức cần phải tính toán và phải làm rõ con đường này có mấy phần nắm chắc, phán đoán xem sẽ xuất hiện những trường hợp như thế nào và tuyệt đối không làm một cách mù quáng, nếu không, đây sẽ là một sự hy sinh vô ích.

Tuy nhiên, “Liều lĩnh làm bừa, chết mà không hối”, mù quáng làm chuyện mạo hiểm thì kẻ ngu đần thất phu cũng có thể làm được. Chỉ có những người “đối mặt với sự việc mà không sợ, chọn được mưu lược hay thì sẽ vững tâm” mới chính là người nhất định nắm chắc sự dốc sức, cần thiết cho thành công.

Gia Cát Lượng đánh đàn ở thành trống, Quách Tử Hoá một mình cưỡi ngựa vào doanh trại quân Hồi Kỷ, những người này không tránh khỏi là lấy sinh mạng mình ra để đùa cợt. Nhưng nếu nói về tình hình thực tế lúc đó thì đây là sự cần thiết, là hành vi dốc toàn bộ sức lực, hợp tình hợp lý. Đây cũng phản ánh trí tuệ lớn là lúc cần duỗi phải duỗi, lúc cần co phải co.

Vương triều Đường trong lúc đang tập trung lực lượng để bình định “Loạn An sứ”, điều một lượng lớn quân bên phần Tây Bắc về phía Đông nên quân Thổ Xuân dần dần tiến vào, chiếm lĩnh vùng Hà Tây và Lũng Hữu. Năm Đường Đại Tông Quảng Đức nguyên (năm Công Nguyên 763), sau vài năm trải qua chiến tranh loạn lạc, vương triều Đường mệt mỏi đã tiếp nhận những bộ soái mệt mỏi, tàn dư của quân An sứ đầu hàng. Lúc này, vương triều Đường cho rằng việc lớn đã thành, điều lo lắng chỉ còn là một số tướng soái có công trong cuộc chiến bình bọn phản loạn dễ công cao vượt chủ. Đường Đại Tông đã từng đích thân nói với con gái của mình, là con dâu của Quách Tử Nghi, công chúa Thăng Bình rằng: “Quách Tử Nghi không có ý làm thiên tử nên mới không làm hoàng đế. Nếu ông ta muốn đoạt thiên hạ thì thiên hạ này tuyệt đối không phải của nhà ta đâu”. Để chống sự lung lạc của vương quyền, Đường Đại Tông (bao gồm cả các hoàng đế nhà Đường trong lịch sử sau này) ngày càng gia tăng lòng đố kỵ với các tướng soái chủ yếu. Sau khi cuộc chiến dẹp bọn phản loạn kết thúc, Quách Tử Nghi liền bị loại bỏ hết mọi binh quyền, về nghỉ ngơi không được dùng; Lý Quang Chúc dụng binh ở Từ Châu không dám về triều, lo lắng mà chết; một phó nguyên soái cuối cùng là Phốc Cố Hoài Ân lo lắng không yên, không thể không có ý đồ giữ những người còn lại để cầu sự sủng ái dụng binh.

Chính vào lúc triều đình nhà Đường cho rằng thiên hạ đã thái bình thì vào tháng 7 cùng năm, khi quân tàn dư của loạn An sứ đầu hàng, Thổ Xuân đã dẫn quân Thổ Cốc hồn, Đảng Hạng, Thị Khương, tổng cộng hơn hai mươi vạn binh mã rầm rộ tiến về phía Đông. Trong thời gian chưa đầy ba tháng đã đuổi Đường Đại Tông và dân chúng khỏi thành Trường An, trắng trợn cướp sạch mọi thứ. Quách Tử Nghi với lòng thẳng thắn vô tư, trung quân ái quốc, dựa vào uy danh quân sự lớn lao và trí mưu cao siêu của mình, vội vàng dũng cảm đứng ra dùng ít thắng nhiều, đuổi được quân Thổ Phiên ra. Đường Đại Tông lại trở về Trường An. Tuy biết rõ là Quách Tử Nghi có “công đồng tái tạo” đối với mình, nhưng lòng đố kỵ với tướng soái vẫn tăng mà không giảm. Quách Tử Nghi lại bị cho về nghỉ ngơi. Phốc Cố Hoài Ân nhân đó lại làm phản. Triều đình nhà Đường lại đối mặt với nguy hiểm càng lớn hơn. Bắt đầu từ năm Công Nguyên 764, Phốc Cố Hoài Ân công nhiên làm phản nhà Đường, nhiều lần công kích vào doanh trại, khiến cho Đường Đại Tông ăn ngủ không yên. Năm Công nguyên 760, cuối cùng Phốc Cố Hoài Ân tụ tập các bộ quân Thổ Phiên, Hồi Hột được khoảng hơn ba mươi vạn đại quân tiến về phía Nam. Đường Đại Tông vô cùng khiếp sợ, lại đành phải dùng Quách Tử Nghi, lệnh cho ông dẫn một vạn binh mã tiến về Kính Dương (nay là Tây Bắc huyện Kính Dương - tỉnh Thiểm Tây) để phòng ngự.

Trong thời gian hai quân đang đánh trận thì đột nhiên Phốc Cố Hoài Ân chết. Quân Thổ Phiên, Hồi Hột vẫn tiếp tục chiến đấu như cũ.

Quách Tử Nghi lệnh cho nha tướng là Lý Quang Tán đến doanh trại quân Khẩu Kỷ. Quân Hồi Hột đã từng có ước hẹn với Phốc Cố Hoài Ân khi giúp đỡ dẹp “loạn An sứ” rằng coi Quách Tử Nghi là người đứng đầu hai kinh thu phục của Điện quân nên rất tôn sùng Quách Tử Nghi. Đồng thời đã từng có minh ước với triều đình nhà Đường. Lý Quang Tán chỉ trích quân Hồi vong ân bội ước, tự làm mất lòng tin. Sau đó nói rằng, nay Phốc Cố Hoài Ân đã bị trời phạt, Quách lệnh công Quách Tử Nghi đã đóng quân ở đây, nếu lại nguyện kết đồng minh như trước thì mời cùng nhau công kích quân Thổ Phiên. Nếu muốn phản lại minh ước thì xin hẹn ngày chiến đấu.

Đô đốc quân Hồi Hột là Dược Cát La nghe xong, kinh ngạc hỏi lại: “Quách Lệnh Công đã đến đây? Có thể gặp không? E rằng ngươi lừa ta”.

Lý Quang Tán nói: “Ta chính là do Quách Lệnh Công phái đến, làm sao lại nói Quách Tử Nghi không có ở đây?

Dược Cát La nói: “Lệnh Công quả là có ở đây thì xin mời đến bàn bạc”

Lý Quang Tán quay về bẩm báo với Quách Tử Nghi. Quách Tử Nghi nghĩ, địch đông mà ta ít, khó có thể dùng sức mà thắng được. Triều đình nhà Đường đối đãi với người Hồi Hột không bạc, mình có thể làm người Hồi Hột tin vào triều đình nhà Đường như cũ; tín nhiệm họ thì sẽ có thể khiến cho họ chọn cách kết làm đồng mình để xử lý mối quan hệ giữa nhà Đường và Hồi. Mà nay, không những dịch mạnh ta yếu, mà là như mũi tên sắp bay vào quả trứng, chỉ một chút không thận trọng thì cả mình và Đại Đường đều có thể gặp phải một trận mất sạch. Làm thế nào mới có thể làm quân Hồi Hột tin vào triều Đường và sự tín nhiệm của quân Đường đối với quân Hồi Hột đây?

Quách Tử Nghi quyết định đích thân đi vào doanh trại quân Hồi. Đây có thể là mối nguy hiểm cực kỳ to lớn, các chư tướng nói gì ông cũng không nghe, Quách Tử Nghi nói với các tướng rằng: “Nếu ta không đi thì cũng như là Lý Quang Tán đã đánh lừa quân Hồi Hột. Quân Hồi Hột tức giận mà tấn công, quân ta thế cô lực mỏng thì sẽ chẳng còn đường sống. Nay ta một thân ra đi, đối mặt với sự lợi hại thì mới có thể có khả năng không cần chiến mà cũng thắng”.

Các tướng chẳng có cách nào, nhưng vẫn yêu cầu dẫn theo năm trăm thiết kỵ đi cùng để phòng vạn nhất có chuyện gì. Quách Tử Nghi không đồng ý, nói: “Ta một thân phi ngựa vào chỗ nguy hiểm, ung dung tự tại thì quân Hồi Hột mới tin chắc vào thành ý của ta. Nếu ta đi mà đem theo quân thiết kỵ, coi quân Hồi Hột như mãnh hổ thì quân Hồi Hột nào dám kết đồng minh với ta? Huống hồ là năm trăm thiết kỵ trước mặt mười vạn mãnh hổ thì có tác dụng gì?”. Nói rồi chỉ dẫn vài người cùng đi, cưỡi ngựa ra khỏi doanh trại.

Con thứ ba của Quách Tử Nghi là Quách Hy vội vàng chặn đầu ngựa, đau khổ can gián: “Phụ thân là đại nguyên soái của quốc gia, há sao lại nhẹ nhàng đi vào hang hổ. Vạn nhất có chuyện gì bất trắc thì sau này hối cũng chẳng kịp!” Quách Tử Nghi nói: “Tình thế hiện nay, nếu lấy cái chết để chen vào thì chỉ có thể là hai cha con cùng chết, còn Đại Đường khó giữ. Nếu có thể khuyên nhủ thành công thì thực sự là may mắn của quốc gia, là hạnh phúc của muôn dân, có gì phải tiếc sự an nguy của cái thân già này? Lần thắng lợi này, chỉ gửi hy vọng vào kế sách thông minh, tài trí là chỗ nguy hiểm mà cố ý cho là không nguy hiểm”. Nói rồi ra roi, rút khỏi tay Quách Hy, ra lệnh “Đi!” rồi thúc ngựa, phi thẳng đến doanh trại quân Hồi.

Người Hồi Hột thấy Quách Tử Nghi một mình phi ngựa đến liền vội vàng xuống ngựa bái kiến. Quách Tử Nghi đi vào chỗ địch, nhưng sắc thái tự nhiên như đi gặp người bạn cũ đã thất lạc, nắm chặt tay thủ lĩnh người Hồi là Dược Cát La; tha thiết dùng động là tình, hiểu là lý, đồng thời nói quân Thổ Phiên đã thừa cơ loạn lạc để vào kinh, cướp đoạt vô số tiền tài của triều Đường. Tiền tài, trâu ngựa hiện nay của họ, nếu người anh em mong muốn thì triều đình nhà Đường sẽ theo người anh em đi cướp lại để đòi lại sự sở hữu.

Dược Cát La thấy Quách Tử Nghi đơn thương cưỡi ngựa đến, vẫn coi mình là người bạn trung thực như trước, mới nói ra lý do ông ta bị Phốc Cố Hoài Ân lừa: Hoài Ân nói thái tử nhà Đường đã mất, Quách Lãnh công cũng đã hy sinh. Nay để báo đáp cho sự trung tín của Quách lệnh công, nguyện thề chết kết đồng minh với Quách Tử Nghi, vĩnh viễn kết hoà hữu với nhau, cùng công kích Thổ Phiên. Thủ lĩnh của Thổ Phiên sau khi biết tin tình báo trên lập tức dẫn quân rút lui. Hồi Hột và quân Đường cùng sống, có thể dự đoán kết cục vừa phát sinh, đủ để phán đoán thay đổi sự tình cục diện tương lai. Đây chính là mưu sâu nghĩ xa, cũng chính là tri thức. Quách Tử Nghi dốc toàn lực sống mái một trận, một mình vào doanh trại quân Hồi, đó không phải là cử chỉ của sự liều lĩnh làm bừa, không những xuất phát từ tình hình khách quan lúc đó, đồng thời còn biết rõ đạo lý là vịnh tránh gió thì không bắt được cá mập lớn, có thể không tốn máu của binh sĩ, hóa giải can qua chính là người tài trí, thông quyền đạt biến.

20. DÙ ĐỨNG CHẾT CŨNG QUYẾT KHÔNG SỐNG QUỲ

Không khuất phục là người kiên cường.

Mỗi người đều phải có trách nhiệm vì dân tộc, vì Tổ quốc. Nhân loại có trách nhiệm sống yên ổn, xử thế vì người. Có thể làm hết những chức trách này là “đạo”, giỏi thiện sống đúng. Quân tử phải không suy nghĩ đến “không hành xử, không cướp lấy, không chỗ ở”. Khổng Tử nói: “Phú quí không đạo nghĩa thì đối với ta mà nói chỉ là mây bay qua mắt”. Xấu là định nghĩa ta không lấy; chính nghĩa thì vạn cái chết cũng không từ. “Không làm thánh hiền là làm cầm thú”, do vậy, lúc nào cũng phải phòng bị “đạo tâm thắng nhân tâm” (tính súc vật thắng tính người).

Đối với nghĩa vụ và chức trách của mình thì dù lớn hay nhỏ, dù cao quý hay hèn mọn đều có thể dùng thái độ “cúc cung tận tụy, chết vì người sau” của Gia Cát Lượng để đối đãi, để cầu hợp đạo nghĩa. Dù là quét nhà vệ sinh thì cũng phải làm hết sức mình. Suy nghĩ đến những việc chúng ta đã làm này đây, ngay cả Nghiêu, Thuấn, Vũ, Thang, Văn, Võ cũng có thể làm, từ đó sẽ giúp cho sự việc đạt hiệu quả như ý. Dùng thái độ như vậy để xử thế với mọi người, từ sự nghiệp ở chỗ thấp nhất cũng có thể thành thánh nhân kiểu như Nghiêu, Thuấn, Vũ, Dương Văn Vũ, Khổng Tử. Dù thay đổi môi trường, thời gian, nơi chốn như thế nào thì đều dùng thái độ trên để đối đãi, hành sự, làm như vậy có thể hoàn thành cuộc sống một cách trọn vẹn!

Do Tống Huy Tông hủ bại, không có tài năng, sùng đạo mê giáo, quên việc triều chính nên kết quả là triều Tống ngày càng suy thoái. Chính lúc đó, tộc Nữ Chân dưới sự thống trị của triều Liêu đã bước vào chế độ nô lệ. Năm Công nguyên 1115, thủ lĩnh quý tộc Nữ Chân là A Cốt Đả (Hoàn Nhan Hạo), lập nước Nữ Chân theo chế độ nô lệ ở bên sông Hạo Đồng, quốc hiệu là Kim. Sau khi nước Kim được thành lập, lập tức tiến cống cho nước Liêu. Năm Công nguyên 1125, quân Kim tấn công thủ đô của nước Liêu, triều Giang bị diệt vong.

Sau khi triều Kim diệt Liêu, lập tức chuyển mục tiêu sang triều Tống, đi xâm lấn phương Nam với quy mô lớn. Một cánh quân do Niêm Hãn dẫn đầu, cánh quân tiến đánh Thái Nguyên do Oát Ly Bất dẫn đầu tiến đến lấy Yến Kinh. Tướng của triều Tống trấn giữ Thái Nguyên kẻ thì bỏ chạy, người thì đầu hàng, cả hai nơi đều thất thủ, Biện Kinh bị nguy cấp.

Tống Huy Tông lúc đó cả ngày chìm đắm trong “vui vẻ thái bình”, khi nghe tin, kinh hoàng đến ăn ngồi không yên, không biết phải làm thế nào mới được, cuối cùng muốn chạy trốn về phía Nam. Cấp sự trung Ngô Mẫn nghe được tin này liền vội vàng dâng tấu, kể sự tai hại khi trốn chạy rút lui, đồng thời tiến cử Đại thường thiếu khanh Lý Cương chủ trì việc lớn là chống giặc Kim.

Lý Cương, tên chữ là Bá Kỷ Nguyên, người Thiệu Vũ - Phúc Kiến. Từ thời ông đã di cư đến Vô Tích. Từ lâu, Lý Cương đã mất lòng tin vào vua Tống Huy Tông. Khi Huy Tông triều kiến, ông liền viết một bức huyết thư dâng lên Huy Tông. Trong bức huyết thư đó, ông yêu cầu Huy Tông nhường ngôi cho thái tử.

Huy Tông xem xong rất cảm động, tự xét thấy đại thế đã qua, nếu không nhường ngôi cho thái tử thì chỉ có thể bị người đời trách mắng, mà sự an toàn của bản thân cũng khó giữ. Thế là ông tuyên bố nhường ngôi cho thái tử Triệu Hằng, đây chính là Tống Khâm Tông.

Sau khi Tống Khâm Tông kế vị, các quân dân trong triều lũ lượt đến vạch trần tội ác của Thái Kinh, Trọng Quán. Trước tình thế quần thần tức giận như vậy, Khâm Tông đành phải lưu đày các gian thần như Thái Kinh, lệnh cho Lý Cương làm Binh bộ thị lang, Thân chinh hành dinh sứ, Ngô Mẫn làm Khu mật viện sự, Thân chinh hành dinh phó sứ, cùng chống giặc Kim.

Nhưng trong triều đình, phái đầu hàng mà đại diện là tể tướng Bạch Thời Trung, Lý Bang Ngạn vẫn chiếm thế lực rất lớn. Bạch Thời Trung, Lý Bang Ngạn kiến nghị với Khâm Tông nên bỏ thành chạy. Sau khi Lý Cương nghe được tin này rất tức giận, nói với Khâm Tông: “Bệ hạ nay là chủ của nước lớn. Đạo quân hoàng đế đã giao cả những việc lớn của quốc gia cho bệ hạ. Nếu bệ hạ muốn đi thì triều đình do ai làm chủ đây?”

Khâm Tông bị hỏi đến cứng cả lưỡi, sau một lúc mới nói: “Cuối cùng thì nên làm thế nào?”

Lý Cương bước lên một bước, nói một cách kiên định: “Kế hiện nay chẳng bằng chỉnh đốn binh mã, khích lệ tướng sĩ, hiệu triệu nhân dân trong thành, quân dân đồng tâm hiệp lực cố chết giữ thành, để đợi...”.

Khâm Tông thấy Lý Cương có ý chí quyết định như vậy bèn phong Lý Cương làm Hữu thừa tướng, lưu thủ Đông Kinh, dẫn quân giữ thành, còn mình dự định thoát thân.

Lý Cương nghe thấy, đương nhiên là không đồng ý, vài lần nói rõ cho Khâm Tông về tác dụng của bậc quân chủ khi ở lại giữ thành, đồng thời dùng những câu chuyện trong sử sách để nói rõ cho Khâm Tông về mối họa hại khi Hoàng đế chạy khỏi kinh đô.

Khâm Tông nghe Lý Cương nói rất khẩn thiết liền hồi tâm chuyển ý. Nhưng sau đó vài ngày, ông ta lại quyết định chạy về phía Nam. Hôm đó, khi trời vừa sáng, ngoài cửa Đông Hoa xe ngựa đã ồn ào náo động, mọi người vội vàng chạy đi chạy lại. Chiếc xe chuyên dùng của hoàng đế đã thắng ngựa. Khâm Tông cả đêm không ngủ, mệt mỏi vô thần bước ra ngoài cung, theo sau là cả đoàn tuỳ tùng lớn. Khâm Tông vừa chuẩn bị bước lên ngựa thì Lý Cương nghe tin vội vàng chạy đến, quì xuống trước mặt Khâm Tông, khẩn cầu Khâm Tông ở lại để chống giặc Kim.

Lúc này, các tướng sĩ Cấm vệ quân cũng phản đối việc chạy khỏi kinh thành, bởi vì cha mẹ, vợ con họ còn ở trong thành.

Trước sự khẩn cầu của Lý Cương, thấy tình cảnh như vậy, Khâm Tông đành phải cởi giáp, triệu hồi thân thuộc hồi kinh, dừng việc chạy trốn. Lý Cương truyền chỉ, cổ vũ ba quân. Lý Cương, Ngô Mẫn tuyên bố quyết định giữ thành. Lý Cương nói lớn: “Ý chỉ hoàng đế đã định, ai dám nói bỏ chạy sẽ bị chém đầu!” Các tướng sĩ đều cảm kích rơi lệ, dập đầu xuống đất tung hô Vạn tuế ba lần. Khâm Tông bãi miễn Bạch Thời Trung, dùng Lý Bang Ngạn làm Thái tể, Trương Bang Xương là Thiếu tể, cho phép Lý Cương khi dùng binh có thể thừa cơ hành sự, không cần việc gì cũng phải tấu bẩm hoàng đế.

Lý Cương vội vàng phái người đi chuẩn bị phòng thủ. Bốn mặt kinh thành dùng bách bộ binh pháp để phòng bị, mỗi tường thành dùng chính binh là 12.000 người; phiên binh, bộ binh ở trước, sau, tả hữu là bốn vạn người, trung quân cỏ tám nghìn người, bố trí các tướng quan thống lĩnh, phái tiền quân để bảo vệ kho lương ngoài thành, lại trang bị các loại vũ khí để bảo vệ.

Trong vòng ba ngày, công tác phòng bị đã hoàn thành. Oát Li Bất cũng đã dẫn quân Kim đến phía ngoài Đông Kinh, quân chi viện đi mười mấy chiếc thuyền nhỏ theo đường sông xuống, tấn công cửa Tuyên Trạch. Lý Cương dùng đội Cảm tử quân hai nghìn người bố trí ở dưới thành, dùng móc dài móc vào thuyền địch, ném đá tấn công. Lại đặt các tấm ván gỗ ở giữa dòng nước, vận chuyển đá từ nhà Thái Kinh để lấp cửa, làm thuyền quân Kim không thể tiến lên. Nhân cơ hội đó, quân Tống xông ra chém giết hơn trăm quân Kim. Đến đêm, Lý Cương lại ra lệnh cho thả binh sĩ xuống dưới thành, giết người trong trại quân Kim, chém đầu hơn mười thủ lĩnh, binh sĩ hơn trăm người.

Trời chưa sáng, quân Kim đã thua vài trận, Lý Cương bẩm báo tình hình quân sự cho Khâm Tông, bỗng có tin báo quân Kim lại tấn công cửa Thông Thiên và Cảnh Dương ở phía Bắc thành. Lý Cương lập tức dẫn hơn nghìn quân giỏi bắn cung, đi đường tắt đến chi viện. Khi đến cửa Thông Thiên, quân địch đang dùng thang mây leo lên thành. Lý Cương ra lệnh cho các cung thủ leo lên đầu thành, đồng loạt giương cung. Từng người, từng người của quân địch bị trúng tên rơi xuống. Các tướng sĩ giữ thành càng tăng thêm lòng tin, thi nhau dùng đá, gỗ ném xuống quân Kim, Quân địch bị ném chết và bắn chết nhiều vô số, những người còn lại lũ lượt bỏ chạy tán loạn.

Quân Kim lại bỏ sang tấn công cửa Trần Kiều và Vệ Châu, nhưng kết quả đều bị Lý Cương dẫn quân truy đuổi. Cuối cùng, quân Tống đã bảo vệ được Biện Kinh.

Hai quân đánh nhau, người dũng cảm sẽ thắng. Khi quân Kim tấn công kinh thành, Lý Cương và Ngô Mẫn đã dùng sách lược kiên quyết kháng chiến, phản đối đầu hàng, tích cực tổ chức phòng ngự, cuối cùng đã đánh lui cuộc tấn công của quân địch.

Mọi người đều có thể làm được điều mà Khổng Tử đã nói: Có thái độ “chỉ cần buổi sáng nghe hiểu đạo lớn thì buổi tối có chết cũng cam lòng”, tự nhiên sẽ có thể không hổ thẹn với đạo, không hổ thẹn với sự sống chết. Không hổ thẹn với đạo chính là biết cách hoàn thành cuộc sống của mình.

Con người Lục Tỉ không có tín ngưỡng, cũng chính là không có chủ kiến, chỉ có cuộc sống mơ hồ. Con người có hành vi rõ ràng và hành vi không rõ ràng, có sự sống chết có lý giải và không có lý giải, đó chính là đường giới hạn giữa bậc thánh hiền và người ngu.

Ý nghĩa hiểu đạo mà Khổng Tử coi trọng có thể thấy ở đây cũng là điều cần thiết khi xử thế làm người. Một người không thể biết ý nghĩa lớn của sự sống chết, ý nghĩa sự sống chết của anh ta cũng hoàn toàn là không tồn tại. Do vậy nói: “Đạo nghĩa của sự sống chết” là đại sự lớn nhất của đời người.

Một người thấu hiểu cuộc sống thì có thể tạo ra tất cả, mà không giác ngộ rằng cái chết có thể tạo ra tất cả. “Không giác ngộ được cái chết là sự hoàn thành của đời sống” thì phải dùng cái chết có ý nghĩa để sáng lập ý nghĩa cho cuộc sống, mà dưới ý nghĩa của cuộc sống, phải xây dựng ý tưởng hoài bão. Do cuộc đời có hạn nên sự sáng tạo của nó tất phải có hạn, chỉ có cái chết là vô hạn, sự sáng tạo của nó mới là vô hạn. Do vậy, con người không nên chỉ đặt cái vĩ đại vào trong cuộc sống mà cũng phải coi trọng sự vĩ đại sau khi chết. Lúc phải chết, lúc đáng chết thì không do dự mà chết, lấy cái chết trước làm niềm vui, là niềm vinh quang, cái chết sau là cái chết buồn, là sự sỉ nhục, làm như vậy thì có thể khiến đời người phát ánh hào quang. Đây cũng là đạo lý dùng cái chết để hoàn thành cuộc đời.

Cơ hội dùng cái chết để sáng tạo tất cả thì dù là ai cũng chỉ có một. Nếu không có cơ hội chết thì phải dùng sinh mệnh hiện có đặt vào trong đại nghĩa, bất kỳ ở đâu và bất kỳ lúc nào cũng không hổ thẹn với ý nghĩa cuộc đời. Nhất cử nhất động, mọi ý nghĩ của mình đều không đi ngược lại đạo đức nhân nghĩa, đều có thể làm động lòng thiên địa, nhật nguyệt và quỷ thần, chuẩn bị bất cứ lúc nào để hoàn thành cuộc sống, giải thoát khỏi cuộc sống, sống đầy đủ. Cũng giống như điểm quan trọng trong cách lập thân xử thế của Gia Cát Lượng, tất cả là vì: “Cúc cung tận tụy, chết vì người sau mình”. Cúc cung tận tụy chính là dùng sinh mệnh để hoàn thành cuộc sống. Chết vì người sau là dùng cái chết để làm hết chức trách, có đời sống siêu việt. Dùng cái chết để hoàn thiện mình, đồng thời là dùng cái chết để hoàn thành cuộc sống. Đây chính là cái làm chúng ta khâm phục khí khái của người anh hùng, đây chính là nhân sinh quan mà chúng ta nên học theo.

21. BỆNH CÓ NGHÌN LOẠI, THUỐC CÓ VẠN BIẾN

Trong biến phải cầu duỗi.

Tai của mỗi người đều thích nghe nịnh, mắt của mỗi người đều thích nhìn cái đẹp, tất cả những cái đó là do ảnh hưởng từ bên ngoài. Mỗi người đều dễ dàng có sự rung động về tình cảm, đều có những dục vọng không thể đáp ứng, đó tất cả đều là sự phản ứng về tâm lý. Người có hàng nghìn sở thích thì ta cũng có hàng vạn phương thuốc biến hoá, sử dụng các phương thức khác nhau để tiếp cận với người, mê hoặc người, làm người lay động. Sự đầu tư tốt tất nhiên sẽ thu được mối lợi hàng vạn. Lã Bất Vi dùng con mắt của nhà buôn lớn, “mở” một cuộc đầu tư lớn, giành được “món lợi vạn vốn” không thể tính hết được.

Ở Hàm Đan, Lã Bất Vi đã sớm chọn được người con gái trẻ, dung mạo đẹp đẽ, giỏi ca múa về cùng sống. Tiếc rằng tên cô gái này đến nay không có tài liệu nào có thể tra cứu, nên tạm gọi là Hàm Đan Cơ vậy! Một ngày, Hàm Đan Cơ báo với Lã Bất Vi là đã có mang, trong bụng cô đã có con của Lã Bất Vi. Sau khi Lã Bất Vi nghe xong, lập tức nghĩ ra một kế. Buổi tối hôm đó mời Dị Nhân đến nơi ở của mình và Hàm Đan Cơ uống rượu.

Kẻ tham rượu, hiếu sắc như Dị Nhân được biết Lã Bất Vi mời đến đương nhiên rất vui mừng, liền đến theo hẹn. Lần này không giống những lần trước là trong bữa tiệc không chỉ có rượu ngon, thức ăn ngon mà còn có một thiếu phụ xinh đẹp, lẳng lơ, phong lưu, diễm lệ lay động lòng người cùng ngồi uống. Có lẽ là lần đầu gặp người đẹp như vậy nên hồn phách của Dị Nhân bay hết. Sau vài chén rượu thì không thể tự chủ, bèn mượn rượu che mặt, cũng chẳng thèm hỏi rõ quan hệ giữa người đẹp và Lã Bất Vi, liền đứng dậy, thỉnh cầu chủ nhân: “Tặng người đẹp này cho tôi nhé!” Dị Nhân mặt dày, vô sỉ đưa ra yêu cầu với Lã Bất Vi.

“Há nào có lý như vậy!” Lã Bất Vi trong lòng thầm vui mừng, nhưng bề mặt lại ra vẻ tức giận, quát mắng nói: “Đây là người thiếp của ta, ngài vô lý như vậy, ta quyết không tha cho ngài”. Nói rồi làm ra vẻ như muốn tuyệt giao với Dị Nhân. Dị Nhân giật mình, liên tiếp xin khoan dung, nhưng lòng hiếu sắc vẫn thúc ông ta mặt dạn mày dày xin người đẹp này của Lã Bất Vi.

“Ta đã phá sản, bỏ nhà chạy theo vì ngài thì cũng chẳng có gì phải tiếc cả!” Sau một hồi co kéo, cuối cùng Lã Bất Vi thở dài nói: “Nếu ngài đã thích cô ta thì ta tặng ngài vậy”.

Sự “khảng khái”, “độ lượng” của Lã Bất Vi đã làm Dị Nhân bị sắc đẹp mê muội vô cùng cảm kích, hận là không được quỳ xuống dập đầu mấy cái. Lòng đầy cảm ân, vui mừng, mãn ý đưa Hàm Đan Cơ phong lưu, xinh xắn, bụng mang đứa con của Lã Bất Vi về nơi ở liền trong mấy ngày ở thành Hàm Đan, sống cuộc sống “phu thê ân ái”.

Đây là một món đầu tư của Lã Bất Vi, lợi ích của nó phải thu hồi ở đời quốc vương sau đời của Dị Nhân.

Lã Bất Vi lo lắng tìm kế lấy quyền vị từ nước Tần, bắt đầu từ việc Tần Thiệu Vương bỏ rơi công tử Dị Nhân bốn mươi nhăm năm ở Hàm Đan. Trong vòng hơn mười năm, bỏ hết tất cả tâm huyết, tài sản của cả nhà đầu tư toàn bộ vào cơ hội đầu tư, buôn bán này. Nhà “mệt mỏi cạn tiền” đối với ông cũng không tồn tại, quê hương Bộc Dương và nước địch là nước Vệ cũng phiêu diêu trong mưa gió, đối với Lã Bất Vi mà nói thì cuộc sống không có đường lui, chỉ có phấn đấu tiến lên. Tuy nhiên, trong cuộc giao dịch đặc biệt này, quyết định Lã Bất Vi có thể thành công không lại không chỉ xoay quanh tự bản thân ông ta, mà còn phải đợi thời cơ khách quan chín muồi. Mà điểm quan trọng trong toàn bộ kế hoạch của Lã Bất Vi chính là Dị Nhân lên ngôi vua nước Tần. Chỉ có công tử Dị Nhân, người thừa kế dự khuyết vua Tần trở thành quốc vương chính thức của nước Tần thì món đầu tư to lớn của Lã Bất Vi mới bắt đầu sinh hiệu quả. Trước lúc đó thì ông ta chỉ có chờ đợi, kiên nhẫn chờ đợi. Trong quá trình của cuộc đời, chờ đợi cũng là nội dung không thể thiếu. Người không giỏi chờ đợi thì sẽ khó thành công. Sự nhẫn nại, khó khăn chờ đợi, cuối cùng vào năm 251 trước Công Nguyên (năm Tần Chiêu vương thứ 56) đã đến đầu cuối, Tin tức về Lão Quốc vương Tần Chiêu vương băng hà bao phủ không khí tang tóc trang nghiêm lên toàn quốc từ trên xuống dưới. Nghi thức tổ chức tang lễ rất long trọng. Đây là lần đại tang thứ nhất trong lịch sử 56 năm của nước Tần. Bách quan, cung nữ, di quan ai ai cũng mặc hiếu phục, nhân dân bình thường cũng dừng mọi vui chơi. Văn võ bá quan trong triều không tránh khỏi do lễ tiết phiền phức trong tang lễ quốc vương mà bận rối lên. Lăng mộ đã xây xong từ lâu, nằm ở bờ Đông phía nước chảy của Chí Dương trên nguồn Hồng Khánh, hợp táng với Vương phi Đường Bát Tử đã mất trước Chiêu vương. Vốn Hiếu Văn vương (tức An Quốc quân), người kế vị Chiêu vương không phải do chính phi của Chiêu vương Thái hậu sinh ra, mà là con của người thiếp họ Đằng - con nuôi của Bát Tử. Sau khi Chiêu vương mất, Hiếu Văn vương lên kế vị, việc làm thứ nhất đồng thời với việc chủ trì tang lễ cho cha thì “mẹ hiển quí do con”, Hiếu Văn vương tôn mẹ thân sinh của mình là thái hậu, đồng thời hợp táng Đường Thái hậu với Chiêu Dực vương ở Chỉ Dương.

Tiếng ếch kêu buổi chiều tà, cỏ cây ủ rũ ngày mùa thu cùng với tiếng nhạc ai oán, trầm buồn đưa Tần Chiêu Vương cả một đời quát tháo, giận dữ đi vào huyệt mộ lạnh lẽo, đen tối của Chỉ Dương. Khi các bề tôi đưa tang đã tản ra, không khí đau đớn tưởng niệm bay theo những chiếc lá rụng, thềm điện rêu phong của cung Hàm Dương đã mất thì mọi người không ngăn được vẻ vui mừng và công khai vui vẻ.

Người trước tiên vui mừng khi Chiêu vương mới mất là Lã Bất Vi Mục tiêu mà ông theo đuổi cuối càng đã gần hơn một bước. Người vui mừng nhảy múa thứ hai khi Chiêu vương mất là công tử Dị Nhân. Cuối cùng do cha là Hiếu Văn vương kế vị ngôi vua nên mình sẽ trở thành vương thái tử. Việc lên ngôi báu là quốc vương nước Tần cũng chỉ còn kém một bước.

Người có lợi trực tiếp nhất đương nhiên là An Quốc quân Doanh Trụ. Vị Thái tử năm mươi ba tuổi này sau khi khổ sở chờ đợi mấy chục năm cuối cùng cũng lên được ngôi vị cao nhất các nước chư hầu, sự hưng phấn này có thể tưởng tượng ra được.

Sau đại lễ lên ngôi, Hiếu Văn vương liền liên tiếp ban bố các chính lệnh làm lung lạc các thần dân: xá tội cho mọi người, nới lỏng vườn tược. Những tội phạm đang chấp hành hình phạt trong ngục được xá tội, vườn của quốc vương cho dân chúng vào hái quả. Đây là những chính sách mà Tần Chiêu vương cật lực phản đối. Nhưng Hiếu Văn vương lại có cách thức khác hẳn với thân phụ, nóng vội tuyên bố những cách làm giả thiện này. Ngoài ra, Hiếu Văn vương còn ban thưởng cho công thần của tiên vương, ban thưởng cho hoàng thân, quốc thích. Cách làm này không ngoài ý đồ mong muốn tạo ra hình tượng vị hiền minh quân chủ khi lâm triều trước các thần dân.

Đáng tiếc là vị vương chờ đợi sự kế vị nhiều năm, trong thời gian dài chìm đắm trong sự an nhàn, nghỉ ngơi trong cung, sống cuộc sống dâm lạc giữa đám phấn son, lại mê đắm Hoa Dương phu nhân - người phụ nữ xinh đẹp, lẳng lơ như vậy trong thời gian dài, vì thế nên thân thể đã sớm trống rỗng. Nay bỗng chốc lâm triều, nắm việc chính sự, không có sức để ứng phó với những việc chính trị phức tạp, thêm vào đó là sự kích động khi xưng vương, nên sau ba ngày làm Tần vương đã qua đời, bỗng nhiên mà chết, trở thành một trong ba vị quân chủ có thời gian chấp chính ngắn nhất trong lịch sử Trung Quốc.

Công danh phú quý là dục vọng lớn của con người. Con người đều muốn sống tự do, khoáng đạt hơn một chút, nhẹ nhàng hơn một chút, vui vẻ hơn một chút, nhưng cuối cùng thì cả đời cũng chẳng được tự do khoáng đạt, chẳng được nhẹ nhàng, chẳng được vui vẻ. Họ bị cái gì trói lại, quấn lại, giữ chặt? Những cái đó chính là công danh phú quý. Công danh và lợi lộc thành ranh giới của cuộc đời, tựa hồ công danh càng dày thì cuộc đời sẽ càng đẹp. Kỳ thực ra thì công danh cũng hết, lợi lộc cũng hết, đều chỉ là cái lưới kết bằng hoa. Chỉ cần mắc vào thì sẽ không có cách nào ung dung tự tại. Không có công danh lợi lộc thì lại muốn đạt được công danh lợi lộc. Đạt được công danh lợi lộc rồi thì lại muốn đạt được công danh lợi lộc lớn hơn. Được công danh cao, lợi lộc hậu thì lại sợ bị mất. Người trên đời chỉ biết công danh lợi lộc sẽ mang lại hạnh phúc, nhưng lại không biết rằng nó cũng mang đến đau khổ và tai hoạ. Vì công danh lợi lộc, con người trở nên hoài nghi, lừa dối, tranh đấu; vì công danh lợi lộc, con người nghĩ ra mọi âm mưu, thi hành quỷ kế, gây chuyện. Thật sự có thể nói, cầu công danh, cầu lợi lộc, cầu phú quí sẽ diệt bản chất cuộc đời, làm hại muôn dân thiên hạ!

22. TƯỚNG CÓ NHIỀU LOẠI, NAM NHI MẤY NGƯỜI TỰ CƯỜNG

Người tự cường tất duỗi lớn.

Trong cuốn “Dịch kinh - Càn lâm” có ghi chép: “Trời ban sức khỏe, người quân tử luôn tự cường”. Lại nói, “Nếu cái nhân ở người quân tử mà đủ thì có thể giúp trưởng thành, vật tốt thì đủ hợp thành lễ, lễ và vật đủ thì hợp thành nghĩa, trung thành, vững chắc đủ để lập thành sự nghiệp. Quân tử có đủ bốn loại đức này để hành động thì gọi là nguyên hanh lợi trinh”. Lại nói, “Quân tử dùng hành vi chân thực bồi dưỡng cái đức để làm việc”. Lại nói, “Quân tử dùng lời nói thật hành sự theo sự vật mà có thể kiên trì”. Những nhân vật vĩ đại trong lịch sử dù là thánh hiền, hay anh hùng hào kiệt thì sự thành công của họ đều ở một chữ là “làm”. Chúng ta là những người hiện đại, không thể chỉ có những cái lớn như lý tưởng, hy vọng, hoài bão lớn, mà còn phải thực hiện những lý tưởng, hy vọng, hoài bão lớn lao đó thì mới có thể nói là tự hoàn thành cuộc đời của mình. Đó chính là phải dựa vào nỗ lực cố gắng thực hiện làm thực tiễn của chúng ta.

Từ những nhân vật vĩ đại từ xưa đến nay trong lịch sử, học “tinh thần gắng thực hiện” thành cái căn bản của tất cả sự thịnh đức, sự thành công của nghiệp lớn; không thể làm như vậy tất sẽ hỏng. Sự thịnh đức của bậc thánh nhân dựa vào nỗ lực cố gắng thực hiện; sự nghiệp của bậc anh hùng cũng vậy. Công danh phú quý của con người, các trường phái của các chuyên gia học giả, chỉ cần có người có ít nhiều thành công trong cuộc sống, không có ai không nỗ lực mà thành công.

Khi còn nhỏ, Doanh Chính thường bị các vương tử, vương tôn coi thường và bài xích.

Vẻ mỉa mai, giễu cợt, bài xích, đả kích và kỳ thị, ánh mắt thương hại như từng mũi tên bắn đến. Cuộc sống mấy năm ở trong cung tuy là ăn ngon, mặc đẹp nhưng không khí trong cung như những ngày lạnh lẽo bao phủ quanh hai mẹ con Doanh Chính. Người mẹ là Hàm Đan Cơ không để ý, coi cuộc sống xung quanh bình thường, tự nhiên, tự đi tìm thú vui, ngày ngày sống vui vẻ. Duy chỉ có Doanh Chính đáng thương tựa hồ như bị cha mẹ quên lãng, cô độc chịu đựng áp lực xung quanh. Cảnh ngộ bị người ta coi thường, kỳ thị không chỉ như khi bị bệnh không kịp thời chữa trị thì nó sẽ dẫn tới sự tàn tật cả đời, khó chữa tận gốc rễ. Hơn nữa, ngọn lửa báo thù thế giới trong lòng cậu đã bắt đầu manh nha. Đến tuổi đọc sách, nhận thức, trong cung nhà Tần hoàn toàn dựa vào truyền thống của đất nước để truyền thụ cho Doanh Chính văn hoá và giá trị quan. Giáo trình quan trọng trong truyền thống của cung Tần không nghi ngờ gì là cuốn “Thương quân thư”, bởi vì Thương Ưởng là người đặt nền móng cho sự hưng thịnh của nước Tần, hơn trăm năm lại đây, đường lối mà nhà Tần thi hành chính là đường lối chính sách của Thương Ưởng. Thực tế đã chứng minh, quả thực Thương Ưởng đã biến nước Tần từ yếu thành mạnh. Lời nói của ông ta nào có thể không chăm chú nghe theo? Cuốn “Thương quân thư” ghi chép lại tư tưởng, ngôn luận của Thương Ưởng thì nào có thể không được nhà Tần coi là mực thước?

“Người thành công lớn không mưu ở nhiều người”.

Đây là câu mà Doanh Chính bắt đầu gặp phải khi đọc cuốn “Thương quân thư”. Câu này có ảnh hưởng rất lớn đến ông, khiến cho Doanh Chính vốn là người có tâm lý u ám, tích cách cô độc, sau khi tiếp nhận sự hun đúc văn hoá truyền thống của nước Tần càng lạnh lùng, tàn khốc hơn, không tín nhiệm, có cái nhìn thù hận với tất cả mọi người. Điều theo đuổi duy nhất chính là công danh, lợi lộc cá nhân. Vì mục đích cá nhân, ông ta có thể nhẫn nại chịu đựng áp lực mà người khác không chịu nổi. Trong những năm dài trên ngôi vị Tần vương, cam tâm ngồi trên ghế lạnh, mắt trừng trừng nhìn Lã Bất Vi ở bên cạnh hất hàm sai khiến, ra lệnh chỉ huy. Thậm chí ông ta còn coi như không thấy, để mặc cho Lã Bất Vi, Anh Nhiệm ra vào hậu cung của mẹ mình, mắt nhìn họ hoan lạc bừa bãi trên giường của mẫu hậu, để mặc họ sống bừa bãi. Nhưng dưới tính cách này ẩn giấu sự thù hận làm người ta có nghĩ cũng không nghĩ hết: Một khi đã đủ chí thì ông ta sẽ như con sói dữ ăn thịt bất cứ người nào. Nói ông ta là “nằm ở chỗ dễ ra vào, đắc chí cũng dễ ăn thịt người” thật là xác đáng.

Nhưng trước khi Tần vương Chính đủ tám tuổi thì vẫn phải giữ vẻ trầm mặc, phải giả câm giả điếc, giả như chẳng hiểu gì, bái Lã Bất Vi là sư phụ. Nhất là vài ngày sau khi công bố cuốn “Lã thị xuân thu”, Doanh Chính tựa như chẳng có việc gì xảy ra, không nói một câu bình luận nào, thậm chí cũng chẳng có biểu hiện gì, khiến Lã Bất Vi không tài nào đoán được.

Thực tế là những ngày đó Doanh Chính rất căng thẳng. Sau khi bãi triều, ông vội vã trở về cung thất, quên cả vui đùa với các cung nữ, vùi đầu vào bàn đọc cuốn “Lã thị xuân thu”, vội vàng xem Lã Bất Vi viết nội dung gì trong cuốn sách này, và xem ông ta muốn làm gì.

“Keng keng”, “thùng thùng”, các vệ binh tuần đêm trong cung gõ các dụng cụ cảnh báo đã đi lại ba lần, đồng hồ cát đã chỉ quá nửa đêm, nhưng trong tẩm cung của Tần vương vẫn còn sáng đèn. Từ sau bữa tối, Doanh Chính vẫn vùi đầu trên bàn xem cuốn “Lã thị xuân thu”. Mắt ông lướt qua các thẻ tre, đầu óc thấy thế mạnh như nước, tựa như nổi sóng lớn. Nội dung viết trong sách có chỗ làm ông vỗ bàn tán thưởng, chỗ lại làm ông tức giận, bất giác đã đến nửa đêm. Bọn cung nữ, thị vệ đã lén lút đến xem vài lần, không ai dám mời ông đi ngủ. Họ đều lo lắng không biết cái gì đã thu hút Tần vương xúc động như vậy.

“Hay! Nói hay lắm”. Bỗng nhiên nghe thấy tiếng Doanh Chính nói to, bọn người dưới vội vàng chạy đến xem. Ai biết là khi Doanh Chính xem sách, tự nói với mình, vui mừng nói lớn. Ông xem được một đoạn văn trong cuốn “Hữu thuỷ lãm Cẩn thính” có viết: “Nay nhà Chu đã bị diệt, mà thiên tử đã mất, loạn chưa lớn do không có thiên tử. Không có thiên tử thì kẻ mạnh sẽ thắng kẻ yếu, người tàn bạo ít, dùng binh để đánh nhau, lều để nghỉ ngơi”.

Lúc đó Đông Chu và Tây Chu đều bị nhà Tần diệt. Cái danh treo là “thiên tử” quả thực “đã mất”, Tần vương Doanh Chính trẻ tuổi nghiễm nhiên cho mình là thiên tử tương lai, đương nhiên sẽ tán thưởng ngôn luận và chủ trương trật tự mới trung ương tập quyền thống nhất thiết lập mới, “thiên tử” là trung tâm. Do vậy, lý luận dùng thực tiễn chiến tranh để thống nhất cũng được ông tán thành. Đồng thời ông cũng tán thưởng cách dùng vũ lực để thống nhất đại nghiệp, cũng như trong cuốn “Hống thu kỷ - Cấm tái” có viết: “Vốn người công phạt không thể chống, đánh về chính trị không thể lấy; cầu giữ không thể chống, cầu giữ không thể lấy. Duy chỉ có nghĩa binh là có thể. Binh nếu là nghĩa thì đánh về chính trị cũng có thể, mà cầu giữ cũng có thể”.

Ở đây nói “nghĩa binh” chính là chỉ quân Tần đi tiêu diệt các nước chư hầu cát cứ, thực hiện việc thống nhất. Trong cuốn “Lã thị xuân thu” cũng chỉ ra rõ ràng là sau khi chiến tranh thắng lợi phải xây dựng chính quyền thống nhất, pháp lệnh thống nhất. Trong cuốn “Thẩm phân lãm - Bất nhị” cũng viết: “Phải cùng pháp lệnh, do vậy sẽ cùng một lòng; người trí không được khéo, người ngu không được chậm, do vậy mới cùng với nhau, người dũng không được trước, người sợ không được sau, do vậy mới cùng sức. Vì thế, thống nhất sẽ trị, khác thì loạn; cùng thì an, mà khác thì nguy”.

Trong thời gian Lã Bất Vi nắm quyền đã tiến hành chiến tranh thống nhất, chính trong cuốn “Lã thị xuân thu” cũng chỉ ra chủ trương và cách thực hiện cụ thể như trên. Đọc đến đây, Tần vương Doanh Chính biết rằng chủ trương dùng vũ lực để tiêu diệt các nước chư hầu, xây dựng chính phủ thống nhất trung ương tập quyền của Lã Bất Vi cũng giống mình.

Người anh hùng sáng tạo thời vận, người bình thường chờ đợi thời vận. Người anh hùng trưởng thành trong nghịch cảnh, phá vỡ nghịch cảnh, người bình thường thường bị chế ngự bởi nghịch cảnh, hạn chế bởi nghịch cảnh. “Vận mệnh và số mệnh”, chỉ có thể nói là họ tự làm mình biến chất, không câu chữ tiến cử. Trời không có ứng riêng, thượng đế không có lòng yêu riêng. Chỉ cần mọi người có thì ta cũng có thể có: chỉ cần người khác có thể đạt được thì ta cũng có thể đạt được. Mặt trăng của họ quyết không thể tròn hơn của ta. Nếu con người có thể không yên với hiện trạng, không dừng ở hiện trạng mà phấn đấu, tiến lên tất sẽ thành công.

Vận khí, số mệnh mà con người đã bàn luận trong con mắt và lòng của thánh hiền hào kiệt thì họ không tin vào vận khí và số mệnh. Họ chỉ không lãng phí sinh mệnh, thời gian của mình, chỉ vùi đầu làm hết sức mà thôi.

Cung Lan Khắc Lâm nói: “Chịu sự khống chế của hoàn cảnh, bị chi phối bởi vận mệnh thì chỉ có loài cầm thú cây cỏ”. Vương Nhi Đức nói: “Chúng ta không thể chịu sự chi phối của hoàn cảnh mà phải chi phối hoàn cảnh; không thể chịu sự hạn chế của vận mệnh mà phải tạo ra thời vận”. Thời vận và số mệnh chỉ có thể hạn chế kẻ phàm phu tục tử chứ không thể hạn chế người anh hùng hào kiệt.

Nhà triết học cổ đại nói: “Số mệnh do ta làm, hạnh phúc do mình tự tìm kiếm”.

Tục ngữ nói: “Gieo gì gặt nấy”. Cầu nhân sẽ có thể được nhân, cầu đạo sẽ có thể được đạo. Cầu phúc sẽ có thể được phúc, cầu quý sẽ có thể được quý. Tất cả đều dựa vào sự tìm kiếm của chúng ta, chứ làm sao có thể dựa vào người khác đây?

Mạnh Tử nói: “Cầu thì có thể đạt được, bỏ thì sẽ mất đi”. Đạo đức nhân nghĩa, phú quý công danh tất cả đều do chúng ta tự tìm kiếm. Trong cái tối tăm, làm sao có thể có chúa tể khác? Chúa tể đều ở trong lòng ta. Ta có tâm nguyện lớn thì kẻ thất phu cũng có thể là đế vương. Quách Nhi Vỹ nói: “Kẻ nhiều vận mệnh không phải là người thống trị mà là nô lệ của tạo hoá”.

Thanh Lý nói: “Ta là chủ nhân của số mệnh, ta là chúa tể của linh hồn”. Tất nhiên, trồng cái gì thì sẽ thu hoạch được cái đó. Thời vận, số phận, vận mệnh đều do chúng ta tự trồng mà tạo thành.

Phổ Đức Vạn nói: “Gieo trồng một hành động, sẽ thu được một thói quen, gieo trồng một thói quen, sẽ thu được một cá tính; gieo trồng một cá tính, sẽ thu được một số phận”. Gieo trồng một hành động thiện thì bạn sẽ thu được quả thiện; gieo trồng một hành động ác sẽ thu được quả ác. Đây là quy luật chính xác không thể thay đổi.

23. GẶP CẦU PHẢI XUỐNG NGỰA, QUA SÔNG CHỚ TRANH THUYỀN

Là người, đến một lúc nào đó, không co cũng phải co.

Khi hiếu thắng tranh mạnh với người khác thì thấy đường rất hẹp, nếu có thể lùi về sau một bước để người khác đi trước thì tự nhiên có cảm giác đường rộng ra rất nhiều.

Cái quý ở người chính là cái tự tại và tự sáng, không thể đòi hỏi quá đáng với mọi người và với mọi sự việc. Khổng Tử đã từng nói: “Không nên trách người khác không biết tán thưởng mình mà phải lo lắng xem mình có đủ năng lực không. Người vì mọi người dù làm bất cứ chuyện gì đều phải biết ngừng, hơn nữa phải biết hạ quyết tâm kết thúc”. Tục ngữ nói: “Khi người đến chỗ cong, không thể không cúi mình”. Nếu cứ cố giơ đầu ra, thì tất nhiên sẽ bị đầu rơi máu chảy. Lã Bất Vi đã phải đi từ chỗ cao xuống chỗ thấp mà vẫn không biết cúi người thu mình, vẫn còn muốn tham lam cầu thời kỳ vinh hiển cao quý thì kết quả sẽ thế nào đây?

Lã Bất Vi đã sớm phải rời tướng phủ. Sau khi trở về lãnh địa của mình, Lã Bất Vi giống như thay đổi thành người khác. Dùng tinh thần của tiên để tiếp đãi, đến thăm các vị hào kiệt, phụ lão của nơi đó, rầm rộ nghiên cứu cục chế chính trị, quân sự, tràn đầy nhiệt tình chiêu mộ các tân khách từ ngoài đến; không ngừng giao lưu với các vô số nhân vật thần bí từ các nước phía đông phái đến. Tựa hồ ông ta không phải là một đại thần bị thất sủng đang chờ chịu tội mà như một lãnh chủ hùng cứ một phương. Lã Bất Vi với tiếng là “dưỡng thổ” chỉ trong một thời gian cực ngắn đã chiêu tập một loạt tân khách. Trong lãnh địa của ông ta lại xuất hiện hàng loạt hiện tượng khác thường làm người ta sinh nghi: Lã Bất Vi muốn làm gì đây?

Không lâu sau, một số tin tức liên tục được truyền đến cung của Tần Vương Doanh Chính. Có người báo cáo với Tần chủ là: “Các nước chư hầu Quan Đông không ngừng phái tân khách, sứ giả đến liên hệ với Lã Bất Vi”. “Trong nhà của Lã Bất Vi tân khách đầy cửa, đã không có ít người đã ca công tụng đức của ông ta”. “Các chư hầu và Lã Bất Vi tin sứ cùng vọng về đạo, qua lại rất mật thiết”.

Lúc đầu, Tần Vương Doanh Chính không có bất kỳ phản ứng nào với những tin tức này, bởi vì không để ý, hay cố ý giả vờ? Không thể biết được, nhưng Lã Bất Vi lại vì thế mà dần dần càng phô trương lên. Vị chính khách đầy phong cách chính trị này lại vui mừng phản công: trong phương án chuẩn bị, chỗ nào cũng chu toàn, mọi việc đều cần thận tỷ mỉ, chỉ quên độc một điều duy nhất quên là: “đạo quang dưỡng hối” (ánh sáng của đạo nuôi dưỡng sự rủi ro). Sách lược quan trọng này chỉ rằng khi cánh bay còn chưa che hết thế giới thì ông ta không nên để lời tán tụng của tân khách lưu truyền, càng không nên che đậy tham vọng muốn bay lên trời. Đây có lẽ là lòng hư vinh đáng sợ, bị mê hoặc quá cao khi tính toán lực lượng của mình. Tóm lại, do không đủ cẩn thận nên Lã Bất Vi đã tự rước họa vào thân.

Qua hơn một năm quan sát, Tần vương Doanh Chính mắt thấy thế lực của Lã Bất Vi sau khi trở về lãnh địa ở Hà Nam nhanh chóng phát triển. Xung quanh Lã Bất Vi có ngày càng nhiều các tân khách, mưu sĩ ra vào giúp đỡ. Dã tâm của Lã Bất Vi ngày càng bộc lộ rõ ràng. Thành phủ sâu, Tần vương Doanh Chính với mưu lược chín muồi cuối cùng hạ quyết tâm cắt đứt gốc hoạ này, cho dù ông ta có phải là bố đẻ thật sự của mình không?

Một ngày, Lã Bất Vi đang ở trong dinh ở lãnh địa, nói chuyện phiếm với các tân khách thì bỗng nhiên lính gác vào cửa báo: “Tần vương sai người từ Hàm Dương đến truyền lệnh, nay đã ở ngoài cửa phủ”. Lã Bất Vi vội vàng ra cửa nghênh tiếp, hai tay nâng chiếc thẻ tre ba tấc, mở ra xem, chỉ thấy trên thẻ viết:

“Người có công gì với Tần? Tần phong ông ở Hà Nam, ăn lương mười vạn hộ. Ông có thân thích gì với Tần? Gọi ông là trọng phụ! Ông hãy cùng gia thuộc đến Thục!”

Mục đích của bản chiếu lệnh này là lưu đày Lã Bất Vi đến đất Thục, nhưng căn cứ vào tội trạng thì lại có khẩu khí chất vấn: Ông có công lao gì mà được phong là Văn tín hầu, còn ăn lương mười vạn hộ. Ông có quan hệ thân thuộc gì với Tần vương mà dám xưng là “trọng phụ”? Đây chính là nói, Ông - Lã Bất Vi không thân thích, không công lao, cơ bản là không có tư cách gì mà tự chiếm ngôi vị cao như vậy! Như vậy cũng như là nói Lã Bất Vi chết cũng không hết tội, bởi vì sau khi sai lầm phát sinh, vốn là phải cùng tội với Lã Bất Vi, nhưng sở dĩ Tần vương Doanh Chính tàn nhẫn ra lệnh xử chết Lã Bất Vi, thứ nhất là do “công lớn”, thứ hai là do ông không nói rõ được quan hệ của mình với Tần Vương Doanh Chính, nhưng trong lệnh này thì Tần vương Doanh Chính đã phủ nhận triệt để “công” và “sự thân thuộc” của Lã Bất Vi. Một người vừa không có công lao vừa không có quan hệ thân thuộc với Tần vương Doanh Chính thì sao dám xưng là “trọng phụ”, lại dám chiếm mười vạn hộ ở Lạc Dương; đây há chẳng phải là tội tày trời hay sao! Lệnh cho ông ta phải chuyển đến đất Thục là đã may mắn rồi. Lã Bất Vi phong lưu trên dương thế cuối cùng hiểu rằng sinh mạng chính trị của mình đã đến hồi kết, không có cách nào đi ngược lại, dù đứa con đẻ của mình một tay nuôi lớn đã sử dụng thủ đoạn như vậy đối với mình, nhưng tất cả mọi biện pháp cần thay đổi đều đã hết. Thế là ông ta đành phải tuân theo thủ lệnh của Tần vương, đúng thời hạn dẫn cả gia thuộc gian nan trên đường về đất Thục.

Đường đến đất Thục từ vùng đất vàng của Trung Nguyên, qua vùng đất màu mỡ ở Quan Trung, trèo lên những ngọn núi cao lớn gồ ghề, cuối cùng cũng đến địa điểm lưu đày chỉ định. Sau khi Lã Bất Vi bị vận rủi đả kích hết lần này đến lần khác, nhuệ khí từ lâu đã hết, ý chí cũng chẳng còn. Một tấm thân gầy tồn tại chỉ vì một chút dục vọng đáng thương muốn kéo dài sinh mệnh. Trên bước đường gian khổ vài nghìn dặm, trong đầu óc ông chốc chốc lại xuất hiện cảnh thành công ở mật thất Hàm Đan xưa, sự vui vẻ thắng lợi trong cung Tần, uy phong giữ ấn tướng của nước Tần và sự ấm áp của người thiếp tên Cơ, vương hậu ở trong trướng. Lúc này, mọi chuyện đã qua như mây trôi, ông cảm thấy sự vô thường của cuộc đời; một thương nhân bình thường bỗng nhiên không thể một đời trở thành thừa tướng của một nước lớn, bỗng lại trở thành tù nhân hạ cấp. Ai có thể nghĩ rằng sự thay đổi này chẳng qua chỉ trong một khoảng thời gian hai mấy năm. Năm đó, một thương nhân bình thường, chỉ muốn thu được món lợi lớn đã tiêu phí hết cả tâm sức. Lúc trèo lên đỉnh cao quyền lực của nước Tần thì nào có nghĩ đến ngày sau chỉ muốn cầu thành một thương nhân bình thường mà cũng không thể được?

Lã Bất Vi than thở số mệnh mình bất hạnh, nhẫn nhục nuốt hận để sống ở nước Thục. Nhưng bi kịch của ông vẫn chưa kết thúc. Tần vương Doanh Chính vẫn không dừng theo dõi ông tại nơi ở của Lã Bất Vi, thỉnh thoảng vẫn có người của quan phủ phái tới công khai truy hỏi hoặc bí mật bám đuôi khiến Lã Bất Vi ruột nóng như lửa đốt, ăn ngủ không yên. Trong những ngày lạnh lẽo đau khổ khó chịu đựng nổi này, ông nhất định nghĩ tới cảnh một trăm năm trước, đại khái chốc chốc nó lại hiện lên trong đầu của Lã Bất Vi. Lúc đó là một ngày của năm 338 trước Công Nguyên, Thương Ưởng ở nước Tần và ông ta cũng gặp cảnh tương tự nhau. Tại ấp Trịnh, một thành nhỏ trong lãnh thổ nước Tần đã từng xuất hiện một thảm kịch, gió ấm áp nhẹ nhàng hôn nên những cành cây, những đám mây trắng bay qua trong một ngày xuân xanh. Đây là ngày yên bình không thấy ngọn lửa chiến tranh. Nhưng trong ngày hôm đó, phần lớn dân chúng trong thành không đi làm việc như những ngày bình thường, mà đổ về quảng trường trong thành, sợ hãi quan sát màn thảm kịch đang diễn ra tại đây: Tại trung tâm quảng trường, một người tráng niên bị xử hình phạt tàn khốc là xé xác, chỉ thấy người chịu hình phạt bị trói đầu, hai tay hai chân vào phía sau một con ngựa cường tráng, năm con ngựa mạnh mẽ đó chịu không nổi bèn chạy về các hướng khác nhau. Tiếng kêu thảm thiết của người bị xé tim phổi vang vọng trên không giữa quảng trường, cơ thể người đó bị xé thành năm mảnh, máu bắn đầm đìa lên phía sau những con ngựa, phun vào đám người đang chạy ra xa. Người bị con ngựa xé thành năm mảnh này chính là Thương Ưởng, người thực thi cải cách hiến pháp nước Tần. Nghĩ tới thảm cảnh diễn ra này, Lã Bất Vi không ngừng nghĩ đến thành tích huy hoàng cả đời của mình, than thở cuộc đời dễ đi qua, số phận vô thường.

Quyết định kế lớn trăm ngàn năm để củng cố đất nước, để nó vững như bàn thạch thì đó không chỉ là sự kiến giải và cách làm của người bình thường. Đến ngay việc nhận việc bàn việc, nhận lý bàn lý, nhận lý làm theo lý, có thể đặt ra kế hoạch chuẩn xác, xử lý sự việc một cách thoả đáng cũng không sai so với những người tài có kiến thức làm được hiện nay, chỉ có thể nói là không phải là bậc thánh hiền nhân tài mà thôi.

Việc sâu phải có mưu sâu, việc nông phải có mưu nông. Việc lớn mưu lớn, việc nhỏ mưu nhỏ; việc xa mưu xa, việc gần mưu gần. Tất cả đều phải có kiến thức và sách lược sâu xa, cao siêu. Cơ mưu quý ở chỗ cao hơn người khác, sách lược quý chỗ xa hơn người khác. Có thể nhìn thấy cái mà mọi người không thể nhìn thấy, mưu lược cái mà mọi người không thể ghi được, suy nghĩ cái mà mọi người không thể suy nghĩ tới, suy đoán cái mà mọi người không thể suy đoán đến thì đây mới là mưu sâu sách lớn.

Sau khi Tiêu Hà vào, cố gắng thu hết đất đai của nước Tần; sau khi Lưu Bang vào, đầu tiên là bỏ nền chính trị bừa bãi của triều Tần, chỉ dựa và ba chương hiến pháp tạm thời để làm căn cứ thống trị. Đây chính là sự vận dụng mưu sâu kế xa. Điều quan trọng của mưu sâu kế xa là ở chỗ có thể nhìn thấy tương lai sau này, thắng ở chỗ vô hình. Phòng trước cái chưa phát minh, chế địch từ chỗ chưa làm gì.

Trong cuốn “Khổng Tử - Mưu chính thiên” có viết: “Thượng sách dụng binh là dùng mưu trí để chiến thắng, thứ đến là dùng phương pháp ngoại giao để chiến thắng. Sau nữa là đánh bại quân đội địch, hạ sách là công phá thành ấp của địch”. Mưu lược muốn cầu sâu xa cao siêu không phải là người đời muốn làm là được. Chỉ có người tài năng vô cùng đặc biệt mới có thể nghĩ ra thượng sách chiến thắng.

Lưu Tử nói: “Phàm là người làm việc lớn, sau khi định xong mưu lược mới hành động. Thời cổ coi trọng mưu sâu kế xa, do vậy tính toán thắng lợi không có thất sách, một lần tất nhiên thành công”. Thiên Huyền Tử nói: “Kế lớn của đất nước phải cầu kiến thức sâu xa, quy mô to lớn, tránh thiển cận nhỏ bé. Người làm việc tính việc, làm việc luận việc, do việc mà đặt kế sách, do việc mà lập công đều là những người thiển cận chứ không phải là nhân tài mưu lược sâu xa. Có tài năng mưu lược xa thì có thể thường xuyên tính được tương lai của sự việc. Tính việc trong cái vô hình, quyết sách ở mặt không nhìn thấy, lập công trong cái không biết, nếu như người thiên hạ đều thấy đều biết thì đó không phải là mưu lược thượng đẳng, nhân tài thượng đẳng”.

24. QUÂN KHÔNG RỜI TRẬN, XE KHÔNG RỜI BẾN

Nhất nhất sống ở một chỗ, không chịu sự nguy hiểm chòng chành.

Một người sống ở nơi thâm sơn cùng cốc cách xa thế tục phiền não có thể giữ lòng yên tĩnh đương nhiên là không dễ dàng gì? Nếu trong những lúc kinh thiên động địa vẫn giữ được lòng yên tĩnh thì đó càng thể hiện ý nghĩa của sự trấn tĩnh. Có người cho rằng tướng quân chỉ cần dũng cảm không sợ hãi, thanh tĩnh chỉ là đức tính mà kẻ thư sinh học giả vốn có, đây thực là một sự hiểu lầm lớn. Phán đoán chuẩn xác về tình thế của ta và địch cần thiết nhất là sự lạnh lùng tĩnh tại của đầu óc. Người dũng cảm không sợ hãi mà lại dễ dàng rung động, thì chỉ thích hợp là binh sĩ.

Khi một người hành động, phải vận hành như mặt trời, còn trạng thái tinh thần bên trong lại phải yên tĩnh như đêm khuya. Tình cảm phải giống như thiếu nữ còn trinh, không động thanh sắc, hành động phải như thỏ nhảy nhanh nhẹn. Đây là cái Tôn Tử gọi là: “Tịnh như xử nữ, động như thỏ chạy”. Động như thỏ chạy chính là phán đoán từ sự tỉnh táo, bình tĩnh, nếu không sự nhanh nhẹn sẽ biến thành khinh suất. Nhanh chóng mà không sai do mù quáng, do vậy Lão Tử nói: “An tĩnh là chúa tể của động, chứ không phải là gốc cơ bản của khinh”.

Văn Chủng tìm Phạm Lãi, khuyên ông ta xuống núi gây dựng sự nghiệp, Phạm Lãi nhạt nhẽo mà ôn hoà nói với ông ta rằng: “Ta bình sinh không có chí lớn, tính sinh ra đã ưa nhàn nhã. Vốn tám, chín năm lại đây, tuy theo thầy học thiên văn địa lý, kỳ môn độn giáp, lại học binh pháp quân thư, nhưng cuối cùng cũng không thành, tự thân đồi bại đạm bạc thì làm sao có thể thành sự nghiệp lớn đây?”.

“Phạm Lãi huynh nói đùa rồi”.

Đương nhiên là Văn Chủng không tin những lời nói đơn giản cho xong chuyện này, lại hỏi: “Dùng cái trí ngu xuẩn của đệ còn mong độ thế, huống hồ là huynh, một bậc kỳ tài của thiên hạ, làm sao có thể ẩn trong chỗ tối này? Huynh tự xưng là không học tinh, nhưng ta lại biết những người đã tiếp xúc với huynh và những khách vân du đều hết sức khâm phục huynh. Mấy năm gần đây, tiểu đệ vẫn ra sức nghiên cứu con đường của bá vương, tuy chưa thành công lớn nhưng cũng có được một chút. Tất nhiên do đệ còn nông cạn, thường muốn được cao nhân chỉ bảo, không biết ý của huynh thế nào?”

“Không dám không dám” Phạm Lãi vẫn nhạt nhẽo nói, “Mấy năm gần đây, ta sống nhàn nơi núi hoang, sư pháp tự nhiên. Nếu hỏi về sự học, bình sinh chỉ có hai điều: một là nuôi cá, hai là ngồi câu nhàn!”

“Đó chính là vậy!”

Văn Chủng có chút đắc ý, vỗ tay cười nói: “Không bàn về nuôi cá, chỉ nói về đạo khi nhàn câu, sợ đã không là chuyện nhỏ, xin huynh thử luận xem”.

Phạm Lãi vẫn sắc mặt đó nói: “Ta xem người câu trong thiên hạ nhiều không kể hết. Đại thể phân ra lại không quá ba đẳng cấp. Thứ nhất là người câu vì lợi, không tính thủ đoạn, để ý xem cá to hay nhỏ, con số này nhiều, người này miễn cưỡng có thể gọi là người câu, vẫn là những người phong trần bình thường không đủ để luận. Thứ nữa là người câu giỏi cầu kỳ. Cách câu và kỹ năng cấu thành thạo, khéo léo. Trong cái khéo cầu cái kỳ lạ. Khi chìm vào trong đạo thì không có cách nào rút ra. Không hỏi cái câu được to hay nhỏ, không cần nhiều hay ít, có cũng được mà không cũng được, những người này có tri thức sâu xa, đó thật sự là người tài cao trong những người câu”.

Lúc này Văn Chủng nói chen vào: “Nghe ta nói thử xem có đoán trúng ý ngài không. Năm xưa, Khương lão Đại Công buông cần ba thước bên bờ sông Vị Thuỷ mà không dùng mồi, một cần câu mà câu được một sự nghiệp to lớn vài trăm năm, thì đương nhiên là người tài cao trong số đó rồi”.

Ai ngờ Phạm Lãi lại lắc đầu nói: “Lời của Văn Chủng huynh sai rồi! Cần câu của Khương Đại Công thì ý của người câu không phải là cá, thì sao có thể gọi là người cao vượt giới? Không đủ để luận. Người cao trong lời ta nói không phải nói về kỹ xảo câu. Không hỏi mưa thu sương đông mà hoàn toàn chỉ dựa vào cảm giác, một cần câu hết sự ấm lạnh của nhân gian, một cần câu hết nhật nguyệt của núi, cá câu được tựa cá mà không phải cá, hà tất là người hồng trần bình thường, lại phải tìm kiếm sự phiền não vô vị?”

Lúc này Văn Chủng thật sự mơ hồ, lời của Phạm Lãi không biết là thật hay giả? Nếu nói về đạo lý, ông ta không cần phải nói giả về mình. Nhưng những lời này làm sao có thể là những lời tâm huyết? Văn Chủng nhìn kỹ Phạm Lãi, người anh tuấn tự nhiên, mặt hiền hoà, đang tuổi tráng niên, làm sao lại có tư tưởng tiêu cực trốn đời như vậy? Trong lòng Văn Chủng cho là như vậy, nghĩ lại, lại nói: “Phạm Lãi huynh, ta và ngài đường đường là trang nam tử đại trượng phu, đứng giữa thiên hạ thì nên tung hoành, làm nên sự nghiệp lớn kinh thiên động địa, huy hoàng trang liệt, có như vậy mới không phụ một thân xương sắt can đảm, sao lại nói chôn vùi ẩn tích nơi rừng núi? Huynh bỏ phí tài lớn như vậy mà không dùng, há chẳng tiếc sao?”

“Văn Chủng huynh nghe tôi kể một câu chuyện xem thế nào?” Phạm Lãi từ tốn cười nói: “Tôi có một số đạo dưỡng sinh nông cạn, Văn Chủng nhàn rỗi không có việc, có thể nghe. Trên đỉnh ngọn cao có cây vài trượng mới nảy cành, cạnh nó có thể tạo chỗ cho người đến tham quan đông như ở chợ, nhưng những người thợ mộc lại không thèm liếc mắt, chỉ đi thẳng. Theo sự uyên bác hiểu biết của ngài thì tại sao? Trước tiên tôi nói cho ngài biết đó là vì đó là loại gỗ không hữu dụng. Dùng nó đóng thuyền thì thuyền rất dễ bị chìm. Mọi vật khác không có gì là không như vậy. Tôi từng gần như bị chém đầu, đến nay tôi mới có thể bảo toàn mình. Đây chính là chỗ dừng của tôi. Nếu tôi rời núi, đi vào chỗ dừng thì thử hỏi tôi có thể có sự hùng vĩ ngày nay không?”

Văn Chủng vừa nghe hết câu chuyện của Phạm Lãi, bèn vội vàng hỏi: “Con đường dưỡng sinh của Phạm huynh tôi đã hiểu qua rồi. Nhưng mấy năm nay đệ lại khổ tâm nghiên cứu con đường của bá vương, nếu lại có kiên binh giáp sắt, huynh rời núi thì không phải lo nghĩ về nghiệp bá vương, rồi lại bàn luận con đường dưỡng sinh như thế nào? Phạm Lãi vẫn không bị lay động bởi những lời hào hùng, rót rượu cho Văn Chủng, nói vẫn từ tốn như cũ: “Cái gọi là con đường của bá vương chẳng qua là việc của tuổi trẻ chí khí mạnh mẽ, hà tất gì chỉ cầu bậc kỳ tài cứu vớt chúng sinh thiên hạ”

“Trong thiên hạ ngày nay, ngoài nước Ngô mới nổi lên và nước Việt thì chẳng có nơi nào để thi triển tài năng. Bên Ngô có hai người là Tôn Nữ và Ngũ Tử Tư. Quân vương nước Việt hủ bại chẳng thành sự nghiệp gì. Buổi tối, tôi xem khí tượng, phải hai mươi năm nữa thì Ngô và Việt tất sẽ định dân một triều bá vương. Cái gọi là đúng thời điểm mà hành động thì lúc đó mới là đúng cơ hội”. Nghe những lời này của Phạm Lãi, Văn Chủng trong lòng lạnh như nước mùa đông cho thêm đá. Đợi hai mươi năm thì người không chết già cũng chết bệnh, sợ rằng lại buồn mà chết. Trong lòng Văn Chủng lo lắng, lại lễ dài một cái, cúi người nói: “Hiện nay thiên hạ đại loạn, sinh linh khốn khổ, nên phải có người mưu toan kích động thiên hạ, an định thời buổi thái bình. Phạm Lãi huynh tài lớn không xuất, vậy thì chúng sinh trong thiên hạ còn phải chịu nạn đến ngày nào đây?

“Văn Chủng huynh quá nặng lời”.

Văn Chủng khăng khăng đứng dậy, mặt phừng phừng, “ừm” một tiếng rồi quỳ xuống khóc lóc bi thương, nói với Phạm Lãi “Phạm huynh, Văn Chủng cầu xin mệnh cho chúng sinh thiên hạ. Nếu Phạm huynh đồng ý rời núi, chúng ta nắm tay cùng xông vào thiên địa, phò tá một đời minh chủ, thành sự nghiệp trăm năm. Công thành rồi lui về, lại luận về nuôi cá cũng không muốn. Nếu Phạm huynh không đồng ý rời núi thì ta cứ quỳ ở đây, không đứng dậy nữa”. Thấy Văn Chủng khổ sở như vậy, Phạm Lãi thở dài, cuối cùng đây là thịnh tình khó từ chối! Xem ra thật sự phải đi một chuyến, lặn lội vào chốn hồng trần cùng các anh hùng thiên hạ luận đúng sai thì có cơ hội này, cũng không phải là việc không hay. Ân sư vô danh chẳng phải thường nói đại ẩn ở triều, tiểu ẩn nơi rừng núi. Hải Lương hai lần phải ẩn ở miếu, xuống núi tung hoành một trận. Trong cuốn “Mân thủ ngôn”, Quỷ Cốc Tử nói: “Thánh nhân chính là thuận do bởi người, vì vậy có thể nắm vững người. Do lý mà tuân theo đạo lý, vì vậy có thể dài lâu”. Lại trong cuốn “Quyền súc” chỉ rõ: Cách vận dụng của từ “do” có nói: “Thứ nhất do hoài nghi mà thay đổi cách nhìn với người, do mình mà đối đãi với người như vậy, do lời nói của mình để hy vọng đạt được. Thứ hai do tính cách của người, sự thiện ác, bóng hình, tư tưởng mà dự kiến chuẩn bị các loại ngôn từ khác nhau. Lại do tài, do đức mà nói, thì ít khi không trưng chiếm được người”.

Trong cuốn “Quyền phiên”, Quỷ Cốc Tử lại nói: “Nói chuyện với người thông minh thì ỷ lại vào sự uyên bác; nói chuyện với người uyên bác thì dựa vào sự giỏi biện luận; nói chuyện với người giỏi biện luận thì dựa và nội dung chủ yếu; nói chuyện với người cao quý thì phải dựa vào khí thế, nói chuyện với người phú quý thì phải dựa vào sự cao nhã; nói chuyện với người bần tiện thì phải dựa vào sự khiêm tốn, nói chuyện với người dũng mãnh thì phải dựa vào sự quả cảm; nói chuyện với người ngu đần thì phải dựa vào sự sắc sảo. Đó cũng chính là dựa vào điều kiện bản thân của đối phương mà chọn phương pháp và nội dung chủ yếu”. Đây là “do” điều kiện của đối phương khác nhau nên phương thức nói chuyện cũng khác nhau, như: “Tướng của quân bại trận không dám nói dũng cảm”.

Sau khi co để cầu an toàn thì phải duỗi. Tướng của quân bại trận há lời nói yếu? Vua của nước mắt há dám xưng là vinh? Sự thông minh tài trợ chính là trong trường hợp này. Duy có thể lên xuống, có thể tiến lùi, cúi mặt cao quý để làm con rùa nhỏ, co lại để cầu toàn, ý đồ tương lai nổi lên ở núi Đông. Nếu chỉ còn một chút lực lượng mỏng, nghĩ không hối hận, phá làm chìm thuyền, không xem tình thế không phân trường hợp để cố sức cuối cùng, thì cái gọi là hành vi của người trí là co lại để cầu toàn, nhẫn nhục xưng thân, có hai nghĩa: một là kế vinh nhục vì sự an nguy cá nhân, hai là kế vì sự thành bại của sự nghiệp. Nếu không thể gặp địch thay kế, co thân cầu hoà thì tất sắp thành công lại thất bại.

Sau khi Câu Tiễn đại bại đã tặng tiền vàng, gái đẹp cho Bá Thiêu. Thế là Bá Thiêu nói: “Lẽ nào đại vương đã quên lời nói của Tôn Vũ? Quân binh, vũ khí mạnh có thể tạm chiếm nhưng không thể lâu dài. Tuy Việt đắc tội lớn đối với Đại Ngô ta, nhưng với sứ giả do họ phái đến để xin tạ tội tới Câu Tiễn đã vì Ngô thân gửi sáu người vợ để làm thiếp cho Ngô. Đồ quý của nước Việt đã cúng cho cung Ngô, cái mà họ cầu đại vương chẳng qua là chỉ cho một con đường sống. Nếu Đại Ngô chịu sự hạ mình của Việt thì có lợi lớn. Xá tội cho Việt, tất sẽ nổi danh thiên hạ, thu được cả danh và lợi, Đại Ngô tất xưng bá với chư hầu! Nếu dựa vào quân Ngô để diệt Việt thì Câu Tiễn tất sẽ phải huỷ bỏ quốc khố, giết vợ, diệt con, dìm đồ quý xuống dưới sông, dẫn năm nghìn quân sĩ quyết chiến. Vậy đại vương có dám bảo đảm rằng quân tướng sẽ không có thương vong không? Chẳng bằng đồng ý lời hẹn cầu hoà để lấy lợi của nước Việt”. Phù Sai gật đầu hỏi: “Sứ giả nước Việt đang ở đâu? Bá Nhạc vội ra ngoài mời Văn Chủng vào.

Văn Chủng quỳ đi đến trước mặt Phù Sai, lại xin hoà bằng lời.

Phù Sai chấp nhận.

Ngũ Tử Tư nói: “Không thể được, không thể được! Việt và Ngô là hai nước láng giềng, thế không thể cả hai cùng đứng. Nếu Ngô không diệt Việt thì Việt sẽ diệt Ngô. Nếu là hai nước Tần, Tấn, nước Ngô ta tấn công mà thắng, thắng nhưng không thể diệt, được xe nhưng không thể đi. Nay tấn công nước Việt mà thắng thì đất đó có thể sống, thuyền có thể chạy, đó là cái lợi của xã tắc, vạn không thể lầm. Huống hồ lại có mối thù lớn của tiên vương, không diệt nước Việt thì có nào có thể đáp lời thề năm lập quốc?” Phù Sai không trả lời được, bèn đưa mắt nhìn Bá Nhạc, Bá Nhạc nói: “Lời của tướng viên mười phần thì sai đến bảy, tám. Tiên vương lập nước đã phong đất và nước. Hai nước Việt và Ngô là nước, còn hai nước Tần và Tấn là đất. Nếu đất này có thể ở, thuyền có thể đi thì hai nước Việt, Ngô không thể cùng tồn, vậy Tần, Tấn, Tề, Lỗ cùng là đất liền. Đất này cũng có thể ở, xe của họ cũng có thể chạy, lẽ nào bốn nước này không phải là cùng một chỗ sao? Nếu muốn nói đến mối thù lớn của tiên vương mà không nên xá tội cho Việt. Như vậy, mối thù với nước Sở ngày càng sâu hơn, vậy tại sao không diệt nước Sở mà lại đồng ý cùng Sở có hẹn cùng hoà? Hiện nay, vợ chồng Câu Tiễn đều nguyện phục dịch ở Ngô, khác xa với nước Sở chỉ cống nạp lễ vật. Tướng quốc chỉ nghĩ làm việc trung hậu cho mình mà nghĩ khắc tên Đại Ngô mỏng. Trung thần thì làm sao có thể làm như vậy? Phù Sai nghe vậy, vui mừng nói: “Lời của thái tể chí phải. Hôm nay tạm lui, đợi khi nước Việt cống lễ, ta ban cho tướng quốc một chút là được”. Ngũ Tử Tư trong lòng buồn bực tức tối, nhanh chóng lui về hậu dinh.

Phù Sai đồng ý lời ước cầu hoà của Văn Chủng, phái Vương Tôn Hùng cùng đi với Văn Chủng về nước Việt, giục vợ chồng Câu Tiễn trung tuần tháng năm phải vào Ngô làm bề tôi. Lại lệnh cho thái tể Bá Nhạc đem một vạn binh đến núi Hạo hối thúc khởi công. Câu Tiễn bất giác rơi hai hàng lệ, Văn Chủng khuyên: “Thời hạn tháng năm đã gần đến rồi. Làm việc lớn thì phải nhanh chóng lo tính việc nước, không cần phải bi ai vô ích như vậy”. Câu Tiễn dẫn binh vào thành, thấy kinh xưa vẫn như cũ, tráng đinh tiêu điều, lại đau lòng rơi nước mắt. Một mặt giữ Tôn Hùng ở dịch quán, một mặt đi lấy những đồ quý cất giấu trong kho, chất lên mình ngựa, lại chọn ba trăm ba mươi người con gái trong nước, ba trăm người tặng cho Ngô vương, còn ba mươi người tặng cho thái tể. Vương Tôn Hùng không ngừng hối thúc, Câu Tiễn than rằng: “Bản cung kế thừa nghiệp của người trước, cẩn thận quản lý triều chính, không dám lơ là. Nay thất bại, nước mất nhà tan, làm tù binh ở nơi nghìn dặm, có ngày đi, khó có ngày về”. Quần thần đều rơi lệ không nói. Phạm Lãi bước ra khỏi đám đông nói: “Trước đây, Thang bị tù đày ở nước Hạ, Văn Vương bị tù đày làm sai dịch, một lần hành động mà thành vương; Tề Hằng Công bôn ba, Tấn Văn Công tuần dịch, một lần hành động mà xưng bá, Một chút khó khăn cũng là ông trời ban cho đại vương, đại vương tuân theo vô ý, tự cuối cùng cũng có ngày hưng thịnh, vậy hà cớ gì phải đau lòng như vậy?”

Ngay hôm đó, Câu Tiễn tế tông miếu, để Vương Tôn Hùng đi trước, còn mình và phu nhân đi sau.

Cái nóng nực của mùa hè và cái lạnh giá của mùa đông do tự nhiên có thể dễ dàng trốn tránh, còn cái nóng lạnh ấm của con người thế gian thì khó có thể tiêu giảm được. Nếu cái nóng lạnh của con người thế gian có thể dễ dàng tiêu trừ thì sự ân oán thù hận tồn tại trong lòng ta lại không như vậy.

Câu Tiễn là vua nước bại vong, không thể không tuân theo các điều kiện của Ngô vương Phù Sai, trong lòng đầy tủi nhục, xấu hổ, phải đem tặng gái đẹp và vàng bạc, đồ quý cho cung đình của Ngô vương, mang vương phi của mình là Ngu Đạt đến nước Việt làm tù nhân. Nhẫn nhục gánh vác việc nặng, khom người xưng thần để cầu sự an toàn cho bản thân, đó là mưu lược nhẫn nhục ý đồ duỗi ra. Lúc này Câu Tiễn mới hiểu: “Phải nhớ trở về để phục thù, phải chịu cái khổ mà người thiên hạ không thể chịu, phải chịu cái khí mà người thiên hạ không thể chịu, chịu đựng những việc mà người thiên hạ không thể chịu. Như vậy có thể lập công lao mà người thiên hạ không thể thành, lập sự nghiệp mà người thiên hạ không thể lập”.

25. GIẢ DƯƠNG THÀNH ÂM, THỪA CƠ LƠ LÀ ĐÁNH CHỖ LƯỜI

Giả dương là co, đánh vào chỗ lười là duỗi.

Con chim ưng đứng ở đó trông như đang ngủ, con hổ đang đi có dáng như ốm. Đó chính là thủ đoạn của chúng trước khi chuẩn bị vồ mồi. Thời xưa có âm mưu: “Giả săn để ăn hổ”. Dùng kế này cho những đối thủ mạnh. Trước mặt đối thủ, cố gắng co hết móng vuốt của mình lại như một kẻ đi săn “ngu ngốc”. An Lộc Sơn rất giỏi nghệ thuật này, bề ngoài thì nhất mực thuận theo Đường Minh Hoàng, tạo trạng thái như nô bộc cung kính, thậm chí còn xưng Dương quý phi nhỏ hơn cả mình làm mẹ, co mình càng hay càng tốt. Nhưng một khi thời cơ chín muồi thì không chỉ có thể chén cả cha mẹ nuôi, mà quan trọng hơn là chén cả giang sơn nhà Đường.

Ngày 9 tháng 11 năm Thiên Bảo thứ 14 đời Đường Huyền Tông (năm Công Nguyên 755), An Lộc Sơn lấy tên của Dương Quốc Trung dẫn quân sở bộ và một số quân của các dân tộc thiểu số gồm hơn mười vạn người, trên danh nghĩa là hai mươi vạn người từ Phạm Dương (nay là Bắc Kinh) nhanh chóng đi chinh phạt phương Nam. Những nơi mà đại quân đi qua, tuyệt đại đa số các châu huyện đều trông thanh thế mà tan rã hoặc đầu hàng, hoặc chạy trốn, hoặc bị giết, không có đến một chút khả năng chống cự. Tháng 12, An Lộc Sơn đã đến Linh Xương (nay là Tây Nam huyện Hoạt, tỉnh Hà Nam), lợi dụng cơ hội nước đã đóng băng để nhanh chóng qua Hoàng Hà, chống Trần Lưu, chiếm Vinh Dương, tiến thẳng đến ép Hổ Lao (nay là Ký Thuỷ - Hà Nam).

Đến tận lúc này, An Lộc Sơn mới gặp trở ngại của Triều Đường do Phong Thường Thanh dẫn đầu sáu vạn quan quân. Nhưng những quan quân do Phong Thường Thanh dẫn đầu đều là quân trung tập, là những tân binh chưa qua tập luyện nên không tránh được sự chém giết của quân thiết kỵ của An Lộc Sơn. Phong Thường Thanh bị đại bại ở Hổ Lao, sau đó lại thua trận ở ngoài thành Lạc Dương, lần thứ ba thua trận ở của Đông thành Lạc Dương. Trăm chiếc thuyền đành phải lại để tiến đến hợp quân với Cao Tiên Chỉ ở Thiểm Tây, bỏ thành nhượng đất, rút về Đồng Quan, ý đồ dựa vào nơi hiểm yếu để chống cự, đề phòng quận An tấn công vào Trường An. Đường Huyền Tông lòng nóng như lửa đốt quyết định phản công, nên tức giận chém luôn Phong Thường Thanh và Cao Tiên Chỉ do dám rút lui tránh địch. Một mặt phái tướng Ca Thư Hàn dân ba vạn quân tiến về Đồng Quan để thay, một mặt lại sắc lệnh cho thiên hạ các nơi cùng tiến quân, cùng hội lại ở Đông Đô Lạc Dương.

Vốn An Lộc Sơn định từ Lạc Dương tấn công vào Đồng Quan để tiện chiếm Tây Lương Trường An, lật đổ triều Đường. Không ngờ rằng quân dân Hà Bắc dưới sự kêu gọi của Nham Ngai Khanh và Nham Chân Khanh đã vùng lên chống lại, khí thế ngút trời, cắt đứt mối liên hệ giữa quân An ở Lạc Dương và sào huyệt cũ ở Phạm Dương. Thêm vào đó hai vị đại tướng là Lý Quang Chúc và Quách Tử Nghi đã kịp thời dẫn quân phương Bắc rời Cảnh Thinh, liên kết với quân dân Hà Bắc đang đầy khí thế, tạo nên mối đe doạ rất lớn đối với quân An. An Lộc Sơn đành phải lui về Lạc Dương bàn bạc lại với các thuộc hạ, phái mãnh tướng Sử Tư Minh về cứu Hà Bắc, lệnh cho con là An Khánh Tự tấn công để chiếm Tuyên Quan. Nhưng quân dân Hà Bắc, đặc biệt là danh tướng Lý Quang Chúc, Quách Tử Nghi túc trí đa mưu, anh dũng thiện chiến làm Sử Tư Minh bị thất bại liên tiếp. Còn Ca Tư Hàn lại dựa vào sự hiểm trợ tự nhiên của Đồng Quan, chỉ cố thủ không ra, quân An không có cách nào tiến về phía Tây. Cuối cùng, triều đình cũng ổn định được thế trận, có cơ hội ưu thế điều quân để diệt địch. An Lộc Sơn phía trước bị chặn bởi Đông Quan, phía sau bị cắt đường rút lui, tuy không đuổi kịp hoàng đế Đại Yên ở Lạc Dương, nhưng thực tế vẫn lo lắng khôn cùng, không biết làm thế nào.

Chẳng ngờ rằng, trong khi An Lộc Sơn đang ngày đêm lo lắng thì Đường Huyền Tông muốn nhanh chóng dẹp quân phản loạn nên nghe và tin theo tình báo phiến diện của Dương Quốc Trung, hạ lệnh cho Ca Tư Hàn nhanh chóng ra khỏi Đông Quan để tấn công tiêu diệt quân An. Ca Thư Hàn đành phải bỏ nơi hiểm trở này để mạo hiểm tấn công. Mười vạn tướng sĩ quân Đường lập tức bị quân An mai phục. Nơi lá chắn của Trường An đã rơi vào tay quân phản loạn.

Đông Quan thất thủ, Trường An loạn hết lên. Đường Huyền Tông vốn tức giận không thể kìm được, nóng vội muốn nhanh chóng dẹp quân phản nghịch thì lúc này thần trí tiêu tan, chỉ kịp kéo chị em Dương quý phi và con cháu hoàng tộc ngay đêm đó chuồn vội ra khỏi Trường An, chạy trốn về Tây Thục. Tháng 6 năm Công Nguyên 765, An Lộc Sơn lại nhẹ nhàng đoạt được Tây Kinh Trường An. Đây chính là điểm mốc làm triều Đường từ đỉnh của sự cường thịnh rơi xuống vực thẳm của sự suy thoái, thất bại - giai đoạn thứ nhất của “loạn An sứ”.

Kẻ địch phòng bị lơ là, tất tư tưởng tê liệt, ý chí chiến đấu tiêu tán, chỉ huy bất lực, hợp đồng không tốt, phản ứng chậm chạp, sức chiến đấu yếu. “Thừa lúc lợi là mà tấn công chỗ lười” chính là vào thời cơ đó bất ngờ tấn công mãnh liệt kẻ địch, khiến kẻ địch trở tay không kịp, thần trí hỗn loạn, mất khả năng đề kháng. Nhưng trong trường hợp bình thường, quân địch sẽ không tê liệt lơ là. Do vậy, trước khi tấn công mãnh liệt thường phải thông qua “giả âm hành dương” để mê hoặc quân địch, làm địch bị tê liệt, để mình lấy sức. “Dương” là công khai bộc lộ, “âm” là ngụy trang che giấu. “Giả dương hành âm” chính là dùng hành động công khai để che đậy ý đồ và hành vi ẩn giấu...

Trước khi An Lộc Sơn nổi dậy công kích đã phải dùng thời gian đằng đẵng mười năm để thi hành kế sách “giả dương hành âm”.

“Giả dương” của An Lộc Sơn chính là cố ý có vẻ chân chất, trung thực, giành được sự tin tưởng tuyệt đối của Đường Huyền Tông, không phòng bị một chút gì. Năm Công Nguyên 743, An Lộc Sơn đảm nhiệm chức Bình Lộ tiết độ sứ, khi nhập triều, Đường Huyền Tông thường tiếp kiến ông ta, đặc biệt ưu đãi. Nhân cơ hội này, ông ta nói: “Năm ngoái, ở Dinh Châu có một bầy côn trùng đến phá hoại hoa màu, thần lập tức thắp hương cầu trời rằng: “Ta nếu lo lắng không yên thì sẽ không trung với vua, nguyện để côn trùng ăn tim của mình, nếu không xin ngài nhanh chóng đuổi côn trùng đi”. Thần vừa cầu xong thì lúc đó có hàng đàn chim bay từ phương Bắc tới, côn trùng bị giết hết. Việc này chứng tỏ chỉ cần vi thần thành tâm dâng hiến sức lực thì ông trời tất nhiên sẽ phù hộ. Phải viết chuyện này vào sử sách”.

Lời nói hoang đường như vậy vốn rất đáng buồn cười, nhưng do An Lộc Sơn giỏi xu nịnh, Đường Huyền Tông tin và cho là thật nên càng tin rằng ông ta là người chân chất trung thực. An Lộc Sơn là con lại của dân tộc thiểu số Đông Bắc. Ông ta thường nói với Đường Huyền Tông: “Thần sinh trưởng tươi tốt, được hưởng hoàng ân, được sự sủng ái vinh hoa rất mực, tự hổ thẹn mình ngu xuẩn, không đủ sức đảm nhiệm, chỉ có dùng thân mình chết cho đất nước để báo hoàng ân”. Đường Huyền Tông rất vui mừng. Một lần, vừa đúng lúc có thái tử ở đó, Đường Huyền Tông lệnh cho An Lộc Sơn vào gặp. An cố ý không bái, thị vệ trước điện hỏi: “Lộc Sơn gặp điện hạ cớ gì không lễ?” An giả vờ kinh ngạc hỏi: “Điện hạ xưng thế nào?” Đường Huyền Tông cười nói: “Điện hạ tức Hoàng thái tử”, An hỏi lại: “Thần không biết lễ nghi của triều đình, Hoàng thái tử là chức quan gì?” Đường Huyền Tông cười lớn nói: “Sau khi trẫm trăm tuổi, lúc đó sẽ nhường ngôi hoàng đế, người được nhường ngồi đó được gọi là Thái tử”. Lúc này An Lộc Sơn mới ra vẻ tựa như vừa tỉnh ngộ, nói: “Ngu thần chỉ biết bệ hạ, không biết có Hoàng thái tử, tội đáng vạn lần chết”. Đồng thời quay sang lễ thái tử. Đường Huyền Tông cảm thấy người này “chân thành” càng thêm khen ngợi.

Một ngày vào năm Công Nguyên 747, Đường Huyền Tông mở yến tiệc. An Lộc Sơn tự mình múa tặng bài múa của dân tộc Hồ. Đường Huyền Tông thấy bụng ông ta to như vậy mà có thể múa, bèn cười và hỏi: “Trong bụng có cái gì mà to như vậy?” An Lộc Sơn thuận mồm đáp luôn: “Chỉ có lòng son!” Đường Huyền Tông càng vui mừng, lệnh cho ông ta kết làm huynh đệ với anh chị em quý phi. An Lộc Sơn vẫn mặt dày thỉnh cầu xin làm con của Dương quý phi. Từ đó An Lộc Sơn ra vào thẩm cung như người trong nhà hoàng đế. Dương quý phi đối với ông ta nóng như lửa thì Đường Huyền Tông càng tin tưởng sủng ái ông ta, còn đem khoảng một phần tư tân binh của thiên hạ giao vào tay An Lộc Sơn.

Rất nhiều người đã thấy âm mưu phản loạn của An Lộc Sơn và nhắc nhở Đường Huyền Tông. Nhưng Đường Huyền Tông đã bị mê hoặc bởi kế “giả dương thành âm” của An Lộc Sơn nên tất cả các bản tấu chương bị coi là đố kỵ với An Lộc Sơn, không chỉ không phòng bị An Lộc Sơn mà ngược lại còn đồng tình và thương tiếc, không ngừng ban ân sủng, ban cho chức Bình Lộ tiết độ sứ, kiêm Phạm Dương tiết độ sứ, Hà Đông tiết lộ sứ và Nhàn Cứu, Quân Mục tiết độ sứ.

An Lộc Sơn thấy kế “giả dương hành âm” đã nắm trong tay. Đối với ông ta, Đường Huyền Tông chỉ có sủng ái tin tưởng, không chút đề phòng, bèn vội vàng sử dụng cách “thừa lúc sơ hở mà tấn công chỗ lười”, tiến hành một cuộc tập kích bất ngờ. Thuộc hạ chiến lược của ông ta dốc toàn sức lấy Hà Bắc, tiến thẳng lấy hai kinh Đông Tây (tức Trường An và Lạc Dương)

Như vậy, tuy An Lộc Sơn chỉ có hơn mười vạn binh lính, không bằng một phần tư của triều đường, nhưng tinh binh mãnh tướng của triều Đường đều tập trung ở Tây Bắc, không có chút phòng bị nào đối với An Lộc Sơn. Một vùng đất rộng lớn bao gồm cả hai kinh chỉ có tám vạn quân. Vùng Hà Nam và Hà Bắc thì càng là binh ít tướng đơn và lại yên tĩnh đã lâu, võ bị lỏng lẻo, đối mặt với sự tiến quân của An Lộc Sơn với quân bộ và quân kỵ tinh nhuệ, đi theo đường Thái hàng Sơn Đông của Bình Nguyên - Hà Bắc tiến thẳng về hai kinh, tự nhiên sẽ gây sự kinh hoàng lúng túng, không có chút khả năng chống cự. Do vậy, từ Bắc Kinh khởi hành đến khi chiếm Lạc Dương, An Lộc Sơn chỉ mất ba mươi ba ngày.

Suy cho cùng, thực lực của triều Đường hùng hậu hơn An Lộc Sơn. Lúc sợ hãi lại vội vàng ứng biến, cũng lấy Đồng Quan để làm nơi chặn mũi nhọn của quân phản loạn, lại cắt đứt mối liên hệ giữa quân phản loạn và bản doanh ở Hà Bắc. Nhưng do đại thần được sủng ái không gì sánh được lại đột nhiên phản loạn, Đường Huyền Tông vừa bị chọc giận do kế “giả dương thành âm” lại bị kế “thừa chỗ sơ hở tấn công chỗ lười” chọc vào vết thương, lòng tự tôn nhanh chóng trở lên rất vội vã. Mã Tôn Tử nói: “Chủ không thể lấy sự tức giận mà khởi binh, tướng không thể dùng sự ôn hoà mà chiến đấu”. Mưu kế của An Lộc Sơn đã làm Đường Huyền Tông mất đi sự khách quan cần thiết trong khi chỉ huy chiến trận, trong lúc vừa giận vừa vội đã quên đi sự cần thiết đối với triều Đường chính là ổn định thế trận, giành thời gian để điều tinh binh. Hành động một lần để diệt quân phản loạn, đã qua loa mà chém giết Phong Thường Thanh và Cao Tiên Chỉ phòng thủ đúng, đồng thời lại hạ lệnh cho Ca Thư Hãn bỏ chỗ hiểm trở Đồng Quan xuất quân chống địch, làm toàn quân bị tiêu diệt, sai một li đi một dặm.

Sau khi quân An chiếm lĩnh cửa ải, đã dừng quân mười ngày. Sau khi tiến vào Trường An cũng không tổ chức truy kích, để Đường Huyền Tông bình yên chạy trốn. Có thể thấy, An Lộc Sơn tầm mắt ngắn, chỉ muốn củng cố hai kinh đã chiếm được và nối lại đường thông với sào huyệt cũ ở Hà Bắc, tiêu pha những đồ quý đã chiếm được, hưởng thụ hương vị của hoàng đế Đại Yên mà không phá vỡ triệt đế mưu lược to lớn của chính quyền triều Đường. Nhưng kẻ vô lại có tầm nhìn ngắn ngủi này cuối cùng cũng đuổi được hoàng đế Đại Đường rút lui nghìn dặm thì có thể thấy sự lợi hại của mưu kế “giả dương thành âm, thừa lúc lơ là mà đánh chỗ lười” lớn đến mức nào.

26. KHI PHẢI NHƯỢNG BỘ THÌ NÊN NHƯỢNG BỘ

Trong khi nhượng bộ phải duỗi.

Thời thế tạo anh hùng, đời loạn sinh ra những người kiệt xuất. Người thông minh giỏi sống ở thời thế, khi cần có phải co, khi cần duỗi phải duỗi, có thể co thì co, có thể duỗi thì duỗi. Co vào lúc cần co là trí tuệ, duỗi vào lúc cần duỗi cũng là trí tuệ. Co để bảo toàn lực lượng, duỗi là làm lực lượng hiển hách. Co là để ẩn giấu mình, duỗi là để đề cao mình. Co là sinh ở chân núi, duỗi là sinh ở đỉnh núi. Có chân núi và đỉnh núi, cái cao cái thấp đan xen vào nhau như sóng tiến lên, mới tạo nên cuộc đời đầy phong phú. Người trí sáng trong khi “nhượng bộ” phải cầu phát triển, quyết không câu nệ.

Ngày 1/1/1912 là một ngày vĩnh viễn không thể quên của những người Trung Quốc yêu tự do. Mười giờ sáng, Tôn Trung Sơn đại diện cho các tỉnh, ngồi xe chuyên dùng tuyến Lư Ninh từ Thượng Hải đến Nam Kinh. Năm giờ chiều, sau một tiếng còi dài, người lái tàu dừng ở ga. Buổi tối hôm đó, Tôn Trung Sơn đến Phủ tổng thống ở nơi sở tại: nơi ở của cựu thống đốc Lưỡng Giang. Mười giờ tối tổ chức lễ nhậm chức Tổng thống, đổi năm đó thành năm Trung Quốc Hoa Dân thứ nhất. Nền chuyên chế quân chủ của Trung Quốc kết thúc từ đó.

Tôn Trung Sơn cũng không quên cử hành nghi thức tế thiên địa tổ tiên cùng những người đã đồng cam cộng khổ. Tôn Trung Sơn đã đứng ở chân núi phía Bắc núi Chung, nhìn về vùng đất rộng lớn, huyết khí trào dâng, vô cùng xúc động.

Tuy nhiên, mọi người rất nhanh phát hiện ra rằng người thực sự nắm cục thế phương Bắc là Viên Thế Khải chứ không phải Tôn Trung Sơn. Trong tay Viên Thế Khải có một tờ Vương bài (át chủ bài), chính là có thể chi phối triều đình nhỏ ở Bắc Kinh, ông ta tìm cách làm quân rối loạn và kéo người các đảng các phái, khiến không ít người tin tưởng rằng: Tôn Trung Sơn không có cách nào lôi kéo các đảng phái, làm cho nó hài hòa thống nhất. Trong thực tế, Tôn Trung Sơn thiếu tư tưởng chuẩn bị cho công việc lãnh đạo một nhà nước hỗn loạn, suy bại. Có một lần quân An Huy bị đói, Tôn Trung Sơn thuận tay phê hai mươi vạn đồng, nhưng lúc đó tiên trong kho của bộ tài chính chỉ có chín vạn đồng. Tôn Trung Sơn chẳng biết chút gì về việc này. Không chỉ có vậy, mặt ngoại giao của chính quyền lâm thời cũng chẳng biết làm thế nào. Các sứ đoàn ngoại giao chẳng coi Tôn Trung Sơn ra gì, họ dù gì cũng ở lại Bắc Kinh vì Bắc Kinh là địa bàn của Viên Thế Khải.

Không lâu sau, Tôn Trung Sơn đau khổ nhận thức ra được điểm này. Đây là cuộc đấu tranh vô cùng gian nan, gần như tất cả các đảng phái cũ đều phản đối chiến tranh, Hoàng Hưng kiên quyết biểu thị: “Nếu hoà nghị không thành thì tôi cũng không thể hạ lệnh động viên. Nếu tiên sinh nhất định muốn đánh, tôi chỉ có thể mổ bụng để tạ thiên hạ”. Chỉ cần Tuyên Thống thoái vị thì tất cả các điều kiện khác đều có thể chấp nhận. Đây là hiện thực tàn khốc. Tôn Trung Sơn đành phải nhường vị trí cho Viên Thế Khải. Mặc dù họ đều nhận thấy người này là nhân vật có dã tâm, nhưng tình thế lúc đó thì chẳng có cách nào khác. Sau khi vượt qua được sự lo lắng đau khổ, một mình nắm quyền lực, thi hành chủ nghĩa tam dân, Tôn Trung Sơn bị ép phải thoái vị, nhưng với điều kiện là phải phế truất hoàng đế Tuyên Thống và định đô ở Nam Kinh.

Viên Thế Khải đồng ý, ngày 12/9, Tuyên Thống hoàng đế thoái vị. Ngay sau đó, Tôn Trung Sơn đưa ra đề nghị từ chức trước nghị viện lâm thời, đồng thời đưa Viên Thế Khải lên thay thế. Nhưng Viên Thế Khải tuyên xưng chức vị của ông ta là Nguyên thủ quốc gia, là được lệnh của hoàng thất nhà Thanh, chứ không phải Dân quốc. Tôn Trung Sơn cảm thấy mình bị các đồng chí của mình bán rẻ, tình cảm tức giận và bị lăng nhục đè nặng trong lòng.

Ngày 24/2, Tôn Trung Sơn đến Hồng Kông, hôm sau đi xe nhà binh và buổi chiều hôm sau đến Quảng Châu. Hàng vạn nhân dân các tỉnh thành đứng đầy cảng, nhiệt liệt hoan nghênh vị Tổng thống bị về vườn này.

Tôn Trung Sơn ở lại phía Nam thì đối với chính phủ phương Bắc mà nói, đó không phải là chuyện hay. Tuy Tôn Trung Sơn vẫn một mực biểu thị là sau khi từ chức sẽ tập trung trí lực vào việc xây dựng đường sắt Trung Quốc, nhưng chẳng ai tin rằng ông thật sự đầu tư tinh lực vào vấn đề kinh tế.

Viên Thế Khải mời ông đến Bắc Kinh gặp mặt. Đương nhiên là Tôn Trung Sơn đồng ý. “Ngài không nên đi”, mọi người kinh ngạc khuyên ông ta, “Viên Thế Khải là người rất có dã tâm, việc gì cũng có thể làm được. Chỉ sợ rằng ngài vào Bắc Kinh rồi chẳng ra được!”

“Lần đi này không ngoài sự điều hoà tình cảm Nam, Bắc”, Tôn Trung Sơn cười nói, “đến ngay các việc như ngoại giao, tài chính, nội chính, nếu Viên Tổng thống có hỏi thì nhất định tôi sẽ nói hết những gì tôi biết cho Viên Tổng thống. Nếu ông ta không hỏi thì tôi cũng chẳng đề cập đến làm gì”.

Ngày 18/8, Tôn Trung Sơn khởi hành lên phía Bắc. Ngày 24/8, Tôn Trung Sơn từ Thiên Tân vào kinh, nhận được sự hoan nghênh cực kỳ long trọng. Khi ông ngồi vào chiếc chuyên xa ở phía trước bến xe, đội quân nhạc tấu một bản nhạc vui vẻ, đội ngũ các cháu nhi đồng hát bài hát hoan nghênh, pháo nổ vang, mọi người tung mũ lên, tiếng vỗ tay như sấm dậy. Tôn Trung Sơn ngồi vào chiếc xe ngựa trang trí huy hoàng bằng vàng ngọc, đệm trong xe bằng đoạn vàng, do ngựa bạch kéo. Phía trước có ba mươi kỵ binh mở đường, phía sau có mấy chục quân cảnh vệ đi bảo vệ, từ cửa Chính Dương về tới khách sạn.

Sau khi Tôn Trung Sơn về kinh thì Hoàng Hưng, Trần Kỳ cũng nhanh chóng lên phía Bắc. Họ tổ chức mười mấy cuộc hội đàm với Viên Thế Khải, bao gồm tất cả các chủ đề nhưng quan trọng nhất vẫn là vấn đề kinh tế. Tôn Trung Sơn nói với Viên Thế Khải về các vấn đề thu hút vốn nước ngoài, xây dựng đường sắt, quyền bình quân về đất đai... Hầu như Viên Thế Khải đều biểu thị sự ủng hộ. Điều này ngược lại lại làm cho Tôn Trung Sơn cảm thấy rất kỳ lạ.

Về đường sắt, Tôn Trung Sơn nói ông dự định trong vòng mười năm xây dựng tuyến đường sắt hai mươi vạn dặm, “tung hoành giữa năm châu”.

“Ồ, ồ,” Viên Thế Khải hỏi, “nghe nói ngài có kế hoạch vay nợ nước ngoài để xây dựng đường sắt, đúng không?

“Đúng vậy!” Tôn Trung Sơn dùng ngữ khí tràn đầy nhiệt tình nói: “Phí xây dựng hai mươi vạn dặm đường sắt có thể do mười công ty lớn tự vay vốn nước ngoài. Lúc đầu đường sắt thuộc sở hữu của dân, sau bốn mươi năm sẽ thu hồi là sở hữu nhà nước. Quyền không rơi vào tay người nước ngoài, quốc gia không chịu trách nhiệm trả nợ, đến kỳ sẽ thu hồi đường”.

“Như vậy rất công bằng, rất công bằng”. Viên Thế Khải như sáng cả đầu óc ra nói.

“Tổng thống xuất thân từ binh nghiệp,” Tôn Trung Sơn nói, “tự nhiên cũng rõ là đường sắt và luyện binh thì phải xây dựng đường sắt trước. Không có đường, có binh cũng chẳng dùng được”

“Có lý, có lý”. Viên Thế Khải cười to.

Ngày 16/9, Tôn Trung Sơn, Hoàng Hưng và Viên Thế Khải cùng bàn bạc đưa ra “cương lĩnh chính trị” gồm tám điều: (1) Lập quốc theo chế độ thống nhất; (2) Chủ trương là thật công bằng không thiện ác, theo tục của dân tộc; (3) Tạm thời thu võ bị, trước tiên chuẩn bị nhân tài cho hải, lục quân; (4) Mở cửa, thu hút vốn nước ngoài, xây dựng đường sắt, khai khoáng, xây dựng nhà máy gang thép để làm giàu cho dân sinh; (5) Khởi xướng tài trợ sự nghiệp quốc dân, đầu tiên phải bắt tay vào nông, lâm, công, thương; (6) Quân sự, ngoại giao, tài chính, tư pháp, giao thông, đều theo chủ nghĩa trung ương tập quyền; (7) Nhanh chóng chỉnh đốn tài chính; (8) Cố gắng hài hoà các đảng, duy trì trật tự, cơ bản là thừa nhận.

Tôn Trung Sơn và Viên Thế Khải còn đạt được hiệp định quân tử, tức phương Nam không can dự vào việc hành chính trung ương của phương Bắc, và phương Bắc cũng không can thiệp vào việc dùng người xây dựng kinh tế.

Nếu tám điều khoản của cương lĩnh chính trị này thật sự có thể đưa vào thực hiện thì đây sẽ là một lần “kinh tế Bắc phạt” có quy mô lớn do người phương Nam phát động, bởi vì nhấn mạnh mở cửa và thu hút vốn nước ngoài sẽ đem lại mâu thuẫn xung đột to lớn hơn, sâu xa hơn giữa cuộc vận động giao thiệp và các hành động quân sự Bắc phạt cho xã hội Trung Quốc.

Tiếc rằng, do cục thế chính trị vẫn biến động không yên, phương Nam không thể xây dựng kinh tế và Viên Thế Khải cũng không thể tuân thủ lời hứa của mình.

Sự nghiệp có thành công và cũng có thất bại. Nếu một người có thể thông thuộc quy luật này thì việc gì cũng không quá theo đuổi thành công. Trong sự nghiệp luôn có một số vấn đề không có cách giải quyết, luôn có những sự việc không có cách nào làm được, luôn có những sự việc không đủ, làm không được và chẳng còn cách nào. Một câu nói cũng có hạn định, cũng có cái không như ý và có cái thất bại. Làm thế nào đây? Sau khi đã cố hết sức thì nên bình tĩnh tự nhiên đón nhận kết quả và sự thực cuối cùng tất nhiên sẽ tới. Nói tóm lại, tùy thời thế mà có hay duỗi, nhu thuận như chiếu hương bồ, có thể cuộn có thể trải, đây không phải là nhát gan sợ việc; cương cường dũng cảm mà lại bền vững, bất khuất, đây cũng không là việc làm của bạo dân kiêu ngạo.

27. LÒNG NGƯỜI KHÔNG BIẾT ĐỦ NHƯ RẮN NUỐT VOI

Duỗi không thể quá xa với chuẩn mực.

Nếu một người sinh ra trong một gia đình hào hoa phú quý, hưởng thụ vật chất phong phú thì sẽ làm người đó nuôi dưỡng cá tính không tốt về thị hiếu và thích ra uy ra phúc. Thị hiếu không tốt như ngọn lửa mạnh đối với sự nguy hại của người. Tính khí chuyên quyền tạo thế cũng hung ác như tâm tính thối nát. Nếu không kịp thời cho thêm một chút quan niệm lạnh lẽo mát mẻ để ôn hoà một chút dục vọng mạnh mẽ kia thì ngọn lửa dục vọng mãnh liệt đó nếu không thiêu bạn ra tro thì cũng sẽ làm lòng tham đó “tham” hết cả bản thân. Như Lão Tử đã nói: “Hoạ ra từ cái không biết đi. Tôi không lớn hơn cái mình muốn được”. Do vậy, con người nên tăng cường tự tu dưỡng đạo đức, làm giảm dục vọng của mình, cố gắng tránh “duỗi quá mức” làm xuất hiện hiện tượng “rắn nuốt voi”, như vậy mới có thể thoải mái đi hết cuộc đời người.

Hoắc Quang là em của Phiêu Kỵ đại tướng quân, mất do bệnh tả. Thời Hán Vũ Đế, ông giữ chức Đại tư mã, Đại tướng quân, quyền trong một thời. Sau khi Vũ Đế mất, ông tiếp nhận di chiếu, phò tá thái tử, dựa vào thân phận là Đại thần để chủ trì triều chính, Hoàng đế cũng có vài phần kính sợ ông ta. Mọi người trong triều đều coi ông là lãnh đạo cao nhất nước.

Mười bốn năm sau, Chiêu vương bị bệnh qua đời, không để lại cốt nhục. Hoắc Quang và quần thần lập Lưu Gia làm hoàng đế. Nhưng Lưu Gia là người dâm đãng và ngu ngốc, nên Hoắc Quang kiến nghị phế truất và lập Lưu Tuần làm hoàng đế. Trong quá trình thay hoàng đế như đèn kéo quân thì Hoắc Quang có tác dụng rất quan trọng, vị trí của ông trong triều đình cũng ngày càng cao, thật là “sờ tay có thể bỏng”. Người nhà, bạn bè thân thuộc của ông đều dựa vào ưu thế lẫy lừng của ông mà ngông nghênh càn rỡ. Dần dần đã làm nhiều người bất mãn.

Vốn Lưu Tuần đã có thê thất - ông nguyện kết tóc với người vợ này từ khi hai người còn bần hàn, lập làm hoàng hậu. Phu nhân của Hoắc Quang, bà Hiển, là người tối mắt về lợi, không vừa lòng khi thấy thế lực nhà họ Hoắc vẫn chưa đủ lớn, một lòng muốn đưa con gái vào vị trí hoàng hậu. Bà sai người hạ độc chết hoàng hậu, đem gả con gái mình cho Lưu Tuần làm hoàng hậu. Như vậy, quyền uy nhà họ Hoắc như hổ mọc thêm cánh, như mặt trời giữa ban ngày, sau khi Hoắc Quang mất, vẫn nắm việc quan chính của triều đình, con gái làm hoàng hậu, con trai, con rể đều là chức quan trong giới chính trị và quân sự.

Lưu Tuần nhận được rất nhiều báo cáo vạch trần tội ác của nhà họ Hoắc. Lại nghĩ đến những uy hiếp của nhà họ Hoắc đối với mình, thế là bắt đầu làm suy yếu quyền lực của nhà họ Hoắc.

Thấy nhà họ Hoắc đang xuống dốc, một nhà nắm quyền lớn, dùng quyền lớn không chỉ sợ hãi không kìm được sẽ có ngày cuối cùng, cuối cùng bàn bạc cách phế truất Lưu Tuần.

Việc cơ mật quan trọng là phát động binh biến cuối cùng bị tiết lộ, Lưu Tuần hạ lệnh bắt toàn bộ già trẻ nhà họ Hoắc, bà Hiển, con gái, con trai, con rể toàn bộ đều bị xử tội chết, người có liên quan có đến hơn một nghìn nhà.

Hoắc Quang là người cực kỳ cẩn thận. Ông thụ mệnh nhờ cậy, thiết lập địa vị cho mình, sau đó phế truất hoàng đế ngu ngốc và dâm đãng vì lợi ích của thiên hạ, càng làm tăng quyền uy của mình, nhưng ông không dựa vào quyền mà dơ dáng, không vì phi pháp mà làm chuyện mờ ám. Chỉ có người nhà họ Hoắc bị mê hoặc bởi quyền lực, rơi vào vũng bùn tìm kiếm quyền lực không thể thoát ra được. Không vừa lòng với uy quyền cực thịnh đã có mà lại muốn làm Hoàng đế thì kết cục cuối cùng nhất định sẽ là bi kịch. Cái độc trong quyền lực quá sâu, sức miễn dịch trong hệ thống chịu đựng của con người sẽ dần dần bị tổn hại. Bà Hiển và các con trai, con rể điên cuồng theo đuổi quyền lực. Con dao hai lưỡi của quyền lợi sẽ không khách khí mà cắt vào chính họ.

Rất khó đáp ứng đủ dục vọng, tục ngữ nói: “Lòng người không biết đủ như rắn nuốt voi”. Càng tham lam đuổi theo để bắt cho đủ dục vọng cá nhân thì cũng như cầm con dao hai lưỡi. Nó ngày càng sắc nhọn thì cuối cùng sẽ hại mình. Chẳng bằng học theo Trương Lương đứng trong số các liệt hầu, công thành rồi rút lui, bỏ lại mọi sự của nhân gian cùng Hoàng Thạch đạo nhân đi vân du. Coi những vinh hoa phú quý trong nhân gian như công danh, tiền tài là vật ngoài bản thân, thì tức là có thể “người khôn giữ mình”.

Tóm lại, tất cả dục vọng của đời người không ngoài dục vọng về tinh thần và vật chất. Để đáp ứng hai dục vọng này thì phát sinh hai sự theo đuổi tương ứng - theo đuổi về tinh thần và theo đuổi về vật chất. Người hủ bại và kẻ tiểu nhân coi dục vọng về vật chất là toàn bộ cuộc đời, do vậy sự theo đuổi về dục vọng tinh thần không cao. Kẻ sĩ có tri thức thì dục vọng tinh thần lại tương đối mãnh liệt. Do vậy nói: “Khi theo đuổi công danh lợi lộc không cần cướp trước, khi tiến hành tu dưỡng phẩm chất đạo đức, sáng lập sự nghiệp không rơi lại phía sau người khác, hưởng thụ cuộc sống vật chất không nên có lòng tham vượt quá phạm vi nhất định”.

28. CUNG KÍNH CÓ TIÊU TAN GIẬN, NHƯỢNG BỘ CÓ THỂ NGỪNG CHIẾN TRANH

Cung kính, nhượng bộ là co

Tiêu tan, ngừng là duỗi.

Xử thế với con người phải biết học cách nhún nhường lễ nhượng (nhường theo lễ nghi), không thể chỗ nào cũng muốn chiếm trước, giành phần thắng, không thể việc gì cũng muốn nhúng tay vào. Gặp chỗ khó đi, lùi một bước sẽ thấy trời cao đất rộng. Lúc cuộc đời đắc ý, cũng nên chia một ít công lao cho người khác, không thể chiếm hết công lao rồi tự kiêu, đắc ý dơ dáng. Huống hồ, tình cảm của nhân loại phức tạp đa dạng, sự biến hoá của lòng người cũng kỳ diệu khôn cùng. Hôm nay cho là đẹp, ngày mai có thể cho là xấu. Cái gọi là “sự ấm lạnh của tình người, thế thái lạnh lẽo” cũng chính là cái lý “tình người phản phúc, đường đời gập ghềnh”. Nhất là đường đời nhiều hiểm trở, chỗ nào trong cuộc đời cũng có vực thẳm. Đường đời có chỗ cao chỗ thấp, có chỗ cong chỗ thẳng. Khi bạn bị chèn ép, nên cổ vũ dũng khí làm người. Khi sự nghiệp của bạn phát đạt, cũng không quên những người nghèo khổ, như vậy có thể phòng họa khi chưa xảy ra. Biết cách lùi một bước, hiểu cách nhường ba phần công danh thì không chỉ là cái đẹp của sự nhún nhường, mà cũng là cách hay để yên thân lập mệnh. Nhưng sự nhún nhường quá mức sẽ trở thành sự khom lưng quỳ gối, đâu cũng đòi cái hay thì như vậy sẽ làm cho người ta có cảm giác cơ hội lợi dụng.

Phùng Ngọc Tường dẫn đầu đến lấy lương, Bộ trưởng tài chính lúc đó là Lưu Ân Nguyên. Lưu Ân Nguyên trả lời nhất định sau ba lăm ngày sẽ giải quyết.

“Sau ba lăm ngày, nếu vẫn không lĩnh được tiền thì làm thế nào?” Vương Hoài Khám hỏi.

Lưu Ân Nguyên giậm mạnh chân: “Nếu thất hứa tôi sẽ từ chức, để tạ tội với các vị ở đây! Các vị có thể tìm người có đức hạnh tài năng khác để có kế hoạch giải quyết tốt hậu quả”.

“Đồ thối tha!” Phùng Ngọc Tường hầm hầm tức giận, khí thế hung dữ, nói: “Chúng tôi đến đòi tiền, còn Bộ trưởng tài chính từ chức hay không thì chẳng liên quan đến chúng tôi! Bộ trưởng Lưu thích làm hay không, chúng tôi không quản được, chỉ biết rằng Bộ trưởng tài chính còn tại vị một ngày thì phải phụ trách trả nợ. Nếu tôi có quyền dùng người thì tôi đã thay vị Bộ trưởng này từ lâu rồi!”

“Lưu Văn Tuyền (tên chữ của Lưu Ân Nguyên) cố nhiên không hiểu tài chính”, Trương Thiệu Tằng bi ai thở dài một tiếng, “nhưng thử hỏi tài chính Trung Quốc, nếu mời các nhà ngân hàng đến quản lý thì có cách gì không?” “Bộ trưởng tài chính quả thật không có tài”, Lưu Ân Nguyên tức giận nói, “một ngày đến tận tối, chỗ này cũng cần tiền, chỗ kia cũng cần tiền, ai nấy đều chẳng có tài ứng phó, cũng giống bọn thổ phỉ Hồ Lạp hết lần này đến lần khác đòi tiền. Nhà nước lấy tiền nuôi bọn thổ phỉ thật là không biết từ đâu nói ra!” Lưu Ân Nguyên là người Hà Bắc, từ nhỏ đã học tập ở trường võ bị Thiên Tân, sau đó sang Đức lưu học, sau khi trở về nước cũng tầm thường, chẳng có tài cán gì. Đảm nhiệm những chức vụ nhàn nhã như tư nghị, tham sự, cố vấn. Sau đó đầu quân dưới trướng của Tào Hồn, được sủng ái và tin tưởng, mới bắt đầu một bước lên mây, trở thành một trong những người có năng lực của phái Bảo Định.

Còn Hồ Cảnh Dực xuất thân từ đao khách, nhưng hiện nay đã đầu quân dưới cờ của Hạo Bội Phù, là một mãnh tướng dũng mãnh thiện chiến. Lưu Ân Nguyên mắng Hồ Cảnh Dực là thổ phỉ thì tai của phái Lạc Dương nghe ra cũng như mắng Ngô Bội Hãn.

Bộ trưởng nông thương Lưu Định Ngũ “hừ” một tiếng rồi đứng dậy, dùng tay chỉ vào Lưu Ân Nguyên, lớn tiếng nói:

“Hôm nay, trước tiên chúng ta hãy thảo luận một chút về lời của Bộ trưởng tài chính. Dù ông nói Hồ Lạp Tăng là thổ phỉ thì quốc gia tại sao lại nuôi thổ phỉ? Chúng ta phải xin Thủ tướng hạ lệnh thảo phạt bọn thổ phỉ này. Nếu như Hồ Lạp Tăng không phải là thổ phỉ thì chúng ta không nên có cách nói này. Không thể tùy ý ngậm máu phun người, không nói sự thật!”

Trong phòng hội nghị nổi nên những tiếng thì thầm, những quân quan đứng nghe bên cạnh cũng cười. Mặt của Lưu Ân Nguyên lúc đầu trắng bệch sau đó chuyển sang màu đỏ và cuối cùng biến thành màu tím.

“Hay là chúng ta thảo luận sang đề tài khác?” Trương Thiệu Tăng ho hai tiếng rồi nói.

“Không được!” Lưu Định Ngũ hùng hổ hăm doạ: “Hôm hay nhất định phải làm rõ vấn đề Hồ Lạp Tăng có phải là thổ phỉ không? Đây là vấn đề lớn có quan hệ đến quốc pháp!”

Lưu Ân Nguyên vẫn giữ nụ cười cứng nhắc, hy vọng chuyện này chỉ là chuyện đùa, nhưng ông cảm thấy mồ hôi đang đầm đìa ở sống lưng.

“Ồ”, ông nói một cách khó khăn, “vừa rồi chẳng qua tôi nói một câu đùa, việc gì phải nghiêm trọng như vậy?”.

“Đây đường đường là hội trường của hội nghị Quốc vụ viện, không phải là nơi nói đùa. Muốn giải quyết vấn đề này thì chỉ có hai cách: thứ nhất là mời Bộ trưởng phát bức điện thông báo thừa nhận lời nói của mình là thối tha, thứ hai là xin Thủ tướng hạ lệnh thảo phạt Hồ Lạp Tăng”.

Trong lòng của Lưu Ân Nguyên thực sự căng thẳng, ông vừa nghiến chặt răng vừa giậm chân, đi đến trước mặt Lưu Định Ngũ, khom người một cái thật sâu, nói lớn: “Được, được, ông coi như là tổ tông, lời nói của tôi quả thật là thối tha! Xin ngài tha cho tôi, được không?”

Sự kinh ngạc của mọi người đã lên tới đỉnh điểm. Không ai có thể ngờ rằng Lưu Ân Nguyên sẽ nói ra những lời như vậy. Hội trường nổi lên những tiếng ầm ĩ huyên náo. Sự kiện lần này tuy đã qua đi nhưng do hình thức của câu chuyện cười này, những vết nứt giữa phái Bảo Định và phái Lạc Dương đã thể hiện rõ ràng trước mắt Phùng Ngọc Tường.

Sai lầm và thất thổ của người khác khi đối đãi phải càng rộng lượng hơn, nhưng khi mình có sai lầm và thất thố lại không thể khoan dung rộng lượng. Khi mình bị làm nhục, phải cố nhẫn nhục hết sức, nhưng khi người khác bị áp bức và lăng nhục thì phải tìm cách giúp họ thoát ra.

29. QUÂN TỬ KẾT GIAO TRỌNG TÌNH NGHĨA

Về tình có thể co, vì nghĩa có thể duỗi.

Khi chọn bạn bè thì việc cần thiết trước tiên là phải chọn những người có chí hướng cao xa, sau đó là chọn người tính cách giống mình. Người được gọi là tính cách giống mình cũng chính là chỉ người chí đồng chí hợp. Người được gọi là có chí hướng cao xa cũng chính là người có thể là người bạn tốt suốt đời trong sự nghiệp.

Quân tử trước tiên chọn bạn rồi mới kết bạn, do vậy ít phải lo nghĩ. Tiểu nhân trước tiên kết bạn rồi sau đó mới chọn, do vậy phải oán nhiều. Kết bạn theo cách của tiểu nhân thì nếu không vui vẻ sẽ chia tay, thế chẳng bằng hãy cẩn thận kết bạn ngay từ lúc đầu. Bạn bè là một trong ngũ luân, trong sự nghiệp cũng có thể nói là một khâu rất quan trọng. Trong cuốn “Thuyết văn” có viết: “Bạn bè chính là tượng trưng của tình cảm, người chí đồng ý hợp thì có thể kết làm bạn bè”. Trong “Kinh Dịch” lại viết: “Đồng thanh tương ứng, đồng khí tương cầu”. Do vậy, nói người có chí đồng ý hiệp, ý khí tương đồng thì sẽ kết giao thành bạn bè thật lòng.

Thông thường mà nói, có ba loại kết bạn có ích và cũng có ba loại kết bạn có hại. Kết bạn với người chính trực, với người thành tâm, với người kiến thức rộng rãi thì đó là ba loại bạn có ích; còn kết bạn với người quen đi đường bất chính, người giỏi a dua nịnh hót và người quen nói ngon nói ngọt thì đó là ba loại bạn có hại.

Trong cuốn “Lễ ký” có viết: “Kết bạn với người quân tử cũng như bước vào vườn chi lan, lâu dần không ngửi thấy mùi thơm của hoa nữa bởi vì chính ta đã đồng hoá với hoa rồi. Kết bạn với kẻ tiểu nhân thì như bước vào quán bán cá, thời gian dài thì không ngửi thấy mùi tanh của nó nữa bởi vì chính ta cũng bị đồng hoá rồi”. Do vậy, khi kết bạn với người chính nhân quân tử thì có thể nói là cả đời hạnh phúc. Kết bạn với kẻ tà ác tiểu nhân thì có thể nói là cả đời gặp tai hoạ. Vì thế, khi kết bạn không thể không xem xét và lựa chọn thận trọng.

“Gần mực thì đen, gần đèn thì rạng”. Do vậy, Tiêu Chu nói: “Phương pháp kết bạn, quan trọng nhất là phải rõ ràng minh bạch, nhiễm màu đỏ sẽ biến thành màu đỏ, nhiễm màu xanh sẽ biến thành màu xanh”. Lại nói: “Kết bạn được cửa đạo, chính là thiên lý cùng tốt, vững bền dài lâu; kết bạn không vào cửa đạo, như cầm dao cùng nhà, biểu hiện như nước với lửa”.

Phùng Ngọc Tường do cuộc bàn luận hợp tác bị Diệm Tích Sơn giam lỏng. Các tướng lãnh quân Tây Bắc ngày ngày hội họp bàn đối sách, mắng Diệm Tích Sơn không ngớt lời. Lộc Trung Lân thậm chí còn bí mật điều binh khiển tướng, chuẩn bị tấn công một trận vào Sơn Tây để cứu Phùng Ngọc Tường, giải quyết triệt để vụ Diệm Tích Sơn.

Tuy nhiên, Phùng Ngọc Tường qua sứ giả bí mật vẫn bảo quân Tây Bắc phải kiên trì phản kích quân Tưởng, nhưng Lộc Chung Lân lại cho rằng không cứu được Tổng tư lệnh ra thì phản kích quân Tưởng chỉ là lời nói trống rỗng.

“Tôi không thể đợi hơn được nữa!” Lộc Chung Lân tức giận nói với các tướng lĩnh khác. “Một mình tôi sẽ đi giết người Sơn Tây, mặc kệ sự thế ra sao, như ba lần bảy là hai mốt”.

Nhưng lấy danh nghĩa gì để tuyên chiến với Diệm Tích Sơn đây?

