JORGE LUIS BORGES

Tuyển Tập

—🖋️—

Tác giả: Jorge Luis Borges

Tuyển và dịch: Nguyễn Trung Đức

NXB Hội nhà văn

Số hóa:

tudonald78

Bản in:

IV/2015

13-12-2020

Ebook này được thực hiện theo dự án “SỐ HÓA SÁCH CŨ” của diễn đàn TVE-4U.ORG

KỈ NIỆM 100 NĂM SINH

JORGE LUIS BORGES

(1899-1986)

BORGES - MỘT BẬC THẦY

Vốn là người có kiến văn sâu rộng, một kiến văn thông kim bác cổ, một kiến văn ôm trùm từ Tây sang Đông, đồng thời là người được trời phú cho trí tưởng tượng tuyệt vời, Jorge Luis Borges đã để lại một công trình văn học căn bản trong đó ông chỉ chơi hai khái niệm then chốt: thời gian và không gian: sự hoà trộn giữa thời - không gian thực với thời - không gian ảo, tạo nên một thực thể văn học phong phú đa dạng có sức hấp dẫn và do đó nó là hình bóng chân thực của cuộc sống thực tế Mỹ Latin - một miền đất trùng phức nhiều lứa tuổi nhân loại trong ngày hôm nay, một miền đất chung sống đủ mọi chủng tộc người và đồng thời là một miền đất đua nở văn hoá lai và từ đó Mỹ Latin đã tự khẳng định mình là người đồng thời của nhân loại hôm nay. J.L.Borges người mở đầu cho chủ nghĩa hiện thực huyền ảo Mỹ Latin được cả loài người hâm mộ.

Borges sinh ngày 24 tháng Tám năm 1899 tại Buenos Aires, thủ đô Argentina, trong một gia đình tư sản lớn. Ngay từ khi còn ấu thơ ông đã tiếp thu một nền giáo dục cung đình của châu Âu và một sự luyện rèn văn chương nghiêm khắc trong thư viện ông bà ngoại. Năm 1914 ông chuyển sang Thụy Sĩ, là nơi ông học bậc thành chung, học tiếng Pháp và tiếng Đức. (Ngay từ thuở ấu thơ ông đã học tiếng Anh). Năm 20 tuổi, ông cùng gia đình đến Tây Ban Nha và ở Madrid ông làm quen với các nhà thơ thuộc phong trào bảo hoàng cực đoan (Ultraismo), những người bảo vệ chủ nghĩa thực nghiệm chống lại mĩ học của Thế hệ 98 Tây Ban Nha.

Năm 1921, ông trở về tô quốc và thông qua tờ Proa, do ông sáng lập, du nhập trường phái bảo hoàng cực đoan vào Buenos Aires. Ông trở thành người truyền bá chủ chốt của khuynh hướng thơ ca mới. Thuộc về giai đoạn sáng tác này là tập thơ với nhan đề Nhiệt hứng của Buenos Aires (1925) và tập tiểu luận với nhan đề Những tra cứu (1925).

Nhiệt huyết tuổi trẻ mai một đi cùng năm tháng và do đó ông đã từ bỏ trào lưu bảo hoàng cực đoan để lăn xả vào một cuộc tìm kiếm mới trong sáng tác văn học của mình. Năm 1929, ông đã đi tới một kiểu viết ngắn cổ điển. Phong cách của ông đã định hình và các trang viết của ông căng đầy những yếu tố ảo và trừu tượng, thường xuyên dựa trên việc sử dụng lại những khởi hứng văn chương truyền thống. Điều nấy được thấy rõ trong truyện ngắn đầu tay của ông xuất bản năm 1935. Sau khi xuất bản tập Sáu vấn đề của ngài Isidro Parodi, một tiếu thuyết hình sự cộng tác với nhà văn A Casares, Borges đã củng cố và nâng cao uy tín nghề nghiệp của mình bằng việc công bố hai tập truyện ngắn tuyệt vời tiếp theo. Đó là tập Những hư cấu (1844) và Aleph (1949). Trong các tác phẩm này, thông qua trò chơi hài hước và trí tuệ mang dấu ấn cảm quan trữ tình của ông, Borges tiến hành một cuộc lật đổ đích thực khái niệm hiện thức đã quen dùng. Đồng thời ở hai tác phẩm này, người ta nhận ra các thủ pháp biểu hiện của mĩ học Borges. Và cũng trong thời gian này, Borges còn thường xuyên tiến hành công việc nghiên cứu và phê bình, đã công bố các tác phẩm tiêu biểu như Ngôn ngữ Argentina (1928), Tuyển tập văn học ma quái (1941) và tập Văn học cổ điển Đức (1952). Cũng năm 1952 này, ông công bố tập Những tra cứu khác, cho ta thấy tiểu luận của ông đã đạt tới trình độ mĩ mãn.

Năm 1955, Borges bị mù mắt hoàn toàn. Tuy nhiên bệnh tật đã không thể buộc ông phải từ bỏ công việc sáng tác. Từ đó trở đi ông cần có thư ký riêng và người này đã giúp ông nắm bắt được thực tế sáng tác văn học của thế giới và trong nước, giúp ông làm các tập bản thảo mới. Riêng về thơ, ông đã trở lại với thơ ca truyền thống như sonnet, ballade v.v… vì chúng giúp nhà thơ sáng tác bằng cách thuộc lòng các bài thơ mới. Những truyện ngắn trong tập Sách cát (1955), lấy cảm hứng sáng tạo từ truyền thống Scandinave, và tập Kẻ hành sự (1960) cho thấy tài năng tự sự của Borges đã đạt tới trình đô hoàn hảo. Giải quốc tế của các nhà xuất bản trao tặng năm 1961 đã nâng cao uy tín quốc tế của Borges. Những tác phẩm sau này của ông, dù là văn, như Thông tin của Brodie (1979), Sách về những người tưởng tượng (1979), hoặc thơ ca như tập Hoa hồng thâm uyên (1975) và tập Lời giải (1982) đã cho thấy khả năng cách tân nâng cao các thể loại văn học của ông. Các chủ đề quen thuộc của ông - ví thực tại là một mê cung lộ, thời gian và sự vĩnh hằng, trò chơi những chiếc gương - đã trở thành tài sản văn học thế giới và uy tín lớn của ông đã giúp nhiều cho việc cả thế giới thừa nhận Chủ nghĩa hiện thực huyền ảo Mỹ Latin. Năm 1980, Borges nhận giải Miguel de Cervantès, chuyên tặng cho tác giả có công bảo vệ và phát triển tiếng Tây Ban Nha.

Ông mất ngày 14 tháng Sáu năm 1986 tại Genève, Thụy Sĩ vì bệnh ung thư. Thi hài ông được lưu giữ mãi mãi ở đây theo nguyện vọng của chính ông.

Tuy Jorge Luis Borges đã qua đời, tác phẩm của ông vẫn sống, luôn luôn được in lại ở khắp các nước nói tiếng Tây Ban Nha và được dịch ra nhiều thứ tiếng khác. Sự nghiệp văn học của ông được thiên hạ nghiên cứu, bình luận ở khắp nơi. Điều quan trọng hơn cả: thi pháp của ông vẫn được các nhà văn trẻ hôm nay vận dụng thành công trong điều kiện mới.

NGUYỄN TRUNG ĐỨC

BORGES QUA LỜI BORGES

NGUỒN GỐC, GIA ĐÌNH, BẠN BÈ

Chúng tôi đều là những người ra đi. Đám mây

dày nhiều lớp buổi chiều tà

là hình ảnh chúng ta.

Hoa hồng không ngừng hoá ra hoa hồng,

mi là biển, là mây, là sự lãng quên.

Đồng thời mi còn là thứ mi đánh mất.

(Rút từ tập Lời khẩn nguyện)

Tôi sinh ra trên phố Tucumán, ở trung tâm thành phố Buenos Aires, trong một ngôi nhà như bao ngôi nhà ở đây thời ấy: thấp, có sân. Trong sân có một bể nước và tận đáy bể một con rùa chuyên ăn bọ gậy làm cho nước sạch.

Bà tôi là người Anh. Nhưng họ kép tên của tôi: Borges và Acevedo khiến tôi tin rằng đó là họ Do Thái - Bồ Đào Nha. Trong dòng máu tôi còn có cả họ Vasco. Bởi họ Anchorena là Vasco… ông nội tôi, đại tá Borges, tư lệnh ba vùng - bắc và tây thành phố Buenos Aires và nam thành phố Santa Fe, lấy bà tôi và cùng bà tôi đến Junin sinh sống bốn năm. Cụ có cơ hội để chuyện trò cùng các tù trưởng… Các tù trưởng rất dũng cảm, có những câu chuyện anh hùng rất ấn tượng.

Mẹ tôi là một cô gái thuộc gia đình nền nếp người Argentina và cha tôi, một trí thức tự do và có văn hoá, vì thân mẫu ông là người Anh và là tín đồ Tân giáo. Tôi phải nói rằng ông sống một cách trí thức trong một thế giới phức tạp hơn thế giới của mẹ tôi.

Người cùng huyết thống với tôi quyến rũ tôi nhưng tôi thích những người đã chết. Những người anh em con chú con bác vui đùa với em gái tôi cho dù họ chỉ đến chơi. Norah là người rất hào hiệp… Lẽ dĩ nhiên tuổi thơ chúng tôi hoà đồng nhưng bao giờ chúng tôi cũng khác nhau. Tuy nhiên chúng tôi hiểu nhau; đôi lúc chỉ có một cái nhìn là đủ, đôi lúc ngay đến nói cũng chẳng cần… Trong mọi trò chơi của chúng tôi, em gái tôi bao giờ cũng là thủ lĩnh; tôi, kẻ luôn ở đằng sau và nhút nhát.

Vì phần lớn người nhà chúng tôi là quân nhân - ngay đến cả chú tôi cũng là sĩ quan hải quân - và tôi hiểu rằng chẳng bao giờ mình có thể là quân nhân, nên từ rất sớm tôi đã cảm thấy hổ thẹn vì mình là một người hiến thân cho sách vở chứ không hiến thân cho cuộc đời hành động.

Phần lớn cuộc đời ấu thơ của tôi trôi đi trong khu nhà riêng của mình. Vì không có bạn cùng tuổi, em gái và tôi bịa ra hai người bạn tưởng tượng mà vì lí do này hay lí do kia chúng tôi gọi là Quilos và Molino, khi chán chúng tôi nói với thân mẫu rằng chúng đã chết rồi.

Tôi không hề thú vị việc nhớ lại những năm đến trường đầu tiên của mình. Để bắt đầu, tôi không đến trường cho đến khi đủ chín tuổi. Đó là vì cha tôi không tin các doanh nghiệp nhà nước. Vì tôi sớm phải đeo kính và ăn mặc theo phong cách Eton: áo cổ cồn và thắt cà vạt, tôi phải chịu đựng những lời chế giễu và công kích của số đông bạn tôi.

Khi cha tôi buộc phải hưu trí vì bị mù, gia đình tôi làm một chuyến du lịch sang châu Âu. Chúng tôi rất ngu về lịch sử thế giới nhất là chúng tôi chẳng hiểu biết tí gì về tương lai cận kề của thế giới nên mới sang châu Âu vào năm 1914 (năm mở đầu cuộc đại chiến thứ nhất) và thế là chúng tôi bị nhốt tại Thuỵ Sĩ… Mục đích của chuyến đi này, để phù hợp với em gái và tôi, là việc chúng tôi phải đến trường ở Genève.

Tôi trở thành một người rất thạo tiếng Latin cho dù phần lớn bài đọc cá nhân tôi thực hiện bằng tiếng Anh. Ở nhà chúng tôi nói tiếng Tây Ban Nha. Nhưng ngay lập tức tiếng Pháp, do em gái nói rất tuyệt vời, đến mức tôi ao ước có được ngôn ngữ đó.

Chúng tôi quyết định trở về nhà, từ châu Âu về thẳng Argentina, nhưng ngay lập tức chúng tôi còn mất một năm nữa ở lại Tây Ban Nha. Đối với tôi, sự kiện lớn nhất ở Madrid là tình bạn với Rafael Casinos Assens. Hiện giờ tôi vẫn thích thú nghĩ mình như một môn đệ của ông.

Sau nhiều năm ở châu Âu, chúng tôi trở về vào năm 1921. Những hiệu sách ở Genève và phong cách sống hào hiệp mà tôi phát hiện ở Madrid thoạt đầu rất cần cho tôi. Tôi quên nỗi nhớ nhung ấy khi tôi làm quen, hay đúng hơn, tôi sẽ lại quan tâm đến Macedonio…[1] Macedonio hiến tặng chúng ta cảnh tượng không thể so sánh nổi của một con người sống đam mê và trong suy tư, khác hẳn với loại người sống bằng những thói hư của sự nổi tiếng. Tôi nghĩ rằng Macedonio Fernandez là nhà tư tưởng hơn là nhà văn, là nhà tư tưởng quan trọng nhất. Tôi tin rằng ông, tư tưởng ông, giúp ích cho tôi rất nhiều và thế là tôi bắt chước ông ngay tức thì, nhưng tôi cũng nghĩ rằng phong cách của ông đã ảnh hưởng xấu đối với tôi.

Tôi nhớ những năm 1920, 1925, 1930, dĩ nhiên đó là những thời kỳ khác nhau… Chúng tôi tụ họp để đàm đạo và nói về nhiều vấn đề. Chúng tôi tranh luận thời gian là gì, thơ ca là gì, ẩn dụ là gì, thơ tự do là gì. Chúng tôi nói về những vấn đề lâu dài vượt qua được tính thời sự. Ngược lại, giờ đây do hiểu rằng cứ mười lăm phút xảy ra một sự kiện thì người khác nên xem lại vấn để… Điều tôi còn nhớ của những năm ấy là có một đam mê mà giờ đây đã biến mất: đó là đam mê văn chương, đam mê ẩn dụ. Giờ đây cái khiến cho dân chúng háo hức là đam mê chính trị, đam mê đảng phái. Và thời ấy còn một sự kiện khác: không một ai nghĩ đến thành tích…

Nhóm Florida là một sự bịa tạc của Ernesto Palacio và Roberto Mariani. Không có nhóm Florida cũng chẳng có nhóm Boedo. Điều đó được làm là vì người ta thoả thuận với nhau rằng ở Buenos Aires có cuộc sống văn học theo một Paris, nghĩa là cũng có các buổi sinh hoạt văn học. Người ta nói với tôi về hai nhóm và tôi bảo rằng tôi thích sinh hoạt với nhóm Boedo, nhưng những người tổ chức bảo tôi rằng họ đã ghi tên tôi vào nhóm Florida rồi. Tóm lại, chẳng có gì quan trọng bởi đó là một trò đùa. Có những nhà văn, như Arlt[2] và Olivari[3] chẳng hạn, tham gia cả hai nhóm ấy.

Một trong những sự kiện quan trọng nhất của đời tôi là việc bắt đầu tình bằng hữu của tôi với Adolfo Bioy Casares. Chúng tôi biết nhau vào năm 1930 hay 1931 gì đó, khi ông độ mười bảy tuổi, còn tôi đã ngoài ba mươi tuổi. Trong những trường hợp như thế này, người ta thường cho rằng người lớn tuổi trở thành thầy và người ít tuổi là đồ đệ. Điều này có thể xảy ra vào lúc đầu, nhưng những năm sau này, trên thực tế, Bioy là thầy của tôi. Điều này hoàn toàn bí mật.

Như rất ít người, tôi không uống rượu, không hút thuốc. Những thói xấu duy nhất của tôi là nghiện Từ điển Bách khoa Anh Quốc và không đọc nhà văn Enrique Larreta… Cuộc đời là có thể chịu đựng được vì nó xảy ra trong những khúc đoạn. Một người thức dậy, cạo râu, ăn sáng sau đó từ từ làm công việc. Vì thế cuộc đời ít sợ hơn… cuộc đời là một, đồng thời là rất nhiều; một mặt nó cho ta nỗi buồn và sự lừa phỉnh, mặt khác là chiến thắng và niềm tin, cái tồi tệ và cái tuyệt vời.

MÙ LOÀ

Cái bóng mờ này từ từ và êm dịu

chảy theo một sườn dốc thoai thoải hiền hậu

và bền lâu như sự vĩnh hằng.

(Trích Ngợi ca bóng tối)

Bây giờ tôi chỉ thấy những bóng tối nhưng với tôi sự mù loà không phải là đau khổ vì nó là một quá trình quá chậm chạp. Ngược lại, nếu có người đột ngột bị mù thì có thể họ nghĩ đến cả tự vẫn. Nhưng nếu bắt đầu mất khả năng nhìn ngay từ khi chào đời thì khác… Ví dụ tôi biết rằng cha tôi chết vì mù, bà nội tôi chết vì mù, cố nội tôi chết vì mù, tôi hiểu rằng cái sự mù này là số phận tôi… Như tôi vẫn thường nói, sự mù loà này là một buổi chiều chậm chạp, nhưng quá ư chậm chạp đến mức người ta không nhận ra nó. Đó là khoảnh khắc ngày chuyển thành đêm tối. Điều đó xảy ra trong khoảng trên dưới hai mươi năm và trong hai mươi năm ấy không có bất kỳ một khoảnh khắc nào đặc biệt đáng nhớ và đau đớn cả.

Khi hoàn toàn bị mù tôi rơi vào một cuộc nói chuyện đáng sợ. Tôi nhìn mọi người bằng lời nói, giọng nói và ngữ điệu của họ. Nếu là người Argentina lập tủc tôi nhận ra họ và có thể biết họ thuộc vùng lãnh thổ nào của đất nước.

Một nhà văn, hay bất kỳ ai, nên nghĩ rằng những gì xảy ra với họ thì đó là một công cụ hữu ích; tất cả những gì người ta mang đến cho anh là có một mục đích, và điều đó cần phải mãnh liệt trong trường hợp của một nghệ sĩ… Bởi thế trong một bài thơ tôi đã nói về thú dinh dưỡng cổ xưa của người anh hùng: sự lăng nhục, nỗi bất hạnh, sự bất hoà. Những thứ ấy được trao cho chúng ta để chúng ta chuyển hoá chúng, để từ hoàn cảnh cùng khốn của cuộc sống chúng ta, chúng ta làm nên những sự kiện vĩnh cửu hoặc để mơ thành vĩnh cửu.

Nếu người mù nghĩ như vậy, anh ta đã được cứu rồi. Sự mù loà là một ân huệ trời ban.

THƯ VIỆN

Không ai ngưng lệ hay chửi bới

Lời tuyên bố này về ngón chơi

Của Thượng đế: với bông lơn tuyệt vời

Người cho tôi sách và đêm tối đồng thời.

(Trích từ Hoá công)

Trong nhiều năm tôi cứ tưởng rằng mình từng được nuôi dưỡng ở một làng ngoại ô thủ đô Buenos Aires, một làng ngoại ô có những con đường mạo hiểm và những buổi chiều tà hiển hiện. Thực ra tôi được nuôi dưỡng trong một công viên ở phía sau một hàng rào chấn song sắt và trong một thư viện vô khối sách tiếng Anh.

Về những cuốn sách đọc ban đầu của mình, tôi đọc rất nhiều tác phẩm của một bộ sưu tập rất hay và bổ ích nhờ nội dung của chúng: đó là Tủ sách của tờ báo ngày La Nación do Mitre[4] thành lập. Những cuốn sách này có một số bìa được vẽ theo phong cách nghệ thuật hiện đại. Hiển nhiên, cuốn đầu tiên được xuất bản là cuốn Chuyện về Thánh Martin của Mitre. Sau đó xuất hiện El Quijote[5] và một tác phẩm gần như đương đại của Wells với nhan đề Những người đầu tiên trên mặt trăng. Thời ấy chưa có quyền tác giả, điều này đã góp phần to lớn vào việc tuyên truyền cho các nhà văn: vì cuốn sách vừa được xuất bản lập tức dược dịch và in ở nước ngoài và nhà văn thì không nhận được một xu… Tủ sách này cũng xuất bản những tác phẩm của Quevedo; Chiếc túi, tác phẩm của Martel; Amalia, tiểu thuyết của Marmol; Facundo[6], Điều bí ẩn của căn phòng màu vàng và những tiểu thuyết và truyện hình sự của Conan Doyle, vốn là một tác giả đương đại và được đọc rất nhiều lúc ấy. Hơn nữa tôi nhớ hồi bé tí tôi đã đọc, không biết bằng tiếng Tây Ban Nha hay bằng tiếng Anh, những truyện ngắn của Poe, những tiểu thuyết của Dumas, của Walter Scott; tôi đọc tiểu thuyết Maria của nhà văn Colombia Jorge Isacs và các tác phẩm cổ điển Tây Ban Nha. Tôi đọc bằng cả hai thứ tiếng nhưng có lẽ nhiều hơn là bằng tiếng Anh vì thư viện của cha tôi là thư viện sách bằng tiếng Anh.

Những nhà ván ảnh hưởng đến tôi trước hết phải kể các nhà văn tôi hâm mộ; sau đó các nhà văn tôi đã đọc và đọc lại, sau cùng là những nhà văn tôi không hề đọc nhưng đã ở trong tôi…, tôi nghĩ rằng tôi cảm ơn tất cả những cuốn sách tôi đã đọc và không nghi ngờ gì cả vô số những cuốn sách tôi không đọc nhưng chúng đã đến với tôi thông qua những cuốn sách khác. Điều này được gọi là truyền thống văn học.

Tôi thích chuyện trò với Bernard Shaw, tôi thích đàm đạo với Conrad. Với Kipling, có lẽ không, vì ông là một người rất khó đọc, rất khó chịu, rất cô đơn, rất bất hạnh. Nhưng nếu như tôi đã quen biết bác sĩ Johnson thì có lẽ tôi cũng thích: Tôi cũng rất thích đàm đạo cùng Cervantes. Tôi ngờ rằng với Quevedo cuộc đối thoại sẽ rất khó khăn có lẽ là vì ông tương đối khô khan; nói chuyện với Lugones cũng sẽ hầu như không thể được, lí do cũng tương tự và đẹp đẽ thay, kỳ diệu thay sẽ là cuộc đàm thoại với Virgilio, trừ tiếng Latin của tôi kém quá, không bao giờ tiếng Latin của tôi xứng với Virgilio.

Tôi thích con người Tây Ban Nha, tình bạn Tây Ban Nha, lòng dũng cảm Tây Ban Nha, lòng trung thành Tây Ban Nha. Còn về văn học - trừ Tình ca, trừ thầy tu Luis de Leon, trừ thánh Juan de la Cruz, trừ Cervantes của Don Quijote, tôi nghĩ rằng nó khá là thấp kém. Trong văn học ấy chỉ có thể chọn giữa khoa ngoa dụ, vốn chỉ là một hình thức phân biệt, với một chủ nghĩa hiện thực nghèo nàn không bao giờ đạt tới cái nhìn sáng tỏ của Dickens, của Dostoievski, của Zola, hay của William Faulkner.

Tôi rất thích anh hùng ca. Khi tôi đi xem phim tôi nhận ra rằng đôi lúc mình cảm động đến rơi lệ trong những thời điểm hào hùng; cho dù đó là một phim western, một phim gansters, một phim chiến tranh: trong khi đó những pha mùi mẫn không hề mảy may tác động đến tôi. Trong thời kỳ tôi dược nuôi dưỡng trong yên bình, tôi đã đọc Khói lửa của Barbusse. Tôi đọc cuốn sách ấy từ góc độ anh hùng ca như tôi đã đọc Sagas[7], Bài ca Rolando.

Tôi nghĩ rằng Martin Ficrro[8], bất chấp tất cả là một bài thơ vĩ đại và tôi cũng nghĩ rằng Facundo là một cuốn sách vĩ đại… Và tôi cho rằng quả là có ý nghĩa việc mà chúng ta chọn Martin Fierro chứ không chọn Facundo. Và đó là điều đáng tiếc.

Tôi nhìn văn học như một sự kiện và không như một loạt sự kiện. Hơn nữa, tôi là một độc giả theo khuynh hướng khoái lạc. Đọc lịch sử có thể là cần thiết cho một nhà bình luận, nhưng điều mà một người nên đòi hỏi ở những cuốn sách là niềm vui và đó là điều quan trọng nhất mà văn học có thể đem lại cho chúng ta. Nó quan trọng hơn những tư liệu, hơn những ngày tháng, hơn những bản tiểu sử mà trong những trường hợp cụ thể chúng có thể cản trở việc cảm thụ tác phẩm… Tốt hơn hết là hãy đọc những nhà văn không thuộc thời đại chúng ta vì những người đương thời là chính chúng ta… Những người khác, chính tôi chẳng hạn và một nhà văn không thể nào khác với thời đại mình. Vì thế, tác phẩm của họ không thể thể hiện những cái mới lạ, trong khi đó, nếu chúng ta đọc các tác phẩm cô xúy hay của nước ngoài, thơ Ba Tư chẳng hạn, thì không nghi ngờ gì; chúng ta sẽ thấy những cái khác hẳn với cái của chúng ta và đặc biệt chúng được cảm nhận bằng một cách thức khác hẳn cái cách thức cảm nhận của chúng ta, cho dù sự biểu hiện là nhạt nhẽo… Người ta có thể chỉ ra tình yêu của những cuốn sách, tình yêu của các văn bản ấy chứ không phải sự kiện trong những cuốn sách ấy. Và có những tác giả tôi cợt nhả họ thì tốt hơn hết là không nên nói về họ. Bởi vì khi ta nói về một tác giả thì cần phải khải thị họ cho mọi người. Sự thật cho thấy rằng cho dù là những người đương thời, cho dù họ đã chết vài thế kỷ, cho dù họ thuộc về tôn giáo này hay tôn giáo kia, tất cả những thứ đó thảy đều ít có tầm quan trọng hơn. Điều quan trọng là phải khải thị cái đẹp và ta có thể khải thị cái đẹp mà ta đã cảm nhận được.

NHIỆM VỤ CỦA NHÀ VĂN

Câu chuyện ta kể cho dù phỉnh

Dù có thể tạo hình bùa chú

Về bao thứ, chúng ta thực thi nhiệm vụ

Bằng ngôn từ làm thay đổi cuộc đời mình.

(Rút từ tập Hoá công)

Tôi nghĩ về điều mà người ta mệnh danh tác phẩm của tôi như một ảo ảnh thuần tuý có tính tiểu sử, là những đoạn, những xáo trộn, những tro tàn nói chung, nhưng nếu như trong tác phẩm ấy thông qua con người tôi hay bất chấp tôi, một cái gì đó đã giành được việc khêu gợi… Với điều đó tôi muốn nói rằng tôi đã không song vô ích, rằng cái gì đó tôi viết có giá trị.

Tôi tin vào cảm hứng. Dĩ nhiên là niềm cảm hứng ấy có thể bộc lộ ra bằng những hình thức khác nhau. Trong trường hợp của tôi, cảm hứng đến một cách chậm chạp và uể oải, trừ khi tôi viết một truyện ngắn mà có thể không phải là tác phẩm hay nhất của tôi, ví như truyện ngắn Những đống đổ nát theo luân hồi chẳng hạn; lúc đó tôi cảm thấy mình bị dằn vặt bởi chủ đề… Nhưng điều đó chỉ một lần xảy ra trong cuộc đời tôi. Trong tất cả mọi trường hợp khác, tôi có một cảm hứng chậm chạp về một sự việc nào đó. Và sau đó cảm hứng ấy được cụ thể hoá. Đôi lúc tôi nhầm và tôi mường tượng ra các sự việc và ngay lập tức tôi nhận ra rằng chúng sai sót và tuỳ tiện. Nghĩa là chúng đã không được tưởng tượng một cách chân thực mà lại được chế tạo ra như những mắt xích hay những điểm nối… Stevenson[9] người tôi luôn luôn dẫn lại - nói rằng ý tưởng sẽ bị nhầm lẫn giữa vẻ bề ngoài hào nhoáng với bản chất, hay sẽ bị nhầm lẫn giữa cái được đặt vào với điểm nối… Chúng ta hãy nói rằng một người có hai màn kịch cơ bản, hai chương cơ bản. Người ta cần một số chương như điểm nối nhưng điều đó là khó và càng khó hơn khi tác phẩm dày dặn hơn.

Khi tôi viết điều gì, tôi có ấn tượng rằng nó đã có từ trước rồi. Tôi xuất phát từ một khái niệm chung, tôi tương đối hiểu khởi thuỷ và chung cục và sau đó tôi từ từ phát hiện ra các phần đệm, nhưng tôi không có ấn tượng rằng chúng phụ thuộc vào sự phán quyết của tôi; các sự kiện là như vậy. Các sự vật là như thế nhưng chúng ẩn tàng và nhiệm vụ nhà thơ của tôi là phải tìm thấy chúng.

Khi tôi bắt đầu viết, tôi cứ tưởng rằng phong cách sẽ có được thông qua một trò chơi bình tĩnh về những thay đổi có tính kỳ dị. Tôi cứ tưởng rằng trước khi viết ra một tính từ cần lật giở từ điển và tìm ra tất cả những tính từ có thể tìm được. Đương nhiên, điều đó là cường điệu. Ngược lại, giờ đây, tôi nghĩ đúng là một nhà văn tham dự vào điều mình viết ở mức độ tối thiểu có thể có được; tốt hơn hết là nên để các sự việc tự viết ra thông qua chúng ta, những nhà văn.

Quan niệm cho rằng văn học chỉ là một trò chơi ngôn từ và rằng nó là thứ mà Gracián, Góngora và đôi lúc cả Quevedo cố duy trì, quan niệm ấy hoàn toàn sai. Điều cốt yếu là sức nặng của nỗi đam mê tư tưởng được chuyển hoá thông qua ngôn từ và bất chấp cả ngôn từ, đôi lúc cũng có thể nói vậy.

Những cuốn sách nên được viết độc lập, thông qua tác giả hay bất chấp cả tác giả… Số phận của nhà văn chủ yếu là ngược lại với công việc lao động bởi vì, ngoài những lời giới thiệu dễ chịu vốn là việc đọc và viết những cuốn sách và phá huỷ chúng ra, còn những thứ khác được làm để giải trí bằng cách để cho những ý tưởng có thể là truyện ngắn, là thơ, hay trong trường hợp của tôi chúng chẳng là gì cả, cuốn đi vì chúng đã được giải quyết từ trước rồi.

Tôi cho rằng mỗi đề tài đã nói với nhà văn nếu nó muốn được biểu hiện ra dưới hình thức thơ tự do của Whitman chẳng hạn, hay những hình thức cổ điển Italia, hay hình thức sonnet hoặc hình thức văn xuôi. Giờ đây, Stevenson - tôi rất thích trích dẫn Stevenson - nghĩ rằng văn xuôi là hình thức phức tạp hơn cả thơ ca. Mallarmé nói rằng: “Kể từ khi ta chăm chút điều ta viết, chúng ta đã sáng tác thơ rồi“.

Văn học bắt đầu từ văn học ma quái chứ không từ chủ nghĩa hiện thực. Những Sáng thế luận có lẽ cũng thuộc về văn học ma quái; những huyền thoại phù hợp với thời đại nguyên thuỷ cũng thuộc về văn học ma quái. Nhưng có những đề tài cứ lặp đi lặp lại. Cùng với Adolfo Bioy Casares tôi tập hợp hơn một tuyển tập về văn học ma quái mà tại đây chúng tôi đã có thể chứng thực rằng các văn bản, cho dù rất khác nhau, cho du bắt nguồn từ những thời đại và những đất nước khác nhau, chúng lại trở về chính những đề tài ấy. Chẳng hạn chúng ta có đề tài về những sự hoá thân, đề tài về sự giống nhau, hay đúng hơn về những sự nhầm lẫn và đau thương của tính đồng nhất. Đề tài về những bùa ngải, về tính ngẫu nhiên huyền ảo vốn đối lập với tính ngẫu nhiên thực tại và sau đó là sự pha trộn giữa giấc mơ và sự tỉnh táo, sự nhầm lẫn giữa phương diện mộng mị với phương diện thường ngày và đề tài về thời gian (đây có lẽ là đề tài phong phú nhất). Tại đấy những lời tiên tri bước vào, một lần nữa những giấc mơ có tính tiên tri cũng bước vào.

Tôi thường xuyên canh tác một loại văn học ma quái. Dù cho trong những truyện ngắn vốn được làm bằng những chuẩn mực của trò chơi của chủ nghĩa hiện thực thì những vụ việc vẫn là ma quái: sự thật không như thế… Đặc tính ma quái ấy không có nghĩa là tuỳ tiện. Tôi không tin rằng văn học ma quái là một thứ văn học tuỳ tiện, không một thứ văn học nào là tuỳ tiện cả.

Mỗi truyện trong số những truyện ngắn ấy đáp ứng những tâm trạng, những đam mê, hay những kinh nghiệm tôi có cho dù sau đó chúng là tuyệt vời.

Thiết nghĩ rằng huyền thoại không kém phần thực so với điều chúng ta nhìn thấy trong thực tại. Huyền thoại là một ngụ ngôn mà chúng ta đọc bằng một hình thức cụ thể với sự sùng kính rõ ràng, huyền thoại là cần thiết, vì chúng ta có thể nghĩ mà không cần huyền thoại, hoặc mơ mộng mà không cần huyền thoại. Huyền thoại là một hình thức quan trọng nhất. Cuộc sống kỳ bí biết bao đến độ tất cả đều có thể, ngay đến cả một sự giải thích nhỏ nhất cũng là cái mà con người đã tìm kiếm trong tôn giáo, trong triết học và cả trong logic.

Những truyện ngắn của tôi đều là những đồ vật mà tôi đã chế tạo ra và chúng đều cách xa tôi một chút; ngược lại, tôi có mặt trong thơ mình với những thói quen, tật xấu và cả những ưu tư nữa. Những ai đọc thơ tôi trong tương lai sẽ thấy một gã đàn ông sống ở thế kỷ XX tại Buenos Aires. Những ai đọc truyện ngắn của tôi sẽ chỉ thấy những ngón nghề tinh xảo mà thôi.

Thiết nghĩ rằng tôi không sáng tạo bất cứ một nhân vật nào, nhưng một nhân vật đã được sáng tạo ra cho cái xấu của tôi và nhân vật ấy được gọi là Borges. Trong những truyện ngắn của mình, tôi có ấn tượng rằng chúng không có nhân vật; nhân vật là tôi đã nhẹ nhàng cải trang thành. Nghĩa là chúng ta sẽ nói rằng truyện ngắn của tôi không có mặt lạ. Bởi vì tất cả những gì tôi viết đều là tiểu sử, nghĩa là truyện ngắn của tôi, cho dù ma quái, đáp ứng một kinh nghiệm cá nhân, nhất là đáp ứng một đam mê cá nhân. Tôi không nhận thấy rằng chúng được viết ra mà không hề có rung động của con tim mình. Những cái khác là sự giả thiết rằng văn học là một trò chơi ngôn ngữ, và giả thiết ấy là sự cám dỗ lớn nhất mà một nhà văn có thể đau buồn… Tôi vốn là người có rất ít tư tưởng, nhưng tôi đã hoá trang chúng, đã chơi với chúng. Chính tôi cũng không biết rằng mình đang kể chính một truyện ngắn, với những kỹ xảo văn chương khác nhau, với những nhân vật khác nhau… Tất cả những gì tôi viết, dù là không chú ý, người ta dự đoán được ít nhất một tá những chỗ đã tẩy xoá.

Tôi không tự cho mình là một nhà văn cừ khôi, tôi quyết chí làm một người đơn điệu, cho dù nếu như tôi có học được vài ba trò ranh ma… Thiết nghĩ rằng tôi nổi tiếng là nhờ những lý do ngoài văn chương. Tôi đã già, tôi đã mù. Tôi sinh ra ở một đất nước quái lạ như Argentina.

Thông điệp là cái mà chính nhà văn có thể không biết, hoặc - một lần nữa mô phỏng theo Kipling - tôi nghĩ rằng hãy để cho nhà văn sáng tác một ngụ ngôn nhưng không nói về đạo đức hay tính đạo đức của ngụ ngôn ấy và nhớ rằng ở đây tôi dùng từ này bằng một hình thức mở. Tôi có thể hứng thú trong việc đề cập đến cái điều tôi đã đề cập hoặc trong việc thể hiện điều mình cảm nhận được, nhưng tôi không thú vị trong việc truyền đi một thông điệp trong ý nghĩa đạo đức và càng không trong ý nghĩa chính trị của từ này.

Tôi là người đối địch với văn học cam kết, tôi không muốn những quan điểm của mình lẫn vào trong nó. Hơn nữa, tất thảy bạn đọc của tôi đều biết rõ rằng tôi là người chống chủ nghĩa phát xít, chủ nghĩa dân tộc và chủ nghĩa cộng sản. Tôi muốn là người có lương tri với chính giấc mơ của mình chứ không muốn là người có lương tri với một thực tại thay đổi.

Một người nên nghĩ rằng văn chương cần được sự cảm động dắt dẫn. Có lần, vào lúc 30 tuổi, tôi nghĩ rằng mình nên có cuộc sống sôi động hơn. Nhưng giờ đây tôi hiểu rằng tôi hoàn toàn không nhầm lẫn. Số phận của tôi là văn học.

Wordsworth[10] nói rằng trong sáng tác thơ ca, thời điểm tốt nhất cho cảm hứng là cảm hứng được nhớ lại trong thanh thản. Nghĩa là khi một người đã bình thản và nhớ lại cảm hứng thì anh ta vừa là người xem vừa là diễn viên, thời điểm ấy là thời điểm thích đáng nhất cho sự sáng tác thơ ca.

Tôi nghĩ rằng việc viết một cuốn tiểu thuyết không có đoạn thừa là không thể… Nghĩa là, tôi tin rằng một truyện ngắn có thể là cốt lõi đến độ không thừa dù chỉ là một dấu phẩy, truyện ngắn có thể được tác giả giám sát chặt chẽ. Tác giả có thể có đủ toàn bộ truyện ngắn ở trong đầu mình, nhưng một cuốn tiểu thuyết thì không thể. Một cuốn tiểu thuyết cứ được viết và cứ được đọc một cách liên tục. Tiểu thuyết là cái gì đó mà từ xa chúng ta có thể quan sát được. Tôi tin rằng việc viết một cuốn tiểu thuyết không có đoạn thừa là không thể, nhưng một truyện ngắn (của Kipling chẳng hạn) có thể không có bất cứ một chữ thừa nào, đó là điều tôi biết rõ. Tôi không viết tiểu thuyết vì tôi không phải là người đọc tiểu thuyết. Ngoài ra đối với tôi, vốn là người e dè nhút nhát, khi bước vào một cuốn tiểu thuyết, tôi nhìn thấy một căn phòng với cả trăm người, tôi cảm thấy hơi choáng váng, hơi mất phương hướng, sau đó tôi cần phải quen họ, cần phải tìm hiểu xem ai là ai, cần phải hiểu các quan hệ họ hàng, các quan hệ xã hội của họ với nhau, tất cả những thứ đó là rất vất vả.