Lộc Chung Lân nêu ra ba lý do để khởi binh đánh Sơn Tây là: (1) Liên quân nội chiến, Diệm Tích Sơn là nơi bị họa đầu tiên; (2) Quân Tây Bắc phải lấy vùng Tây Bắc làm căn cứ địa, nếu không sẽ trừ bỏ Diệm Tích Sơn; nếu không lấy được vùng Sơn Tây, quận Tây Bắc sẽ vĩnh viễn bị uy hiếp, nếu quân Tây Bắc chiếm được Sơn Tây thì tiến có thể công chiếm, thoái có thể phòng thủ; (3) Quân Tây Bắc quyết không thể nhìn Tổng tư lệnh của mình bị giam lỏng mà không làm gì, muốn cứu Phùng Ngọc Tường thì phải gặp bọn Diệm Tích Sơn.

Quân Tây Bắc có thể đánh được quân Tấn không? Đây là một vấn đề cực kỳ quan trọng.

“Được rồi, lão già này sẽ đi tìm lão tướng,” Lộc Chung Lân nói.

Người đại diện của quân Tây Bắc bí mật vào kinh gặp Tưởng Giới Thạch, bày tỏ ý nguyện của quân Tây Bắc muốn hợp tác với quân Trung ương, đuổi Diệm Tích Sơn ra khỏi Sơn Tây. Tưởng Giới Thạch nói: “Nếu quân Tây Bắc có quyết tâm như như vậy thì quân Trung ương sẽ hết sức ủng hộ”. Dù lúc này đại biểu của Tưởng Giới Thạch đang mật đàm ở Thái Nguyên và Diệm Tích Sơn.

Đội ngũ của Thạch Hữu Tam bắt đầu chuyển từ đường Bình Hán sang hướng Thạch Gia trang. Một trận ác chiến giữa Diệm và Phùng sắp sửa bùng phát. Nhưng do thời cơ không bí mật nên Diệm Tích Sơn đã có được tin tình báo. Ông ta hỏi Phùng Ngọc Tường: “Cuối cùng các ông bán thuốc giá gì đây? Lại còn nói tiếp tục bàn hợp tác với chúng tôi, quân Tây Bắc sẽ chiếm Thái Nguyên”.

Phùng Ngọc Tường giật mình, thất sắc, vội vàng biện bạch: “Sự việc này tôi hoàn toàn không biết”.

Diệm Tích Sơn cười nói: “Đó, đại khái là do các bộ hạ của ngài đã tự đưa ra chủ trương. Lẽ nào họ thích tự đưa ra chủ trương?”

Mặt của Phùng Ngọc Tường bỗng đỏ lên, hồi lâu chẳng nói được một câu.

“Mấy ngày nay,” Diệm Tích Sơn chậm rãi nói, “đại biểu của Nam Kinh hàng ngày ngồi ở phòng làm việc của tôi mà không đi, bảo tôi giao ngài để giải quyết. Tôi không trả lời họ. Vì sao? Chẳng phải vì tình cảm anh em của chúng ta sao? Tưởng Giới Thạch có thể không nói đến tình giao hảo, nhưng chúng ta thì không thể không nói! Ngài nói có phải không?”

Phùng Ngọc Tường “Hừ!” một tiếng rồi đứng dậy, vặn cổ, nói lớn: “Đương nhiên tôi sẽ cùng Diệm tiên sinh hợp tác đến cùng, chống Tưởng đến cùng! Hiện nay tình thế rất cấp thiết, xin Diệm tiên sinh hãy tin tôi, thả tôi về để tôi thuyết phục họ. Nếu Diệm tiên sinh không tin tôi, tức là tôi bảo họ đánh Sơn Tây. Nhưng tôi - Phùng Ngọc Tường - quyết không phải là người vong ân bội nghĩa!”.

Diệm Tích Sơn cảm động, nước mắt lưng tròng, ôm chặt Phùng Ngọc Tường. Hai người cùng quỳ trên mặt đất, lớn tiếng khóc:

“Từ nay về sau,” Diệm Tích Sơn cắn chặt răng nói, “chúng ta cùng sinh tử, cùng chung hoạn nạn, chống Tưởng đến cùng”.

“Chúng ta vĩnh viễn là anh em tốt của nhau”. Phùng Ngọc Tường nấc nghẹn nói.

Hai người Phùng Diệm cùng cắt máu ăn thề, kết làm anh em. Diệm Tích Sơn đưa cho Phùng Ngọc Tường một ít đạn và hai mươi vạn đồng tiền mặt, ngay đêm đó cho xe ngựa đưa Phùng Ngọc Tường đến bến Phong Lăng.

Kết bạn quý ở chỗ tương hợp về đạo, tương tự về nghĩa, tương thủ về tín, tương ứng vì lòng; quý ở chỗ tôn trọng lẫn nhau, tin tưởng lẫn nhau, tha thứ cho nhau, yêu quý nhau, giúp đỡ nhau. Còn điều cấm kỵ nhất là kết bạn dựa vào quyền thế, lợi hại. Trong cuốn “Sử ký” có viết: “Dùng quyền thế, lợi ích để kết giao thành bạn bè, khi quyền thế nghiêng ngả, khi lợi ích hết tất sẽ thành sơ”.

Bạn bè kết giao về thế lực thì khi quyền lực nghiêng đổ, tình bạn cũng tuyệt giao. Bạn bè kết giao về lợi ích thì khi lợi ích không còn sẽ thành sơ rồi tan. Bạn bè kết giao vì phú quý, công danh thì khi có sự lợi hại về công danh, phú quý như nhau sẽ kết giao nhau. Còn khi sự lợi hại về công danh, phú quý ngược với nhau thì sẽ ly tán. Duy chỉ có kết giao vì đạo nghĩa, vì tính tình, vì tấm lòng can đảm, chân thành thì mới sâu sắc dài lâu, mới không bị phân li do phú quý, bần tiện, hoạn nạn, lợi hại...

Âu Dương Tu nói: “Không vì lợi, không vì hại, không bắt ép kết giao, không tuyệt giao qua loa, thì chỉ có người có đạo mới có thể làm được. Nếu không thể cùng hành vi phẩm chất đại đạo, cổ vũ lẫn nhau làm đại nghĩa, cùng giữ lòng trung tín, cùng lòng tương ứng, cùng khuyên nhủ làm việc thiện, cùng làm những việc quy phạm, động viên nhau lấy làm xấu hổ; ngược lại chỉ là đồ trang trí cho nhau, dựa dẫm vào nhau, lợi dụng lẫn nhau, cấu kết với nhau, chính là bạn bè đầy thiên hạ, danh xưng thiên hạ, cũng là đời dung tục, dù công thành danh toại, hiển thân nổi danh thì cũng không là người giảo hoạt giả dối, không có ích cho nhân dân, không có ích cho xã hội. Do vậy, Khổng Tử nói: “Quân tử coi trọng hài hoà mà không hùa theo bọn xấu làm điều xấu xa. Tiếu nhân chỉ cầu hoàn toàn nhất trí mà không cầu kỳ phải hoà điệu. Quân tử tụ tập với nhau mà không cấu kết làm điều xấu, còn tiểu nhân cấu kết với nhau thì mới tụ tập lại với nhau”. Tăng Tử nói: “Quân tử dùng văn chương học vấn đề kết bạn bè, dựa vào bạn bè để giúp mình bồi dưỡng nhân đức”.

30. NƯỚC XIẾT CŨNG CÓ SÓNG QUAY ĐẦU

Trong “sóng quay đầu” thấy duỗi.

Một người càng có lòng riêng thì càng khó vì mình, càng muốn làm cái gì đó thì càng không thể làm được. Nếu bạn muốn tranh quốc gia với người toàn quốc, tranh thiên hạ với người toàn thiên hạ, tranh thành bại với người trong toàn lĩnh vực sự nghiệp thì kết quả nhất định là chẳng giành được chút gì.

Nếu bạn không tranh với người khác, không màng danh lợi thì ngược lại tất có những cái muốn được, sự tranh khi không tranh ngược lại là tranh, do vậy Lão Tử nói: “Biết kỹ cái gì là hùng mạnh, còn giữ mình nhu hoà, cam nguyện làm khe nước của thiên hạ, đức hạnh vĩnh hằng sẽ không bị mất, trở về trạng thái đơn giản như trẻ con. Biết rõ cái gì là sáng suốt, còn giữ mình tăm tối, cam nguyện làm mô thức của thiên hạ thì đức hạnh vĩnh hằng sẽ không mất đi, mà hồi phục tới chân lý không thể cùng cực. Biết rõ cái gì là vinh quang, còn giữ mình thấp hèn, cam nguyện làm thung lũng của thiên hạ thì đức hạnh vĩnh hằng mới có thể đạt được đầy đủ, trở về trạng thái giản dị, thuần chất tự nhiên lúc đầu”.

Chịu nhân nhượng sẽ được bảo toàn, co lại sẽ có lúc duỗi thẳng. Chỗ trũng thấp sẽ có thể lấp đầy, cái cũ sẽ được đổi mới, lấy được ít sẽ giành được nhiều, tham nhiều sẽ bị mơ màng. Đây chính là chủ trương của Lão Tử lấy nhu chế cương, lấy yếu khắc mạnh. Dùng vô vi để trị quốc, dùng cái không tranh với thiên hạ mà được thiên hạ là phản sách lược.

Qua nhiều năm ân ân oán oán, mưa mưa gió gió, ngày 22 tháng 10 năm 1938, Tưởng Giới Thạch, Uông Tinh Vệ, Hồ Hán Dân, ba người đứng đầu đã gặp nhau ở Thượng Hải. Khi họ đang bắt tay nhau, ý lạnh của những người bình thường thân thích khác từ lòng bàn tay truyền khắp toàn thân. Họ dùng những ánh mắt kỳ lạ quan sát lẫn nhau.

Hồ Hán Dân mời Uông Tinh Vệ nói trước. Uông Tinh Vệ bèn ho hai tiếng, rồi nói: “Mấy năm gần đây”, ông nói chậm rãi, “các đồng chí trong Đảng xa rời, dẫn đến hành động xung đột. Nhưng đều về việc công, chứ không vì việc tư. Lần này, đồng chí đại biểu của Quảng Đông đến đây để giải quyết tất cả, cùng cứu nước lúc khó khăn”.

“Ồ, ồ, rất tốt”. Tưởng Giới Thạch chân thành gật đầu.

Uông Tinh Vệ nói: “Ý kiến của bên Quảng Đông đại thể có thể chia thành ba điểm: (1) Chủ tịch chính phủ của nước nên theo kiểu Tổng thống của Anh, Pháp, do Viện hành chính chịu trách nhiệm chính trị; (2) Phế truất chế độ Tổng tư lệnh; (3) Nhiệm kỳ đảng khoá 1,2,3...

“Tôi hoàn toàn tán thành ý kiến của Uông tiên sinh” Tưởng Giới Thạch nói với giọng Ninh Ba nặng, “các đồng chí đều là các vị tiền bối trong Đảng, tôi thuộc hậu thế, phải phục tùng các vị tiền bối. Lần này là cách các đồng chí nghị định, hai vị tiên sinh Hồ và Uông đã đồng ý với việc này, tôi không thể không đồng ý làm theo. Nếu tôi không làm thì xin mọi người nghiêm khắc trách tôi”.

Đại biểu của Quảng Đông từ chối lập tức vào kinh. Tưởng Giới Thạch cũng đồng ý cùng gặp ở Thượng Hải, đồng thời biểu thị rõ ràng sự tiến thoái cá nhân của ông ta tuyệt đối không có vấn đề gì.

Tuy nhiên, bắt đầu từ ngày 26/10, đại biểu hai bên Ninh, Việt (Nam Kinh và Quảng Đông) tiến hành đàm phán ở Thượng Hải, nhưng liền hai ngày ý kiến không thống nhất nhiều, tiến triển không lớn. Hồ Hán Dân phát biểu trong cuộc họp mặt với giọng trầm ngâm: “Tương lai của hội nghị hoà bình có thể quan sát trong hai ngày gần đây, nhưng vẫn rơi vào bi quan”. Đại biểu Quảng Đông cũng phê bình công khai trên tờ “Thân báo”: “Hai tuần trước đây, Tưởng tiên sinh đã từng có ý từ chức, nay đã phủ nhận, quyết không từ chức”. Ba vị đại biểu là Tôn Khoa, Lý Văn Phạm, Trần Hữu Nhân cũng phủi tay áo, lên máy bay bỏ đi.

Sau đó Nam Kinh, Quảng Đông và Thượng Hải hầu như cùng lúc tổ chức Đại hội toàn thể lần thứ tư. Đại hội toàn thể lần thứ tư của Nam Kinh do Tưởng Giới Thạch chủ trì. Đại hội ở Quảng Đông do các uỷ viên như Tôn Khoa chủ trì. Không lâu sau, hơn một trăm người phải cải tổ đến Thượng Hải họp, cũng chọn ra một loạt uỷ viên trung ương. Lúc này, Uông Tinh Vệ và Tưởng Giới Thạch đã hiểu hết bí mật. Uông Tinh Vệ chủ trì công tác Đảng, đảm nhiệm chức Viện trưởng Viện hành chính chính phủ Nam Kinh và Chủ tịch hội nghị chính trị trung ương quốc dân Đảng. Tưởng Giới Thạch lại chủ trì việc quân sự với Nhật Bản và chiến tranh bao vây sào huyệt đảng Cộng sản.

Ngày 21/11, trong hội nghị lần thứ 9 đại hội toàn thể lần thứ 4 đã khôi phục Đảng tịch cho những người trước đây lần lượt bị khai trừ khỏi Đảng trong chiến dịch phản Tưởng. Tưởng Giới Thạch đau khổ nói: “Các đồng chí trước đây do quan hệ chính trị bị khai trừ Đảng tịch, nhưng trong thực tế là không phản Đảng. Người phản đối công kích là người phản đối Tưởng tôi, nhưng tất cả tội ác đều do một mình tôi tạo nên”.

Ngày 15/12, Tưởng Giới Thạch chính thức tuyên bố từ chức. Đến lúc này, các Uỷ viên trung ương các nơi mới tiếp tục vào kinh. Ngày 22/ 12, Hội nghị toàn thể trung ương lần thứ tư khai mạc ở Nam Kinh, Tưởng Giới Thạch cùng phu nhân đáp máy bay đến Ninh Ba, chuyển máy bay, rồi về quê Khê Khâu, Phụng Hoá.

Trước khi phải từ chức, Tưởng Giới Thạch đã thay toàn bộ chủ tịch của ba tỉnh Triết Giang, Giang Tô, Giang Tây bằng thủ hạ trung thành của mình, chuyển hết xăng máy bay từ Nam Kinh về Trịnh Châu, điều mấy vạn quân cảnh vệ tới Hàng Châu, đưa các máy móc quan trọng của xưởng công binh Ninh Hộ về Lạc Dương, chuyển dòng chi trưởng của họ nhà mình tới Hà Nam, Cam Túc, Ninh Hạ, Thanh Hải, nghiêm ngặt giám sát Đại Tây Bắc.

Thuận với trời đất nên nhật nguyệt soi tỏ bốn mùa, thuận với thánh nhân nên trừng phạt thanh minh, mà khiến nhân dân quy phục, đây chính là sự vĩ đại của niềm vui.

Thuận âm dương thì vui vẻ, thuận trời đất thì làm việc được tuần tự, thuận với thánh nhân thì có thể chính trực. Đất nước có yên ổn thì mới có giàu mạnh, chiến tranh có thuận lợi mới có thể giành chiến thắng, làm việc thuận với vạn sự vạn vật của nhân loại mới có thể đạt tới sự hoàn thiện. Dễ dàng sẽ thích ứng, thích ứng sẽ thành thật, thành thật sẽ không ngừng, không ngừng sẽ dài lâu, lâu dài sẽ rộng rãi độ lượng và từ đó dẫn tới cao minh.

Rộng rãi độ lượng có thể chịu trọng tải của vạn vật, cao minh sẽ có thể bao trùm lên tất cả và lâu dài sẽ hoàn thành tất cả. Sự rộng rãi độ lượng phối hợp với đất, sự cao minh sáng suốt phối hợp với trời, lâu dài tức là vô hạn, như vậy là không thấy mà tự toả sáng, không động tĩnh mà tự biến chuyển, không chiến đấu mà tự giành thắng lợi, không tranh giành mà tự có, không làm mà thành, vô tư tự đại. Đó chính là công hiệu của sự thuận ứng.

Là lãnh đạo, muốn được ghi danh trong lịch sử thì bí quyết thành công lớn nhất là: lấy lùi để tiến, lấy phòng thủ để tiến công, lấy tiểu tích đại, lấy điểm yếu để tạo thành ưu điểm, lấy nhục làm vinh, lấy cong làm thẳng, lấy sự không đấu tranh để đấu tranh.

Những phương diện này dường như là những nguyên lý không thể phai mờ. Trong lịch sử đã có biết bao nhà lãnh tụ vĩ đại do không giữ được những điều này đã khiến thân vong quốc bại.

“Đạo đức kinh” của Lão Tử xuyên suốt một đạo lý, có thể nói một cách nôm na như thế này: “Cái lớn mà không lớn mới chính là cái lớn nhất, cái cao mà không cao mới là cái cực cao, cái đức mà không đức mới là đức hơn cả, đấu tranh mà không phải đấu tranh mới chính là sự đấu tranh mãnh liệt nhất, làm mà không làm mới thực sự là làm, trị mà không trị mới thực sự là thống trị”.

Chỉ có hiểu rằng nắm vững được những điều này thì mới có thể phát huy hiệu lực. Vận dụng là con người, mà hoàn thành cũng do con người. Khi dùng sẽ thấy nó vô cùng huyền diệu, chỉ có thể giữ nó trong tâm mà thôi.

31. NGỰA TỐT KHÔNG ĂN CỎ BỎ

Thân thể có thể co nhưng chí không thể co.

Nếu trong lòng chúng ta không màng vinh hoa phú quý thì sợ gì người khác đem danh lợi để cám dỗ mình? Nếu chúng ta có chí hướng kiên định thì sợ gì nhục hình? Tục ngữ có câu: “Cây ngay không sợ chết đứng”. Những người ích kỷ luôn có ham muốn cá nhân buộc phải rào trước đón sau, cái gì cũng sợ, không dám nói một câu cương trực thẳng thắn, không dám làm những việc thể hiện khí tiết dân tộc; còn có những người nhu nhược hèn yếu, khom lưng uốn gối, chỉ biết xu nịnh, không những không có khí phách mà toàn thân cũng chẳng có được một mẩu nào ra hồn. Đó mới chính là điều đáng ghét.

Vị anh hùng cuối thời Minh phản Thanh Hạ Hoàn Thuần sau khi bị bắt, bị Thừa Trù thẩm vấn. Hồng Thừa Trù biết Hạ Hoàn Thuần là một thiếu niên có tài, lại văn võ song toàn nên có ý khuyên anh ta đầu hàng theo nhà Thanh, lúc đầu Hồng Thừa Trù nói: “Ngươi còn trẻ thế thì hiểu được điều gì, sao lại muốn dấy binh làm phản? Tưởng như vậy có thể làm người tốt sao? Thấy người trẻ người non dạ, thật sự rất đáng thương, chỉ cần chịu quy thuận triều Thanh, ta đảm bảo ngươi sẽ được làm quan”.

Hạ Hoàn Thuần biết rõ người thẩm vấn mình chính là đại hảo hán Hồng Thừa Trù, cảm thấy khinh bỉ và bất bình với hành động hèn nhát quy phục triều Thanh của ông ta, giờ lại muốn khuyên mình theo giặc thì trong lòng cảm thấy rất bực tức. Quyết định nhân dịp này mắng cho ông ta một trận.

Hạ Hoàn Thuần giả vờ không quen biết Hồng Thừa Trù lớn tiếng nói: “Ta nghe nói, Hanh cửu tiên sinh (Hồng Thừa Trù) là kiệt xuất của nhà Minh, tự mình đi trước những người tốt, xả thân nơi chiến trận vì Tổ quốc. Sau khi tiên Hoàng hay tin đã rất thương tiếc, ta tuy trẻ tuổi nhưng cũng rất ngưỡng mộ sự trung liệt của ông ta, lấy thân mình báo quốc quyết không chịu đầu hàng!”

Tuỳ tùng đứng bên cạnh Hồng Thừa Trù thấy thế ngờ rằng anh ta không biết quan thẩm vấn mình là ai nên hiểu lầm, bèn cho anh ta hay Hồng Thừa Trù chưa chết mà đã quy thuận triều Thanh, được làm quan lớn. Người thẩm vấn anh chính là Hồng đại nhân.

Hạ Hoàn Thuần biết rõ nhưng vẫn chưa muốn vạch trần, tiếp tục nói: “Các ngươi nói láo, Hanh cửu tiên sinh từ lâu đã lấy thân mình tận trung báo quốc, chuyện này có ai không biết. Khi đó, đích thân tiên hoàng đã trừng trị kẻ mạo danh Hanh cửu tiên sinh, làm ô nhục trung hồn, thật là đáng hận!”.

Hồng Thừa Trù vừa buồn vừa xấu hổ, dở mếu dở cười, chỉ thấy mặt ông ta lúc đó, lúc tái như ngồi trên đống lửa, liền phẩy tay: “Dẫn đi!” Từ đó không dám thẩm vấn Hạ Hoàn Thuần nữa.

Hạ Hoàn Thuần dùng phương pháp giả câm giả điếc khiến lương tâm của Hồng Thừa Trù đau như bị roi quất, đồng thời vạch trần một cách sâu sắc sự hèn nhát của hắn.

Trong thực tế cuộc sống, khi bị người khác ác ý nói móc, chủ yếu có thể giả câm giả điếc để đáp lại, không có chút phản ứng đối với lời nói và hành động của đối phương, làm như nhìn nhưng không nghe, không thấy; như vậy có thể tránh được sự chỉ trích của đối phương và khiến cho anh ta không đạt được hiệu quả mong muốn, gây cảm giác mù mịt mất phương hướng. Còn ta lại có thể nhân cơ hội này tiến hành phản công bằng sức mạnh đã sắp xếp sẵn có của mình.

Bề ngoài, sự phản công của ta có vẻ xa rời sự công kích của đối phương, nhưng trên thực tế lại xuất phát từ chính lời nói của đối phương mà ra.

Trong trường hợp giao tiếp đặc biệt nào đó, ta giả câm giả điếc, cố ý râu ông nọ cắm cằm bà kia, cũng có thể khiến cho đối phương dao động, mất đi sự nghiêm tốn và tự tin của bản thân, gặp trở ngại về tinh thần, làm rối loạn các bước tiến của đối phương. Như thế có thể làm mất đi sự uy phong của đối phương.

Mạnh Tử nói: “Cái chết có khi nặng tựa Thái Sơn, nhưng cũng có khi nhẹ tựa lông hồng”. Đây không chỉ nói về cái chết, bình thường mà còn dùng cho cả những cái chết về khí phách nữa. Về điểm này, từ xưa đến nay vẫn chưa có ai nói được như vậy, đây tất phải là một người thực sự hiểu biết mới có thể nói như vậy.

Chết vì trung nghĩa, vì khí phách, vì dân, vì nước mới là cái chết đúng nghĩa. Vì thế, những trung thần chí sĩ đều được người ta gọi là đạo. Biết chờ mình sinh ra và cũng biết đón nhận cái chết đến. Biết chết cũng có nghĩa là biết sống.

Một người khi sống không thể hoàn thành cuộc sống của mình bèn lấy cái chết để kết thúc. Khi sinh thời chẳng có thành tích gì để đời, nhưng khi chết lại có thể hoà hợp với đất trời. Chết như vậy để xây dựng khí tiết của mình, để hoàn thiện cuộc sống của mình, chỉ có khí tiết là cội nguồn của nhân cách, nhân cách là cội nguồn của đức hạnh, và đức hạnh là cội nguồn của sự tu dưỡng. Sự tu dưỡng được nhắc đến ở đây không phải là học đọc, học viết mà là học đạo lý, làm rõ đạo lý, tu dưỡng đạo lý, giữ gìn đạo lý.

Bàn về cái chết để giữ khí phách từ xưa đến nay có người không phải đạo, chết vì làm người, có người chết vì đạo nghĩa, ngàn đời được ca tụng.

32. Ý CỦA KẺ SAY KHÔNG NẰM Ở RƯỢU

Duỗi khi say.

Trong cuộc sống, chúng ta luôn phải tiếp người, đón vật, xử lý công việc bằng ngôn ngữ. Tất cả những người thành công trong sự nghiệp cũng như gia đình đều có liên quan đến những nguyên tắc của nghệ thuật giao tiếp. Dưới đây, chúng ta hãy điểm một vài vấn đề quan trọng.

Nguyên tắc “nhân thuyết” nghĩa là bao gồm các loại ngôn ngữ lời nói bên trong hoặc bên ngoài nhân tố con người, địa điểm, thời gian và hoàn cảnh. Thận Tử Tăng đã nói rằng: “Nhân chính là lợi dụng tình cảm của con người, dùng sức lực của bản thân chứ không phải sự lười biếng, như vậy thì chẳng có gì là không thể dùng được”.

“Lã Thị Xuân Thu” cũng giải thích rất rõ: “Người có tài ăn nói có thể biến sức mạnh của người khác thành sức mạnh của mình, muốn đến thì đến muốn đi thì đi, không tạo hình tượng... nhờ sức gió khiến tiếng của mình to và vang xa hơn, leo lên cao thì không cần tăng thị lực cũng có thể nhìn rõ, cũng chính là nhân tố khác”. Do đó, nếu chúng ta có thể có điều khiển được ai đó thì mục đích sẽ đạt được dễ dàng hơn mà không cần phí nhiều sức lực.

Năm 1957, chủ tịch Mao Trạch Đông dẫn đoàn đại biểu sang dự hội nghị Đại biểu Đảng, Nhà nước xã hội chủ nghĩa tại Matxcơva. Trước hội nghị, chủ đề: “Quá độ hướng tới chủ nghĩa xã hội hoà bình” bị hai bên Liên Xô và Trung Quốc tranh cãi. Mao Trạch Đông không đồng ý đưa câu nói này vào diễn văn tại hội nghị.

Một lần, Mao Trạch Đông dùng cơm với Khơrutxốp. Khơrutxốp nhân dịp này trình bày quan điểm của mình về bài phát biểu đã chuẩn bị, thức ăn vừa đưa lên là bắt đầu câu chuyện, thao thao bất tuyệt. Mao Trạch Đông không hề trả lời trực tiếp câu hỏi của Khơrutxốp mà chuyển sang thảo luận về một vấn đề khác với ông ta: “Đồng chí Khơrutxốp, đồng chí nghĩ sao về khẩu hiệu “trăm hoa đua nở” của tôi?”

Khơrutxốp xoa xoa cái trán hói, chớp chớp mắt ngại ngùng, ánh mắt vẫn không mất đi sự sắc sảo. Ông đã nhờ người chuyển lời đến Bắc Kinh bày tỏ sự thất vọng về khẩu hiệu này, giờ Mao Trạch Đông lại hỏi, không biết là có ý gì? Thế là Khơrutxốp nói: “Đồng chí Mao Trạch Đông, tôi nghĩ, chúng ta nói về nghệ thuật văn học nên cho phép được tự do phát biểu ý kiến, để cho các học thuật đua tài... Nhưng hoa thì có rất nhiều loại, xấu có, đẹp có, thậm chí cả loài hoa độc cũng có. Nếu đã là hoa độc thì không nên để nó nở làm gì”. Khơrutxốp vừa nói vừa dùng tay làm động tác loại bỏ: “Hãy ngắt bỏ nó đi”.

Mao Trạch Đông mỉm cười nói: “Chúng tôi không ngắt bỏ nó mà giữ lại để so sánh với tư cách phản diện”. Khơrutxốp không nói gì, tỏ ý phản đối cách nói này. Mao Trạch Đông gật đầu rồi lại nói: “Báo chí của Liên Xô không đăng khẩu hiệu này, chúng tôi rất hiểu và tán thành. Bởi tình hình của mỗi nước là khác nhau. Khẩu hiệu này có thể không phù hợp với nước các ông, hoàn cảnh khác mà, cần phải xuất phát từ tình hình thực tế của từng quốc gia mới được”.

“Túy ông chi ý bất tại tửu” (ý người say không nằm ở rượu). Mao Trạch Đông ngoài mặt nói về vấn đề “trăm hoa đua nở”, nhưng thực tế là biểu lộ sự phản đối Khơrutxốp, yêu cầu đưa lý luận “quá độ hướng tới chủ nghĩa xã hội hoà bình” trong lời phát biểu tại hội nghị, không để ý tới hoàn cảnh của Trung Quốc mà áp đặt quan điểm cho người khác. Khơrutxốp tuy hiểu rõ, nhưng vẫn khâm phục mưu trí của Mao Trạch Đông.

Tháng 1 năm 1946, tư lệnh viên Lý Tiên Niệm trong khi đàm phán đình chiến với tướng Mỹ tại Vũ Hán, Quách Sám, một nhân vật thân tín trong Quốc dân đảng, dưới sự ngấm ngầm tiếp tay của Mỹ đã tiến hành vu cáo trắng trợn Hồng quân, chỉ trích Hồng quân sau khi truyền lệnh đình chiến xuống dưới vẫn tấn công quân đội Quốc dân Đảng, còn ngụy tạo cái gọi là chứng cứ: Bắt bao nhiêu lính của chúng vào lúc nào, giết bao nhiêu người của chúng vào lúc nào, chiếm những nơi nào của chúng. Hắn mượn cái mà hắn gọi là chứng cứ đó để phô trương thanh thế, nhằm đạt được mục đích của mình.

Để đối phó với thủ đoạn xấu xa vừa ăn cướp vừa la làng của Quách Sám, tư lệnh viên Lý Tiên Niệm từ từ đứng dậy, dùng ánh mắt khinh bỉ nhìn quanh hội trường, nói: “Trước tiên, tôi có một vấn đề xin thỉnh giáo Quách tướng quân”, ông ta dùng cách nói phản vấn, “có câu nước có nguồn, cây có cội, tám năm kháng chiến, quân đội của các ông ở lì chỗ nào? Quân đội chúng tôi ở tại cửa sông Hoàng Phố, cảng Tháp Nhĩ, núi Tích Dương, Triệu Gia Bằng của An Lục, ở chỗ nào các ông chiến đấu với lũ quân Nhật Bản? Các ông chưa hề đặt chân đến những nơi đó, làm sao có thể nói chúng tôi xâm chiếm địa phận của các ông?”

Quả là một câu hỏi tuyệt vời, nét mặt Quách Sám biến sắc: “Cái này...”. Khiến các ký giả xì xào bàn tán.

Lý tư lệnh tiếp tục nói: “Tám năm kháng chiến, quân đội chúng tôi luôn bám sát kẻ địch, giải phóng hơn 9000m2 lãnh thổ, tiêu diệt hơn hai mươi vạn nguỵ quân Nhật, trải qua hàng vạn cuộc chiến lớn nhỏ, tiêu diệt rất nhiều quân địch. Những thực tiễn lịch sử đó Quách tướng quân không thể phủ nhận! Không chỉ những căn cứ Hoàng Chi, Hà Khẩu, Tháp Nhĩ Cương, Triệu Gia Bằng của An lục, Tích Dương Sơn... mà còn toàn bộ vùng căn cứ giáp ranh các tỉnh mà quân đội chúng tôi đã thu hồi lại được như Hồ Bắc, Hà Nam, An Huy. Từng ngôi nhà, ngọn núi hay con sông nơi đây đều thấm đẫm máu và nước mắt các chiến sĩ của chúng tôi, nơi đâu cũng in hằn dấu chân của chúng tôi!”

Lời nói của Lý tư lệnh có căn cứ, lời lẽ khảng khái, lúc này Quách Sám như con rùa rụt cổ, mọi âm mưu xấu xa đều không thể tiến hành được nữa.

Sau đó, Lý tư lệnh lại đàm phán một lần nữa với phía Mỹ về vấn đề đình chiến ở Trung Nguyên. Cuộc đàm phán đã thành công vào tối hôm đó, phía Quốc dân Đảng mở một bữa tiệc cocktail (tiệc đứng) do Quách Sám chủ trì tại nhà hàng Đức Minh, có mời Lý Tiên Niệm là đại đại diện cho Đảng Cộng Sản và nhân sĩ các giới khác cùng hàng trăm ký giả tới dự.

Trong buổi tiệc, thiếu tướng Đặng Vị Nhân của quân đội Quốc dân Đảng giả vờ say đến trước mặt Tư lệnh nói đùa: “Lý tướng quân, bữa tiệc tối nay là dành cho ngài đó, cũng ồn ào náo nhiệt lắm. Đây chắc là lần đầu tiên trong đời ngài được như vậy phải không? Tôi là người yêu thích hoà bình, có hoà bình mới có bữa tiệc ngày hôm nay. Bởi bữa tiệc hôm nay tượng trưng cho hạnh phúc và hoà bình”.

Các phóng viên thoáng nhìn đã biết rõ Đặng Vi Nhân rượu say nhưng tâm tỉnh, có dụng ý chính trị, bèn vây lại, tranh thủ cơ hội bấm máy.

Lý Tư lệnh lịch sự đáp lại hành vi đùa cợt này của Đặng Vi Nhân, nói: “Đặng tiên sinh, hôm nay ông uống quá nhiều rồi. Kháng chiến giành thắng lợi, tệ chính còn đa đoan, non sông bị tàn phá, thiên tai nhân họa, nhân dân còn đói khổ, làm gì đã có được hạnh phúc? Xây dựng hòa bình hạnh phúc dân chủ, con đường còn dài, hàng tỷ người dân hăm hở vươn lên đầu chỉ dựa vào một bữa tiệc cocktail như thế này?”. Nói xong thì cười lớn, Đặng Vi Nhân cũng cười theo những điệu cười của anh ta như đang mếu vậy, dường như chỉ muốn đào lỗ chui xuống giấu mặt.

Khổng Tử từng nói: “Nếu có thể nói chuyện với người ta mà không chịu nói cùng thì sẽ mất đi một người bạn, không thể nói chuyện với người ta mà vẫn cố tình nói thì sẽ chỉ thốt ra những câu sai lầm. Người có học không để mất đi bạn bè, cũng không nói những lời sai trái”. Ngôn ngữ giao tiếp chính là một trong bốn môn học của Khổng Tử. Tung hoành ngang dọc càng cần phải chú trọng đến lời ăn tiếng nói.

Tử Cống lại nói: “Một lời nói ra can hệ đến tính mạng của bản thân và sự an nguy của đất nước”.

Chủ Phụ Yểu nói: “Người không nói ra thì không biết anh ta có dụng ý gì? Trước kia, Tử Sản biết ăn nói đã có được sự kính trọng của Vũ Hán; Vương Tôn Mãn nói rõ được đạo lý đã khiến Sở Trang Vương phải hổ thẹn. Tô Tần du thuyết khắp nơi, sáu nước mới được yên ổn, Khoái Thông giữ được mạng sống cũng nhờ tài ăn nói”.

33. ĐẠI TRƯỢNG PHU BÁO THÙ MƯỜI NĂM CHƯA MUỘN

Con người khi co thì phải nhẫn nại để đứng vững.

“Đại trượng phu báo thù mười năm chưa muộn”. Nói một cách đơn giản là cần phải biết căn cứ vào thời thế chờ thời cơ. Chờ thời cơ chứ không phải là chờ đợi một cách tiêu cực, phải trải qua gian nan thử thách khác thường, không ngừng tích lũy sức mạnh; cũng không phải rèn luyện võ công như các sơn lâm hào kiệt, mà là một kế hoạch lớn dựa trên chính sách nhà nước và sức mạnh của nhân dân. Dân giàu nước mạnh, binh lực hùng hậu, cho dù cơ hội đã đến nhưng cũng phải chờ đến khi binh lực, lòng dân của đối phương suy yếu đến một mức độ nhất định, chờ đến khi đối phương không thể là địch thủ của mình nữa. Lúc này mới thực sự là cơ hội tốt. Cách chờ đợi thời cơ như vậy, tuyệt đối không được bỏ qua, lúc này ra tay báo thù nhất định sẽ thành công.

Câu Tiễn luôn ôm mối nhục ở núi Kê, muốn xây dựng thành quách tại đây, gây dựng lại đô thành, liền giao trọng trách này cho Phạm Lãi. Phạm Lãi ngày đêm quan sát nghiên cứu địa lý thiên văn, thiết kế ra một tòa thành mới, bao quanh lòng núi Kê. Xây dựng một lầu phi Dực trên núi Ngọa Long phía Tây Bắc, tượng trưng cho Thiên môn (cổng trời), đồng thời đào một hang đá phía Đông Nam gọi là Địa hộ. Tường thành kéo dài hàng chục lý nhưng lại giữ lại một lỗ thủng phía Tây Bắc gọi là: “Đã thần phục nước Ngô, không lấp kín con đường cống hiến”. Thực ra cũng chỉ là để tiện cho việc sau này tiến lấy Cô Tô.

Mất một tháng rưỡi, thành mới cũng đã hoàn thành, đột nhiên một đêm trong thành bỗng nổi nên một ngọn núi nhỏ, rộng khoảng mấy mét, nhìn giống hình một con rùa, phía trên cây cỏ um tùm, có người nghĩ đó là núi Đông Vũ Lang Nha không biết tại sao lại bay đến đây. Phạm Lãi tấu: “Thần đã nghiên cứu kỹ thiên văn và địa lý khi xây tòa thành này, nay trời giáng Côn Lôn xuống, chẳng phải dự báo trước rằng Đại Việt sẽ xưng bá chư hầu sao? Việt vương rất vui mừng đặt tên cho mỏm núi đó là Phi Lai Sơn, còn gọi là núi con rùa, trên đỉnh còn xây dựng một linh đài ba tầng lầu để làm nơi quan sát.

Quy chế hoàn tất, Câu Tiễn chuyển vào thành mới, nói với Phạm Lãi: “Ta thực sự không có đức, đã để nước mất nhà tan, làm nô lệ cho nước Ngô. Nếu không có sự giúp đỡ của ông, chắc sẽ không có được ngày hôm nay”. Phạm Lãi trả lời: “Đó là nhờ phúc của đại vương, thần có công gì đâu, chỉ cần đại vương không bao giờ quên những ngày tháng nếm mật nằm gai, sẽ có một ngày khi nước Việt ta hưng thịnh, thù với nước Ngô nhất định phải trả”. Việt vương nghe xong thì rất vui, phong cho Phạm Lãi làm Tể tướng kiêm Đại tướng quân thống lĩnh quân đội; lại phong Văn Chủng và Ký Nhiên làm Đại tư mã, cùng nhau phụ trách chính trị, tôn trọng hiền tài, kính trên nhường dưới. Trên dưới nước Việt đều đồng lòng ủng hộ.

Câu Tiễn sau khi đích thân nếm phân, lúc nào cũng cảm thấy mồm có mùi thối, Phạm Lãi tìm được một loại rau quý ở trên núi Thành Bắc gọi là nhung có vị ngọt mát, dâng lên cho Câu Tiễn, đồng thời lệnh cho văn võ quần thần cùng phải ăn.

Câu Tiễn nóng ruột muốn báo thù, ngày đêm lao tâm khổ tứ trằn trọc. Ông sai người lấy củi chất thành đống cao, đêm đêm ngủ ở trên, không cần đệm, còn sai người treo một quả mật ở chỗ nằm để mỗi khi thấy bản thân muốn hưởng lạc, lại lấy ra để nếm.

Phạm Lãi nói với Câu Tiễn, được hay mất chính là nhờ cách thống trị ôn hòa. Câu Tiễn liền truyền cáo thị: “Trẻ lấy vợ trẻ, già lấy vợ già, nữ mười sáu chưa lấy chồng, nam hai mươi chưa lấy vợ, bố mẹ sẽ bị xử tội, phụ nữ có thai phải sinh, sinh con trai tặng một bình rượu lớn nhất khuyển, sinh con gái ban tặng một bình rượu nhất mạch; sinh ba người con nhà nước nuôi hai, sinh hai người con nhà nước nuôi một; nhà có người chết, quan địa phương sẽ giúp đỡ”. Chưa hết, mỗi lần Câu Tiễn ra ngoài đều đem theo một xe cơm canh, gặp trẻ em đều đứng lại cho ăn và hỏi han tên tuổi? Vào vụ mùa cũng tự mình cầm cày, vợ tự mình dệt vải, đồng cam cộng khổ với nhân dân. Bảy năm liền không thu thuế, ăn uống đạm bạc, trang phục giản dị.

Nước Việt dần dần mạnh lên, đã sắp có thể xưng bá thiên hạ, thế là đưa quân sang nước Ngô báo thù. Chỉ trong một đêm, Phạm Lãi âm thầm dẫn tả quân hạ trại cách doanh trại quân Ngô không đến mười dặm, Văn Chủng chỉ huy hữu quân ngược sống chừng năm, sáu dặm phục chờ quân Ngô. Câu Tiễn đích thân thống lĩnh đạo quân ở giữa đánh trống khua chiêng như muốn xông thẳng vào doanh trại quân Ngô.

Phù Sai nghe tiếng trống trong đêm rất khó đoán biết thực hư, chỉ sai mấy vạn cung thủ chống cự phía trước, đồng thời cho người đốt lửa chuẩn bị đánh đêm. Khi lửa vừa bừng sáng, từ hai bên hai, ba vạn cung thủ của Văn Chủng và Phạm Lãi tiến vào giết vô số quân Ngô. Câu Tiễn lập tức đưa quân vào, tam quân hợp sức uy lực vô song. Lúc đó trời lại chưa kịp sáng, Phù Sai chỉ thấy bốn bên đều là quân Việt, không dám đánh trả, liền dẫn quân Ngô tháo chạy. Câu Tiễn thống lĩnh ba quân đuổi theo, đánh liền ba trận khiến quân Ngô tan tác. Danh tướng dưới trướng Phù Sai là Cơ Tào, Tư Môn Sào đều chết trận cả. Phù Sai thu thập tàn binh, lẩn vào thành Cô Tô đóng cửa không dám ra, Câu Tiễn ra lệnh xây một toà thành bên ngoài Cô Tô, gọi là thành nước Việt, gây khốn đốn cho nước Ngô.

Sau ba tháng, lương thảo ở thành Cô Tô đã cạn kiệt. Phù Sai không còn cách nào khác bèn cho tìm Bá Thiều đi cầu hoà, nhưng Bá Thiều cáo bệnh không chịu đi. Phù Sai đành phái Vương Tôn Lạc cởi trần bò ra ngoài thành vào thành nước Việt cầu kiến Câu Tiễn nói: “Quốc vương Phù Sai của chúng tôi trước kia đã đắc tội lớn đối với Đại vương, Đại vương Phù Sai không dám ngược lại ý trời, xin được cầu hoà, lập tức quay về nước Ngô. Lúc này, Đại vương cho quân đánh nước Ngô, Đại vương Phù Sai cầu mong Đại vương bỏ qua chuyện cũ, chúng tôi nguyện được làm quân thần của nước Việt!”. Câu Tiễn không nói gì, Phạm Lãi trả lời: “Đại vương ta ôm mối hận đã hơn mười năm, nay khẳng định đã chiến thắng, sao có thể buông tha dễ dàng?”. Không chịu giảng hoà, đuổi Vương Tôn Lạc đi. Vương Tôn Lạc còn quay lại bảy lần đều bị Văn Chủng và Phạm Lãi đuổi đi. Câu Tiễn không dám kéo dài thời gian, cho quân tấn công vào thành.

Lúc này, Bá Thiều tự nguyện dâng thành, còn dẫn quân Việt vào Cô Tô. Phù Sai cùng Vương Tôn Lạc và các vương tử khác dắt díu nhau tháo chạy, không quản ngày đêm cũng tới được Cán Tuỵ, Câu Tiễn và Phạm Lãi dẫn một đội quân tinh nhuệ nhất để đuổi theo bắt sống Phù Sai. Văn Chủng hộ tống phía sau.

Phù Sai viết thư buộc tên vào bắn vào doanh trại quân Việt, quân lính bèn dâng lên cho Văn Chủng và Phạm Lãi đọc. Thư viết: “Cáo thỏ chết thì chó săn không dùng đến cũng bị nấu chín. Từ xưa đến nay vẫn vậy. Nước địch bị tiêu diệt thì mưu thần tất mất mạng, tướng quân sao không chừa cho Ngô một đường sống, tự để cho mình một đường rút lui?”

Văn Chủng đưa thư trả lời: “Nước Ngô có sáu sai lầm: thứ nhất là giết chết trung thần Ngũ Tử Tư; hai là tin lời xu nịnh của Bá Thiều; ba là Tề và Lỗ không có tội tình gì nhưng vẫn đánh chiếm họ; bốn là hai nước Việt và Ngô đều có ý xâm chiếm nhau; năm là nước Việt giết tiên vương nước Ngô nhưng Ngô không những không báo thù mà còn thả hổ về rừng; sáu là đam mê tửu sắc mà sao nhãng việc triều chính, sở thi vô đạo. Với sáu lỗi lầm đó, không mất nước thì còn gì nữa. Năm đó, Trời thưởng Việt cho Ngô, Ngô không chịu lấy, giờ đến đây lại thưởng Ngô cho Việt, Việt không dám trái lại ý Trời”.

Phù Sai đọc xong thư nói: “Ta không bằng Câu Tiễn, quên mất mối thù giết cha, thực tế không phải là một đứa con hiếu thảo. Đây thực sự là trời đã bỏ rơi nước Ngô rồi!”

Vương Tôn Lộ nói: “Đại vương, thần xin được sang doanh trại nước Việt cầu hoà lần nữa”. Phù Sai gật đầu, rút ra thanh bảo kiếm bên người, chặt đứt bàn tay phải, nói với Vương Tôn Lộ: “Lần này người đi lấy bàn tay làm tin, ta không muốn phục quốc, chỉ xin nước Việt nương tay, đời đời kiếp kiếp nguyện đi theo nước Việt không dám có mộng tưởng gì cả”.

Vương Tôn Lộ khóc từ biệt Phù Sai, đem theo bàn tay đến doanh trại nước Việt. Phạm Lãi và Văn Chủng đã dặn dò binh lính trước, ngăn không cho Vương Tôn Lộ vào tiếp kiến. Vương Tôn Lộ đứng khóc mất ba ngày, mau chóng hồi báo. Câu Tiễn từ xa nhìn thấy dáng sứ giả của Phù Sai đang bị đuổi đi, lại nghe nói Phù Sai chặt đứt bàn tay, không cầm lòng được bèn cho người nói với Phù Sai rằng: “Ta niệm tình quân vương xưa kia tha cho ông, cấp cho ông một mảnh đất ở phía Đông cùng năm trăm người hầu hạ, có được không?” Phù Sai than rằng: “Đại vương chiếm được nước Ngô, nước Ngô nằm trong tay đại vương. Nếu dẹp bỏ xã tắc nước Ngô, phá bỏ đền thờ tổ tiên của ta thì có năm trăm người hầu hạ để làm gì? Ta già rồi, không thể làm gì được nữa, chỉ chờ chết thôi”.

Sứ giả nước Việt nói với Câu Tiễn. Câu Tiễn chờ một thời gian dài vẫn chưa thấy Phù Sai tự sát liền nói với Phạm Lãi và Văn Chủng: “Hai vị tướng quân thấy có nên giết Phù Sai không?” Phạm Lãi nói: “Là phận thần tử, không dám trái lệnh vua, xin đại vương ban lệnh. Ý trời đang thuận, không nên chần chừ”. Câu Tiễn đành rút ra thanh bảo kiếm, đứng trước ba quân, cho người nói với Phù Sai rằng: “Trên thế gian này không có bậc quân vương nào sống được mãi mãi, người rốt cuộc cũng phải chết. Vậy thì hà tất phải để quân Việt ra tay giết?” Phù Sai cho đốt lửa cháy hừng hực than rằng: “Ta chẳng còn mặt mũi nào xuống dưới kia gặp Ngũ Tử Tư, chỉ mong tự thiêu, chết là hết!” liền rút thanh bảo kiếm nhảy vào đống lửa tự tử. Vương Tôn Lộ và Vương Tử Địa cũng rút kiếm tự sát. Câu Tiễn chiếm được Cán Tuỵ để chư hầu lễ bái Phù Sai xong thì quay lại Cô Tô.

Cơ hội đối với những người ôm nỗi nhục muốn báo thù quả là quan trọng!

Thiên Huyền Tử nói: “Người thông minh nhìn thấy cơ hội, còn người ngu dốt thì không. Người thông minh biết vận dụng cơ hội, còn người ngu dốt thì không”. Cũng giống như sự lợi hại được mất của việc chờ đợi, mọi thứ đều rõ ràng, ai cũng có thể nhìn thấy mới có thể nắm cơ hội mà tiến hành, phải nắm được cơ hội như vậy thì mới đạt được thành công, như thế là không hổ thẹn với thánh nhân triết sĩ rồi! Cách làm của các bậc thánh nhân triết sĩ nằm ở chỗ có thể thấy những trí tuệ nhỏ bé, có thể cầu những thứ vô hình, có thể hoàn thành mà không để lại dấu vết. Do đó mới nói những người biết tận dụng cơ hội là những người có khả năng tiên đoán như thần. Đây chính là “nguyên lý vận dụng cơ hội”. Do đó, nó đóng vai trò vô cùng quan trọng trong sự nghiệp, có thể nói đây là một sự thật không thể phủ nhận.

Trên đời chẳng có ai là không thể trở thành lãnh tụ, chỉ là có nhìn ra được vấn đề trọng điểm này hay không. Khương Đại cũng đã từng nói với Chu Văn Vương rằng: “Từng giọt nước nhỏ chảy không ngừng sau này sẽ có thể trở thành sông. Những đốm lửa nhỏ nếu không dập tắt có thể trở thành một đám cháy rừng rực, Cành lá thừa hai bên cây nếu không cắt bỏ thì rìu có tốt thế nào cũng không chặt được xuống”. Quản Trọng nói: “Hãy phòng trừ khi tai hoạ còn chưa ập xuống”. Đây đều là những kinh nghiệm đúc kết trong quá trình làm việc, lập nghiệp, trị quốc và trị thiên hạ của các bậc thánh hiền thời xưa, không thể không nghiên cứu kỹ càng những nguyên tắc này.

Chu Văn Vương luôn luôn cẩn thận tỉ mỉ, sau khi lên ngôi đêm nào cũng cảnh giác. Khổng Tử luôn thận trọng, dè dặt. Gia Cát Lượng có được sự nghiệp cũng do cả đời làm việc thận trọng. Công việc không chia lớn nhỏ, vật không phân biệt to hay bé đều cần chú ý, như thế cuộc sống sẽ rất ít khi bị mắc sai lầm. Do đó, chúng ta làm việc gì dù to hay nhỏ cũng không nên lơ là, không được thấy hoa nhỏ thì bỏ qua, việc tốt nhỏ thì không làm.

Núi có thể rất cao nhưng cũng chỉ là từng hòn, từng hòn đất, từng hòn, từng hòn đá tích lại mà thành. Sông có thể rất rộng nhưng cũng chỉ là từng giọt nước tích tụ lại mà thành. Khổng Tử đã từng nói về sự hưng thịnh của Thương Thang vương, Chu Võ vương rằng: “Không phải chỉ làm một việc tốt là có thể xưng vương”; Sự thất bại của Hạ Kiệt, Ân Trụ cũng chẳng phải là làm một điều ác mà có thể dẫn tới diệt vong.

34. LÒNG THAM VÔ ĐÁY, ĐƯỢC VOI ĐÒI TIÊN

Duỗi vô độ - tham vọng quá lớn.

Tục ngữ có câu: “Thú hoang thì dễ thuần phục mà lòng người thì khó giữ yên; khe rãnh có thể bịt lấp được nhưng dục vọng của con người thì không bao giờ thỏa mãn”. Cứ nhắc đến “lòng người khó lường” là nghĩ ngay đến người khác, tuyệt đối không hề biết rằng cái khó lường, khó trị nhất lại chính là lòng mình. Người tự khống chế được bản thân thì có thể tự trọng. Người tự khống chế được bản thân thì có thể tự giành chiến thắng. Tự khống chế được bản thân thì có thể tự bảo toàn. “Người hướng lên trên, nước chảy chỗ trũng”. Đây chính là quy luật, hướng tới cái cao xa cũng nên tự khống chế, tuyệt đối không để nó biến thành dục vọng, nếu không “leo cao quá có ngày ngã đau”.

Vương Phổ Thần vốn mang họ Lý, là người Đại Đồng, tỉnh Sơn Đông, thủa nhỏ là nô lệ của nhà quan, sau này trốn theo quân khởi nghĩa nông dân, ham mê cờ bạc, một đêm thua sạch sáu trăm lạng bạc. Trong quân khởi nghĩa có một người tên là Vương Tiến Triều không có con trai đã nhận ông ta làm con nuôi, từ đó đổi thành họ Vương. Vương Phổ Thần cao bảy thước, dung mạo tuấn tú trông giống y như Lã Bố, thống lĩnh ba quân nhạy bén sắc sảo, được xưng là Mã Diều Tử (Ngựa Diều Hâu). Khi quân Thanh bao vây Đại Đồng, Vương Phổ Thần cưỡi con Hoàng Phiêu Mã, chạy nhanh như gió, đi đến đâu cỏ rạp xuống đến đó. Khiến quân Thanh mỗi khi nhìn thấy Hoàng Phiêu Mã đều la thất thanh “Mã Diều Tử đến rồi” và dẫm đạp lên nhau mà chạy. Sau khi dẹp xong quân Thanh, trong thành không có người Hán nào là không cảm thấy vinh dự khi biết Mã Diều Tử.

Dần dần, đến Khang Hy cũng nghe danh Mã Diều Tử, liền truyền gọi anh ta tới, phong làm Ngự tiền thị vệ. Không lâu sau, Hồng Thừa Trù kinh lược (chức quan trấn thủ biên giới) Hà Nam, Khang Hy lệnh cho Vương Phổ Thần và Trương Đại Nguyên theo hỗ trợ. Trương Đại Nguyên là kẻ ngạo mạn vô lễ, thường ỷ mình là Ngự tiền thị vệ, còn Vương Thần lại rất cung kính đối với Hồng Thừa Trù, Hồng Thừa Trù chưa ăn thì không dám ăn, chưa mặc thì không dám mặc, luôn liều mạng vì Hồng Thừa Trù. Do đó, Hồng Thừa Trù hết sức thương yêu và hứa nếu có cơ hội sẽ tiến cử Vương Phổ Triều, nhưng Vương Phổ Triều khóc mà nói rằng: “Tuy nguyện sống chết cùng tướng công nhưng lợi lộc, chức tước, tôi không hề màng đến”. Sau này, Hồng Thừa Trù đưa Vương Phổ Thần đến Vân Nam, sau khi bình định Vân Nam, chiếm được năm doanh trại liền cho Vương Phổ Thần làm tổng binh trại bên phải, quản lý một vùng phía Đông Vân Nam, ở Trát Trúc tỉnh phủ. Sau khi Hồng Thừa Trù về kinh thì Vương Phổ Thần dưới cấp của Ngô Tam Quế.

Vương Phổ Thần trung thành với Ngô Tam Quế như đã trung thành với Hồng Thừa Trù. Ngô Tam Quế cũng coi Vương Phổ Thân như con cháu trong nhà, có đồ ngon vật lạ gì không dùng đến đều đem thưởng cho Vương Phổ Thần. Có một lần, trong khi đi chinh phạt thảo khấu, Vương Phổ Thần và cháu của Ngô Tam Quế là Ngô Ứng Kỳ ăn cơm trong doanh trại của Mã Nhất Côn. Trong bát của Vương Phổ Thần có một con ruồi chết, Vương tổng kinh ngồi bên trên nhìn thấy liền lớn tiếng kêu anh ta bỏ đi đừng ăn, Vương Phổ Thần biết Mã Nhất Côn rất tàn bạo với kẻ dưới, thường chỉ dùng một gậy đánh chết người, do đó mới có tên là Nhất Côn, sợ sau này người đầu bếp bị vạ lây nên bảo không sao, ruồi tôi cũng ăn được. Vương tổng bình sinh tính lỗ mãng thách Vương Phổ Thần ăn, Vương Phổ Thần đành cố nuốt con ruồi. Ngô Ứng Kỳ ngồi bên cạnh nói: “Tôi thách ngài ăn phân, ngài có ăn không?” khiến Vương Phổ Thần vô cùng tức giận mắng: “Ngô Ứng Kỳ, anh làm nhục tôi trước mặt mọi người, ai sợ bá Vương chứ tôi thì không, tôi sẽ ăn tuỷ não của Vương Tôn Vương, moi móc tâm can và chọc mù mắt chúng”. Nói xong, lật đổ bàn ăn và tức giận đi ra ngoài.

Sau chuyện này, hai người cũng làm lành lại với nhau, nhưng trong lòng Vương Phổ Thần vẫn còn chút ấm ức. Vừa may đề đốc Bình Lương đề xuất, Vương Phổ Thần phái người đem vàng bạc đến dâng các trọng thần triều đình. Mọi người đều nói tốt cho Vương Phổ Thần trước mặt hoàng thượng, cuối cùng Vương Phổ Thần đã được thưởng như ý nguyện. Ngô Tam Quế biết được tin này than rằng: “Thằng nhóc này phí mất bao nhiêu tiền bạc, trong nhà không biết rốt cuộc có bao nhiêu, giờ thì lấy gì vào triều?”. Khi Vương Phổ Thần đến cáo từ, Ngô Tam Quế nắm tay anh ta khóc mà nói rằng: “Sau khi tới Bình Lương, đừng quên rằng ở nhà còn đói khổ, con cháu nhiều, cách xa nghìn trùng, hà tất phải như thế”, rồi cho hai vạn lượng bạc làm lộ phí.

Sau khi Vương Phổ Thần vào thành chờ khá lâu, vẫn không thấy hoàng thượng triệu kiến. Bởi thường ngày anh ta chỉ qua lại với các cận thị vệ, không hề quen các Bộ cửu khanh, nên không có ai dẫn kiến. Bộ binh đẩy sang Bộ lễ, Bộ lễ lại chỉ sang Bộ binh, mà Vương Phổ Thần thì nhất định không dùng tiền để mua chuộc, nên mỗi ngày đành lên triều cùng mọi người mà thôi. Một hôm, hoàng thượng thưởng trà cho quân thần, có một cận thị quen Vương Phổ Thần nên mới có dịp gặp hoàng thượng, từ đó ân trạch vô kể, lợi lộc vô số. Ít lâu sau, Hoàng thượng nói với Vương Phổ Thần rằng: “Trẫm vốn muốn giữ người bên cạnh, sớm tối có nhau, nhưng Bình Lương là vùng biên ải trọng yếu, không thể thiếu ngươi được”. Thế là cho khâm thiên giám chọn ngày tốt đưa Vương Phổ Thần lên đường. Khi đó đúng vào cuối năm, hoàng thượng lại nói: “Ngày đi sắp đến rồi, trẫm thật không đành rời xa nhà ngươi, tết Nguyên tiêu sắp tới, ngươi hãy cùng xem rước đèn với trẫm rồi hãy đi”. Trước khi lên đường, hoàng thượng thưởng cho Vương Phổ Thần một cây thương đuôi báo và nói: “Cây thương này là do tiên đế để lại cho ta, mỗi ngày khi đi tuần tra, ta đều để nó ở trước ngựa. Ông là đại thần của tiên đế, tiên đế lại là cha ta. Ngoài cây thương này quả không còn gì quý giá hơn. Ông hãy đem nó về Bình Lương, nhìn thấy nó cũng như nhìn thấy trẫm”. Vương Phổ Thần quỳ rạp xuống đất, lệ tuôn trào mà nói rằng: “Thánh ân của hoàng thượng nặng như trời bể, thần dù có thịt nát xương tan cũng không thể báo đáp”.

Năm Công nguyên 1670 (tức năm Khang Hy thứ 9), Vương Phổ Thần được thăng làm Đề đốc Thiểm Tây. Sau khi Nhị Phiên làm phản, ông ta dấy binh hưởng ứng, giết chết kinh lược ma lạc, chiếm cứ vùng Thiểm Đông (phía Đông tỉnh Cam Túc hiện nay), đồng thời kích động xúi giục Ninh Hạ, Thiểm Cam làm phản. Lúc này, những lời nói “thịt nát xương tan” đều bay theo mây gió hết cả. Năm 1676 tức năm Khang Hy thứ 15, khi bị quân Thanh bao vây, sức cùng lực kiệt phải đầu hàng, rồi đột ngột chết khi được triệu vào kinh, tin đồn là tự sát.

“Tính bản thiện” trong “nhân chi sơ, tính bản thiện; tính tương cận, tập tương viễn” và “nhân tính thiện” của Mạnh Tử là cùng một đạo lý. Chính vì con người vốn hiền lành, do đó các Nho giáo muốn nói “soái tính tận tính” có thể thành thánh nhân, còn Phật gia nói “minh tâm kiến tính” có thể thành Phật.

Những bậc anh hùng hào kiệt được nhắc đến bên trên đều phải nhìn bằng một con mắt chân thực triệt để, giống như quan niệm “không thể mất đi bản chất” của Mạnh Tử, Phật giáo cũng đã nói: “Phải nhìn được bản chất mới có thể thành Phật”. Đây cũng là một đạo lý. Đạo gia chỉ coi trọng “tiên thiên” chứ không phải “hậu thiên”; không nói “nhân thánh” mà chỉ nói “thành tiên”; nói “đáng trân”, “tu tiên”, nói “tư chân” và cũng hay nói “phản bổ quy chân”, “phản bản quy nguyên”, cũng chỉ để làm rõ đạo lý này.

Một nguyên tắc đơn giản nhất của người theo Thiền Tông giáo là: “Không lập văn tự, nhìn rõ bản chất, có thể thành Phật sống”. Cái Minh tâm nói đến ở đây nghĩa là bản chất thật lòng. Cái Kiến tính ở đây chính là “bản tính”, “tính cách thật sự”. Ngoài ý này và không còn gì khác.

Tất cả đại cơ đại phong, đại thể, đại dụng, đại triệt, đại ngộ đều chỉ để tìm cái này, lĩnh ngộ cái này, hiểu cái này. Mà lịch sử Thiên Tông Đại Đức có rất nhiều hào kiệt cũng là do giác ngộ những điều căn bản này để tu dưỡng bản thân. Thực ra, giữa con người và trời đất chỉ là một sự tốt đẹp và chân thực.

Một người chỉ có thể giũ bỏ dục vọng của mình khi không có sự tác động của thế giới bên ngoài, không bị vạn vật bên ngoài quyến rũ, mê hoặc, mà bảo toàn được tiềm lực kỳ bí từ bên trong sinh mệnh, sự trù bị sẵn có, và sự thần kỳ của chân thiện mỹ, phát huy năng lực của chúng để có thể sản sinh ra một sức mạnh vô cùng một cách tự nhiên, thậm chí có thể nắm bắt được cả trời đất và vũ trụ.

35. THÀNH DANH NHỜ CÓ NHỮNG NGÀY KHỔ CỰC

Thất bại phần nhiều trong khi quá đắc chí.

Thành danh trong khó nhọc. Đắc ý trong nhung lụa.

Có người nói: “Quân vương cũng có lúc chịu thiệt thòi sao?” Xin thưa rằng: “Quân vương có thể vì đạo nghĩa mà thẳng thắn với ý chí của mình, nhưng cũng có thể vì đạo nghĩa mà bẻ cong nó”. Vua mà vui vẻ thì giống như ánh mặt trời mùa xuân, vua mà tức giận thì như sương băng mùa thu, thể hiện sự uy nghi thì như cuồng phong bão tố, khi thi ân thì như mưa rào. Sự ngay thẳng cương trực dồi dào như vậy, có ai dám phản kháng đây?

Thanh Thế Tổ Huyền Diệp đăng cơ năm 1662 khi mới tám tuổi. Tuy tuổi còn nhỏ nhưng lại hùng tài đại trí vô cùng.

Mới đầu, thái hoàng thái hậu hỏi thử ông, được lên ngôi rồi thì muốn làm gì? Khang Hy trả lời: “Con không mong gì khác ngoài thiên hạ thái bình, nhân dân yên ổn làm ăn, cùng nhau hưởng phúc mà thôi”. Đây quả là tấm lòng và hoài bão lớn lao khó ai sánh kịp.

Song việc thực hiện lý tưởng trị vì của Khang Hy lại không thể thuận buồm xuôi gió, trở ngại lớn nhất của ông là Ngao Bái.

Do Khang Hy lên ngôi khi còn quá nhỏ, nên mọi chuyện quốc gia đại sự đều do một tay cố mệnh đại thần Ngao Bái thao túng, khiến quyền lực của hắn tăng lên không ngừng. Dần dần, Ngao Bái không còn coi tiểu hoàng đế Huyền Diệp ra còn ra gì nữa. Đặc biệt là trong vụ cắt đất giơ cờ hàng, Ngao Bái một tay che cả bầu trời, Huyền Diệp không hề được hay biết, khiến Trực lệ Tổng đốc Chu Xương Trác, Tuần phủ Vương công Đăng Liên, Hộ bị Thượng thư Tô Nạp đều bị hại chết dưới tay Ngao Bái. Do đó, gây phẫn nộ trong đại thần trong triều. Mọi người đều căm ghét Ngao Bái nhưng không ai dám nói ra thành lời.

Mưu tính đoạt ngôi vị, Ngao Bái giả bệnh không thượng triều, muốn Huyền Diệp đích thân đến thăm. Quả nhiên khi Huyền Diệp đến thăm bệnh, khi vào bên trong nơi Ngao Bái nằm, ngự tiền thị vệ phát hiện thấy thần sắc Ngao Bái có gì khác thường liền xông vào trước giường Ngao Bái, phía trong thấy có thanh đao sáng loáng. Huyền Diệp là người có tài ứng cứu hơn người, chỉ thấy ông ta cười, mặt không biến sắc nói: “Đao bất ly thân vốn là thói quen của người Mãn, không có gì phải ngạc nhiên cả”. Nói xong liền phản giá hồi cung.

Sau khi hồi cung, Huyền Diệp lập tức bắt tay vào kế hoạch tiêu diệt Ngao Bái. Ông chọn ra một số nội giám khỏe mạnh diễn kịch “Kho vải”, đây là một kiểu vận động tranh lộn đánh bạc.

Mỗi lần Ngao Bái vào cung tấu trình chính sự, Huyền Diệp đều không ngăn cản hắn, tiếp tục dẫn một đoàn tiểu thái giám chơi trò “Kho vải”. Việc đó khiến Ngao Bái hiểu lầm, nghĩ Khang Hy yếu đuối dễ bắt nạt, không màng chuyện quốc gia, hắn muốn gì được nấy, không ai dám ngăn cản. Nghĩ như vậy, trong lòng Ngao Bái càng dương dương tự đắc, mọi việc đều tự tung tự tác.

Có một hôm, Ngao Bái lại ung dung đi vào nội cung. Chỉ thấy Khang Hy hô lên một tiếng, hàng chục tiểu thái giám đứng ra trước mặt, dùng chiêu chơi trong trò “Kho vải” thường ngày quật ngã Ngao Bái xuống đất, trói chặt lại. Lúc này, Ngao Bái mới hiểu ra được ý đồ của Khang Hy. Phương pháp muốn bắt nhưng cố ý thả khiến Ngao Bái không mảy may nghi ngờ. Đây chính là điểm thông minh của Khang Hy. Khang Hy biết rõ ràng nếu dùng quyền lực để ép buộc Ngao Bái thì e rằng sẽ gặp phản ứng mạnh, nếu làm không tốt thì chỉ khiến bứt dây động rừng. Còn phương pháp âm thầm giải quyết trong cung thì quả là không thể có sai sót được. Như thế, Khang Hy chỉ tiến hành một vở kịch nhỏ mà có thể giết được Ngao Bái, giành lại quyền. Thiếu niên anh hùng quả là không phải chuyện đơn giản!

Có người hỏi: “Mấu chốt để có được thiên hạ thái bình có nằm trong tay nhà vua không? Câu trả lời là: “Cái đó phải dựa vào cả nhà vua và quần thần mới được. Không có sự hoà hợp của trời đất thì vạn vật không thể sinh sôi nảy nở. Nếu vua và quần thần không cùng nhau nỗ lực thì thiên hạ không thể thái bình được. Sáng lập ra thế giới là trời đất, thống trị thiên hạ chính là quần thần”.

Các bậc quân vương có thể trở thành anh minh quân chủ là nhờ giáo hoá cảnh giới và sự hỗ trợ của quần thần, như vậy mới khiến quốc gia đại trị và các nước láng giềng kính nể mà quy thuận.

Một ý nghĩ xấu xa được sinh ra thì nhất định sẽ đi làm chuyện không tốt. Làm chuyện không tốt rồi thì con đường chính đạo sẽ bị tắc nghẽn. Con đường chính đạo bị tắc nghẽn thì sự công chính sẽ không cách nào vào trong tâm người được. Vậy mới nói, không phóng túng, không thiên vị chính là công đạo, làm việc dựa vào công đạo thì mới là có trí tuệ sáng suốt.

36. BẢO VỆ CÂY NON NHƯ BẢO VỆ MẠNG SỐNG

Co là duỗi, quý như vàng.

Hạ quyết tâm làm việc gì đó thì rất dễ nhưng để hoàn thành được nó mới khó. Có người tính tình hấp tấp, làm việc không nghĩ đến khó khăn, thế nên khi vấp phải trở ngại đã vội rút lui; có người đầu óc trầm tĩnh hơn, có nghĩ đến khó khăn nhưng không ngờ khó khăn lại to lớn đến như vậy nên cũng rút lui. Những ví dụ đó cho thấy thành công đã lùi xa hơn họ một bước, chỉ cách một tờ giấy mà không biết cố gắng thì cũng chỉ phí công mà thôi. Mạnh Tử nói: “Người ta đôi khi giống như đào giếng, đào mãi vẫn không thấy nước, đến khi chỉ còn một chút nữa thôi thì lại bỏ không đào nữa. Có người hiểu được đạo lý cong thẳng, nhưng lại không làm như phương diện này của đạo lý; có người vừa muốn giữ giống, lại vừa muốn giữ vàng”.

Cao Sĩ Kỳ, người Hoa Đinh, thuở nhỏ gia đình bần hàn, ngày ngày bán chữ để kiếm kế sinh nhai, được Lan Minh Châu tiến cử vào trong cung. Có người còn ví ông như bản sao của Bảo Thoa trong “Hồng lâu mộng”.

Khang Hy rất yêu thích tài trí của ông ta. Cứ mỗi lần đi tuần hoặc đi săn đều cho ông ta và Vũ Lâm đi cùng, vì thế trong thơ của ông thường có những câu như: “Trong đám chim trả có bầy vàng tơ”. Cao Sỹ Kỳ tính tình khéo léo, biết lấy lòng người khác nên rất được Khang Hy sủng ái. Một hôm, trong khi đi săn, Khang Hy đang cưỡi ngựa bỗng ngựa bị trượt chân, tuy không bị ngã nhưng nó khiến Khang Hy rất không vui. Cao Sỹ Kỳ biết được chuyện này liền cố ý làm bẩn quần áo, thúc ngựa đến bên cạnh Khang Hy. Khang Hy nhìn thấy trên người Cao Sỹ Kỳ đây bùn đất, cảm thấy rất lạ liền hỏi nguyên do tại sao? Cao Sỹ Kỳ nói: “Vừa nãy thần bị ngã ngựa, quần áo bẩn hết vẫn chưa kịp thay”. Khang Hy nghe xong thì cười lớn: “Người miền Nam các ngươi thật yếu ớt. Vừa nãy ngựa của ta bị trượt chân mà ta vẫn không bị ngã”. Trong lời nói lộ rõ sự đắc ý, chuyện vừa rồi bỗng quên sạch mất tiêu. Cao Sỹ Kỳ theo Khang Hy đi tuần xuống phía Nam, đến chùa Linh Ẩn ở Hàng Châu, đại sư trong chùa xin Khang Hy thưởng một bức hoành. Khi viết chữ “linh”, Khang Hy lỡ viết chữ “vũ” quá to nên nửa chữ dưới khó viết, Khang Hy do dự không thể đặt bút viết tiếp được nữa, Cao Sỹ Kỳ nhanh ý viết lên tay hai chữ “vân lâm”, giả vờ ra mài mực cho Khang Hy và ám chỉ cho ông ta nhìn thấy. Khang Hy lập tức tỉnh ra và viết thành “vân lâm”. Do đó chùa Linh Ẩn còn có tên hiệu là Vân Lâm cũng là từ chuyện này.

Khi Khang Hy đi du hành ở chùa Kim Sơn, Trấn Giang, các sư cũng xin bức hoành. Khang Hy nghĩ mãi vẫn chưa đặt bút được. Cao Sỹ Kỳ liền viết bốn chữ vào tờ giấy trình cho Khang Hy. Khang Hy mở ra thì thấy bốn chữ “Giang thiên nhất sắc”, cảm thấy rất vui, lập tức múa bút, do đó bốn chữ này có hồn hơn rất nhiều so với các chữ viết ở các bức hoành khác.

Vườn sư tử ở Tô Châu, đình đài kỳ dị, nhiều đường nhỏ lắt léo, khi Khang Hy đến đây đã phải thốt lên: “Thật là đẹp” và nhận lời mời của Cao Sỹ Kỳ đi xem cảnh đẹp nơi đây thế nào. Trong điện giữa vườn, Khang Hy, Minh Châu, Cao Sỹ Kỳ cùng đứng với nhau. Khang Hy cười hỏi: “Hôm nay trông chúng ta giống gì nhỉ? Minh Châu nhanh nhảu đáp: “Giống ba vị bồ tát ạ”. Cao Sỹ Kỳ liền quỳ xuống nói: “Cao minh như trời”. Minh Châu lúc này mới chợt hiểu ra, bất giác mồ hôi vã ra như tắm.

Phát tích của Cao Sỹ Kỳ có một đoạn trở thành lịch sử được nhiều người biết. Năm xưa, Cao Sỹ Kỳ một mình lặn lội vào kinh, lợi dụng sự sủng ái của các nhà quyền quý trong triều đình để làm giá tiến thân. Quản gia của Minh Châu phủ thấy Cao Sỹ Kỳ biết viết chữ nên mời ông ta đến dạy học cho con trai mình. Một hôm, Minh Châu cần viết một bức văn kiện gấp, nhưng lại không tìm được ai viết. Người quản gia bèn giới thiệu Cao Sỹ Kỳ cho Minh Châu. Công việc hoàn thành, Minh Châu rất vui mừng liền giữ Cao Sỹ Kỳ ở lại làm thư ký trong phủ, sau này vào Viện hàn lâm và nam thư phòng đều do một tay Minh Châu giúp đỡ.

Cao Sỹ Kỳ vốn khôn lỏi. Khi có địa vị, chức tước thì hầu bao cũng dần dần đầy lên, xong ông ta không cam tâm làm một “địa chủ nhà quê” nên dùng tiền bạc để móc nối quan hệ với các cận thị của Khang Hy, nhằm biết được nhất cử nhất động của Khang Hy trong cung. Mỗi lần nội thị đến báo tin, Cao Sỹ Kỳ lại thưởng cho một thỏi vàng. Lần nào vào triều là trong túi ông ta cũng rủng rỉnh vàng thỏi, đến khi trời tối thì chẳng còn gì trong túi nữa. Chính nhờ chiêu này mà chẳng có bí mật nào trong cung ông ta không biết.

Có lúc, Cao Sỹ Kỳ biết được Khang Hy đọc sách gì cũng lập tức đi tìm quyển sách giống như vậy để đọc. Một khi Khang Hy ngẫu hứng nói về cuốn sách đó thì ông ta cũng có thể nói được đại ý, khiến càng ngày càng được sự sủng ái của Khang Hy. Khang Hy từng nói: “Chỉ có Cao Sỹ Kỳ là có đủ sự uyên bác để bàn luận với trẫm”.

Cao Sỹ Kỳ càng được Khang Hy yêu mến bao nhiêu thì người khác càng ghen ghét đố kỵ ông bấy nhiêu. Cao Sỹ Kỳ nhờ sự tiến cử của Minh Châu mới được vào cung, bây giờ Minh Châu lại muốn thám thính tin tức ngược lại. Mỗi lần nhập cung về, Cửu khanh các bộ đều đứng chật trước sân phủ của Cao Sỹ Kỳ, trong đó có cả Minh Châu. Cao Sỹ Kỳ không thèm liếc mắt, đi thẳng vào trong, coi như không nhìn thấy gì. Các vị khách quý đều cho nô bộc vào dò hỏi thì hồi báo đều bảo: “Đang rửa mặt, đang dùng bữa”, phải mất một lúc mới truyền gọi Minh tướng quốc vào, hai người thường nói chuyện rất lâu, còn các đại thần khác thì chỉ gặp một đến hai người là cùng. Ngày hôm sau cũng lại như vậy, thân thể của Cao Sỹ Kỳ nổi lên như cồn.

Có lời gièm pha rằng: “Từ khi Cao Sỹ Kỳ khăn gói vào thành đến nay, nhìn số tài sản trong nhà ông ta có thể thấy hầu hết là do lợi dụng quyền chức, ăn hối lộ mà có”. Khi Khang Hy hỏi về chuyện này, Cao Sỹ Kỳ quỳ xuống thưa: “Các vị đốc phủ đại thần thấy thần luôn được hoàng thượng sủng ái, cho rằng thần được tặng rất nhiều của quý. Trên thực tế, thánh minh uy phúc chưa từng để mắt, thần đâu dám chen vào câu nào? Trong khi bọn họ chưa được chút lợi lộc gì thì những gì thần có từ một hạt thóc trở đi lại toàn từ ân sủng của hoàng thượng mà có được”. Khang Hy nghe xong thì mỉm cười và không bao giờ nhắc lại chuyện này nữa. Sau này, do có nhiều người chỉ trích quá, Khang Hy mới bãi chức quan của Cao Sỹ Kỳ.

Cho dù là lãnh tụ hay thánh nhân, hiền nhân, triệt sĩ, hay người bình thường, ai cũng đều có nhược điểm của riêng mình. Nắm bắt, sử dụng được người khác chính là biết nắm được nhược điểm của họ. Giống như trâu bị dắt mũi và ngựa bị rọ mõm vậy. Nếu ta có thể nắm bắt được nhược điểm của người khác, tất cả đều có thể được như ý muốn. Đồng thời cũng cần hiểu được nhược điểm của chính mình. Ta có thể lợi dụng nhược điểm của người khác thì người khác cũng biết lợi dụng nhược điểm của ta. Người ta đều có thể khiến ta thành công hay thất bại nhờ sự lợi dụng lẫn nhau. Được hay mất phải xem khả năng vận dụng của ta đến đâu.

Con người không lúc nào không vì danh hoặc vì lợi. Người theo đuổi cái danh chẳng qua vì lợi, hướng tới lợi chẳng qua vì danh, đã muốn có danh còn muốn có lợi. Trên danh nghĩa là vì danh, trên thực tế lại là người tìm lợi; trên danh nghĩa vì lợi, thực tế lại theo đuổi cái danh. Do đó, ta không thể không quan sát một cách tỉ mỉ để từ đó nâng cao khả năng lợi dụng của mình.

37. ĐÂM LAO THÌ PHẢI THEO LAO

Tuỳ cơ ứng biến.

Năm cuối triều Nguyên, triều đình hỗn loạn, bọn quan ô lại các nơi ra sức vơ vét của cải khiến dân chúng không bình yên sinh sống, ào ào nổi lên khởi nghĩa. Trong đó quân khởi nghĩa của lãnh tụ Chu Nguyên Chương là thuận với lòng dân, kêu gọi anh hùng hào kiệt khắp nơi, quyết tâm lật đổ triều Nguyên, cứu dân chúng khỏi kiếp nạn dầu sôi lửa bỏng.

Chu Nguyên Chương chiêu nạp các anh hùng hảo hán ở khắp nơi, chỉ thiếu một vị nguyên soái quyết định sách lược tác chiến nơi màn trướng, bèn kêu gọi quần chúng tiến cử hiền tài. Bộ hạ của ông có Hồ Đại Hải nghĩ tới anh họ Kinh Đạt của mình, từ nhỏ đã được cao thủ danh sư chỉ dạy, chưa tròn mười tám đã tinh thông binh khí, lại đọc nhiều binh thư, có tài thao lược, có thể nói là thiên hạ kỳ tài, chỉ là có chút thất vọng vì sự thối nát của triều đình nên ẩn cư trên núi, sống một cuộc sống đạm bạc. Thế là ông tiến cử cho Chu Nguyên Chương. Chu Nguyên Chương nghe được cảm thấy rất vui mừng, liền cho chuẩn bị hậu lễ phái Hồ Đại Hải đến, bắt phải mời được Kinh hiền sĩ ra mặt.

Hồ Đại Hải sau khi nhận lệnh, lập tức đến nơi ở của Kinh Đạt nói rõ sự tình. Ai ngờ Kinh Đạt nói: “Cảm ơn ý tốt của hiền đệ, song ngu huynh ẩn dật đã lâu, những kiến thức nông cạn cũng nhạt dần theo thời gian, làm sao dám đảm nhận trọng trách đó? Vả lại, song thân đã già yếu, huynh còn chưa tận hiếu, làm sao dám rời bỏ mà đi? Do vậy thật khó lòng vâng mệnh”.

Kinh Đạt nói như vậy khiến Hồ Đại Hải phải rùng mình. Ông biết Kinh Đạt là người thận trọng, làm sao có thể dễ dàng chịu xuống núi khi còn chưa hiểu rõ Chu Nguyên Chương là người thế nào? Thế là Hồ Đại Hải phải mất công khuyên giải thuyết phục một thời gian dài, Kinh Đạt vẫn chưa chịu gật đầu. Trong lòng Hồ Đại Hải nghĩ, nếu không đưa được Kinh Đạt xuống núi thì sự nghiệp của mình coi như cũng đã đi tong nên hạ quyết tâm chuẩn bị “chơi” với Kinh Đạt đến cùng.

Hôm sau, Hồ Đại Hải lại đến nhà Kinh Đạt năn nỉ ông ta. Nhưng người nhà của Kinh Đạt nói ông ta có việc phải đi xa rồi, Hồ Đại Hải thừa biết Kinh Đạt cố ý lánh mặt không ra. Phải làm sao đây, Hồ Đại Hải sốt ruột đi qua đi lại. Ông chợt thấy bốn bề nhà Kinh Đạt sạch sẽ gọn gàng, trong lòng chợt nảy ra một ý.

Quá nửa đêm hôm đó, nhà Kinh Đạt bỗng bốc cháy, mọi người trong trang chợt bừng tỉnh, chỉ thấy khói lửa ngút trời, gió thổi lửa, lửa gặp gió ngày càng bốc cao, chỉ nghe thấy tiếng tre nứa cháy tí tách. Lửa lớn cháy suốt đêm khiến căn nhà của Kinh Đạt giờ thành một đống tro tàn.

Kinh Đạt nghe được liền cấp tốc trở về, biết được mẹ già đã bị lửa thiêu chết, vô cùng đau xót, khóc đến mức chết đi sống lại. Đúng lúc này thì nhìn thấy Hồ Đại Hải cưỡi ngựa đến hô: “Biểu ca đừng khóc, hãy mau đuổi theo hung thủ báo thù cho cô mẫu. Tiểu đệ nhìn thấy rõ chính hắn đã phóng hoả, tiểu đệ nửa đêm đuổi theo những tên này vừa đánh vừa chạy, tiểu đệ lại thân cô thế cô đành quay về gọi người trợ giúp...”.

Kinh Đạt nghe xong liền cấp tốc cùng Hồ Đại Hải đuổi theo, miệng hãy còn la: “Ta không băm xác tên hung thủ phóng lửa đốt nhà thành trăm mảnh thì không thể giải được mối hận trong lòng này!”

Đuổi theo đến khi trời gần sáng, quả có thấy một người một ngựa đang tiến về hướng Nam. Kinh Đạt nhìn thấy bèn quất ngựa đuổi theo. Người kia nhìn thấy có người đuổi theo mình cũng vội vàng tháo chạy, cứ thế đến khi ngựa của Kinh Đạt kiệt sức không thể chạy được nữa mới giảm tốc độ, người phía trước cũng cười chậm lại, dường như cố ý muốn trêu ngươi Hồ Đại Hải và Kinh Đạt. Cứ đuổi như vậy một thời gian dài mà vẫn không sao đuổi kịp, khiến Kinh Đạt phát điên nhưng vẫn không làm gì được.

Hồ Đại Hải thấy thế bèn xoa dịu Kinh Đạt, khuyên rằng: “Huynh đừng vội nóng giận, đằng nào thì tội đốt nhà của nó cũng thoát được. Việc này phải trách huynh không chịu nghe lời đệ mới gây ra tai hoạ cháy nhà như hôm nay...”. Một câu nói như thức tỉnh Kinh Đạt, trong lòng ông chợt dao động: “Phải chăng Hồ Đại Hải không mời được ta nên mới nghĩ ra kế này”. Nghĩ vậy, ông bèn hỏi Hồ Đại Hải cho ra nhẽ.

Lúc này, Hồ Đại Hải mới bội lễ cáo tội, kể hết chân tướng sự việc ra. Thì ra, Hồ Đại Hải thấy mời không được Kinh Đạt nên nghĩ ra một kế hết sức ngu xuẩn, hắn dặn thủ hạ chuẩn bị xe cộ trong đêm, giả vờ làm người đánh xe vào nhà Kinh Đạt đón hết cô mẫu, chị dâu và các cháu đi, còn chất đồ đạc và tiền bạc lên mấy xe nữa, sau đó phóng lửa đốt khiến nhà Kinh Đạt cháy sạch sẽ, nhằm làm cho Kinh Đạt không còn vương vấn gì với quê nữa. Sau cùng Hồ Đại Hải cười nói: “Nếu huynh muốn gặp cô, chỉ có cách theo đề về doanh trại một lần thôi”.

Kinh Đạt thấy sự việc đã đến mức này, bản thân cũng không còn nhà để về, dở khóc dở cười, đành thở dài mà theo Hồ Đại Hải đến doanh trại của Chu Nguyên Chương.

Chu Nguyên Chương thấy Kinh Đạt quả thực là nhân tài hiếm có, liền phong Kinh Đạt làm Nguyên soái thống lĩnh ba quân. Kinh Đạt thấy Chu Nguyên Chương quả là biết quý trọng hiền sĩ, lại giản dị dễ gần, cho thấy người này sau này có thể thành đại nghiệp, mới tin lời Hồ Đại Hải nói là sự thật và cũng không từ chối nữa, một lòng phò tá Chu Nguyên Chương bày mưu tính kế, thống lĩnh ba quân đánh Đông dẹp Bắc.

Cẩu Tử nói: “Những người có học, khi tâm trí rộng rãi sẽ kính trọng thiên đạo, tuân theo quy luật thông thường, khi tâm trí hẹp nhỏ sẽ tôn trọng lễ pháp, tự giữ thao tiết; trí tuệ cực điểm, tinh thông đạo lý, (nắm vững tri thức mà một vật mà suy ra được nhiều cái khác), học một biết mười, khi trí tuệ bị bế tắc sẽ thành khẩn mà tuân thủ lễ pháp, khi được trọng dụng sẽ cung kính làm việc, không khinh suất làm xằng, khi không được trọng dụng sẽ cung kính trang trọng, trong lòng vui vẻ thì làm việc mặt mày vui vẻ hoà nhã, trong lòng u uất thì tĩnh lặng thư lý; khi địa vị phất lên thì dùng những lời lẽ nho nhã để làm việc; khi túng bấn thì nói những lời lẽ hàm súc. Những người không có học thì lại không như vậy khi tâm trí thoả mãn thì ngạo mạn thô bạo; khi thất ý thì muốn làm loạn, khi được trọng dụng thì a dua nịnh hót, ngạo mạn hách dịch; khi không được trọng dụng thì than trời trách đất, âm mưu thủ đoạn; trong lòng vui vẻ thì nói năng bừa bãi: khi không vui thì giận cá chém thớt, nhát gan như cáy; khi địa vị phất lên thì kiêu căng làm phách; khi thất thế bần hàn thì buông thả không ngừng”.

38. LỰA GIÓ ĐẨY THUYỀN

“Giả bệnh” để duỗi.

Ở đây chủ yếu chỉ ra một số nguyên tắc có thể co có thể duỗi. Một là nguyên tắc “thừa ngoại”, cũng có nghĩa là nhân cơ hội ngoài sự việc để tìm một phương pháp tấn công.

Ví dụ như Việt vương Câu Tiễn, để báo thù Phù Sai nước Ngô, đã nhân lúc gặp gỡ chư hầu bến sông Hoàng Hà, quân đội tinh nhuệ của nước Ngô đã chạy cùng Phù Sai, chỉ còn lại tàn binh già yếu cùng Ngô thái tử ở lại giữ thành. Lúc này nhân cơ hội tấn công nước Ngô, giết chết thái tử chiếm luôn nước Ngô.

Một ví dụ khác, Tôn Trung Sơn lần đầu tiên lãnh đạo cách mạng cũng nhân cơ hội chiến tranh, lập tức đến Hawaii (Mỹ) để phát động quyên góp, đồng thời cũng có một cơ hội quý giá để tuyên truyền cách mạng, đó là vận động tích cực tuyên truyền chiến tranh Trung Nhật, và đã được viện trợ của nhiều người như Đặng Âm Lan, Đặng Đắc Chương, đủ để mua một loạt vũ khí đạn dược và lương thực trù bị.

Hai là nguyên tắc “thừa nội”, nghĩa là nhân cơ hội sự việc đang xảy ra, tiện thể phát động tiến công kẻ địch. Trong lịch sử, Trung Quốc đã từng bị mất nước do bị nước ngoài xâm lược.

Ví dụ Nguyên diệt Tống, Thanh diệt Minh đều là một sự thực mà ai ai cũng biết. Song biến cố 18/9/1931, Nhật Bản bên trong lợi dụng sự hỗn chiến trong nước của Trung Quốc và thiên tai hoành hành, bên ngoài nhân cơ hội Mỹ và các nước châu Âu đang để ý đến phương Đông, lợi dụng một loạt chính sách đã đạt được quyết định từ thời Minh Trị đế hòng đạt được lợi ích cho bản thân.

Thứ ba là “thừa tệ”, tức là nhân cơ hội chế độ kinh tế chính trị của đối phương đang suy tàn, đổ vỡ hoặc chủ trương và biện pháp kinh tế chính trị của đối phương không thể củng cố được nữa, không thể đoàn kết tinh thần nội bộ, phát sinh khuynh hướng làm phản hoặc dựa vào nhược điểm và một tổ chức hoặc khiếm khuyết về chiến lược...

Nói tóm lại, đối phương lâm vào tệ nạn nào hay mắc bệnh gì đều là chỗ dựa để bên ta thúc đẩy quá trình công kích.

Tam Quốc Ngụy triều cảnh sơ năm thứ ba, Ngụy Minh Đế chết, Tề vương Tào Vong kế thừa ngôi vị. Theo di chúc của Ngụy Minh Đế thì tướng quân Tào Sảng và thái uý Tư Mã Ý cùng chấp chính giúp vị hoàng đế trẻ tuổi.

Ban đầu, Tào Sảng do thấy Tư Mã Ý đức cao vọng trọng, lại là bậc tiền bối, mỗi lần có quốc gia đại sự đều không dám tự mình quyết định, đều mời Tư Mã Ý định đoạt. Sau này, để khoa trương thế lực, Tào Sảng vận dụng hết sức lực tâm trí của mình nhằm lũng đoạn quyền lực của Tư Mã Ý vào tay mình. Tư Mã ý không thể làm gì trước hành vi cưỡng quyền đoạt lợi của Tào Sảng vì hắn là Hoàng thân quốc thích. Thế là ông cáo bệnh về hưu, không màng chính sự để tránh sự công kích của Tào Sảng.

Song, Tào Sảng biết Tư Mã là người mưu mô tính toán nên vẫn không buông tha, cho dù ông ta đã cáo lão về hưu.

Chính sử năm thứ 9, tâm phúc của Tào Sảng là Lý Thắng được đảm nhận chức thích sứ Kinh Châu, Tào Sảng bảo Lý Thắng đến cáo biệt Tư Mã Ý, đồng thời nhân cơ hội thăm dò động tĩnh của ông ta.

Tư Mã Ý vừa hay Lý Thắng đến các biệt là đoán ngay được dụng ý của hắn. Ông để hai tì nữ dìu mình ngồi dậy. Sau khi Lý Thắng vào, Tư Mã Ý lấy quần áo, tay không ngừng run rẩy làm rơi cả quần áo xuống đất.

Tiếp đó, Tư Mã Ý chỉ vào mồm, ý là muốn uống nước. Tỳ nữ liền bưng đến một bát cháo. Khi ông ta húp cháo thì nước cháo hầu hết đều trào ra hai bên mép, rớt đây xuống ngực và chăn gối.

Lý Thắng thấy Tư Mã Ý bệnh tình trầm trọng như vậy thì giả vờ khóc rằng: “Bây giờ hoàng thượng còn nhỏ dại, thiên hạ đại sự còn phải dựa vào ngài xử lý. Tôi chỉ nghe ngài bệnh cũ tái phát, nào ngờ lại bị nặng đến như vậy”. Tư Mã Ý thở hắt ra một hơi nói: “Lão đã tuổi già sức yếu, sớm ra đi trong nay mai. Ngươi phải đến Tịnh Châu nhậm chức, Tịnh Châu lại rất gần chỗ người Hồ ở phía Bắc, người phải tự biết chăm sóc mình, phải cẩn thận một chút, ta e sau này không còn cơ hội thấy người nữa rồi”. Lý Thắng nghe thế vội nói: “Tôi được phái đi không phải đến Tịnh Châu”. Tư Mã Ý vẫn giả bộ mơ màng nói: “Ta nói là Tịnh Châu mà”. Lý Thắng nói lớn: “Tôi đi Kinh Châu chứ không phải Tịnh Châu”.

Tư Mã Ý lần này làm ra vẻ như nghe rõ rồi nói: “Lần này ta nghe rõ rồi, nơi ngươi sinh ra là Kinh Châu. Người đến đó phải biết tranh thủ lập công. Ta e không thể gặp lại ngươi lần nữa. Bây giờ, hãy cho hai đứa con của ta được kết bạn với ngươi”. Nói xong liền gọi hai anh em Tư Mã Sư và Tư Mã Chiêu ra kết bạn với Lý Thắng, mong sau này khi ông chết đi, Lý Thắng sẽ quan tâm chăm sóc, nói mãi nói mãi.

Kỳ thực, lúc đó sức khoẻ của Tư Mã Ý rất tốt, ông ta cố ý tỏ ra mắt mờ chân chậm, lú lẫn bệnh tật để che mắt Lý Thắng, mà Lý Thắng cũng chẳng hề biết mình bị qua mặt. Sau khi từ nhà Tư Mã Ý ra, lập tức đến gặp Tào Sảng bảo rằng: “Tư Mã Ý đã lẫn lộn hết cả, cháo cũng không ăn nổi, chỉ gà hoá cuốc, nhất định không còn sống được bao lâu nữa”. Tào Sảng nghe Lý Thắng hồi báo xong thì không còn đề phòng Tư Mã Ý nữa.

Mùa xuân năm thứ hai, nhà vua trẻ Tào Phương như thường lệ đến làng Cao Bình để tế lễ tổ tiên. Huynh đệ Tào Sảng cũng phải rời thành đi theo hộ giá. Bọn họ vừa đi, Tư Mã Ý lập tức rời khỏi giường bệnh, điều động binh mã trong thành chiếm kho vũ khí trước, khống chế thành đô. Sau đó thống lĩnh ba quân đánh tan một vùng.

Tư Mã Ý phái người đưa tin cho Tào Sảng biết rằng: “Trước kia, khi từ Liêu Đông quay về, tiên đế đã gọi ông, Tào Sảng, tiểu hoàng đế và ta ngồi chung ngai vàng, cầm tay ta tỏ vẻ lo lắng về tình hình quốc gia sau khi Ngài mất đi. Như hiện nay, Tào Sảng tướng quân đang quên mất lời dặn dò của tiên đế, làm rối loạn chế độ quốc gia, chuyển quyền đoạt lợi, phá hoại kỷ cương quân đội, đưa người thân tín của mình vào đội quân cấm vệ, khiến lòng người không phục mà còn thấy sợ hãi. Nay hoàng thái hậu lệnh cho ta bãi miễn chức của anh em Tào Sảng, đuổi về quê không được phép ở lại trong thành nữa. Nếu không sẽ xử theo quân pháp”.

Tào Sảng nhận được thư chân tay rụng rời. Đại ty Nông Hoàn Phạm khuyên Tào Sảng chiêu tập binh mã, thảo phạt Tư Mã Ý. Song Tào Sảng cho rằng Tư Mã Ý chỉ muốn ông ta giao nộp binh quyền chứ không có ý giết. Vả lại, gia quyến đều vẫn ở trong thành. Ông ta dù mất binh quyền vẫn có thể làm một phú ông phiêu diêu tự tại, nên không làm theo lời khuyên của Hoàn Phạm.

Tư Mã Ý chờ anh em Tào Sảng quay về nhà xong thì cho tám trăm dân công xây nhà bốn bên nhà Tào Sảng để giám sát động tĩnh của anh em nhà họ Tào. Tào Sảng không biết Tư Mã Ý sẽ xử lý mình như thế nào, liền viết cho ông ta một bức thư, nói trong nhà đã hết lương thực, xin được tiếp tế để thăm dò. Tư Mã Ý sau khi nhận được thư liền chuyến gạo thịt vào cho Tào Sảng. Tào Sảng thấy vậy nghĩ là Tư Mã Ý sẽ không làm hại mình nên trong lòng yên tâm. Song chính lúc này, Tư Mã Ý đã tiêu diệt hết toàn bộ thế lực của Tào Sảng trong chốn quan đình, sau đó ghép cho Tào Sảng tội danh làm phản, giết toàn bộ nhà họ Tào, con đường tranh ngôi vị của họ Tư Mã được bằng phẳng hơn,

Người có chí lớn, làm việc lớn thường có kế hoạch và sự sắp đặt vừa có thể cong vừa có thể thẳng, còn làm theo trình tự. Trình tự đó thường là: chí nguyện, ý đồ, kế hoạch, hành động, sức mạnh, hiệu quả. Không có ý chí lớn lao thì không thể có được ý đồ trong thời khắc siêu việt; không có ý đồ trong thời khắc siêu việt thì sẽ có những kế hoạch không gì sánh kịp; không có kế hoạch lớn lao này thì sẽ không có những hành động và sức mạnh kiên định, quả cảm. Nếu không như thế thì sẽ khó mà đạt được hiệu quả vĩ đại, từ xưa đến nay đều như vậy. Do đó, có thể nói kế hoạch là mẹ đẻ của hành động, mà hành động lại là nguồn gốc của thành công.

Đồng thời, trong một kế hoạch cao xa, mỗi một sự kiện đều có một kế hoạch riêng của nó, phân ra từng loại, làm từng phần một. Mà mỗi một kế hoạch lớn lại có biết bao nhiêu kế hoạch nhỏ với từng giai đoạn, mỗi một kế hoạch nhỏ đều có liên quan mật thiết với nhau và hỗ trợ cho nhau.

Giống như trong một cuộc chiến cần phải có một kế hoạch cụ thể, mỗi một chiến dịch lại phải có một kế hoạch riêng. Một quốc gia sau khi được thành lập cũng phải có một kế hoạch; mỗi ngành cũng vậy, ví dụ như kế hoạch xây dựng kinh tế chính trị, kế hoạch nông nghiệp, giáo dục, quốc phòng...

Trong kế hoạch còn có những kế hoạch nhỏ được phân biệt theo từng thời kỳ và chủng loại, một quốc gia cũng vậy, mà một con người cũng vậy. Một con người cần có kế hoạch cho cuộc đời mình, kế hoạch từng năm và kế hoạch từng ngày. Mỗi một sự việc cũng có kế hoạch của nó, sau đó đặt ra kế hoạch hành động. Thực hiện đúng lúc sẽ đạt được hiệu quả cao. Tư Mã Ý đã vạch từng bước như vậy, và mỗi bước tiến đều đạt được thành công.

39. THẾ SỰ MINH THÔNG CẦN HỌC VẤN, NHÂN TÌNH THẤU ĐẠT BỞI VĂN CHƯƠNG

Thấy co trong “minh”, thấy duỗi trong “đạt”.

Cách suy nghĩ sự việc tốt nhất chính là yên tĩnh nhẫn nại. Ung dung điềm đạm là cách xử lý sự việc hay nhất. Khiêm tốn nhượng bộ là cách bảo vệ mình có hiệu quả nhất. Làm việc quyết đoán trong lòng không có gì phải lo nghĩ. Có thể sẽ có người hỏi: “Quyết đoán vào lúc nào?” Câu trả lời là: “Quyết định ngay khi vạch ra kế hoạch, quyết định ngay trong khi hành động”. Câu nói của đồng chí Chu Ân Lai đã đạt đến chân lý và được chứng minh trong hiện thực kháng chiến chống quân Nhật.

Tháng 2 năm 1936, đại biểu Đảng cộng sản Trung Quốc Lý Khắc Nông, Tiền Chi Quang và đại biểu quân Đông Bắc Vương Dĩ Triết, Triệu Trấn Phiên tổ chức một buổi họp mặt bí mật tại Lạc Xuyên, đã đạt được một hiệp định miệng rất nhanh chóng, bao gồm: Về chính trị, quân Đông Bắc chính thức đồng ý chủ trương “tạm ngưng nội chiến, cùng nhau kháng Nhật” mà Đảng Cộng sản đề ra; về mặt quân, hai bên không xâm phạm lẫn nhau, bên nào giữ bên đó; về mặt kinh tế, hồi phục thông thương, hai bên có thể cho người sang trao đổi hàng hoá. Hiệp định bắt đầu có hiệu lực từ ngày 5/3.

Ngày 3/3, Trương Học Lương từ Nam Kinh trở về Tây An, hôm sau lại đáp máy bay đến Lạc Xuyên. Vừa xuống máy bay liền nói với đại biểu bên Đảng cộng sản: “Tôi đến để buôn bán, là bán buôn chứ không bán lẻ”. Mọi người cùng cười ồ lên.

Chiều hôm đó, Trương Học Lương có một cuộc gặp gỡ chính thức với Lý Khắc Nông. Bên ngoài gió bắc thổi mạnh, mọi người quây quanh lò sưởi, tinh thần thể hiện rõ sự nghiêm túc.

Trương Học Lương nói một cách vừa phải, không nhanh không chậm “Tính bắt đầu cuộc họp, tôi đã được nghe báo cáo của ông Vương và ông Triệu, tôi cảm thấy rất tốt và hoàn toàn đồng ý với những hiệp định đó”. Ông mời đại biểu Đảng Cộng sản phát biểu ý kiến về cuộc chiến tranh chống Nhật.

Lý Khắc Nông đĩnh đạc nói: “Hiện nay, bọn giặc xâm lược Nhật bắn, giết người cướp của, chà đạp nhân dân, nhưng Tưởng Giới Thạch không hề có chính sách đối kháng, khiến nhân dân phải chịu kiếp nạn khổ cực. Chúng ta đều là con cháu Trung Hoa, cần phải cùng nhau chống lại kẻ địch, giành lại đất nước. Do đó, quân đội hai bên không nên đối chọi với nhau nữa mà phải liên kết lại, cùng nhau kháng Nhật”.

Trương Học Lương nói: “Cả dân tộc cùng đứng trên một trận tuyến kháng Nhật, không bao gồm cả Tưởng Giới Thạch là không được. Tưởng Giới Thạch có quyền lực chính trị, quân đội, tài chính quốc gia, thế lực hùng mạnh. Cuộc đấu tranh kháng Nhật chỉ có thể do Tưởng Giới Thạch lãnh đạo mới có thể triển khai trên phạm vi toàn quốc được”.

Lý Khắc Nông nói: “Thống nhất trận tuyến kháng Nhật có bao gồm Tưởng Giới Thạch hay không còn do chính Tưởng Giới Thạch quyết định. Chính sách của Đảng Cộng sản là “chống Tưởng kháng Nhật”, mà Trương Học Lương lại cho rằng nếu “dùng Tưởng kháng Nhật” thì sẽ không thể nói đến hợp nhất trận tuyến được”.

Ngày 9/4, phó chủ tịch Đảng Cộng sản Chu Ân Lai và Trương Học Lương đã có một buổi họp cấp cao tại một nhà thờ ở Phu Thi (Diên An). Trương Học Lương một lần nữa khẳng định tầm quan trọng của việc dùng Tưởng kháng Nhật. Ông nói: “Chỉ có chủ nghĩa phát xít mới có thể cứu được Trung Quốc. Trung Quốc nên có một vị lãnh tụ thực hiện chuyên chính phát xít, tập trung ý chí các Đảng phái lại, thống nhất sức mạnh của các phương diện của đất nước, như Hitle đã từng làm ở Đức, Mussolini ở Ý... mới có thể chống lại sự xâm lược của Nhật Bản, giành lại Tổ quốc”.

Chu Ân Lai vẫn bình tĩnh nở nụ cười trên môi, chăm chú nghe từng lời của Trương Học Lương, sau đó giải thích: “Phó tư lệnh một lòng vì nạn nước, thù nhà, một lòng vì danh dự. Tấm lòng lo nghĩ cho nước nhà của phó tư lệnh chỉ có những người thuộc Đảng Cộng sản như chúng tôi hiểu, thông cảm và giúp đỡ. Nhưng rất tiếc ông ta đã đi sai đường rồi”.

Trương Học Lương nhướn mày nhìn chòng chọc vào Chu Ân Lai.

“Cái gì là chủ nghĩa phát xít? Nói một cách đơn giản, đó chính là độc tài quân sự. Viên Thế Khải đã từng thử độc tài quân sự, thất bại rồi; Ngô Phụng Phù muốn dùng vũ lực để thống nhất Trung Quốc, cũng thất bại. Ai muốn tiến hành độc tài trong khi quốc gia lâm nguy mà không đi kháng Nhật sẽ trở thành kẻ có tội với lịch sử, có tội với dân tộc và nhất định sẽ thất bại”.

Chu Ân Lai, ngừng một chút rồi nói tiếp: “Còn Tưởng tiên sinh nếu thật sự giống như đồng chí phó tư lệnh vừa nói, có thể thực sự kháng được Nhật, chúng ta có thể kết hợp và sử dụng ông ta nhưng phải là làm thực sự chứ không phải nói miệng thôi”.

Trong lần họp mặt này, Đảng Cộng sản tỏ ý không nhất thiết phải chống Tưởng kháng Nhật, khiến Trương Học Lương cho rằng hoàn toàn có thể dùng Tưởng kháng Nhật. Chỉ cần ông tìm cách khiến Tưởng ngừng chính sách nội chiến thì Đảng Cộng sản sẽ không còn lý do chống Tưởng nữa, liên hợp các đảng phái cũng có thể thực hiện được nguyện vọng.

Cuộc gặp gỡ giữa Chu Ân Lai và Trương Học Lương đã thống nhất cần thiết liên minh Tân Cương, Cam Túc, Ninh Hạ, hình thành liên hiệp bốn tỉnh kháng Nhật, gây áp lực cho Tưởng Giới Thạch và ép Tưởng phải cùng hợp sức kháng Nhật. Từ sau lần tiếp xúc của quân Đông Bắc, Tây Bắc và Đảng Cộng sản, không khí ép Tưởng kháng Nhật đang dần dần rộ lên ở Tây Bắc.

Đạt đến bước thành tâm, thành tâm tất nhiên là sự chân thành, giả dối cũng có thể biến thành chân thành, không có bước thành tâm này, giả dối vẫn chỉ là giả dối, thậm chí sự chân thành cũng có thể biến thành giả dối. Chỉ có những người có sự tu dưỡng đạo đức sâu sắc mới có thể dùng những lời lẽ đơn giản dễ hiểu, giản dị chất phác để nói rõ một sự việc, còn những lời lẽ tối nghĩa, sâu sắc một cách khó hiểu thì chỉ có những kẻ đạo đức nông cạn mới nói thôi.

Sự công bằng, thành thật và ung dung có thể biến người ta trở lên thông minh sáng suốt. Sự công bằng dẫn đến sự sáng suốt là vì nó không bị lòng tham và sự ích kỷ che lấp; sự thành thật dẫn đến thông minh sáng suốt vì không có sự phiền não giả tạo; sự ung dung dẫn đến thông minh sáng suốt vì không bị tình cảm chi phối khiến lẫn lộn trong xử lý công việc.

40. CUNG CỨNG THÌ HAY BỊ GÃY, NGƯỜI “CỨNG” HAY GẶP HỌA

Duỗi mạnh quá cũng hay dẫn đến tai hoạ.

Cứng quá sẽ bị gẫy, mềm quá lại dễ bị uốn cong. Kim loại cứng quá hay bị gãy, da thuộc mềm quá nên hay bị rách, nhà lãnh đạo nếu quá tàn nhẫn ỷ quyền thế quyết định bừa bãi thì sớm muộn cũng gặp tai hoạ. Tai họa giáng xuống trước hết từ mầm mống. Xuất hiện mầm mống của tai hoạ nếu không cảnh giác, không phòng bị sẽ hối hận không kịp.

Nhạc Phi sau khi bị hại chết, nhà Tống không còn ai có thể liên tục đánh thắng địch như vậy nữa. Tể tướng nước Kim là Hoàn Nhiên Lượng tự giác lao tâm khổ tứ, thấy hoàng thượng không vừa mắt sinh lòng ghen ghét bèn giết chết, tự lập làm hoàng đế, dù sao nhà Kim cũng là phiên bang dị tộc, không biết lễ nghĩa, huống hồ người Hán là một dân tộc có mấy ngàn năm lịch sử, chẳng phải cũng luôn luôn thay triều hoán vị đó sao? So sánh như vậy quả là đèn dầu so với minh nguyệt. Thủ đoạn của Hoàn Nhiên Lượng quả là học từ người Hán thật, nhưng ông ta hoàn toàn không có tư cách chuyên lợi về mọi mặt, như khi Võ Tắc Thiên lên ngôi đã giết chết họ Lý, thậm chí cả con gái ruột của mình cũng không tha, còn thu nạp một trung đội trai lơ đĩ đực. Hoàn Nhiên Lương sau khi lên ngôi cũng giết hết hậu duệ của những người có công lập quốc như Hoàn Nhiên Oát Li Bất, Hoàn Nhiên Niêm Mạc Hát, Hoàn Nhiên Ngột Thuật... bất kể già hay trẻ, có công nhiều hay có công ít đều giết hết, song lại bắt vợ và con gái vào hậu cung để phục vụ cho sự dâm lạc của hắn. Những người này đều là lớp thím, cô, chị em họ của Hoàn Nhiên Lượng nhưng giờ hắn đã là thiên tử rồi, không còn quan hệ huyết thống với bọn kia nữa. Đã làm chuyện loạn luân sau khi chết sẽ bị đẩy xuống mười tám tầng địa ngục, nhưng Hoàn Nhiên Lượng vẫn bất chấp. Da mặt ông ta dày như vậy thì có gì mà không chấp nhận được?

Hoàn Nhiên Lượng còn thực hiện công trình thổ mộc tu sửa lại thủ đô. Triều Tống có một tên mọt sách tên là Liễu Vĩnh, viết một bài thơ trong đó có câu: “Tan thu quế tử, thập lí liên hoa”, Hoàn Nhiên Lượng đọc được, tỏ ý ngưỡng mộ vô cùng, đất đai của mình có cát vàng ở khắp nơi, xác chết đầy đường, lấy đâu ra sự phồn vinh như ở Giang Nam. Cảm thấy rất nóng ruột nên hạ lệnh đưa quân đến Giang Nam chinh phạt nhà Tống. Mẹ của hắn là Đồ Đơn Thái hậu nói nhẹ vài câu tỏ ý phản đối liền bị Hoàn Nhiên Hạo sức khoẻ như trâu giật vũ khí từ tay binh lính giết chết ngay lập tức.

Hoàn Nhiên Lượng dẫn sáu mươi vạn binh hướng thẳng xuống tấn công huyện Hoà, An Huy, sau đó lệnh cho sáu mươi vạn quân “vịt cạn” của mình chuẩn bị thuyền để qua sông Trường Giang. Ai ngờ Ngu Doãn Văn dẫn đám tàn binh bại tướng lái chiếc thuyền nhỏ lẩn như trạch bỗng ùa ra như kiến đánh nhau trên sông, đánh bại lần tấn công đầu tiên của Hoàn Nhiên Lượng. Hoàn Nhiên Lượng vô cùng tức giận, quẳng hết tướng lẫn quân thua trận xuống sông cho cá ăn, tự mình thống lĩnh ba quân xuống hạ lưu Qua Châu chuẩn bị qua sông. Ai ngờ người ở căn cứ địa đại bản doanh từ lâu đã nhịn nhục nay nhân cơ hội Hoàn Nhiên Lượng đang ở tít Giang Bắc liền phát động chính biến, lật đổ Hoàn Nhiên Lượng, lên làm vua. Tin tức được truyền đến, Hoàn Nhiên Lượng thấy rất lo lắng, sợ sẽ phải chống đỡ sự công kích từ cả hai phía liền lệnh cho binh lính lập tức vượt sông. Sau khi qua sông, binh lính bị chết và bị thương trầm trọng. Hoàn Nhiên Lượng không những không động viên binh lính mà còn ngược lại giết một cách tàn bạo số binh lính thua trận, kết quả rất nhiều binh lính đã trốn về nước, một số nhân lúc đêm khuya giết chết Hoàn Nhiên Lượng, còn đầu đem về báo công để được thăng quan tiến chức.

Có nhiều kiểu nhẫn nhịn. Cái “nhẫn” của Hoàn Nhiên Lượng thực chất là tàn nhẫn, vô nhân đạo, coi thường luân lý, tàn nhẫn hơn là loài súc vật. Tần Thuỷ Hoàng tàn nhẫn cuồng bạo cũng đã bị báo ứng, không những bản thân mà con cháu cũng phải chịu. Cổ Trang cho rằng đã giết chết hơn ba trăm người nhà họ Triệu nhưng kết cục vẫn chết dưới tay Hoàng Phù. Tục ngữ có câu: “Lưới trời lồng lộng, thưa mà khó lọt”, sự nhẫn nhịn có thể biến thành thành công và hạnh phúc. Làm gì cũng chỉ để giữ thân, an dưỡng tuổi già mà thẳng thắn một cách cứng nhắc quá sẽ dẫn đến huỷ diệt. Phải biết giới hạn của người đời.

Lão Tử nói: “Thanh danh và sinh mệnh, cái nào gần gũi hơn? Sinh mệnh và tài sản, cái nào quý giá hơn? Được và mất cái nào có hại hơn? Quá yêu thích sẽ dẫn đến hao phí rất lớn, tích trữ sự giàu có một cách quá đáng sẽ dẫn đến tổn thất nặng nề hơn”. Vì vậy, cần phải nhận thức được rằng: Biết thấy đủ thì sẽ không phải chịu thiệt thòi, biết dừng đúng lúc sẽ không gặp nguy hiểm, như thế có thể duy trì được sự bình an mãi mãi.

Lão Tử lại nói: “Màu sắc sặc sỡ có thể khiến người ta hoa mắt, quá nhiều tạp âm khiến người ta ù tai, thức ăn có quá nhiều mùi khiến người ta mất đi vị giác. Rong ruổi cưỡi ngựa đi săn khiến người ta cảm thấy vô cùng kích động, những đồ vật quý hiếm dễ gây kích thích lòng tham khiến người ta có thể bất chấp thủ đoạn. Do đó, thánh nhân có chuẩn tắc ta rằng: Chỉ cần có cơm no áo ấm sống thanh tịnh chứ không màng vui chơi tửu sắc”.

41. CÓ CÁI LÀM ĐƯỢC TẤT CÓ CÁI KHÔNG THỂ

Biết đủ là duỗi.

Làm lãnh đạo phải như thần long, biết cứng biết mềm, giỏi biến hoá tự do tự tại, không thể bị bó buộc bởi một phương pháp cố hữu, không nên bị hư danh che mắt. Nếu để bị ràng buộc, không có chủ kiến của riêng mình thì sẽ giống như trâu, ngựa bị người ta dắt mũi thôi. Song cũng không phải chuyện gì cũng thể hiện “hỉ nộ ái ố” quá mãnh liệt. Do đó, người thông minh phải biết nhìn thấu mọi chuyện nhưng lại không hề biểu hiện ra ngoài mặt, chỉ là trong lòng đã có chủ kiến riêng, biết dừng đúng lúc, nên làm hay không nên làm. Những người như vậy liệu có thể bị hư danh hay những thứ vô thực mê hoặc không?

Đôn Hoàng là một mảnh đất phong thuỷ hoà hợp, sản vật phong phú, dân số đông, kinh tế giao thông đều rất phát triển, có điều sư sãi rất nhiều, nhiều đến nỗi không có chỗ mà ở, bèn xây rất nhiều nhà hầm dưới chân núi Ôsa để ở. Nhưng những căn nhà hầm trơ trụi trông rất khó nhìn, lại không thể dán giấy dán tường, bèn vẽ lên rất nhiều tranh, dĩ nhiên các vị sư không thể vẽ những bức tranh tình yêu mà chỉ vẽ những hình Bồ tát hoặc những câu chuyện Phật giáo. Bỗng chốc khu này trở thành một nơi văn hóa trọng điểm của Đôn Hoàng, thu hút hàng nghìn vạn người đến thăm quan, đặc biệt là những người nước ngoài. Trong khi đó, ở Trung Nguyên vẫn đang có chiến tranh, thay triều hoán vị, giành giật lẫn nhau, chẳng còn ai có tâm trí đến nơi đó thu thuế, kiếm tiền. Chỉ có những người Thổ Phiên có con mắt nhanh nhạy tự động chiếm cứ Đôn Hoàng, cắt cử lãnh đạo, còn xây dựng khách sạn nhà hàng, tiếp thị khách du lịch, kiếm được rất nhiều tiền bạc đem về cho thủ đô của Thổ Phiên.

Người Hán không thể chống mắt nhìn “miếng ngon bị người ngoài cướp mất” như vậy. Có một người tên là Trương Nghĩa Triều, anh ta nghĩ rằng cứ để tiếp tục như thế thì không được, bèn đi liên hệ khắp nơi, tập hợp người Hán lại thành một đội bạo động, không cần biết là dùng phương pháp tiêu chuẩn nào. Một buổi tối, đội bạo động này đã làm loạn, đuổi hết những người Thổ Phiên đi và thành lập Bạch Kim Hãn Quốc, Trương Nghĩa Triều làm quốc vương, còn tổ chức quân đội của riêng mình. “Miếng mồi ngày không bị giật nữa” đã trở thành miếng ngon của người trong nhà rồi. Xung quanh Đôn Hoàng đều là quốc gia của các dân tộc thiểu số, đâu thể chấp nhận miếng ăn đưa lên miệng bị người khác cướp đi, liền hiệp lại tấn công Đôn Hoàng. Đội quân này hầu hết là cưỡi ngựa, mà quân của Trương Nghĩa Triều lại chỉ có gạo kê và súng trường, tuy dũng mãnh nhưng cũng khó lòng cản được vó ngựa. Trương Nghĩa Triều chết trận, Trương Chuẩn Thâm lên thay, không lâu sau cũng hy sinh, còn một bộ phận nhỏ phân tán vào sa mạc đánh du kích. Người Thổ Phiên một lần nữa tiến vào Đôn Hoàng.

Tướng của họ Trương là Tào Nghĩa Kim bản lĩnh xuất chúng, có tài trị quân, cũng có tài trị nước, khoảng mười mấy năm sau lại đuổi người Thổ Phiên đi, lấy lại Đôn Hoàng. Trở thành một hoàng đế thì uy phong lẫm liệt, quang tông diệu tổ biết bao. Nhưng Tào Nghĩa Kim biết dừng lại, chỉ tự xưng là Tiết độ sứ, còn hiệu là Ty Không, Ty đồ... cho người vượt sa mạc hướng về Trung Nguyên cống không biết bao là vàng bạc châu báu quý cho nhà Lương, còn đưa theo báo cáo xin chức. Hoàng đế Trung Nguyên làm sao có thể từ chối đây? Không cần phải suy nghĩ, nghiên cứu gì nữa liền phong cho Tào Nghĩa Kim hàng loạt chức quan, nếu đếm ra cũng phải được hơn một trăm chữ. Không cần mất đồng bạc, không cần nhổ một cọng lông mà vẫn thu được biết bao lợi ích, làm sao mà không vui vẻ cho được? Tào Nghĩa Kim được chính phủ ở Trung Nguyên thừa nhận, còn lấy công chúa Hồi Cốt làm vợ, gả con gái cho một công tử chính hiệu, tự xưng là phủ đường của Khâu Tước, tăng cường đoàn kết cải thiện mối quan hệ giữa các dân tộc, giúp cho dân tộc của họ Tào sống yên ổn trong nhiều năm. Tào Nghĩa Kim tuy không tự phong là hoàng đế nhưng trên thực tế, ông ta lại giống như một ông vua thực thụ, Trung Nguyên và Đôn Hoàng đều có triều đình riêng, lấy triều đình Trung Nguyên làm chính, nhưng hoàng đế Trung Nguyên làm sao quản lý được đến đây? Do đó, rõ ràng Tào Nghĩa Kim không muốn làm hoàng đế hư danh mà chỉ làm một ông vua chân đất, tuy hơi khó nghe nhưng lợi ích lại rất thiết thực. Tính khí của dân tộc Hán cổ rất hay nhẫn nhịn, còn có phong tục người Hồi lấy công chúa nhà Hán và người Hán lấy công chúa người Hồi, đó là một cách giữ gìn mối quan hệ an toàn và lợi ích nhất. Người Trung Quốc rất thực tế, nhưng cũng có những người vì theo đuổi hư danh mà khiến bản thân thân bại danh liệt, anh hùng phải quỳ gối, thật đáng đời.

Chỉ cần vô tình có một ý nghĩa bình thường nào đó cũng có thể vẽ ra được đường đi nước bước cho cả cuộc đời mình. Chỉ cần dùng đôi mắt tầm thường để bình phẩm đánh giá một con người cũng có thể bị hiểu lầm cả cuộc đời.

Tâm tình nên giữ lại, đừng phóng túng như vậy mới tốt cho tiến độ và sự nghiệp của mình, con người đến tuổi già nên sống một cách thoải mái, không nên u sầu, phiền não, như vậy mới có thể sống tốt đến cuối cuộc đời và trường thọ.

42. MUỐN NHÌN XA THÌ LEO CAO MỘT CHÚT

Không ngừng duỗi.

Phẩm giá của con người tăng giảm theo mức độ của sự độ lượng, sự độ lượng sẽ tăng lên theo những kinh nghiệm sống phong phú của đời người. Do đó, muốn nâng phẩm giá sâu sắc hơn thì không thể không làm cho lòng mình rộng mở hơn. Muốn sự độ lượng của mình rộng mở thì phải không ngừng nâng cao kinh nghiệm sống và vốn tri thức của bản thân.

Tạ An thời Đông Tấn vốn là một quan sáng tác, nhưng chưa làm được bao lâu thì cáo bệnh xin nghỉ, trốn vào núi Đông Sơn.

Triều đình biết rõ là như vậy, không biết bao lần mời ông xuống núi nhưng ông ta đều từ chối. Chiêu này của Tạ An quả là hiệu nghiệm, ông ta càng từ chối thì triều đình lại càng cảm thấy không thể thiếu được ông, năm lần bảy lượt cho người đến mời về.

Lần này là Chinh Tây đại tướng quân Hoàn Ôn đích thân đi mời, Tạ An đồng ý xuống núi. Kết quả thật phi thường, càng làm chức càng cao đến cả mức như trung thư lệnh, tư đồ...

Nhưng Tạ An cũng không phải chỉ có năng lực biết dọa người, sau khi ông xuống núi đã làm được rất nhiều việc. Hoàn Ôn định nhân cơ hội vua còn nhỏ muốn nắm chính quyền, Tạ An chỉ ngồi trên thuyền câu cá cũng có thể ngăn cản được ông ta. Kiên phủ Đông Bắc nhiều lần làm loạn biên cương, Tạ An đã phái em trai của ông là Tạ Thạch Đẳng đi đánh đuổi.

Cho dù ông ta trước kia làm quan to hay nhỏ, muốn nhận việc ẩn cư để nâng cao uy tín của mình thì dù sau này ông ta cũng có thể ngồi trên cao, không thể bỏ qua tác dụng của việc ẩn cư, có thể thấy đây không phải là một tính toán tầm thường.

Lô Tàng đời Đường cũng rất muốn làm quan, dùng nhiều biện pháp đều không được, bèn bắt chước Tạ An, trốn vào ẩn cư trong núi Trung Nam gần kinh thành, sau này quả nhiên được làm quan.

Cách thức có vẻ dễ dàng được làm quan này gọi là “Trung Nam tiệp kinh”.

Mạnh Hạo Nhiên thời Đường cũng làm như vậy nhưng ông ẩn cư rất nhiều năm mà triều đình vẫn chẳng phong cho ông chức quan nào, dù to hay nhỏ. Nghe nói, ông đã từng vào kinh mấy ngày, làm rất nhiều thơ hay, muốn dâng hoàng thượng ngự lãm, ai ngờ trong đó có một bản đã mạo phạm đến hoàng thượng nên cho dù ông có viết thơ hay đến đâu, các quan cũng không để ý đến. Có thể thấy, ẩn cư cũng không phải là một cách chắc chắn thành công.

Dĩ nhiên, cũng có người muốn ẩn cư không muốn làm quan thật. Những kiểu người đều đã từng qua chốn quan trường, nhìn thấu được sự thối nát xấu xa của quan lại, không chịu đựng được cảnh gièm pha tranh giành lẫn nhau nên quyết tâm về với thiên nhiên sông núi. Ví dụ như Trang Châu cũng từng làm một chức quan nhỏ, song sau này ẩn cư vì muốn tự do, sống cuộc sống ngao du sơn thuỷ. Đào Hãn Minh không vì chút miếng cơm manh áo, không chịu được sự ngạo mạn của kẻ quyền quý cũng vào núi Nam Sơn. Công Phu của nhà Thanh cũng trốn trong núi Thuyền Sơn cũng vì sự nhốn nháo trong chốn quan trường.

Ẩn cư, nói cho cùng là một cách hay để thăng quan tiến chức, chỉ có điều đây là một cách nhảy cóc, ẩn cư trở thành một sách lược tốt cho sự tự đề cao mình. Tất nhiên phải chịu khổ một chút, phải lên núi Đông Sơn, Trung Nam... sống cuộc sống gian khổ đạm bạc, để sau này có một ngày có thể thoát khỏi đây. Song, đối với những người thực sự không muốn làm quan mà nói, ẩn cư chính là kiểu giải phóng tâm hồn như cá về nước, như chim về rừng, chốn quan trường như lao tù. Họ thật sự không chịu được sự trói buộc nên mới ẩn cư, về với thiên nhiên.

Nếu như bây giờ ẩn cư vẫn là một cách đề cao giá trị của mình, hơn nữa có thể làm quan lớn (hay quan nhỏ cũng được) thì chắc chắn sẽ có nhiều người có học kéo lên núi. Bởi môi trường ở thành phố đã quá ô nhiễm, con người bị ô nhiễm cũng đã quá nhiều, những người tri thức thường khó thích nghi với cuộc sống như vậy. Đã có một đường tắt như thế, không khí lại trong lành, còn chờ gì nữa mà không đi? Huống hồ chúng ta vốn không phải chịu hạn chế về điều kiện vật chất, hoàn toàn có thể đem theo những đồ ăn uống mà mình thích hoặc xây hẳn nhà ở đó, mở một tiệm cơm nhỏ để đón mời các du khách đến cùng tận hưởng cũng rất tiện lợi.

43. TRONG NHU CÓ CƯƠNG, TRONG CƯƠNG CÓ NHU

Nhu là co, cương là duỗi.

Lão Tử nói: “Thứ mềm yếu nhất trên đời có thể trói buộc thứ cứng nhất. Đó là vì sức mạnh vô hình có thể len lỏi vào các kẽ hở của đồ vật. Từ đó, ta cũng biết lợi ích cơ bản của nó, không cần phải chỉ dẫn bằng lời nói hoặc giải thích lợi ích, vậy thì trên đời này còn có gì sánh kịp đây?”

Liệt Tử nói: “Thiên hạ có cách thắng và cách thua, thường thắng là nhu, thường thua là cương. Hai mặt này đều rất dễ hiểu nhưng mọi người lại không tìm hiểu chúng. Do đó, từ thời thượng cổ đã có câu ngạn ngữ: Người khoẻ mạnh luôn nghĩ không có gì có thể đánh bại được họ, còn người yếu ớt lại cho rằng họ không thể chiến thắng được thứ gì. Cho rằng không gì thắng nổi mình sẽ có sơ suất khi xảy ra sự cố, như vậy thật nguy hiểm, còn nghĩ rằng có thể mình sẽ thua thì nguy hiểm không còn nữa. Dùng phương pháp này có thể giành thắng lợi và ứng phó với mọi tình thế. Như thế gọi là không nghĩ mình thắng mà lại thắng, không muốn ứng phó mọi chuyện tự nhiên lại có thể ứng phó”.

Năm 279 trước Công Nguyên, tức năm thứ hai mươi đời vua Triệu Huệ Văn, năm thứ hai mươi tám đời vua Tần Chiêu Nhương, Tần Chiêu Nhương hẹn Triệu Huệ Văn đến Mãnh Trì bên Hồ Tây (huyện thiết Môn, tỉnh Hà Nam) cùng nhau thiết lập hiệp ước đồng minh hữu hảo giữa hai nước.

Mãnh Trì vốn thuộc phạm vi quản lý của Đông Chu, nhưng nước Tần đã chiếm cứ nơi này, do đó Triệu Huệ Văn cảm thấy vô cùng lo sợ bị Tần vương giam làm con tin. Nên triệu tập quần thần cùng bàn đối sách.

Triệu Huệ Văn nói: “Tần vương đã từng lợi dụng cách này để lừa Sở Hoài vương, bắt nhốt ông ta vào Hàm Dương, đến nay vẫn khiến người nước Sở đau xót. Giờ lại đòi hẹn gặp ta, liệu ông ta có định đối xử với ta như đối với Sở Hoài vương không?”

Liêm Pha và Lận Tương Như đều cho rằng, nếu Triệu vương không đi tới cuộc hẹn thì sẽ tỏ ra yếu thế đối với Tần và sẽ bị Tần coi thường. Lận Tương Như tỏ ý muốn hộ giá Huệ vương đi tới cuộc hẹn, còn Liêm Pha thì ở nhà phò trợ thái tử.

Triệu Huệ Văn nghe Lận Tương Như tỏ ý như vậy thì rất vui: “Lận đại phu còn có thể làm được, huống hồ là quả nhân?’’.

Bình nguyên quân Triệu Thắng nói: “Trước kia Tống Nhượng công một mình tới cuộc hẹn liền bị nước Sở ức hiếp. Lỗ Quân và Tề vương hẹn gặp ở Hiệp Cốc cũng phải có binh mã kèm hai bên mới có thể trở về an toàn. Lần này Lận đại phu theo bệ hạ hộ giá tốt nhất nên đem theo năm nghìn tinh binh tháp tùng đề phòng bất trắc. Ngoài ra, nên phái đại quân phục bên ngoài cách ba mươi dặm mới thực sự an toàn”.

Triệu Huệ Văn nghe lời khuyên của Bình Nguyên Quân, cho Lý Mục làm trung quân đại phu dẫn năm nghìn tinh binh đi theo, đồng thời để Bình Nguyên Quân chỉ huy một đội lớn theo sau.

Liêm Pha đưa Triệu Huệ Văn ra tận biên giới mới thôi. Liêm Pha nói với Triệu vương: “Đại vương hẹn gặp với ông vua thú tính, kết quả rất khó lường. Bây giờ, thần hẹn với đại vương thế này, thời gian đi đường và gặp mặt ước tính khoảng ba mươi ngày. Nếu đến lúc đó chưa thấy đại vương quay về, thần sẽ lập thái tử làm vua giống như nước Triệu, để nước Tần không thể yên ổn được. Triệu Huệ Văn đồng ý. Uống say, Chiêu Nhương vương mượn rượu nói: “Ta nghe nói Triệu vương rất am hiểu nhạc lý, ở đây ta có cây đàn quý, Triệu vương có thể gảy một bài giúp vui không?” Triệu vương đỏ mặt không dám chối từ. Thị vệ của Tần vương bê đàn ra phía trước mặt Triệu vương, Triệu vương đành phải gảy một khúc Tương Linh. Tần vương nghe xong liền khen ngợi, cười nói: “Ta đã nghe nói tổ tiên nước Triệu, Triệu Liệt hầu, vô cùng thích âm nhạc, thật không ngờ ngài cũng được di truyền”. Thế là lệnh cho ngự sử ghi lại câu chuyện này. Ngự sử của nước Tần liền viết ngắn gọn như sau: “Ngày x tháng x năm x, Triệu vương đã đánh đàn cho Tần vương nghe khi hai người hẹn nhau ở Mãnh Trì”.

Tương Như đến trước mặt Tần vương thưa: “Triệu vương nghe nói Tần vương rất giỏi Tần thanh, thần xin được chơi đàn còn bệ hạ chơi bộ gõ, cùng nhau chơi được chứ”.

Tần Chiêu Nhương cảm thấy rất hưng phấn không để ý tới Tương Như, Tương Như liền lấy muôi múc rượu bằng sành quỳ xuống đưa ra trước mặt Tần vương khiến ông ta không thể từ chối.

Lận Tương Như nói: “Có phải đại vương ở Tần quốc có binh lực hùng mạnh để ức hiếp người khác không? Nhưng trong vòng năm bước, thần có thể vấy máu của thần lên người đại vương”.

Thị vệ hộ tống hai bên Tần vương bị sự lẫm liệt của Lận Tương Như chinh phục, không ai dám xông lên. Tần vương tuy trong bụng không vui nhưng ngại sự uy nghiêm của Lận Tương Như nên đành miễn cưỡng cầm miếng sành gõ một lúc. Lận Tương Như lúc này mới chịu đứng dậy, gọi ngự sử của nước Triệu đến ghi lại rằng: “Ngày x tháng x năm x, Tần vương gõ mảnh sành cho Triệu vương nghe trong cuộc hẹn ở Mãnh Trì”.