Emily Dickenson[11] nghĩ rằng việc xuất bản không phải là một phần của số phận một nhà văn, nhưng tôi tin rằng nếu một người viết khi có một cái gì còn lại trong điều chưa viết ra, thì đó là một kết quả không có gì đáng khinh thường cả. Tôi cho rằng ý tưởng về việc ngồi để viết, cũng như việc muốn tìm đề tài, đều là một sai lầm. Nên để cho các đề tài đi tìm chúng ta và gặp được chúng ta, nhưng đó phải là những đề tài xứng đáng để viết. Nhưng việc dự kiến một đề tài, việc nói chiều nay tôi sẽ viết một bài sonnet, tôi cho những điều đó là ngu xuẩn. Một người có thể sản xuất ra biết bao thứ văn chương nhàm chán vì mục đích viết.

Tôi đã chứng nghiệm được rằng niềm sung mãn mà ta cảm thấy khi ngồi viết ít có quan hệ với thành tựu của điều được viết, điều đó phù hợp với lời phán quyết của Carlyle: “Toàn bộ công trình của con người mong manh thay, nhưng việc làm ra công trình ấy mới thật sự quan trọng“.

VỀ NHỮNG MÊ LỘ, NHỮNG TẤM GƯƠNG, NHỮNG CHÚ HỔ, VÀ NHỮNG HƯ CẤU THÚ Vị KHÁC.

Không có nỗi đắng cay hợp lý.

Tôi nghĩ rằng những từ then chốt

Thể hiện tôi đang có mặt trên những lờ giấy

không biết tôi là ai, chứ không ở những lờ giấy tôi viết.

Như vậy tốt hơn. Giọng nói những người chết.

Sẽ luôn nói cho tôi.

(Rút từ tập Bông hồng thâm uyên)

Vào cuối mỗi năm tôi có một lời hứa: Năm tới sẽ từ bỏ những mê lộ, những tấm gương, những chú hổ, những con dao; nhưng chẳng có gì mà làm, một cái gì đó mạnh hơn cả tôi. Tôi bắt đầu viết và bỗng nhiên ở đây xuất hiện một mê lộ, một chú hổ chạy qua trang viết, một lưỡi dao loé sáng, một tấm gương soi rõ một bóng hình.

Mê lộ. Tôi nhớ một cuốn sách với một bức tranh khảm trên tấm họp kim về bảy kỳ quan của thế giới, trong số đó có mê lộ của Creta[12]. Đó là một toà dinh у hệt một chuồng bò tót, với một số cửa sổ bé tí và một số đường rãnh hẹp. Từ tấm bé, tôi nghĩ rằng nếu kiểm tra kỹ bức vẽ ấy bằng một chiếc kính lúp thì tôi có thể nhìn thấy con Minotauro[13]. Hơn thế nữa, mê lộ là biểu tượng rõ ràng cho tâm trạng bối rối - như Aristote nói, sự thảng thốt xuất hiện từ tâm trạng bối rối ấy - là một trong những sự cảm động thường tình nhất của cuộc đời tôi cũng như của Chescherton, người từng nói rằng: “Mọi thứ đều qua đi nhưng nỗi thảng thốt luôn luôn ở lại với chúng ta, nhất là nỗi thảng thốt thường ngày“. Để biểu hiện tâm trạng bối rối ấy vốn theo suốt cả cuộc đời tôi, vốn khiến cho rất nhiều trong số những hành động của tôi trở nên khó hiểu với cả chính tôi, tôi đã chọn biểu tượng mê lộ, hay nói đúng hơn, mê lộ đã làm chủ tôi, bởi vì ý tưởng về một toà nhà được xây dựng để cho ai đó bị lạc trong nó là biểu tượng không thể tránh được của tâm trạng bối rối.

Những tấm gương. Những tấm gương liên quan đến sự thật là ở nhà chúng tôi có một chiếc tủ ba ngăn lớn, phong cách tư sản. Đó là những chiếc tủ làm bằng gỗ đào hoa tâm mà các gia đình Criolla thời ấy thường dùng. Tôi nằm xuống giường và thấy mình bị cấp số nhân ở trong tấm gương ấy và cảm thấy sợ hãi rằng nhưng hình ảnh ấy không thể hiện đúng mình và còn đáng sợ hơn nữa khi thấy một trong số những hình ấy khác hẳn mình. Điều đó phù hợp với một bài thơ, mà tôi đọc, nói về lời tiên tri giấu mặt của Jorasán, người che mặt đi vì là người bị hủi và điều đó cũng phù hợp với người đeo mặt nạ sắt, ở trong một cuốn tiểu thuyết của Dumas. Hai ý tưởng thống nhất với nhau: ý tưởng về một sự thay đổi ở trong gương có thể có và ý tưởng về việc thấy mình hoảng hốt ở trong gương. Và điều này cũng là thường tình thôi, bởi vì tấm gương đã liên hội với tư tưởng Ái Nhĩ Lan về Fetch (gọi như thế là vì nó đến tìm người để mang sang thế giới khác), đã liên hội với ý tưởng của người Đức về Doppelganger, bóng ma đi bên cạnh chúng ta và nó đến để trở thành tư tưởng cho Jeckill và Hyde và cho biết bao sự hư cấu khác nữa. Vậy là giờ đây tôi thấy sợ những tấm gương và tôi có một bài thơ nói về nỗi sợ ấy và còn sợ rằng ai đó sẽ đi đến kết luận của Pitagore nói rằng một người bạn là một cái tôi khác… Tôi cho rằng tư tưởng về alter ego[14], về cái tôi khác mà Pitagore có được là nhờ những mặt nước phẳng lặng như gương hay có lẽ nhờ thuỷ tinh. Ý tưởng vế bóng ma cần phải xuất phát từ hình ảnh có thực ấy nhưng giờ đây nó có rất nhiều giá trị.

Những chú hổ. Đề tài này tôi đã giải thích trong bài thơ Vàng của những chú hổ. Chúng tôi sống cạnh ở vườn Bách thú; tôi thường xuyên đến chơi vườn này, nhưng những con thú thực sự gây ấn tượng mạnh trong tôi hồi còn bé, ngoài con bò rừng ra, là những chú hổ, đặc biệt là Chúa sơn lâm vùng Bengale. Hàng giờ và hàng giờ qua đi trong lúc tôi mải mê ngắm chúng. Bộ lông vàng, những vệt vằn thực sự đã gây ấn tượng mạnh trong tôi… Trong bài thơ ấy tôi nói rằng màu sắc đầu tiên mà tôi nhìn thấy một cách thật xúc động là màu vàng của hổ và giờ đây khi đã gần như mù cái màu duy nhất mà tôi thấy không sai là màu vàng. Vậy là màu vàng phù hợp với sự khởi đầu và sự kết thúc của cuộc đời tôi. Vì điều đó chứ không vì những lý do bài trí của kiểu người hiện đại.

Sự lặp lại của những chu kỳ. Trong tập tiểu luận Lịch sử về cõi vĩnh hằng có một bài báo của tôi đã phản bác các học thuyết của những người theo trường phái Pitagore, của những người theo trường phái khắc kỉ về thời gian luân hồi. Tôi nhắc lại những lời phản bác phong phú của thánh Augustin. Điều này và rồi sau đây tôi đề cập đến thời gian luân hồi là đủ để cho số đông tin rằng tôi là người đồng hội trung thành nhất của họ.

Cha tôi là người đầu tiên nói cho tôi biết điều ấy. Tôi tin rằng người đã đọc nó trong những Đối thoại về tôn giáo tự nhiên của Hume, nhà triết học người Ái Nhĩ Lan ở thế kỷ XVIII. Và tư tưởng ấy là nếu thế giới có một số hữu hạn những nhân tố, nếu thời gian là vô tận và cứ mỗi khoảnh khắc này phụ thuộc vào khoảnh khắc trước đó thì chỉ cần lặp lại những thời khắc tiếp theo và thế là, như những người theo trường phái Pitagore và trường phái khắc kỉ tin chắc, chúng ta sẽ có một lịch sử thế giới luân hồi. Người ta bảo rằng điều đó bắt nguồn từ Ấn Độ, nhưng trong các Sáng thế luận, trong Phật giáo chẳng hạn, những chu kỳ được lặp lại nhưng không giống nhau: nghĩa là một người không sống cuộc đời của mình một sô vố hạn hay vô hạn những lần mà rằng mỗi chu kỳ tác động trong cái tiếp theo và như vậy chúng ta có thể hạ xuống làm con vật, cây côi, hay là quỷ sứ, bóng ma, hoặc chúng ta có thể một lần nữa trở lại làm người và đương nhiên chúng ta đã để mất bản thể đích thực của mình.

Tôi không tin vào thời gian luân hồi. Tôi tin rằng thời gian không bao giờ được lặp lại… Đúng thế, thực tê tôi không tin vào sự vĩnh hằng luân hồi không thể kiểm nghiệm được, cho dù tôi dùng nó với mục đích thi pháp văn học. Đó là điều hết sức sáng tỏ…

Lòng dũng cảm. Tôi không chơi thân với những kẻ bỉ ổi, cũng không chơi với dân ven đô, cũng không chơi với dân đao búa, nhưng tôi nghe rất nhiều chuyện về họ. Tôi thuộc họ như thuộc lòng bàn tay, như tôi quen Manuel Cardoso và Oscar Silvaria người mà Carlos Ptayles, con của nhà văn đã nói cho tôi biết. Tôi cũng quen thuộc đồng cỏ. Pvicardo Guiraldes[15] là bạn tôi cũng như Palacio Valdes người Paraguay là bạn tôi. Nhờ họ mà tôi học được rất nhiều điều về đồng cỏ.

Thanh gươm. Đề tài này liên quan chặt chẽ với đề tài về lòng dũng cảm và nó bắt nguồn từ hai thanh gươm treo ở trong nhà ông nội Borges của tôi.

Một thanh gươm là của tướng Mansiva. Thanh kia là của ông nội tôi. Hai người là bạn của nhau và trước mỗi trận đánh của họ trong cuộc chiến tranh Paraguay, họ đổi gươm cho nhau với một cử chỉ lãng mạn ảnh hưởng của tiểu thuyết Pháp… Thanh gươm là biểu hiện rõ nét nhất của lòng dũng cảm so với các thứ vũ khí khác.

Buenos Aires. Tôi luôn luôn cảm thấy mình yêu thích thứ gì đó trong thủ đô Buenos Aires. Tôi rất thích thú đến độ tôi không thích những người khác yêu thích nô. Đó là một tình yêu, một tình yêu có ghen tuông.

Tôi chào đời năm 1899 và Buenos Aires của tôi hơi mơ hồ và nó được đặt vào trước sau năm 90 của thế kỷ XIX. Tôi làm như thế trước hết là vì điều người ta thường nói “bất cứ thời quá khứ nào cũng đều tuyệt vời nhất”, và thứ đến là vì tôi tin rằng việc làm một thứ văn học đương đại nghiêm chỉnh là một thiếu sót; chí ít khái niệm ấy là ngược với toàn bộ truyền thống văn học.

Mâu thuẫn của tính bản thê. Đó là một đề tài quan-trọng của triết học. Chúng ta biết rằng có một trường phái triết học, một trong những trường phái cổ nhất của thế giới, phiếm thần luận, từng có môn đệ ở Ấn Độ và từng được Spinoza[16] biện hộ ở thế kỷ XVIII. Theo trường phái này trên thế giới chỉ có một cá nhân và cá nhân ấy là Thượng đế. Trong thời điểm ấy có lẽ người mơ thấy người là mỗi một trong số chúng ta và sẽ là mỗi một trong số những con vặt, những cỏ cây, những hòn đá, những vì sao của thế giới này. Mỗi một chúng ta sẽ là Thượng đế hoặc sẽ là một phương diện của Thượng đế và ta không biết điều đó. Đường nhiên điều này là rất huy hoàng và chính tại đây chúng ta nhìn thấy văn hoc ma quái có thể hoà trộn với triết học và tôn giáo như thế nào… Như Stevenson - người tôi có vinh dự được trích dẫn - tôi nghi ngờ rằng mỗi người là một vô số người… Có lẽ chúng ta là tất cả những bậc tiền bối của chúng ta, nhưng ngoài tất cả những ai đã sống trước đây, chúng ta thật là huyền ảo trong buổi sáng hôm nay và cả hậu thế chúng ta nữa.

VỀ THỜI ĐẠI MÌNH

Người ta nói về tổ quốc.

Tổ quốc của tôi là một tiếng rung ngân của

đàn ghita, một sô bức chân dung,

và một thanh kiếm cùn,

lời cầu nguyện hiển nhiên của liễu rủ lúc chiều tà.

(Rút từ tập Vầng trăng trước mặt)

Tôi luôn luôn nhìn mình như một tên vô chính phủ già nua. Chủ nghĩa vô chính phủ của tôi là hoà bình theo kiểu của Spencer[17]. Tư tưởng về một cá nhân vĩ đại nhất và về một nhà nưóc nhỏ bé nhất là điều hôm nay tôi mong đợi… Giả như nếu chúng ta có niềm đam mê lớn thì chúng ta sẽ nghĩ đến việc thay đổi thế giới - như Wells đã nghĩ vậy… Tôi sẽ nhất trí rằng mỗi cá nhân nên suy nghĩ nhiều hơn về bản thân và về có thể tốt hơn nữa như thế nào, nhưng không chỉ có trí tuệ mà còn cả đạo đức nữa.

Tôi từng nói rằng tôi rất biết ơn những cuộc chiến tranh thế giới. Đúng vậy, tôi là người hiếu chiến, tôi nghĩ rằng chúng ta nên chịu ơn nhiều đối với bạo lực. Tôi nghĩ rằng những người yêu hoà bình không có lý. Họ luôn luôn tấn công bạo lực, nhưng khi họ tấn công bạo lực thì họ đang nghĩ tới bạo lực tương lai… Tôi muốn hỏi họ: Các ngài có chân thành cảm thấy xấu hổ về những cuộc cách mạng dân chủ không? Các ngài có thấy xấu hổ khi quân đồng minh đang chống lại nước Đức không ?… Tôi không thấy xấu hổ về các cuộc chiến tranh. Có lẽ là vì tôi thuộc về một gia đình quân nhân và tôi muốn trở thành người lính. Nếu như nhân danh văn hoá người ta phải dùng tới bạo lực thì tôi tán thành. Nếu không, không.

Chính trị kém phần quan trọng hơn nhiều so với nghệ thuật. Nghệ thuật và chính trị chỉ có một điểm chung khi chúng được dùng làm bẫy. Tôi không theo chủ nghĩa phát xít; cũng chẳng theo chủ nghĩa cộng sản… Tôi là người chông lại Perón[18], không hiều gì về chính trị… Tôi là một người mộng mơ, một nhà thơ già không phương tiện tự vệ. Tôi là một kẻ mù loà nổi tiếng thế giới, không đọc báo và cũng chẳng có nhiều người ở chung quanh mình. Tôi nghĩ nhiều và không là người duy nhất - vốn được những người có lòng tốt chở che - nghĩ rằng những người biến mất chỉ là những khách du lịch hay những kẻ chạy trốn. Sau đó tôi ra nước ngoài, tôi đến Tây Ban Nha, và người ta đã hỏi tôi rất nhiều. Đồng thời người ta cũng dạy cho tôi rất nhiều.

Tôi tin rằng việc thuộc về một đất nước, trước hết, là một hành động của lòng tin, nghĩa là cảm thấy ở trong lòng đất nước ấy… Tôi là một người quốc tế dám vượt qua mọi biên giới. Tôi học tiếng Anh trước tiếng Tây Ban Nha; học hết phổ thông trung học ở Genève. Tôi có một giọt máu thổ dân mà tôi ít cảm thấy tự hào; có hai giọt máu Tây Ban Nha, một giọt máu Bồ Đào Nha, một giọt máu Anh, một giọt máu Pháp - ít ra là tôi muốn có nó cho dù đó chỉ là một giả định. Như cả bàn dân thiên hạ, tôi cũng có một giọt máu Do Thái. Chúng ta, dù là người Bắc hay người Nam châu Mỹ, đều là dân châu Âu lưu vong. Tôi rất buồn lòng trước sự suy đồi của châu Âu. Nếu phải chọn giữa Mỹ và Liên Xô thì tôi chọn Mỹ, nhưng tôi vẫn thích châu Âu hơn.

THƠ

(POESÍA)

THƠ VỀ NHỮNG ÂN SỦNG

Không ai rơi lệ hay chửi bới

lời tuyên xưng này về ngón chơi

của Thượng đế: với bông lơn tuyệt vời

Người cho ta sách và đêm tối đồng thời.

Từ thành phố sách này Người chỉ lối

cho những con mắt không ánh sáng, chỉ có thể

đọc trong thư viện của những giấc mơ

những trang sách nhàm chán mà bình minh

ban tặng theo khát vọng của mình. Vô ích thay,

ngày đã xài hết vô vàn những cuốn sách

nóng hổi như những bản thảo nóng hổi

đã nguội lạnh từ lảu rồi ở Alejandria.

Vì đói và rét (một câu chuyện Hy Lạp kể)

Một hoàng đế chết lả giữa những kênh nước và vườn hoa.

Ta sờ soạng kiếm tìm những ngõ cụt

của thư viện này cao sâu và mù loà.

Những từ điển bách khoa, những tập bản đồ, Phương Tây

và Phương Đông, những thế kỷ và những vương triều.

Những biểu tượng, những vũ trụ, và những sáng thế luận

thẩy đều nâng cốc mừng những tường thành, vô tích thay.

Với cây gậy ngu ngơ ta thong thả lục tìm

trong bóng mình phòng tiền sảnh trống không.

Ta, Ngọc Hoàng Thượng Đế hình dung ta

ở dưới loài của một thư viện.

Bởi không được gọi đúng tên bằng một từ ngẫu nhiên

cái thứ ấy đang làm liên luy những sự việc này.

Kẻ khác nhận rất nhiều những cuốn sách và bóng tối

trong buổi chiều khác mù sương khói.

Vào lúc lang thang trên những hành lang tĩnh lặng

với nỗi sợ mơ hồ ta cảm thấy

rằng ta là kẻ khác, kẻ đã chết, sẽ bước

những bước chân này trong chính ngày hôm nay.

Ai viết bài thơ này giữa hai người:

kẻ có cái tôi số nhiều, hay kẻ có độc một chiếc bóng?

Quan trọng gì từ gọi tên ta

Nếu nó là duy nhất và một lời nguyền rủa.

Grossac hay Borges, ta nhìn thế giới yêu mến này

hiện đã tàn hoang và đang tắt lịm

trong một thứ tro úa vàng lang thang

у như một giấc mộng và sự quên lãng.

NGHỆ THUẬT THI CA

Hãy nhìn con sông được làm bằng thời gian và nước

và hãy nhớ thời gian là con sông khấc.

Hãy hiểu rằng như con sông chúng ta lạc lối

và những gương mặt cũng trôi đi như nước.

Hãy cảm thấy tỉnh thức là giấc mơ khác

mơ không mơ và rằng cái chết

mà thịt xác ta sợ là cái chết ấy

của mỗi đêm, vốn được gọi là giấc mơ.

Trong ngày hay trong năm hãy thảy một biểu tượng

cho những ngày của con người và cho cuộc đời họ;

hãy biến nguy tai của cuộc đời

thành một bản nhạc, một lời thầm thào, một biểu tượng.

Hãy thấy giấc mơ trong cái chết và nỗi buồn màu vàng

trong buổi hoàng hôn, đó là thơ ca,

vốn bất tử và khiêm nhường. Thơ ca

luôn trở về như bình minh và chiều tà.

Trong các buổi chiều, thi thoảng một gương mặt

từ trong một tấm gương nhìn chúng ta.

Nghệ thuật nên như một tấm gương ấy

cho ta thấy chính gương mặt mình.

Chuyện kể rằng Ulises, quá ư mầu nhiệm,

đã khóc vì tình khi thấy đảo Itaca của mình

xanh tươi và khiêm nhường. Nghệ thuật nên là đảo

Itaca ấy

mãi xanh tươi chứ không màu nhiệm.

Nghệ thuật cũng là con sông không thể cạn kiệt

cứ trôi đi rồi đọng lại, là tấm gương của chính một

Heráclito luôn vận động, vốn là chính ông

và là kẻ khác, như con sông không thể cạn kiệt.

VẦNG TRĂNG

Bao nỗi cô đơn trong cái màu vàng ấy.

Trăng của những đêm ta hằng thấy

đâu phải là trăng ông Adam đầu tiên nhìn ngắm.

Những thế kỷ dài của con người tỉnh táo

đã đổ đày tiếng khóc cổ xưa nào cái màu vàng ấy.

Hãy ngắm trăng. Đó là gương soi của mi đấy.

NHỮNG HẠN CHẾ

Có một con đường của Verlaine ta sẽ không nhớ.

Có một phố gần kề cấm chỉ bước chân ta.

Có một tấm gương ta soi mặt lần cuối.

Có một cửa ta đóng ập lại đến tận cùng thế giới.

Trong số những cuốn sách của thư viện mình (ta

đang xem)

có một số không bao giờ ta mở ra.

Mùa hè này, ta tròn năm mươi tuổi;

cái chết đang gặm mòn ta không ngơi nghỉ.

ТА

Sọ đầu lâu, trái tim ẩn dấu

những mạch máu ta không nhìn thấu,

những đường hầm của giấc mơ, thần biển Pretco[19],

những lục phủ ngũ tạng, gáy và bộ xương.

Ta là những thứ ấy. Không thể tưởng được

ta còn là ký ức về một thanh gươm

và ký ức về một ông mặt trời cô đơn

loãng tan trong hoàng hôn, trong bóng tối và

trong hư vô.

Ta là kẻ từ bến cảng ngắm nhìn những mũi tàu

là những cuốn sách, những bức tranh khắc

được đếm bởi thời gian mỏi mệt.

Ta là kẻ oán hờn những người đã chết.

Lạ hơn nữa, ta còn là kẻ bện dệt

những lời nói trong căn phòng một ngôi nhà.

LÀ

Ta là kẻ biết rằng không kém phần phù phiếm

kẻ hão huyền mải mê ngắm hình bóng

hay thân xác người anh trong tâm gương

tĩnh lặng và sáng trong.

Hỡi những bạn nín nhịn, ta là kẻ biết

rằng không có sự trả thù cả sự tha thứ nào khác

ngoài sự lãng quên. Một Thượng đế ban cho

nỗi hận thù con người chiếc chìa khoá lạ kỳ này.

Ta là kẻ kinh qua bao cách thức lang thang

lừng danh vẫn không giải mã nỗi mê lộ

của thời gian, độc đáo và đa dạng,

nhọc nhằn và sáng tỏ, vốn là một và tất cả.

Ta là kẻ chẳng là ai, là kẻ không là một thanh gươm

trong trận mạc. Ta là tiếng vọng, là lãng quên, là hư vô.

NHÂN CHỨNG

Từ trong giấc mơ у nhìn thấy tên khổng lồ

của một giấc mơ từng mơ ở Anh quốc.

Để giành chiến công у ghìm nén trái tim mình

và huých mạnh đinh thúc ngựa vào con Rosinan.

Gió thôi quay những cánh cối xay cần mẫn

mà y, con người xám màu chì, đã gây sự.

Con ngựa ngã lăn quay, ngọn giáo gẫy đôi,

một chiến tích giữa muôn vàn chiến tích.

Đứa con người hàng xóm nhìn thấy у ngã

nằm xoài trên đất, у kẻ mặc áo giáp binh

sẽ chẳng biết kết cục của một cuộc chiến chinh

nhưng у vẫn mang số phận mình tới thế giới mới.

Ở cùng trời miền đất xa xôi ấy; số phận lạc lối

người ta nói đó là một giấc mơ về chiếc cối xay.

THƠ CỔ TÂY BAN NHA

Trở lại miệng ta thơ cổ Tây Ban Nha

để ngợi ca một quan niệm quá rừng rợn

từng cho rằng tất thảy đều là sâu bọ

có từ thời thơ Latin của Seneca.

Trở lại để ngợi ca tro tàn giá bang

những ký ức về cái chết và chiến thắng

của một n ữ hoàng từ thuở xa xưa ấy

từng giẫm chân lên những khẩu hiệu đầy kiêu hãnh.

Không đúng thế! Điều thơ ta từng ngợi ca

ta sẽ không như một kẻ hèn hạ chối bỏ nó.

Ta biết chỉ một sự vật không có. Đó là sự lãng quên.

Ta biết mình đánh mất cái rất nhiều và cái quý giá

trong cõi vĩnh hằng trường tồn và rực cháy,

là cái lò nung ấy; cái vầng trăng ấy, cái buổi chiều ấy.

EDGAR ALLAN POE

Dòi bọ rền rĩ nguyền rủa trong mộ chí

vẻ huy hoàng trầm mặc của đá hoa cương.

Từ mùa bội thu của thần chết, anh mở

đại hội những bóng ma. Anh chẳng sợ.

Anh sợ bóng đêm khác, bóng đêm ái ân,

những niềm vui quá thường tình của đám đông.

Làm loá mắt anh chẳng phải đá hoa cương,

hay vàng, bạc, đồng mà chính là hoa hồng.

Cứ như thể đứng ở đằng sau tấm gương

anh đơn thương độc mã tự hiến dâng cho

số phận sáng tạo những câu chuyện rợn người.

Có lẽ ở tận phía bên kia, cõi chết

anh vẫn đơn thương độc mã và nhiệt huyết

viết những truyện mê hồn đến xởn tóc gáy.

CẢ CUỘC ĐỜI TA

Lần khác ấy tại đây, những làn môi đáng nhớ, duy nhất

và giống hệt của bạn.

Ta kiên trì trong sự gần gũi của hạnh phúc

và trong sự thân mật của nỗi nhục.

Ta đã vượt qua biển

Ta biết nhiều miền đất lạ; ta thấy một người

đàn bà, hai hay ba người đàn ông.

Ta yêu một cô gái dáng thon thả, ngần trắng da

mang vẻ yểu điệu của gái Tây Ban Nha.

Ta đã thấy một ngoại ô bao la nơi sự bất tử khát khao

của những ông mặt trời lặn được thực hiện.

Ta đã nhấm nháp vô khối từ

Ta chắc tin rằng đó là cả cuộc đời ta và rằng

ta sẽ không nhớ và không làm thêm nữa.

Ta tin rằng ngày và đêm của ta giống hệt ngày và đêm

của Thượng đế và của tất cả mọi người

trong sự nghèo túng và giàu sang.

NGƯỜI SÁNG TẠO

Hỡi Heraclito, chúng ta là con sông ông đã gọi tên.

Chúng ta là thời gian. Dòng chảy thiêng liêng của nó

Chở chuyên những sư tử và những núi đồi,

Khóc hoài cho ái tình, tàn tro của lạc khoái,

niềm tin âm thầm không dứt nổi,

tên của những đế quốc bao la một thời nay thành bụi đất,

những lục ngôn thi của Hy Lạp và La Mã,

buồn bã một biển dưới quyền năng của bình minh,

giấc mơ, niềm vui sớm có của thần chết,

những vũ khí, chiến binh, những tượng đài

những hai mặt của Jano[20] không quen biết nhau

những mê lộ màu vàng ngà được quân cờ

dệt nên trên bàn cờ,

bàn tay bầm đỏ của Mácbeth có thể

nhuộm máu các biển, công việc

thầm kín của những chiếc đồng hồ trong bóng tối,

một gương soi không ngừng soi

vào một tấm gương khác và những ai xem chúng,

những tấm lá kim loại, con chữ gôtic,

một thanh lưu huỳnh đặt trên một giàn giáo,

những tiếng chuông gào mệt mỏi của đêm mất ngủ,

những ban mai, những chiều tà, những bình minh

và hoàng hôn

những tiếng vọng, con sóng, cát, những giấc mơ và

cây địa y.

Ta chỉ là những hình ảnh ấy

mà ngẫu nhiên xáo trộn và nỗi buồn gọi tên.

Cho dù đã mù loà và già nua, với những vật ấy

ta làm nên câu thơ không mục ruỗng

và tự cứu mình (đó là thiên chức ta).

MÊ LỘ I

Dớt sẽ chẳng thể nào phá toang những bức tường

đá vây kín ta. Ta đã quên

những người trước đây ta đã là. Ta bước tiếp con đường

oán hận của những bức tường đá đơn điệu

vốn là số phận ta. Những hành lang thẳng băng

ngoặt vào những đường vòng lắt léo

cuối mỗi năm. Sự hao mòn của năm tháng

làm nứt nẻ các bức tường thành;

Trong thứ bụi tái nhợt ta tìm ra

những dấu vết ta sợ. Trong những chiều thâm sâu

gió mang đến cho ta một tiếng gầm

hay tiếng vọng một tiếng thú gầm cô liêu.

Ta hiểu rằng trong bóng tối có KẺ KHÁC, thiên chức у

là làm mòn mỏi những nỗi cô đơn dài đằng đẵng

do Hades này thêu dệt và tháo tung ra,

và khao khát máu tanh, nuốt chửng cái chết ta.

Hai chúng ta tìm nhau. Lạy trời, hôm nay

là ngày tận của sự đợi chờ.

MÊ LỘ II

Sẽ chẳng bao giờ có một cửa. Mi đã ở bên trong

và thành quách ôm gọn thế giới,

không có mặt phải, chẳng có mặt trái,

không có tường mặt ngoài cũng chẳng có sân trong kín đáo.

Chớ mong rằng sự đúng mực của con đường mi,

con đường ương ngạnh cứ rẽ vào lối khác,

cứ ương ngạnh rẽ vào lối khác

sẽ kết thúc. Số phận mi là sắt đá

như quan toà xử mi. Chớ khư khư ôm mãi

cuộc đấu của con bò tót vốn là một con người mà hình hài

dị dạng của у khiến cho cả bức thành dài

những hòn đá gắn chặt vào nhau phải sợ hãi.

Không tồn tại. Chớ mong đợi. Ngay đến cả

con thú dữ trong buổi hoàng hôn bầm tôi cũng đừng

EDIPTO VÀ CÂU ĐỐ

Bốn chân lúc bình minh, ban ngày đứng thẳng mình,

chiều tà lết ba chân, cons-phanh vĩnh hằng

nhìn con người, anh em luôn thay đổi của mình

như thế đấy. Vào một chiều, một người đến

qua tấm gương đã nhìn thấy bóng dáng

ma quái về sự lụi tàn và số phận của mình.

Chúng ta thẩy đều là Edipto và mãi mãi trong một

hình thức

chúng ta là con quái vật ba hình sống dai, là tất cả

cái chúng ta sẽ là, cái chúng ta đã là.

Việc nhìn thấy biểu tượng ấy đã xoá đi cho chúng

hình thù chính chúng ta. Nhưng thương thay

Thượng đế đã bầy đặt cho chúng ta hết thẩy.

KHOẢNH KHẮC

Đâu những thế kỉ, đâu giấc mơ

giáo gươm bọn Tácta từng ao ước?

Đâu những thành quách bị san bằng?

Đâu cây của Adam và cây của Lano?

Cô đơn thay thời hiện tại. Kí ức

vực dậy thời gian. Biên niên và dối lừa

là thói quen của đồng hồ. Năm tháng

không kém phần trống trải hơn lịch sử trống trải.

Giữa ban mai và hoàng hôn có một vực sâu

của nỗi đau, của ánh sáng, của cẩn trọng.

Gương mặt ngắm mình trong tấm gương

mờ của đêm tối đâu phải chính gương mặt ấy.

Thoáng qua và mãi mãi là ngày hôm nay

Chớ đợi Bầu Trời khác, Địa Ngục khác cũng đừng.

BIỂN

Trước khi giấc mơ (hay nỗi sợ) tỉa tót

những huyền thoại hay những sáng thế luận,

trước khi thời gian tạc mình lên những ngày

biển đã là biển trong mãi mãi.

Biển là ai vậy? Ai là cái gã bạo tàn và

cổ xưa kia, và là một và rất nhiều biển,

là vực thẳm và ánh huy hoàng, là ngẫu nhiên và gió?

Ai mà nhìn biển sẽ mãi mãi

lần đầu tiên nhìn biển với nỗi thảng thốt

biển để lại trong lòng: những chiều

lộng lẫy, trăng huyền và lửa cháy trong bếp hồng.

Ai là biển? Ta là ai? Trong ngày hấp hối, ta sẽ hiểu tất thẩy.

JUNIN

Ta là, nhưng cũng là người khác, người đã khuất,

người khác của máu thịt ta, của đất quê ta;

ta là một đức ông chinh chiến và là người

chặn đứng những giáo mác nơi hoang mạc.

Ông nội Borges hỡi, cháu trở lại Junin - nơi cháu chưa hề ở.

Cháu trở lại Junin. Bóng hình hay tàn tro cuối cùng

trong giấc ngủ lặng thinh, ông có nghe

hay không nghe thấy tiếng nói ấp úng này?

Phải chăng qua đôi mắt mơ màng của cháu, ông cố tìm

bản anh hùng ca Junin của quân lính mình

tìm cây ông trồng, tìm những lãnh địa ông chiếm được,

và ở nơi heo hút, ông tìm bộ lạc Anhđiêng và những đống

tàn xương.

Cháu mường tượng ra ông oai hùng lắm nhưng hơi buồn.

Ông ơi, ai sẽ nói cho cháu biết ông là ai và như thế nào!

GỬI MỘT ĐỐNG TIỀN

Cái đêm ta đi thuyền ở Montevideo là đêm giông tố và

giá lạnh.

Khi cho thuyền ngoặt quanh đồi

từ trên cao boong thuyền ta ném xuống

một đồng tiền lóe sáng và chìm trong nước ngầu bùn

một vật bằng ánh sáng được thời gian và sương mù

cuốn phăng đi.

Ta có cảm giác mình đã phạm một lỗi lầm không thể

cho qua

là đã nói rõ lịch sử của hành tinh

hai giống loài song hành, không ngừng nghỉ, có lẽ vô tận:

số phận ta được làm từ đam mê, từ tình yêu và từ thịnh

suy trống rỗng

và số phận đồng tiền - chiếc đĩa kim loại kia,

mà nước sẽ gửi xuống tận vực sâu

hoặc tặng cho những biển xưa cũ còn đang mải nhấm nháp

chiến lợi phẩm của người XAXÔN hay những tên cướp biển.

Trong lúc mơ hay trong lúc tỉnh, mỗi khoảnh khắc

ta đều giao cảm với cái khoảnh khắc đồng tiền bị ném đi.

Đôi lúc ta ân hận

đôi lúc ta ghen tị với mi,

hỡi đồng tiền bị ném đi

vì đã ở trong thời gian và trong mê lộ

mà mi chẳng hay biết gì.

CỜ ĐAM

I

Nghiêm trang ở trong nhà, những đấu thủ

chậm rãi đi quân cờ. Bà cờ

giữ chân họ cho đến tảng sáng

trong sát khí đằng đằng của hai màu đối chọi nhau.

Những sức mạnh thầnbí làm sôi máu bên trong

những hình thù: con xe trầm tư, con mã nhanh nhẹn,

con hậu quyền uy, con vua ở sau cùng

con tượng lưỡng lự, con tốt hung hăng.

Khi những đấu thủ vừa đi khỏi

khi thời gian sài xong bọn họ

hiển nhiên cuộc chiến vẫn không dừng.

II

Con hậu hung tợn, con tượng đi chéo, con vua khoan hoà

con xe đi thẳng, còn, con tốt ranh ma

trên ô đen và ô trắng những con đường

chúng tìm và phá ta trận đấu.

Chúng không biết bàn tay đi quân

của đấu thủ chỉ huy số phận mình

cũng không biết một sức mạnh sắt đá

đã thu gọn quyết tâm và lộ trình của mình.

Đấu thủ cũng là tù nhân của bàn cờ

những đêm đen và những ngày trăng

đó là điều O-ma đã phán.

Thượng đế điểu khiển đấu thủ và anh ta, những quân cờ.

Thượng đế nào ở sau lưng Thượng đế, để xung khắc

bắt đầu từ bụi và thời gian, giấc mơ và tàn tạ.

HERACLIT

Ráng đỏ lần thứ hai

Đêm lặn vào giấc ngủ

Thanh lọc và lãng quên.

Ráng đỏ lần thứ nhất.

Buổi sáng là bình minh.

Ban ngày là buổi sáng.

Ngày dài buổi chiều tàn.

Ráng đỏ lần thứ hai

Thói quen thời gian khác, đêm.

Thanh lọc và lãng quên.

Ráng đỏ lần thứ nhất…

Buổi bình minh thận trọng và trong buổi bình minh

Nỗi đam mê của người Hy Lạp

Là thứ cạm bẫy gì cái sự sẽ, là và đã là này?

Là con sông nào cái con sông này mà dòng

Gan-ghêt chảy

Là con sông nào cái con sông này mà nguồn của

nó không thể cảm nhận được?

Là con sông nào cái con sông này đã cuốn theo

những huyền thoại và gươm đao?

Ngủ khì là vô ích.

Chạy trong mơ, trên hoang mạc, trong hang động

Con sông cuốn ta đi và ta là con sông ấy

Từ chất liệu sinh động và từ thời gian huyền bí, ta là ta

Có lẽ con sông ấy ở trong ta

Có lẽ từ bóng hình ta

Hiện ra những ngày bất hạnh và mộng mơ.

LINH UYÊN dịch

BÀI THƠ ĐỌC THỬ

Gầm rú những viễn đạn trong buổi chiều tận

Có gió và tàn tro trong gió

làm mờ mịt ban ngày và trận mạc

tàn hoang. Chiến thắng thuộc về những kẻ khác.

Bọn dã man thắng trận, bọn Gaucho thắng trận.

Ta Francisco Narciso de Lapida

từng học luật và tôn pháp

tuyên ngôn nền độc lập

cho những tỉnh khốc liệt này, ta bị lật đổ

với bộ mặt đầm đìa máu và mồ hôi,

không hy vọng cũng chẳng hãi hùng; bại trận

ta chạy về phương Nam tới tận những làng hẻo lánh.

Những gã đại uý của Lò Luyện Ngục ấy

chạy bộ và rây máu trên đồng

bị thần chết quặt ngã và gặt lấy

ngay trên con sông tối đánh mất tên mình,

ta đã ngã gục như thế đấy. Hôm nay là ngày tận.

Đêm kề cận những đầm lầy

đã bẫy ta, chặn bước chân ta. Ta nghe rõ tiếng vuốt sắc

của tử thần đang say máu lùng sục ta

bằng những chiến mã, môi dầy và giáo săc.

Ta háo hức muốn là kẻ khác, là một người

có tư tưởng, có trí thức và lập trường,

ta nằm ngửa nhìn bầu trời rộng mở trên đầm lầy,

nhưng bộ ngực bí hiểm khiến ta thầm có

cả một niềm vui. Cuối cùng ta đã thấy

số phận người Nam Mỹ của ta.

Vào cái buổi chiều rộn ràng này, ta đi theo

mê lộ vô số những dấu chân

được dệt nên từ một ngày

của tuổi ấu thơ ta. Cuối cùng ta cũng đã tìm ra

chiếc chìa khoá bí mật của đời ta,

thiên chức của Francisco de Laprida

còn thiếu con chữ, khuôn mẫu

hoàn chỉnh mà từ khởi thuỷ Thượng đế đã biết.

Trong tấm gương đêm nay, ta đã nhìn thấu

bộ mặt vĩnh hằng không che giấu của ta. Vòng tròn

sẽ khép lại. Như thể ta hằng mong.

Chân ta đã giẫm lên bóng những giáo mác

đang truy tìm ta. Những môi dầy của tử thần

những kỵ sĩ, những bờm ngựa, những giáo mác

tiến lên vây lấy ta… rồi cú đấm đầu tiên

rồi lưỡi thép cứng rạch ngực ta

rồi con dao cuối cùng cắm phập vào họng ta.

BÀI THƠ KHÁC VỀ NHỮNG ÂN SỦNG

Ta muốn tạ ơn mê lộ

thiêng liêng của những nhân và quả

bởi tính đa dạng của những sinh linh

đã tạo nên thế giới độc đáo này,

bởi lý do tự nó không ngừng mơ

một mặt bằng mê lộ,

bởi gương mặt của Elena và đức kiên-trinh của Ulises,

bởi tình yêu cho chúng ta nhìn những người khác

như đấng thiêng liêng nhìn họ vậy.

bởi kim cương rắn sắc và nước mềm mại khôn tả,

bởi môn đại số - toà dinh những tấm kính quý giá,

bởi những đồng tiền kỳ ảo của Angel Silesio

bởi Schopenhauer

có lẽ đã giải mã thế giới này,

bởi ánh lửa chói loà

không một ai nhìn mà không hề ngạc nhiên trong

hoài niệm,

hởi cây đào hoa tâm, cây sồi và cây giáng hương,

bởi bánh mỳ và muối,

bởi cái kì ảo của hoa hồng

làm lan toả sắc màu mà không bị nhìn thấy,

bởi những đêm trước và ngày của năm 1955 này

bởi những mục đồng lực lưỡng hối thúc gia súc

và bình minh trên đồng bằng,

bởi buổi sáng ở Montevideo,

bởi nghệ thuật của tình bạn,

bởi cái ngày cuối cùng của Socrates,

bởi những lời được nói ra trong hoàng hôn

từ cây thánh giá này sang cây thánh giá khác,

bởi giấc mơ của của người Hồi giáo từng bao quát

một ngàn lẻ một đêm,

bởi giấc mơ khác của địa ngục,

của tháp lửa rực sáng,

của những bầu trời vinh quang,

bởi Swedenborg

từng chuyện trò với thiên thần trên các đường phố Londres,

bởi những dòng sông thầm kín và cổ xưa không thể nhớ nổi đang

tụ hội trong ta

bởi thứ ngôn ngữ hàng thế kỷ nay ta nói ở Nortumbria

bởi thanh gươm và cây thụ cầm của những người Saxon

bởi biển - một hoang mạc rực sáng ánh lân tinh

và một lời giải trước câu đố về những sự vật chúng ta

chưa hề biết,

và một tấm bia mộ của những tên cướp biển

bởi bài ca nước Anh,

bởi bài ca nước Đức,

bởi vàng - thứ vàng toả rạng những bài thơ,

bởi thiên anh hùng ca mùa đông,

bởi tên một cuốn sách ta không đọc: Gesta dei per Francos

bởi Verlaine ngây thơ như những chú chim,

bởi cái trong suốt của pha lê và cái nặng của đồng,

bởi những vằn của hổ,

bởi những tháp cao của nhà thờ Thánh Francisco và

của đảo Manhattan,

bởi buổi sáng ở bang Texas

bởi ông người Sevilla viết Bài ca Đạo đức

và tên ông. Như ông muốn, chúng ta không biết,

bởi Seneca và Lucano, những công dân miền Cordoba

từng viết toàn bộ văn học Tây Ban Nha

trước khi có tiếng Tây Ban Nha,

bởi môn cờ dam - trung tâm mưu lược và dũng cảm,

bởi chú rùa của Jenón và tấm bản đồ của Royce,

bởi mùi thuốc của những cây cau,

bởi ngôn từ có thể phỉnh phờ cả trí thông tuệ,

bởi sự lãng quên xoá bỏ hay đổi thay quá khứ,

bởi thói quen

lặp lại chúng ta, xét nét chúng ta như một tấm gương,

bởi buổi sáng cho ta hình ảnh về một sự khởi đầu,

bởi ban đêm - sương mùa và thế giới các vì sao của nó,

bởi lòng dũng cảm và hạnh phúc của những người khác,

bởi tổ quốc ta nhận ra trong hương thơm hoa nhài

hay trong một thanh gươm cổ xưa,

bởi Whitman và Francisco de Asis đã làm thơ

bởi sự thật thơ là không thể cạn kiệt

biến mất cùng tổng số các sinh linh

và chẳng bao giờ đi tới câu thơ cuối cùng

và thay đổi tuỳ theo mỗi người,

bởi Frances Haslam đã xin lỗi các con mình

vì chết quá ư chậm chạp,

bởi những phút giây khởi đầu cho giấc mơ

bởi giấc mơ và cái chết

ấy là hai kho báu ẩn tàng,

bởi những ân sủng thân thiết mà ta không tiết lộ ra

bởi âm nhạc - hình hài kỳ thú của thời gian.

ĐÊM NGƯỜI TA VIẾNG ANH Ở PHƯƠNG NAM

Vì sự quá cố của người nào đó

- người thần bí mà tên của anh ta đã có

và sự thực về anh chúng ta khó bao quát nổi -

ở phương Nam có một ngôi nhà mở rộng cửa cho đến

bình minh,

một ngôi nhà lạ ta không cố ý đến thăm

nhưng đêm nay nó đang chờ ta

với ánh sáng tỉnh táo trong đêm thâu của giấc ngủ,

thứ ánh sáng mảnh mai của những đêm mất ngủ,

rõ ràng, tỉ mẩn về thực tại.

Lần theo lời cầu kinh thánh thót lúc đêm thâu trên

con đường lặng như tờ,

dọc theo những phố chính như những ký ức

dọc theo thời gian rộng dài của đêm tối

chỉ có thể nghe thấy cuộc đời

qua tiếng động những người đàn ông lang thang

bên nhà kho đã tắt đèn của làng ngoại ô

và vài ba tiếng gió gầm gào cô đơn trên thế gian.

Thư thả ta bước đi trong cố ý đợi chờ

ta đã tới khối phố, tới ngôi nhà, tới cửa giản dị mà ta

đang tìm kiếm

và đón ta là những người làm bộ nghiêm trang

những người từng sẻ chia những năm tháng cùng anh

chỉ ta,

rồi theo vai vế chúng ta ngồi trong một phòng nhìn ra sân

- cái sân lún sâu trong quyền lực của đêm thâu

và chúng ta nói những chuyện tầm phào

để tránh đả động đến sự thật vốn là điều quan trọng nhất,

chúng ta là những kẻ thất bại, những người Argentina

ở trong gương

và nước chè đậm cùng nhau uống đang điểm những

giờ trống rỗng trôi đi.

Những hiểu biết nhỏ nhoi khiến ta đau nhói lòng

rằng trong toàn bộ cái chết của những con người, đã mất

- thói quen của một vài cuốn sách, của một chiếc chìa khoá,

của một cơ thể với những cơ thể khác -

những cuộc gặp gỡ thường xuyên không thể khôi phục lại

mà với anh chúng là tình bạn giữa cõi thế này.

Ta biết rằng tất cả mọi đặc ân, cho dù u tối,

đều thuộc về đẳng cấp có phép màu

và hơn thế còn là sự tham gia lễ viếng này.

lễ viếng được tụ hội xung quanh đều hề chưa biết về

Người Chết,

lễ viếng được tụ hội để không giao lưu hay để giữ lại

mãi mãi đêm đầu tiên trong cái chết.

(Lễ viếng làm bạc phếch những gương mặt

những con mắt ở trên cao đang giết chết chúng ta

như đã giết Chúa Cristo).

Thế còn người chết, người không thể tin được thì sao?

Sự thực của anh nằm bên dưới những bông hoa khác

với anh,

và lòng mến khách tang tóc của anh sẽ cho chúng ta

một ký ức nữa cho thời gian

và cho những con đường bị phán quyết của phương Nam

và cơn gió sẫm màu táp lên trán đã trở lại

và đêm tối giải thoát chúng ta khỏi nỗi buồn tê tái

cái rườm rà rắc rối của thực tại.

THƠ TIẾNG ANH

CỦA JORGE LUIS BORGES

Cho tôi xem tập thơ trong toàn tập tác phẩm của văn hào Argentina Jorge Luis Borges, nhà văn - dịch giả Nguyễn Trung Đức nói: “Trong toàn tập thơ của Ông Borges chỉ có hai bài thơ được viết bằng tiếng Anh. Anh xem thử, dịch được thì dịch cho khỏe người”. Tôi đang bệnh, ai bày thuốc gì cũng uống, nên tưởng dịch thơ cũng là một loại… thuốc, bèn thử. Hoá ra có tác dụng thật. Duy một điều làm tôi ngạc nhiên là Borges làm thơ viết văn bằng tiếng Tây Ban Nha, mà khi ông viết thơ bằng tiếng Anh lại như một nhà thơ người Anh hay người Mỹ chính gốc. Ông xài tiếng Anh thật nhuyễn, vừa siêu thực, vừa hài hước, vừa sắc sảo. Hỏi anh Nguyễn Trung Đức mới biết bà ngoại của Borges là người Anh, và tiếng Anh với Borges đã là một “nội ngữ” từ thuở ông còn nhỏ. Chả trách, ông dùng tiếng Anh biến hoá đến vậy!

I

Rạng đông vô dụng tìm thấy tôi trong một góc phố hoang vắng. Tôi dài hơn đêm.

Đêm là những ngọn sóng kiêu hùng: những đỉnh sóng oằn trĩu thẫm xanh đè nặng với bao sắc màu hư mất, đè nặng cùng những thứ xa lạ mà khêu gợi.

Đêm có thói quen trao tặng và khước từ huyền bí những gì nửa cho đi nửa giữ lại, niềm vui của một bán cầu tăm tối.

Đêm vận hành vậy đó, thưa em.

Trào dâng, ấy là đêm, bỏ lại nơi tôi những thói quen vặt vãnh những đoạn kết kỳ quặc: vài người bạn đáng ghét đến tán chuyện, chút âm nhạc để mơ và khói tàn tro cay đắng. Những thứ mà trái tim đói khát của tôi không xài tới.

Ngọn sóng lớn đẩy đưa em.

Những chữ, bao nhiêu là chữ, tiếng cười em, em biếng lười sao và mãi đẹp sao. Chúng ta chuyện trò và em quên ngay từ ngữ.

Rạng đông tan vỡ tìm thấy tôi trong một phố vắng đô thành của tôi.

Hình bóng em trở lại, những âm thanh nào gọi lên tên em, du dương điệu cười em: đó là những món đồ chơi danh tiếng mà em bỏ nơi tôi.

Tôi trả chúng về rạng đông, tôi mất chúng. Tôi gọi chúng như gọi mấy con chó lạc và mấy ngôi sao lạc của hừng đông.

Cuộc đời em phì nhiêu bóng tối…

Bằng cách nào tôi phải biết được em. Tôi cất giữ những món đồ chơi lẫy lừng mà em bỏ lại cho tôi, tôi muốn cái nhìn ẩn giấu của em, nụ cười đích thực của em - đó là nụ cười cô độc và giễu cợt của một tấm gương lạnh trong em mà tôi biết.

II

Với cái gì anh có thể giữ được em?

Anh tặng em những đường phố đạm bạc, những hoàng hôn liều lĩnh, vầng trăng những ngoại ô lồi lõm.

Anh tặng em nỗi đắng cay của gã đàn ông từng nhìn ngắm mãi vầng trăng cô đơn.

Anh tặng em tổ tiên của anh, những người đã chết của anh, những hồn ma sống với anh trên bảng đồng danh dự: ông nội anh bị giết ở cửa ngõ đô thành Buenos Aires, hai phát đạn xuyên phổi, cụ chết can trường, được bọc thây trong tấm da bò bởi bàn tay chiến hữu. Ông cố ngoại anh - khi vừa hai mươi bốn tuổi - đã cầm đầu một cuộc tấn công dữ dội của ba trăm người vào Pêru, bây giờ những hồn ma còn phi trên những con ngựa vô hình.

Anh tặng em những gì là minh triết trong những cuốn sách của anh có thể còn lại, những gì đầy nam tính và thật hài hước của đời anh.

Anh tặng em lòng trung thành của một đấng mày râu chưa bao giờ biết trung thành.

Anh tặng em phần cốt tuỷ của chính anh mà anh vớt vát lại được, bằng mọi cách - trái tim được chia không phải bằng từ ngữ, giao lưu không phải bởi giấc mơ và không thể chạm tới bởi thời gian, bởi niềm vui hay nỗi ưu phiền.

Anh tặng em ký ức một bông hồng vàng nở lúc hoàng hôn, những tháng năm trước khi em có mặt.

Anh tặng em những minh giải về chính em, những lý thuyết về em, những tin tức xác thực và đáng ngạc nhiên về em.

Anh trao em nỗi cô đơn của anh, bóng tối của anh, cơn đói dày vò trái tim anh. Anh đã cố lo lót em bằng tù mù, bằng hiểm nguy, bằng chiến bại. (1934)

THANH THẢO dịch

TRUYỆN

(CUENTO)

VĂN TỰ CỦA THƯỢNG ĐẾ

Nhà tù bằng đá và sâu hun hút; hình khối của nó, hình khối của một bán cầu gần như hoàn hảo, nếu như sàn nhà (cũng bằng đá) nhỏ hơn một vòng lớn nhất, được làm để bằng một hình thức nào đó mài sắc cái cảm giác bị đè xuống và dát mỏng ra. Một bức tường trung gian chia đôi nó thành hai phần; bức tường này, dẫu có cao ngất, vẫn không chạm tới trần của mái vòm; ta, Tzitacán, giáo sĩ của kim tự tháp Qaholom, bị Pedrô đê Alvarađô thiêu cháy, ở một phần; ở phần bên kia có một con Jaguar[21], bằng những bước chân đều đặn, đang đếm thời gian và không gian nhà tù. Sát liền mặt sàn ngay chân bức tường trung tâm là một cửa sổ có chấn song sắt. Vào giờ không bóng (buổi trưa) một cạm bẫy được mở rà trên cao xanh và một quản ngục, vốn trải nhiều năm say khướt, đang điều khiển một chiếc tời sắt để chuyển xuống cho chúng ta những chĩnh nước và những tảng thịt được móc vào đầu một sợi thừng. Ánh sáng lọt vào qua mái vòm và trong khoảnh khắc ấy ta nhìn thấy con Jaguar.

Ta đã đánh mất con số của những năm ta nằm trong sương mù; ta, vốn có lúc đã là thanh niên trai trẻ và có thể đi lại trong cái nhà tù này, không làm gì hơn việc giữ chọn cái đoạn kết mà thượng đế đã vận vào ta trong hoàn cảnh sinh tử. Với con dao đá sắc ta từng rạch ngực các nạn nhân của mình và giờ đây, không phép màu, ta sẽ không thể làm bay bụi được nữa.

Đêm trước vụ thiêu cháy Kim Tự tháp, những kẻ từ trên lưng ngựa bước xuống, đã dùng những thanh sắt đỏ hỏn hành bạ ta buộc ta khai ra nơi cất giấu một kho báu. Trước mắt ta họ quẳng xuống đất bức ngẫu tượng của Thượng đế, nhưng Ngài đã không bỏ rơi ta mà còn lặng lẽ che chở ta trong những cơn giông bão. Chúng hạ nhục ta, chúng nghiền nát ta, chúng làm ta vẹo vọ và ngay sau đó ta thức dậy trong nhà tù này, nghĩa là ta đã không đánh mất mình trong cuộc đời sống do chết dở của mình.

Bị thôi thúc bởi nỗi bất hạnh phải làm một cái gì đó, phải tụ hội thời gian lại theo một cách nào đó, trong bóng tối của mình ta muốn nhớ lại tất cả điều ta biết. Ta tiêu phí những đêm dài để nhớ thứ tự và số những con rắn đá hoặc hình thù một cây thuốc. Như thế ta cứ việc bóc đi những năm tháng đời mình, như thế ta cứ việc nhập vào sự sở hữu của cái ta vốn là ta.

Một đêm ta cảm thấy mình đến gần một ký ức có giá; trước khi nhìn thấy biển, du khách cảm thấy một sự xốn xang trong máu mình. Mấy giờ sau đó, ta bắt đầu vui mừng đón ký ức ấy; nó là một trong những truyền thống của Thượng đế. Vì thấy trước rằng ở buổi chung cục của các thời đại, rất nhiều tai ương và đổ vỡ sẽ xảy ra, Thượng đế đã viết ở ngày đầu tiên của Sự Sáng Thế một lời phán quyết màu nhiệm, thích hợp cho việc tránh xa những điều dữ ấy. Ngài viết bằng cách làm sao cho nó được truyền tới những thế hệ người sau này và làm sao cho cái ngẫu nhiên không động chạm đến nó. Không ai hiểu Ngài viết vào giờ nào và bằng thứ chữ nào, nhưng Ngài đoan chắc với chúng ta rằng nó sẽ dài lâu, bí mật và rằng một người được chọn sẽ đọc nó. Ta đã cho rằng như thường lệ chúng ta ở vào buổi chung cục của thời cuộc và số phận linh mục cuối cùng về Thượng đế của ta sẽ cho ta lối đi tới niềm vinh dự của sự cảm nhận ra văn tự ấy. Sự thật là một nhà tù vây kín không ngăn cản ta niềm tin ấy; có lẽ hàng ngàn lần ta đã nhìn thấy những chữ khắc trong Kim Tự tháp Qaholom và chỉ còn thiếu điều ta hiểu được nó.

Sự suy nghĩ này cổ vũ ta và sau đó truyền cho ta một đam mê đặc biệt. Trên mặt đất có những hình hài cổ xưa, những hình hài không thể rữa nát và vĩnh hằng; bất cứ một hình hài nào trong số chúng đều có thể là biểu tượng được tìm kiếm. Một quả núi, hay một con sông hay một triều đại hoặc hình thể các tinh tú đều có thể là lời của Thượng đế. Nhưng trong dòng chảy của các thế kỷ, những quả núi đã mòn đi thành bằng địa, con đường của những dòng sông thường thay đối, các triều đại hiểu biết lẫn nhau và đã sụp đổ, hình thù các vì sao cũng biến dạng. Trên bầu trời có những thay đổi. Những quả núi và vì sao là những cá nhân và cá nhân thì lão suy. Ta tìm một cái gì đó vững chắc hơn, không dễ bị làm cho thương tổn. Ta đã nghĩ đến các thế hệ của ngũ cốc, của cỏ, của chim và của người. Có lẽ cái huyền ảo đã được viết trên mặt ta, có lẽ chính ta là cái đích cuối cùng của sự tìm kiếm của mình. Khi đã ở trong cái khao khát ấy ta mới nhớ rằng con Jaguar kia là một trong những cống vật của Thượng đế.

Thế là tâm hồn ta lại đậy ứ niềm thương cảm. Ta tưởng tượng ra cái buổi sáng đầu tiên của thời gian, ta tưởng tượng ra Thượng đế của mình đang tin tưởng đặt thông điệp của ngài lên làn da sống của những chú báo, những con vật này sẽ yêu nhau và sẽ không ngừng sinh sôi trong các hang, ở các bãi lau sậy, trên những hòn đảo để cho những con người cuối cùng đón nhận lấy thông điệp của Ngài. Ta mường tượng ra cải mạng lưới những vệt vằn của hổ, cải mê cung nóng hổi ấy của những con hổ đang làm hoảng hồn đám bò ngựa, bầy cừu để bảo tồn một bức vẽ. Tại một xà lim bên kia có một con ha goa; trong tình hàng xóm láng giếng của nó ta cảm nhận được một điều xác tín của sự phỏng đoán của mình và một ân huệ bí mật.

Ta dành những n âm dài cho việc nghiên cứu thứ tự và hình thể của các vằn.

Mỗi một ngày tối om đã cho ta một khoảnh khắc có ánh sáng và thế là ta có thể định hình trong trí óc những hình thù đen được bôi lên làn da lông vàng. Một số vằn còn gồm cả các chấm; số khác tạo nên những vạch dài kéo đến tận mặt trong của đùi; số khác, khuyên tròn, chúng được lặp lại. Có lẽ chúng là chính một âm thanh hoặc chính một từ. Rất nhiều vằn đen có viền đỏ ở chung quanh.

Ta sẽ không nói. về những nỗi mệt nhọc trong công việc của mình. Hơn một lần ta đã nhìn về phía mái vòm và gào to lên bởi vì văn bản ấy là không thể giải mã được. Bình thường, câu đố cụ thể mà ta giải làm ta lo lắng ít hơn so với câu đô” thông linh về một lời phán quyết được viết bởi một Thượng đế. Kiểu phán quyết nào (ta tự hỏi) sẽ tạo dựng nên một trí tuệ độc đoán đây? Ta sẽ cho rằng ngay cả trong những ngôn ngữ của người trần không có sự sắp đặt nào gói trọn cả thế giới; việc nói hổ là nói tới những con hổ đã sản sinh ra nó, tới những con nai và con rùa mà nó đã nuốt chửng, tới cổ từng nuôi lớn những con nai, tới đất vốn là mẹ đẻ của cỏ, đến bầu trời đã cho đất ánh sáng. Ta sẽ cho rằng trong ngôn ngữ của một Thượng đế, tất cả mọi từ sẽ kể ra cái chuỗi vô tận những sự kiện, không bằng một cách thức hàm ẩn mà bằng một cách thức minh bạch, không bằng một cách tiến triển từ từ mà bằng cách trực tiếp. Với ta, với thời gian, cảm nhận về một lời phán quyết thần thánh là trò trẻ con và báng bổ. Ta nghĩ rằng một Thượng đế chỉ nên nói một lời, và trong lời nói ấy có tính hoàn hảo. Không một lời nào được Ngài nói ra có thể hèn kém hơn thế giới hay tổng số thời gian. Những chiếc bóng hay những hồn ma của giọng nói ấy vốn tương đồng với một ngôn ngữ, và với biết bao điều một ngôn ngữ có thể hiểu, đều là những tiếng nói đầy dục vọng và đáng thương của con người? - ta mơ thấy trên sàn nhà tù có một hạt cát. Ta lại ngủ, vô tư; ta mơ thấy mình thức dậy và có hai hạt cát. Ta lại ngủ tiêp; ta mơ thấy những hạt cát là ba. Cứ như vậy các hạt cát được nhân lên cho đến khi đầy ắp nhà tù và ta chết ở bên dưới cái khối cát bán cầu ấy. Ta hiểu rằng mình đang mơ; và ta cố vùng vẫy hết sức để tỉnh dậy. Việc thức dậy là vô ích; thứ cát nhiều vô kể ấy làm ta ngạt thở. Có ai đó bảo ta rằng: “Mi chớ thách thức sự tỉnh táo mà chỉ nên đánh thức một giấc mơ trước đấy. Cái giấc mơ ấy nằm trong một giấc mơ khác và cứ như vậy cho đến vô tận, đó chính là con số những hạt cát. Con đường mi đã quay trở lại là không thể kết thúc và mi sẽ chết trước khi thật sự tỉnh thức”.

Ta cảm thấy mình bị thất bại. Cát nhồi vỡ miệng ta nhưng ta vẫn gào: Không một hạt cát được mơ thấy nào có thể giết nổi ta, không có những giấc mơ ở bên trong những giấc mơ. Một tia nắng rực rỡ đánh thức ta dậy. Trọng đảm sương mù ở phía trên, một quầng sáng định hình. Ta nhìn thấy mặt và tay viên quản ngục, nhìn thây cỗ tời, dây thừng, thịt và những chĩnh nước.

Một con người bị nhầm lẫn với hình thù của số phận mình; theo chiều dài năm tháng, một con người là hoàn cảnh của mình. Còn hơn cả một kẻ đoán mộng hay một gã chiến thắng, còn hơn cả một linh mục của Thượng đế, ta là một người tù. Từ mê cung những giấc mơ không mệt mỏi ta trở về nhà tù kiên cố như trở về nhà mình vậy. Ta cầu phúc cho hơi ấm, cho con báo của nhà tù, ta cầu phúc cho lỗ hổng ánh sáng, ta cầu phúc cho cơ thể nhức nhối của mình, ta cầu phúc cho sương mù và cho đá.

Vậy là lúc đó đã xảy ra điều ta không thể quên cũng không thể nói ra. Đã xảy ra sự hội tụ với sự sùng kính, với vũ trụ (ta không hiểu liệu những khái niệm này có khác nhau không). Sự xuất thần không lặp lại các biểu tượng của nó; có người đã nhìn thấy Thượng đế trong một vầng hào quang; có người đã cảm thấy những vòng tròn của một đoá hoa hồng. Ta nhìn thấy một Bánh Xe cao tít không ở trước mặt ta, không ở sau lưng ta, không ở hai bên ta, mà cùng một lúc ở tất cả mọi phía. Cái Bánh Xe ấy được làm từ nước, nhưng cũng từ lửa, và là vô biên (cho dù vẫn nhìn thấy đường viền). Được đan vào nhau, những sự vật sẽ là, là và đã là, đã làm nên Bánh Xe ấy và ta là một trong những sợi của bức hình tổng quan ấy và Peđrô đê Alvarađô, kẻ vốn đem giông bão đến cho ta, là sợi khác, ở đấy có các nguyên nhân và kết quả và ta chỉ cần nhìn cái Bánh Xe ấy để không ngừng hiểu tất cả. Ôi, niềm hạnh phúc của sụ tưởng tượng hay của sự cảm nhận! Ta đã thấy vũ trụ và những ý hướng thiết cốt của vũ trụ. Ta đã thấy những cội nguồn mà Cuốn Sách Chung đã kể. Ta nhìn thấy những ngọn núi nhô lên từ nước, nhìn thấy những người gỗ đầu tiên, ta nhìn thấy những lọ sứ trở mặt bởi con người, ta thấy những con chó cắn nát mặt người. Ta nhìn thấy Thượng đế không có mặt ở phía các Thượng đế. Ta nhìn thấy những quá trình vô cùng tận vốn tạo nên niềm hạnh phúc duy nhất, và nhờ hiểu được tất cả ta đồng thời đạt tói sự hiểu biết văn tự của con hổ.

Đó là một thành ngữ mười bốn từ ngẫu nhiên (hình như là ngẫu nhiên) và ta chỉ cần nói to nó lên để trở thành đấng toàn năng. Ta chỉ cần nói ra nó là đủ để phá tan cái nhà tù bằng đá này, đê ngàv bước vào trong đêm ta, để ta lại trẻ trung, để ta trở nên bất tử, để cho con hổ xé xác tên Alvarađô, để con dao thần thánh cắm phập vào ngực bọn người Tây Ban Nha, để xây dựng lại Kim Tự tháp, để tạo dựng lại triều đại. Bốn mươi âm tiết, mười bốn từ và ta, Tzinacăng, trị vì đất đai trước đây Môctexuma[22] trị vì. Nhưng ta biết rằng không bao giờ ta nói ra những từ này bởi vì ta đã không nhớ Tzinacang rồi.

Ta cầu mong rằng điều bí mật được viết trên da những con hổ sẽ chết cùng ta. Ai đã hé nhìn thấy vũ trụ, đã hé nhìn thấy những ý tưởng của vũ trụ thì không thể nghĩ về một con người, về những niềm hạnh phúc và những nỗi bất hạnh tầm thường của con người cho dù con người ấy là hắn. Cái con người đó đã là hắn và giờ đây với hắn con người ấy chẳng quan trọng nữa. Với hắn, vận may của kẻ kìa có nghĩa lý gì; với hắn, dân tộc của kẻ kia có nghĩa lý gì, nếu giờ đây hắn chẳng là ai cả. Vì thế ta không nói ra thành ngữ kia, vì thế ta để cho ngày tháng lãng quên ta, kẻ ngồi trong bóng tối./.

PHƯƠNG NAM

Người đàn ông đổ bộ lên Buenos Aires vào năm 1871 có tên là Johannes Dahlmann và là mục sư nhà thơ Tân giáo năm 1939, một trong những người cháu của cụ, Juan Dahlmann, là thư ký của thư viện thành phô đóng trên đường Córdoba và tự cảm thấy mình là người Argentina một cách sâu sắc. Ông ngoại của anh là cụ Francisco Flores, thuộc đơn vị dân quân số 2 đã tử trận biên giới của Buenos Aires, vì bị nhung người thố dân Inctio vùng Catriel phóng lao dâm chêt: trong sự đôi lcâp về dòng giống Juan Dahlmann chọn dòng giống của bậc tiền bối lãng mạn, hay của cái chất lãng mạn (có lẽ là do áp lực của máu Đức). Một chiếc hòm với tấm ảnh một người đàn ông nhút nhát và râu ria xồm xoàm, một cây kiếm cũ, niềm vui và lòng dũng cảm trong những bản nhạc cụ thể nào đó, thói quen ngâm những trích đoạn của trường ca Martin Fiero, năm tháng, nỗi buồn và nỗi cô đơn đã ấp ủ trong con người sinh ra trên châu Mỹ ấy một tinh thần tình nguyện nhưng không bao giờ khoe khoang. Bằng sự trả giá thích đáng. Juan Dahlmann đã cứu được đất đai của một điền trang ở phương Nam vốn là của nhà Flores; một trong những thói quen của ký ức anh là hình ảnh những cây khuynh diệp thơm lựng và hình ảnh ngôi nhà dài màu hồng mà đôi lúc là màu đỏ thẫm. Công việc và có lẽ cả nỗi buồn vu vơ đã giữ chân anh ở lại thành phố Mùa hè tiếp mùa hè anh hả lòng hả dạ với vị thế của mình và với cả niềm tin chắc chắn rằng gia đình mình đang đợi chờ mình, tại một địa điểm xứng đáng của miền đồng bằng. Vào cuối tháng Hai năm 1939 chuyện đã xảy ra với anh.

Mù loà trước những tội lỗi, số phận có thể là vô nhân đạo với những cú lơ đễnh nhỏ nhặt. Buổi chiều ấy Dahlmann đã kiếm được một bản không đầy đủ của bộ Nghìn lẻ một đêm, bản của Weil; háo hức muốn kiểm tra thành tích của bản thân, anh không ctợi cho thang máy xuống mà lại vội vã leo cầu thang; trong bóng tối một vật nào đó đập vào trán anh - một con dơi hay một con chim nhỉ? Tại ngôi nhà người phụ nữ mở cửa cho anh, anh đã nhìn thấy nỗi sợ được khắc sâu và bàn tay xoa lên trán váy đỏ máu. Góc của một cánh cửa mới sơn mà ai đó quên không đóng lại đã gây nên vết thương đó. Dahlmann ngủ được nhưng đến nửa đêm anh thức dậy và từ giờ ấy trở đi mùi vị của mọi thứ đều trở nên đáng sợ đối với anh. Cơn sốt vắt kiệt sức lực anh và những bức tranh minh hoạ của Nghìn lẻ một đêm được dùng để trang hoàng cho nhung cơn mộng. Bạn bè và người thân đến thăm anh và bằng nụ cười gượng gạo họ nói mãi một điều rằng bọn họ thấy anh rất khoẻ mạnh. Dahlmann nghe họ với vẻ thảng thốt kín đáo và cảm thấy vô cùng thú vị rằng họ không biết mình đã ở dưới địa phủ rồi. Tám ngày đã qua đi như tám thế kỷ. Một chiều nọ, thầy thuốc chữa trị cho anh đến nhà cùng một thầy thuốc mới và bọn họ đã đưa anh đến một viện điều dưỡng nằm trên đường Ecuador, chụp cho anh một phim X quang, ở trên xe cấp cứu Dahlmann nghĩ rằng cuối cùng mình sẽ ngủ được ở một phòng ngủ vốn chẳng phải của mình. Anh cảm thấy hạnh phúc và thích nói chuyện: ngay khi vừa đến nơi, người ta lột hết xống áo của anh, cạo trọc đầu anh, rồi bằng những tấm kim loại người ta ghì chặt anh xuống chiếc giường nhỏ, người ta rọi ánh sáng mạnh vào mắt cho đến khi anh bị mù và cảm thấy chóng mặt, người ta nghe tim phổi anh và một người đeo mặt nạ tiêm cho anh một mũi vào cánh tay. Anh tỉnh lại với cảm giác buồn nôn, bị bịt mắt, trong một hầm sâu giống như một chiếc giếng và trong những ngày và những đêm người ta tiếp tục cuộc phẫu thuật, anh đã có thể hiểu được rằng cho đến lúc đó hầu như mình đang ở một làng ven địa phủ. Nước đá không để lại nơi miệng anh dấu vết nhỏ nhoi nào của sự mát mẻ. Dahlmann thầm oán hận; oán hận bản thể con người mình, những đòi hỏi của thân xác, tình trạng bị làm nhục của mình, hàm râu mọc kín mặt. Với lòng kiên nhẫn, anh chịu đựng những cuộc phẫu thuật vốn rất đau đớn, nhưng khi bác sĩ phẫu thuật nói cho anh biết rằng anh suýt chết vì bệnh nhiễm khuẩn máu thì Dahlmann khóc oà lên để an ủi số phận mình. Những đau đớn thể xác và dự kiến những đêm mất ngủ triền miên đã không để cho anh nghĩ đến một cái gì đó hết sức mơ hồ như cái chết. Ngày hôm khác, bác sĩ phẫu thuật bảo anh rằng anh đang hồi phục và rằng chẳng bao lâu anh sẽ lại khoẻ mạnh như xưa. Không thể tưởng tượng được, cái ngày được hứa trước ấy đã đến.

Những hài hoà cân đối và những lỗi thời nhỏ nhặt luôn hấp dẫn thực tại; Dahlmann đã đến viện điều dưỡng bằng xe cấp cứu, giờ đây một xe cấp cứu đưa anh về Constitution. Sau cái oi nóng của mùa hè, khí mát đầu thu đối với anh như là biểu tượng tự nhiên của số phận mình từng hai lần đối mặt với cái chết và bệnh sốt rét. Vào lúc bảy giờ sáng, thành phố vẫn chưa để mất đi cái hơi thở của ngôi nhà xưa cũ mà đêm đã truyền cảm cho anh; những đường phố cứ như những phòng đợi dài dặc, những quảng trường cứ như những sân nhà. Với niềm hạnh phúc và hơi choáng ngợp, Dahlmann đã nhận ra thành phố; mấy giây trước khi mắt anh nhìn kỹ những ngôi nhà, những đường phố, anh nhớ lại những ngã tư, những bức áp phích, những khác nhau khiêm nhường của thành phố Buenos Aires. Trong ánh sáng màu vàng của ngày mới, tất cả mọi cái đều trở về với anh.

Không ai không biết rằng phương Nam bắt đầu từ mé bên kia đại lộ Rivadavia. Dahlmann thường nhắc lại rằng điều đó không phải là một thoả ước và rằng ai mà vượt qua con đường ấy thì sẽ bước vào một thế giới cổ xưa và chắc chắn hơn. Từ trên xe, giữa những toà nhà mới, anh tìm cửa sổ có chấn song sắt, cái gọi cửa, mái cửa vòm, phòng chờ và cái sân thân thuộc.

Tại hall[23] của nhà ga anh biết còn có những ba mươi phút nữa tàu mới chạy. Bỗng anh nhớ rằng trong một quán cà phê trên đại lộ Braxin (cách nhà của Yrigoyen ít mét) có một chú mèo khổng lồ chịu để cho người lạ ve vuốt, như một vật được tôn sùng kiêu hãnh. Anh bước vào quán cà phê. Con mèo ở đấy, ngủ khì. Anh gọi một tách cà phê, chậm chập khuấy cho tan đường, rồi nếm thử (trong viện điều dưỡng cái niềm vui ấy anh bị cấm) và trong lúc vuốt cho phẳng mái tóc đen, anh nghĩ rằng: cuộc hội ngộ ấy là giấc mơ và rằng giữa con người và con vật có một tấm kính ngăn cách vì con người sống trong thời gian, trong sự tiếp nối, còn con vật huyền ảo sống trong cái hiện thời, trong sự vĩnh hằng của khoảnh khắc.

Tàu hoả nằm đợi dọc theo đường ke cuối cùng. Dahlmann đi qua các toa và gặp một toa hầu như vắng khách. Anh để va li lên giá đỡ: khi tàu chạy, anh mở va li và lấy ra tập I bộ Nghìn lẻ một đêm sau một vài đắn đo. Du hành với cuốn sách này, vốn quá gắn bó với câu chuyện bất hạnh của anh, là một lời khẳng định dứt khoát rằng nỗi bất hạnh ấy đã qua rồi và là một cuộc thách thức vui vẻ và thầm kín với những lực lượng hắc ám của cái xấu.

Dọc theo hai bên tàu hoa, thành phố bị chia thành những làng ven đô; hình ảnh này và hình ảnh của những công viên, của những toà biệt thự đã làm chậm lại sự khởi đầu việc đọc sách. Sự thật là Dahlmann đọc ít thôi; núi đá nam châm và kẻ tài ba hứa thề sẽ giết chết ân nhân của mình là kỳ diệu nhưng không kỳ diệu hơn buổi sáng và sự hiện hữu. Niềm hạnh phúc giải thoát anh khỏi Shahrazad và những phép màu phù phiếm của ông ta. Dahlmann gập sách lại để cho mình sống một cách giản dị thôi.