Các đại thần nước Tần thấy Lận Tương Như chơi xỏ lại Tần Vương như vậy rất không phục. Trong đó có mấy người đứng hẳn dậy nói với Triệu Vương rằng: “Hôm nay Triệu Vương là khách quý, có thể cắt mười lăm tòa thành để chúc thọ Tần Vương không!” Lận Tương Như cũng nói với Tần Vương rằng: “Nếu nước Triệu cắt đi mười lăm toà thành cho nước Tần thì nước Tần cũng nên trả lễ bằng cách dùng Hàm Dương làm quà chúc thọ Triệu Vương đi!”

Các đại thần nước Tần yêu cầu Tần Vương bắt Triệu vương lại, nhưng không được Tần vương đồng ý. Bởi Tần vương đã nhận được mật báo rằng nước Triệu đã bố trí khá chu đáo, đại quân đang đóng ở gần đây nên không dám mặc nhiên hành sự. Tần vương biết không tiện dùng vũ lực nên càng tỏ ra kính trọng Triệu vương, hai bên kết làm huynh đệ, hứa không bao giờ xâm phạm lẫn nhau.

Để lấy lòng tin của nước Triệu, Tần vương cho con trai thái tử An Quốc Quân là Dị Nhân sang nước Triệu làm tin. Các đại thần không hiểu nổi vì sao Tần Vương lại cho Dị Nhân sang làm con tin nước Triệu, Tần vương giải thích rằng: “Sức mạnh của nước Triệu lớn, tạm thời chưa thể làm gì được. Cứ để Dị Nhân sang nước Triệu để chúng tin tưởng ta. Ta có thể chuyên tâm đi thu phục các nước khác”. Mọi người đều vô cùng khâm phục tài trí của Tần vương.

Sau cuộc hẹn ở Mãnh Trì về, Triệu Huệ Văn vô cùng cảm kích việc Lận Tương Như đã giúp mình giữ thể diện. Ông nói với quần thần rằng: “Ta có được Lận Tương Như thì có thể yên ổn như núi thái sơn, địa vị của nước Triệu cũng vững vàng như cửu đỉnh. Công lao của Lận Tương Như quả không ai bì kịp”, sau đó phong cho Lận Tương Như làm thượng khách vị trí ở bên phải Liêm Pha (cổ nhân thường coi trọng bên phải hơn).

Liêm Pha vì thế mà tỏ ra rất bực tức, cho là Triệu vương không công bằng, oán rằng: “Thần ra sống vào chết, giữ thành giữ nước, bảo vệ sự an nguy của cả nước Triệu, về lý mà nói thì công của thần là lớn nhất, Lận Tương Như chẳng qua chỉ là uốn ba tấc lưỡi, có được bao công lao mà chức tước lại ở trên thần, huống hồ ông ta đã từng là tân khách của quan thần? Xuất thân thấp hèn, thần làm sao chịu được nỗi nhục này? Sau này, chỉ cần để thần nhìn thấy hắn ta nhất định sẽ cho hắn biết sự lợi hại của thần”.

Lời nói của Liêm Pha đến tai Lận Tương Như, từ đó mỗi lần thượng triều, Lận Tương Như đều cáo bệnh không đi, tránh gặp mặt Liêm Pha. Mọi người đều cho rằng Lận Tương Như sợ Liêm Pha luôn lấy chuyện này ra đàm tiếu.

Một hôm, Lận Tương Như có việc ra ngoài, vừa khéo Liêm Pha cũng đi ra. Lận Tương Như nhìn thấy binh lính của Liêm Pha từ xa liền cho thủ hạ đưa xe ngựa trốn vào trong hẻm. Chờ quân Liêm Pha đi hết mới dám ra, quan khách cảm thấy vô cùng phẫn nộ liền kéo đến hỏi Tương Như: “Chúng tôi từ bỏ quê nhà vợ con để đến nương nhờ ông vì chúng tôi kính trọng ông là đại trượng phu đội trời đạp đất. Liêm Pha và ông vốn ngang hàng, thậm chí chức của ông ta còn dưới ông. Tại sao tướng quân Liêm Pha nói ra những lời không hay, ông không những không báo thù mà còn trốn thượng triều, thậm chí còn trốn trên cả đường đi nữa. Ông việc gì phải sợ ông ta? Ông làm chúng tôi thật thất vọng, chúng tôi xin cáo từ vậy”.

Lận Tương Như nói: “Các ông thử nghĩ xem, quân đội của Liêm Pha và Tần vương ai mạnh hơn?”

Quan khách trả lời: “Dĩ nhiên là quân Tần vương mạnh hơn” Lận Tương Như lại nói: “Thiên hạ ai có thể sánh được sự uy nghiêm của Tần vương, mà Lận Tương Như lại vuốt râu hùm, sỉ nhục quần thần của ông ta. Lận Tương Như tuy không có tài gì, nhưng cũng không đến nỗi sợ một tướng quân Liêm Pha. Ta nghĩ rằng nước Tần hùng mạnh sở dĩ không dám dùng vũ lực với nước Triệu là vì có hai người chúng ta tồn tại. Nếu như ta và Liêm tướng quân đối nghịch nhau, lưỡng hổ tranh đấu tất có một con bị thương, như vậy chỉ để tạo điều kiện cho nước Tần xâm phạm chiếm nước Triệu. Do đó, ta thà nhẫn nhịn chứ không để xảy ra xung đột, lấy vận mệnh quốc gia làm hàng đầu, còn sự được mất của cá nhân là thứ yếu”.

Quan khách sau khi nghe Lận Tương Như giải thích cặn kẽ như vậy thì càng kính phục ông hơn.

Song, Tương Như càng khiêm nhường bao nhiêu thì Liêm Pha càng lấn tới bấy nhiêu. Triệu Huệ Văn rất lo lắng về chuyện này. Ngu Khanh bèn xung phong việc giảng hòa giữa Lận Tương Như và Liêm Pha. Khi gặp Liêm Pha, Ngu Khanh trước tiên ca ngợi công lao của ông ta, sau đó lại đổi sang nói: “Luận về công lao thì ông nhiều hơn, nhưng bàn về khí phách thì ông không bằng Lận Tương Như”. Đồng thời nói cho Liêm Pha những gì Tương Như đã nói với quan khách. Liêm Pha nghe xong cảm thấy vô cùng xấu hổ liền chạy đến nhà Lận Tương Như xin tạ tội: “Bỉ nhân thật quá hẹp hòi, không biết tướng quốc khoan dung như vậy, tội này có lấy cái chết cũng không thể tạ đủ được”.

Lận Tương Như nói: “Chúng ta cùng nhau gánh vác công việc, là trọng thần của xã tắc, tướng quân nên độ lượng một chút là hạnh phúc lắm rồi”.

Thế là hai người hẹn ước kết tình huynh đệ sống chết có nhau, không bao giờ thay đổi, từ đó hậu nhân mới có câu: “Mối giao tình cắt cổ” và “Chịu phạt, xin tội”.

Dục Tử nói: “Nếu muốn cương thì phải dùng nhu để giữ, nếu muốn cương thì phải dùng nhu để duy trì. Nhiều nhu sẽ thành cương, nhiều yếu sẽ thành mạnh. Xem một người tích lũy được những gì, có thể biết anh ta gặp phúc hay gặp hoạ. Thắng bằng cương thì không theo kịp bản thân, đến khi gặp đối thủ thực sự dễ bị tổn hại. Thắng bằng nhu là vượt qua chính mình, sức mạnh đó không bao giờ lường hết được”.

Lão Tử nói: “Binh khí cứng có thể bị hỏng, gỗ cứng sẽ bị gãy. Những sự vật mềm yếu có thể tồn tại và phát triển còn những sự vật cứng rắn thì không thể phát triển được”.

Lão Tử nói: “Trên đời không có thứ nào mềm như nước chảy và cũng không thứ nào có sức mạnh kiên cường như nước. Bởi sức mạnh đó không thể bị thay đổi dù cho có bất cứ thế lực nào. Nhu có thể thắng cương, yếu có thể thắng mạnh, ai cũng biết đạo lý này, chỉ là không biết cách vận dụng nó thôi”. Do đó, thánh nhân có câu: “Có thể chịu được sự nhục nhã của một quốc gia mới là vua của một nước; có thể chịu được tai hoạ của đất nước thì mới là vua của thiên hạ”.

44. ĐẠI DƯƠNG KHÔNG TỪ CHỐI SUỐI NHỎ, THÁI SƠN KHÔNG CHỈ MỘT HÒN ĐẤT

Duỗi trong sự “tiếp nhận”.

Mảnh đất đầy cỏ rác và phân nước tiểu mới là mảnh đất có cây cối um tùm nhất, một con sông trong vắt tận đáy thường rất khó thấy tôm cá sinh sống. Do đó, một người lãnh đạo tốt nên có đức tính vị tha và khoan dung với người khác, biết tiếp thu ý kiến của đồng nghiệp, nghe nhận xét cấp dưới, cũng giống như “Sông lớn không từ chối suối nhỏ - Thái Sơn không chỉ một hòn đất”. Tuyệt đối không nên tự cao tự đại, chỉ quan tâm đến bản thân, không nghe lời khuyên của một ai mà tự đưa mình vào thế cô độc.

Lý Tư (năm 280 trước Công Nguyên) người Thượng Thái, nước Sở, xuất thân là kẻ lang thang. Thời còn trẻ đã từng làm một chức quan nhỏ trong quân nhưng không hề đắc chí. Lý Tư là một nhân vật quan trọng trong sự nghiệp đại thống nhất của vua Tần.

Có một lần, Lý Tư đi vệ sinh, phát giác thấy lũ chuột trong nhà xí đang ăn phân. Nghe thấy tiếng chân người liền lập tức chạy mất. Sau đó lại một lần khác, ông ta đến kho lương thực, lại thấy lũ chuột đang ăn từng đống gạo chất như núi. Khi có người đến, chúng không hề tỏ ra sợ hãi vẫn ung dung như chỉ có một mình. Thế là Lý Tư liền cảm thấy rằng: “Con người có tài hay không hoàn toàn quyết định bởi môi trường sống của anh ta, cũng giống như lũ chuột vậy”.

Từ đó, ông luôn nỗ lực cải tạo môi trường sống của mình. Đầu tiên, ông bái Bao Huống làm thầy, chuyên học về các vị vua. Vài năm sau cũng có chút vốn liếng. Lý Tư nhìn thấy được sự thoái trào của cả sáu nước, không hề có tương lai. Chỉ có nước Tần là vẫn hùng mạnh nhất, phấn đấu thống nhất thiên hạ. Liền rời bỏ nước Sở, tiến vào nước Tần, hy vọng thực hiện hoài bão của mình nhờ đất nước đầy hy vọng này.

Ban đầu, Lý Tư làm khách nhà Lã Bất Vi, không lâu sau được bổ làm quan lang, từ đó bắt đầu cơ hội tiếp cận Tần vương. Lần đầu tiên Lý Tư nói chuyện với vua Tần cũng là lần bàn về vấn đề thống nhất sáu nước. Ông nói: “Nước Tần vốn khống chế các nước chư hầu đã sáu đời nay rồi, hôm nay các nước chư hầu có quy phục về Tần cũng chỉ như một quận huyện. Tiêu diệt các nước chư hầu với sức mạnh của đại Tần và sự anh minh của đại vương thì chỉ như phủi ít hạt bụi trên áo. Nay chính là cơ hội để hoàn thành cơ nghiệp, thống nhất thiên hạ, cơ hội ngàn năm có một, tuyệt đối không nên bỏ qua”. Về vấn đề thi hành cụ thể, Lý Tư chủ trương áp dụng phương cách của Lã Bất Vi, ông nói: “Tần quốc có thể âm thầm phái người cầm tiền bạc đi du thuyết các nước chư hầu, với những nhân sĩ chịu nhận tiền thì thưởng hậu hĩnh, còn ngược lại thì giết không tha. Như vậy, một khi gây được sự bất hòa trong triều đình chư hầu, đại vương sẽ có thể dùng binh để tiêu diệt chúng”. Cách phân tích của Lý Tư khiến Tần vương rất hài lòng. Tần vương Doanh Chính cho rằng Lý Tư là người không thể thiếu trong sự nghiệp thống nhất thiên hạ của mình, liền phong ông ta là Trường sử.

Vừa lúc đó, nước Hán bị Tần tiêu diệt, phái kỹ sư thuỷ lợi Triệu Quốc đến tu sửa đê điều nước Tần. Việc tu sửa này đã tiêu tốn rất nhiều tiền bạc và nhân lực, ảnh hưởng đến việc Đông tiến của nước Tần, sự việc này không lâu sau cũng bị phát hiện.

Tầng lớp quý tộc và phần lớn các đại thần trong triều Tần vốn dĩ không ưa gì sự chuyên quyền của Anh Trân và Lã Bất Vi, lần này lại thêm vụ Trịnh Quốc, họ liền mượn đó để công kích: “Người ở các nước chư hầu đến Tần phần lớn đều để thăm dò, không đáng tin cậy. Không nên để cho những người này nắm những chức quan trọng của nước Tần. Nếu không đuổi họ đi khỏi thì nước Tần sẽ gặp phải nguy hiểm”.

Tần vương nhất thời nhẹ dạ tin vào kế ly gián của những người này liền hạ lệnh trục xuất khách, đuổi hết những du sĩ, thuyết khách của các nước đang dốc sức phục vụ cho Tần quốc về nước.

Lý Tư tất nhiên cũng nằm trong số đó. Ông không cam tâm bị đuổi như vậy liền tấu thư với Tần vương, đây chính là bức: “Khách thư can ngăn” nổi tiếng. Nội dung viết:

“Trước đây, Mục công đã thu nạp rất nhiều hiền tài, thu nạp được Bách Lý Hề, Kiển Thúc, Phi Báo, Công Tôn Chi, họ đều không phải là người nước Tần, nhưng Mục công đã tín nhiệm họ, thu phục được hai mươi nước nhỏ, trở thành bá chủ của Tây Nhung; Hiếu công dùng Thương Ưởng người nước Ngụy, thi hành chế độ cải cách, do vậy mà quốc phú dân cường; Huệ vương dùng Trương Nghi mở mang lãnh thổ nước Tần, phá tan kế hoạch hợp tung của sáu nước; Chiêu vương trọng dụng Phạm Tiêu đã bình định được sự chuyên quyền của họ hàng bên ngoại, đồng thời dần dần mở rộng địa bàn. Đó chính là bốn vị quân vương đã trọng dụng người tài từ bên ngoài, mới làm nước Tần được giàu có và mạnh mẽ như ngày nay. Từ đó có thể thấy, người ngoài không có lỗi gì với nước Tần, vậy thì dựa vào cớ gì mà muốn đuổi họ đi?”

“Còn những thứ mà đại vương thích như ngọc của Côn Sơn, ngọc trai của huyện Tuỳ, kiếm báu của nước Ngô, ngựa chạy nhanh của bắc Địch (dân tộc ở miền bắc của Trung Quốc thời xưa), lụa là của nước Tề, âm nhạc của nước Trịnh, nước Vệ,... chẳng có thứ nào là do nước Tần làm ra. Nếu không phải là người nước Tần không dùng, thì những thứ không phải là do nước Tần làm ra thì cũng không như vậy sao? Vậy mà không những đại vương không bỏ một phía nào, mà ngược lại còn quý trọng hơn những đồ trong nước. Còn nói về người tài lại không phân rõ thị phi trắng đen, phàm không phải là người nước Tần thì đuổi đi. Như vậy xem ra đại vương chỉ quý trọng đồ quý, châu ngọc, âm nhạc, người đẹp mà coi khinh người có tài trị quốc an bang!”

“Thần nghe nói đất rộng thì lương thực nhiều, nước lớn thì người đông, binh mạnh thì dũng sĩ nhiều. Núi nước Tần chẳng bỏ phí một chút đất bùn do vậy mới có thể cao như vậy; do biển lớn chứa hết nước của các con sông nhỏ, nên mới có thể biến thành sâu như vậy; bậc quân vương không từ chối dân chúng do vậy mới có thể phát huy đức hạnh của mình. Nay đại vương muốn đuổi hết những người nước ngoài đi, thì những người có học trong thiên hạ đành phải bỏ chạy sang nước khác. Làm như vậy không những làm tăng thêm bình lực cho các nước địch mà còn gây hoa cho nước Tần sao?”

Sau khi Tần vương Chính xem xong “Gián toại khách thư” của Lý Tư thì vô cùng cảm kích. Thế là Tần vương Chính đã phân biệt được phải trái, quyết định tiếp thu ý kiến của Lý Tư, lập tức huỷ bỏ lệnh đuổi khách, đồng thời khôi phục chức quan cho Lý Tư, không lâu sau lại nhậm chức ở triều đình. Cuối cùng hoài bão lớn lao và rất nhiều chính kiến của Lý Tư đã có cơ hội để thực hiện. Trong quá trình Tần vương Chính thống nhất sáu nước, từ việc vận dụng sách lược vĩ mô đến việc thực thi chiến thuật cụ thể, về cơ bản đều sử dụng cách làm của Lý Tư. Ngoài ra, tổng thể quan niệm dùng người của Tần vương Chính đã có sự thay đổi căn bản. Rất nhiều người hiền tài là người nước ngoài đã được đề bạt vào các chức vụ quan trọng, thể hiện tấm lòng rộng rãi của “Quân lâm thiên hạ”.

Nước xem đầu nguồn, thói đời xem tình thế, tình thế của đời Minh Thanh xuất phát từ bản nguồn lòng người. Lòng người thành thực chất phác từ thời Minh, Thanh nên tự nhiên tình thế tốt lành. Đào nhiều cái ao không nguồn chẳng bằng đào một chiếc giếng có nguồn, là đào nguồn hay là khơi cho nước chảy thì trị quốc, tề gia, tu thân đều phải nắm vững.

Làm việc gì đều phải làm từ gốc, sau một khoảng thời gian nhất định sẽ thu được kết quả; nếu làm từ cành thì tất sẽ vất vả mà phí công vô ích. “Gốc” của mọi việc nằm ở trong vạn sự vạn vật, không phải là sự việc lớn thì “Gốc” nhất định sẽ to, sự việc nhỏ thì “Gốc” nhất định phải nhỏ. Dù là những việc nhỏ như quét nhà, thoát nước, với đối tượng là trẻ em thì điểm của “Gốc” cũng không tách rời khỏi “Lương tri”. Phải thường xuyên chú ý tới “Lương tri” từ những sự việc bé nhỏ thì mới là “Gốc” của sự việc.

“Phàm là xử lý việc quốc gia, trước tiên đều phải trị gốc của sự việc, sau đó mới đi trị ngọn. Cái gọi là gốc không phải là chỉ cái canh tác trồng trọt, mà là nói đến việc trị người. Cái gọi là trị người, không phải là chỉ cái làm cho người nghèo trở nên giàu có, mà là chỉ việc dồn sức vào cái căn bản”.

45. ÔNG TRỜI KHÔNG MỞ MẮT, KHÔNG CÓ CỬA BÁO ĐỀN CÔNG ƠN

Muốn duỗi cũng không được.

Muốn giáo hoá dân chúng, làm cho dân chúng thành thực, chất phác, đôn hậu, trước hết phải trừ bỏ bất cứ thứ gì đi ngược lại chính đạo. Chỉ có như vậy mới có thể tạo ra những tập tục xã hội tốt đẹp. Các nhà chính trị thời cổ đại thường khởi xướng dùng sự vất vả của mình để đổi lấy sự an vui của dân chúng. Tuy nhiên, có những người làm quan chỉ theo đuổi sự hưởng lạc của bản thân mình mà làm cho dân chúng vô cùng vất vả.

Phạm Trọng Yên, một người nổi tiếng đời Tống trong cuốn “Nhạc Dương lâu ký” đã viết: “Tiên thiên hạ chi ưu nhi ưu, hậu thiên hạ chi lạc nhi lạc” (Lo trước nỗi lo của thiên hạ, vui sau cái vui của thiên hạ). Đó chính là giới hạn tinh thần cao nhất của các nhà chính trị Trung Quốc và cũng là thái độ nên có của các nhà chính trị. Cũng chính là muốn nói phải cảm thấy lo lắng trước sự khổ sở của dân chúng thiên hạ, đợi khi sự khổ sở của dân chúng được giải quyết hết, mọi người đều được sống cuộc sống an lạc thì mình mới cảm thấy vui mừng. Trong thực tế, rất nhiều quan chức đều không có thái độ này, đều không làm như vậy, đều không báo đáp ơn huệ đức trạch của triều đình.

Năm Tần vương Chính thứ 11, tức năm 236 tr. CN, nước Triệu và nước Yên nổ ra chiến tranh, nước Triệu phái quân đi tấn công nước Yên.

“Thừa cơ trong nước Triệu trống không, Tần vương Chính phái ba tướng là Vương Tiễn, Hằng Kỳ, Dương Đoan Sơ dẫn quân tấn công chinh phạt chín thành là Nghiệp (nay là huyện Lâm Chương - Hà Bắc), An Dương, Yên Dữ (nay là huyện Hà Thuận - Sơn Tây), Liêu Dương (nay là huyện Tả Quyền - Sơn Tây)... của nước Triệu, một vùng sông Chương và Thượng Đảng bị quân Tần chiếm lĩnh. Tướng giữ thành của nước Triệu đành phải lui về giữ Bình Dương, đồng thời xin Triệu Điệu Tương vương cứu viện khẩn cấp.

Triệu Điệu Tương vương vội vàng triệu tập quần thần, bàn bạc đối sách.

Có người đưa ra kiến nghị: “Nước Triệu chỉ có Khang Pha tướng quân là có thể đối phó với nước Tần. Nay tướng quân Khang Pha đã về nghỉ ở Ngụy đô Đại Lương. Nếu muốn đánh bại Hằng Kỳ thì phải mời tướng quân Khang Pha”.

Đại phu Quách Khai lại biểu thị phản đối, ông nói: “Tướng quân Khang Pha đã gần tuổi cổ lai hy rồi, làm sao có thể dẫn quân đánh trận đây? Huống hồ trước đây ông tức khí nên rời nước Triệu, nay ông có muốn về nước để giúp đỡ không?”

Triệu Điệu Tương vương chẳng có chủ ý gì, đành phải phái hoạn quan Đường Cửu đến nước Ngụy hỏi thăm Khang Pha xem tình hình sức khỏe của ông có được tốt như cũ không rồi mới quyết định có nên trọng dụng Khang Pha không.

Hoạn quan Đường Cửu mang một chiếc mũ giáp và bốn con ngựa chạy nhanh là quà của Triệu vương ban cho Khang Pha đến Đại Lương. Trước khi lên đường, Quách Khai bí mật mời ông tới nhà riêng, thết tiệc khoản đãi. Trong bữa tiệc, Quách Khai còn tặng cho Đường Cửu hai mươi cân vàng. Đường Cửu vô cùng kinh ngạc trước hậu lễ của Quách Khai, liền từ chối nói: “Không có công không nhận lộc, tôi không dám nhận lễ vật của ngài!”

Quách Khai nói: “Tôi có một việc cần nhờ cậy, chỉ sau khi ngài nhận vàng tôi mới dám nói”.

Thế là Đường Cửu đành phải nhận vàng và hỏi: “Quách đại phu có gì chỉ giáo?”

Quách Khai nói: “Khang tướng quân vốn quan hệ bất hoà với tôi. Lần này túc hạ đi gặp Khang tướng quân, nếu sức khoẻ của ông ấy đã yếu thì chẳng cần nói; vạn nhất nếu sức khoẻ của ông ta vẫn còn tốt, hy vọng ngài không nói rõ trước mặt Triệu vương, chỉ nói là Khang Pha tướng quân đã già để Triệu vương không triệu kiến ông ta nữa. Đó chính là sự quan tâm của túc hạ với tôi”.

Đường Cửu đến Đại Lương, gặp Khang Pha và chuyển lời thăm hỏi của Triệu vương.

Khang Pha hỏi: “Nước Tần đã xâm phạm nước Triệu phải không?”

Đường Cửu nói: “Làm sao tướng quân biết được?”

Khang Pha nói: “Ta đã ở nước Ngụy vài năm, từ trước đến nay Triệu vương chẳng có một lời thăm hỏi, Nay đột nhiên ban cho giáp và ngựa tốt, nhất định là có chỗ muốn dùng ta, do vậy mà ta biết”.

Đường Cửu hỏi: “Tướng quân không hận Triệu vương sao?

Khang Pha nói: “Ta ngày đêm đều nhớ tới nước Triệu, làm sao lại hận Triệu vương được?

Thế là Khang Pha giữ Đường Cửu ở lại ăn cơm, trước mặt Đường Cửu cố ý lộ vẻ tinh thần vẫn còn khoẻ mạnh, một bữa ăn hết một đấu gạo, hơn mười cân thịt. Sau khi ăn như hùm như sói, lại đội chiếc mũ giáp mà Triệu vương ban tặng, nhảy lên lưng ngựa, chạy đi chạy lại vài vòng. Sau đó nhảy xuống ngựa, nói với Đường Cửu rằng: “Ta chẳng kém thanh niên là bao phải không? Xin ngài về báo với Triệu vương, ta nguyện dùng những năm còn sống để báo đến công ơn cho nước Triệu”.

Đường Cửu trở về Hàm Đan, nói với Triệu vương rằng Khang Pha tuy đã già nhưng ăn uống vẫn còn rất tốt. Chỉ có tỳ vị hơi bị kém, ngồi một lúc với mình mà phải đi giải ba lần.

Triệu vương nghe xong, thở dài nói rằng: “Quả nhiên Khang Pha đã già rồi. Lúc đánh trận làm gì còn lúc nào rỗi mà…”

Thế là Triệu vương từ bỏ ý định dùng Khang Pha. Do vậy nước Triệu mất đi một vị danh tướng có thể chống chọi với nước Tần. Sau đó nước Sở biết được tin này liền phái người tới Đại Lương, đón Khang Pha về nước Sở, phong ông làm tướng nước Sở. Do thế nước của nước Sở yếu kém, binh sĩ thiếu ý chí chiến đấu, sức mạnh của Khang Pha không dùng được, uất ức bất đắc chí rồi chết. Tiếng tăm một thời của ông đến đây chấm hết.

Muốn xây dựng một phong tục tốt đẹp, trừ bỏ những thứ dâm tà bất chính thì trước hết người lãnh đạo phải xử lý sự việc một cách minh bạch, tin tưởng những người tốt, đồng thời hành vi xử lý mọi việc của ông ta cũng phải chí công vô tư.

Có người nói: “Nếu ở địa phương có người phú hào, quý tộc tồn tại thì chính trị khó có thể tiến triển thuận lợi”.

Tôi nghĩ đó chẳng qua chỉ là lời từ chối thoái thác của những tên quan lại tham lam bất chính.

Trên thực tế, những người phú hào, quý tộc dám làm những việc hồ đồ sai trái như vậy thông thường nguyên nhân đều do quan lại địa phương phóng túng.

Tại sao vậy? Chủ yếu là vì quan lại địa phương có lòng riêng, luôn muốn có quan hệ với những người phú hào, quý tộc, không thể triệt để tuân thủ pháp luật gây ra.

Do vậy chỉ cần mỗi một quan lại có thể từ bỏ lòng riêng đó, tôi nghĩ không cần có bất cứ một lời giáo huấn nghiêm ngặt nào, họ cũng biết tự trói buộc mình.

Luận Ngữ nói: “Nếu lời nói và hành động của mình đoan chính thì không cần mệnh lệnh, không cần phép tắc mà thi hành triệt để”.

Ngoài ra, trong “Trung Dung” cũng nhắc rằng: “Không cần trách móc nghiêm khắc, mọi người cũng sẽ kính nể và sợ bạn”.

Hai câu nói trên đúng là đạo lý.

46. CHÍ NHỎ KHÔNG PHẢI LÀ QUÂN TỬ, KHÔNG “ĐỘC” KHÔNG PHẢI LÀ TRƯỢNG PHU

Duỗi trong “Độc”.

Người có tài trí xuất chúng hiểu rộng, độ lượng, tự nhiên sẽ không nóng vội, sợ hãi, tri thức phong phú làm họ có tư tưởng thâm sâu, có khả năng kiềm chế tình cảm, người có khí tiết kiên trinh thì can đảm mãnh liệt, phải tu đức để dưỡng tính, trừ bỏ những cái quá khích của bản thân. Quân tử xử thế làm người không dễ dàng thể hiện sự vui buồn giận dữ vô thường. Có vui buồn giận dữ thì suy nghĩ, sự thiện ác của mình bị người khác nắm được, dùng cảm tình để làm việc thì chính là biểu hiện bị sự vật bên ngoài làm liên luỵ.

Năm Tần vương Chính thứ 18, Vương Tiễn dẫn quân phát động tổng tấn công vào nước Triệu, tiêu diệt chính quyền nước Triệu, Triệu vương phải đầu hàng nước Tần.

Tiếp đó, Vương Tiễn lại chỉ huy quân sở bộ Vương Bôn, triển khai tấn công toàn diện vào nước Yên, làm Yên vương phải chạy xa về vùng Liêu Đông. Chính quyền nước Yên tiếng thì còn nhưng thực chất thì đã diệt vong.

Như vậy, Hàn và Ngụy trong Tam Tấn đã thuộc về nước Tần; tàn quân nước Yên và Lương, Ngụy chỉ cần giơ tay là lấy được. Nước Tề ở phía đông đã chịu nỗi khổ do chiến tranh với Tề Yên, sức nước yếu ớt, ngày tồn tại của nước Tề có thể tính được. Từ đó có thể thấy, nước còn đối địch duy nhất với nước Tần là nước Sở ở phía nam.

Do vậy, sau khi tiêu diệt nước Yên, trọng điểm quân sự của Tần vương Chính tập trung vào nước Sở ở phía nam. Nhưng về vấn đề dùng binh với nước Sở, giữa Vương Tiễn và Tần vương Chính có sự chia rẽ khá xa, tạo nên sự không tin tưởng của Tần vương Chính với Vương Tiễn.

Thực ra, sau sự kiện Sở Hoài vương, thế nước của nước Sở mỗi lúc một đi xuống, ngày càng suy yếu, đã mất đi cái uy phong bá chủ ngày trước. Nhưng cà cuống chết đến đít còn cay, đặc biệt là thế lực cát cứ địa phương của nước Sở rất nghiêm trọng, các bộ tộc đều có khả năng tác chiến độc lập nhất định. Thêm vào đó là lãnh thổ rộng lớn, tài nguyên, nhân lực, vật lực phong phú làm hậu thuẫn đã tạo nên khả năng có thể chống cự ngang bằng với nước Tần. Nếu nước Tần muốn đánh bại hoàn toàn nước Sở thì phải dùng hết sức lực của đất nước.

Trong vấn đề chinh phục nước Sở, Tần vương Chính đã phạm phải một sai lầm rất lớn. Thứ nhất đó là trong tay ông không có bao nhiêu quân đội để điều đi chinh phạt, vì những vùng đất mới chiếm được của Yên và Triệu phải có quân phòng thủ; thứ hai là binh lính của nước Tần đều giao phó cho một người, mà người này lại có lòng do dự, do vậy ông ta có tâm lý bám vào sự may mắn, hy vọng có thể dùng một lượng nhỏ quân đội mà có thể giành thắng lợi trong cuộc chinh phạt nước Sở.

Trong hội nghị bàn bạc phương án tấn công nước Sở, Tần vương Chính nhắm được một vị đại tướng còn trẻ tên là Lý Tín. Ông hỏi Lý Tín: “Nếu ngươi là người cầm đầu cuộc chiến đấu phạt Sở này thì người cần bao nhiêu binh mã? Lý Tín trả lời: “Hai mươi vạn đại quân”.

Tần vương Chính lại chuyển ánh mắt sang Vương Tiễn và nói: “Ngươi cảm thấy thế nào?

Vương Tiễn nói: “Theo thần tính toán thì không có sáu mươi vạn binh mã không được”.

Tần vương nói: “Vương tướng quân đã già rồi, không nên sợ hãi như vậy. Như Lý tướng quân tuổi trẻ, còn uy lực, vậy theo Lý tướng quân nhé!”.

Thế là Tần vương Chính phong Lý Tín làm đại tướng, Mông Vũ làm phó tướng, dẫn hai mươi vạn binh mã tiến về phía nam. Vương Tiễn thác bệnh, cáo lão về quê nghỉ ngơi.

Trong thời gian này, Tần vương Chính lại ban cho Vương Trách làm đại tướng, dẫn quân đi đánh nước Ngụy: Vương Trách dẫn đại quân bao vây Đại Lương. Trời mưa gió liên miên, nước sông dâng lên rất cao. Vương Trách lệnh cho quân sĩ phá đê cho nước vào thành. Đại Lương không cần tấn công cũng tự bị phá. Ngụy vương Giả bị bắt làm tù binh, nước Ngụy diệt vong, nước Tần chia nước Ngụy thành ba châu quận.

Những điều nằm ngoài dự đoán của Tần vương Chính là đại quân tấn công nước Sở lại bị đánh chí mạng. Lý Tín và Mông Vũ chia quân làm hai đường, một đường tấn công đánh Bình Dư, một đường tấn công đánh Tẩm Khâu, ước hẹn hội quân ở Thành Phụ. Sau khi Lý Tín tấn công đánh Bình Dư, tiến thẳng đến đánh Tây Lăng, đánh nhau với đại tướng nước Sở là Hạng Yên. Do lực lượng quân đội hai bên là ngang bằng, quân đội của Lý Tín bị đánh cho đại bại, bảy viên đô uý bị chết, binh sĩ bị thương nhiều vô kể, quân Tần đành phải rút lui về trong biên giới nước Tần.

Tần vương Chính biết tin vô cùng giận dữ, giáng chức của Lý Tín, đồng thời phi ngựa đến quê của Vương Tiễn, đích thân mời Vương Tiễn xuất quân.

Vương Tiễn từ chối, nói: “Thần đã già rồi, xin đại vương mời người khác!”

Tần vương Chính nói: “Lần trước là do ta sai, lần này không phải là tướng quân xuất binh thì không được. Xin tướng quân đừng nên từ chối”.

Vương Tiễn nói: “Vậy thì nếu không có sáu mươi vạn đại quân thì không được”.

Tần Vương Chính nói: “Được rồi, cứ theo lời của Tướng quân mà làm”.

Năm 224 tr. CN, Tần Vương Chính tổng động viên toàn bộ quân đội của nước Tần, tập trung sáu mươi vạn binh lực, đích thân tiễn Vương Tiễn xuất chinh.

Một năm sau, quân đội của Vương Tiễn đã bắt sống Sở vương Phụ Sô, nước Sở chính thức bị diệt vong.

Cùng năm đó, Vương Tiễn lại dẫn quân tiến đánh, làm Việt quân phải hàng phục, thiết lập quận Hội Kê, thống nhất cả lưu vực Trường Giang.

Con trai của Vương Tiễn là Vương Bôn sau khi diệt nước Yên lại chỉ huy quân đội tiến về phía nam, thôn tính nước chư hầu cuối cùng là nước Tề.

Như vậy, năm 221 tr. CN, khi mấy chục vạn quân Tần tấn công nước Tề như đi vào chỗ không người. Quân đội của Tề vương về cơ bản không có sức chống cự, Lâm Tri bị chiếm lĩnh rất nhanh chóng. Nước Tề cũng phải tuyên bố diệt vong.

Từ năm 230 tr. CN bắt đầu việc chinh phạt nước Hàn. Tần vương Chính đã mất khoảng thời gian là mười năm để thôn tính sáu nước, kết thúc cục diện cát cứ chia rẽ trong một thời gian dài, lần đầu tiên trong lịch sử Trung Quốc đã thiết lập một nhà nước phong kiến theo chế độ trung ương tập quyền thống nhất.

Con người lòng tham vô đáy, cho anh ta vàng bạc thì anh ta muốn có cả châu ngọc, phong cho anh ta chức công tước thì lại muốn được phong chức tể tướng, loại người này tuy ở vị trí giàu có quyền quý nhưng lại cam tâm làm kẻ ăn mày. “Được một thốn tiến một xích, được voi đòi tiên”, tham lam vô độ, bị bao vây trong tiền bạc, biến mình trở thành nô lệ cho sự giàu sang, vì tiền bạc mà không từ một thủ đoạn nào, tìm mọi cơ hội để kinh doanh quyền thế, loại người này sẽ chỉ nhận được sự chê cười của người đời mà thôi, người tự biết mình biết đủ, dù là ăn cơm nhạt rau hoang cũng thấy ngon hơn sơn hào hải vị, mặc áo vải thô cũng thấy ấm áp hơn mặc áo da cáo thì loại người này tuy nói thân mình là bình dân nhưng thực chất còn cao quý hơn các bậc vương tôn quý tộc.

Làm việc lớn có thành công và cũng có thất bại, công lao càng lớn thì tai hoạ đến càng nhanh, nên biết “Công cao vượt chủ”, Vương Tiễn trong tay nắm binh quyền của cả nước rất hiểu rõ đạo lý này, nên không chỉ khống chế thái độ biểu hiện công lao, địa vị, sự tự kiêu trong mắt không có ai, tuyệt đối không “Duỗi” cái chí của mình ra để còn đường cho con cháu.

47. DÙNG SỨC KHIẾN NGƯỜI TÂM PHỤC KHẨU PHỤC

Dùng lý để làm người phục, tâm phục.

Khẩu phục là Co, tâm phục có thể Duỗi.

Người đọc sách có tài đức cao sâu, giữ vị trí quan trọng, phải giữ mình nghiêm cẩn, công chính, hành vi phải quang minh lỗi lạc, tâm tính bình hoà, ổn định, khí chất khoan dung đại lượng, tuyệt đối không thể đến gần hoặc phụ hoạ những kẻ lừa đảo mưu lợi, nhưng cũng không nên đả kích quá mức hoặc chọc vào mâu thuẫn, sự tức giận của những kẻ tiểu nhân có âm mưu hiểm độc.

Trong bốn công tử thời Chiến Quốc, Bình Nguyên Quân, Mạnh Thường Quân và Tín Thường Quân xuất thân từ gia đình vương giả phú quý, duy chỉ có Xuân Thân Quân nước Sở là ngoại lệ. Nếu nói về điều kiện bẩm sinh, so sánh với ba vị công tử trên thì không bằng, nhưng Xuân Thân Quân lại có chỗ hơn người đó là... các nước chư hầu.

Xuân Thân Quân là người nước Sở, họ Hoàng, tên là Yết, từng đi du học khắp thiên hạ. Ông có học thức uyên bác, được người đời ca tụng. Do tài học của mình nên ông được Sở Cảnh Nang vương trọng dụng. Thời đó, tình hình quốc tế liên tục thay đổi, Tần Chiêu vương tự coi mình là đại tướng đi chinh phạt hai nước Hàn và Ngụy, đánh bại liên quân hai nước ở Hoa Dương, bắt sống tướng lĩnh của nước Ngụy, ép hai nước Hàn, Ngụy phải hàng phục nước Tần. Sau khi chinh phục Hàn và Ngụy, nước Tần lại chuyển mục tiêu sang nước Sở ở phía nam. Tần Chiêu vương lệnh cho Bạch Khởi liên hợp với quân đội của hai nước Hàn và Ngụy để cùng đi phạt Sở. Trước tình thế đó, Sở Cảnh Nang vương quyết định cử Hoàng Yết là người có tài ăn nói đi sứ sang nước Tần, du thuyết Tần vương dừng tiến hành các hành động quân sự với nước Sở.

Khi Hoàng Yết đến nước Tần thì những đội quân đi đầu của nước Tần đã công chiếm được hai quận Vu Hoà và Kiểm Trung, đồng thời công phá Yên đô; Mặt đông đã đánh tới Cảnh Lăng, làm Sở Cảnh Nang vương đành phải rời đô về huyện Trần. Hoàng Yết rất hiểu tình thế nguy hiểm hiện nay của nước Sở, thứ nhất là vì Sở Hoài vương đã bị nước Tần dùng mưu dụ vào triều, chết ở nước Tần. Con của ông ta là Nang vương không được triều Tần coi trọng, vạn nhất nếu quân Tần triển khai tấn công toàn diện thì nước Sở bị diệt vong là điều không còn nghi ngờ.

Thế là Hoàng Yết vận dụng tài trí bác học của mình, nói thao thao bất tuyệt về cuốn Vạn ngôn thư cho Tần Thiệu vương nghe. Cuốn sách đó viết từ thời Tông Minh Nghĩa, nói rằng Tần và Sở hoà là thượng sách, bởi vì Tần và Sở đều là hai nước mạnh trong thiên hạ, nước Tần tấn công nước Sở thì chẳng khác gì hai hổ đấu nhau, nhất định sẽ tạo thời cơ tốt cho nước khác. Do vậy nước Tần “Chẳng bằng hoà với Sở”. Hoàng Yết lại dẫn ra nhiều điển cố, nhiều tài liệu từ các nguồn khác nhau để chỉ ra rằng Tần và Sở hoà hợp sẽ có lợi cho các nước khác, mới là đạo bá chủ.

Tần Thiệu vương nghe xong gật gù khen hay, thế là hạ lệnh cho Bạch Khởi ngừng tấn công Hàn và Ngụy, đồng thời mang rất nhiều vàng bạc đến nước Sở nguyện kết làm đồng minh. Theo cam kết giữa Tần và Sở, Hoàng Yết và thái tử Hoàn của nước Sở phải ở lại Tần làm con tin. Vài năm sau, Sở Cảnh Nang Vương lâm bệnh nặng, muốn triệu thái tử về nước, nhưng theo quy định thì thái tử không thể về. Song thái tử Hoàn của nước Sở và tể tướng của nước Tần là Ứng Hầu có quan hệ rất thân thiết với nhau, nên Hoàng Yết đến cầu cứu Ứng Hầu.

Hoàng Yết nói: “Tướng quốc có đối xử thật lòng với thái tử không?”

Ứng Hầu nói: “Có”

Hoàng nói: “Nay e rằng Sở vương bệnh nặng không qua khỏi, chi bằng thái tử ở nước Tần trở về nước Sở, nếu thái tử được lập làm vua thì tất phải dựa vào nước Tần, đồng thời cũng sẽ rất cảm kích tướng quốc. Nước Tần sẽ có được sự ủng hộ to lớn của nước lớn như nước Sở. Nếu không để thái tử về nước thì thái tử chỉ có thể trở thành một người dân Hàm Đan bình thường, nước Sở sẽ không coi trọng thái tử, như vậy chắc chắn sẽ không thân cận với nước Tần, nước Tần sẽ mất đi sự giúp đỡ của nước Sở. Hai kết cục này thì tướng quốc muốn cái nào? Xin ngài hãy suy nghĩ kỹ về việc này”.

Ứng Hầu liền tâu chuyện này với Tần vương. Tần vương nói: “Nếu vậy thì trước tiên hãy cho thầy giáo của thái tử về nước xem xét tình trạng bệnh tật của Sở vương. Sau khi ông ta trở lại, chúng ta sẽ bàn bạc về việc này”.

Hoàng Yết biết Tần vương vẫn không chịu để thái tử về nước, liền bàn bạc với thái tử nước Sở rằng: “Nước Tần muốn giữ thái tử ở Hàm Đan, mục đích là muốn lợi dụng thái tử để thu được lợi ích nhất định. Hiện nay, khả năng của ngài không thể làm lợi cho nước Tần, do vậy thần rất lo lắng. Mà hai con trai của Dương Văn Quân đều ở nước Sở, nếu Sở vương mất, mà thái tử lại không ở trong nước thì tất nhiên con của Dương Văn Quân sẽ được lập làm Sở vương. Thái tử sẽ không thể nắm giữ chính quyền của nước Sở. Kế hiện nay là chẳng bằng thái tử bí mật trốn khỏi nước Tần, trở về cùng với sứ giả của nước Sở, còn thần ở lại đây dùng tính mạng của mình ngăn chặn sự trách móc của Tần vương”.

Thế là thái tử nước Sở thay y phục, hoá trang thành sứ giả nước Sở trốn khỏi nước Tần. Hoàng Yết nói dối rằng thái tử lâm bệnh, cả ngày ở trong phòng không ra ngoài. Sau mấy ngày, Hoàng Yết dự tính rằng thái tử đã đi xa khỏi nước Tần, nước Tần không thể đuổi kịp được, liền đích thân đến trước mặt Tần vương, nói với Tần Thiệu vương rằng: “Thái tử Sở đã trở về nước Sở, và đã cách xa nước Tần rồi, tội của Hoàng Yết lừa dối đại vương đáng xử tội chết. Xin đại vương xử tội cho thần”.

Tần Thiệu vương nghe xong vô cùng tức giận hạ lệnh cho Hoàng Yết tự thắt cổ chết. Ứng Hầu đứng ở bên cạnh ra sức ngăn cản, nói rằng: “Hoàng Yết là bề tôi, nguyện dùng tính mệnh của mình chết thay cho chủ nhân, quả thật khiến người ta phải kính phục. Nếu thái tử nước Sở được lập làm vương, tất sẽ trọng dụng Hoàng Yết, do vậy không nên trị tội chết, mà để cho ông ta trở về nước Sở”.

Tần Thiệu vương cảm thấy lời nói của Ứng Hầu rất có lý, bèn để Hoàng Yết về nước.

Ba tháng sau khi Hoàng Yết trở về nước, Sở Cảnh Nang Vương qua đời, thái tử Hoàn được lập làm vương, gọi là Khảo Liệt vương, đó là năm Chu Hà vương thứ 53, tức năm 262 TCN.

Sau khi Khảo Liệt vương lên ngôi, để cảm tạ Hoàng Yết đã có công với mình, ông đã cử Hoàng Yết làm tể tướng, phong ông ta làm Xuân Thân vương và ban tặng cho ông ta mười hai huyện phía bắc sông Hoài. Sau này vì phía bắc sông Hoài nhiều lần bị nước Tề xâm phạm, Xuân Thân vương được cải phong ở Giang Đông. Trên đống gạch vụn hoang tàn cố đô nước Ngô, Xuân Thân vương đã xây dựng lại Đô Ấp.

Khi Xuân Thân vương làm tể tướng của triều Sở, Mạnh Thường Quân nước Tề, Tín Lăng Quân nước Ngụy, Bình Nguyên Quân nước Triệu, cùng nhau tranh đua thu nạp hiền sĩ, đón tiếp binh khách. Họ lấy điều đó để nâng cao hình tượng của mình, để đạt mục đích giúp nước giữ quyền. Là anh tài thời sau, Xuân Thân vương cũng không cam chịu lạc hậu, số lượng binh khách xin vào dưới trướng của ông rất đông, sự ưu việt về hưởng thụ đãi ngộ hơn hẳn ba vị kia.

Trong thời gian Xuân Thân vương làm tể tướng, nhờ vào tài năng, học vấn và cùng với sự nỗ lực của mình, ông đã làm cho nước Sở bình thường trở nên cường mạnh. Ông làm tể tướng nước Sở được bốn năm, nước Tần đại phá nước Triệu ở Trường Bình, tiêu diệt 40 vạn quân nước Triệu. Hàm Đan rơi vào thế vô cùng nguy hiểm, Triệu vương và Bình Nguyên Quân chạy sang cầu cứu trợ của Sở và Ngụy, Xuân Thân vương xung phong đảm nhiệm dẫn quân Sở đánh dẹp quân Tần. Liên quân ba nước Sở, Ngụy, Triệu giáp công khiến quân Tần tháo chạy đến cửa Hàm Cốc, sự bao vây Hàm Đan được giải toả. Xuân Thân vương đã không vì vậy để tranh công của Triệu vương, mà rút quân về nước.

Khi Xuân Thân vương làm tể tướng nước Sở được tám năm, ông dẫn quân bắc phạt, tiêu diệt nước Lỗ, cử Cẩu Khanh làm lệnh lăng. Từ đó, địa vị của nước Sở ngày một nâng cao.

Để hỏi về điều đó, Bình Nguyên Quân nước Triệu phái người đến gặp Xuân Thân Vương. Xuân Thân vương đã cho sứ giả ở gian phòng đẹp nhất. Sứ giả của Bình Nguyên Quân nghĩ rằng trước mặt Xuân Thân vương tự khoe mình, lấy đồi mồi để làm đồ trang sức, dùng châu ngọc chạm khảm dao. Khi ông dự tiệc của Xuân Thân vương lại phát hiện trong hơn ba nghìn binh khách của Xuân Thân vương, tất cả binh khách thượng đẳng đều đi giày có nạm châu ngọc. Sứ giả của Bình Nguyên Quân nhìn ngắm kỹ mà cảm thấy rất xấu hổ.

Một người có tấm lòng khoan dung trung hậu như làn gió xuân ấm áp có thể nuôi dưỡng vạn vật, đem đến sức sống mới cho muôn vật, một người có tấm lòng hẹp hòi khắc nghiệt thì lạnh giá hơn băng tuyết, đem sát khí đến cho mọi vật. Người có chức có quyền dùng người không nên quá cay nghiệt, quá cay nghiệt sẽ khiến người muốn hết sức vì mình phải rời xa; kết bạn không nên quá nông nổi, nếu không những kẻ giỏi nịnh nọt sẽ nghĩ cách gần gũi bạn.

Thế sự vô thường, biến đổi khôn lường, không ngừng thay đổi, không ngừng phát triển, đó là một hiện tượng bình thường. Không nên buồn rầu vì sự việc không như ý. Ước nguyện thoả ý, cuộc sống bình yên tất nhiên sẽ vui vẻ, nhưng sự vật lại không ngừng thay đổi, nỗi buồn là cơ sở của niềm vui, không nên vì hạnh phúc nhất thời mà vui mừng quá sức, niềm vui là nguồn gốc của nỗi buồn.

48. THÀ LÀM CHO TRỜI GIẬN CŨNG KHÔNG KHIẾN NGƯỜI BUỒN

Dám “duỗi” không sợ nguy hiểm.

“Người bàng quan tỉnh táo”. Bình luận về được mất của sự việc thì người ngoài cuộc bao giờ cũng nắm vững, thông hiểu lợi hại hơn là người trong cuộc. Người trong cuộc rất dễ bị u mê, không sáng suốt. Nếu là người trong cuộc thì cần phải quên đi sự khen chê của cá nhân. Hãy tỉnh táo, tập trung vạch ra kế hoạch và thúc đẩy trách nhiệm phải gánh vác, một lòng một dạ làm tốt công việc để phục vụ xã hội. Chân thành chính là nguyên tắc làm người, đối đãi với người một cách chân thành thì cuối cùng sẽ khiến người cảm động. Một người luôn hoài nghi người khác, người khác chưa chắc đã xảo quyệt, nhưng bản thân mình thì đã trở thành người lừa dối, không vững dạ. Người không tín nhiệm người khác chẳng thể thành công. Muốn tạo dựng nghiệp lớn thì phải là người thành thực không sợ nguy hiểm, không hề hoang mang.

Tiền Nhược Thủy được cử làm quan ở Đồng Châu (tỉnh Thiểm Tây) giữ chức xét hỏi dùng hình trong lao ngục. Có một nhà giàu nọ bị mất một con a đầu. Bố mẹ của con a đầu báo chuyện này lên nha môn châu phủ. Người của quan châu phủ là lục sự tham quân đi thẩm tra. Vị lục sự tham quân này đã từng nhờ vả qua nhà giàu kia nhưng nhà giàu kia không giúp, vì thế liền vu cáo bố con nhà giàu kia cùng mưu sát con a đầu rồi đem thi thể vứt xuống sông. Do bị bức cung, nhà giàu không chịu nổi đau đớn đã chịu khuất phục nhận tội. Sự kiện vụ án đã sáng tỏ báo lên châu phủ, châu phủ sai người đi thẩm tra lại cũng không có phát hiện gì mới, chỉ mình Tiền Nhược Thủy không cho là như thế. Lúc gặp ông ta, người lục sự tham quân chửi: “Phải chăng ông ăn hối lộ của nhà giàu kia hay sao mà tìm cách gỡ tội cho họ?” Tiền Nhược Thủy chỉ cười và nói: “Hiện nay vụ án phán quyết phải chết mấy người. Vậy sao không để cho tôi xem xét điều tra?” Lại thêm mười hôm nữa trôi qua, vụ án vẫn chưa xử được. Tri châu không đồng ý cách đánh giá của Tiền Nhược Thủy nhưng ông vẫn không thay đổi ý kiến. Các quan cấp trên, cấp dưới đều cảm thấy kỳ lạ.

Một hôm, Tiền Nhược Thủy đi gặp mặt tri châu, ông kêu mọi người lui ra và nói với tri châu rằng: “Trước đây, tôi không đồng ý nguyên nhân của vụ án vì sợ giết nhầm người. Tôi đã dùng tiền tài của mình để đi tìm người a đầu đó, bây giờ đã tìm được rồi”. Tri châu hoảng hốt hỏi: “A đầu giờ ở đâu?” Tiền Nhược Thủy trở về nhà, sai người bí mật đưa a đầu đến chỗ tri huyện. Tri châu bỏ tấm mành xuống, gọi bố mẹ a đầu kia tới hỏi: “Bây giờ con của ông bà đến rồi, ông bà có còn nhận ra nó không? Đáp: “Làm sao lại không nhận ra chứ”. Rẽ tấm mành để cho cô gái bước ra, bố mẹ cô ta vui mừng nói: “Là con của chúng tôi”. Gia đình giàu có kia cuối cùng được giải thoát, họ khóc rối rít cảm ơn: “Nếu không có đại nhân tri châu anh minh như thế, tôi một khi bị định tội thì coi như hết đời rồi”. Tri châu nói: “Đây là quan từ chức làm, không phải tôi làm”. Nhà giàu vội đi tìm quan từ chức bày tỏ tấm lòng biết ơn, Tiền Nhược Thủy đóng cửa không gặp. Nhà giàu vây quanh khu nha quan mà khóc, sau khi về nhà, lấy hết tiền tài ra công đức cho hòa thượng để từ đó cầu nguyện cho Tiền Nhược Thủy trường thọ. Tri châu muốn đem chuyện này tâu lên hoàng đế, Tiền Nhược Thủy nói: “Không cần, lúc đó tôi chỉ muốn làm rõ sự việc oan khuất chứ không phải để lĩnh thưởng. Việc được khởi tấu lên thánh thượng đối với tôi là việc tốt thì đối với lục sự tham quân sẽ có kết cục ra sao?” Tiền Nhược Thủy làm như thế càng chiếm được sự kính trọng của tri châu. Chẳng bao lâu, Tống Thái Tông Quang Nghị nghe thấy chuyện này liền thăng quan cho Tiền Nhược Thủy để ông làm quan trợ tá ở mạc phủ. Không đến nửa năm sau, phục mạng chịu trách nhiệm thảo chiếu dụ và mệnh chỉ của vua. Hai năm sau, ông lại nhận trách nhiệm làm cơ mật sử, làm quan đầu của viện cơ mật quản lý việc quân cơ của cả nước cùng với Bình Trương Sự quan Trung thư tạo thành hai tể tướng.

Lúc đó, Lý Kế Long làm quan tam vụ nghị đồng khai phủ có hiềm khích với quan sử vận chuyển Lô Hàn. Lý muốn gài bẫy hại Lô nên phát ra văn cáo quân sự rằng: “Tháng tám xuất binh, phải nhanh chóng chuẩn bị quân lương quân thảo”. Không lâu sau, lại ra văn cáo nói: “Tháng tám hành quân bất lợi, phải để đến tháng mười”. Sau một thời gian rất dài lại ra văn lệnh: “Địch xâm chiếm biên giới phía Bắc, quân đội bất động tại chỗ lập tức chuẩn bị lương thảo”. Lúc đó, lương thảo đã phân tán đi các nơi xa cách nhau, không thể tập trung lại. Vì thế, Lý Kế Long đã tố cáo tội làm lỡ thời cơ quân sự của Lô Trí Hàn lên triều đình. Thái Tông tức giận sai quan Trung sứ cầm ba cái tráp, cưỡi ngựa nhanh chóng đi lấy đầu ba viên quan vận chuyển. Sắc mặt của hoàng đế cực kỳ nghiêm khắc khiến các đại quan trong triều bao gồm cả Thừa tướng Lữ Đoạn đều không dám lên tiếng, chỉ có mình Tiền Nhược Thủy đứng ra biện minh, yêu cầu phải tiến hành thẩm vấn thực tế điều tra rõ ràng tội trạng, sau đó mới xử tội theo luật pháp. Thái Tông nghe xong thì tức giận hất tay áo quay gót về cung. Mãn triều, các đại thần đều rời cung, chỉ có Tiền Nhược Thủy ở lại cung điện không về. Có người báo lên hoàng thượng. Hoàng thượng Thái Tông đi ra hỏi Tiên Nhược Thủy: “Người vốn dĩ là một viên quan từ chức nhỏ ở Đồng Châu, trong vòng hai năm đã làm tới chức phó sứ cơ mật, trẫm cất nhắc người vì cho rằng ngươi là người có tài. Ai ngờ đầu người bất tài tới mức độ thế này. Ngươi lưu lại cung đợi cái gì?” Tiền Nhược Thủy trả lời: “Hoàng thượng không biết thần bất tài, để thần ở tướng phủ. Thần chỉ có một tâm nguyện nhỏ bé, thậm chí không sợ hy sinh tính mệnh để hy vọng rằng có thể giúp đỡ hết sức mình cho triều đình, để báo đáp đại ân của hoàng thượng. Lý Kế Long là anh em của hoàng hậu, thân phận cao quý, người trong thiên hạ chẳng biết sao? Chỉ có điều là thông qua điều tra làm rõ tội trạng có phán chết cũng không muộn. Cống hiến đưa ra những ý kiến chính xác, sửa chữa những hành vi không đúng là trách nhiệm của thần, vì thế thần mới không dám ra về”. Tống Thái Tông nghe lời Tiền Nhược Thủy thì hết tức giận, đồng ý đi điều tra. Sau khi điều tra chân tướng liền miễn tội chết cho ba người Lô Trí Hàn. Còn Lý Kế Long do báo sai rằng địch xâm chiếm biên giới làm loạn việc quân bị cách chức giáng làm quan địa phương ở Thái Châu.

Câu chuyện trên đây từ “nhà giàu mất người a đầu” đến “Lô Trí Hàn lỡ quân cơ” đã phản ánh thái độ chú ý điều tra nghiên cứu, công tâm khi làm việc là điều rất quý. Điều đáng được khen ngợi là chính khí của Tiền Nhược Thủy. Nhận định về lục sự tham quân trong vụ nhà giàu mất a đầu, đến tri châu của một châu cũng đồng ý mà ông ta vẫn không chấp thuận ý kiến dám bất đồng với quan trên biểu hiện chính khí kiên cường của ông. Lúc tri châu muốn tấu câu chuyện lên hoàng thượng, ông lập tức nghĩ ngay tới hậu quả cho viên lục sự tham quân kia, như vậy là ông luôn nghĩ trước cho người ta mà không phải là nghĩ cho mình. Đây chính là phong cách chính trực tự nhiên sẽ giành được sự yêu tín của cấp trên và sự kính nể của người dưới. Chẳng mấy chốc, hoàng đế đã đề bạt ông lên vị trí tể tướng. Khi khuyên ngăn hoàng thượng xử lý vụ Lỗ Trí Hàn, các đại thần khác không dám ra lời mà ông vẫn lên tiếng. Sở dĩ ông làm được điều này một cách dũng cảm duy nhất chỉ dựa vào chính khí. Khi chính khí trở thành thái độ chủ đạo của một con người thì không có tình riêng, không sợ chết, tất cả những gì là đúng, là hợp lý thì phải không được mảy may lùi bước mà bắt tay vào làm.

49. KHÔNG GẶP TRẮC TRỞ KHÔNG LÙI BƯỚC

Gặp trắc trở phải biết co.

Người xưa nói: “Mọi việc trên đời đều có một chừng mực nào đó. Vì vậy, có một phần cẩn thận sẽ có một phần thu hoạch, có một phần hồ đồ sẽ có một phần mất mát. Cẩn thận tối đa sẽ có thành công, hồ đồ hết thảy sẽ bị thất bại thảm hại”. Có thể thấy rằng làm người trên thế gian này chỉ cần một sự chăm chỉ cẩn thận. Rất nhiều người khi làm việc, lúc đầu có vẻ cẩn thận, qua một thời gian thì buông lỏng. Có người rất cẩn thận đối với việc lớn, việc khó, nhưng đối việc dễ, việc nhỏ lại hồ đồ. Trong cuộc sống, chẳng phải đã có nhiều bài học vì coi nhẹ việc nhỏ dẫn tới đại họa sao? Hết đường xoay sở trước những việc khó khăn chẳng phải là do sơ suất trước những việc dễ sao? Vì vậy, nếu không muốn thất bại thì phải cực kỳ cẩn thận. Gặp phải đinh mà không lùi bước là người cực không sáng suốt.

Trong trận chiến sông Cao Lương, quân Tống bị quân Liêu đánh bại, Tống Thái Tông may được cha con Dương Nghiệp giải vây mới sống sót. Sau khi về kinh liền ra lệnh cho Mạnh Huyền Cát giữ Định Châu, Thôi Ngạn tiến giữ. Quan Nam, Lưu Đình Hàn, Lý Hàn Quỳnh giữ Trấn Định, lại giữ Thôi Hàn, Triệu Diện Tiên ứng viện cho quân ở các trấn, còn tự mình dẫn quân về Biện Đô.

Lại nói về chuyện quân Liêu đánh bại quân Tống, vua Liêu càng muốn thừa thắng xông lên, phái quan trấn thủ Nam Kinh Hàn Khương Tự và Diệp Luật Sa, Diệp Luật Hữu Ca dẫn năm vạn binh chiếm Châu Trấn.

Lưu Đình Hàn nhận được quân báo, vội sai mời Thôi Ngạn Tiến, Lý Hàn Quỳnh tới bàn sách lược. Lưu Đình Hàn nói: “Quân của tôi vừa bại trận, sức vẫn chưa phục hồi, quân Liêu lại đến quấy nhiễu, nên làm thế nào cho phải đây?”

Thôi Ngạn Tiến nói: “Nếu đánh chính diện với họ, chưa chắc thắng, hay là dùng kế lừa hàng dụ người của hắn sau đó mai phục, đánh tập kích nhất định giành thắng lợi”.

Lưu Đình Hàn nói: “Anh em Diệp Luật Hữu Ca trí dũng song toàn, thường giữ chỗ cốt yếu, nếu kế lừa hàng bị hắn ta biết, nó sẽ không đầu hàng đâu”.

Lý Hàn Quỳnh nói: “Hãy đi cống nộp lương thảo cho hắn để hắn tưởng là thật, như thế theo tôi sẽ giành thắng lợi”.

Lưu Đình Hàn gật đầu nói: “Cũng được, cứ thế thử theo cách này, sau đó giành lại”.

Lưu Đình Hàn lập tức sai sứ quân đến doanh trại quân Liêu nộp lương thảo xin hàng. Quân sư của nước Liêu là Hàn Khuông Tự nhìn thấy lương thảo thì hỏi ngày nào ra hàng?

Sứ giả Tống đáp: “Ngày mai”.

Hàn Khuông Tự hài lòng nói: “Được, ngày mai đúng giờ ra hàng”.

Sứ giả nước Tống quay về. Tên Diệp Luật Hữu Ca này quả nhiên là người đa nghi, hắn nói với Hàn Khuông Tự rằng: “Quân Tống vẫn chưa giao đấu đã ra đầu hàng phải chăng là lừa bịp? Nguyên soái không thể không đề phòng”. Hàn Khuông Tự nói: “Nếu quân Tống dùng kế hàng giả để lừa ta, làm sao lại phải nộp lương cho ta?”.

Hữu Ca nói: “Chẳng qua là muốn chiếm được trước nên phải nhả mồi”.

Khuông Tự nói: “Khí thế chiến thắng của quân ta đang lớn, đã đánh bại được hơn mười vạn quân Tống. Quân Tống nghe quân ta lại tới làm sao mà không sợ chứ? Ta nghĩ hắn thật sự muốn hàng. Nếu là giả hàng thì ta cũng không sợ”.

Diệp Luật Hữu Ca thấy Hàn Khuông Tự không tiếp thu lời khuyên của mình chỉ còn cách rút lui, tự mình ra lệnh cho thuộc hạ không được manh động, đợi mệnh lệnh của hắn sẽ xuất phát.

Hàn Khuông Tự và Diệp Luật Sa hẹn ngày mai vào thành thu hàng. Lưu Đình Hàn nhận được hồi báo, lập tức chỉnh đốn binh mã, lệnh cho Lý Hàn Quỳnh dẫn đầu một vạn binh mã mai phục ở phía đông thành chuẩn bị tập kích quân Liêu đi qua. Thôi Ngạn Tiến dẫn đầu một vạn bộ binh mai phục ở phía bắc thành, cắt đứt đường đi của quân Liêu, lại hẹn Thới Hàn và Triệu Diên Tiến ở biên giới chạy không nghỉ đêm ngày đến để giúp ông.

Ngày hôm sau, Lưu Đình Hàn dẫn quân vào phía Tây thành mai phục, đợi quân Liêu đến. Liêu tướng soái Hàn Khuông Tự dẫn đường, Diệp Luật Sa đi bọc hậu hướng về phía thành. Lúc sắp đến thành nhưng nhìn thấy cổng thành mở to mà không thấy một ai, Hàn Khuông Tự muốn ra hiệu cho người hộ vệ trung thành là Lưu Hùng Vĩ cảnh giới rằng: “Vô soái không được khinh địch. Hắn muốn hàng, tại sao ngoài thành không thấy một ai?”

Khuông Ty nghe hắn nói vậy cũng cảm thấy kỳ lạ. Lúc đó chợt nghe thấy tiếng pháo hiệu, phía Tây thành thấy xuất hiện Lưu Thiên Hàn, phía đông thành xuất hiện Lý Hàn Quỳnh. Hàn Khuông Tự mới nhận ra kế giả hàng của Lưu Thiên Hàn nhưng lúc đó hối hận thì đã muộn rồi. Chỉ còn cách thức ngựa phi thoát, thuộc hạ thấy chủ soái tháo chạy cũng quay đầu chạy thục mạng, khiến loạn quân của Diệp Luật Sa ở phía sau. Diệp Luật Sa chặn không nổi cũng đành thoát lui. Đột nhiên lúc đó có tiếng pháo hiệu, Thôi Ngạn Tiến lại dẫn quân ra chặn đứng đường của quân Liêu.

Quân Liêu bị địch bao vây tứ bề, chỉ còn cách tập trung quân lại để mở một con đường máu. Không ngờ quân Tống của Thôi Hàn, Triệu Diện Tiến đúng hẹn dẫn quân tới. Người ngựa càng lúc càng đông vây quân Liêu ở giữa. Hàn Khuông Tự, Diệp Luật Sa dẫn đầu quân liều chết phá vòng vây nhưng làm sao mà bẻ được vòng vây quân Tống giống như vòng thép? Quân Tống lại bắn tên như mưa làm cho quân Liêu lần lượt ngã ngựa chết vô số kể.

Hàn Khuông Tự và Diệp Luật Sa đang ở vào lúc nguy cấp nhất thì đột nhiên có một đại tướng vung gươm thúc mã, khỏe phi thường giết giặc ở phía bắc, Hàn Khuông Tự ngẩng đầu nhìn người đến, không phải ai khác mà chính là Diệp Luật Hữu Ca, không tả được nỗi vui mừng hy vọng liền cùng Diệp Luật Sa cùng Hữu Ca giết địch phá vòng vây. Quân Tống truy cản một mạch, giành được vô số thắng lợi và hàng vạn binh mã, đuổi riết tới thành mới thu lại trận địa vốn dĩ của mình.

Cái mình thích thì giả vờ mình lo lắng, cái mình thù hận thì giả vờ mình yêu quý, cái mình hy vọng thì giả vờ mình thù hận, thế gọi là dùng kế giả lừa. Kế giả hàng chính là một cách dùng chữ “giả lừa” để biểu đạt.

Trong chiến tranh, bị thất bại, gặp trở ngại, hãy lùi lại lấy lại tinh thần, lấy thất bại làm bài học, kêu gọi mọi người cùng đưa ra kế sách với mục đích chính là đánh bại kẻ địch. Có thể nói rằng trên chiến trường, sử dụng bất kỳ thủ đoạn nào đều cũng có sự đạo đức của nó. Vì vậy, lúc giả hàng, phải nhả cho quân địch một số miếng mồi ngon ngọt và phát động quân đội bày binh cho hàng nhằm cho chúng thấy rằng đây là biểu hiện cụ thể của sự đầu hàng thật. Như thế không chỉ đề cao được thái độ kiêu ngạo của kẻ địch mà cũng xoá tan sự nghi hoặc, đề phòng trong lòng địch, từ đó kế do Lưu Đình Hàn sắp xếp đã lấy sự hàng phục làm chủ đạo để đánh bại quân Liêu.

PHẦN II
TU THÂN

50. TIỆN LỢI CHO MỌI NGƯỜI, TIỆN LỢI CHO BẢN THÂN

Mong cầu “duỗi” trong khi đem đến sự thuận lợi cho người khác.

“Tiện lợi cho mọi người là tiện lợi cho bản thân mình”, nếu con người luôn có thể sống trong tâm trạng như vậy thì hà cớ gì mà tâm trạng lại không thoải mái, tính khí lại không rộng rãi? Và cũng tại sao lại không có báo ứng nhân quả? Đây quả thật là cảnh giới thiền học. Tiên sinh Canh Vân - đại sư thiền học người Đài Loan đã nói trong “Cái đẹp của sự khoan dung” như sau: “Người học thiền thực sự, khi đi trên đường, ngay đến cả tướng mạo cũng có thể thay đổi. Nếu mọi người ở giữa những người bạn cũ quan sát lẫn nhau, sẽ phát hiện thấy có người đã để cái đẹp của sự ung dung bên trong hiện ra trên nét mặt. Mà khi biểu hiện ra sự thanh nhã thoát tục, đương nhiên cuộc sống của anh ta sẽ tràn đầy sự yên lành, êm ấm, khiến con người cảm thấy hòa nhã thân thương, thậm chí còn tràn đầy niềm tin. Vì vậy, cuộc sống của anh ta sẽ trở nên vô cùng vui vẻ, những trở ngại tự nhiên sẽ giảm bớt, những dục vọng hợp lý sẽ trở thành hiện thực, sự nỗ lực đúng đắn sẽ thành công, hơn nữa còn có thể xoá bỏ sự vô tình, trăm sự khó khăn cũng vượt qua”. Ngự sử lái xe ngựa cho thừa tướng Bính Cát là một kẻ nghiện rượu, hắn thường uống đến khi say mềm, tùy tiện đi dạo chơi, xao nhãng cương vị. Trong tướng phủ to như vậy, có những kẻ ngang tàng và vô dụng thì không có gì là lạ cả, chỉ có điều là công việc mà ngự sử đảm nhận có quan hệ mật thiết với sự an toàn tính mạng của thừa tướng. Xuất phát từ sự trung thành với thừa tướng, chủ quản tướng phủ đã gửi một bức thư báo tới Bính Cát, muốn đuổi tên ngự sử ham rượu đó đi. Chỉ đợi chờ sự phê chuẩn của chủ nhân, kẻ lái xe nghiện rượu sẽ bị đuổi ra khỏi tướng phủ.

Tự Bính Cát đã có chủ trương. Ông tìm đến quản gia thuyết phục giáo dục, ông nói: “Lái xe ngựa say rượu là một chuyện nhỏ, điều lớn nhất là làm bẩn chỗ ngồi trên xe. Vì một việc nhỏ mà đuổi ngự sử đi thì sau này hắn sẽ làm như thế nào? Ngươi hãy nhường nhịn một chút, để hắn ở lại làm việc trong đội xe, tạo cho hắn một con đường sống, người thấy thế nào?” Lời nói của Bính Cát có tính thương lượng, quản gia cảm thấy không thể ngăn cản tiền đồ của một người, đành để tên ngự sử làm việc ở tướng phủ.

Từ đó trở đi, tên ngự sử vẫn uống rượu như cũ nhưng thường kiềm chế được bản thân; sự báo đáp của hắn đối với cái ơn không đuổi đi của thừa tướng đại nhân chỉ có thể là không làm bẩn chỗ ngồi của thừa tướng và đánh xe ngựa an toàn hơn mà thôi.

Ngự sử là người biên cương, thông thuộc việc truyền tin báo động ở biên thuỳ. Có một lần, hắn biết được tin bọn Hung Nô tấn công, bèn lập tức báo cáo cho Bính Cát, hơn nữa lại còn đưa ra hàng loạt ý kiến, Bính Cát khen ngợi ý kiến của hắn, liền bắt tay vào chuẩn bị. Lúc này, hoàng thượng hạ thánh chỉ rằng tất cả các quan viên phải lên triều bàn bạc kế sách. Phần lớn quan viên lúc đầu đều không biết rõ tình hình, trên mặt đều lộ ra vẻ lúng túng, nhất thời đều không đưa ra được ý kiến hay. Chỉ có Bính Cát sớm do nhận được thông báo của ngự sử nên đã chuẩn bị rất đầy đủ, vì vậy mà trả lời trôi chảy, được hoàng thượng hết lời biểu dương.

Trên đường về phủ, ngồi trên xe ngựa của ngự sử, ngửi thấy vẫn có mùi rượu trên người hắn, Bính Cát rất cảm khái nói: “Không có nhân tài nào là không thể thu nạp, tài năng của con người đời đời đều có!”

Thời đại Mục Công, Thái Quốc thường xảy ra chiến tranh với Tấn Quốc. Có một lần, một con ngựa mà Thái Mục Công yêu quý nhất đã chạy mất trong nước, không lâu sau, có người báo rằng con ngựa đó đã bị “dã nhân” ở dưới núi Kỳ Sơn bắt. Sau khi biết tin, Mục Công liền hớn hở xuống núi Kỳ Sơn tìm ngựa, không ngờ gặp một bầy “dã nhân” dưới núi đang ăn thịt ngựa chín luộc. Hóa ra, con ngựa mà Mục Công yêu quý nhất đã bị bọn “dã nhân” đó làm một bữa ngon lành! Thấy cảnh tượng như vậy, tuy Mục Công tim như dao cắt nhưng vẻ ngoài vẫn nói ra một câu mà không ai ngờ tới:

“Ăn thịt ngựa mà không uống rượu sẽ làm hại đến cơ thể, mau mang rượu ngon đến cho bọn họ!” Thế là bọn tay sai khiêng vài thùng rượu đến cho bọn “dã nhân” uống.

“Thật tuyệt vời! Quả là một vị Quốc vương tốt”. Không khó tưởng tượng được sự vui vẻ của bọn “dã nhân” vừa ăn vừa uống, Mục gia thỏa chí quay về.

Hai năm sau, Thái Mục Công dẫn binh đến đánh chiếm Tấn Quốc. Tấn Quốc rất đông, trong chớp mắt đã bao vây Hàn Nguyên (nay là địa giới của Thiểm Tây), chuẩn bị bắt sống Mục Công. Đang trong lúc nguy cơ như vậy, bỗng từ sau quân Tấn xông ra một đoàn quân chủ lực, trong nháy mắt đã đánh tan tác quân Tấn, cứu thoát Mục Công. Đợi đến khi giải vây xong, Mục Công mới biết đoàn quân chủ lực đó không phải là quân đội chính quy của Thái Quốc, mà chính là đoàn “Dã nhân” phân chia thịt ngựa dưới núi Kỳ năm trước. Đoàn người này do nhận được sự ban ơn của Mục Công nên không bao giờ quên công đức của ông, vừa nghe thấy ông gặp nạn liền lập tức đến giải vây. Đây chính là “hành đức ái nhân tắc dân thân kỳ thượng, dân thần kỳ thượng tắc giai vi kỳ quân tử hĩ (tức là: làm việc nhân đức yêu người thì dân yêu quý, được dân yêu quý thì mọi người dân đều có thể chết vì quân vương). Tiện lợi cho mọi người, vạn sự sẽ như có duyên với nhau. Thực chất cũng là dàn xếp chủ động các nhân tố bất lợi và tạo ra những nhân tố có lợi thuận theo quy luật phát triển tự nhiên của sự vật, tự nhiên sẽ không thể gây ra những phiền phức ngoài ý muốn. Trên con đường đời dài dằng dặc, có rất nhiều duyên phận, sự vui vẻ đắc ý là một phần duyên số; những người bạn chính trực, lương thiện, trung thành mà có tài cũng là một phần duyên số. Các phần duyên số mới là ân huệ của ông trời, là các biểu thống kê của đạo trời và đạo người, đồng thời cũng là sự kết nạp tùy duyên trong trái tim rất đỗi bình thường của chúng ta. Cho nên, tiện lợi cho mọi người, vạn sự tùy duyên là cuộc sống của những người thông minh, cũng là cuộc sống đẹp đẽ, đầy đủ và tự do.

51. KHÔNG VÌ NĂM ĐẤU GẠO MÀ PHẢI KHOM LƯNG

Khom lưng, đuối chí.

Muốn tránh khỏi sự ám hại của những cung tên quỷ thần trong thế tục này, chỉ có luôn giữ được sự tỉnh táo và lý trí; muốn giải thoát được những trói buộc của thiên la địa võng trong nỗi buồn rầu thì chỉ có giữ cho người luôn thanh tịnh không chút dơ bẩn, đừng vì năm đấu gạo mà phải khom lưng. Tai họa và phiền não đều là “kết quả” do sự mê muội của lý trí, những dục lợi nung nấu ruột gan đều tạo ra mọi “nguyên nhân” của những kết quả xấu. Phật giáo đã nhấn mạnh sự báo ứng nhân quả đó, không phải là mê tín mà đó chỉ là chân lý sự vật không thể tách rời hiện thực, không gì có thể phá vỡ nổi. Phật Thích Ca nói: “Bồ tát sợ nhân chứ không sợ quả, chúng sinh sợ quả không sợ nhân”. Bồ tát là thánh nhân, hiền triết; họ dùng trí tuệ soi sáng lý trí của chính mình, lúc nào cũng cảnh giác bản thân không được gây ra tội ác, tiêu diệt các nhân tố gây ra chuyện xấu trong nguyên nhân của sự việc, không có nhân tất sẽ không có quả. Chúng sinh chỉ là người thường, điều mà chúng sinh sợ là hậu quả của sự việc, nhưng lại rất ít người kiểm điểm lại lời nói, hành động và ý nghĩ của mình, vô tình đã tạo ra hậu quả xấu vô cùng đáng sợ, lúc đó có hối hận cũng đã muộn.

Đậu Anh là cháu họ nội của hoàng hậu Đậu Cơ của Hán Văn Đế, do có công dẹp loạn Ngô, Sở bảy nước, được phong làm Ngụy Kỳ Hầu.

Điền Nha là anh em cùng mẹ khác cha với Vương hoàng hậu Hán Cảnh Đế. Cha của Vương hoàng hậu là Vương Trọng, mẹ là Giản Nhi, sau khi Vương Trọng chết, Giản Nhi bị gả đến nhà họ Điền, sinh ra Điền Nha. Khi Đậu Anh đắc thế, Điền Nha chỉ là một quan nha bình thường. Ông thường lui tới nhà họ Đậu, bày mâm hầu tiệc, cung kính như con cháu nhà họ Đậu. Điền Nha vóc người nhỏ bé, ăn nói sắc sảo, dám nói dám làm. Hán Vũ Đế lên ngôi, Điền Nha là cậu của Vũ Đế và được bái làm thừa tướng. Lúc đó, các danh hiền sĩ đều quy thuận Đậu Anh, Điền Nha rất bực tức bèn bày cách muốn lật đổ Đậu Anh. Bạn bè của Đậu Anh dần dần rời xa ông, người duy nhất ở bên ông là Quán Phu. Quán Phu là một vị tướng quân, trong cuộc dẹp nội loạn bảy nước đã lập được công lớn. Con người Quán Phu cương trực thẳng thắn, ham rượu, không giỏi ăn nói, uống rượu vào là nổi cáu, thích sao làm vậy, mất hết khả năng kiềm chế mình, lại không hay nịnh hót trước mặt người khác.

Điền Nha nghe nói Đậu Anh có rất nhiều ruộng đất ở Thành Nam, bèn sai môn khách đến chuyển lời, hi vọng Đậu Anh sẽ nhượng chỗ đất đó cho mình. Đậu Anh oán hận nói: “Lão bộc tuy đã rời bỏ, tướng quân tuy cao quý vậy, thà lấy quyền thế để cướp đoạt còn hơn! Thừa tướng sao có thể dựa vào quyền thế mà cướp đất của người khác?” Đúng lúc đó thì Quán Phu đến, liền chửi cho môn khách và Điền Nha một trận. Môn khách sợ hai người sẽ gây thù với nhau, bèn tự mình bịa ra vài lời dễ nghe trả lời Điền Nha, biến những lời cự tuyệt thâm độc của Đậu Anh thành lời nói khéo léo. Vậy mà có người muốn nịnh hót Điền Nha, liền đem những lời nói dạy bảo của Quán Phu đối với môn khách kể lại một lượt cho Điền Nha. Điền Nha vì vậy mà oán hận Đậu Anh và Quán Phu, liền tấu lên với hoàng thượng, tấu rằng gia tộc của Quán Phu ở quê nhà hoành hành bất pháp, đáng phải xét tội. Vũ Đế cho Điền Nha tự xử lý, Điền Nha liền chuẩn bị bắt Quán Phu và cả gia tộc của ông.

Sau khi biết tin này, Quán Phu cũng chuẩn bị tố giác về việc ăn hối lộ của Điền Bà Thượng để chống lại. Quán Phu từng nghe Vương Lưu An ở Hoài Nam và Điền Nha bàn bạc với nhau về việc thừa kế ngôi vị hoàng đế và việc hắn hối lộ Điền Nha. Điền Nha nghe nói Quán Phu muốn tố giác việc này, trong lòng vô cùng sợ sệt, đành phải cử người đến hòa giải với Quán Phu.

Điền Nha lấy vợ, lập làm phu nhân. Vương thái hậu vì muốn mở rộng thế lực của mình liền hạ chiếu thư, dặn các chư hầu, tôn thân, đại thần đều phải đến phủ thừa tướng chúc mừng. Đậu Anh và Quán Phu cũng đến chúc mừng. Trong bữa tiệc, Điền Nha đến bên từng vị khách chúc rượu, mỗi người đều rời chỗ tiệc (thời Hán ăn tiệc ngồi trên chiếu), quỳ phục dưới đất biểu thị sự không dám, đợi đến khi Đậu Anh đi chúc rượu, những người có quan hệ cũ với Đậu Anh liền rời chiếu tiệc, những người còn lại vẫn ngồi chỗ cũ, chỉ dùng hai đầu gối quỳ xuống chiếu, biểu thị một chút khiêm nhượng. Quán Phu thấy tình hình như vậy thì rất không vui. Đến khi Quán Phu đến chúc rượu Điền Nha, Điền Nha không những không rời chỗ ngồi lại còn nói: “Không dám đầy cốc”. Quán Phu vô cùng tức giận, nói chế giễu: “Tướng quân là quý nhân, hãy uống đi chứ!” Điền Nha không uống. Đợi đến khi tới trước mặt Quán Hiền - Cháu Quán Anh chúc rượu, Quán Hiền đang nói thầm với Trình Bất Phúng (tức danh tướng biên phòng Lý Quảng), lại không rời chỗ tiệc, tỏ ra rất vô lễ. Quán Phu không thể chịu đựng được nữa, liền trút hết giận chửi bới: “Ngươi vẫn thường nói ‘trình bất thức nhất văn bất trực’, nay người có tuổi kính rượu ngươi, ngươi lại nói những lời vô lễ như đứa trẻ”. Quán Hiền còn chưa kịp cãi lại thì Điền Nha đã tức giận nói: “Trình tướng quân và Lý tướng quân đều cùng một phe, ngươi chửi mắng Trình tướng không phải là không nể mặt Lý Quảng tướng quân sao?”.

Điền Nha vốn có ý gây xích mích. Ai ngờ máu rượu của Quán Phu đã dâng lên, ông nói: “Hôm nay chặt đầu ta, khoét ngực ta cũng không sợ, Trình tướng quân, Lý tướng quân là cái quái gì chứ!” Đậu Anh thấy tình huống không tốt, vội lôi Quán Phu ra. Điền Nha tức giận sai người kéo Quán Phu lại. Mọi người đều khuyên giải, khuyên Quán Phu nên xin lỗi Điền Nha, Quán Phu quyết không cúi đầu trước Điền Nha, mọi người giúi cổ ông xuống, ông cũng không chịu quỳ, lại còn dùng tay đẩy mọi người ra. Thế là Điền Nha sai các võ sĩ trói Quán Phu lại rồi tống vào ngục. Lễ yến tiệc chúc mừng tan trong không khí rất buồn chán.

Đậu Anh sau khi trở về liền viết sớ tâu vua, thay Quán Phu minh oan. Vũ Đế triệu ông ta vào triều biện bạch.

Đậu Anh biện bạch thay Quán Phu, nói sau khi uống rượu say đã đắc tội với thừa tướng, nhưng cũng không nên xử tội chết. Thế là Đậu Anh cùng Điền Nha cãi nhau một trận.

Vương thái hậu rất tức giận, trách Vũ Đế. Vũ Đế liền sai đại phu ngự sử giam Đậu Anh lại, sự việc trở nên rắc rối. Vũ Đế giết Quán Phu và cả gia đình ông. Điền Nha e Đậu Anh không chết, bèn bỏ tiền ra sai người ngấm ngầm phao tin đồn nhảm, nói Đậu Anh trong ngục nói xấu hoàng thượng, nói hoàng thượng là hôn quân. Tin đồn liền đến tai Vũ Đế, ông lập tức giết chết Đậu Anh.

Không lâu sau, Điền Nha mắc bệnh lạ, toàn kêu la nhận tội xin tha thứ. Năm ba ngày trôi qua, toàn thân phát phì rồi lăn lộn trên đất. Tác giả “Giao ký” đoạn cuối cùng đã bình luận khá hay, ghi chép như sau: “Ngụy Kỳ, Vũ An đều coi trọng thân thích đằng ngoại, Quán Phu dùng quyết sách nhất thời mà nổi tiếng. Việc làm của Ngụy Kỳ là lợi dụng cái quý của Ngô, Sở, Vũ An nhân dịp nhật nguyệt. Như vậy, Ngụy Kỳ không biết gì về thời biến, Quán Đại vô mộc mà kém cỏi. Hai người mà giúp đỡ nhau mới thành họa loạn. Vũ An dựa vào phú quý mà tham quyền, rượu vào là chơi bời lung tung, hãm hại hai người hiền. Kêu than ai oán! Giận cá chém thớt, sinh mệnh cũng không kéo dài. Dân chúng không thèm ghi chép mà bị nói xấu. Kêu than bi ai vậy thay!” Ý nghĩa đoạn văn này muốn nói về các tai họa từ trước tới nay như: Đậu Anh, Điền Nha đều do là thân thích của hoàng thượng nên được quý trọng, Quán Phu do tham gia chiến đấu với Ngô, Sở mà nổi tiếng; Đậu Anh được trọng dụng là do dẹp loạn được Ngô, Sở; còn sự hiển vinh của Điền Nha thì hoàn toàn dựa vào sức mạnh của thái hậu, thế mà Đậu Anh lại không hiểu nhân thời biến thông. Sau khi Đậu thái hậu mất, Đậu Anh mất đi chỗ dựa vững chắc, lại còn muốn đòi công bằng với Điền Nha, Quán Phu không có mưu mẹo lại vô lễ, hai người này phụ giúp lẫn nhau sẽ gây ra họa loạn. Điền Nha cậy địa vị hiển vinh mà ngông cuồng lộng quyền. Vì một ly rượu mà trách móc oán hận, vì chuyện nhỏ một ly rượu mà thù oán hãm hại hai người hiền tài. Điền Nha vốn oán hận Quán Phu, lại dính dáng đến việc hại chết Đậu Anh, mạng của chính mình cũng không thể kéo dài được. Quần chúng không ủng hộ và yêu mến, cuối cùng đã mất hết thanh danh. Chao ôi! Thật là bi ai thay! Dựa vào hậu đài của người thân để dùng quyền, chính là gốc rễ để gây ra tai họa.

Đậu Anh lại không biết thời biến. Điều kiện lịch sử đã thay đổi, chỗ dựa của bản thân cũng đã bị lật đổ mà lại không thấy điều kiện có lợi của mình đang biến đổi, vẫn đi theo con đường cũ. Vẫn chưa làm được “tùy cơ ứng biến”, bao gồm môi trường khách quan, thời gian, địa điểm đều đã thay đổi, nếu không thì bản thân sẽ rơi vào hoàn cảnh khó khăn.

Trời quang xanh ngắt một màu, trăng sáng vằng vặc trên không trung, ở đâu mà không thể bay lượn một cách tự do tự tại như vậy được chứ? Nhưng bay như con thiêu thân lao vào ngọn nến trong đêm thì tự mình đã tìm cái chết. Trong vắt như nước suối, xanh như quả dưa, thứ gì mà không thể ăn uống cho đỡ đói được chứ? Nhưng con quạ đầu mèo lại thích ăn chuột chết thối. Điều đáng kêu than là nhân gian có được mấy người không làm con thiêu thân, con quạ đen? Nhìn con thiêu thân lao vào lửa, nhìn con quạ đầu mèo ăn chuột thối mà thấy kỳ lạ, rõ ràng biết là lửa mà vẫn lao vào, rõ ràng có thức ăn tươi ngon mà bỏ đi không dùng, con người chẳng phải là không như vậy sao? Do tính hạn chế của thời đại và nhận thức, rất nhiều sự việc được người khác xem như là mũi nhọn của sừng trâu, tự mình lại chui vào trong. Một số việc sau này mới cảm thấy thật buồn cười, mới thấy sai sót mà lúc đó làm thì không có chút kiêng nể nào, muốn làm gì thì làm. Có việc là cả biển khổ cho con người mà họ vẫn không quay đầu lại, có việc chỉ có thể duỗi mà không thể co lại, hơn nữa còn làm hại đến tính mạng các khanh gia. Con người, thật khiến con người phải bi than!

52. ĐẠI TRƯỢNG PHU BIẾT NHÌN XA TRÔNG RỘNG

Gan bị nhiễm bệnh, mắt nhìn không rõ; thận bị nhiễm bệnh, tai nghe lờ mờ. Mặc dù bệnh tật sinh ra ở những nơi con người không nhìn thấy, nhưng bệnh trạng của bệnh lại phát tác ra ở những nơi con người nhìn thấy. Cho nên, quân tử muốn thể hiện mình mà không phạm lỗi, nhất thiết trước tiên phải bỏ sức lực từ những nơi nhỏ bé không nhìn thấy. Ngài Tôn Trung Sơn đã nêu ra ba chính sách lớn là: “Liên minh với Nga, liên minh với cộng sản và giúp đỡ nông, công”, chính sách ấy không chỉ thể hiện tầm mắt siêu nhân tuyệt vời vốn có của ông mà còn rất phù hợp với hoàn cảnh cụ thể lúc bấy giờ, song lúc đó, số nhân viên có tầm nhìn nông cạn, tư tưởng bảo thủ cũng không ít, vì thế đã gây cho Tôn Trung Sơn áp lực rất lớn.

Sau khi trở về Quảng Đông, Tôn Trung Sơn từ bỏ danh nghĩa Đảng Cách mạng Trung Hoa, khôi phục Đảng Quốc Dân, nhưng thêm hai chữ “Trung Quốc” để phân biệt. Năm thứ 2 Dân quốc (25.10.1923), Tôn Trung Sơn cử Hồ Hán Dân, Đặng Trạch Như, Lâm Sơn, Liêu Trọng Tiếu, Đàm Bình Sơn, Tôn Khoa, Ngô Thiết Thành... làm uỷ viên Ban chấp hành Trung ương lâm thời Quốc Dân Đảng; Uông Tinh Vệ, Lý Đại Biệt, Cổ Ứng Phân... làm uỷ viên chấp hành dự bị, tổ chức uỷ ban chấp hành Trung ương lâm thời Quốc Dân Đảng, đồng thời còn mời Baoloding - nhân sĩ nước ngoài làm cố vấn, bắt đầu bắt tay vào việc tiến hành công tác cải tổ Quốc Dân Đảng. Mặc dù không nói rõ nhưng trong lòng Tôn Trung Sơn đối với tổ chức của Quốc Dân Đảng đã cảm thấy thất vọng sâu sắc. Từ trước đến nay, ông là một nhà chủ nghĩa lý tưởng đơn độc, không phải là hợp tác với bọn quân phiệt này thì hợp tác với bọn quân phiệt kia, cuối cùng là tiền mất tật mang.

Bấy giờ, sau khi tiếp tục hợp tác với quân phiệt ở Vân Nam, Quế Lâm; ông lại bắt đầu tìm kiếm những đồng minh mới. Nhưng lần này lại khác so với lần trước, tầm mắt của ông không còn chỉ nhìn vào người cầm súng nữa mà đã chuyển vào quần chúng. Thế là ông đã tìm ra Đảng Cộng sản.

Dân quốc năm thứ tám (1919), thông qua cuộc vận động cách mạng ngày 4/5, học thuyết Mác Lênin tại Trung Quốc đã phát triển mạnh. Ở phương Bắc, một loạt các nhà chủ nghĩa cộng sản đã liên minh với các nhà chủ nghĩa nhà Nguyên, mặt khác là để giành được vị trí hợp pháp thông qua Quốc Dân Đảng tiến lên và giành vị trí lãnh đạo cách mạng quốc dân.

Trong nội bộ Quốc Dân Đảng, vấn đề kết nạp Đảng Cộng sản vào Đảng Quốc Dân cũng đã gây ra những cơn sóng gió lớn. Mặc dù thái độ của Tôn Trung Sơn với việc liên minh với cộng sản Nga là rất rõ ràng, nhưng một vài Đảng viên nhạy cảm như: Đặng Trạch Như, Uông Tinh Vệ, Lâm Trực Viễn, Lâm Sâm, Châu Lỗ, Cư Chính đều tỏ ý nghi ngờ. Trong trường hợp công khai và riêng tư, họ cùng với những người tích cực tán thành chính sách này như Lưu Trọng Khải, Trương Kế... nhiều lần thảo luận. Nhưng sau rồi Trương Kế cũng thay đổi những ý định trong lòng lúc đầu, trở thành phần tử phái phản đối kịch liệt.

Đặng Trạch Như, Lâm Trực Miễn... khởi một bản thảo có tên là: “Bản báo cáo tố giác Đảng viên Cộng sản”, hi vọng sẽ gây được sự chú ý với Tôn Trung Sơn, nhưng Tôn Trung Sơn dường như không thèm để ý. Với tinh thần lạc quan và lòng tự tin vững chắc, ông đã phê duyệt bản báo cáo rằng: Đảng Cộng sản lúc đầu mong muốn “bao thầu” cả giao thiệp với nước Nga, đồng thời cũng muốn ngăn chặn nước Nga không được đi lại với Đảng của ông để một mình nhận được sự trợ giúp phía Nga mà tự gây dựng độc lập chống chọi với Đảng của ông.

Tôn Trung Sơn an ủi các Đảng viên của mình: “Tất cả Đảng viên Cộng sản lấy danh nghĩa cá nhân để gia nhập vào Đảng ta, nếu thật sự tin vào chủ nghĩa Đảng ta, cùng nỗ lực với cách mạng quốc dân, mới được kết nạp vào Đảng. Sau khi được kết nạp, nếu phát hiện họ có ý đồ khác hoặc có hành động khác mà làm hại tới Đảng, chúng ta nên đào thải ngay”.

Lúc đó, Tôn Trung Sơn đã thu nạp các Đảng viên Cộng sản vào Đảng Quốc dân, chủ yếu có hai nguyên nhân chính, trước tiên là chủ trương về giai đoạn hiện tại của Đảng Cộng sản. Đối nội là đạp đổ quân phiệt và đối ngoại là đạp đố chủ nghĩa đế quốc với Đảng Quốc dân không hẹn mà nên; nguyên nhân thứ hai là “hợp cả nước làm một, đồng lòng hợp sức, ra sức tiến hành thì thành công trong tương lai nhất định sẽ càng lớn”.

Hiện tại và trước đây, Tôn Trung Sơn đã liên hợp mật thiết các bang nhóm, liên hợp quân phiệt các nơi và không phân biệt bản chất. Tôn chỉ của Hồng Môn là “phản Thanh phục Minh”, điều này có điểm tương đồng cơ bản với hội đồng minh, Tôn Trung Sơn liền gia nhập Hồng Môn; quân phiệt địa phương muốn phản đối sự thống nhất vũ lực của Trung ương, có lợi ích thống nhất với Đảng Quốc dân, Tôn Trung Sơn liền liên hợp quân phiệt địa phương.

Vì vậy, Tôn Trung Sơn bằng nghị lực to lớn đã ngăn chặn được áp lực mạnh mẽ trong Đảng, kiên quyết quán triệt chính sách liên hiệp với Nga và hòa bình với Đảng Cộng sản.

Khổng Tử nói: “Người nhân hòa không bao giờ lo lắng, buồn phiền, người trí tuệ không bị mê hoặc, người dũng cảm không sợ sệt”. Cũng có thể giải thích là: tính cách, tài trí của mỗi người không giống nhau, khi tu dưỡng mình, những chỗ nào cần dùng sức mạnh đặc biệt cũng không giống nhau, nhưng ở cả ba phương diện trên đều cần mỗi người phải bỏ công sức ra, làm thế nào để khỏi lo lắng, khỏi bị mê hoặc và sợ hãi. Kẻ nhân không lo lắng, kẻ trí không bị mê hoặc, người dũng cảm không sợ hãi, đây là ba yếu tố làm người của nho gia. Đã có những giải thích về ba yếu tố này như sau: “Sinh thế của con người, gian nan, khổ cực, mê hoặc, sợ hãi là những kẻ cùng khổ. Cực lạc, đại minh, dũng cảm là những người đạt tới thần thánh, đạt đến cực cùng của đạo làm người”. Khổng Tử hiểu rõ con đường cực lạc, với người nào, nơi nào, đều vui thích, tự vừa lòng mà giải thoát khổ não, luôn sáng suốt tùy người đối đãi thì ánh sáng rọi tứ phương mà mãi mãi không bị mê hoặc. Chí khí lớn độc lập, nơi nguy hiểm vẫn an định, ung dung thì quyết chẳng bao giờ sợ hãi.

53. THÀ LÀM SEN TRONG BÙN, CHỨ KHÔNG LÀM BÈO TRÊN MẶT NƯỚC

Giữ thân mình trong sạch, không khuất phục trước quyền thế.

Tranh quyền hiếu thắng, con đường sẽ cảm thấy nhỏ hẹp.

Nếu có thể lùi một bước, tự nhiên sẽ cảm thấy con đường rộng và bằng phẳng hơn rất nhiều. Mùi thơm quá đậm chỉ rất ngắn ngủi, nếu có thể thanh đạm một phần sẽ cảm thấy mùi vị càng lâu càng thêm thơm. Làm người quý ở chỗ tự nhiên, chữ quý nằm ở sự bồi dưỡng phong cách quân tử cao thượng đó: thà làm sen trong bùn, chứ không làm bèo trên mặt nước. Hành sự mà không yêu cầu quá đáng, chuyện phải trái thị phi lớn trước mặt, trước việc đại nghĩa hưng vong thiên hạ, không tranh, không đấu thì còn có thể chờ đợi cái gì? Trên chiến trường danh lợi, trong môi trường giàu sang, trước những chuyện thị phi của con người, lùi một bước nhường ba phần thì có gì là không tốt?

Từ ám sát Tồng Giáo Nhân, giải tán quốc dân Đảng, đến tế trời cúng Khổng, ráo riết khôi phục cái cũ, rồi đến giải tán Quốc Hội, khôi phục sự rêu rao của chế độ quân chủ, thật là mốt của cả quan trường phương Bắc. Trên báo chí cũng đề nghị phục hồi lại, công kích văn chương cộng hòa như con nước cuồn cuộn kéo đến. Nhà chính khách nổi tiếng Dương Độ Đàm và chế độ cộng hòa có ảnh hưởng đến quân đội, ông nói: “Thời đại đương quân chủ, quân lính thường nói: “Thức ăn Hoàng gia thiết đãi, phải gắng sức vì Hoàng gia”. Nay lơ là việc hoàng thất hữu hình, thay vào đó là quốc gia nguyên hình, người khác không biết được quốc gia là vật gì, không thể trông cậy được, để gắn bó lòng người”.

Đối với người đem binh xuất thân như Viên Thế Khải, những lời nói này có thể nói toạc ra làm chấn động cả người điếc. Quân đội phải trung thành với cá nhân, mà không phải trung thành với khái niệm trừu tượng. Đây là mục tiêu phấn đấu suốt đời của Viên Thế Khải, cũng là cơ sở luận lý của việc xây dựng quân đội phương Bắc, quyết không được vứt bỏ.

Toàn môi trường chính trị của phương Bắc vốn không thể thu nhận một vị lãnh tụ chính trị dân chủ phổ biến thực sự. Tất cả mọi dư luận nhằm hồi phục lại chế độ quân chủ lại không phải do mình Viên Thế Khải tạo ra, ông chỉ là người bị trào lưu này đây lên phía trước.

Viên Thế Khải là một viên quan liêu trí tuệ ở phương Bắc, ông cũng sẽ không tiếp nhận khái niệm chính trị Dân chủ, ông không biết cái gì gọi là dân chủ, nhưng ông biết rõ cái gì là hoàng quyền. Cứ nghĩ đến bản thân có khả năng trở thành một đời quân chủ dựng nước, ông lại vui đến nỗi đêm cũng không ngủ được.

Một hôm, tứ đệ của Viên Thế Khải là Thế Truyện nói với ông: “Những nhà hoành nghĩa dám đề xướng chế độ quân chủ có nghĩa là đã xướng ngôn phản quốc, tại sao huynh không kỷ luật nghiêm minh?”

Viên Thế Khải mỉm cười nói: “Thư sinh ngồi nhìn không có việc làm, bàn luận nhiều mà thành công thì ít. Nếu không hiệu quả tự nhiên sẽ mất đi, việc gì phải ngăn cấm, vứt văn tự vào ngục? Cộng hòa Dân quốc làm sao có thể giống Mãn Thanh, động một tí là cấm con người lập hội mít tinh?”

Lý do vô cùng quang minh chính đại, Thế Truyền không còn lời nào nói cả. Nhưng không lâu sau, ngày 9.12, chính sự Đường Tân đã cho thiết lập lại nơi sửa soạn bộ sách lớn; ngày 21, Viên Thế Khải phong tước cho mười chín viên quan; ngày 31, hạ lệnh lấy năm sau (1916) làm năm thứ nhất Hồng Hiến, dự định lên ngôi. Lúc này Thế Truyền mới bị người huynh đệ lừa, ông không hề tức giận mà trở về nhà khóc lóc nói với mẹ: “Dân tộc Ngô có họa diệt môn rồi!” Sau đó lại viết cho Viên Thế Khải một bức thư, bút lệ như sau: “Nhất hầu huynh lên ngôi Đại Bảo, đệ chỉ là kẻ đội áo nhân sơn, không dám gặp gỡ thế gian, nay xin vĩnh biệt”.

Sau khi Viên Thế Khải tuyên bố hình thành chế độ dân chủ, tập đoàn quan liêu phương Bắc xôn xao cả lên. Hóa ra Viên Thế Khải không phải là còn nắm chính trị nhà Thanh, mà tự mình lên làm hoàng đế. Về mặt đạo đức, ông đã xét mình vào tội tử hình, trong việc không quên cố chủ đời nhà Hạ trước Thanh, ông trở thành kẻ gian thần cướp ngôi.

Viên Thế Khải nhiều lần hỏi ý kiến của Từ Thế Xương nhưng Từ Thế Xương lại từ đầu chí cuối không nói lấy một lời, vừa không tán thành, cũng không phản đối.

“Việc khuyến tiến bên ngoài đã trở lên xôn xao rồi,” Viên Thế Khải một mặt giả bộ khổ não, một mặt lại rất chú ý đến vẻ bất mãn của Từ Thế Xương, “đại ca nhất định đã biết rõ, Đại ca thấy việc này khả thi không?”.

Từ Thế Xương ngừng đầu nhìn Viên Thế Khải rồi lại cúi đầu.

“Đại ca lại nói câu này à?”

“Tôi không biết”.

“Bên ngoài đã đồn đại từ lâu, sao đệ lại không biết?”

“Biết thì nói biết, không biết thì nói không biết”.

Từ đó trở đi, Từ Thế Xương cáo bệnh từ chức, trở về xưởng kinh doanh của thợ rèn Đông Tứ Ngũ, tự viết bức hoành phi: “Đàm phong nguyệt quán” treo ở phòng sách, biểu thị sự không dính líu đến chính trị.

Đời người như ánh lửa ngắn ngủi khi đập hai hòn đá vào nhau sinh ra, vừa loé lên liền biến mất, trong cuộc sống ngắn ngủi như vậy, đi tranh đoạt danh lợi rốt cục được bao nhiêu thời gian. Không gian mà con người chiếm trong vũ trụ nhỏ như trứng con ốc sên, trong nơi chật hẹp như vậy mà tranh giành cái dài cái ngắn, thế giới rốt cục to như thế nào? Đời người bé nhỏ, năm tháng ngắn ngủi, vậy sao không quý trọng thời gian, hay làm một việc gì đó trong cuộc đời có hạn của mình?

Thường do những điều tốt lành trong khoảnh khắc, có thể tạo ra sự hòa nhã của con người; lòng dạ thuần khiết thanh bạch, có thể làm tiếng tăm được truyền muôn đời. Trong cuộc sống thường ngày, phải chú ý kiểm điểm hành vi và lời nói của chính mình, từ cách đối đãi người đến việc kỷ luật mình đều phải chú ý giữ danh dự, giữ cho sự hoàn mỹ của tâm linh.

54. NGƯỜI GIỎI KHÔNG KIÊU NGẠO, KẺ KIÊU NGẠO LÀ KẺ BẤT TÀI

Cho dù có công lao lớn che cả mặt trời, vượt cả người cũng không thể không thừa nhận hiệu quả ngược lại do kiêu ngạo hống hách gây ra. Trong “Lễ ký. Khúc lễ thượng” viết: “Kiêu bất khả trương, dục bất khả túng, chí bất khả mãn, lạc bất khả cực”. Điều này chính là muốn dạy con người phải luôn tự mình tu dưỡng, nếu buông thả bản thân, ngày càng ngạo nghễ hay theo đuổi thú vui quá mức, chắc chắn sẽ dẫn đến sự ngưng trệ của nghiệp học, sự thất bại trong sự nghiệp. Tệ nạn lớn nhất của đời người chính là hai chữ “kiêu ngạo”. Người kiêu ngạo quan hệ với con người thường không thèm làm bạn với họ, trong học tập thì coi thường họ, luôn cho mình lúc nào cũng hơn người, cho nên Vương Dương Minh đã khuyên răn con người rằng: “Khiêm tốn là gốc rễ của chúng thiện, là thủ phạm của tội ác”

Y Kế Thiện, người Hoàng Kỳ, Thanh Mãn Châu Tương, họ Chương Giai, tự Nguyên Trường, hiệu Vọng Sơn, Ung Chính Bình Sỹ, nhậm chức tuần phủ Giang Tô; tổng đốc đường sông Giang Nam, Vân Quý, Châu Thiểm... Được Thế Tông, Cao Tông ủy nhiệm, Hậu Lụy Quan làm đại học sỹ kiêm đại thần quân cơ.

Tổ tiên của Y Kế Thiện ở Thịnh Kinh, bố là Y Thái sau khi mất chức Tế tửu sống ở quê nhà. Lúc đó, Thế Tông còn ở Phiên Tà, phụng mạng Khang Hy đến Thịnh Kiên cúng tế lăng mộ tổ hoàng. Gặp đúng ngày mưa to liền ở nhà Y Thái. Y Thái nói về người con trai thứ năm của mình là Kế Thiện nhậm chức lễ bộ, Ung Chính liền bảo Y Thái gọi Y Kế Thiện đến gặp ông. Không lâu sau, Ung Chính lên ngôi hoàng đế, việc này cũng đành để đó.

Ung Chính năm thứ nhất (tức năm 1723), Y Kế Thiện vinh quang tiến lên, khi được đưa vào tiếp kiến Ung Chính, Ung Chính biết đó là con trai của Y Thái thì rất vui mừng khen ngợi Kế Thiện quả là người có tài, còn cho ông vào Viện hàn lâm. Một năm sau giao cho Kế Thiện làm án tra sử ở Quảng Đông, sau khi nhậm chức lại được phong làm phó tổng hà, nửa năm sau làm tuần phủ Giang Tô.

Y Kế Thiện mặt mũi trắng trẻo ít râu, má to miệng lớn, mắt sáng hiền từ, giọng nói trong sáng. Chưa đến ba mươi tuổi đã là đại thần Phong cương. Thật đáng rạng rỡ mặt mày, nhưng ông từ trước đến giờ không hề tự kiêu, đón người tiếp vật rất hòa nhã và chu đáo. Nhưng điều này không có nghĩa là ông làm việc chỉ biết vâng vâng dạ dạ, mà ngược lại, ông có đặc trưng cá nhân là rất rõ ràng và quyết đoán.

Khi Y Kế Thiện nhậm chức Hà thủ Giang Tô, Thế Tông đã từng hạ lệnh quyết mở đập Thiên Nhiên, nhưng Y Kế Thiện lại cho rằng không thể. Đúng lúc đó, Lý Vệ - Tổng đốc tỉnh Triết Giang - tiện đường qua Thanh Giang. Đối với việc này, Lý Vệ thúc giục rất nghiêm. Lý Vệ nói bản thân đã tâu rõ với hoàng thượng chỉ muốn hạ nước vào đập là không có vấn đề gì cả. Y Kế Thiện không những không tuân theo mệnh lệnh của Lý Vệ một cách mù quáng mà còn dâng sớ tấu lên Càn Long rằng Lý Vệ không hỏi độ nông sâu của sông, chỉ hỏi nước sông dâng lên lớn nhỏ ra sao, đây không phải là người hiểu về việc sông nước và nhiều lần phản đối rằng đập sông không thể mở được. Các quan viện trợ tá của Y Kế Thiện thấy chủ mình không chỉ tranh luận với người quyền quý đương triều mà còn tranh luận với cả hoàng thượng, bất giác vì ông mà ngấm ngầm toát mồ hôi, thậm chí có người còn bàn mưu tìm con đường thoát thân khác. Vậy mà, khi Thế Tông thấy bản tấu của Y Kế Thiện thì rất vui mừng nói: “Y Kế Thiện đã có chủ kiến như vậy thì ta còn lo lắng gì nữa?” Nói rồi lập tức gia phong Kế Thiện làm Thái tử Thái bảo.

Sau khi Cao Tông lên ngôi, Càn Long càng tin cậy Y Kế Thiện hơn. Y Kế Thiện không phụ mọi uỷ thác, thứ nhất giám sát Vân Nam, thứ hai giám sát Quảng Đông, thứ ba giám sát Xuyên Thiểm, thứ tư là Giang Nam; mỗi nơi đều cai trị một cách gọn gàng ngăn nắp. Y Kế Thiện rất có ý thức dân chủ, giỏi tiếp thu ý kiến của cấp dưới. Trước khi mỗi quyết sách được đưa ra, ông thường triệu tập các quan viên dưới Giám Tư, để họ nêu ra những ý kiến khác nhau rồi giải thích cho ông, sau khi giải thích lại nêu ra ý kiến, đến khi không còn sai sót gì nữa mới thi hành. Cho nên có rất nhiều việc được tiến hành một cách suôn sẻ.

Những vụ án lớn mà Y Kế Thiện xử, có vụ án hỏi Ung Chính về việc Giang Tô nợ hơn bốn trăm vạn; Càn Long niên vấn Lư Lỗ Sinh về việc giả mạo và các hình thức tà giáo, liên quan tới hàng nghìn vạn người, nhưng Y Kế Thiện đã dốc hết sức xét hỏi, quyết không bỏ sót một người nào. Y Kế Thiện lại giỏi về đối tấu, Thế Tông từng hỏi ông: “Ngươi có biết trong các vị quan phủ có những ai đáng được học tập không? Họ là Lý Vệ, Điền Văn Cảnh hay Ngạc Nhĩ Thái? Y Kế Thiện lại trả lời rằng: “Thần muốn học dũng khí của Lý Vệ mà không học cách làm việc lơ là của ông; muốn học sự cần mẫn của Điền Văn Cảnh mà không muốn học sự hà khắc của ông; Ngạc Nhĩ Thái có nhiều ưu điểm, điều đáng học rất nhiều nhưng thần không học tính ương ngạnh của ông”.

Từ trước đến nay, đối với việc miêu tả diện mạo bên ngoài của Y Kế Thiện, chúng ta có thể thấy ngoại mạo của ông giống như Phật, nhưng ông lại không thích Phật pháp, đối với người có học tài trong Hậu Bình, ông luôn hết sức đề bạt, như đại sứ Viên Giản Trai, tướng quốc Lưu Thạch Hạng, trạng nguyên Tần Giản Tuyền đều là do ông tiến cử.

Y Kế Thiện từ đốc Giang Nam, người Giang Nam từng có câu ngạn ngữ rằng: “Cát Phổ lại đến, trời có mắt” để khen ngợi ông.

Kiêu ngạo là một điều bất hạnh, tự phụ là huỷ diệt. Con người, khi đã rơi vào sự kiêu ngạo, sẽ luôn cố chấp ý kiến của mình, tự cho mình là đúng, làm mất đi tiêu chuẩn khách quan phán đoán thị phi, cự tuyệt những lời khuyên bảo thẳng thắn và lời nói tốt của người khác. Kiêu ngạo là một từ khác của ngu dốt, nó khiến những kẻ ngu dốt và nông cạn càng thêm điên cuồng và tự mãn. Có người nói: “Người khiêm tốn sẽ mã đáo thành công, kiêu ngạo sẽ tới bước đường cùng”. Người khiêm tốn, mãi mãi không thể không tính toán chu đáo.

Lão Tử nói: “Người cổ đại tinh thông chữ “đạo”, vừa khéo léo sâu sắc lại thông suốt, người giữ được chữ “đạo” này sẽ không kiêu ngạo tự mãn. Cũng chính vì không kiêu ngạo tự mãn nên mới có thể vứt bỏ cái cũ, đón nhận cái mới”.

Lão Tử nói tiếp: “Nước lớn nên nhường nhịn, tôn trọng nước nhỏ thì sẽ nhận được sự tín nhiệm và quy thuận của nước nhỏ. Nước nhỏ nhường nhịn, tôn trọng nước lớn sẽ được nước lớn tiếp nhận. Cho nên, nước lớn khiêm nhường sẽ có lợi, nước nhỏ khiêm nhường sẽ được bao dung. Nước lớn nhường nhịn nước nhỏ chẳng qua chỉ để tiếp nhận, bảo vệ nước nhỏ, nước nhỏ nhường nhịn nước lớn chẳng qua chỉ để thuận tùng phục vụ nước lớn. Cả hai bên đều có yêu cầu và lợi ích riêng, vậy là nước mạnh nên khiêm tốn nhường nhịn”.

Khổng Tử nói: “Đứng trước việc nhân nghĩa, đối với thầy giáo cũng không được nhường nhịn. Xử lý như vậy sẽ đưa sự nhường nhịn lên trên sự việc cụ thể”.

Ngô vương du ngoạn thuyền trên sông Trường Giang, trèo lên núi Di Hầu, bầy khỉ nhìn thấy người sợ hãi chạy lung tung rồi trốn ở bụi gai. Chỉ có một con khỉ chạy đi chạy lại, thể hiện với Ngô vương sự nhanh nhẹn của nó. Ngô vương dùng tên bắn nó, chú khỉ nhanh nhẹn chộp lấy mũi tên, Ngô vương liền sai tùy tùng bắn cùng loạt, con khỉ bị bắn chết.

Ngô vương quay đầu lại nói với bạn là Nhan Bất Nghị: “Con khỉ này muốn khoe khoang sự nhanh nhẹn của nó với mọi người, tự dựa vào tài nghệ của nó với mọi người, tự dựa vào tài nghệ của nó để coi thường ta để đến nỗi chịu mất mạng! Nên xem đó là cái gương! Không thể lấy thái độ kiêu ngạo của người để đối đãi người!” Nhan Bất Nghi rất xúc động, sau khi trở về liên bái Đổng Ngô làm thầy, từ đó sửa chữa dần được nhược điểm coi thường con người của mình, vứt bỏ sự xa xỉ, hiển vinh. Ba năm sau, nhân dân rất khen ngợi ông.

Ở đây, Ngô vương đã lấy việc di hầu kiêu ngạo mà bị giết để nêu lên những tác hại của sự kiêu ngạo.

Khi Chính Khảo Phụ được bổ nhiệm làm sỹ, rồi lại được bổ nhiệm làm đại phu thì đã phải cúi lưng mà đi, khi lần ba được bổ nhiệm làm khanh tướng, cơ thể như cúi xuống mặt đất, vừa đi vừa bám tường, đối với người khiêm tốn như vậy, có ai lại không kính trọng ông. Thế mà có một số người lần đầu được bổ nhiệm làm sĩ đã tự cao tự đại, lần sau được bố nhiệm làm đại phu liền hí hửng đắc ý nhảy nhót trên xe, lần thứ ba được bổ nhiệm làm khanh tướng liền dám gọi cả tên của thúc bá, còn gì là Đường Nghiêu nữa, có thể là do sự khiêm nhường đó gây ra!

55. LỜI NÓI KHÔNG NÊN QUÁ KIÊN QUYẾT CỨNG NHẮC, ĐỪNG BƯỚC ĐẾN CHỖ CÙNG

Đường cụt không còn chỗ “duỗi”.

Ngài Hồng Ứng Minh nói: “Làm người không nên để tài năng quá lộ liễu, phải khéo léo giấu trí thông minh trong sự chậm chạp, không nên tỏ ra quá thông minh. Giấu sự thông minh trong sự ngu dốt mới là hành động khôn khéo, thà hiền lành một chút chứ không thể tự cho mình là thanh cao, phải học cách lấy lùi mà tiến, trong môi trường nhơ bẩn phải giữ sự trong trắng của chính mình. Người khôn giữ mình, lo trước tính sau mới là phương pháp quý, có tác dụng nhất trong đối nhân xử thế”.

Lão Tử nói: “Vứt bỏ sự thông minh, trí tuệ, lợi ích của dân chúng sẽ tăng lên hàng trăm lần; vứt bỏ nhân nghĩa, dân chúng có thể quay lại trạng thái thiên tính của sự hiếu từ; vứt bỏ sự xảo trá và lợi ích cá nhân, trộm cướp cũng sẽ không còn nữa. Cả ba đều là che giấu giả tạo rất khéo, là các điều khoản của bệnh trạng cai trị xã hội vẫn chưa đủ hoàn chỉnh, cho nên còn phải làm cho nhận thức tư tưởng của con người cao hơn, để giữ bộ mặt trong trắng mộc mạc vốn có, giảm bớt những dục vọng cá nhân, vứt bỏ văn học lễ pháp của thánh trí nhân nghĩa sẽ tránh được buồn phiền khổ cực”.

Năm Đạo Quang, Sơn Đông trộm cắp như ong kéo đến, Đạo Khôi chế ngự chúng nhân, bộ hạ của hắn một nửa là trộm cắp, một nửa ẩn náu ở xóm núi lần lượt gây án, vì thế mà đi lại khó đoán, các quan phủ không có cách nào để tóm bắt chúng.

Trong bọn trộm cướp có tên Tiểu Nha Nhi, tuổi vừa tròn mười tám, khoẻ mạnh không ai bằng, hắn thường một mình cướp giật khắp nơi, từ trước đến nay không hề trốn nấp. Đạo Khôi nhiều lần ngăn cấm nhưng vô hiệu, thế là đành phải nói với Tiểu Nha Nhi: “Người đã tội ác tày trời, Tân Đại Thư đang cho bắt người gấp, ngươi còn không trốn đi, không lâu sẽ gặp tai ương” Tiểu Nha Nhi tức giận nói: “Đi! Bất kể bọn thái thú chó má ở nơi nào, tôi nhất định sẽ báo thù hắn”. Vị thái thú lúc đó họ Thâm, con người chính trực, đặc biệt là ham thích người có tài. Sau khi được điều tới Tế Nam từ Đông Xương, nghe nói về sự gan dạ phi thường của Tiểu Nha Nhi và tài trị dân chúng của Đạo Khôi thì vô cùng ngưỡng mộ hai người trong dân gian đó, dự định sẽ tuyển dụng cá hai, vì vậy ông trọng thưởng để chiêu mộ Tiểu Nha Nhi. Đúng lúc đó thì gặp thái thú Quận Thí. Tối hôm đó, ái nữ của thái thú đáng khâu đèn thêu hoa trong nội nha, bỗng cảm thấy ngoài rèm cửa có người đang lén lút nhòm ngó vào trong liền hỏi là ai, hỏi nhiều lần mà không thấy tiếng trả lời, bỗng nhiên thấy một tráng sỹ vén rèm bước vào toàn thân mặc đồ đen, tay cầm dao sắc. Tráng sỹ nói lớn: “Ta là Tiểu Nha Nhi, đặc biệt đến gặp lão gia nhà cô nhưng chưa gặp được, nếu ông ta muốn chống lại ta, vài ngày nữa ta sẽ đến lấy đầu ông ta”. Nói rồi, hắn nhìn tứ phía, thấy trên tủ có một chiếc cặp da nhỏ, Tiểu Nha Nhi nhảy lên cầm dao khêu xuống rồi nói: “Ta không thèm đồ vật của ngươi, chỉ là lấy cái này làm vật làm tin”. Anh ta mở cặp da ra lấy một chiếc áo khoác và một chuỗi hạt ngọc trai, rồi nhảy vọt lên tầng chớp mắt đã mất tích. Con gái thái thú như tỉnh cơn mơ, vội vàng hô hoán lớn, bọn thị tùng vội vàng tập hợp lại, Hợp Nha sục sôi, lệnh cho đuổi theo kẻ to gan trèo qua nhà nhưng chẳng thấy bóng dáng đâu cả.

Tiểu Nha Nhi cầm hai vật làm tin đến gặp Đạo Khôi. Đạo Khôi căm giận nói: “Nói cho cùng, ngươi vẫn đến nha phủ, đã như vậy ta cũng không tiện lưu người ở đây lâu, ngươi hãy nhanh chóng trở về. Trừ phi ta thông báo cho ngươi, nếu không cấm được quay lại”. Tiểu Nha Nhi bất đắc dĩ đành bỏ đi. Lúc đó, Thẩm thái thú cho truy đuổi Tiểu Nha Nhi rất gay gắt, tất cả các nha dịch đều gặp phải những câu trả lời bằng roi của ông. Chưa được vài ngày, rốt cục cũng có người cũng trói bắt được Tiểu Nha Nhi đến gặp thái thú, thái thú vui mừng khôn xiết, tự mình xét hỏi hắn.

Hóa ra, cách thành phủ hơn mười dặm có một khu chợ rất phát triển, ở đó nhà thổ cùng sống trà trộn. Trong một nhà chứa của vùng, có một vị khách vung tiền như rác, rất khác so với người thường. Gái đĩ rất nghi ngờ lai lịch của vị khách này. Một đêm, vị khách nọ uống say mèm, gái đĩ liền dịu dàng gạn hỏi khách. Khách cười lớn nói: “Ta không phải ai khác mà chính là Tiểu Nha Nhi danh tiếng lẫy lừng, phiêu bạt chân trời, không bao giờ tửu sắc, hôm nay ta phải quay về cho nên ta tạm thời phá giới, ngươi chớ được nói ra chuyện này”. Gái đĩ rất sợ hãi, đợi đến khi hắn ngủ say, lén lút chuồn ra ngoài báo với Địa Bảo. Địa Bảo liền mang theo một đám người bao vây căn phòng, một vài tên thân thể vạm vỡ, tay cầm dùi cui luồn vào buồng ngủ. Một tên đánh trúng vai phải của Tiểu Nha Nhi, rồi một nhát trúng vai trái, rồi một vài tên lao đến ấn mạnh người Nha Nhi xuống đất, Tiểu Nha Nhi biết không thể thoát khỏi, bởi vậy mới hét lớn: “Dừng tay lại, dừng tay lại, các vị chớ nên như vậy, ta và các vị tới gặp quan phủ”. Mọi người đều biết Tiểu Nha Nhi võ nghệ cao cường, vì thế không dám lơ là, bọn chúng dùng một dây sắt trói sườn rồi dắt đi. Tiểu Nha Nhi dáng vẻ rất bình tĩnh, trên đường đi luôn nói về cuộc đời mình, tính khí dũng mãnh như sắt thép. Đối mặt với những lời xét hỏi của Thẩm thái thú, Tiểu Nha Nhi công nhận không vòng vo hành động tội ác của mình, nhưng đối với tình hình của đồng đảng thì không chút hé răng. Thẩm thái thú rất khâm phục nghĩa khí của hắn liền nhốt vào trong ngục rồi chuẩn bị thuyết phục từ từ.

Sau gần một năm mới thả hắn ra ngục, Thẩm thái thú hỏi: “Võ công của người đã giảm bao nhiêu so với trước? Tiểu Nha Nhi cười nói: “Sự thực chẳng giảm bao nhiêu, ví dụ như con sư tử trước cửa nhà ông, trước đây chỉ cắp nách được một con, có thể nhảy vọt qua của Đông Quách, còn giờ đây, phải cần một đoạn dây thừng mới trèo qua được”. Thẩm thái thú nói tiếp: “Được, ngày mai ngươi thử xem, nếu quả thực như vậy ta sẽ miễn tội cho ngươi, hơn nữa sẽ đặc biệt sử dụng ngươi”.

Ngày hôm sau, Tiểu Nha Nhi cởi bỏ xiềng xích, cắp sư tử đá bước đến cửa Đông Quách, vươn người nhảy phắt lên nhưng mới chỉ tới nửa công, dường như sắp rơi xuống, nhờ có dây thừng mà cuối cùng mới trèo qua được công Đông Quách. Thẩm thái thú dẫn các quan thân đứng quan sát ở dưới thành, đang reo to hoan hô Tiểu Nha Nhi, bỗng chỉ thấy Tiểu Nha Nhi đặt sư tử đá xuống, nói to với Thẩm thái thú: “Cảm ơn ông đã thả ta, ta đi đây”. Vừa nói dứt lời liền quay người nhảy phắt một cái ra khỏi thành rồi chạy mất. Lập tức chỉ nghe thấy một tiếng vang, tiếng vang chưa kịp dứt, Tiểu Nha Nhi đã bị bắt lại. Hóa ra Thẩm thái thú sợ có sơ suất nên đã dự phòng cho quân mai phục bên ngoài thành, giao hẹn lấy tiếng kêu làm hiệu, chỉ cần tiếng kêu vang lên là lập tức bắt ngay, cho nên Tiểu Nha Nhi cuối cùng vẫn không thoát khỏi. Thẩm thái thú không thể chế ngự được tâm địa dã man của Tiểu Nha Nhi, đành tấu lên Đại sứ để xử phạt hắn theo luật pháp.

Thường giữ những ý niệm tốt, nuôi chí theo lẽ trời, thiện ý này là “cái thiện” của nghĩa rộng, cụ thể là chỉ: “Không được vượt quá quy củ”. Cổ nhân cho rằng cảm động, náo động, ngũ sắc, nữ sắc, thịnh khí, tình ý quấn lấy tâm trí; ghét bỏ, yêu đương, vui sướng, phẫn nộ, túng lạc, bi thương thì dính dáng đến đức hạnh, trí tuệ, tài năng, đi lệch (xa rời) chọn lựa, vứt bỏ thì làm bế tắc con đường đi, cao quý, giàu có, hiển vinh, uy nghiêm, danh tiếng, tài lợi thì mê hoặc tự tưởng. Bốn loại này không gây rối loạn trong tâm, tâm khí tự nhiên sẽ trở lên thuần tuý, tâm khí thuần túy thì chí hướng tự nhiên sẽ thành thục; chí hướng thành thục thì tự nhiên sẽ không vượt quá quy củ. Cho nên, lời nói, hành động, cử chỉ của người quân tử phải lấy sự tỉnh táo làm gốc.

Đem diệt cỏ ví với việc trị tội ác, trồng hoa ví với làm việc thiện. Thực ra hoa và cỏ vốn là những thực vật trong tự nhiên, cùng đồng dưỡng cộng sinh với trời đất. Trời đất lại không phân chia nó ra thành thiện ác. Thiện ác bắt nguồn từ tâm niệm của con người, tuân theo lẽ trời, tâm niệm không sinh ra thì không có sự phân biệt thiện ác, coi trời đất là một thể thống nhất, vì tâm niệm khởi nguồn, vì tâm khí mà chuyển động, chuyển động lại gây ra tội ác.

Trong con mắt các nhà sinh vật, vạn vật trong giới tự nhiên tổ chức thành dây chuyền sinh vật rất mật thiết, chúng đều có thể thích ứng trong những môi trường khác nhau, vạn vật đều có tác dụng riêng của nó, từ trước đến nay không hề có sự phân biệt thiện và ác. “Thiên nhiên” là thuộc tính của vạn vật, sự tuân theo thiên nhiên là bổn phận của thánh nhân. Vì vậy, thánh nhân không nên là thiện ác mà làm rối loạn thiên nhiên, đừng vì dục vọng mà làm mất đi tâm tính thanh tịnh. Họ hiểu thiện ác là điều để phân biệt con người, thuận theo tự nhiên sẽ đạt tới cảnh giới của cái thiện. “Chí thiện” sẽ loại trừ cái ác và giữ lại cái thiện, mà tự nhiên vốn là như vậy, vô ác vô thiện.

56. TỰ MÌNH SỐNG TIẾT KIỆM, LOẠI BỎ SỰ XA HOA

Cần kiệm là cái đức của “duỗi”.

Ủng hộ tiết kiệm, coi rẻ sự xa hoa là truyền thống tốt đẹp trong tục lệ văn hóa Trung Hoa. Lão Tử xem chữ “kiệm” là một trong ba bảo bối; Khổng Tử cho rằng gốc rễ của lễ là “thà cần kiệm còn hơn xa hoa”. Tuân Tử nói: “Con đường làm giàu đất nước đó là dùng tiết kiệm làm giàu dân”. Mạnh Tử nói: “Tiết kiệm thì sẽ phồn vinh, xa xỉ sẽ suy vong”. Những lời dạy bảo và khuyên răn của cổ nhân rất có tác dụng giáo dục đối với cả hiện tại và tương lai. Tiết kiệm mà không keo kiệt nên trở thành giá trị sử dụng của xã hội.

Người siêng năng nên nỗ lực gắng sức về mặt phẩm chất đạo đức và nghĩa lý, vậy mà có người lại dựa vào sự siêng năng để giải quyết những thiếu thốn về vật chất của bản thân; người mộc mạc giản dị nên xem thường lợi ích và tiền bạc, vậy mà có người lại giả vờ mộc mạc để che đậy sự keo kiệt của mình. Siêng năng và mộc mạc mới là tín điều trong đối nhân xử thế của người quân tử có tài đức, không ngờ lại trở thành công cụ để đạt danh lợi của kẻ tầm thường, thật là khiến con người cảm thấy hối tiếc. Có thể thấy rằng bất kể hiệu quả khách quan do con người hay đồ vật tạo ra trước tiên đều phải do các nhà vận dụng quyết định, tố chất nội tại của các nhà vận dụng rất thấp, cảnh giới tư tưởng kém, sự vật có tốt đẹp hơn nữa cũng đều là công cụ để mưu lợi. Cho nên, người quân tử phải lấy sự cần kiệm để lập công đức, nhất định không được lấy nó để kiếm lời.

Thế Tông Ung Chính có ưu điểm rất đáng khen ngợi, đó là sống rất tiết kiệm, khi đại thần Đình Ngọc Nhân vào trực trong nội cung, nhìn thấy Ung Chính nhặt từng hạt gạo, vụn bánh rơi trên bàn rồi bỏ vào mồm, sợ như vậy là đã lãng phí.

Nhưng Càn Long thì hoàn toàn không giống như vậy, thời kỳ Càn Long, các kiến trúc rầm rộ mọc lên, xây dựng nhiều khu du ngoạn, đình đài, lầu các..., không biết đã tốn bao ngân lượng cho thời kỳ Càn Long này, mà đời sống vật chất liệu có trở lên khá giả hay không? Điều này không phải quá mức cao, thậm chí trong gia đình hoàng tộc cũng có những kẻ đói kém nữa là người dân.

Trung kỳ Càn Long, họ hàng hoàng gia có một bộ phận người rất nghèo túng thất vọng, họ bán sạch hết sản nghiệp, bất cần mạng sống. Sau khi Càn Long biết chuyện này, lập tức hạ lệnh cứu tế chăm sóc cho phủ Tông Nhân. Người nghèo nhất thưởng ba trăm lạng bạc, người đỡ hơn một chút giảm một nửa, để họ dùng số tiền này chuộc lại ruộng đất nhà cửa đã bán đi nhằm mưu cầu một chút vốn sinh sống. Càn Long còn quan tâm đến việc cưới xin, mai táng chưa đâu vào đâu của họ và còn quy định thêm rằng, tất cả những người đã lập gia đình ban cho một trăm hai mươi lạng bạc, những người có việc sang ban cho hai trăm lạng.

Đương nhiên, những khốn đốn trong hoàng tộc cũng không thể ngăn cản được dục vọng xa hoa của Càn Long, cuối thời kỳ của ông, ông còn đặc biệt xây dựng sơn trang nghỉ mát ở hồ Nhiệt Hà để có thêm một chỗ để du lạc.