Bữa ăn trưa (với nước thịt hầm đựng trong những bols[24] hợp kim bóng loáng у như những hộp đựng thức ăn trong những kỳ nghỉ hè xa xưa của tuổi ấu thơ) lại là niềm vui lặng lẽ và thú vị khác.

Ngày mai mình sẽ thức dậy ở điền trang, anh nghĩ, rồi tựa như cùng một lúc anh là hai con người: một người đang đi theo ngày thu và theo địa lý của tổ quốc, còn người kia đã giam mình trong viện điểu dưỡng và phụ thuộc vào những sự chăm sóc đúng phương pháp. Anh nhìn những ngôi nhà nối nhau không dứt, vuông góc và dài dặc, cứ nhìn mãi những con tàu chạy qua. Anh nhìn những kỵ sĩ trên những nẻo đường ctất, nhìn những dòng suối, những hồ nước, những nông trại; nhìn những đám mây dài rạng rỡ giống như đá hoa cương, và tất thảy những thứ ngẫu nhiên ấy đều là những giấc mơ về đồng bằng. Đồng thời anh tin rằng mình đã nhận ra những cây cối và những hoa màu được trồng cấy mà không thể gọi đúng tên chúng bởi vì tri thức cụ thể về đồng quê của anh thua xa những hiểu biết bâng khuâng và sách vở của anh.

Có lúc anh ngủ và trong giấc mơ của anh có sức mạnh của con tàu. Ông mặt trời trắng lúc ban trưa đã là mặt trời vàng bắt đầu buổi chiều và chẳng bao lâu sẽ là màu đỏ. Toa xe cũng khác hẳn, nó đâu còn là toa xe ở Constitution lúc chuyển bánh để lại phía sau đường ke: đồng bằng và những giờ đã đi qua nó và làm thay đổi nó. Ở bên ngoài, cái bóng bất động của toa xe kéo dài về phía chân trời. Đất căn cốt, cả những làng quê và cả những dấu hiệu khác của con người không đảo lộn. Tất thảy đều bao la nhưng lại không xa lạ và bằng một hình thức nào đó còn là bí mật. Trên đồng không mông quạnh, thi thoảng chỉ có một chú bò tót. Nỗi cô đơn thật là hoàn hảo và đôi khi còn khó chịu, và Dahlmann đã có thể nghi ngờ rằng mình đang du hành về quá khứ chứ không chỉ về phương Nam. Viên thanh tra thú vị cái giả thuyết ma quái ấy mà khi nhìn tấm vé của mình Dahal Dahlmann đã nói cho ông ta biết rằng con tàu đã không để cho anh xuống nhà ga quen thuộc mà ở nhà ga khác, một nhà ga trước đó một ít và anh không hề biết nó (Viên thanh tra đưa ra một lời giải thích mà Dahlmann không muốn hiểu và cũng chẳng thích nghe, vì cơ chế của các hành động không quan trọng đối với anh).

Con tàu vất vả dừng lại hầu như ở giữa đồng không mông quạnh. Nhà ga ở về một bên đường ray vốn chỉ có một đường ke và một túp lều. Tại đây không có lấy một chiếc xe, tuy nhiên viên ký ga lại bảo rằng có thể tìm được nó tại một chợ cách chừng mươi, mười hai ngã tư phố.

Dahlmann chấp nhận sự đi bộ như một cú bảo hiểm nho nhỏ. Mặt trời đã lặn nhưng một ánh hào quang cuối cùng đã làm nổi bật đồng bằng sống động và yên tĩnh, trước khi đêm tối xoá sạch bóng dáng nó. Để đỡ mệt hơn là để kéo dài những sự kiện ấy, Dahlmann thong thả bước đi, hít rõ sâu mùi cây đinh hương một cách sung sướng.

Đã có lần cửa hàng ăn có màu đỏ chót nhưng năm tháng đã làm phai nhạt màu đỏ bạo liệt ấy đi. Trong kiến trúc nghèo nàn cửa nó có cái gì đó khiến cho Dahlmann nhớ đến một bản khắc trên kim loại, có lẽ là của lần xuất bản cũ của tập Pablo và Virginia. Có vài chú ngựa bị cột vào thang chuồng. Ở bên trong, Dahlmann tin rằng mình quen chủ quán; sau đó anh hiểu ngay rằng mình nhầm ông ta với một trong số người làm trong viện điều dưỡng. Nghe vậy, người chủ quán nói với anh rằng bà làm vườn đã buộc tóc cho ông ta. Để thêm cho ngày đó sự kiện khác và để lấp chỗ trống trong thời gian ấy, Dahlmann quyết định ở lại cửa hàng để ăn cơm.

Một số thanh niên - những người mà thoạt đầu Dahlmann không quan tâm, ăn nhậu rất ồn ào tại một bàn ăn. Một người đàn ông, già nua lắm, co ro ngồi bất động như một đồ vật ở dưới sàn nhà, lưng dựa vào quầy bán hàng. Ông là người da đen, nhỏ thó và gầy đét, và như đang sống ở ngoài thời gian, trong một sự vĩnh hằng. Dahlmann thú vị nhìn kỹ khăn chít đầu tấm áo poncho vải lanh, chiếc quần dài chiripá[25], đôi ủng cưỡi ngựa, và lảm nhảm nói với chính mình để nhớ lại những cuộc tranh cãi với người của các đảng phái phương Bắc hay nói với những người thuộc vùng lưỡng hà - mà những người gaucho như họ chỉ có ở phương Nam mà thôi.

Dahlmann ngồi cạnh cửa sổ. Bóng tối đã ở lại ngoài đồng không mông quạnh rồi, nhưng hương vị và tiếng động thần kỳ của nó vẫn cứ lọt qua chấn song cửa số đến với anh. Chủ quán mang đến cho anh món cá xacđin và sau đó thịt ướp. Dahlmann phải dùng mấy cốc rượu màu mới nuốt trôi chúng vào bụng.

Với vẻ lơ đễnh, anh chép miệng xua đi cái vị chua chua khó chịu và để con mắt lúc này đã ngái ngủ lướt quanh phòng anh. Ngọn đèn dầu dừa treo vào một trong những sợi dây; dân trong giáo khu ngồi bàn bên cạnh gồm ba người: hai người là tá điền; người còn lại có dáng vẻ dân da đỏ và thô lậu, uống rượu trong lúc đầu vẫn đội chiếc mũ rộng vành. Bỗng Dahlmann cảm thấy có một vật khẽ chạm vào mặt mình. Ngay cạnh chiếc cốc thuỷ tinh đục thường dùng, trên một trong những vạch sọc của tấm khăn trải bàn có một viên bi nặn từ vụn bánh mì. Đó là tất cả, nhưng có ai đã ném nó cho anh.

Những người ngồi ở bàn bên kia làm ra vẻ không quan tâm đến anh. Dahlmann hơi chột dạ nhưng đã kịp an ủi rằng chẳng có chuyện gì cả và mở cuốn Nghìn lẻ một đêm ra, như là để đậy kín sự thật lại. Một viên bi khác lại đến vơi anh mấy phút sau đó và lần này những người tá điền cười ồ lên. Dahlmann tự bảo mình không hề ngạc nhiên nhưng sẽ là một trò cười nếu anh, vốn là người vừa mới bình phục sức khoẻ, lại để cho những kẻ lạ mặt lôi vào một cuộc đánh lộn. Anh quyết định đi khỏi cửa hàng ăn; anh vừa đứng dậy thì chủ quán đến bên anh và bằng giọng thảng thốt trấn an anh:

- Xin đừng để ý đến mấy cậu thanh niên ấy, chúng đang vui đấy, thưa ngài Dahlmann.

Dahlmann không ngạc nhiên thấy chủ quán nhận ra mình, nhưng cảm thấy những lời nói chắc như đinh đóng cột kia trên thực tế càng làm cho tình huống thêm nghiêm trọng hơn. Trước đây, sự háo hức của những người tá điền là một khuôn mặt ngẫu nhiên, chẳng của ai cả; giờ đây nó hướng tới anh, chống lại anh, thanh danh anh và mọi người xung quanh đã biết. Dahlmann gạt chủ quán sang một bên, đối diện với những người nô lệ và hỏi họ thích gì.

Anh bạn có gương mặt người thổ dân dừng lại, vẻ loạng choạng. Cách Dahlmann một bước chân у gào to lên chửi anh như thể ở xa anh lắm. Y mượn chén để mà đùa cợt một cách quá khích và sự quá khích ấy là một sự tàn khốc và một lời mỉa mai. Giữa những lời tục tĩu và trò khiêu khích bỉ ổi, у tung lên trời một con dao dài, dõi mắt theo con dao, hạ nó xuống và mời Dahlmann vào một cuộc đấu tay đôi. Bằng giọng nói run ray, chủ quán bình luận rằng Dahlmann không có vũ khí. Vào lúc ấy, một bất ngờ đã xảy ra.

Từ một xó nhà, ông già gaucho hào hứng, ở người mà Dahlmann đã nhận ra một mật hiệu của phương Nam (của phương Nam vốn là của anh) ném cho anh một con dao trần trụi cốt sao cho nó rơi xuống ngay trước chân anh. Điều đó cứ như thế phương Nam đã quyết định để Dahlmann chấp nhận cuộc đấu. Dahlmann cúi xuống nhặt con dao và cảm thấy hai sự việc; Thứ nhất, cái hành động gần như bản năng ấy đã hứa trước cho anh vào cuộc đấu. Thứ hai, trong bàn tay thô kệch của mình, vũ khí ấy không dùng để bảo vệ anh mà để phán quyết công bằng rằng họ đã giết anh. Như mọi người đàn ông, có lần anh đã chơi một truỷ thủ, nhưng cái nghệ thuật chơi kiếm của anh không vượt quá một nhận định rằng những cú đâm cần phải chếch lên, và lưỡi kiếm phải hướng về phía trong. Tại viện điều dưỡng người ta không cho phép những chuyện này xảy ra với mình, anh nghĩ.

- Nào, chúng ta đi thôi, - kẻ kia nói.

Bọn họ ra khỏi quán ăn, và nếu trong Dahlmann -không có niềm hy vọng thì cũng chẳng có nỗi sợ. Khi đi qua phòng đợi, anh cảm thấy rằng việc chết trong một cuộc đấu bằng dao dưới trời cao lồng lộng cùng thi thố tài năng, đối với anh đó là một sự giải phóng, một niềm hạnh phúc và một ngày hội, mà trong đêm đầu tiên ở viện điều dưỡng khi người ta tiêm cho anh một mũi anh từng mơ ước. Anh cảm thấy rằng nếu như lúc ấy anh được lựa chọn hoặc được mơ cái chết của mình thì đây là cái chết mà anh đã có thể chọn hay mơ.

Dahlmann đám mạnh con dao, mà có lẽ anh sẽ chẳng biết điều khiển nó, rồi anh đi thẳng ra cánh đồng bao la.

CHUYỆN CỦA ROSENDO JUÁREZ

Có lẽ đã là mười một giờ đêm: tôi bước vào quán ăn mà giờ đây đã là tiệm rượu nằm ở ngã tư Bolivar và Venezuela. Từ một xó phòng người đàn ông huýt sáo gọi tôi. Trong ông có một thứ uy lực nào đó bởi vì ngay lập tức tôi nghe theo ông. Ông ngồi trước một trong những chiếc bàn: bằng một hình thức không thể giải thích nổi tôi cảm thấy rằng ông ngồi lì ở đấy khá lâu trước chiếc cốc cạn sạch rượu của mình. Ông người tầm thước, không thấp lùn cũng chẳng cao kều; nom ông như một người thợ thủ công đứng đắn, có vẻ một bác nhà quê cô xua. Hàm râu lạ kiêu cúa óng màu xám. vế dè dặt theo kiểu những người lịch thiệp, ông không cởi chiếc cà vạt dài. Ông mời tôi cùng uống với ông một thứ gì đó. Tôi ngồi xuống và chúng tôi nói chuyện. Tất cả đã xảy ra vào năm một ngàn chín trăm ba mấy.

Người đàn ông bảo tôi:

- Anh không biết gì về tôi ngoài những điều bịa tạc, nhưng bây giờ thì sẽ biết, anh bạn ạ. Tôi là Rosendo Juárez, ông lão Flores quá cố đã nói về anh cho tôi rồi. Ông lão có có tật của mình: thích bịa chuyện, không để lừa phỉnh mà để mua vui cho đám đông. Bây giờ vì chẳng có gì để mà làm, tôi sẽ kể lại sự thật về chuyện đã xảy ra đêm ấy. Đó là đêm người ta hạ sát Corralero. Anh, ông nhà văn ạ, anh đưa nó vào một cuốn tiểu thuyết mà tôi sẽ không có đủ khả năng đánh giá, nhưng tôi muốn anh biết sự thật về những chuyện bịa đặt ấy.

Ông ngừng một lát cứ như thể để hội tụ các ký ức rồi nói:

“Các sự kiện xảy ra với một người, theo năm tháng qua đi, anh ta dần dần hiểu rõ chúng. Tôi sinh trưởng ở một làng thuộc Maldonado, còn xa hơn cả Floresta. Đó là một thung sâu nhiều chết chóc oan uổng, nhưng cũng may là người ta đã bắc mương nước ở đấy. Tôi luôn luôn có quan điểm cho rằng không ai là người sinh ra để chặn đứng bước đi của sự tiến bộ. Tóm lại mỗi người sinh ra ở nơi có thể. Chẳng bao giờ tôi tò mò tìm hiểu để biết tên người cha sinh ra tôi. Clementina Juárez, mẹ tôi, là một phụ nữ rất chính chuyên sống bằng nghề là thuê quần áo. Với tôi bà là người vùng lưỡng hà hay vùng miền đông; dù thế nào đi nữa, bà biết nói về những người bạn chí cốt của mình ở Concepcion thuộc Paraguay. Tôi lớn lên như cỏ hoang. Tôi học đánh võ với những đứa trẻ khác, bằng một cẫy gậy bóng nhẫy mồ hôi. Thời ấy, bóng đá chưa chinh phục chúng tôi vì nó là trò chơi của những người Anh.

“Trong quán ăn, một đêm nọ, một cậu thanh niên tên là Garmenđia tìm tôi. Tôi giả điếc làm ngơ nhưng kẻ kia đã uống rượu, cứ nằng nặc thách đấu. Chúng tôi cùng đi ra; đã ở ngoài đường hẻm rồi, у còn quay lại hé mở cánh cửa quán ăn và nói với đám đông rằng:

- Mọi người đừng lo, tôi sẽ trở lại ngay lập tức thôi.

“Tôi đã kiếm được một con dao, chúng tôi đi men theo bờ một con suối, đi thong thả vừa đi vừa canh chừng lẫn nhau. Y lớn hơn tôi mấy tuổi; đã từng đánh nhau với tôi nhiều lần và tôi cảm thấy у sẽ lột da tôi. Tôi đi bên bờ tả, у đi bên bờ hữu con suối. Y vấp phải một hòn đá, ngã xuống, và tôi đã nhanh chóng ào đến hầu như không cần phải đắn đo gì hết. Tôi rạch một nhát dao lên mặt y, thế là chúng tôi quần nhau và có một khoảnh khắc có thể xảy ra bất kể chuyện gì và cuối cùng tôi đã đấm cho у một nhát và đấy là nhát đâm cuối cùng. Ngay sau đó tôi cảm thấy rằng у cũng đâm tôi bị thương mấy chỗ. Đêm ấy tôi học được rằng việc giết một người hoặc nhiều người giết một người là không khó khăn. Con suối ở rất sâu phía dưới: để cho nhanh, tôi giấu kẻ sống dở chết dở ở phía sau lò gạch. Tôi rất ngây thơ đã lấy chiếc nhẫn mà у đeo cùng một chiếc nhẫn khác. Tôi đeo nhẫn, sửa lại chiếc mũ rộng vành rồi trở về quán án. Tôi bước vào quán và nói:

- Có lẽ người trở về là tôi.

“Tôi gọi một chai rượu mạnh và sự thật là nó xứng đáng được uống lúc này. Giữa lúc đó có người bảo cho tôi biết vệt máu.

“Đêm ấy ở trên chiếc giường một, tôi trăn trở hoài; tôi không ngủ cho đến tận lúc bình minh. Vào lúc cầu kinh, hai lính canh đến nhà tìm tôi. Mẹ tôi, người mẹ đã quá cố của tôi, ngửa mặt lên trời mà kêu thảm thiết. Chúng đấm đá tôi túi bụi cứ như thể tôi là đồ súc vật. Hai ngày và hai đêm tôi phải ở trong nhà giam. Không ai đến thăm tôi, trừ Luis Irala, một người bạn đích thực, song người ta không cho phép vào. Một buổi sáng, đồn trưởng cho lệnh dẫn tôi đến. Ông ta ngồi trên ghế không nhìn tôi và nói với tôi:

- Vậy là anh đã giết chết Garmendia phải không?

- Nếu đó là điều ngài nói.

- Nội con ạ, người ta dã nói cho tôi biết rồi. Chẳng có gì là mưu chước hay lí do lí trấu cả. Những người làm chứng đã nói rõ, và chiếc nhẫn đã được tìm thấy trong nhà anh. Hay ký tên vào bản thú tội đi.

“Ông ta nhúng bút vào lọ mực và đưa cho tôi.

- Hãy để tôi suy nghĩ đã, thưa ngài đồn trưởng, - tôi đề nghị.

- Tôi cho anh hai mươi tư giờ để suy nghĩ cho kỹ ở trong xà lim. Anh chớ nên vội vàng. Nếu anh không muốn hiểu lẽ phải thì hãy cứ làm theo ý tưởng về một cú đi chơi ở đường Las Heras.

“Y như chuyện tưởng tượng, tôi không hiểu.

- Nếu anh đồng ý, anh chỉ mất mấy ngày trong nhà tù thôi. Sau đó tôi thả anh ra và don Nicolas Paredes đã hứa chắc chắn với tôi rằng ngài đã giải quyết chuyện này.

“Những ngày tôi bị mất, mà đồn trưởng nói là mười ngày. Người ta nhớ đến tôi vào những lúc gay cấn nhất. Tôi ký vào văn bản xác nhận điều họ muốn, rồi một trong hai lính gác dẫn tôi đi đến đường Cabrera.

“Có những chú ngựa bị cột vào thang chuồng và người nhộn nhạo đi lại ở ngoài hiên hay ở ngoài sân nhiều hơn là ở trong lán. Hình như là trụ sở của uỷ ban. Don Nicolas, người đang ngồi uống trà, cuối cùng đã quan tâm đến tôi. Không vội vã lắm, ông bảo tôi đi Morón, đó là nơi đang chuẩn bị bầu cử. Ông khuyên tôi đến gặp ngài Laferrer, người sẽ kiểm tra tôi. Bức thư được một thanh niên da đen viết - anh làm thơ về những khu chung cư và cuộc sống bần hàn, những vấn đề không được công chúng sang trọng ưa thích. Tôi cảm tạ ông và đi ra. Khi trở về lính gác không áp giải tôi nữa.

“Tất cả đều được làm cho điều thiện; Thượng đế biết điều Thượng đế làm. Cái chết của Garmenđia, thoạt đầu là một sự khó chịu đốì với tôi, bây giờ lại mở cho tôi một con đường. Hiển nhiên là nhà chức trách nắm chắc tôi trong tay họ. Nếu tôi không phục vụ đảng, họ sẽ gửi tôi vào nhà tù, nhưng tôi đã tự hào được phục vụ nhà chức trách và họ tin tôi.

“Ngài Laferrer nói trước cho tôi biết rằng, với ông, tôi phải thật lòng và sẽ có thể trở thành vệ sĩ của ông. Ở Morón và sau đó ở làng tôi xứng đáng với lòng tin của các chỉ huy. Cảnh sát đã vun trồng cho tôi danh dự và lòng dũng cảm; tôi là một nhân tố bầu cử có giá trị tại các thùng bỏ phiếu ở thủ đô và ở tỉnh; thời ấy các cuộc tuyển cử đều rất khốc liệt; bằng các sự kiện đẫm máu tôi sẽ không làm phiền hà sự quan tâm của họ, anh nhà văn ạ.

“Không bao giờ tôi nhìn thấy bọn cấp tiến, những kẻ sống bám vào những ảnh hưởng của Alem (I). Không một ai không kiềng nể tôi. Tôi đã kiếm được một phụ nữ và một con ngựa tía cực đẹp. Trong nhiều năm tôi đóng vai Moreira mà biết đâu một gaucho làm xiếc nào khác sẽ làm được trong thời gian của anh ta. Tôi thích đánh bài và uống rượu.

“Những người già chúng tôi nói rồi lại nói, tranh phần người khác, nhưng mà tôi cũng đã đến gần điều tôi muốn kể rồi. Không biết tôi đã kể về Luis Irala chưa. Một người có chân trong uỷ ban, và bạn như cậu ấy không có nhiều. Cậu ây là một người đàn ông đứng tuổi, và chơi rất thân với tôi. Cậu ấy sống nhờ nghề mộc của mình, không gây sự với ai nhưng cũng không cho phép bất kỳ ai gây sự với mình. Một buổi sáng nọ, cậu ấy đến thăm tôi và nói rằng:

- Chắc hẳn cậu biết chuyện Casilda bỏ mình rồi. Kẻ cướp cô ấy của tôi là Rufino Aguilera đấy.

“Ở Morón tôi đã có quan hệ với gã đó. Tôi nói.

- Đúng thế, tôi có quen biết anh ta. Một kẻ ít trai tơ hơn so với anh em nhà Aghilera đấy.

- Trai lơ hay không, đây không cần biết. Bây giờ hắn phải thanh toán với tôi.

“Tôi nghĩ một lát rồi bảo với cậu ấy:

- Chẳng ai cướp của ai cả. Nếu cô Casilda bỏ cậu là bởi cô ấy yêu Rufino và cậu chẳng có ý nghĩa gì với cô ấy.

- Còn dân chúng sẽ nói gì? Họ sẽ bảo tôi là một thằng hèn phải không?

- Lời khuyên của tôi với cậu lúc này là chớ có nhúng mũi vào chuyện chỉ vì dân chúng có thể nói này nói nọ và chỉ vì một người đàn bà không yêu cậu nữa.

- Cô ta không chăm chút tôi. Một người đàn ông phải mất những năm phút liền để nghĩ về một người đàn bà thì không phải là một người đàn ông mà chỉ là một tên háu gái. Cô Casilda không có trái tim. Đêm chúng tôi chăn gối với nhau lần cuối, cô ấy bảo tôi đã già rồi.

- Cô ấy nói thật với cậu đấy.

- Sự thật là đau lòng. Với tôi, kẻ quan trọng lúc này là Rufino.

- Cậu hãy cẩn thận đấy. Tôi đã thấy Rufino hành động ở sân sau Merlo. Đó là một ánh chớp.

- Cậu tưởng rằng tôi sợ sao?

- Tôi biết cậu không sợ, nhưng hãy nghĩ cho kỹ. Một trong hai người: hoặc là cậu giết chết anh ta và đi vào bóng tối, hoặc là anh ta giết chết cậu rồi đi Chacarita.

- Sẽ là như thế đấy. Còn cậu, ở địa vị cậu cậu sẽ làm gì?

- Tôi không biết, nhưng cuộc đời tôi không phải là một tấm gương quý báu.

“Tôi là một thanh niên đáng lẽ phải ngồi tù lại được làm một tên đâm thuê chém mướn cho uỷ ban.

- Tôi sẽ chẳng làm kẻ đâm thuê chém mướn cho uỷ ban nào hết, tôi sẽ đòi một món nợ.

- Vậy là cậu mang sự thanh thản của mình chơi lại một kẻ không quen biết và một người đàn bà không yêu mình nữa sao?

“Cậu ta không muốn nghe theo tôi và bỏ đi. Vào ngày khác, đến với chúng tôi, tin tức nói rằng cậu ta thách đấu với Rufino tại một chợ ở Morón và rằng Rufino đã giết chết cậu ấy.

“Cậu ấy đi để chết và người ta giết cậu ấy theo đúng luật chơi một đấu một. Tời đã khuyên cậu ấy lời khuyên bạn bè nhưng tôi vẫn cảm thấy mình có lỗi.

“Mấy ngày sau kỳ để tang tôi đến chỗ họ đánh nhau. Hai quả thận không bao giờ làm tôi sôi máu, ấy thế mà ngày chủ nhật ấy chúng nó đã khiến tôi điên lên thực sự vì cảm thấy tởm lợm quá thể. Chuyện gì đã xảy ra với những đồ súc sinh ấy đến mức chúng phải cấu xé nhau như vậy, tôi nghĩ.

“Đêm của câu chuyện về tôi, đêm cuối cùng của câu chuyện về tôi, tôi đã thoả thuận với các chàng trai để tổ chúc một cuộc nhảy tại nhà cô Parda. Quá nhiều năm rồi và bây giờ tôi vẫn nhớ bộ đồ hoa mà bạn gái tôi mặc. Cuộc vui được tổ chức ở ngoài sân. Không thiếu một vài thằng say quậy phá nhưng tôi gánh vác để mọi chuyện được êm đẹp như Thượng đế ra lệnh. Những kẻ lạ mặt xuất hiện vào lúc chưa đến mười hai giờ đêm. Một người - vốn được gọi là Corralero và ngay đêm ấy bị sát hại một cách hèn hạ - đã chỉ cho chúng tôi mỗi người một cốc rượu. Cái ngẫu nhiên đã muốn rằng chúng tôi cùng một tầm vóc. Một cái gì đó đang gài bẫy; nó đến gần tôi và nhập vào tôi. Carralero bảo rằng anh ta là người phương Bắc, nơi mà danh tiếng của tôi đã đến tai anh ta. Tôi cứ để mặc cho anh ta nói theo cung cách của mình, nhưng tôi đang chửi thầm anh ta. Tôi không ngừng tiếp rượu cho anh ta, có lẽ là để anh ta hăng tiết lên và cuối cùng thách đấu với tôi. Lúc ấy đã xảy ra chuyện mà chẳng ai hiểu cả. Trong con người khờ dại thách đấu ấy, tôi soi mình, như soi vào một tấm gương và thấy mình xấu hổ vô cùng. Tôi không cảm thấy sợ; có lẽ tôi đã cảm thấy sợ, và tôi đã bước ra để đánh nhau tay đôi. Tôi cứ đứng nguyên như thế. Người kia, với gương mặt đã kề sát mặt tôi, mà vẫn gào to lên cho mọi người nghe rõ:

- Có điều là anh cũng chẳng hơn gì một thằng hèn.

- Có thể sẽ là như thế đấy, - tôi nói với anh ta. - Tôi không sợ mình bị đổi thành kẻ hèn nhát. Nếu thích anh có thể nói thêm rằng tôi là con trai một người mẹ tồi và tôi đã để cho anh nhổ nước bọt vào mặt. Vậy bậy giờ anh đã hả lòng hả dạ chưa?

“Cô Lujanera đã rút con dao tôi giấu trong vai áo và đặt nó vào tay tôi. Để kết thúc câu chuyện, cô bảo tôi:

- Anh Rosendo này, em tin rằng anh đánh giá cao anh ta đấy.

“Đám đông dãn ra mở lối cho tôi đi, họ ngỡ ngàng hoảng sợ. Điều họ nghĩ chẳng có ý nghĩa gì đối với tôi.

“Để thoát khỏi cuộc đời ấy, tôi chạy đến Nước Cộng hoà Miền Đông, là nơi tôi hành nghề đánh xe. Từ khi hồi hương tôi lập nghiệp tại đây. San Telmo luôn luôn là một làng trật tự”.

NGƯỜI ĐÀN ÔNG GÓC PHỐ HỒNG

Ngay lập tức người ta nói với tôi về ngài Francisco Real lịch sự. Tôi biết ông, có điều là những xóm làng này không phải là những xóm làng của ông bởi vì ông biết cặn kẽ miền Bắc hơn, nhất là chung quanh vùng hồ thuộc Guadalupe và Bateria. Hơn ba lần tôi không quan hệ với ông và ba lần ấy lại cùng trong một đêm mà tôi sẽ chẳng thể nào quên, vì đúng thế, như cái đêm Lujanera đến để ngủ lại ở lán của tôi và Rosendo Juarez đã bỏ vùng Arroyo để không bao giờ trở lại. Dĩ nhiên là các bạn còn thiếu từng trải để nhận biết cái tên này, nhưng Rosendo Juarez vói biệt danh Pegador, là một trong những người hùng hổ nhất vùng Villa Santa Rita. Một chàng thanh niên xứng đáng với đao búa và là một trong những thuộc hạ của don Nicolas Paredes vốn là một trong những người thuộc vùng Morel. Y đến chơi sòng bạc một cách hiển hách nhất, trong bộ đồ tôi với những dải bạc lấp lánh, mọi người và cả những chú chó cũng phải nể trọng y, và kể cả các cô sen gái lai xinh đẹp; không một ai biết rằng у còn nợ mạng hai người chết. Y đội một chiếc mũ cao ông, rộng vành trên mái tóc được chăm chút kỹ lưỡng. Số phận mỉm cười với у mà, như ai đó nói thế. Các chàng trai trong vùng bắt chước у đến cả cái cung cách nhổ nước bọt. Tuy nhiên, một đêm, một đêm thôi, đã chứng tỏ cho chúng tôi thấy thân phận đích thực của Rosendo.

Giống như truyện ngắn, những câu chuyện về cái đêm kỳ lạ ấy bắt đầu bởi một chiếc xe kiêu ngạo với những bánh xe sặc sỡ sắc màu chở đầy người đến tận nóc đang đi tới những chỗ nguy hiểm, có thể gây đổ xe trên những con đường bùn dai quánh lại giữa những lò gạch và những hố đất sâu; bởi hai gã da đen, hãy cứ để mặc cho chúng chơi đàn ghita và làm ồn; và bởi người ngồi trên ghế cao đang vung roi đánh những con chó được thả lổng dám vượt quá người da đen, và một người mặc áo poncho lặng lẽ đi ở giữa, người ấy có biệt danh là Corralero lắm mưu nhiều mẹo và là người đàn ông đi để đánh nhau và để giết chóc. Đêm là một lời ban phước lành rất mát mẻ. Hai trong số họ đi trên nóc chiếc xe đô cứ như thể nỗi cô đơn là một hội rước linh đình. Đó là sự kiện đầu tiên của cơ man những sự kiện đã xảy ra nhưng ngay sau đó chúng tôi mới biết. Bọn thanh niên chúng tôi có mặt từ rất sớm trong phòng khách nhà Julia, vốn là một chiếc lán mái tôn lá nằm ở giữa đường Gaoma và dường Maldonado. Đó là một địa điểm mà từ xa anh bạn trẻ có thể nhìn thấy nhờ ánh sáng ngọn đèn pha trơ trẽn rọi tới khoanh tròn lại, và cả đám đông ồn ào nữa. Cô Julia, tuy nước da không đẹp làm nhưng ăn mặc trang nhã hơn hẳn; như vậy là không thiếu những nhạc công, rượu ngon và bạn nhảy cho buổi khiêu vũ. Nhưng cô Lujanera, vốn là vợ của Rosendo, cứ tách hắn ra xa các cô gái nhảy. Cô ấy đã chết rồi, anh bạn ạ, và lúc này tôi nói rằng đã nhiều năm nay tôi không hề nghĩ đến cô ta, nhưng hãy nhìn cô ta trong những ngày của cô ta, với những đôi mắt ấy. Nhìn cô ta, không buồn ngủ mà.

Rượu mạnh, nhạc nhảy, đàn bà, một từ tục phát ra từ miệng Rosendo, một cú vuốt râu của у khiến tôi cảm thấy như một tình hữu ái: sự thật là tôi đang sung sướng tột độ. Một cô hạn nhảy rất quấn quýt cứ xoắn lấy tôi như thể để đoán cho ra ý định cửa tôi. Điệu tango thực thi ý nguyện của mình qua đôi nhảy cua chúng tôi, nó đến với chúng tôi, biến khỏi chúng tôi, xếp đặt chúng tôi rồi lại cho chúng tôi gặp nhau. Bọn đàn ông có mặt trong cuộc vui ấy, у trong một giấc mơ khi bỗng nhiên tôi cảm thấy âm nhạc mạnh hẳn lên, đó là vì âm nhạc của những tay chơi ghita trên xe đang ngày càng đến gần đã hoà vào âm nhạc trong phòng khách này. Sau đó, cơn gió nhẹ mang thứ âm nhạc đó chuyển sang hướng khác, tôi lại để ý đến thân thể mình và thân thể bạn gái và để ý đến những cuộc chuyện trò ở xung quanh trong buổi khiêu vũ. Với vẻ oai phong, một cú đập cửa, một giọng nói vang lên gọi cửa một lúc lâu. Ngay tức thì, một cú im lặng choán cả phòng nhảy, một cú gươm chém mạnh vào cánh cửa và người đàn ông đã ở trong phòng rồi. Người đàn ông oai phong như giọng nói vậy.

Đối với chúng tôi người đàn ông vẫn chưa phải là Francisco Real, nhưng là một tip người cao, rắn rỏi, mặc đồ đen tuyền và một chiếc khán trùm đầu màu ngà trắng xoã kín hai vai. Tôi nhớ khuôn mặt người ấy là khuôn mặt chữ điền của người Anhđiêng.

Cánh cửa đập phải tôi khi mở ra. Bất thần tôi đè lên ông, bàn tay trái dằn lên mặt ông, trong khi bàn tay phải rút lấy con dao nhọn giấu trong cổ áo khoác, đồng thời con nữa ở nách trái. Tôi đã không làm chủ được lâu ở tình huống áp đảo này. Người đàn ông, để bảo vệ mình, đã bằng hai cánh tay, gạt tôi sang một bên như để tạm biệt một tên quậy phá. Người ấy để mặc tôi nằm gục ở phía sau, tay vẫn giấu dưới áo khoác đặt trên thứ vũ khí vô dụng. Cứ như thế ông tiến lên. Ông tiếp tục tiến lên, luôn luôn cao hơn hẳn bất cứ ai xông ra cản bước, ông tiếp tục tiến lên mà không thèm nhìn ai cả. Nhóm người đầu tiên - chỉ một cú lườm thôi - như một chiếc quạt mở ra nhanh chóng lấy lối đi cho ông. Sự việc diễn ra nhanh chóng. Trong nhóm thứ hai, người Anh đang đợi ông và trước lúc cảm thấy bàn tay kẻ lạ mặt đặt lên vai, đã ngủ với chiếc roi sẵn trong tay. Ông tới xem chiếc roi ấy và đến để biến tất cả thành khói. Trật tự được thiết lập có quá nhiều quyền lực ngầm, và người ta ào tới ông, gần như mặt đối mặt, ngực giáp ngực, tiếng huýt sáo đối tiếng huýt sáo, tiếng khạc nhổ đối tiếng khạc nhổ. Thoạt đầu người ta phóng tới ông những sự đối kháng, sau đó, khi thấy ông không hề sơ những cú đấm, những cú tát thẳng tay hoặc với tua ngù của những chiếc mũ trùm vai thì người ta lại cười ông. Đồng thời người ta cũng cười thầm Rósendo, người vẫn làm thinh, đứng yên một chỗ không hề nhúc nhích khỏi bức tường hậu, là nơi у dựa lưng vào. Y vội vã hít lấy hít để điếu thuốc lá làm ra vẻ hiểu hết điều chúng tôi nhìn thấy rõ sau này. Người đàn ông có biệt danh Corralero bị đẩy tói y, người rắn rỏi đầy máu với vẻ kiêu hãnh dân dã ở phía sau. Bị đánh đập, phỉ nhổ, người đàn ông vẫn huýt sáo và khi đối mặt với Rosendo ông ta đã nói. Thế là người đàn ông nhìn Rosendo, lấy cánh tay dụi mắt để xua tan những bóng mây đang vảng vất trong đầu mình rồi cất tiếng nói:

- Tôi là Francisco Real, một người miền Bắc. Tôi là Francisco Real, kẻ vốn có biệt danh là Corralero. Tôi thông cảm với những con người bất hạnh này từng giơ tay đánh tôi, vì cái mà tôi đang tìm là một người. Một số kẻ tán phét lang thang ở đằng ấy nói rằng tại những ngõ ngách này có một người vốn có ý thức xấu xa và thích chém giết, được mệnh danh là Pegador. Tôi muốn gặp ông ta để ông ta dạy cho tôi, vốn chẳng là gì cả, biết thế nào là một người dũng cảm và có trí tuệ.

Người đàn ông nói những lời ấy và vẫn dõi đôi mắt dò hỏi vào y. Giờ đây con dao nhọn loé sáng ở trên bàn tay phải mà chắc chắn ông ta đã mang nó trong ống tay áo. Những kẻ dẫn ông tới đây đã dãn rộng ra chung quanh và tất cả chúng tôi, trong im lặng bao trùm, thảng thốt nhìn nhau. Ngay đến cả cái mồm vẩu của ông mù người lai đen chơi violin cũng công kích con đường ấy.

Trong thời điểm đó tôi nghe thấy người ta di chuyển ở phía sau và nhìn thấy tại khuôn cửa ra vào sáu hay bảy người đàn ông, có lẽ là đồng bọn của Corralero. Người già nhất, một người đàn ông nhà quê, da đen sạm, râu đã hoa râm, đã bước lên trước để đứng lại bừng sáng trước vô vàn đàn bà và vô vàn ánh sáng, rồi khiêm nhường bỏ mũ ra. Những người khác canh chừng, sẵn sàng nhảy vào nếu cuộc chơi không sòng phẳng.

Vậy lúc đó điều gì đã xảy ra với Rosendo, người vẫn chưa ra oai để trấn áp kẻ khoác lác kia? Y vẫn lặng thinh, không buồn để mắt nhìn ông ta. Tôi không rõ điếu thuốc lá bị у nhổ đi hay tự rơi xuống đất rồi. Cuối cùng у cũng tìm được vài lời nhưng cứ nói ấp a ấp úng đến mức khiến cho những ai ở đầu bên kia phòng khách như chúng tôi chẳng nghe thấy gì. Francisco Real lại thách đấu với у nhưng у đã từ chối. Thế là người trẻ nhất tron những người lạ mặt huýt sáo. Cô Lujanera nhìn gã để quên gã đi, rồi với mái tóc tha thướt dài tới thắt lưng cô mở lối đi giữa những người đi trên xe và những cô gái, tiến thng đên chỗ chồng mình đứng, roi luồn tay vào ngực у lôi ra một con dao nhọn, đưa nó cho у cùng những lời này:

- Rosendo này, em nghĩ rằng anh đã đánh giá cao ông ta đấy.