Diện tích của sơn trang nghỉ mát này rất lớn, chu vi là mười dặm. Tại sơn trang này, Càn Long cho xây dựng bao quanh, dùng để cưỡi ngựa săn bắn, ở đây trồng rất nhiều hoa tươi để bốn mùa đều có thể thưởng thức những bông hoa đẹp mắt, ngoài ra còn xây dựng rất nhiều đình đài. Vì vậy mà du ngoạn ở sơn trang cảnh sắc muôn màu sẽ làm bạn không kịp nhìn, lúc thì cây cỏ um tùm, lúc thì nhà tranh dậu nứa, lúc thì nước chảy róc rách, sóng biếc dập dềnh, lúc thì đình các cao chót vót, bầu trời thẳng tắp, nơi đây quả là một kỳ quan lớn trong thiên hạ. Năm đó, Đại học sỹ Kỷ Hiểu Nam đã từng cùng Càn Long ngao du nhiều năm ở đây và đã lưu lại nhiều câu thơ châm biếm.

Có một lần, hoàng đế Càn Long đang du ngoạn trong Sơn trang, tới bên hòn đá xanh biếc, nhìn khu rừng rậm xung quanh, cỏ xanh như thảm, gió thổi hiu hiu rất khoan khoái nhẹ nhàng thì không khỏi buột miệng thốt lên rằng: “Cảnh đẹp ở đây thật khiến con người quên đi cảm giác nóng bức của những ngày hè nóng nực!” Nói rồi quay người lại nói với một vị quan võ đi cùng: “Khí hậu ở đây thật ôn hòa, còn hơn cả kinh đô, thật không hổ thẹn với danh hiệu là sơn trang nghỉ mát”.

Quan võ nghe xong trả lời: “Quả thực vậy, nhưng bệ hạ đang nói trong cung đình, nếu là bên ngoài thành thì lại không phải như vậy. Đường phố trong thành chật hẹp, nhà cửa thấp bé, đa số nhân dân đều sống trong các căn nhà nhỏ bé, vô cùng nóng bức, gấp hàng chục lần ở kinh đô. Vì vậy, mà trong dân gian có câu ngạn ngữ: “Sơn trang của hoàng đế thật đúng nơi nghỉ mát, nhà ở của trăm dân vẫn nóng bức vô cùng”. (Hoàng đế chi trang chân tỵ thử, bách tính nhưng thị nhiệt hà dã).

Càn Long nghe những câu nói này sắc mặt bỗng trở lên ôn tồn, mãi không nói được một lời, chỉ vẫy tay bảo quan võ ra ngoài. Suốt ba ngày sau trên mặt không có một chút biểu hiện vui vẻ.

Có người nói, viên quan Võ này là người Mãn nên Càn Long đã có ý giáng tội hắn, nếu là người Hán nói ra những câu này thì chắc chắn sẽ mất chức, không biết chừng còn bị mất mạng.

Một đệ tử của Mạc Tử từ nước Tề trở về nước Lỗ đến gặp thầy. Mạc Tử hỏi: “Ngươi đã thấy được những gì ở nước Tề”.

Tên đệ tử than dài một tiếng rồi nói: “Nhân dân nước Tề rất khổ cực, họ không có áo mặc, không có đồ ăn, đến đâu cũng thấy người chết đói, bi thảm lắm ạ!”.

Mạc Tử trầm mặc một hồi, thong thả nói: “Đó là vì làm vua mà không yêu trăm dân, không biết cần kiệm mà gây ra”.

“Bây giờ quốc vương các nước đều như vậy, đâu có còn khởi xướng tiết kiệm nữa?” Tên đệ tử nói.

Mạc Tử nói tiếp: “Nhưng thời các thánh hiền ngày xưa đâu có kiểu quốc vương như này, từ Bắc tới U Đô, từ Nam tới Giao Chỉ, từ Đông tới nơi mặt trời mọc, từ phía Tây đến nơi mặt trời lặn, không có ai là không phục tùng ông, nhưng ông lại rất chú ý tiết kiệm. Tất cả đều phải sử dụng việc đào tạo sức dân, chỉ cần việc mà không mang lại lợi ích cho nhân dân, ông sẽ không làm. Đồ dùng ăn cơm của ông là những đồ gốm rất đơn giản, mỗi bữa chỉ ăn hai loại thức ăn, không uống hai loại nước canh thịt. Quần áo ông mặc chỉ cần mùa đông đủ ấm, mùa hè không nóng là được. Nơi ở của ông, chỉ cần có thể tránh gió mưa bão tuyết là được, tuyệt đối không xây quá mức xa hoa. Ngay cả tang lễ sau khi chết cũng chỉ mặc ba bộ quần áo, quyết không dùng đồ châu ngọc làm vật mai táng. Cũng chính vì vua Nghiêu tiết kiệm như vậy, nên cuộc sống của trăm dân mới tốt đẹp. Ông cũng vì thế mà rất được sự ủng hộ của trăm dân”.

Tên đệ tử nghe vậy cũng nói theo: “Nếu các quốc vương ngày nay đều tốt như vua Nghiêu thì thật tuyệt, nhưng lại không có một ai. Thịt trong nhà bếp của họ đã thối cả mà vẫn không muốn chia cho dân. Ngựa của họ béo đến nỗi không bước nổi, nhưng trong dân đến lương thực cũng không có mà ăn”.

“Cũng chính vì vậy nên chúng ta càng phải tuyên truyền đạo lý tiết kiệm”, Mạc Tử nói một cách kiên định.

Mạn Anh là tể tướng nước Tề cuối thời Xuân Thu, có một lần, Mạn Anh đang ăn cơm ở nhà, bỗng Cảnh Công sai người đến nhà Mạn Anh, ông biết vị đại thần này vẫn chưa ăn cơm bèn sẻ nửa phần cơm của mình mời khách ăn, kết quả là cả khách và ông đều ăn không no. Sau khi viên sứ thần trở về phủ, bèn trình báo chuyện này với Kỳ Cảnh Công, Cảnh Công nghe xong rất ca ngợi ông: “Nhà Mạn Anh nghèo như vậy mà ta không biết một chút gì, đây quả là lỗi của ta!” Nói rồi ông liền sai người tặng Mạn Anh một khoản tiền lớn để làm phí dụng chiêu đãi khách song Mạn Anh kiên quyết không nhận. Cảnh Công thấy Mạn Anh vừa không muốn phong đất, cũng không muốn nhận tiền, tấm lòng lại vô cùng trung thực, liền lệnh cho thuộc hạ nhất định phải nghĩ cách thuyết phục Mạn Anh để ông nhận khoản tiền đó. Ông hết lần này đến lần khác nói với Lai Giả Trần rằng địa vị của bản thân cao thì càng phải chú ý sống tiết kiệm, có như vậy mới là tấm gương cho các viên quan trong triều, làm cho triều chính càng thêm thanh liêm, Lai Giả thấy ông quyết không nhận, đành nói là mệnh lệnh của Cảnh Công, nếu không nhận sẽ bị Cảnh Công phạt tội, vì vậy Mạn Anh tự mình đến gặp Cảnh Công, bái tạ Cảnh Công và nói: “đại vương, nhà thần không nghèo, nhờ có ân huệ của đại vương, mà gia tộc, bạn bè của thần mới có được phúc như vậy, chúng thần rất cảm kích, nhất định không được ban tiền cho thần nữa, đại vương còn phải dùng số tiền này để cứu vớt nhân dân chứ!” Sau này, Cảnh Công xây cho ông một ngôi nhà mới, thay xe đẹp và ngựa tốt nhưng đều bị ông khước từ. Mạn Anh một đời sống tiết kiệm, làm gương cho nước Tề về thi hành nghiêm ngặt thanh khiết, phản đối sự xa hoa lãng phí.

“Lịch triển tiền hiền gia dữ quốc, thành tự cần kiệm bại do xa”. Từ xưa đến nay, bất luận là quốc gia phồn vinh giàu mạnh, hay các hộ gia đình giàu có, nếu hàng ngày không tiết kiệm, cứ suốt ngày tiêu pha lãng phí, nếu cứ thế mãi sẽ làm hại đến bản thân, gây họa cho gia đình. Thạch Sùng thời kỳ triều Phổ là thứ sử Kinh Châu, nhờ đường hàng hải mà kiếm được rất nhiều tiền bạc. Từ đó ông tiêu pha lãng phí, còn thi giàu với Trương Khải trong triều, Trương Khải làm bốn mươi dặm từ bông long não, còn ông làm năm mươi dặm bức trướng lục tím, hơn nữa còn dùng châu báu mua một cô vợ lẻ tên là Lục Châu, người đẹp mê hồn. Không những thế, Thạch Sùng xây dựng một khu nhà ở tên là Kim Cổ Viên, hàng ngày đều ca hát ăn uống, ăn chơi hưởng lạc cùng họ. Tôn Tú lúc đó là thân cận của Triệu vương Luân, nghe nói Lục Châu rất đẹp liền sai người đến bắt về, Thạch Sùng gọi hết ca kỹ của mình ra rồi nói: “Tùy người lựa chọn”. Người đến nói: “Ta phụng mệnh đến muốn rước Lục Châu”. Thạch Sùng nói: “Lục Châu là thiếp của ta, không thể giao được”. Về sau Tôn Tú tố cáo Thạch Sùng với Triệu vương Luân rằng: “Thạch Sùng và Vương Sung ở Hoài Nam định làm phản”. Triệu vương Luân rất tức giận liền cho bắt Thạch Sùng rồi chém ngang lưng, còn giết ba đời nhà ông ta. Mỹ nhân Lục Châu cũng nhảy lầu tự vẫn.

Lão Tử nói: “Bách tính gặp phải đói kém là vì các khoản thuế má mà người lãnh đạo toan tính giành lấy quá nhiều, vì thế mà muôn dân phải chịu khổ sở. Sở dĩ khó quản lý được muôn dân là vì sự thống trị hà nghiệt của người làm lãnh đạo làm ăn xằng bậy, vì thế mà muôn dân khó mà cai quản được. Muôn dân coi thường sự sống, không sợ chết là vì đời sống của kẻ lãnh đạo quá độ xa hoa, bóc lột đến cùng tài sản của dân, chỉ có những người không theo đuổi cuộc sống hoang dâm xa xỉ mới vượt xa những người ham muốn hưởng thụ”. Ở đây đã nói rõ sự không sợ chết của bách tính, nguyên nhân là do người lãnh đạo quá xa xỉ. Khổng Tử nói: “Kẻ xa xỉ ngông cuồng, người tiết kiệm hèn kém. Thà hèn kém còn hơn ngông cuồng”. Ở đây nói rõ làm người thà tiết kiệm mà hèn kém còn hơn.

Khổng Tử nói tiếp: “Lễ và sự phô trương xa xỉ còn không bằng tiết kiệm một chút, việc tang lễ tổ chức chu đáo không bằng làm cho không khí của sự đau thương sâu đậm hơn một chút”. Ở đây nói rõ tiết kiệm là nguồn gốc của lễ.

57. NAM NHI KHÔNG CỨNG RẮN KHÔNG BẰNG CÁM THÔ

Không chịu khuất phục là hảo hán.

Con người ai chẳng phải chết, nhưng có cái chết nặng như núi Thái Sơn, có cái chết nhẹ tựa lông hồng. Xả thân vì nghĩa, chết để thành nhân, nghèo hèn cũng không thay đổi, giàu sang cũng không xa hoa, uy vũ bất khuất, vậy mới là anh hùng hảo hán. Thất tín bội nghĩa, tham lam vô độ, uốn gối khom lưng, loại người này ai ai cũng ghét. Văn Thiện Tường Thi viết: “Con người từ xưa ai mà không chết, giữ được lòng son mới là đáng quý”. Nữ từ nhân đời Tống cũng có câu thơ viết: “Nhân sinh tác nhân kiệt, tử diệc vi quỷ hùng” (Sống làm người tài giỏi, chết làm quỷ oai hùng).

Cơ thể không có linh hồn, chẳng qua chỉ là cái xác, sinh tử của con người cũng giống như sự biến đổi của vật chất, ta có thể nhận ra được quy luật biến đổi này, mà chân lý của trời đất đều nằm trong sự lý giải được. Tích cực tu tâm dưỡng tính, rèn luyện tính tình, hoàn thiện bản thân, làm cho cuộc sống ngày càng phong phú, an nhàn, tăng thêm lòng tự tin mà cũng vượt qua sự siêu nhiên của ngoại vật, không ngừng thăng hoa trong cuộc sống của chính mình.

Thái giám trong cung nhà Thanh không phải đều là kẻ tham lam, trong số họ cũng có không ít người chân chính, thái giám Khấu Liên Tài ở chỗ Tần Sự là một trong những người như vậy.

Khấu Liên Tài là người Trực Lệ, Xương Bình Châu, mới mười lăm tuổi đã bị hoạn bắt vào cung hầu hạ Từ Hy thái hậu, là thái giám ở phòng trang điểm. Nhận được sự sủng ái của Từ Hy thái hậu, mọi chi tiêu trong cung Từ Hy đều do Khấu Liên Tài phụ trách. Sau khi trưởng thành, dần thấy mọi việc mà Từ Hy làm đều là những việc dâm ô phóng túng thì Khấu Liên Tài rất không bằng lòng, nhiều lần châm biếm Từ Hy. Thấy anh ta tuổi còn nhỏ, địa vị lại thấp nên Từ Hy chỉ quở trách một trận rồi thôi chứ không phạt tội, lại còn cảm thấy anh ta trung thực đáng tin cậy, không lâu sau phong cho anh ta làm thái giám Sở Tần Sự. Một năm sau, tiếp tục nhiệm chức thái giám hội kế phòng Từ Hy.

Vì sống bên cạnh Từ Hy nên Khấu Liên Tài tai nghe mắt thấy rất nhiều hành vi bỉ ổi của Từ Hy, như dùng gậy làm lý lẽ, yêu quý Nhi phi, sai Đức Tông hút thuốc phiện, xây dựng rầm rộ, ăn chơi trụy lạc... Điều khiến Khấu Liên Tài tức giận nhất là Từ Hy đối đãi Đức Tông thực sự hơi quá mức. Trong nhật ký của mình, Khấu Liên Tài đã viết: trong bốn trăm triệu người Trung Quốc, người có cảnh ngộ khổ nhất là hoàng thượng. Mới từ năm tuổi, ông đã không có người thương yêu, ngay cả mẹ đẻ ra cũng chưa một lần gặp mặt, mỗi ngày thỉnh an Tây thái hậu, chưa có lệnh là chưa dám đứng dậy. Có chút gì không như ý là bị phạt phải quỳ gối một hồi lâu, vì vậy, mỗi khi gặp Tây thái hậu, hoàng thượng thường nơm nớp lo sợ. Mỗi ngày ba bữa cơm, mặc dù thức ăn có tới vài chục món nhưng phần lớn đều thối và cách xa chỗ ngồi, những món ăn gần chỗ ngồi tuy không thối thì cũng để lâu và nguội ngắt không thể cầm đũa lên được, cho nên hoàng thượng thường ăn không ngon, mỗi lần sai người mang cơm hay thức ăn ngon hơn một chút thì người quản lý lại phải gặp Từ Hy. Từ Hy thường dùng lý lẽ tiết kiệm ra để trách móc ông. Còn Từ Hy vốn cực kỳ xa xỉ, vung tiền như rác. Những người thợ trong vườn Viên Minh quanh năm làm lụng vất vả, bên trong có đường sắt, tàu thủy mỗi đêm có tới hàng trăm đèn điện bật sáng và phải trả tới sáu trăm lượng vàng.

Khấu Liên Tài lo lắng cho đại Thanh, lo lắng cho hoàng thượng, lòng như lửa đốt, như say như điên. Có một ngày, nước mắt giàn giụa quỳ lâu trước mặt Tây thái hậu dâng lên một quyển sổ con nêu ra mười yêu cầu, xin Tây thái hậu hoàn chính cho hoàng thượng, ngừng việc xây dựng Di Hòa Viên, miễn sửa đường sắt, cách chức Lý Hồng Chương, tăng cường chuẩn bị chiến đấu với Nhật...

Từ Hy thái hậu xem quyển sổ xong thì vô cùng tức giận, bà nghĩ rằng đã có ai sai khiến Khấu Liên Tài. Nhưng thấy trong các điều nội dung có chỗ rất khó hiểu, hơn nữa loại có nhiều chữ viết sai mới tin là do chính Khấu Liên Tài viết. Từ Hy quyết định tự mình xét hỏi Khấu Liên Tài, bà hỏi: “Ngươi lẽ nào không biết rõ tổ tiên đã có quy định là thái giám không được bàn luận việc triều chính sao?”. Khấu Liên Tài đáp: “Thần biết, nhưng sự việc có việc chính việc phụ, việc gấp việc khoan, vì thế mà không dám cố chấp cho thành lệ”. Từ Hy thái hậu hỏi tiếp: “Ngươi không biết như vậy là phạm tội chết sao?” “Thần biết”. Khấu Liên Tài đáp, “thần xin chết để khuyên can”. Từ Hy than lên một tiếng, hồi lâu mới nói tiếp: “Mặc dù đã như vậy, cũng không thể trách ta quá tàn nhẫn được, giao hắn cho bộ hình, xử theo luật cũ”.

Từ Tào vốn rất yêu quý Khấu Liên Tài, muốn cho hắn một con đường sống cho nên mới tự mình xét xử, hy vọng rằng Khấu Liên Tài sẽ cầu xin tha chết, ai ngờ Khấu Liên Tài cứng rắn, coi thường cái chết như vậy.

Ngày 16/2/1896, tức năm thứ 22 Quang Tự, Khấu Liên Tài bị xử tử tại cổng chợ rau. Trước khi chết, ông đã tháo ra một viên ngọc bích rồi đưa cho đao phủ và nói: “Làm phiền ông hành động nhanh hơn chút”, rồi lại lấy ra một viên ngọc bội và một chiếc đồng hồ vàng đưa cho những vị thái giám trước đây là đồng sự đã cùng đưa tiễn, sau đó chết một cách ung dung, sắc mặt không biến đổi, lúc chết chỉ vẻn vẹn có mười tám tuổi.

Người chịu tội vì dính dáng với Khấu Liên Tài có Vãn Đình Thúc cũng bị trục xuất khỏi kinh thành, ngoài ra còn có một người tên là Vương Tứ cũng là thái giám ở phòng trang điểm của Tây thái hậu. Vương Tứ cũng rất đồng tình với Đức Tông, kết quả là bị đuổi ra khỏi quân đài; còn một người nữa tên là Văn Cổ Đình vốn là tên cộng sinh, rất yêu thích văn học, rất trung thành với Đức Tông, đương nhiên cũng trở thành cái cái đinh trong mắt Tây thái hậu, không lâu sau cũng bị đày tới tháp Ninh Cổ rồi ngay tức khắc bị giết chết.

Lão Tử nói: “Con người sinh ra trên thế gian, cuối cùng lại trở về với cát bụi sau khi chết, nhưng người sống được trường thọ chỉ có ba phần mười, người đoản mệnh chiêm ba phần mười. Con người vốn có thể sống lâu nhưng lại chết ngoài ý muốn cũng chiếm ba phần. Nguyên nhân là do đâu? Chính là vì dục vọng tìm cách sống quá lớn, bồi dưỡng quá độ. Nghe nói những người giỏi về bảo dưỡng sinh mệnh của mình bước đi trên đường núi sẽ không gặp tê giác và hổ dữ, trên chiến trường cũng không bị thương do vũ khí gây ra. Tê giác không thể húc vào người anh ta được, hổ cũng không thể cào móng trên thân anh ta, binh khí cũng không thể đâm vào người anh ta, nguyên nhân là do đâu? Chính là do anh ta chưa đạt tới cảnh giới của cái chết”.

Trang Tử nói: “Sinh và tử là do số mệnh quyết định, cũng giống như ngày và đêm thay nhau, đều là quy luật tự nhiên. Có rất nhiều việc mà sức người không thể làm nó thay đổi được, những việc này đều là trạng thái bình thường vốn sẵn có của vạn vật. Con người cho rằng người sinh ra sinh mệnh là ông trời, do vậy suốt đời phải kính yêu ông trời, huống hồ là những đạo lý độc lập cao siêu kia? Con người đều cho rằng vua cao quý hơn bản thân, vì thế mà không tiếc hy sinh thân mình để trung thành với vua, huống hồ là những đạo lý chân chính đó?”

58. NGƯỜI KHÔNG CỐT CÁCH CỨNG CỎI CŨNG CHẲNG LÂU BỀN

Chịu khuất phục quá mức là kẻ tham lam.

Một người mà không một chút cương cốt, không chỉ bản thân bất ổn mà còn bị hậu thế coi thường, một người chỉ cần xuất hiện một chút ý nghĩ tham lam và ích kỷ trong lòng thì nhân cách hèn hạ vốn có của anh ta càng hèn hạ hơn. Kẻ vốn có tính cách thâm hiểm, dốt nát bị che đậy thì tính cách hẹp hòi vốn có càng trở lên tàn bạo. Kết quả là một chút nhân tính còn lại đều biến mất vì thế mà thánh hiền cho rằng làm người phải lấy “bất tham” làm bảo bối để tu thân, như vậy mới có thể vượt qua người khác, mới chiến thắng được ham muốn thấp hèn của đời thường.

Trong nội giám, người có chí thiện như Khấu Liên Tài, cũng có người chí ác như Lý Liên Anh, nghe thấy những việc làm xấu xa bỉ ổi của Lý Liên Anh mọi người trong thiên hạ đều phỉ nhổ vào.

Lý Liên Anh là người phủ Hà Vấn, Trực Lệ, vốn là kẻ lưu manh vô lại, từ nhỏ đã mất bố mẹ, không có người giáo dưỡng, vì thế mà rất ngáo ngược, đã từng buôn bán tiêu hoàng nên bị tống vào ngục, sau khi ra tù chuyển nghề sửa giày da dùng ba chữ “bị tiêu lý” làm chiêu bài gắng sức kiếm ăn.

Hà Vấn vốn là nơi sinh ra thái giám, Lý Liên Anh có người đồng hương làm thái giám trong cung tên là Thẩm Lan Ngọc, quan hệ của hai người rất tốt. Thẩm Lan Ngọc thấy cảnh ngộ của Lý Liên Anh thiếu thốn như vậy muốn tìm cho Lý Liên Anh con đường sống khác, Lý Liên Anh cảm thấy làm thái giám cũng rất tốt, bèn nhờ Thẩm Lan Ngọc giới thiệu vào. Chẳng bao lâu, cơ hội đã đến. Tây thái hậu nghe nói ở các chợ trong kinh thành đang lưu hành một kiểu đầu mới, bèn sai Thái giám trang điểm kiểu đầu này, thay đến vài người mà vẫn chưa vừa ý. Thẩm Lan Ngọc tình cờ nghe được tin này liền nói với Lý Liên Anh. Thế là Lý Liên Anh phải bỏ ra rất nhiều thời gian đi thăm dò các kỹ viện trong kinh đô, cố gắng tìm hiểu kiểu đầu của các kỹ nữ đó, cuối cùng cũng học được kỹ thuật này. Sau đó được Thẩm Lan Ngọc tiến cử vào cung, từ đó về sau nhận được sự sủng ái của Từ Hy thái hậu.

Con người Lý Liên Anh cực kỳ nhạy bén, giỏi làm vừa ý người khác, đây chính là nguyên nhân chính mà hắn được sủng ái. Khoảng cách giữa phòng Lý Liên Anh và hậu cung cũng rất gần, thái hậu thường đến chỗ hắn thăm nom, trong phòng có hơn mười chiếc ghế ngồi, trong đó Thái hậu đã ngồi tới bảy, tám cái. Tất cả những chiếc ghế mà Thái hậu đã ngồi Lý Liên Anh đều dùng vải sa tanh phủ lên để làm vui lòng Từ Hy. Từ Hy về già thích yên lặng, không thích nói chuyện, Lý Liên Anh trước tiên chuẩn bị thỏa đáng những đồ vật mà bà đã dùng như thức ăn, thuốc, phục sức, xe ngựa... tuyệt đối không được thiếu sót. Khi Lý Liên Anh nghỉ phép, các thái giám đều không thoát khỏi bị đánh đòn, vì thế họ thường nhờ Lý Liên Anh làm thay họ. Có thể nói, những ngày Từ Hy còn sống, Lý Liên Anh không rời xa bà ta một bước.

Từ sau khi Đông thái hậu mất, Lý Liên Anh mặc sức làm càn mà không nể ai cả, từ thái giám phòng trang điểm lên làm tổng quản quyền thế rộng khắp, tội ác tày trời, có rất nhiều người nhờ hắn mà đạt được địa vị cao như Trương Âm Hoàn, Trần Bích... Lúc đó, Từ Hy thái hậu sủng ái hắn ta thật không còn gì hơn nữa, hắn có thể cùng ngồi xem kịch với Từ Hy, có thức ăn ngon Từ Hy đều để dành cho hắn. Khi Lý Liên Anh bốn mươi tuổi, Từ Hy ban cho hắn rất nhiều của quý và vải làm từ da trăn như các trọng thần trong triều, các đại quân cơ, đối phủ các tỉnh ngoài đều tặng quà chúc mừng. Sau khi Từ Hy mất, Lý Liên Anh lại được Long Dụ Thái hậu che chở cho tới lúc ốm chết.

Những ngày khổ cực thật đáng sợ, sau khi có thế, Lý Liên Anh thường nhận hối lộ để mưu cầu riêng. Tổng số vàng bạc hắn thu được tới hàng ngàn vạn lượng bạc. Sau khi hắn mất, các thái giám khác thường ham muốn tài phúc của hắn tìm cách chiếm đoạt, lũ lượt sai người tin cậy của mình đi thăm dò. Kết quả điều tra cho thấy, ngoài quê quán và tiền vàng cất giữ ra, tiền trong phủ còn tồn lại chỉ có hơn ba trăm vạn lạng. Các thái giám cùng nhau phân chia, do phân chia không đều nên đã xảy ra đánh nhau. Người bị thương là Tiếu Đức Trường đã báo cáo việc này cho Long Dụ thái hậu, thái hậu sai đại thần phủ nội vụ đi điều tra, sung công tất cả các khoản tiền còn tồn đó.

Một đời phú quý vinh hoa sủng ái, đến lúc chết lại được ban thêm chữ “luyến”, sự hưởng lạc đã trở thành gánh nặng cho tâm lý; một đời nghèo hèn cuộc sống khó khăn khổ cực, đến lúc chết lại cởi bỏ được chữ “yếm”, giống như đã giải thoát được gông xiềng nặng nề. Cái chết là điều đáng sợ nhất đối với con người, con người đã đến với nhân gian, đều hi vọng mọi người có thể sống được bình yên thuận lợi. Trong thơ xuất gia, hoàng đế Thuận Trị đã viết: “Lai thời hồi đồ khí thời mê, không tại nhân gian tầu nhất hồi. Sinh ngã chi tiền thùy thị ngã, sinh ngã chi hậu ngã thị thùy. Trường đại thành nhân phương tri ngã, hợp nhãn mông lung hựu thị thuỳ. Trường đại thành nhân phương tri ngã, hợp nhãn mông lung hựu thị thuỳ. Bất nhu bất lai diệc bất khứ, thế vô hoan hỉ dã vô bi”. Tạm dịch nghĩa: “Lúc đến hồ đồ, khi đi u mê. Giữa chốn nhân gian bước một hồi. Trước lúc được sinh ai là tôi. Sau khi sinh rồi tôi là ai. Trưởng thành thì tự biết bản thân. Nhắm mắt xuôi tay lại mơ hồ. Chẳng bằng không đến cũng không đi. Đời chẳng vui mừng chẳng sầu bi”.

59. HOÀNH PHÚC BAY ĐẾN CHẶN KHÔNG NỔI

Trong phúc thấy “duỗi”.

“Họa hề phúc chi sở ý, phúc hề họa chi sở phục”. Lão Tử bàn luận về họa và phúc có tính triết lý như vậy. Cảnh ngộ của con người, họa phúc vô thường, không thể dự đoán trước được? Vì vậy, người đã an cư tất phải suy nghĩ nhiều, người không lo xa tất phải lo gần. Khi đã hiểu rõ sự hiển vinh, nên dè dặt, cẩn thận, tất không được hí hửng đắc ý, đắc ý quá sẽ quên hết mọi việc, nếu không thì vui quá sẽ buồn. Khi gặp phải họa, cũng không được bi quan thất vọng, tự ruồng bỏ mình. Có một câu viết như sau: “Sơn non trùng điệp, nước lại dâng chẳng lối thoát, liễu mờ hoa sáng cả một thôn”.

Thời đương đại, có một học giả đã nói: “Tâm lượng bao nhiêu, phúc lớn bấy nhiêu”. Cơ sở của bách phúc đều được xây dựng trong lòng. Thái dương cảm ứng thiên” nói: “Họa phúc vô môn, duy nhân tự chiêu” (Họa phúc khó biết, do người tự mang), sự phân lưu của họa và phúc là thiện và ác. Dục vọng cần phải tránh và hướng tới cái lành, cần mở ra con đường hướng thiện, nhân tâm bất động, dục vọng chưa thành, không dục vọng tự thấy cát hung. Cho nên, cổ nhân ban ngày tỉnh táo, ban đêm thông suốt, loại bỏ sự sợ hãi, ở giữa không nhìn không nghe, chẳng qua là trị ác hướng thiện. Vì vậy nói người lành nói lời thiện, ánh nhìn thiện, làm việc thiện, một ngày có ba cái thiện, ba năm nhất định có phúc.

Trong thời kỳ Càn Long, có một người tên là Nhan Hi Thâm, nhậm tri châu ở Bình Độ. Một ngày hè, Nhan Hi Thâm vì công vụ đi đến các tỉnh thành, vừa lúc Bình Bộ châu đang gặp bão lớn, cả thành phố bị nước nhấn chìm. Cư dân không có nhà ở, lưu lạc khắp nơi. Tất cả lương thực cũng bị cuốn đi hết, khiến người dân không có thức ăn lũ lượt chen nhau ra đường.

Tri châu không có ở đó, công việc chống nạn không có cách nào. Mẹ của Nhan Hi Thâm thấy dân bị nạn trong lòng như có lửa đốt. Bà tự cảm thấy mình phải có trách nhiệm cứu giúp những người dân bị nạn này. Ngay sau đó, bà hạ lệnh mở cửa kho lương thực còn lại cho dân. Do được ăn no, người dân cuối cùng cũng vượt qua được cơn hoạn nạn đó.

Hành động cứu đói của mẹ Nhan Hi Thâm đương nhiên nhận được sự ủng hộ của trăm dân, nhưng trong con mắt của các quan trên thì đó lại là một việc làm loạn. Thượng thư cấp trên của Nhan Hi Thâm lấy tội danh tự động mở kho lương báo cáo lên với Càn Long nhằm bãi miễn chức vụ tri châu của Nhan Hi Thâm.

Hoàng đế Càn Long xem qua bản tấu, đập bàn tức giận nói: “Một người mẹ hiền lương như vậy, một quan sử tốt như vậy, trung thành tận tụy với công việc, vì nước vì dân, không ủng hộ họ mà lại vạch tội họ, vậy lấy cái gì để noi gương cho thiên hạ đây?”, nói rồi lập tức hạ lệnh phong cho Nhan Hi Thâm làm tri phủ, đồng thời còn ban thưởng cho mẹ ông danh hiệu “tam phẩm”.

Đây là phong cách trị chính của Càn Long, thưởng phạt phân minh, xem xét kỹ về con người. Đối với việc của Dương Thụy Liên cũng như vậy.

Dương Thụy Liên là người Thường Châu, khá giỏi trung pháp, khôn ngoan, giỏi giang, viết chữ triện rất đẹp. Lúc đầu ông sống uất ức bất đắc chí ở quê nhà, đành phải tới kinh đô dựa vào người thân là Lương Thi Chính. Khi đó đúng là lúc thành lập Cổ Lam Quán Tây Thanh, Lương Thi Chính liền đưa Dương Thụy Liên vào quán làm quan sao chép. Đến ngày mồng 3 tháng 8 năm đó, những người cùng quan đến đến tham gia kỳ thi hương, chỉ có một mình Thụy Liên ở lại quán. Sau bữa trưa, một người mặt mũi khôi ngô bước vào Cổ Lam quán, vì không quen biết nên Thụy Liên chỉ chào sơ qua với ông ta, mời ông ta ngồi rồi hai người cùng nhau nói chuyện.

Người khách hỏi Thụy Liên người trong quán đi đâu cả rồi thì Thụy Liên trả lời họ đều đi thi hương cả. Người khách lạ lại hỏi vì sao chỉ còn lại một người, Thụy Liên trả lời rằng lo trong cung để sao chép gấp, cho nên mới ở lại. Người khách hỏi nguyên quán, họ tên của Thụy Liên, Thụy Liên đều lần lượt trả lời. Người khách còn yêu cầu được xem những thứ mà Thụy Liên viết, Thụy Liên đáp ứng yêu cầu của ông ta, sau khi xem xét xong người khách vô cùng tán thưởng thư pháp của Thụy Liên.

Đang nói chuyện thì đột nhiên có vài tên thị vệ chạy đến, Thụy Liên lúc này mới biết người khách là Càn Long Cao Tông, liền lập tức quỳ gối xuống đất vái lạy thỉnh tội. Càn Long gật đầu cười cười rồi đi.

Ngày hôm sau, Càn Long nói với Lương Thi Chính: “Người thân của ngươi là Dương mỗ rất thành thực, triện thể và lối chữ lệ viết đều rất đẹp, nhân tài như vậy mà không tham gia thi hương, quả là đáng tiếc, ta sẽ ban cho anh ta làm cử nhân vậy!”.

Càn Long quả thật đã không nhìn lầm người, Dương Thụy Liên sau khi nhậm chức đã làm rất tốt, thành tích lại cao, vì thế mà được chọn làm huyện lệnh Tương Đàm. Tuy nhiên, vị huyện lệnh họ Dương này cũng có một tật xấu, đó là sự tự kiêu. Mỗi lần không cẩn thận đắc tội với thượng thư, bị thượng thư đánh. Sau khi xem bản tấu xong, hoàng đế Càn Long nói: “Dương Thụy Liên là một người thành thực, điều này ta rất hiểu, có thể tha thứ được”, thế là Dương Thụy Liên được an toàn. Từ đó có thể thấy rằng Càn Long khi xét con người, đều xem cả bản chất rất cẩn thận.

Thói quen hay phỉ báng, châm biếm nói xấu người khác: Những điều bộc lộ ra chính là sự xấu xa của linh hồn mình. Bị người khác phỉ báng, nhưng lại không lấy oán để trả oán, mà “hữu tắc cải chi, nguyên tắc gia miễn” (có sai thì sửa, không sai thì tránh), kết quả là sửa chữa được những khuyết điểm của mình, nhân phẩm càng thêm vẻ vang, những người thích dựa vào sức mạnh ức hiếp, bắt nạt làm nhục người khác thì sẽ mất đi cái phúc của chính mình. Bị người khác làm nhục mà không lấy thù để giải thù sẽ làm cho chí hướng của bản thân càng cao xa, lòng tin càng kiên định, cuối cùng sẽ mở mày mở mặt, chuyển hóa thành phúc, trở thành kẻ đại trượng phu.

Ngũ quan là cửa sổ của tinh thần, huyết khí là “kẻ sai dịch” của ngũ tạng. Tai mắt chăm chú nghe nhìn âm thanh, màu sắc, ngũ tạng sẽ bị dao động, huyết khí chuyển động không nghỉ, tinh thần dao động mà không thể kìm hãm được, tâm niệm sinh ra nhiều mà khó kiềm chế được. Như vậy, khi họa phúc tới, mặc dù nó biểu hiện rõ như đồi núi nhưng cũng khó mà biết rõ được. Vì vậy mà thánh nhân mới nâng niu bản thân mình mà không làm cho huyết khí, tinh thần và ý nghĩa tiết ra ngoài.

60. CỔ CÓ DÀI THÊM NỮA CŨNG KHÔNG CAO QUÁ ĐẦU

Duỗi cũng có hạn.

Một người trong lúc đang đắc chí nếu ăn hối lộ và làm điều phạm pháp, gây ra tội ác, đến khi thất ý mà tội ác vẫn đầy mình; nếu trong những ngày bình yên không nghĩ đến những nguy nan thì không thể cân nhắc kỹ càng, cuối cùng sẽ phải chịu khổ. Thường có câu: “Đắc ý vật vong thất ý thời” (khi đắc chí chớ quên lúc thất cơ lỡ bước). Cho dù sống trong môi trường hạnh phúc thì mọi việc cũng phải làm với thái độ cẩn thận và tỉ mỉ, cho dù làm quan lớn thì cũng không được vơ vét xương máu của dân.

Trịnh Nguyên Trù lúc đảm nhậm chức Bồ Chính Thư Hồ Nam đã dùng thủ đoạn dối trá để cướp đoạt tiền tài. Tất cả các quan châu huyện được chọn đến các tỉnh báo cáo, Trịnh Nguyên Trù sẽ nói với anh ta, những thiếu sót này hiện đã có người xử lý, phần thiếu sót tốt cho ngươi. Đối với những lời nói của Bồ Chính Thư, mọi người không thể tin, nhưng có người đã đợi đến nửa năm mười tháng, tiền tích trữ thì đã tiêu hết, thậm chí không còn mảnh áo che thân, ăn không no bụng, chức vị thì vẫn chưa đạt được. Đợi đến khi thực sự có sai sót, người đến xin ý kiến ông ta, ông ta sẽ đáp ứng ngay trước mặt, nhưng cũng không giao cho uỷ bài. Nếu hỏi ông ta nguyên nhân, ông ta sẽ nói với bạn cần tiền để mua thiếu sót, tiền nhiều hay ít tùy thuộc vào cái tốt hay xấu của sự thiếu sót, khoảng chừng trên dưới một vạn.

Đương nhiên, đối với các quan ứng cử không được cung cấp quần áo, lương thực, rõ ràng không thể kiếm đâu ra một vạn lượng vàng, nhưng cũng không quan trọng, Trịnh Nguyên Trù sẽ thông báo cho các nha dịch thứ sử của châu hay huyện lên tỉnh hầu hạ đại nhân mới. Những thư dịch và nha dịch này đều là những người hiểu biết, đều có thể mang đến những khoản tiền lớn để làm mọi thủ tục cho các quan lớn mới. Đợi sau khi nhậm chức, tiền lương thực nhất định sẽ do hộ thứ sử đến nhận, gạo đường sông sẽ do lương thứ sử đến nhận; việc mua các đồ dùng cần cho quan sẽ do thứ sử nhà kho phụ trách, mặc cho họ thu về, những thu nhập lợi tức trừ tiền vốn ra sẽ phân lại lợi nhuận. Nha dịch cũng có những thủ đoạn kiếm tiền, lúc đầu đến cửa quan kiện thì nguyên cáo phải nộp ngân lượng gọi là tiền lệ, sau đó lại đến nhà bị cáo, bất kể là có lý hay không đều hống hách lộng hành, sau khi cơm no rượu say mới xuất môn, rồi lại đến nhà các nhân chứng quấy nhiễu một trận. Vụ án còn chưa xét xử xong đã đòi thu đường phí, giáo đường phí, cho nên lúc đó trộm cướp nổi dậy như cồn, nhân dân không dám báo cáo, vì báo cáo sẽ phải nộp tiền oan uổng, mặc dù đã bắt được trộm cướp nhưng sau đó cũng ăn hối lộ rồi thả họ ra. Cho nên lúc đó mới có câu ngạn ngữ rằng: “Bị đạo kinh quan trọng bị đạo” (bị cướp lên của quan lại bị cướp thêm lần nữa).

Trong số các quan xét xử công việc, có một, hai người không chịu làm theo sự sắp đặt của Trịnh Nguyên Trù mà phụ họa hùa theo, ví dụ như tri huyện huyện Tương Hương của hạ phủ Trường Sa Trương Bác Bảo, vốn đã được ban chức tri huyện được sáu, bảy năm, nhưng đến thời gian nhậm chức thì chưa đầy bốn tháng; và cả tri huyện huyện Tương Đàm Vệ Tế Khả, thực tế đã ban chức độ quan được năm năm, nhưng đến khi xảy ra vụ án thì vẫn chưa được nhậm chức, tất cả những thiếu sót tốt đều như vậy.

Tiền bạc mà Trịnh Nguyên Trù cướp được thì hắn mặc sức tiêu phí. Gia tộc nhà hắn có hơn bốn trăm người, còn nuôi thêm hai đội múa kịch, ngày đêm không ngừng biểu diễn. Đối với chuyện hôn nhân cưới xin, Trịnh Nguyên Trù sai một bộ phận người trở về quê hương, rồi dùng mười hai chiếc thuyền lớn, trên thuyền cờ màu tung bay trong gió, mọi chi phí đều đã tính toán, cho nên lúc đó các học giả giáo đồ đã tấu lên với hoàng thượng rằng: “Việc cấp bách nhất hiện nay là việc quản ở tỉnh Tứ Xuyên, nhưng việc này không gấp bằng việc trị các quan tỉnh, một khi việc trị quan mà trong sáng thì bọn trộm cướp tự nhiên sẽ biến mất. Trộm cướp chẳng qua chỉ là những con ghẻ của bệnh hắc lào, mà việc trị quan thực chất là mối đại họa từ bên trong, cần phải loại trừ ngay. Những lời nói của Y Trạng Đồ đã chỉ rõ tội án của Trịnh Nguyên Trù, lại là những ngôn ngữ nhằm vào việc trị những tên quan đồi bại đời nhà Thanh. Hiện tượng Trịnh Nguyên Trù là một virút độc hại trên cơ thể xã hội nhà Thanh, nếu không loại bỏ nó đi thì cơ thể làm sao có thể khỏe mạnh được?

Cổ nhân nói: “Mặt trời và mặt trăng là hai con mắt lớn của nhân loại, một con mắt nhìn vào ban ngày, một con mắt nhìn về ban đêm, hai con mắt đều chiếu sáng cả thế giới, đây chính là thuộc tính vừa chiếu sáng vừa không chiếu sáng của mặt trời và mặt trăng, chứ không phải chịu sự sai khiến của ai cả, không có thiên kiến và việc riêng tư của cá nhân, cũng không yêu cầu ai cảm kích ân đức của chúng. Bản thể của lương tri cũng như sự sáng suốt bình thường của nhật nguyệt, đối với vận vật trên thế gian vừa biết vừa không biết, nhưng những điều biết đều nằm trong lương tri”.

Trời đất vô tư, bao phủ, gánh vác mọi việc trên thế gian, nhật nguyệt vô tư, lấy sự ấm áp và sáng sủa để bạn cho thế gian, nói về thiên địa: “Dĩ kỳ bất tự sinh dã, cố năng trưởng sinh”, theo lời của thánh nhân thì: “Bất dĩ kỳ, vô tư dã, cố năng thành kỳ tư”. Có thể thấy rằng thiên địa không tự sinh mà trường sinh, thánh nhân không tự tư mà có thể thành kỳ tư.

Lão Tử nói: “Ngày rộng tháng dài, thiên địa vốn có thể tồn tại lâu dài chính là vì nó tồn tại một cách tự nhiên chứ không phải là vì sự sinh tồn của bản thân, cho nên nó mới tồn tại lâu như vậy. Vì thế, những thánh nhân hiểu chữ “đạo”, chính là đặt mình sau mọi người, thì sẽ nhận được sự ủng hộ và kính phục của mọi người; đặt tính mệnh của bản thân không nghĩ gì đến sẽ làm cho sinh mạng của mình được bảo vệ an toàn. Đây không phải là do anh ta không tự tư tự lợi mà chu toàn sự nghiệp của mình sao?”

Vua Thuấn hỏi một đại quan: “Đạo” nếu có thể đạt tới thì giữ lại được không? Viên đại quan đáp: “Thân thể của bệ hạ không phải do chính bệ hạ chiếm giữ, bệ hạ làm sao có thể đạt tới “đạo” mà không tự mình giữ lấy được chứ?” Vua Thuấn nói: “Thân thể của ta đều không thuộc về ta, vậy là thuộc về ai?” “Là trời đất ban cho bệ hạ hình thể”, đại quan đáp, “sự sinh tồn không phải do bệ hạ tư hữu mà do sự trung hòa của trời đất ban cho bệ hạ. Sinh mạng cũng không phải của riêng bệ hạ mà do trời đất ban cái thuận khí cho bệ hạ. Con cháu không phải của riêng bệ hạ mà là do trời đất ban cái biến chất nên bệ hạ mới có con cháu. Vì thế hành tẩu không có mục tiêu, ở không định rõ, ăn uống không biết là đồ gì. Sự vận hành của trời đất là sự vận động của khí, nói như vậy, “đạo” làm sao có thể đạt tới mà vẫn còn muốn lợi ích cá nhân chứ?”.

61. MƯỢN THANG LÊN LẦU

Thuận theo thế mà duỗi.

Người biết được ưu điểm của người khác là người sáng suốt, người biết kiểm điểm những khuyết điểm của mình là người thông minh. Thắng được người khác là biểu hiện của người có năng lực, người biết khắc phục khuyết điểm của bản thân là người biết tu dưỡng thực sự. Người biết thỏa mãn thì luôn cảm thấy đầy đủ, người không lo lắng thì lúc nào cũng lạc quan hướng về phía trước.

Xem xét việc tốt không nhất thiết phải quá tỷ mỉ, nhưng phòng ngừa tai họa thì lại phải chu đáo cẩn thận. Thánh nhân đã cảnh giác sự phát sinh của những việc nhỏ bé, phương pháp đề phòng ở chỗ quan sát kỹ càng mà dùng sức mạnh để tiến hành. Những kẻ ngu xuẩn nếu cảm thấy tự mình có thể kiểm điểm hành vi của mình thì giống như trí tuệ của người thông minh, người thông minh luôn luôn xem xét bản thân giống như công lao và sự nghiệp của thánh nhân.

Người Anh đánh chiếm Ninh Ba vào năm 1841, tức Đạo Quang tháng 8 năm thứ 21. Đến tháng 3 năm thứ 2 mới rời bỏ thành này, hai ngày sau lại rời bỏ thành Trấn Hải. Vị tướng quân lúc đó là Dịch Kinh, ông cùng Tham tán Văn úy đã mượn chuyện này để thổi phồng lên, nói rằng Kỳ Khắc Địch có công, lấy công thu hồi đất đai tấu lên với Tuyên Tông. Tuyên Tông lập tức hạ chiếu ban thưởng đối với những tướng sỹ có công, đồng thời xem xét thăng chức.

Thực ra theo những lời nói của những người hiểu rõ tình hình thì việc thu hồi ở Ninh Ba không phải là công lao của quan binh mà là công sức của Từ Bảo, Trương Tiểu Hoả và hơn sáu mươi người cùng nhóm bỏ ra. Lúc đó, Mi Từ thời Đống, trong tập văn của mình đã ghi chép rất tỷ mỉ chuyện này.

Sau khi người Anh đánh chiếm Ninh Ba, quan binh triều Thanh nhiều lần tấn công nhưng đều không thành. Lúc đó, bộ chỉ huy tác chiến đang đánh ở thành Thiệu Hưng mà huyện lệnh huyện Ngân (tỉnh Chiết Giang) Thư Mỗ cũng đang có hiệu lực trong quân đội. Một hôm, binh lính bắt được một tên trộm đang chuẩn bị xử hắn tội chết, huyện lệnh Thư cảm thấy người này trông rất quen, nghĩ lại một lúc thì hóa ra đó là một tên ăn trộm tài tình của huyện Ngân. Thư huyện lệnh thấy tên trộm này có thể lợi dụng được bèn nói với hắn: “Ngươi vì ăn trộm mà bị xử tội chết, tại sao không tạo cho người con đường sống mới nhỉ? Nếu như có thể quay đầu hối lỗi, ta sẽ nói với tướng quân khen thưởng ngươi”.

Lúc đó người Trung Quốc gọi người phương Tây là Di Quỷ Tử, đồng thời căn cứ vào sự khác biệt về màu da có màu trắng và đen. Tên trộm nghe nói muốn miễn tội sẽ phải lấy đầu người phương Tây nên rất vui mừng đáp ứng ngay. Thư huyện lệnh liền đưa hắn đến chỗ tướng quân Dịch Kinh, Dịch Kinh có hứng với mưu kế này, liền thưởng cho tên trộm rất nồng hậu rồi bảo hắn rời đi.

Quả nhiên không lâu sau, tên trộm mang đầu người phương Tây đến thật, tướng quân Dịch Kinh rất vui mừng, liền ban thưởng tiếp cho hắn. Về sau, đầu người phương Tây được mang đến ngày càng nhiều, mọi bọn trộm đều dùng mánh khoé đó. Dịch Kinh liền giao ước công khai giá cả với bọn trộm này, đầu của người da đen bao nhiêu tiền một cái; thường thì đầu của người da trắng gấp hai lần giá đầu của người da đen. Giá bắt sống còn cao hơn nhiều.

Từ đó trở đi, thành Ninh Ba khi về đêm, những tên trộm lập tức lêu lổng khắp nơi. Binh lính nước Anh bao đêm đều đi tuần tiễu khắp đường ngõ, thường một người trước, một người sau, vừa rồi hãy còn vui mừng phấn khởi, chớp mắt thì người sau đã không thấy tăm hơi đâu cả, người trước quay đầu lại nhìn thấy người đi sau đầu đã rơi xuống đất. Người đi trước ngẩn cả người ra, trong chớp mắt cũng không thấy đầu của mình đâu nữa. Có tên trộm mặc thường phục phương Tây, tay cầm gậy văn minh, vừa bước tới gần người Anh, nhân lúc người Anh không để ý liền dùng dao cắt đứt đầu. Cũng có những người bị bắt sống bằng cách dùng một túi vải chụp lên đầu từ phía sau rồi dùng dây thừng treo xuống tường thành rồi biến. Ngoài ra còn có rất nhiều mưu kế hay mà không kể ra hết được.

Một hôm, tướng quân Dịch Kinh ra lệnh: Có một trăm đầu quỷ không bằng một tên thủ lĩnh. Nếu có thể bắt sống một tên thủ lĩnh, sẽ thưởng vạn vàng, phong quan tam phẩm. Những tên trộm hoan hô reo hò vui mừng, nhưng cuối cùng đều mặt mày ủ rũ quay về. Hóa ra nơi ở của các quan quân người Anh được canh phòng rất nghiêm ngặt, hơn nữa còn thường xuyên thay đổi chỗ ở nên không có cách nào hạ thủ. Nhưng từ khi bọn trộm “đến thăm” thành Ninh Ba, người Anh mất đầu lên đến hàng chục hoặc hàng trăm người, quan quân Anh vô cùng sợ hãi, liền dẫn quân đội rời đi. Tướng quân Dịch Kinh cũng có công phá địch phục hồi thành quách.

Khổng Tử nói: “Người được trời sinh ra đã hiểu biết là thượng đẳng; người thông qua học tập mới hiểu biết là thứ đẳng; người gặp khó khăn rồi mới học tiếp là người tái thứ đẳng; gặp phải khó khăn mà không học nữa thì đó là người hạ đẳng ngu xuẩn”.

Khổng Tử nói tiếp: “Có thể cùng nói chuyện với ông ta mà không nói chính là đã bỏ lỡ mất đối tượng, không thể cùng ông ta nói chuyện mà lại nói chuyện cùng ông ta chính là đã nói sai. Người thông minh vừa không bỏ lỡ những học vấn trên thế tục để tu tâm dưỡng tính, lại còn tìm cách để quy phục bản tính nguyên thủy của nó; dùng quan niệm thế tục để trị tận gốc tính dục, đạt được sự sáng suốt”.

Những người đi tu thời xưa thường dùng sự yên tĩnh để tu dưỡng trí tuệ. Trí tuệ đã có mà không lấy ra sử dụng, cái này gọi là lấy trí tuệ để giữ yên tĩnh. Trí tuệ và sự yên tĩnh bảo dưỡng lẫn nhau, sự hài hòa và lẽ trời được dưỡng thành trong chính bản tính của nó.

62. DUNG THỨ NGƯỜI, THÊNH THANG TIẾN BƯỚC

Khoan dung là “duỗi lớn”.

Cái lợi là điều mà mọi người đều thích, cái hại là điều mà mọi người đều sợ hãi. Theo đuổi danh lợi là lẽ thường tình của con người, nguyên nhân của danh lợi thường tồn tại song song với tai vạ. Dục lợi nung nấu ruột gan, thấy lợi mà quên nghĩa thì tai họa ắt sẽ đến. Do vậy, có thể thấy rằng lợi hại được sinh ra từ cái lợi cái hại mà cái lợi hại lại sinh ra thành bại. Người ngu đần thường khó xác định được cái lợi rất nhỏ mà gặp phải tai hoạ. Người thông minh lại có thể chuyển hại thành lợi, lấy nghĩa để mưu lợi. Tính toán cái lợi và hại thực ra là phân biệt kẻ ngu và người trí.

Thời kỳ Xuân Thu, quốc vương nước Sở là Sở Trang vương luôn chăm lo việc nước, vì thế mà quốc gia ngày càng cường thịnh.

Một hôm, Sở Trang vương thiết tiệc khoản đãi quần thần, ông muốn người đẹp được sủng ái của mình mời rượu mọi người. Trời đã về tối, ánh nến cháy leo lét, quân thần tướng võ uống rất vui vẻ. Bỗng nhiên, một trận gió lớn thổi đến cung điện, tất cả nến đều bị thổi tắt, mâm tiệc bỗng trở nên tối như mực.

Đúng lúc này, người đẹp đang mời rượu trong bữa tiệc bỗng bị một người trong bóng tối kéo cổ tay áo. Nàng không dám hét cũng không dám bước, trong lúc khẩn cấp, nàng kéo được dây mũ của người đó, người đó kinh sợ nên nàng mới thoát thân.

Người đẹp chạy đến bên Sở Trang vương, kể với ông việc nàng bị người khác trêu ghẹo và chiếc dây mũ của người đó bị nàng giật mất, đợi đến khi các ngọn nến được thắp sáng lại, chỉ cần kiểm tra dây mũ là sẽ bắt được kẻ đó.

Sở Trang vương nghe vậy, trong lòng nghĩ đây có lẽ là do sự nông nổi nhất thời của người nào đó sau khi đã say rượu, nếu như vì chứng tỏ rõ trinh tiết của đàn bà để trị tội người đó thì không chỉ làm cho không khí vui vẻ của bữa tiệc tối hoàn toàn bị đảo tung lên mà còn khiến mọi người có cảm giác chỉ vì yêu mến người đẹp của chính mình mà khinh thường các đại thần võ tướng, từ giờ về sau ai còn muốn phục vụ trung thành nữa chứ? Vì vậy không nên làm theo yêu cầu của người đẹp. Thế là ông nhân lúc các ngọn nến chưa được thắp sáng hết liền thét to trong bóng tối: “Trong bữa tiệc thịnh soạn như thế này, các vị nhất định phải ăn uống vui vẻ, dây mũ của ai mà còn buộc chặt chưa bị tuột ra thì người đó uống rượu kém!”.

Những người dự tiệc vì muốn làm hài lòng Sở Trang vương, lần lượt kéo đứt dây mũ của mình, đợi đến khi cung điện sáng trở lại, tất cả dây mũ của mọi người đều bị đứt, người trêu ghẹo người đẹp cũng không có cách nào tra ra được.

Sau này, trong một chiến dịch bao vây tấn công nước Trịnh, có một viên tướng anh dũng cầm đầu, chỉ trong năm hiệp đã chặt đứt đầu năm tên địch, khiến cho quân địch mất hồn mất vía. Trong chiến dịch đó, nước Sở đã giành được toàn thắng, nghe nói vị võ tướng dũng mãnh nhất đó chính là người đã bị mỹ nữ kéo đứt dây mũ trong bữa tiệc.

“Chu Dịch - Càn” viết: “Thông qua học tập để tu dưỡng đức tính của mình, thông qua việc đưa ra những câu hỏi khó để hiểu những vấn đề mà mình chưa rõ, dùng tấm lòng nhân ái đối đãi sự vật để chi phối hành động của bản thân, đồng thời để cho bách tính trong thiên hạ nhận được ân huệ”. Đoạn này giảng về phương pháp cụ thể để tu dưỡng đức tính học tập và nguyên tắc đối nhân xử thế. Cho rằng bồi dưỡng phẩm chất đạo đức cao thượng phải thông qua biện pháp học tập để giải quyết; hiểu rõ những câu hỏi khó phải thông qua phương pháp hỏi han, thảo luận để giải quyết; xem xét con người nhất thiết phải tuân theo nguyên tắc nhân nghĩa. Như vậy mới có thể mang lại lợi và ích cho muôn dân trong thiên hạ. Con người không thể không dựa vào sinh mạng của mình để sinh tồn nhưng lại không biết sinh mạng của mình là cái gì; con người không thể không dựa vào tri giác của mình để cảm nhận nhưng lại không biết tri giác của mình là gì. Điều này đều do “tâm” không làm chủ những nỗi đau. Nếu như tâm không chi phối được tính mệnh của mình thì những thứ đã phân rõ trắng đen đặt trước mặt, mắt cũng không nhìn thấy; và cả những tiếng chuông kêu lớn ngay bên tai, tai cũng không nghe thấy. Các bộ phận bị che đậy không phải là mắt hay tai mà chính là lương tri trong tâm.

63. NGƯỜI QUÂN TỬ KHÔNG NHỚ ĐẾN NHỮNG TỘI ÁC XƯA

Bản thân chịu thiệt thòi, biểu dương người để có lòng dân.

Trong nhiều trường hợp, không thể chỉ coi trọng những giao tiếp xã giao trong những bữa tiệc vui vẻ, mà hai bên nên giữ lấy tinh thần hoạn nạn cùng gánh vác, cùng hoàn cảnh tương trợ, yêu thương gắn bó lẫn nhau. Làm người còn cần phải giữ được một trái tim thuần khiết như đứa nhỏ mới sinh ra, cùng với những người có chí hướng giống mình, tâm linh tương thông, can đảm, nghĩa hiệp phục vụ cho xã hội. Khi bị người khác làm nhục cũng không được lộ vẻ tức giận. Một người có tấm lòng thà chịu thiệt thòi, nhẫn nhục, tự nguyện nhượng bộ, trên con đường của đời người sẽ tự cảm thấy mọi chỗ đều tốt đẹp, luôn cảm thấy dễ chịu với tiền đồ và sự nghiệp của mình.

Cuối năm Tây Hán, sau khi Vương Mãng cướp quyền thì xa hoa dâm đãng vô cùng, nhân dân không được sống yên ổn, hào kiệt và nông dân khắp nơi khởi nghĩa nổi dậy đấu tranh với chính quyền Vương Mãn. Kết quả là chính quyền Vương Mãn bị lật đổ. Song sau khi lật đổ chính quyền Vương Mãn, các hào kiệt tranh giành ngôi vị hoàng đế, đánh nhau không thể can ngăn được, trong đó có một đội ngũ do Lưu Tú lãnh đạo.

Lưu Tú tiếp nhận kiến nghị của bộ hạ là Phi Đồng, lấy danh nghĩa Đại Tư mà triệu tập binh mã, còn chiêu mộ thêm bốn nghìn quân tinh nhuệ. Bộ tướng của ông là Nhiệm Quang tuyên cáo với thiên hạ: “Vương Lang giả mạo hoàng tộc Lưu Thị, lừa gạt nhân dân, đại nghịch vô đạo. Từ phương Đông, đại tư mã điều trăm vạn đại quân đến chinh phá. Tất cả quân dân đều đã quy thuận, không kể tội những việc đã qua; kẻ nào kháng cự quyết không dung tha!”.

Nhiệm Quang phái kỳ binh phân phát thông cáo này tới Cự Lộc và các vùng lân cận. Nhân dân thấy bản thông cáo này bàn bạc sôi nổi, khiến cho tin tức ngày càng lan truyền đi xa. Binh tướng của thủ hạ Vương Lang nghe thấy vậy đều rất sợ hãi như đại họa sắp giáng xuống đầu.

Đích thân Lưu Tú dẫn bốn nghìn quân tinh nhuệ đánh rất nhiều huyện thành lân cận, thanh thế ngày một to lớn. Chẳng bao lâu, lại có rất nhiều thủ lĩnh ở các địa phương thấy thông cáo, liền dẫn quan đến nương nhờ Lưu Tú. Lưu Tú vô cùng hào hiệp đã phong cho rất nhiều tướng quân, còn phong rất nhiều hầu tước. Chính sự chắp vá hỗn hợp như vậy nên ông lại thu nạp thêm hơn chục vạn binh mã, dẫn đội quân không ngừng lớn mạnh này, Lưu Tú đã phát động cuộc tấn công đánh Cự Lộc.

Không lâu sau, Lưu Huyền lại phái quân chinh phạt Vương Lang. Đại quân hai bên đường liên hợp lại với nhau, đánh liên tục trong hơn một tháng mà vẫn không đánh bại được thành Cự Lộc. Có vài vị tướng quân nói với Lưu Tú: “Chúng ta việc gì phải mất nhiều thời gian ở đây? Chi bằng trực tiếp tấn công Hàm Đan, đánh gục được Hàm Đan, giết chết Vương Lang, còn sợ thành Cự Lộc không đầu hàng sao?

Lưu Tú tiếp thu ý kiến của họ, để lại một bộ phận binh mã vây đánh Cự Lộc, còn tự mình dẫn đại quân tiến đánh Hàm Đan, đánh liên tiếp trong vài trận. Quân đội của Vương Lang chống đỡ không nổi đành phải mở cổng thành đầu hàng. Lưu Tú dẫn đại quân tiến vào Hàm Đan, giết chết Vương Lang.

Lưu Tú sống trong cung điện ở Hàm Đan do Vương Lang cho xây, ra lệnh cho thủ hạ rà soát lại các công văn trong triều. Những công văn này phần lớn là các văn thư qua lại giữa quan sứ ở các quận huyện và các cường hào nhà giầu với Vương Lang, nội dung phần lớn là nịnh hót Vương Lang, nói xấu Lưu Tú, thậm chí còn đưa ra các chủ ý nhằm giết hại Lưu Tú.

Đối với những văn thư như này, Lưu Tú không thèm xem, ông vứt hết ở một bãi đất trước cung, đồng thời triệu tập toàn thể quan viên và tướng sỹ, đứng trước mặt họ ra lệnh cho đốt sạch toàn bộ những văn thư này, có người nhắc nhở Lưu Tú rằng: “Ngài sao lại đốt hết như vậy? Những người phản đối chúng ta đều rúc đầu ở đây, bây giờ đến tên của họ cũng tra không ra”. Lưu Tú nói với họ: “Ta đốt những cái này chính là muốn nói rõ với tất cả mọi người rằng ta không thèm để ý tới những ân oán xưa để mọi người an tâm, để cùng nhiều người ủng hộ ta”.

Những người khuyên ngăn lúc này mới hiểu ra, Lưu Tú không truy cứu những người trước đây đã từng phản đối mình để những người đó có thể yên tâm yên trí phục tùng theo ông mà không sợ ông báo thù những người lao vào phe phản đối ông. Mọi người đều kính phục mưu trí sâu xa và chí khí lớn của Lưu Tú. Những người trước đây phản đối ông thấy việc làm này của ông đều nguyện một lòng phục vụ.

Lưu Tú chiếm được lòng người, được sự ủng hộ của nhiều người cuối cùng trở thành hoàng đế khai quốc của Đông Hán.

Ân oán thù hằn là tương đối, dưới điều kiện nhất định có thể giải cứu cho nhau. Oán hận có thể do làm việc thiện, ban ân huệ mà trở nên rõ ràng. Có thể thấy làm việc thiện không nhất định đều được mọi người khen ngợi, cho nên để người cảm ơn ân đức không bằng để người lần lượt quên hết sự ca ngợi và ân oán. Thù hận có thể do ân huệ sinh ra, có thể thấy rằng làm ơn để hy vọng mọi người cảm ơn ân đức không bằng loại trừ đi ơn huệ và hận thù. Đại trượng phu hành động vì người, chỉ cần không hổ thẹn với lương tâm thì oán hận sự phi nghĩa trên con đường kế tục giữa kẻ tiểu nhân và tà ác sẽ không thèm tính đến. Nhìn một cách xa rộng, ân thù đức oán phải xem xét một cách toàn diện, không thể hạn chế trong từng người từng việc mà bàn luận lung tung.

64. THA CHO NGƯỜI KHÔNG PHẢI LÀ KẺ NGU, KẺ NGU KHÔNG THỂ THA CHO NGƯỜI

Mong cầu duỗi trong việc “tha cho người”.

Trong đối nhân xử thế, khi có việc mà có thái độ nhường nhịn mới là người khôn khéo, vì nhường nhịn chính là chuẩn bị tiến một bước tiến sau này; đối xử với người bằng thái độ khoan dung là vui vẻ nhất, vì mang lại điều lợi cho người khác chính là tạo sự thuận lợi sau này cho chính mình.

“Trước vì nỗi lo của thiên hạ mà lo lắng, sau vì niềm vui của thiên hạ mà vui”. “Nhường một bước, con đường của ta sẽ rộng thêm một phần. Bằng thái độ làm người này để làm người mới là chuẩn tắc của sự tu dưỡng phần đức và tâm tính”. Bước trên một con đường chật hẹp, ta phải để lại một chỗ cho người khác đi, khi hai người cùng đi qua một con đường nhỏ, nếu như không ai nhường ai thì cả hai sẽ bị rơi xuống vực sâu.

Thời nhà Tùy, có một người tên là Triệu Trác, khi Tùy Văn Đế đương triều, đã từng nhậm chức đại lý thi thiếu khanh (cũng chính là pháp quan trong cung đình).

Một lần, gian thần đến tố cáo Triệu Trác, Tùy Văn Đế căn cứ vào những lời tố cáo sai người đi điều tra, mới phát hiện ra đó đều là những lời vu cáo không có thật thì vô cùng tức giận liền hạ lệnh chém đầu Lai Khoáng.

Lai Khoáng biết được quyết định của hoàng thượng, sợ đến nỗi mất hết cả hồn vía. Nhưng sau khi Triệu Trác biết việc này lại chủ động xuất diện đến cầu xin cho Lai Khoáng.

Tùy Văn Đế nghe lời khẩn cầu của Triệu Trác thì rất bực tức, nói một cách không vui: “Hắn ta muốn hãm hại ngươi, ngươi lại muốn cứu hắn. Nếu thế thì xem ra ngươi thì khoan hồng độ lượng, còn ta, một vị hoàng đế mà cũng không thể bao dung”.

Triệu Trác không hề tháo lui, vội dập đầu mấy lần nói: “Bệ hạ không cho rằng hạ thần ngu muội, lệnh cho thần chấp chính hình pháp quốc gia. Do đó, thần chỉ biết làm việc theo pháp luật, chứ không biết còn những nguyên tắc nào khác, theo pháp luật, tội của Lai Khoáng không nên xử tội chết, nếu theo luật pháp xử lý như vậy thì chẳng phải có thể thể hiện được tấm lòng nhân ái khoan hồng của bệ hạ sao?”.

Nhưng sự tức giận trong lòng Tùy Văn Đế vẫn chưa tiêu tan, ông phẩy tay áo rời khỏi triều, đồng thời truyền chỉ không cho phép nhắc lại chuyện trừng phạt Lai Khoáng, nếu có việc khác mới được phép tấu trình. Triệu Trác thấy vậy, đành nói với người thông báo rằng: “Thần không nhắc đến việc Lai Khoáng, nhưng có vài lời muốn tấu với hoàng thượng”. Tùy Văn Đế phê chuẩn, Triệu Trác được vào tiếp kiến, Triệu Trác vừa vào đã quỳ xuống dập đầu nói: “Thần có ba tội lớn đáng chết, bây giờ muốn xin tội với hoàng thượng”.

Tùy Văn Đế thấy có vẻ kỳ quái, không biết ông ta có gì cần nói, liền bảo hãy kể lại tỷ mỉ. Triệu Trác nói: “Thần làm thiếu khanh Đại Uy Tự, không biết dạy bảo bộ hạ của mình là Lai Khoáng, làm anh ta phạm vào hình pháp của bệ hạ. Đấy là tội lớn đáng chết thứ nhất. Tội của Lai Khoáng không đến mức chết, vậy mà thần không đấu tranh để anh ta được miễn tội chết, là tội lớn thứ hai. Tội chết thứ ba là thần vốn chẳng có việc gì khác cần nói, lại nói dối để xin được gặp bệ hạ. Vì vậy phải xin được trị tội với ngài”.

Lúc đó, Tùy Văn Đế đã nguôi giận, sắc mặt đã hiền hòa hơn, bèn cho Triệu Trác đứng lên nói: “Thật làm khó tấm lòng trung trinh của khanh, ta sẽ suy nghĩ lời khẩn cầu này”. Sau đó, Tùy Văn Đế hạ lệnh miễn tội chết cho Lai Khoáng.

Là con người, khi làm việc sẽ khó tránh khỏi sai lầm, không nên trách móc sai lầm của người khác quá nghiêm khắc mà phải cân nhắc xem liệu người ta có thể chịu đựng hay tiếp thu sự phê bình của bạn hay không; khi chỉ bảo người khác làm việc thiện, không nên trông đợi quá nhiều, phải xem liệu người ta có khả năng làm được hay không, không thể đem ý muốn của mình áp đặt cho người khác.

Người ta sinh ra ở trên đời không cứ gì nhất thiết phải tìm mọi cách để tranh giành công trạng, không “quá” thì gọi là công; giúp đỡ người khác không nên trông đợi người khác báo đền công đức; không có oán thì gọi là đức. Thực sự cho đi không phải là sự bố thí mà là sự hy sinh chính mình; giữ được mình, không để công danh, lợi lộc mê hoặc; cái gì không phải là của mình thì không nên đòi hỏi mà hãy để nó như tự nhiên vốn có.

65. RÙA KHÔNG NÊN CƯỜI BA BA, ĐỀU SỐNG TRONG BÙN CẢ MÀ

Làm người nên hiểu người khác, khen chê người khác thì rất dễ, để thực sự hiểu, đánh giá đúng bản thân mình thì rất khó; tô vẽ che đậy bề ngoài của mình thì rất dễ nhưng để làm được mỗi việc đều không phải hổ thẹn với lòng mình thì chẳng dễ chút nào. Người quân tử là người vốn có phẩm cách cao thượng, học vấn và đạo đức tốt, có thể làm tấm gương cho mọi người. Nhưng những kẻ vờ tạo ra vẻ đạo mạo nghiêm trang, cốt cách thanh cao, sau lưng lại làm những việc trái với luân thường đạo lý, vô nhân đạo thì chỉ là những quân tử giả, khiến người đời ghét bỏ. Tuân Tử nói: “Quân tử dưỡng tâm cần nhất là phải chân thành. Nếu đã chân thành thì chẳng cần phải làm gì thêm nữa; chỉ cần giữ lấy nhân ái, giữ mình, lấy chính nghĩa mà làm việc”. Ông còn nói: “Lòng thành giữ sự nhân ái, nhân ái sẽ bộc lộ ra ngoài; nhân ái bộc lộ ra ngoài thì sẽ tỏ ra thần kỳ, sẽ có thể chuyển hóa con người; thành tâm theo đuổi chính nghĩa sẽ đạt được chính nghĩa; đạt được chính nghĩa sẽ thể hiện sự sáng suốt; sáng suốt có thể thay đổi con người”. Dương Vương Minh tiên sinh thì lại cho rằng: “Thành là dạng gốc của tâm, nếu muốn khôi phục dạng gốc của tâm thì suy nghĩ phải chân thành”. Người trước quan niệm “thành là kết quả của dưỡng tâm”, kẻ sau thì lại cho rằng “thành vốn là tâm”, mỗi người đều có cái lý của riêng mình.

Sau đời Đường, Trung Hoa rơi vào một thời đại điên loạn, vua tranh quyền đoạt vị, giành giật, khiến Trung Hoa chia năm sẻ bảy, đến nỗi kiếm một chỗ mà đi tiểu cho thoải mái cũng không xong.

Chu Ôn giết vua nhà Đường, tự phong hoàng đế triều Lương, nhưng vì ngủ với con dâu, bị con trai là Chu Hữu Trinh chém nên phải xuống âm phủ chầu Diêm vương. Chu Hữu Trinh giết Chu Ôn rồi, ngồi chưa nóng chỗ lại bị Lý Tồn Huân giết. Cả dòng họ Chu bị giết không sót một mạng nào. Lý Tồn Huân cao to vạm vỡ, tinh thông võ nghệ, am hiểu trận pháp. Bố của ông ta bị Chu Ôn giết, ông ôm hận trong lòng, nuôi chí báo thù, nằm gai nếm mật như Câu Tiễn, nhẫn nhục mười mấy năm, cuối cùng đã trả được thù. Lý Tồn Huân giết cả nhà họ Chu, nhưng mình mang họ Lý nên lại lập nên nhà Đường, chẳng kể là Lý này hay Lý kia, việc diệt họ Chu, lật nhà Lương đã giúp ông có thêm lòng tin và dũng khí. Sự nhẫn nại hơn chục năm cũng tôi rèn cho ý chí của ông, nuôi dưỡng dã tâm thống nhất Trung Quốc của ông. Ông đã tiêu diệt nhiều nước. Đầu tiên là nước Thục và những nước khác cũng lần lượt quy hàng, xưng thần. Lập tức, ở bên Lý Tồn Huân nào là vợ Ngô vợ Sở, nhảy múa ca hát nhiều đến nỗi làm ông ta mệt lử. Lý Tồn Huân còn chưa kịp khống chế, cai trị cái đất nước lớn lên nhanh chóng như một gia đình mới phất này đã mê đắm trong cuộc sống chơi bời, truy lạc. Ông vốn là một võ tướng, lại thích xem kịch, ông cho tập trung phi tử và thái giám trong cung, cả ngày tập kịch, diễn kịch, có lúc còn tự mình bôi bôi trát trát lên diễn, tự phong mình giỏi nhất hậu cung. Diễn mãi diễn mãi, ông khó tránh khỏi rơi vào tình trạng đồng tính luyến ái, không biết liệu có nhiễm bệnh AIDS hay không, nhưng mọi việc triều chính đều do thái giám cai quản. Bất cứ kẻ nào nếu muốn làm quan đều phải đút lót thái giám, khắp triều đình là yêu khí. Vợ của Lý Tồn Huân là Lưu Ngọc Nương lại càng phải thế. Những kẻ làm quan phải nộp tiền cho cô ta hàng tháng, ngay cả gặp mặt cô ta một lần cũng phải dâng lễ vật yết kiến. Nghe nói nhà mẹ đẻ của cô ta tiền nhiều đến nỗi không có phòng chứa, đồ chơi của bọn trẻ con cũng đều bằng tiền. Kẻ làm quan thì ngồi mát ăn bát vàng, kẻ làm lính thì đến vỏ cây cũng chẳng còn mà ăn, tiền lương, lương thực đều không có. Một vị tể tướng thấy tình hình nghiêm trọng liền kiến nghị với hoàng đế liệu có thể bớt một chút tiền bạc trong cung chia cho tướng sĩ để cổ vũ sĩ khí hay không. Lưu hậu nghe xong nổi giận lôi đình, đưa cho tể tướng hai cái chậu vàng, hai miếng ngọc bích và nói: “Chỉ còn có thế, ngươi mang hết đi”. Đại tướng Quách Sùng Thao nói thẳng mấy câu liền bị giết cả nhà hơn ba trăm mạng người, khiến một vị tướng khác Lý Tự Nguyên phất cờ, dấy binh tạo phản. Lý Tồn Huân lúc đó không biết tình hình quân đội, cứ cho rằng cũng chỉ như hồi diệt nhà Lương, đích thân cầm quân ra trận, nhưng binh lính còn ai nghe lời ông ta nữa, ra đến tiền tuyến đùng một cái đã tan hết. Lý Tồn Huân tim đập chân run, trúng phải một mũi tên lập tức ngã gục. Lý Tồn Huân, kẻ từng quét sạch nhà người khác, thì bây giờ lại bị người khác chém chết cả nhà. Lưu hậu phải treo cổ trên cột cờ, trở thành cảnh tham quan số một của thành Lạc Dương.

Lập nghiệp rất khó, giữ nghiệp lại càng khó, Lý Tồn Huân trước kia còn kiềm chế được bản thân, nhưng vừa thành công đã xa hoa dâm dật, chẳng hề nghĩ đến những ngày gian khổ đã qua, cuối cùng thanh bại danh liệt, thật đáng tiếc. Nhưng trong số các hoàng đế cổ đại, liệu có bao nhiêu hoàng đế nhẫn nại được đến cùng đây? Lý Thế Dân được coi là hoàng đế tốt nhất rồi đến cuối đời cũng sống trác táng, làm Võ hậu nổi loạn. Đã nhẫn nại thì hãy kiên trì đến cùng. Bài học ấy quả là quá khó.

Có người quyết tâm lập nghiệp nhưng sự nghiệp vẫn khó thành vì trong lòng anh ta không có chí lớn, chỉ có việc lớn mà không có chí lớn thì cũng như đi biển có tàu mà không có la bàn, chỉ có thể đi lờ đờ trên mặt biển mênh mông. Việc học tập cũng vậy, học vấn cao chưa phải là chí hướng lớn, làm thánh hiền mới là chí hướng lớn của người có học vấn. Chí hướng có lớn, có rõ ràng, sự nghiệp mới có chỗ mà ứng dụng, mới có thể làm nên nghiệp lớn.

“Chân tri tức sở dĩ vi hành, bất hành bất túc vị chi tri”, trong quan niệm của Lương Dương Minh tiên sinh, cái gọi là “chân tri”, thực sự biết, đã bao hàm cả thời cơ hành động, phải có hành động để chứng minh những cái đã biết, nếu không có trải nghiệm mà chỉ là lý luận cao siêu thì không thể là thực sự biết được.

Tuân Tử trong cuốn “Khuyến học” có viết: “Giun đất không có móng vuốt sắc bén, không có xương sườn cứng cáp, ăn bùn ở tầng đất trên, uống ở mạch nước tầng đất dưới, lúc nào cũng rất chăm chỉ. Con cua tám cẳng hai càng, nếu không có tổ của lươn của cá ngao thì không có chỗ nương thân cho nên nó vốn xốc nổi. Vì vậy, không có ý chí tiềm ẩn thì không có trí tuệ thông minh, hành động sẽ không chắc chắn và sẽ không có công danh sáng lạng”.

66. HOA HỒNG TUY ĐẸP, VẪN CẦN CÓ LÁ XANH

Hoa đào, hoa mận tuy rực rỡ đẹp mắt, nhưng cây tùng cây bách quanh năm xanh tốt thì lại kiên cố vững chắc; quả lê quả mơ tuy có thơm có ngọt, nhưng làm sao sánh được vị dịu mát lan toả của quýt của cam…

Làm người lòng dạ phải rộng lượng, vì chỉ khi khiêm tốn ta mới có thể tiếp thu được học vấn và chân lý thực sự. Đồng thời cũng nhất định phải giữ lấy cái thiện, bởi chỉ có ý chí kiên cường mới ngăn được sự xâm chiếm mê hoặc của những ham muốn vật chất từ bên ngoài.

Nguyên soái Lưu Bá Thừa trông nho nhã như một trí thức. Ông không những làu thông binh thư, chiến sách, có tài thao lược, còn học mấy năm ở học viện quân sự Phục Long Chi, là một trong những người học tập rất xuất sắc. Vị “thường thắng” tướng quân này khâm phục nhất Trương Lương đời nhà Hán, khi chỉ huy đánh trận cũng giống như Trương Lương, có tài mưu lược, chiếm thành đoạt đất, chiến thắng nhiều đến kỳ lạ. Ông cũng học tập đạo làm người của Trường Lương, có thành tích thì tự rút lui.

Sau khi cách mạng thắng lợi, ông lại không đảm nhận quyền cao chức trọng nữa nhà sáng lập học viện quân sự dựa vào kinh nghiệm thực tế phong phú bậc nhất của mình và đích thân làm viện trưởng kiêm chính ủy của Học viện Quân sự Nam Kinh, trở thành một tế tửu quốc tử giám trong quân đội.

Có một lần, Lưu Bá Thừa tham gia một buổi tiệc mừng chiến thắng, một vị đại biểu lãnh đạo nhân dân địa phương vùng đó đã tặng Lưu Bá Thừa một tấm hình hoành phi trên đó mạ vàng bốn chữ lớn “tướng quân thường thắng” màu vàng sáng đến nỗi hoa cả mắt, tuy mắt Lưu Bá Thừa có tật nhưng vẫn rất mẫn cảm với màu vàng này. Ông nói: “Tôi quả không dám là tướng quân thường thắng, có được một chút công lao là tôi mãn nguyện lắm rồi. Mao Chủ tịch, tư lệnh Chu Ân Lai mới là tướng quân thường thắng, nên tặng cho đồng chí ấy. Lần sau đừng làm vậy nữa, tốn sức người sức của khiến người ta chẳng dám nhận. Chi bằng cho tôi một điếu “Hồng Tháp Sơn” hút chơi, như vậy thì tôi thấy thực tế lắm rồi”.

Mấy anh chàng nhãi ranh của Học viện quân sự Nam Kinh mời Lưu Bá Thừa viết mấy chữ cho phần in giấy nền về “cuộc sống của học viên quân sự”. Lưu Bá Thừa tuy tinh thông nghệ thuật quân sự nhưng lại không hiểu lắm về nghệ thuật thư pháp, tuy nhiên ông vẫn nhiệt tình để cho mấy anh chàng đó hai câu: “Công thư cầu thực dụng, ứng như công kiên cầu chiến quả” (sách binh thì phải có ích, như thể đánh trận thì phải lập chiến công). Ở thời đó, người ta thích in biểu ngữ, hễ có biến động nhỏ gì cũng lập tức treo khẩu ngữ khắp nơi, nhiều vô kể như mạng nhện chăng khiến người ta hoa mắt, chồn chân. Mấy anh chàng đó cũng đem những lời Lưu Bá Thừa viết in thành biểu ngữ treo bừa khắp trường. Lưu Bá Thừa biết liền ra lệnh: “Mau tháo hết những biểu ngữ xuống, đổi thành lời của Mao Chủ tịch, những lời này đều là của Mao Chủ tịch nói ở núi Cảnh Cương, làm như thế này đồng chí ấy sẽ tố cáo tôi tội vi phạm bản quyền, còn phải nộp phạt nữa”.

Một nhà xuất bản biên tập cuốn “Liên Xô đại Bách khoa toàn thư”, trong đó có phần về Lưu Bá Thừa. Người biên tập viết xong đem mời Lưu Bá Thừa xem qua. Lưu Bá Thừa sửa danh hiệu “cách mạng quân sự gia” thành: “cách mạng quân nhân”. Người thư ký không hiểu, Lưu Bá Thừa nói: “Nếu là cách mạng quân sự gia thì chỉ có Mao Chủ tịch mới xứng đáng, chúng tôi đánh trận dưới sự chỉ huy của đồng chí ấy, cũng như hàng vạn hàng nghìn chiến sĩ khác xưng là cách mạng quân nhân đã là trèo cao rồi”.

Nguyên soái Lưu Bá Thừa khiêm tốn, cẩn thận, khi lập công lớn vẫn luôn giữ nguyên tắc khiêm nhường, đồng thời sợ mình không đảm nhiệm được trọng trách nên chỉ làm chức vụ viện trưởng thông thường, điều đó cho thấy phẩm chất cao quý của ông.

Xuyên suốt lịch sử, có rất nhiều công thần khi thành công đã không thể giữ mình mà luôn nhận công về mình đến nỗi “thân bại danh liệt”. Hàn Tín vì vậy mà mất đầu. Quan Công vì thế mà mất thành, Ngô Tam Quế cũng vì vậy mà bị chết chém cả nhà, Lưu Bá Thừa vì khiêm nhường không những học tập được những bài học lịch sử của Trương Lương, Chu Du do ông là một đảng viên nên đây là ưu điểm mà các vị tướng cổ đại không thể so sánh được.

Khổng Tử đã nói: “Người nhiều năm chăm chỉ, cần cù khổ luyện, không màng thăng quan làm giàu thì thật hiếm có”. Lưu Bảo Bổ đời Thanh lại có một cách nói khác: trong “Châu Lễ” có quy định “quan phủ ba năm chọn người tài một lần”.

Chỉ mong làm quan, lợi lộc thì sẽ chỉ là một kẻ thành công nhỏ nhoi, không chắc chắn. Cho nên thở dài: “không dễ mà có”, còn như “tảo tú bất như vãn thành” thì cho rằng: nếu thành công từ nhỏ thì dễ sinh ra kiêu ngạo, ngông cuồng, tự mình khoe khoang mà sa đọa. Nếu ăn gió nằm sương, dày dạn sự đời mới hiểu được sự gian nan của thành công mà giữ lấy thành công.

67. TRONG SÓNG GIÓ MỚI CÓ ANH HÙNG, TRONG BÃO TỐ MỚI GẶP HẢO HÁN

Rèn giũa con người cũng phải nung đi đúc lại như luyện gang thép, những kẻ luôn vội mong thành công thì sẽ không có được sự tu dưỡng đầy đủ; làm việc giống như giương cung, nếu tùy tiện bắn thì sẽ không có được kết quả tốt đẹp.

Kẻ tài trí hơn người sẽ học rộng hiểu nhiều nên tự khắc sẽ không nóng vội, khinh suất; tri thức phong phú làm cho tư tưởng sâu sắc, đạo đức được trau dồi, những người khí tiết kiên trinh thường sẽ sôi nổi mạnh mẽ, nên rèn luyện tính cách để giảm bớt sự quá khích của mình.

Lật Lộc thời còn trẻ đã tham gia đội ngũ kháng Nhật do Phương Chí Mẫn dẫn đầu. Khi đánh trận trên địa phận An Huy, bị địch đánh tan, ông cùng hơn bốn trăm người còn sót lại thoát vòng vây, tiếp tục đấu tranh quân sự ở Triết Giang, tự rèn luyện tài năng quân sự cho mình qua chiến đấu, sau khi thành lập Tân Tứ Quân, ông dẫn bộ đội phục kích thành công quân Nhật ở đồn Cù Dung Vĩ, từ đó mở ra một trang mới cho cuộc sống quân đội của ông.

Năm 1945, khi quân Nhật đầu hàng, bộ đội của Lật Lộc đã phát triển đến mấy nghìn người, thành lập lên khu giải phóng rất rộng lớn. Tháng mười, Trung ương bổ nhiệm ông làm tư lệnh quân khu Tô Viên, Trương Đỉnh Thừa làm phó tổng tư lệnh, sau khi nhận được điện báo, ông cảm thấy rất lo lắng với sự bổ nhiệm của Trung ương, cảm thấy bản thân không thể đảm nhiệm được, ông bèn gửi điện báo cho Trung ương và Cục Hoa Trung, xin để Trương Đỉnh Thừa làm tư lệnh, còn bản thân mình làm phó tư lệnh. Một thời gian sau, ông vẫn chưa nhận được điện trả lời của Trung ương và Cục Hoa Trung, không chút chần chừ, ông ra lệnh cho bộ môn nghiệp vụ không phát văn kiện bổ nhiệm, còn mình thì gửi cho Trung ương một bức điện khẩn cấp, trình bày rõ lý do xin thay đổi lệnh bổ nhiệm của mình: “Trương Đỉnh Thừa là bậc tiền bối, năng lực và tư cách đều hơn tôi, chiến công lẫy lừng, giác ngộ chính trị cao, danh tiếng lại càng nổi trội, để đồng chí Trương làm tư lệnh là hợp lẽ, tôi xin dốc lòng dốc sức làm trợ thủ, làm một phó tổng tư lệnh tốt”. Trung ương thấy vì đại cục, mưu tính sâu xa, nói hợp lý hợp tình bèn chấp nhận yêu cầu của ông, thay đổi mệnh lệnh ban đầu.

Tháng 5 năm 1948, Trung ương đề xuất để Lật Lộc dẫn tám trung đội dã chiến Hoa Đông vượt sông tác chiến, lập căn cứ địa, điều động lôi quân Tưởng về phía Nam để giảm bớt áp lực ở Trung Nguyên. Sau khi suy nghĩ kỹ, Lật Lộc đã đề ra phương án cho trận đại chiến ở Trung Nguyên, không nên kéo quân Tưởng về phía Nam, Trung ương đã tiếp nhận ý kiến của ông. Xét thấy trong giả thiết chiến dịch chuẩn hoài của ông, mọi bước đều nhanh hơn người khác, chuẩn bị cũng rất sớm, Trung ương lại quyết điều động Trần Nghị và Đăng Tử Khôi làm việc ở Cục Trung Nguyên và quân khu Trung Nguyên, chức vụ tư lệnh chính trị quân dã chiến Hoa Đông và quân khu Hoa Đông đều do một mình ông đảm nhiệm. Lật Lộc lại tiếp tục đề xuất ý kiến, xét từ tình hình cụ thể của Hoa Dã, cho rằng Hoa Dã không thể thiếu Trần Nghị và Trần Nghị cũng không nên rời Hoa Dã, tự mình chỉ nhận làm chức phó. Mao Trạch Đông lại tiếp nhận yêu cầu của ông, lại xuất phát từ yêu cầu cần thiết của đại chiến Trung Nguyên, để cho Trần Nghị tiếp tục làm chức tư lệnh kiêm chính ủy Hoa Dã nhưng phải đi Cục Trung Nguyên phụ trách việc thỏa hiệp của Hoa Dã và Trung Dã, Lật Lộc tạm thời làm tư lệnh kiêm chính uỷ Hoa Dã, thống nhất chỉ huy Hoa Dã tham gia tác chiến trong chiến dịch Hoài Hao.

Nếu như nói việc nhường chức tư lệnh trước là nhường nhịn nhỏ thì lần nhường chức tư lệnh sau đó đã là sự nhường nhịn lớn rồi. Trong chức vụ của mình, Lật Lộc với tư thái cao quý của người Đảng viên Đảng cộng sản đã không ngừng nhường nhịn, nhưng trong chiến đấu đánh trận thì chẳng nhường nhịn bao giờ. Khi quân Tưởng ào ạt tấn công vào khu giải phóng, Lật Lộc đang đánh trận Giang Tô, Trần Nghị đang đánh trận ở Lưỡng Hoài. Trần Nghị đánh mấy trận không tốt lắm nên xin Lật Lộc dẫn quân đi viện trợ Lưỡng Hoài. Xét thấy tình thế là địch mạnh ta yếu, và tình hình cụ thể của chiến trận, nhận thấy không nên đánh vào Lưỡng Hoài, cũng không nên tiếp viện mà nên ở lại tuyến trong, dựa vào căn cứ địa và sự ủng hộ của nhân dân mới có khả năng giành chắc thắng lợi, ông củng cố lại tổ chức và đã giành được thành tích “đánh bảy trận thắng cả bảy trận” ở Giang Tô, hay chuyển hẳn cục diện bị động ở chiến trường Giang Bắc. Con mắt chiến lược rất sáng suốt, rất đức độ đã thể hiện nhân cách tốt đẹp của tướng quân Lật Lộc, càng thể hiện rõ phẩm chất truyền thống tốt đẹp của nhân dân Trung Quốc. Không nhận mình có công, khiêm nhường, nhân từ đúng là những phẩm chất tốt đẹp mà người Đảng viên cộng sản phải có.

Trong đối nhân xử thế, mọi việc đều phải cẩn thận, tâm tưởng hành động càng cần phải quang minh lỗi lạc. Trong từng lời nói, từng suy nghĩ, sai một ly là đi một dặm. Phòng tránh sai lầm cũng như là ngồi trên thuyền cao su đi trên biển, không để thuyền có một lỗ thủng nhỏ dù chỉ bằng lỗ trôn kim. “Khi đậy nắp áo quan mới bàn điều hay dở”, như vậy sẽ chẳng bao giờ phải hối hận cả, từ sự tu dưỡng mỗi ngày, tích luỹ từng ly từng tí, không hề được biếng nhác, suy nghĩ lẫn lộn, đây cũng chính là cái khó trong việc làm người. Cho nên, chỉ những người có tấm lòng rộng mở mới có thể nhìn thấy hạnh phúc và hoạn nạn tuy một mà hai, tuy hai mà một. Hiểu được sâu sắc chân lý “họa hề phúc sở y, phúc hề họa sở phục” (họa là chỗ dựa của phúc, phúc là nơi ẩn náu của họa). Chỉ những người có ý chí kiên cường, thông minh độ lượng mới có thể tìm thấy nhân tố nguy hiểm và khi vui sướng vẫn chú ý tìm được những nhân tố bất lợi.

68. MUỐN TỐT ĐẸP, HÃY NHƯỜNG NHỊN NHAU

Quan lớn có thể nhường nhịn từ những việc nhỏ.

Danh vọng và địa vị của một người thì có thể thay thế nhưng cử chỉ và khí chất của một người lại không thể. Tuân Tử nói với mọi người rằng người có phong độ đức hạnh: khi đội mũ thì cao lớn, quần áo rộng rãi, màu sắc trang nhã, trang trọng, nghiêm túc, thoải mái, đại lượng, bộc trực, thẳng thắn. Trương Anh có phong độ của người đức hạnh, câu chuyện “vạn dặm thư đến chỉ vì chuyện bức tường” sau này được mọi người lưu lại như một truyền thuyết tốt đẹp.

Một ngày, dưới thời vua Khang Hy, một con tuấn mã phi nhanh vào phủ thừa tướng, mà chẳng phải vì thiên hạ xảy ra chuyện to tát gì, tể tướng Trương Anh nhận được một bức thư gửi từ Đông Thành, An Huy quê nhà.

Thì ra, gia đình ông và nhà họ Diệp hàng xóm đã xảy ra tranh chấp địa giới. Nhà cửa ở hai phủ đều là sản nghiệp của tổ tiên, vấn đề chỉ là một khoản nợ mơ hồ nào đó từ rất lâu rồi. Kẻ muốn được lợi thường bất kể mơ hồ, họ luôn tin vào sự tính toán của mình. Tranh chấp giữa hai nhà xảy ra, mỗi người đều có cái lý của mình, không ai chịu nhường ai một phân. Do dính líu đến tể tướng đại nhân nên quan phủ và mọi người xung quanh đều không muốn bàn luận đúng sai, tranh chấp càng ngày càng kịch liệt, người nhà họ Trương đành phải đem chuyện này nói cho Trương Anh biết.

Trương Anh hỏi qua người đưa thư, rồi chỉ bình thản cười, mọi người xung quanh nhìn nhau, ngơ ngác không hiểu. Chỉ thấy Trương Anh đại nhân vung bút, một lát đã xong một bài thơ. Thơ viết rằng:

Thiên lý gia thư chỉ vị tường

Nhượng tha tam xích hựu hà phương

Vạn lý trường thành kim dự tại

Bất kiến đương niên Tần Thủy Hoàng

(Thư nhà gửi từ xa đến chỉ vì chuyện một bức tường,
nhường họ ba thước có sao đâu,

Vạn lý trường thành vẫn còn đấy,
cho dù không thấy Tần Thủy Hoàng năm nào.)

Ông giao cho người đưa thư và ra lệnh cấp tốc mang về nhà. Người nhà vừa thấy thư hồi âm, vui mừng khôn xiết, nghĩ là Trương Anh chắc sẽ có biện pháp cứng rắn hoặc một diệu kế cẩm nang nào đó, ai dè chỉ thấy một bài vè nên rất cụt hứng. Nhưng sau đó cùng bàn bạc, quả là chỉ có một cách duy nhất là nhường, nhà cửa là một tài sản rất quý giá, nhưng cứ tranh chấp mãi chẳng thà nhường đi ba thước. Thế là lập tức bảo nhau lùi tường bao ba thước, mọi người đều khen thái độ phóng khoáng của Trương Anh và gia đình ông.

Gia đình tể tướng đã làm gương đi trước, chúng ta không thể thua kém. Sự nhường nhịn của gia đình tể tướng khiến nhà họ Diệp cảm động phát khóc. Cả nhà cũng cùng đồng ý lùi tường bao lại ba thước. Sự tranh chấp giữa hai nhà dịu xuống rất nhanh. Giữa hai nhà còn chừa ra một ngõ nhỏ, rộng sáu thước, một nửa của nhà họ Trương, cũng có một nửa của nhà họ Diệp. Cái ngõ với hơn một trăm mét này tuy rất ngắn, nhưng dòng suy nghĩ để lại trong lòng mọi người lại rất dài.

Trương Anh đại nhân là tể tướng, chỉ ở dưới một người mà ở trên vạn người, quyền lực hiển hách, nếu khi xử lý mâu thuẫn nhà mình với nhà họ Diệp chỉ cần đánh tiếng, nói mấy câu, chắc chắn cục diện sẽ không cân bằng, nhà Diệp nhất định không có lực mà chống lại, hơn nữa, nếu qua tay chính phủ địa phương, không kể đến luật pháp, can thiệp hành chính, nhà họ Diệp chắc sẽ sạt nghiệp. Như vậy, mảnh đất, vuông vức đó sẽ thuộc về tay mình, tài sản lại càng lớn, nếu gặp chủ kinh doanh nhà đất ngày nay, sẽ thu về bằng mười viện nhà họ Trương, nhưng vô hình chung, chắc chắn sẽ mất đi rất nhiều thứ. Không chỉ là gia đình họ Diệp làm bầu bạn, ảnh hưởng còn lại có thể từ Đông Thành, không bao lâu sau gây chấn động kinh thành.

Cho dù Trương Anh tiên sinh rộng rãi nhún nhường, nếu nhà họ Diệp chẳng thèm để ý đến thì cái ngõ đó cũng chỉ rộng ba thước. Cái ngõ rộng ba thước cũng vẫn gọi là con đường thông tình đạt lý, thông từ thể lệ lại thông cả lòng mọi người, đường xá cũng thông - nhưng vẫn chưa đủ hoàn mỹ. Sự hoàn mỹ có thể cảm nhận rất rõ, dù sáu thước chẳng rộng hơn ba thước là mấy, nhưng nếu ta đứng ở đó, ta sẽ phát hiện thấy đây là một con đường bao la của lòng người. Nhường nhịn lẫn nhau, trời đất mới càng thêm rộng lớn.

Người xưa nói: “Thiên đạo nhân tắc đại, hòa tắc tế”, ý nói: “Khi làm gì, nếu tuân theo tự nhiên, thuận với lòng người thì sẽ đại (to lớn), nếu làm trái với quy luật tự nhiên, kẻ được lợi lại vẫn rất nhỏ bé”. Cái này gọi là đạo trời (thiên đạo). Tài năng của người bình thường chỉ ở chỗ biện luận, nhận biết trên một số sự vật có hạn, nhưng sự vật trên thế giới là vô cùng vô tận, không có bắt đầu, không có kết thúc, do đó: Đời người là có hạn, nói riêng từng người, cũng chỉ tính toán ở chừng mực nào đó. Người thông âm nhạc lại không biết trồng trọt, người giỏi trồng trọt lại chẳng thông âm nhạc. Tài năng của thánh nhân thể hiện lẽ trời từ cái tâm, nếu thấy lẽ trời tức là tâm thuần khiết, ngay thẳng, tâm thuần khiết ngay thẳng tức là mọi việc thông suốt. Đạo lý nhỏ hợp thành đạo lý lớn, sự suy tính nhỏ nằm trong sự suy tính lớn.

Vạn vật là một mặt của thiên nhiên, một vật là một mặt của vạn vật, con người và cỏ cây đều là sinh vật, đã là sinh vật thì đều sẽ có tính chất sinh vật của mình. Nhân tính là “lý”, tính chất của cỏ cây cũng là “lý”, tính chất của vạn vật cũng là “lý”. Cho nên vật lý, dù là trong đặc tính của các loài sinh vật (bao gồm cả hiện vật) đều ẩn giấu quy luật biến hóa, vận động, phát triển của thiên nhiên. Những quy luật này gọi là “đạo”. Đạo là tính chất của thiên nhiên, là thiên tính, vậy thì tính chất của con người hay cỏ cây đều nằm trong tính chất của thiên nhiên.

Trong số vạn vật của vũ trụ, không có gì lớn hơn mặt trăng, mặt trời nữa. Vậy mà, nhà thơ lớn đời Đường, Đỗ Phủ, lại nói: “Nhật nguyệt là chim hót trong lồng, càn khôn ngâm trong nước”. Trong con mắt của nhà thơ, lồng chim có thể nhốt cả nhật nguyệt, hồ nước có thể ngâm cả trời đất.

Trong vạn hàng thứ trên đời, không có gì quan trọng hơn là sống khiêm tốn nhún nhường và chiến chinh đuổi giặc, vậy mà học giả đời Tống Thiệu Ưnglại nói: “Đường Ngu chắp tay hành lễ đến qua ba tuần rượu, Thang Vũ chinh phạt nước địch như thế cục bàn cờ, nếu một người có được tấm lòng quảng đại và tầm nhìn rộng lớn như vậy tức là có thể nuốt cả vũ trụ, chứa cả thiên cơ”.

Việc lớn bắt đầu như tự do ngâm mình, rong chơi trên biển, kết thúc như cái bóng tan biến vào hư không, cho dù trải qua thiên biến vạn hóa vẫn như hạt bụi nhỏ không bay đi mất. Đây chính là thế giới quan của học giả.

69. THIỆN ÁC RỒI SẼ BÁO ĐỀN, CÓ ĐIỀU LÀ SỚM HAY MUỘN MÀ THÔI

Thiện giả thiện báo - ở hiền gặp lành.

Suy nghĩ không thiện mà cũng không ác thì sẽ không làm việc thiện, không làm việc ác. Dạng tâm thái chẳng ra vào bên nào chính là dạng gốc của tâm, dạng gốc của tâm này dám tự gánh chịu, tự giữ thăng bằng, tự xét lại mình, sự thăng bằng này của tâm gọi là “vị phát chi trung” (ở giữa chưa khởi phát).

Thế nào gọi là chí thiện? Không những không có ác mà thiện cũng chẳng có, chỉ có dạng đầu tiên của sự vật, sự việc, dạng gốc của tự nhiên chính là “chí thiện”. Hiểu được chí thiện cũng sẽ tự nhiên hiểu được thế nào là bỏ công sức trên “cách vật”. Cho nên, người ta không cần phải quá câu nệ từng sự vật, sự việc. Mọi sự vật, sự việc đều tuân theo quy luật tự nhiên, nếu phá hoại môi trường tự nhiên thì là “quá”, nếu sửa sang thoả đáng thì là “thiên”, cả hai đều không “chí thiện”.

Tâm theo dõi thế giới bên ngoài qua năm giác quan, vậy hòa khí trong tâm sẽ bị tổn hại, vấy bẩn, do đó có thể sinh ra cái ác; người đắc đạo, tâm có thể không lĩnh ngũ quan, thế giới bên ngoài thay đổi nhưng hòa khí ở tâm thì không bị tổn hại, hòa khí được nuôi dưỡng ở tâm, cái thiện sẽ tự nhiên nảy sinh.

Nguyên Bao tiên sinh là vị quan cao nhất ở Nguyên Châu, hôm đó đang ngồi uy nghi trên công đường thì bỗng có một thương nhân đến báo án. Thì ra, nhà trọ của thương nhân đó bị trộm, ông ta nghi là do người ở cùng phòng với mình gây ra, thế là trói người này đưa đến phủ quan.

Nguyên Bao nghe lời kể của cả hai bên, cảm thấy nguyên cáo thiếu chứng cớ đầy đủ, trong lời cung có nhiều điều võ đoán, lại nghe tiếp lời biện hộ của bị cáo, càng cảm thấy bị cáo ngay thẳng chính trực, không giống kẻ giả dối của kẻ trộm cắp. Quan sát sắc mặt, thấy anh ta dường như bị oan uổng bèn thả bị cáo đi.

Người thương nhân tức giận kiện lên quan trên, án được đồn đến tai Tùy Văn Đế. Thương nhân tố cáo Nguyên Bao nhận hối lộ của kẻ trộm mà thả cho trộm thoát. Vì công minh chính trực, Tùy Văn Đế ra lệnh cho quan lại ở bộ phận kỷ luật và giám sát để điều tra chuyện này. Đoàn điều tra mang theo tài liệu, thượng phương bảo kiếm, rất nhanh đã tới Nguyên Châu.

Khắp Nguyên Châu như có sóng gió, mọi người suy đoán, Nguyên Bao là một vị quan thanh liêm, chắc chắn không ăn hối lộ, nhưng giấy tờ vụ án vẫn bày ra đấy chưa có kết thúc, không biết ai sẽ gặp tai ương đây.

Đoàn trưởng tìm được Nguyên Bao, hy vọng ông ta sẽ nói thành thật để làm rõ chân tướng sự việc còn ngầm báo, cho dù ông ta phạm tội thì chỉ cần tìm một kẻ chịu tội thay, cũng sẽ không truy cứu tiếp nữa. Nguyên Bao nói với đoàn điều tra, quả là kẻ trộm đã hối lộ cho mình nên ông đã tha hắn đi. Tự mình đã phạm tội ăn hối lộ và mua bán chức quyền, về lý phải phạt hai tội, kết án dăm ba năm tù.

Đã vậy thì đoàn điều tra đành phải giải ông về kinh thành. Lập tức ông bị cách chức, trên dưới triều đều bàn về tội của Nguyên Bao, thông báo về vụ án nhanh chóng được gửi đến các cấp thấp nhất. Suốt một thời gian, triều đình xôn xao, hình tượng Nguyên Bao rơi rớt thê thảm.

Không lâu sau, thủ phạm ăn trộm thực sự của thương nhân bị bắt ở một nơi khác. Vụ án bỏ dở đã được phanh phui. Vụ án oan của Nguyên Bao lập tức được trả lại công bằng. Danh dự của Nguyên Bao được khôi phục. Khí phách thanh liêm, tự tố cáo chính mình của Nguyên Bao được lan truyền khắp nơi.

Vua Văn Đế rất cảm động, lại cũng thấy khó hiểu. Ông hỏi Nguyên Bao: “ái khanh, ngươi là quan lớn của triều đình, sao lúc đầu lại chỉ vì chuyện vặt này mà tự làm tổn hại danh dự và địa vị của chính mình vậy? Nếu như không phải là ông trời có mắt, người há chẳng phải là sẽ mang tiếng xấu suốt đời sao?” Nguyên Bao thẳng thắn nói: “Thần cũng chẳng phải là đương nhiên vô cớ chịu oan khuất. Thần là quan phủ Nguyên Châu, trộm hoành hành ở Nguyên Châu, đây là tội thứ nhất của thần; dân của Nguyên Châu bị vu cáo, không giao cho bộ phận tư pháp mà thả hắn đi, chứng tỏ hiểu biết luật pháp của thần quá kém, đây là tội thứ hai; mặc dù phán đoán của thần trong vụ án này là đúng nhưng thần lại không tìm được chứng cứ xác thực, tức là làm việc không có năng lực, đây là tội thứ ba. Thần sai sót nhiều như vậy, làm sao không khỏi tự trách mình, hơn nữa, nếu như thần không nói là mình vô tội, đoàn điều tra sẽ bức bách và sẽ có nhiều người dân bị liên lụy, tội của thần lại càng lớn. Cho nên thần mới nhận mình có tội”.

Nhận hối lộ mà thả trộm, không những bị tổn hại danh dự mà còn phải chịu trừng trị của pháp luật, sở dĩ Nguyên Bao dám nhận ô danh và hậu quả có lẽ vì ông cho rằng, cho dù mình nhận oan tày trời nhưng sẽ có lợi nhiều hơn cho nhân dân. Sự thiệt thòi của bản thân đổi lấy cuộc sống bình yên, thái bình cho nhân dân. Với một xã hội phong kiến quan liêu mà nói thì phải có tấm lòng quảng đại, dám hy sinh lợi ích của bản thân mình, chịu chôn vùi danh tiếng hay người đời sỉ nhục. Đó là sự nhẫn nhịn nhỏ vì nghĩa lớn, những người như vậy quả là đáng khâm phục. Vì người khác, vì tập thể mà chịu thiệt, hy sinh lợi ích cá nhân quả là tấm lòng quảng đại; phẩm chất cao thượng càng khiến người ta khâm phục; làm quan ở một đơn vị, một bộ phận, một vùng hay cả nước nên học tập Nguyên Bao. Điều đó không có nghĩa là bảo mọi người tự bôi nhọ mình mà học tập Nguyễn Bao phong độ, đức hạnh, không tính toán thiệt hơn, tạo phúc cho dân, chịu khổ vì dân. Chỉ có như vậy mới có thể là: làm quan một vùng, tạo phúc muôn nơi. Lão Tử nói: “Biết mình vẫn không thể biết hết, như vậy là rất cao thượng; không biết nhưng cứ cho rằng mình biết, vậy là rất thấp kém”. Thánh nhân không sai lầm vì thánh nhân luôn coi sai lầm là sai lầm của mình.

“Không có ngọc không vết, không có ai toàn vẹn”. Người ta chẳng phải là thánh hiền, không thể tránh khỏi sai sót. Sau khi phạm sai sót, tự mình phát hiện, phải tự phê bình trong lòng, nhanh chóng sửa chữa, như vậy sẽ tăng thêm đức hạnh. Biết mình sai mà không sửa chỉ càng khiến mình trở thành kẻ xấu.

“Đánh kẻ chạy đi chứ không ai đánh người chạy lại”, đối xử với người khác hãy nhân từ rộng rãi; khi người khác phạm sai lầm, hãy tha thứ như thể anh ta không phạm sai lầm, như vậy tâm khí mới ôn hòa, nhưng phải nghiêm khắc yêu cầu bản thân mình, ngay cả khi không sai lầm cũng phải tìm ra những thiếu sót của mình. Như vậy mới có thể khiến phẩm đức tiến bộ, tấm lòng càng thêm độ lượng.

Một người, nhất là lãnh đạo, đối nhân xử thế có hai nguyên tắc, với công lao - thành bại không thể mơ hồ thiếu rành mạch. Thành công và sai lầm không rõ ràng khiến cho người ta nản lòng. Muốn thăng tiến, đối với ân huệ và thù hận lại không nên quá minh bạch. Nếu ân - thù quá rõ sẽ càng sinh ra hoài nghi và phản bội.

70. THÀ CHẾT KHÔNG KHUẤT PHỤC

Lấy cái chết để chấn hưng đất nước.

Đổng Trọng Thư từng nói: “Quân tử chết vinh hơn sống nhục”. Khi Tử Lộ hỏi đến việc thờ quỷ thần, Khổng Tử nói: “Người sống còn không thở nổi làm sao thờ được quỷ thần” Tử Lộ bèn hỏi: “Tôi mạo muội hỏi nên đánh giá cái chết như thế nào?” Khổng Tử trả lời: “Sống còn chưa hiểu hết được, làm sao hiểu được cái chết?” Những lời này đã bộc lộ thái độ coi trọng con người của Khổng Tử. Con người vốn sinh ra từ sự biến đổi của trời đất, năm giác quan bên ngoài cơ thể, ngũ tạng bên trong cơ thể, trong và ngoài cùng thể hiện cái “lý”. Gan làm chủ mắt, thận làm chủ tai, tỳ làm chủ lưỡi, phổi làm chủ mũi, mật làm chủ miệng. Người là đồng loại của trời đất, đầu là hình tròn thể hiện thiên tướng, chân hình vuông thể hiện địa tướng. Mật là mây, phổi là không khí, tỳ là gió, thận là mưa, gan là sấm (nộ thương can). Khí huyết là tinh hoa của con người, là khí trời đất ngưng tụ mà thành. khí huyết tích tụ trong cơ thể mà không cuộn chảy ra ngoài sẽ khiến người ta thấy đầy đủ thỏa mãn, bớt đi những ham muốn; ham muốn giảm bớt thì mắt tinh tai thính. Cho nên, thánh nhân giữ gìn cái tâm, nuôi dưỡng thiên lý, nhưng không mất đi vẻ bề ngoài. Đối với họ, hoạn nạn chẳng thể đến gần, tà khí không thể ám vào thân. Trời đất vận hành và thông suốt, tâm hồn và thể xác là tổng hòa và thống nhất.

“Vọng môn đầu chỉ tư Trương Kiện

Nhẫn tử tu dư đãi Đỗ Căn

Ngã tự hoành đao hướng thiên tiếu

Khứ lưu can đản lưỡng Côn Lôn”.

Đây là bài thơ tuyệt mệnh mà Đàm Tự Đồng, người anh hùng nổi tiếng nhất của phái Duy Tân cuối đời nhà Thanh, để lại trong ngục. Bài thơ có tựa đề “Ngục trung đề bích”. Trương Kiện là người ở cuối đời nhà Hán, vì vạch tội gian thần Hầu Lãng mà bị vu là “kết đảng”, bất đắc dĩ phải chạy trốn. Tất cả những người ông đến trốn nhờ đều không sợ bị liên lụy, mà sẵn lòng tiếp đón. Đỗ Căn là người Đông Hán, thời Hán An Đế, Đặng thái hậu nhiếp chính, thái giám chuyên quyền, Đỗ Căn dâng sớ yêu cầu thái hậu trả lại triều chính cho hoàng đế, Đặng Thái hậu nổi giận, sai người bỏ ông vào bao đánh chết. Những người hành án đều khâm phục nhân cách Đỗ Căn nên khi quẳng không dám quẳng mạnh, khi chở ông ra khỏi cung, đợi lúc ông tỉnh dậy đã thả cho ông chạy thoát. Hai câu đầu nói đến việc sau khi phong trào Duy Tân thất bại, Khang Hữu Vi chạy trốn là để đấu tranh cho chính nghĩa sau này. Hai câu cuối nói mình sẽ chọn chính nghĩa, sẽ dùng máu của chính mình mở đường cho những người đi sau. Ra đi là từ giã thế gian, hy sinh bản thân mình vì nghĩa lớn. Ở lại là chỉ việc Khang Hữu Vi bằng đủ mọi cách ở lại thế gian, tiếp tục đấu tranh. Lấy hình tượng núi Côn Lôn để nói dù là sự ra đi hay ở lại, cả hai người đều là những nhân vật đội trời đạp đất cả.

Đàm Tự Đồng là người huyện Lưu Dương, tỉnh Hồ Nam, từ nhỏ đã có chí lớn, học rộng hiểu nhiều, có tài văn thơ, lại giỏi kiếm thuật, dũng cảm hào hiệp. Sau cuộc chiến Giáp Ngọ trong chiến tranh Trung-Nhật năm 1894, nguy cơ dân tộc ngày càng nghiêm trọng, một bộ phận đại biểu giai cấp tư sản dân tộc và giai cấp địa chỉ tiến bộ đã lập ra chủ trương chính trị cải lương, đồ cường. Năm Quang Tự thứ 14 nhà Thanh, tức 22 tháng tư năm Nhâm Tuất 1898 (tức 11 tháng sáu dương lịch), Quang Tự thu nạp chủ trương biến pháp của Khang Hữu Vi, Lương Khải Siêu và tuyên bố về biến pháp thực hành chính sách mới. Điều này gặp phải sự phản đối kịch liệt của trường phái thủ cựu của Từ Hy thái hậu đứng đầu. Bọn họ bí mật mưu tính nắm giữ binh quyền và khống chế thế cục. Thế là ngày 6 tháng 8 (tức 21 tháng 9 dương lịch) tiến hành đảo chính bỏ tù hoàng đế Quang Tự, tuyên bố buông rèm nhiếp chính, tiếp đó bắt bỏ tù tất cả những người tham gia biến pháp. Vậy là biến pháp thất bại.

Sau khi chiếu lệnh về luật pháp mới, hoàng đế cho triệu kiến Đàm Tự Đồng. Do trả lời các câu hỏi đều rất vừa ý hoàng đế nên ông được thăng chức làm quan tứ phẩm, giữ chức Chương kinh Sở quân cơ. Ông cùng với Dương Thuyết, Lâm Húc, Lưu Quang Đệ cùng tham gia việc của chính quyền mới, người ta gọi đây là “Quân cơ tứ khanh” (tương tự như “Tham Chi chính sự” ở đời nhà Đường), thực tế là chức tể tướng. Lúc đó hoàng thượng sợ Từ Hy thái hậu không dám trọng dụng Khang Hữu Vi. Đàm Tự Đồng thạo việc quân cơ nên ý kiến giữa hoàng thượng và Khang Hữu Vi mới dần dần được trao đổi trực tiếp và cũng xác định được cải cách với quy mô lớn.

Mâu thuẫn giữa Quang Tự và Tây thái hậu ngày càng sâu sắc. Hoàng thượng phát một tờ chiếu bí mật, nói rằng ngôi hoàng đế của mình khó có mà giữ được, lệnh gọi Khang Hữu Vi và Đàm Tự Đồng lập tức nghĩ cách đối phó. Nhưng trong tay hoàng đế không có binh quyền mà khi đó Viên Thế Khải chủ trương biến pháp nên Đàm Tự Đồng liền xin Viên Thế Khải giúp đỡ, Viên Thế Khải khẳng khái nói sẽ kiên quyết ủng hộ cải cách và nhận lời đợi khi Vinh Lộc duyệt binh ở Thiên Tân sẽ giết ông ta. Đàm Tự Đồng tin lời Viên Thế Khải và mắc mưu của ông ta. Ngày 6 tháng 8, chính biến nổ ra.

Lương Khải Siêu đến gặp Đàm Tự Đồng. Hai người nghĩ ra một số biện pháp để đối phó tình hình, bỗng nhiên nghe tin có lệnh khám xét bắt bớ Khang Hữu Vi, không lâu sau lại nghe lệnh buông rèm nhiếp chính. Đàm Tự Đồng bình tĩnh ung dung nói: “Trước muốn cứu hoàng thượng mà không thể cứu, nay muốn cứu Khang Hữu Vi cũng chẳng thể được, ta chẳng làm nổi việc gì nữa, chỉ còn chờ cái chết đến mà thôi. Cho dù như vậy, sự nghiệp vì chính nghĩa trong thiên hạ vẫn phải cố gắng làm, tuy khó khăn. Lương tiên sinh, ngài hãy cố gắng đến đại sứ quán Nhật Bản, xin gặp Y Đằng tiên sinh, xin ông gửi điện báo đến lãnh sự quán Nhật Bản ở Thượng Hải, cho người đi cứu Khang tiên sinh”. Đàm Tự Đồng ở nhà cả ngày không đi đâu, đợi đến bắt người, hôm sau thì đến đại sứ quán Nhật Bản khuyên Lương Khải Siêu đi Nhật Bản và gửi Lương Khải Siêu mấy cuốn thư cảo với một hòm thư nhà. Ông nói: “Không có người đi tìm con đường thắng lợi sau này, không có người tử nạn thì sẽ không có người báo đáp được minh chủ. Bây giờ, sự sống chết của Khang tiên sinh khó mà đoán được, Trung Quốc xưa có Trình Anh và Can Cữu, Nhật Bản xưa có Nguyệt Chiếu và Tây Hương (bọn họ đều là những người vì nghiệp lớn mà chết đi sống lại). Tôi và ngài là người lần lượt gánh trách nhiệm đến nhờ cậy họ vậy”. Hai người ôm từ biệt nhau. Ba ngày mùng 7, mùng 8, mùng 9, Đàm Tự Đồng lại cùng hiệp sỹ Đại đao Vương Ngũ bàn cách cứu hoàng thượng. Trước khi bị bắt một ngày, mấy người bạn Nhật Bản ủng hộ biến pháp ra sức khuyên can Đàm Tự Đồng đến Nhật Bản lánh nạn. Ông nói: “Biến pháp ở các nước, không có khi nào không phải đổ xương máu hy sinh mới thành công được. Nay chưa thấy ai vì theo đuổi thực hiện biến pháp mà đầu rơi máu chảy, đó cũng chính là nguyên nhân khiến Trung Quốc không mạnh lên nổi. Nếu cần những người như vậy thì xin được bắt đầu bằng Đàm Tự Đồng tôi đây”. Ông nhất định không rời đất nước, ngày mùng 10 thì bị tống giam, trong ngục đã viết lên bài thơ trên, để tưởng nhớ Khang Hữu Vi và bộc lộ chí hướng của mình. Ngày 13 tháng 8, Đàm Tự Đồng bị công khai xử chém, khi đó ông ba mươi ba tuổi. Đến gần ngày xử chém, hàng nghìn hàng vạn người đến để xem. Đàm Tự Đồng hiên ngang, khẳng khái, thần sắc, khí thế vẫn chẳng hề thay đổi, ung dung hy sinh vì đất nước, quả là oanh liệt!

Vận động biến pháp Nhâm Tuất là cuộc vận động chính trị cải lương của giai cấp tư sản. Nó phản ánh hy vọng và yêu cầu chấn hưng đất nước, cứu vãn nguy cơ dân tộc của giai cấp tư sản và địa chỉ tiến bộ, mang đậm ý nghĩa yêu nước. Đàm Tự Đồng lập trường rất kiên định, tích cực tham gia đổi mới triều chính. Trước khi xảy ra chính biến, Đàm Tự Đồng không kể đến sự an nguy của mình, dốc sức cứu vãn đại cục; sau khi chính biến xảy ra, ông tính toán cho tương lai nên ra sức giữ lực lượng của biến pháp, tự mình thì chấp nhận cái chết, khi gặp nạn coi cái chết như không, bộc lộ phẩm chất cao thượng và ý chí kiên cường của một chí sỹ yêu nước. Cái chết của Đàm Tự Đồng là sự tự giác cao độ. Khi chính biến xảy ra, ông hoàn toàn có khả năng thoát hiểm, nhưng ông mặc lời khuyên can của bạn bè người Nhật, từ chối sự hộ tống của Đại đao Vương Ngũ, thanh thản ung dung đợi cái chết. Tại sao ông tình nguyện chết đi? Vì ông nhận thức được bất cứ sự nghiệp tiến bộ nào đều có cái giá của sự đấu tranh, khó mà không đổ máu. Máu của người hy sinh chảy xuống không phải là vô ích mà nó kêu gọi người đi sau tiếp tục chiến đấu. Nhận thức được như vậy nên khi sự nghiệp cần có những người hy sinh đi đâu, ông không do dự mà trả lời: “Xin được bắt đầu từ Đàm Tự Đồng này”. Tận trung với sự nghiệp tiến bộ, hy sinh bản thân một cách tự giác cao độ - điều đó quả là đáng quý và đã từng cổ vũ không biết bao nhiêu chí sỹ vì sự độc lập và giàu mạnh của dân tộc mình, đất nước mình mà không ngừng đấu tranh, cho đến nay, vẫn xứng đáng để chúng ta kế thừa và phát huy.

Chùn bước không dám tiến lên nêu cao chính nghĩa, chỉ liều mạng cho ân oán cá nhân, như vậy không thể gọi là dũng. Vì chính nghĩa mặc cho dao búa kề cổ, lòng không đổi, chí không rời, cái đó mới đích thực là dũng, cũng gọi là nghĩa dũng, trí dũng. Khổng Tử nói: Quân tử có dũng mà không có nghĩa là “loạn”, tiểu nhân có dũng mà vô nghĩa là “trộm cắp”. Cho nên làm người ở đời: “Có dũng nhất định phải có nghĩa, như vậy thì mới có khí phách” (Lý nghĩa chi dũng bất khả vô, huyết khí chi dũng bất khả hữu), lời của thánh nhân nên coi là lời răn cho đời.

Khổng Tử cho rằng: “Đi thuyền không sợ thuồng luồng là cái dũng của người ngư dân, đi bộ không sợ thú dữ là cái dũng của người thợ săn, trong hoạn nạn coi cái chết như không là thế thái của người anh hùng. Hiểu nghèo khó do mệnh trời, thuận theo số phận, gặp hiểm nguy không sợ đó là thế thái của bậc thánh nhân”.

71. THÀ CHẾT CÓ KHÍ TIẾT CHỨ KHÔNG SỐNG ĐỜI NÔ LỆ

Vì nước mà “co”, vì dân mà “duỗi”.

Đoá hoa sen trắng đẹp đẽ thanh cao (xuất vu nê nhi bất nhiễm, trạc thanh liên nhị bất yếu) - gần bùn mà chẳng hôi tanh mùi bùn. Tiết thái cao thượng của nó không thay đổi, mặc cho sự ô uế của môi trường bên ngoài. Từ xưa, thánh nhân đã tự ví mình với đoá hoa sen, biểu thị “thế nhân giai trọng ngã độc thanh” (thế gian đều đục bởi chỉ mình ta trong).

Lão Tử nói: “Nhận lời và từ chối có cách nhau bao xa, đẹp và xấu có khác nhau bao nhiêu? Những cái mà ta sợ không thể không cảm thấy sợ. Cách sống này từ xưa tới nay đã vậy, không có kết thúc. Mọi người đều thoải mái, vui vẻ phấn khởi như thể đi dự đại tiệc, như thể cái dáng vẻ thư thái khi leo lên cao ngắm cảnh đẹp, mình ta lặng lẽ đạm bạc, lòng chẳng vấn vương, chẳng từng phô trương mình, ngu ngu ngơ ngơ như đứa trẻ vừa sinh ra không biết cười, mệt mỏi uể oải như kẻ lưu lạc không nhà; người ta đều có thể giàu có, mình ta nghèo rớt, ta quả là ngu dốt. Người ta đều tỉnh táo như vậy, chỉ mình ta say như thế này. Mọi người đều sáng suốt hà khắc như vậy, mình ta mộc mạc hồ đồ như thế này, ngơ ngơ ngẩn ngẩn như đại dương mênh mông, hoảng hoảng hốt hốt như con thuyền gặp bão không có nơi nương đậu; mọi người đều có bản lĩnh sáng suốt, tinh ranh, mình ta ngu dốt chẳng biết gì. Một mình ta chẳng giống ai, sống nhờ mẹ thiên nhiên, trời đất sinh ra ta và vạn vật nuôi dưỡng ta”.

Khuất Nguyên là nhà chính trị đại tài, nhà thơ vĩ đại của nước Sở. Ông xuất thân từ tầng lớp quý tộc nước Sở, tri thức uyên bác, giỏi ăn nói ngoại giao, hơn hai mươi tuổi đã làm quan tả đồ, cùng với Sở Hoài vương luận bàn quốc sự, ra các mệnh lệnh, tiếp đãi quan khách, ứng đối chư hầu. Thời đó, Sở, Tề và Tần là những nước mạnh, lực lượng của Tần khá lớn, tiếp đó phải kể đến nước Sở. Trong quá trình Tần - Sở tranh cường, Khuất Nguyên chủ trương chính sách mới, liên minh các nước, đánh lại nước Tần, nhằm thống nhất các nước. Ông đã đề ra chính sách “hợp tung”, gọi là “hoành tắc Tần đế, tung tắc Sở vương” (nếu chính sách liên hoành của Tần thắng lợi thì Tần xưng đế, nếu chính sách hợp tung thắng lợi, Sở sẽ thống nhất thiên hạ). Có thể thấy, cuộc đấu tranh Tần - Sở rất quyết liệt và sâu sắc. Chính sách hợp tung của Khuất Nguyên là chính xác, nhưng gặp sự đố kỵ và phản đối của các thế lực bảo thủ thối nát của quan trên là đại phu Cận Đường. Cận Đường trước mặt Sở Hoài vương dùng kế ly gián, phá hoại uy tín của Khuất Nguyên, nói Khuất Nguyên sau mỗi lần công bố pháp lệnh luôn khoe khoang, nói trừ ông ta ra không ai làm nổi. Con trai Tử Lan của Sở Hoài vương cũng sàm tấu với Sở Hoài vương. Sở Hoài vương vốn đa nghi, dần dần cũng tin lời nên dao động với việc cách tân và nổi giận xa lánh Khuất Nguyên. Khuất Nguyên bị miễn chức quan tả đồ, giáng xuống chức tam lư đại phu, chỉ lo một số việc vặt. Khuất Nguyên than thở: “Trung hà tôi dĩ ngộ phạt hề, diệc phi dư chi sở chi dã” tức là: “trung thành mà lại mang tội phải bãi chức, đây là điều ta chẳng ngờ nổi”. Nhưng Khuất Nguyên vẫn không nản lòng, không bỏ dở lý tưởng chính trị của mình. Ông thề: “Diệc dư tâm chi sở thiện hề, tuy cửu tư kỳ dự vị hối quang”. Có nghĩa là: “Ta một lòng theo đuổi chủ trương chính trị của mình, dù muôn lần chết cũng chẳng hề hối hận”.

Khuất Nguyên bị vua xa lánh, nước Tần thừa cơ phái Trương Nghi đến nước Sở giao ước nếu nước Sở tuyệt giao với nước Tần thì nước Tần sẽ tự nguyện tặng nước Sở sáu trăm dặm đất đai. Khuất Nguyên đã vạch trần âm mưu bịp bợm này, khuyên Sở Hoài vương đừng mắc lừa. Nhưng Sở Hoài vương vẫn tuyên bố sẽ tuyệt giao với nước Tề, rồi phái quan đến Tần nhận đất được tặng. Trương Nghi chỉ vạch đất rồi nói: “Sáu dặm này ta tặng cho Sở Vương”. Sứ giả nước Sở ngạc nhiên hỏi: “Không phải sáu trăm dặm sao?” Trương Nghị chỉ cười: “Vua Sở nghe nhầm rồi, không phải là sáu trăm dặm mà chỉ là sáu dặm”.

Sở Hoài vương nghe chuyện này uất ức bực tức, lập tức cho quân đi đánh nước Tần, kết quả là đánh hai trận thua cả hai. Sau đó, Chiêu Nhương Vương, vua Tần, làm quốc quân, ông gửi thư cho Sở Hoài vương, mời ông ta đến gặp mặt ở Lỗ Quan (Đông Nam huyện Đan Phượng, Thiểm Tây) để ký kết giao ước. Khuất Nguyên khuyên can: “Nước Tần như hổ báo, không thể tin được, nhất định không được đi”. Nhưng Tử Lan lại khuyên Sở Hoài vương đi: “Không nên từ chối ý tốt của nước Tần”. Sở Hoài vương rốt cuộc đi sang nước Tần, quả nhiên bị giam giữ ở Hàm Dương, phải có đại thần nước Sở sang dùng đất chuộc. Sở Hoài vương u uất sinh bệnh chết ở nước Tần.

Nước Sở lập thái tử làm vua, tức Khoảng Nhương vương, Tử Lan làm lệnh y (tể tướng) nước Sở lại nói xấu Khuất Nguyên. Sở Khoảng Nhương vương liên bãi chức của Khuất Nguyên, bắt đày ông đi Tương Nam.

Thời Chiến Quốc, rất nhiều hiền tài khi không thực hiện được hoài bão ở nước này thì chu du các nước, tìm ông vua hiểu mình, mong thực hiện được lý tưởng của mình. Khuất Nguyên khi đi đày cũng muốn chu du thiên hạ, thực hiện lý tưởng nhưng đến khi ra đi, nhìn thấy quê nhà trong ánh nắng ban mai, phu xe cũng cảm thấy thương tâm, cho dừng ngựa. Cuối cùng ông ở lại. Ông nói cho dù chết cũng phải là “có tử tất đầu khâu”, không muốn rời xa tổ quốc. Khuất Nguyên lưu lạc gần hai mươi năm. Những năm phiêu bạt cuối cùng, cuộc sống vô cùng gian khổ nhưng ông không bao giờ rời bỏ chủ trương chính sách của mình, quyết không luồn cúi trước các thế lực thối nát. Ông đi khắp Hồ Nam, Hồ Bắc, tiếp xúc với dân chúng bằng cả tấm lòng yêu nước thương dân với nỗi đau đời đã viết lên rất nhiều áng văn thơ. “Ly Tao” là tập thơ trữ tình trường thiên, hòa quyện thực tế và ước mơ của ông. Trong tác phẩm, ông lên trời xuống đất, rong ruồi bốn phương để theo đuổi lý tưởng của mình, vạch trần bè lũ xấu xa của các thế lực đen tối, biểu hiện ý chí kiên trinh theo đuổi lý tưởng và lòng yêu nước tha thiết của mình.

Nước Sở suy yếu, năm 278 trước Công Nguyên, quân Tần đánh phía Nam, đánh Dĩnh Đô của nước Sở. Thấy tổ quốc nguy vong, tương lai mịt mờ, bản thân lại chẳng còn chỗ đứng, trong lòng đau buồn khôn xiết, ông viết lên tập thơ mang tên “Hoài Sa”.

Ngày 5 tháng 5, Khuất Nguyên đi thơ thẩn trên bờ sông Mịch La, nhìn dòng sông lòng thấp thỏm không yên, ông thấy tuyệt vọng khi lý tưởng chính trị của mình bị vùi dập và không có cách gì cứu nước khỏi cảnh diệt vong, ngửa mặt nhìn trời đau xót ngâm áng thơ Hoài Sa “Tri tử bất khả nhượng, nguyện vật ái hề. Minh cáo quân tử ngô tương dĩ vị loại hề” (Ta biết chỉ còn con đường chết ở phía trước vì chân lý ta chẳng tiếc mạng mình. Hỡi những người quân tử quang minh lỗi lạc, ta sẽ theo gương các vị). Sau đó, ông ôm một tảng đá mang theo tinh thần bất khuất, trẫm mình xuống nước. Năm đó ông sáu mươi hai tuổi.

Khí tiết, phẩm cách và lòng trung thành yêu nước của Khuất Nguyên từ xưa đến nay luôn được người đời tưởng nhớ và kính phục. Nhân cách cao quý của ông sánh ngang nhật nguyệt. Nhà thơ đời Đường Lý Bạch nói: “Khuất Nguyên từ phú huyền nhật nguyệt, Sở vương đài thụ không sơn khâu” (Khuất Nguyên còn mãi với nhật nguyệt, Sở vương chết quạnh quẽ ở trên núi). “Ly Tao” được dịch thành các thứ tiếng để cho thế giới cùng ca tụng.

Ngày nay, cứ đến ngày 5 tháng 5, khắp nông thôn thành thị Trung Quốc đều ăn bánh chưng gọi là Tết Đoan Ngọ. Châu Xử trong “Phong Thổ ký” có nói: “Trong hạ Đoan Ngọ, phanh vụ giác thử, tiến đồng tảm”, tức là “đem bánh chưng hình con vịt bỏ vào thùng”. Trong “Tục tề hài ký” có nói: “Khuất Nguyên ngày 5 tháng 5 tự vẫn trên sông Mịch La, nhân dân Sở thương xót nên cứ đến ngày này lại lấy gạo cất trong thùng đem rắc xuống sông để tế”. Năm Kiến Vũ đời nhà Hán, ở Âu Hồi, Trường Sa, bỗng có một người tự xưng là Tam Gian đại phu bảo rằng: “Cúng tế là việc thiện, nhưng thường bị thuồng luồng ăn mất, liền lấy lá dong gói lại, dùng lạt buộc quanh để thuồng luồng không ăn được nữa”. Tưởng nhớ Khuất Nguyên, sau này mọi người cho gạo vào thùng đem thả xuống sông. Khi nghe bị thuồng luồng ăn mất liền lấy lá gói, lạt buộc để thuồng luồng không ăn được, sau này còn lấy dây buộc ở trên vai để tránh tà, tránh bệnh tật. Phong tục này còn lưu truyền đến Nhật Bản, Triều Tiên và các nước ở Đông Nam Á.

Nghe nói, tục chèo thuyền rồng cũng để nhớ Khuất Nguyên. Trong cuốn “Kinh Sở tuế thời ký” có viết: “Đua thuyền vượt sông vào ngày 5 tháng 5 nghe nói vì Khuất Nguyên tự vẫn trên sông Mịch La, xót thương ông nên cố tìm mọi cách cứu vớt. Thuyền phải nhẹ, lướt đi như bay”. Dùng thuyền nhanh, nhẹ, cố đi nhanh nhất để cứu người. Đây là lai lịch của tục đua thuyền rồng.

Đúng như Lý Bạch đã nói, mộ của Sở vương biến thành mộ hoang. Nhưng khí tiết của Khuất Nguyên thì tràn khắp đất trời, sáng mãi với nhật nguyệt, bất diệt như núi sông. Nước lặng thì sẽ trong, nước trong thì sẽ êm ả, mặt nước êm ả thì sẽ nhìn thấy đáy. Tâm cũng vậy, khí hòa thì nhìn chính xác sự vật sự việc; nhìn thấu sự vật sự việc tất tâm sẽ sáng. Tâm sáng thì sẽ làm chủ lương tri, lương tri là nơi ở của tâm linh, lương tri ngay thẳng thì tâm sẽ ngay thẳng.

Làm người phải vượt được cái phàm tục, người có tư tưởng vượt quá người thường mà không màng thế tục thì gọi là “kỳ nhân”. Sống trong cuộc sống phàm tục, hỗn tạp mà tâm không vấy bẩn thì phẩm chất cũng như bông hoa sen mọc lên từ bùn đen mà chẳng hôi tanh và luôn luôn giữ được sự thanh khiết. Nếu tâm có ý phàm tục mà lại làm ra vẻ đoạn tuyệt để tôn lên vẻ thanh cao của mình, điều này thật ngông cuồng, giả dối. Với một người có đạo đức tốt thì sự giữ gìn cuộc sống thanh bạch cao quý là tự nhiên, không cần giả tạo. “Vạn sự giai duyên, tùy ngộ nhi an” (một người biết an phận thì sẽ có thể sống cả đời vui vẻ, một người bất mãn với đời, suốt ngày cằn nhằn than thở thì sẽ luôn hại mình, hại người). Phàm là những thứ không thể bắt buộc, những việc mà hoàn cảnh không cho phép thì phải đợi thời cơ cần thiết, phải bằng lòng với hiện thực, chứ không nên sốt ruột hoang mang.

Ngọc cũng là một loại đá, sở dĩ ngọc quý hiếm vì trơn bóng và có hào quang. Màu sắc tươi sáng như phong độ của người quân tử, dù là trong hay ngoài không có chút ô uế, tỳ vết, sờ vào thấy trơn tru, soi về phía ánh sáng lại thấy sâu thẳm, khi soi vào mắt có thể thấy con người, thậm chí còn có thể nhìn thấy cả đầu lông tơ. Ánh sáng của nó có thể soi sáng cả nơi tối tăm, âm thanh của nó nghe rất êm tai. Ngọc sở dĩ có đặc tính đó là bởi vì nó trong sáng, tinh khiết hơn các loại đá khác. Làm người chẳng phải cũng như vậy sao?

72. NGƯỜI SA NGÃ SỬA MÌNH, ĐIỀU ĐÓ RẤT ĐÁNG QUÝ

Châu Xử, giao long và hổ là ba cái hại của nhân dân Nghĩa Hưng, khiến nhân dân Nghĩa Hưng lo lắng không yên. Châu Xử đánh nhau với thuồng luồng ba ngày ba đêm dưới nước, người dân quê đều tưởng là Châu Xử đã chết, cùng chúc mừng nhau. Đây là điều mà Châu Xử không bao giờ ngờ đến. Nó đã tác động rất mạnh mẽ đối với Châu Xử, khiến anh ta thức tỉnh và nhận thức được vị trí đáng buồn của mình trong lòng dân làng. Anh ta đau khổ tột cùng, hạ quyết tâm sẽ sửa chữa những sai lầm trước kia đã phạm phải.

Theo ghi chép trong cuốn “Tấn thư”, Châu Xử là người ở Dương Hâm, Nghĩa Hưng (huyện Nghi Hưng, tỉnh Giang Tô hiện nay). Châu Xử sớm mất cha, thiếu sự giáo dục đầy đủ, thân thể cường tráng, hung hãn, bạo ngược, là một mối họa cho dân quê. Ngoài ra, dưới sông ở huyện Nghĩa Hưng có giao long, trên núi có hổ Hán trắng. Người Nghĩa Hưng gọi đây là “tam hoành”, tức là ba cái hại của vùng này, trong đó đặc biệt nhất lại là Châu Xử.

Một hôm, Châu Xử thả bộ trên đường, thấy các cụ già lo lắng buồn rầu liền cất tiếng hỏi: “Năm nay mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, sao lại không vui?” Các cụ già trả lời: “Tam hại chưa trừ được làm sao mà vui nổi”. Châu Xử lại hỏi cặn kẽ tam hại là gì. Cụ già nói: “Hổ tràn trắng cả núi Nam Sơn, thuồng luồng ở trường kiều, còn một cái hại nữa nhưng không tiện nói”. Châu Xử cứ hỏi bằng được, ông già bèn nói thẳng: “Là ngươi đấy”. Châu Xử giật mình, không ngờ mình lại là một cái họa cho vùng này. Châu Xử bảo với các cụ già rằng: “Xin đừng sợ, để tôi đi trừ diệt hết có được không?” Cụ già trả lời: “Nếu như người có thể diệt hết được thì quả là phúc lớn cho cả vùng”. Châu Xử về nhà lấy cung lấy tên, đến núi Nam Sơn, vào trong hang Tinh Hầu. Đến chập tối, quả nhiên mãnh hổ đã tới. Châu Xử bắn liền hai nhát, hổ bị trúng tên chết tươi. Lại tiếp tục xuống nước đánh thuồng luồng, thuồng luồng lúc nổi lúc chìm. Trong vòng mười dặm, đánh suốt ba ngày ba đêm cuối cùng cũng chặt được đầu thuồng luồng. Người trong làng thấy anh ta đánh nhau với thuồng luồng ba ngày liền ngỡ anh ta đã chết, cùng nhau chúc mừng. Thấy Châu Xử đánh chết thuồng luồng trở về thì có vẻ lo lắng. Châu Xử biết rõ tâm tư của mọi người trong làng liền khẳng khái nói: “Hai cái họa đã trừ, từ nay Châu Xử cũng sẽ thay đổi, nếu còn làm chuyện xấu xa thì trời đất sẽ không dung thứ”. Người trong làng thấy anh ta nói rất chân thành mới vui mừng cảm ơn anh ta. Châu Xử lập tức đến nước Ngô tìm Lục Cơ, Lục Vân. Lục Cơ đi vắng, chỉ gặp được Lục Vân. Châu Xử kể chuyện dân làng sợ mình cho Lục Vân nghe và nói mình cần phải tu dưỡng đạo đức, nhưng tháng ngày đã qua mà cuối cùng vẫn chưa có công trạng gì cả. Lục Vân nói: “Người xưa cho rằng buổi sáng biết có đạo lý làm người cho dù buổi tối chết cũng cam lòng, tinh thần này thật đáng quý, huống hồ tiền đồ của ngài còn rộng mở. Với lại, làm người chỉ sợ không có chí, chỉ cần có chí sợ gì không có tiếng thơm”. Châu Xử từ đó thay đổi, cuối cùng trở thành người có ích cho xã hội.

Trong câu chuyện này, việc giết hổ, chém thuồng luồng chỉ là ước lệ. Đánh hổ, chém giao long phải hao tốn sức lực, lại càng cần dũng khí. Nhưng thay đổi chính mình e rằng còn khó khăn hơn, còn cần dũng khí lớn hơn, chứ chẳng phải chuyện đơn giản. Trong ba bốn ngày có thể giết được hổ, thuồng luồng, nhưng để loại bỏ thói xấu của mình thì không phải ba bốn ngày đã biết kết quả. Hạ quyết tâm sau đó phải học tập tu dưỡng đạo đức, từ đó biết mình đúng hay sai, quan niệm giá trị con người là như thế nào. Hai anh em họ Lục khi đó là những danh sĩ rất có đạo đức. Châu Xử đi tìm Nhị Lục xin được học tập họ và đã được họ chỉ bảo. Anh bắt đầu chăm chỉ học hành, rèn luyện nhân cách, được mọi người ở quê rất ca ngợi. Sau một năm, anh được quan phủ ở Châu quận trưng dụng làm quan, sau này trở thành đại thần của Đông Tấn, cuối cùng hy sinh trong một trận chiến vì tổ quốc.

Châu Xử là một tấm gương “người sa ngã biết hối cải quý hơn vàng” được nhân dân hết mực ngợi ca.

Trong xã hội ngày nay, những tấm gương như vậy lại càng nhiều. Có người khi còn trẻ sống hư hỏng, người bố nổi giận đuổi anh ta ra khỏi nhà. Qua mấy năm cố gắng, anh ta trở thành một nhà kinh doanh lớn. Anh đã bắt đầu thấy được sai lầm của mình là do không được giáo dục đầy đủ nên đem hết tiền kiếm được đóng góp cho sự nghiệp giáo dục ở quê nhà: lập các trường tiểu học, trung học, trường trung cấp chuyên nghiệp, một lòng dốc sức để bồi dưỡng những nhân tài sau này cho quốc gia. Về sau, anh còn trở thành một nhà giáo dục rất nổi tiếng.

Tất nhiên cũng có những tấm gương sửa mình không được tốt cho lắm. Có người thì mắc phải tật cờ bạc, thua rất nhiều tiền, người thân khuyên bảo giúp đỡ, nhất là người vợ phải bán cả vàng bạc trang sức lấy ở nhà mẹ đẻ đem trả nợ bạc. Anh ta cảm động phát khóc, hạ quyết tâm sẽ sửa chữa sai lầm, làm lại cuộc đời, dùng dao thái rau chặt đứt ngón giữa tay phải. Nhưng khi tay lành lại, anh ta tiếp tục vào sòng bạc, chơi bạc với bốn ngón tay, phụ lòng mong mỏi của người thân. Kết quả là người vợ nuốt nước mắt bỏ đi. Cho nên, có thể thấy là có lòng tốt, tâm tốt chưa chắc đã có thể thay đổi hoàn toàn, cái này gọi là “dạy mãi không chừa”.

Tục ngữ có câu: “Người ta sống phải có gân cốt vững vàng”, “gân” chính là tinh thần, phong thái. Châu Xử giao chiến với thuồng luồng ba ngày chưa về, người dân ở quê lại chúc mừng nhau về sự không trở về đó. Giết được hổ, diệt được thuồng luồng không mừng, anh ta chết họ lại mừng, cho thấy trong lòng dân làng anh ta còn tai hại hơn cả hổ với thuồng luồng. Thế là anh ta quyết tâm thay đổi chính mình, đi tìm thầy dạy, học hành chăm chỉ và kiên trì thực hiện quyết tâm đó, điều này đòi hỏi tinh thần hết sức mạnh mẽ. Đổi mới chính mình, chỉ có hình dáng thôi chưa đủ mà phải hành động, cả đời làm việc thiện. Điều này cần có nghị lực và dũng khí nhất định.

Lập công, lập nghiệp, đóng góp cho xã hội, tuân theo đại nghĩa, giữ gìn nhân cách và lý tưởng cao đẹp của mình, không để cho quyền lực chi phối, không để dục vọng mê hoặc, rèn luyện ý chí, mở rộng tấm lòng, nhìn xa trông rộng, hành động thực tế mới là đáng quý; nếu như chỉ ham hố công danh lợi lộc, không để tâm đến nhân nghĩa đạo đức, vừa làm được việc tốt đã mong mọi người ca ngợi, thực tế không có chút nghị lực kiên cường, và phẩm đức đôn hậu, đó chỉ là người quân tử rởm. Nếu muốn lập công, lập nghiệp thì phải tu tâm dưỡng tính, nâng cao giá trị bản thân, tiêu diệt chủ nghĩa vị kỷ, coi nhẹ danh lợi, giữ đức thanh liêm. Nếu chỉ màng vinh hoa phú quý, công danh lợi lộc thì chỉ đáng gọi là những kẻ phàm phu tục tử mà thôi.

Gỗ tròn không vững vàng, gỗ vuông lại vững - khi biến động thì co, lúc yên bình thì duỗi. Đời Trinh Quan, vua Đường Thái Tông nói: “Con người vốn do ông trời ban sẵn cho bản tính tốt đẹp, nhưng cần phải học nhiều thì mới có thể có được công bằng”. Sằm Văn Bản: “Ngọc bất trắc bất thành khí, nhân bất học bất tri lễ”. Họ cũng nhất trí cho rằng: “Học vấn có từ sự tu dưỡng, tu dưỡng tức là tâm bỏ công sức, chỉ có như thế mới học hỏi được mãi”.

Cho dù nói mười câu đúng chín câu cũng chưa chắc có người ca ngợi, nhưng nếu nói sai một câu thì lập tức bị chê trách. Cho dù mười lần lập mưu thành công đến chín lần chưa chắc có người nhớ công bạn, nhưng chỉ một lần thất bại thì người ta sẽ lần lượt oán than, trách móc bạn. Hiện tượng kỳ lạ này thường thấy trong thực tế, làm chẳng thà không làm, nói chẳng thà không nói. Bạn làm, sự thiếu sót sẽ thể hiện ra ngay; bạn nói, suy nghĩ của bạn sẽ lộ ra ngay; bạn làm được nhiều thành tích, liền sẽ trở thành mục tiêu đối đầu, vì sự thành công của bạn gây trở ngại cho người khác, người ta đều có tính đố kỵ, thấy bạn thành công rực rỡ thì sẽ chẳng thèm đả động tới, cho đến khi nó đi vào quên lãng vĩnh viễn, chẳng còn ai biết tới và ngược lại, một khi làm sai, người ta sẽ hí hửng mà một đồn tới mười, mười đồn trăm, ai cũng biết.

Cho nên, người quân tử nên giữ thái độ sống trầm lặng, không nên xốc nổi; khi làm việc gì dù có tỏ ra ngốc nghếch còn hơn tự ra vẻ thông minh hơn người. Mọi việc phải suy nghĩ kỹ càng, làm có mục đích.

Sách có viết rằng, cha của Trịnh Thiện Quả vì nước mà hi sinh, mới chín tuổi ông đã được bổ nhiệm làm trì tiết đại tướng quân, tiếp tục làm quan ở huyện Khai Phong, hưởng thu tiền tô thuế từ hàng nghìn hộ dân. Nhưng năm đầu, khi Tùy Văn Đế làm vua, lại được phong thành Võ Đức quận công. Năm mười bốn tuổi, làm thích sứ ở Nghị Châu, rồi chuyển làm thích sứ Cảnh Châu. Không lâu sau làm đại thử Lỗ quân.

Mẹ ông sáng suốt, nghiêm nghị, đọc nhiều sách vở hiểu lịch sử và tinh thông đạo lý, am hiểu chính trị. Khi Trịnh Thiện Quả giải quyết việc chính sự, mẹ ông thường ngồi bên cạnh, hoặc ngồi sau trướng để nghe. Nếu Trịnh Thiện Quả phán đoán hợp lý, khi về nhà bà sẽ rất mừng rỡ, bảo ông ngồi xuống, cười nói vui vẻ. Khi ông xử lý sai hoặc tùy tiện nổi nóng, mẹ ông về nhà trùm chăn khóc, cả ngày không ăn uống gì. Trịnh Thiện Quả cũng quỳ trước giường không dám dậy. Mãi sau, mẹ ông mới ngồi dậy nói: “Không phải mẹ giận con, mà là mẹ xấu hổ cho cái nhà này. Từ khi mẹ là con dâu ở nhà này, hầu hạ cha con, thấy ông ấy là người trung thành tận tụy, làm quan cẩn thận thanh liêm, chí công vô tư, cuối cùng vì nước quên thân... Mẹ cũng hy vọng con không phụ lòng của cha con, con mất cha từ nhỏ, mẹ chỉ là một quả phụ, đối với con chỉ có yêu thương mà không có sự uy nghiêm, làm con không hiểu lễ nghĩa, làm sao đảm đương nổi trọng trách của trung thần đây? Con từ nhỏ đã được phong chức tước bây giờ trở thành quan lớn của một vùng, cái này chẳng lẽ là dựa vào năng lực của một mình con? Sao con không nghĩ trước nghĩ sau mà tùy tiện cáu giận theo ý mình, bại hoại chính sự của cả nhà, làm như thế vừa tổn hại gia phong, thậm chí mất đi chức tước, lại còn phá hoại pháp luật triều đình, tội chẳng nhỏ chút nào. Mẹ chết còn có mặt mũi nào mà gặp cha con nữa?”

Mẹ của Trịnh Thiện Quả rất hay đan lát, đến tận nửa đêm mới ngủ. Trịnh Thiện Quả mới hỏi mẹ: “Con được phong chức tước, là quan tam phẩm, bổng lộc đủ nuôi cả nhà. Mẹ tuổi cao, sao cứ phải vất vả nặng nhọc như thế?”. Mẹ ông lại thở dài trả lời: “Ôi, tuổi con đã lớn, mẹ nghĩ con đã hiểu đạo lý ở đời. Hôm nay nghe con nói những lời như vậy, chứng tỏ con vẫn chưa hiểu! Như vậy con làm sao làm sao làm tốt việc công được? Hôm nay con có bổng lộc là vì hoàng thượng báo đáp cha con hy sinh vì nước mà ban cho, nên chia ra mà biếu họ hàng. Ân đức của người xưa sao chỉ để cho vợ con con được hưởng thụ phú quý? Với lại, đan lát là việc của đàn bà, trên từ vương hậu, dưới đến vợ của sỹ phu, đều nên làm. Nếu không lao động thì sẽ không tránh khỏi xa hoa dâm dật. Mẹ tuy không hiểu lễ nghĩa, nhưng lẽ nào có thể tự mình phá hoại thanh danh?”

Từ khi chồng chết, mẹ của Trịnh Thiên Quả không còn trang điểm, chỉ mặc quần áo bằng vải thô. Bà sống rất tiết kiệm, nếu như không phải là cúng tế tiếp đãi khách, bình thường chẳng đụng đến rượu thịt. Bà sống trong một căn phòng nhỏ đơn sơ, thanh tĩnh, rất ít ra ngoài. Nội ngoại thân thích có đám cưới, đám ma, bà chỉ gửi lễ hậu, chứ không tự mình đi thăm. Nếu không phải là đồ tự tay làm hay cây nhà lá vườn thì cho dù là họ hàng thân thích bà cũng không cho vào nhà.

Dưới sự tác động của mẹ, Trịnh Thiện Quả dù làm quan lớn ở châu quận, đồ ăn từ nhà mang đi ăn ở nha môn. Tiền triều đình cho, ông không dám nhận mà đều dùng vào tu sửa phủ hoặc chia cho hạ quan. Do quên mình cho việc công nên Trịnh Thiện Quả được gọi là ông quan thanh liêm. Sau khi xem xét công lao của ông rất lớn, Tùy Văn Đế cho gọi ông làm quan lộc khanh. Sau khi mẹ mất, Trịnh Thiện Quả làm đại lý khanh, xử lý hình ngục, liền dần sống xa hoa, không còn được thanh liêm chính trực như xưa nữa.

Trong lịch sử Trung Quốc có rất nhiều bà mẹ đã dạy con thành danh. Mọi người đều biết câu chuyện mẹ của Mạnh Tử ba lần chuyển nhà dạy con mình thành những người có học vấn cao siêu, việc làm của bà khiến muôn đời còn kính trọng.

Mẹ của Trịnh Thiện Quả không những dạy ông học hành mà còn dạy ông cách làm quan, làm một vị quan ngay thẳng, thanh liêm, một vị quan có ích cho nhân dân. Điều này thật đáng khâm phục.

Còn đáng quý hơn nữa là mẹ của Trịnh Thiện Quả không chỉ dạy bằng lời mà còn dạy con từ chính bản thân mình, từ hành động của chính mình, như lao động, cách ăn mặc giản dị, không nhận quà, tặng lễ không khoe khoang phô trương... để tác động đến con mình, cho nên giúp con cái quên mình vì việc công. Mỗi việc đều thể hiện rõ tiết tháo của người mẹ Trịnh Thiện Quả. Biết bao nhiêu người mẹ đã dạy con mình thành danh và hợp thành những phẩm chất tốt đẹp của người phụ nữ Trung Quốc, biểu hiện khí tiết trang nghiêm của họ.

Loài người vốn có dục vọng và lòng tham, trong dục vọng có bảy loại tình cảm, cho dù là thần nông, hoàng đế hay vua Nghiêu, vua Thuấn đều có bảy loại tình cảm và sáu loại ham muốn. Nhưng bảy loại tình cảm có giới hạn thích hợp. Thánh nhân có thể từ sự tâm trạng của cuộc sống mà kiềm chế dục vọng, cho nên không buông thả tình cảm của mình.

Tâm nếu ngủ thì sẽ nằm mơ, sẽ cẩu thả, tự tiện, nếu dùng nó có thể lập mưu tính kế. Tuy rằng tâm có thể rộng mở, nhưng nó lại có bản năng là điềm tĩnh. Mặc dù tâm có thể rộng mở nhưng có lúc nó lại hư ảo. Cho nên, Dương Vương Minh tiên sinh đã phân biệt từ dạng gốc của tâm đến khi khởi phát, biện luận từ không đến có...

Mạnh Tử nói: “Thuấn sống trong rừng sâu trên núi, sống với sỏi đá, cỏ cây, làm bạn với hươu nai thú rừng, không khác gì so với cư dân trên núi. Đợi ông ấy thu nạp vì một câu nói tốt đẹp… thì cũng như sóng vỗ bờ, ào ạt cuồn cuộn chảy không sao ngăn nổi”.

73. KHI NGƯỜI TA PHẢN BỘI, QUỶ SỨ SẼ ĐẾN

Duỗi phải trông đường lối.

Nếu một người tính cách nóng nảy, lông bông sẽ làm cho sự việc rối tung lên, làm chính mình lo lắng, mệt mỏi, như vậy đương nhiên sẽ làm mất đi cái thú an nhàn, yên ổn. Bất kể làm việc gì, tuyệt đối không được lo trước lo sau, do dự thiếu quyết đoán, vì những gì suy nghĩ quá nhiều thường bị sự chi phối của hoàn cảnh bên ngoài, do đó mất đi sức sống dạt dào mạnh mẽ của nó.

Nếu tai thường nghe thấy những lời vốn không thích nghe, trong lòng thường không thoải mái, nhưng có vậy mới là những bài học có lợi cho mình. Ngược lại, nếu mọi lời đều xuôi tai, mọi việc đều thấy vừa lòng thì chẳng khác nào tự chôn vùi mình trong thuốc mê rượu độc.

Những năm hai mươi, có một anh hùng rởm tên là Hách Bằng Cử, đã từng nhập ngũ, từng ra trận. Một hôm, bỗng xảy ra một suy nghĩ “mới mẻ”, muốn có một hàm tiến sỹ ở nước ngoài, bèn sang một trường pháo binh của Liên Xô học lấy tiếng. Nhưng không ngờ chưa lấy được cái gì, không chịu được cái khổ khi đi nước ngoài, liền về nước làm phó quan thị vệ cho Phùng Ngọc Tường. Trong đại chiến Trung Nguyên giữa Tưởng và Phùng, Hách Bằng Cử thấy tình hình bất lợi, ngầm câu kết với Tưởng lật lại Phùng, rồi làm trung tướng tham mưu trưởng cho Hồ Tôn Nam. Lẽ ra nên tự thỏa mãn mà hưởng thụ tương lai xán lạn. Nhưng khi đó Hách còn trẻ, tuổi xuân phơi phới, lại mắc phải sai lầm mà người ta dễ phạm phải, đó là đi lại với tình nhân của Hồ Tôn Nam là Lưu Quỳnh, biết là tính mạng mình sẽ nguy nên đem theo người đẹp, đến cậy nhờ Uông Tinh Vệ, làm hiệu trưởng quốc tử giám của Uông. Vì đã học qua pháo ở nước ngoài nên gọi là chuyên gia ngọai, làm tỉnh trưởng kiêm bảo an tư lệnh cho tỉnh Hoài Hải của Uông Ngụy. Sau một thời gian chiêu mộ binh mã, phất cờ lập trại, sống rất phong độ ở Từ Châu.

Đến năm 1945, Tưởng đã chiếm núi Nga My, lại muốn chiếm thêm Sơn Đông của Tô Bắc, nhưng khi đó không đủ lực lượng, liền bổ nhiệm Hách làm Tổng thủ lĩnh, đường thứ sáu Tân Biến. Mỗi thời mỗi khác, bây giờ thời cuộc đã thay đổi, tiếng nói của ông ta chẳng còn ai nghe nữa cả. Cố Chúc Đồng không những coi thường ông ta, còn phái ông ta làm quan tiên phong đi đánh Tân Tử quân. Sự lợi hại của quân Tân Tử thì ông ta lãnh đủ rồi, đâu dám to gan mà đối đầu. Nhưng chẳng nhẽ không đánh? Ngự lâm quân của Tưởng luôn kè kè bên ông, không thể vuốt râu hùm được. Nhìn mấy vạn binh lính trong tay mình, Hách đành liều mạng, học tập gương Cao Thụ Huân làm “khởi nghĩa”.

Khởi nghĩa chẳng qua cũng chỉ là đổi mới cái cờ thôi mà, người vẫn là người đấy, súng vẫn là súng đấy, lão Hách lại còn dạn dày từng trải, nhiều kinh nghiệm. Không ngờ, thời thế đã khác. Trần Nghị không những phái cán bộ giúp ông ta chỉnh đốn đội ngũ mà còn bổ sung mấy nghìn chí sỹ Sơn Đông. “Làm binh ăn lương, làm tướng ăn súng”, người ta đổi lấy máu mình chẳng nhẽ ông ta không lo? Đúng lúc ấy, Trần Thành muốn tiến vào khu giải phóng, cho người khuyên ông ta quy phục, hoặc sẽ là quan to, hoặc ăn đạn bọc đường. Lão Hách lại dao động “thì lại đổi một lần cờ xem sao?”. Vậy là đem toàn bộ chính quyền Đảng cộng sản, đem quân ra khỏi khu giải phóng. Không ngờ Trần Thành đánh thua trận, đổi trắng thay đen, giáng chức ông ta xuống ba cấp, còn bắt ông ta đi đánh quân Trần Nghị. Trần Nghị nhìn thấu tất cả nên đã chuẩn bị sẵn, nhân một đêm không trăng sao, dùng một trung đội, chỉ trong một ngày đã giết sạch quân của lão Hách, Hách bị bắt làm tù binh. Ông ta định tìm cơ hội trốn chạy, bị vệ binh bắn bừa, toàn thân là lỗ đạn.

Lão Hách vì chút lực lượng tội nghiệp của mình, có thể nói là ép dạ cầu toàn, hai mặt đều tốt, bốn phương gặp nguồn, thủ đoạn cũng khá cao minh. Nhưng ông ta không biết đối thủ là Trần Nghị, tức đối đầu với Trần nguyên soái, cứ dứt khoát phải làm bằng được. Làm một tướng quân khởi nghĩa không phải là sự cống hiến một phần nhỏ bé cho nhân dân hay sao? Đáng tiếc ông ta không hiểu tình thế, Đảng cộng sản rút lui là tiêu tùng rồi, cuối cùng cũng mất cả khôn. Còn tổng tư lệnh Trần hiểu rõ được bản chất của lão Hách, ngay lúc đầu đã rất cảnh giác, có điều tình thế cấp bách cứ tạm thời chịu đựng mà thôi. Cho dù là tình huống nguy cấp nhất vẫn sắp xếp bộ đội quanh bốn vị tướng của lão Hách, nhiều hơn cả ba trung đội, làm sao Hách có thể làm phản được? Mãi cho đến khi lão Hách ra khỏi khu giải phóng, câu kết với cán bộ Đảng cộng sản, Trần Nghị vẫn kìm chế, hi vọng ông ta lấy đại nghĩa dân tộc làm trọng, trở về với nhân dân, đến lúc không thể nhịn được nữa mới huy động, sau khi có cờ lệnh, bắn lão Hách ngã chỏng quèo.

74. TRÊN BẢNG KHÔNG CÓ TÊN, DƯỚI CHÂN VẪN CÓ ĐƯỜNG

Sau khi thi trượt cần duỗi.

Sự việc bỗng nhiên vừa ý mình thì quả là mỹ mãn nhất rồi, trời đất sinh ra từ thiên nhiên mới có được vẻ đẹp tự nhiên của tạo hóa, nếu như con người sửa sang thì sẽ làm mất đi vẻ đẹp đó của tự nhiên.

Cho nên, Bạch Cư Dị viết rằng:

Ý niệm thính nhiệm cố vị tài sử thân thư sướng

Phong khởi vu tự nhiên tài cảm đáo hương sảng

(Suy nghĩ tự nhiên mới cảm thấy thoải mái,

Gió có tự nhiên mới mát lành sảng khoái).

Là người có học vấn, nhất định không được quá đề cao tài năng của mình, tự đề cao mình thường khiến cho làm việc cảm tính; tất nhiên cũng không nên quá xem thường bản thân mình, nghĩ mình quá thấp kém khi suy nghĩ và giải quyết vấn đề thường sẽ hững hờ với hạnh phúc và khổ đau khi nó không liên quan với mình.

Lý Bạch là tiên thơ và tiên rượu, nếu như sống ở đời nay, thuế rượu của Trung Quốc nay đã hơn gấp nhiều lần. Nhưng sản lượng rượu thời Đường không nhiều, phần lớn phải cống vào trong cung và cho quan lại, ngoài ra đưa vào lưu thông. Lý Bạch uống được cũng chẳng nhiều lắm, điều này làm sao Lý Bạch chịu nổi? Uông Luân mới chỉ để ông uống một chút rượu nhà cất lậu trốn thuế, ông đã cảm động đến nỗi không biết làm thế nào, nên viết một bài thơ rất hay tặng Uông Luân, nhưng viết thế lại làm lộ hành vi phạm pháp của Uông Luân. May mà “đào hoa đầm nước sâu nghìn thước”, Uông Luân mới không bị phạt.

Rượu ít, có tiền cũng chẳng mua được nhưng đây vẫn không phải là điều mà Lý Bạch khó chịu nhất. Điều mà ông không thể chịu nổi là tài năng của mình không thể bộc lộ trong lĩnh vực chính trị, phụ tấm lòng trung với hoàng thượng là lòng mong mỏi báo quốc của mình. Đáng tiếc là ở phương diện này, ông lực bất tòng tâm, nếu để ông tham gia triều chính, nhà Đường tiêu vong chắc còn sớm hơn. Đời nhà Đường, làm quan không giống các đời sau, phải đỗ trạng nguyên. Nhưng cũng có chế độ khoa cử, có văn bằng khoa cử thì rất dễ làm quan. Tuy nhiên, Lý Bạch không thích đọc sách, không thích học chiến thuật, chỉ mong có một ngày ông trời có mắt, giúp ông một bước đến trời xanh, làm một tể tướng áo vải, trị vì thật oanh liệt triều nhà Đường, sau đó công thành thân thoái, để lại thanh danh cho muôn đời. Nhưng vua Huyền Tông không nhạy bén, không biết tài của ông. Tuy Lý Bạch đến Tràng An mấy lần nhưng vẫn không được Lý Lão Tam triệu kiến. Lý Bạch đành tạm thời nén khát vọng của mình, đến làm ẩn sĩ học đạo ở Nam Sơn. Ông lánh đời ở ẩn, điều này là một bí quyết làm quan ở đời Đường. Khi Lý Lão Tam nghe mọi người nói, nhận thấy mình không nên bỏ sót một tài năng lớn như vậy, liền phái người đi đón ông về Tràng An. Nhưng Lý Lão Tam thấy Lý Bạch không có tài chính trị, chỉ thấy Lý Bạch là một thiên tài văn học nên đã bổ nhiệm ông làm đại học sỹ, thị thần văn học. Lý Bạch chẳng biết tí gì về triều chính mà tự cảm thấy đắc chí, sống phóng túng, không coi văn võ bá quan ra gì, đến cả Cao Lực Sỹ được Lý Lão Tam sủng ái cũng dám đem làm trò cười khiến Cao Lực Sỹ ô danh, mất mặt. Nghiêm trọng hơn nữa là còn dám đá mắt đưa tình, viết thư tán tỉnh Dương Ngọc Hoàn. Lý Lão Tam sợ bị cắm sừng nên đã cho Lý Bạch tiền rồi đuổi ông đi thật xa.

Lẽ ra Lý Bạch nên tỉnh ngộ, liên tục viết những báo cáo theo dõi thay đổi trong xã hội, tranh thủ sự thay đổi của Lý Lão Tam thì còn có khả năng làm đại thần. Nhưng tính cách của ông ta không cho phép ông ta làm như vậy. Và mọi thứ thay đổi cũng thật nhanh, An Lộc Sơn tạo phản, Lý Lão Tam bị lật đổ, sau khi Túc Thông kế vị em trai là Lý Lân Vĩnh Vương, có ý đồ khác nên đã lôi kéo binh lính ở vùng Giang Nam, lập doanh trại, không ngừng chiêu mộ nhân tài để nâng cao sức mạnh của mình. Lý Bạch hồ đồ, không hiểu cặn kẽ mà tham gia vào phủ chiêu mộ của Vĩnh Vương. Kết quả là quân của Vĩnh Vương thất bại, Lý Bạch cũng bị bắt bớ tù đày, may mắn là có mấy vị quan tốt, biết Lý Bạch là chàng ngốc, lập trường không vững, đường lối không rõ ràng trong lĩnh vực chính trị, bị người ta lợi dụng, về tình có thể tha thứ. Túc Tông khoan hồng độ lượng thu nạp ông về. Nhưng ông ta phúc phận hẩm hiu, chưa kịp làm quan tiếp thì đã chết đuối.

Người xưa nói đến tu thân, chủ yếu là nói đến đạo đức hoàn thiện. Trong quan niệm của nhà Nho, Tuân Tử chủ trương tính ác, Mạnh Tử thì cho rằng: “Nhân giai hữu tắc ẩn chi tâm, thị phi chi tâm, từ nhượng chi tâm, tu xỉ chi tâm” (Người ta vốn có lòng trắc ẩn, thị phi, từ nhượng biết xấu hổ tự tâm mình). Xét về mặt tư chất bẩm sinh, mọi người đều cho rằng: Thiện, bất kể như thế nào, tính người thiện ác không phải là sự khác nhau về tài phúc. Thế gian luôn tràn đầy tính thiện mĩ, nét đẹp này của thiên nhiên có cả ở những nơi kín cổng cao tường hay những nơi nghèo hèn thấp kém.

Nếu muốn kiềm chế cái ác, trước hết phải loại bỏ cái tà trong tâm. Khi lọai được cái tà trong tâm, mọi cái tà khác cũng chẳng có tác dụng mà biến mất. Muốn kiềm chế bớt những việc ngang trái, phải khống chế tâm trạng xốc nổi của mình, khống chế được tâm trạng của mình tự nhiên sẽ không còn nóng nảy, bộp chộp, sự cản trở từ bên ngoài sẽ không thể xâm nhập được.

Lý Bạch là một nhà thơ lãng mạn, sinh ra vốn đã không gò bó, ép buộc mình, vốn sẽ chẳng làm được chút gì. Nhưng để có thể thể hiện tài năng chính trị của mình, ông ta đã nhẫn nhịn một thời gian dài. Nếu như không phải là thi tiến sĩ cũng cố đút lót mà vào làm quan. Nhưng ông không thể làm việc triều thành thạo như các vị quan khác trong triều, thiếu mất con mắt của một chính trị gia, cho dù nhường nhịn cả đời chắc cũng chẳng làm nên công trạng gì, chỉ có thể giống như cái chết của ông, vớt trăng đáy nước, chỉ là hư vô. Đây cũng là bi kịch của một nhà thơ làm chính trị. Cao Thích là một vị quan giỏi, số mệnh tốt hơn Lý Bạch nhiều. Nguyên nhân đương nhiên là Cao Thích hiểu được đạo làm quan, biết, làm thế nào để giữ mình, chứ không như Lý Bạch nông nổi mà không biết chịu đựng, vì vậy tài năng thông suốt. So sánh giữa hai người cho ta thấy không những phải kiên cường mà còn phải biết dự định phán đoán chính xác tình hình; như vậy mới có thể vươn cao.

Khổng Tử nói: “Lòng người quân tử khoáng đạt, lòng kẻ tiểu nhân lại luôn lo lắng âu sầu”. Khi Tử Lộ hỏi Khổng Tử: “Quân tử không buồn phiền sao?” Khổng Tử trả lời: “Khi người quân tử chưa có chức vị gì thì nhờ tu tâm dưỡng chí mà cảm thấy vui sướng, khi có chức vị thì vui sướng vì làm tốt chính sự. Do đó, suốt đời người quân tử cảm thấy thoải mái, chẳng phải lo lắng gì. Ngược lại, kẻ tiểu nhân khi không có chức vị thì lo mình không đạt được, khi đạt được thì lại sợ mình sẽ mất nó, do vậy kẻ tiểu nhân suốt đời chẳng có một ngày thoải mái”.

Lão Tử nói: “Nếu muốn thống trị thiên hạ thì đi ngược quy luật của trời đất sẽ không đạt được mục đích của mình. Thân dân trong nước là thần linh, không thể thống trị bằng cưỡng chế mà đi ngược với chí hướng và bản tính của họ, nếu không sẽ chỉ có thất bại mà thôi. Cưỡng chế để thống trị thiên hạ thì sẽ mất thiên hạ. Do đó, thánh nhân thuận theo tự nhiên mà không làm xằng, thánh nhân sẽ không thất bại, không cưỡng chế sẽ không bị loại thải. Bản tính của con người là khác nhau, vạn vật đều có trước có sau, có chậm rãi, có gấp gáp, có kiên cường, có mềm yếu, có an toàn, có nguy hiểm. Vì vậy, thánh nhân chỉ thuận theo tự nhiên nên sẽ loại bỏ cái xấu, xa xỉ, không đúng mức.

PHẦN III
KINH NGHIỆM

75. VIỆC ĐỐI NHÂN XỬ THẾ CÓ RẤT NHIỀU KIỂU, MỖI KIỂU ĐỀU CÓ ĐẶC SẮC RIÊNG

Trí tuệ khác nhau, khuất nhường chẳng giống.

Việc đối nhân xử thế tất nhiên cũng có quy luật riêng của nó. Dựa dẫm vào người khác, cho rằng ý kiến của người khác tất cả đều là đúng, nhất định sẽ biểu thị sự tán đồng vô nguyên tắc đối với mọi việc; ngược lại, trong tất cả mọi việc đều cho mình là đúng thì nhất định sẽ tạo ra sự phản đối vô nguyên tắc với mọi việc. Tán đồng ý kiến của người khác một cách vô nguyên tắc sẽ không tránh khỏi việc nước chảy bèo trôi; nếu phản đối ý kiến của người khác một cách vô nguyên tắc thì lại là quá cố chấp và ương bướng. Chỉ có xem xét một cách nghiêm túc tình trạng khách quan của sự vật, không tồn tại bất cứ thành kiến cá nhân nào hoặc ý kiến phiến diện của người khác, mới không xuất hiện bất cứ một sự việc nào xử lý không thỏa đáng. Cho nên, một người cũng có thể hưởng thụ thành quả lao động với một chính nhân quân tử, cũng có thể cười nhạo một kẻ tiểu nhân nào đó ở một lúc nào đó.

Mông Vụ nguyên là người nước Tề, ông đã đến nước Tần từ rất lâu, đã lập được công lớn ở đời Tần Triệu vương, làm quan đến chức Thượng Khanh. Năm 285 trước Công Nguyên (năm Triệu vương thứ 22), người thanh niên trẻ tuổi Mông Vụ dẫn quân đi chinh phạt nước Tề và đã đoạt được 6 huyện tại Hà Đông, thời Tần Triệu vương, địa vị của nước Tần rất hiển hách. Không triều thần nào có thể bì kịp được lòng trung thành của Mông Vụ đối với nước Tề. Chính bởi vì như vậy mà ở thời Triệu vương, vị tướng quân này thường rất xem thường thừa tướng. Lúc đó người chấp chính là Ứng Hầu Phạm Nan, quyền binh một thời nên không ai dám mạo phạm đến ông ta. Có một lần nước Hàn bị Nhã Nam chiếm lĩnh, điều này đối với nước Tần, một nước đang ở trong thế tấn công mà nói thì quả là điều bất ngờ. Khi Triệu vương biết được tin này liền hỏi ứng Hầu Phạm Nan:

“Nhữ Nam mất rồi, ông có đau lòng không?”

“Thần không đau lòng!” Câu trả lời của Phạm Nan nằm ngoài suy đoán của Triệu vương.

“Tại sao ông lại không đau lòng?” Triệu vương hỏi.

“Tại Thương Địa có một người tên là Đông Môn Anh, khi con trai ông ta chết, ông không hề buồn rầu tí nào” Phạm Nan nói theo kiểu diễn thuyết, đưa ra một ví dụ không xác đáng và khá khập khễnh như thế là mình thông thái lắm: có người hỏi Đông Môn Anh rằng: “Lệnh lang yêu quý nhất của túc hạ mất mà túc hạ không đau lòng, vì sao vậy?”

Triệu vương đang đợi nghe Phạm Nan diễn thuyết nốt đoạn kết.

“Đông Môn Anh nói: “Trước đây tôi không có con trai, khi không có con trai không đau lòng, ngày nay con trai mất đi chẳng há giống như là trước đây vẫn chưa sinh ra nó hay sao, có gì phải đau lòng đâu?”“. Kết luận của Phạm Nan được hiểu là như thế này: “Nhữ Nam vốn là của Hàn Quốc, nay Hàn Quốc đoạt về thì cũng giống như trước đây chưa có được Nhữ Nam, thần không có gì phải đau lòng cả?”

Đối với Tần Triệu vương, một người có tham vọng thôn tính chư hầu, mở mang bờ cõi mà nói thì kiểu thái độ của Pham Nan như vậy đương nhiên là không thể chấp nhận được. Nhưng lúc này Ứng Hầu Phạm Nan đang được thế nên Triệu vương vẫn chưa phản bác ngay mà đem chuyện này nói với Mông Vụ, Mông Vụ bèn đi bái kiến Ứng Hầu Phạm Nan, vừa gặp mặt ông liền nói ngay:

“Tôi muốn chết!”

“Tại sao vậy?” Phạm Nan thất kinh.

“Tần vương tôn tiên sinh là thầy, ai ai cũng đều biết huống hồ là nước Tần. Mà tại hạ lại có vinh hạnh là tướng của nước Tần cầm binh đi đánh thiên hạ vì Tần vương, nhưng chỉ một nước Hàn nhỏ bé đã cướp mất Nhữ Nam từ trong tay của ngài, tôi chẳng còn lý do gì để sống nữa, thà rằng chết cho xong”. Mông Vụ tuy là võ tướng nhưng khá biết cách ăn nói, hơn nữa trình độ còn vượt xa những người chuyên khua môi múa mép diễn thuyết.

Phạm Nan bị Mông Vụ chế giễu như vậy nên không tiện giữ nguyên ý kiến, chỉ còn cách thay đổi lại thái độ. Từ đó trở đi Triệu vương tin tưởng Mông Vụ còn hơn cả ứng Hầu, trên thực tế địa vị của Mông Vụ cũng vượt xa Phạm Nan.

Trước khi Triệu vương mất đi, người đứng đầu trong các võ tướng nước Tần là Mông Vụ. Nhưng vị võ tướng Mông Vụ này, trong hơn 10 năm Lã Bất Vi nắm quyền, không tự mãn, vẫn tiếp tục dẫn quân đi vây thành, tranh đất cho nước Tần. Tuy tuổi đã cao nhưng uy phong của ông vẫn không hề giảm sút so với những năm trước. Ở thời Trang Nhưỡng vương và Tần vương Doanh Chính mới kế vị, phàm là những trận đại chiến đều do Mông Vụ chỉ huy. Ở thời Trang Nhưỡng vương ông đã chiếm được Cao, Dương; khi tấn công Triệu đã chiếm được Thư Thứ, Tân Thành, Lang Mãnh, Định Thái Nguyên; khi tấn công Ngụy đã chiếm được Cao Dương và hơn hai mươi thành khác. Mãi cho đến năm 240 trước Công Nguyên (năm thứ 7 đời Tần vương Doanh Chính) khi ông mất, chiến công của ông vẫn rất hiển hách không sao kể xiết. Một vị lão tướng khai quốc công thần công cao vọng trọng như ông đều không thay đổi chủ, không có tâm địa khác, thì các vị tướng già và lão thần khác sẽ không có chút dao động lớn nào. Điều này đã chứng tỏ rằng Lã Bất Vi dùng người và xử lý công việc rất được lòng dân, ít ra ông đã nhận được sự ủng hộ của các triều thần. Không bao giờ nghi ngờ cảnh giác với các đại thần cũ trong triều, không có thành kiến với nguyên lão tướng là một trong những nguyên nhân dẫn tới thành công của Lã Bất Vi.

Người quân tử thường có tấm lòng thẳng thắn vô tư, kẻ tiểu nhân thường hay có lòng ghen ghét đố kỵ. Khi một người có thể ở trong căn phòng tối một cách tĩnh lặng cũng có thể quang minh lỗi lạc, vừa không nảy sinh các ý nghĩ lệch lạc lại không làm những việc xấu trái với lương tâm thì anh ta sẽ nhận được sự tôn kính của mọi người trong xã hội cũng như trong công việc.

Các thánh nhân quân tử trước đây do có thể gặp gian nan, khúc mắc vẫn chịu khó tìm tòi khắp nơi chính là vì đã giáo hoá, cứu vớt được hàng vạn người, lo nỗi lo của thiên hạ là niềm vui của cá nhân, khổ vì mưu cầu hạnh phúc cho thiên hạ là sự may mắn của cá nhân. Trong lòng của các thánh nhân chỉ tính đến quy luật chu chuyển của vận khí mà không tính đến sự khấp khểnh được mất của vận mệnh.

Học sinh nói: “Lương tri thường làm chủ tình cảm khi con người nhàn nhã thanh thản, dường như không có mối liên hệ nào tới sự vui buồn giận dữ”. Tiên sinh nói: “Lương tri tuy không dừng lại ở tình cảm vui buồn giận dữ, nhưng sự vui buồn giận dữ cũng không thuộc về lương tri”. Lương tri chi phối tâm, tâm chi phối cơ thể. Mắt nhìn thì cho rằng đây là điều rất tốt đẹp, còn lương tri trong lòng thì lại cho rằng nó không chính đáng nên không dám nhìn; miệng thì cảm thấy mùi vị rất ngon, nhưng lương tri lại cho rằng ăn nó là không chính đáng nên không dám ăn; khi tai nghe thấy âm thanh đó thì cảm thấy rất dễ chịu, nhưng trong lòng lại cho rằng nếu nghe nó thì không chính đáng nên không dám nghe… Đó chính là tác dụng chi phối của lương tri trong lòng.

76. NHÂN TÀI ẨN DẬT

Co duỗi thành thạo.

Trước đây những người có học, hiểu biết đều tự nguyện lui vào ở ẩn trong rừng sâu núi cao để lĩnh ngộ một cuộc sống đích thực và rèn luyện tính nhẫn nại cho chính mình. Tục ngữ có câu: “Nếu muốn leo núi thì phải chịu đựng được sự nguy hiểm khi leo dốc, nếu muốn đi đường tuyết thì phải chịu đựng được sự nguy hiểm khi đi qua cầu”. Từ đó có thể thấy rằng việc tu dưỡng tính nhẫn nại của bản thân là điều rất nên làm. Cũng giống như đường đời đầy gian nan hiểm ác, khấp khểnh gập ghềnh, nếu không có tính kiên nhẫn để tiếp tục chống đỡ thì có mấy người sẽ không bị rơi vào hang sâu hiểm ác đầy cỏ dại bùn nhơ đây? Cho nên mới nói là nếu các ẩn sĩ xuất đầu lộ diện thì giống như mãnh hổ xuống núi.

Có một vị hoạn quan tên là Anh Hiền rất được Triệu Huệ vương yêu mến, chức quan của Anh Hiền là Hoạn Giả Lệnh. Trong lần ngẫu nhiên anh ta mua được một viên Bạch Bích, nhưng khi kiểm nghiệm thì đó lại là “Hoà Thị Bích” cũng chính là viên ngọc khi Trương Nghị bị sỉ nhục khi nước Tần bị mất.

Anh Hiền rất yêu quý viên ngọc này, nhưng lại lo rằng sẽ bị Triệu Huệ vương đòi mất, liền lặng lẽ giấu đi. Ai ngờ rằng Huệ Văn vương đã biết tin liền đích thân đến nhà Anh Hiền để đòi về. Anh Hiền sợ Triệu vương trị tội, liền âm thầm chuẩn bị trốn về nước Yên, người nhà ông ta Nhuận Tương Như bèn hỏi: “Chúa công, ngài làm sao mà biết được Yên Công sẽ giữ ngài lại?”

Anh Hiền nói: “Tôi đã từng gặp mặt Yên vương tại biên giới cùng với đại vương, Yên vương đã kéo riêng tôi ra và nói hãy đồng ý kết bạn cùng tôi, chỉ dựa vào điểm này là có thể biết được rồi”.

Nhuận Tương Như nói: “Nước Triệu hùng mạnh còn nước Yên vừa yếu vừa nhỏ, mà ngài lại được Triệu vương sủng ái, cho nên Yên vương muốn kết bạn với ngài. Hiện tại ngài đang đắc tội Triệu vương và muốn trốn sang nước Yên, Yên vương sợ Triệu vương nhất định sẽ bắt ngài giải về nước Triệu để lấy lòng Triệu vương. Tính mạng của ngài không phải là đang gặp nguy hiểm hay sao? Kế sách duy nhất hiện nay là ngài hãy ở trần, vác roi đến để xin Triệu vương trị tội, nhất định Triệu vương sẽ xá tội cho ngài. Bởi vì ngài cũng chẳng mắc phải tội trạng gì lớn cả, chỉ là không đem ngọc dâng sớm mà thôi”.

Anh Hiền y kế hành sự, Triệu vương quả nhiên không trị tội ông ta. Anh Hiền rất phục kế của Nhuận Tương Như và phong ông ta làm thượng khách.

Tần Chiêu Nhưỡng nghe nói Triệu vương có được “Hòa Thị Bích” liền phái sứ giả đi gặp Triệu vương nói rằng muốn dùng 15 tòa thành trì để đổi lấy viên ngọc bích này. Hy vọng Triệu vương chấp thuận.

Triệu Huệ Văn vương đã tiến hành triệu tập các đại thần để bàn về việc này. Có người đã chủ trương rằng không nên chấp thuận ý kiến của nước Tần, bởi vì uy tín của nước Tần rất kém, nhỡ ra bị mắc lừa sẽ khiến cho người trong thiên hạ cười chê, tạo nên xung đột về quân sự, như vậy người dân nước Triệu sẽ phải chịu tai ương. Cuối cùng có một người đã đưa ra một biện pháp vẹn toàn tức là phải một người trí dũng vẹn toàn đến nước Tần, nếu nước Tần cắt đất thì mới giao nộp ngọc bích cho Tần vương, còn nếu như nước Tần không giữ uy tín thì mang ngọc bích về nước Triệu. Triệu vương có ý để cho Khiêm Ba đi làm việc này nên đưa mắt nhìn anh ta nhưng Khiêm Ba chỉ cúi đầu mà không nói gì.

Lúc đó Anh Hiền liền nói rằng: “Thần có một vị xá nhân tên là Nhuận Tương Như, người này rất dũng cảm lại rất nhiều mưu lược, nếu đi sứ sang nước Tần anh ta là người thích hợp hơn cả”.

Triệu vương lập tức hạ lệnh cho gọi Nhuận Tương Như đến và hỏi rằng: “Tần vương muốn dùng 15 tòa thành trì đế đổi lấy ngọc bích của ta, tiên sinh nghĩ xem có nên đồng ý việc này không?”

Nhuận Tương Như nói:”Nước Tần hùng mạnh mà nước Triệu lại nhỏ bé yếu đuối, việc này không thể không chấp thuận được”.

Triệu vương nói: “Nếu như ngọc bích bị Tần vương lừa mất, nước Triệu không đọat được 15 tòa thành, lúc đó nên làm như thế nào”.

Nhuận Tương Như nói:”Nước Tần dùng 15 tòa thành trì để đổi lấy viên ngọc bích, giá bỏ ra là khá cao. Nếu như nước Triệu không đồng ý thì người đuối lý sẽ là nước Triệu. Nếu như hiện tại nước Triệu không đợi khi 15 thành trì về tay đã mang ngọc bích nộp cho Tần vương, thái độ tỏ ra là rất tôn kính, nếu như nước Tần nuốt lời thì người đuối lý sẽ là nước Tần”.

Triệu vương nói: “Ta muốn tìm một người đi sứ sang Tần, tiên sinh có đồng ý đảm nhận việc này không?”

Nhuận Tương Như nói: “Thần đồng ý mang ngọc bích đi. Nếu nước Triệu có được thành trì, thì sẽ để ngọc bích lại nước Tần, nếu nước Tần không làm như vậy, tôi nhất định sẽ mang ngọc bích về nước Triệu”.

Triệu Huệ Văn vương rất vui mừng, lập tức phong Nhuận Tương Như là đại phu, để ông ta đem ngọc bích thắng tiến đến Hàm Dương.

Tần Chiêu Nhưỡng vương nghe nói nước Triệu cho người mang ngọc bích tới liền triệu tập quần Thần cùng thưởng thức viên ngọc đó. Tần vương ngồi trên triều một cách dương dương tự đắc, Nhuận Tương Như cầm ngọc trình lên một cách rất cung kính. Tần vương sau khi xem xong tỏ thái độ rất hài lòng, sau đó đưa cho tả hữu quần thần truyền nhau xem, quần thần tỏ ý chúc mừng Tần vương liền đồng loạt hô vạn tuế, Tần vương lệnh cho nội thị mang ngọc vào nội cung để cho các mỹ nhân trong hậu cung cùng thưởng thức, rất lâu sau mới mang lại.

Nhuận Tương Như đứng lặng thinh đứng ở một bên, đợi một hồi lâu sau cũng không thấy Tần vương đả động đến việc cắt thành trì. Thế là trong lòng ông liền nảy ra một kế, ông nói với Tần vương: “Viên ngọc này có một vết xước nhỏ, để thần chỉ cho đại vương xem”. Tần vương liền gọi người dưới mang ngọc bích đưa cho Nhuận Tương Như. Nhuận Tương Như cầm ngọc bích lùi lại mấy bước, dựa vào cột mắt trợn trừng giận dữ nói với Tần vương rằng: “Hòa Thị Bích là vật quý trong thiên hạ, trước đây đại vương muốn có được nó đã đến thỉnh cầu Triệu vương. Triệu vương liền triệu tập triều thần thương lượng về việc này, quần thần đều nói rằng nước Tần sẽ dựa vào thế mạnh của mình, chỉ hứa suông và sẽ đoạt mất ngọc, nếu có được ngọc bích nhất định sẽ không cắt thành trì cho nước Triệu, về việc này không thể nhận lời được. Nhưng ta đã phản đối họ. Ta cho rằng giữa bách tính bình dân còn giữ chữ tín nữa huống hồ là quân vương của một nước, thế là Triệu vương tiến hành trai giới mất 5 ngày, sau đó uỷ thác cho ta mang ngọc đến cho đại vương. Nhưng thái độ của đại vương thì quả là rất ngang ngạnh, sau khi có được ngọc bích liền chẳng coi ra gì cả, tuỳ tiện đưa cho triều thần chuyền tay nhau xem, đưa vào cung cho các mỹ nhân chơi đùa. Chỉ dựa vào điểm này ta đã biết là đại vương không có thành ý trao đổi cho nên ta sẽ mang ngọc bích về. Nếu như đại vương định dùng vũ lực uy hiếp ta, ta sẽ đập nát đầu mình cùng viên ngọc vào cái cột này”, nói rồi cầm lấy viên ngọc làm ra vẻ sắp đập vào cột.

Tần vương Chiêu lo rằng ngọc bích sẽ bị Nhuận Tương Như đập nát thật, liền vội nói với Nhuận Tương Như bằng giọng tỏ vẻ xin lỗi: “Nhuận đại phu xin chớ như vậy, tôi làm sao lại dám thất tín với Triệu vương?” nói rồi liền triệu tập bách quan lấy bản đồ ra. Tần vương chỉ trên bản đồ là từ chỗ này đến chỗ này tất cả gồm 15 thành trì sẽ cắt cho nước Triệu. Nhuận Tương Như nghĩ thầm: “Hành động của Tần vương chắc là lại muốn lừa để đoạt lại ngọc bích, quyết không thể lại để mắc lừa”. Thế là, ông liền nói với Tần vương: “Trước khi Triệu vương cho người đem ngọc bích đến đây đã tiến hành trai giới mất 7 ngày, lại còn cử hành lễ đưa tiễn rất long trọng ở triều đình. Đại vương cũng nên trai giới 5 ngày sau đó cũng nên cử hành một nghi lễ để đón ngọc về, chỉ có như vậy tôi mới dám dâng ngọc lên”. Tần vương nhận lời liền phái người đưa Nhuận Tương Như về phòng khách nghỉ ngơi, còn mình thì đi tiến hành trai giới 5 ngày.

Nhuận Tương Như mang ngọc bích về trong lòng nghĩ: “Ta đã từng hứa trước mặt Triệu vương rằng nếu nước Tần không cắt thành thì sẽ đem ngọc trả lại nước Triệu. Hiện tại Triệu vương tuy đã trai giới nhưng một khi ông ta đoạt được ngọc lại không cắt thành trì cho thì làm thế nào?”, thế là Nhuận Tương Như bèn lệnh cho người dưới mặc áo vải thô giả làm người nghèo lẳng lặng đưa ngọc bích về nước Triệu theo đường tắt, nói với Triệu vương rằng: “Vì lo nước Tần lừa gạt nước Triệu nên phải người đem ngọc về trả lại cho đại vương. Thần ở lại nước Tần nghe ngóng xem thái độ của Tần vương thế nào, cho dù thân phải chết cũng không phụ sứ mệnh đại vương giao cho”.

Sau 5 ngày trai giới, Tần vương bèn triệu tập quần thần và sứ giả của các nước chư hầu tại Tần, cử hành lễ đón ngọc rất long trọng, Tần vương kính trọng mời Nhuận Tương Như lên điện, chỉ thấy Nhuận Tương Như lên điện với thái độ ung dung bước đi chậm chãi bình thản, Tần vương liền nói rằng: “Ta đã trai giới 5 ngày rồi, xin hãy giao ngọc bích đi!”. Nhuận Tương Như nói: “Từ đời Tự Di Công nước Tần cho đến nay, tổng cộng là đã có hơn 20 vị quốc vương, xưa nay chưa ai coi trọng chữ tín cả. Trước đây có Nghị Tử Khâm Đặng, Mạnh Minh Khâm Phổ, gần đây thì có Thương Yên Khâm Nguy, Trương Nghị Khâm Sở, chuyện cũ vẫn còn rành rành ra đấy, từ trước tới nay dường như chưa bao giờ coi trọng chữ tín. Tôi lo lắng là bị lừa sẽ có lỗi với Triệu vương, liền lệnh cho người dưới mang ngọc về nước Triệu rồi. Tôi đắc tội với đại vương, tôi thật đáng chết. Nhưng đại vương không nên giận dữ, theo tình thế ngày nay thì nước Tần đang ở thế mạnh còn nước Triệu đang ở thế yếu, trong thiên hạ chỉ có nước mạnh phụ bạc nước yếu chứ quyết không có nước yếu phụ bạc nước mạnh. Nếu như đại vương thật sự muốn có được ngọc bích thì hãy cắt 15 thành trì cho nước Triệu trước, sau đó cử một sứ giả cùng tôi về nước Triệu lấy ngọc. Sau khi Triệu vương có được 15 thành trì, quyết sẽ không bất tín mà đắc tội với đại vương. Tôi biết là mình đã đắc tội với đại vương, tội đáng muôn chết. Tôi đã gửi lời tới Triệu vương là có thể sẽ không còn sống để trở về. Bây giờ tôi xin nhận tội với ngài vậy! May mà có các sứ giả ở cả đây, mọi người đều có thể biết là nước Tần vì muốn có được ngọc bích nên giết sứ giả của nước Triệu, việc ai đúng ai sai mọi người đều hiểu rất rõ”. Tần vương và quần thần đưa mắt nhìn nhau một lúc lâu sau cũng không thốt lên lời. Sứ giả các nước đều toát mồ hôi hột thay cho Nhuận Tương Như. Quân tả hữu của Tần vương định trói Nhuận Tương Như lại, nhưng Tần vương đã ngăn chúng lại: “Giờ nếu có giết Nhuận Tương Như thì ta cũng sẽ không có được ngọc bích, hơn nữa lại bị mang tiếng là bất nghĩa, ảnh hưởng đến quan hệ hữu nghị của nước Tần và nước Triệu”.

Thế là, Tần vương Chiêu liền hậu đãi Nhuận Tương Như, còn rất khách khí để ông ta về nước Triệu.

Thực ra, Tần Chiêu vương cũng không hẳn nhất định muốn có được “Hòa thị Bích”, chỉ có điều là ông ta muốn thừa cơ để thăm dò thái độ của nước Triệu đối với nước Tần. Đối với nước Triệu mà nói thì ngọc bích tuy nhỏ, nhưng phải chăng với nước Tần lại là vấn đề nguyên tắc. Nếu bị nước Tần lừa gạt thì trong tương lai nước Triệu khó có thể lập quốc, giả dụ nước Tần tiến thêm một bước tấn công nước Triệu thì làm thế nào? Do vậy, Nhuận Tương Như đã dùng chiêu “mang ngọc trả về Triệu” để thể hiện rằng nước Triệu quyết tâm không khuất phục.

Tần vương Chiêu không còn nhắc đến chuyện đổi ngọc lấy thành nữa, trong lòng ông ta cũng không còn chú ý tấn công nước Triệu - “người nhà” nữa.

Những việc trong thiên hạ chỉ sợ nhìn nhận không đúng, nếu nhìn nhận không đúng thì rất dễ lựa chọn thái độ tiêu cực, hành sự theo người khác. Nếu nhìn nhận sự việc một cách chuẩn xác thì bất luận là quân vương hay cha mẹ đều không dám không nghe theo, cho dù đó có là việc quốc gia đại sự hay những việc nhỏ nhặt đời thường. Nếu như một người hành sự mà đầu tiên đã sợ người khác dị nghị, trong khi tiến hành công việc lại bị người khác đả kích châm chọc như vậy tự khắc công việc sẽ bị dừng lại đột ngột, đó chính là người không có chủ kiến, không có hiểu biết. Suy xét tình thế, nhìn lại năng lực của chính mình mới là hành vi của người thông minh. Song đối với những việc cho là đương nhiên, đã đến lúc phải làm thì người thông minh nhất định sẽ làm, cho dù là việc có không thành công, thì việc mình làm cũng là rất đáng để làm, người ta sẽ không lấy việc thành bại để đánh giá về một vị anh hùng.

77. KHÔNG TRÓI BUỘC, NHẤN CHÌM NHÂN TÀI

Vươn lên trong thất bại.

Giải quyết công việc với thái độ bình thản, không màng đến những điều thị phi, coi điều vô vị là điều có ý nghĩa. Lấy ân báo oán, với việc khó khăn nên bắt đầu từ chỗ dễ trước; khi xử lý những việc lớn trong thiên hạ nhất định phải bắt tay từ việc nhỏ trước. Cho nên các thánh nhân khi hành sự không bao giờ tham việc lớn cả, như vậy mới có thể làm nên đại sự. Những người hay hứa hẹn một cách dễ dàng, thì những việc mà họ thực hiện được tất nhiên sẽ rất ít, những người mà nhìn nhận sự việc một cách quá dễ dàng nhất định sẽ gặp phải rất nhiều khó khăn. Các thánh nhân rất thận trọng đối với khó khăn cho nên họ không gặp phải khó khăn.

Thành tựu và sự nghiệp không phải là những việc khó khăn nhất, là một nhân tài bao gồm cả đức lẫn tài mới là điều không dễ dàng; có được nhân tài cũng không phải là chuyện khó nhất, mà việc có thể trọng dụng tài năng của anh ta mới là điều khó làm được; trọng dụng nhân tài cũng không phải là điều khó khăn nhất mà có thể tín nhiệm triệt để mới là điều không dễ.

Tháng 10 năm 237 trước Công Nguyên (tức năm Doanh Chính thứ 10), một tháng sau khi Tức Anh Chân bị xử tử. Anh Chân bị xử tử vào tháng 9 năm thứ 9, do nước Tần lấy tháng 10 làm tháng đầu trong năm, tháng 10 tức là tháng 10 năm 10, tháng 10 năm 10 trên thực tế là một tháng sau tháng thứ 9 của năm 9; trong một lần lên triều, Tần vương đã đích thân tuyên bố một chiếu lệnh: “Miễn chức Tướng quốc của Lã Bất Vi”.

Tìm lý do để miễn chức Lã Bất Vi rất dễ: chỉ cần dụ Phạm Duy đưa ra các tiền lệ về tội “dùng người không đúng” của Vương Mật cùng Đặng An Bình và pháp luật vốn có của nước Tần ra là đủ để định tội danh tiến cử Anh Chân vào cung của Lã Bất Vi. Còn về tội chuyên quyền và có quan hệ bất chính với thái hậu, đương nhiên không cần công bố. Trước khi thông báo miễn chức Thừa Tướng của Lã Bất Vi, Tần Doanh Chính đã bố trí rất tỉ mỉ. Vị thừa tướng quyền chức một thời này đã bị Tần vương cho binh sĩ vây chặt, trên thực tế đã trở thành con ba ba trong nồi, muốn chống lại cũng không được. Lã bất Vi chỉ còn cách cúi đầu tạ ơn, bỏ lại mũ quan đi về phủ để chờ sự phán xét tiếp theo.

Quần thần thấy Lã Bất Vi như vậy có người vỗ tay vui mừng nhưng có người lại thầm thông cảm. Có điều là quân quyền hiện tay đã nằm trong tay Tần vương Chính, nên người nào có điều bất mãn về cách xử lý của Tần Doanh Chính đối với Lã Bất Vi cũng không tỏ thái độ gì. Lột bỏ được tước vị thừa tướng của Lã Bất Vi, Tần Vương Doanh Chính mới thở phào nhẹ nhõm.

Sau khi giải quyết xong Lã Bất Vi, Tần vương mới nghĩ đến vụ án gian tế của Đặng Quốc và tay chân của ông ta.

“Tên gian tế Đặng Quốc do Hàn quốc cử đến không biết bây giờ đang ở đâu?” Tần vương hỏi người phụ trách thẩm vấn Đình Kịch. “Bẩm báo đại vương, Đặng Quốc hiện nay đang bị giam trong ngục, hắn đã công nhận toàn bộ âm mưu của mình”. Đình vệ bẩm báo.

“Tại sao các ngươi không xử tử hắn ta, còn để lại làm gì?”, Tần Vương Doanh Chính hỏi với vẻ không vui.

“Bẩm báo đại vương, tội của Đặng Quốc thật đáng chết, chúng thần đã xử hắn tội chết, nhưng tội phạm hy vọng trước khi bị xử tử muốn gặp mặt đại vương một lần”.

“Hãy đem Đặng Quốc lại đây xem hắn muốn nói gì!”.

Vương lệnh vừa được truyền ra ngoài, Đặng Quốc lập tức được đưa từ ngục lên điện, tuy ông ta bị đeo gông tù, lại ở trong tù lâu ngày nên râu tóc đều bị rối bù, toàn thân phát ra mùi mốc rất đặc trưng của nhà tù, song trên khuôn mặt sáng sủa là một đôi mắt to thông minh, sáng ngời và cái nhìn kiên định. Đặng Quốc tiến từ từ từng bước về phía cung điện, chẳng tỏ vẻ sợ hãi chút nào. Sự uy nghiêm của cung điện nhà Tần dường như chẳng ảnh hưởng gì đến sự điềm tĩnh trong lòng Đặng Quốc. Ngược lại, ngồi trước mặt Đặng Quốc là Tần Doanh Chính lại thấp thỏm bất an giống như là ngồi ở ghế bị cáo vậy.

“Gian tế Đặng Quốc, nhà người có nhận tội không?”, cho dù có hơi phẫn nộ trước thái độ của Đặng Quốc nhưng trên vẻ mặt của Tần vương Doanh Chính vẫn giữ được vẻ uy nghiệm của bậc quân chủ, ông không hỏi với giọng chống chế. “Vâng, tôi đích thị là gian tế do nước Hàn phái đến!” Đặng Quốc không hề phủ nhận tội danh của chính mình. Song ông ta tiếp tục nói ra một loạt các đạo lý, cuối cùng cũng thay đổi triệt để được quyết định của Tần Vương Doanh Chính.

“Tôi khuyên các trọng thần nước Tần đi tu sửa kênh thực ra là để kéo dài thời gian nước Tần thôn tính nước Hàn. Nhưng tu sửa kênh lẽ nào không phải là cái lợi lâu dài của nước Tần hay sao?”

Tần vương Doanh Chính tuy tàn nhẫn ác độc, song ông không hề hồ đồ chút nào, ông rất tán đồng với những gì mà Đặng Quốc đã nói.

“Hiện tại, công trình Nhược Đại ở Quan Trung sắp khởi công”, Đặng Quốc tiếp tục nói: “Tại sao lại không để tôi tiếp tục hoàn tất công trình này?”, ông không hề cầu xin Tần vương miễn tội cũng không hề cúi mình bán rẻ quyền làm chủ của chính mình, nhưng ông đã dùng những đạo lý hết sức hợp tình hợp lý để lay chuyển một người vừa tàn khốc vừa thông minh như Tần vương. Trầm ngâm một lúc sau Tần vương Doanh Chính mới thốt lên hai chữ “Chuẩn tấu”.

Thế là Đặng Quốc được phóng thích tại chỗ, tiếp theo đó còn được làm tổng chỉ huy của công trình thuỷ lợi. Sự bộc bạch thành thật khách quan của Đặng Quốc đã cứu được chính ông ta, cũng đã cứu được một công thuỷ lợi vĩ đại trong thời cổ đại Trung Quốc. Sự anh minh quyết đoán tương kế tựu kế của Tần Vương Doanh Chính đã làm cho kế sách gian tế ngu xuẩn của Hàn vương trở thành một điều có lợi. Từ đó Đặng Quốc cố gắng hết sức dốc toàn lực để chỉ huy xây dựng hoàn thành công trình thuỷ lợi này, không lâu sau một con kênh chảy từ sông Kinh Hà đã xuất hiện. Con kênh này sau khi được Đặng Quốc và những công nhân xây dựng xong đã ngay lập tức phát huy được lợi ích kinh tế cực lớn, làm cho hơn 2 triệu mẫu đất trồng trọt có được nguồn nước tưới và trở thành những cánh đồng có sản lượng ổn định.

Muốn làm cho đất nước giàu mạnh lên thì phải cố gắng hết sức tìm kiếm phát huy, lợi dụng nhân tài. Nếu có lòng nghi ngờ người khác thì sẽ không tín nhiệm họ như vậy nhưng người có tài thực sự sẽ không được lợi dụng; nếu quá lo lắng về sự nghiệp mà thiếu đi tính quyết đoán thì sự nghiệp cũng khó có thể thành công. Nguyên nhân gây ra những tình huống này là do trong lòng không có định kiến. Nếu trong lòng đã thiếu định kiến thì ý kiến của những người xung quanh sẽ lung lạc anh ta. Đối với bất cứ sự việc gì có thể làm hay không thể làm, trong lòng đều phải nên đắn đo suy nghĩ. Khi đã làm những việc không thuộc phạm vi quyền hạn của mình thì không nên trốn tránh trách nhiệm; làm những việc nên làm thuộc về bổn phận của mình thì cho dù có công cũng không nên tự cho là có công, như vậy hẳn sẽ không sợ đông sợ tây, sẽ không đằng trước sợ sói đằng sau sợ hổ nữa.

78. CHỈ HƯỚNG CAO VỜI VỢI NHƯNG VẬN MỆNH LẠI QUÁ MỎNG MANH

Mong muốn không đạt được nên sinh ra hối tiếc.

Hạnh phúc trong cuộc sống không thể cứ cầu mong là có được, chỉ cần thường xuyên giữ cho lòng thanh thản vui vẻ thì đã là cơ sở để ta theo đuổi hạnh phúc của đời người; tai họa trong cuộc sống có lúc cũng khó tránh, chỉ cần bỏ đi ý nghĩ căm hận người khác là dường như có thể tránh xa được tai họa”. Gió hiu hiu dòng nước lạnh trôi, tráng sỹ một đi không trở lại”. Ý chí anh dũng của Kinh Kha còn cao hơn cả trời, nhưng chỉ tiếc rằng vận mệnh không được tốt, tuy có những hành động anh hùng cũng chỉ là để lại cho đời sau một bản bi hùng ca hoành tráng.

Trong quá trình tiêu diệt nước Triệu, đại quân của nước Tần đã tiến sát biên giới nước Yên, nguy cơ nước Yên bị diệt vong đang đến gần. Những năm trước Tần Vương Doanh Chính phải sang nước Triệu làm con tin, thái tử Đan nước Yên cũng phải sang nước Tần làm con tin, hai người ở hai nước khác nhau qua lại trao đổi rất mật thiết, tình cảm sâu đậm. Sau khi Tần Doanh Chính lên kế vị vì mục đích muốn thôn tính nước Triệu nên muốn kết liên minh với nước Yên, nhằm phá vỡ mối liên kết giữa Yên và Triệu. Trong bối cảnh này, thái tử Đan lại phải đến Hàm Dương làm con tin. Địa vị trong tình bạn thân thiết thủa niên thiếu có sự thay đổi cơ bản, nhưng thái tử Đan vẫn như chưa nhận thức được điều đó, kiêu ngạo khoe khoang khắp nơi rằng mình đã có một quãng thời gian quan hệ với Tần vương Doanh Chính. Quãng thời gian tổn hại đến uy thế của bậc quân vương đối với Tần vương Doanh Chính mà nói là một việc không lấy gì làm vẻ vang cho lắm. Vì thế nên lẽ tự nhiên là Tần vương rất lạnh nhạt với thái tử Đan.

Đối với thái tử Đan, thấy Tần vương lạnh nhạt như vậy nên ông ta rất căm hận tình bằng hữu tốt đẹp trước đây, thế là ông ta bèn tìm mọi cơ hội để trốn khỏi nước Tần. Sự khó xử của Tần vương lúc đó cũng được giải thoát, do vậy, ông không truy cứu việc này nữa, ngược lại trong lòng còn cảm thấy rất thoải mái. Nhưng từ đó trở đi giữa Tần Doanh Chính và thái tử Đan bỗng phát sinh thù hận.

Điền Quang đã tiến cử Kinh Kha cho thái tử Đan, Kinh Kha chính là hậu duệ của đại phu nước Tề Khánh Phong, sau khi Khánh Phong bị Sở Nguyên giết hại, Kinh Kha bèn trốn đến nước Vệ, nhưng khi ở nước Vệ Kinh Kha không gặp cơ hội phát huy tài năng nên đã chuyển đến nước Yên và đổi họ Khánh thành họ Kinh, người ta vẫn thường gọi là Kinh Kha.

Kinh Kha tính rất thâm trầm, vui buồn không bao giờ thể hiện ra mặt và cũng rất nhiều mưu lược. Kinh Kha rất giỏi kiếm thuật, đã từng luận kiếm với kiếm khách nổi tiếng nước Vệ Cái Nhiếp, khi bị Cái Nhiếp sỉ nhục, Kinh Kha chẳng nói năng gì liền bỏ đi. Sau này Cái Nhiếp lại lấy việc này để chế giễu Kinh Kha nhưng Kinh Kha vẫn không hề có phản ứng gì.

Kinh Kha có thói quen xấu là thích uống rượu, Cao Kiên Li người nước Yên cũng vậy. Hơn nữa Cao Kiên Li lại rất giỏi chơi đàn gõ (một loại nhạc cụ có dây, thường dùng trúc để gõ), Kinh Kha rất thích nghe, hai người gặp nhau rất tâm đầu ý hợp. Mỗi ngày hai người lại ra những chỗ chợ tụ họp đông vui để uống rượu và chơi nhạc. Sau khi rượu ngà ngà say, Cao Kiên Li gõ đàn còn Kinh Kha cao hứng hát họa theo. Khi bài hát kết thúc, hai người lại than khóc và oán giận trời xanh không có đất cho mình dụng võ.

Điền Quang rất coi trọng tài năng của Kinh Kha, cho là người thường không thể sánh kịp. Muốn thành đại sự không chỉ cần đa tài và uyên bác, mà còn phải biết kiềm chế nhẫn nhịn. Điền Quang cảm thấy con người Kinh Kha có cả hai điều kiện này bèn tiến cử Kinh Kha cho thái tử Đan.

Thế là thái tử Đan cho người lấy xe ngựa của mình chở Điền Quang đi mời Kinh Kha, thái tử Đan đích thân dìu Điền Quang lên xe và nói nhỏ với ông ta: “Những điều tôi và tiên sinh bàn bạc là việc quốc gia đại sự, xin tiên sinh chớ nên làm lộ tin tức”. Điền Quang cười gật gật đầu.

Điền Quang gặp mặt Kinh Kha nói là: “Thái tử Đan đến gặp tôi, muốn cùng tôi thương lượng việc quốc gia đại sự, nhưng tôi đã già rồi, làm gì còn năng lực nữa, từ rất lâu đã biết đến tài năng của ngài cho nên tôi bèn tiến cử ngài với thái tử Đan, xin ngài hãy gánh vác hộ tôi gánh nặng này!”

Để khích lệ ý chí của Kinh Kha, Điền Quang đã lấy ra một thanh bảo kiếm và nói: “Thái tử đã đem việc quốc gia đại sự nói cho tôi biết, lại dặn dò tôi không được tiết lộ ra ngoài, nhưng ông ta vẫn còn chưa yên tâm. Tôi đã giúp ông ta nhưng tại sao ông ta lại nghi ngờ tôi như vậy chứ? Ngài hãy mau chóng đi gặp thái tử nói rằng tôi quyết không tiết lộ cơ mật”. Nói rồi liền rút kiếm tự sát.

Kinh Kha bị hành động anh dũng của Điền Quang cảm động liền đến gặp thái tử Đan. Thái tử Đan nghe nói Điền Quang đã chết bèn đau khổ khóc lóc và lệnh cho người hầu táng ông ta.

Thái tử Đan nói rõ kế hoạch của mình với Kinh Kha. Ông ta nói: “Nước Yên và đại vương liên kết đối phó với nước Tần, lực lượng rất mỏng manh; các nước chư hầu đều khuất phục nước Tần, nếu nhập bọn vào đó thì cũng sẽ trở thành cái bóng mà thôi. Kế sách hiện nay chỉ có phải một vị dũng sĩ trong thiên hạ giả làm sứ thần đi thiết kiến Tần vương. Lúc đó, khi anh ta đứng trước mặt Tần vương ép buộc ông ta trả lại đất đai, giống như trước đây Tào Tô ép buộc Tề Hằng Công vậy. Nếu Tần vương chấp thuận thì không còn điều gì phải nói, nếu ông ta chối từ thì hãy giết chết ông ta, tiên sinh thấy có được không?”.

Sau một hồi khiêm tốn, Kinh Kha bèn đồng ý gánh vác trách nhiệm này. Thái tử Đan bèn phong cho Kinh Kha làm chức Thượng Khanh, xây dựng Kinh quán ngay tại Phan Công quán để cho Kinh Kha ở. Mỗi ngày Thái tử Đan đều đến để thăm hỏi thỉnh ân và dâng xe ngựa, mỹ nữ để Kinh Kha thưởng dụng. Mặc dù vậy, thái tử Đan vẫn lo lắng rằng tiếp đãi không được chu đáo.

Rất lâu sau Kinh Kha vẫn chưa quyết định ngày đến Tần, mãi cho đến khi Vương Tiễn tiêu diệt nước Triệu, tiến sát đến phần biên giới phía Nam của nước Yên, dưới sự thôi thúc của thái tử Đan ông ta mới chuẩn bị lên đường. Nhưng Kinh Kha lại bàn với thái tử Đan, muốn tiếp cận Tần vương nhất định phải làm cho ông ta tin rằng nước Yên thành tâm muốn cầu hoà, mà Tần vương luôn thèm muốn các vùng đất như Thúc Khang của nước Yên. Nếu như đem bản đồ của Thúc Khang đi gặp Tần vương thì nhất định thành công. Thái tử Đan bèn đồng ý với yêu cầu của Kinh Kha.

Kinh Kha giấu thái tử Đan đến Phan Công quán nói với Phan Vu Kỳ rằng đồng ý thay ông ta để báo thù, nhưng để lấy lòng tin của Tần vương nhất định phải mượn tạm đầu lâu của Phan Vu Kỳ. Phan Vu Kỳ chẳng nói nửa lời liền rút bảo kiếm ra tự sát.

Thái tử Đan nghe tin liền hậu táng Phan Vu Kỳ và đem đầu lâu cho vào trong một cái hộp gỗ đưa cho Kinh Kha và lại tặng cho Kinh Kha một thanh đoản kiếm, Thanh đoản kiểm này đã được tẩm thuốc độc để làm vũ khí hành thích Tần vương. Thái tử Đan lại cho môn khách là Tần Vũ Dương làm trợ thủ của Kinh Kha, cùng đi đến Tần.

Khi thái tử Đan và Tần Vũ Dương khỏi thành, thái tử Đan và vài người tâm phúc thết tiệc rượu tại Dịch Thuỷ Phường để tiễn biệt Kinh Kha. Họ đều mặc đồ tang, mặt đầy bi thương, khung cảnh xung quanh cũng tỏ ra thê lương bi thảm, Cao Kiên Li gõ một khúc nhạc bi ai bằng cây đàn kích trúc, còn Kinh Kha vỗ tay họa theo và hát: “Gió hiu hiu dòng nước lạnh trôi, anh hùng ra đi nay không trở lại”. Giọng hát thật bi tráng xúc động làm cho ai ai cũng đều không thể cầm lòng được. Thái tử Đan quỳ dâng một cốc rượu cho Kinh Kha, Kinh Kha đỡ lấy cốc rượu uống một hơi cạn hết, sau đó kéo tay Tần Vũ Dương nhảy lên xe ngựa, tiến thẳng một mạch về phía Hàm Dương không hề quay đầu trở lại. Vào năm 227 trước Công Nguyên, tức năm Tần vương Doanh Chính thứ 20, Kinh Kha đã đến Hàm Dương. Kinh Kha đã thông qua sủng thần của Tần vương Doanh Chính là Mông Gia để cầu kiến Tần vương. Tần vương nghe nói có sứ thần của nước Yên đem đầu lâu của Phan Vu Kỳ và bản đồ vùng Thúc Kháng đến dâng lên bèn rất vui mừng liền tổ chức lễ triệu kiến Kinh Kha rất long trọng. Kinh Kha bê đầu lâu của Phan Vu Kỳ, Tần Vũ Dương bê bản đồ vùng Thúc Kháng chậm rãi bước lên bậc thềm của cung điện nhà Tần. Tần Vũ Dương thấy cung điện nhà Tần uy nghiêm như vậy bỗng chốc rất sợ hãi mặt biến sắc. Kinh Kha vội che giấu bằng cách nói với Tần vương: “Kẻ thô thiển này quê ở vùng phía Bắc, từ trước tới nay chưa từng nhìn thấy sự uy nghiêm của đại vương bao giờ cả nên không tránh khỏi có chút sợ hãi, xin đại vương lượng thứ cho”.

Tần vương Doanh Chính có hơi nghi ngờ một chút, ông ta để một mình Kinh Kha mang hộp gỗ đựng đầu lâu và bản đồ lên xem. Kinh Kha chỉ còn cách một mình tiến lên phía trước. Tần vương mở hộp gỗ ra xem trước thì quả nhiên bên trong là đầu lâu của Phan Vu Kỳ, ông lại bảo Kinh Kha mở tiếp bản đồ ra xem. Kinh Kha chầm chậm mở bản đồ ra, đến đoạn cuối cùng bỗng chốc lộ ra một thanh đoản kiếm được cất giấu trong bản đồ, Tần vương nhìn thấy bỗng sững lại. Kinh Kha vội chộp lấy đoản kiếm, tay trái nắm chặt tay áo của Tần vương, tay phải cầm dao đâm vào người. Tần vương dùng hết sức mình giằng ra, chiếc tay áo đó liền bị rách. Tần vương chỉ thấy Kinh Kha lại đuổi đến bèn chạy vòng quanh một chiếc cột lớn, các quan văn dưới thêm đều tay không tấc sắt, các quan võ dưới thêm thì cứ giữ đúng theo phép tắc của nước Tần không có lệnh không được tiến lên, họ chỉ còn cách đứng trơ mắt nhìn Tần vương một mình chống chọi để thoát hiểm. Tần vương có mang bảo kiếm bên mình nhưng luôn không có thời gian để rút ra, phải khó khăn lắm mới tìm thấy một cơ hội rút bảo kiếm và chặt đứt một cánh tay trái của Kinh Kha.

Kinh Kha loạng choạng ngã xuống bên cạnh cột, lấy thanh đoản kiếm phi về phía Tần vương nhưng không trúng. Tần vương lại vung kiếm lên chặt đứt 3 ngón tay của Kinh Kha. Kinh Kha cười đau khổ nói: “Coi như là vận mệnh của ngươi tốt, vốn ta định uy hiếp nhà người buộc nhà người phải ký hiệp ước với nước Yên, do vậy nên mới không sớm ra tay”. Tần vương chém liền mấy nhát kết liễu tính mệnh Kinh Kha, Tần Vũ Dương cũng bị các vệ sỹ giết chết. Tần vương suýt nữa thì bị Kinh Kha giết chết nên rất căm hận nước Yên và thái tử Đan. Thế là bèn lập tức lệnh cho Vương Tiễn đang ở biên giới nước Triệu thống lĩnh đại quân tấn công nước Yên, Thái tử Đan dẫn quân chống đỡ lại, nhưng quân đội mỏng manh không chống lại nội quân Tần, Yên vương Hỷ và thái tử Đan chỉ còn cách rút lui để trấn thủ Liêu Đông. Quân Tần thừa thắng bao vây, truy kích Liêu Đông. Yên vương Hỷ không còn cách nào khác, chỉ còn cách giết thái tử Đan để cầu hoà với Tần vương Doanh Chính. Năm 222 trước Công Nguyên, Tần vương Doanh Chính sai Vương Mạo tấn công toàn bộ Liêu Đông nước Yên, bắt Yên vương Hỷ làm tù binh, tiếp đó Nghị Hồi Sư lại tấn công Đại Quận, bắt Triệu vương Doanh làm tù binh, hoàn thành cơ nghiệp thống nhất phía Bắc. Cách giải quyết sự việc của thái tử Đan như vậy nào có khác gì thiên nga tự lao vào lửa, con dê chê cặp sừng của mình bèn húc đầu vào hàng rào kết quả là bị mắc đầu vào đó không thoát ra được, sao còn có thể làm cho bản thân mình thoát khỏi hoàn cảnh khốn khó để vui vẻ đây? Mưu sự tại nhân, thành sự tại thiên, đại cục đã như vậy, không thể chỉ dựa vào sức mạnh của một người hoặc một hành động nào đó mà có thể xoay chuyển được. Âm mưu của thái tử Đan không chỉ làm cho nhân dân phải chịu cảnh lầm than, nước mất nhà tan mà ngay cả cái đầu của mình cũng không thể giữ được.

79. CHIM MUÔNG DỰA VÀO RỪNG, CON NGƯỜI DỰA VÀO HỢP TÁC

Phải tìm chỗ dựa vững chắc mới có thể duỗi.

Mấu chốt của vấn đề “kết hợp” chính là phải “dựa theo tình thế mà làm”. Trong những tình thế đã nắm vững, những gì có thể lợi dụng được, những gì có thể phải thông qua việc dẫn dụ tìm hiểu mới có thể lợi dụng được! Có lúc những gì ban đầu không thể lợi dụng được, nhưng qua một thời gian và thêm một vài điều kiện nhất định thì rất nhanh có thể sử dụng được. Trong việc đối nhân xử thế, mọi người thường thích sử dụng những thế mạnh đã có sẵn mà bỏ qua mất những tình thế mà sau khi thêm một số điều kiện vào mới có thể sử dụng được, và sách lược “xuất kỳ chế thắng” (bất ngờ giành thắng lợi) thường xuất phát từ việc cố gắng trên một điều kiện nhất định.

Từ khi Viên Thế Khải lên làm tổng thống, đến khi đế chế Hồng Hiến bị diệt vong, Nam Bắc bị phân cách, cho đến cách mạng Quốc Dân, làm cho người ta có thái độ “bàng quan trước mọi sự việc trên đời”. Cục diện chính trị thay đổi thất thường, thế lực của Quốc Dân đảng ở phương Nam ngày càng lớn mạnh, phong trào quốc dân ngày càng phát triển rộng rãi, tất cả những điều đó trong con mắt của Đỗ Nguyệt Sinh - người có biệt hiệu là “Hoàng đế Thượng Hải” thì đều là những sự kiện mạnh mẽ nhất, kích động sự liều lĩnh trong lòng mọi người, nếu như không dám ra mặt thì sẽ vĩnh viễn bị loại ra khỏi cuộc chơi. Thế là anh ta quyết định đặt toàn bộ canh bạc vào Tưởng Giới Thạch.

Nhưng khi công nhân bạo động, đệ tử của Thanh Bang lại đua nhau giúp cảnh sát đối phó với công nhân bạo động, tình thế bỗng chốc trở nên rất hỗn loạn. Đỗ Nguyệt Sinh vừa nghe thấy Thanh Bang đụng độ với công nhân bạo động ở Hồng Khẩu liền tức muốn nổ con người, ông ta chẳng hiểu tí gì về người tổ chức cuộc bạo động này, cho là do Quốc Dân đảng bày đặt ra phối hợp với quân Bắc phạt. Ông ta không thể để cho bang hội và Quốc Dân đảng là kẻ thù của nhau. Do vậy, ông ta bước thấp bước cao lao ra khỏi nhà, nhảy lên xe ô tô, giục: “Nhanh lên! nhanh lên! Đến chỗ Cảnh Chu Hồng Khẩu!”.

Khi Đỗ Nguyệt Sinh đến Hồng Khẩu, các phần tử trong bang hội và công nhân bạo động đang hỗn chiến. Tiếng súng inh tai, đạn bay rào rào như mưa, trên mặt đường chi chít những vết máu.

Đỗ Nguyệt Sinh tìm được người chỉ huy của trận đánh này bèn hét to lên rằng: “Các người đang làm gì vậy?”

Tên chỉ huy thấy Đỗ Nguyệt Sinh đích thân lao vào tuyến lửa, cho là đúng lúc nên phô trương bản lĩnh bèn kéo tay áo nói: “Hôm nay thánh Ala không chặt được đầu của những kẻ kia thì Đỗ tiên sinh cứ việc chặt đầu của Ala”

“Hỗn láo!” Đỗ Nguyệt Sinh mắng: “Thật là nước lớn làm đổ miếu rồng, người trong nhà mà không nhận ra nhau!”. Tấn công bạn của Cảnh Chu sẽ gây ảnh hưởng tới người bạn quân Bắc phạt!”

Tên chỉ huy bỗng chốc đứng đờ mắt ra, nói một cách không phục:”Mặc kệ anh ta là bạn của ai, đến đất của bọn ta làm việc cũng không thèm chào bọn ta một tiếng. Điều này rõ ràng là đã không nể mặt nhau!”

“Cái gì mà không nể mặt với chả nể mũi”, Đỗ Nguyệt Sinh vỗ vỗ vai đối phương, “ông nghĩ mà xem, người ta làm là việc quốc gia đại sự, đương nhiên là phải rất cơ mật rồi, cứ cho là đã thương lượng với ông, nhưng ông liệu có tham gia được cái gì không?”

Viên chỉ huy cúi đầu buồn bã nói: “Thôi được rồi, thôi được rồi, đã có lời của Đỗ tiên sinh thì chúng tôi về nhà đi ngủ là được chứ gì”. Đỗ Nguyệt Sinh rời khỏi Hồng Khẩu lại đi ngay đến Hồ Châu Hội quán, đuổi hết các phần tử bang hội đối địch với công nhân đi.

Khi về đến Công quán ở đường Hoa Lộ Trác, điện thoại reo không ngớt, đầu mục lớn nhỏ ở các nơi đều đến báo cáo tình hình và xin ý kiến, phòng khách của Đỗ Nguyệt Sinh bỗng chốc trở thành sở chỉ huy. Ông mệnh lệnh cho toàn bộ các phần tử bang hội toàn lực ủng hộ công nhân bạo động, nghênh đón đoàn quân Bắc phạt đến.

Rạng sáng ngày 22 tháng 3, đoàn quân công nhân từ các phía dũng mãnh tấn công ga xe lửa phía Bắc, quân Lỗ kháng cự ngoan cường, đốt lửa, đặt mìn khắp nơi trong ga xe lửa hòng chặn đường tiến lại của công nhân. Dân cư gần đó đều mang hết cả chăn đệm, mền đay, gạch, đá, gỗ đem tặng đội công nhân duy trì trật tự làm chướng ngại vật.

Mười hai giờ trưa, cuối cùng quân Lỗ tại ga xe lửa đã phải chịu đầu hàng không điều kiện; 4 giờ chiều quân địch ở câu lạc bộ Thương Vụ cuối cùng đã tan rã, quân địch chỉ còn sót lại cứ điểm cuối cùng ở Bắc Trạm. Thế là quân đội các hướng, mười mấy vạn người ầm ầm tiến vào ga xe lửa Bắc Trạm, tiếng súng dữ dằn, tiếng gào thét động trời của công nhân, tiếng khóc lóc của quân địch làm chấn động cả Thượng Hải. Sau hơn một tiếng tấn công mạnh mẽ, Bạch Nga bèn trốn vào trong vùng tô giới, quân Lỗ vứt hết cả binh giáp chạy trốn toán loạn lên. Công nhân bạo động sau hai ngày huyết chiến đã hoàn toàn chiếm lĩnh được trạm ga phía Bắc, giành được thắng lợi cuối cùng.

Khi thời cơ chưa đến gần, nên có lòng tự tin đối với những thời cơ đang đến gần và phải chuẩn bị tốt mọi mặt để tìm kiếm một cơ hội tốt để đạt được mục đích của chính mình. Khi thời cơ đến, không nên chỉ chờ đợi một cách tiêu cực mà phải lỗ lực giành lấy thời cơ bằng chính chủ quan của mình, hơn nữa thời cơ cũng sẽ không dừng lại chờ đợi theo nguyện vọng của ai hoặc sẽ không biến hoá theo ý muốn của ai. Khi quyết định và kiểm tra là mấu chốt quan trọng, không nên dùng con mắt tĩnh lặng để nhìn thời cơ thay đổi, cũng không nên dùng cách nhìn nhận hay thay đổi để nhìn thời cơ thay đổi.

80. CÂY DI CHUYỂN THÌ SẼ CHẾT, NGƯỜI DI CHUYỂN THÌ SẼ SỐNG

Duỗi trong “di chuyển”.

Trong đối nhân xử thế, việc xem xét nhận định tình thế là một điểm rất quan trọng. Nhìn thấy rõ được xu hướng phát triển của sự đời mà có thể vạch ra được kế sách vẹn toàn thuận theo thời thế mới là người giỏi giang.

Trong cuộc đời của mỗi con người, luôn luôn có những cục diện khó có thể ứng phó nổi xuất hiện, vấn đề là làm sao mới có thể vận dụng được sách lược “di chuyển” để cứu sống chính mình, cầu mong sự phát triển trong “sự di chuyển”. Xét từ trên một tầng ý nghĩa nào đó mà nói: thời cơ là một sự thay đổi nào đó mang tính so sánh trong sức mạnh mọi mặt, một khi đã thuộc về cục diện có lợi hoặc là tiềm ẩn một tình thế có lợi nhất định thì phải hành động ngay khi chưa mất thời cơ.

Lần thứ nhất, sau khi chiến tranh Trực Phụng bùng phát, Phùng Ngọc Tường cho rằng cơ hội phát triển vào Trung Nguyên đã đến, bèn tích cực xin đầu quân vào quân đội của Ngô Bội Hãn, không ngờ rằng Ngô Bội Hãn lại chẳng có cảm tình với anh ta, không để cho anh ta lên tiến tuyến. Phùng Ngọc Tường rất phẫn nộ, tự động dẫn quân đội đến Đồng Quan. Lúc đó Ngô Bội Hãn ở phía trước bận túi bụi, không còn thời gian để ý đến tuyến sau nữa, chỉ còn cách uỷ thác cho Phùng Ngọc Tường làm tổng tư lệnh ở hậu phương, phụ trách giám sát Hà Nam.

Trước khi xuất phát, Phùng Ngọc Tường giao lại toàn bộ quyền hành quân sự chính trị ở Thiểm Tây cho Lưu Trấn Hoa. Ông triệu tập tất cả các quan binh nói:” Lần này ta xuất binh không phải vì tư lợi cá nhân mà là để trừng phạt bọn quân phiệt Phụng Hệ bán nước”. Ông ta bỗng cất bước, đá giày vải ra phía xa nói lớn lên rằng: “Ta thấy vị trí đốc quân giống như là chiếc giày rách đó, lần này chúng ta tham gia chiến sự là để hoàn thành thiên chức thần thánh bảo vệ nhân dân, tổ quốc của một người lính!”

Ông ta coi chức đốc quân ở Thiểm Tây chỉ là một chiếc giày rách, vì một luôn mong muốn dành được chức đốc quân ở Hà Nam. Phùng Ngọc Tường hẳn không phải là một người cam chịu sự cô lập.

Đốc quân tỉnh Hà Nam Hoà Phụng Hệ đã cấu kết với Khoản Khúc lấy danh nghĩa là võ trang trung lập, tuyên bố rằng phàm là những người tham gia chiến tranh đều nán lại đất Dự Cảnh, nhất loạt cởi bỏ vũ trang. Vũ trang của Phùng Ngọc Tường, chẳng phải là phàm phu tục tử nào có thể cởi bỏ được. Hai bên gây chiến trong vòng một ngày, cuối cùng quân Dự đã đại bại. Phùng Ngọc Tường nhân cơ hội quét sạch Hà Nam. Mấy ngày sau trên chính phủ đã hạ lệnh cho Phùng Ngọc Tường đảm nhậm chức đốc quân tỉnh Hà Nam.

Hà Nam là địa bàn cũ của Ngô Bội Hãn, đại bản doanh của ông ta đặt tại Lạc Dương, mà Phùng Ngọc Tường lại quen hành sự một mình, không nghe hiệu lệnh của người khác. Giữa một vị tướng theo đạo nho và một người anh hùng áo nâu (anh hùng rơm) tất nhiên sẽ như nước với lửa không thể sống chung.

Nhậm chức chưa được mấy ngày, Ngô Bội Hãn bèn hạ lệnh cho Phùng Ngọc Tường nộp 80 vạn đồng, về sau mỗi năm phải nộp 20 vạn đồng. Phùng Ngọc Tường lấy đâu ra một số tiền lớn như vậy, mà nếu có cũng chẳng đưa không cho Ngô Bội Hãn. Ông ta bèn từ chối. Ngô Bội Hãn nói một cách dứt khoát với ông, nếu như ông làm không được thì hãy nhượng lại vị trí đốc quân ở Hà Nam đi.

Phùng Ngọc Tường cảm thấy không thể ở lại đất Hà Nam được nữa bèn chạy đến Bảo Định khóc lóc với Tào Ngân. Tào Ngân vỗ vai anh ta, dỗ dành hỏi: “Chúng ta là người một nhà, ngươi có điều gì thì đều có thể nói với ta, hà tất phải đau thương như vậy?”.

“Ngọc Tường là đứa con mất mẹ, hôm nay gặp được mẹ làm sao mà không khóc cho được?”, Phùng Ngọc Tường bèn phàn nàn một hồi về Ngô Bội Hãn, diễn kịch cứ như thật.

“Việc của ngươi cứ để ta lo, điều quân đội của ngươi đến Bắc Kinh là được chứ gì?” Tào Ngân liền đồng ý luôn.

Phùng Ngọc Tường đứng ngây ra, nói thực ra mục đích của anh ta không phải là muốn tránh Ngô Bội Hãn mà là hy vọng tạo nên ấn tượng anh ta là người bảo định hệ, nhằm lấy việc đó để bịt miệng Ngô Bội Hãn. Ai ngờ rằng lại chữa lợn lành thành lợn què, lại đây chính mình vào cảnh tiến thoái lưỡng nan.

Về đến phủ Khai Phong, anh ta bèn cho người mang thư đến trả lời Lạc Dương, “Phùng mỗ tôi đến Lạc Dương không phải là để làm quan, chỉ cần Trung ương hạ lệnh xuống, tôi lúc nào cũng có thể dời đi được”.

Ngô Bội Hãn cười nhạt một tiếng: “Trung ương hạ lệnh ư, có gì khó đâu”

Ngày 31 tháng 10 năm 11 Dân Quốc (tức 1992), đại tổng thống ban bố mệnh lệnh lệnh cho Phùng Ngọc Tường làm kiểm duyệt sứ lục quân, Phùng Ngọc Tường đành phải chấp thuận chỉ còn cách đến Lạc Dương giã từ Ngô Bội Hãn. Ngô Bội Hãn nhìn thấy một khuôn mặt trắng bạch và đôi mắt ẩn chứa niềm căm hận sâu sắc, ông bèn cười nhạt và giả vờ chẳng nhận ra điều gì cả.

“Ô!” Ngô Bội Hãn lấy giọng chế giễu nói: “Bắc Kinh là một nơi tốt đẹp, Lục quân kiểm duyệt sứ là một chức vụ quan trọng”.

“Đúng vậy” Phùng Ngọc Tường cũng nói với giọng chế giễu giống y như vậy “tất cả đều phải cảm ơn sự cất nhắc của đại soái”

Hai người đưa mắt nhìn nhau, khuôn mặt nông dân của Phùng Ngọc Tường bị bóng tối thê lương bao trùm. Ngô Bội Hãn kinh ngạc tìm đoán ý nghĩ của anh ta, nhưng chẳng đoán ra được gì cả. Ông đưa ra 3 điều kiện cho Phùng Ngọc Tường. Một là, mỗi tháng Hà Nam phải nộp cho sự đoàn thứ 11 của Phùng Ngọc Tường 20 vạn đồng. Hai là, Phùng Ngọc Tường chỉ được phép mang đi sư đoàn thứ 11 của mình. Ba là, ba đội quân mà Phùng Ngọc Tường mới chiêu mộ mấy tháng gần đây ở Hà Nam phải để lại Hà Nam.

“Tất cả đều nghe theo sự sắp xếp của đại soái.” Phùng Ngọc Tường nói.

Nhưng khi vừa về đến phủ Khai Phong, Phùng Ngọc Tường lập tức hạ lệnh cho ba đội quân mới lấy kỳ hiệu là sư đoàn 11 tiến thẳng về phía Bắc Kinh thâu đêm. Sau khi họ đi, lại đem cờ hiệu về phủ Khai Phong, lúc đó sư đoàn 11 mới chính thức khởi hành. Như vậy, quân đội Tây Bắc của ông ta đã đàng hoàng chuyển vào đế đô Bắc Kinh.

“Người được thời thì sẽ phát đạt còn kẻ thất thời thì sẽ bị diệt vong!” “Cây di chuyển thì sẽ bị chết, người di chuyển thì mới sống”. Khi ở vào tình huống khó mà có thể phát triển được, thì hãy lợi dụng thời cơ có lợi xoay chuyển đi một chút để phát triển sự nghiệp quốc gia. Nhưng sự phán đoán xem thời cơ có chín muồi không là mấu chốt của việc thành bại trong cả sự nghiệp. Khi xét trên bề mặt thì thấy thời cơ vẫn chưa chín muồi, nhưng trên thực tế thì đã có chút manh mối của sự thành công, có những hành động vượt ra khỏi sự suy đoán của người khác thì đó là hành động của những người thông minh.

81. CHƯA TRẢI QUA GIAN NAN VẤT VẢ THÌ CHƯA TRƯỞNG THÀNH

Duỗi trong gian nan vất vả.

Thiên đạo giống như là một con đường rộng lớn, chỉ cần mọi người để tâm tìm hiểu thì trong sâu thẳm tâm hồn sẽ rất rộng lớn vô biên. Sự ham muốn của con người trên thế giới giống như một con đường nhỏ hẹp, vừa bước chân lên đã cảm thấy đó hoàn toàn là một con đường đầy bùn đất gồ ghề không bằng phẳng, chỉ cần sơ ý một chút là sẽ bị sa vào đầm lầy khó có thể nhúc nhích được.

Ở An Huy có một người tên là Hoa Thập Ngũ, rất hay nghiên cứu cổ văn, thích phát biểu kỳ luận hơn nữa lại rất cậy tài mà khinh người. Những người mà Hoa Thập Ngũ khinh thường không chỉ có các hiền sĩ thời trước mà bới lông tìm vết ngay cả đối với các danh sĩ đương đại. Có lúc có người xin thỉnh giáo anh ta về Kinh nghĩa, anh ta nói: “Mấy người các ngươi nhỏ bé như những con kiến, chưa từng bước chân ra khỏi nhà bao giờ, làm sao dám bàn luận việc trong thiên hạ với Hồng Thước đây?”.

Hàng xóm của Hoa Thập Ngũ có một người tên là Nhất Sinh Viên; anh ta viết văn rất hay lại khá tự phụ. Sinh Viên rất ngưỡng mộ đại danh của Hoa Thập Ngũ, tự cho rằng ngoài Hoa Thập Ngũ ra thì không còn ai xứng đáng để đàm luận văn chương với mình. Thế là anh ta bèn đem tác phẩm đắc ý nhất của mình đến gặp Hoa Thập Ngũ. Vừa hay gặp lúc Hoa Thập Ngũ vừa ngủ dậy, Hoa Thập Ngũ vẫn quấn đầu, để chân trần đi ra ngoài. Sinh viên vội vàng đặt tác phẩm của mình trước mặt Hoa Thập Ngũ và hành lễ, nhưng Hoa Thập Ngũ lại đánh mắt nhìn sang phía bên trái giả vờ như không nhìn thấy anh ta. Một lúc sau gia bộc bưng đến một bát trà, Hoa Thập Ngũ không mời khách uống mà đón lấy uống một mình. Sau đó ông ta cầm lấy bản thảo của Sinh viên lau nước chảy trên bàn. Sinh viên thấy vậy rất giận dữ nói: “Cho dù bài văn của tôi có dở đi chăng nữa thì ông cũng nên tôn trọng những chữ viết trên đó chứ?”. Hoa Thập Ngũ vứt tập bản thảo xuống đất nói: “Ta rất ghét những chữ trên đó, nếu đem bán phế liệu thì ngấm thêm một chút nước không phải là sẽ nặng hơn một chút hay sao?”. Sinh viên nhặt bản thảo lên ra về với vẻ giận dữ. Hoa Thập Ngũ khinh đời, tự kiêu tự đại một cách mù quáng đến thế là cùng.

Sau đó, Hoa Thập Ngũ ra khỏi nhà đi xa, phải đến 10 năm sau người trong làng vẫn không có tin tức gì về ông ta, mọi người đều cứ ngỡ rằng ông ta không còn trên cõi đời này nữa. Có một năm, người ta lại tổ chức thi để tuyển chọn nhân sĩ, sau khi đăng bảng người trong làng mới biết được rằng ông đã đứng đầu bảng. Bạn học của Hoa Thập Ngũ sau khi đọc xong bài văn của ông ta cảm thấy rất kỳ lạ nói: “Đây có có đúng thật là bài văn mà Hoa Thập Ngũ làm không? Sao lại cứ bình thản như vậy, không còn vẻ giận dữ của ngày xưa nữa?”.

Năm đó, khi tiếng tăm của Hoa Thập Ngũ nổi lên trên văn đàn, có một vị tướng sĩ gặp ông ta và nói: “Trán của người khá cao, góc cạnh quá lộ, tuy có danh tiếng nhưng chỉ sợ sau này sẽ phải chịu đói rét”. Phàm là những người nào nếu nghe được câu nói này thì đều cười chế giễu vị tướng sĩ kia đoán mò. Sau này do Hoa Thập Ngũ kiêu ngạo không hoà đồng với mọi người nên ai ai cũng đều căm ghét hành vi xa lánh mọi người của ông ta, đến bạn thân của ông ta cũng không thể chịu nổi, cho nên không ai kính nể ông ta, Hoa Thập Ngũ lúc mới hơi sợ hãi, ông ta sợ rằng lời tiên đoán của vị tướng sĩ kia sẽ ứng nghiệm. Khi đó ông ta có một người họ hàng đang làm quan ở vùng khác, Hoa Thập Ngũ quyết định đến đó để dựa dẫm ông ta, thế là vội vàng lên đường. Do suy nghĩ không chu toàn, vừa đi đến giữa đường, tiền lương đã hết sạch, đến quần áo cũng phải mang đi cầm. Lại đang gặp tiết trời đông giá rét, Hoa Thập Ngũ bụng đói đi giữa làng mạc thôn xóm, gió ngược chiều thổi buốt thấu xương, đường trơn đầy bùn bẩn, có mấy lần ông ta đã bị rơi vào vũng bùn phải khó khăn lắm mới lần mò đến được một ngôi miếu cổ. Hoa Thập Ngũ vừa mới định bò đến chân của một bức tượng thần để nghỉ ngơi thì bỗng chốc từ đằng sau xuất hiện mấy tên ăn mày vác sọt đến chửi mắng rằng: “Đây là đất của chúng ta, đồ đáng chết này sao người lại dám nằm ở đây”. Hoa Thập Ngũ im lặng không đáp lời, bọn ăn mày bèn kéo hai chân của ông lôi ra tận đường cái, vứt ở đó và bỏ đi.

Ngày hôm đó, có một ông lão vừa hay đi qua đường đó, ông lão rất thông cảm với cảnh ngộ của Hoa Thập Ngũ, liền cõng ông về nhà, rót một bát canh nóng cho ông ta uống, phải mất một ngày một đêm sau Hoa Thập Ngũ mới tỉnh. Ông lão dò hỏi biết được rằng Hoa Thập Ngũ chính là Hiếu Liêm thì càng thiện đãi ông ta, do phải chịu giá lạnh nên toàn thân Hoa Thập Ngũ sưng tấy cả, mấy ngày hôm sau những chỗ sưng tấy đó bỗng chốc lở loét, phải đến 3 năm sau mới hoàn toàn bình phục. Từ khi đó lực ăn của ông tăng lên, mỗi bữa có thể ăn rất nhiều cơm và một bát thịt to. Qua khoảng nửa năm, sức khỏe của ông đã hoàn toàn bình phục có thể sánh kịp với trước đây. Thế là Hoa Thập Ngũ bèn bái tạ ông lão và nói: “Ân nghĩa thật sâu nặng không có gì để báo đáp, tôi đồng ý dạy học cho lệnh lang”. Ông lão vui mừng khôn xiết, Hoa Thập Ngũ bèn làm thầy giáo ở nhà ông lão khoảng 5 năm, trong thời gian đó nô bộc trong nhà đều khen ông là người có đức, những người trong làng cũng cho ông là người hiểu lễ nghĩa, vì vậy ông lão càng kính trọng ông ta hơn. Đến khi có khoa thi, ông lão bèn bỏ ra rất nhiều tiền để cho Hoa Thập Ngũ lên kinh ứng thí, cuối cùng đã thi đậu tiến sĩ. Lúc đó Hoa Thập Ngũ đã trải qua rất nhiều gian nan vất vả nên tính kiêu ngạo mất hẳn đi cho nên rất văn phong nho nhã và bình dị.

Không lâu sau, Hoa Thập Ngũ làm lên chức huyện lệnh và đảm nhậm chức này mãi đến 10 năm sau. Khi từ chức ông cũng khá giàu có. Khi bạn bè đến thăm, ông cũng tiếp đãi họ rất nhiệt tình. Ông sống ở quê mãi đến 20 năm sau mới mất.

Khi là thầy giáo tại nhà ông lão, đã từng có một người nông dân vỗ vai ông nói: “Ngày hôm nay tiên sinh đã ấm no rồi, ông còn nhớ chuyện ở trong miếu không?”. Hoa Thập ngũ nói một cách rất tự nhiên: “Không dám quên”. Có một lần tình cờ người trong làng chỉ vào ông nói đùa: “Đây chính là tên ăn mày trong miếu, hôm nay lại có dáng vẻ của một quý ông”. Hoa Thập Ngũ nghe vậy cũng không hề cảm thấy tức tối. Sau một trận hoạn nạn lớn như vậy, Hoa Thập Ngũ đã hoàn toàn thay đổi.

Mao Đối Sơn tiên sinh đã từng có câu thơ rằng: “Tối cam vi nhược thạch, kỳ noản thị băng xương”. Đây chính là một bài học cho những người kiêu ngạo không coi ai ra gì.

Ái Công hỏi Khổng Tử: “Xin hỏi ngài, người như thế nào thì mới là kẻ sĩ?”. Khổng Tử trả lời rằng: “Đã gọi là kẻ sĩ thì cho dù họ không hoàn toàn hiểu hết về nguyên tắc của việc trị quốc, nhưng nhất định phải tuân thủ theo; cho dù kết quả làm việc không hoàn mỹ nhưng nhất định phải có lòng kiên trì. Do vậy, kiến thức không cần nhiều nhưng nhất định phải kiểm tra xem kiến thức mà anh ta có có chính xác hay không; lời nói không cần nhiều, nhưng nhất định phải kiểm tra hành vi mà anh ta đã làm. Cho nên, anh ta hiểu được những tri thức đã biết, đã tuyên bố. Những lời đã nói ra, những việc từng trải qua giống như là da thịt của cơ thể không thể thay đổi được. Vì vậy, phú quý cũng không đủ tăng thêm, ti tiện cũng không đủ để làm tổn thất, nếu được như vậy có thể coi người đó là kẻ sỹ”. Kẻ sỹ nói chuyện luôn có sự suy xét trước sau, hành sự luôn có căn cứ xác đáng. Điều tin phụng là nguyên tắc và phương pháp, biết rõ kết quả những gì mình làm, vì một mục đích, anh ta sẽ luôn theo đuổi, đầu tư rất nhiều, không nhất định có kết quả như mong muốn nhưng anh ta vẫn không ngừng theo đuổi.

82. NGƯỜI CHỊU ĐƯỢC THIỆT THÒI LÀ NGƯỜI TỐT, CHỊU THIỆT LÀ PHÚC

Chịu thiệt là co, có phúc là duỗi.

Nếu có một người cho rằng hành vi bỉ ổi, vô ý thức không phải một tội ác thì đạo đức của nhân loại sẽ càng có sự đánh giá cao hơn. Những người liêm khiết nhất, khoan dung, vị tha nhất có thể xây dựng được một hình mẫu xã hội tốt đẹp. Cuộc sống khổ ải nhất có thể luyện tập tính kiên trinh trong cuộc sống. Sự hoàn mỹ và tôn nghiêm của nhân cách cần có sự biểu hiện từ thành thật trong cuộc sống thường nhật.

Trong thực tế, cần phải cùng với sự tiến bộ của thời đại, luôn nắm bắt kiến thức mới, sáng tạo môi trường mới mới có thể tự mình sinh tồn. Trong cuộc sống không nên vì sự văn minh của vật chất, vì bị khát vọng vật chất kích thích nên ngang ngược coi nhẹ tình cảm, coi trọng lợi ích mà quên nghĩa, như vậy nhất định sẽ mất đi lương tri của chính mình, tổn hại đến lợi ích của nhân loại.

Phùng Mộng Long thời nhà Minh trong quyển “Tri Năng” có nói, vùng Giang Âm có một có ông Hạ, một lần ông đi thuyền trên sông, có người đổ cả một thùng phân từ trên cầu xuống trúng thuyền, phân rơi bắn cả vào quần áo của ông Hạ. Người này là người quen cũ của nhà ông Hạ, những người hầu rất giận dữ đòi bắt ông ta. Ông Hạ nói: “Việc này ông ta không biết. Nếu ông ta biết là chúng ta thì làm sao dám đến xúc phạm như vậy?”. Thế là bèn dùng những lời lẽ có tình có lý để giải tán mọi người. Về đến nhà, ông Hạ bèn giở sổ ghi nợ ra xem, khi kiểm tra thấy rằng người này vốn vẫn nợ 30 lạng vàng chưa hoàn trả. Ông Hạ nghĩ chắc là ông ta tìm cớ gây sự để tìm đến cái chết, thế là ông bèn có ý giúp đỡ giảm nợ cho ông ta.

Trong “Tri Năng” còn có một câu chuyện nữa nói rằng ông Ưu ở Trường Châu có mở một tiệm cầm đồ. Vào một ngày cuối năm, bỗng nghe thấy bên ngoài có tiếng huyên náo, vừa ra ngoài cửa xem thì ra đó là một vị hàng xóm, người đứng quầy hàng đến nói với ông Ưu: “Ông ta đem quần áo đi cầm tiền, hôm nay tay không đến lấy, không đưa cho ông ta thì ông ta bèn mắng nhiếc, ông xem có người nào vô lý như vậy không?”. Người hàng xóm đó vẫn rất hung hăng không chịu nhường nhịn. Ông Ưu bèn từ tốn nói với ông ta: “Tôi hiểu ý của ông, chỉ có điều là lấy về để mặc qua tết, một việc nhỏ như vậy có đáng để tranh giành không?”. Thế là ông bèn cho người mang đồ vật đem cầm ra, tất cả gồm có quần áo, chăn màn, khoảng 4, 5 bộ. Ông Ưu chỉ vào chiếc áo bông nói: “Cái áo này không thể thiếu trong mùa đông được”. Lại chỉ vào một chiếc áo đạo sỹ nói: “Chiếc áo này có thể phải dùng khi đón năm mới, còn các đồ vật khác hiện tại không phải dùng gấp, có thể để lại đây”. Người đó bèn cầm hai chiếc áo và không còn gì để nói nữa, lập tức rời đi. Đêm ngày hôm đó, anh ta bị chết ở nhà người khác, họ hàng thân thích nhà anh ta đã kiện nhà đó hơn một năm trời. Vốn là người này do nợ đọng quá nhiều nên đã uống thuốc độc tự vẫn, biết là nhà ông Ưu có tiền nên đã định đến kiếm chác một chút, kết quả là chẳng được gì, bèn chuyển đến một nhà khác, có người hỏi ông Ưu: “Tại sao ông biết trước sự việc mà vẫn tha thứ cho ông ấy”. Ông Ưu nói: “Phàm là những người đến gây sự một cách vô lý, nhất định là anh ta đã có chỗ dựa nào đó, nếu việc nhỏ mà không nhẫn nhịn, thì tai họa sẽ lập tức ập đến”. Mọi người khi nghe được câu nói này bèn rất kính nể sự hiểu biết của ông.

Hai câu chuyện về sự “nhẫn nhịn này” là kể về góc độ mưu trí trong sách “Tri Năng”, thực ra cũng có thể coi là kinh nghiệm thông thường. Nếu ông Hạ cho phép người nhà đi đấu đá, có lẽ là từ việc bé đã biến thành đại họa, thực không cần thiết chút nào. Trong cuộc sống hiện tại, những trường hợp chỉ vì một chuyện nhỏ mà gây thành tai họa lớn cũng thường gặp. Phàm là những người có kinh nghiệm thì Thương nhân nhìn một chút ở những chuyện nhỏ nhặt, bỏ qua một số việc là có thể không còn rắc rối. Đó cũng là một biện pháp yên ổn mọi bề.

Ông Ưu mở tiệm cầm đồ, đối tượng bóc lột của ông là những người nghèo. Trong xã hội có rất nhiều người nghèo không có tiền ăn tết nên rất hay nghĩ quẩn, thường tìm đến những nhà có tiền để chết ở đó, ít ra cuối cùng cũng được một cỗ quan tài. Những việc như vậy trước đây rất nhiều, cũng có thể nói đó là sự phản kháng của người nghèo đối với người giầu. Ông Ưu đã quen với tình hình này, nên ông đã lựa chọn một cách giải thích khá thoả đáng, thực ra cũng có thể coi là chẳng có chút mưu lược gì. Có điều là ông Ưu đã giải quyết việc này một cách khá lão luyện, không để cho mâu thuẫn bùng phát mà thôi.

Muốn có một sự nghiệp thành công, nhất định phải có tài năng của chính mình, phải có tinh thần biết cương biết nhu; muốn có sự an nhàn trong cuộc sống, thì phải sống cuộc sống của chính mình muốn mưu cầu, một cuộc sống vẻ vang thì phải có những đức tính tốt như: lương tri, lòng lương thiện và những ý nghĩ tốt đẹp. Phải luôn có lòng thương yêu sâu sắc, phát huy những đức tính cao đẹp, hành vi luôn biểu hiện tinh thần bác ái, đó chính là cuộc sống chế thiện chí mỹ.

Trong cuộc sống nhân gian có người muốn dùng phương thức sống của chính mình để điều khiển hành động của người khác. Nhưng trong cuộc sống, văn minh của nhân loại bắt nguồn từ sự giao lưu tình cảm, sự đãi ngộ tự do bình đẳng. Những hành động xấu của con người cuối cùng sẽ bị báo ứng và trừng phạt. Một người có thái độ nghiêm túc đứng đắn mới có tư tưởng kiện toàn, mới có thể nhận ra được tất cả những điều thật giả trong cuộc sống.

83. CHỈ LÀM NGƯỜI TRƯỢNG NGHĨA CHỨ QUYẾT KHÔNG LÀM KẺ THAM LAM

Trượng nghĩa là đức, tham lam khó duỗi.

Con người nếu đã là linh hồn của vạn vật thì nên lấy sự tôn nghiêm của nhân cách để phát huy tình yêu thương, an ủi những linh hồn đau khổ trong nhân loại. Tìm kiếm sự thật trong chân lý, biểu hiện ra những hành vi có đạo đức. Cho dù có gặp phải những phiền nhiễu thế tục thì vẫn có thể tĩnh tâm kiềm chế bản thân, đó chính là một cuộc sống vui vẻ. Đạo đức chính nghĩa của nhân loại chính là dùng để chỉ các hành vi đoan chính của nhân loại. Thúc đẩy kiện toàn xã hội có thể làm cho con người sống một cuộc sống an toàn và hòa bình. Những người có việc làm quang minh chính đại chính là những người có trí tuệ và đạo đức. Trên thế gian vẫn có những người luôn lấy việc giúp đỡ người khác làm vui, nhân từ bác ái, như vậy mới tận tâm tận lực đi làm việc thiện và lấy sức mạnh đạo đức để cảm hoá những kẻ xấu.

Tửu Cái tức là kẻ ăn mày nát rượu. Tửu Cái ở trong câu chuyện này từ nhỏ đã mất bố mẹ, tài sản trong nhà đều bị anh ta bán sạch để lấy tiền uống rượu tối ngày, thế là anh ta bị rơi vào cảnh ăn mày, chỉ còn cách sống trong một ngôi miếu rách nát. Anh ta là một người ăn mày hiệp nghĩa, có một câu chuyện mà trong dân gian vẫn lưu truyền như sau:

Tửu Cái vẫn dùng tiền ăn xin được vào việc mua rượu uống, có một hôm anh ta vào uống rượu trong một tiệm bán rượu thì nhặt được một cái bọc, trong đó có khoảng một trăm linh hai lạng bạc. Tửu Cái nhặt được bạc rất vui mừng, nhưng anh ta lập tức nghĩ ngay đến việc nếu như một người giầu có mất thì thôi, nhưng nếu là một người nghèo đánh mất thì đến ngay cả tính mạng cũng khó có thể bảo toàn. Nghĩ thế, anh ta bèn trốn ở một chỗ tĩnh chờ người mất của đến tìm. Đợi đến khi trời sáng, khi đó người phục vụ trong quán rượu đã đi làm việc. Buổi sáng sớm, người bị mất tiền đã chạy vội vàng đến quán rượu để tìm cái bọc bị mất. Tửu Cái bèn đem các bọc đó trả lại cho người bị mất. Người bị mất kia kiểm tra thấy tiền của mình vẫn còn, hơn nữa lại chẳng thiếu một xu, liền rất vui mừng nhưng lại nghĩ ngay đến việc anh ta là ăn mày nên thế nào cũng phải báo đáp anh ta bằng tiền, nếu nói là bị thiếu hai lạng anh ta chắc sẽ sợ hãi mà bỏ đi, như vậy đỡ phải mất không hai lạng. Thế là người bị mất bèn nói: trong bọc này có tất cả là một trăm linh bốn lạng. Tửu Cái thấy như vậy thật bất công, đồng ý đến cho quan phán xử. Khi đến đại đường quan huyện ở Giang Đô. Sau khi quan huyện nghe các bên thuật lại xong, trong lòng biết chắc là Tửu Cái đã hành động hiệp nghĩa bèn mắng người bị mất rằng: “Tên điêu dân to gan: Tửu Cái nhặt được tiền mà không tham có thể coi là người quân tử trong giới ăn mày, nhà ngươi sao lại vong ân phụ nghĩa thay đen đổi trắng, thật là mất hết lương tâm!”, sau đó phán xử rằng: “Trong một trăm linh bốn lạng bạc mà người chủ bị mất đó thì có một trăm lạng là của một người bị mất khác. Kết quả của cuộc phán xử đó là: “Đem số bạc đó xung công quỹ; phạt tên điêu dân 40 trượng; thưởng cho Tửu Cái 10 lạng”.

Tửu Cái vẫn đi ăn mày trên phố. Một hôm đi đến trước của một kỹ viện, có một người phụ nữ thưởng cho anh ta một trăm tiền đồng. Anh ta rất cảm ơn sự rộng lượng của người phụ nữ kia. Người phụ nữ đó tên là Tô Lan Hương, do không có tiền chôn cất cha mẹ nên phải bán mình, sau đó bị ép bán vào kỹ viện. Có một tú tài tên là Văn Thao đã dùng 300 lạng bạc để giúp cô chuộc thân và kết hôn với cô. Sau khi cưới được hơn hai tháng, Văn Thao lên kinh thành để tìm công danh, để lại 100 lạng bạc cho tú bà làm tiền sinh hoạt phí cho Lan Hương và vẫn gửi gắm Lan Hương ở kỹ viện. Tú bà thấy Văn Thao đi thi lâu lắm rồi mà vẫn chưa về lại tiếp tục ép Lan Hương làm kỹ nữ. Lan Hương thà chết không chịu nghe theo. Tú bà bàn cho người đánh chết Lan Hương, ném xác xuống sông, thi thể của Lan Hương bị mắc vào một hòn đá. Nửa đêm có người nhìn thấy bèn nhảy xuống vớt lên, người đó chính là Tửu Cái. Tửu Cái nhận ra người đó là Tô Hương Lan bèn mua một cỗ quan tài để an táng. Khi đó Tô Hương Lan sực tỉnh lại. Tửu Cái bèn hỏi rõ nguồn cơn, khi trời sáng bèn dẫn cô đến đại đường huyện lệnh để kêu oan. Huyện lệnh bèn phán xử rằng: “Có 100 lạng bạc của Văn Thao để lại, Lan Hương cứ việc ở đó, tú bà không có quyền quấy nhiễu”. Tửu Cái lại lên kinh thành giúp Lan Hương tìm Văn Thao để phu thê được đoàn tụ. Hành vi của Tửu Cái khi đó được coi là “nghĩa hiệp trong giới ăn mày”.

Câu chuyện của Tửu Cái xảy ra vào thời nhà Minh, cho đến ngày nay nó vẫn còn ý nghĩa nhắc nhở. Một kẻ nghiện rượu, đem toàn bộ gia sản đi bán sạch, là một loại cặn bã bị người trong xã hội khinh ghét. Nhưng hành động nghĩa hiệp mà anh ta làm, tinh thần trượng nghĩa xả thân giúp đỡ người khác quả là tinh thần của một trí sĩ hết mực nhân nghĩa. Hành động hiệp nghĩa của anh ta có trong nền văn hoá truyền thống lâu đời của Trung Quốc, mang màu sắc đạo nghĩa nồng hậu.

84. NGỌC KHÔNG MÀI KHÔNG THÀNH KHÍ

Việc ăn ở đi lại của con cái nhà làm quan to không có điểm nào là giống con cái nhà hàn sĩ cả, nhưng dù như vậy họ vẫn có thể trở thành người tài; song nếu nhiễm một chút tính cách của người phú quý thì họ khó có thể hy vọng họ thành tài. Nếu một người có tư tưởng đúng đắn thuần khiết thì có thể gợi mở lương tri đạo đức từ các hành vi lý trí, cân bằng sự dao động trong tình cảm, nhận biết bản chất của tâm lý. Muốn để cho họ không bị ảnh hưởng bởi môi trường và tình cảm xung quanh, để linh hồn của họ có được sự vui vẻ trong sáng, kích thích tinh thần tiến lên phía trước, vượt qua cái tôi nhỏ bé trong cuộc sống, thẳng tiến một cách vững chãi trên đường đời của mình, một cuộc đời như vậy sẽ có những niềm hy vọng và niềm vui vô bờ bến.

Muốn nhận biết cuộc đời một cách chân thực, trong hiện thực cuộc sống của chính mình, nên giữ vững lý tính, không chịu ảnh hưởng bởi ham muốn vật chất, hình thành ý thức không ngại gian khó trong cuộc sống, tu dưỡng đức tính tự lực cánh sinh, xây dựng lòng tin vững mạnh, loại bỏ tính ỷ lại của con nhà luôn được nuông chiều, bồi dưỡng cuộc sống tinh thần, chăm chỉ học tập tu dưỡng trên đường đời, hoàn thiện chính mình.

Phùng Ngọc Tường có một người cháu tên là Phùng Hồng Khiêm, từ nhỏ đã rất chăm chỉ học tập, lập chí báo quốc. Năm 1931, quân xâm lược Nhật Bản đã phát động biến động “18/9”, dân tộc Trung Hoa phải đối mặt với nguy cơ sinh tồn. Phùng Hồng Khiêm sau khi nghe được tin này bèn quyết định xếp bút nghiên để tòng quân, anh ta bèn đến tham gia vào đội quân Tây Bắc do Phùng Ngọc Tường chỉ huy.

Phùng Ngọc Tường thấy cháu mình có nhiệt huyết và chí lớn như vậy thì rất vui mừng, đích thân ông vào bếp giúp phu nhân khoản đãi cháu mình. Trong bữa ăn Phùng Ngọc Tường nói: “Cháu quan tâm đến đại cục, xông pha vào quốc nan thật là vinh quang cho nhà họ Phùng chúng ta. Ta không uống rượu, nhưng ta có thể uống thêm một cốc nước, ăn thêm một cái bánh!”

Một lát sau Phùng Ngọc Tường lại nói: “Muốn kháng Nhật phải chuẩn bị trước về mặt tâm lý là có thể sẽ phải hy sinh, cháu có sợ không? Phùng Hồng Khiêm bật dậy đứng nghiêm nói: “Báo cáo tư lệnh, tôi không sợ!”

Phùng Ngọc Tường vui mừng nói: “Tốt hôm nay cháu là một quân nhân rồi, nhưng cháu hãy nên đổi tên làm một người lính bình thường trong đội quân Tây Bắc”.

Mọi người nghe vậy đều ngây ra không biết phải sửa đổi tên họ để làm gì. Phùng Ngọc Tường nói: “Ta đã nghĩ hộ cháu một cái tên, gọi là “Phùng Nhẫn Ngôn”, cũng có thể nói là cháu hoàn toàn phải bảo mật về quan hệ bác cháu giữa chúng ta, cháu hiểu ý ta chưa?”

Phùng Hồng Khiêm đương nhiên hiểu rất rõ, người bác của anh muốn anh không ỷ thế, không dựa vào bác để đỡ gây chuyện thị phi ở bên ngoài. Anh nói: “Bá phụ, xin hãy yên tâm!”

Tổng bộ thị vệ quân Tây Bắc đã có thêm một tân binh, anh ta rất chăm chỉ tài giỏi, mọi người đâu có biết rằng đó chính là Phùng Hồng Khiêm, cháu ruột của tư lệnh.