Phía trên cao trần nhà có loại cửa sổ dài nhìn ra suối. Với cả hai bàn tay Rosendo đón con dao nhọn và nhìn kỹ con dao làm ra vẻ không biết nó. Bỗng nhiên у ngả người về phía sau và phi con dao thẳng ra ngoài, mất tích trên đường Maldonado. Tôi cảm thấy một luồng khí lạnh buốt xương sống.

- Chặt đầu mi, ta không nỡ vì tởm lắm, - người kia nói và giơ tay lên như định trừng trị y. Ngay lập tức cô Lujanera hướng phía ông rồi đặt hai cánh tay lên cổ ông và bằng hai con mắt ấy nhìn ông và với lòng giận dữ cô nói với ông:

- Hãy để cho con người ấy được yên thân bởi у đã mọi người tin rằng ông đã là một người đàn ông.

Francisco Real khựng lại một lúc, vẻ lúng túng và ngay sau đó ôm ghì lấy cô như mãi mãi sẽ không buông ra và hét to bảo các nhạc công hãy chơi tango và các vũ khúc đi, rồi bảo những người khác hãy vui chơi đi. Chúng tôi cùng nhảy. Vũ khúc chạy rần rật như đảm cháy rừng rực lửa. Real gào to lên:

- Hỡi các ngài, xin mời ra ngoài trời để vui, kẻo tôi làm cho cô gái này ngủ mất bây giờ.

Ông nói và chúng tôi ra ngoài sân, mặt nhìn mặt ngất ngây trong cơn say tango, cứ như thế vũ khúc tango làm lạc 101 mọi người.

Có lẽ tôi xấu hổ đến đỏ lựng cả người. Tôi nhảy vài vòng với một có gái nào đấy rồi bỗng nhiên bỏ mặc cô ta đứng như trời trồng. Tôi phịa ra đủ chuyện: nào trời nóng quá, nào là thiếu đủ thứ rồi tôi cứ men ra ngoài cuộc nhảy cho đến khi bỏ đi hẳn. Đêm thật là đẹp, nhưng đẹp cho ai kia chứ? Tại chỗ ngoặt của con đường hẻm có chiếc xe đỗ lại với hai cây ghita đặt thẳng trên ghế tựa như các đạo hữu. Trong lòng tôi cảm thấy xót xa trước việc người ta bỏ mặc những cây đàn ấy cứ như thế chúng chẳng được tích sự gì nữa. Tôi bỗng mạnh dạn cảm thấy chúng tôi chẳng là gì cả. Tôi vớ lấy mấy bông cẩm chướng dắt mang tai ném chúng xuống một vũng nước và đứng yên một lúc ngắm nhìn chúng như để khỏi phải nghĩ đến những chuyện khác. Tôi đã muốn có mặt lần nữa trong ngày hôm sau; tôi muốn thoát khỏi cái đêm ấy. Trong lúc đó người ta huých cùi tay vào tôi và tôi thấy nó như một sự an ủi. Đó là Rosendo, người đã một mình trốn khỏi làng.

- Con khỉ, cậu chỉ được cái gây rối thôi! - Y trách cứ tôi khi đi qua mà tôi không rõ у trách như vậy cho bo tức hay để đuổi tôi đi. Y đi nghiêng hẳn về phía làng Maldonado và tôi không gặp lại у nữa.

Tôi lặng lẽ chiêm nghiêm những sự kiện của cá cuộc đời ấy - bầu trời đẹp đến mức phải nói là đủ rồi, con suối sôi trào chảy một mình ở phía dưới ấy, một chú ngựa ngon lành ngủ, con đường đất, những lò nung gạch - và tôi nghĩ rằng mình chẳng qua cũng chỉ là một thứ cỏ dại mọc ven hai bờ suối mà thôi, lớn lên giữa những hông hoa rừng và những bộ xương. Ai sẽ bước khỏi bãi rác ấy nếu không phải là chúng tôi, những kẻ thét gào thì hăng tiết lắm nhưng gặp phải sự thách thức thì rủn người lại, chỉ còn biết há hốc miệng và chịu sự đè nén của kẻ mạnh hơn? Nó là bãi rác ư? Vũ khúc sẽ xáo trộn, sẽ sóc tung lên trong các dữ kiện và gió sẽ mang về hương thơm của Chúa Thượng ngàn. Đêm đẹp như đêm pháo hoa. Có những ngôi sao, ngôi này chồng lên ngôi kia là để làm ta say lòng khi ta ngắm. Tôi bình tâm lại và vững vàng hơn nhờ nghĩ rằng vấn đề ấy chẳng có ý nghĩa gì với tôi cả, nhưng sự hèn nhát của Rosendo vàà lòng dũng cảm không thể bị tổn thương của người đàn ông lạ mặt đã không muốn để cho tôi được yên thân. Ngay đến cả một người đàn bà cho đêm ấy, người đàn ông cao lớn đã có thể thu phục được. Cho đêm ấy và cho rất nhiều đêm, tôi nghĩ, và có lẽ cho tất cả mọi đêm, bởi vì cô Lujanera là người nghiêm chỉnh. Thượng đế biết họ đã đi về đâu. Xa lắm thì không thể. Có lẽ hai người đang tận hưởng hạnh phúc trên bất kỳ nẻo đường nào đó.

Khi trở lại đám khiêu vũ tôi làm cứ у như mình là khách nhảy.

Giả làm kẻ nhó bé tôi thấy tôi trong đám đông và thấy rằng một số trong chúng tôi đã lủi rồi và rằng những người miền Вắс đang nhảy điệu tango bên cạnh những người khác. Không có những cú huých khuỷu tay thân thiện nhưng mà có nỗi sợ và lòng cao thượng. Nhạc lúc này dường như ngái ngủ, những cô gái nhảy tango, với những nguời miền Bắc không nói rằng cái miệng này là của em.

Tôi chờ đợi một cái gì đó, nhưng không phải là điều đã xảy ra.

Ở bên ngoài tôi nghe thấy một người đàn bà khóc và sau đấy tiếng nói vốn là của ai chúng tôi đã nhận ra, nhưng tiếng nói ấy nhẹ nhõm, hầu như quá ư nhẹ nhõm, cứ như thể nó chẳng phải là của ai cả. Người đó vừa khóc vừa nói rằng:

- Hãy vào đi, con gái ta - và ngay sau đó một tiếng khóc thét. Tiếp sau đó, giọng nói như thể sắp lạc mất hẳn.

- Hãy mở cửa mau, ta bảo người, hãy mở cửa mau, đồ chó cái. - Lúc ấy cánh cửa bật mở, và Lujanera, một mình Lujanera bước vào. Cô thất thần bước vào, cứ như thể ai đó đẩy cô bước vào.

- Cô ta đang bị một bóng ma sai khiến, - ông người Anh nói.

- Đúng thế, một người chết, anh bạn ạ. - Corralero nói.

Khuôn mặt ông như khuôn mặt kẻ say rưựu. Ông bước vào, và trên sân rộng mà chúng tôi mở lối chơi, ông bước được mấy bước chân lảo đảo rồi ngã lăn xuống nền đất như những khúc gỗ. Một trong những người đến cùng ông đã vực ông dậy, cho ông ngồi dựa lưng vào tường, rồi lấy chiếc áo poncho làm gối kê sau gáy cho ông. Những động tác giúp đỡ ấy làm cho người ông vấy bẩn máu. Lúc đó chúng tôi nhìn thấy vết trọng thương ở trên ngực ông; máu chảy thành vũng và làm thâm tím một cái bướu mà chúng tôi không nhìn thấy trước đấy vì bị chiếc mũ che kín. Để sơ cứu, một người trong những người đàn bà mang đến rượu mạnh và mấy mẩu giẻ, đã được hơ lên lửa. Người đàn ông yên lặng không giải thích gì hết. Cô Lujanera nhìn ông như thể mình bị mất mát, hai cánh tay ôm lấy đầu. Bằng gương mặt, tất cả mọi người hỏi có và cô đã lên tiêng trả lời. Có bảo rằng sau khi cùng Corralcro bước ra, hai người tìm đến một cánh đồng nhỏ và rằng trong lúc ấy có một kẻ lạ mật ập đến đòi đấu tay đôi với anh ấy, một cách quyết liệt, và đã đâm anh ấy rồi cô thề rằng cô không biết là ai và rằng người ấy không phải là Rosendo. Ai sẽ tin Lujanera đây?

Người đàn ông ở dưới chân chúng tôi chết. Tôi nghĩ rằng sự săn sóc tận tình ấy không hề làm ông run rẩy. Hiển nhiên người đàn ông thực là kiên cường. Khi ông vỗ tay, bà Julia đã nấu nồi nước chè xanh và đang mang nước chè đi quanh một vòng mời mọi người uống và trở lại với tôi trước khi ông nhắm mắt. “Hãy che mặt cho tôi!” ông nói thều thào khi không thể làm gì hơn được nữa. Chỉ niềm kiêu hãnh còn lại trong ông và ông sẽ không cho phép người ta tò mò xem ông hấp hối. Ai đó đậy cho ông chiếc mũ rộng vành màu đen, đó chính là chiếc mũ cao ống ông đã đội. Ông chết ở bên dưới chiếc mũ, không hề ca thán. Khi bộ ngực được dựa vào tường thôi nhô lên xẹp xuống, người ta mới dám che kín cho ông. Ông có vẻ mệt mỏi của những xác chết; ông là một trong hai người đàn ông dũng cảm nhất thời đó kể từ Bateria đến tận miền Nam; khi biết rằng ông đã chết, không nói năng gì, tôi hết hận thù ông.

- Để mà chết thì chẳng cần phải sống, - một người trong đám đông nói, và một người khác, vẻ suy tư hơn, nói:

- Người đàn ông quá ư kiêu hãnh đến mức chỉ được dùng làm mồi cho ruồi bâu đen mà thôi.

Những người miền Bắc bỏ đi đã nói rõ ràng về một sự kiện và sau đó họ còn nói dằn từng tiếng một:

- Người đàn bà đã giết ông ấy.

Một người thét vào mặt cô, hỏi có phải cô không, và tất cả vây lấy cô. Tôi bỗng quên mất rằng mình nên thận trọng và thế là, như ánh sáng tôi rẽ họ ra hai bên, tiến lên đối mặt với họ. Vẻ lúng túng, tóc gần như dựng ngược lên, tôi cảm thấy rất nhiều người nhìn mình, nói thế, để khỏi nói là tất cả. Tôi nói vẻ hài hước:

- Xin các ngài hãy nhìn kỹ vào hai bàn tay cô ấy đi. Thử hỏi, nỡ lòng nào cô ấy đi đâm một mũi dao như thế lên ngực ông ta hả?

Rồi với vẻ dũng cảm hơn, tôi nói thêm:

- Ai sẽ nghĩ rằng người chết kia, vốn là người ác ở ngay làng quê mình, đi tìm cái chết bằng một hình thức hết sức ngu ngốc và tại một địa phương hoàn toàn yên tĩnh như cái làng này, chưa hề xảy ra chuyện gì và chỉ sinh sự khi một kẻ lạ mặt đến chọc tức chúng tôi để rồi ngay sau đó chuốc lấy nhục nhã sao?

Người chết chẳng đòi hỏi phải trừng phạt ai cả.

Giữa lúc ấy tiếng ngựa phi ngày càng nổi rõ trong không khí thanh tĩnh, cảnh sát đấy. Người ít, người nhiều, tất cả đều có lí do của mình để tránh rắc rối với cảnh sát vì tất cả đều quyết định rằng tốt nhất là ném xác chết xuống suối. Các bạn hãy nhớ tấm cửa sổ dài mà con dao nhọn lao qua đó như một ánh chớp. Người vận đồ đen cũng được chuyển qua cửa sổ đó. Rất nhiều người cùng khiêng ông và ông có quá nhiều tiền và quá nhiều thứ vô dụng, những bàn tay ấy đã móc hết của cải làm cho thân xác ông nhẹ bớt đi và ai đó còn chặt cả một ngón tay để biển thủ chiếc nhẫn của ông. Bạn ạ, đó là những kẻ hôi của mà nhờ vậy họ đã “chăm sóc” cho một xác chết đáng thương không thể tự vệ được, sau đó, người khác nhân hậu hơn sẽ lo liệu cho ông. Một cú ném xác chết và nước sục sôi tuôn trào mang ông đi. Để xác chết không nổi lềnh bềnh tôi không biết người ta có moi hết lục phủ ngũ tạng của ông không vì tôi muốn không nhìn. Người đàn ông có bộ râu hoa râm luôn luôn dán mắt vào tôi. Cô Lujanera lợi dụng lúc mọi người hối hả làm việc đã lẻn đi.

Khi những người đại diện cho pháp luật đến xem xét, cuộc nhảy lại đã nảo nhiệt kha khá rồi. Ông mù chơi violin biết chơi đúng lúc một vài vũ khúc La Habana mà giờ đây được ít người để ý nghe. Một vài cây cột bằng gỗ nandubay[26] trên một đỉnh đồi bảng lảng hiện ra như thể chúng không liên quan với nhau bởi vì những sợi dây thép mảnh mai không chịu để cho người ta nhìn thấy trong lúc trời còn quá sớm.

Tôi lặng lẽ đi về nhà mình vốn cách đó chừng ba cuadra[27]. Hiển nhiên là tôi đã vội vàng trở về nhà khi biết rõ. Trên cửa sổ, tôi thắp sáng một ngọn đèn mà sau đó tắt ngay. Vậy là, Borges ạ, tôi lại rút con dao nhọn vừa ngắn vừa sắc mà tôi biết cách giấu kín ở ve áo khoác bên tay trái, rồi tôi từ từ xem lại nó và quả nhiên nó vẫn sáng óng ánh như mới nguyên, thanh sạch, và không hề có một vết máu nào cả.

ĐỀ TÀI VỀ KẺ PHẢN BỘI VÀ NGƯỜI ANH HÙNG

So the Platonic Year

Whiris out new right and Wrong.

Whiris in the lod old instead

All men are dancers and their tread

Goes to the barbarous clagour of a gong[28]

W.B YEATS, The Tower, 1928

Dưới ảnh hưởng rõ nét của Chesterton (nhà tư tưởng và người làm đẹp cho những điều kỳ lạ duyên dáng) và của lời khuyên xúc tích của Leibniz (người sáng tạo ra sự hài hoà được thiết lập từ trước), tôi nghĩ ra chủ đề này, và có lẽ tôi sẽ viết và bằng cách thức nào đó người ta phán định tôi trong những buổi chiểu nhàn nhã. Còn thiếu những chi tiết, những sửa chữa, những điều thoá đáng; có những chỗ của câu chuyện vẫn chưa thật sáng tỏ đối với tôi. Hôm nay, ngày 3 tháng Giêng năm 1924, tôi lờ mờ nhìn thấy câu chuyện như thế này.

Hành động xảy ra ở một đất nước bị áp bức và dũng cảm: Ba Lan, Ái Nhĩ Lan, Cộng hoà Venecia, một vài nước nào đó ở Nam châu Mỹ hay ở bán đảo Balcanes… Đúng hơn, nó đã qua đi rồi, bởi người kể chuyện là người đương thời, câu chuyện được anh ta nói đến đã xảy ra vào giữa hay vào đầu thế kỉ XIX. Chúng ta hãy nói rằng địa điểm xảy ra là ở nước Ái Nhĩ Lan, thời gian là năm 1924. Người kể chuyện là Ryan; у là chắt của người bị giết tên là Fergus Kilpatrich, một chàng trẻ tuổi, một người đẹp trai, một người anh hùng, mà phần mộ của ông đã bị xâm phạm một cách bí hiểm, mà tên tuổi của ông soi sáng những vần thơ của Browning và của Hugo, mà tượng ông làm chủ một ngọn đồi xám ghi nổi lên giữa những đầm lầy đỏ ối.

Kilpatrich là một người mưu sự, một lãnh tụ bí mật và vinh quang của những người đồng mưu; giống như Moisés, người từ đất của Moab đã nhìn thấy và có thể đi trên đất hứa. Kilpatrich trong đêm trước của cuộc khởi nghĩa cũng đã thấy thắng lợi từng được tính trước và từng mơ ước. Ngày mất lần thứ một trăm của ông đã đến gần; những hoàn cảnh của tội ác vẫn còn bí hiểm; Ryan, vốn quyêt tâm soạn thảo một bản tiểu sử của người anh hùng, đã phát hiện ra rằng điều bí ấn chỉ dựa vào chính trị một cách đơn thuần. Kilpatrich bị giết trong một nhà hát kịch; cảnh sát Anh quốc không bao giờ đối mặt với kẻ giết người; các nhà sử học tuyên bố rằng sự thất bại ấy không bôi nhọ thanh danh của họ bởi có lẽ chính cảnh sát đã ra lệnh giết ông. Một số phương diện khác của điều bí hiểm khiến Ryan lo lắng.

Chúng đều có tính chu kỳ. Dường như chúng lặp lại hoặc kết hợp với sự kiện ở những miền xưa cũ, những thời đại xưa cũ. Như vậy, không ai không biết rằng những cảnh sát khám xác chết của người anh hùng đã tìm thấy một bức thư kín báo trước cho ông biết mối nguy hiểm của việc đến nhà hát đêm hôm ấy; và vào lúc đi bộ đến nơi những con dao găm của bạn bè được giữ kín cho ông, Julio César cũng nhận được một bị vong lục mà ông chưa kịp đọc; trong bị vong lục ấy người ta báo cho ông biết sự phản bội cùng với tên của những kẻ phản bội. Đêm trước cái chết của Kilpatrich, những tin tức thất thiệt và vô căn cứ loan đi khắp nước nói về đám cháy toà tháp tròn ở Kilgarvan. Sự kiện này có thể là một điềm báo trước, bởi ông đã sinh га ở Kilgarvan. Nhưng sự kiện giống nhau song hành ấu của câu chuyên về César và câu chuyện về một người mưu sự Ái Nhĩ Lan đã dẫn Ryan đến việc phỏng đoán ra một hình thức bí mật của thời gian, môt bức vẽ những đường nét được lập đi lặp lại. Ryan nghĩ đến câu chuyện mười phần do Condorcet nghĩ ra, đến những sinh vật hình thái học vốn được Hegel, Spengler và Vicó đặt ra trước; đến những nhân vật của Hesíodo, những kẻ thất giá từ vàng xuống sắt. Ryan nghĩ đến sự chuyển hoá của những linh hồn, học thuyết vốn đem nỗi sợ đến cho văn học Celta, học thuyết từng nói rằng chính Julio đã giúp đỡ cho các thầy tu cổ xưa của người Anh. Ryan nghĩ rằng trước khi là Fergus Kilpatrich, Kilpatrich đã là Julio César. Một chứng nghiện kỳ lạ đã cứu thoát Ryan ra khỏi những mê lộ tuần hoàn ấy. Nhưng sau đó chứng nghiện này đã nhấn chìm Ryan vào những mê lộ còn rối rắm và khác thường hơn nhiều: những lời nói cụ thể của một gã ăn mày từng nói chuyện với Fergus Kilpatrich trong ngày ông chết đã được Shakespeare nói ra trước trong vở bi kịch Macbeth. Rằng chuyện chép từ lịch sử đã đủ hay rồi; rằng chuyện chép lại từ văn học thì không thể chấp nhận được… Ryan tìm hiểu thấy rằng vào năm 1814 James Alexander Nolan, ngưòi bạn cố tri trong số những người bạn của người anh hùng đã dịch ra tiếng Gaélico những vở kịch chủ yếu của Shakespeare; trong số đó có vở Julio César. Trong các tủ tư liệu, Ryan còn tìm thấy một bài báo viết tay của Nolan viết về Những Festspicle của nước Tbuỵ Sĩ: đó là những màn trình diễn sân khấu rộng lớn và di động vốn đòi hỏi phải có hàng nghìn diễn viên và diễn lại những câu chuyện lịch sử ở chính những thành phố và rừng núi đã xảy ra sự kiện. Một tư liệu khác cho Rỵan thấy rằng trước ngày chết của mình mấy hôm. Kilpatrich - trong lúc điếu khiên cuộc hội nghị cuối cùng - đã ký bản án tử hình của một kẻ phản bội mà tên của у đã bị xóa rồi. Bản án này không thuận với những tập quán thương người của Kiipatrich. Ryan nghiên cứu kỹ vấn đề (sự nghiên cứu ấy là một trong những điều khác thường của chủ đề) và đã giải được điều bí hiểm.

Kilpatrich là người cuối cùng trên một sân khấu nhưng sân khấu ấy cũng hoá thành cả thành phố, những diễn viên thành những đạo quán và tấn bi kịch được tôn phong nhờ cái chết cùa ông bao trùm nhiều ngày và nhiều đêm. Và đây là sự kiện đã diễn ra:

Ngày 2 tháng Tám năm 1824, những người đồng mưu hội họp với nhau. Đất nước đã chín muồi cho một cuộc khởi nghĩa: nhưng vẫn thường xuyên có thứ gì đó sai lầm: một tên phản bội nào đó hiện đang có mặt trong hội nghị. Fergus Kilpatrich đã bảo James Nolan đi phát hiện ra kẻ phản bội ấy. Nolan thực thi nhiệm vụ của mình: trước toàn thể hội nghị ông ta đã tố cáo rằng kẻ phản bội chính là Kilpatrich. Ông ta chứng minh sự thật của lời tố cáo bằng những chứng cớ không thể chối cãi được; những người dự đại hội đã phán quyết tội chết cho chủ tịch của họ. Vị chủ tịch này đã ký vào bản án tử hình của mình nhưng khẩn thiết yêu cầu rằng sự trừng phạt ông không làm tổn hại Tổ quốc.

Thế là ngay lập tức Nolan thai nghén một kế hoạch độc đáo. Ái Nhĩ Lan sùng kính Kilpatrich; chỉ hơi hồ nghi về thói xấu của ông thôi lập tức sẽ gây bất lợi cho cuộc khởi nghĩa; Nolan đưa ra một kế hoạch làm cho vụ thi hành án kẻ phản bội trở thành công cụ giải phóng Tổ quốc. Bản kế hoạch hy vọng rằng kẻ bị kết án sẽ chết vì tay của một tên giết người không quen biết trong những hoàn cảnh rất bi thương đủ sức khắc sâu vào trí tưởng tượng của dân chúng, và đủ sức khiến cho cuộc khởi nghĩa nhanh chóng xảy ra. Kilpatrich thề sẽ tham gia vào kế hoạch ấy và nói rằng người ta đã cho ông cơ hội chuộc tội và rằng ông sẽ ký vào bản án tử hình của mình.

Bị thời gian thúc ép. Nolan không biết tổ chức một cách thống nhất những hoàn cảnh của cuộc thi hành án phức tạp. Ông ta buộc phải mô phỏng một nhà viết kịch khác, mô phỏng Shakespeare người Anh kẻ thù. Ông lắp lại nhiều cảnh của vở Macbeth, của vở Julio César. Cuộc trình diễn bí mật và công khai kéo dài vài ngày. Bước vào thành phố Dublin, kẻ bị kết tội tử hình tranh luận, làm, cầu nguyện, phản đối, phát biểu mấy lời cảm kích, và mỗi cử chỉ vốn thể hiện rõ niềm vinh quang ấy thẩy đều được Nolan dặn trước rồi. Hàng trăm diễn viên cộng tác với nhân vật; vai diễn của một số diễn viên này phức tạp; vai diễn của số khác thì đơn giản, trong chốc lát. Những sự kiện mà người ta nói hoặc làm thảy đều trường tồn trong các sách lịch sử và trong ký ức đam mê của Ái Nhĩ Lan. Cảm kích trước số phận từng kết thúc và huỷ hoại ông, Kilpatrich, hơn một lần, đã làm phong phú thêm kịch bản của quan chánh án của mình bằng những hành động và lời nói xuất thần. Tấn bi kịch nổi tiếng đã được làm rõ như thế trong một thời gian cho đến ngày 6 tháng Tám năm 1824, tại một khu ghế lô có những tấm rèn tang tóc mà khu ghế lô của tổng thống Lincohn đã thể hiện từ trước, một viên đạn háo hức xuyên qua lồng ngực kẻ phản bội đồng thời cũng là người anh hùng đến mức ông không kịp nói ra những lời chuẩn bị sẵn giữa tia máu phun ra.

Trong tác phẩm của Nolan, những cảnh tượng mô phỏng của Shakespeare thảy đều kém phần bi kịch hơn; Ryan nghĩ rằng tác giả đã đưa chúng vào để cho một người trong tương lai sẽ phát hiện ra sự thật. Ryan hiểu rằng ông ta cũng là một phần tạo nên cái bẫy của Nolan. Sau nhiều lần suy nghĩ dứt khoát, ông quyết định không công bố sự phát hiện của mình. Ông xuất bản một cuốn sách chuyên nói về vinh quang của người anh hùng; điều đó có lẽ cũng đã được thấy trước.

(1) Julio César (101-44 trước Công nguyên): Hoàng đế La Mã.

(2) Antonio Condorcet (1743-1794): Triết gia và chính khách Pháp.

(3) Hesíodo (thế kỷ VIII trước Công nguyên): Nhà thơ Hy Lạp.

CÁI CHẾT KHÁC

Có lẽ đã hai năm rồi (tôi đánh mất bức thư), từ Gualeguaychú, Gannon viết thư cho tôi để báo tin việc gửi một bản dịch, có lẽ bản dịch đầu tiên sang tiếng Tây Ban Nha, bài thơ The Past của Ralph Waldo Emerson và ở phần tái bút còn nói rõ rằng don Pedro Damian, người mà tôi vẫn giữ một vài kỷ niệm đã tạ thế đêm trước vì bị sưng huyết phổi. Đó là người, bị cơn sốt làm cho suy sụp, trong mơ đã sống lại ngày đẫm máu ở Masoller; tôi nhận thấy tin tức là rõ ràng và còn đủ sức thuyết phục mình bởi vì don Pedro, vào tuổi mười chín hai mươi đã đi dưới cờ của thủ lĩnh Aparicio Saravia… Cuộc cách mạng 1904 đã thu nạp ông tại một bến đò trên sông Negdo hoặc sông Paysandú, nơi ông đang làm tá điền. Pedro Damian là người vùng Lưỡng Hà ở Gualeguaychú. Nhưng ông đã đến nơi các bạn mình đến, vô cùng hào hứng và cũng vô cùng hồn nhiên như bọn họ. Ông từng chiến đấu trong các trận đánh nhỏ và tham gia chiến dịch cuối cùng; hồi hương năm 1905, lại cần mẫn với công việc đồng áng. Như tôi được biết ông không được rời bỏ tỉnh nhà. Ba mươi năm cuối đời ông sống rất côi cút ở một trang trại gia súc cách Nancay chừng một hay hai legua[29]. Tại trại gia súc cô quạnh ấy, tôi nói chuyẹn với ông một buổi chiều, vào khoảng năm 1942. Ông là một người trầm ngâm ít nói, ít trí tuệ. Âm thanh và cuồng nộ của vùng Masoller đã làm cạn kiệt câu chuyện của ông; tôi không hề ngạc nhiên rằng ông sẽ sống lại những ký ức ấy trong giờ tận của đời ông… Tôi biết rõ rằng mình sẽ chẳng nhìn thấy ông nữa; ký ức hình ảnh của tôi thật là nghèo đến độ tôi chỉ còn nhớ bức ảnh Gamon chụp ông. Sự kiện ấy chẳng có gì độc đáo cả nếu chúng ta thừa nhận rằng chỉ một lần tôi nhìn con người ấy vào năm 1942, còn bức ảnh chụp ông, tôi nhìn nhiều lần, rất nhiều lần. Gamon đã gửi cho tôi bức ảnh ấy; tôi đã đánh mất nó và chẳng chịu tìm. Tôi sợ tìm được nó.

Tình tiết thứ hai xảy ra tại Montevideo mấy tháng sau. Sốt rét và sự tàn tạ của người vùng Lưỡng Hà đã làm nẩy sinh trong tôi một câu chuyện ma quái về sự thất bại của chiến dịch Masoller; Emir Rodríguez Memogal, người mà tôi đã nói cho biết chủ đề truyện ngắn, đã viết mấy dòng cho đại tá Dionisio Tabares để giới thiệu tôi. Đại tá đã chỉ huy trận đánh ấy. Sau khi ăn cơm, đại tá tiếp chuyện tôi. Từ trên một chiếc ghế võng, ở ngoài sân, ông nhớ lại những ngày ấy một cách lộn xộn và đầy thương nhớ. Ông nói về những chuyện đạn không đến và về đàn ngựa mệt mỏi, về những con người ngái ngủ, lấm bê bết bùn đang đặt những mê lộ đường hầm, về thủ lĩnh Saravia, người có thể đã vào được Montevideo và đã bị lạc, “vì người gaucho[30] vốn dĩ sợ thành phố”, nói về những người bị chặt đầu đến tận vai, nói về một cuộc nội chiến mà tôi cảm thấy cuộc đụng độ giữa hai quân đội kém phần rùng rợn hơn giấc mơ của một tên cướp. Ông nói về Illesca, về Tupambaé, về Masoller. Ông kể lại chúng với những thời kỳ rất chung chung và bằng một hình thức rất sống động đến mức tôi hiểu rằng rất nhiều lần ông đề cập đến chính một sự kiện và tôi sợ rằng sau những từ ngữ của ông, ký ức không đọng lại. Trong một hơi hít vào, tôi tìm được cách gài tên của Damian và câu chuyện giữa chúng tôi.

- Damian ư ? Pedro Damian hả ? - Đại tá nói. - Người ấy phục vụ tôi. Đó là người Anhđiêng dễ thương mà các chàng trai gọi là Damian. - Ông cười khành khạch, rõ vang, nhưng ngay lập tức lại ngừng, vẻ khó chịu.

Với giọng điệu khác, đại tá bảo rằng, như một người đàn bà, chiến tranh giúp để bọn đàn ông thử thách, và rằng trước khi bước vào trận đánh, đố ai biết ai là ai. Có người có thể bị hiểu là kẻ hèn nhát nhưng lại là người quả cảm, và ngược lại cũng như vậy, như điều đã xảy ra với cái anh chàng Damian đáng thương ấy: tại các cửa hàng anh ta luôn luôn gặt hái nhưng ở Masoller lại thất bại thảm hại sau đó. Trong một vài trận đánh lẻ tẻ, anh ta xử sự ra dáng một anh hùng nhưng khi quân đội dàn hàng đối mặt nhau và đại bác gầm rú thì mỗi người sẽ cảm thấy có đến năm ngàn người đã về hùa với nhau để giết anh ta. Cái anh chàng Anhđiêng khốn khổ ấy, vốn chỉ biết tắm cho cừu, bỗng chốc bị cơn lốc yêu nước cuốn theo và chà nát.

Câu chuyện của Tabares làm tôi xấu hổ một cách vô lý. Tôi thực lòng mong mỏi rằng các sự kiện không xảy ra như thế. Một buổi chiều cách đây rất nhiều năm tôi nói chuyện với cụ già Damian và, không hề có dự kiến, tôi đã tạo ra một loại thần tượng; câu chuyện của Tabares đã đập vỡ nó.

Ngay lập tức tôi hiểu nỗi cô đơn thầm kín và nhẫn nhục của Damian; không nên nói đó là sự khiêm tốn mà là sự sỉ nhục. Tôi cứ nhắc đi nhắc lại một cách vô ích rằng một người bị một hành động hèn nhát truy kích lại kém phức tạp và thú vị hơn một người dũng cảm đơn thuần. Tôi nghĩ rằng người gaucho Martin Fierro kém phần đáng nhớ hơn Lord Jim hay Ranumov. Đúng thế, nhưng Damian có trách nhiệm phải làm Martin Fierro, đặc biệt, trước những người gaucho phương Đông. Trong điều Tabares nói ra và không nói ra tôi nhận thấy cái dư vị quê mùa của cái được mệnh danh là thói Artigar: đó là ý thức cho rằng đất nước Paraguay là căn cốt hơn đất nước chúng ta, và dĩ nhiên, dũng cảm hơn… Tôi nhớ rằng đêm ấy chúng tôi chia tay nhau hơi quá cảm kích.

Trong mùa đông, sự thiếu vắng một hay hai hoàn cảnh cho câu chuyên ma quái của tôi (vì thế có lẽ truyện ngắn của tôi không chịu hiện hình một cách có da có thịt) đã buộc tôi lại phải trở về ngôi nhà của đại tá Tabares. Tôi gặp ông với một vị khách cùng trạc tuổi ông: bác sĩ Juan Francisco Amaro, người ở Paysandú, người cũng tham gia cuộc cách mạng của Savaria. Đương nhiên, người ta lại nói về Masoller. Amaro đề cập đến một vài tình tiết, rồi sau đó thong thả nói như ai đó đang nghĩ thành lời:

- Chúng tôi nghỉ đêm ở Santa Irene, tôi nhớ thế, và có một số người đầu quân. Trong số họ, có một bác sĩ thú у người Pháp đã tử trận ngay đêm trước cuộc khởi nghĩa và một thanh niên làm nghề cắt lông cừu, người vùng Lưỡng Hà, một người tên là Pedro Damian.

Tôi cố ý cắt ngang.

- Đúng rồi, tôi biêt, - tôi nói. - Ông ta là người Argentina sợ đạn đến mức rúm ró lại.

Tôi ngừng lời; cả hai chúng tôi nhìn nhau thảng thốt.

Thưa ngài, ngài nhầm rồi, - cuối cùng, Amaro cất tiếng nói, - Pedro Damian đã chết như bất cứ người đàn ông nào muốn chết. Trên đỉnh núi, bộ binh địch trở nên mạnh mẽ; bằng giáo mác, quân lính chúng tôi tấn công chúng. Damian đi đầu một mũi tiến công, vừa xông lên vừa hô to và một viên đạn xuyên vào giữa ngực anh. Anh khựng lại trên bàn đạp, không hô nữa, rồi ngã lăn xuống đất, nằm giữa chân ngựa. Anh hy sinh và cuộc tấn công cuối cùng vào Masoller đã băng qua anh, tiến lên. Anh rất dũng cảm, vừa tròn hai mươi tuổi đời.

Không nghi ngờ gì, ông đang nói về một Damian khác nhưng một cái gì đó buộc tôi phải hỏi ông xem Damian hô gì.

- Những từ tục tĩu, - ngài đại tá nói, - đó là điều mà quân lính vẫn gào thét trong lúc tấn công.

- Có thể lắm, - Amaro nói, - nhưng anh ta hô Tổ quốc muôn năm !

Chúng tôi im lặng. Cuối cùng ngài đại tá thầm thào nói:

- Hình như không phải đánh nhau ở Masoller mà là ở Cagancha hay ở India Muerta, có lẽ đã một thế kỷ rồi.

Với nỗi do dự chân thành, đại tá nói thêm:

- Tôi đã chỉ huy những đội quân ấy và tôi thề rằng lần đầu tiên tôi nghe nói về một người tên là Damian.

Tại Buenos Aires, nỗi kinh hoàng mà tôi đã quên bỗng lại xuất hiện. Đứng trước mười một tập sách thú vị đến ngất ngây của Emerson trong gian hàng của hiệu sách tiếng Anh Mitchell, một buổi chiều, tôi đã gặp lai Patricio Gamon. Tôi hỏi ông về bản dịch bài thơ The Past. Ông bảo rằng ông không hề nghĩ đến việc dịch bài thơ đó và rằng văn học Tây Ban Nha hiện rất buồn đến mức không cần tới Emerson. Tôi nhắc lại để ông nhớ rằng ông hứa cho tôi bản dịch ấy, trong bức thư ông nói về chuyện cái chết của Damian, ông hỏi Damian là ai vậy. Tôi nói cho ông biết nhưng vô ích. Với nguyên tắc thực tiễn tôi thấy Gamon nghe tội nói vẻ đầy ngạc nhiên và tôi liền tìm chỗ dựa ở cuộc tranh luận văn chương về những lời nói bậy về Emerson, nhà thơ phức hợp hơn, già dặn hơn và, không nghi ngờ gì, độc đáo hơn Poe hạnh phúc.

Tôi cần phải kiểm tra thêm một số sự kiện nữa. Tháng Tư tôi nhận được bức thư của đại tá Dionisio Tabares; ông này không nhầm lẫn và hiện giờ nhớ rất rõ về người vùng Lưỡng Hà từng đi đầu trong cuộc tấn công Masoller và rằng quân lính của đại tá đêm ấy đã chôn Pedro Damian ở dưới chân núi. Tháng Bẩy tôi đến Gualeguaychú; không tìm thấy lán của Damian, người mà giờ đây không ai còn nhớ. Tôi muốn hỏi người chủ trại gia súc tên là Diego Abaroa, vốn là người tận mắt thấy Damian chết, nhưng ông này đã chết trước mùa đông rồi. Tôi muốn ghi khắc vào trí nhớ mình một vài đặc điểm của Damian; mấy tháng sau, nhờ lần giở một số cuốn album, tôi chứng thực rằng gương mặt tôi từng cố mường tượng ra lại là gương mặt của ca sĩ giọng nam trung Taberlich, đóng vai Otelo.

Bây giờ tôi đi đến những phỏng đoán. Phỏng đoán dễ nhất và cũng kém thú vị nhất, yêu cầu những hai Damian: kẻ hèn nhát mất tại vùng Lưỡng Hà vào năm 1946, người dũng cảm mất tại Masoller vào năm 1904. Nhược điểm của nó nằm ở điểm không giải thích được điều thực sự khó hiểu: những dao động kỳ lạ của trí nhớ của đại tá Tabares. Sự quên khuấy trong chốc lát đã che giấu hình ảnh và ngay cả tên của người trở về. (Tôi không thừa nhận, không muốn thừa nhận, một phỏng đoán đơn giản hơn: sự phỏng đoán đã mơ thấy người đầu tiên). Lạ lùng hơn cả là phỏng đoán đầy ngạc nhiên mà Ulrique von Kuhlmann nghĩ ra. Ulrike nói rằng Pedro Damian tử trận và trong giờ tận của mình ông đã cầu khẩn Thượng đế hãy đưa ông trở về vùng Lưỡng Hà. Thượng đế lưỡng lự một giây trước khi ban cho ông ta ân huệ ấy, và người cầu xin ân huệ ấy đã chết và một số người nhìn thấy ông ngã xuống. Thượng đế, vốn không thể thay đổi được quá khứ nhưng có thể thay đổi được hình ảnh của quá khứ, người thay đổi hình ảnh cái chết trong hình ảnh cái chết của người không chết và thế là bóng ma của người sinh ra ở vùng Lưỡng Hà đã trở về quê hương mình, ông trở về, nhưng chúng ta nên nhớ thân phận bóng ma của ông. Ông sống trong nỗi cô đơn, không vợ, không con; tất cả đều yêu ông, đều quý ông nhưng từ xa như thể từ mặt khác của tấm thuỷ tinh; “ông chết”, và bóng hình bảng lảng của ông lạc mất như nước lạc trong nước. Phỏng đoán ấy là sai nhưng có lẽ nó hé cho tôi thấy sự thật (sự thật mà hôm nay tôi tin là sự thật), sự thật vừa đơn giản vừa lạ lùng chưa từng nghe thấy. Bằng một hình thức hầu như huyền bí, tôi phát hiện ra sự thật ấy trong tác phẩm vế Đấng Toàn Năng của Pier Damiani. Việc đọc tác phẩm này là do sự lôi cuốn của hai câu thơ trong khúc ca XXI của tập Thiên đường từng đặt ra một vấn đề bản thể. Tại chương 5 tác phẩm ấy, ngược lại với Aristoteles và Fredegario. Pier Damiani khẳng định rằng Thượng đế có thể làm biến mất cái vốn đã là một lần nào đó. Tôi đọc những bài tranh luận thần học cổ xưa ấy và bắt đầu hiểu câu chuyện bi thương của don Pedro Damian.