Sau đó Phùng Ngọc Tường cử Phùng Hồng Khiêm đến An Huy để triển khai công tác chống Nhật, vẫn lấy tên là Phùng Nhẫn Ngôn. Phùng Hồng Khiêm làm huyện trưởng của hai huyện, có thành tích rất xuất sắc nhưng anh chưa bao giờ nói ra thân phận của mình là cháu của Phùng đại tướng quân. Sau đó Phùng Hồng Khiêm đã đi học đại học lục quân ở Trùng Khánh, Phùng Ngọc Tường đã tặng cho anh một đôi câu đối và một bức trung đường, câu đối viết là: “Hiếu tử hiền tôn hư tiên cứu quốc, trí sĩ nhân nhân viên trọng bảo dân”, câu trung đường viết là: “Vị quốc bất vị gia, vi công bất vị tư, vị nhân bất vị dĩ, nếu chúng ta làm được như vậy sẽ xứng đáng với tổ tiên”.

Sau này Phùng Hồng Khiêm làm lên chức quan binh cao cấp, câu đối và bức trung đường đó đã trở thành vật mà anh luôn mang bên mình, có lẽ đó cũng là tấm bùa hộ mệnh của anh.

Phùng Ngọc Tường là một tướng quân tốt biết cách sắp đặt việc nhà, khi cháu đến đầu quân vào quân đội của chính mình, nếu ông sắp xếp cho anh ta một vị trí tốt chắc cũng chẳng ai dám nói gì, nhưng ông lại muốn cháu mình “nhẫn ngôn”, giấu quan hệ của họ, để cho cháu mình tự đi phấn đấu, một vị tướng quân yêu nước, vô tư, chính trực như vậy thật khó tìm! Phùng Hồng Khiêm cũng không hổ là cháu của Phùng Ngọc Tường, anh chẳng dựa dẫm một chút nào vào gia đình, mà dựa vào thực lực, tài năng của chính mình để mở ra một con đường mới. Nếu đem so sánh với một số quan chức hiện hay họ đã rất ỷ thế, họ không chỉ bênh vực con cháu của chính họ mà còn tìm trăm phương nghìn kế để nâng đỡ chúng, tìm cho chúng một vị trí tốt và cho là những vậy mới làm tròn trách nhiệm, làm sao còn có thể bảo chúng “nhẫn ngôn” nữa, mà có bảo con cháu phải giấu tung tích thì chúng cũng không làm, chúng sẽ cầu tiến thân cầu lợi lộc bằng cách lấy bố lấy bác ra làm tấm bình phong. Loại người này nếu đứng bên cạnh Phùng Ngọc Tường thì chẳng khác gì cây đại thụ và con kiến.

Đừng có cho quyền thế là đáng quý; luôn nắm bắt kiến thức mới, khơi dậy lòng tin của bản thân mới là sức mạnh giúp ta sinh tồn. Trong xã hội hiện thực, nhất thiết không nên lấy nước mắt chua cay đau thương để gột rửa sạch sự đau khổ trong cuộc sống, phải lấy những giọt nước mắt chắt chiu được, dùng nghị lực kiên cường để viết ra cuốn sách cuộc đời của chính mình, vẽ ra bức tranh vui vẻ của cuộc đời mình. Không hâm mộ sự giàu sang phú quý của người khác, không hâm mộ sự hưởng thụ khoái lạc của người khác, phải nỗ lực hoàn thiện chính mình. Một người có thực tài thực học, thì có thể nhận thức được vũ trụ và thế giới nhân loại. Tình yêu thực sự có thể thúc đẩy cuộc sống, tạo nên sức mạnh của tình yêu, nỗ lực đi sáng tạo môi trường mới, làm cho mình có được sự gợi mở trong cuộc sống, tận dụng thời gian, nuôi dưỡng tài năng và làm phong phú cho chính bản thân mình.

85. NHẪN NHỊN MỘT LÚC, CẢ ĐỜI KHÔNG PHIỀN NÃO

Nhẫn là co, co nhưng có mức độ.

Khuất phục nhưng có mức độ, đúng mức, không kiêu ngạo không tự tin như vậy là đủ để thấy trí tuệ và mưu lược của một người lãnh đạo, cũng có thể nói là: thanh liêm, thuần khiết mà vẫn có lòng bao dung. Tâm địa nhân từ nhưng vẫn có thể lập tức quyết đoán, tinh anh mà không mất đi sự yêu cầu nghiêm khắc, tính tình cương trực mà không quá thẳng thắn. Trong đối nhân xử thế, việc lựa chọn hay loại bỏ các hành động không thể làm mất đi sự cân bằng, nếu làm mất đi sự cân bằng thì mọi việc sẽ hỗn loạn, làm hỏng việc và day dứt, áy náy. Ăn uống không điều độ thì sẽ làm hại đến bản thân; hoang dâm vô độ sẽ mất nước; quá tham lam sẽ gây họa sát thân; cười đùa quá độ sẽ làm hại đến tình cảm, có lúc sẽ vô tình mà gây thù kết oán với người khác. Khuất phục, nhún nhường mà không có mức độ sẽ huỷ hoại sự nghiệp, không đạt được mục đích. “Nhẫn nhịn một lúc thì suốt đời sẽ tránh được phiền não” chỉ có thể nói về việc tu dưỡng đạo đức của cá nhân, đối với những người lãnh đạo theo đuổi sự nghiệp lớn, kế hoạch lớn, mưu lược lớn mà nói thì lại là điểm yếu không đủ để có thể áp dụng.

Một hôm, Tôn Trung Sơn đến phòng làm việc của Hồ Hán Dân phát hiện thấy một chồng to các văn kiện do ông kí xếp ở đó và đã bị Hồ Hán Dân dồn lại. Ông ta bỗng nhiên rất giận dữ đến nỗi không nhịn được đập bàn hét to lên: “Ngông cuồng! Ngông cuồng!”

Hồ Hán Dân vội vàng chạy vào nhìn Tôn Trung Sơn như thể không hiểu ông ta nổi giận về cái gì.

Tôn Trung Sơn mặt trắng bạch hét lên rằng: “Ta không tin đó là sự thật, sự việc này không thể như vậy được”.

“Tiên sinh, rốt cuộc là sự việc gì?”

Tôn Trung Sơn bèn hất đổ thùng công văn của Hồ Hán Dân xuống đất, đáy thùng chống ngược lên trời, đổ ra một đống các văn kiện đã được niêm phong cẩn mật. Hai mắt ông nheo lại có vẻ rất tức giận báo trước một cơn giận dữ đang đến gần. “Anh hỏi có việc gì ư? Anh xem xem mình đã làm những gì?” Tôn Trung Sơn mắng lớn.

Hồ Hán Dân không hề có hành động gì, ông hơi nghiêng mặt, chú ý nghe Tôn Trung Sơn mắng mỏ, cuối cùng ông hỏi: “Tiên sinh, ngài còn có gì để nói nữa không?”

Tôn Trung Sơn quay mặt đi nói: “Không còn gì nữa!”.

Hồ Hán Dân thở mạnh một tiếng sau đó đi đến bên cạnh bàn, nhặt lên những văn kiện đưa từng cái cho Tôn Trung Sơn xem, tự biện hộ một cách thao thao bất tuyệt: “Văn kiện này có liên quan đến thăng chức và bãi nhiễm, do giải quyết không thỏa đáng, không nên công bố ra; văn kiện này có liên quan đến việc điều binh khiển tướng, không phù hợp với thời cơ nên không truyền xuống; còn mấy công văn này lại liên quan đến việc phát khoản quá nhiều hoặc quá ít nên tôi đã tự hành động”.

“Cho dù ở thời đại chuyên chế”, Hồ Hán Dân nói với giọng nghiêm khắc “cũng còn có chuyện đại thần phản bác chiếu thư, xin hoàng thượng thu quân lệnh về, ví dụ như Đường Đại Tông giao cho Quách Thừa Hạ làm Phòng ngự sử Hoa Châu nhưng ông ta mấy lần đã phản bác lại, cho rằng mình không thích hợp với quận bên ngoài nên trả lại bức chiếu thư sắc phong kia. Đường Đại Tông cũng chấp nhận, ngay lập tức khôi phục nguyên chức cho Quách Thừa Hạ. Ngài đã đọc qua đoạn truyện lịch sử này chưa?”

“Đã từng đọc rồi!”

“Năm đó ngài đã từng thề với cương vị là đảng viên đảng cách mạng Trung Hoa trong đó có câu “thận trọng thực thi mệnh lệnh”, ngài có còn nhớ không?”.

“Còn nhớ!”

Hồ Hán Dân vội vàng nói: “Dường như ngài sợ mất đi quyền hành, việc điều hành quần thần xử lý mọi công việc vốn là chức trách của vị tể tướng. Tôi tuy không có danh nghĩa là tể tướng nhưng lại có việc làm thực tế. Xin hỏi ngài việc của ngày hôm nay có phải là tôi đang thực thi chức trách của mình không, tôi có phải là làm tròn trách nhiệm của mình không?”

Tôn Trung Sơn cứ nhìn chằm chằm vào đối phương mà chẳng nói câu gì.

“Ngài, tôi đang thỉnh giáo ngài”. Hồ Hán Dân tiếp tục bắt bí Tôn Trung Sơn.

“Nói đi nói lại vẫn là anh đúng, tôi không thể nói lại được anh”.

Đoạn lịch sử này luôn được người ta coi là biểu hiện phong độ lẫy lừng của các nhà chính trị gia, thực ra nguy cơ mà nó thể hiện ra làm cho người ta cực kỳ sợ hãi. Cho dù chiếu thư của Đường Thánh Tông cũng chỉ là bị đại thần bác bỏ, không phải là (đá chìm đáy biển) (biệt tăm biệt tích), lại càng không phải là một đống chiếu thư về nhân sự, tài chính, quân sự vẫn chưa được chấp hành theo mà hoàng thượng bị giấu diếm không hề biết. Hồ Hán Dân ví mình như tể tướng xưa, còn Tôn Trung Sơn cũng lặng lẽ thừa nhận như thế, vậy các sự việc, phương thức hành sự trong “chính phủ cách mạng” có điều gì khác biệt so với triều đình phong kiến đây?

Khổng Tử nói: “Việc nhỏ không nhẫn nhịn thì sẽ làm hỏng việc lớn”. Cũng có thể nói là: “Việc nhỏ trước mặt không thể nhẫn nhịn được thì sự nghiệp sẽ gặp thất bại”. Trong “Luận ngữ” Khổng tử lại nói tiếp rằng: “Nếu luôn không nhẫn nhịn được như vậy là đã quên đi bản thân và họ hàng thân thích của chính mình”. Trong tục ngữ có nói: “Các sĩ phu mà bị nhục thì sẽ đứng thẳng dậy đấu tranh”. Loại dũng khí của các sỹ phu này hỏng là hỏng ở chỗ thiếu đi chữ “nhẫn”. Lý Quỳ trong chuyện “Thuỷ Hử” đã gây họa khá nhiều, đó là do tính tình nóng nảy, đầu óc giản đơn, không thể chịu được nỗi bực dọc nho nhỏ. Ví dụ như anh ta đã phải uống no nước khi đánh nhau với Trương Thuận trên sông Đắc Giang cũng chỉ là vì do tính tình quá nóng nảy thiếu tính nhẫn nhịn. Bậc đại trượng phu, đại anh hùng thường có thể nhẫn nhịn những điều mà người thường khó có thể nhẫn nhịn. Cả đời Tôn Trung Sơn đã từng đọc rất nhiều sách về văn hoá truyền thống cổ của Trung Quốc, có lẽ là ông đã lĩnh hội được khả năng “nhẫn nhịn” của người xưa vào mình.

86. LỢN SỢ BÉO, NGƯỜI SỢ NỔI TIẾNG

Chỉ biết tiến mà không biết thủ ắt sẽ gặp phải tai ương.

Nếu được người đương quyền trọng dụng, ân sủng thường thường sẽ gặp phải tai họa, cho nên, một người trước khi theo đuổi sự nghiệp chính trị không nên quá tham quyền quý, khi vừa ý thì phải chớp lấy ngay, tiến nhanh rút nhanh. Tuy có lúc gặp phải những trắc trở nho nhỏ nhưng nó sẽ trở thành động lực để phát triển, để ta tiến thẳng trên con đường thành công. Vì vậy, trên con đường công danh không nên đánh mất hết tham vọng, nhưng cũng nên biết tự kiềm chế.

Tham vọng của con người là một tồn tại khách quan, nhưng tuyệt đối không nên vì tham lợi mà làm những việc không chính đáng, một khi thả lỏng quá mức ham muốn dục vọng và ham muốn vật chất sẽ rất dễ mất đi chính mình, đã sa ngã xuống vực sâu mà không có cách nào chữa trị nổi.

Nghiêm Mỹ Hiểu là một trong những công thần của Ung Chính. Ông xuất thân trong nhà quyền quý, bố là Nghiêm Ngộ Linh, từng đảm nhận chức Tuần phủ tỉnh Hồ Bắc. Bắt đầu từ năm 1770, tức năm 39 đời Khang Hy, Nghiêm Mỹ Hiểu với thân phận là Thạc sỹ hàn lâm lần lượt đi thi thố ở Tứ Xuyên, Quảng Đông. Sau mười năm, ông được thăng chức làm Tuần phủ tỉnh Phú Xuyên, do có công trong việc hợp tác sắp xếp quân sự bí mật nên được thăng chức làm Tổng đốc tỉnh Tứ Xuyên, không lâu sau lại được phong làm Tướng quân Định Tây. Sau đó, Thanh Hải sinh phiến loạn, lại được phong làm Phục viễn Tướng Quân, tháng 3, 4 âm lịch đã bình định được quân phiến loạn.

Việc bình định quân phiến loạn ở Thanh Hải đã trở thành bước chuyển ngoặt trên con đường công danh của ông, Nghiêm Mỹ Hiểu được phong làm Nhất đẳng công, được thưởng áo gấm vàng, lụa là gấm vóc, con trai ông năm đó được phong làm Nhất đẳng nam, người nhà ông cũng được làm quan đến hàng Tứ phẩm. Nhưng vị quan quyền quý tột đỉnh Nghiêm Mỹ Hiểu ngày càng trở lên kiêu ngạo.

Có một lần, Nghiêm Mỹ Hiểu vào kinh gặp mặt Thánh thượng, công khanh quỳ tiếp đón tại cửa ngoài Quảng Ninh, Nghiêm Mỹ Hiểu cứ thế mà quất ngựa đi thẳng, không hề có chút biểu lộ gì cả. Trên đường phố có vương công xuống ngựa hỏi thăm ông ta, Nghiêm Mỹ Hiểu chỉ gật gật đầu một cách hững hờ, lạnh nhạt. Đến ngay cả ở trước mặt Ung Chính, Nghiêm Mỹ Hiểu cũng rất phóng túng vô lễ, làm cho trên dưới ai ai cũng đều không có cảm tình với ông ta.

Ông Hiểu vẫn cứ mê muội, không tỉnh ngộ, cuối cùng, Ung Chính đành phải liệt kê ra một số tội danh của y, liệt kê ra năm tội đại nghịch, mười sáu tội vượt quyền, mười ba tội ngông cuồng, lột bỏ hết mọi công trạng. Khi thảo luận về tội trạng của Nghiêm Mỹ Hiểu, Long Khoa Đa do là Thế Tông trọng thần nên được miễn tội chết, vì thế vụ án này vẫn còn nhiều chỗ bị bao biện, che giấu, ông ta chỉ bị tước đi hàm Thái Bảo và bị cách chức Thượng Thư.

Khi tiến hành kiểm tra nhà Nghiêm Mỹ Hiểu, phát hiện thấy rất nhiều khăn bịt đầu của phụ nữ, bị chỉ trích là đã dùng để sản xuất đồ bông tơ, lại thu được rất nhiều đao kiếm, những điều này đều đã trở thành tội chứng mưu mô làm phản của Nghiêm Mỹ Hiểu. Thực ra, khi Ung Chính lệnh cho Nghiêm Mỹ Hiểu đem Tướng ấn giao lại cho Khấu Vệ Tín, trong các mộ khách của ông ta đã có người khuyên ông dấy binh làm phản. Nghiêm Mỹ Hiểu đã chần chừ không quyết, kéo dài khoảng ba ngày mới đem ấn tín giao nộp. Sau đó, Nghiêm Mỹ Hiểu bị giáng làm Phòng ngự Hàng Châu.

Về lý mà nói, trong trận chiến Thanh Hải, chiến công chủ yếu là thuộc về Khấu Uy Tín, nhưng tại sao Nghiêm Mỹ Hiểu lại ỷ vào công lao mà dám kiêu ngạo như vậy? Ung Chính tại sao lại phải sợ Nghiêm Mỹ Hiểu mà do dự thiếu quyết đoán đến vậy? Từ đây có thể suy đoán ra được rằng, Nghiêm Mỹ Hiểu chưa chắc đã ỷ vào công lao mà kiêu ngạo, nên phải có nguyên nhân càng quan trọng hơn nữa liên hệ đến vụ án Long Khoa Đa. Khi Ung Chính trị tội Long Khoa Đa, phải đợi đến khi Điền Văn Kính tham tấu mới ra tay, điều này càng làm cho người ta nghi ngờ. Với sự thâm hiểm của Ung Chính, đối với một người không khôn ngoan lắm như Long Khoa Đa thì chỉ cần một chiếu thư là có thể giải quyết được mọi vấn đề, hà tất phải đợi đến khi có đại thần đến tham tấu mới đi vạch tội và trừng trị ông ta. Duy nhất chỉ có một cách giải thích là, khi Ung Chính kế vị, Nghiêm Mỹ Hiểu và Long Khoa Đa nhất định có tham dự vào bí mật trong đó, mà những âm mưu và bí mật đó Ung Chính lại không muốn cho người ngoài biết. Cứ nghĩ mà xem, sau khi Ung Chính kế vị, các vương tử khác tỏ vẻ rất bất mãn và dấy lên phản kháng, mà năm đó Long Nhị Nhân, Tiềm Mông lại gặp nhau, sau đó là đến lượt Tào Nghiêm Khiển, tất cả những việc này đều khiến cho mọi người phải suy nghĩ.

Người ta có hàng đống tiền tài nhưng tôi luôn giữ nhân đức, người ta có quan hệ cao, bổng lộc nhưng tôi luôn giữ chính nghĩa, cho nên những người quân tử không bao giờ bị các vương hầu mua chuộc hay bó buộc bởi tiền bạc và chức vị. Sự thông minh tài trí của con người nhất định sẽ chiến thắng tự nhiên; tư tưởng, ý chí có thể thay đổi tình cảm của con người, cho nên một người quân vương có tài đức tuyệt đối sẽ không chịu sự sắp đặt của số phận, sẽ không bị bất cứ quyền thế nào lay chuyển.

Tu tâm dưỡng tính, rèn luyện ý chí, nhất định phải có được phẩm chất kiên cường như gỗ đá, nếu luôn ngưỡng mộ vinh hoa phồn quý bên ngoài thì sẽ không bị bao vây bởi lòng ham muốn vật chất. Muốn trị vì đất nước, phục vụ xã hội nhất định phải có tấm lòng nhẹ nhàng, trong sạch như mây trôi nước chảy, nếu luôn tham lam công danh lợi lộc thì sẽ có một ngày bị ngã xuống vực sâu thăm thẳm, rơi vào hoàn cảnh bi đát khốn cùng.

87. CÓ BỊ ĐÁNH GÃY RĂNG CŨNG NÊN NUỐT VÀO TRONG BỤNG

Trong sách “Thượng thư” có viết: “Nhất định phải nhẫn nhịn mới có thể có lợi”. Trong “Luận ngữ” có nói: “Những việc vặt vãnh cỏn con mà không nhẫn nhịn được thì sẽ làm hỏng cả một kế hoạch”.

Bách Trương Đại sư có nói: “Trong đầu phải luôn coi trọng chữ nhẫn”. Thiện Huyền Tử nói: “Những người dũng cảm luôn lấy tính nhẫn nhịn để làm thước đo lòng dũng cảm, nhất định phải là người nhẫn nhịn được thì mới có lòng dũng cảm, vì thế cho nên người ít nhẫn nhịn thì lòng dũng cảm ít, còn người nhẫn nhịn nhiều thì lòng dũng cảm nhiều”. Hoàng Đình Kiên thì nói: “Bách chiến bách thắng không bằng một lần chịu nhẫn nhục”.

Càng nhẫn nhịn được thì càng dũng cảm kiên cường, lòng dũng cảm càng nuôi dưỡng thì càng lớn, vì vậy mới có câu nói là: “Sự nhẫn nhục có ý nghĩa tiềm ẩn, dưỡng có ý nghĩa dưỡng dục, nuôi dưỡng”.

Vương phi nước Việt là Ngô Tỷ sau khi dùng tấm thân trinh trắng để hầu hạ Phù Sai, làm cho Phù Sai rất vui sướng, liền triệu Câu Tiễn lên triều gặp mặt, Câu Tiễn quỳ trước Đại điện trả lời mấy câu hỏi với vẻ chẳng đau khổ gì cả. Phù Sai bèn phớt lờ Câu Tiễn, quay sang nói với Phạm Lãi rằng: “Ta nghe nói rằng người phụ nữ có trí tuệ sẽ không gả cho nhà nghèo, các bậc danh sĩ quyết sẽ không đi theo những nước diệt vong, ngày nay Câu Tiễn vô đạo, nước cũng sắp mất, quân thần các ngươi cũng ở trong một căn nhà đều là nô bộc, không phải là đã quá tồi tàn hay sao? Ta muốn xá miễn tội cho nhà ngươi, chỉ cần nhà người hối lỗi, tự sửa chữa chính mình, bỏ Việt theo Ngô, ta nhất định sẽ trọng dụng nhà ngươi, bỏ đi hoạn nạn mà giành lấy phú quý, ý nhà người thế nào?” Phạm Lãi chưa kịp trả lời thì đã thấy Câu Tiễn khóc không thành tiếng, nước mắt ròng ròng.

Phạm Lãi gập người đáp lễ mà nói rằng: “Tôi nghe nói rằng quần thần của nước diệt vong không dám bàn chuyện triều chính, tướng bại trận không dám nói lời dũng khí, tôi ở nước Việt bất trung bất tín, không thể phò tá việc triều chính cho Việt vương mới đắc tội đại vương, may mà đại vương không giết mới có thể kéo dài sinh mạng. Hiện nay nước mất, mọi người đều đã bỏ đi, thân phải đi theo đại vương, như vậy là ước nguyện của thân đã đầy đủ, nào còn dám nghĩ đến phú quý cho bản thân? Ý tốt của đại vương thần xin lĩnh nhận”. Câu Tiễn nghe vậy rất lấy làm vui mừng, còn Phù Sai thì duy chỉ có than thở hối tiếc.

Câu Tiễn và Phạm Lãi lại trở về căn nhà đá, tiếp tục chăn ngựa dọn chuồng như trước đây. Sự việc cứ tiếp tục như vậy trôi đi khoảng hai năm. Phù Sai mấy lần sai người đến thăm dò, ba người ban ngày thì đi ra ngoài chịu khó làm việc, đêm đến thì về lại căn nhà đá, không hề có một chút gì tỏ vẻ oán hận, cũng không nghe thấy một lời than thở nào. Phù Sai cho rằng Câu Tiễn thật sự không còn ý muốn quay về quê cũ bèn rất yên tâm, không chú ý đến Câu Tiễn nữa.

Ngày hôm đó, Phù Sai bèn trèo lên đài quan sát Cô Tô nhìn về phía bãi chăn ngựa, thấy Việt vương và phu nhân đang ngồi bên đống phân ngựa, Phạm Lãi tay giữ một cây gậy đứng ở bên trái, giữ lễ quân thần rất nghiêm túc, lễ nghĩa phu thê cũng không kém phần tôn nghiêm. Phù Sai trong lòng ca ngợi thầm, nói với Thái tể Bá Hỷ rằng: “Câu Tiễn chẳng qua chỉ là quân vương của một nước nhỏ, Phạm Lãi chẳng qua là một vị đại phu, trong hoàn cảnh khốn cùng như vậy mà họ không mất đi lễ nghĩa quân thần, ta rất kính phục bọn họ”. Thái tể Bá cũng nói một cách vui vẻ rằng: “Không những đáng kính mà còn thật đáng thương!”. Phù Sai nói: “Thái tể Bá nói chí phải, ta thấy cũng có chút không cầm lòng khi thấy họ như vậy, nếu họ có thể thay đổi lại, ta sẽ xá miễn tội cho họ”. Thái tể Bá Hỷ vui mừng nói: “Thần nghe nói người có đức thì sẽ được báo đáp, đại vương dùng tấm lòng nhân từ để thương những kẻ khốn khổ kia, ban ơn cho Việt vương như vậy, làm sao ông ta lại không hậu tạ ngài cho được? Xin đại vương hãy quyết định”. Phù Sai gật đầu nói: “Lệnh cho đại sứ chọn ngày tốt để thả Việt vương về nước”.

Khi từ đài Cô Tô xuống, Bá Hỷ ngầm cho người đi đến căn nhà đá để báo với Câu Tiễn tin vui này. Câu Tiễn vội nói cho Phạm Lãi biết tin, Phạm Lãi nói: “Tôi đã bói cho đại vương một quẻ, ngày hôm nay là ngày Mậu Diễn, giờ Mão nghe tin, Mậu là bốn ngày mà Mão lại khắc Mậu, như thế gọi là “Thiên võng tứ tương, Vạn vật tận thương, Dạng phản vi ương”, tuy có tin nhưng cũng không nên vui mừng”. Câu Tiễn nghe vậy đang từ vui mừng chuyển thành lo âu.

Ngũ Tử Kiên nghe nói Ngô chủ muốn thả Câu Tiễn về nước vội vàng vào gặp mặt nói rằng: “Trước đây Sai chỉ giam Thang mà không giết, Phong chỉ giam Văn Vương mà không giết nên đạo trời mới quay ngược trở lại, họa chuyển thành phúc, cho nên Lương mới bị diệt vong bởi Thành Thang, Thương bị diệt vong bởi Chu. Ngày nay đại vương đã bắt giam được Câu Tiễn mà không giết, sợ rằng sau này sẽ gặp phải họa giống như nhà Hạ, Thương”. Phù Sai nghe Ngũ Tử Kiên nói vậy lập tức thay đổi ý kiến muốn giết Câu Tiễn.

Bá Hỷ lại đem tin tức đến báo cho Câu Tiễn, Câu Tiễn sợ toát mồ hôi, vội vàng đến nói cho Phạm Lãi biết. Phạm Lãi nói: “đại vương hà tất phải sợ hãi, Phù Sai giam hãm đại vương đã ba năm mà không giết thì làm sao mà có thể nhẫn tâm giết đại vương trong một ngày đây?”. Câu Tiễn trong lòng hơi yên tâm một chút, kéo tay Phạm Lãi mà rằng: “Ta có thể nhịn nhục mà không chết, hoàn toàn là dựa vào kế sách của đại phu”.

Câu Tiễn cáo từ Phạm Lãi, vào thành gặp Ngô vương, đợi khoảng ba ngày mà chẳng thấy Ngô vương thiết triều. Đang mơ hồ nghi hoặc, Bá Hỷ bèn xuất hiện truyền lệnh của Ngô vương để cho Câu Tiễn về lại nhà đá. Câu Tiễn rất lấy làm lạ, Bá Hỷ bèn nói: “đại vương bị lời của Ngũ Tử Kiên mê hoặc, cho nên muốn giết ngài mới mời ngài đến. Ai ngờ rằng ngày hôm qua bỗng nhiên lại mắc phải chứng phong hàn, ốm không dậy được. Tôi vào cung bèn nói với Ngô vương rằng: “Hãy làm việc phúc đức để bớt tai họa. Hiện nay Việt vương Câu Tiễn đang chờ lệnh, đại vương hãy tạm để cho ông ta sống sót, có lẽ là tiếng kêu khổ nhục oán hận của ông ta đã thấu trời xanh, đại vương nên bảo trọng, hãy thả Việt vương về nhà đá trước đợi khi khỏi bệnh thì định liệu sau” đại vương nghe lời tôi cho nên truyền lệnh cho ngài ra ngoài thành về lại căn nhà đá”. Câu Tiễn nghe vậy rất mừng, cảm ơn Bá Hỷ không ngớt và vội vàng rời khỏi thành Cô Tô, tự mình đi về phía nhà đá báo cho Phạm Lãi biết.

Trong chớp mắt đã qua ba tháng. Câu Tiễn chờ ở nhà đá, nghe nói bệnh tình của Ngô Phù Sai vẫn chưa bình phục bèn mời Phạm Lãi bói một quẻ xem dữ lành ra sao. Phạm Lãi bói một quẻ và nói rằng: “Phù Sai sẽ không chết, bệnh của ông ta sẽ dần dần hồi phục, đến ngày Vương thân sẽ hoàn toàn khỏi hẳn”. Câu Tiễn thở dài bước đi mà không nói gì, Phạm Lãi chặn trước mặt nói rằng: “đại vương, tôi có một kế này, nếu may mắn có thể thành công và thoát thân trở về nước”. Câu Tiễn nghe vậy hai mắt sáng lên, kéo tay Phạm Lãi nói: “Phạm khanh mau nói đi!”. Phạm Lãi nói: “đại vương hãy thỉnh cầu cho được vào cung thăm bệnh, nếu Phù Sai cho triệu kiến thì đại vương hãy nhân cơ hội đó nếm phân trước mặt Phù Sai, giả vờ quan sát màu sắc và hô chúc mừng rằng bệnh đã sắp khỏi. Đến khi bệnh của Phù Sai quả có khỏi thật tất sẽ ghi nhớ lòng trung hiếu của đại vương, như vậy là đã có hy vọng được về nước”. Câu Tiễn vừa nghe vậy nước mắt chảy quanh nói rằng: “Ta dẫu sao cũng là quân vương của một nước, làm sao lại có thể chịu ô nhục mà đi nếm phân của người ta đây!”, Phạm Lãi nói: “Trước đây, Tây Bá bị giam ở Mỹ Ly, người ta đã giết con trai của Tây Bá sau đó lấy thịt đem nấu chín, Tây Bá vẫn phải nuốt thương đau để ăn thịt con. Cho nên, muốn mưu cầu việc lớn thì không nên để ý đến những việc nhỏ nhặt. Ngô vương Phù Sai có lòng nhân từ của phụ nữ mà không có sự quyết đoán của bậc đại trượng phu, đã sắp chuẩn bị thả chúng ta về nước lại thay đổi ý kiến giữa chừng, nếu không làm như vậy thì làm sao có thể có được sự thương cảm và đồng tình của Phù Sai?”. Câu Tiễn trầm tư một hồi sau mới gật đầu cho là phải. Ngày hôm đó, Câu Tiễn bèn đến Thái Tổ phủ gặp Bá Hỷ nói: “Là đạo làm quân thần thì bệnh của chủ là nỗi lo của thần, nay tôi nghe nói đại vương bệnh vẫn chưa khỏi, thật thấp thỏm không yên, xin cho được vào cung thăm hỏi cùng với Thái Tể để biểu thị tấm lòng mình”. Bá Hỷ đáp: “Ngươi có tấm lòng này thì quả thực là phúc cho đại vương, ta nhất định sẽ thay người truyền đạt lại”.

Bá Hỷ vào cung gặp Phù Sai trước, nói rõ cho Ngô vương nghe hết lòng mong muốn vào thăm của Câu Tiễn. Phù Sai đang mơ màng nghe nói Câu Tiễn có lòng trung hiếu như vậy bèn nhận lời.

Bá Hỷ vui vẻ dẫn Câu Tiễn vào cung, Phù Sai thấy Câu Tiễn bèn hỏi: “Nhà ngươi cũng đến thăm bệnh và hỏi thăm ta hay sao?”. Câu Tiễn khấu đầu đáp rằng: “Thần nghe nói đại vương ngọc thể bất an như có lửa thiêu đốt trong lòng, cầu mong ông trời phù hộ cho đại vương sớm bình phục”. Vừa nói đến đó, Phù Sai bèn cảm thấy bụng đau và chướng, vội gọi người mang chậu đại tiện đến, truyền cho mọi người lui ra, Câu Tiễn lại tâu rằng: “đại vương, khi thần ở Đông Hải đã từng theo các danh y học quan sát phân người để biết được sự thay đổi của bệnh tật xem là đã thuyên giảm hay nặng hơn”. Nói vậy bèn đi ra ngoài mang thùng phân vào mở nắp và dùng tay móc lấy một ít phân vừa quỳ vừa nếm nó.

Một lát sau, Câu Tiễn lại khấu đầu nói: “Thần có tin tốt đây, bệnh của đại vương sắp khỏi rồi! Bệnh sẽ hồi phục từng ngày, có khả năng là đến ngày Vương thân tháng Ba là sẽ hoàn toàn bình phục”. Phù Sai cảm thấy rất kỳ lạ bèn hỏi: “Câu Tiễn, ngươi làm sao mà biết được?”. Câu Tiễn đáp: “Tôi nghe các y sự nói, khi ngửi mùi phân của người ốm thì có thể hiểu bệnh, nay tôi đã nếm thử phân của đại vương thì thấy có vị đắng, chua, ứng với tiết trời sinh sôi nảy nở của mùa xuân và mùa hạ nên mới biết được như vậy”, Phù Sai vui vẻ nói: “Câu Tiễn thật là người nhân từ! Coi quân vương như phụ mẫu, lại còn bằng lòng nếm phân để đoán bệnh cho ta”. Lúc đó, Thái Tổ Bá Hỷ cũng đứng một bên, Phù Sai bèn hỏi: “Thái Tể có thể làm như vậy không?”. Bá Hỷ lắc đầu nói: “Tuy tôi rất kính yêu. Đại vương nhưng cũng không thể làm vậy được”. Phù Sai lại nói: “Không những là Thái Tể mà đến ngay cả thái tử của ta cũng không thể làm vậy”.

Ngay lập tức Phù Sai bèn hạ lệnh cho Câu Tiễn rời khỏi căn nhà đá, tạm dọn đến khu dân cư để ở và hứa rằng: “Đợi khi ta khỏi bệnh sẽ lập tức thả ngươi về nước”. Câu Tiễn luôn miệng tạ ơn và lui ra, ra khỏi thành Cô Tô cùng với Thái Tổ Bá Hỷ. Bá Hỷ về phủ nghỉ ngơi, Câu Tiễn bèn tự mình đi báo cho hoàng hậu Ngô Mẫu Thị và Phạm Lãi được biết, ba người bọn họ vui mừng khôn xiết, liền đi tìm ngay một nhà dân để ở, mỗi ngày lại tiếp tục công việc chăn ngựa.

Không lâu sau, bệnh của Phù Sai dần dần chuyển biến tốt, ngày tháng giống y như là Câu Tiễn đã đoán. Trong lòng Phù Sai luôn để tâm đến sự trung hiếu của Câu Tiễn. Một ngày, khi thiết triều, Phù Sai bèn sai người bày tiệc rượu và mời Câu Tiễn cùng tham dự. Câu Tiễn định thay đổi y phục thì bị Phạm Lãi can lại. Hai người mặc nguyên quần áo rách rưới vào cung tham dự yến tiệc.

Phù Sai nghe thấy có người báo như vậy bèn ban cho hai người áo mới, mũ mới và lệnh cho họ tắm rửa, thay quần áo xong mới được vào gặp, Câu Tiễn và Phạm Lãi tắm rửa thay quần áo xong vào trong vái chào, tung hô: “đại vương ngọc thể an khang, bệnh cũ nay đã khỏi, thật là việc vui mừng, việc vui mừng!”. Phù Sai vội xuống điện dìu Câu Tiễn dậy và nói: “Nhà ngươi là người nhân đức, làm sao có thể nhịn nhục lâu vậy!”. Lại truyền lệnh tiếp rằng: “Ta quyết định thả tù binh Việt vương về nước, hôm nay để cho Việt vương ngồi phía Bắc, mọi người đều phải đối xử với nhau như chủ với khách”. Ngũ Tử Kiên thấy Phù Sai triệu đãi kẻ địch không đội trời chung như vậy trong lòng rất căm tức, không chịu ngồi vào chỗ, phất tay áo đi thẳng ra ngoài điện. Bá Hỷ bước ra nói với Phù Sai: “đại vương có lòng nhân từ đại xá cho Câu Tiễn, thần nghe nói rằng: “Đồng thanh tương hòa, đồng khí tương cầu”, bữa tiệc hôm nay, người nhân nghĩa thì sẽ được giữ lại còn kẻ bất nhân thì nên để cho đi. Tướng quốc tính tình cương trực, ông ta không chịu vào chỗ ngồi, không phải là sẽ tự cảm thấy xấu hổ hay sao?”. Phù Sai cười đáp: “Thái Tể nói chí phải?” Trong bữa tiệc, Phạm Lãi và Câu Tiễn cùng vào chúc rượu Phù Sai rằng: “Chúc đại vương ân đức cao vời vợi, vạn thọ vô cương, nước Ngô vững bền, chư hầu khắp nơi đều phải nể phục, nay dâng chén rượu này chúc đại vương sống lâu trăm tuổi, phúc đức đầy nhà”. Phù Sai rất vui mừng uống rượu cho đến lúc say mềm mới thôi. Mệnh vương Tôn Hùng đưa Câu Tiễn và Phạm Lãi về dịch quán nghỉ ngơi, hứa rằng trong ba ngày sẽ đưa bọn họ về nước Việt.

“Làm cho kẻ địch một điều gì đó có thể làm cho kẻ địch nghe theo, rất khó chối từ, điều này khiến ta ở thế chủ động còn kẻ địch ở thế bị động. Ta cần nó đến, nó không thể không đến, ta cần nó đi, nó không thể không đi, ta muốn nó thay đổi như thế nào, nó nhất định phải thay đổi như vậy. Kẻ địch muốn tiến, ta sẽ lợi dụng sự tiến quân đó của kẻ địch; kẻ địch muốn rút lui, ta sẽ lợi dụng sự rút lui đó; kẻ địch muốn đánh, ta cũng sẽ lợi dụng điều đó; kẻ địch muốn hòa, ta cũng có thể lợi dụng sự cầu hòa đó. Giữ thế tiến thủ mà tấn công quân địch, lợi dụng chúng theo ý nghĩ của chúng”.

Hơn nữa, nếu kẻ địch thông minh thì lợi dụng sự thông minh của chúng, nếu chúng ngu xuẩn thì lợi dụng sự xuẩn ngốc của chúng, nếu chúng đúng thì lợi dụng điều đúng ở chúng, nếu chúng sai thì lợi dụng cái sai của chúng, kẻ địch mạnh mẽ thì lợi dụng sự mạnh mẽ của chúng, kẻ địch yếu đuối thì lợi dụng sự yếu đuối của chúng. Nếu cứ nhìn nhận ra, lợi dụng được đặc điểm của kẻ địch thì nhất định sẽ thành công.

88. KHÔNG LÀM VIỆC TRÁI VỚI LƯƠNG TÂM THÌ KHÔNG SỢ NỬA ĐÊM MA GÕ CỬA NHÀ

Tâm không xấu, duỗi dễ dàng.

Tôn chỉ của đối nhân xử thế là phải làm tốt những việc nên làm, đạt được đến một mục đích nhất định thì không cần phải “chính do dĩ xuất”, làm việc theo cảm tính của mình. Phải nghe thấy được sự lý giải của người khác, mấu chốt là phải bỏ đi những ý nghĩ vớ vẩn cá nhân, nắm vững được tôn chỉ bỏ đi tính cá nhân, ích kỷ.

Khi xử lý các vấn đề cũng nên loại bỏ các ý nghĩ ích kỷ cá nhân, nếu giải quyết sự việc mà có mang một chút lòng ích kỷ cá nhân nào đó thì sẽ xuất hiện sự sai lệch, dẫn tới việc mắc phải sai lầm. Tiền đề nghe ngóng ý kiến của người khác chính là quan hệ giữa việc so sánh sự lý giải của mình với sự lý giải của người khác, không thể cứ giữ ý kiến của mình mãi được.

Thời kỳ đầu khi Ung Chính kế vị, do sợ Xung Kha và những người khác mưu phản nên đã sắp xếp cho Đồng Đề Kỳ trinh sát khắp nơi để đem các tin tức tình báo về. Phàm là những việc lớn nhỏ trong kinh thành, chẳng có việc nào mà Ung Chính không biết cả.

Một hôm, một vị đại thần muốn mua một cái mũ mới bèn hỏi người đi đường xem có thể mua được ở chỗ nào. Ngày hôm sau, khi thiết triều buổi sớm, vị đại thần này vẫn chưa đội mũ mới trên đầu, Ung Chính bèn cười nói: “Cẩn thận một chút, đừng có làm bẩn mũ mới đấy”. Một lần khác, có một người tên là Vương Vân Cẩm, xuất thân là Trạng nguyên, ngày hôm đó Nguyên Đan đang cùng bạn bè, thân thích chơi trò chơi với những chiếc lá, đang chơi thì bỗng nhiên bị rơi mất một chiếc lá. Ngày hôm sau khi lên triều, Ung Chính hỏi Vương Điện Vương đã làm những gì vào ban đêm, Vương Vân Cẩm nói hết mọi sự thật, Ung Chính cười đáp: “Người trong sáng thì không làm việc ám muội, đây đích thị là một Trạng nguyên. Nói hết câu bèn lấy trong tay áo một chiếc lá ra đưa cho Vương Vân Cẩm xem thì đó đúng là chiếc lá mà buổi chiều ngày hôm đó đã bị mất.

Có một người tên là Vương Sỹ Tuấn làm quan ở bên ngoài, có người đã giới thiệu cho anh ta một nô bộc khoẻ mạnh. Người nô bộc này làm việc rất cẩn thận, không hề rời xa khỏi Vương Sỹ Tuấn. Sau này Vương Sỹ Tuấn về kinh nhậm chức, người nô bộc bèn đến cáo từ ông ta trước. Vương Sỹ Tuấn hỏi vì nguyên cớ gì mà lại bỏ đi, người nô bộc nói: “Ngài làm quan mấy năm nay không có điều gì sai phạm lớn, tôi cũng phải vào kinh gặp mặt thánh thượng nói rõ tình hình”. Vương Sỹ Tuấn khi đó mới biết người nô bộc ấy vốn là thị vệ của Đại nội.

Ở Thiên Tân có một người họ Chu, xuất thân làm Tiến Sỹ, với thân phận là Chủ sự Lễ bộ, đã từng làm giám sát việc dạy học ở Tứ Xuyên trong vòng ba năm. Trong thời gian đó, ông đã rất liêm khiết, công bằng, luôn làm tròn bổn phận của chính mình. Cảnh ngộ mà Chu Chủ sự gặp phải cũng giống như Vương Sỹ Tuấn, trước khi xuất kinh, có đồng nghiệp giới thiệu cho ông một người nô bộc rất nhanh nhẹn, chăm chỉ. Sau khi nhiệm kỳ của Chu Chủ sự hết hạn, chuẩn bị về cung phụng mệnh, người nô bộc bèn đòi về trước. Chu Chủ sự nói ta cũng sắp phải về kinh rồi, vừa hay đi cùng luôn. Người nô bộc nói: “Tôi vốn là một Thị vệ trong Đại nội, được đặc biệt phái đến để giám sát ngài, biểu hiện của ngài rất tốt, tôi phải về kinh để nói với hoàng thượng”. Lúc đó, Chu Chủ sự mới như sực tỉnh cơn mộng, khi về đến kinh thành quả nhiên được Ung Chính ban thưởng.

Đương nhiên, Ung Chính điều hành quần thần cũng không hoàn toàn hà khắc như vậy, có lúc ông cũng rất nhân từ, hay cùng quần thần có mối liên hệ về tình cảm. Mỗi khi đến ngày lễ, Tết, ông lại cùng văn võ bá quan ngâm thơ uống rượu, thưởng hoa, câu cá vui vẻ giống y như cha với con vậy. Biện pháp lúc cương lúc nhu, khi thì giận dữ, khi thì sủng ái này đã trị vì tất cả các triều thần, khiến cho ai ai cũng phải phục nể.

Thế là, các đại thần ai ai cũng phải đề phòng, họ như đi trên lớp băng mỏng, đều lo lắng về tính cách lúc vui mừng, lúc giận dữ không bình thường này của Ung Chính. Thực ra, bản thân Ung Chính không phải là không hiểu được khuyết điểm này của mình. Vì vậy, ông còn có một đoạn tự thuật rất chuyên môn, đó là khi nói chuyện với người quản lý Thực Lộc Quán, Ung Chính nói: “Gần đây ta có đọc những ghi chép trong vòng bốn chín năm của Khang Hy, trong đó có ghi lại sự đánh giá của phụ hoàng đối với ta, có một câu là: “Hỷ nộ bất định”, khi đó ta từng nói với phụ hoàng: “Con hầu hạ bên cạnh phụ hoàng, thường lắng nghe sự răn dạy của phụ hoàng, bản thân lại không biết tự kiểm điểm hành vi của chính mình, trong lòng cảm thấy rất xấu hổ. Con hiện đã ba mươi tuổi, tính cách trong đối nhân xử thế không thể thay đổi được nữa. Bốn chữ nhận xét về con “hỷ nộ bất định” có liên quan đến cả đời con, khẩn thiết xin phụ hoàng đừng để cho sử quan ghi chép lại”. Lời nói của ta đã thuyết phục được phụ hoàng, thế là người dụ nói rằng: “Mười năm nay, ta chưa thấy Tứ a ca có những hành động hỷ nộ bất thường, cho nên câu nói này sử quan không cần phải ghi chép lại”. Hiện tại, sau khi ta kế vị, ta luôn cố gắng cẩn thận với tính cách lúc vui mừng khi giận dữ thất thường của mình, cho dù có như vậy, ta luôn cảm thấy có những chỗ vẫn còn khiếm khuyết, vì vậy ta càng khâm phục phụ hoàng về việc biết nhìn nhận người khác. Cho nên, ta thường hay dùng những điều ông răn dậy để kìm nén mình, điều tiết tình cảm của chính mình. Người có thể ghi chép lại theo sự thật của toàn bộ câu chuyện này”.

Sự thổ lộ trên của Ung Chính có dụng ý rất rõ ràng. Các Hoàng Đế rất sợ các sử quan, sợ sử quan cứ ghi chép thẳng thừng sự thật. Bốn chữ “hỷ nộ bất định” vốn là sự khái quát tốt nhất về tính cách của Ung Chính.

“Làm người không làm những việc sai trái, như vậy sẽ không sợ nửa đêm quỷ đến gõ cửa”. Những người đã làm những việc sai trái thường hay phải mang một gánh nặng về mặt tinh thần. Gánh nặng đó nó giống như một cái địu phải đeo trên lưng mãi mãi, những việc sai trái càng nhiều thì cái bọc đó càng nặng hơn.

Xét về chủ quan thì phải bỏ đi ý thức, tư tưởng sai lệch mới có thể dễ dàng loại bỏ những việc làm sai trái. Nếu như từ đầu đến cuối luôn làm những việc trái với lương tâm thì gánh nặng sẽ ngày càng lớn.

89. NẾU THOÁT ĐƯỢC THÌ KHÔNG PHẢI LÀ TAI HOẠ, ĐÃ LÀ TAI HỌA THÌ KHÔNG THỂ THOÁT NỔI

Trốn tránh không phải là khuất phục.

Dựa vào tài năng của mình mà đi bỡn cợt với đời, phải để phòng những kẻ tiểu nhân ám hại đằng sau, ỷ thế bức bách người khác, chỉ sợ đằng trước mặt là những kẻ gan to, cứng đầu.

Những người luôn luôn trang trọng, cẩn thận trước những việc lớn nhất định sẽ chiều theo ý kiến của bạn đối với những việc nhỏ; nếu họ chú ý kiểm điểm, giấu diếm mình trước đám đông thì tất nhiên sẽ tùy tiện, làm xằng lén lút. Các thánh nhân quân tử thì luôn quan tâm đến một vấn đề, từ đầu đến cuối giải quyết việc nhỏ cũng như đối mặt với kẻ địch đều rất cẩn thận, khi ngồi trong mật thất cũng giống như là ngồi ở ngã ba ngã tư đường, trong lòng không bị rối loạn.

Khâu Trung Kỳ là một đại tướng nhà Thanh, tự là Đông Mỹ, hiệu là Dung Sai, là người Thành Đô, Tứ Xuyên, từ khuyên nạp đồng tử đổi thành chức quan võ, những năm cuối đời Khang Hy dẫn quân đến Tây Tạng dẹp loạn. Thời Ung Chính, ông lại cùng với Nghiệm Mỹ Hiểu đi xông pha tại Thanh Hải, sau đó lại dẫn quân tấn công Chuẩn Cát Nhĩ, làm quan đến chức Tổng đốc Xuyên Thiểm và Đại tướng quân Ninh Viễn. Trước thời Thái Bình Thiên Quốc nhà Thanh, người Hán được nắm quyền lớn đến vậy chỉ có mình ông.

Sau khi Khâu Trung Kỳ từ nghiệp văn chuyển sang nghiệp võ, có một ngày, ông đi vào giữa những ngọn núi cao, bỗng thấy có rất nhiều những con thú dại chạy tứ tung. Thế là ông bèn lệnh cho các binh sỹ chuẩn bị cẩn thận, nói rằng, phía trước mặt thế nào cũng có quân địch, quả nhiên đã tóm được hơn một trăm tên giặc. Sau khi bộ phận tiên phong của quân giặc bị chặt đứt, tốp quân đằng sau chẳng phòng bị gì cả, đợi khi quân của Khấu Trung Kỳ đến sát doanh trại, lúc đó chúng chạy trốn thoát thân. Đầu lĩnh Châu Tân đã mặc quần áo phụ nữ trốn mất, có tới mấy vạn quân địch đầu hàng. Từ khi xuất binh đến khi đại thắng chỉ vẻn vẹn có hơn mười ngày, thật quả là thần tốc, từ đó có thể thấy được tài dùng binh của Khâu Trung Kỳ.

Cuối thời Ung Chính, Khâu Trung Kỳ phải mang ấn Viễn Đại tướng quân vào kinh gặp hoàng thượng. Đề đốc kế nhiệm là Kỳ Thành Phú lên thay ông. Lúc đó người Chuẩn Cát Nhĩ lại vào xâm chiếm, bắt đi hơn mười nghìn ngựa và lạc đà. Kỷ Thành Phú chưa kịp trình tấu lên, không lâu sau bị Tổng đốc Sát A Lang tố cáo lên. Thế là Ung Chính bèn bãi miễn chức của Khấu Trung Kỳ, chặt đầu Kỷ Thành Phú. Nhưng những ghi chép vào quãng thời gian này trong lịch sử của nhà Thanh và những câu chuyện truyền miệng thời đó có rất nhiều sai lệch, chân tướng của câu chuyện oan trái này hoàn toàn không phải như vậy. Sau Khi Khâu Trung Kỳ vào kinh, Kỷ Thành Phú do người Mãn ép đã để phó tham tướng Sát Lâm dẫn hơn một vạn binh sỹ đi chăn gia súc, nhưng Sát Lâm lại chẳng làm được việc, chỉ cử năm nghìn người đi chăn thả hơn một vạn lạc đà và ngựa. Do vùng đất biên thuỳ rất lạnh, Sát Lâm bèn đem một số người dưới quyền tiến vào trong hốc đá để tránh rét, cả ngày uống rượu ca hát, chơi bời. Đúng vào lúc này, có người đến báo cáo là có quân giặc xâm nhập, nhưng Sát Lâm lại không để tâm, nói là đó chẳng qua là một lũ chuột ăn vụng, không lâu sau nhất định sẽ tự tán đi và vẫn cứ án binh bất động. Đợi đến sau khi lạc đà và ngựa bị bắt mất, Sát Lâm khi đó mới hoảng lên, bỏ lại đám binh sỹ một mình quay về, đi qua doanh trại của Tổng binh Tào Khiết Lực, Sát Lâm bèn hết sức kêu cứu. Tào Khiết Lực là một người có tính nóng vội, liền vội vàng phái binh sỹ đi truy sát, kết quả là đã thất bại lớn và buộc phải quay về, may mà Đề đốc Phan Kiến đã dẫn quân của đại bổn doanh đi truy kích bảy ngày bảy đêm, cuối cùng mới đánh bại được quân địch.

Sau khi Sát Lâm quay về, bèn đổ hết mọi trách nhiệm lên đầu Tào Khiết, tất nhiên Kỷ Thành Phú chẳng hề tin lời Sát Lâm, ông cười nói: “Người Mãn các ngươi yếu đuối như vậy sao?”. Thế là bèn hạ lệnh trói Sát Lâm lại, chuẩn bị sau khi báo lên trên sẽ xử trảm. Đúng vào lúc đó, Khâu Trung Kỳ từ kinh sư quay về, Kỷ Thành Phó bèn đem đầu đuôi mọi việc nói cho Khâu Trung Kỳ hay. Khâu Trung Kỳ nghe xong thất kinh nói: “Các ngươi gây ra họa lớn rồi, hiện tại là thiên hạ của người Mãn, ta dù sao vẫn phải theo họ, các ngươi tại sao lại có thể đối kháng với họ được”. Thế là Khâu Trung Kỳ đành đích thân cởi trói cho Sát Lâm và dùng những lời lẽ ngon ngọt an ủi một hồi, đem tất cả mọi tội lỗi giáng cả lên đầu Tào Khiết, chặt đầu Tào Khiết. Không chỉ như vậy, Khâu Trung Trấn còn gợi ý đem việc này báo lên trên là đã đại thắng.

Mặc dù Sát Lâm đã thoát chết nhưng vẫn hận Khâu Trung Kỳ thấu xương, vừa hay gặp Tổng đốc Sát A Lang đi tuần qua, mà Sát A Lang và Sát Lâm lại có quan hệ họ hàng thân thích. Thế là Sát Lâm bèn bịa ra hành vi không chấp pháp của Khâu Trung Kỳ và tố cáo Kỷ Thành Phú giấu diếm thất bại để báo công. Vốn dĩ quan hệ của Khâu Trung Kỳ và Sát A Lang cũng không hòa thuận cho lắm, sau khi nghe xong báo cáo của Sát Lâm bèn chẳng phân biệt thật giả là như thế nào, trình tấu ngay lên Ung Chính. Ung Chính được tin báo về thì nổi giận lôi đình, bèn hạ lệnh chặt đầu Kỷ Thành Phú ngay tại trong doanh trại và cách chức Khấu Trung Kỳ, còn Sát Lâm lại chẳng phải chịu hình phạt gì cả.

Mãi cho đến đời Càn Long, sau khi Đại Kim Xuyên khởi nghĩa bùng phát, Khâu Trung Kỳ mới được trọng dụng lại.

Con rồng có thể nuôi dưỡng được thì chưa chắc đã phải là rồng thật, con hổ mà có thể bắt được thì chưa chắc đã phải là hổ. Cho nên mới nói là địa vị và lợi lộc chỉ có thể mê hoặc được những kẻ ham hư vinh mà quyết không thể lung lạc được những người lạnh nhạt với việc hưởng thụ vật chất.

Những người ngoài miệng thì nói là rất căm ghét vinh hoa phú quý, nhưng có thể khi đứng trước vinh hoa phú quý thì mắt lại sáng lên; những người biểu hiện sự hâm mộ đối với những điều thanh đạm bằng lời nói, một khi đã rơi vào cảnh thanh bạch thì nhất định sẽ bị chìm đắm, tiêu tan mất, cho nên, chỉ có xoá bỏ đi sự ngăn cách giữa nồng đượm và lạnh nhạt, giữa nỗi căm ghét và niềm vui sướng thì mới có thể quên đi vinh hoa của thế tục mà cam chịu cảnh thanh đạm. Trang Tử đã từng đưa ra một chuỗi các câu hỏi: “Đại đạo làm sao có thể che giấu được thật giả? Ngôn luận làm sao có thể che giấu được điều thị phi? Đại đạo sẽ bị một thành công nho nhỏ lấp mất, ngôn luận sẽ bị những từ ngữ phù hoa che giấu”.

90. TRỐN HỔ THÌ CHẠY XUỐNG NÚI, TRÁNH HỔ THÌ ĐI ĐƯỜNG VÒNG

Co để duỗi, như vậy là rất có học vấn.

Chúng ta sống ở trên đời, đầu tiên phải xác định một mục tiêu chuẩn xác, đi trên con đường quang minh, sống một cuộc sống giản dị. Trong hành động thì nên thực thà, dũng cảm; trong công việc thì nên tận chức, tận trách, không thể cứ giữ sự may mắn nhất thời mà ham hố lợi lộc vô hạn. Phẩm cách cao thượng sẽ mang đến cho chúng ta càng nhiều vui sướng và tốt đẹp trong cuộc sống.

Con người đều là cá thể trưởng thành trong vũ trụ tự nhiên, bất luận là con đường tổ tiên trước đây đã từng khai phá hay một thế giới mới mà con cháu ta sẽ xây dựng trong tương lai thì con người vẫn sống trong cái vũ trụ rộng lớn này, vẫn phải gánh vác sứ mệnh của đời người. Hiểu được chân lý của vũ trụ mới có thể nhận thức được ý nghĩa của đời người, tạo nên sự giàu có từ quãng thời gian mới.

Có thể kiểm điểm lại quá khứ của chính mình mới là người có trí tuệ thực sự, công kích nhược điểm người khác tức là kẻ ngu. Lòng vị tha và tình yêu là nền tảng để xây dựng tình hữu nghị trong cuộc sống, ích kỷ và đố kỵ là độc tố làm tổn hại đến danh dự trong cuộc đời. Phẩm cách cao thượng thực sự của con người xuất phát từ chỗ khiêm tốn, lễ tiết. Trong cuộc sống và hành động nên có những biểu hiện trang nghiêm.

“Tùng sơn chiến cốt vi toàn hạnh, Tái kiến công danh bồi hổ phục, Chung thị phong cát dung dị lão, Bạch đầu nam độ hữu nam đô” (Xương cốt chiến tranh Tùng Sơn chưa khô hẳn, lại xây công danh bái phục hổ. Kết cục là gió bụi khiến dễ già, đầu bạc lại quay về). Bài thơ này là do những người di dân sáng tác để châm biếm Hồng Thừa Thọ phản Minh hàng Hán.

Hồng Thừa Thọ là tiến sỹ thời Vạn Lịch, người Nam An, Phúc Kiến, đã từng làm tới chức Tổng đốc Thượng thư bộ binh Hà Nam, Tùng Sơn, Thiểm Tây, làm chức quân vụ ở Hồ Nam và Tứ Xuyên, sau đó được điều đến làm Tổng đốc Lợi Liêu, bị bắt và đầu hàng tại Tùng Sơn. Sùng Thiết cho rằng anh ta quên thân mình vì nước nên đã lập cửu đàn để cúng tế. Những câu chuyện đồn về Hồng Thừa Thọ có rất nhiều.

Vào cuối thời nhà Minh, có một người tên là Thẩm Bách Ngũ, nhà ông ta rất giàu có. Bách Ngũ đã từng gặp một người tên là Hồng Thừa Thọ, tuổi chỉ khoảng hai ba, tại khách xã. Bách Ngũ cảm thấy người thiếu niên nghèo khổ này có tướng mạo phi phàm, tương lai chắc chắn sẽ không phải chịu cảnh nghèo khó nữa, bèn đón anh ta về nhà và để cho cha mình dạy dỗ anh ta. Hồng Thừa Thọ rất cảm kích và gọi Bách Ngũ là “bá phụ”. Sau này, khi Hồng Thừa Thọ phát đạt, gặp ngay lúc nạn cướp ở Sơn Đông Hà Nam đang hoành hành, chia cắt đường lượng vận Chuẩn Hà, những người có thẩm quyền ở đó đành phải bó tay, thế là Hồng Thừa Thọ bèn tiến cử Thẩm Bách Ngũ. Thẩm Bách Ngũ không làm hổ danh sứ mạng, dùng toàn bộ tài sản của mình, chất gạo lên mấy chuyến thuyền chở về kinh. Vì vậy mà Sùng Thiết đã triệu kiến Bách Ngũ, thu nạp ông ta làm Thanh sứ tư lang bộ hộ tỉnh Sơn Đông, được hưởng bổng lộc hàng từ khanh.

Vài năm sau, Hồng Thừa Thọ đã hàng Thanh, Bách Ngũ không chịu nghe theo bèn gia nhập giang hồ, kết bè phái để phản Thanh, kết quả là đã bị quân Thanh bắt. Hồng Thừa Thọ được tin bèn đến khuyên hàng, Thẩm Bách Ngũ cố ý giả dạng không quen biết anh ta. Ông nói: “Mắt của ta đã lòa rồi, ngươi là ai?”. Hồng Thừa Thọ nói: “Cháu là Hồng Thừa Thọ, bá phụ lẽ nào đã quên rồi hay sao? Thẩm Bách Ngũ mắng lớn: “Hồng công được hưởng quốc ân sâu nặng đã chết từ lâu rồi, ngươi là ai? Ngươi muốn dồn ta vào chỗ bất nghĩa hay sao?”, vừa mắng ông vừa túm lấy tay áo của Hồng Thừa Thọ tạt tai mấy cái rất mạnh. Hồng Thừa Thọ không giận dữ, ông cười nói: “Mỗi người có một chí hướng, không thể miễn cưỡng được”. Thế là Thẩm Bách Ngũ bị đưa đến Nam Kinh và bị xử tử dưới chân cầu Chuẩn Thanh.

Khi Hồng Thừa Thọ hàng Thanh, không những cung đình không biết mà những người trên dưới trong triều đình cũng không ai dám tin. Từ khi quân Thanh công kích Giang Nam, Hồng Thừa Thọ với thân phận là đại thần nội viện đã đảm nhậm chức Tuần phủ Giang Ninh, mọi người mới biết anh ta ở trên đầu người khác. Cho nên Thạch Trai khởi nghĩa bị đánh bại và đầy xuống Giang Ninh, những lời nói của họ khi gặp Hồng Thừa Thọ giống hệt như những lời của Thẩm Bách Ngũ, anh ta nói: “Ngươi lẽ nào lại là Hồng Thừa Thọ? Hồng Đại tướng quân vì nước quên thân, thiên tử cũng đã lập cửu đàn. Nếu như người đến từ phương Bắc, ngươi lẽ nào lại không biết tấm ngự bài cao to sừng sững ở bên đường đó sao? Bây giờ sao lại mạo danh như vậy?”. Khi đó, Hồng Thừa Thọ không cười mà mồ hôi chảy đầm đìa, xấu hổ cúi đầu xuống.

Khi Hồng Thừa Thọ đi Vân Nam, một cử nhân tên là Tương Giang năm Thủy Lịch chuẩn bị cùng đi theo xe công về tham gia ứng thí, lúc anh ta đến bái kiến, Hồng Thừa Thọ cho phép anh ta tham gia thi, nói là: “Cử nhân triều Sùng Thiết có thể tham gia nhang cử nhân triều Thủy Lịch thì không được tham gia thi” còn bác bỏ: “Nếu lính từ ngày Đại Thanh đăng quan, bắt đầu từ nguyên năm thiên mệnh, thế thì cử nhân bốn triều Vạn Lịch, Thái Chương, Thiên Cung, Sùng đều không được phép tham gia thi”, “Tại sao lại chỉ có Sùng Thiết là đặc biệt? Ô! Tôi biết rồi, chính vì Sùng Thiết đế đã từng lập cửu đàn cho ông, là ân nhân của ông, cho nên ông vì thế mà báo ơn, đã cho phép cử nhân mà ông lựa chọn tham gia thi. Còn Vĩnh Lịch đế là kẻ thù của ông, cho nên các cử nhân mà ông ta lựa chọn cũng là kẻ thù của ông nên ông không cho phép anh ta thi”. Hồng Thừa Thọ nghe vậy rất giận dữ bèn lệnh cho người đuổi Tương Giang ra ngoài.

Công Nguyên năm 1661, tức năm Thuận Trị thứ 18, sau khi Khang Hy kế vị, Hồng Thừa Thọ bèn lui về. Có một nhân sỹ người đồng hương của ông đến thăm, Hồng Thừa Thọ đã từ chối gặp mặt, người nhân sỹ đó sau khi về đến nhà khách, trong lòng cảm thấy rất chán chường. Nửa đêm ông ta nghe thấy tiếng huyên náo nói là có tướng quốc đến gặp, nhân sỹ vội vàng ra nghênh tiếp thì thấy thừa tướng đã đến cửa. Hồng Thừa Thọ đứng ở ngoài cửa bắt tay nhân sỹ hàn huyên một hồi, khi đi vào phòng thì thấy đã được quét dọn tươm tất, đèn nến thắp sáng trưng, những người làm đã tụ tập sẵn.

Hồng Thừa Thọ mời khách vào bàn tiệc, có các danh sỹ cùng dự. Khi uống được mấy tuần rượu, Hồng Thừa Thọ bèn đứng dậy cáo từ. Sỹ nhân tiễn ông ra tận cửa, tiễn đưa một hồi, đợi khi nhân sỹ đi vào trong phòng lại trở lại như cũ, đèn nến tờ mờ, vách tường hoen ố. Thì ra, Hồng Thừa Thọ có quá nhiều thao lược, không có chỗ để thể hiện, chỉ còn cách mượn việc đãi khách để thể hiện tài năng của mình.

Hồng Thừa Thọ tuy người ở Mãn nhưng tim luôn hướng về người Hán. Ông đã từng đưa ra kế sách dùng người Hán để nuôi dưỡng người Bát Kỳ với hoàng đế triều Thanh, không để cho người Bát Kỳ phải mưu sinh. Từ đó người Mãn và người Hán tách ra sống riêng biệt, người Hán có thể yên tâm theo đuổi sự nghiệp trồng trọt và buôn bán, tuy có phải nộp lên một chút thuế, nhưng trong vòng hai trăm bảy mươi năm đã thoát khỏi nỗi khổ đói rét cơ hàn. Còn người Bát Kỳ do không cần mẫn làm ăn, chân tay đần độn, ngũ cốc bất phân, phải ngưỡng mộ người Hán như trẻ con đối với nhũ mẫu vậy. Sự diệt vong của triều Thanh có liên quan chặt chẽ đến sự phủ bại của con cháu đội Bát Kỳ.

Hành động lý trí của mỗi người chính là luôn thường xuyên giữ thái độ ôn hòa, nhận thức được sự chân thực của vũ trụ, nhận thức rõ ràng cái đúng, sai của thế tục. Luôn giữ đạo đức sống, xây dựng danh tiếng thực chất, đồng thời mong muốn được khẳng định mình, tự trưởng thành. Trong cuộc đời, không bị cái khó khăn, quẫn bách, tai ương, bệnh tật làm ảnh hưởng, phải hoàn thiện chính mình.

Niềm vui đích thực trong cuộc đời là cái có được từ cuộc sống giản dị của chính mình. Về tinh thần, bồi dưỡng nhân cách cao thượng thể hiện trong hành động, biểu hiện bằng thái độ chân thành. Dù ở bất cứ hoàn cảnh nào cũng không vì công và lợi mà làm mất lý trí của mình, dũng cảm khắc phục mọi khó khăn, xây dựng quan niệm nhân sinh bằng tinh thần lạc quan.

Mỗi con người sống trong cuộc đời này đều có thể hưởng những tài năng trí tuệ mà họ có, có được những lợi ích, thù lao mà họ đáng được hưởng khi làm việc chăm chỉ. Nếu chỉ là một kẻ lười nhác thì ngay đến những thứ với tay là có thể lấy được cũng sẽ bị mất đi. Con người nếu muốn sáng tạo tương lại thì cần phải cố gắng trong hiện tại mới có thể có được thành tựu.

91. ĐÀN ÔNG CHẾT VÌ NGƯỜI TRI KỶ, PHỤ NỮ NHẪN NHỊN VÌ NGƯỜI LÀM MÌNH VUI

Mong cầu duỗi trong việc “biết mình”.

Những người quen biết rộng, có duyên kết bạn với hết người này đến người khác. Nhưng đến khi thực sự cần sự giúp đỡ thì e rằng ngay đến một người bạn để nhờ cũng không có.

Quả mơ khô cũng giống như vậy, tất cả những thực phẩm khác đều cần phải tươi, duy chỉ có quả mơ khô thì càng để lâu càng thấy ngọt. Quả mơ khô ban đầu cũng là quả tươi, qua một thời gian ủ thì mới có được mùi vị dịu ngọt sau này. Bạn cũng vậy, cũng từ xa lạ đến quen thân, qua một thời gian dài chơi với nhau, những kiến giải về tư tưởng khác nhau qua trao đổi giao lưu và tranh luận mà đi đến sự thống nhất.

Hai sự vật khác nhau muốn hòa hợp với nhau thì phải có thời gian, thời gian chính là sự khảo nghiệm tốt nhất. Chỉ có người cùng ta chịu hoạn nạn khi ta phải đối mặt với những biến cố thì chúng ta mới coi người đó là bạn.

Tra Kế Bồi người ở Hiếu Liêm, Hải Ninh, là một người tài hoa, nho nhã, lịch sự. Cuối năm nọ, bên ngoài tuyết rơi rất nhiều, Tra Kế Bồi một mình ngồi uống rượu thấy vô vị bèn đi ra ngoài muốn tìm một người để cùng ngắm cảnh tuyết rơi. Bỗng nhiên nhìn thấy một người ăn mày đang đứng dưới hiên tránh tuyết, người ăn mày có dáng vẻ cao to, đứng thẳng trong gió rét. Tra Kế Bồi thấy người này là một người ăn mày không bình thường, lại nghe nói trên phố có một người xưng là “thiết cái” nên mới bước đến để hỏi han và quả thật đó là anh ta. Thế là Tra Kế Bồi đã mời “thiết cái” đó vào trong nhà, hai người cùng ngồi uống rượu. “Thiết cái” tửu lượng rất khá, uống đến ba mươi lượt mà vẫn chưa say, hơn nữa lại còn chuốc cho Tra Kế Bồi uống say mềm, Tra Kế Bồi đổ sập trên giường, còn “thiết cái” thì ngủ một đêm dưới hiên nhà.

Đến ngày hôm sau khi tỉnh dậy, Tra Kế Bồi nghĩ đến chuyện “thiết cái” ăn mặc rách rưới khó có thể chịu được lạnh bèn sai người nhà đến đem áo bông của mình tặng cho người ăn mày, “thiết cái” nhận chiếc áo bông rồi bỏ đi, cũng không vào nhà để cảm ơn.

Đến năm sau, Tra Kế Bồi sống nhờ ở chùa Trường Minh ở Hàng Châu, khi đang đi chơi hồ Tây thì đột nhiên nhìn thấy “thiết cái” tay chân để trần, đang ngẩng đầu đi một mình liền dẫn anh ta về chùa và hỏi chiếc áo bông để đâu mất rồi? Người ăn mày đáp: “Lúc đó đã là cuối xuân rồi nên không cần nữa, tôi đã đem đi đổi lấy rượu uống rồi”. Tra Kế Bồi rất khâm phục tính thẳng thắn của anh ta. Tiếp đó lại hỏi xem anh ta đã từng đi học chưa, “thiết cái” đáp: “Chưa từng đi học, nếu biết chữ thì đã không phải làm ăn mày”. Nghe thấy câu này, Tra Kế Bồi đột nhiên động lòng trắc ẩn vội hỏi tên họ quê quán của anh ta. “Thiết cái” nói rằng tổ tiên anh ta sống ở Quảng Đông, tên là Ngô Lục Kỳ. Anh ta nói: “Tôi đã mất cha và anh từ nhỏ, bản tính ham đánh bạc nên phải lưu lạc giang hồ, có điều ăn mày không phải là một nghề xấu, ngay cả các bậc thánh hiền trước đây cũng có người phải làm ăn mày. Hôm nay được ngài đối đãi như vậy tôi rất cảm ơn, tuy bản thân tôi không phải là người như Trương Lương nhưng cái ân một bữa cơm tôi cũng không dám quên”. Tra Kế Bồi nắm lấy vai của Ngô Lục Kỳ và nói: “Anh đúng là một hào kiệt trong thiên hạ, vậy mà tôi lại chỉ ơn anh là một bạn rượu, quả là quá coi thường anh”. Hai người đều cảm thấy ngưỡng mộ lẫn nhau, cùng nhau uống một trận vui vẻ. Tra Kế Bồi tặng rất nhiều của cải, tiền bạc cho Ngô Lục Kỳ để anh ta về Quảng Đông.

Ngô Lục Kỳ sống lâu ở Triều Châu, lại từng du ngoạn khắp nơi nên rất thông thuộc đường sông ở vùng quan ải phía Nam. Lúc đó, quân Thanh đang tiến vào phía Nam nên rất cần nhân tài trong lĩnh vực này. Một ngày nọ, Ngô Lục Kỳ bị quân Thanh đang đi tuần bắt được, Ngô Lục Kỳ xin được gặp chủ soái, kể tỷ mỷ về địa hình địa lý của Quảng Đông và xin chủ soái được đi trước để chiêu hàng. Chủ soái thực hiện đúng như lời của Ngô Lục Kỳ, cuối cùng đã bình định được Quảng Đông. Sau này Ngô Lục Kỳ lại nhiều lần lập được kỳ công trong quá trình đánh Phúc Kiến, Tứ Xuyên, vài năm sau được thăng chức làm Đề đốc Lục thủy trong toàn tỉnh.

Sự phát đạt của Ngô Lục Kỳ có mối quan hệ chặt chẽ với việc giúp đỡ về vật chất và sự khích lệ về tinh thần của Tra Kế Bồi. Ngô Lục Kỳ cũng không hề quên Tra Kế Bồi, người năm xưa đã từng tặng áo, cho tiền và đặt cho danh hiệu “hào kiệt trong thiên hạ”. Đầu thời Khang Hy, Ngô Lục Kỳ sai nha tướng đem ba nghìn lạng vàng tặng cho Tra Kế Bồi và mời ông đến Quảng Đông, dọc đường đi luôn quan tâm tận tình chu đáo. Khi Tra Kế Bồi đi đến vùng Mai Linh thì người thân của Ngô Lục Kỳ đứng ở bên trái đường đón tiếp và thi lễ. Khi còn cách châu huyện hai mươi dặm thì Ngô Lục Kỳ ra đón, dùng tám con ngựa để dẫn đường, tiếp theo sau là hàng ngàn binh sỹ, nghi lễ tiếp đón chẳng khác gì so với vương hầu. Ngô Lục Kỳ sau khi rước Tra Kế Bồi về phủ liền phục xuống đất, tự xưng mình là “kẻ ăn mày hèn mọn khi xưa, nếu không gặp được ngài thì làm sao có ngày hôm nay? Ngay cả bản thân hiện nay cũng không đủ để báo đáp ân đức của ngài”.

Tra Kế Bồi ở lại trong phủ của Ngô Lục Kỳ một năm, bất kỳ những mong muốn gì mà ông đưa ra thì Ngô Lục Kỳ đều đáp ứng vô điều kiện. Khi Tra Kế Bồi về nhà, Ngô Lục Kỳ còn tặng thêm ba nghìn lượng vàng và nói: “Tôi không dám nói là báo đáp, chẳng qua chỉ là để cảm ơn ân tình lúc còn trẻ ở Hoài Âm” (tự ví với Trương Lương).

Khi vụ án Trang Đình Lũng xảy ra, Tra Kế Bồi suýt nữa phải chuốc họa. Tra Kế Bồi vốn dĩ không biết chuyện Trang Đình Lũng viết sách mà do Trang Đình Lũng vì muốn làm cho sách nổi tiếng nên đã viết thêm tên của hơn mười danh sỹ ở Triết Giang vào danh sách những người đọc sách, Tra Kế Bồi cũng ở trong số đó. Sau khi vụ án xảy ra, tất cả những người có liên quan đến cuốn sách này đều bị xử tử hình, chỉ riêng có Tra Kế Bồi do có Ngô Lục Kỳ giúp đỡ mới may mắn thoát được.

Sau đó, Tra Kế Bồi càng chìm đắm vào thơ ca và rượu. Ông ta dốc hết tài sản mua mười hai cô gái đẹp, dạy cho họ múa hát, mỗi ngày đều chơi đến tận đêm khuya, buông rèm thắp đèn, tiếng hát du dương và dung mạo tươi đẹp ánh ra phía ngoài rèm làm người xem ngây ngất. Phu nhân của Tra Kế Bồi cũng giỏi âm luật nên tự mình vỗ tay vào bàn để chỉ lỗi sai nhạc. Từ đó âm nhạc của họ Tra trở lên nổi tiếng nhất vùng Triết Giang.

Khi Tra Kế Bồi còn ở trong phủ của Ngô Lục Kỳ, nhìn thấy hòn đá nhập khẩu từ nước Anh đang để trong vườn, rất tinh xảo đặc sắc mà lại tự nhiên diệu kỳ thì rất thích liền đề lên hai chữ “quyên vân”. Nửa tháng sau khi đến xem hòn đá đó thì đột nhiên thấy mất tích, hòn đá đã được Ngô Lục Kỳ sai người dùng thuyền chuyển đến nhà của Tra Kế Bồi, dọc đường phải lội suối băng rừng không biết tiêu hết bao nhiêu bạc. Từ đó có thể thấy được tấm lòng của Ngô Lục Kỳ đối với Tra Kế Bồi.

Trong quá trình giao thiệp giữa người với người, chí hướng không những là cơ sở của tình bạn mà còn là cầu nối của tình bạn. Chí hướng giống nhau, hoặc khi nói đến chí hướng thấy hợp nhau - bạn tri kỷ gặp nhau thì ngàn chén rượu cũng chê là ít, nếu ý kiến không hợp nhau thì nửa câu nói cũng là nhiều.

Trong cuộc đời của mỗi người, chỉ cần một, hai người tri kỷ là đủ. Đây là lời mà người xưa luôn nhấn mạnh. Điều này chứng tỏ tri kỷ rất khó gặp được, đồng thời cũng nói rõ cái quý giá khi có được người tri kỷ.

Giữa hai người từ không hiểu đến hiểu nhau thường cần phải có một quá trình chuyển hóa. Trong quá trình chuyển hóa này, dùng phương thức chung sống hòa bình cố nhiên là rất tốt, nhưng trải qua quá trình đối chọi về tư tưởng - sự chuyển hóa sau khi va chạm cũng là một phương thức hiếm có.

Trong giao thiệp, do sự khác biệt về kinh nghiệm sống, địa vị xã hội, phương pháp tư tưởng của mỗi người khác nhau cho nên cách nhìn nhận về sự vật cũng không giống nhau, vì thế nảy sinh sự hiểu lầm cũng là điều khó tránh khỏi. Nhưng khi đã xoá bỏ được hiểu lầm, thấu tỏ tâm hồn hai bên, hai bên đều hiểu hơn về đối phương, mối quan hệ giao thiệp càng được củng cố hơn.

92. TRỜI ĐẤT LUÔN VẬN HÀNH, NGƯỜI QUÂN TỬ LUÔN TỰ CƯỜNG

“Trời đất luôn vận hành, người quân tử luôn tự cường”, bản tính của “trời đất” được nói đến ở đây là chỉ sự vận chuyển liên tục, kiên cường bất khuất. Con người cũng cần phải học theo trời đất, luôn luôn nỗ lực vươn lên phía trước, quyết không nghỉ ngơi.

Thái độ nhân sinh kiên cường, có triển vọng, bền vững, không lay chuyển, lạc quan vươn lên, không sợ hi sinh mà tư tưởng luôn luôn “tự cường” đề xướng không có nghĩa là con người có thể làm xằng làm bậy mà không hề tính đến hậu quả. Trên thực tế, trong tinh thần tích cực phấn đấu này còn bao hàm rất nhiều trí tuệ và mưu lược. Cái được gọi là “tự cường” tức là nói rõ người yếu đang ở vào thế khó khăn, muốn chiến thắng được kẻ mạnh thì phải dùng mưu trí, tránh cái thực để đánh cái hư, hóa thực thành hư, đột ngột chiến thắng, đó chính là cái lý của “tự cường”.

Năm 344 trước Công Nguyên, Ngụy Huệ vương triệu tập cuộc họp Phùng Trạch, có mười hai nước chư hầu tham dự trừ những nước nhỏ ở vùng Hoài Tù ra, Triệu Túc Hầu và Thiếu quan như Tần Công Tử cũng phải tham dự, sau buổi họp còn triệu kiến Chu Thiên Tử.

Trong cuộc chiến tranh kéo dài năm năm, nước Hàn luôn đứng dưới cờ của Ngụy Huệ vương nhưng lại không hề tham dự cuộc họp Phùng Trạch, nước Hàn lấy cớ là phản đối triệu kiến Chu Thiên Tử nhưng thực chất trong lòng lại lo sợ sự lớn mạnh của nước Ngụy sẽ nguy đến bản thân. Nước Hàn và nước Tề trên cơ sở cùng phản đối cuộc họp Phùng Trạch mà xích lại với nhau.

Sự phản bội trắng trợn của nước Hàn khiến cho nước Ngụy không thể tha thứ được. Đến năm 342 trước Công Nguyên (năm thứ 27 đời Chu Hiển vương, Ngụy Huệ vương liên kết với nước Triệu phái binh công phá nước Hàn, liên tục đánh bại quân Hàn ở Lương, Hách (phía tây nam của Hối Lâm Vũ ngày nay), nước Hàn vội sai sứ sang nước Tề cầu cứu. Về vấn đề cứu viện nước Hàn, trong triều đình của nước Tề đã xảy ra một đợt tranh luận. Đại thần Thành Hầu cho rằng việc tranh chấp giữa Hàn, Triệu, Ngụy là nội vụ của tam tần, không cần thiết phải bị cuốn vào trong đó, Đại tướng Điền Kỵ lại phản đối cách nhìn nhận của Thành Hầu, ông cho rằng nếu nước Hàn bị thua ắt sẽ đổ sang nước Ngụy. Quan hệ giữa hai nước Ngụy và Triệu vốn đã rất tốt, nay lại có thêm nước Hàn, sự liên hợp tam tần này ắt sẽ gây bất lợi lớn cho sự phát triển của nước Tần, ông chủ trương lập tức xuất binh cứu nước Hàn.

Tề Uy vương lại một lần nữa gặp phải vấn đề hóc búa, ánh mắt của ông luôn hướng về phía Tôn Tẫn để hỏi cách giải quyết vấn đề tốt nhất.

Tôn Tẫn nói: “Hiện nay nước Hàn và Ngụy mới bắt đầu giao chiến, thực lực của hai bên không bị tiêu hao mấy, lúc này xuất binh chẳng khác nào chịu áp lực thay cho nước Hàn, huống hồ nước Ngụy lại còn được nước Triệu trợ giúp, lại càng gây bất lợi hơn cho chúng ta. Lần này đại quân của Ngụy, Triệu cùng liên kết đánh Hàn, hòng đánh bại nước Hàn. Sự tồn vong của nước Hàn bị uy hiếp nặng nề, nhất định sẽ chấp nhận sự bảo vệ của chúng ta. Do vậy, chúng ta xuất binh muộn một chút, không những chịu áp lực do quân Ngụy tấn công ít hơn mà còn có thể làm cho nước Hàn phải dựa dẫm vào chúng ta nhiều hơn. Như vậy, chúng ta vừa được tiếng lại vừa được lợi”.

Tôn Tẫn phân tích rất cặn kẽ, xác đáng, Tề Uy vương rất tán đồng, ông nhận lời với sứ giả của nước Hàn nhất định sẽ xuất binh cứu viện và để cho sứ giả về trước báo cáo lại cho Hàn vương. Hàn vương cũng rất tin tưởng rằng nhất định nước Tề sẽ xuất binh nên quyết chiến để chờ cứu viện. Hai bên qua nhiều trận đánh đều bị tiêu hao nhưng nước Hàn cuối cùng do yếu hơn, trong lúc nguy cấp lại một lần nữa đến cầu cứu nước Tề.

Lúc này chính là thời điểm cách chiến dịch Quế Lăng đúng mười hai năm, Tôn Tẫn và Bàng Quyên - hai kẻ thù truyền kiếp bắt đầu những cuộc đối đầu vận mệnh.

Điền Kỵ dẫn đội quân đi cứu viện nước Hàn, từ Lâm Tri tiến quân theo hướng Tây. Trên đường đi Điền Kỵ có hỏi Tôn Tẫn kế sách nên áp dụng phương thức tiến quân như thế nào.

Tôn Tẫn hỏi lại: “Vậy ông thấy quân Ngụy, Triệu đang tấn công nước Hàn thì sức chiến đấu của quân đội nước nào mạnh nhất? Điền Kỵ đáp: “Đương nhiên là nước Ngụy”.

Tôn Tẫn nói: “Tôi đồng ý với cách nhìn nhận của ông, vậy thì chúng ta đánh Hàm Đan của nước Triệu trước”.

Điền Kỵ nói: “Nước Triệu bị nước Ngụy lôi cuốn buộc phải tham chiến, không phải là tự nguyện. Tại sao chúng ta lại phải đánh họ trước?”

Tôn Tẫn nói: “Chúng ta đánh Hàm Đan tất nhiên sẽ ngoài sự dự liệu của Triệu, Ngụy, như vậy kế hoạch liên quân của Triệu, Ngụy tất bị loạn. Việc chúng ta đánh Hàm Đan không phải là mục đích thật sự, một khi họ thay đổi kế hoạch đánh thì chúng ta cũng sẽ ngay lập tức thay đổi phương hướng, chuyển sang đánh Đại Lương quốc đô của nước Ngụy”.

Thấy Điền Kỵ vẫn ngơ ngác chưa hiểu, Tôn Tẫn lại giải thích thêm: “Chúng ta đánh Hàm Đan chẳng qua cũng chỉ là kế nghi binh, mục đích thực sự là làm rối loạn sự phối hợp giữa Triệu và Ngụy. Đánh Đại Lương mới là mục đích thật sự của chúng ta. Bàng Quyên khi biết tin chúng ta đánh Đại Lương nhất định sẽ đến chặn đánh chúng ta”. Lúc này, Điền Kỵ có đôi chút nghi hoặc và lo lắng. Ông ta lo lắng Bàng Quyên sẽ không đi theo vết xe đổ, nhưng nhận thấy Tôn Tẫn nói như vậy nên cũng vững dạ.

Quân Tề theo hướng Bắc tiến đến, phía Nam của Hoàng Hà, vượt qua Hoàng Hà, Đại Danh, Lâm Chương là có thể lấy được Hàm Đan, Quân Tề làm ra vẻ vượt sông để đánh Triệu.

Quân Triệu khi đang đánh Hàn nghe nói quân Tề tiến công Hàm Đan thì ý chí chiến đấu lập tức bị phân tán, vội quay về cứu Triệu. Liên quân Triệu, Ngụy bị tan vỡ, sức chiến đấu đánh Hàn bị yếu đi rõ rệt.

Biết tin quân Triệu đã quay về để cứu Hàm Đan, Tôn Tẫn lập tức ra lệnh cho quân sĩ chuyển lương, trang bị gọn nhẹ tấn công Đại Lương - Đô thành của nước Ngụy.

Bàng Quyên nghe thấy tin quân Tề lại đổi hướng đánh tập kích Đại Lương, vui mừng ra mặt nói: “Chúng lại sử dụng bài cũ từ mười hai năm trước, lần này ta quyết không tha cho chúng”.

Bàng Quyên không trực tiếp quay về cứu Đại Lương, lần này ông ta lại thay đổi sách lược đuổi sát phía sau quân Tề.

Động tĩnh của quân Ngụy Tôn Tẫn đã biết từ lâu, Tôn Tẫn và Điền Kỵ cùng bàn bạc sách lược tiếp theo sau.

Điền Kỵ: “Xem ra lần này Bàng Quyên đã có chuẩn bị, để báo thù cho trận Kế Lăng”.

Tôn Tẫn: “Xin hỏi trong bộ hạ của tướng quân, vị tướng lĩnh nào hành động tương đối cẩn thận, lại biết tính toán?”

Điền Kỵ suy nghĩ một lát rồi nói: “Trương Từ tương đối thích hợp”. Tôn Tẫn nói: “Vậy thì để tướng quân Trương Từ đánh chặn phủ đầu quân của Bàng Quyên, để yểm hộ cho hành động của quân chủ lực của chúng ta”.

Điền Kỵ nói: “Lần trước chia quân đã bị thất bại ở Quảng Lăng, sao lần này lại chia quân nữa?

Tôn Tẫn nói: “Lần này chia quân chỉ được thua không được thắng, mục đích chính là nhằm giành được nhiều thời gian hơn để quân đội chủ lực của chúng ta có thể ung dung đến địa điểm thích hợp tiến hành mai phục, sau đó dụ Bàng Quyền vào vòng mai phục của chúng ta để tiêu diệt”.

Điền Kỵ theo kế hoạch của Tôn Tẫn, Trương Từ theo lệnh đánh tập kích quân Ngụy đuổi phía sau, còn Điền Kỵ tự mình dẫn quân tiến quân về Mã Lăng.

Đội quân của Trương Từ nằm ém trong rừng cây chờ quân Ngụy tới. Chẳng bao lâu sau, nhóm quân Ngụy đi đầu đã tiến vào rừng cây. Trương Từ ra lệnh cho quân tấn công, quân Ngụy sợ lại bị đại quân Tề mai phục cho nên không dám tiến lên. Hai bên cứ giằng co đến tận tối. Màn đêm đã buông xuống, Bàng Quyên cũng không dám phát động tấn công bừa bãi. Lúc đó, Trương Từ tranh thủ sự che giấu của màn đêm từ từ rút quân khỏi trận địa.

Sau khi trời sáng, Bàng Quyên mới phát hiện doanh trại quân Tề đã sạch bách, ông ta thấy địa bàn của quân Tề chiếm rất rộng. Đếm những bếp nấu cơm trên mặt đất thì thấy đủ dùng cho mười vạn người. Bàng Quyên sợ hãi tới mức không nói ra lời, ông ta nghĩ: “Quân Tề có nhiều binh mã như vậy tiến vào đất đai nước Ngụy thì làm sao có thể đuổi được họ ra đây?”.

Ngày hôm sau, quân Ngụy đuổi tới doanh trại thứ hai của quân Tề, Bàng Quyên lại đếm những chiếc bếp thì lại thấy chỉ dùng cho năm vạn người. Việc này làm Bàng Quyên rất đỗi vui mừng, ông ta nói với tả hữu “Người nước Tề phát gan, theo tình hình hiện nay cho thấy rất nhiều binh sĩ đã bỏ chạy rồi, bởi vì bếp đã giảm đi gần một nửa”.

Hôm sau nữa, quân Ngụy lại đuổi tới doanh trại thứ ba của quân Tề, Bàng Quyên lại quan sát thấy bếp của quân Tề và tính ra rằng chỉ còn khoảng hai, ba vạn người. Bàng Quyên hết sức vui mừng nói: “ý chí chiến đấu của quân Tề suy sụp rồi, trong ba ngày mà đã bỏ chạy hơn một nửa”.

Bàng Quyên cảm thấy nắm chắc phần thắng trong tay liền hạ lệnh cho bộ binh theo sau, tự mình dẫn một ít kỵ binh chuẩn bị tăng tốc đuổi theo định đánh bại hoàn toàn quân Tề.

Đội kinh kỵ binh của Bàng Quyên đuổi tới Mã Lăng (phía Đông Nam huyện Đại Danh, tỉnh Hà Bắc) vừa đúng lúc trời sắp tối. Đường Mã Lăng nằm giữa hai quả núi, địa thế hiểm trở. Lúc này là lúc đầu mùa đông năm 341 trước Công Nguyên. Buổi tối không có trăng, Bàng Quyên nóng lòng mong chiến thắng, chỉ hận không thể đuổi theo quân Tề ngay được. Tuy nói là đường núi nhưng vẫn trong địa giới của nước Ngụy nên Bàng Quyên hạ lệnh cho binh sĩ mạo hiểm tiến lên. Không lâu sau, quân lính ở phía trước quay về báo đường núi ở phía trước đã bị gỗ chặn lại. Bàng Quyên lên trước chỉ huy quân lính chuyển những cây gỗ ra chỗ khác. Bàng Quyên phát hiện thấy rất kì lạ là tất cả các cây bên đường đã bị chặt xuống, chỉ còn duy nhất một cây, hơn nữa vỏ cây đã bị bóc ra một miếng, lộ rõ mảng trắng của thân cây, bên trên có vài chữ hơi mờ mờ. Bàng Quyên nhìn không rõ vội gọi binh sĩ đốt lửa lên xem thì chỉ thấy bên trên viết: “Bàng Quyên chết dưới cây này”.

Bàng Quyên trong lòng kinh sợ nói: “Chà, mắc lừa tên què này rồi”, ông ta vội nói với các tướng sĩ: “Nhanh, nhanh…”. Chưa dứt lời thì đã có trận mưa tên hướng thẳng ông ta bay tới. Bàng Quyên trúng tên bị thương rồi tự sát chết. Trước lúc chết, ông ta than thở: “Đáng tiếc là đã để tên tiểu tử họ Tôn thành danh rồi”.

Trận Mã Lăng hôm đó, mười vạn quân Ngụy bị giết, thái tử Thân bị bắt sống, Bàng Quyên tự sát. Bá nghiệp của nước Ngụy mạnh lên từ thời Văn Hậu từ đó không thể gượng dậy được nữa.

Trận Quế Lăng và Mã Lăng đều là những ví dụ nổi tiếng về việc lấy ít thắng nhiều, lấy yếu thắng mạnh. Tôn Tẫn lại một lần nữa sử dụng sách lược làm rối loạn kế hoạch tác chiến của địch, khiến địch mệt mỏi, sau đó tìm ra điểm yếu của địch rồi tấn công, cuối cùng giành được thắng lợi.

Bí quyết giành thắng lợi của Tôn Tẫn là: Tránh cái thực đánh cái hư, biến thực thành hư, hư thực lẫn lộn, động lực nội tại để Tôn Tẫn giành chiến thắng là tinh thần dân tộc không ngừng tự cường.

Hàng nghìn năm nay, tinh thần không ngừng tự cường đã là tinh thần chủ đạo của dân tộc và vẫn tiếp tục kéo dài đến ngày nay, hơn nữa lại ngày càng phát triển theo đà tiến bộ của thời đại.

93. ÁO VẢI ẤM, RAU HẸ THƠM, QUẢ BẦU LÀM LƯƠNG THỰC NỬA NĂM

Lấy tiết kiệm để co, lấy biết đủ để duỗi.

Tôn sùng tiết kiệm, xem thường sự xa xỉ là phẩm chất tốt đẹp truyền thống được đúc kết trong nền văn hóa Trung Quốc. Lão Tử cho rằng “kiệm” là một trong ba điều quý. Khổng Tử cho rằng cái gốc của “lễ” và sự xa xỉ của nó cũng là “kiệm”. Tuân Tử nói: “Túc quốc chi đạo, tiết dụng du nhân” (cái đạo để làm cho nước giàu ấy là tiết kiệm để cho dân sung túc). Mặc Tử nói: “Tiết kiệm thì thịnh, phóng túng thì tàn”. Những lời giáo huấn của người xưa rất có ích đối với cả hiện tại và tương lai. Đương nhiên, sự tiêu dùng ở mức độ thích hợp vẫn là cần thiết. Tiết kiệm nhưng không keo kiệt cần phải trở thành định hướng cho giá trị xã hội.

Lấy phẩm chất tiết kiệm để tu thân thì sẽ không phải lo lắng gì nữa. Lấy tiết kiệm để xử lý sự vụ thì sẽ không có những yêu cầu quá mức nữa. Trong “Dịch Kinh Phủ Quái Tượng” có viết: “Quân tử lấy phẩm chất tiết kiệm để khắc phục khó khăn”, quẻ bói này chẳng phải nói là dựa vào phẩm chất tiết kiệm để có thể tu dưỡng bản thân, như thế sẽ không phải lo buồn gì cả đó sao?

Phạm Nghiên Phu nhắc nhở đệ tử: “Chỉ có tiết kiệm mới có thể khiến người ta thanh liêm. Chỉ có nhân oán mới có thể làm người ta có sự tu dưỡng đạo đức”. Thời Ngũ Đại, Vương Phác nói với thế gia: “Cung kính, tiết kiệm thì sẽ có thể làm dồi dào thêm tài sản của bạn”.

Thang Bân, người Châu Tuy, Hà Nam (nay là huyện Tuy), tên chữ là Khổng Bá, hiệu là Tiềm Am, là tiến sĩ đời Thuận Trị, làm quan binh bị ở huyện Đồng Quan, sau từ quan theo Tôn Kì học về chính trị. Năm 1678 sau Công Nguyên, tức năm Khang Hy thứ 17, ông được tiến cử làm bác học nho khoa, sau nhậm chức tuần phủ Giang Tô rồi chuyển làm lễ bộ thượng thư bộ lễ, cuối cùng đổi về bộ công, chẳng bao lâu sau thì ốm chết.

Thang Bân đối với người rất thành thực, từ năm Thuận Trị thứ 9 (năm 1652 sau Công Nguyên) trở về sau, mười ba năm dạy học ở Hàn Lâm Viên, ông đã truyền thụ những tấm gương tuẫn nạn vì nước của các vị đại thần triều Minh vào sử sách nhà Thanh, lại viết rất chân thực, không có chút nào giấu diếm. Vì thế mà đại thần nội các Kim Chi Hậu, Phùng Thuyên đã hai lần công kích ông. Thuận Trị triệu riêng ông đến, tự mình thẩm duyệt bản thảo, an ủi ông một hồi. Thang Bân không vì có người đụng chạm mà bẻ cong ngòi bút, đây là điều thứ nhất. Khi nhậm chức tuần phủ Giang Tô, đúng lúc thánh tổ Khang Hi đi tuần du phía Nam, Tổng đốc Giang Tô mấy lần muốn dỡ nhà dân xây đường cho vua đi, Thang Bân kiên quyết phản đối. Sau khi Khang Hi đến Giang Tô đã rất khen ngợi Thang Bân, nói: “Việc này làm rất tốt, rất hợp với tấm lòng yêu dân của trẫm”. Khang Hi còn ban ngự thiện cho Thang Bân làm phần thưởng khích lệ. Từ đó có thể thấy, Khang Hi khen thưởng người khác rất thật lòng, vì đất nước mới ổn định, thu phục lòng dân là điều vô cùng cần thiết, là một quân vương sáng suốt, Khang Hi đã nghiệm rõ điều này.

Lòng yêu dân của Thang Bân không chỉ có vậy, một lần nọ có ty muốn gửi công văn báo cáo trong ao hồ có hoa sen. Thang Bân vì chuyện này mà phản đối, bọn bộ hạ nói rằng việc này ngoại lệ có thể tuân theo, Thang Bân liền phản bác: “Lệ là do người tạo ra, nói rộng một phân tức là dân chúng được lợi một phân. Hơn nữa, không phải là năm nào cũng có thu hoạch, một khi đã báo lên cấp bộ thì sẽ trở thành định mức chắc chắn, có muốn bỏ đi nữa cũng khó, vậy không phải là làm khổ dân chúng sao?”.

Sự thanh liêm của Thang Bân thì ai cũng thấy, khi đến Giang Tô nhậm chức tuần phủ, vợ con ông đều mặc áo vải, hành lý đơn giản như kẻ hàn sĩ. Mỗi bữa chỉ có một món rau hẹ. Một hôm, Thang Bân đang xem sổ mua đồ ăn, thấy trên đó có viết một con gà vào một hôm nào đó thì rất ngạc nhiên bởi vì ông ta nhớ là mình chưa từng ăn thịt gà. Hỏi người làm trong nhà thì mới biết là con trai của mình bảo đi mua. Thang Bân rất giận, lập tức gọi con lại mắng: “Con nói xem, gà ở Tô Châu lẽ nào lại rẻ hơn ở Hà Nam? Nếu con muốn ăn gà thì để ta quay về. Trên thế gian này không có ai ăn rau mà không làm được việc lớn”. Vì vậy, bắt con trai quỳ trước sân học thuộc “những lời giáo huấn của Chu Tử Gia”, lại còn phạt đòn người nô bộc làm không nghiêm kia và đuổi về quê. Khi Thang Bân rời khỏi Tô Châu, đồ đạc mà ông mang theo chỉ có duy nhất là bộ sử hai mươi tư tập. Thang Bân nói với những quan viên đến tiễn mình rằng: “Giá sách ở Tô Châu rẻ cho nên tôi mua”.

Sau khi Thang Bân từ tuần phủ tới đại ti không, ở kinh thành lại càng khốn khó, thuê nhà tận trong ngõ nhỏ xa xôi, mùa đông chỉ có một chiếc áo khoác da dê. Mùa đông vào chầu thì phàm là người quen biết hay không quen biết Thang Bân đều nhìn ông ta và nói: “Người mặc chiếc áo khoác da dê chính là Thang Thượng thư”. Sau khi Thang Bân chết, nằm trong áo quan, bên trên mặc chiếc áo khoác tơ rách, bên dưới mặc chiếc quần vải màu nâu, gia nhân xem di vật của ông thì thấy chỉ duy nhất có tám lượng bạc Thái trong ống trúc. Khi đó, những quan viên đến phúng viếng không ai không rơi lệ, Dư Nguyên Văn ở Côn Sơn lập tức quyên hai mươi lượng bạc mới có thể đem đi chôn được.

Lúc Thang Bân mới từ các học thăng lên tuần phủ Giang Tô, trước khi đi ông đến phủ Vương Ngư Dương, Vương Ngư Dương mới nói với ông rằng phụ nữ, người tốt đến chùa thắp hương, nên ngăn chặn phong tục này. Thang Bân cho rằng kiến nghị này rất hay, sau khi nhậm chức liền ra tay, những tập tục xã hội nhất thời có sự chuyển biến tốt. Đến khi Thang Bân chuyển từ tuần phủ lên Thượng thư bộ lễ, lúc sắp rời khỏi Giang Tô liền dâng sớ lên Khang Hi, kiến nghị phải dỡ bỏ các miếu Ngũ thông ngũ hiển, Lưu Mạnh tướng quân, Ngũ Phương hiền thánh. Sau khi thánh dụ đến nơi, Thang Bân sai người dỡ bỏ miếu từ, vứt thần tượng Ngũ thông xuống hồ và khắc dụ chỉ trên một hòn đá ở núi Thương Phượng. Trước lúc đó, người dân núi Phương Thượng đào đất đã từng đào được một bia đá, bên trên có viết: “Núi thịt biển rượu, gặp Thang thì bại”, không biết là tấm bia đá này từ đâu tới?

Thang Bân quản lý, sắp xếp Chu Lý Học, cũng không bỏ phí học thuyết của Vương Thủ Nhân, đề xướng “sức khoẻ là trên hết”. Khi ông nhậm chức phó sứ ở Đồng Quan, ở đó có một người tên là Lôi Tử Lâm, nổi tiếng về tinh thông triết học. Những lúc việc công rỗi rãi, Thang Bân thường đến thăm ông ta, cùng nhau trao đổi rất tâm đắc, trong lòng vô cùng ngưỡng mộ. Ngoài ra, ông rất quan tâm ủng hộ những người hiền tài. Thái thú Thường Châu tên là Tổ vào triều hội chính sau khi mất chức, Thang Bân lại dâng sớ xin giữ ông ta lại. Tổ vào triều sinh lòng cảm kích, đã làm một chiếc áo khoác để tặng Thang Bân nhưng rất lâu không dám nói ra điều đó, cuối cùng vẫn là để tự mình mặc.

Những dục vọng về vật chất cuộc sống thì không biên giới, nên lấy tinh thần “tự biết đủ” mà cân đối. Ở những mặt khác của cuộc sống xã hội, ví như có thể đối đãi với mình một cách chính xác cũng phải chú ý biết đủ mà điều tiết mới được. Trong đối nhân xử thế, để dục vọng vật chất của cuộc sống đạt đến mức “biết đủ thì không phải chịu nhục” là điều tương đối dễ dàng đạt được. Làm thế nào để đối xử với bản thân mình một cách chính xác, khi tài năng của bản thân có thể phát huy tới mức khiến người ta khâm phục, thì thường phát triển phía trước không phải là nên suy nghĩ xem làm thế nào để người ta mãi mãi đồng thanh tán dương mình, mà là nên để người ta đề xuất những ý kiến khác nhau và từ đó chọn ra ý kiến chính xác nhất.

94. KHINH CỨNG CHỨ KHÔNG KHINH MỀM, SỢ LÝ CHỨ KHÔNG SỢ DAO

Sợ lý là kẻ đuối lý.

Khinh cứng là người cứng cỏi, sợ lí là kẻ đuối lí. Cho dù cố làm ra vẻ người đường hoàng bao nhiêu, thủ pháp lừa bịp có khéo léo bao nhiêu đều không thể làm cảm động trái tim của người khác, vì trong lòng mọi người đều có chiếc cân tiểu li cân được sự thị phi, hơn nữa vết nhơ mà những người lừa bịp phải mang sau này thì lại mãi mãi cũng không thể gột sạch, cho nên thà vì nói thật mà chịu tội còn hơn nói dối để thoát tội.

Con người đương nhiên có thể bị lừa gạt nhưng lại làm sao có thể lừa được cả trời đây! Cho rằng làm những việc xấu trong phòng kín, mà không biết thần linh đã đứng bên cạnh trông thấy rõ ràng những hành động giả tạo sẽ làm cho người cảm thấy mệt mỏi, những việc muốn làm cũng là thành công thì ít mà thất bại thì nhiều mà thôi!

Chim tước, một con vật nhỏ như vậy mà mọi người đều khó mà dễ dàng khiến chúng mắc lừa, chỉ cần suy nghĩ, lơ là một chút, đạn vẫn chưa bắn ra thì nó có thể bay thoát. Tâm của con người thật khó đoán, đành rằng thì mặt đối mặt nhưng cũng khó mà biết được thật giả. Đối với các thủ đoạn như lừa bịp, bỡn cợt, hãm hại là những điều mà người quân tử phải biết và phát hiện ra đầu tiên. Với những ngôn từ không toàn diện, quá mức, không hợp lẽ phải cũng luôn có thể lộ ra từ các biểu hiện của nó.

Năm 1786 tức năm Càn Long thứ 51, tỉnh Triết Giang Phát hiện ra vụ án các kho thóc ở các châu, huyện đều trống rỗng. Xung quanh việc xử lý vụ án này, bên chính và bên tà đã làm một cuộc đọ sức, kết quả là bên tà không ép được bên chính, và đã chính thắng tà.

Sau khi vụ án này xảy ra, Càn Long đặc phái đại thần thái giám A Văn Thành, Mĩ Viên, Tào Văn Thực, Y Linh A lần lượt tới Triết Giang điều tra. Một thời gian sau, Y Linh A được giữ lại Triết Giang làm tuần phủ.

Lúc này, sử bộ hữu thị lang Đậu Đông Cao làm đốc học ở Triết Giang, ông ta không hề câu nệ tư tình tuyển chọn hiền tài, rất được sự yêu quý và ủng hộ của các bậc sĩ nhân. Sau khi vụ án này kết thúc, Càn Long bí mật lệnh cho Đậu Đông Cao đem những chứng cứ mà Đậu có dâng lên vua. Trong sớ chương dâng lên Càn Long, Đậu Đông Cao đã ra sức công kích tri huyện Bình Dương là Hoàng Mai, rằng đã diễn kịch mua vui trong thời gian để tang mẹ, lại lấy cớ bù đắp chỗ thiếu hụt trong kho, vơ vét của cải một cách trắng trợn, tiên tham ô chất đầy. Bản báo cáo của Đậu Đông Cao trái hẳn với kết quả điều tra của thái giám Y Linh A bởi vì tin báo về của bọn A Văn Thành và Y Linh A không hề có chuyện này, vì thế Càn Long hạ chỉ biểu dương Đậu Đông Cao không sợ cái xấu, quang minh lỗi lạc.

Bọn Y Linh A thì quyết không chịu để như vậy, bọn họ cũng dâng tấu sớ lên Càn Long để tranh cãi. Đậu Đông Cao vì muốn vạch trần lời nói dối trá của bọn chúng nên đích thân đến Bình Dương điều tra. Việc này đã làm Y Linh A tức giận, Y Linh A lại dâng thư công kích Đậu Đông Cao rằng ông triệu tập rất nhiều giám sinh đến công đường Minh Luân và muốn họ đưa ra những bằng chứng phạm tội của Hoàng Mai, vì không có ai nghe theo nên Đậu Đông Cao liền nổi giận, lớn tiếng hăm dọa, bắt họ viết lời khai giả. Sau khi Càn Long xem sớ của Y Linh A liền nổi trận lôi đình, lập tức hạ lệnh cách chức Đậu Đông Cao. Sau đó, Y Linh A lại tấu rằng Đậu Đông Cao bầy rất nhiều dụng cụ xử phạt tại miếu Thành Hoàng, thành Hồ Dương, triệu tập một số thư sinh làm tay sai, tìm kiếm khắp nơi số tiền tham ô của Hoàng Mai, sau khi về tỉnh thì lại đem theo rất nhiều người, đi ngày đi đêm, vì thế có nhiều người mệt quá mà chết chìm dưới lòng sông.

Với những công kích này của Y Linh A, Càn Long không thấy lời thanh minh nào của Đậu Đông Cao bèn tin rằng đó là sự thật, liền hạ chỉ giao Đậu Đông Cao cho bộ hình xử tội. Thánh chỉ vẫn chưa tới Hàng Châu, tin tức đã bị lộ ra ngoài rồi, mọi người đều biết học sứ khó có thể thoát khỏi nguy hiểm, nhóm quân bí mật do tuần phủ Y Linh A phái đến đều đã bao phủ của Đậu Đông Cao.

Lúc đó, có hai giám sinh ở Quy An là Vương Dĩ Hàm và Vương Dĩ Ngư đem danh sách các môn sinh đến ra mắt Đậu Đông Cao. Đậu Đông Cao ra tiếp thì hai người lại đi thẳng vào trong phòng, cởi chiếc áo bông ra và nói là để báo cái ân đề bạt của thầy. Đậu Đông Cao mở chiếc áo ra xem và thấy là ấn phiếu và thu phiếu mà Hoàng Mai bắt nộp theo mẫu ruộng, tổng cộng là hơn hai nghìn tệ. Đậu Đông Cao nhìn thấy những vật này thì mừng đến phát điên. Hóa ra tuy Đậu Đông Cao có đích thân đi qua Bình Dương nhưng từ đốc phủ đến phủ huyện đều đã sớm sắp xếp ổn thỏa cho nên đối với việc tham ô của Hoàng Mai chỉ là có được qua loa một số chứng cứ phụ chứ không phải là những chứng cứ xác thực. Vương Dĩ Hàm, Vương Dĩ Ngữ và các môn sinh ở các huyện lân cận lợi dụng tình hình thuận lợi, bí mật đi tìm những chứng cứ ấy cho ông, việc này hoàn toàn nằm ngoài suy nghĩ của bọn bè phái kia.

Có những chứng cứ này, Đậu Đông Cao liền dâng tấu lên Càn Long, lại một lần nữa tố cáo Hoàng Mai lấy danh nghĩa bù vào chỗ thiếu hụt, quyên tiền theo mẫu ruộng, đưa cho mỗi hộ một tờ điền đơn đóng ấn quan trong nhiệm kì tám năm, tham ô tất cả là hơn hai mươi vạn lượng bạc và mỗi loại phiếu thu tiền đất chọn lấy một bản giữ kèm tấu chương làm chứng bằng chứng. Sau khi tấu chương đã gửi đi, Đậu Đông Cao lập tức phái những người trung thành áp giải số bạc này vào kinh.

Hoàng đế Càn Long sau khi xem qua bản tấu chương của Đậu Đông Cao vô cùng tín phục. Ông nói: “Tất cả sự việc có thể bịa đặt những dấu quan và ấn riêng không thể làm giả, càng không thể làm giả đến hơn hai nghìn tờ. Hơn nữa, trên điền đơn còn có tên và số hiệu của chủ đất. Đây là những vật chứng xác thực không thể nghi ngờ được”.

Thế là Càn Long lại ra lệnh thái giám A Văn Thành quay lại Triết Giang, cùng Đậu Đông Cao tra xét Hoàng Mai. Một thời gian sau, A Văn Thành tấu rằng việc Hoàng Mai cưỡng đoạt tiền bạc của dân, tham ô công quỹ là sự thực, sau đó Y Linh A và tuần phủ Phúc Tùng đều bị cách chức. A Văn Thành cũng bị xử phạt. Đậu Đông Cao vì lòng chính trực nên được thăng làm Quang Lộc Thị Khanh.

“Lỗ luận” có ghi chép rằng: “Có người nhân đức thì hãy bảo với anh ta có một người nhân đức rơi xuống giếng rồi để xem xem anh ta có xuống cứu không?” Khổng Tử trả lời: “Sao anh phải làm như vậy? Quân tử thì sẽ để anh ta đi thật xa chứ không hãm hại anh ta, càng không thể bỡn cợt anh ta”.

Mạnh Tử nói: “Lời lẽ thiên lệch, ta biết tính phiến diện của nó ở chỗ nào; lời lẽ quá mức, ta biết khuyết điểm của nó ở chỗ nào; lời lẽ không hợp với lẽ phải, ta biết sự khác nhau giữa nó và lẽ phải ở chỗ nào. Lời lẽ ta biết sự đuối lý của nó ở chỗ nào”. Đây là câu trả lời của Mạnh Tử khi Công Tôn Sửu hỏi ông rằng: “Cái gì được gọi là tri ngôn?”, cũng chính là nói con người có bốn thứ không toàn diện, quá đáng, không hợp lẽ phải và trốn tránh. Chúng kết hợp với nhau thì sẽ tạo ra bốn điểm đó là phiến diện, khuyết điểm, tà đạo và khuất phục. Do lời nói của con người xuất phát từ tư tưởng nên dựa vào sự biểu đạt ngôn ngữ của con người thì sẽ biết được cách nghĩ và khiếm khuyết trong tư tưởng. Sự thật giả trong lòng là không thể che giấu như thế. Làm sao có thể hồ đồ lấy lẽ trời để đi lừa trời được đây?

95. LÀM QUAN MÀ KHÔNG VÌ DÂN THÌ CHẲNG BẰNG Ở NHÀ BÁN KHOAI LANG

Vì dân dám duỗi, thấy ác không co.

Quản lí các công việc chính trị ở địa phương nên coi việc làm yên lòng lương dân là chính sách cơ bản, quan trọng nhất là dẹp trừ cường bạo, trong vùng nếu có bọn lưu manh thì người dân quanh đó cũng không thể yên ổn được.

Trong cách đối nhân xử thế không chỉ có bề trên, không chỉ có bản thân mình, tất cả đều xuất phát từ lợi ích của nhân dân, đây dường như là vấn đề rất đơn giản nhưng lại là sách lược khó thực hiện nhất.

Một khi lợi ích của bản thân đã được thỏa mãn thì nhất định phải lặng lẽ nghĩ xem lợi ích mà bản thân mình vừa đạt được có cao hơn lợi ích của đại đa số người khác không, đây là vấn đề mà vào thời khắc cần thiết phải suy ngẫm sâu sắc.

Năm 1735, tức năm Ung Chính thứ 13, tại thành Ma ở Hồ Bắc xuất hiện vụ mưu sát rất ly kỳ. Người bị hại sau vài tháng bỗng lại lộ diện, vài người vô tội suýt nữa mất mạng.

Thành Ma có người tên là Từ Như Tùng, sống dựa vào bố mẹ, lấy vợ tên là Dương Thị, quan hệ giữa hai người không mấy hòa thuận. Một lần, mẹ của Từ Như Tùng ốm, Dương Thị không muốn tận hiếu, lấy cớ về nhà mẹ đẻ, trong cơn tức giận, Từ Như Tùng mới mắng mỏ vài câu, Dương Thị liền chạy ra khỏi cửa biến mất tăm. Em trai của Dương Thị là Dương Ngũ Vinh nghi ngờ là Từ Như Tùng đã giết chị gái mình nên đi tìm hỏi khắp nơi. Ở thôn bên cạnh có kẻ vô lại tên là Triệu Đáng Nhi đùa Dương Ngũ Vinh rằng hắn ta có nghe đến chuyện này. Dương Ngũ Vinh thấy vậy tưởng thật liền mời Triệu Đáng Nhi đến công đường làm chứng, kiện Từ Như Tùng tội mưu sát vợ. Huyện lệnh Thanh Ưng Cầu lập tức bắt tay điều tra, và không có chứng cứ cho nên không thể thành án. Cha của Triệu Đáng Nhi cũng đích thân đến công đường chỉ rõ con trai mình là kẻ vô lại, những lời nói đùa của nó không đủ làm bằng chứng.

Rốt cuộc Dương Thị đi đâu? Hóa ra Dương Thị là con dâu nuôi từ nhỏ của ai đó, chồng của bà ta mất sớm. Dương Thị cùng Phùng Đại, cháu của chồng, cấu kết làm bậy. Cãi nhau với chồng lần này Dương Thị đi nói với Dương Ngũ Vinh. Dương Ngũ Vinh cũng không biết làm thế nào thì tốt liền hỏi người anh em của mình là Dương Đồng Phạm. Dương Đồng Phạm, vốn rất thèm khát sắc đẹp của Dương Thị, bèn không chút lưỡng lự đáp: “Đến trốn ở chỗ tôi, tôi là người trung sinh, ai dám đến hỏi”. Thế là đem Dương Thị giấu giữa vách nhà, ngày ngày tận tình cùng nhau vui vẻ.

Sau một năm, có người trong xã là Hoàng Thị phát hiện thấy trên bãi sông có một thi thể đã bị chó sói xé nát, không còn nhận mặt được nữa. Sau khi nghe được việc này, Dương Thị và Phạm rất vui mừng, nói với Dương Ngũ Vịnh rằng cơ hội đã đến, hai người bí mật bày mưu nhận thi thể kia là Dương Thị và dự định hối lộ Lí Vinh đi báo về việc thi thể người phụ nữ nhưng Lí Vinh không đồng ý. Hai tháng sau, tri huyện Thanh Ưng Cầu đến khám nghiệm thi thể thì thi thể đã thối rữa, không thể nào nhận ra được. Thang Ưng Cầu mới sai người chôn cất tại chỗ nhưng gặp phải sự cản trở của Dương Đồng Phạm, Dương Ngũ Vinh, bọn chúng lại kích động mấy chục người làm náo loạn ở hiện trường, sự việc đến tai tổng đốc Mại Trụ. Mại Trụ liền phái huyện lệnh Quảng Tế Cao Nhân Kiệt khám nghiệm lại. Cao Nhân Kiệt là một viên quan thực dụng, rất muốn tìm ra khuyết điểm của Thang Ưng Cầu, lại bảo Tiết Mỗ Văn nhận tiền hối lộ của Dương Đồng Phạm đi kêu kiện vụ thi thể người phụ nữ và nói phần bên sườn bị trúng thương.

Như vậy, Dương Ngũ Vinh lại một lần nữa kiện Từ Như Tùng giết vợ, huyện lệnh Thang Ưng Cầu nhận hối lộ, kiện Lý Vinh báo xằng. Tổng đốc Mại Trụ tưởng thật để cho Cao Nhân Kiệt thụ lý vụ án, Cao Nhân Kiệt đã dùng mọi cực hình đối với Từ Như Tùng. Thang Ưng Cầu, Lý Vinh còn bị đánh đòn đến chết, hai người đều không chịu được phải nhận bừa, song thi thể là nam, lại không có áo dính máu, hung khí làm vật chứng cho nên không thể kết án. Cao Nhân Kiệt liền để Từ Như Tùng dẫn mình đi tìm vật chứng, đào những ngôi mộ vô chủ ở ven đó đều không tìm thấy những thứ cần thiết. Cuối cùng đành phải chắp vá mới xong chuyện. Tổng đốc Mại Trụ bèn tâu lên trên rằng Từ Như Tùng giết vợ, Thang Ưng Cầu nhận hối lộ đáng chặt đầu.

Dân chúng thành Ma đều biết đây là vụ án oan nhưng không tìm thấy Dương Thị, ai có thể biện hộ cho anh ta được? Đúng lúc đó, vợ của Dương Đồng Phạm đẻ, một bà lão hàng xóm của họ đỡ đẻ cho cô ta, bọn chúng không cẩn thận đã để bà lão nhìn thấy Dương Thị. Dương Đồng Phạm vội rút ra mười lượng bạc đút vào túi bà lão, muốn bà lão giữ kín chuyện này. Bà lão này tính tình thẳng thắn nên sau khi về nhà bảo con trai đem số bạc này lên báo quan. Huyện lệnh Trần Đỉnh xuất thân liêm khiết, đã sớm biết đây là vụ án oan, khổ một nỗi là không có chứng cứ, sau khi biết tin này lập tức nói với tuần phủ Ngô ứng Thái. Ngô ứng Thái nói lại với tổng đốc Mại Trụ liền bị Mại Trụ quở trách là nói vô căn cứ, Huyện lệnh Trần Đỉnh quyết định bắt Dương Thị song lại lo lắng Dương Đồng Phạm sẽ lại giấu đi hoặc giết người diệt khẩu nên quy nhà Dương Đồng Phạm tội che giấu, đích thân dẫn lính xông thẳng đến nhà Phạm và tìm được Dương Thị trong một cái khe nhỏ. Tin tức truyền đi, người dân thành Ma rất hoan hỉ. Trước công đường, Từ Như Tùng đã nhận ra vợ là Dương Thị, Dương Thị nhìn thấy Từ Như Tùng thương tích đầy mình, không kìm được, ôm mặt khóc chạy đến. Dương Đồng Phạm và Dương Ngũ Vinh không còn gì để nói, chỉ có cúi đầu nhận tội, tuần phủ Ngô ứng Thái đem vụ án này tâu lên hoàng thượng, chỉ mười ngày sau, bản tấu xử quyết Từ Như Tùng, Thang Ưng Cầu từ trước đã được phê lại. Tổng đốc Mại Trụ đành phải hoãn hành quyết vì vụ án còn nhiều ẩn tình khác.

Dương Đồng Phạm đoán rằng Mai Trụ muốn giữ cái nghĩa cũ, liền dụ dỗ Dương Thị nói dối, nhận là kỹ nữ của mình chứ không phải là vợ của Từ Như Tùng. Dương Đồng Phạm tự nhận tội chứa chấp kỹ nữ, Mại Trụ lại theo tình hình lần này rồi dùng tấu lên. Ung Chính thấy vụ án này có ý kiến khác nhau liền phái quan bộ Hộ là Lãi Thư đến Hồ Quảng cùng với quan lại hai tỉnh điều tra lại, kết quả hoàn toàn giống với bản tấu của Trần Đỉnh. Vì thế đã khôi phục chức quan cho Thang Ưng Cầu, xử tội chết Dương Đồng Phạm và Dương Ngũ Vinh.

Nếu lúc nào, ở đâu cũng để tâm đến công việc đất nước trong đối nhân xử thế thì không những chiếm ưu thế trong đạo nghĩa mà còn rất sáng suốt khi giải quyết vấn đề.

Trong đối nhân xử thế, cho dù có những việc phức tạp đến mấy, chỉ cần lúc nào cũng đặt việc quốc gia lên hàng đầu thì sẽ giải quyết được mọi công việc một cách thuận lợi. Nặng hay nhẹ, nhanh hay chậm thì chỉ cần nhìn qua là biết ngay.

96. CÂY TO ĐÓN GIÓ, QUAN LỚN LẮM NGUY HIỂM

Tùy gió mà co, “quay đầu lại” sẽ không nguy hiểm.

Giả dụ trước khi làm việc, chúng ta làm tốt công tác chuẩn bị, có kế hoạch đầy đủ, lại có sự nghiên cứu và suy nghĩ kỹ càng thì có thể tránh được tai họa, cho dù không thể giải quyết vấn đề được toàn vẹn thì ít nhất cũng không có những sai sót đáng tiếc.

Nếu dựa vào tài năng của mình, cho rằng việc gì cũng có thể giải quyết được thì sẽ luôn vì quá lạc quan mà xem nhẹ chân tướng sự việc. Trên thực tế, những lỗi lầm và thất bại lớn thường rơi vào những người quá tự tin mà tự cao tự đại này.

Chúng ta làm việc đương nhiên nên có lòng tin, nhưng khi chúng ta lấy cây trúc rỗng để ví với “lòng khiêm tốn” thì nhất thiết đừng quên cách giải thích mặt trái của nó cũng là “khiêm tốn”.

Thời kì đầu triều Thanh, phàm là các đại thần quân cơ ai cũng liêm khiết chính trực, làm việc thận trọng, không qua lại với ngoại thần (người ngoại bang), ví dụ như Quả Nghị Công vì người khác mà điều người thân đi, tuy việc này rất nghiệt ngã, không niệm tình người nhưng về mặt chấp hành kỷ luật thì không hề qua loa và công đường của ông ta quả thật có thể giăng lưới bắt chim sẻ. Người khác cũng có thể muốn là biết được. Nhưng từ khi bắt đầu thời Uông Văn Đoan thì đã có sự thay đổi lớn. Uông Văn Đoan rất coi trọng nhân tài, thường đề bạt tiến cử người có tài học, chịu sự quả trách của người đời, song người ông đề bạt đều là những người nghèo.

Vu Mẫn Trung kế thừa sự nghiệp của Uông Văn Đoan, làm đại thần phụ trách điều động nhân sự quân cơ, lại có được sự yêu quý của Càn Long nên dần dần kết giao rộng rãi với bọn ngoại thần không để mắt lời khuyên nhủ của mọi người. Sau đó, sau khi hai đại thần lưỡng triều Bá Văn Trung, Lưu Văn Chính rời khỏi ban quân cơ, trụ cột chỉ còn một mình Mẫn Trung thì ông ta lại càng vi phạm chế ước. Tiếp nữa, sau khi gặp Hòa Thân thì khí chất lại càng tồi tệ, mọi người đều cho rằng Vu Mẫn Trung vì thế mà lộ ra. Tuy vậy, về tài năng của Vu Mẫn Trung mà nói thì đều được mọi người nhất trí công nhận, trí tuệ sắc bén của ông ta không phải là người bình thường nào cũng có được. Càn Long sáng tác thơ văn không cần bản thảo và bút mà cứ ngâm từng câu một, lúc đầu là do Vu Mẫn Trung bên cạnh ghi chép, không hề sai sót một chữ nào. Sau này có Lương Dao Phong vào bộ quân cơ thì Càn Long thấy Vu Mẫn Trung có quá nhiều việc nên để Lương Dao Phong coi việc ngự chế (giúp vua làm thơ văn), còn Vu Mẫn Trung chuyên tâm vào chính sự. Từ đó về sau, Vu Mẫn Trung cũng không để tâm đến việc Càn Long làm thơ nữa.

Một hôm, Càn Long cho gọi cùng lúc Vu Mẫu Trung và Lương Dao Phong và bắt đầu sáng tác ngẫu hứng của mình. Vu Mẫn Trung ra hiệu bằng mắt cho Lương Dao Phong, ý bảo ông ta ghi chép lại nhưng Lương Dao Phong không hiểu được hàm ý này. Sau khi hai người ra khỏi, Vu Mẫn Trung nán lại bên chờ Lương Dao Phong chép thơ đi ra nhưng chờ mãi mà không thấy Lương Dao Phong ra liền vào hỏi. Lương Dao Phong thì vội vã không biết xoay xở ra sao. Vu Mẫn Trung nói: “Ta nghĩ rằng đây là công việc chuyên trách của anh cho nên lão phu không lưu ý lắm”. Lương Dao Phong biết rằng đã gặp họa lớn, sợ hãi, không biết làm thế nào mới được. Vu Mẫn Trung an ủi anh ta: “Để lão phu nghĩ hộ anh”, thế là một mình ngồi trong phòng trên dưới một khắc đã lặng lẽ chép ra đầy đủ, chỉ có một hai chữ sai. Trong gần hai năm làm quan, Vu Mẫn Trung có rất ít sai sót là bởi vì ông ta có đầu óc rất mẫn cảm, sắc bén.

Thời Cao Tông, Vu Mẫn Trung đứng đầu các quan lại người Hán, thời gian chấp chính lâu nhất, tư cách lễ và nghĩa đều xuất sắc. Vu Mẫn Trung đã từng tham gia cuộc bình định Tân Cương, trù tính việc quân, đã được phong chức nhất đấng khinh xa đô uý, phụ chính đại thần không vì quân công mà được ban cho tập trước (con cháu nối đời làm quan). Đây là việc hiếm thấy ở thời điểm bấy giờ. Ngoài Trương Đình Ngọc ra, Vu Mẫn Trung là người thứ hai hưởng niềm vinh quang như vậy.

Song thế gian tương truyền rằng Vu Mẫn Trung không có được kết cục tốt đẹp. Nghe nói Vu Mẫn Trung về cuối đời có bệnh nhẹ, xin Càn Long nghỉ mấy ngày. Càn Long đồng ý nhưng lại đột nhiên ban cho ông ta con quay, mà thứ này vốn chẳng phải là cái gì hứng thú cho lắm, đặc biệt là đối với Vu Mẫn Trung, Càn Long lại yêu quý như thế thì sau này về quê sao lại có thể không có được thứ này? Bây giờ Vu Mẫn Trung vẫn còn sống mà lại ban cho ông ta thì trong đó chắc chắn có ý gì đó. Đối với việc này, Vu Mẫn Trung biết ngay là có chuyện gì liền uống thuốc độc mà chết, vài năm sau khi chết, còn bị huỷ mất danh tiếng Hiền Lương, mất chức Thế Lập của cháu ông.

Tấm bi kịch của Vu Mẫn Trung phải nói là tự mình gây ra tự mình chịu. Lúc đầu quyền thế của ông ta rất mạnh, sờ tay vào có thể bị bỏng, chỉ vì hiểu không đúng ý của Càn Long mà mần họa đã mọc lên. Cao Tông để cho ông ta tự định đoạt chỉ là để cho ông ta chịu khuất phục mà thôi. Trước lúc đó, khi Trương Văn Hòa các quan về đã từng yêu cầu Càn Long tuyên bố đặc lợi của ông ta, cứ dựa vào những ý chỉ của Ung Chính trước đây mà làm, đã khiến cho làn Long tức giận không những hạ chiếu chỉ mắng cho một trận mà còn xoá bỏ đặc lợi của ông ta. Đợi đến sau khi Trương Văn Hòa qua đời, Càn Long lại khôi phục lại đặc lợi mà Ung Chính đã ban cho ông ta. Dụng ý của việc này cũng không khác so với trường hợp của Vu Mẫn Trung sau này. Ngự giả đại thần của vua tất không giống thường tình, có thể đoán ra được.

Phải lập được sự tín nghĩa mới có thể khuyên được người khác, đối đãi với bạn bè cũng vậy. Muốn chủ nghe theo kiến giải của mình thì phải để chủ tin vào phẩm đức của bạn, không có hoài nghi gì. Trung thành nhất mực báo ân cho chủ thì điều cốt lõi là chỉ nghĩ đến danh tiết chứ không tính toán cái lợi nhỏ nhoi. Phàm là người sống dựa vào chủ nhân, phải trung thành với chủ, nếu là kẻ mưu đồ duy lợi thì sẽ không thể thực hiện được việc mình muốn làm, không thể đạt được mục đích của mình, đồng thời cũng thường dẫn đến bại hoại. Loại người này thế lực đã bị cô lập rất dễ xảy ra sự ngăn cách và bất hòa với chủ. Lời nói, hành động mà không kiểm điểm, những lời nói phỉ báng, công kích cũng sẽ xuất hiện đồng lúc. Vì vậy, người muốn thực hiện chí hướng của mình không thể không xây dựng cho mình phẩm chất tốt đẹp trước tiên.

97. CHĂN DÀI THÌ CHỚ DUỖI CHÂN

Trong hoàn cảnh thuận lợi phải đề phòng.

Sự tôn quý và thấp hèn của chức vị và chức danh quan lại nếu mất đi trật tự thông thường, phẩm bậc quan không cố định thì quan vị sẽ bị xem nhẹ. Bổng lộc quá ít làm cho kẻ đê tiện được sủng ái thì quan vị bị xem nhẹ. Có thái độ khinh mạt đối với quan vị thì quan vị bị xem nhẹ. Vua tôi lấy hay dở nhân tài không rõ nguyên do thì quan vị bị xem nhẹ. Không dùng lễ nghĩa để đối xử với người thì quan vị bị xem nhẹ. Chức vị và chức danh của quan viên bị xem nhẹ mà thể chế chính trị lại được coi trọng quả là việc chưa từng nghe qua, vật quý báu nhất của thánh nhân chính là quan vị. Quan vị bị coi thường tức là làm mất đi vật quý báu nhất ấy.

Cuối thời Khang Hy, ba tâm phúc của Thế Tông (lúc này gọi là Ung Thân Vương) là Ngạc Nhĩ Thái, Điền Văn Kính, Lý Vệ. Ngạc Nhĩ Thái là người dân tộc Tương Lam Mãn Châu, tự là Nghị Am, họ Tây Lâm Giác La, thời Ung Chính nhậm chức tổng đốc Vân Quý kiêm quản lý Quảng Tây. Năm 1732, tức năm Càn Long thứ 10 thì vì bệnh mà cáo quan.

Khi Ngạc Nhĩ Thái chưa nổi thì gia cảnh rất khốn khó, hai vợ chồng thuê một gian phòng để ở. Một lần, hai người cùng bị bệnh, đến ba ngày liền không có gì ăn.

Ngạc Nhĩ Thái giỏi dùng người, ông quản lí Vân Nam bảy năm thì đã có rất nhiều bộ hạ trí dũng. Ngạc Nhĩ Thái từng tin dùng phủ chế Trương Quảng Từ đem quân chinh phạt người Mèo. Trước khi ra đi, Ngạc Nhĩ Thái mở tiệc tiễn biệt Trương Quảng Từ. Nhưng vui vẻ gần một ngày trời mà những việc về mặt quân sự, ông lại không hề đả động đến, Trương Quảng Từ đành phải hỏi chiến lược dùng binh ra sao, Ngạc Nhĩ Thái vẻ mặt đầy lo lắng nói: “Xem ra ta dùng người sai rồi, những việc như vận chuyển lương thảo, chỉnh đối quân giáp thì có thể hỏi ta, còn về cách dùng binh, vì binh cơ khó lường, thoắt cái là thay đổi cho nên chỉ có thể quyết định ngay lúc đó, làm sao có thể có dự tính cơ mưu trước mà chiến thắng đây?” Trương Quảng Từ gật gù khâm phục. Rất nhiều vị tướng nổi tiếng như Cáp Nguyên Sinh, Đổng Phương đã từng là bộ hạ của Ngạc Nhĩ Thái. Những người này cứ đến nhà Ngạc Nhĩ Thái thì những việc như là quét dọn sân vườn vẫn thường xuyên làm, người nhà của ông cũng coi đám danh tướng ấy như người trong nhà, vì thế có thể thấy uy danh của ông rất lớn.

Ngạc Nhĩ Thái có phong độ của một hiền thần thời xưa. Khi là tổng đốc Vân Nam, tuần phủ Vân Nam là Dương Văn Định đang chờ xử lí thì tuần phủ mới là Chu Cương vì nóng vội lập công đã thêu dệt nhiều tội danh, thậm chí còn dùng hình phạt bức cung. Vì thế Ngạc Nhĩ Thái đã nghiêm khắc khiển trách Chu Cương, hỏi Chu Cương rằng có nhìn thấy người sắt ở trước miếu Ngạc Phi không, sao lại dùng tội danh “chưa chắc có” để hại người? Do sự nỗ lực bảo vệ của Ngạc Nhĩ Thái mà cuối cùng Dương Văn Định được minh oan. Sau khi Càn Long lên ngôi, đầu tiên dùng Dương Văn Định, không lâu sau Dương Văn Định công kích việc Ngạc Nhĩ Thái dùng sách lược xử trí vấn đề tộc Mèo ở biên giới không xác đáng. Ngạc Nhĩ Thái cũng không bực tức gì Dương Văn Định mà sau khi Dương Văn Định chết, Ngạc Nhĩ Thái còn đích thân chủ trì tang lễ và đau xót không thôi.

Ngạc Nhĩ Thái còn từng cố sức bảo vệ Tôn Văn Định, Thời Thế Tông, có người tố cáo Tôn Văn Định (Gia Đồ) tham ô, Thế Tông đem việc này hỏi ý kiến của Ngạc Nhĩ Thái. Ngạc Nhĩ Thái nói: “Tôn Gia Đồ tính cách có lẽ hơi cố chấp, nhưng nếu nói về phương diện tiết tháo thì thần đảm bảo trăm phần trăm là không có vấn đề gì”. Ung Chính rất tín nhiệm Ngạc Nhĩ Thái nên đã để em trai Ngạc Nhĩ Thái là Ngạc Nhĩ Tề điều tra vụ này, sau khi án tình đã rõ ràng, kẻ vu cáo đã bị xử tội.

Ngạc Nhĩ Thái yêu cầu em trai rất nghiêm khắc, khi Ngạc Nhĩ Thái đương chức, Ngạc Nhĩ Tề cũng chỉ là Tề Chính Khanh. Một hôm, Ngạc Nhĩ Thái rời triều đi qua phòng sách của Ngạc Nhĩ Tề, nhìn thấy bên trong bầy biện hoa lệ, liền tức giận bỏ đi. Ngạc Nhĩ Tề vội đuổi theo hỏi nguyên nhân. Ngạc Nhĩ Thái đứng ngay trong sân mắng: “Chú còn nhớ khi hai anh em chúng ta không có phòng mà học không? Bây giờ ngẫu nhiên mà đắc chí liền xa xỉ như vậy, anh nghĩ không lâu nữa thì tai họa sẽ giáng xuống đầu chú đấy”.

Ngạc Nhĩ Tề quỳ xuống đất khóc, tạ tội rất lâu mới làm cho việc này lắng xuống được. Sau đó, mỗi lần anh trai sắp đến là Ngạc Nhĩ Tề lại giấu những đồ quí sang nhà bạn để tránh ông nhìn thấy sẽ quở trách, song cuối cùng bị Lý Vệ công kích. Ngạc Nhĩ Tề rốt cuộc vẫn bị họa do xa xỉ. Mọi người đều vô cùng khâm phục Ngạc Nhĩ Thái đã tiên đoán trước sự việc này.

Thế Tông Ung Chính rất ân sủng Ngạc Nhĩ Thái. Ngạc Nhĩ Thái kinh lược phía tây khải hoàn trở về, Ung Chính liền cho thượng thư bộ hộ là Hải Vọng xây dựng phủ đệ và sắm sửa toàn bộ đồ gia dụng cho ông. Khi Hải Vọng báo cáo với Ung Chính rằng việc đã xong thì Ung Chính ra lệnh đem chiếc bàn trà trong phòng khách đến cho mình xem. Ung Chính xem xong rất tức giận cho rằng bàn uống trà này không đúng tiêu chuẩn, mắng Hải Vọng một trận, cho đến khi Hải Vọng dập đầu nói rằng sẽ đổi lại mới thôi. Đợi Ngạc Nhĩ Thái quay về tâu hết mọi chuyện, Ung Chính mới bảo ông ta không phải về chỗ ở cũ nữa mà đến chỗ ở mới và tận tay đề tặng bốn chữ: “Công trung chúc lượng”. Ung Chính lại nghe nói Ngạc phủ không có vườn bèn cất một nửa vườn tiểu hồng kiều của dinh Phiên ban tặng ông ta, còn một nửa làm phòng quân cơ.

Ngạc Nhĩ Thái đã từng nói với mọi người: “Việc lớn không được hồ đồ, việc nhỏ cũng không được hồ đồ, nếu việc nhỏ mà hồ đồ thì việc lớn tắc cũng vậy”. Điều này chứng tỏ trí thức uyên bác của ông. Đây cũng là nói đến kinh nghiệm nhân sinh thành công của ông.

Nghe nói lúc đầu khi Ngạc Nhĩ Thái còn nghèo khó, một hôm vừa tỉnh giấc, có một người giống như công sai gõ cửa đi vào, vào trong phòng rồi kinh ngạc nói: “Đây là Ngạc trung đường”, nói rồi vội vàng đi khỏi. Một lát sau, nhà bên cạnh có tiếng than khóc ầm trời, hóa ra đó là câu hồn (sứ giả chuyên bắt hồn người chết) vào nhầm nhà họ Ngạc. Câu hồn sứ giả đương nhiên có thể biết trước họa phúc sau này. Truyền thuyết này đương nhiên là vô căn cứ. Điều mà tôi muốn nói ở đây là cái năm mà Ngạc Nhĩ Thái bị bãi chức, tức năm 1754, năm Càn Long thứ 10, liền bị bệnh rồi chết nhưng không phải là do câu hồn sứ giả mang đi.

Việc mọi người thích không thể cùng lúc tồn tại với việc mọi người chết. Tập tục này đã có từ lâu, đề cao việc theo đúng danh phận, giữ gìn tiết tháo mà xem thường sự nông cạn, căm hận thói tự cao tự đại, cậy quyền cậy thế của kẻ đương quyền, tôn trọng bậc quyền môn cao tốc đáng quý, khinh thường sự mua cầu dục vọng cá nhân mà sùng bái người thành đạt, coi trọng việc yêu cầu nghiêm khắc bản thân mà vứt bỏ danh tiếng phù hoa không thực, vạn vật trong thế gian đại đa số đều tuân theo quy luật ấy. Những gì nghĩ trong lòng hay nói ra nên có sự liên quan, đối chứng với việc làm. Tốt, xấu, khen, chê, thưởng, phạt phải rõ ràng. Sáu điểm này mà sai sót sẽ làm thực lực của quân vương không ổn định. Quân vương có thể giữ được thực lực sẽ càng hiển vinh, yêu cầu nghiêm khắc bản thân sẽ càng thành đạt, rơi vào chỗ tối tăm lại càng sáng suốt, từ đó trăm họ mới biết nhân nghĩa là cái gốc của đạo.

98. ANH CÓ KẾ ĐÓNG CỬA CỦA ANH, TÔI CÓ KẾ NHẢY TƯỜNG CỦA TÔI

Vỏ quýt dày có móng tay nhọn, anh co thì tôi duỗi.

Người có phẩm chất tu dưỡng cao đẹp thì trong cuộc sống hàng ngày, đối nhân xử thế đa phần dựa vào tình lí, lại cần mẫn với chính sự, chí công vô tư, không hổ thẹn với lòng mình, không xấu hổ với người ngoài. Chỉ những người có phẩm đức cao thượng mới có thể làm tăng sự yên hòa của nhân loại. Nhân cách hoàn mĩ là hình mẫu làm thay đổi tập tục của con người, ta nên hướng về cái thiện.

Từ sự tu dưỡng chăm chỉ mà bồi dưỡng trí năng, từ sự sáng trí tuệ để kiến tạo nhân sinh, từ hoạt động tư tưởng để mưu cầu sự vui vẻ, từ sự uyên thâm của nghệ thuật để làm đẹp cuộc sống. Người có đạo đức, hành vi chân thực sẽ không mưu đồ tư lợi cá nhân, càng không vì sự dụ dỗ của hư vinh mà huỷ hoại sự tôn nghiêm của chính mình, phân biệt rõ thiện ác, đó mới là hành vi chính nghĩa.

Có thể quên đi cái được cái mất của con người chính là nhân cách cao thượng rộng lượng. Từ cuộc sống tự lập, bồi dưỡng sự tự tin, cố gắng thoát khỏi khó khăn của số phận, yêu cầu sự sáng tạo của bản thân. Mục đích sống của chúng ta là muốn hoàn thành chí nguyện của đời người, lấy ý chí kiến nghị để chinh phục hoàn cảnh hiện thực và dùng tư tưởng giác ngộ để nhận thức thế giới.

Trước kia rất lâu, có một lão tài chủ, tuy rằng trong nhà rất lắm tiền nhưng lại vô cùng keo kiệt. Ông ta thuê người làm công dài hạn, tiền thuê rất thấp, vì thế sau mỗi mùa xuân, ông ta đều không thuê được người làm. Sự tình cũng thật vừa khéo, mùa xuân năm nay đột nhiên có người tìm tới, nhìn thấy lão tài chủ liền hỏi: “Tôi đến làm thuê cho ông, ông có nhận không?”. Lão tài chủ nhìn chằm chằm anh ta, thấy rất mạnh khoẻ, tay chân nhanh nhẹn, bèn gật đầu hỏi: “Một năm anh muốn bao nhiêu tiền công?”. “Một xu cũng không cần”. “Vậy cần cái gì?” Lão tài chủ chỉ nghe nói không cần tiền lòng thì rất ngạc nhiên. Người làm công rất sảng khoái nói: “Chỉ cần cho tôi ăn no mặc ấm là được rồi”. “Điều này là lẽ đương nhiên, còn gì khác không?”. “Cái khác à, đến mùa thu cho tôi chọn một bông lúa dài nhất, mẩy nhất là được”. Lão tài chủ rất mừng: “Tốt, hai bông, ba bông đều được”. “Một bông là đủ rồi, trồng bông đó xuống, sau đó lại trồng lúa đã thu hoạch được, năm này tiếp năm kia, chỉ cần ông cho tôi ít đất đủ trồng là được”.

Tài chủ nghe nói mượn đất nên hơi do dự, sau đó nghĩ lại: “Một bông lúa đáng bao nhiêu đất, so với trả tiền công còn rẻ hơn nhiều”. Do vậy bèn đồng ý, hai bên còn kí giao kèo nữa.

Mùa thu đến, người làm công chọn bông lúa thật dài, hạt lúa thật mấy, tuốt ra vừa tròn ba vốc lúa. Mùa xuân năm thứ hai, anh ta mượn lão tài chủ một góc ruộng đất trồng xuống, năm này anh ta thu hoạch được ba bó lúa. Mùa xuân năm thứ ba, anh ta mượn lão tài chủ một mẫu ruộng, tài chủ rất kinh ngạc: “Năm ngoái mới mượn một góc ruộng năm nay lại muốn mượn một mẫu ruộng, nhanh vậy sao?” Nhưng do đã có giao kèo nên không tiện lật lọng đành phải đau xót cho anh ta mượn một mẫu đất.

Mùa thu năm này, người làm công thu hoạch được ba mươi bó lúa, mùa xuân năm thứ tư anh ta lại tìm lão tài chủ mượn đất: “Năm nay tôi có ba mươi bó lúa để trồng, ít ra cũng cần mười mẫu đất”. Mặt lão tài chủ thật là thảm hại, năm kia chỉ cần một góc ruộng, năm ngoái là một mẫu ruộng, năm nay là mười mẫu, cứ như thế này thì sang năm sẽ là một trăm mẫu, năm sau nữa... Lão tài chủ càng nghĩ càng sợ hãi, cúi đầu nghĩ cách giải quyết.

“Sao vậy, ông muốn hối lại à?” người làm công cười hì hì hỏi. “Không được, không được, ta bị lừa rồi,” lão tài chủ thở phì phì nói, “Anh vốn đã muốn chiếm đoạt hết ruộng đất của ta, ta sẽ thu hết đất về, trả tiền công cho anh”.

Người làm công vẫn cười, từ từ rút bản giao kèo trong túi ra, để trước mặt tài chủ nói: “Chúng ta đã có giao kèo, ai nuốt lời sẽ bị xử phạt, bây giờ nếu ông muốn lật lọng thì phải trả tiền công gấp đôi, nếu không tôi sẽ báo quan xử lý”. Lão tài chủ nghe nói phải trả gấp đôi tiền công, mồ hôi toát ra ròng ròng, từng giọt từng giọt rơi xuống. Ông ta nghĩ đi nghĩ lại: “Nếu như gã làm công thật sự đi báo quan phủ, cho dù cuối cùng ta có thắng thì cũng mất hàng nghìn lạng bạc, nếu thua sẽ phải trả tiền nhiều hơn”. Không còn cách nào khác, ông ta cuối cùng phải trả tiền công gấp đôi. Lão tài chủ bình thường không muốn mất vừng cũng không muốn mất quả dưa hấu nào, ấy lần này chỉ vì một bông lúa mà phải mất cả vừng lẫn dưa.

Số mệnh thật của con người tồn tại ở hoạt động lí tính, từ sức khoẻ để huấn luyện trí tuệ và tài năng của bản thân, đồng thời dùng tư tưởng thuần khiết bồi dưỡng đời sống tinh thần, sáng suốt với chính nghĩa, phân biệt rõ chân tướng việc đúng sai, sự thực cái thật giả, nhận thức được ý nghĩa sinh tồn của bản thân, lựa chọn một công việc chính đáng, cố gắng để phát triển.

Trong xã hội hiện đại coi trọng vật chất, người không có tình nghĩa sẽ bị dục vọng vật chất dụ dỗ, cố ý xem thường đạo đức tình nghĩa; nếu lấy tư tưởng lí tính chí thiện để phát huy cái đẹp, cái cao quý của lòng nhân ái thì trong cuộc sống sẽ có được niềm hứng thú mới, nhận thức được ý nghĩa thực sự của cuộc sống. Xoá bỏ những suy nghĩ tầm thường thì bạn sẽ có niềm vui thực sự.

Một người sống đúng mực chăm chỉ thì ở bất cứ tình huống nào sẽ không vì sự cám dỗ của hư vinh thế tục mà đánh mất đi sự tôn nghiêm của bản thân. Đời người ngắn ngủi, chúng ta nên gạt bỏ tất cả những khó khăn mà làm việc và tạo được những thành công mĩ mãn đế cống hiến cho lợi ích của đời sống nhân loại, đồng thời dùng sức lực thực sự của bản thân để sáng tạo số mệnh.

99. NGƯỜI THỨC THỜI LÀ TUẤN KIỆT

“Tuấn kiệt” giỏi co duỗi.

Tuy thấy rằng con ốc sên dường như rất hồ hởi khi cử động hai chiếc sừng nhỏ ở trên đầu của mình, nhưng hai chiếc sừng nhỏ này lại không giống như sừng bò hay sừng hươu có uy lực mạnh mẽ. Nếu như cứ tranh giành trên chiếc sừng yếu mềm đó thì phạm vi xung quanh chẳng phải càng trở nên nhỏ bé hơn sao? Cho dù có thành công nhưng cũng là việc không hợp lẽ lắm. Song sự tranh chấp giữa người và người thường cũng chỉ như thế mà thôi, điều này lẽ nào không phải là chuyện đau lòng sao?

Từ “đấu tranh” nghe giống như một việc dũng cảm mà xứng đáng, nhưng trước đó phải có sự suy nghĩ bình tĩnh. Rốt cuộc là vì sao lại đấu tranh, có phải là vì danh dự nhỏ nhoi, vì việc tư tình nữ nhi mù quáng hay tiền bạc? Sau một hồi suy nghĩ thì sẽ phát hiện rất nhiều sự đấu tranh to nhỏ đều chẳng qua là vì chuyện vặt, chuyện không tên mà thôi.

Cuộc đấu tranh trên cái sừng của con ốc sên giống như hình ảnh thu nhỏ từ cuộc đấu tranh của con người. Vì chuyện chẳng có ý nghĩa gì lớn mà đấu tranh, rốt cục bỏ phí cuộc đời, đây là việc khiến cho người ta cảm thấy đáng tiếc làm sao. Năng lực cá nhân cho dù chưa thể hoàn thành công to nghiệp lớn thì ít nhất cũng nên vận dụng vào những việc có ý nghĩa, không phải chỉ gói gọn ở hai sừng ốc sên bé nhỏ ấy, phải cố gắng mở rộng đến thế giới rộng lớn hơn.

Tùy Dương Đế đến Dương Châu, lệnh cho Dương Tố trấn giữ Trường An. Dương Tố có địa vị cao, quyền thế lớn, kiêu ngạo, xa xỉ thường ngồi trên giường tiếp khách đến thăm, người hầu đứng xếp hàng. Một hôm, Lí Tịnh lấy tư cách là dân thường đến hiến kế. Dương Tố ngồi trên giường tiếp kiến ông ta. Lí Tịnh bước lên trước nói: “Hiện nay thiên hạ đang loạn, anh hùng hào kiệt rầm rộ nổi lên. Ông là đại thần của triều đình, phải có dự định thu phục hào kiệt, không nên dùng thái độ ngạo mạn để đón tiếp khách”. Sau khi Dương Tô nghe xong vội ngồi dậy, tỏ vẻ rất vui mừng trò chuyện với Lí Tịnh, nói chuyện xong rồi quay về phòng. Khi Dương Tổ và Lí Tịnh nói chuyện với nhau, có một thị nữ rất xinh đẹp, tay cầm chiếc phất trần màu đỏ đứng ở phía trước chăm chú nhìn Lý Tịnh, khi Lí Tịnh rời khỏi thì cô ta vội vàng đến bên cửa sổ hỏi: “Họ gì? Sống ở đâu?”, Lý Tịnh nói với cô ta.

Lý Tịnh trở về phòng trọ, ngủ tới canh năm thì đột nhiên nghe tiếng gõ cửa nhè nhẹ. Lý Tịnh tỉnh dậy mở cửa ra thì thấy một người mặc bộ quần áo màu tím, đội chiếc mũ lớn, gánh hành lý trên một chiếc gậy. Người hành khách nói: “Thiếp là người con gái cầm cây phất trần đỏ trong nhà Dương Tố”. Lý Tịnh vội mời cô ta vào phòng, người này cởi áo mũ ra, hóa ra là một cô gái đẹp khoảng mười tám, mười chín tuổi, sau khi hai bên chào hỏi nhau, người con gái nói: “Thiếp đến gửi tấm thân này cho ngài”. Lý Tịnh nói: “Dương phủ rộng lớn, quyền cao chức trọng, thế này làm sao được?” Người con gái nói: “Ông ta đã già rồi, không làm gì được nữa. Rất nhiều thị nữ đã rời khỏi ông ta, ông ta cũng không sao truy cứu được, trước khi đến đây thiếp đã suy nghĩ kĩ rồi, ông không phải lo lắng nữa”. Rồi cô ta nói cô ta họ Trương. Lý Tịnh trông làn da, dáng vẻ, lời nói của cô ta thật giống như tiên trên trời. Lý Tịnh không có ý hỏi cô gái đẹp điều này, ông ta vừa mừng vừa sợ, cảm thấy lo lắng bất an. Mấy ngày sau, nhìn qua cửa sổ thì thấy cô gái vẫn không hề thay đổi ý kiến, đồng thời cũng nghe thấy có người đang đi tìm cô gái mất tích nên Trương Thị đã cải trang thành nam rồi cùng Lý Tịnh quay về Thái Nguyên. Một hôm đi tới quán trọ Linh Thạch, giường đã chuẩn bị sẵn, thịt dê trên bếp cũng đã chín, Trương Thị đang chải mái tóc dài, Lý Tịnh cũng đang kì cọ cho ngựa bên ngoài thì bỗng có một người tầm thước, râu quai nón dài, đỏ cưỡi con lừa què đến, vào phòng rồi đặt hành lý lên trên bếp, lấy chiếc gối rồi nằm xuống nhìn Trương Thị chải đầu. Lý Tịnh rất tức giận, Trương Thị nhìn kĩ người này, một tay nắm lại, một tay đưa ra đằng sau xua xua, ý bảo Lý Tịnh đừng tức giận. Trương Thị chải đầu, mặc quần áo xong liền hỏi ông ta họ gì, ông ta nói: “Họ Trương, là con thứ ba”. Trương Thị nói mình cũng họ Trương, nên gọi nhau là huynh muội. Vì thế cô ta gọi Lý Tịnh: “Chàng Lý mau vào gặp anh ba”. Lý Tịnh vội chào người khách. Ba người ngồi lại với nhau, người khách hỏi đang nấu gì trên bếp, Trương Thị nói: “Là thịt dê, có vẻ đã chín rồi”. Người khách nói: “Tôi đói rồi”. Lý Tịnh vội ra phố mua rượu. Người khách rút từ trong thắt lưng ra một con dao nhỏ, cắt thịt và ăn uống rượu và đem số thịt, xương còn lại cho lừa, hành động rất nhanh. Người khách hỏi: “Xem ra Lý lang là kẻ hàn sĩ, làm sao có được người con gái đẹp như vậy?” Lý Tịnh kể toàn bộ sự việc đã trải qua cho ông ta nghe, nói rằng dự định đến Thái Nguyên lẩn trốn. Người khách lúc này muốn uống rượu bèn đến mở bao hành lý của mình ra lấy từ trong ra một cái đầu người và một bộ tim gan. Ông ta cất đầu đi, thái tim ra nhấm rượu, vừa uống vừa nói: “Đây là người vong ân bội nghĩa nhất thế gian này, tôi hận hắn ta đã mười năm rồi, hôm nay đã tìm thấy hắn ta, rửa được hận”, rồi nói tiếp: “Tôi thấy anh Lý quả thật dung mạo hiên ngang, là người rất có tương lai, anh có nghe thấy ở Thái Nguyên có người rất tài giỏi không?”. Lý Tịnh nói: “Tôi đã từng nhìn thấy một người họ Lý, mới hai mươi tuổi, là một nhân vật phi thường”. Vì thế hai người hẹn gặp nhau trên cầu Thần Dương, muốn thông qua một người tên là Lưu Văn Tĩnh, người đó quen biết với vị công tử họ Lý này.

Đúng ngày hẹn, Lý Tịnh gặp người khách rồi lại hẹn Lưu Văn Tĩnh gặp công tử Lý, công tử Lý phong thái rất hiên ngang, tư thế đường hoàng, sau khi uống vài chén thì người khách nói với Lý Tịnh: “Đây mới đúng là chân thiên tử”, rồi cứ thế từ biệt, lại hẹn gặp nhau trên cầu Thần Dương. Khi gặp thì người khách đang đánh cờ với một đạo sĩ, Lưu Văn Tĩnh cũng mới công tử Lý đến. Vị đạo sĩ đang đánh cờ nhìn thấy vẻ sáng sủa của công tử Lý liền nói: “Ván cờ này xin thua”, không chơi nữa mà rời khỏi đó. Người khách lại hẹn gặp Lý Tịnh tại một ngôi nhà nhỏ ở Kinh Sư. Lý Tịnh nhìn thấy vợ con của người khách, trong nhà bày la liệt đồ quý hiếm, nô tì đầy nhà. Uống rượu xong, người nhà khiêng ra hai mươi chiếc giường, bên trên che gấm hoa, lật ra đều là đồ quý và tiền bạc, nói: “Đây là tiền bạc của tôi, toàn bộ tặng cho anh, vì sao ư? Muốn hoàn sự nghiệp trên thế gian này, còn phải đấu tranh hai mươi, ba mươi năm. Bây giờ thiên hạ đã có chủ, tôi còn ở đây làm gì? Công tử Lý ở Thái Nguyên thực sự là một quốc chủ anh minh, trong vài ba năm thiên hạ sẽ thái bình. Lý Tịnh, cậu có kì tài, nếu phò trợ cho chủ anh minh, tận tâm hết sức thì sẽ thành đại thần. Không có Trương muội, tôi không thể quen biết được với Lý Tịnh. Không có Lý Tịnh thì cũng chẳng thể làm Trương muội được vinh dự. Người ta hoàn thành sự nghiệp cũng không phải là ngẫu nhiên. Hôm nay tôi giao hết tài sản cho anh, mong anh dùng nó để phò trợ chủ, giúp đỡ anh ta hoàn thành đại nghiệp. Hy vọng anh sẽ cố gắng, mười năm sau, trong vòng mấy nghìn dặm vùng Đông Nam này sẽ có chuyện kì lạ xảy ra, đó chính là thời điểm thành công của ta. Trương muội có thể uống rượu chúc mừng cùng anh Lý”. Sau đó lại ra lệnh người nhà ra bái kiến, rồi nói: “Lý Tịnh và Trương muội từ nay sẽ là chủ nhân của các người?”. Nói rồi bên cùng vợ và một người hầu thắng ngựa đi. Lý Tịnh có được nhà cửa của ông ta, trở thành người giàu, lấy tiền bạc giúp Lý Thế Dân giành được thiên hạ. Sau khi Lý Thế Dân làm hoàng đế, Lý Tịnh làm quan đến chức Hữu bộc xạ bình chương sự. Sau có tin là ông khách có bộ râu quai nón kia phò giúp cho quốc vương, Lý Tịnh và Trương Thị liền hướng về phía Đông Nam dâng rượu. Binh pháp của Lý Tịnh nghe nói là đều do ông khách có bộ râu quai nón này truyền lại, sau này Lý Tịnh được phong là Vệ quốc công.

Nghe nói là ông khách có bộ râu quai nón kia có ý muốn tranh giành thiên hạ với Lý Thế Dân, để thử thực hư ra sao nên mời Lý Thế Dân đến. Ông khách có bộ râu quai nón kia nhìn khắp lượt, nói: “Tôi muốn định thiên hạ”, Lý Thế Dân ung dung mỉm cười nói: “Tôi muốn là định được thiên hạ”, ông khách có quai nón bất giác thở dài, đến cửa bước ra, tự nhận không bằng Lý Thế Dân, thu lại ý muốn tranh đoạt thiên hạ. Rồi quyết tâm giao hết tài sản cho Lý Tịnh, bảo anh ta phò giúp Lý Thế Dân làm nghiệp lớn. Hành động này đích thực là sự biểu hiện đầy đủ tính cách đặc trưng như bản sắc anh hùng, tính khảng khái, thức thời của người nghĩa hiệp. Ý nghĩa gợi mở của câu “Phong trần hiệp nghĩa” cũng ở chỗ đó. Hiểu biết lẫn nhau, ủng hộ lẫn nhau, hâm mộ, tán thưởng lẫn nhau, cùng trở thành người tốt đều là những biểu hiện bên ngoài của nghĩa khí. Trong hoàn cảnh thiên hạ loạn lạc, nhân dân đều mong chờ người hiện ra giúp đời, trị quốc an dân, hy vọng có bậc anh hùng hào kiệt thật sự để có thể lấy đại cục làm trọng, không để ý đến cái được mất của cá nhân, sớm kết thúc sự tranh giành, đạt đến mức độ lý tưởng thiên hạ thái bình. Hy vọng này có thể nói là nguyện vọng tốt đẹp của nhân dân, có tính tiến bộ nhất định, người hiệp nghĩa đã thể hiện trên bản thân mình tính tiến bộ đó.

Hoàn cảnh xã hội tương đối ổn định cũng kêu gọi nghĩa khí, vì xã hội luôn phát triển tiến lên trước, yêu cầu trượng nghĩa trở thành một tập tục xã hội không thể thiếu. Thiết nghĩ lấy sự thành thực để gặp nhau, giúp đỡ lẫn nhau, yêu thương lẫn nhau, cùng nhau lập nên nghiệp lớn thì có gì là không tốt, mở rộng phong tục này ra trở thành tập tục của xã hội ắt sẽ thúc đẩy sự tiến bộ và phát triển của xã hội. Nhìn từ điểm này, những bậc nghĩa hiệp được đời sau yêu quý không phải là ngẫu nhiên.

100. CÙNG THÌ BIẾN, BIẾN THÌ THÔNG, THÔNG THÌ LÂU DÀI

Duỗi nhưng cũng phải biết dừng.

Trí tuệ của con người càng tinh nhanh thì nhận thức của con người càng thấu suốt. Trong hiện thực, bất luận là đau khổ hay vui vẻ, sợ hãi hay hy vọng, lại càng có cảm thụ sâu sắc. Con người không chỉ có ước vọng mưu sinh mà còn có lý tưởng theo đuổi cuộc sống hạnh phúc, nếu lý tưởng đó không thể thực hiện được thì tất nhiên sẽ rất đau khổ. Nhân loại càng tiến bộ thì ước muốn lại càng cao, là quân tử tất nhiên phải lấy thái độ hài hòa để sống cuộc sống chân thực, phát huy truyền thống tốt đẹp của người Trung Quốc; là tiểu nhân thì lấy hành vi giả dối, bất nghĩa để che đậy sự vô sỉ (không biết xấu hổ) của mình. Đời người ngắn ngủi, họa phúc khó lường, nên bồi dưỡng sức sống mạnh mẽ, tinh thần tráng kiện.

Làm người không những phải nhận thức được hoàn cảnh, con người mà còn phải thông suốt những việc về người, về trời thì mới có thể hiểu được mà thích ứng với cuộc sống. Con người không giống với các động vật khác, chính là bởi có lòng tự tôn, có lý tính, có trí tuệ, có ước vọng và có tình cảm. Cũng vì trời ban cho con người những năng lực đó nên con người phải tận dụng những thứ trời cho, cố gắng sáng tạo và mưu cầu hạnh phúc.

Xã hội cũ có không ít những người con gái sống trong chốn phong trần mà nhân phẩm và ý chí của họ thì không một người con gái bình thường mà có thể sánh kịp.

Bên ngoài thành Dương Châu có Tào gia trang, bên trong gia trang có Tào viên ngoại là một người rất giàu, về già sinh được một người con trai tên là Tào Khả Thành. Khả Thành rất xuất chúng, mọi việc đều lanh lợi nhưng lớn lên chẳng chịu học hành, lại không biết lo liệu việc nhà, hàng ngày chỉ đi chơi, vui đùa, uống rượu nghe hát, tiêu tiền như rác. Tào viên ngoại ngăn cấm không được đành không cho con trai tiền, anh ta liền giấu cha cầm cố ruộng đất lấy tiền chơi bời.

Trong vùng có một kĩ nữ nổi tiếng tên là Triệu Xuân Nhi, xinh đẹp tuyệt trần, thường chỉ tiếp những người giàu có, quyền lực. Tào Khả Thành vừa nhìn thấy liền yêu cô ta ngay, cả tháng trời tiêu bao nhiêu tiền để vui thú và muốn lấy cô ta làm vợ, nhưng Tào viên ngoại không đồng ý. Tào Khả Thành liền lấy trộm của cha mình năm trăm lạng bạc chuộc Triệu Xuân Nhi ra. Trong lúc lâm chung, Tào viên ngoại nói với vợ chồng Khả Thành rằng trong tường nhà có một trăm vật báu, tổng cộng là năm nghìn lạng, sau khi chôn cất Tào viên ngoại, đập tường ra thì thấy chỉ có một vật báu thật. Hóa ra số còn lại đã bị Khả Thành dùng đồ giả đánh tráo lấy đi tiêu hết rồi, các chủ nợ kéo đến tính sổ đòi lấy ruộng đất. Giằng co một hồi, người vợ tức mà chết, gia sản chẳng còn gì, đành phải dọn tới túp lều cỏ bên cạnh nghĩa địa để sống.

Triệu Xuân Nhi nghe nói sản nghiệp nhà Khả Thành không còn gì nữa, bèn đến bên nghĩa địa xem và thông cảm với sự thảm hại của anh ta. Mấy lần liền đến mời Khả Thành, Khả Thành đành phải ngậm tủi mà đi, Xuân Nhi vừa nhìn thấy đã ôm chầm khóc to: “Chàng chuộc thiếp ra thì chúng ta đã là vợ chồng rồi, thiếp để dành được một ít tiền, có thể giúp chàng, có việc gì chàng cứ tới tìm thiếp”. Triệu Xuân Nhi đưa cho anh ta trăm lạng, Khả Thành cầm tiền rồi quen thói cùng đám bạn lang sói ăn uống chơi bời, Xuân Nhi khuyên nhưng anh ta không nghe. Xuân Nhi thầm nghĩ, anh ta là con nhà giàu có, không chịu được khổ sở, vẫn chưa biết khó khăn nên để anh ta rèn giũa. Sau đó, Khả Thành ăn uống thì có bữa sáng lo bữa tối, bạn bè thường ngày không còn ai giúp đỡ nữa, chỉ có Xuân Nhi cách dăm ba bữa lại đem ít củi gạo đến và nói với anh ta: “Thiếp lúc đầu vốn đã nguyện lấy chàng, lẽ nào lại lừa chàng? Một là do chàng chưa mãn tang, sợ người ta dị nghị. Hai là biết chàng khó khăn, nhân dịp này thiếp cũng ra ngoài kiếm ít gạo tiền làm vốn. Chàng đừng nghe lời tầm bậy của người khác mà làm hỏng tình cảm vợ chồng”. Khả Thành nói: “Người ngoài nói gì thì ta cũng giữ vững ý của ta, nàng không phải nghi ngờ”. Sau ba năm mãn tang, Triệu Xuân Nhi dùng năm mươi lượng bạc mua một ngôi nhà bỏ không trong khu nghĩa địa, chọn ngày lành tới nhà họ Tào hoàn thành hôn sự mà không ai hay biết gì.

Sau hôn sự, Triệu Xuân Nhi và Khả Thành suy nghĩ xem sau này sẽ làm gì để sống. Tào Khả Thành ra ngoài buôn bán, kết quả là vẫn tụ tập với bọn người xấu, tiêu hết tiền lại về đòi Xuân Nhi. Triệu Xuân Nhi bị ép rất ghê, bèn đưa hết tay hòm chìa khóa cho chồng nói: “Những đồ đạc này sớm muộn gì đều là của chàng, bây giờ đưa hết cho chàng, kẻo chàng lại không biết còn gì trong tư phòng không, từ hôm nay trở đi, thiếp sẽ dệt vải để kiếm sống, tự mình nuôi mình. Chàng đừng làm phiền thiếp nữa”. Từ đó Xuân Nhi ăn chay, cả ngày dệt vải để kiếm sống. Khả Thành tuy nhất thời không thoải mái nhưng vui vì trong tay có tiền nên lại ra ngoài chơi bời. Chẳng được bao lâu, ngay cả cơm cũng không có mà ăn. Triệu Xuân Nhi bày cho anh ta vài cách mưu sinh, nói rằng anh ta còn biết chữ, có thể vào trong thôn tìm mấy đứa trẻ mà dậy học; kiếm ít học phí để sống qua ngày. Anh ta liền lợi dụng phần mộ đường làm phòng học, lập nên lớp học.

Cứ như vậy mười lăm năm trôi qua, một hôm Khả Thành vào trong thành, thấy một bạn học đã làm quan nói rằng nếu có bạc có thể vào phủ đút lót, hy vọng được chức quan. Do Khả Thành túi sạch nhẵn như chùi, làm gì cũng không được nên ngồi trên giường khóc. Xuân Nhi bảo anh ta đến bạn hữu vay mượn. Vì anh ta khó khăn nên chẳng ai muốn cho vay cả. Khả Thành không nghĩ được cách gì nên chỉ khóc lóc, nghĩ rằng tiền đồ của mình vậy là hết, chẳng bằng chết đi là hơn, anh ta nghĩ quẩn. Xuân Nhi đã cứu anh ta, rồi nói: “Vật có một sự thay đổi thì con người có nghìn sự đổi thay. Nếu không thay đổi, trừ phi lấy thước mà che mặt lại”. Rồi lại bảo Khả Thành, nếu thực sự chuyên tâm lo việc thì cô có thể nghĩ cách giúp. Thấy Khả Thành thành tâm chuyển tính, Xuân Nhi bèn bảo anh ta cầm chiếc cuốc cuốc bên dưới mảnh đất chỗ đặt khung cửi, bên dưới đất có một chiếc bình sứ, trong đó có một trăm sáu mươi, một trăm bảy mươi lượng bạc, rồi lại bảo anh ta đào bên dưới máy dệt, ở đó lại là một bình sứ to, bên trong có vàng bạc trắng không dưới một nghìn lạng. Hóa ra Triệu Xuân Nhi thấy Khả Thành tiêu tiền như rác bèn gom lại, chôn xuống đất rồi để khung cửi lên, mười lăm năm liền không để lộ gì cả. “Thật là người vợ tốt,” Khả Thành nhìn thấy số tiền này liền khóc, “mười lăm năm trời muốn làm người vợ hiền, cần cù vất vả, áo vải cơm rau, ai ngờ còn giữ một tấm lòng như vậy, đều do Tào Khả Thành ta không tốt, làm cho nàng phải chịu khổ. Hôm nay vợ hiền hãy nhận của ta một lạy”. Nói xong liền quỳ sụp xuống dập đầu. Rồi hai vợ chồng cùng vào kinh thành, đến sử bộ đầu văn thư để hối lộ, được phái đi làm nhị y (chức phó của tri huyện) Đồng An, Phúc Kiến, sau được thăng lên Tuyền Châu phủ. Có vợ giúp anh ta chấp chính nên danh tiếng làm quan vang dậy. Sau lại thăng chức làm thông phán phủ Hồ Châu, Quảng Đông, rồi tiếp là phủ y. Vợ mới khuyên anh ta: “Lúc đầu dạy học trẻ con trong thôn ở mộ đường, cơm không đủ ăn, áo không đủ mặc, hôm nay ba lần nhậm chức quan chăn dắt dân lành, đạt tới quan lục phẩm, đại học sinh đến thế là đủ rồi, người ta thường nói “biết đủ là không nhục”, có ý nói người ta nên có dũng cảm để rút đúng lúc, hãy nghĩ đến kế hoạch về quê dưỡng lão”. Khả Thành gật đầu cho là phải, vì thế giả ốm cáo quan, dân chúng tiếc nuối, hai vợ chồng khăn gói về quê cũng là một vinh quang.

Tào Khả Thành đã thực sự hướng thiện, đều là kết quả sự giúp đỡ của Triệu Xuân Nhi, người đời sau có thơ ca ngợi rằng:

Phá nhà vì khuôn mặt như hoa, lại nhờ vào hồng nhan mà hưng nhà

Hồng nhan như thế xưa nay hiếm, khuyên chồng xin chớ có tham hoa.

Xem ra khi khuyên người khác hướng thiện, tức là có ý không dính dáng đến những nơi trăng gió. Song từ câu chuyện này, chúng ta có thể rút ra một số bài học. Trong chốn phong trần vẫn có những người con gái tài giỏi. Trình độ tư tưởng của họ không hề thấp kém, trong tình yêu cũng có thể thủy chung trước sau như một. Họ tuy rơi vào chốn bụi trần nhưng sự không may này do xã hội tạo nên. Họ vẫn có ý chí kiên cường, muốn tìm một người đáng tin cậy, thoát khỏi bể khổ tức lại làm người hoàn toàn đúng đắn. Người xưa có câu: “Đàn bà có chí thì còn hơn cả nam nhi”. Triệu Xuân Nhi không tham giàu chê nghèo, theo cùng anh ta khi Tào gia lụi bại, điều này bản thân nó có khí chất phong trần nghĩa hiệp. Trong những ngày cùng quẫn, có nhiều lần khuyên chồng hướng thiện. Quả nhiên, dưới sự chỉ dẫn của cô thì chồng đã làm thầy giáo, nhờ sự giúp đỡ của cô mà trở thành vị quan trong sạch, dưới sự khuyên nhủ của cô mà rút lui đúng lúc. Người con gái phong trần này có thể nhận ra được đại cục, nhận ra chốn quan trường đầy gian trá, lừa lọc, không những khuyên chồng làm vị quan tốt mà còn có thể khuyên chồng sớm rời khỏi chốn thị phi này. Phẩm chất đẹp đẽ đó của Triệu Xuân Nhi không chỉ có vậy mà khí chất nghĩa hiệp cũng là một đặc điểm nổi bật của người con gái phong trần này.

Trung Quốc có câu tục ngữ: “Bại tứ hầu đầu kim bất hoán” (kẻ lầm biết quay đầu lại, vàng không biến đổi), ý muốn nói tình cảm, thái độ đối xử vẫn như trước, không phân biệt, không thay đổi, tương đương với câu “Đánh kẻ chạy đi chứ không đánh kẻ chạy lại”. Điều muốn nhấn mạnh là “quay đầu”, con người khó tránh khỏi phạm lỗi lầm, quan trọng là biết “quay đầu”, quyết tâm sửa chữa sai lầm đó. “Quay đầu” có điều kiện chủ quan và cũng có điều kiện khách quan. Triệu Xuân Nhi không đành lòng từ bỏ Tào Khả Thành, đó là nghĩa khí của cô; thà rằng chịu khổ dệt vải là nghĩa hiệp của cô. Tinh thần này đã lặng lẽ phát huy tác dụng, làm biến đổi con người Tào Khả Thành. Tào Khả Thành sau khi bị giày vò, nhận thức rõ bản thân thì cô đã hết sức giúp đỡ, hoàn toàn tin tưởng. Đây không phải là lấy tiền tài để rung động lòng người, mà là sự nghĩa hiệp của cô đã hoàn toàn chiếm được trái tim của anh ta. Khả Thành quỳ xuống dập đầu là kết quả cảm hóa của tấm lòng hiệp nghĩa ở Triệu Xuân Nhi. Nếu chúng ta từ bỏ được những thành kiến cố hữu về xuất thân cao thấp thì chẳng phải có thể có được rất nhiều điều bổ ích từ câu chuyện này không. Sự giúp đỡ và cảm hóa, chỉ dẫn trong cảm hóa giữa vợ chồng đều phải dựa vào nền tảng là nghĩa khí và lòng nghĩa hiệp.

Nếu chúng ta lấy bực dọc của mình để trút lên đầu kẻ khác, bản thân sẽ sớm cảm thấy thoải mái, vui vẻ, nhưng kiểu giận cá chém thớt này lại làm tổn thương người khác, trong quan hệ giữa người với người sẽ tồn tại chất độc, coi nhau như kẻ thù. Nếu con người lấy tình yêu thương để đối xử với người khác thì không những có thể biến hiềm khích thành hòa hợp mà còn có thể giải biến chuyện xấu thành chuyện tốt (nguyên văn: biến mục nát thành thần kỳ).

Nếu một người thực sự nhận ra chân lý thì trong bất kì hoàn cảnh nào đều có thể phân biệt được sự thị phi, sẽ không bị lợi dụng, dụ dỗ mà đánh mất lương tri. Cái gọi là phẩm chất cao đẹp chính là hành động trong sáng theo lương tâm và đạo nghĩa, và kiên trì hướng thiện để làm người xử thế không ham dục vọng, không để cuộc đời mình có vết nhơ.

Muốn có được hạnh phúc của đời người thì phải bồi dưỡng trí tuệ của bản thân, đem hy vọng gửi vào trong công việc, tận tâm tận lực theo đuổi sự hoàn mĩ. Bất kì sự nghiệp vĩ đại thành công nào của nhân loại từ xưa đến nay đều là trả giá trước rồi mới đạt được sự đền đáp xứng đáng. Niềm vui chân chính của con người phải kiếm tìm từ trong cuộc sống tự lập.

101. XƯA NAY ANH HÙNG ĐỀU GẶP NHIỀU GIAN NAN

Trong khó khăn cần phải duỗi.

Một con người trước hết phải nhận thức được mình đang trong hoàn cảnh nào, đồng thời có thể khắc phục mọi khó khăn gian khổ, dồn toàn lực triển khai sức mạnh lý trí, vận dụng chiến lược nghệ thuật trí tuệ cao nhất, đột phá vào hiện thực tàn khốc - đột phá vào sự hư ảo của thế tục. Trên đường đời của mình, luôn không vì thành công mà vui vẻ, cũng không vì thất bại, đau khổ mà nhụt ý chí. Bất kể là tai họa hay là nỗi khổ cuộc đời, nguyện sẽ cùng lên cao với ánh ban mai ngày hôm nay, tất cả sẽ biến mất cùng bóng tối, cuộc sống sôi nổi cùng thời khắc mới, vùng dậy từ trong hiện thực, tinh thần quật khởi, trí tuệ thăng hoa, nỗ lực sinh tồn, theo đuổi lí tưởng của cuộc sống, từ trong hy vọng mới sáng tạo ra hoàn cảnh tốt đẹp.

Thời Hán, Tư Mã Thiên có viết bộ “Sử kí”, được Lỗ Tấn coi là “kiệt tác của nhà sử học, một khúc ly tao không vần”, có tính dân tộc mạnh mẽ so với các tác phẩm khác và đạt tới độ cao mới mẻ. Nó đã khiến cho chủ đề văn học có bước chuyển ngoặt lớn, ca tụng sự phản kháng và nổi dậy của nhân dân bị áp bức. Ví dụ trong sách đã coi Trần Thiệp là “Thế gia”, càng khẳng định đầy đủ công lao và tác dụng của Trần Thiệp trong quá trình diệt Tần. Bộ sách này bất luận là về sử học hay văn học đều có ảnh hưởng chấn động cổ kim, nhưng cách viết của nó lại thể hiện tinh thần nhẫn nhục của Tư Mã Thiên, ông đã nuốt tủi ngậm hờn để hoàn thành bộ kiệt tác vĩ đại mà bất hủ này.

Tô Vũ đi sứ Hung Nô bị giữ lại đến năm thứ hai. Hán Vũ đế rất tức giận, bèn cử Nhị sư tướng quân Lý Quảng Lợi thống soái ba vạn đại quân đi đánh quân Hung Nô, kết quả là toàn quân đại bại trở về. Kỵ Đô úy Lý Lăng dẫn năm nghìn tinh binh đánh với Hung Nô, Đơn Vu dùng hai vạn quân đánh lại Lý Lăng. Lý Lăng anh dũng quyết chiến, giết được hơn ba nghìn quân địch. Do có kẻ phản bội bán đứng nên quân Hung Nô biết Lý Lăng không có viện binh, tên bắn lại đã hết sạch, liền vây chặt lại. Lý Quảng Lợi cũng không dẫn binh đến trợ giúp. Lý Lăng không còn cách nào khác đành phải đầu hàng. Quần thần trong triều lũ lượt thổi phồng, khuyếch đại sai lầm của Lý Lăng. Khi Hán Vũ đến hỏi chuyện của Lý Lăng, Tư Mã Thiên liền nói rất thẳng thắn, rằng: “Với người thân thì hiếu nghĩa, với quân sĩ thì tin cậy, luôn hết mình vì an nguy của đất nước”. Con người ông ta là vậy, có phong thái của bậc quốc sĩ. Chuyện hôm nay thật không may, tất cả cũng vì đất nước mà gặp nạn. Thật là đau xót, hơn nữa quân của Lý Lăng chưa đầy năm nghìn, giữa nơi binh mã cấp bách, chống lại hàng vạn quân địch, không có quân cứu viện, tay giương cung, kẻ địch vây xung quanh khắp ngàn dặm, tên cạn, đường cùng lính tay không, cầm đao lên liều chết với địch ở Bắc Đô, những danh tướng thời xưa cũng không thể hơn ông ấy. Tuy thân bại nhưng con người ông ấy không bại, âu cũng là đáng nhớ trong thiên hạ. Ông ấy không chết cũng là vì muốn báo đáp nhà Hán”. Tư Mã Thiên không làm tăng thêm tội cho Lý Lăng mà là gỡ tội cho Lý Lăng. Hán Vũ đế tức giận, khép cho ông tội “phủ hình”, tức bị thiến. Tư Mã Thiên và Lý Lăng đều là bề tôi trong cùng một triều, bình thường không qua lại với nhau, chỉ có điều nhắc đến chuyện này vì trung thành mà đắc tội, tin mà cũng thấy ngờ, chịu cực hình khó chịu nhất của con người. Lúc đó, gia cảnh nhà ông rất nghèo, không có tiền để chạy tội, bạn bè lúc thường qua lại thân thiết cũng làm ngơ không đến cứu. Đòn này thật quá nặng nề, quá đau đớn, đau khổ không còn thiết sống nữa, ông suy đi nghĩ lại. Sau nhiều ngày tự vật lộn với chính mình, cuối cùng đã khiến đầu óc bình tĩnh lại và cho rằng mình phải sống nhẫn nhục sống tiếp để viết cuốn “Sử kí” - một sự nghiệp lớn lao. Phải học tập Khổng Tử, Khuất Nguyên, lấy văn chương làm vũ khí để vạch trần đen tối, ca ngợi chính nghĩa, đả kích cái xấu xa, đánh giá những kì tích, hoạt động của những nhân vật lịch sử trong cuộc sống, trong công việc, trong chiến đấu, ông viết nhiều về “thiện thiện, ác ác, hiền hiền, trộm bất lương”, mượn đó để bộc lộ mình, phát lên những tiếng kêu bất bình căm phẫn cho chính mình và những kiếp người bị nhục nhã, bị hãm hại giống mình.

Tư Mã Thiên trong cuốn “Báo nhiệm thiếu Khang Thư” có viết: “Con người tất có lúc chết, nhưng có cái chết nặng tựa núi Thái Sơn, cũng có cái chết nhẹ tựa lông hồng, đó là sự khác biệt”. Con người vốn phải đến lúc chết, nhưng có người chết còn nặng hơn Thái Sơn, có người chết đi lại nhẹ hơn lông hồng, đó là do phương hướng xử lý cái chết của người ta không giống nhau. Bọn nô tài đến lúc đó không chịu đựng nổi nữa, còn có khả năng tự sát, huống hồ Tư Mã Thiên đường đường là một đại trượng phu, lẽ nào lại là kẻ tham sống sợ chết? Cho nên nhịn nhục để mà sống lặng lẽ trong đám đất bụi mà không từ bỏ, nỗi hận canh cánh trong lòng, thà xấu xa cả đời này mà văn chương không thẹn với đời sau. Mục đích của sự nhẫn nhục này là ông phải hoàn thành tác phẩm để lưu truyền đời sau. Kẻ tham lam chết vì tiền tài, kẻ sĩ chết vì danh, trung thần chết vì nước, nữ nhân chết vì tình, Tư Mã Thiên lại nuốt nhục ngậm hờn vì cuốn “Sử Kí”. Cho nên nói bộ “Sử kí” của Tư Mã Thiên cũng giống như tác phẩm “Li Tao” của Khuất Nguyên, đều là những bộ sử thi vĩ đại chưa từng có, được viết bằng máu, bằng mồ hôi và nước mắt và bằng cả tính mạng. Trong nền văn học sử nước ta, cả hai vĩ nhân Tư Mã Thiên và Khuất Nguyên đều đã từng đối mặt với cái chết, kết quả là một người chết, một người sống. Cách giải quyết của họ đối với cái chết tuy không giống nhau nhưng họ đều có cái chết “nặng tựa Thái Sơn”. Trong cuốn “Ngụy báo bành việt liệt truyền tán”, ông viết: “Độc hoạn vô thân nhĩ”, cũng chính là ý của một câu tục ngữ rằng: “Sống ở nơi đất tốt, tất sẽ có củi đốt”, chỉ cần ông còn sống, cuốn “Sử kí” có thể hoàn thành, lúc đó ông dẫu phải nếm mùi ô nhục, thân thể bị huỷ hoại cũng không hối hận. Điều này chính là điều mà Bao Thế Thần đã viết trong cuốn “Phục Thanh Quí Châu Thư”. Con người Tư Mã Thiên đã thuộc về “Sử kí” là vì tinh thần nhịn nhục của ông. Nhà văn chỉ cần còn sống trên thế gian thì sẽ viết ra được những điều tuyệt vời, tác phẩm và thanh danh trở thành bất hủ”.

Khổng Tử nói: “Bậc quân tử không đau đớn cả đời thì tên tuổi không được truyền tụng”. Trong cuốn “Tả truyện”, ông cũng coi “lập đức, lập công, lập ngôn” là sự nghiệp “tam bất diệt” của con người. “Lập ngôn” chính là sự thuật lại. Tư Mã Thiên nói: ‘Người xưa phú quý mà tên tuổi bị mai một, không thể ghi chép, không thể xưng là người phi phàm”. Người phi phàm mà ông nói ở đây là người có thể luận thuyết, danh của Tư Mã Thiên không thể nói là giống với những kẻ mua danh hay hư danh ở đời. Ông là người có hoài bão lớn lao, muốn viết bản cáo trạng đối với xã hội phong kiến thì những nghiệp lớn trợ nước đó khó mà truyền lại cho hậu thế, không dễ dàng được truyền lại.

Hạnh phúc và niềm vui của đời người đều là những cái tiêu cực. Chúng chỉ có thể khiến cho bạn từ trong sự dâng cao của khát vọng tiến tới chỗ sa ngã của con người. Chỉ có lao động và tiết kiệm mới là cái tích cực khiến cho bạn từ trong nỗi đau khổ của cuộc sống hiện thực, tăng thêm dũng khí để tồn tại, tìm ra chân lý của cuộc sống.

Trên đường đời, chúng ta đi càng nhiều thì càng nhận thức một cách rõ ràng thế giới này. Trong hoàn cảnh con người và sự vật, tất cả đều là hư ảo giả trá, không tìm kiếm sự chân thực, đi ngược với chân lý tự nhiên. Chỉ có từ sự hiển thị của lương tri xây dựng lên một thế giới tinh thần, từ trong cảnh giới của triết học giải phóng mình.

Chúng ta không muốn giành được sự hưởng thụ cao về mặt vật chất, chỉ muốn an ủi những linh hồn đau khổ suốt đời người. Để cho mỗi một tâm hồn trong cuộc đời mình thiện, không có những mê hoặc hay lo sợ, vĩnh viễn sống một cuộc sống tự do, bằng ngòi bút chân thực, ông đã vạch trần tội chứng của thế lực tà ác, đồng thời ca ngợi sự lương thiện, của con người.

102. TRĂM ĐỘNG KHÔNG BẰNG MỘT TĨNH

Cần duỗi trong tĩnh.

Khương Đại Công có viết trong “Binh đạo thiên” rằng: “Cách dùng binh thắng lợi là ở chỗ chú ý quan sát động cơ của địch, rồi nhanh chóng chớp lấy thời cơ có lợi tấn công chúng”.

Trong “Thiên khởi phạt” có viết: “Đạo trời không có tai họa, không thể phát động trước tiên; đạo con người không có tai họa, không thể mưu cầu trước tiên, phải nhìn thấy họa trời và họa người thì mới có thể mưu cầu được”. Điều này có nghĩa là khi tính toán làm một việc gì nên chớp lấy thời cơ, nắm chắc lấy nguyên lý lựa chọn thời cơ.

Thời cơ đối với sự thành bại của sự nghiệp mà nói là điều vô cùng quan trọng. Lựa chọn cơ hội phù hợp sẽ làm ít mà hiệu quả nhiều, lựa chọn không phù hợp thì sẽ chịu thất bại.

Khổng Tử từng nói: “Có trí tuệ không bằng nắm được thời thế, trong tay có cuốc to không bằng chờ đợi thời cơ”. Với tư cách là một người lãnh đạo thì phải hiểu sâu sắc quy luật biến hóa của thời cơ. Quỷ Cốc Tử trong “Dật Văn” có viết rằng: “Thánh nhân sở dĩ trở nên bất diệt, chính là nắm được sự biến hóa của thời cơ”. Cho nên bất luận về mặt hành động hay mưu kế, nếu không thể thích ứng với sự chuyển dời của thời đại, coi trọng những sách lược thích ứng với hoàn cảnh, chỉ một mực cố chấp tất sẽ thấy sự thất bại.

Hàn Phi Tử nói: “Thời thế thay đổi thì sự vật cũng thay đổi, sự vật đang thay đổi thì sẽ chuẩn bị cho sự thay đổi nữa”. Đó chính là quy luật về biến hóa của thời cơ.

Cuốn “Quốc Ngữ” có viết: “Chờ thời cơ đến mà tiếp nhận nó một cách chính xác, hãy tận dụng nó nếu thời cơ đúng lúc”, điều này giống như câu nói “kẻ thông minh hành sự tất phải dựa theo thời thế để đối đãi” mà “Lã Thị Xuân Thu thiên bất quảng” đã nhắc đến, tất cả có ý nói để mưu cầu sự nghiệp, cần phải chọn lựa thời gian phù hợp, sao cho “lấy sự hy sinh ít nhất để giành được hiệu quả lớn nhất”.

Cuốn “Binh kinh cơ tập 2” của Yết Tử viết: “Về cách thức dùng binh, chỉ can hệ tới sự an nguy chính là thời cơ chiến đấu, thời gian chính xác không có sai sót cũng chính là thời cơ chiến đấu, có những lúc thời cơ chiến đấu ở trước mặt, chỉ qua nháy mắt lại chẳng còn là thời cơ nữa, phải nắm lấy thời cơ, lơ là một chút thời thế sẽ thay đổi. Mưu kế phải sâu, bảo mật phải nghiêm khắc. Phân biệt thừa cơ ở chỗ nhận thức, lợi dụng thời cơ ở chỗ quyết đoán” ở đây đã nói rõ tầm quan trọng và bí quyết cơ bản để vận dụng thời cơ.

Đường Cao Tổ Lý Uyên có ba người con trai: Thái tử Lý Kiến Thành, Tần vương Lý Thế Dân và Tề vương Lý Nguyên Cát, trong đó Lý Thế Dân đã lập được công lớn khó ai bì kịp trong việc thiết lập triều Đường và thống nhất quân sự chính trị cả nước, đồng thời trong thời gian dài chinh Nam phạt Bắc đã chiêu mộ được rất nhiều văn thần võ tướng, Lý Kiến Thành cảm thấy vị trí thái tử của mình không sánh nổi với thực lực và công trạng của Lý Thế Dân, bèn ngấm ngầm liên kết đại thần của Lý Uyên và tam đệ Lý Nguyên Cát: mưu đồ nhanh chóng diệt trừ Lý Thế Dân.

Lý Thế Dân hiểu rõ ý đồ của Tề vương và thái tử, hơn nữa ông lại có quan hệ mật thiết với bá quan văn võ, cho nên kế hoạch của Kiến Thành trước sau không cách nào thực hiện được. Lý Kiến Thành quyết định khép tội chết hoặc điều động đi làm việc khác các mưu thần võ tướng trong phủ Tần vương để cô lập Lý Thế Dân. Quả nhiên, danh tướng Trình Trí Tiết bị điều ra ngoài làm đao phủ. Phòng Huyền Linh, Đồ Như Mai đều bị điều ra khỏi ngoài phủ, Kính Đức suýt nữa bị Lý Uyên giết hại trong phủ Tần vương. Mọi người tập trung lại, lần lượt khuyên Lý Thế Dân nên sớm có sự chuẩn bị để tránh bị hại. Lý Thế Dân đã có kế hoạch, ngấm ngầm quan sát sự phát triển của tình thế, bề ngoài tuyệt nhiên không thể hiện điều gì.

Đúng lúc đó, quân Đa Nguyên đến xâm lược biên giới triều Đường. Lý Kiến Thành vội đề cử Lý Nguyên Cát dẫn binh đi Bắc phạt. Lý Uyên bèn giao quyền binh cho Tề vương. Tề vương bèn thừa cơ xin điều chiêu tướng dũng mãnh nhất trong phủ Tần vương, gắn bó với Lý Thế Dân như hình với bóng là Úy Trì Kính Đức làm tiên phong chinh phạt, hơn nữa có thể điều động tinh binh trong phủ Tề vương do mình đứng ra chỉ huy. Úy Trì Kính Đức và cậu vợ của Lý Thế Dân là Trưởng Tôn Vô Kỵ đã khuyên Lý Thế Dân rằng: “Đại vương không sớm quyết định thì họa đang ở trước mắt đó?” Lý Thế Dân lại nói: “Việc có liên quan đến tình huynh đệ, sao ta nỡ hạ thủ được?”, Kính Đức nói: “Tình cảm con người không ai không sợ cái chết, mọi người nguyện chết vì chủ, sao có thể vì lòng nhân nhỏ bé mà hại đến đại cục?”. Đang nói thì thấy Soái Canh Thừa (một chức quan) hộc tốc chạy vào, dường như có chuyện gì bẩm báo, nhưng thấy Vô Kỵ và Kính Đức ở đó lại thôi. Lý Thế Dân bèn dẫn Vương Trừng vào trong mật bàn. Không lâu sau, Vương Trừng lại vội vàng cáo lui. Lý Thế Dân nói với Kính Đức và Trưởng Tôn: “Vừa rồi Vương Trừng vào báo cáo nói thái tử và Tề vương đã tính kế, muốn để ta và thái tử cùng đi tiễn Tề vương xuất chinh, lúc đó trên bàn tiệc sẽ mượn dũng sĩ thừa cơ giết ta, sau đó thái tử sẽ dẫn binh vào trong yêu cầu nhường ngôi, đồng thời phong Tề vương làm Thái Đệ”.

Trưởng Tôn Vô Kỵ không chờ Lý Thế Dân nói hết câu, bèn hỏi: “Ra tay trước thì chế ngự được người, ra tay sau thì bị người chế ngự”. Lý Thế Dân than rằng: “Cốt nhục tương tàn xưa nay vốn là điều ác, ta biết rõ họa chỉ trong sớm tối nhưng muốn chờ người ta ra tay trước, sau đó mới theo nghĩa mà đối phó lại cho danh chính ngôn thuận”. Kính Đức nói: “Đại vương nếu lại không nghe lời khuyên bảo thì Kính Đức này không thể ở bên đại vương chịu chết được, xin cho phép cáo từ”. Vô Kỵ cũng nói: “Vô Kỵ cũng xin cáo từ”.

Thế là, Lý Thế Dân bèn triệu tập các quan trong phủ cùng bàn bạc. Mưu thần đều cho rằng cần nhanh chóng ra tay, Lý Thế Dân nói phải bốc một quẻ xem có được không. Bỗng có người xông lên trước giật lấy thẻ bài ném xuống đất nói: “Có nghi vấn mới bói, hôm nay tên đã căng trên dây rồi, không thể không hành động, kẻ nào hành động trước người đó sẽ có đường sống, còn nghi ngờ gì nữa?” Lý Thế Dân ngẩng lên nhìn, hóa ra là Mộ Liêu Trương Công Cẩn thế là lại lệnh cho Trưởng Tôn Vô Kỵ mật triệu Phòng Huyền Linh và Đỗ Như Hối đến bàn bạc.

Hai người họ Phòng, Đỗ cách đây không lâu đã ra sức khuyên Lý Thế Dân hành động, đồng thanh nói: “Cao Tổ đã lệnh cho chúng tôi không được hầu hạ Tần vương, bây giờ nếu một mình đến thăm hỏi khác nào mang tội chết”. Lý Thế Dân thấy hai người không chịu tới, bèn đưa dao cho Kính Đức nói: “Hai người sao lại dám phản ta được? Hãy đi kiểm tra xem, nếu thật sự không chịu đến thì hãy hạ thủ bằng con dao này rồi mang thủ cấp về đây”. Kính Đức và Vô Kỵ cùng đi gặp hai người họ Phòng và Đỗ, nói rằng: “Chúa công đã định kế để hành sự, hai người hãy mau đi gặp chúa công để bàn bạc”. Phòng Huyền Linh nói: “Bốn người chúng ta cùng đi thì quá lộ liễu, chúng ta sẽ đi mỗi người một đường”. Kính Đức và Vô Kỵ đi trước, hai người họ Phòng và Đỗ tự thay đổi y phục bí mật đến vương phủ Tần vương. Mọi người cùng bàn bạc xong kế hoạch.

Buổi tối hôm đó, Lý Thế Dân triều kiến Cao Tổ Lí Uyên. Lý Uyên cho Lý Thế Dân xem mật tấu của thái sử lệnh, trong mật tấu có viết theo xem thiên tượng thì Tần vương sẽ nắm giữ thiên hạ. Lý Thế Dân yêu cầu cho tả hữu lui ra, sau đó nói với Lý Uyên: “Lý Kiến Thành và Lý Nguyên Cáp đã tư thông với hoàng phi, dâm loạn hậu cung”. Lý Uyên nghe xong vừa kinh ngạc vừa phẫn nộ. Lý Thế Dân nói tiếp: “Thần nhi không hề phụ bạc tấm lòng huynh đệ, vậy mà người bọn họ có ý sát hại, lại nói báo thù cho Vương Thế Sung, Đậu Kiến Đức. Thần nhi nếu có chết cũng đã phạm phải tình thân, đã là điều đau đớn, khi làm ma dưới đất cũng bị bọn Vương Thế Sung bị hại trong tay thần nhi chê cười, xin phụ hoàng hãy cứu nhi thần”. Rồi bèn khóc hu hu. Cao Tổ càng kinh ngạc, nói: “Ngày mai ta sẽ thẩm vấn hai đứa chúng, thực ra con cũng nên sớm tham gia”.

Lý Thế Dân sau khi đóng xong vở kịch đó, ngay lập tức lui ra, ngay trong đêm đó bèn vội vàng điều binh khiển tướng, lệnh Trưởng Tôn Vô Kị dẫn quân, mai phục ở cửa Huyền Vũ.

Ngày hôm sau, Lý Kiến Thành, Lý Nguyên Cát vào triều phải đi qua cửa Huyền Vũ, phát giác thấy tình hình có vẻ không ổn vội vàng quay đầu định chạy, nhưng đã bị Lý Thế Dân và Uý Trì Kính Đức chặn lại. Lý Kiến Thành bị Lý Thế Dân bắn chết, Lý Nguyên Cát bị Uý Trì Kính Đức chém chết. Lúc này, bọn thủ hạ của thái tử là Phùng Sí, Phùng Lập Lĩnh, Tiết Vạn Triết trong phủ Tề vương đã dẫn hàng nghìn binh mã đến tấn công Lý Thế Dân, nhưng đã bị quân mai phục trước cửa Huyền Vũ chặn lại. Sau đó nghe nói thái tử, Tề vương đều đã chết bèn qui hàng.

Lý Uyên thấy sự thể đã đến nước này, lại đi trách Lý Thế Dân đã không cẩn thận, suýt nữa để mình rơi vào nguy hiểm, liền lập tức phong cho Lý Thế Dân làm Thái tử, giao cho Lý Thế Dân nhổ cỏ tận gốc bọn Kiến Thành, Nguyên Cát, hạ sát cả nhà. Hơn nữa không lâu sau rút lui, bèn truyền ngôi hoàng đế cho Lý Thế Dân.

Do Lý Uyên trên cao mà không hiểu được tình thế nội bộ lúc đó, vị trí của Thái tử, Tề vương và Tần vương tương đương nhau. Thực lực mỗi bên đều có điểm mạnh yếu. Vì thế ai động thủ giết đối thủ trước, kẻ đó sẽ dĩ nhiên là người nắm quyền hoàng đế, về điều này Lý Thế Dân và các mưu thần võ sĩ đều hiểu rõ, chính là thái tử và Tề vương cũng muốn ra tay trước, giành quyền chủ động. Rõ ràng vì Lý Thế Dân cao tay hơn họ, chỉ có ông ta mới có thể dùng kế “khống chế người trước” một cách linh hoạt. Điều mà kế sách “khống chế người trước” dựa vào chính là cái “trước tiên”, nhưng cái “trước tiên” luôn luôn đến từ cái “bí mật” và “nhanh”. Lý Thế Dân giả vờ “không nhẫn tâm”, bề ngoài không có hành động gì, thực tế một mặt là vì ông có tài cầm quân, bảo toàn danh dự. Mặt khác là vì tính “cơ mật” của hành động. Vua không thấy ông đưa dao cho Uý Trì Kính Đức giết hai người họ Phòng, Đỗ để diệt khẩu, không thấy ông nửa đêm điều binh, không thấy ông giết bao nhiêu người vô tội của hai nhà thái tử và Tề vương, đủ để thấy suy nghĩ của ông ta chỉ là một kẻ quân tử giả dạng, đủ để thấy thành phủ sâu xa, hành động bí mật mà nhanh gọn của ông. Ngược lại, thái tử, Tề vương, miệng nói phải “khống chế người trước”, ngày đêm ra sức “khống chế” (như điều động tinh binh mãnh tướng trong phủ Tần vương), cho nên cơ mật lộ ra ngoài, hành động muộn, bị Tần vương khống chế.

Việc quân cơ đại sự tất phải thần bí khó lường. Cái thần bí khó lường chưa phát ra thì thôi, phát ra tất sẽ có sức mạnh như bão giật, nghiêng ngả núi Thái Sơn, không đạt được mục đích sẽ không nghỉ ngơi. Đó chính là “thần thế” mà Khương Đại Công tán dương - cũng giống như câu nói của Tôn Tử: “Tài tình! Tài tình thay! Không nhìn thấy chút hình tích nào. Thần kì, thần kì thay! Không nghe thấy một âm thanh nào”.

Cho nên Đại Công nói: “Mưu lược chính là sự chu đáo cơ mật”, lại nói: “Khi đại bàng chuẩn bị xuất kích, bay thấp thu cánh lại; khi mãnh thú chuẩn bị chiến đấu, giương tai nằm rình, khi thánh nhân sắp phải ra tay, tất có khí sắc ngu độn”.

Gia Cát Lượng nói: “Chiến đấu thì phải bất ngờ, mưu lược thì phải cơ mật, người nhiều thì phải bình tĩnh, tư tưởng thì phải thống nhất”. Mưu đồ bị tiết lộ sẽ khiến cho kẻ thù hiểu được âm mưu của mình, sẽ có sự phòng bị. Mưu lược như vậy còn chẳng bằng không có mưu lược.

Trong cuộc chiến mưu lược, không những phải lấy sự bảo mật là nguyên tắc đầu tiên, còn phải chuẩn bị những kế sách khác để địch không thể ngờ tới, đó mới là nguyên tắc bảo mật hàng đầu.

Khi dùng phương pháp này để đoán định kẻ địch thì phải hiểu rằng kẻ địch cũng có thể dùng lại phương pháp này để đoán định mình. Ta có thể mưu đánh địch, địch cũng có thể mưu đánh ta. Ta có thể dùng biện pháp này để kích động địch, địch cũng có thể dùng biện pháp này kích động ta. Ta đang tập trung thăm dò cơ mật của địch thì địch cùng đang thăm dò cơ mật của ta. Nói đến mưu lược là nói đến “xuất quỷ nhập thần”, bất ngờ thắng, “bất ngờ không thể lường”, hễ kẻ thù đoán được ta tuyệt đối không làm như vậy, ta ngược lại hãy cứ làm như vậy, nếu kẻ thù cho rằng ta tuyệt đối sẽ như vậy thì ta lại tuyệt đối sẽ không như vậy.

Mưu lược là ở chỗ vượt xa những tình cảm, lý lẽ, quy tắc thông thường. Mưu những cái mà kẻ thù không dám mưu, nghĩ những cái mà kẻ thù không nghĩ đến, mới là thần kì. Mưu lược đạt tới sự thần kì chính là không phải cơ mật cũng là cơ mật. Chính là nói ra mà kẻ thù cũng không tin, ngay cả người trong thiên hạ cũng không thể tin, mà ta lại làm như vậy sẽ tự nhiên đạt tới cái ngưỡng của sự thần bí.

Cho nên Lão Tử nói: “Huyền Đức vừa sâu lại vừa xa” lại nói: “Thật là huyền diệu, huyền diệu tới mức không ai, mò được cửa ngõ”. Cho nên bí mật thì có thể thông suốt, không trở ngại. Đó chính là cơ cấu huyền diệu của đạo.

103. QUÂN TỬ DÙNG MỒM MIỆNG CHỨ KHÔNG DÙNG TAY CHÂN

Dùng lý để thuyết phục người, trước co sau duỗi, giữ hai đầu nhưng dùng ở giữa - chính là nghệ thuật xử thế biết co biết duỗi.

Có một người nước ngoài từ phương Tây đến Trung Quốc, ông ta nhìn thấy một cảnh tượng khiến ông ta vô cùng ngạc nhiên, băn khoăn không hiểu. Một hôm, ông ta thấy có hai người Trung Quốc đang cãi nhau trên đường, mức độ kịch liệt của cuộc cãi nhau đó nếu ở các nước phương tây thì sớm đã đánh nhau đến sứt đầu chảy máu rồi, nhưng hai người Trung Quốc này mặc dù cãi nhau đến sùi bọt mép, nổi gân cổ, mắt long sòng sọc, mà vẫn cố gắng kiềm chế đôi tay mình không chạm vào người đối phương. Hai người Trung Quốc ấy cứ tiếp tục “đấu” như vậy cho tới khi mặt trời lặn. Ông ta cảm thấy rất băn khoăn khó hiểu. Thế là bèn đi thu thập các tài liệu có liên quan nghệ thuật xử thế của người Trung Quốc để học hỏi.

Người nước ngoài này sau đó đã nói một câu rất hay: “Nếu có một người nào tự xưng là hiểu biết Trung Quốc thì đó chính là biểu hiện người đó không hề hiểu gì về Trung Quốc”. Muốn hiểu Trung Quốc tốt nhất trước hết hãy học làm một người Trung Quốc. Cái gọi là người Trung Quốc chính là cố gắng đối xử với người khác bằng nghệ thuật xử thế của Trung Quốc. Ở điểm này, chúng ta nên phân biệt rõ sự khác nhau giữa “là” và “làm”, là một người Trung Quốc, không nhất định có thể làm một người Trung Quốc. Bởi thế, người Trung Quốc từ xưa đến nay đều nhấn mạnh việc “làm người”. Rất nhiều người nước ngoài sở dĩ khó hiểu được người Trung Quốc là do sự khác biệt về văn hóa giữa hai bên, đồng thời cũng do họ không được học làm người Trung Quốc trong môi trường Trung Quốc như những người Trung Quốc. Người Trung Quốc có thái độ bao dung đối với vạn vật, thái độ này có thể khái quát bằng hai chữ “hòa hợp”. “Hòa” tức là điều hòa, cổ nhân nói: “Dĩ tha bình tha vi chi hòa”, có nghĩa là “điều hòa, thống nhất hai loại sự vật khác nhau nói trên thì gọi là hòa”, cũng chính là “Cương nhu (rắn mềm) phát tán, biến động tương hòa”. “Hợp” tức là hợp nhất, ví dụ như “thiên nhân hợp nhất” (người và trời hòa làm một). Hòa hợp chính là điều hòa, hợp nhất tất cả các mặt đối lập trong cõi đất trời như trời và người, người và người, người và vật, người và thú, dài và ngắn, chậm và nhanh, mừng và giận, buồn và vui... thành một chỉnh thể hữu cơ, khiến nó tương phụ tương thành, tương sinh tương trưởng (cùng trợ giúp, cùng sinh ra, cùng phát triển). Lấy gia đình Trung Quốc làm ví dụ, các thành viên khác nhau trong gia đình với sự khác biệt về thứ tự giữa người trên người dưới, đều hòa hợp thành một chỉnh thể “hoàn mỹ”, vừa thống nhất vừa đối lập một cách hài hòa. Khổng Tử viết: “Lễ chi dụng, hòa vi quý” (dùng lễ thì hòa hợp là điều quý nhất), có nghĩa là điều hòa, cân bằng mối quan hệ giữa người với người, điều hòa những mâu thuẫn trong cuộc sống, đây là nguyên tắc sống của người Trung Quốc. Quan niệm đó chính là “trì trung” (giữ lấy sự trung hòa) trong khi làm người của người Trung Quốc. Đối đãi với người khác phải giữ được sự trung hòa, hành sự cũng phải giữ lấy sự trung hòa, ấy chính là nghệ thuật xử thế của người Trung Quốc. Thực ra muốn hiểu được người Trung Quốc cũng không khó lắm, chỉ cần ghi nhớ bốn chữ “năng khuất năng thân” (biết co biết duỗi), đồng thời dùng nó để kiểm chứng cuộc sống của người Trung Quốc, nhất định sẽ phát hiện ra người Trung Quốc vốn cũng đơn giản và dễ hiểu.

Quả vậy, khi người Trung Quốc xử thế, không ai không coi bốn chữ “năng khuất năng thân” là liều thuốc linh đơn thần kỳ trị bách bệnh, bất luận là gặp tình thế nào, ở vào hoàn cảnh nào, đều chỉ đem nó ra mà “dĩ bất biến ứng vạn biến” (lấy cái bất biến ứng phó với vạn biến). Khuất phục đối phương, lại không thể bị đối phương khuất phục, điều hòa mâu thuẫn giữa chủ thể và khách thể, ngoài dùng nghệ thuật “co duỗi” ra, người Trung Quốc dường như không có cách lựa chọn nào khác. Trí tuệ suy nghĩ về “co duỗi” tuy đã sớm thấy từ thời Thuấn Vũ, nhưng người thực sự coi nó là nghệ thuật sống cao nhất, đem nó phổ biến khắp nhân dân Trung Quốc chính là Khổng Tử. Khổng Tử vào 2500 năm trước khi phương tiện thông tin còn chưa phát triển, thường tuyên truyền với mọi người: “Trung dung chi vi đạo dã, kỳ chí kỷ hồ!” (Đạo Trung dung thật cao diệu thay!) “Trung dung” được nhà nho đời Tống là Trình Tử giải thích là: “Bất thiên chi vị trung, bất di chi vị nhi” (ở vào vị trí không thiên lệch). “Trung” chính là chính đạo trong thiên hạ, “dung” chính là định lý trong thiên hạ. Người hiện đại giải thích: “trung” chính là không nghiêm, “dung” là bình thường phổ thông, giống như người chơi cờ vây đi quân cờ không nhanh, không chậm, bình thường và phổ thông thường là kết quả của việc duy trì sự trung hòa, cũng giống như đồ thị phân bố trong số học, càng ở khu giữa thì tỉ lệ càng lớn, sự việc sẽ càng bình thường. Cách xử thế giữ ở mức trung hòa, thông tục chính là sự hài hòa. Con người thiên về hai cực thì khó tránh khỏi những thăng trầm bất thường.

104. IM LẶNG LÀ VÀNG

Cần duỗi trong im lặng.

Những điều hiểu thì không hiểu, những điều không hiểu thì lại hiểu, biết giống như là không biết, đó chính là chừng mực cao nhất.

Thường ngôn nói: “Trăm bệnh đều từ mồm mà vào, trăm họa đều từ mồm mà ra”. Khi giao thiệp với mọi người, nên nói gì, không nên nói gì đều cần phải thận trọng. Trong cuộc sống, mâu thuẫn thường xuất phát từ lời nói nhiều, thị phi là sự khởi đầu của những điều thị phi. Rất nhiều việc vốn không có gì quá căng thẳng, nhưng lời qua tiếng lại, sự việc lại đi quá giới hạn. Không hiểu sao lại luôn có người gây sự vô cớ, đem chuyện làm đề tài, lại còn thêm mắm thêm muối, nói không thành có, đổ thêm dầu vào lửa. Nói chuyện phiếm là việc của những kẻ nhàn rỗi, người bận bịu không cần phải đi tìm hiểu.

Chuyện thị phi là điều thường thấy, khi không nghe tự nhiên sẽ trở thành không có. Người ta thường nói sau lưng người khác, nào có ai dám nói trước mặt? Người thích nói này nói nọ ở sau lưng người khác cũng luôn bị người khác nói sau lưng. “Người bất nhân với ta, ta sẽ bất nghĩa với người”, người Trung Quốc hy vọng trong cuộc sống của họ cố gắng không gây thù hằn, xúc phạm một người thì dễ, làm bạn với một người thì khó. Cho nên, cổ nhân có câu: “Bình sinh thích nhất là cá không có lưỡi, du ngoạn khắp sông hồ mà không có thị phi”.

Khổng Tử nói: “Khả dử dục nhi bất dữ chi ngôn, phu nhân bất khả dữ dục nhi dữ chi ngôn, thất ngôn” (người có thể dạy được mà không nói, phu nhân ta không thể dạy được mà lại nói, đều là mất lời nói. Kẻ biết thì không mất người, cũng không mất đi lời nói). Hàn Dũ thậm chí cho rằng bất chấp có thể nói hay không, đều không cần phải nói, rằng: “Người không biết nói mà nói thì có thể nói chuyện với chính mình, người nào biết nói thì im lặng mà ý nghĩa của câu nói vẫn được truyền đi”. Thế mới là “im lặng là vàng”. Nói nhiều luôn luôn chuốc lấy thị phi. Người Trung Quốc rất thích câu nói: “Thêm một chuyện, không bằng bớt đi một chuyện”. Không có chuyện thì không có thị phi, nhiều chuyện thì càng chuốc lấy vạ. Con người ai cũng có tính hiếu kỳ, có người thì dùng không đúng chỗ, thích biến những chuyện riêng tư của người khác, lấy việc nghe ngóng tin tức làm trò vui. Thực ra, một người hiểu được chuyện riêng của người khác càng nhiều, những phiền phức mà họ gặp phải càng lớn. Không ai thích người khác quá hiểu về mình, vì vậy đối với người hiểu quá rõ về mình, người ta xu hướng có phòng bị chắc chắn, thậm chí thù ghét trong lòng. Cho dù là bạn tốt, một ngày nào đó nhất thời cao hứng sẽ nói những điều bí mật riêng tư của anh ta với bạn, nhưng rồi có lẽ sẽ tự nhiên hối hận, trong lòng để ý. Bí mật được kể cho người khác biết, đối với bản thân mình luôn là một sự uy hiếp nội tại. E rằng một ngày nào đó người đó lại kể sau lưng, cho nên ra tay trước là khôn. Có câu nói rằng: “Biết ít chuyện thì phiền toái ít, biết nhiều thì thị phi sẽ nhiều”. Vì thế, kiểu nói chuyện “trong nhà chưa tỏ ngoài ngõ đã tường” đối với người muốn làm xong việc của mình đều không có ý đi thăm dò. Vui với việc xem quanh quanh trên đường đa phần là người nhàn rỗi.

Bản thân không gây sai phạm sẽ không có người đàm tiếu. Các bậc phụ huynh ở Trung Quốc thường giáo dục con cái họ nhất thiết không chú ý đến chuyện phiếm để tránh mang họa vào thân. Trong xã hội phong kiến Trung Quốc, luật pháp quốc gia chưa hoàn thiện từ hình thái ý thức đến kiến trúc thượng tầng, trong điều kiện không có sự bảo vệ của pháp luật, nào sợ xuất phát từ tính hiếu kỳ mà xen vào chuyện tranh chấp của người khác, không những không thể giải quyết được mâu thuẫn lại còn mất công giải thích. Do mối quan hệ giữa người với người đa số đều được điều tiết bởi đạo đức, phong tục, thiếu sự bảo vệ nghiêm khắc, toàn diện của luật pháp, cho nên mỗi người tự bảo vệ mình là vô cùng quan trọng. Chỉ cần mỗi người cố gắng không phạm sai lầm, tự nhiên giữa người với người sẽ không phát sinh mâu thuẫn. Cổ nhân tuy coi trọng cái dũng, cái nghĩa, nhưng trừ số ít các hiệp khách, đại đa số trong nhân dân không có thói quen đó. Người Trung Quốc khi có việc không muốn dẫn đầu, bởi vì xã hội không tán dương những loại người như vậy, cũng không tuyên dương thành tích của họ.

Vì thế, xã hội không tạo ra điều kiện tất yếu. Người Trung Quốc coi trọng khả năng đoàn thể xã hội, tuy phạm vi quản lí của xóm phố không rộng - nhưng một số tổ chức hòa giải tranh chấp trong dân (ví dụ như Phúc Đường (nhà thờ tự) của dòng họ hay các tổ hòa giải khu phố) lại có thể bổ sung thiếu sót đó. Chỉ dựa vào sự xuất đầu lộ diện của một người muốn dẹp tan bất bình, người khác sẽ cho rằng bạn là người nhiều chuyện, thậm chí còn nghi ngờ bạn có vấn đề gì.

“Thêm bạn bớt thù” thường được người ta coi là nghệ thuật xử thế để sống vui vẻ. Đây cũng là suy nghĩ vì con cái đời sau, gọi là “giữa đường không đâm vào gai góc, sau này khỏi phải treo áo cháu con”. Bởi thế, xét về mặt biểu tượng, người Trung Quốc thường thích là người tốt, việc tốt!

Đối đãi với người với vật, đều tuân theo câu cách ngôn về cách xử thế, lễ tiết qua lại: “Người lính ta một phần, ta kính người muôn phần”. Người Trung Quốc tin tưởng hành vi của con người đều có báo ứng nhân quả. Cho nên bài học về xử thế của người xưa vẫn lưu truyền đến nay: im lặng là vàng.

105. NGUỒN GỐC VUI VẺ CỦA NGƯỜI BA PHẢI

Người biết co biết duỗi lấy đức báo oán.

Người Trung Quốc có câu: “Bậc đại nhân không chấp kẻ tiểu nhân” tức là không giống với suy nghĩ thông thường của người khác, trước tiên phải chiến thắng đối phương về phong thái, để cho đối phương cảm thấy bản thân anh ta chỉ là kẻ tiểu nhân nhỏ mọn. Kiểu “đại nhân” này là những bậc quân tử có lòng bao dung rộng lớn. Trong “Thái Căn Phổ” có câu nói thế này: “Thuật xử thế nhường một bước là cao, lùi là cái gốc để tiến, khoan dung với người khác thêm một phần là phúc, lợi cho người chính là cho mình”. Xử thế hòa hợp với người, một mặt nhường bước, mặt khác vui vẻ tán dương người khác. Đó chính là phong thái của “người quân tử”, là Triết học xử thế của bậc “đại nhân”. Tính tình khoan dung độ lượng dễ khiến cho người khác cảm thấy an toàn khi tiếp xúc, sự thoải mái có lợi cho tình cảm trao đổi giữa hai bên, mà sự hiểu biết nơi sâu thẳm nội tâm của đối phương sẽ tốt cho quan hệ hai bên.

Khổng Tử nói: “Người quân tử thẳng thắn vô tư, kẻ tiểu nhân thì bi ai ủ rũ”. Thẳng thắn, vô tư, rộng lượng, khoan dung, tấm lòng có bao dung thì con người mới thoải mái, mới có thể vô tư, không dễ cáu giận, đó là nghệ thuật xử thế khoan dung độ lượng của con người. Chẳng trách cuốn “Nhiễm ngôn” cũng viết rằng: “Trăng qua rằm thì trăng không sáng rõ, con người đến độ trung niên thì vạn sự hòa hợp”. Trong đó, ý nghĩa của chữ “hòa” vô cùng sâu sắc, nó có thể dung người dung vật, cho nên có thể dẫn tới sự vui vẻ. Con người ta vốn không cần phải quá hà khắc với người, với mình. Khoan dung không những là một nghệ thuật trong giao tiếp giữa người với người mà còn là thái độ đối nhân xử thế, càng là một sự tu dưỡng về nhân cách. Người xưa có câu: “Lấy lòng khoan thứ để bao dung vật, vật tất sẽ quay về, nghiêm ngặt hà khắc thì lòng bần tiện sinh ra mà không có sự tự giác. Cho nên bậc đại nhân để vật tự do thoải mái, không làm khổ người, không xét nét người, bởi vậy có thể kết giao bốn biển”. Từ xưa, người Trung Quốc lấy lòng khoan dung làm trọng. Vốn có câu cách ngôn rằng: “Đỉnh đầu tướng quân có thể phi ngựa, trong bụng tể tướng có thể giong thuyền”. Phương Tây cũng có câu nổi tiếng: “Trên thế giới, cái lớn nhất là đại dương. Rộng lớn hơn đại dương là bầu trời, rộng lớn hơn bầu trời là tấm lòng”. Có thể thấy lòng khoan dung của con người đã ca tụng phẩm chất tốt đẹp của họ và được thể hiện rõ từ trong ra ngoài.

Các học phái nổi tiếng cổ xưa của Trung Quốc phần lớn đều sùng bái tinh thần khoan dung độ lượng. Trong đó, nổi tiếng là ba học phái: Nho, Đạo, Phật. Trong các bài học về khoan dung độ lượng của Nho, Đạo, Phật thì Phật gia cho rằng lòng khoan dung độ lượng là vô điều kiện. “Dập tắt lửa trong lòng, thắp lên ngọn đèn Phật”.

Nỗi uẩn khúc tới trời cao cũng có thể đảo ngược được, có một câu chuyện để chứng minh như sau: Một đôi vợ chồng sống gần Tự Ẩn thiền sư. Trong nhà có một cô con gái chưa chồng mà có chửa, bố mẹ bức hỏi con gái, cô ta bèn chỉ Tự Ấn thiền sư là bố của đứa trẻ, bố mẹ cô ta đương nhiên rất tức giận đi tìm Tự Ẩn. Tự Ẩn nghe xong câu chửi mắng, cuối cùng rồi mới nói “Ra thế à?”. Sau khi đứa trẻ ra đời, vợ chồng nhà kia lập tức đem đến cho Tự Ẩn đại sư. Đại sư tuy chịu tiếng xấu ở bên ngoài nhưng không hề bận tâm, hết lòng nuôi đứa trẻ khôn lớn. Vài năm sau, cuối cùng chân tướng sự việc đã bị bại lộ, hóa ra cha ruột của đứa trẻ là một tội đồ. Cặp vợ chồng đã từng làm nhục đại sư này không còn chỗ đứng bèn đến chỗ ẩn sư dâng lên lễ vật tạ lỗi và yêu cầu trả con về cho họ. Khi giao đứa trẻ về, Tự Ẩn đại sư chỉ nói một câu rất nhẹ nhàng: “Chính là như vậy sao?”. Không khó để thấy rằng, Phật gia dạy con người lấy ân báo oán, lòng bao dung không gì có thể sánh được.

Lấy đức báo oán là bài học của Phật gia, có người hỏi Khổng Tử, thánh nhân của Nho gia rằng: “Lấy đức báo oán như thế nào?” Khổng Tử trả lời: “Nho gia dạy con người hãy khoan dung với người khác. Bề ngoài là vì người, nhưng thực chất là vì mình. Nho gia lấy nhân ái để mưu cầu sự hòa thuận giữa người với người, thực ra loại nhân ái này là với mục đích có lợi cho bản thân”. Vu Chướng hỏi: “Lấy gì để đạt được “nhân”?” “Năm điều đó là “cung, khoan, tình, mẫn, tuệ” (cung kính, khoan dung, tình cảm, nhạy bén và sáng suốt). Cung kính thì không xấc xược, khoan dung thì sẽ được lòng của quần chúng. Tình cảm thì sẽ được người yêu quí, nhạy bén thì có công lao, sáng suốt đủ để sai khiến người khác”. Khổng Tử tuy nói vậy nhưng thực ra là nói về lợi ích của bản thân. Khoan dung thì được lòng quần chúng, vì vậy muốn được lòng quần chúng thì phải khoan dung. Các nhà chính trị rất muốn được lòng quần chúng, cho nên rất biết thể hiện lòng khoan dung. Lật lại trang sử xưa thì thấy rằng phàm là những nhà chính trị có một chút thành tựu thì không ai không có lòng khoan dung. Trong “Hậu Hán thư” có ghi rằng: Thời Đông Hán, có vị đại phu Lưu Khoan khoan dung, độ lượng, có người mất trâu, nhận nhầm trâu đóng trong xe, khoan dung không nói gì, xuống xe đi bộ về. Người nhận lầm trâu lại trả trâu về, cúi đầu tạ ơn mà nói rằng: “Thật phụ lòng người trên, xin hãy được chịu tội” bèn khoan dung nói: “Vật có bao nhiêu loài giống nhau, sự việc khó tránh được sai sót, tại sao phải tạ ơn?”. Con người Lưu Khoan, quả thật danh bất hư truyền. Vợ của ông ta vì muốn thử xem lòng khoan dung của ông đến mức nào, bèn nhân lúc ông muốn vào triều dâng tấu, đã ăn mặc chỉnh tề, cố ý sai người hầu dâng món ăn lên và làm bẩn bộ triều phục. Lưu Khoan không hề thay đổi sắc mặt, mà lại nhẹ nhàng hỏi: “Có bỏng tay không? Từ đó có thể thấy được lòng khoan dung của ông là rất lớn, có thể xứng đáng là bậc trưởng giả. Kết quả là con đường làm quan của ông diễn ra hoàn toàn thuận lợi, làm đến chức Thái Úy, Thiếu phủ. Khoan dung với sự vô lễ hay lỗi lầm của người khác sẽ làm cho người ta phải khâm phục bạn, sau đó bạn sẽ có được những kết quả tốt không ngờ tới. “Bị hố hãy tích lại, muốn làm tốt biến to thành nhỏ” chính là ý nghĩa này. Lâm Ngữ Đường đã đúc kết lòng khoan dung thành một câu: “Khoan dung là phẩm chất vĩ đại nhất trong nền văn hóa Trung Quốc, nó cũng sẽ trở thành phẩm chất vĩ đại nhất của nền văn hóa thế giới sau này”.

Tinh hoa của học thuyết Nho gia là nghệ thuật điều hòa các mối quan hệ giữa người với người. Khoan dung là một bộ phận cấu thành quan trọng của loại hình nghệ thuật này. Sự vận dụng cụ thể của khoan dung trong cuộc sống là sự hiền hòa, như lời Khổng Tử nói: “vô ý, vô cớ, vô tất, vô ngã” tức là thế này cũng tốt, thế kia cũng được, tùy cơ ứng biến, những người có tính hiền hòa như thế thì người Trung Quốc gọi là người “ba phải”. Người có tính ba phải nổi tiếng nhất phải kể đến Tư Mã Đức Tháo thời hậu Hán, ông ta khi nghe Lưu Bị cất nhắc Gia Cát Khổng Minh bèn nói “tốt”. Có người nói với ông ta rằng đứa con đã chết, ông ta nói: “Tốt quá”. Người vợ trách rằng: “Con người lấy đức làm trọng, sao nghe thấy chuyện con người ta chết mà lại nói là tốt”. Ông ta lại trả lời: “Ta lại thấy như vậy là tốt”. Vì thế, chuyện người có tính ba phải này lưu truyền cho tới ngày nay. Tư Mã tiên sinh sao lại không thể phân biệt được thị phi, chẳng qua là không để tâm chú ý những việc lặt vặt trong đời sống mà thôi. Sự hòa dịu của con người tuy không bắt buộc giống như Tư Mã Đức Tháo, nhưng tinh thần này vẫn có ích trong việc đối nhân xử thế. Tô Tử Hiền có câu rằng: “Thối nhất bộ hành an lạc pháp, thuyết tam ca hảo hỉ hoan duyên” (lùi một bước là cách để an lành, nói “ba phải” là nguồn gốc của vui vẻ). Trong cuộc sống, thái độ xử thế khoan dung “đại nhân không tính toán với tiểu nhân” rất đáng được noi theo, trong suy nghĩ của bậc “đại trượng phu”, trời đất là mênh mông, cuộc sống là vui vẻ, tinh thần là tự do, cho nên người khoan dung độ lượng có thể có thái độ khoan dung thế nào cũng được đối với cuộc sống.

106. NỤ CƯỜI CHỈ LỘ MỘT PHẦN BA

Cười chính là một hình thức nghệ thuật co mình, trào phúng bản thân chính là tự kiểm điểm lại mình trong sự “co”, đả kích người khác thì khí thế không thể cản lại.

Cười là một nghệ thuật cuộc sống, trào phúng là một loại hài hước. Một người nếu có thể cười bản thân mình thì cũng có thể thấy được sự đáng cười của người khác. Trong cuộc sống, một số người cứ chăm chăm vào lợi ích nhỏ nhoi của mình, chuyên tâm vào việc biểu diễn các loại, các kiểu kệch cỡm thì cái hư danh và sự hẹp hòi của họ sẽ làm bạn cảm thấy buồn cười.

Tất cả những sự giả dối, ra vẻ, bịa đặt, vòng vo của con người một khi bị soi tỏ bởi tâm trạng bình tĩnh, bộc trực nhất lập tức sẽ biến thành trò cười. Trong lòng khoáng đạt, vì thế, tất cả mọi thứ trong mắt buồn vui thích giận đều được, đắng cay ngọt bùi cũng tốt, đều cũng có thể cười cười, nói nói, trong lòng cảm thấy thoải mái; nếu phân tách quá rạch ròi thì sẽ không thoát ra khỏi sự tính toán lợi lộc ân oán đối với tất cả mọi sự việc, loại người này không có chút hài hước nào đáng nói. Nếu vượt qua được những tính toán lợi lộc thế tục trong lòng, khoan dung độ lượng thì óc hài hước sẽ không cần kêu mà tự đến. Trong quan hệ giữa người với người, sự hài hước giống như mưa thuận gió hòa, có thể làm tan tất cả nỗi bực dọc. Người Trung Quốc đều hiểu được, đã chẳng hề để ý tới thì chỉ cười cười quên hết mọi buồn phiền trong đầu, trong không khí thuận lợi này, con người thường thường dễ dung nạp những lời nói khó nghe, một lời nói khó nghe chỉ cần xuất phát từ miệng một kẻ khôi hài thì sẽ không cảm thấy hổ thẹn gì cả. Những bề tôi ưu tú trong cung đình xưa thường có thể nói lời hài hước với vua mà không gặp họa, trong lời ẩn lời hoặc trong lời có chút hài hước thì giống như một viên thuốc tiên bọc đường, một khi phát hiện ra nó đắng thì đã nuốt vào trong bụng rồi. Trước mặt vua, những bề tôi thông minh đều giỏi về cách làm thuốc bọc đường để có thể uyển chuyển đưa ra lời can gián. Kỹ xảo miệng lưỡi của bọn họ thường làm cho những vị quan cứng rắn không thể không vứt bỏ tính cố chấp của mình, ví dụ chuyện Mạn Tử Thâm chôn chó, Mạnh Yếu Khiếm chôn ngựa. Theo ghi chép của Thái Sử Công, Tần vương từng muốn mở rộng phạm vi phía Đông đến Hàm Cốc Đầu, phía Tây đến kho Ung, Trần. Ưu Chiên nói rằng: “Giỏi. Trong số rất nhiều cầm thú từ phía Đông đến, bọn trộm cướp từ phía Đông lại, hươu nai có thể đủ dùng rồi”. Tần vương vì thế mà thôi. Ngay Tần Thủy Hoàng, tự nhận là Tôn Giả vĩnh viễn cũng bất giác phải uống loại thuốc bọc đường này và phải chịu sự xảo quyệt của thuộc hạ. Trong quan hệ bình thường giữa người với người thì loại ngôn ngữ nghệ thuật này cũng thường được sử dụng. Thuốc bọc đường tại sao lại dễ nuốt? Là bởi vì nó không để lộ sự đắng ra bên ngoài, hoa tươi thì nên ngắm nhìn từ xa, cho nên sự hài hước chính là lời nói chỉ nói một nửa, “người khôn cái cười chỉ lộ một phần ba”.

Đặc điểm quan trọng khác của sự hài hước chính là sự hàm súc, tức là nói những lời không rõ ràng, nói nửa chừng để cho người khác phải suy nghĩ. Giả sử như đối phương có óc hài hước thì cái dư vị lấp lửng này chính là chỗ để thưởng thức trí tuệ hài hước. Nhưng nếu đối phương lại muốn thẳng thắn rõ ràng, vào ngay vấn đề thì sẽ khiến người ta cảm thấy vô vị. Theo sử ghi chép, Lưu Định đời Tấn ở ngôi tam tự, tuy danh vọng hiển hách nhưng có tính ưa cần kiệm, ghét xa xỉ. Đến chơi nhà Thạch Sùng, vào nhà xí, thấy có một bức màn hoa, một cái đệm rất đẹp, hai nô tỳ bê bình xông hương, Định bèn quay lui, cười nói với Sùng: “Vào nhầm phòng ngủ”. Sùng nói: “Là nhà xí đó”. Định nói: “Kẻ sĩ nghèo này chưa từng thử qua thứ đó”. Ở đây, Lưu Định làm ra vẻ hồ đồ, nhầm nhà xí với phòng ngủ, chẳng những đã chế giễu sự xa xỉ trong sinh hoạt của Thạch Sùng mà còn để lại cho Thạch Sùng và những người khác những ý tứ sâu sắc ý vị, có thể thu được hiệu quả bất ngờ so với những lời khuyên can hay châm chọc thẳng thắn.

Cười là một nghệ thuật sống, cũng là một thái độ sống của con người. Cuộc sống có rất nhiều gánh nặng cần có sự hài hước để giải tỏa sự buồn phiền, cũng có rất nhiều ân oán giữa con người với con người cần có tiếng cười để xóa bỏ sự âm u. Những giấc mộng đẹp đã bị tan ra bởi hiện thực, những hài kịch bị thay thế bởi bi kịch, người ung dung tự tại ít nhất cũng có cơ hội tự trào để nhẹ nhàng đối mặt với tất cả. Người không có sự hài hước này thì sẽ không có sự hiểu biết, thông cảm với người khác, không hiểu được điểm yếu và lỗi lầm của người khác. Trong cuộc sống không thể toàn mỹ, con người cũng khó tránh khỏi lỗi lầm, nhưng người thông minh thường lấy sự hài hước mà tự cười thì càng có thể ung dung tự tại trong cuộc sống.

Có thể tự cười chính mình mới có thể tránh được sự châm biếm của người khác.

107. HỒ ĐỒ LẠI CÀNG HỒ ĐỒ

Co trong hồ đồ, duỗi trong hồ đồ.

Có người bề ngoài trông rất cố chấp, nhưng bên trong thì xử sự rất linh hoạt, có người bề ngoài rất linh hoạt nhưng bên trong hầu như chẳng có gì.

Nhân loại giống như một ống kính vạn hoa, một con người giữa những biến động phải sử dụng sự thông minh, trí tuệ đủ để tính được lợi hại, để đề phòng sự biến động không thể dự đoán trước được, nhưng có lúc không bằng lặng lẽ quan sát động tĩnh, giữ vẻ ngu độn. Nghệ thuật xử thế này thật ra còn cao hơn sự thông minh một bậc. Thông minh là trí tuệ trời phú, hồ đồ là biểu hiện của sự thông minh. Con người quý ở chỗ là có cả sự thông minh và ngu xuẩn bên mình, lúc đáng thông minh thì thông minh, chỗ đáng hồ đồ thì hồ đồ. Tùy cơ ứng biến. Khổng Tử luận về con người, lấy “tri” (biết) và “nhân” để phân biệt, chính là: người trí vui vẻ, người nhân cũng vui vẻ, người trí động, người nhân tĩnh. Chu Hy trong “Tứ thư tập chú” có giải thích rằng: người tri tức là người biết làm việc gì đó thuận buồm xuôi mái như nước chảy. Người nhân tức là người nhân đức theo đạo nghĩa mà làm, vững chãi như núi. Sự khác biệt của người thông minh và hồ đồ đại để là như vậy.

Lão Tử có lẽ là người đầu tiên đã nâng nghệ thuật xử thế hồ đồ lên bậc cao nhất của lí luận. Ông tự cho rằng: “Người trần tục lúc nào cũng rõ ràng, chỉ có ta là mơ màng. Người trần tục lúc nào cũng hoạt bát, chỉ có ta là buồn rầu”, nhưng “đạo” - phạm trù hạt nhân trong triết học của Lão Tử lại càng là cái ranh giới “nhìn không thấy, nghe mà không rõ, học mà không biết”. Dường như hồ đồ mà lại không phải hồ đồ, thông minh mà lại không là thông minh. Con người sống theo “đạo” thì sẽ “thẳng mà như cong, khéo mà như vụng, giỏi nói mà như lắp bắp”. Trong tương lai, người Trung Quốc sẽ giữ quan điểm biện chứng đối với “trí tuệ” và “ngu xuẩn”. Câu chuyện Ngu Công và Trí Tẩu trong sách “Liệt tử. Phần Thang vấn” chính là cái cốt lõi để chúng ta hiểu được trí tuệ và ngu xuẩn. Trang Tử nói: “Biết điều ngu xuẩn thì không phải là ngu xuẩn, biết cái huyễn hoặc không phải là kẻ huyễn hoặc”. Con người chỉ cần biết mình có ngu xuẩn và huyễn hoặc, không phải tính toán là ngu xuẩn, huyễn hoặc thật hay không. Là ngu xuẩn hay huyễn hoặc, trong lòng mỗi người rõ là được rồi.

Khổng Tử nói: “Ninh Võ Tử, một nước có đạo thì biết, nước vô đạo thì ngu, cái biết có thể đủ đầy”. Ninh Võ Tử chính là Ninh Du, một đại phu của nước Vệ thời Xuân Thu. Khi ông phò trợ Vệ Văn Công thì thiên hạ thái bình, nhưng sau khi đến con của Vệ Văn Công là Vệ Thành Công chấp chính thì quốc gia lại đại loạn, Vệ Thành Công chạy sang nước khác. Ninh Du ở lại nước nhà vẫn trung thành với quốc gia. Bề ngoài tỏ vẻ là người hồ đồ, đó chính là cách xử lý sáng suốt để bảo vệ mình. Vì thân là trọng thần quốc gia, không biết bảo vệ mình thì làm sao có thể trị quốc. Sau đó, Chu Thiên Tử ra mặt mời ba chủ chư hầu Tấn Văn Công dẫn quân vào nước Vệ, giết hết quần thần, lập lại Vệ Thành Công. Ninh Du vẫn giữ chức vị đại phu. Đó là điển cố của Khổng Tử về việc thưởng thức “cái ngu”, ông rất khâm phục Ninh Du về cách “nước vô đạo thì ngu” của Ninh Du, cho rằng người bình thường có thể thông minh như Ninh Du nhưng khó có thể hồ đồ như ông ta. Trong sự hỗn loạn về chính trị trong xã hội tầng lớp thượng lưu xưa của Trung Quốc, hồ đồ là công phu cơ bản giữa những hỗn tạp quyền lực chốn quan trường. Lấy thời Tam Quốc làm ví dụ thì thấy có hai cảnh biểu diễn đầy phong cách. Thứ nhất là khi Tào Tháo, Lưu Bị uống rượu luận về anh hùng, Lưu Bị giả vờ hồ đồ để thoát thân. Hai là khi Tào Mã tranh quyền, Tư Mã Cổ giả bệnh hồ đồ mà giết được Tào Sang. Người đời sau thường nói rằng: “Thông minh thường không đủ, hồ đồ là công thần”. Tô Đông Pha nổi tiếng thông minh nhưng con đường sự nghiệp của ông ta lại gập ghềnh, ông ta đã từng làm bài phú than rằng: “Mọi người đều nói thông minh là tốt, ta lại bị thông minh làm hại một đời, nguyện sinh con ngu đần thì chẳng có gì khó khăn mà không thành công thần”. Làm quan có thể ngu xuẩn, nhưng làm chính trị phải sáng suốt, phân biệt rõ ràng, không hỗn độn.

“Khó có được sự hồ đồ” là câu danh ngôn chí lý của một người rất thành công trong học thuyết hồ đồ - Trịnh Bản. Ông ta đã tôn xưng hệ thống này thành: “Thông minh là khó, hồ đồ cũng khó. Từ thông minh chuyển sang hồ đồ lại càng khó. Bỏ một việc, lùi một bước là để yên lòng, không mong sau này sẽ được báo phúc”. Làm người mà thông minh quá, chỉ muốn nghĩ đến cái lợi nhỏ trước mắt, gặp chuyện giả vờ hồ đồ thì chẳng qua chỉ chịu thiệt một chút, nhưng “bị chịu thiệt là phúc chứ không phải là họa” vẫn luôn có những kết quả tốt ngoài sự tưởng tượng. “Dung thứ người không phải là ngu ngốc, sau này mới có lợi” nói thẳng là “chịu thiệt nhỏ mà có lợi lớn”. Có một số người chỉ muốn cái lợi vặt vãnh, không muốn chịu thiệt chút nào, luôn “so đo tính toán”, sau này “tính toán quá thông minh lại có hại cho tính mạng”. Trịnh Bản Kiều nói: “Hãy nhìn vào thế gian mà xem, ai đã từng tính toán với người khác thì quả thật đã hại chính bản thân mình”. Theo tôi, người đáng đau buồn nhất thế gian tự họ lại cảm thấy không tồi. Chính là kiểu người mà người xưa gọi là “đê tiện là của tiểu nhân, trí tuệ là của quân tử”, là người có trí lực của bậc quân tử đồng thời giữ lòng đê tiện của kẻ tiểu nhân. Kẻ thù lớn nhất của họ chính là bản thân họ, sự đấu tranh giữa sự đối nhân xử thế và sự thông minh gian trá của họ lại chẳng bằng hồ đồ mà thuần hậu.

Trịnh Bản Kiều với tính “phóng khoáng không cam chịu”, trong lòng vô cùng lương thiện, ông đã từng viết cho em họ một bức thư, trong thư viết: “Kẻ ngu xuẩn bình sinh hay chửi mắng vô lễ, nhưng con người không bỗng chốc mà trưởng thành được, mỗi hành vi lời nói đều vì cái đẹp, không được a dua. Trong túi có vài đồng nghìn vàng, vung tay tiêu hết. Yêu thương người cũng vậy, lấy tấm lòng nhân đức để yêu thương người, không bắt buộc việc gì cũng quá chăm chỉ”. Vì vậy “khó mà hồ đồ được” đích xác là bài học hiện thực một cách vô tư, ung dung của Trịnh Bản Kiều và không phải người bình thường nào cũng có thể hiểu được sự hồ đồ vô nguyên tắc này. Hồ đồ thì khó, khó ở chỗ tính tự hữu của người quá lớn, mình là trên hết, mặc kệ thế giới to nhỏ ra sao, trước mắt chỉ có danh lợi, không bỏ được sự so đo tính toán. Trong quyển “Liệt tử” có một chuyện một người nước Tề cướp vàng. Khi bị bắt, quan mới hỏi anh ta: “Trong chợ có bao nhiêu người, sao lại dám cướp vàng?”. Người nước Tề thẳng thừng nói: “Khi cầm vàng không nhìn thấy ai cả, chỉ nhìn thấy vàng”. Có thể thấy, con người quả thực có điểm yếu này: một khi bị mờ mắt vì cái lợi cá nhân thì trong lòng không có gì khác ngoài cái lợi duy nhất của anh ta. Nói như người hiện đại là “tiền rơi vào trong mắt”.

Thông minh và hồ đồ là kĩ xảo và nghệ thuật không thể thiếu trong phạm trù quan hệ giữa người với người, bản thân nó không có gì là tốt xấu cả, chẳng qua là người quá thông minh học được một chút kế trong “hồ đồ học” sẽ có rất nhiều điểm có lợi cho bản thân. Người xưa có nói: “Trong lòng vô tư sẽ thấy đất trời rộng rãi”. Trời đất rộng lớn thì đối với những việc nhỏ nhặt sẽ không cần phải chịu khó lắm, khổ não không đến, rồi oán hận càng không phải bàn đến nữa. “Khi nào đáng hồ đồ thì hồ đồ” là câu nói tận đáy lòng của “hồ đồ học”, người thông minh có thể thử mà xem.

108. NGƯỜI BIẾT NHẪN NHỊN THÌ BẢN THÂN YÊN ỔN

Nhẫn nhịn chính là bản lĩnh co.

Trong mối quan hệ, giao lưu giữa người với người, có một cửa ải mà nhất thiết ai cũng phải qua. Đó là cửa ải gì vậy? Đó chính là cửa ải “nhẫn nại”. Nhẫn cái gì? Thứ nhất là nhẫn khí; thứ hai là nhẫn nhục. “Khí” ở đây có nghĩa là sự giận dữ, phẫn nộ, “nhục” có nghĩa là áp bức và lăng nhục. Sự phẫn nộ đến từ sự không công bằng trong cuộc sống, bị lăng nhục xuất phát từ sự bình luận, khen chê về nhân cách con người. Nén giận để cầu an. Phàm là muốn nghĩ cho thông, nhìn cho xa thì giống như tục ngữ đã nói: “Nhẫn nhịn nỗi tức giận một khắc, có thể tránh được nỗi lo phiền trăm ngày”. Người Trung Quốc quan niệm xử thế thì phải nhẫn nhịn, nuốt giận, làm người thì phải học cách chịu nhục để gánh vác trọng trách. Trong con mắt của người Trung Quốc thì nhẫn nại chính là một đức tính tốt đẹp, là khả năng kiềm chế đã được rèn luyện, càng là mưu tính sâu xa lấy co để duỗi.

Câu nói: “Người chịu thiệt thì thường tồn tại, kẻ biết nhẫn nhịn thì tự mình yên ổn” cũng có ý khuyên răn chúng ta nên nhẫn nại. Nhẫn nại chính là một phương thức thích ứng với sự chọn lọc trong tự nhiên và cạnh tranh trong xã hội của nhân loại. Phàm là những tranh chấp không đầu không cuối trên đời này đều bắt nguồn từ những chuyện nhỏ lặt vặt không đáng kể. Nhất thời không thể nhẫn nhịn thì sẽ thành họa lớn, không những phương hại người mà hại cả chính mình. Phàm là những người biết nhẫn nhịn, nếu không là anh hùng thì chí ít cũng là kẻ sĩ thành đạt. Ngược lại, những người không biết nhẫn nhịn, cho dù có chút ngu dũng thì cuối cùng sự phân biệt cũng nông cạn. Con người có lúc ngu muội, nếu không biết nuốt cái giận nhỏ thì họa lớn sẽ kéo đến. Con người ta phải biết rằng vì sự sung sướng, vui vẻ của mình, tuyệt không nên vì sự thất lễ của người khác mà giận dữ. Ai ai cũng đều không muốn bị người khác thao túng, chi phối, nếu động một tý là giận dữ thì đương nhiên bạn đã tự đưa mình vào bẫy để người khác thao túng. Hơn thế nữa, họ không những thao túng biểu hiện bên ngoài của bạn mà còn thao túng cả tâm tư, suy nghĩ, tình cảm của bạn nữa. Cứ như vậy, bạn sẽ dễ dàng trở thành đồ chơi trong tay kẻ khác. Đây chính là “kích tướng”. Nhẫn nại không có nghĩa là khiếp nhược, yếu đuối, sợ sệt mà là châm chọc, coi khinh và miệt thị đối phương trong sự ung dung. Vị cao tăng Hàn Sơn đời Đường đã từng hỏi hòa thượng Thập Đắc: “Nếu như có người coi khinh ta, miệt thị ta, làm hại ta, độc ác với ta, căm hận ta, ức hiếp ta thì ta phải làm như thế nào?” Thập Đắc đáp: “Nên nhẫn nhịn chịu đựng, nhượng bộ họ, đối với họ thì kính trọng mà tránh xa, phải biết chịu khổ, và thiệt thòi, giả câm giả điếc, gạt tất cả mọi thứ sang một bên, không để ý gì, nhìn mọi việc với ánh mắt lạnh lùng, xem xét kết cục của họ rốt cuộc là như thế nào?” Nghệ thuật sống kiểu đại trí đại dũng này nếu dùng câu nói “không đánh mà thắng, không nói mà linh ứng” của Lão Tử để bình luận thì thật xác đáng.

Bất kể là dân tộc hay cá nhân, nếu thời gian sinh tồn càng lâu dài thì bản lĩnh chịu đựng càng sâu sắc. Sống ở trên đời này, muốn sự nghiệp thành đạt thì ai ai cũng đều khó tránh khỏi một quá trình gập ghềnh nhiều trắc trở, phải nhẫn nhục chịu đựng để hoàn thành nhiệm vụ nặng nề. Do đó, nhẫn nhục chính là sự thay thế tất nhiên cho những hành động của mình. Có thể nhịn nhục, chịu đựng được hay không chính là sự khác biệt giữa vĩ nhân và người thường. Việc Hàn Tín chịu nhục chui háng, Trương Lương sửa giày dưới cầu đều là những câu chuyện thép về chịu nhục. Khuất phục có thể làm cho con người bực bội, thôi thúc con người phấn đấu vươn lên, là một động lực vô hình giúp con người tiến lên phía trước. Nhà sử học Tư Mã Thiên đã nói: “Văn vương bị bắt mà viết “Chu Dịch”, Khuất Nguyên bị đày mà viết “Li Tao”, Trọng Ni bị khốn mà sáng tác “Xuân Thu”; Tả Khâu ngây dại mà có “Quốc Ngữ”, Tôn Tử què chân mà sửa “Binh pháp”, Bất Vi đời Thục mà truyền lại cuốn “Mục Lãm”, Hàn Phi vì Tần mà viết ba tác phẩm “Thuyết nan”, “Nhân cô phẫn” và “Đào”; thánh hiền đại để đều vì phẫn nộ mà sáng tác vậy”. “Việc nhỏ không nhịn ắt hỏng việc lớn”. Tư Mã Thiên cũng vì bị cung hình (bị thiến) mà sau đó biên soạn “Sử kí”. Nhẫn nại vừa có thể giữ sáng suốt giữ mình, vừa có thể lấy co để cầu duỗi, bởi thế, phàm là những người có hoài bão, chí hướng lớn lao đều nên học để biết nhẫn nại, nhẫn nại, lại nhẫn nại.

Nhẫn nại, với tư cách là nghệ thuật đối nhân xử thế, thường có hai loại phương thức vận dụng cụ thể: ức chế và lãng quên. Đối với những người tâm lý khoẻ mạnh, có thể điều tiết cơ chế phòng ngự tâm lý bên trong theo ý muốn của mình thì sẽ đem những chuyện không vui trong cuộc sống và những tâm trạng không tốt do nó mang lại ức chế xuống tận cùng ý thức. Sự ức chế và lãng quên nếu đem so sánh thì sự lãng quên càng có vai trò loại trừ triệt để. Sự nhẫn nại bị đè nén quá mức vô hình chung đã tạo thành nỗi đau khổ khi bị ức chế. Trong xã hội loài người, quả thật có rất nhiều chuyện muốn nhẫn nhịn mà không thể nhẫn nhịn được. Đến ngay cả người nổi tiếng vốn hiền hòa, đôn hậu là Khổng Lão Phu Tử cũng đã từng nếm mùi vị của “có thể nhẫn nhịn nhưng lại không thể nhẫn nhịn được”. Phải chăng điều mấu chốt của khả năng nhẫn nhịn không phải ở chính bản thân sự việc mà chỗ bạn xem nó được chừng bao nhiêu phần. Nếu như bạn đối với những oán hận trong cuộc sống mà lúc nào cũng biết khắc cốt ghi tâm, luôn luôn để trong lòng thì bạn sẽ không bao giờ vượt qua được cửa ải nhẫn nại. Ngược lại, nếu đối với những chuyện nhỏ bạn đều có thể coi như không nhìn thấy, khi nó xảy ra rồi là xong, không còn nhớ gì nữa thì bạn có thể “thanh đạm để sáng trí, tĩnh lặng để vươn xa”. Người Trung Quốc gọi kiên nghị nhẫn nại là thế, sùng bái nhẫn nại “là thể hiện sự trưởng thành hoàn chỉnh về nhân cách xã hội của người Trung Quốc”.

109. KHÔNG CÓ CHỖ CHO SỰ PHỈ BÁNG

Làm nhục người khác thì mình cũng khó có thể sống yên lành.

Người phỉ báng người khác ngoài mặt thì rất đắc ý nhưng thực tế lại vô cùng khiếp sợ.

Trong giao tiếp giữa con người với người, giả dụ bạn gặp phải sự thù hận hay đố kị mà vô tình bị người khác phỉ báng. Gặp phải hoàn cảnh này, bạn phải phân tích thật kỹ càng. Khi người khác bị phỉ báng, bạn không được nói lời khinh suất, còn khi mình bị phỉ báng thì bạn không nên tức giận, xấu hổ, không nên nhụt chí, nản lòng hoặc vội vàng phân biệt. Chỉ cần bạn đi đứng, nói năng hành động đúng đắn thì những lời nói kia sẽ dần theo thời gian mà trôi đi, bởi vì đối với người quân tử thì hoàn toàn không có chỗ cho sự phỉ báng.

Phỉ báng phát sinh từ sự thù hận, như câu chuyện nói xấu sau lưng của Mã Viện. Đố kị sẽ sinh ra phỉ báng, như câu chuyện nói xấu sau lưng của Vương Cát. Trong “Luận ngữ” có chuyện nói xấu Khổng Tử, Tử Cống nói: “Trọng Ni không bị nói xấu. Trọng Ni, giống như mặt trời và mặt trăng, nhưng đối với mặt trời mặt trăng thì có gì có thể gây hại, có gì có thể phỉ báng đây?” Đây cũng chính là: Nhật nguyệt kinh thiên, muôn đời sáng soi, mọi người tuy muốn tự tuyệt với nhật nguyệt nhưng sẽ không thể làm tổn hại đến ánh hào quang của chúng. Không nói rằng bạn tự tuyệt mà nói rằng người muốn tự tuyệt, đây là cách đặc biệt làm cho lời nói của mình uyển chuyển, thể hiện rõ ràng bậc thánh hiền không dùng lời nói cứng rắn, thô bạo phê bình người khác.

Trong cuốn “Mạnh Tử” có ghi chép rằng: Lỗ Bình Công khi chuẩn bị tiếp đón Mạnh Tử, kẻ tâm phúc là Giảm Thương của ông ta đã nói xấu Mạnh Tử trước mặt Lỗ Công rằng “Lễ nghi là phải thể hiện ở bản thân người hiền tài, vậy mà Mạnh Tử lại lo chuyện hậu sự cho mẹ to hơn là lo chuyện hậu sự cho cha. Từ đó có thể thấy rằng ông ta không tôn trọng lễ nghi. Người không cần thiết phải đi gặp ông ta”. Lỗ Công quả thực không đi gặp Mạnh Tử nữa. Sau đó, đệ tử của Mạnh Tử là Lạc Chính Khắc đến nói với Mạnh Tử: “Lỗ Công Bình muốn đến gặp thầy nhưng ông ta lại bị tâm phúc là Giảm Thương ngăn lại nên cuối cùng không đến nữa”. Mạnh Tử đáp: “Ta không thể gặp được Lỗ Hầu, đó là ý trời. Tiểu tử nhà họ Giảm làm sao lại có thể làm cho ta không gặp được Lỗ Hầu?” Từ đó có thể thấy, bậc thánh nhân đối đãi với người thật nhân từ đôn hậu. Sự phỉ báng sinh ra từ thù hận và cũng sinh ra từ đố kị. Hỏi Mạnh Tử về của Giảm Thương thì Mạnh Tử chẳng phải là người nhân nghĩa. Mong cầu Khổng Tử về họng hầu của Vũ Thúc thì Khổng Tử không phải là thánh nhân.

Bậc thánh nhân, thánh hiền khi bị phỉ báng không giận dữ là bởi vì trong tâm trí họ không có chỗ cho sự phỉ báng.

110. NHÂN VẬT LỚN NÊN CÓ LÒNG BAO DUNG VỚI NGƯỜI KHÁC

Người biết co là người có tấm lòng lớn.

Người hiền biết hạ mình, khiêm tốn mà đối đãi với người khác thì không ai không lấy được lòng người. Những người ở ngôi vị cao, có quyền tác uy tác phúc, làm mưa làm gió thì chính vì điều này mà càng phải thận trọng, tuyệt đối không được lạm dụng chức quyền. Khi thủ hạ của mình phạm quy tắc về sự tôn nghiêm hoặc lợi ích của mình, nếu sự việc chỉ làm ảnh hưởng đến vấn đề của cá nhân hoặc chỉ làm tổn hại đến tiền tài vật chất, người làm quan nên thể hiện thái độ khoan dung độ lượng của mình.

Nam Triều có người Lương tên là Dương Phục, tên chữ là Tổ Hân, người huyện Tần Sơn, Lương Văn, mới đầu làm thái thú Tần Sơn nước Ngụy ở Bắc Triều. Vì tổ phụ của anh ta là Dương Quy đã từng là người lo việc tế rượu của Cao Tổ, do đó Dương Phục tự nguyện quay về phương Nam. Trên đường quay về có dừng lại ở Liên Khẩu, trong một lần dự yến tiệc, có một vị khách tên là Trương Nho Tài khi uống say liền sơ sẩy đánh rơi lửa, đốt cháy trụi bảy chục chiếc thuyền. Dương Phục nghe chuyện xong nhưng không để tâm, vẫn cùng mọi người tiếp tục uống rượu. Trương Nho Tài vừa xấu hổ vừa sợ hãi liền bỏ trốn. Dương Phục sai người đi tìm ông ta an ủi, đồng thời vẫn đối xử với ông ta như trước.

Đời Đường có Bùi Hành Kiệm, tên chữ là Thư Ước, thời Đường Cao Tông có nhậm chức sử bộ thượng thư. Trong nhà có một con ngựa tốt và một chiếc yên ngựa rất quý giá mà hoàng thượng ban tặng. Thủ hạ là Tiểu Sử lấy trộm ngựa đi chơi, chẳng may ngựa bị ngã và chiếc yên ngựa bị vỡ hỏng. Tiểu Sử lo lắng sợ hãi vội vàng trốn đi theo đường tắt. Bùi thượng thư không những không phạt anh ta mà còn sai người đón anh ta trở lại. Lại có một lần, Bùi thượng thư dẫn quân dẹp loạn có nhặt được bảo vật quý giá liên thành liền mở tiệc mời khách đến chiêm ngưỡng bảo vật. Bảo vật là một chiếc khay bằng mã não, đường kính dài hai thước, nhìn vào chói loá mắt. Bọn thuộc hạ khi đem ra không cẩn thận bị ngã, làm vỡ cái khay, vô cùng sợ hãi, liền vội vàng khấu đầu tạ tội chảy rất nhiều máu. Bùi thượng thư lại cười nói: “Ngươi không phải là cố ý”. Trên mặt không có lấy một chút giận dữ.

Kẻ thuộc hạ khi hầu hạ cấp trên thì thường bị xúc phạm, kẻ ở ngôi vị cao nếu có chút gì không vừa ý với kẻ ở ngôi vị thấp thì thường nổi giận dễ dàng. Để giải quyết tốt mối quan hệ giữa người trên kẻ dưới thì bất kể là người ở ngôi vị cao, kẻ ở ngôi vị thấp đều phải tu dưỡng về đạo đức, đều phải biết nhẫn nhịn.

Đời Tần có Sư Tạ Vạn và Thái Hệ vì tranh nhau một chỗ ngồi, Thái Hệ liền đẩy Tạ Vạn từ trên chỗ ngồi xuống dưới, làm cho mũ và khăn trùm đầu của Tạ Vạn suýt chút nữa thì rơi ra. Tạ Vạn từ từ đứng dậy, phủi quần áo, lại ngồi vào chỗ và nói: “Suýt chút nữa thì ngài đã làm bị thương mặt tôi rồi”. Thái Hệ nói: “Vốn tôi không nghĩ tới mặt ông”. Sau đó hai người tuyệt không để bụng chuyện này. Lúc đó mọi người đều rất tán thưởng hành động này của họ.

111. HẬN THÙ NÊN CỞI BỎ CHỨ KHÔNG NÊN KẾT THÊM

Hóa giải được thù hận thì trong lòng mới thoải mái được.

Khổng Tử nói: “Khi khí huyết đang hăng thì phải tránh không được đánh nhau”. Mạnh Tử lại nói: “Nếu bạn giết cha của người ta thì họ cũng sẽ giết cha bạn, nếu bạn giết huynh trưởng của người ta thì họ cũng sẽ giết huynh trưởng của bạn, cũng giống như chuyện nước Ngô làm nhục nước Việt, sau đó nước Việt báo thù sỉ nhục lại nước Ngô”.

Con người sống ở trên đời đừng nên gây thù oán. Chuyện báo oán phục thù, từ cổ đến nay, nếu không ứng lên bản thân mình thì cũng ứng lên con cháu mình. Tục ngữ có câu: “Oán hận nên cởi bỏ chứ đừng nên kết thêm”. Người có chí hướng, muốn làm nên nghiệp lớn thì tuyệt không nên vì một chuyện vặt vãnh ôm hận trong lòng mà tìm cơ hội báo thù. Khi Tôn Tú làm Tiếu Sử có bị Phạm Nhạc đánh. Tôn Tú đương nhiên cũng vu cáo Phạm Nhạc tham gia vụ làm loạn của Tư Mã Doãn ở Hoài Nam. Nhà họ Phạm bị tội tru di. Phan Kiểu thấy Trung thư lang Lã Nhất Thiện tác oai tác quái nên nhiều lần nhắc nhở Tôn Quyền, do đó Lã rất căm hận Phan. Đây chính là những ví dụ điển hình về việc kết hận mà làm tăng ý muốn báo thù.

Lý Cát Phủ đời Đường tuy trước đây có oán hận với Lục Triết nhưng khi ông ta làm cấp trên của Lục Triết thì lại có thể rũ bỏ hết những hiềm khích trước đây, hai bên sống hòa hảo. Con người như Lý Cát Phủ thật hiếm có.

Lý Cát Phủ đời Đường dựa vào địa vị của tổ thượng nên được hoàng thượng bổ nhiệm chức quan đại thường học sĩ. Lý Cát Phủ vì có năng lực quản lý chế độ pháp lệnh nên được sự coi trọng và ưu đãi của tham đô. Lục Triết nghi ngờ mấy người bọn họ kết bè kết đảng chia lợi riêng bèn tâu với hoàng thượng điều Lý Cát Phủ đến Minh Châu làm quan tràng sử. Sau này, Lục Thiết bị đi đày đến Trung Châu, tể tướng vì muốn hại chết ông ta nên phái Lý Cát Phủ đến Trung Châu, đảm nhận việc giải quyết vụ án của Lục Triết, để tiện cho Lý Cát Phủ có cơ hội trả được thù trước đây. Không ai ngờ rằng sau khi Lý Cát Phủ đến Trung Châu, ông ta lại bỏ qua ân oán cá nhân, lập mối quan hệ tốt với Lục Triết. Lục Triết vô cùng cảm kích sự khoan hồng độ lượng của Lý Cát Phủ.

Tể tướng Lý Lâm Phú thời Đường Huyền Tông hay ghen ghét, đố kị với người có tài có đức, bài xích chèn ép những người có năng lực hơn mình, con người ông ta tính tình nham hiểm “ngoài miệng thơn thớt nói cười, trong lòng nham hiểm giết người không dao”. Tối nào ông ta cũng ngồi một mình ở Khuất Nguyệt đường, như người mất hồn, đến ngày hôm sau lại giết người. Trong thời gian mười chín năm làm tể tướng, ông ta đã ngấm ngầm sát hại không biết bao nhiêu công thần, gây thêm không biết bao nhiêu là thù oán. Con người Lý Lâm Phú độc ác, gây nhiều thù oán nên ông ta thường lo sợ có thích khách mưu sát, vì thế mỗi khi ra ngoài phải có hơn một trăm người đi bảo vệ, phía trước không cho phép người đi lại chắn đường, đội hộ vệ đầu tiên cách xa ông ta một trăm bước, ở trong nhà, ông ta đều gia cố các phòng đến mấy lần tường, mấy lần khóa, như là đề phòng đại quân vậy. Trong một đêm, ông ta phải thay phòng, thay giường nhiều lần, đến ngay cả người nhà của ông ta cũng không biết rốt cuộc là ông ta ngủ ở đâu nữa.

Trong cuốn “Chiến quốc sách - Triệu Sách” có viết: Lạn Tương Như nước Triệu vì có công hai lần xuất quân đánh nước Tần nên hoàng thượng phong ông ta làm thượng khanh, địa vị trên cả tướng quân Liêm Pha. Lão tướng quân không phục, công khai nói: “Ta làm tướng quân, nhiều lần xuất quân đánh đông dẹp bắc, lập nhiều công lớn. Tương Như xuất thân bần tiện, chẳng qua được cái khéo miệng, chỉ cần nói nói vài câu là địa vị đã ở trên ta rồi. Ta cảm thấy thật nhục nhã. Nếu ta mà gặp ông ta thì ta nhất định sẽ làm cho ông ta cảm thấy nhục nhã”. Tương Như cũng nghe thấy hết những lời này. Mỗi lần ra ngoài chỉ cần nhìn thấy Liêm Pha từ xa đã bảo bọn thủ hạ tránh đi, bọn thủ hạ của Tương Như đều cảm thấy bị lăng nhục nhưng Tương Như lại nói: “Nước Tần không tấn công nước Triệu không phải vì lí do nào khác mà chính vì hai người chúng ta còn đây. Nếu như ta và lão tướng quân đối lập thì nhất định sẽ có một bên bị thương. Trước tiên cần phải nghĩ đến lợi ích quốc gia, sau hãy nghĩ đến ân oán cá nhân. Đây chính là lí do ta tránh mặt Liêm tướng quân”. Sau này, những lời của Tương Như truyền đến tai Liêm Pha, ông ta cảm thấy rất xấu hổ bèn trói tay, đeo gông đi tạ tội với Tương Như. Cuối cùng thì hai người đã hòa hợp như anh em một nhà, sống chết có nhau, ân oán cá nhân không để trong lòng, coi lợi ích của quốc gia là chính. Giải quyết mối quan hệ giữa người với người như thế này là người có khả năng kiềm chế tình cảm, có ý chí. Chứ con người như Lý Lâm Phú thì làm sao không thấp thỏm lo âu được?