Tôi đoán như vậy. Damian xử sự như một tên hèn nhát ở mặt trận Masoller và ông đã để cả đời mình vào việc sửa chữa sự vấp ngã thảm hại ấy. Ông trở về Lưỡng Hà; ông không giơ tay ủng hộ bất kỳ người nào, không bắn ai, không tìm kiếm tiếng tăm về lòng dũng cảm, nhưng ở những đồng ruộng Nancay ông đã trở nên cứng cỏi bằng cách đương mặt với núi rừng và điền trang hoang vu. Không nghi ngờ, ông không biết gì, ông đang chuẩn bị cho một phép màu nhiệm. Ông suy nghĩ sâu sắc hơn: Giả như số phận lại mang ta đến một trận đánh khác, ta sẽ biết hành động để xứng đáng với nó. Với hy vọng đến tôi ông giữ kín suy nghĩ của mình trong suốt bốn mươi năm và cuối cùng vào giờ tận của đời ông số phận đã mang trận đánh đến cho ông. Nó mang trận đánh trong hình thức mộng mị đến cho ông, nhưng những người Hy Lạp từng biết rõ rằng chúng ta là những chiếc bóng của một cơn mơ. Trong cơn hấp hối, don Pedro Damian sống lại trận đánh của mình, và ông hành động như một người đàn ông, cầm đầu trận đánh cuối cùng và một viên đạn xuyên qua giữa ngực ông. Vậy là năm 1946, nhờ có công trình của một nỗi đam mê dài lâu, Pedro Damian đã chết trong sự thất bại của Masoller vốn xảy ra vào giữa mùa đông và mùa xuân năm 1904.

Trong Tổng quan Thần học người ta phủ nhận rằng Thượng đế có thể tạo ra cái mà quá khứ không là, nhưng không hề nói gì về sự đan kết nhằng nhịt những nguyên nhân và kết quả vốn rất rộng lớn và rất thân thiết đến mức có lẽ không dung chứa sự xoá bỏ chỉ một sự kiện xưa cũ dù cho nó không có ý nghĩa, không làm lu mờ hiện tại. Thay đổi quá khứ không phải là thay đổi chỉ một sự kiện; mà là sự xoá bỏ những kết quả của nó vốn có khuynh hướng nhiều vô cùng. Hãy nói bằng từ ngữ khác đó là sự sáng tạo ra hai lịch sử thế giới. Trong lịch sử đầu tiên (chúng ta hãy nói thế), don Pedro Damian chết tại Lưỡng Hà vào năm 1946; trong lịch sử thứ hai, ông ta chết ở Masoller vào năm 1904. Lịch sử này là lịch sử chúng ta đang sống bây giờ, nhưng việc xoá bỏ lịch sử kia là không tức thời và đã đẻ ra những điều khiên cưỡng mà tôi đã chỉ ra. Các thời kỳ khác nhau được thực hiện trong đại tá Dionisio Tabares: thoạt tiên đại tá nhớ rằng Damian đã hành động như một kẻ hèn nhát; sau đó ông quên hoàn toàn; sau đó ông nhớ cái chết hào hùng của Damian. Không kém phần chắc chắn là trường hợp của người chăn gia súc Abaroa; người này chết, như tôi hiểu, là vì có quá nhiều ký ức về don Pedro Damian.

Về phần mình, nhờ hiểu biết mà tôi không phạm phải một mối nguy tương tự.

Tôi dự tính và kiểm soát một quá trình không dễ hiểu đối với nhiều người, một loạt những điều tai tiếng ồn ĩ của lý lẽ; nhưng một vài hoàn cảnh đã làm dịu nhẹ cái niềm vinh quang đáng sợ ấy. Bỗng nhiên, ngay lập tức tôi hiểu không chắc rằng mình luôn luôn viết đúng sự thật. Tôi nghi ngờ rằng trong câu chuyện của mình có những ký ức sai. Tôi nghi ngờ rằng Pedro Damian (nếu như ông có thực) không được gọi là Pedro Damian, và rằng tôi nhớ ông dưới cái tên ấy để tin rằng một ngày nào đó những luận điểm của Pier Damiani làm nảy sinh trong tôi câu chuyện của ông. Cái gì đó tương tự đã xảy ra với bài thơ mà tôi dẫn ra ở đoạn đầu và rằng nó viết về tính không thể xoá bỏ của quá khứ. Khoảng năm 1901 tôi tin rằng mình đã sáng tác một truyện ma quái nhưng tôi đã kể lại một câu chuyện có thật; kể cả Virgilio hồn nhiên, cách đây khoảng hai ngàn năm, đã tin rằng mình loan báo sự ra đời của một con người và đã dự báo sự ra đời của Thượng đế.

Damian đáng thương ! Thần chết đã mang ông đi hai mươi năm trong một cuộc chiến tranh buồn thảm bị lãng quên và trong một chiến dịch thân thiết, nhưng ông đã giành được cái mà trái tim ông khao khát, và có lẽ không có những niềm hạnh phúc tuyệt vời nhất.

FUNES, NGƯỜI CÓ TRÍ NHỚ SIÊU VIỆT

Tôi nhớ ông (tôi không có quyền nói từ thiêng liêng ấy, chỉ một người trên mặt đất này có cái quyền ấy và người ấy đã chết rồi) với một cành lạc tiên sẫm màu trên tay, nhìn nó như chưa một ai nhìn nó cả, dẫu rằng cái nhìn bắt đầu từ buổi bình minh cho đến buổi hoàng hôn, cả một cuộc đời trọn vẹn. Tôi nhớ ông, khuôn mặt trầm tư mang vẻ Anhđiêng, đặc biệt cổ xưa, đằng sau điếu thuốc lá. Tôi nhớ (tôi tưởng) đôi tay sắc lẹm của một tay đánh võ. Tôi nhớ một chiếc sọ người ở cạnh đôi bàn tay ấy cùng với những thứ vũ khí của quân đội vùng Banda Oriental[31], tôi nhớ một bức rèm vàng trên cửa sổ ngôi nhà với một quang cảnh ven sông hồ mơ hồ. Tôi nhớ rõ mồn một giọng nói của ông, giọng nói thong thả, dễ cảm, giọng mũi của người vùng ven thị, không có tiếng rít kiểu Italia hiện giờ. Không hơn ba lần tôi gặp ông, lần cuối cùng vào năm 1887… Tôi thấy mình rất hạnh phúc với ý nghĩ rằng tất thảy những ai giao du với ông đều viết về ông; ký sự của tôi viết về ông có lẽ sẽ ngắn và không nghi ngờ gì, sẽ là bài viết sơ sài nhất nhưng chắc chắn không phải là tài liệu kém phần quan trọng của cuốn sách mà các ngài sẽ in. Thân phận người Argentina đáng thương của tôi sẽ ngăn không cho tôi dự vào thể thơ tán tụng - thể loại bắt buộc ở Uruguay - khi chủ đề là một người Uruguay. Văn nhân, người sành điệu, người thành phố cảng; Funes không bao giờ nói những lời mai mỉa ấy, nhưng bằng một hình thức vừa đủ ông cho tôi thấy rằng, với ông, tôi đại diện cho những kẻ bất hạnh kia. Pedro Leandro Ipuche viết rằng Funes là một người tiên phong của những siêu nhân, “một Zarathustra hoang dại và nội địa”, tôi không cãi lại điều đó nhưng không nên quên rằng ông cũng là một người lai của thành phố Fray Bentos[32] với những hạn chế không thể nào khắc phục được.

Ký ức đầu tiên về Funes của tôi là rất rõ ràng. Tôi nhìn thấy ông vào một buổi chiều tháng Ba hay tháng Tư năm 1884. Năm ấy cha tôi đưa tôi đi nghỉ hè ở Fray Bentos. Từ nông trại sang San Francisco tôi trở về cùng với người anh em họ hàng tên là Bernardo Haedo. Chúng tôi cưỡi ngựa trở về vừa đi vừa hát và đó không phải là hoàn cảnh duy nhất của hạnh phúc tôi. Sau một ngày oi nóng, một cơn bão to màu ghi đã ẩn trong bầu trời. Cơn gió Nam hà hơi tiếp sức cho nó, cây cối vần vụ nổi khùng; tôi thấy sợ (hy vọng) nước mưa sẽ chộp được chúng tôi ngay ở đồng không mông quạnh. Chúng tôi chạy thi với cơn giông bão. Chúng tôi đã đi vào một con đường hẻm chạy giữa hai bờ thành gạch, cao và lở lói. Trời bỗng tối sầm; tôi nghe thấy tiếng bước chân gấp gáp và lặng lẽ ở trên cao; ngước mắt lên, tôi nhìn thấy một thanh niên chạy trên bức thành hẹp lại, lở lói y hệt một bức tường lở lói. Tôi nhớ rõ chiếc quần thụng mà chân quần nhét chặt trong ủng cao ống, điếu thuốc lá nổi trên gương mặt rắn rỏi, toàn bộ hình ảnh con người ông in trên nền trời giông bão đang vần vụ đám mây không giới hạn. Bernardo bất ngờ gào to lên gọi ông: Ireneo, mấy giờ rồi? Không nhìn trời, không dừng lại, người kia đáp lời: Tám giờ kém bốn phút, chàng trai Bernardo Juan Francisco thân mến ạ! Giọng nói thật sắc và bông lơn.

Tôi quá ư sung sướng đến mức cuộc đối thoại mà tôi vừa dẫn ra không khiến tôi để ý nếu người anh em họ từng được niềm kiêu hãnh địa phương cổ vũ đã không đề cao ông và nguyện vọng tự thể hiện sự khác mình đối với câu trả lời tay ba của người kia.

Người anh em họ nói với tôi rằng chàng thanh niên ở con đường hẻm là một gã tên là Ireneo Funes, nổi tiếng bởi một vài tính khí khác lạ như tính bơ đời, khả năng biết giờ chính xác như một chiếc đồng hồ. Người anh em họ của tôi còn nói thêm rằng Funes là con trai một bà giặt là trong làng, tên là Maria Clementina Funes, và nói rằng một số ngươi bảo cha anh ta là một thầy thuốc ăn lương, một người Anh tên là O; Connor, một số người khác, một người thuận ngựa hay thám tử của vùng Salto[33]. Funes sống cùng với bà mẹ, ở phía sau ngôi biệt thự của anh em nhà Laurel.

Năm 1885 và 1886 chúng tôi nghỉ hè tại thành phố Montevideo. Năm 1887 tôi trở lại Fray Bentos. Lệ thường, tôi hỏi thăm tất cả mọi người quen biết và cuối cùng mới hỏi đến Funes - chiếc đồng hồ đúng giờ. Người ta kể với tôi rằng một con ngựa mới vực đã quật ngã Funes ở nông trại San Francisco và rằng hiện tại đang trong tình trạng bại liệt hoàn toàn, không hy vọng. Tôi nhớ ấn tượng kỳ cục mà tin tức này đã gây cho mình: lần duy nhất tôi nhìn thấy ông khi chúng tôi từ nông trại San Francisco cưỡi ngựa trở về và ông đang đi ở trên cao; theo lời kể của Bernardo, người anh em họ của tôi, ông có rất nhiều giấc mơ được thêu dệt nên bằng những yếu tố có trước. Người ta nói rằng ông không bao giờ rời khỏi chiếc giường một, mắt luôn luôn nhìn vào cây sung ở phía cuối hay vào cái mạng nhện. Vào các buổi chiểu, ông để cho người ta đưa mình đến ngồi bên cửa sổ. Ông mang trong lòng niềm kiêu hãnh đến độ tự lừa mình rằng cú đá của con ngựa mới thuần quật ngã mình là một ân sủng. Hai lần tôi nhìn thấy ông sau hàng song sắt càng làm tăng thêm thân phận bị giam cầm vĩnh viễn của ông: một lần ông ngồi bất động với hai mắt nhắm lại; một lần khác ông cũng ngồi bất động, chìm đắm trong sự chiêm ngưỡng một cành lá hải cao thơm lựng.

Thời ấy tôi bắt đầu học tập một cách có phương pháp môn tiếng Latin và thật không uổng chút nào. Va li tôi luôn có cuốn De viris illustribus của Lhomond, cuốn Thesaurus của Quicherat, Comentarios của Julio Tesar và tập sách vô song Naturalis historia của Plinio, đó là những cuốn sách thực sự đã (và đang tiếp tục) mở rộng kiến thức Latin học tối thiểu của tôi. Mọi sự đều lan truyền nhanh chóng trong một làng nhỏ; Ireneo trong túp lều nhà lá của mình ở bên bờ sông cũng biết ngay việc những cuốn sách lạ lẫm ấy đã đến làng, ông gửi cho tôi một lá thư sang trọng trong đó ông nhớ lại cuộc gặp gỡ giữa chúng tôi, bất hạnh thay nó quá ngắn ngủi, đó là “ngày 7 tháng Hai năm 1884”, ca ngợi những việc làm quang vinh mà dôn[34] Gregorio Haedo, ông bác tôi, người đã tạ thế vào chính năm ấy, “đã hiến dâng cho cả hai tổ quốc trong chiến dịch Ituzaingo tuyệt vời”, và yêu cầu tôi cho ông mượn bất cứ cuốn sách nào trong số sách Latin, có kèm theo một cuốn từ điển “để giúp cho việc hiểu tốt nhất nguyên bản bởi vì ông vẫn chưa thạo tiếng Latin”. Ông hứa sẽ trả lại tôi ngay sau khi đọc xong và những cuốn sách đã được giữ gìn cẩn thận. Chữ viết của ông thật là đẹp, hết sức ngay ngắn, đúng chính tả theo cách viết từng được Andres Bello ấn định: chữ i thay cho chữ y, chữ J thay cho chữ g. Thoạt đầu, đương nhiên tôi sợ ông ta đùa. Những người anh em họ của tôi đều khẳng định rằng không đâu, ông ấy không đùa đâu, rằng đó là chuyện của Ireneo mà. Tôi không biết liệu cái ý nghĩ cho rằng tiếng Latin cực khó này không cần những công cụ khác ngoài một cuốn từ điển là một sự thêm vào cho sự trơ trẽn, ngu ngốc hay dốt nát không. Để hoàn toàn làm ông tỉnh mộng, tôi gửi cho ông một cuốn Gradus ad Parnassum của Quicherat và tác phẩm của Plinio.

Ngày 14 tháng Hai, từ Buenos Aires người ta đánh điện cho tôi bảo phải về ngay lập tức vì sức khỏe của cha tôi “không tốt”. Thượng đế hãy tha tội cho con; vinh dự là người nhận điện khẩn, cái khao khát thông tin cho cả Fray Bentos biết chuyện khúc mắc giữa hình thức tiêu cực của tin tức mới nhận với trạng từ khẩn trương, cái ý định bi kịch hóa nỗi đau của tôi, bằng cách giả làm một kẻ kiên nhẫn đáng mặt, tất cả những thứ ấy có lẽ đã giải thoát tôi khỏi mọi khả năng đau đớn. Vào lúc sắp xếp hành lý tôi vỡ nhẽ mình còn thiếu cuốn Gradus và tập một bộ Naturalis historia, (Lịch sử tự nhiên). Con tàu Saturno sẽ nhổ neo để khởi hành vào buổi sáng ngày mai; đêm ấy, sau bữa cơm tối, tôi đi bộ đến nhà Funes. Tôi thảng thốt nhận thấy rằng đêm tối không kém phần nặng nề hơn ban ngày.

Bà mẹ Funes đón tôi tại ngôi nhà lá sạch sẽ.

Bà bảo tôi rằng Ireneo đang ở nhà sau và rằng tôi chớ có ngạc nhiên thấy ông trong bóng tối vì ông biết cách sống qua những giờ rỗi rãi mà chẳng cần thắp nến. Tôi đi qua sân gạch, qua hành lang hẹp, tới sân thứ hai. Tại đây có một giàn nho, bóng tối khiến tôi có cảm giác nó là tất cả. Bỗng nhiên tôi nghe thấy giọng nói sang sảng, bông lơn của Ireneo. Cái giọng ấy nói tiếng Latin; giọng nói ấy (vốn đến từ trong sương mờ) đọc một bài diễn văn hay lời cầu khẩn hay lời than thở một cách hả hê. Những âm tiết La Mã vang lên trên sân đất; tôi cứ sợ chúng là không thể nào giải thích nổi và không thể nào ngừng lại được; sau đó trong cuộc nói chuyện dài đêm ấy, tôi biết rằng những âm tiết ấy đã hình thành nên đoạn đầu tiên của chương hai mươi tư cuốn sách thứ sáu bộ Naturalis historia. Chất liệu của chương ấy là ký ức; những từ cuối cùng là ut nihil non iisdem verbis redderetur auditum.

Không hề thay đổi giọng, Ireneo bảo tôi hãy bước vào. Ông nằm trên chiếc giường một, đang hút thuốc lá. Tôi tin rằng mình đã nhìn gương mặt ông cho đến tận bình minh; tin rằng tôi nhớ rõ tàn điếu thuốc lá ông đang hút. Căn phòng phảng phất mùi ẩm. Tôi ngồi xuống, kể lại câu chuyện về bức điện khẩn, về bệnh tình của cha tôi.

Giờ đây tôi đã đi tới điểm khó khăn nhất câu chuyện của tôi. Điểm này (có lẽ bạn đọc biết rồi) không có chủ đề nào ngoài cuộc đối thoại cách đây một nửa thế kỷ rồi. Giờ đây tôi sẽ không cố tình khôi phục lại những lời nói của Funes. Tôi muốn tóm thật gọn những câu chuyện Funes nói với tôi. Bút pháp gián tiếp đã xưa cũ rồi và yếu ớt lắm; tôi biết rằng mình đã hy sinh sức mạnh của câu chuyện; rằng các bạn đọc của tôi phải tưởng tượng ra những giai đoạn rời rạc từng khiến tôi mụ cả người đêm ấy.

Bằng tiếng Latin và tiếng Tây Ban Nha, Ireneo bắt đẩu kể ra những ký ức thiêng liêng từng được cuốn Naturalis historia ghi chép: Ciro, hoàng đế của những người Ba Tư, từng biết cách dùng tên mình để gọi tất cả binh lính của quân đội mình; Mitridates Eupator, người đã duy trì sự công bằng bằng hai mươi hai thứ tiếng khác nhau trong vương quốc của mình; Simónides, người sáng chế ra thuật ký ức; Metrodoro, người làm nghề nhắc lại một cách trung thành điều nghe thấy chỉ một lần. Với niềm tin thật sáng tỏ ông hào hứng nói rằng tất cả mọi trường hợp trên thảy đều kỳ diệu. Ông bảo tôi rằng trước các buổi chiều mưa ấy, buổi chiều con bạch mã quật ngã ông, ông đã là cái mà mọi đạo hữu Thiên Chúa giáo từng là: một ông mù, một người điếc, một gã lẩn thẩn và một kẻ đãng trí (tôi cố tình nhắc lại để ông nhớ rằng ông là người có cảm nhận chính xác về thời gian, người nhớ tên riêng rất chuẩn xác, nhưng ông không nghe tôi). Mười chín năm ông sống như người nằm mộng đang mơ: nhìn mà không nhìn, nghe mà không nghe, ông quên tất cả, hầu như tất cả. Khi ngã, ông mất trí khôn; khi ông được chữa lành, hiện tại là phong phú và sáng tỏ gần như không thể thay đổi, đồng thời là những ký ức xa xưa nhất và tĩnh lặng nhất. Sau đó ít lâu ông biết rằng mình đã bị liệt. Ông lập luận (cảm thấy) rằng sự bất động là một cái giá nhỏ nhất. Bây giờ sự cảm nhận của ông và trí nhớ của ông là không thể nhầm lẫn được.

Bằng một cái nhìn chúng tôi nhận ra ba chiếc cốc trên một cái bàn; Funes là tất cả cành, chùm quả mà một giàn nho có được. Ông biết hình thù những đám mây Nam bán cầu của buổi bình minh ngày 30 tháng Tư năm 1882, và bằng ký ức, có thể so sánh chúng với những đường vân của một cuốn sách Tây Ban Nha bọc bìa các tông mà ông chỉ nhìn nó có một lần, và với những vệt bọt nổi trên mặt nước do một mái chèo khuấy lên trên sông Negro đêm trước sự kiện Quebracho. Những ký ức này không đơn giản; mỗi hình ảnh nhìn thấy đều gắn bó với những cảm giác cơ bắp và ấm nóng. Ông có thể khôi phục những giấc mơ, những cơn nửa tỉnh nửa mê. Hai hay ba lần ông khôi phục lại cả một ngày trọn vẹn; không bao giờ ông hồ nghi, nhưng một sự khôi phục lại ấy luôn luôn có cả một ngày trọn vẹn. Ông nói với tôi rằng: Tôi có nhiều hơn cả những ký ức nào gồm tất cả mọi người kể từ khi thế giới là thế giới. Và đồng thời: Những giấc mơ của tôi đều giống y hệt sự tỉnh thức của các ông. Và gần lúc bình minh, ông cũng nói thêm: Ông ạ, ký ức của tôi giống y hệt cái cống rác. Một hình tròn trên một tấm bảng lớn, một hình tam giác vuông, một hình thoi, đều là những hình mà chúng tôi có thể nhận biết một cách đầy đủ; chính điều ấy cũng được Ireneo trải nghiệm với những lông bờm đáng gờm của một chú ngựa, với đầu một chiếc sừng nhọn trên một con dao, với lửa bập bùng và vô vàn tro tàn, với rất nhiều gương mặt của một người chết trong một đám tang dài. Tôi không biết mình đã nhìn thấy bao nhiêu vì sao trên bầu trời.

Ông nói với tôi những chuyện ấy; cả lúc ấy và cả sau này, không lúc nào tôi đã nghi ngờ chúng. Ở cái thời ấy không có điện ảnh cũng chẳng có nhiếp ảnh. Tuy nhiên, có điều hiển nhiên và không thể tin được rằng không một ai đã làm một thí nghiệm với Funes. Hiển nhiên là chúng ta đã sống chậm chạp tất cả những gì có thể chậm chạp; có lẽ tất cả chúng ta đều hiểu một cách sâu sắc rằng chúng ta là bất tử, rằng sớm hay muộn, con người sẽ làm được tất cả và sẽ biết tất cả.

Từ trong bóng tối, giọng của Funes vẫn tiếp tục nói.

Ông bảo tôi rằng vào năm 1886 ông đã nghĩ ra một hệ thống đếm mới tinh và rằng trong rất ít ngày nó đã bỏ qua con số hai mươi tư ngàn. Ông không nghi ngại điều đó là vì nghĩ đến nó chỉ một lần thôi đã không thể xóa bỏ được. Tôi nghĩ cảm hứng đầu tiên của ông là điều khó chịu khi nói con số ba mươi ba của người phương Đông phải dùng tới hai ký hiệu (33) và ba từ (ba mươi ba) trong khi chỉ cần dùng một ký hiệu và một từ. Ông áp dụng ngay nguyên tắc phi phàm ấy cho một số con số khác. Đáng nhẽ nói sáu ngàn mười ba thì chỉ cần nói Máximo Pérez. Để nói sáu ngàn mười bốn thì chỉ cần nói đường sắt;, những con số khác là Luis Melian Lafinur, Olimar, lưu huỳnh, cỏ, cá voi, hơi gas, chảo, Napoleon Agustin de Vedia. Để nói số trăm thì chỉ cần nói chín. Mỗi từ có một ký hiệu đặc biệt, một loại đánh dấu; những từ cuối cùng thì rất phức tạp… Tôi cố sức giải thích cho ông hiểu rằng cái bài vè của những tiếng nói rời rạc ấy là hoàn toàn ngược lại một hệ thống đếm. Tôi bảo ông rằng con số 365 nghĩa là ba trăm, sáu chục và năm đơn vị; sự phân tích vốn không tồn tại trong những “con số” này: Thằng mọi đen Timoteo hay cái áo thịt, Funes không hiểu tôi hay không muốn hiểu tôi.

Ở thế kỷ XVII, Locke đề nghị (và không thừa nhận) một ngôn ngữ không thể có trong đó mỗi sự kiện cá nhân, mỗi hòn đá, mỗi con chim, và mỗi cành lá đều có một tên riêng. Một vài lần Funes đã nghĩ đến một thứ ngôn ngữ tương tự nhưng ông đã từ bỏ nó vì cảm thấy nó quá chung chung, quá mơ hồ. Đúng vậy, Funes không chỉ nhớ từng chiếc lá của mỗi cây, của mỗi ngọn núi mà cả từng lần một mỗi khi ông nhìn thấy hay mường tượng ra chúng; ông quyết định rút gọn mỗi một ngày trong những ngày quá khứ của ông thành một hệ thống ngàn ký ức mà sau đó ông gọi là những ám hiệu. Hai lý do đã khiến ông lìa bỏ ý thích cho rằng nhiệm vụ là không thể kết thúc được, ý thức cho rằng công việc đó là vô ích. Ông nghĩ rằng trong phút lâm chung người ta vẫn không kết thúc việc định giá tất cả mọi ký ức tuổi thơ.

Hai kế hoạch mà tôi chỉ ra (một kho từ vựng vô tận cho loạt tự nhiên những con số, một danh mục ít trí tuệ của mọi hình ảnh về ký ức) là điên rồ nhưng chúng khải thị tính sùng trọng khó nói lên lời. Chúng để cho chúng ta thấy rõ, hay kết thúc thế giới choáng ngợp của Funes. Ông này, chúng ta không quên ông, hầu như không thể có được những ý niệm trừu tượng, những ý niệm của Platón. Ông không chỉ vất vả lắm mới hiểu rằng biểu tượng chó nói chung bao gồm vô khối cá thể khác nhau về những kích cỡ và hình thù khác biệt; mà ông còn khó chịu trước con chó của số ba và số mười bốn (nhìn nghiêng) có cùng một tên với con chó của số ba và số bốn (nhìn trực diện). Swift nói rằng hoàng đế xứ Lilliput nhận biết rõ ràng hoạt động của chiếc kim phút; Funes nhận biết rõ rằng những bước tiến lặng lẽ của sự sụp đổ, sự thối nát và sự mệt mỏi. Ông là người chiêm quan cô đơn và thông tuệ của một thế giới đa dạng, chốc lát và hầu như có giá trị bất biến. Với ánh huy hoàng mãnh liệt, Babilonia, Londres, New York đã làm khô kiệt trí tưởng tượng của con người; trong những ngôi nhà dân dã của mình hay trên những con đường tất bật của mình, không một ai đã cảm nhận ra hơi nóng và sức ép của một thực tại quá ư bền bỉ như cái thực tại mà ngày và đêm đã dồn lên Ireneo bất hạnh, lên cái làng Nam Mỹ nghèo đói của ông. Ngủ thật là khó khăn đối với ông. Ngủ là tách mình ra khỏi thế giới; dán lưng xuống giường, trong bóng tối Funes đã vẽ nên từng vết rạn nứt và từng khuôn mẫu của những ngôi nhà vây quanh ông. (Tôi nhắc lại rằng cái ký ức kém phần quan trọng nhất trong số những ký ức của ông là ấn tượng chi tiết nhất và sống động nhất so với những ấn tượng mà chúng ta cảm nhận được từ một niềm hạnh phúc có thực hay từ một cơn giông bão có thực). Về phía đông, trên một khoảnh đất trống, đã có những ngôi nhà mới, chưa được biết tới. Funez từng tưởng tượng ra chúng trong màu đen, cố kết với nhau, được làm bằng thứ sương mù đặc quánh; ông quay mặt về hướng ấy để ngủ. Đồng thời ông cũng mộng mơ ở dưới đáy sông, được dòng chảy mơn man và ru ngủ.

Ông học không vất vả lắm các thứ tiếng: Anh, Pháp, Bồ Đào Nha, Latin. Tuy nhiên tôi nghi ngờ rằng ông là người có khả năng tư duy, dù rất ít đi nữa. Tư duy là quên đi những khác biệt, là trừu tượng hóa, đồng nhất hóa. Trong thế giới bằng phẳng của Funes chỉ có những chi tiết gần như trực tiếp, sống động.

Thứ ánh sáng run rẩy của buổi đêm về sáng tràn vào sân đất.

Thế là lúc ấy tôi nhìn gương mặt của giọng nói từng nói suốt cả đêm. Ireneo đã mười chín tuổi; ông sinh năm 1868; tôi cảm thấy ông lừng lững như một pho tượng đồng, cổ xưa hơn cả Ai Cập, trước cả những lời sấm truyền và những Kim Tự tháp. Tôi nghĩ rằng mỗi lời nói của tôi (cũng tức là mỗi hành động của tôi) sẽ tồn tại trong ký ức không thể nào nguôi của ông; nỗi sợ về việc cấp số nhân những cử chỉ vô ích làm tôi thần thưỡi cả người.

Ireneo Funes mất năm 1889 vì một bệnh sưng phổi.

Viết năm 1942.

TÌM HIỂU ALMOTASIM

Philip Guedalla viết rằng tiểu thuyết Tìm hiểu Almotasim (The Approach to Al-Mưtasim) của Ngài luật sư Bahadur Alí, người Bombay, “là một sự kết hợp khiên cưỡng giữa những bài thơ tượng trưng của đạo Hồi từng gây hào hứng cho người dịch với những cuốn tiểu thuyết trinh thám vượt hẳn John H. Watson và chúng đã hoàn thiện nỗi sợ của cuộc sống con người trong các trại tế bần ngăn nắp nhất của Brington”. Trước đó ngài Cecil Roberts từng tuyên bố rằng trong cuốn sách của Bahadur có “sự bảo trợ rõ ràng và gấp đôi của Wilkie Collins và của Ferid Eddin Attar, một người Ba Tư cổ rất nổi tiếng ở thế kỷ XII” - sự bình tĩnh quan sát cho thấy rằng Guedalla đã lặp lại y như cũ không có gì mới nhưng với một thứ ngôn ngữ địa phương cuồng nộ. Căn bản là cả hai nhà văn đều thống nhất ở chỗ đã chỉ ra cái thủ pháp viết truyện trinh thám của tác phẩm và cái đáy sâu kỳ bí của nó. Sự kết hợp ấy có thể thôi thúc chúng ta mường tượng ra một vài điểm tương đồng với Chesterton; nhưng chúng ta nghiệm ra rằng không có chuyện đó.

Editio princeps[35] của Tìm hiểu Almotasim xuất hiện ở Bombay vào cuối năm 1932. Giấy in sách là giấy in báo; bìa bọc nói với người mua rằng đây là cuốn tiểu thuyết trinh thám đầu tiên được viết bởi một công dân thành phố Bombay. Trong mấy tháng ít ỏi, công chúng đã mua hết sạch cả bốn lần xuất bản mỗi lần một ngàn bản. Tờ Bombay quaterly Review (Tạp chí Bombay ba tháng một kỳ), tờ Bombay Gazette (Công báo Bombay), tờ Calcutta Review (Tạp chí Calcutta), tờ Hindustan Review (Tạp chí người Ấn Độ), đã đua nhau tán dương cuốn sách. Lập tức Bahadur xuất bản một ấn phẩm có minh họa với tựa đề The Conversation with the Man Called Al-Mưtasim[36] và một tít phụ A Game with Shifting Mirrors (Một trò chơi với những tấm gương được xê dịch). Ấn phẩm đó vừa được Victo Gollancz tái bản ở Luân Đôn với lời giới thiệu của Dorothy L. Sayers và bị lược bỏ các minh họa - có thể đau lòng lắm. Tôi có một bản ngay trước mặt; tôi không thể có bản in lần đầu tiên mà tôi tin rằng nó hay hơn nhiều lắm. Để hiểu rõ điều này hãy cho phép tôi làm một bản phụ lục đã đúc rút ra những sự khác biệt căn bản giữa bản dịch năm 1932 với bản dịch năm 1934. Trước khi kiểm tra - và tranh luận về nó - xin hãy bằng lòng với việc tôi nhanh chóng nêu ra mạch chảy chung của tác phẩm.

Nhân vật có thể nhìn thấy của tác phẩm - không bao giờ người ta nói cho chúng ta biết tên y - là sinh viên luật ở Bombay. Đáng trách thay y đã đánh mất đức tin Hồi giáo của song thân, nhưng vào lúc đêm thứ mười của tháng ăn chay buông xuống y có mặt tại trung tâm một đám đông chúng ồn ĩ gồm những người Hồi giáo và những người Ấn Độ giáo. Đó là đêm rộn vang tiếng trống và tiếng reo hò: giữa đám đông huyên náo các vị đại đức Hồi giáo mở lối đi. Từ một sân thượng bỗng tung lên một viên gạch của Ấn Độ giáo; ai đó thọc sâu một mũi dao nhọn vào một cái bụng; ai đó, là người Hồi giáo hay Ấn Độ giáo, đã chết và chết vì bị giẫm bẹp. Ba ngàn người ẩu đả: batoong đấu với súng lục, sự dâm loạn đấu với sự chửi bới văng tục, Thượng đế kẻ không thể nhìn thấy đấu với các Thượng đế. Cậu sinh viên có tư tưởng tự do ngẩn ngơ bước vào cuộc hỗn chiến. Bằng hai bàn tay thất vọng y giết (hay nghĩ rằng mình đã giết) một người Ấn Độ giáo, với chiếc roi da công lý cảnh sát của ngài Sirkar đã hùng hổ, hung hãn và cả ngái ngủ tham chiến. Cậu sinh viên chạy thục mạng hầu như ở bên dưới vó ngựa. Y tìm những xóm ngoại ô cuối cùng; y vượt qua hai đường sắt hay hai lần vượt qua chính một đường sắt. Y trèo lên tường của một vườn hoa bừa bộn với một tòa tháp có đường xoáy trôn ốc ở bên dưới. Một bầy chó lông sáng ánh huyền từ trong những bụi hồng đen nhảy ra. Vì đang bị truy đuổi y tìm chỗ nấp trên tòa tháp. Y trèo lên một chiếc thang sắt - bị thiếu mất một vài bậc, rồi ở trên sân thượng nơi sẵn có một chiếc giếng nước đen ngòm ở chính giữa y chạm trán với một người đàn ông da vàng võ, đang khom lưng đái tồ tồ dưới ánh trăng. Người đàn ông ấy thú nhận với y rằng nghề của mình là ăn cắp những chiếc răng vàng của các tử thi được liệm trong vải trắng mà những người Ba Tư cổ đại để ở trong tháp. Gã còn nói về một số chuyện xấu xa khác và kể rằng đã mười bốn đêm liền không được tẩy uế bằng phân trâu. Với nỗi căm giận ra mặt gã nói về một số tên ăn trộm ngựa của Guzerat, “những kẻ ăn thịt chó và thằn lằn, những kẻ thế nào cũng sẽ hết sức đốn mạt như hai chúng ta thôi”. Trời đang dần sáng, trong không trung có một cơn lốc bay dưới bóng những con đại bàng béo nục. Cậu sinh viên mệt nhoài, ngủ khì; khi thức dậy mặt trời đã lên cao, gã ăn trộm đã biến đi, hai điếu thuốc lá Trichinopoli và mấy đổng rubi bằng bạc cũng biến mất luôn. Trước những đe dọa của đêm trước cậu sinh viên quyết chí để cho mình bị lạc trong nước Ấn Độ. Ý nghĩ rằng một kẻ cuồng tín đã chứng tỏ khả năng giết người của mình nhưng không biết một cách sáng tỏ răng có phải người theo đạo Hồi có lý hơn kẻ cuồng tín. Tên của Guzerat không để cho y yên, và không để cho y yên tên của một malka-santi (người đàn bà thánh thượng của bọn trộm cướp) ở Palanpur, người rất ưa thích những lời chửi rủa và nỗi căm hờn bọn cướp bóc các tử thi. Y lập luận rằng nỗi căm hờn của một người xấu xa cũng quan trọng không kém một lời ngợi ca.

Y quyết chí đi tìm nó - tìm mà không tin tưởng lắm. Y cầu nguyện rồi chậm rãi bắt đầu con đường dài dằng dặc. Chương thứ hai của tác phẩm kết thúc như vậy.

Không thể nào kể hết những thay đổi bất ngờ của mười bốn chương còn lại. Có một sự đua nở đến chóng mặt của những dramatis personae[37] - để khỏi phải nói về một tiểu sử gần như thiếu các hoạt động của trí tuệ nhân loại (kể từ sự đồi bại đến sự tính toán chi li) và của sự hành hương vốn bao quát cả một vùng rộng lớn của Indostan. Câu chuyện bắt đầu từ Bombay, tiếp tục ở vùng đất trũng Palanpur, rồi y lại nghỉ lại một buổi chiều và một đêm ngay tại cửa đá ở Bikanir, kể lại cái chết của một nhà thiên văn mù lòa trong một cống ngầm ở Benarés, y mưu phản ở cung điện đa hình Catmandú, cầu kinh và cưỡng hiếp trong mùi khẳn ở Calcutta, tại Machua Bazar, y ngắm nhìn các ngày chào đời trên biển trong một phòng viết thuê ở Madras, rồi ngắm nhìn những buổi chiều tàn trên biển từ ban công ở Travancor, y dao động tư tưởng và đã giết người ở Indapur, y nhắm mắt để khép lại những nẻo đường dài và những năm tháng của mình ở chính Bombay, ở nơi chỉ cách mấy bước chân thì tới vườn hoa những chú chó lông màu sáng ánh huyền. Chủ đề là thế này: một con người, tức cậu sinh viên vốn để mất niềm tin tôn giáo và phải chạy trốn mà chúng ta quen biết rồi, đã rơi vào giữa đám đông của một giai cấp hèn kém nhất và đã làm quen với họ bằng một loại chứng chỉ mạt hạng. Bỗng nhiên - với một nỗi thảng thốt kỳ thú của Rôbinson trước dấu một bàn chân người in trên cát - y cảm nhận một vài nét dịu dàng dễ chịu của nỗi ô nhục ấy: một sự dịu dàng, một sự trào dâng niềm vui sướng, một sự im lặng trong một con người đáng bị nguyền rủa nhất. “Cứ như một người đối thoại hoàn hảo nhất đã tham gia cuộc đối thoại”. Y biết rằng người đàn ông xấu xa từng nói chuyện với y không có đủ khả năng trong thời điểm vinh dự ấy; từ đó ý giả thiết rằng con người này đã phản ánh một người bạn hay người bạn của một người bạn. Do nghĩ lại vấn đề y đã đi tới một sự xác tín kỳ lạ: Tại một điểm nào đó của trái đất có một người tỏa sáng chân lý quang minh ấy; tại một điểm nào đó của trái đất có một con người là chân lý quang minh ấy. Cậu sinh viên đã để cả đời mình tìm gặp con người ấy.

Chủ đề tổng quát đã hé mở: cuộc tìm kiếm không mệt mỏi của một tâm hồn qua những sự phản ánh thú vị của tâm hồn này để lại trên những tâm hồn khác: thoạt đầu đó là cái dấu ấn dịu dàng của một nụ cười hay một lời nói; cuối cùng đó là những ánh hào quang phong phú và rạng rỡ của lý trí, của tưởng tượng, của điều thiện. Trong khi những con người đăm chiêu suy nghĩ đã hiểu được nhiều nhất về Almotasim thì vị thế thánh thiện của ngài là vĩ đại nhất, nhưng cậu sinh viên lại hiểu rằng tất thảy điều đó chỉ đơn thuần là những tấm gương mà thôi. Kỹ thuật toán học là có thể áp dụng được: cuốn tiểu thuyết nặng nề của Bahadur là một sự tiến lên không ngừng nghỉ mà đỉnh cao nhất của nó là con người được dự cảm từ trước có tên là Almotasim. Tiền thân trực tiếp của con người này là một cuốn sách Ba Tư cực kỳ lịch duyệt và hạnh phúc; người khởi đầu cho cuốn sách đó là một vị thánh. Sau nhiều năm, cậu sinh viên tới một căn phòng mà ở cuối có một ô cửa bị che bởi một tấm rèm rẻ tiến với rất nhiều chuỗi hạt, phía sau tấm rèm là ánh sáng huy hoàng! Cậu sinh viên gõ cửa một hai lần để hỏi xem có Almotasim ở trong đó không. Một giọng nói của con người - ôi cái giọng nói không thể tin được của Almotasim! - mời y vào. Cậu sinh viên vén rèm cửa bước vào. Tại đây cuốn tiểu thuyết kết thúc.

Nếu tôi không nhầm, sự thao tác hay ho của chủ đề cuốn tiểu thuyết đã đặt cho nhà văn hai điều kiện bắt buộc sau đây: một là sự sáng tạo luôn thay đổi của những đặc điểm có tính tiên tri, hai là sự sáng tạo mà nhân vật được các đặc điểm ấy tạo hình trước không phải là một thỏa thuận đơn thuần hay bóng ma. Bahadur đã hoàn toàn đáp ứng điều thứ nhất; tôi không rõ ông ta đã đáp ứng điều thứ hai đến mức độ nào. Hay nói khác đi, kẻ vĩ đại, chứ không phải là Almotasim được nhìn thấy, cần để lại cho chúng ta ấn tượng về một con người thực chứ không phải ấn tượng sự lộn xộn của các đấng tối thượng mờ nhạt. Ở bản dịch năm 1932, những ghi chép siêu tự nhiên cho thấy rõ bản thể con người: “người được mệnh danh là Almotasim” có cái gì đó tượng trưng của mình nhưng không thiếu những đặc tính đích thực cá nhân. Bất hạnh thay thái độ văn chương đúng đắn đó không được lâu bền. Ở bản dịch năm 1934, bản tôi có sẵn trong tay, cuốn tiểu thuyết đã để mất đi tính biểu tượng: Almotasim là bộ mặt của Thượng đế và về một phương diện nào đó, những lộ trình đúng lúc của nhân vật đều là những bước tiến của tâm hồn trong sự đi lên kỳ lạ. Có những chi tiết đáng buồn: một người da đen theo Do Thái giáo ở Kochín từng rao giảng về Almotasim đã nói rằng nước da của ngài là da đen; một đạo hữu Thiên Chúa giáo lại miêu tả ngài đứng trên một tòa tháp với hai cánh tay dang rộng ra; một thầy tăng đỏ nhớ ngài ngồi “như bức tượng bơ mà tôi nặn và bày ở tu viện Tashilhunpo”. Những lời tuyên bố ấy đều ám chỉ một Thượng đế duy nhất từng làm quen với những bất bình đẳng của con người. Theo tôi, ý tưởng đó ít gây kích động. Tôi sẽ nói về cái khác nhưng không với chính ý tưởng ấy: đó là giả thiết cho rằng đấng Toàn Năng cũng đang tìm một Người Nào Đó và cái Người Nào Đó ấy của Người Nào Đó thượng cấp (hay chỉ đơn giản là không thể thiếu được và bình đẳng) và cứ thế cho đến cùng (hay đúng hơn, cho đến vô cùng) của Thời gian đơn tuyến hay Thời gian chu kỳ. Almotasim (là tên gọi của ngài Abbasida Thứ Tám từng là người chiến thắng trong cả tám trận đánh, sinh ra tám người đàn ông và tám người đàn bà, để lại tám ngàn nô lệ và đã trị vì một khoảng thời gian tám năm tám tháng tám ngày, nghĩa là theo ngữ nguyên học điều đó muốn nói rằng ngài là Người-tìm-nơi-ẩn-nấp. Trong bản dịch năm 1932, sự kiện cho thấy rằng khách thể của cuộc hành hương là một người lão thực đã đánh giá đúng tính chất khó khăn trong việc tìm kiếm ông ta; ở bản dịch năm 1934, người ta đã tạo vị thế cho thứ thần học mông lung mà tôi đã nói tới. Ngài Bahadur Alí, chúng tôi đã thấy ngài rồi, ngài không đủ khả năng duy trì ý tưởng thô kệch nhất trong số những ý tưởng vốn có của nghệ thuật: ý tưởng mình là một thiên tài.

Tôi đọc lại điều mình viết ở trên và sợ rằng mình chưa làm nổi bật được các giá trị của cuốn sách. Nó có những điểm rất văn minh, ví dụ, một cuộc tranh luận ở chương thứ mười chín mà trong đó một đối thủ đã không đập lại những ngụy lý của kẻ khác để “không lý sự về một hình thức chiến thắng!”. Chính kẻ đó đã tiên cảm thấy mình là bạn của Almotasim.

* * *

Người ta hiểu rằng thật là quý giá một cuốn sách đương đại chịu ảnh hưởng của một cuốn sách cổ: dĩ nhiên không ai thú vị gì việc phải chịu ơn các bạn cùng thời của mình. Người ta vẫn nghe thấy - chưa bao giờ tôi hiểu vì sao lại như thế - sự thán phục ngỡ ngàng của giới phê bình đối với những sự trùng hợp lặp đi lặp lại vô nghĩa giữa tiểu thuyết Ulises của Joyce với Odise của Homero. Những sự trùng lặp giữa cuốn tiểu thuyết của Bahadur với cuốn sách danh tiếng có tựa đề Cuộc nói chuyện của những chú chim của Farid ud-din Attar, người ta đã biết tới sự tung hô không kém phần kỳ bí của Luân Đôn, của Alahabad và Calcutta. Những ảnh hưởng khác không thiếu. Một con mắt soi mói nào đó đã kể ra những sự tương đồng giữa cảnh đầu tiên của tiểu thuyết này với On the City Wall[38], truyện của Kipling. Bahadur thừa nhận hết nhưng biện hộ rằng nếu hai bức tranh vẽ đêm thứ mười tháng án chay Hồi giáo mà không giống thì sẽ là điều rất bất bình thường. Eliot, đúng lý hơn, đã nhớ lại sáu mươi khúc ca của tập ngụ ngôn chưa hoàn chỉnh có tựa đề The Fairie Queene[39] mà trong chúng, nữ nhân vật Gloriana không hề xuất hiện dù chỉ một lần - cũng như một bài phê bình của Richard William Church đã nói rõ (tờ Spencer/1879). Với tất cả lòng khiêm tốn, tôi xin dẫn ra một người tiền nhiệm và có thể có, đó là thầy pháp ở Jerusalem: ngài Isaac Luria, vào thế kỷ XVI đã nói rằng tâm hồn của một bậc tiền nhân hay của Người Thầy có thể nhập vào tâm hồn của một kẻ bất hạnh để cổ vũ hay giáo huấn anh ta. Loại dị biệt này của thuyết luân hồi được gọi là Ibbuir (1935).

CHÚ THÍCH Ở CUỐI TRUYỆN CỦA TÁC GIẢ:

Trong câu chuyện của thông tin này tôi đã đề cập tới Mantiq al-tayr (Cuộc nói chuyện của các chú chim) của một người Ba Tư kỳ bí tên là Farid al-Din Abú Talib Muhammad ben Ibrahim Attar, người đã bị giết hại bởi quân lính của Tule, con trai của Zingis Jan, khi Nishipur bị thất thủ. Có lẽ sẽ chẳng vô ích việc tóm tắt bài thơ về Hoàng đế thái cổ của loài chim, ngài Simurg, đánh rơi một chiếc lông rực rỡ xuống giữa đất nước Trung Hoa; những chú chim bèn quyết chí đi tìm ngài. Chúng biết rằng tên gọi của hoàng đế của mình có ý nói tới Ba mươi chú chim. Chúng biết rằng thành trì của ngài ở trên núi Kaf, một dãy núi vòng tròn ôm gọn lấy trái đất. Chúng đã làm một cuộc thám hiểm gần như vô tận: vượt qua bảy thung sâu hay những biển bao la, thung sâu áp cuối có tên là Vertigo[40], thung sâu cuối cùng có tên là Aniquilación[41]. Rất nhiều người hành hương nản lòng bỏ cuộc, một số khác bỏ đời nơi đất khách quê người. Ba mươi chú chim được thanh lọc qua lao động đã trèo lên được nơi ở của Simurg. Cuối cùng chúng đã nhìn thấy Simurg, cảm thấy chúng là Simurg và Simurg là từng con một trong số chúng và là tất cả bọn chúng - Plotino[42] trong tác phẩm Enéadas, V. 8,4 -) đã công bố một không gian thiên đường của thời khởi thủy đích thực: trên bầu trời có thể hiểu được, tất cả đều hiển diện ở mọi nơi mọi chốn. Bất cứ vật nào cũng có thể là mọi vật. Mặt trời là tất cả các vì sao và mỗi vì sao là tất cả các vì sao và mặt trời. Tác phẩm Cuộc nói chuyện của những chú chim được Garcin de Tassy dịch ra tiếng Pháp và được Edward Fiz - Gerald dịch ra tiếng Anh. Để làm chú thích này tôi đã tra cứu tập thứ mười của bộ Nghìn lẻ một đêm của Burton và cuốn truyện ký đặc chủng The Persian mystic: Altar (1932) của Margaret Smith.

Những trùng lặp của bài thơ ấy với tiểu thuyết của Bahadur Alí không nhiều lắm. Ở chương hai mươi, một số từ ngữ được một người bán sách Ba Tư dâng hiến cho Almotasim có thể là sự lộng lẫy của những từ ngữ khác mà nhân vật đã nói, từ ấy và một số từ tương tự có thể có nghĩa là bản thể của người được tìm kiếm và của người tìm kiếm, cũng có thể có nghĩa là cái này ảnh hưởng đến cái kia. Ở một chương khác Almotasim là người Ấn Độ giáo mà cậu sinh viên tưởng rằng chính mình đã giết chết.

HÌNH THÙ CỦA ĐAO QUẮM

Một vết sẹo oan nghiệt vắt ngang gương mặt ông; một cầu vồng xám màu tro và gần như hoàn hảo bắc từ mé bên này gò má trái sang mé bên kia gò má phải bôi xấu gương mặt ông. Tên thật của ông không đáng quan tâm lắm; mọi người ở Taquarembo đều gọi ông là ông người Anh ở La Coloroda. Cardoso, chủ nhân những cánh đồng ấy, không muốn bán đất cho ông; tôi nghe nói rằng ông người Anh đã dùng đến một thủ đoạn bất ngờ mua chuộc Cardoso: ông ký thác cho Cardoso câu chuyện bí mật về vết sẹo của mình. Từ vùng biên giới, từ sông Cả miền Nam, ông người Anh đến đây; không thiếu người bảo rằng ông từng là dân buôn lậu ở Braxin. Đồng ruộng thì um tùm cỏ hoang, nước các ao hồ thì chát đắng. Để khắc phục những trở ngại ấy, ông người Anh làm việc cật lực cùng với các tá điền của mình. Người ta bảo rằng ông rất nghiêm khắc đến mức có tội nhưng luôn luôn là người có lý. Người ta đồn rằng ông là một kẻ nghiện rượu; mỗi năm hai lần ông tự giam mình trên vọng lâu đài và trong hai hay ba ngày liền ông đắm mình trong hoàn cảnh một trận đánh hay một cơn choáng: người tái nhợt, run rẩy nhưng trí tuệ lại tỉnh táo và quyết đoán y như lúc chưa say. Tôi nhớ đôi mắt lạnh lùng, thân hình gầy gò nhưng rắn chắc, bộ ria xám của ông. Ông không giao tiếp với ai; sự thật là tiếng Tây Ban Nha của ông đã ngọng lại còn lơ lớ giọng nói của người Braxin[43]. Ngoài thư từ giao dịch thương mại và một tờ báo, ông không nhận bất cứ một thứ bưu phẩm nào khác.

Lần cuối cùng đi thăm các huyện miền Bắc, một cơn lũ trên suối Caragoata buộc tôi phải ngủ lại ở La Coloroda. Chỉ ít phút sau đó tôi ngờ mình đã nhận ra sự có mặt của mình ở đây là không đúng lúc; tôi lo cách lấy lòng ông người Anh; tôi vận dụng ngay tức thì ít nhất sự nhạy cảm của nỗi đam mê: đó là chủ nghĩa yêu nước. Tôi bảo, một đất nước được trí tuệ Anh quốc dắt dẫn là một đất nước bất khả chiến thắng. Người đối thoại với tôi tỏ vẻ động lòng trắc ẩn nhưng với một nụ cười ông nói rõ ông không phải là người Anh. Ông là người Ái Nhĩ Lan sinh ra ở Dungarvan. Nói xong điều này, ông dừng lại, cứ như thể ông vừa để lộ một điều bí mật.

Sau khi ăn cơm xong, chúng tôi cùng ra ngoài ngắm nhìn bầu trời. Mưa đã tạnh nhưng ở phía sau những dãy núi phương Nam, trời xám xịt và nhì nhằng ánh chớp: một cơn giông khác đang vần vụ. Trong phòng ăn nhếch nhác, người hầu bữa tối đã mang ra một chai rôn[44]. Chúng tôi lặng lẽ uống khá lâu.

Tôi không biết tôi nhận ra mình say từ lúc nào; tôi không biết ý muốn nào, niềm vui náo nức nào hay nỗi buồn nào đã xúi giục tôi nhắc đến vết sẹo. Gương mặt ông người Anh bỗng biến sắc; trong vài phút tôi nghĩ rằng ông người Anh sẽ tống cổ tôi ra khỏi nhà. Cuối cùng với giọng nói thường ngày, ông bảo tôi:

- Tôi sẽ kể cho anh nghe câu chuyện về vết sẹo của mình với một điều kiện: không được bỏ bất cứ điều xấu xa nào, bất cứ hoàn cảnh xấu xa nào.

Tôi đồng ý. Đây là câu chuyện ông kể với sự trộn lẫn tiếng Anh, tiếng Tây Ban Nha và cả tiếng Bồ Đào Nha nữa.

Khoảng năm 1922, tại một trong những thành phố thuộc vùng Connaught, tôi là một trong số những người mưu sự giành độc lập cho Ái Nhĩ Lan. Trong số những đồng chí của tôi, một số sống sót đã hoàn toàn dâng hiến cuộc đời mình cho các công việc yên bình; số khác, oái oăm thay, lại đi chiến đấu trên các mặt biển hay các hoang mạc dưới lá cờ Anh quốc; số khác, những người sáng giá hơn đã chết ngay trong sân một trại lính vào lúc bình minh, họ bị giết bởi những con người đầy tham vọng; số khác (không phải là những kẻ bất hạnh nhất) đã bằng chính số phận mình dấn thân trong các trận đánh nhỏ không tên và gần như bí mật của nội chiến. Chúng tôi là những người cộng hòa, những người Thiên Chúa giáo, những người lãng mạn. Đối với chúng tôi, Ái Nhĩ Lan không chỉ là tương lai không tưởng và hiện tại cố chấp; Ái Nhĩ Lan là huyền thoại cay đắng và thân thương, là những tháp tròn và đầm lầy đỏ ối, là sự từ chối của Parnell[45] và những thiên sử thi ca ngợi việc ăn trộm bò của những con người mà ở cuộc chiến đấu này là những anh hùng còn ở những trận chiến đấu khác là loại xe chở đấu đong như tôm cá và lau sậy. Một chiều nọ mà tôi sẽ không bao giờ quên, một đồng đội của Munster, một gã John Vincent Moon đến với chúng tôi.

Cậu ta mới hai mươi tuổi là cùng. Cậu ta đã gầy gò lại èo uột, cho ta cảm giác khó chịu về một động vật không xương sống. Với nhiệt tình và thói khoe mẽ, cậu ta đã học qua hầu như tất cả các trang của thứ giáo khoa thư cộng sản nào đó tôi không rõ; chủ nghĩa duy vật biện chứng giúp cậu ta dập tắt bất cứ cuộc tranh luận nào. Những lý do mà người ta có thể có để loại trừ hay yêu mến kẻ khác nhiều vô kể; Moon đã mù quáng thu gọn lịch sử thế giới vào một mối mâu thuẫn kinh tế. Cậu ta khẳng định rằng cách mạng là tất thắng. Tôi bảo cậu ta rằng chỉ có những sự nghiệp thất bại mới khiến cho một gentlement[46] hào hứng mà thôi… Đã về đêm rồi; chúng tôi vẫn trao đổi ý kiến với nhau ngoài hiên, trên cầu thang, sau đó ở ngoài đường. Bằng cái giọng xác thực không thể nào bỏ được của cậu ta, những ý kiến Moon đưa ra gây hào hứng cho tôi. Người đồng chí mới không tranh luận mà chỉ phán truyền một cách khinh bỉ hay cáu giận mà thôi.

Khi chúng tôi đi gần tới những ngôi nhà cuối cùng, một tiếng súng nổ bất ngờ làm chúng tôi hoảng hồn. (Trước hay sau đó chúng tôi nép người vào một bức tường dày của một nhà máy hay một trại lính). Chúng tôi lẻn vào một con đường đất; từ trong một căn nhà lá bốc lửa, một người lính lừng lững bước ra trong ánh sáng. Y quát to ra lệnh cho chúng tôi phải đứng im. Tôi vội vàng rảo bước nhưng người đồng chí của chúng tôi lại không làm theo. Tôi quay lại: John Vincent Moon đứng đần ra như thể đã hóa đá. Lập tức tôi trở lại, đấm ngã gục tên lính, lay mạnh cho Vincent Moon tỉnh lại; tôi mắng mỏ cậu ta và ra lệnh cho cậu ta phải làm theo mình. Tôi nắm chặt lấy cánh tay cậu ta. Nỗi sợ quá đáng làm cho cậu ta trở nên hèn nhát. Chúng tôi chạy thục mạng trong đêm tối chập chờn những ánh lửa cháy nhà. Một loạt đạn bắn đuổi theo chúng tôi. Moon bị thương bên vai trái. Khi băng qua rừng thông, cậu ta suy sụp trong tiếng khóc thút thít.

Mùa thu năm 1922 ấy tôi ngụ tại ngôi biệt thự của tướng Berkeley. Vị tướng này (tôi chưa hề thấy mặt) lúc ấy đang đảm đương một chức vụ hành chính nào đó tại Bengala. Tòa nhà có tuổi gần một trăm năm nhưng vẫn chưa hoàn thiện: tối om om, có quá thừa những hành lang chạy vòng vo, và các tiền đình vô tích sự. Bảo tàng và thư viện khổng lồ đã chiếm hết cả tầng dưới: những cuốn sách tranh biện và bất khả cãi lại dưới một hình thức nào đó là lịch sử thế kỷ XIX; những thanh mã tấu Nishapur, mà tại những cầu vồng có tính chu kỳ của chúng gió và sự tàn bạo của trận mạc dường như vẫn đang trường tồn.

Chúng tôi bước vào tận cuối phòng. Moon miệng run lập cập và khô khốc, thì thào nói rằng chuyện xảy ra đêm ấy thật là thú vị; tôi băng bó vết thương cho cậu ta, mang đến cho cậu ta một tách trà; tôi có thể khẳng định rằng vết thương của cậu ta xoàng thôi. Bỗng cậu ta hốt hoảng, nói ấp úng rằng:

- Nhưng mà anh đã phạm sai lầm một cách vô ý thức.

Tôi bảo cậu ta rằng không nên quá lo (Thói quen hoạt động bí mật đã buộc tôi phải hành động như đã hành động; ngoài ra, sự vào tù của một đồng đội có thể làm gián đoạn sự nghiệp của chúng ta).

Sang ngày hôm sau Moon lành vết thương. Cậu ta nhận một điếu thuốc lá và đặt tôi vào một cuộc phỏng vấn nghiêm chỉnh về “các nguồn tài chính của đảng cách mạng chúng ta”. Những câu hỏi của cậu ta là rất thông minh; tôi thật thà nói với cậu ta rằng tình hình là rất nghiêm trọng. Các cuộc đọ súng làm rung chuyển phương Nam. Tôi bảo với Moon rằng các đồng chí đang đợi chúng tôi ở đây. Áo khoác và súng lục của tôi đang để cả ở phòng ngủ; khi trở lại tôi thấy Moon nằm thượt trên ghế xôpha. Cậu ta nghĩ rằng mình bị sốt; viện dẫn một cú đau nhức ở vai.

Thế là tôi hiểu rằng sự hèn nhát của cậu ta là không thể nào dừng lại được. Tôi vụng về van xin cậu ta hãy giữ gìn sức khỏe rồi chào tạm biệt. Tôi ngán cái con người khiếp nhược kia y như thể chính tôi là Kẻ khiếp nhược Vincent Moon. Điều một người làm ra như là điều tất cả mọi người cùng làm ra. Bởi thế không phải là không có lý khi một sự phản kháng xảy ra tại một còng viên đã lây lan sang cả loài người; bởi thế không phải là không có lý khi sự đóng đinh câu rút chỉ một người Do Thái cũng đã đủ để cứu sống cả dân Do Thái rồi. Có lẽ Schopenhauer có lý: tôi là những kẻ khác, bất cứ ai cũng là tất cả mọi người, về mọi phương diện nào đó Shakespeare là John Vincent Moon thảm hại vậy.

Chúng tôi sống chín ngày trong ngôi nhà khổng lồ của tướng quân. Tôi sẽ không nói gì về những mất mát và huy hoàng của chiến tranh: mục đích của tôi là nói về câu chuyện vết sẹo vốn từng mặt đối mặt với tôi. Trong ký ức tôi, chín ngày đó chỉ là một ngày thôi, trừ ngày cuối cùng khi những đồng đội của chúng tôi nổi dậy trong một trại lính và chúng tôi có thể trả thù một cách đích đáng cho mười sáu đồng chí bị súng liên thanh bắn chết ở Elfin. Tôi trốn khỏi nhà vào buổi bình minh dễ lẫn với buổi hoàng hôn. Đêm xuống, tôi lại trở về nhà. Đồng chí của tôi đang đợi ở tầng hai: vết thương không cho phép cậu ta xuống tầng trệt. Tôi còn nhớ cậu ta cầm trong tay một cuốn sách cẩm nang: đó là tác phẩm của F. N. Maude hay của Clausewitz. Vũ khí mà tôi thích là pháo binh, một đêm nọ cậu ta thú nhận với tôi như vậy. Cậu ta cũng thường xuyên tố cáo “cơ sở kinh tế thảm hại của chúng tôi”; tuyên truyền một cách võ đoán và buồn thảm cho cái ngày chung cục rộn vang. C’est une affaire flamebée[47], cậu ta thầm thì tuyên bố. Cậu ta tán tụng niềm kiêu hãnh trí tuệ của mình để chứng minh rằng với cậu ta sự hèn nhát về thể chất sẽ là vô nghĩa. Chín ngày đã qua đi như thế dù tốt hay xấu cũng thế thôi.

Ngày thứ chín, thành phố hoàn toàn rơi vào tay bọn Black and Tans[48]. Những kị sĩ ngồi trên lưng ngựa cao lênh khênh đi tuần mọi ngả đường; trong gió có tàn tro và khói; tại một góc phố tôi nhìn thấy thấy một người chết mà trong ký ức tôi hình ảnh của nó kèm phần bền lâu so với hình ảnh thằng hình nộm bị quân lính bắn tập ngay giữa quảng trường… Tôi ra khỏi nhà khi ánh ban mai ló rạng trên bầu trời; trước lúc trưa tôi trở về. Trong thư viện Moon đang nói chuyện với một ai đó: giọng nói khiến tôi hiểu rằng cậu ta đang nói chuyện qua điện thoại. Sau đó tôi nghe thấy nói đến tên mình; sau khi tôi sẽ trở về vào lúc sáu giờ, sau khi sự chỉ điểm cho mật thám bắt tôi khi tôi đi ngang qua quảng trường. Người bạn có lý của tôi đã bán tôi một cách có lý như thế đó. Tôi nghe rõ cậu ta yêu cầu một vài bảo đảm an toàn tính mạng cho mình.

Tại đây câu chuyện của tôi đâm lộn xộn và bị quên mất rồi. Tôi biết rằng mình đã đuổi theo tên tố giác trên các hành lang tối om và trong các cầu thang dốc đến chóng mặt. Moon quen thuộc mọi ngóc ngách trong ngôi nhà hơn tôi rất nhiều. Một hay hai lần gì đó tôi bị cậu ta cắn đuôi. May mắn thay tôi tóm được cậu ta trước khi bọn lính chặn tôi lại; từ một trong những giá để vũ khí của tướng quân tôi vớ lấy một con dao quắm; với thứ vũ khí có lưỡi thép uốn vòng một nửa vầng trăng tôi đã mãi mãi đóng lên mặt y con dấu đỏ máu hình nửa vầng trăng. Borges ạ, tôi đã làm cuộc tự thú này với anh, vốn là người không quen biết, sự khinh bỉ của anh không khiến tôi đau đớn nhiều lắm đâu.

Người kể chuyện dừng kể ở đây. Tôi nhận thấy hai bàn tay ông run lẩy bẩy.

- Thế còn Moon thì sao? - Tôi hỏi ông.

- Y nhận tiền của quỷ Judas và chạy sang Braxin. Chiều hôm ấy người ta nhìn thấy một số kẻ say rượu bắn một thằng hình nộm tại quảng trường.

Tôi cố đợi phần tiếp của câu chuyện một cách vô ích. Cuối cùng tôi đành phải bảo ông hãy tiếp tục câu chuyện đi.

- Anh không tin tôi sao? - Ông ấp a ấp úng nói. - Anh không thấy tôi mang trên mặt bản cáo trạng vê nỗi ô nhục của mình hay sao? Bằng hình thức này tôi đã kể câu chuyện để anh nghe cho đến hết mà. Tôi đã tố giác người đã che chở cho mình: tôi chính là Vincent Moon đây. Bây giờ xin anh hãy cứ việc phỉ nhổ vào mặt tôi đi.

NGƯỜI BẤT TỬ

Samom saith. There is no new thing upon the earth. So that as plato had an imagination, that all knowledge was but remembrance; so Salomon giveth his sentence, that all novelty is but oblivion.

Francisco Bacon: Essays LVIII[49]

Tại Luân Đôn, vào đầu tháng Sáu năm 1929, nhà nghiên cứu đổ cổ Josph Cartarphilus, xứ Esmirna, đã dâng tặng công chúa xứ Lucinge sáu tập sách khổ giấy xấp bốn bộ Iliada của Pope. Công chúa nhận sáu tập sách; khi nhận sách công chúa có trao đổi vài lời với ông ta. Người ta bảo chúng tôi rằng ông ta là một người đàn ông mệt mỏi và sợ hãi, mắt xám, râu cũng xám, có vẻ lơ đãng rất đặc biệt. Ông ta sử dụng chưa thành thạo nhiều thứ tiếng khác nhau; trong ít phút ông ta chuyển từ tiếng Pháp sang tiếng Anh rồi từ tiếng Anh sang một sự hỗn hợp khó hiểu giữa tiếng Tây Ban Nha được nói ở Salonnica và tiếng Bồ Đào Nha được nói ở Macao. Vào tháng Mười, qua miệng sứ giả của Zeus, công chúa nghe thấy rằng Cartarphilus đã chết ở ngoài biển trên đường trở về từ Esmirna và rằng ông ta đã được chôn cất trên đảo Ios. Tên riêng được viết hoa này thấy có trong tập cuối của bộ Iliad.

Bản chính được viết bằng tiếng Anh có lẫn quá nhiều câu, chữ Latin thời thượng. Bản dịch mà chúng tôi hiến dâng các bạn là trực dịch.

I

Hãy để ta nhớ lại, công việc của ta bắt đầu từ một vườn hoa ở Tebas Hekatompylos, khi mà Diocleciano làm hoàng đế. Ta đã vào lính (không chiến thắng) trong các cuộc chiến tranh Ai Cập mới đây, là hộ dân quan của đạo quân đóng đồn ở Berenice: đối diện với Biển Đỏ; sốt rét và phép màu đã tiêu hao nhiều người đàn ông từng thèm khát một cách cao thượng các thứ vũ khí gươm dao. Những người Mauritano bị đánh bại; những đất đai vốn trước đây là nơi mà những thành phố quật khởi chiếm đóng thảy đều bị hiến dâng cho các thần lửa rồi; thành phố Alejandrria, phải đầu hàng, đã uổng công cầu xin lòng thương hại của César; một năm trước đây các đạo quân tìm kiếm các chiến lợi phẩm, nhưng ta hầu như đã nhìn thấy gương mặt của nữ thần Marte. Nỗi ham muốn chưa thỏa ấy làm ta đau đớn và có lẽ nó là nguyên nhân thôi thúc ta tìm kiếm cái thành phố bí mật ấy của những Người Bất Tử ở đâu đó trong những hoang mạc bao la không bến bờ đầy sợ hãi.

Công việc của ta bắt đầu ở một vườn hoa của Tebas, như đã nói. Cả đếm ấy ta không ngủ bởi có cái đó đang đánh lộn trong trái tim mình. Ta vùng dậy trước lúc bình minh một chút; những người nô lệ của ta vẫn còn ngon giấc ngủ, vầng trăng vàng chính cái màu vàng của cát vô tận. Một kị sĩ mệt phờ người đầy máu từ phương Đông đến. Cách ta mấy bước, con ngựa quay tròn. Bằng giọng thều thào nhưng không hề thỏa mãn, y hỏi ta bằng tiếng Latin tên con sông từng tắm mát những tường thành của thành phố. Ta trả lời rằng đó là con sông Ai Cập, con sông từng nuôi dưỡng những cơn mưa. Con sông khác là con sông mà tôi sẽ theo đuổi, y buồn bã cãi lại, đó là con sông thanh lọc cái chết cho những người đàn ông. Máu đen từ ngực y chảy ra. Y bảo ta rằng tổ quốc của y là một dãy núi nằm ở bên kia Ganges và rằng trên dãy núi ấy sẽ nổi danh nếu ai đó đi bộ đến tận phương Tây, nơi thế giới kết thúc, sẽ đến được con sông mà nước của nó ban cho người ta sự bất tử. Y nói rõ rằng ở Thành phố của những Người Bất Tử được dựng lên ở bờ cuối cùng, đó là một thành phố có nhiều thành quách, sân khấu ngoài trời và đền đài. Trước khi mặt trời lặn, ta vẫn quyết chí tìm cho ra thành phố và con sông của nó. Được gã đao phủ hỏi, những tù nhân Mauritano khẳng định quan hệ của lữ khách là có thật; một số nhớ đồng bằng thần tiên nằm ở tận cùng trái đất, là nơi cuộc sống con người là trường tồn; ai đó còn nói tới những đỉnh núi khởi nguồn của dòng sông Pactolo[50] mà những cư dân của chúng sống tới một thế kỷ. Tại Roma ta nói chuyện với các nhà triết học từng cảm thấy rằng việc kéo dài cuộc sống của con người là kéo dài nỗi đau khổ và làm tăng gấp bội con số những người chết của họ. Ta quên mất rằng giá như có lần nào đó mình đã tin vào Thành phố của những Người Bất Tử: ta nghĩ rằng nhiệm vụ tìm kiếm nó với ta là đủ lắm rồi. Flavio, quan thái thú của tỉnh Getulia, trao cho ta hai trăm lính để tiến hành công việc, ta cũng chiêu mộ thêm cả những người làm thuê, những người tự vỗ ngực khoe rằng mình biết đường đi lối lại và rằng họ là những người đầu tiên đi lại trong hoang mạc.

Những sự kiện cuối cùng đã mờ nhạt đến độ làm rối rắm thêm ký ức về những ngày đầu tiên của chúng ta. Từ Arsinoe chúng ta khởi hành và bước vào hoang mạc nóng hầm hập. Chúng ta đi qua đất nước những người Troglodita[51] ăn lông ở lỗ, vốn ăn sống nuốt tươi các loài rắn rết và không có sự trao đổi ngôn từ; đi qua đất nước những người Gamaranta[52] vốn sống cộng vợ chồng và nuôi sư tử; đi qua đất nước những người Augila vốn chỉ thần phục bọn rợ Tacta. Chúng ta mệt mỏi với những hoang mạc khác, nơi cát có màu đen, nơi lữ khách phải làm chủ những giờ ban đêm bởi nhiệt tình ban ngày là không thể chịu đựng nổi. Từ xa ta nhìn thấy ngọn núi mà tên của nó được gán cho Đại dương, trên các sườn núi của nó mọc đầy cây đại kích, vốn có tác dụng khử độc; trên đỉnh núi cư ngụ những thần hoang dã, mình người chân dê, dân tộc của những người đàn ông thô kệch, vui tính, thích dâm đãng. Hóa ra là những miền đất hung bạo ấy, nơi đất là mẹ của những quỷ dữ, lại có thể ôm trong lòng chúng một thành phố nổi tiếng; điều đó khiến cho chúng ta không thể nào chấp nhận. Chúng ta tiếp tục cuộc hành trình bởi vì thoái lui là một nỗi nhục. Một số kẻ sợ sệt khi ngủ mặt nhìn vào mặt trăng; sốt rét như đang thiêu đốt họ; một số người khác lại uống cơn điên và cái chết trong nước tù đọng lâu ngày ở bể nước. Vì thế những cuộc đào ngũ đã bắt đầu; sau đó lập tức lại xảy ra những cuộc nổi loạn. Để kiềm chế quân lính, ta không hề do dự trước những biện pháp nghiêm khắc. Ta cứ việc cho quân lính tiến thẳng lên phía trước, nhưng một người đại đội trưởng báo cáo cho ta biết rằng những kẻ mưu phản đang định liệu cho ta cái chết. Ta trốn khỏi doanh trại cùng với rất ít quân lính trung thành nhất. Giữa những cơn lốc cát mù mịt và đêm tối bao la nơi hoang mạc ta để lạc mất họ. Một mũi tên của dân đảo Creta đã bắn ta bị thương. Ta lang thang đi tìm mà không thấy nước hay một ngày vĩ đại được nhân lên bởi nắng, bởi khát, và bởi nỗi sợ khát. Ta để mặc cho chú ngựa chọn đường theo bản năng mà đi. Trong buổi bình minh, từ phía xa xa đã hiện lên những Kim Tự tháp và những tòa tháp. Ta mơ thấy mà không tài nào chịu nổi một mê cung lộ nhỏ nhoi và sạch sẽ: tại chính giữa có một chum nước; hầu như tay ta không đụng tới, mắt ta không nhìn, nhưng những chỗ vòng thì thật là rối rắm đầy vẻ sợ hãi mà ta biết rằng mình sẽ chết trước khi chạm tới nó.

II

Cuối cùng vào lúc thoát ra khỏi cơn ác mộng ấy, ta thấy mình tay bị trói và bị ném xuống một chiếc hố dài bằng đá, không to hơn một chiếc huyệt mộ bình thường, được đào nông choèn choẹt ở bên sườn dốc một quả núi. Bốn phía ẩm ướt, nhẵn thín trước hết nhờ thời gian hơn nhờ công nghệ. Ta cảm thấy một cơn đau nhói ở ngực, cảm thấy cơn khát đang thiêu đốt mình. Ta nhô người lên và gào thét một cách yếu ớt. Dưới chân núi một con suối ngầu đục lặng lẽ chảy mà đất, đá và cát đã cản dòng của nó. Ở bờ bên kia bừng sáng (dưới ánh chiều tà hay dưới ánh ban mai) Thành phố hiển nhiên của những Người Bất Tử. Ta nhìn thấy những thành quách, những cổng chào, những mặt tiền, những quảng trường: nền tảng của chúng là một cao nguyên đá. Một trăm chiếc hố lạ thường, giống hệt như cái của mình, cày xới núi non và thung sâu. Trên cát có những cái giếng không sâu; từ những cái lỗ thô kệch ấy (hay những cái hố) trèo lên mặt đất những con người da xám chì, râu đen, trần nhồng nhộng. Ta tưởng rằng mình có quen biết bọn họ: đó là những người thuộc chủng tộc ăn lông ở lỗ sinh sống bên bờ Vịnh Arập và các hang động ở Etiopê; ta không ngạc nhiên đến mức kinh hoàng về việc họ không nói và nuốt tươi các loại rắn rết.