Sự dẻo dai của tinh thần và sức lực là cái gốc của thù hận. Có thù hận với người khác, khi trong tay có quyền lực bèn giả là làm việc công nhưng thực chất lại giải quyết việc tư, lấy danh nghĩa công để mưu lợi tư, lạm dụng quyền lực, nhất định phải dồn kẻ thù vào chỗ chết mới vui. Như vậy thì thật là tàn khốc. Lấy đức báo oán là một việc rất khó, người thường khó có thể làm được. Người có tu dưỡng, có đạo đức sẽ không bao giờ ghi thù nhớ hận mà sẽ khoan dung độ lượng, xoá bỏ hận thù. Còn loại người tiểu nhân độc ác, “miệng nam mô bụng một bồ dao găm” giống như Lý Lâm Phú, kết thù kết oán nhiều quá thì ở ngôi vị cao nào có ý nghĩa gì? Trốn đông tránh tây, lúc nào cũng lo sợ người khác đến lấy mạng mình. Liêm Pha và Lạn Tương Như vì đại cục quốc gia mà đã bỏ qua hiềm khích cá nhân trở thành bạn tốt. Đây đích thực là tấm lòng của vị tể tướng, phong độ của đại tướng quân. Đối với thù hận nên làm được như Liêm Pha và Tương Như, hóa địch thành bạn, đại nghĩa thâm sâu, cao cả. Vì vậy mà nói: Đối với hận thù nên cởi bỏ chứ không nên kết thêm.

112. ĐỐ KỊ LÀ LIỀU THUỐC ĐỘC ÂM Ỉ

Đố kị với người khác chính là khó chịu bản thân.

Đố kị là một dạng tâm trạng tự ti xuất phát từ sự ích kỉ. Nếu thực sự chí công vô tư, suy nghĩ vấn đề một cách toàn diện, sẽ không có tâm lý đố kị. Nếu được như vậy, những người khác sẽ cảm thấy vui tự đáy lòng vì sự cao cả của bạn và sẽ lấy tư tưởng “kiếm hiệp tư tế” (thấy người hiền thì học theo) để cổ vũ động viên mình, không đố kỵ không chỉ cổ vũ người khác mà càng có thể bồi dưỡng được chính mình.

Tuân Tử nói: “Quân tử tài năng dĩ công lý khắc phục tư dục” (Người quân tử mới có thể khắc phục ham muốn bản thân bằng công lý). Khổng Tử nói: “Quân tử minh ư đạo, tiểu nhân minh ư nhiệt lợi” (Người quân tử tôn trọng việc đạo nghĩa, còn kẻ tiểu nhân chỉ biết đến lợi ích cá nhân mà thôi), nghĩa chính là cái lợi được thực hiện nhờ ứng với lẽ trời, cái mà con người ta thường nghĩ tới. Quân tử hành sự theo lẽ trời sẽ không có lòng ham muốn ích kỉ, do đó có thể có lòng bác ái với người khác. Tiểu nhân theo đuổi lợi ích riêng, không biết lẽ trời, do đó mà nảy sinh sự đố kị với người khác.

Đố kỵ là một loại “thuốc độc” âm ỉ có thể làm người ta không phân biệt được trắng đen, vô cớ oán trách người khác, làm tổn hại đến chính bản thân mình. Đố kị là nguồn gốc sâu xa gây ra những giận hờn vô cớ, những hận thù độc ác. Đố kị sẽ giết chết chính mình và cũng sẽ hại người khác. Trong “Thượng Thư, Tần Thệ” viết: “Giả dụ có người chẳng có tài cán gì song lại rất tốt, có một tấm lòng bao dung độ lượng. Người khác có tài, xem như tài năng của mình, đối với những đức tính tốt đẹp của con người khác luôn ngưỡng mộ tự đáy lòng. Đó chính là con người lấy thiên hạ làm trọng, là người thực sự biết dung nạp người tài. Những người như thế có thể khắc phục được ham muốn cá nhân. Còn một số người khác, một khi tính ích kỷ bành trướng, sẽ xoá nhòa đạo lý, thấy người khác có tài liền đố kỵ, ghen ghét, thấy người khác có đức hạnh thì phá rối, hãm hại. Tâm lý đố kị của loại người này không thể khởi xướng mà càng cần phải phê phán”.

113. KHÔNG KHOM LƯNG VÌ NĂM ĐẤU GẠO

Chỉ co thân chứ không co chí.

Đừng vì quan cao lộc sâu mà đắc ý, cũng không vì nghèo khó mà phó mặc cho số phận hay nịnh hót kẻ quyền thế. Cho dù giàu sang hay nghèo khó thì đều phải lạc quan.

Đào Nguyên Lượng là người nhà Tấn, ở đời Tấn gọi là Uyên Minh, ở đời Tống còn gọi là Tiềm, người Tầm Dương. Sau khi nhậm chức quan huyện Bành Thạch, thủ phái quận Giám Du đến, quan lại bên huyện nói với ông: “Nên ăn mặc chỉnh tề chuẩn bị lễ tiếp đón”. Đào Uyên Minh than rằng: “Ta không thể vì năm đấu gạo bổng lộc mà khom lưng trước một người vô đức vô tài”. Thế là ông từ quan về nhà làm bạn với đồng ruộng. Chỉ làm huyện lệnh vẻn vẹn tám mươi ngày, sau đó viết “Quy khứ lai kiêm từ” để bày tỏ lòng mình. Trong đó có đoạn: “Cốc rượu đầy, từ từ nâng bình rượu tự rót cho mình uống. Thấy cây trong sân cao lớn tốt tươi, trong lòng vô cùng sung sướng”. Thường xuyên cùng bạn bè người thân tâm sự, cũng là một việc vui trên đời. Chơi đàn, xem sách có thể giúp người ta quên đi mọi buồn chán.

Đào Uyên Minh không chịu khom lưng vì năm đấu gạo, từ quan về nhà, vui thú với việc trồng trọt.

Dương Hùng Tác đã nói trong “Giải Trào”: “Tư thủ giả thân toàn” (người giữ thân mình thì bảo toàn tính mạng).

Trên đời, không phải lúc nào cũng thuận buồm xuôi gió.

Tất cả mọi con đường đều không bằng phẳng mà gập ghềnh đầy chông gai. Gặp phải những chuyện bất bình thì tỏ ra bực tức và không tán đồng, đó là tình cảm thường thấy của con người. Đối với sự vật, phải có thái độ lạc quan. Gặp chuyện bất bình điềm tĩnh xử lý, không nên vì chuyện bất bình nhỏ mà làm ảnh hưởng đến mục tiêu lớn mình theo đuổi. Trong bài “Thi kinh, Đại nhã, Tang nhu” có câu: “Quân tử tự suy nghĩ trả giá, mà không tranh đấu với đời”.

Trong bài “Bằng điểu phú” (Bài phú về chim Bằng) của Giả Nghi, người Hán, nói: “Người hiểu biết có tầm nhìn xa rộng, đánh giá vạn vật không có gì hài lòng”.

Gặp chuyện bất bình thì lên tiếng là tính chất thường tình của sự vật. Người hiểu biết, có con mắt biết nhìn xa trông rộng không để ý. Đào Uyên Minh từ quan, không chịu khuất phục khom lưng, sống cuộc đời đạo đức thanh bạch. Chỉ có thể co thân chứ không thể co chí, đó chính là tấm gương điển hình của người biết tùy cơ ứng biến.

114. LÀM SẠCH BÓNG ĐEN CỦA CUỘC SỐNG

Phải sống cho vui vẻ.
Học cách vượt qua, tự tìm lấy niềm vui và phải có tố chất cương nhu cần thiết.

Những chuyện không vui tích tụ lâu ngày là nguyên do hình thành những tâm trạng không tốt. Người có giáo dục đến đâu cũng không thể lúc nào cũng giữ lễ, vẻ mặt vui mừng phấn khởi được. Người buồn cảnh có vui đâu bao giờ. Vấn đề là ở chỗ bạn làm thế nào để loại trừ những bóng đen đó. Một vị biên tập văn nghệ họ Trương con người thẳng thắn, tấm lòng rộng lượng. Giống như tờ báo nhỏ của ông, mỗi tháng chỉ ra hai vạn chữ, do vậy ông rất quí những trang báo này. Trong khi nỗ lực điều chỉnh bản thảo của các danh gia, ông cố gắng dành trang in để cho ra mắt tác phẩm của các cây bút mới. Có tác giả đã được đăng mười mấy lần trên báo thành phố và tự xưng là nhà văn xuôi, tự khoe khoang là đã đăng mấy chục tác phẩm có ảnh hưởng lớn. Thấy tờ báo của ông Trương không đăng bài của mình, ông ta rất tức giận, cho là một số người có con mắt nông cạn, không nhận ra sự mới mẻ trong tác phẩm của ông. Ông ta thông qua một số lãnh đạo, yêu cầu phải dành một trang riêng và đề số là nhà văn hiện đại nổi tiếng. Như vậy cứ liên tiếp lần này qua lần khác, vô hình chung làm ông Trương rơi vào thế bị động, vô cớ cảm thấy bực mình.

Mấy năm trước, một nhà khoa học trung niên là ông Lưu, trong thời gian tu nghiệp ở nước ngoài, có một công ty mời ông làm kỹ sư hứa trả mỗi năm 100.000 đô la, ông đã từ chối khéo. Sau khi về nước, mỗi tháng lương của ông chỉ được 100 đồng, ông vẫn ngày đêm làm việc không biết mệt mỏi. Một năm sau, ông cảm thấy đau lòng. Những lời ong tiếng ve nói về ông vốn đã nhiều, nay ông mặc áo vest, người ta nói ông “sùng ngoại”. Ông cũng thích đi xem các hiệu sách, có người nói ông “không chuyên tâm vào việc chính”. Ông chịu ảnh hưởng sâu sắc cách nói của người nước ngoài nên có người nói ông kiêu ngạo, không khiêm tốn, thậm chí có người nói ông đang có ý đồ đoạt ghế hiệu trưởng. Sau này, ông thậm chí không muốn đăng luận văn để tránh người ta nói rằng ông muốn “kiếm ngoại tệ, mưu lợi cá nhân”. Ông làm việc gì cũng không thành, tiến cũng không được, lùi cũng không xong, cảm thấy miệng lưỡi thế gian thật đáng sợ, khiến ông thành một con sâu đáng thương.

Chuyện buồn của các phần tử tri thức là, trong số cán bộ hành chính không thiếu người rỗi việc, thích chỉ trích, thích giễu cợt những người có tài cán năng lực. Cơ quan quyền lực, kẻ cản trở nhiều, kẻ phỉ báng nhiều, kẻ báo cáo về nhau nhiều. Trong những ngành khác nhau, thậm chí nông dân, công nhân cũng có rất nhiều chuyện như vậy.

Có người trong phạm vi gia đình mình yêu quý cũng thường thấy những điều không phải đều tốt đẹp cả.

Con một là “hoàng đế” nhỏ trong gia đình, lúc nhỏ được cưng chiều quá mức, sau khi lớn lên, do thành tích học tập kém hoặc có những hành vi sai trái, không chịu nghe lời, liền cảm thấy không vui.

Gia đình, xã hội có rất nhiều chuyện, nhiều người, thường không theo ý mình. Những chuyện không may, những chuyện buồn, những chuyện vặt vãnh đều tạo nên đường nét không hài hòa, vòng xoáy trong bức tranh cuộc sống. Mỗi người có một tấm lòng, một luồng suy nghĩ riêng. Những lý luận, những ảnh hưởng, những âm sắc này, không muốn thấy thì nó cũng đập vào mắt, không muốn để ý đến nhưng nó cứ ập đến. Không vui cũng vậy, buồn cũng vậy, nghe thấy cũng mặc, trông thấy day dứt trong lòng cũng mặc. Chúng luôn hiện ra trong suốt cuộc đời bạn, trong suốt lịch trình mưa gió một đời của bạn.

Cuộc sống hiện nay luôn diễn ra trong bầu không khí gay gắt, sống trong môi trường như vậy đầu tiên phải học được cách vượt lên nó, học cách tự tìm niềm vui mới có thể giữ được trạng thái tốt cho cả tâm hồn, thể chất, sống một cuộc sống vui tươi. Trước hết phải dứt bỏ tất cả những bóng đen khó chịu, mới có thể đi ra, thoát ra khỏi vũng lầy.

115. THANH ĐẠM ĐỂ SÁNG CHÍ

Không tranh đấu với đời thì sẽ co mạnh duỗi mạnh.

Chính vì không tranh đấu với người khác nên mọi người cũng không ai tranh đấu với bạn. Không tranh đấu với đời tức là nuôi chí trong sự thanh đạm, co nhiều để duỗi mạnh.

Đề xướng “thanh đạm” không phải để chúng ta trốn tránh hiện thực mà là hi vọng cuộc sống của chúng ta tốt đẹp hơn.

Số người giống như câu nói này không ít “con người đến tuổi trung niên đều phải nghỉ ngơi,” vinh hoa phú quí không cầu gì hơn, nhưng ngoài một số bộ phận thực sự nhìn xa vấn đề thì đại bộ phận vẫn không rút ra được khỏi vòng danh lợi như xương cá mắc họng, ôm trong lòng kỳ vọng và những trăn trở không thôi.

Trong “Giới Dư thư” của Gia Cát Lượng viết: “Hành động của người quân tử lấy tĩnh để tu thân, lấy việc kiệm để dưỡng đức, không thanh bạch không thể có chí sáng, không yên lặng không thể vươn xa. Công phu học phải tĩnh, muốn có tài phải học, không học không phát triển được, không tĩnh không thành học. Lười biếng thì không thể đi sâu nghiên cứu, nóng vội thì không thể hiểu biết cặn kẽ. Năm tháng trôi qua, ý cũng trôi qua, người toại nguyện như ý trên đời này không nhiều. Cứ giữ cảnh nhà nghèo, còn gì bằng được?”

Ở trong đoạn này, chữ “kiệm”, chữ “tịnh” rất quan trọng đối với việc làm người, kiệm tức là thanh bạch, tịnh tức là yên tĩnh. Một số người nói “thanh đạm” dường như là “lãnh đạm”, là “vô tri”, thực ra, thanh đạm chủ yếu là chỉ nên cần kiệm giản dị trong cuộc sống vật chất, mà không cần phải quá xa hoa trác táng. Bởi vì phẩm chất tinh thần của con người chỉ trong lúc giản dị bình thường mới bộc lộ ra. Đó gọi là “thanh đạm” để sáng chí. “Sáng chí” gì vậy? Sáng cái chí theo đuổi những tinh thần “Đức”, “Tài”, “Học”. Lãnh đạm là sự trống rỗng về tinh thần, thanh đạm không chỉ là lãnh đạm, còn giúp cho cuộc sống sôi nổi, có mục đích hơn. Có điều đây không phải là mục đích theo đuổi cuộc sống vật chất giản đơn, nên trong những người mê vật chất có chút “vô vi”, kì thực “vô vi” chính là sự biểu hiện siêu việt của tinh thần. Chúng ta có thể tưởng tượng, nếu ai đó chỉ chìm đắm trong biển dục vọng vật chất thì liệu có thể hi vọng anh ta vượt qua khỏi hiện thực không? Vì thế “thanh đạm để sáng chí” là rất có lý. Còn về “tĩnh tâm để vươn xa” cũng rất sâu sắc. Giới hạn đời người có cao có thấp, chí hướng của con người có xa có gần, lỗi lớn nhất của việc làm người là có tầm nhìn nông cạn, không có chí lớn, cuối cùng vật lộn trong một khoảng trời đất con con. Người như vậy gọi là người có hiểu biết nông cạn, bụng dạ hẹp hòi. Nguyên nhân lớn nhất làm con người có tầm nhìn nông cạn chính là bộp chộp, tham lam, nóng lòng lập công đoạt lợi, không thể tĩnh tâm, không chịu được cô đơn, tự nhiên không thể làm nên việc lớn, kết quả là chỉ có thể để năm tháng trôi đi vô vị, dần dần tài năng cạn kiệt, không để lại gì cho đời. Cho nên, về mặt tinh thần phải tĩnh tâm, đứng trước sự cô đơn hiu quạnh không bị gục ngã, không bị vật chất lôi kéo, đó chính là “tu thân”, “quảng tài”. Nhìn lại lịch sử, những người siêu việt, những người có công trạng có ai là không vậy đâu.

Từ xưa đến nay, rất nhiều người dùng mười chữ “đạm bạc dĩ minh chí, ninh tĩnh dĩ chí viễn” (thanh đạm để sáng chí, tĩnh lòng để vươn xa) để tự khích lệ. Đó chính là quá trình cụ thể của một người theo đuổi tinh thần tự vượt qua. Tinh thần của con người một khi đã thoát ra khỏi ràng buộc của hiện thực, không chỉ đạt được lưỡng tiện trong sự được mất về vật chất mà còn có một thái độ “vô khả vô bất khả” (cái gì cũng có thể, cái gì cũng không thể) đối với rất nhiều quan niệm thế tục. Khổng Tử, khi luận về phẩm chất của những người sống ẩn dật thời cổ đại, có nói như sau: “Ta lại khác với bọn họ, cái gì cũng có thể, cái gì cũng không thể”. “Vô khả vô bất khả”, tức là “lưỡng khả”. Có rất nhiều vấn đề trong đời, đối với tinh thần sảng khoái của con người mà nói, tuy nó là sự thực nhưng cũng là một quan niệm. Một khi về mặt quan niệm cho rằng lưỡng khả thì rất nhiều buồn phiền, thiên bẩm cố chấp của con người sẽ tan biến như mây khói. Chẳng hạn hai người tranh luận một vấn đề nào đó, anh thắng tôi không thể hiện những điều anh nói là đúng, ngược lại, tôi thắng anh cũng không chỉ rõ tôi đúng. Nếu hai người cứ tranh cãi không ai chịu ai, như vậy đành phải nhờ người thứ ba ra làm trọng tài. Nếu người thứ ba đó có cùng quan điểm với ai, chắc chắn sẽ nghiêng về người đó, và tôi sẽ không phục. Nếu người đó có quan điểm giống tôi, chắc chắn sẽ thiên lệch về tôi, bạn cũng sẽ không phục. Mà cũng không thể có người quan điểm giống cả tôi và bạn. Vậy là đành phải mời người có quan điểm khác với tôi và bạn. Nhưng như vậy không những bạn và tôi đều không phục mà còn làm “hai nước tương giao” biến thành “ba nước thế chân vạc”. Nói như vậy có phải không công luận không? Đương nhiên là không hoàn toàn đúng, ngoài một số tình huống thực sự khó có thể phân biệt đúng sai ra, đa số vẫn có công lý. Vấn đề là con người không phải lúc nào cũng có thể phán xử một cách công bằng. Bởi vì con người không phải là một cỗ máy, con người còn có tình cảm, tâm sự, thói quen và thành kiến, hơn nữa công lý cũng thường xuyên thay đổi. Vậy nên, những người có tấm lòng rộng mở đối với cuộc sống có thể luôn giữ một thái độ rộng lượng khoan dung thế nào cũng được. Trong lòng anh ta đất trời bao la, cuộc sống tươi vui, tinh thần tự do, “vô cầu” chính là đạo lý này.

116. CON NGƯỜI SỐNG ĐẾN TRUNG TUỔI CÓ CÁI NGHĨ NGỢI, CÓ CÁI KHÔNG NGHĨ NGỢI

Không nghĩ là co, nghĩ mới là duỗi.

Con người khi sống đến trung niên đều phải trải qua sự đời phức tạp, có một tâm trạng “bể dâu”. Vì thế, người trung niên đối nhân xử thế thận trọng hơn. Nhưng “người đời thường nói thần tiên là tốt, chỉ có công danh không thể quên”. Tăng lương, thăng cấp, bình chức tước cũng không thể không mưu cầu. Những việc này ngoài một số ít cá nhân thăng cấp được người giới thiệu ra, phần lớn phải trải qua một phen phấn đấu mới chịu vứt bỏ. Bạn cũng không thể trách hiện tượng này, bởi tiền lương chỉ có vậy, không phản ánh, không bày tỏ quan điểm thì có khả năng bị mất đi. Bình chức cũng thế, nói ít vài câu “ít biểu hiện mình” trong điều kiện tương tự vậy thì bạn có khả năng bị kéo xuống, người khác tranh lên trên. Đối với tầng lớp trí thức, bình chức thậm chí còn quan trọng hơn tăng lương, thấp hơn người khác một bậc có thể không ngẩng mặt lên được. Vì thế, ngày đêm chạy chọt, lo lắng vì chuyện đó. Ở một tỉnh nọ, có một thời gian nghe nói cơ quan hành chính bình chức cũng giống như các đơn vị sự nghiệp, rất nhiều gia đình từ tỉnh đến huyện tới xã một khoảng thời gian dài đóng cửa không đi làm, cán bộ ở nhà viết tổng kết, nói là viết thêm luận văn. Sau này, bí thư tỉnh uỷ tức giận hạ lệnh tất cả đều ngưng làm. Vì sao lại xảy ra hiện tượng như vậy? Đây chính là biểu hiện “hữu sở cầu”, mọi sự không thể nghỉ ngơi. Bạn không tham gia có khả năng không được bầu, được bầu thấp hơn người khác một cái đầu, điều đó chứng tỏ bạn làm việc không tích cực, năng lực có hạn, sau đó không tăng nổi lương và cũng không được thăng cấp.

Khi xuất hiện ham muốn, không thể bác bỏ cũng không thể khẳng định ngay, phải phân tích tỉ mỉ, phải suy nghĩ xuất phát từ việc có lợi cho sự phát triển lành mạnh cả về thể chất lẫn tinh thần của con người. Con người nên thanh bạch một chút, người có tâm thanh bạch không dễ nóng giận. Tất cả sự việc trên thế giới xem kỹ chỉ như một đám mây mù. Mây mù có dày đến mấy cũng không có tính thực, chỉ một cơn gió thổi qua tất cả lại trở về không. Vì thế, người có tâm thanh bạch, gặp phải bất cứ chuyện gì cũng sẽ điềm nhiên xử lý, không suy nghĩ lung tung.

Chẳng hạn về chức tước, vốn là việc vui, nhưng nếu so với người khác, có người cao hơn bạn, trong lòng bạn khó có thể thanh thản được. Nếu có thể thanh bạch xem nó như một phần của cuộc sống, chức thấp đến chức cao không để ý, chỉ cần có năng lực là được thì như vậy, chức danh cũng chỉ là một danh phận mà thôi.

Quyền lực cũng vậy, ở địa phương nhỏ, thị trấn nhỏ, cấp đoàn đã to lắm rồi, có người phải phấn đấu cả đời cũng chỉ cấp xã. Nếu không biết đủ, bước lên cấp huyện, lại muốn cấp tỉnh. Tóm lại dục vọng là vô tận, mãi mãi không thể đủ được. Nếu thanh bạch một chút, nghĩ chức quyền cao thấp đều là (hoan nghênh) nô bộc của nhân dân thì sẽ vui vẻ chấp nhận vị trí của mình.

“Vạn sự Hữu” (vạn sự đều ngơi nghỉ) cũng không phải là không có chuyện nào lại không để bụng, con người rất khó có thể làm được việc này “nước trong quá thì không có cá, núi sâu quá thì không có chim”. Con người có cái nghĩ ngợi, có cái không nghĩ ngợi, không thể “vạn vật Hữu”.

Người thời nay có quan niệm giá trị hiện đại, có người theo đuổi tiền bạc, có người theo đuổi quyền lực, có người đam mê văn học, có người miệt mài luyện võ, mỗi người đều có cái để theo đuổi riêng. Cho dù cái gì cũng không muốn, ăn mặc không phải lo nghĩ, lại hi vọng nhàn nhã hơn; cho dù “ăn” có đạm bạc, lòng dạ có nhàn cũng vẫn có sự theo đuổi, chỉ có điều cái theo đuổi không phải là vật chất mà là sự yên ổn, nhàn nhã về tinh thần. Chữ không trong “tứ đại giai không” không phải chỉ người thật, chỉ xem nhẹ “tứ đại” (đại công, đại quyền, đại danh, đại đức), chưa chắc đã xem nhẹ những thứ khác.

Vấn đề là theo đuổi cái gì? Ví như học khí công, chú ý tuần hoàn bên trong của tinh, khí, thần, trên dưới đều phải cực tĩnh. Vấn đề nó yêu cầu cũng là một dạng theo đuổi. Trải qua gian nan rèn luyện mới có thể đạt được mục đích theo đuổi. Có người luyện công “tẩu hoà nhập ma” chính là “gấp công cận lợi” (nóng vội đạt được) quá cho nên nôn nóng, không đạt được mục đích thì không nghỉ. Một bà lão ăn chay niệm Phật cả ngày mà không ra khỏi nhà, một đứa bé trên đường bị đánh khóc, bà lão có thể không nghe không hỏi, nhưng nếu đó là cháu của bà, bà khó có thể không động lòng thương. Liệu bà có bỏ qua được không?

Kỳ thực nhiều lúc muốn nghỉ cũng không nghỉ được, có lúc nghỉ lại là điều nên, cũng chính là “thanh bạch” một chút, làm tâm tính ổn định lại. “Thanh bạch” chính là gửi tình vào sự vật bên ngoài, thoát ra từ trong trăm công nghìn việc, gửi tâm tính vào thiên nhiên và thế giới văn minh tinh thần của nhân loại.

Yêu quí nhật, nguyệt, các vì sao, các áng mây, cây cỏ, chim muông, núi sông, yêu âm nhạc, sách vở, yêu khung cảnh thiên nhiên, sẽ có thể thoát khỏi đống công việc bộn bề, mở ra một chân trời mới. Nhật, nguyệt, sao, mây có thể làm cho chúng ta vươn xa, giúp chúng ta hoạt bát, tươi vui. Chúng ta yêu quí chúng, chúng đem lại cho ta lòng nhiệt tình, sức sống, ta không muốn vứt bỏ cuộc sống, tại sao lại không ôm chặt lấy nó?

“Thanh bạch” là một mặt của đời người, “cố chấp” lại là một mặt khác, hai mặt này cùng song song tồn tại, bổ sung lẫn nhau, bởi con người không toàn diện. Là người có sự tu dưỡng “thanh bạch”, “cố chấp” thì về tính cách biết có biết duỗi, đối xử tốt với mọi người, mọi việc được xử lý bình tĩnh. Đó chính là phương pháp biện chứng để chúng ta đạt đến tâm tĩnh như gương.

117. MỘT PHÚT QUAN TRỌNG

Tạm dừng là co, đi xa là duỗi.

Người mạnh mẽ là người mềm yếu nhất. Người mềm yếu thì lại cũng có mặt mạnh mẽ.

Người ta thường nói: “Người có tính chất cứng rắn, thô bạo không nên đến gần anh ta. Nhún nhường nín nhịn trước khi xảy ra chuyện đối với ai cũng đều tốt, trước đó nên dừng một phút có lẽ còn quí giá hơn rất nhiều”. Người có tính cách mạnh mẽ, nếu yêu cầu người đó trở thành nho nhã, khoan thai không phải là việc một sớm một chiều có thể làm được.

Người với người không giống nhau, sự khác biệt về tính cách làm con người khác với động vật. Mạnh mẽ trở thành một tính cách bẩm sinh, nói một cách nghiêm túc, đây không thể qui là lỗi! Nhưng mạnh mẽ dễ gây xích mích, dễ chuốc vạ vào thân. Cãi nhau, đánh nhau, thậm chí giết người không đồng thời xảy ra giữa hai bên, luôn có một bên động tay, động vũ khí, động dao kiếm trước. Trong giờ phút mấu chốt đó, người có tính cách mạnh mẽ sẽ là hung thủ đầu tiên châm ngòi nổ “có lẽ nếu có thể tạm dừng một phút, sự việc có thể sẽ chẳng xẩy ra”. Vì thế, chúng ta nên tạm dừng một phút. Hãy dừng một phút trong lúc kịch liệt, trong lúc chuẩn bị đổ máu, một phút tuy ngắn ngủi nhưng cực kì quan trọng. Trong lúc hai bên đang hăng, muốn một bên lui một cách có lý chỉ e là hơi khó. Giữa họ ai cũng không muốn chụp lên đầu mình chiếc mũ “nho phu” (kẻ hèn nhát) để người ta khinh bỉ. Nhưng tạm dừng một phút thì có thể làm được, điều đó không làm mất mặt. Đối phương cho rằng đó là lúc bạn đang chuẩn bị tiến công, điều đó làm cho anh ta cảnh giác bạn, mà trong một phút đó sẽ giúp cho dây thần kinh đang căng thẳng chùng lại một chút. Hết một phút, có lẽ trong đầu bạn nảy sinh ra một tâm trạng không muốn đánh nhau mà đối phương do thấy bạn chần chừ không tấn công cũng giảm đi một phần tức giận, tâm trạng cũng được giải toả ít nhiều.

Một lúc tuy đối với đời người là rất ngắn ngủi, người ta thường sau khi sự việc xảy ra sẽ lại trải qua rất nhiều phút nhưng lúc đầu không biết quí tiếc một phút “ít ỏi đó”. Có một cô gái, cha cô và các chú bác của cô chỉ vì tranh nhau mảnh đất mà đánh nhau. Cha cô chỉ có hai anh em, ông cô để lại căn phòng hai gian nối liền nhau, người em (cha cô gái) đã hành động trước, xây lên một bức tường để chia mảnh đất, ông em làm như vậy cũng không phải là sai, ông vẫn dành một phần cho anh mình. Nhưng ông anh lại cho rằng mình là người thiệt, liền gọi con trai lớn, lấy xà beng phá bức tường đó ra. Ông em cũng gọi con trai, con rể đến chất sau nhà rất nhiều đá để ứng phó, gây ra tình trạng cực kỳ căng thẳng. Anh em hai bên dền dứ tay chân, ông anh lấy xà beng hẩy nhẹ vào tường thăm dò. Trong lúc đó, nếu ông em biết tạm dừng một phút, thì ông anh cũng sẽ nhìn lại một lượt. Nhưng một phút đó đã biến thành một giây, đã xảy ra cuộc phân tranh rồi. Ông em cho rằng bên kia lấy xà beng là tín hiệu, liền tay ném đá, không nói một lời nào hai bên bước vào trận chiến kịch liệt, cả hai bên đều bị thương nặng, tình cảm anh em không còn, ông anh chết. Cha và chồng cô đều bị đi tù, chức tước cũng bị mất nốt. Nếu như một bên có thể kiềm chế được một phút thôi thì đâu có xảy ra chuyện đau lòng đến thế.

Bất kỳ trong bầu không khí căng thẳng nào đều nên tạm dừng ít nhất một phút. Một phút đó có lẽ cũng có thể hạn chế được một trận đấu không nên xẩy ra, đồng thời vẫn giữ được tình nghĩa, cứu vãn được tai họa, thậm chí cả tính mạng.

118. LÃNG TỬ QUAY ĐẦU, VÀNG THAU KHÔNG ĐỔI

Lang bạt là co, quay đầu là duỗi.

Kẻ lang bạt là kẻ hèn, kẻ lang bạt mà biết quay đầu thì lại là kẻ mạnh. Người có lòng tự tôn càng cao nên học cách điềm tĩnh khi tức giận, suy nghĩ một chút hậu quả nếu làm liều: Bản thân thân tàn danh liệt, người thân thất vọng đau lòng, người già không nơi nương tựa, vợ con cô đơn nhục nhã. Một người ra ngoài xã hội, anh ta có thuộc tính của xã hội. Cả xã hội nhìn bạn, bạn không thể làm người vô tình vô trách nhiệm. Bạn nên nghĩ rằng “lãng tử quay đầu, vàng thau không đổi”. Không chừng khi bạn phấn chấn lên, quyền lợi bạn đạt được còn gấp mấy ngàn lần bây giờ.

Đầu thập kỷ 70, vùng duyên hải D xảy ra một vụ án kinh thiên động địa. Một hôm, vào buổi tối, xuồng đổ bộ của đội cảnh thủy dừng ở một con vịnh. Trên xuồng có mười lăm người, trước khi xuất phát một ngày, người chỉ đạo đã họp phê bình một chiến sỹ vi phạm kỷ luật. Người chiến sỹ này cảm thấy tiền đồ mù mịt, càng nghĩ càng cảm thấy bi đát, chuyển sang thù hận tất cả binh sỹ trên thuyền. Ban ngày khi hành trình, sắc mặt anh ta nhợt nhạt nhưng không ai ngờ rằng tâm địa anh ta lại hiểm độc đến như vậy. Chỉ cho rằng người thanh niên do bị phê bình nên xấu hổ, mất mặt. Ngày hôm đó, anh ta không nói một câu, cũng không có hành động chống đối đặc biệt nào. Phân việc cho anh ta làm, anh ta lẳng lặng thực hiện. Lúc thuyền tới vịnh thì trời đã tối đen như mực, chỉ có nước biển màu hơi trắng, nửa đêm anh em binh sỹ đều ngủ say. Cả xuồng chỉ có một nhân viên điện báo trực ban trong phòng cơ yếu. Đúng lúc này anh ta hành động, anh ta mở cửa phòng ngủ, lên đạn bóp cò giết hàng loạt chiến sỹ, sau đó đến khoang chỉ huy, rồi vào phòng phục vụ tiếp tục bắn giết. Lúc anh ta cho rằng không còn mạng sống nào trên tàu nữa, anh ta liền chạy đến khoang máy tự thiêu mình. Trong vụ án phản cách mạng dã man đó, có mười hai binh lính, sỹ quan bị giết hại.

Một số người lòng tự trọng, ham muốn quá mạnh, lúc lòng tự trọng không được thoả mãn sẽ xuất hiện những hành động huỷ hoại bệnh tật “vại nứt thì cho vỡ vụn luôn”. Kiểu hành động này là một loại hành vi tự huỷ hoại mình. Một số người cho dù mức độ thấp, thiệt hại nhỏ, cũng vẫn được coi là hành động hủy hoại mình. Bởi sự xuất hiện của hành vi này là sự chôn vùi tất cả những tiến bộ, những tiếng tăm trước đây của anh ta. Loại người này quá cường điệu oan ức của mình. Họ cường điệu những vết nhơ danh dự nhỏ bé thành nỗi nhục nhã to lớn của đời người, xem một lần phê bình của tổ chức thành bản phán quyết không thể tiến bộ, một chút hình phạt đã coi là đi vào đường cùng. Đây là sự suy nghĩ được mất sau khi đầu óc không còn bình tĩnh, không cẩn thận, chắc chắn.

Vại nứt không thể làm vỡ vụn, vại nứt có nứt đi chăng nữa thì cũng vẫn là cái vại, nhưng một khi vỡ vụn thì đã trở thành phế phẩm, thành rác rưởi, thành thứ mà loài người vứt bỏ rồi. Con người trong quá trình phát triển, trưởng thành đã hình thành ý thức tự trọng, làm vỏ bọc bảo vệ cho nhân cách của mình. Thông qua những ảnh hưởng của những quan sát khách quan và chủ quan, con người bớt đi sự mù quáng. Đó chính là bước tiến bộ của tư duy nhân loại. Tính năng động chủ quan là sự khác biệt mấu chốt giữa loài người với các loài động vật cao cấp khác, nó là biểu hiện của sự trưởng thành của loài người, là sự tiến bộ của nhân loại. Song lòng tự trọng cũng trở thành vật cản trở con người. Khuyết điểm lớn nhất của con người là tính cá nhân và phiến diện, mà những nhược điểm này thường xuất phát từ lòng tự trọng. Khi lòng tự trọng bị tổn thương, người ta thường trở nên liều lĩnh, không chú ý đến việc làm của mình, tức giận một cách mù quáng. Cái gọi là “vại nứt thì cho vỡ vụn luôn” có ý nghĩa là muốn gì làm đấy mà không thèm suy nghĩ xem ý muốn như vậy có hợp lý, hợp logic không.

Đã sai rồi thì không tiếc sức lực, hạ quyết tâm, tại sao lại không đem sức lực quyết tâm đó để sửa sai? Từ việc nhỏ trở đi, từ hôm nay trở đi, tin rằng trong một tương lai không xa, hình tượng mới của bạn sẽ xuất hiện trong mắt người đời. Quân tử quay đầu, vàng thau không đổi, còn quan niệm vại nứt thì cho vỡ vụn luôn lại là một hành động ngu xuẩn.

119. HÀI HƯỚC GIÚP BẠN THOÁT KHỎI LỖI LẦM

Hài hước là kỹ xảo để co, là cách kẻ mạnh lấy sự mềm yếu
để thể hiện sức mạnh của mình.

Suốt cuộc đời con người, ai cũng có lần bị hiểu lầm. Trong cuộc sống thường gặp tình huống sau: Bạn có lòng tốt muốn giúp người nhưng lại bị trách là bạn làm hỏng việc; bạn đi nghe điện, một người không quen biết mắng cho bạn một trận; xe đạp của người ta đâm vào bạn, thế mà họ lại lớn tiếng mắng nhiếc bạn; bạn lo lắng cho một cô gái bị bọn lưu manh làm nhục, thế mà cô ấy cũng lên án bạn - đối với những cách thừa nhận không giống nhau của mọi người về hiểu lầm thì hiểu lầm có mức độ tổn hại khác nhau đối với từng người. Song hiểu lầm lại là điều không thể tránh khỏi, từ một góc độ nào đó mà nói, con người được sinh ra từ trong những hiểu lầm, nguyên nhân của sự hiểu lầm thì nhiều vô kể, biện pháp khắc phục cũng rất nhiều. Nếu biện pháp khắc phục phù hợp, sẽ đem lại tác động rất tốt. Hiểu lầm khiến cho con người phải ở vào hoàn cảnh rất e ngại, có người có thể tha thứ, cũng có người lại cảm thấy rất vui vẻ, có người thì thấy canh cánh trong lòng. Điều đó đều phụ thuộc vào việc mỗi người giải quyết ổn thoả như thế nào.

Trong một cuốn sách của Nhật Bản có tựa đề “Trò chuyện về quan hệ của con người” đã kể về một chuyện như sau:

“Có một lần, tôi đã nhận lời đi dự lễ khánh thành một trường học. Trước khi buổi lễ bắt đầu, ngài hiệu trưởng nói với tôi rằng: “Thưa linh mục, hãy để con giới thiệu Người với các em học sinh,” nói xong vội vàng đi lên bục. “Thưa quí vị, sau đây người sẽ phát biểu cho buổi lễ khánh thành trường học của chúng ta là người mà ai cũng biết và rất căm tức”. Còn nhớ trong dân gian lưu truyền một chuyện của đại sư Hầu Bảo Lâm: Trong cách mạng văn hóa, Hầu Bảo Lâm bị những kẻ tạo phản lôi ra để chế giễu, đả kích, chúng gọi ông là kẻ tội phạm. Ông liền rửa tai lắng nghe, vờ như rất thành thật nhận lỗi, nói: “Tôi thật đáng chết, tôi đã phạm vào một tội nặng”. Nhưng khi kẻ tạo phản muốn ông nói rõ tội lỗi ấy thì ông nói ngay: “Là do tôi đã phát động đại chiến thế giới thứ hai!” khiến cho những kẻ kia dở khóc dở cười.

120. HAM ĐỨC VÀ HAM SẮC

Kẻ buông thả dục vọng thì tất không thể vững tâm.

Lòng người yếu đuối, tính cách con người cũng rất mềm yếu, nhưng ước muốn của con người thì lại vô cùng. Lòng dạ con người sinh ra không phải là độc ác, trái lại rất mềm yếu. Cố nhân nói: “Nhân tâm duy nguy, đạo tâm duy vi, duy tinh duy nhất, doãn chấp quyết trung”. Cái gọi là nhân tâm chính là các ham muốn xác thịt của bản thân mà ra. Cái gọi là đạo tâm chính là bốn tố chất đạo đức: nhân, nghĩa, lễ, trí do trời sinh ra. Nhân tâm và đạo tâm, không thể nói là người có hai trái tim mà là người ta có hai phương diện hoặc có cùng cặp tính trạng. Trong cùng một tình huống, hành vi của con người có thể do nhân tâm, cũng có thể do đạo tâm chi phối. Nhân tâm duy nguy là nói nhân tâm rất nguy hiểm, thường dễ nảy sinh dục vọng quá độ. Đạo tâm duy vi là nói đạo tâm rất nhỏ bé, lương tâm thường ít bộc lộ. Vị đại học sỹ Trương Anh thời Khang Hi đã nói trong “Thông huấn trai ngữ” rằng: “Nhân tâm thì nguy hiểm, đạo tâm thì nhỏ bé. Cái nguy là lòng ham muốn giống như bưng bát nước đầy, đổ đi thì dễ, nhưng một khi đã đổ đi thì không thể thu lại được. Cái khó là lòng hiểu đạo nghĩa, giống như đốt đèn trong màn, như ẩn như hiện, khó nhìn mà lại dễ giấu đi. Vì vậy, muốn làm một người tốt rất khó, muốn làm một người xấu lại rất dễ. Chỉ có phát hiện ra đạo tâm, phát huy lẽ trời, hành vi của con người mới không hề thiên lệch, mới có thể trở thành một con người chân chính”. Đó chính là “duy tinh duy nhất, doãn chấp quyết trung”. Nhân tâm và đạo tâm cũng giống như thuyết “đặc điểm của mình” và “vượt qua cái tôi” của Fuluogide (Sigmund Freud). Nhưng trong “mười sáu chữ” trên lại cho rằng “đặc điểm con người” là có thể quan sát và khống chế được, còn sự “vượt qua cái tôi” thì lại không được rõ ràng như vậy, cần được con người làm rõ, điều đó hiển nhiên còn mang đậm tính triết lý hơn nhân tính luận của Fuluogide (Sigmund Freud).

Phân biệt sự khác nhau giữa con người và các động vật khác, ít nhất phải có hai tiêu chuẩn: một là sinh vật học; hai là văn hóa và luận lý học. Mạnh Tử đã từng nói: “Sự khác biệt giữa con người và cầm thú chỉ ở điểm, thứ dân đi quân tử còn”. Điểm khác nhau chính là sự khác nhau cơ bản giữa con người sinh vật và con người văn hóa. Sự khác biệt giữa con người và cầm thú rất nhỏ. Hơn nữa, một số người tùy tiện thì khó tránh khỏi biến thành giống người mà lại chẳng phải là người. Cổ nhân đã có những danh từ riêng để gọi những loại người như vậy, đó là “cầm thú đội lốt người”. Chúng ta biết rằng trong các xã hội trong ngoài nước xưa nay đều có chế độ tử hình. Tử hình là một biện pháp xã hội tước đoạt sự sống của một cá thể một cách hợp pháp, là phát minh độc đáo của con người. Nếu như loại bỏ yếu tố tâm lý báo thù phi lý tính thì tử hình không có nghĩa là có một số thanh niên trong xã hội loài người không có những điều kiện cần thiết để làm người, do đó cần phải loại bỏ họ ra khỏi xã hội. Tuy số lượng những người không có đủ tư cách sống như vậy không nhiều, nhưng người chạy một trăm bước cười người chạy năm mươi bước lại không ít. Xem ra, mỗi chúng ta để sống và tồn tại, trước khi hoạch định kế hoạch sống trong tương lai, đều có một bước kiểm điểm cặn kẽ về tư cách bản thân mình. Khi một người bắt đầu tự kiểm điểm tính xác thực về tư cách làm người của mình thì quá trình này đã tự tách rời mình ra khỏi tính cầm thú. Làm như vậy không chỉ có thể khiến cho xã hội bình yên mà còn đem lại niềm vui cho cuộc sống của mỗi con người.

Sau đây, chúng ta sẽ lấy sở thích giữa “đức” và “sắc” của con người để so sánh, giống như nhà đạo đức lỗi lạc Khổng Tử đã từng bất lực tuyên bố trước mọi người rằng “ta chưa thấy ai hiếu đức như hiếu sắc vậy”. Hiếu sắc là hướng chung của nhân tâm, chúng ta tự xem lại mình, có lẽ không nên phủ nhận điều này. Hiếu đức tuy cũng là lẽ tự nhiên của nhân tính nhưng về mức độ lại kém hiếu sắc một bậc. Tống Nho đã bổ sung “hiếu đức biết hiếu sắc tức là đã thực sự hiểu đức”. Nếu con người tự thấy mình quá cao thì cũng chỉ như loài cầm thú vậy. Nhưng trong sự so sánh giữa đức và sắc, con người lại không hiếu đức bằng hiếu sắc. Chẳng qua là con người cũng chỉ là sinh ra từ thiên nhiên chứ chẳng phải thần thánh gì, không thể thoát khỏi các sở thích thiên bẩm do đam mê xác thịt đem đến, đó là sự thực sống động. Là người hiện đại, chúng ta không thể kỳ thị dục vọng, nhưng sự khẳng định đối với dục vọng của con người mang tính cảnh báo nhất định. Dục vọng là động lực tiến bộ của con người, vì vậy mà nó không phải là thói xấu xa. Chẳng qua là cái đáng ghét nhất định mà những dục vọng xấu xa của con người đã tạo ra, sự đối lập giữa sắc và đức cũng chính là sự mâu thuẫn giữa tâm hồn và thể xác. Sự thẳng thắn chân thành của người Trung Quốc không chỉ ở chỗ thừa nhận (không che giấu) mâu thuẫn giữa đức và sắc mà còn ở chỗ chỉ rõ khuynh hướng trong tính cách con người biểu hiện giữa đức và sắc, đó chính là hiếu sắc đã thắng hiếu đức. Trong cuộc sống hàng ngày, chúng ta rất dễ nhận ra đặc điểm này của tính cách con người. Tuy chúng ta học theo đạo đức của những vị chính nhân quân tử, nhưng trong lúc đêm khuya thanh tịnh, chúng ta cũng có thể thật lòng mà nhìn nhận những ham muốn riêng tư chôn giấu trong lòng. Đương nhiên, nhân tâm con người có những ham muốn đó cũng không có gì đáng xấu hổ cả, cũng không có nghĩa là người xấu. Chỉ cần nói rõ chúng ta không thể vượt quá lương tâm đạo lý thì có thể tự mình sáng suốt rồi. Đạo đức con người có thể tự trau dồi được. Điều đó cho thấy chúng ta nhất định không được coi thường sự xao động không về ham muốn xác thịt trong nhân tính, cho nên cần phải đề phòng cẩn thận hơn nữa.

121. THẾ NÀO LÀ NGƯỜI?

Con người cầu sinh tồn trong sự co duỗi.

Người đời Đường rất rộng rãi, đối với mọi tư tưởng, họ đều có thái độ linh hoạt thu nhận tất cả. Người Đường đại khái nhận thấy rằng dùng tư tưởng nghiêm túc để thống nhất phương thức cuộc sống của mọi người thì chẳng bằng căn cứ vào nguyên tắc chủ nghĩa thực dụng của cuộc sống, chọn lựa và điều phối, ký thác tinh thần của mỗi người trong ý thức xã hội của số đông. “Dùng Phật tu tâm, dùng Đạo dưỡng thân, dùng Nho trị thế” thì cuộc đời như vậy chẳng phải là rất vui vẻ sao? Nhưng thế lớn của thiên hạ hợp lâu sẽ tan, tan lâu sẽ hợp. Cục thế chính trị như vậy, tư tưởng văn hóa cũng như vậy.

Người Tống quay đầu nhìn lại, tự xét mình trong lúc thống khổ lại phát hiện ra giá trị xã hội của triết học chủ nghĩa nhân sinh lý tính, và ý nghĩa quan trọng của luân lý cương thường, đạo đức của Nho gia, đối với cách xử thế làm người. Công tác chấn hưng ánh sáng lý tính này là sứ mệnh vinh quang khó có thể chối từ của hai học giả đời Tống. Cách lý giải cuộc sống của người Tống sâu xa hơn và thành thục hơn so với người Đường.

Trong bối cảnh xã hội thù trong giặc ngoài, họ không như những người Đường thời đang thịnh, biểu hiện cái thần thẳng thắn, hùng mạnh và tự do mà trong sự phản ánh lý tính sâu sắc, xuyên qua cảm tính của cuộc sống để càng nắm chắc ý cảnh thanh nhã hài hòa. Nếu coi các nhà tư tưởng đương thời tiên Tần là cha đẻ của tư tưởng triết học cổ điển Trung Quốc thì Hán Nho là giai đoạn trẻ con chưa biết gì, qua những năm lênh đênh trôi dạt của tuổi thanh niên, hư huyền và phóng đãng, đến thời kỳ Tùy Đường đã trưởng thành bậc anh tài kỳ vĩ tam thập nhi lập. Tuy sự giác ngộ về cuộc đời chưa thành thục nhưng đã đem lại cho người ta những ấn tượng đơn thuần, đơn giản. Chỉ đến thời kỳ lưỡng Tống, tư tưởng của người Trung Quốc mới bước vào những năm không còn nghi ngờ. Lúc này, tuy đã mất đi không ít nhuệ khí tâm huyết, nhưng cuối cùng cũng thêm được rất nhiều cái thần trung hòa, cao nhã. Một người thực sự có thể đạt đến trình độ tĩnh tâm quan sát những thứ tự mình đã được trong cuộc đời, đại khái cũng chỉ sau bốn mươi tuổi. Họ sẽ không mê tín vào những lời giáo huấn của đời trước, cũng vứt bỏ đi những hành động chống lại số mệnh, bất kỳ một sự thử dùng vũ lực để giải quyết vấn đề đều bị bác bỏ ra ngoài kế hoạch. Trí tuệ sống mà bản thân thai nghén từ lâu bắt đầu tuôn chảy không ngừng.

Vấn đề mà người Tống quan tâm nhất là: thế nào là người? (tức làm người như thế nào?) Phải phán đoán một sinh mệnh tồn tại có phải thực sự là người không, trước tiên cần xác nhận rõ cuối cùng có đặc tính bản chất thế nào hoặc sự khác biệt giữa người và thú rốt cuộc là ở đâu. Đây chính là vấn đề mà các nhà luân lý học đời Lưỡng Tống bỏ hết sinh lực vào để nghiên cứu giải quyết. Mục đích cuối cùng của họ chính là trong phạm vi luân lý tìm ra nguyên nhân cơ bản để sở dĩ người có thể làm người, từ đó tạo ra điểm khởi đầu cho hành trình của cuộc đời. Nhưng các nhà luân lý học không trực tiếp tìm ra đáp án với nghĩa hẹp trong vòng của sự đời trong xã hội, họ muốn phát hiện ra chân lý phổ thông trong trời đất bao la. Từ xưa, Trung Quốc đã thích coi thiên, địa, nhân là nhất thể tam vị (một thể ba ngôi) trong vũ trụ tự nhiên. Mọi người quen bắc những cái cầu tương tự như vậy giữa luân thường của cuộc sống và các hiện tượng của tự nhiên. Họ không quá chú ý tới sự khác nhau giữa bản thể luận và luân lý học, không phải là luân lý hóa bản thể luận, mà là bản thể luận hóa luân lý học. Các nhà luân lý học đời Tống cũng đi theo con đường tư duy này để giải quyết vấn đề cuộc đời. Trước tiên, từ vạn vật trong tự nhiên trời đất, họ phát hiện ra những hiện tượng phổ biến, sau đó phát triển lên thành một loại hình mà từ đó thành một lý luận khái niệm tuyệt đối. Lý luận khái niệm tuyệt đối này trở thành hòn đá tảng dưới lý luận của luân thường cuộc đời, làm cho nó có tính hợp lý hóa, không dễ có sự nghi ngờ.

Người Trung Quốc cho rằng, sở dĩ vạn vật trong thiên hạ có muôn hình vạn trạng không giống nhau, tất có nguyên nhân nội tại. Người không phải là các loại động vật như trâu như chó... Vì sao? Bởi vì người có đạo lý làm người, động vật cũng có đạo lý làm mỗi loại động vật. Dùng ngôn ngữ triết học hiện đại để nói thì đây là mâu thuẫn nội tại giúp phân biệt một sự vật này với sự vật khác. Người Trung Quốc xưa chưa có trình độ để nói những lời sâu xa như vậy, nên chỉ dùng một chữ “lý” để hình dung nó. Trong thuật ngữ của Phật giáo cũng có một chữ tương tự như vậy, đó là chữ “pháp”. Cách giải thích của Phật giáo về “pháp” là: Mỗi sự vật đều duy trì sự tồn tại của mình và do vậy tình trạng để người khác hiểu được mà bình thường chúng ta hay nói là “đạo lý”, “phép tắc” chính là ý nghĩa của nó.

Lý là sự tổng quát về cái gốc bản thể không khởi đầu, không kết thúc, không sinh ra, không diệt vong của tất cả sự vật; những người và vật cụ thể, cá biệt, đặc thù chính là nội hàm của nó. Như cùng một vầng trăng chiếu vào trong sông hồ. Tuy bóng trăng ở trong nước có muôn hình vạn trạng, nhưng đều xuất phát từ một vầng trăng hiện khắp ở tất cả mặt nước, tất cả trăng trong nước là ảnh của chỉ một mặt trăng.

Khi lý đặt trên người hoặc vật thì thành nhân tính hoặc vật tính. Sở dĩ người khác với vật cũng chính là ở điểm nhân tính. Xét từ người Tống, nhân tính rộng rãi nhưng đại thể có thể khái quát bằng bốn chữ “nhân, nghĩa, lễ, trí”, gọi là “tứ đoan” (bốn đầu mối). Đây là bốn chức năng phán đoán tồn tại trong lòng mỗi người. Khi chúng ta gặp những cảnh khác nhau trong cuộc sống bình thường, nó sẽ làm người ta sinh ra bốn loại tình cảm tương ứng là trắc ẩn, xấu hổ, căm ghét, khiêm tốn từ chối, thị phi. Lòng trắc ẩn chính là lòng đồng tình với người, vật và sự vật. Ví dụ như nhìn thấy người khác gặp nạn liền chủ động đến giúp đỡ, đó chính là bộc lộ lòng trắc ẩn. Lòng trắc ẩn còn có thể gọi là lòng “bất nhẫn” với người. Mạnh Tử nói: “Đã gọi là người thì đều có lòng bất nhẫn với người. Nay người ta thấy trẻ con sắp rơi xuống đều có lòng trắc ẩn để cảnh báo”. Người nhìn thấy đứa trẻ sắp rơi xuống giếng thì muốn đi cứu. Đó không phải làm vậy để giao cho bố mẹ đứa trẻ, cũng không phải làm vậy để được nổi danh ở giữa bạn bè làng xóm, càng không phải là do chán nghe tiếng khóc đó mà đi làm, mà thuần tuý chỉ là một sự đồng tình tự nhiên trong tính người sai khiến. Nhìn thấy mà chỉ nhìn, không có lòng trắc ẩn thì không phải là người vậy. Cái gọi là lòng xấu hổ và căm ghét cũng chính là lòng xấu hổ và căm ghét của mỗi người, tức là có thể đối với mình và cũng đối với người khác. Ví dụ nhìn thấy một người vứt vỏ hoa quả hoặc mẩu giấy vào trong ao cá thì phải cảm thấy tức giận và căm ghét. Nếu biết một chút quyền thuật thì phải mạnh dạn đứng lên mắng mỏ. Cái gọi là lòng khiêm tốn từ chối chính là trong quan hệ qua lại giữa người và người, phải hiểu được sự khiêm nhường, không nên có xung đột, không như mắt con quạ khi thấy con gà. Suy cho cùng, con người không phải là con chim uyên trụi, do vậy thấy lợi không phải vừa thấy đã xông vào, anh tranh tôi cướp, mà phải cố gắng làm được lễ nhượng tam tiên (ba điều nhường nhau trước theo lễ nghi): tiên nhân, hậu kỳ, tiên công hậu tư, tiên quốc hậu gia - người trước mình sau, việc công trước việc riêng sau, nước trước nhà sau. Đến lòng thị phi của người là năng lực đánh giá đạo đức, mượn nó để phân biệt thiện ác, xấu đẹp trong các hiện tượng đạo đức của con người, đây là tiền đề lựa chọn đạo đức cá nhân chuẩn xác. Cổ nhân cho rằng, cũng giống như lòng trắc ẩn, nếu một người không có lòng xấu hổ và căm ghét, khiêm tốn, thị phi thì cũng không có nhân tính.

Người ta đã nhận ra lý trời đều có nhân tính, nhưng vì sao giữa người và người lại có sự khác biệt về thiện, ác, tốt, xấu? Chu Hy bèn dùng “khí chất” để giải thích. Cái gọi là khí chất là thiên khí và địa chất. Thiên khí là âm dương, địa chất chỉ ngũ hành. Theo cách nhìn của người Trung Quốc thì âm dương ngũ hành là tố chất cụ thể cấu thành thể con người. Tuy quan điểm này phi khoa học, nhưng không phải không có đạo lý. Sau khi lý trời giáng xuống, cần có vật dẫn để sắp xếp, để có thể thành người thành vật. Cũng chính là nói lý trời vô hình vô tích (không dấu vết) muốn tạo ra con người bằng xương bằng thịt, tự nhiên phải có một chút vật liệu bố trí ổn thoả. Những vật liệu này theo kết quả nghiên cứu của con người hiện đại đương nhiên là những vật thuộc loại tổ chức tế bào, nhưng cổ nhân gọi là âm dương ngũ hành, chính là khí chất. Vấn đề nhân tính xuất hiện từ chính khí chất này. Lý trời chỉ bảo đảm tính khả năng để con người trở thành người tốt, chứ không có cách để tránh khỏi những điều bất chính bất lương do bản thân thể xác máu thịt của con người dẫn đến, cũng như so sánh với cây tùng, tuy cũng nhận lý của cây tùng nhưng bản thân mỗi cây tùng về vật liệu vẫn có cây đứng cây nghiêng, có thẳng, có cong. Như vậy, người Trung Quốc quy những cái không tốt đẹp cho thể xác con người. Quan điểm này tuy nôm na nhưng lại rất thực tế. Trong cuộc sống cụ thể, chúng ta thường rất dễ dàng có được sự kiểm chứng.

122. HẠN CHẾ NHÂN DỤC, GIỮ LẤY LÝ TRỜI

Co trong nhân dục, duỗi trong lý trời.

Người Tống đề ra khẩu hiệu “Khắc nhân dục, tồn thiên lý” (hạn chế nhân dục, giữ lấy lý trời), bởi vì “nhân dục” rất có khả năng chính là kẻ gây tai họa từ vật liệu và khí chất của người. “Khắc nhân dục, tồn thiên lý” là giáo điều đạo đức sống chủ yếu nhất của việc học nghĩa lý thời Tống Minh. Tám trăm năm lại đây, người khen ngợi coi đó là kim khoa ngọc luật (những tín điều không thể thay đổi), những kẻ vùi dập nó lại bài xích rằng đó là con dao mềm dùng lý để giết người. Nếu luận bàn một cách bình tĩnh, dù là người tôn sùng hay bài xích thì sự tôn sùng và bài xích của họ phần nhiều đều xuất phát từ tâm lý cá nhân của họ trong một môi trường xã hội nhất định là đi theo hay đối nghịch lại số đông. Rốt cuộc, chúng ta đại để đã vượt qua bối cảnh lịch sử lễ giáo hoặc phản lễ giáo, có thể lấy vai trò người ngoài cuộc, bình tâm tĩnh khí xem xét và phân tích xem nó rốt cuộc đã có ảnh hưởng như thế nào đối với người Trung Quốc bình thường.

Muốn hiểu được ý nghĩa của “khắc nhân dục, tồn thiên lý”, thì trước tiên phải biết thế nào gọi là “nhân dục”. Chúng ta vẫn mời Chu Hy giải thích. Chu Hy nói: “Mùa hè áo tơ, mùa đông áo ấm, khát thì uống, đói thì ăn, lý này là đương nhiên. Đồ mặc cần tinh tế, ăn uống cần no và đẹp, đây chính là dục”. Cái mà Chu Hy vốn gọi là nhân dục không phải là chỉ nhu cầu sinh lý cơ bản bình thường của con người. Người Trung Quốc rất khó tưởng tượng một cách thấu tình đạt lý là coi nhu cầu bình thường “ăn uống nam nữ” lại liệt vào danh sách cấm. Bởi vì ai cũng có một thân thể bằng xương thịt bình thường, do vậy khó tránh khỏi phải sinh ra các loại nhu cầu. Các nhà nho đời Tống gọi đó là “nhân tâm” chứ không phải nhân dục. “Nhân tâm” là bình thường, dù nó cũng rất nguy hiểm. Nhân tâm không bị khống chế, không bị lý trời giám sát, sẽ sinh ra những nhu cầu quá độ, thậm chí để đáp ứng những nhu cầu quá độ đó, dùng những thủ đoạn đi ngược lại lý trời và nhân tính, trình diễn bi kịch trong nhân gian làm biến đổi cuộc đời, làm sa đọa nhân cách. Các nhà lý học thấy được nhiều, biết được rộng, nghĩ được sâu, họ đang vô cùng lo lắng về sự nguy hiểm mà nhân tâm đang chìm vào, do đó mới khuyên mọi người phải hạn chế nhân dục, giữ lấy lý trời, làm người phải nhất thiết cẩn trọng.

Bình luận về quan niệm nghĩa lý đạo đức, phải chú ý đồng thời nhiều mặt hiện thực xã hội đương thời. Không được dùng cái tâm của người hiện đại để suy đoán bụng của người xưa. Chúng ta sinh sau người xưa mấy thế kỷ. Người xưa nói: qua năm mươi năm mới biết cái sai của bốn chín năm. Người hiện đại đương nhiên có quyền đứng sau để xem xét và so sánh những việc mà người đời trước đã làm, đó là cái may mắn của chúng ta, nhưng đó quyết không phải là lý do mà chúng ta có thể tùy ý chỉ trích người trước. “Khắc nhân dục, tồn thiên lý” của lý học cố nhiên là có ý cấm dục (ngăn ngừa dục vọng), nhưng một xã hội luôn phải trước tiên cấm dục về thống trị và phong tục của dân, sau mới đến cấm dục về tư tưởng và lý luận. Đạo học về nghĩa lý của lưỡng Tống quyết không phải là sản vật vượt thời đại của các nhà lý học cá biệt đưa ra cho xã hội, mà là người Trung Quốc chú trọng đạo đức kỷ luật đã lẳng lặng tự lựa chọn trong cách xử thế làm người. Người Trung Quốc biết rõ rằng một người một khi đã chìm đắm trong việc chạy theo danh lợi cá nhân thì rất có thể sẽ tối mắt vì lợi, khó có thể tự rút ra, làm những việc hại mình hại người, kết quả cũng thường là “làm nhiều việc bất nghĩa tất sẽ tự chôn mình”. Đối với xã hội mà nói, mọi người đều “vì lợi mà làm”, nhân dục lưu hành ngang ngược tất sẽ “nhiều oán”. Nhiều oán thì nhiều chuyện, nhiều chuyện thì xã hội bất an. Để thắng cho con ngựa hoang bướng bỉnh không thuần trên bản thân mỗi người này một dây cương lý tính, các nhà Nho chân thành khuyên mọi người nên “tồn thiên lý, khắc nhân dục”, công hiệu của nó như tự mình thêm một mũi tiêm phòng dịch đau khổ. Chúng ta có thể thử nghĩ xem trên thế giới này còn có thứ gì có thể dễ dàng thu hút người khác hơn đạo đức hoàn thiện? Thế giới còn có phương pháp gì có thể giành được công danh quyền lợi mà mình muốn đạt được hơn đạo đức hoàn thiện? Ngược lại, dưới vòm trời này có cái gì dễ tạo thành trở ngại cho sự phát triển của mình hơn đạo đức bị huỷ hoại? Do vậy “khắc nhân dục, tồn thiên lý” mà người Trung Quốc nói tuy một mặt có tuyên truyền lễ giáo phong kiến giết chết sự phát triển cá tính của con người thì phải phê phán, phủ định. Nhưng đối với mặt xử thế của người Trung Quốc, nó nhấn mạnh chế ngự cái ham muốn riêng không tốt, bành trướng vô hạn thì lại có ý nghĩa tích cực và hiện thực.

123. LẤY TÌNH ĐO TÌNH, LẤY TÂM SO TÂM

Trong lòng mỗi người đều có nỗi uẩn khúc.

Tình là phần mềm của tâm, tâm là nền tảng của tình, tâm mềm tình cũng mềm, tình mềm tâm cũng mềm.

2500 năm trước, Tử Cống, học trò của Khổng Tử hỏi Khổng Tử: “Có câu châm ngôn nào nói hết cuộc đời không?” Khổng Tử trả lời rằng: “Kỷ sở bất dục, vật thi ư nhân”. Đây là sự khái quát sâu sắc về cách xử thế của người Trung Quốc. “Kỷ sở bất dục, vật thi ư nhân” tức là phàm là việc gì mà mình không thích hoặc không muốn nhận thì đừng bắt người khác phải làm. Theo nguyên tắc này, tuy chúng ta không thể phán đoán xem việc gì nên làm, nhưng ít nhất chúng ta cũng biết việc gì không nên làm. Nếu một người không làm việc không nên làm thì cái anh ta làm tất nhiên là những việc nên làm. Do vậy, câu châm ngôn này của Khổng Tử có thể nói là đã bao quát toàn bộ đạo lý.

Trong thế giới này, mỗi người đều có lợi ích và kỳ vọng của riêng mình, khó tránh khỏi có những lúc giành đường vượt lên, va chạm tranh chấp. Mọi người đều không hy vọng hành vi của mình trói buộc nhiều. Chúng ta có thể xem xem hậu quả phát sinh từ hành vi của một người có những đặc điểm gì. Thông thường mà nói, hậu quả của hành vi này chỉ liên quan đến chính bản thân người đó, không có quan hệ gì đến người khác hoặc đám đông. Thứ hai, hậu quả hành vi của một người sẽ ảnh hưởng đến lợi ích của tập thể hoặc tổ chức nào đó. Đối với tình huống thứ nhất, sự tự do của hành vi cá nhân phải được đảm bảo đầy đủ. Đối với những hành vi thiên về kinh nghiệm, người khác có thể khuyên bảo, thuyết phục, thậm chí khẩn cầu để thay đổi, chứ không có lý do để can thiệp hoặc ngăn cản. Hành vi của bất kỳ người nào làm ảnh hưởng đến người khác hoặc tập thể thì phải chịu trách nhiệm với xã hội. Nhưng thông thường, loại hành vi thuộc tình huống thứ nhất không nhiều, mà phần lớn các hành vi đều thuộc hai loại sau. Trong hai tình huống sau thì sự tự do của hành vi của một người phải lấy tiền đề là hậu quả của nó không ảnh hưởng hoặc không nguy hại đến lợi ích của người khác. Nếu không, xã hội sẽ có quyền can thiệp hoặc ngăn cản hành vi đó. Tuy đạo lý này rất đơn giản, nhưng nó lại là tiền đề để tất cả các loại pháp luật của nhân loại tồn tại và cũng là cơ sở của dư luận xã hội và tiêu chuẩn đạo đức.

Như vậy, một người làm thế nào để quyết định việc này nên hay không nên làm? Người phương Tây dùng tất cả các quy tắc để thiết lập ra vô số văn bản pháp luật. Người Trung Quốc lại không thích bị nhiều văn bản trói buộc, hơn nữa, trình độ văn hóa của rất nhiều người Trung Quốc chưa đạt đến mức ghi nhớ được từng văn bản pháp luật. Người Trung Quốc dùng một cách càng mơ hồ càng đơn giản, dựa vào lương tâm và trực giác của mình để đưa ra những phán đoán và lựa chọn đúng sai. Theo cách nhìn của người Trung Quốc thì tim người đều là thịt, giữa người với người vốn không có gì khác nhau, ăn đường thì ai cũng cảm thấy ngọt, gió thổi thì ai cũng thấy mát. Do vậy, một người quyết định làm hay không làm một việc thì không cần phải đi hỏi ý kiến luật sư hay quan toà mà chỉ cần tự hỏi mình: ta làm việc này thì hậu quả sinh ra, ta sẽ cảm thấy như thế nào. Nếu mình có thể chấp nhận thì coi như người khác cũng có thể chấp nhận; nếu mình khó có thể chấp nhận thì khẳng định là người khác cũng không muốn chấp nhận. Đó chính là cái gọi là dùng tình đo tình, dùng tâm so với tâm.

Giữa người với người, có thể thật sự hình thành sự thông suốt, đạt được sự lý giải không phải dựa vào logic hay giáo điều mà là dựa vào cảm tính. Dùng tâm so với tâm thì phải mượn sự trung gian nào đó. Sự trung gian này chính là tình cảm của con người. Người Trung Quốc thường nói: bốn chữ “thấu tình đạt lý”, một người chỉ có “thấu tình” mới có thể “đạt lý”. Không thấu tình thì có thể đạt lý không? Cũng có thể đạt lý, nhưng đó chỉ là sự đạt lý máy móc, là một sự đạt lý bị động. Do vậy, một người Trung Quốc hiếu kính với cha mẹ thì đó không phải là xuất phát từ trách nhiệm, pháp luật hay đạo đức nào, mà chỉ là người đó cảm thấy từ nhỏ cha mẹ đã chăm chút nuôi dưỡng mình, do vậy nay phải tận sức báo đáp; cũng như vậy, một người Trung Quốc cầu kỳ giữ chữ tín thì cũng không nhất định là vì tuân thủ hợp đồng hay lời hứa, mà người đó chỉ hy vọng người khác cũng cầu kỳ giữ chữ tín như vậy đối với mình. Sở dĩ người Trung Quốc thể hiện giàu tình người không phải vì người Trung Quốc hiểu sâu xa về triết lý cuộc đời, cũng không phải là do người Trung Quốc thuộc kỹ bao nhiêu đạo đức giáo điều, mà trong thực tế, người Trung Quốc rất ít lấy quyết định cuộc sống từ trong triết lý và trong giáo điều. Họ chỉ đơn giản dùng kinh nghiệm của mình để đo cảm thụ của người khác. Cách làm này có lúc gặp phải những người kỳ quái không hiểu nhân tình hoặc vấp phải trở ngại, nhưng phần lớn người Trung Quốc đều có thể dùng tâm so tâm, thông tin cho nhau, thậm chí dốc gan ruột cho nhau. Do vậy, vận dụng nghệ thuật xử thế đặt mình vào hoàn cảnh người khác để suy nghĩ cho người khác thì lúc nào cũng muốn sao được vậy.

“Kỷ sở bất dục, vật thi ư nhân” bắt nguồn từ sự đồng tình với con người. Đồng tình với mọi người không phải là xa lạ, dù là một người từ trước đến nay không đồng tình với người khác thì ít nhất cũng đã từng được người khác đồng tình. Chúng ta nhìn thấy một đứa trẻ sắp rơi xuống giếng, trong lòng không khỏi căng thẳng, đó là sự đồng tình! Chúng ta nhìn thấy bạn bè bất hạnh, thất tình, trong lòng khó tránh khỏi nặng nề, đó cũng là đồng tình. Sự đồng tình được nói đến ở đây không chỉ là sự nhạy cảm. Nhạy cảm là một loại đồng tình, nhưng đồng tình không toàn là nhạy cảm. Nói trên tầng tương đối cao, đồng tình chỉ việc hòa nhập mình vào người khác hoặc vật cùng với nhau, làm chúng ta có thể chia sẻ cảm giác, tâm trạng và tình cảm với họ. Đồng tình phải có kinh nghiệm cuộc sống nhất định để làm cơ sở. Kinh nghiệm đã qua làm chúng ta hiểu trong tình huống cảnh ngộ như thế nào sẽ sinh ra tình cảm thế nào. Khi chúng ta nhìn thấy người khác ở chỗ mà chúng ta đã từng ở qua, hoặc dựa vào kinh nghiệm, tất dễ dàng tưởng tượng thể hiện tình cảnh, chúng ta sẽ bắt đầu dùng tâm so tâm, đặt mình vào chỗ hòa mình cùng với mọi người, để chia sẻ hỉ nộ ái lạc và bi hoan bi hợp của mọi người. Trong tình hình như vậy, thế nào là mong muốn của mình và cái gì là mong muốn của người khác; và cái gì là kỷ sở bất dục, (cái mà mình không muốn), cái gì là tha sở bất dục (cái mà họ không muốn) phải rõ ràng, minh bạch, tiếp nhận nên làm việc gì và không nên làm việc gì.

Theo cách nhìn của cổ nhân thì lòng đồng tình của con người vẫn là tình cảm cao lớn, là vật trung gian giao lưu nối liền giữa người với người và giữa người với vật. Trong xã hội truyền thống, ý nghĩa đạo đức này được khái quát thành “nhân”. Người hiện đại thường bị mê hoặc, không lý giải được chữ “nhân” của người xưa. Thế nào là “nhân”? Kỳ thực ra rất đơn giản. Sự đồng tình hiểu biết, nối liền, ngầm hiểu, hài hòa giữa người với người chính là người nhân, là nhân vậy. Hai người cùng với nhau, về mặt tình cảm có thể hợp hai thành một như vậy, đây chính là nhân. Nhân không chỉ bị hạn chế giữa người và người mà cũng có thể tồn tại giữa người với vật. Sự đồng tình giữa người và vạn vật sinh ra cảm giác cùng loại, cùng thể với vạn vật trong trời đất, do vậy dẫn đến đạo đức lương tri dùng lòng nhân ái để đối đãi với người và với vật. Vương Dương Minh nói, một người nhìn thấy đứa trẻ sắp rơi xuống giếng, nhất định sẽ có lòng trắc ẩn, chính là do nhân của lòng người và sự đồng thể với đứa trẻ. Đứa trẻ và người đó là đồng loại, người thấy chim thú kêu thương thì cũng sinh lòng bất nhẫn, cũng bởi vì nhân của lòng người và chim thú cũng là một thể, chim thú cũng là loài có tri giác; người nhìn thấy cây cỏ bị chặt phá, tất nhiên có lòng thương xót, là vì nhân của lòng người và cây cỏ cùng là một thể, cây cỏ cùng là vật cũng có sự sống, người thấy gạch đá bị hủy hoại, tất sẽ có lòng tiếc rẻ, đây là vì nhân của lòng người cùng là một thể với gạch đá. Thế là người ta sẽ coi vạn vật thành một thể xem thiên hạ thành một nhà, coi Trung Quốc thành một người; vua tôi, vợ chồng, anh em, bạn bè và quỷ thần sông núi, chim thú, cỏ cây đều là đối tượng yêu quý của mình, đạt đến ranh giới cao nhất của cuộc đời là tận nhân, tận thiện, tận tình. Người như vậy gọi là đại nhân. Cái gọi là đại trong cuốn “đại học” là đạo của đại học, là làm sáng đức ở thân dân, ở những chỗ chí thiện, chính là chỉ đạo sống của bậc đại nhân.

Có đại nhân, đương nhiên phải có tiểu nhân. Theo cách nghĩ của người Trung Quốc, vốn giữa người với người, người với vật đều là cùng gốc rễ, cùng tâm đức, không phân chia như vậy. Nhưng do mỗi người đều có một cái thuộc hình hài của mình, thế là rất dễ dàng từ thân đó phân chia thành tôi, bạn, nó. Do vậy sinh ra các kiểu che đậy lòng ham muốn riêng của phân cách hẹp hòi, người như vậy liền trở thành kẻ tiểu nhân. Kẻ tiểu nhân tất sẽ dập tắt ánh sáng thiêng của lòng nhân ái thân thiện trong cuộc đời, cả ngày quanh quẩn trong vòng tròn nhỏ bao quanh mình, không biết xấu hổ với xã hội.

124. PHÀM VIỆC GÌ CŨNG KHÔNG OÁN TRỜI, TRÁCH NGƯỜI

Phản thân (nhìn lại mình) là co, tự thành (tự thành thực) là duỗi.

Phần lớn con người ta, ít nhiều đều có lương tâm hoặc lương tri. Nhưng chỉ có lương tri thì chỉ là giải quyết một vấn đề thị phi. Phải để lương tri thật sự sinh ra hiệu quả thực tế theo cái thiện tránh cái ác, vì thế phải hành động dưới sự dẫn dắt của lương tri. Người Trung Quốc rất chú trọng lương tri, nhưng càng chú trọng chí lương tri. Lương tri là biết, chí lương tri chính là hành. Cái gọi là chí chính là ý nghĩa đạt tới cực điểm “cùng tận”. Người có lương tri, dù lòng mong muốn của con người có hơn nữa, nhìn thấy những việc như đứa trẻ rơi vào giếng thì cũng sẽ sinh lòng không chịu nổi. Lúc này, công dụng của “chí lương tri” mới theo cái khái niệm ban đầu để mở rộng, tăng thêm, đến mức cùng tận lương tri đó, tiếp đó chỉ bảo hành động của lương tri, tuyệt đối không có sự chuyển hóa khái niệm vào lúc này. Hễ chuyển hóa khái niệm thì nó sẽ có ý nghĩa che lòng ham muốn của con người, lương tri sẽ chìm xuống. Bất kỳ người nào khi có động cơ không tốt thường có chút do dự. Sự do dự này không phải không xuất phát từ chỗ sợ bị người khác xuất hiện, mà là kết quả tự vệ do lương tâm vùng lên. Nhưng nếu “chuyển hóa khái niệm” này của người đó lại nghĩ xem thì sẽ tìm ra rất nhiều lời bào chữa, lý do và cớ để giải thoát mình. Thế là không còn áy náy gì khi phó mặc động cơ không tốt đó cho hành động.

Người thích tìm lỗi của cổ nhân thường chỉ trích pháp chế cổ đại của Trung Quốc không kiện toàn, dùng nhân trị để thay thế cho pháp trị. Không nói sự chỉ trích này bản thân nó có phải là đã có đủ chứng cớ để chứng minh không, dù mọi người thừa nhận đó là sự thật, thì cũng không nói rõ rằng phép đạo đức nội tại của người Trung Quốc có bao nhiêu sự sẵn sàng và tự giác? Một xã hội tất không thể không có pháp. Nhưng rốt cuộc là đầu tiên con người đánh mất đức, rồi sau đó mới có pháp. Nếu ai ai cũng đều xử thế theo thiên lý nhân tính của mình, đối đãi với người theo nhân, nghĩa, lễ, trí, thì có thể một lòng theo thiện ghét ác như kẻ thù, tùy theo mong muốn của mình mà không vượt phép tắc, như vậy không cần thiết phải lập pháp. Đáng tiếc, “nhân tâm duy nguy, đạo tâm duy vi” (thân phận nguy hiểm mà đạo tâm thì nhỏ bé) nên trong thế giới này của chúng ta khó tránh khỏi có người không muốn làm người tốt, muốn đem thân phận mình xuống địa vị cầm thú, chỉ vì một chút lợi cỏn con đắp vào mong muốn vật chất của mình. Kết quả là nhân loại đành phải dệt thành từng tấm từng tấm lưới pháp luật thưa mà không lọt, làm mọi người ngày ngày lo ngay ngáy, rất sợ bị đắc tội, hễ làm là bị mắc sai lầm, thực là tự mình mang ách, tự nhốt mình vào trong lồng.

Các nhà tiên triết cổ đại biết rằng, muốn vượt qua sự trói buộc của lưới pháp xã hội đối với cuộc sống thì con đường duy nhất trước tiên chính là phải vượt qua sự mê hoặc của nhân tâm đối với mình, tỏa sáng đạo đức nhân tính nội tại tự nhiên vốn có, từ đó tự giác quyết định những việc mình làm và những việc không nên làm. Quá trình này người Trung Quốc gọi là “phản thân tự thành” (xét lại người để tự thành).

Trong mặt xử thế, người Trung Quốc rất coi trọng việc phản thân tự thành. Phản thân tự thành bao gồm hai tầng ý nghĩa: thứ nhất là phản thân, thứ hai là tự thành. Cái gọi là phản thân chính là phàm, gặp việc gì cũng không oán trời trách người, phải tự xét lại mình để tìm lỗi “người làm việc nhân cũng giống như người bắn tên, người bắn tên trước tiên phải ngắm cho đúng rồi sau mới buông tên”. Trong cuốn “Mạnh Tử Công Tôn Sửu Thượng” nói: “Bắn mà không trúng thì không oán người thắng mình mà chỉ tự xét lại mình để tìm lại lỗi lầm mà thôi”. Mạnh Tử lại nói: “Phúc họa không gì là không do tự mình mang lại”. Cuộc đời của một người, thành cũng tự thành, bại cũng tự bại, vạn sự chỉ cầu an tâm, sự vinh nhục được mất đều có thể không oán không hối hận Trời ban cho mỗi người một lý tính hoàn chỉnh không khiếm khuyết, nhưng tự mình không giữ sự an cư, mà lại còn ra ngoài oán trời oán mệnh thì đây là sự cam chịu thụt lùi không thể có thuốc chữa nhất. Do vậy, cổ nhân nói: “Trời làm ra điều ác còn có thể tránh được, còn tự mình làm ra điều ác thì không còn đường sống”.

Xét lại mình và tự thành thực là hai mặt của quá trình tự giác của cuộc đời. Xét lại mình là sự khởi điểm của tự thành thực, tự thành thực là kết quả của xét lại mình. Người gặp việc gì cũng phải tự xét mình, sau khi xét mình phải đến chỗ tự thành thực. Chu Hy nói: “Thành tức là thành thực, không hư giả”. Theo cách nhìn của người Trung Quốc, một chữ thành vẫn là khái quát tổng thể đặc tính cơ bản của vạn vật trong trời đất. Họ cho rằng: “Vạn vật trong thiên hạ bốn mùa thay đổi nhau, sinh tử luân hồi, không tồn vì Nghiêu và Cương, không mất vì Lương; mỗi vật đều do gốc của mình và tuân theo lý của mình, làm sai phải giáo dục, thành thực không hư giả. Giả sử bốn mùa hơi có sự hư giả thì vạn vật sẽ không thể sinh trưởng, giả sử nhật nguyệt hơi có sự hư giả thì trời đất sẽ không thể tồn tại dài lâu. Do vậy, phàm vật gì cũng phải tự xét mình, không tự xét mình không thành vật.

Chu Hy nói: “âm dương hợp tán là cái có thực vậy”. Cách tư duy của người Trung Quốc là thích coi con người là một bộ phận của tự nhiên, loại suy con người và tự nhiên, từ pháp quy của tự nhiên đưa ra đạo lý làm người. Nếu đạo trời là thật thì tự nhiên đạo người cũng là thật. Do vậy Trung Dung nói: “Thành thực là đạo của trời, của người, người thiên hạ, nếu đều có thể có được sự thành thật thì có thể thật sự làm người, có thể cùng trời đất lập thành ba mươi vị”.

Đại kỵ của cuộc đời là hư giả không thật. Nhân tâm duy nguy thì chữ “nguy” cũng bao gồm sự hư giả ngông cuồng trong sự hoành hành ngang ngược của lòng ham muốn “dục”. Dùng hư giả để đối đãi với người tức là không lễ, không nghĩa; dùng hư giả để đối đãi với vật thì là không trí, không tri. Dùng hư giả để đối đãi với mình là không nhân, sự thành thật hay không thành thật của một người rất rõ ràng, minh bạch qua chính mình. Không thành thật mà nói là thành thật thì là không thật. Do vậy, nhà nho khi nói thành thật, đặc biệt nhấn mạnh tự thành thật. Có lúc, một người chẳng nói gì mà cũng chẳng làm gì, nhưng trong lòng đã nảy sinh ra ý nghĩ và nhân dục đã có mầm mống. “Người tuy không biết nhưng mình biết thì mọi chuyện trong thiên hạ chẳng có gì thấy rõ ràng mà qua được cả”. Xưa có một câu chuyện có thể nói rõ đạo lý này: Lạc Dương Tử nhặt được vàng rơi ở đường, về nhà bảo vợ, vợ nói: “Thiếp nghe trí sĩ không uống nước ở nguồn ăn trộm, người hiền không nhận thức ăn ăn trước, chàng có thể lấy vàng không phải lẽ mà không thấy bất nghĩa sao?” Đáp rằng: “Vàng vô chủ”. Vợ nói: “Vàng vô chủ thì lòng cũng vô chủ sao?” Lạc Dương Tử tự thấy xấu hổ, sau đó bèn ra đường đưa người khác. Một người có thể ra vẻ để lừa người khác, nhưng dù thế nào cũng không lừa được mình. Lừa người thì dễ, tự lừa mình khó, không lừa người thì dễ, không tự lừa mình mới khó. Do vậy, quân tử nói thật là phải tự thành thật, quân tử nói thận trọng thì phải tự thận trọng. “Đại học” coi thành thật là cái gốc để tu thân, tề gia, trị quốc, bình thiên hạ của một con người, đạo lý chính là ở đây.

Khổng Tử nói: “Thấy người hiền thì tư tưởng ngay, thấy người không hiền thì trong lòng phải tự xét lại mình vậy. Nếu xét mình mà không ân hận thì đại sự trong thiên hạ “không gì đáng lo, đáng sợ”. Có pháp luật cũng tốt, không có cũng xong, chẳng có liên quan gì đến cuộc sống cá nhân của ta”. Cho nên Mạnh Tử coi “nhìn lên không hổ thẹn với trời, cúi xuống không thẹn với người” là một trong ba khoái lạc của cuộc đời, có đạo lý triết học cuộc đời sâu sắc. Con người trời sinh đã có đủ bốn điều “nhân, nghĩa, lễ, trí” có thể phân biệt thiện ác, thị phi giữa cuộc đời, trong trời đất. Nhưng có người theo đuổi quá mức những điều bên ngoài mà quên mất cả lương tâm đạo đức nội tại. Cũng chính là vì theo đuổi “nhân tước” (tước vị của người) mà mất đi “thiên tước” (tước vị của trời), do vậy người đó chỉ có thể dựa vào các điều của pháp luật bên ngoài để quyết định lời nói và việc làm của mình. Sự trói buộc này là ngọn nguồn của mọi đau khổ. Nếu dùng lời của Mạnh Tử để nói thì đó gọi là “tự tặc” (tự hại mình), cũng chính là ý nghĩa mình làm mình chịu. Ngược lại, một người lại mở rộng, bổ sung bốn đầu mối của lương tâm mình. “Chỗ lửa bắt đầu cháy, nơi suối bắt đầu chảy”, sự thị phi thiện ác có thể quan sát tinh vi, thật sự đạt đến ranh giới, đạt được mong muốn từ trong lòng mà không phải vượt qua phép tắc, cuộc đời sẽ vui vẻ và tiêu diêu.

125. MÌNH VÌ MỌI NGƯỜI, MỌI NGƯỜI VÌ MÌNH

Vòng tuần hoàn của tính thiện trong xây dựng biết co biết duỗi.

“Mình vì mọi người, mọi người vì mình” tuy là sự trao đổi vui vẻ giữa người với người, kỳ thực ra là một nghệ thuật, nghệ thuật xử thế. Từ khi Trung Quốc bước vào thời đại hàng hóa, xã hội hàng hóa thì sự trao đổi giữa người với người không những rộng hơn, sâu hơn, xa hơn với thời cổ đại về phạm vi và trình độ, mà về mặt tính chất cũng có những thay đổi mang tính cơ bản. Xã hội hàng hóa lấy sự trao đổi lẫn nhau làm đặc trưng cơ bản, hoặc là trao đổi lao động, hàng hóa, hoặc là trao đổi tri thức, tóm lại, những trao đổi này đều là sự trao đổi có tính kinh tế. Xung quanh nó đều có sự liên quan mật thiết đến sự sinh tồn. Điều này chứng tỏ cuộc sống của người hiện đại không thể dựa vào gia đình để duy trì mà phải dưới sự giúp đỡ của toàn xã hội. Trong tình hình như vậy, lại nói “ta già với cái già của người, ta trẻ với cái trẻ của người” là không đủ, mà phải không luận ta già người già, ta trẻ người trẻ, cùng được coi như nhân, có thể thật sự tạo thành sự tuần hoàn tính thiện “mình vì mọi người, mọi người vì mình”.

Có thể có người sẽ nói, coi ta già người già như nhau há chẳng phải là đi ngược lại nhân tính, “vô quân vô phụ” sao? Đó đương nhiên là có một phạm vi nhất định. Trong cuộc sống gia đình, tự nhiên có thể là cha mình già, thậm chí người khác già, nhưng trong cương vị nhiệm vụ của mình thì phải tuyệt đối bình đẳng giữa mọi người, coi như nhân. Từng có một vị quan chức, con ông ta phạm pháp bèn kiên quyết treo cổ anh ta theo luật pháp. Nhưng khi về đến nhà ôm lấy thi thể mà khóc lớn. Có người hỏi ông ta đã giết rồi thì có gì lại khóc. Vị quan đó trả lời rằng: “Giết nó không phải là tôi mà là quan chức chính phủ, khóc nó cũng không phải là tôi mà là cha của nó”. Trong xã hội truyền thống, ngoài số quan chức không nhiều, những người bình thường không kể là có hay không có chức vụ, nếu nói là có chức vụ thì trong gia đình gánh vác những việc phải gánh vác, mà thông thường mà nói không ai không hiểu như con trai cày cấy, con gái dệt vải. Lúc này, thân phận trong gia đình của mỗi cá nhân cùng thân phận “chức vụ” là giống nhau, hoặc nói thân phận chức vụ của một người chính là do thân phận gia đình quyết định. Nhưng trong xã hội hiện đại, thân phận gia đình và thân phận chức vụ của con người có sự khác biệt. Trong gia đình, dưới sự chi phối của tinh thần đạo đức, anh ta phải làm một người chồng tốt, một người cha tốt hoặc một người con ngoan. Nhưng trong cương vị chức vụ thì lại phải theo yêu cầu đạo đức của chức vụ, đối đãi bình đẳng với người, bất luận thân thích, không nghĩ đến tình thân. Đặc biệt là trong sự mâu thuẫn tình cảm giữa việc chung và việc riêng thì càng phải xử lý rõ ràng.

Một người phải ghi nhớ thân phận chức vụ của mình, dù chỉ là nhân viên thì ngoài thân phận trong gia đình cũng có thân phận công dân, phải tuân thủ đạo đức cần thiết của công dân. Trong xã hội hàng hóa, phải nói đạo đức chức vụ còn nặng hơn đạo đức gia đình, bởi vì đạo đức chức vụ là điều kiện tất yếu không thể thiếu để duy trì kinh tế xã hội, còn đạo đức gia đình chỉ là để đảm bảo duy trì quan hệ thân thiện trong nội bộ gia đình. Một người có chức vụ không thể quên mình có thân phận là thành viên của xã hội, đảm nhận trách nhiệm chức vụ nhất định.

Theo tình hình xã hội hiện nay, chúng ta không cần phần lớn mọi người đều phải đạt trình độ cao đến mức “lo trước cái lo của thiên hạ, vui sau cái vui của thiên hạ”, chỉ cần có thể làm được điều cùng buồn, cùng vui với thiên hạ đã là rất tốt rồi. Chúng ta cũng không cần yêu cầu mọi người quá cao là mỗi người ngoài việc vượt qua công việc trong chức vụ của mình, thực hiện đạo đức của chức vụ đó, còn phải có cống hiến mới (tất nhiên có thể làm được thì càng tốt), mà chỉ cần mỗi người làm tốt công việc trong chức phận của mình là đã rất tốt rồi. Do vậy, tốt nhất trên cương vị chức vụ của mình, chúng ta nên có thái độ phục vụ vì mọi người. Như vậy mới có thể đổi lại được sự phục vụ rất tốt của mọi người dành cho mình. Đây chính là nội dung thực tế của “mình vì mọi người, mọi người vì mình”.

126. THƯỜNG NỞ NỤ CƯỜI THÌ TRỜI ĐẤT RỘNG

Người biết đủ thì tấm lòng thanh thản.

Biết đủ thì sẽ không gặp phải bị sỉ nhục, biết thích ứng thì có thể dùng mà không gặp phải cảnh nguy khốn, mới có thể được lâu dài.

Chúng ta thường thấy rất nhiều người Trung Quốc cuộc sống gian khổ khác thường vẫn luôn nở nụ cười, còn trong các tình huống bình thường thì càng gian khổ càng cảm thấy biết đủ. Thái độ sống này thường làm người nước ngoài cảm thấy kỳ lạ, rất dễ nhầm là do tính tình của người Trung Quốc. Kỳ thực ra sự biết đủ của người Trung Quốc cũng là một nghệ thuật xử thế, nửa nhỏ của nó xuất phát từ chỗ không biết làm sao, nửa lớn lại bắt nguồn từ sự đầy đủ phong phú của thế giới tinh thần nội tại và ứng phó thoải mái, thuần thục đối với cuộc sống và chuyện đời. Người Trung Quốc hiểu rằng biết đủ hoặc không biết đủ đều không phải là mục đích của cuộc sống. Mục đích của cuộc sống là tìm kiếm thú vui, biết đủ nếu có thể thường vui vẻ thì không ngại biết đủ. Biết đủ là sự chấp nhận một cách vui vẻ thực hiện cuộc sống. Khi một người không có cách nào thay đổi hoàn cảnh cuộc sống thì ngoài việc vui vẻ chấp nhận thì còn có thể có sự lựa chọn nào hay hơn chăng? Người Trung Quốc duy chỉ có cách nghĩ này, do vậy trong cảnh suy sụp tự nhiên vẫn có thể vui vẻ nô đùa, dù trong nghịch cảnh vẫn có thể không hề mệt mỏi. Mọi người thường là không biết làm sao được, có lúc bị bức bách đặt mình vào cuộc sống mà mình rất không muốn, thậm chí đến bước vạn điều đều chán chường, nhưng một khi người đó có thể nghĩ rằng đêm tối của mình vẫn có may mắn, vẫn có cuộc đời đáng yêu, thì lại biết đủ mà cười lên. “Sống giữa trăng sáng ở ngũ hồ, không sợ không có chỗ buông câu; sống giữa núi rừng, không sợ không có củi đốt”. Khổng Tử đi chơi Thái Sơn, gặp một người không biết là người nơi nào chạy theo hươu nai, đánh đàn và hát. Khổng Tử thấy vậy liền hỏi: “Tiên sinh vui gì vậy”. Đáp rằng: “Trời sinh vạn vật, người là quý, ta được làm người là một cái vui vậy; nam nữ có sự phân biệt, nam là bậc tôn quý, ta được là nam, vậy là cái vui thứ hai; có người sinh ra mà không thấy nhật nguyệt, không qua nổi tuổi nhỏ, ta năm nay đã bảy mươi tuổi rồi, là cái vui thứ ba; nghèo là cái thường ở trên đời, chết là cái kết thúc của đời người. Sống thường để đợi chết, cớ sao lại không vui?” Biết đủ là sự chọn lựa tất nhiên sau khi lý giải sâu sắc chân tướng cuộc sống.

Dục vọng của con người là vĩnh viễn không có điểm dừng. Tục ngữ nói: “Mãnh thú dễ dẹp, lòng người khó giáng, sông suối dễ thêm, lòng người khó đầy”. Nhưng sự đáp ứng mà cuộc sống cung cấp cho dục vọng là có hạn. Trong hiện thực cuộc sống con người, chữ “đủ” là tương đối, là tạm thời, còn “không đủ” mới là tuyệt đối, vĩnh hằng. Ví dụ, một người lúc nào cũng đuổi theo mục tiêu “đủ” thì kết quả mà người đó đạt được sẽ vĩnh viễn không đủ, nếu một người lấy “không đủ” để lý giải và chấp nhận sự thực cuộc sống thì cảm giác về cuộc sống của người này ngược lại lúc nào cũng là đủ. Nghệ thuật xử thế của người Trung Quốc chính là biểu hiện ở sự điều hòa cân bằng giữa đủ và không đủ. Biết “không đủ” cho nên biết “đủ”, không biết “không đủ”, do vậy không biết “đủ”, “không đủ” có thể biết là “đủ”, không biết “đủ” thì lúc nào cũng là “không đủ”. Do vậy có thể thấy biết đủ chính là người tự giác điều hòa quá trình quan hệ giữa hai thứ dục vọng vô hại của lòng mình và điều kiện có hạn của thực tế. Dùng cái gì để điều hòa? Dùng “biết” để điều hòa. Đủ hay không đủ là tính vật, còn biết hay không biết lại là tính người. Dùng tính người để chế ngự tính vật là biết đủ, tính vật kéo tính người chính là không biết đủ. Đủ hay không đủ tại vật, sức người không thể cố gắng. Biết hay không biết tại bản thân, giàu nghèo không thể điều khiển. Một người cảm thấy không biết đủ với mọi sự là một việc vô cùng dễ dàng, không cần bất kỳ công sức nào về mặt chủ quan, bởi vì không biết đủ là đặc trưng duy nhất của dục vọng con người. Do vậy, không biết đủ là điều kiện vốn tự nhiên, thuận tình, giống như người kỵ mã tin ngựa ra roi không phí sức. Biết đủ, ngược lại là tự giác, ngoan cường, kiên nghị, cố mà làm. Khi bạn đi bộ trên phố, thấy một chiếc xe con đẹp lướt qua mình, khi bạn lên tầng, nhìn qua cửa sổ thấy ánh điện nhấp nháy của những tòa nhà cao chọc trời thì sự không biết đủ do hâm mộ, đố kị bắt đầu dâng lên, không cần phí sức thổi tro cũng bùng thành lửa. Nhưng muốn thoát ra khỏi sự trói buộc tình cảm này thì đêm nay bạn phải ngủ ngon như khi biết đủ, buổi sáng hôm sau cũng vẫn biết đủ như trước kia chen chúc trong dòng xe cộ đi làm, đây là việc không hề dễ dàng gì.

Biết đủ là một cách thích ứng của con người đối với môi trường sống. Người Trung Quốc giỏi về thích ứng với môi trường, do vậy trong những điều kiện tương đồng, quả thực người Trung Quốc dễ thỏa mãn hơn người phương Tây. Đó không phải là trời sinh cho người Trung Quốc biết đủ mà là hoàn cảnh sống của người Trung Quốc đã như vậy. So sánh giữa một người ở nông thôn và một người ở thành thị thì chúng ta thường sẽ cảm thấy người nông thôn rất biết đủ. Người thành phố mặc âu phục, ở trong các tòa nhà cao to, vẫn không hết oán trách; còn người ở nông thôn chỉ cần có cơm nhạt, trà thô để đầy bụng, căn nhà đơn giản để có thể sống, như vậy đã vừa lòng lắm rồi. Nếu vì vậy mà người thành phố cảm thấy không đáng làm người nông thôn, đồng thời tự cho là mình cao hơn một bậc thì sẽ làm cho người ta cảm thấy rất đáng buồn cười. Ngư ợc lại, người thành phố như vậy so sánh mình với người nước ngoài có sự hưởng thụ vật chất cao hơn thì tất nhiên sẽ sinh ra sự tự ti mà không đủ khác. Nhiệm vụ chủ yếu của việc làm người là tìm kiếm hạnh phúc và vui vẻ trong bản thân cuộc sống, chứ không phải là đi so sánh cuộc sống này rốt cuộc là “ổ nghèo hèn” hay “chỗ phú quý”. Cái gọi là “ổ nghèo hèn” và “chỗ phú quý” không gì khác là lời so sánh về điều kiện cuộc sống vật chất. Kỳ thực ra, vui vẻ chủ yếu vẫn là một sự đầy đủ về tinh thần. Tiền Chung Thư nói: “Tất cả sự hưởng thụ vui vẻ đều thuộc về tinh thần. Thuật luyện kim của tinh thần có thể biến xương thịt đau khổ thành nguyên liệu của sự vui vẻ”. Do vậy trong “ổ nghèo hèn” cũng có sự giàu có về tinh thần, trong “chỗ phú quý” cũng như vậy, không thiếu sự nghèo nàn về tinh thần. Người Trung Quốc hài lòng với sự vật vốn có, nó làm họ có thể phát hiện và lợi dụng tốt hơn tất cả niềm vui xung quanh cuộc sống phong phú. Do vậy, ở Trung Quốc, rất khó tìm thấy những đồ được coi là hoàn toàn vô dụng. Giống như sự tổng kết của học giả Lâm Ngữ Đường: “Hạ quyết tâm cố gắng lấy được càng nhiều càng tốt từ trong cuộc sống, đồng thời có khát vọng hưởng thụ tất cả, vạn nhất nếu không được thì cũng không tiếc. Đây chính là sự thiên tài và huyền bí “biết đủ thường vui” của người Trung Quốc”.

“Biết đủ” nói thì dễ nhưng làm thì khó. Bởi vì “biết đủ” khó, do vậy sự “biết đủ thường vui” của người Trung Quốc mới được gọi là một nghệ thuật. Bản thân bất kỳ sự việc nào cũng không thể nói là đủ hay không đủ. Đủ và không đủ đều là kết quả so sánh. Nói đến so sánh thì hầu như ai là người Trung Quốc đều nói một câu là “so với trên thì không đủ, so với dưới thì có dư” (trông lên thì chẳng bằng ai, trông xuống chẳng ai bằng mình). Cuộc sống có thể có bốn loại phương pháp so sánh, trong đó “so trên”, “so dưới” là hai trong số đó, “so với mình” tức là đem mình so với mình cũng là một cách. Còn có một cách nữa chính là “so sánh của không so sánh”, không so sánh với bất kỳ vật gì, cũng có thể tính là một loại “so sánh”. Bốn loại so sánh này sẽ tương ứng sinh ra bốn mức độ biết đủ. Phân loại như sau: “So với trên” tự nhiên là không đủ. Điều này dường như không phải nói nhiều. Mọi người chúng ta đều đã nếm qua vị đắng chát này. “So với dưới” đương nhiên là có dư, đây là nghệ thuật biết đủ mọi người thường dùng. Tuy rất đơn giản nhưng khi vận dụng trong cuộc sống hầu như rất linh nghiệm. Trước đây có một người không cẩn thận làm mất đi đôi giày mới mua, vì vậy anh ta ngồi buồn rầu một mình trong nhà, chẳng thiết cơm nước, khó chịu như vậy vài ngày. Một hôm, anh ta lấy lại tinh thần, đi phố dạo chơi, vô ý nhìn thấy một người què chỉ có một chân, chống gậy, đang rất vui mừng nói chuyện với mọi người. Lúc đó, anh ta bỗng nhiên tỉnh ngộ: “Người trên thế giới này mất đi một chân mà vẫn có thể vui vẻ như vậy, ta mất đi một đôi giày thì đã thấm vào đâu?” Nghĩ đến đây, đầu óc bỗng giác ngộ sáng láng, những buồn rầu tích lũy mấy ngày qua tan đi như mây khói.

127. TRỜI KHÔNG TUYỆT ĐƯỜNG SỐNG CỦA CON NGƯỜI

Đường là ở sự duỗi trong co.

Cuộc sống là công bằng. Nó tuy không tiếc rẻ khi ban hạnh phúc cho con người nhưng xưa nay không để cho bất kỳ ai đứng đầu, để tránh việc họ sống quá ngông cuồng, sẽ không nể tình mà giáng các kiểu tai họa cho người khác; và ngược lại, cũng rất ít đẩy bất cứ người nào đến đường cùng. Đây chính là câu mà người Trung Quốc thường nói: “Trời không tuyệt đường sống của con người”. Một người bất kể là gặp phải cảnh ngộ thế nào thì so với trên cố nhiên vẫn không đủ, so với dưới thì chúng quy lại vẫn có dư. Chỉ cần biết đủ thì sẽ có niềm vui - khi người ta thất vọng thì đều nghĩ như vậy.

Trong tiểu thuyết “Tước quy lâu” (Chim tước về lầu), Lý Giám Ông đã có một câu chuyện rất thú vị để chú giải một cách tinh tế về “so với dưới thì có dư”, nay xin lược thuật như sau: “Có một nhà giàu đi ra ngoài, nghỉ tại một quán trọ. Lúc đó là mùa hè khô ráo, tiếng muỗi như tiếng sấm. Ông đã buông màn, nằm ở bên trong nhưng nghe tiếng muỗi vo ve, thấy chán nản. Lại nghĩ đến nơi vui vẻ ở nhà, a hoàn đứng quạt, đuổi muỗi, nên đến tiếng muỗi kêu này cũng chẳng thấy bên tai, thế là bèn oán cái màn. Lại có một người nghèo khác, cùng nghỉ trong phòng đó, không những không có màn mà đến chiếc chăn đơn cũng chẳng có. Ngủ đến nửa đêm, bị muỗi đốt chịu không nổi, đành phải dậy đi lại. Anh ta cứ chạy đi chạy lại ở ngoài màn như người bị đuổi làm cho cơ bắp toàn thân phải vận động nên ít bị muỗi. Người nhà giàu nhìn thấy cảnh như vậy trong lòng rất thương xót, nghĩ người này không những không kêu khổ, mà lại còn khen ngợi mình là người giàu, không ngớt nói hai chữ “khoái hoạt” (cuộc sống vui vẻ). Người nhà giàu rất kinh ngạc, bèn hỏi anh ta: “Vất vả khổ sở như vậy, nào có chút vui vẻ gì?” Người nhà nghèo đáp: “Lúc đầu tôi cũng từng oán khổ, bỗng nhiên nghĩ tới một điều liền bất giác cảm thấy vui lên”. Người giàu hỏi anh ta nghĩ đến điều gì. Người nghèo đáp: “Nghĩ tới những tội nhân ở trong lao tù đang chịu khổ, lúc này lên giường nằm, cơ thể toàn thân không động đậy được sẽ bị muỗi cắn chết, cũng đành gồng mình mà chịu. Muốn học theo tôi thoải mái tự do thế này, cảnh đi đi lại lại không hề trở ngại, sao có thể được? Do vậy, thân tuy vất vả nhưng tâm trí lại không khổ chút nào, tự nhiên sẽ cảm thấy đắc ý thôi”. Người giàu nghe xong, bất giác toàn thân toát mồ hôi, mới hiểu rằng mình được nằm trong màn lại nhớ cảnh nhà là không phải”.

Nếu những người khổ trên đời đều dùng cách này, coi địa ngục là thiên đường, coi nghịch cảnh là thuận cảnh, đánh đàn dưới bóng cây hoàng liên, tận hưởng hết mọi thú vui trong nơi chật hẹp thì không những dung nhan không già, râu tóc khó bạc, mà đến ngay cả tai họa, hoạn nạn, buồn rầu cũng sẽ tiêu tan.

Biết đủ thường sinh ra thông qua sự so sánh không hoàn toàn là sự biết đủ ở mức độ cao nhất. Cái gọi là sự biết đủ ở mức độ cao nhất theo cách nhìn của người Trung Quốc vẫn là một loại tinh thần đầy đủ trung thực bắt nguồn từ nội tại, là sự tự đủ tự nhiên của thế giới tinh thần cá nhân. Lão Tử gọi đó là: “Đủ của biết đủ”, đồng thời dạy người đời sau rằng: “Đủ của biết đủ thường là đủ vậy!”. Khi một người có một chùm nho, căn bản là không nghĩ đến chùm nho đó to hay nhỏ. Sự biết đủ như vậy là sự biết đủ thật sự.

Nói một cách tương đối, người hiện đại so sánh không biết đủ vừa là động lực ngầm của sự phát triển kinh tế hàng hóa, cũng là kết quả tất nhiên của xã hội hàng hóa. Tuy nhiên, nếu nói từ góc độ của toàn xã hội, “không biết đủ” là động lực sinh ra điều kiện của cuộc sống vật chất phong phú. Nhưng nếu nói về cá nhân thì áp lực cá nhân mà “không biết đủ” mang lại và những sự khổ sở về tinh thần mà áp lực này sinh ra thường làm hạnh phúc vật chất mà vất vả mới có được âm thầm mất đi, thậm chí hoàn toàn mất đi ý nghĩa vốn có của cuộc sống. Xét xu thế về sự khác biệt giàu nghèo giữa người Trung Quốc hiện nay có tăng mà không có giảm, “biết đủ trời đất rộng, tham thì vũ trụ hẹp” càng là một môn học về nghệ thuật xử thế cần phải học.

128. VẠN SỰ TÙY THUỘC VÀO DUYÊN PHẬN

Thuận theo tự nhiên là duỗi lớn.

Không coi sự tán dương hay phỉ báng của thế tục là vinh quang hay sỉ nhục thì trong lòng mới có tiêu chuẩn phân biệt giữa vinh quang và sỉ nhục.

“Tứ thập bất hoặc” là chỉ người sau bốn mươi tuổi thì cách xử thế làm người ung dung, không cấp bách, tâm khí ổn định. Đây không phải là nói qua tuổi đó thì có thể đạt tới trình độ trơ lì, không còn xúc động với thế sự mà chỉ là người trên bốn mươi tuổi phải có đủ sự từng trải và trí tuệ, thấy rõ được thái độ tình cảm, khóc cười điên đảo của người đời, trong mâu thuẫn cuộc sống đối lập nhau phát hiện ra sự đồng nhất tất nhiên nội tại của nó, từ đó cố gắng thoát khỏi, đồng thời vượt qua tâm lý lo nghĩ được mất, để hai cái được mất đó đi qua cuộc sống vui vẻ hạnh phúc của mình.

Lương Tấn Minh trong cuốn “Triều hoa” đã nói với các học trò của ông rằng: “Ta làm việc cho người vốn gặp nhiều chuyện thị phi, do vậy có lúc sẽ cảm thấy khổ. Nhưng ta không cố chấp, dường như đặt ta ở đâu thì ta ở đó, thuận theo sự di chuyển của tự nhiên. Ta cảm thấy thái độ của mình được rộng rãi thì tốt hơn”. “Không cố chấp”, “tùy duyên phận” ít nhiều có ý nghĩa “theo số trời” của Nho gia. Mỗi khi có sự khó khăn về tình, tình có sự dẫn dắt thì thuận theo tự nhiên mà đi.

Rất nhiều sự đau khổ phiền não của cuộc đời đều bắt nguồn từ mâu thuẫn được và mất. Nếu đơn thuần chỉ nói về lấy chuyện bàn chuyện thì được chính là lấy được, mất chính là mất đi, hai cái phân biệt rõ ràng, như nước lửa không dung nhau. Nhưng nếu nói về toàn bộ cuộc đời con người thì được và mất lại là có liên hệ với nhau, mật thiết không thể tách rời. Thậm chí, ở một trình độ nhất định, chúng ta có thể coi nói là cùng một chuyện. Không duy chỉ có được mất như vậy, mà phúc họa, lợi hại, tiến thoái, thành bại, sang hèn... đều giống như chị em sinh đôi, dựa vào nhau, khó phân khó bỏ. Đây là cảm thụ phổ biến của con người Trung Quốc đối với cuộc sống. Chúng ta không phải động não để suy nghĩ nghiêm túc xem trong cuộc sống có chuyện gì thuần túy là lợi, có thứ gì toàn là hại? Hiển nhiên là không có! Do vậy, phàm là người sáng suốt đều hiểu được mọi việc trong thiên hạ có được tất sẽ có mất, có mất tất có được, được mất cùng sinh.

Cuốn sách ghi chép chân lý này sớm nhất là “Chu Dịch”. “Chu Dịch, Khiêm quái” viết: “Thiên đạo khuy doanh nhi ích khiêm, địa đạo biến doanh nhi lưu khiêm, quỷ thần hòa doanh nhi phúc khiêm, nhân đạo ác doanh nhi hảo khiêm”. Ở đây “doanh” và “khiêm” là hai phạm trù đối lập. “Doanh” chính là đầy đủ, “khiêm” là “khiêm tốn”. Những thứ như được và mất, lợi và hại, phúc và họa, tiến và thoái đều có thể đổi thành hai khái niệm doanh và khiêm. Mấy câu này trong “Chu Dịch” có thể mượn lời của Nam Hoài Cẩn dịch thành bạch thoại như sau: “Quy luật của đạo trời tất nhiên thiệt hại nhiều thì lợi ích giảm; quy luật của đạo đất, tất nhiên biến động nhiều thì lợi vào ít; đạo lý của quỷ thần thì tổn thất nhiều nên phúc phận lui, tâm lý của con người thì chán ghét nhiều nên yêu thương bớt”. Kết quả “lỗ đầy thì ích khiêm” là đầy đủ biến thành khiêm tốn, khiêm tốn lại biến thành đầy đủ, thế lại bắt đầu “lỗ đầy thì ích khiêm tốn”. Tuy chỉ là quá trình đơn hướng từ đầy đủ đến khiêm tốn nhưng thực ra nó cũng âm thầm che giấu quá trình ngược lại từ khiêm tốn đến đầy đủ, là “có được tất có mất, có mất tất có được”. Nếu cảm thấy lời lẽ của “Chu Dịch” quá tối nghĩa, khó hiểu thì sự biểu đạt của “lão vu” lại tương đối dễ lý giải, giống như “Họa hôm nay là chỗ dựa của phúc, phúc hôm nay là dựa họa”, rất nhiều người Trung Quốc đều có thể đọc oang oang câu đó, ngoài ra còn có các câu như “vật hoặc gây hại mà có ích, hoặc có ích mà gây hại”, và “khuyết thì toàn, cong thì thẳng, trũng thì đầy, rách thì mới, thiếu thì được, nhiều thì nghi ngờ...” những câu này đều là đạo lý. Tư tưởng này tràn đầy trí tuệ sâu sắc về tư duy biện chứng của người Trung Quốc.

Người Trung Quốc quan sát sự biến đổi trong cõi đời luôn có cảm giác “buồn vui đầy cửa, cát hung đồng huyệt”, không cần đọc “Chu Dịch”, “Lão Tử” mà sau đó bừng tỉnh. Khi bàn luận về sự tương chuyển tương sinh của họa phúc được mất, người Trung Quốc thường lấy ví dụ Tái ông mất ngựa. Người Trung Quốc giỏi tư duy hình tượng, do vậy thời cổ có vô số các câu chuyện ngụ ngôn trong sách vở.

129. QUÂN TỬ PHẢI PHÒNG HỌA TỪ KHI CHƯA XẨY RA

Họa phúc chuyển hóa trong khi co duỗi.

Anhxtanh nói: “Khoa học là con dao hai lưỡi”. Đây là một chân lý tuyệt đối. Tất nhiên, khoa học nâng cao chất lượng và hiệu suất cuộc sống, nhưng đồng thời cũng khiến cho hiệu suất của những máy móc giết người cao hơn, làm ô nhiễm môi trường, nguy hại càng lớn hơn. Cái khó làm mọi người tin nhất chính là kết quả của nền khoa học phát triển trong thế kỷ hai mươi, rõ ràng là đặt con người ngày đêm sống trong cảnh chiến tranh hạt nhân và địa cầu bị hủy diệt. Dù là như vậy, vẫn còn rất nhiều người mê tín vào uy lực của khoa học, cho rằng chỉ dựa vào khoa học mới có thể giải quyết tất cả vấn đề của cuộc đời. Lee Joseph, một học giả người Anh, từng bỏ tâm huyết nửa đời người viết nên tác phẩm lớn là “Lịch sử khoa học kỹ thuật Trung Quốc” nói: “Còn có một loại ma túy khác, chúng ta có thể gọi nó là ma túy của khoa học. Không thấy mặt mang tính bi kịch của cuộc sống, không nhận thức được tác dụng của quan niệm thần thánh đối với thế giới, không biết rằng để bảo vệ chính nghĩa, nhân loại đã phải tiến hành đấu tranh, đó chính là sự độc hại của loại ma túy khoa học mà tôi đã nói. Đến nay, tính nguy hại của nó so với thời đại nguyên tử trước đây còn nghiêm trọng hơn nhiều”. Thực tế, không chỉ khoa học là con dao hai lưỡi, mà theo cách nhìn của người Trung Quốc thì vạn sự vạn vật trong thiên hạ đều là con dao hai lưỡi. Mặt chính đương nhiên là sắc bén, mặt kia đồng thời có thể làm bị thương người ta. Xem những vở diễn phúc họa trói quanh, bi hỉ kịch nối tiếp nhau trên thế gian này, một người trưởng thành đã thấy rõ đạo lý trong đó rồi thì được cũng không vui, mất cũng chẳng buồn. Bất kỳ một việc gì đều có hai mặt chính phản, mà bất kỳ lúc nào cũng có thể chuyển hóa lẫn nhau.

Được có ý là chiếm hữu. Nhưng sự chiếm hữu luôn có hai hướng: người chiếm hữu một vật nào đó thì thực ra cũng chính là vật nào đó chiếm hữu được người. Nếu nhìn từ bề mặt thì người dùng nhiều vật tựa hồ rất hạnh phúc, nhưng thực tế nghĩ kỹ một chút thì được càng nhiều, sự trói buộc phải chịu càng nhiều, người nô dịch vật thường bị nô dịch; người sai khiến người khác khó tránh khỏi bị người khác sai khiến. Ngược lại, mất đi sẽ có ý là lại giành được sự tự do tự tại nào đó. Do vậy, mất đi tuy là một sự đau khổ, nhưng trong sự đau khổ cũng bao hàm vài phần nhẹ nhõm, thoải mái. Người đến thế giới này, rồi lại rời bỏ thế giới mà đi. Hãy bình tĩnh nghĩ xem, cái mà đời người được và có đều là sự ký gửi tạm thời của vật bên ngoài. Được thì cố nhiên là vui mừng, nhưng mất đi cũng là vật về chủ cũ, cũng coi như là chưa được. Phàm là những cái mất đi đều là những cái chưa có trước khi được, dù trước đây chưa từng có thì cũng không đặc biệt đau khổ, vậy thì hiện nay hoặc tương lai nó mất đi cũng không cần phải đau thương quá mức.

Trong “Liệt tử. Lục mệnh thiên” có một câu chuyện: Nước Ngụy có người họ Ngô ở cửa Đông, con ông ta chết mà không buồn, láng giềng của ông hỏi: “Con yêu của ông trong thiên hạ không có. Nay con ông chết mà không buồn là cớ làm sao?” Người họ Ngô ở cửa Đông trả lời: “Ta thử không con, khi không con không buồn. Nay con mất, cũng giống như không con, vậy cớ sao phải buồn?” Tuy cách nghĩ này không gần với tình người, nhưng không thiếu sâu sắc. Vật đến như gửi nhờ đây cũng là cách nhìn của Trang Tử: “Sự gửi nhờ, nó đến không thể chống, nó đi không thể dừng”. Nếu một người vì bị mất vật quý gửi nhờ mà không vui thì lúc họ vui vẻ trước đây đều vô ích.

Câu ngụ ngôn đúng đắn “quân tử phòng họa trước khi nó xảy ra”. Một người thông minh thì trước khi sự việc xảy ra phải có sự dự đoán về kết quả của nó. Tuy cuộc sống không nhất định phải thay đổi theo dự đoán - cũng giống như một người dự kiến về cái chết cuối cùng nhưng không cần phải lập tức đi tự sát - nhưng có dự kiến và không dự kiến rốt cuộc là biểu hiện của sự tự giác và không tự giác của cuộc đời. Đây là ý nghĩa của câu “ở yên nhớ lúc nguy”, “được vinh nhớ lúc nhục”, “thân yên lo lúc biến”.

Đầu đời Tống có một danh tướng tên là Quách Tiến. Theo các ghi chép trong lịch sử: Xưa Quách Tiến xây phủ đệ, chỉ vào đám thợ nói với con cháu: “Đây là người xây nhà”, rồi chỉ vào con cháu nói: “Đây là người bán nhà”. Người hiểu biết cho đó là danh ngôn. Lúc xây nhà nghĩ đến kết cục bán nhà, cũng giống như Lỗ Tấn viết lời chúc người vừa sinh con là đứa trẻ này tất sẽ chết. Đương nhiên, Quách Tiến có cách nghĩ như vậy nhưng không phương hại đến việc ông và anh em con cháu vui mừng dọn vào nhà mới, mà chỉ là trong lòng có ý nghĩ: làm người phải sâu sắc hơn, thành thục hơn những người không có ý nghĩ sâu xa. Không phải chỉ một mà có hai.

Đời Trung Đường có vị danh tướng là Quách Tử Nghi cũng có câu chuyện về xây nhà. Quách Tử Nghi bình bọn phản loạn có công, Đại Tông ban cho ông đất ở kinh thành để xây phủ đệ. Phủ đệ chưa thành, Tử Nghi đi xem xét, nói với thợ rằng: “Phải cố gắng làm cho kiên cố”. Thợ đáp rằng: “Nhà tôi ba đời đều làm thợ, đã xây dựng rất nhiều, duy chỉ thấy chủ nhân cũ mới thay nhau chứ chưa thấy nhà bị phá dễ như thay chủ nhân”. Tử Nghi tỉnh ngộ, không nói gì rồi lui. Trong cuộc sống quả thực thường thấy rằng “Nhân diện bất tri hà xử khú, đào hoa y cựu tiếu đông phong” (mặt ngọc nay không biết đã đi đến nơi nào, chỉ có hoa đào vẫn nở như năm ngoái cười với gió Đông). Người đã đi những vật còn lại với bao biến cố, người nay và sau này đến đều cảm khái muốn xem.

Người còn trẻ trung thì hăm hở, phàm làm việc gì cũng phải cân nhắc tính toán, một chút cũng cẩn thận, điều này có nguồn gốc. Tuổi ngày càng lớn thì sự từng trải cũng dần rộng hơn, hiểu lẽ cũng dần đạt, khả năng kiềm chế tình cảm cũng dần sâu hơn. Đối với việc được mất nhận thấy rõ ràng hơn, phàm việc gì cũng phải thuận theo tự nhiên của nó. Thế nào gọi là “thuận theo tự nhiên của nó”? Chính là không cố chấp, không miễn cưỡng, không hẹp hòi, không gàn bướng. Việc đời lành dữ, tình người vui buồn thường có sự xoay vần không ngờ. Mất góc đông, có lẽ sẽ được cây dâu cây du, được đấy nhưng vô ích, ngược lại vứt đi đấy lại có lợi. Người thường có lúc tiến thoái, được mất cả hai cũng khó. Lúc này có thể dùng nghệ thuật xử thế thuận theo tự nhiên của người Trung Quốc.

“Trí thập bất hoặc, đắc thất lưỡng khả, thuận kỳ tự nhiên, bất diệc lạc hồ?” (Bốn mươi tuổi không còn ngờ hoặc, được mất cả hai đều có thể. Thuận theo tự nhiên của nó, chẳng vui lắm sao?).

130. THÍCH HỢP THÌ DỪNG, THẤY TỐT LIỀN THU

Tùy duyên gặp thời, co duỗi có độ.

Tai họa không gì lớn hơn không biết đủ, sai lầm không gì lớn hơn tham đến mức không xấu hổ.

Chuyện đời như mây nổi, chớp mắt đã thay đổi hàng vạn lần. Nhưng sự biến đổi của chuyện đời không phải cứ tuân theo không trở ngại mà là cùng cực sẽ ngược lại, tuần hoàn qua lại. Trong cuốn “Chu hoàng phúc quái”, Tượng Tử nói: “Quay lại sẽ thấy tâm của trời đất chăng. Ngày đầy thì đứng, tháng đầy thì ăn”. Từ những sự biến đổi tự nhiên quay vòng rồi lại trở về lúc đầu, người Trung Quốc được tâm linh gợi ý rằng: “Không có gì đến mà không có tang vật, không có gì đi mà không quay lại”. Lời khái quát rõ ràng khúc chiết của Lão Tử là: Quay lại là cái động của đạo. Biến cố của cuộc đời giống như vòng đời chảy, sự việc lúc thịnh lúc suy, vật đến cực điểm thì quay lại. Tuy cuộc sống là như vậy nhưng xử thế làm người cũng phải phân tách cẩn thận, hợp lý. Quá thể không kịp, không kịp thì sai lớn, thái quá thì đại ác, vừa đúng chỗ là trung hòa, không nghiêng không lệch. Bắt nguồn từ nhận thức ấy, người Trung Quốc ở mặt này đã biểu hiện được sự thế cao siêu. Người Trung Quốc thường nói: “Làm người không nên làm hết, nói lời không nên nói hết”. Liêm Pha làm người quá đoạn tuyệt, đành phải tự mang roi đến nhận tội, đến nhà tạ tội, Trịnh Bá nói quá hết, chẳng còn cách nào phải đào đất đi gặp mẹ. Do vậy, tục ngữ có câu: “Phàm làm việc gì cũng lưu lại một đường để ngày sau còn gặp lại được nhau”. Phàm làm việc gì cũng nên để lại chỗ dự để có thể tránh đi đến cực đoan. Đặc biệt là khi cân nhắc tiến thoái, được mất, nhất thiết phải chú ý lúc thích hợp mà dùng, cố gắng làm được điều thấy tốt liền thu.

Một phụ nữ thông minh biết cách trang điểm mình vừa phải. Một người con trai tài giỏi sẽ biết cách biểu hiện mình thích hợp. Rượu ngon uống đến hơi say, hoa đẹp khi nhìn lúc chớm nở. Hứa Tưởng Khanh đời Minh nói: “Phú quý sợ thấy hoa nở”. Câu này rất có ý nghĩa. Hoa nở rồi sẽ tàn, có thể vui thì cũng có thể buồn. Làm người phải có tâm tình ban cho mọi người, khi đắc ý chớ quên quay đầu lại, chỗ nắm tay phải để lại khoảng trống, đó là cái gọi là: “Biết đủ thường đủ, cuối đời không nhục, biết dừng thường dừng, cuối đời không xấu hổ”. Lý Nhược Thiết đời Tống do đời quan chìm nổi viết cuốn “Ngũ tri tiên sinh truyền”, trong đó có đoạn: “Làm người khi biết phải biết khó, biết mệnh, biết lui, biết đủ, người đương thời cho là có trí tuệ. Đi ngược theo con đường đó, kết quả tất sẽ ngược lại”.

Quân tử hiếu danh, tiểu nhân tích lợi. Một khi con người chạy đuổi theo danh lợi thì thường không kiểm soát được bản thân, chỉ biết tiến không biết lùi. Nhất là trong đời sống chính trị thời cổ đại của Trung Quốc, không gặp được chỗ thích hợp mà dùng, thấy tốt phải thu, không nghi ngờ gì đó là có nguyện vọng lớn mà không thực hiện được. Các bậc vua chúa của Trung Quốc phần lớn có thể cùng nhau lúc hoạn nạn mà khó ở với nhau lúc yên ổn. Do vậy, các bề tôi làm việc và ở dưới đại danh đó thường khó ở lâu. Lão Tử sớm đã nói: “Công thành, danh toại, thân lui”. Phạm Lãi ngồi thuyền trôi nổi biển cả, được đến cuối đời, Văn Chủng không nghe lời khuyên phải dùng kiếm tự sát. Hai người này đủ để các bề tôi trong lịch sử Trung Quốc cảnh giác. Nhưng, sự bất hạnh của con người thường chính là “không biết diện mạo thật của Lư Sơn”.

Bất kỳ ai không thể cả đời lúc nào cũng thuận buồm xuôi gió. Lúc phong quang nhất, đẹp đẽ nhất của đời người luôn ngắn và tạm thời nhất. Tục ngữ nói: “Hoa không đỏ cả trăm ngày, người không tốt cả nghìn ngày”. Cũng giống như một người không thể lúc nào cũng như ý. Sau quân bài tốt bao giờ cũng bắt đầu một quân bài xấu. Do vậy, thấy tốt phải thu mới là người thắng lớn nhất. Đời cố nhiên như vậy, nhân tình cũng là như vậy, quan hệ qua lại lẫn nhau với mọi người, dù là tri âm tri kỷ hay là bạn bè khác giới đều phải có tâm tình, biết dừng khi thích hợp. Sự qua lại lẫn nhau của quân tử như nước, vừa có thể tránh kết cục thế hết thì người xa, lợi hết thì người bỏ, đồng thời tình bạn bè cũng chỉ có trong lúc đạm bạc mới có thể thấy được chân tình. Càng là bạn bè gắn bó như hình với bóng càng dễ trở mặt thành thù. Do vậy, cổ nhân khuyên rằng nghĩ đến chỗ sâu rồi thì nên lui trước, đắc ý tới khi nhiều lần rồi phải nghỉ ngơi. Dù là vợ chồng ân ái, kết tóc xe tơ, lâu dài như trời đất thì cũng sẽ có một ngày yêu thương lâu, tình sẽ hết. Tần Thiếu Du nhà thơ thời Bắc Tống đã nói: “Hai tình nếu đã lâu dài thì chả cần phải sớm sớm chiều chiều bên nhau,” đây không những là tâm lý an ủi những vợ chồng sống xa nhau ở hai nơi như nước Sở và nước Yên mà còn là lời khuyên bảo thành thực để tỉnh ngộ cho những bạn tình nam nữ giữ lẫn nhau.

Cổ nhân nói: “Vui không thể đến cực điểm, vui đến cực điểm sẽ sinh bi, dục không thể theo, theo dục thành họa”. Vui đến cực điểm sẽ sinh bi - câu này ở Trung Quốc hầu hết phụ nữ và trẻ em đều biết, nhưng những người bình thường lý giải nó, thường là do vui vẻ quá độ mà quên mất, do vậy đầu óc nóng rực, hành động mất đi phép tắc, kết quả là không thận trọng mà gây ra những việc ngoài ý muốn, mang họa vào thân, biến vui thành bi. Phàm đã đọc qua cuốn “Lan đình lập tự” của Vương Hy Chi thì đại thể có thể lĩnh ngộ hàm ý “lạc cực là chủ bi” (vui đến cực điểm sẽ dẫn đến bi).

Ở nơi phong cảnh đẹp đẽ, nơi núi rừng đèo cao, rừng trúc tươi tốt thì người hiền sẽ đến, người cao minh sẽ tụ tập. Nước cong chảy theo dòng, ngâm vịnh tình buồn, như vậy thật vui vẻ xiết bao! Vương Hi Chi vui vẻ ghi rằng: “Là ngày, trời trong xanh, gió ấm áp dễ chịu. Nhìn lên sự rộng lớn của vũ trụ, xem xét sự thịnh vượng của muôn loài, cho nên ngắm cảnh sinh tình, đủ để nghe và thấy hết sự vui vẻ, có thể vui bội phần vậy”. Nhưng chính tại chỗ “nhanh chóng tự đủ, không biết già sắp đến,” đột nhiên làm người ta sinh ra sự bi ai với vạn vật “Sửa chữa thiếu sót tùy theo sự thay đổi, cuối kỳ ở chỗ tận” thế là tinh thần biến đổi, tình theo sự vật mà thay đổi, thật đáng tiếc thay!

Đây thật sự là lạc cực sinh bi. Sự thay đổi tâm tình tương tự có thể được chứng minh thêm bước nữa trong “Tiền Xích Bích phú” (Bài phú trước Xích Bích) của Tô Đông Pha. Tô Đông Pha cùng khách ngồi thuyền trên sông, uống rượu rất vui, gõ mạn thuyền và hát, đây vốn là rất vui vẻ, mà lại lạc cực sinh bi: “Khách có người thổi tiêu, theo bài hát mà hòa” tiếng của nó cứ kêu “như oán, như nhớ, như vệ, như tố” tám chữ này thực sự đã tả hết những nỗi lòng khó nói của một con người sau khi cái vui chuyển thành cái bi. Uống rượu vốn là việc rất vui vẻ, nhưng người đa sầu đa cảm uống rượu sẽ thường thấy vật sinh tình, tình đến chỗ sâu thì ngược lại thêm hận. Như Tư Mã Thiên đã nói: “Tiểu cực tắc loạn, lạc cực tắc bi, vạn sự tận nhiên” (Rượu đến cùng thì loạn, vui đến cùng thì bi, vạn sự tự nhiên tận).

Nói một cách khái quát, lạc cực sinh bi là sự bi thương đau xót của một người đối với sự yêu quý và lưu luyến của sinh mệnh. Nói về tình, là sự hận mà không biết làm thế nào của một người đối với cuộc sống, như hoa đẹp không hay nở, cảnh đẹp thường khó tồn tại. Tình cảm của con người rất khó dừng lại ở trạng thái tĩnh dừng. Đối với sự thịnh suy, hưng vong của thế sự, sau khi con người cho là thường thì sự chuyển hóa luân hồi hỉ nộ ái lạc của cõi lòng cũng thành tự nhiên. Sau khi con người theo tình tìm thú vui thì cũng theo nó đến là sự thương tổn hư không kỳ lạ không hiểu nổi, đẩy không đi, tránh không được. Do vậy, Trang Tử sau khi “vui một cách vui vẻ” đã than rằng “vui chưa hết, đau thương lại tiếp tục”. Chỉ trong sự vui vẻ của số mệnh, con người mới có thể thực sự nhận thức sự đau thương. Do vậy, sự đau lòng thật sự khi mất người thân không phải là ở lúc tang lễ mà trong lúc cả nhà đoàn tụ, hoặc khi nhìn vật cũ nhớ người đã mất. Trong lúc đau thương, con người không biết đau thương. Đau thương trong lúc nhớ mới thật sự là đau.

Trong cuộc sống, quá trình bi hoan bi hợp, hỉ nộ ái lạc, khởi thừa chuyện hợp thì bất kỳ lúc nào và bất kỳ ở đâu, con người cũng chọn được vị trí thích hợp với mình. Người Trung Quốc nói: “Quý tại thời trung”. “Thời” chính là bất kỳ lúc nào, “trung” chính là trung hòa. Đúng lúc chính là thuận theo thời thế mà thay đổi, vừa đúng chỗ tốt. Như Mạnh Tử đã nói: “Có thể là quan thì là quan, có thể dừng thì dừng, có thể lâu thì lâu, có thể nhanh thì nhanh”. Tình cảm và dục vọng của con người thường có đặc điểm là mù quáng và thay đổi. Coi trọng đúng lúc chính là phải chú ý lúc thích hợp có thể mà dừng, thấy tốt thì phải thu. Một trong những tiêu chí mà con người có thể được coi là tài giỏi hay không chính là xem người đó có biết lui hay không để cầu lần sau. Lui về để cầu lần sau không phải là nhu nhược, sợ khó khăn. Trong bước tiến của cuộc đời, nếu một mặt nào đó gặp trở ngại khó vượt qua, người giỏi quyền biến thông đạt, tâm tình vui vẻ sẽ chọn được mục tiêu thích hợp với mình để chạy theo. Sự thực đây cũng là một sự tiến thủ, là việc tiến để lui thiết thực có thể làm.

Cố nhân nói: “Sức có thể đủ thì tiến, không thì lùi, tùy theo sức mà làm. Tự không biết lượng sức mình là kẻ thù lớn nhất của làm người. Khi một người trong một hoàn cảnh nào đó cảm thấy lực bất tòng tâm thì lùi một bước sẽ thấy trời cao đất rộng”.

Thích hợp thì dừng, thấy tốt thì thu là sự khuyên bảo chân thành của những người có trí tuệ trong lịch sử, lại càng là một môn nghệ thuật xử thế.