Cơn khát gắt gao khiến ta sợ hãi. Ta cho rằng bãi cát nằm ở phía dưới cách chỗ ta chừng ba mươi nhảng chân; với hai tay bị trói giật cánh khuỷu, hai mắt nhắm lại ta lăn xuống chân núi. Ta vục bộ mặt đẫm máu xuống thứ nước đen ngòm. Ta uống nước như những con vật uống. Một lần nữa trước khi lạc vào trong giấc mơ và chìm vào những cơn ngất ngây, ta đã nhắc lại một cách khó hiểu một số từ Hy Lạp: Những người giàu teucros xứ Zelea uống thứ nước đen ngòm của con suối Esepo.

Ta không biết đã bao ngày bao đêm lăn qua thân mình. Đau đớn, không có khả năng lấy lại hơi ấm của các hang động, trần nhồng nhộng trong cát vô tư, ta cứ để mặc cho mặt trăng và mặt trời đùa giỡn với số phận bất hạnh của mình. Những kẻ ăn lông ở lỗ, những kẻ ngây thơ trong hung bạo, không giúp đỡ gì cho ta, dù là để ta sống sót hay để ta chết quách đi cho rồi. Ta thực uổng công van xin họ hãy giết chết mình đi. Một ngày nọ, bằng lưỡi sắc một con dao đá ta cắt đứt tung những sợi dây trói chặt tay mình. Một ngày khác, ta đứng dậy được và có thể xin ăn hay ăn cắp bữa ăn thịt rắn đáng nguyền rủa đầu tiên trong đời mình, hãy nhớ rằng ta là Marco Flaminio Rufo, hộ dân quan của một trong những đạo quân của Roma.

Nỗi khao khát được nhìn thấy những Người Bất Tử, được sờ vào cái Thành phố siêu nhiên, đã không cho ta ngủ. Cứ như thể đã thâm nhập được mục đích của ta, những người ăn lông ở lỗ cũng không ngủ, thoạt đầu ta nghĩ rằng họ thức để canh chừng mình; sau đó như những con chó có thể bị lây họ đã nhiễm phải nỗi bồi hồi xao xuyến của ta. Để thoát khỏi cái làng mọi rợ ấy, ta chọn giờ công khai nhất trong các giờ, đó là lúc trời ngả về chiều, khi mà tất cả mọi người tù các hang động, các hố bước ra và cùng ngắm nhìn vầng mặt trời mà không ngắm. Ta cầu nguyện thành tiếng, chí ít là để cầu được ân huệ thiêng liêng sẽ giúp cho ta làm quen với bộ lạc bằng những từ ngữ được nói thành lời. Ta vượt qua con suối bị những đồi cát cản dòng và đi tới Thành phố. Hai hay ba người cũng ngơ ngác theo ta. Như những người trong chủng tộc mình, bọn họ người tầm thước. Họ không thấy sợ mà thấy buồn chán. Ta đi vòng quanh một số thung sâu khác thường vốn tưởng chúng là những mỏ đá vôi. Ngất ngây trước vẻ oai phong của Thành phố, ta cứ nghĩ rằng nó gần lắm rồi. Khoảng nửa đêm, ta giẫm trên cát vàng, trên bóng đen những thành quách của Thành phố mà da cứ nổi gai gà. Một cảm giác sợ hãi đầy lòng sùng kính đã chặn bước ta lại. Đối với con người thì hàng loạt những sự kiện mới lạ và hoang mạc đều rất đáng nguyền rủa nhưng mà ta lại vui vì thấy một trong số những người ăn lông ở lỗ đã theo ta đến cùng. Ta nhắm mắt lại mà không ngủ và cố giữ cho ngày vẫn tỏa rạng.

Ta đã nói rằng Thành phố được dựng trên một cao nguyên đá. Cao nguyên này, có thể so sánh với một vách núi đá vôi, nó cứng không kém những bức tường thành. Chân ta mỏi mà không vô ích: nền đen không phát hiện ra sự bất bình thường nhỏ nào, những bức tường giống hệt nhau không cho phép nghĩ chúng là một cái cửa duy nhất. Sức mạnh của ngày khiến ta phải trốn vào một hang động; ở cuối hang có một cái giếng, trong giếng có một chiếc thang đi sâu xuống chỗ tận cùng mù sương khói. Ta bước xuống; dọc theo một mớ bòng bong những căn phòng ta đã tới một đại sảnh hình tròn, hầu như có thể nhìn, ở đại sảnh đường ấy có tới chín cửa; tám cửa ăn thông với một mê cung vốn giả vờ cùng mở vào chính đại sảnh đường ấy; cửa thứ chín (thông qua một mê cung khác) dẫn tới một đại sảnh đường thứ hai, y hệt đại sảnh đường thứ nhất. Ta quên mất tổng số các đại sảnh đường; nỗi bất hạnh và nỗi khát khao của ta đã cấp số nhân chúng lên. Cái thanh tĩnh thật là khó chịu và gần như trọn vẹn; ở những con đường đá sâu hun hút ấy không có tiếng động nào khác hơn là một cơn gió trong lòng đất, mà nguyên nhân của nó ta không phát hiện được; những dòng nước ri rỉ lặng lẽ thoát ra ngoài nhờ những kẽ nẻ. Ta đã sống trong cái thế giới mông lung ấy một cách đáng sợ; thật không thể tưởng tượng được việc ta nghĩ rằng có thể có một cái gì khác ngoài những tầng ngầm có chín cửa và ngoài những tầng ngầm dài rẽ đôi. Ta quên mất thời giờ mà ta cần phải đi ở dưới đất; ta biết rằng trong nỗi nhớ nhung có lần ta đã lầm lẫn cái làng khác của dân mọi rợ với thành phố quê hương mình giữa những cành hoa.

Ở cuối hành lang, một bức tường không được thấy trước đã chặn bước chân ta lại, một tia sáng xa xăm rơi xuống người mình. Ta ngước đôi mắt ngỡ ngàng lên: ở trên cao tít, cao đến chóng mặt, ta nhìn thấy rõ một khoảng tròn của bầu trời xanh mà nó có thể khiến ta nhầm thành màu đỏ. Một số bậc sắt cắm chắc vào tường làm thành một chiếc thang. Mệt mỏi làm cho người ta rã rời nhưng ta vẫn mải miết trèo lên, chỉ đôi lúc dừng lại để khóc nấc lên vì sung sướng một cách thô thiển, ta nhìn rõ những chiếc cột và những đường hoa văn viền nổi chung quanh đầu cột, những bức tường ba góc và những mái vòm, những vẻ huy hoàng của đá granit và đá hoa cương. Như vậy là ta được góp phần vào việc trèo lên vùng thâm u của những mê cung thêu dệt lên Thành phố huy hoàng.

Ta bước ra một thứ bãi trống; đúng hơn một thứ sân. Một tòa nhà có hình thù khác thường với độ cao thấp khác nhau bao quanh sân; những mái vòm, những chiếc cột trụ khác nhau đều thuộc vào tòa nhà ấy. Trước bất kỳ một đặc điểm nào khác của tòa kiến trúc không thể tưởng được ấy, vẻ cổ kính của nghệ thuật xây cất nó đều khiến ta… thán phục. Ta cảm thấy rằng nó có trước cả con người, trước cả trái đất. Cái vẻ cổ kính ấy (cho dù về một phương diện nào đó rất đáng sợ đối với những con mắt) làm cho ta thấy nó giống với công việc của những công nhân bất tử. Thoạt đầu rất thận trọng, sau đó không chú ý, cuối cùng thất vọng, ta đi trên những thang bậc và trên sàn nhà của tòa dinh thự thâm u ấy. (Sau đó phát hiện ra rằng độ rộng và chiều cao của các bậc thang luôn luôn thay đổi, đó là sự kiện đã khiến ta hiểu được cơn mệt nhọc đặc biệt mà những bậc thang này đã truyền dẫn cho ta. Tòa dinh này là tác phẩm của nhiều thiên thần, thoạt đầu ta nghĩ thế. Ta lục tìm những phòng không có người và chấn chỉnh lại suy nghĩ trên và tự bảo mình rằng: Những thiên thần xây lên tòa dinh thự này đã chết cả rồi. Ta ghi lại những đặc điểm của tòa dinh thự và nói: Những thiên thâfn xây dựng tòa dinh thự này đã điên cả rồi. Ta nói điều đó, ta hiểu ta đã nói gì, với một sự trách mắng không thể hiểu nổi, nó gâfn như là một sự ân hận với ý thức sợ hãi hơn là cảm giác sợ hãi. Cùng với ấn tượng về sự cổ kính khủng khiếp, người ta còn nói thêm vể những ấn tượng khác: ấn tượng vể cái không thể kết thúc, ấn tượng về điều man mọi, ấn tượng về cái mơ hồ phức tạp. Ta đã đi qua được một mê cung, nhưng thành phố sạch bong của những Người Bất Tử khiến ta sợ và chán nản. Một mê cung là một ngôi nhà được xây dựng để làm cho người ta bị lạc đường: nhầm lẫn; kiến trúc của nó, cho thấy rõ ngay ở trong sự hài hòa của nó, hoàn toàn phụ thuộc vào cái mục đích ấy. Trong tòa dinh thự mà ta đã kiểm tra không hết, kiến trúc thiếu mất mục đích ấy. Quá thừa những hàng hiên không lối ra, cửa sổ ở trên cao không thể nào với tới được, cửa ra vào lộng lẫy ăn thông với một xà lim hay một cái giếng, những cầu thang ngược nhau không tưởng tượng nổi với các bậc lên xuống và hàng lan can ở phía dưới. Những cầu thang khác, gắn chặt vào một bức tường thành, sẽ đứt quãng mà không đi đến đâu cả trong sương mù ở bên trên các tháp tròn, khi hết hai hay ba vòng xoáy trôn ốc. Ta không biết phải chăng những ví dụ mình nêu ra có đúng không nhưng biết rằng trong rất nhiều năm chúng đã gây ra những cơn mộng mị kinh hãi cho ta; giờ thì ta không thể biết chắc cái này hay cái kia là một sự sao chép của hiện thực hay của các hình thù từng làm điên đảo những đêm yên tĩnh của ta. Thành phố này (ta nghĩ) là rất đáng sợ hơn là sự tồn tại và trường tồn của nó, dù rằng ở ngay trung tâm một hoang mạc bí mật, nó lây nhiễm quá khứ và tương lai và bằng một hình thức nào đó nó hứa hẹn với các vì tinh tú. Trong lúc nó tồn tại thì trên thế gian này không một ai sẽ có thể là người sáng giá hay hạnh phúc. Ta không muốn mô tả Thành phố; một mớ hỗn độn những từ ngữ mơ hồ, một cái thân con hổ hay con bò tót, mà trong đó đua mọc những chiếc răng, những cơ quan, những cái đầu một cách quái đản, chúng phối hợp và thù hận lẫn nhau, tất cả những cái đó (có lẽ) có thể là những hình ảnh gần kề.

Ta không còn nhớ các giai đoạn mã hồi của bản thân giữa những tầng ngầm bụi bậm và ẩm ướt. Duy nhất ta biết rằng nỗi lo Thành phố dơ dáy của những Người Bất Tử một lần nữa bao bọc lấy ta khi ta thoát ra khỏi mê cung cuối cùng, cái nỗi lo ấy không buông tha ta. Ta không thể nhớ gì hơn nữa. Sự quên lãng ấy có lẽ là ý muốn, giờ đây không thể nào đạt được; có lẽ những hoàn cảnh của bản thân sự chạy trốn của ta thảy đều rất khó chịu đến mức ta thề sẽ quên chúng đi trong ngày nào đó cũng không kém phần đáng quên.

III

Những ai đọc chăm chú câu chuyện về công việc của ta sẽ nhớ rằng một người đàn ông thuộc bộ lạc như một con chó đã theo ta đến tận bóng râm khác thường của những bức tường. Khi thoát ra khỏi mê cung cuối cùng, mình bắt gặp anh ta ngay ở cửa hang động. Nằm trên cát, ta đang vụng về vạch ra rồi xóa đi một dãy ký hiệu, vốn giống như các chữ viết của những giấc mơ, mà ai đó sắp hiểu được ý nghĩa và sau đó chúng được vun lại một chỗ. Thoạt đầu ta nghĩ rằng đó là một thứ văn tự man mọi; sau đó thấy rằng thật là ngu xuẩn việc mường tượng ra rằng những con người vốn chưa biết nói lại đã biết viết. Ngoài ra, không một hình thù nào trong những thù ấy giống hệt hình thù khác; điều đó đã loại trừ hay đã xa rời khả năng đó là những biểu tượng. Người đàn ông ấy vạch ra cho chúng, ngắm nhìn chúng rồi vẽ lại chúng. Bỗng nhiên, cứ như thể trò chơi ấy khiến anh ta hào hứng, anh ta liền lấy bàn tay và cánh tay xóa chúng đi. Anh ta nhìn ta, hầu như không nhận ra ta. Tuy nhiên, sự bình phục sức khỏe đang truyền dẫn trong ta thật là to lớn (hay nỗi cô đơn của ta thật là quá to lớn và khủng khiếp) đến mức ta nghĩ rằng cái con người ăn lông ở lỗ hồn nhiên ấy, người đang từ sàn hang động ngẩng lên nhìn ta, đã đang chờ ta. Mặt trời nung đốt bình nguyên; khi chúng ta bắt đầu cuộc hành trình trở về, dưới những vì sao đầu tiên trong đêm lấp lánh sáng, cát nóng hầm hập dưới chân chúng ta. Người ăn lông ở lỗ đi trước dẫn đường cho ta; đêm ấy ta nghĩ ra kế hoạch dạy anh ta biết và có thể nhắc lại một số từ ngữ. Con chó và con ngựa (ta nghĩ) đều có thể làm điều thứ nhất; rất nhiều loại chim, ví như con họa mi của các hoàng đế Cesares, đủ khả năng làm được điều thứ hai. Cho dù sự hiểu biết của một con người là hết sức ngu độn thì nó vẫn luôn luôn hơn hẳn sự hiểu biết của loài không có lý tính.

Tính nhút nhát và hèn mọn của người ăn lông ở lỗ đã mang lại cho ta ký ức về hình ảnh của Argos, con chó già sắp chết trong Odisea, và thế là ta đặt tên cho anh ta là Argos và ta rắp tâm dạy dỗ anh ta. Ta đã thất bại là lại thất bại; khoan hòa, nghiêm khắc và cả kiên nhẫn đều trở nên vô ích hết. Nằm im, với hai con mắt lừ đừ, anh ta hình như không tiếp nhận những âm thanh mà ta cố lòng truyền thụ cho anh ta. Cách ta chỉ mấy bước chân thôi mà anh ta làm ra vẻ ở rất xa ta. Nằm trên cát, như một con nhân sư nhỏ bé và quý giá bằng đất nung, anh ta cứ để mặc cho những bầu trời xoay quanh mình suốt từ sáng tinh mơ cho đến tối mịt. Ta cho rằng không thể nào tin được việc anh ta không nhận ra ý định của ta. Ta nhớ rằng câu chuyện về những người Etiopi, còn hơn cả những con khỉ, đã không nói năng gì để người ta không cưỡng bức phải làm việc là rất nổi tiếng và vì thế mà ta đã không tin hoặc ta đã sợ sự im lặng của Argos. Từ ý tưởng ấy ta đi tới những ý tưởng khác, cho dù chúng mơ hồ hơn. Ta nghĩ rằng Argos và ta, chúng ta đã dự phần vào những thế giới khác nhau; ta nghĩ rằng những cảm nhận của chúng ta là như nhau, nhưng mà Argos đã kết hợp chúng bằng một phương thức và với chúng đã xây dựng những khách thể khác; ta nghĩ rằng có lẽ không có những khách thể cho anh ta mà chỉ có một trò chơi những ấn tượng vô cùng ngắn ngủi nhưng chóng mặt và tiếp nối liên tục. Ta nghĩ về một thế giới không có ký ức, không có thời gian; ta đánh giá cao khả năng của một thứ ngôn ngữ không biết đến danh từ, một thứ ngôn ngữ gồm những động từ vô nhân xưng hay của những tính từ cần thiết. Những ngày đã thay nhau chết đi như vậy và cùng với những ngày là những năm, nhưng có một cái gì đó giống như niềm hạnh phúc đã xảy ra vào một buổi sáng. Mưa, mưa lê thê nhưng mạnh mẽ.

Những đêm hoang mạc có thể lạnh giá, nhưng cái đêm ấy đã là một đống lửa. Ta mơ thấy rằng một con sông ở Tesalia (ta vốn đã trả cho nước của nó một con cá vàng) đã tới để giải thoát ta; ta nghe thấy nó chảy, trên cát ướt và đá đen để đến gần mình; cái mát mẻ của không khí và tiếng động rì rầm của cơn mưa đánh thức ta dậy. Đêm đã về sáng; dưới những đám mây vàng, không kém phần sung sướng hơn ta, dân bộ lạc trong một trạng thái ngây ngất hạnh phúc đã hiến dâng cho những trận mưa rào từng trải. Những ai được thần linh sở hữu đều là như những thày tu xứ Libeles. Mắt để vào vũ trụ, anh chàng Argos rên rỉ; những dòng nước chảy tràn trên mặt anh ta; không chỉ là nước (sau này ta biết rõ) mà còn là nước mắt. Argos hỡi, ta gào, Argos hỡi.

Thế là lúc đó với một sự thán phục hiền lành, cứ như thể tìm thấy một vật bị thất lạc và lãng quên từ lâu lắm rồi, Argos bập bẹ nói những từ này: Argos, con chó của Ulises. Và sau đó, cũng vẫn không nhìn ta, nó nói: Con chó này bị ném vào cứt đái.

Chúng ta chấp nhận thực tế một cách dễ dàng bởi vì có lẽ chúng ta nhận thấy chẳng có gì là thật cả. Ta hỏi Argos rằng nó có biết gì về sử thi Odisea không. Với nó, việc tập nói tiếng Hy Lạp còn nhiều vất vả; ta cần phải nhắc đi nhắc lại câu hỏi nhiều lần.

Rất ít, nó bảo thế. Tồi tàn hơn cả gã thi nhân nghèo nhất hạng; hơn một ngàn năm kể từ ngày ta sáng tác ra nó đã qua đi.

IV

Ngày ấy với ta tất cả đều đã sáng tỏ. Những người ăn lông ở lỗ là những Người Bất Tử; con suối nước gầu cát là con sông mà người Kị sĩ đã tìm kiếm.

Còn về Thành phố mà danh tiếng của nó lan truyền tới tận Ganges, những Người Bất Tử đã phá hủy nó chín thế kỷ rồi. Với những thứ còn lại từ trong đổ nát, ở ngay chính cái địa điểm ấy, bọn họ đã dựng lên cái thành phố ngán ngẩm mà ta đã dạo khắp: đó là loại thành phố hài hước hay ngược đời và cũng là đền đài của các thiên thần vô ý thức từng điều khiển thế giới và của các thiên thần mà chúng ta không biết, trừ điều không giống con người. Thành phố ấy là biểu tượng cuối cùng mà những Người Bất Tử đã hài lòng cư ngụ; nó đánh dấu một giai đoạn trong đó đã quyết định sống trong tư tưởng hay trong lý thuyết thuần túy nhờ nhận thức đúng đắn rằng tất cả sự việc đều là vô nghĩa. Họ đã dựng lên nhà máy, đã quên nó và đến sống trong các hang động. Họ mụ mị cả người nên không còn nhận ra thế giới vật chất.

Homero đã nói đến những chuyện ấy, như ai đó nói với một đứa trẻ. Ông cũng nói với ta về tuổi già của ông và cả chuyến đi cuối cùng ông tiến hành, cũng như Ulises, ông bị thôi thúc bởi ý muốn tìm đến những người không biết biển là gì cũng không biết ăn thịt ướp muối cũng chẳng phân biệt nổi đâu là mái chèo, ông đã sống cả một thế kỷ ở Thành phố những Người Bất Tử. Khi người ta phá hủy nó, ông đã khuyên xây dựng một thành phố khác. Điều đó không thể làm cho chúng ta ngạc nhiên; thật là danh giá việc sau khi ngợi ca cuộc chiến Ilion, ông đã ngợi ca cuộc chiến giữa đám ếch nhái với loài chuột. Ông cứ như là một Thượng đế từng sáng tạo ra vũ trụ và sau đó là sự hỗn mang.

Việc là bất tử là vô nghĩa; trừ con người, các sinh linh khác là bất tử vì chúng không biết đến cái chết. Ta đã ghi chú rằng nếu so sánh với các tôn giáo thì ý tưởng đó là rất kỳ lạ. Những người theo Do Thái giáo, Kitô giáo, Hồi giáo đều rao giảng sự bất tử nhưng sự sùng tín mà họ biểu lộ ở thế kỷ đầu tiên cho thấy rằng chỉ có họ tin vào sự sùng tín và họ đã khống chế, tất cả những người khác, một số đông vô cùng, để thưởng và phạt họ. Có lý hơn cả, theo ta là cái bánh xe của một số tôn giáo ở Án Độ; trên cái bánh xe ấy, không có khởi thủy và chung cục, mỗi cuộc đời là quả của cuộc đời trước và là nhân của cuộc đời sau, nhưng không có bất kỳ một cuộc đời nào định đoạt cả tổng số các cuộc đời… Được giáo huấn qua sự tập luyện nhiều thế kỷ, nền cộng hòa của những Người Bất Tử đã đạt tới sự hoàn thiện của sự khoan dung và gần như của sự khinh thị. Ta biết rằng trong một khoảng không vô tận, mọi chuyện đã xảy ra với tất cả con người. Theo những phẩm hạnh quá khứ và tương lai, tất cả con người là chủ của tất thảy điều tốt cũng như tất thảy sự phản phúc, bởi những điều dơ dáy của quá khứ và của tương lai. Cũng như trong các trò chơi may rủi, những số chẵn và những số lẻ đều hướng tới sự cân bằng, cũng đồng thời xóa đi hay chấn chỉnh trí thông minh và sự ngu đần, và có lẽ bài thơ thô mộc về Cid là một sự đối trọng được nêu ra bởi chỉ một hình dung từ của những Eglogas hay một phán quyết của Heraclito. Ý nghĩa thoáng qua chốc lát tuân theo một bức họa vô hình và có thể tôn vinh, hay mở đầu một hình thức bí mật. Ta biết rõ những ai làm điều ác để trong những thế kỷ tương lai nó là điều thiện, hoặc đã thành những thời quá khứ… Đối mặt như vậy, tất cả hành động của chúng ta đều đúng đắn nhưng cũng là vô tư. Không có những thành tựu đạo đức hoặc trí tuệ. Homero sáng tạo ra sử thi Odisea-, đã đòi hỏi cả một khoảng thời gian vô tận, với vô vàn những hoàn cảnh, những thay đổi vô cùng, điều không thể xảy ra là ông không sáng tác sử thi Odisea một lần là xong. Không một ai là người cụ thể nào cả, một Người Bất Tử là tất cả mọi người. Như Cornelio Agrippa, ta là Thượng đế, ta là anh hùng, ta là triết gia, ta là quỷ dữ và ta là thế giới, điều ấy là một biện pháp mệt mỏi để nói rằng ta không là.

Quan niệm về thế giới như một hệ thống những sự quân bình cần thiết ảnh hưởng rộng khắp trong những Người Bất Tử. Trước hết họ làm cho lòng thương trở nên không thể bị tổn hại. Ta lấy ví dụ các mỏ đá cổ đã phá tung những cánh đồng khác thuộc những bờ khác; một người đàn ông vùng vẫy ở chỗ sâu nhất: không thể tự thương hại lại cũng không thể chết được; nhưng cơn khát thiêu cháy y; sáu mươi năm đã qua đi trước khi người ta quăng cho y một sợi thừng. Y cũng chẳng thích thú chính số phận mình. Thân xác là một con vật nuôi ngoan ngoãn, với nó cứ mỗi tháng có sự bố thí một ít giờ ngủ, một ít nước uống và một vài tảng thịt là đủ lắm rồi. Không một ai muốn ném chúng ta xuống cho những người asceta. Không có niềm vui nào trọn vẹn hơn sự suy-tư và chúng ta đã dâng hiến cho nó. Đôi lúc một sự cổ vũ mạnh mẽ thái quá đã đưa chúng ta trở lại thế giới vật chất. Ví như cái buổi sáng ấy, niềm vui sướng cơ bản xưa cũ về cơn mưa. Những thời đoạn là hết sức quái lạ; tất cả những Người Bất Tử đều có khả năng im lặng tuyệt đối. Ta nhớ một người nào đó mà ta chưa hề được nhìn thấy chân: một con chim làm tổ ở ngay trên ngực nó.

Giữa những hệ quả của học thuyết cho rằng không có sự vật nào lại không ngang bằng với sự vật khác, có một hệ quả ít tầm quan trọng lý luận, nhưng đã đưa chúng ta đến việc tản mát đi khắp mặt đất vào cuối hay đầu thế kỷ thứ X. Điều đó nằm ở trong những từ ngữ này: có một dòng sông mà nước của nó đem đến sự bất tử; ở một vùng nào đó có một dòng sông khác mà nước của nó lại cuốn đi sự bất tử. Con số những dòng sông không phải là vô tận; một lữ khách bất tử từng đi khắp thế gian có một ngày đã uống được nước của tất cả những dòng sông. Chúng ta nghĩ rằng mình đã tìm ra cái dòng sông ấy.

Cái chết (hay là ảo ảnh của nó) khiến con người dễ mủi lòng và sáng giá. Những con người này cảm kích bởi thân phận ma quái của mình: mỗi hành động mà họ thực hiện có thể là hành động cuối cùng; không có một gương mặt nào mà lại không bị xóa nhòa đi như gương mặt của một giấc mơ. Giữa tất cả những người thường, tất cả đều có giá của cái không thể nào thu hồi lại và của cái ngẫu nhiên. Ngược lại, giữa những Người Bất Tử, mỗi hành động (và mỗi một suy tư) là tiếng vọng của những Người Bất Tử khác từng làm trước trong quá khứ rồi, không có nguyên lý cụ thể nào, hoặc là điểm báo trung thành của những Người Bất Tử khác mà trong tương lai họ sẽ lắp lại nó cho đến chóng mặt. Không có sự vật nào mà lại không lạc đi trong những tấm gương không mệt mỏi. Không gì có thể chỉ xảy ra một lần, không gì là khôn ngoan một cách thật có giá đâu. Đối với những Người Bất Tử, điều buồn, điều nghiêm trọng, điều vui đều không có tác dụng. Homero và ta chia tay nhau ở các cánh cửa tại Tangre; ta nghĩ rằng chúng ta không nói lời từ biệt với nhau.

V

Ta đi qua chín vương quốc, chín đế quốc. Vào mùa thu năm 1066 ta đăng lính ở cầu Stanford và không nhớ rõ mình đã nhập vào hàng ngũ của Harold, người không bao lâu đã hết số hay nhập vào hàng ngũ của Harald Hardrada, người đã chinh phục được sáu piê[53] đất đai của người Anh, hoặc nhiều hơn chút ít nữa. Ở thế kỷ thứ bảy của lịch Hejira tại ngoại ô thành Bulaq, với một lối văn điềm tĩnh, bằng một thứ ngôn ngữ mà ta đã quên mất, bằng một hệ chữ cái mà ta không biết, ta đã viết sáu chuyến đi của thuyền trưởng Simbad và câu chuyện về Thành phố bằng Đồng. Trong một sân cửa nhà tù Samarcanda ta chơi cờ rất nhiều. Tại Bikanir ta truyền giảng thiên văn học và ở cả Bohemia nữa. Năm 1638, ta có mặt ở Kolozsvar và sau đó ở Leipzig. Năm 1714, tại Aberdeen ta đồng ý cho phép lưu hành sáu tập Iliad của Pope; ta biết rằng ta thường xuyên thấy chúng thú vị. Năm 1729 ta tranh luận về nguyên bản của thiên sử thi đó với một giáo sư tên là Giambatista, ta nghĩ tên ông ta là thế; ta thấy lý lẽ của ông ta khó lòng mà bác bỏ được. Ngày mồng 4 tháng Mười năm 1921, con tàu Patna đưa ta đến Bombay, nó cần phải thám hiểm một hải cảng ở bờ biển Eritrea. Ta xuống tàu; ta nhớ đến những buổi sáng xưa cũ lắm rồi, cùng đối diện với Biển Đỏ, khi đó ta là hộ dân quan của thành Roma, và sốt rét, ma thuật và sự tê liệt đã tiêu hao quân lính. Ở bên ngoài thành phố ta nhìn thấy một nguồn nước trong; do thói quen thôi thúc ta uống nó. Vào lúc trèo lên bờ, một cây gai cào vào mu bàn tay ta. Ta lại là người, ta nhắc lại, ta lại cảm thấy mình giống tất cả mọi người. Đêm ấy ta ngủ một mạch cho đến sáng.

… Vào cuối một năm ta xem lại những trang này. Ta chứng thực rằng chúng đúng với sự thật, nhưng ở những chương đầu, và kể cả một số đoạn của chương khác, ta tin rằng mình đã nhận ra cái gì đó giả dối. Đấy là tác phẩm của sự lạm dụng các đặc điểm hoàn cảnh, phương pháp sáng tác mà ta đã học tập ở các nhà thơ và rằng tất cả đã nhiễm phải tính giả dối, bởi những đặc điểm đó có thể thừa thãi trong các hành động nhưng không có ở trong ký ức của nó… Tuy nhiên ta tin rằng mình đã phát hiện ra một chân lý thiết cốt hơn cả. Ta sẽ viết nó ra đây; chẳng nghĩa kỳ quái gì khi người ta cho ta là kẻ huyễn hoặc.

Câu chuyện mà ta kể dường như là không thực bởi vì trong nó những sự kiện của hai con người khác nhau được đan xen vào nhau. Ở chương đầu, chàng kị sĩ muốn biết tên con sông tắm mát cho các tường thành của Têbas; Flaminio Rufo, người trước đã cho Thành phố cái tính từ Hekatompylos, bảo rằng con sông đó là sông Ai Cập; không một câu nói nào trong số những câu nói ấy phù hợp với nó mà lại phù hợp với Homero, người mà trong sử thi Iliad đã dẫn chứng sáng tỏ về thành Têbas Hekatompylos, và ở sử thi Odisea, qua miệng của Proteo và của Ulises, đã trước sau như một đều nói sông Ai Cập là Sông Nilo. Ở chương thứ hai, người La Mã, vào lúc uống thứ nước bất tử ấy thảy đều là của Homero và chúng có thể được tìm thấy ở cuối bản danh mục nổi tiếng về những tàu thuyền. Sau đó, trong tòa dinh chóng mặt, người La Mã nói về “một sự trách mắng gần như là một sự ân hận”, những lời ấy phù hợp với Homero, người từng thai nghén ra nỗi sợ ấy. Những điều bất bình thường khiến ta lo lắng; những điều bất bình thường khác cho phép ta phát hiện ra sự thật. Ở chương cuối ta gộp tất cả chúng lại; ở đó đã viết rằng ta đăng lính tại cầu Stanford, tại Bulaq ta đã viết về những chuyến đi của thuyền trưởng Simbas và rằng tại Aberdeen ta đã đồng ý cho phép lưu hành sử thi Iliad bằng tiếng Anh của Pope. Người ta đọc thấy, inter alia, “Tại Bikanir ta truyền giảng thiên văn học và ở cả Bohemia nữa”. Không một bằng chứng nào trong số những bằng chứng ấy là sai cả; điều có nghĩa là chúng ta đã được làm nổi bật. Bằng chứng đầu tiên dường như thuyết phục một người của chiến trận, nhưng ngay sau đó người ta hiểu rằng người kể chuyện không dừng lại ở câu chuyện hiếu chiến và đúng vậy đã dừng lại ở loại chuyện thuộc về tất cả mọi người. Những người tiếp theo là khác lạ hơn cả. Một lý do cơ bản mà kín đáo buộc ta phải kiểm tra họ thật sát sao; ta làm như thế vì biết rằng bọn họ là những người dễ mủi lòng. Họ không phải thế, đó là những lời được nói bởi ông người La Mã Flaminio Rufo.

Họ là như thế, đó là những lời được Homero nói ra. Điều kỳ lạ là ở chỗ bản chép tay này nói về những cuộc mạo hiểm của Simbas, của một Ulises khác ở thế kỷ XIII và sau nhiều thế kỷ đã phát hiện ra những hình thức của sử thi Iliad được viết bằng một thứ ngôn ngữ man mọi tại một vương quốc phương Bắc. Còn về câu có tên Bikanir, người ta thấy rõ rằng một văn nhân, người ao ước trưng bày những từ ngữ lộng lẫy (như tác giả của ban danh mục các tàu thuyền), đã sáng chế ra nó.

Khi đến cuối truyện, không còn những hình ảnh của ký ức; chỉ còn những lời nói. Chẳng nên ngạc nhiên khi thấy rằng thời gian đã nhầm lẫn những từ ngữ có lần đã trình diện trước ta với những từ ngữ là những biểu tượng cho vận may của ai đó đã theo ta bao thế kỷ. Ta đã là Homero; ngắn gọn thôi, ta sẽ CHẲNG LÀ AI, như Ulises; ngắn gọn thôi, ta sẽ là tất cả mọi người: ta sẽ chết.

Tái bút năm 1950. Giữa những bài bình luận mà lần xuất bản trước đánh thức, bài quái đản hơn cả, không vì là bài có tính thị dân nhất, được đặt tên sặc mùi Kinh Thán Thánh là A coat of many colours (Chiếc áo khoác nhiều màu, Manchester, năm 1948) và là tác phẩm của ngòi bút ngang ngạnh của tiến sĩ Nahum Cordovero. Cuốn sách bao gồm vài trăm trang. Nó nói về những bài centon được tập thành từ những áng thơ văn cổ Hy Lạp, những bài centon được tập thành từ những áng thơ văn Latin thấp kém của Ben Jonson, người từng định danh những người đồng thời của ông bằng những trích đoạn của Sénaca, của tập Virgiltus evangelizans của Alexander Ross, của những nghệ thuật của George Moore và Eliot, và cuối cùng là của “thứ tự sự chịu ảnh hưởng mà nhà nghiên cứu đổ cổ Joseph Cartaphilus”. Ở chương thứ nhất trích dẫn những lời cầu xin ngắn gọn của Plinio (Historia naturalis, tập 8); ở chương thứ hai là của Thomas de Quince (Writings, những bài viết, tập III, trang 439); ở chương thứ ba, là của một bức thư của Descartes gửi ngài đại sứ Pierre Chanut; ở chương thứ tư, là của Bernad Shaw (Back to Methuselah, trở lại Mathuselah, tập V). Từ những trích dẫn ấy, hay những đoạn văn ăn cắp ấy, ông ta kết luận rằng toàn bộ tư liệu là hư cấu.

Theo sự hiểu biết của tôi là không thể chấp nhận được. Khi đến cuối truyện, Cartaphilus viết, không còn những hình ảnh của ký ức; chỉ còn những lời nói. Những lời nói được dịch chuyển và được nhân lên, những lời nói của những người khác, đó là của bố thí nghèo hèn mà những giờ, và những thế kỷ đã để lại cho ông.

TLON, UQBAR, ORBIS TERTIUS

I

Việc phát hiện ra Uqbar tôi phải chịu ơn sự phối hợp của một tấm gương và một bộ từ điển bách khoa. Tấm gương làm sôi động chỗ chót cùng của một hành lang trong một ngôi biệt thự trên phố Gaona, ở Ramos Mejia; bộ từ điển bách khoa được gọi một cách bịp bợm là Từ điển bách khoa Anh- Mỹ (The Anglo-American Cyclopaedia, New York, 1917) và nó là một bản in lại hơi muộn bộ Từ điển bách khoa Anh (Encyclopaedia Britainnica, 1902), sự kiện sẽ xảy ra khoảng năm năm. Đêm ấy Bioy Casares (Biôi Casarết)[54] ăn cơm với tôi và chúng tôi cùng thảo luận rất lâu về việc viết một cuốn tiểu thuyết được tự sự ở ngôi thứ nhất số ít, mà người kể chuyện lại giấu mặt đi hoặc phi nhân vật hóa các sự kiện và tàng ẩn trong một số mâu thuẫn. Những mâu thuẫn này cho phép một số độc giả - rất ít độc giả - đoán ra được một thực tế phũ phàng hay buồn tẻ. Từ chỗ chót cùng lặng lẽ của hành lang, tấm gương theo dõi sát sao chúng tôi. Chúng tôi phát hiện (trong đêm khuya khoắt sự phát hiện ấy là không thể tránh được) thấy tấm gương có vẻ quái gở lắm. Thế là Bioy Casares nhớ lại rằng một trong những kẻ bội giáo ở Uqbar từng tuyên bố rằng những tấm gương và sự kết bè đảng thật đáng nguyền rủa vì chúng cấp số nhân số người lên. Tôi hỏi cậu ta về ngọn nguồn lời phán định đáng nhớ ấy và bạn tôi trả lời rằng Bộ Bách khoa Anh-Mỹ đã kiểm định điều đó trong mục từ nói về Uqbar. Ngôi biệt thự (mà chúng tôi đã thuê đồ nội thất) có trọn bộ của tác phẩm ấy. Tại các trang cuối của tập 46 chúng tôi thấy có một bài nói về Upsala; tại các trang đẩu tập 47 chúng tôi thấy một bài nói về Ural - Altaic Languages[55], nhưng không hề có một từ nào nói về Uqbar. Bioy hốt hoảng tìm kiếm ở các tập mục lục. Cậu ta đọc tất cả các mục từ có thể có liên quan như Ukbar, Ucbar, Ooqbar, Ookbar, Oukbahr… mệt bở hơi tai mà không thấy. Trước khi bỏ đi, cậu ta bảo tôi rằng đó là một vùng đất thuộc Irăc hay Tiểu Á. Thú thật rằng tôi cảm thấy thất vọng với một vài bất tiện nào đó. Tôi ngờ rằng cái đất nước không có tư liệu đầy đủ và cái kẻ bội giáo vô danh kia là một hư cấu đột khởi bởi tính dè dặt của Bioy nhằm khẳng định sự đúng đắn của câu nói. Cuộc kiếm tìm không kết quả trên một trong những cuốn bản đồ của Justus Perthes đã làm cho sự nghi ngờ của tôi thêm rộ nở.

Ngày hôm sau, từ Buenos Aires, Bioy gọi điện cho tôi. Cậu ấy bảo tôi rằng đã tìm thấy mục từ viết về Uqbar rồi, nó ở trong tập 46 của bộ Bách khoa. Không có tên kẻ bội giáo nhưng có thông tin về học thuyết của y, một học thuyết được làm bằng những từ ngữ gần như thật với các từ ngữ được y lắp đi lắp lại, dẫu rằng - có lẽ - thấp kém hơn về mặt văn học. Cậu ta đã nhớ là: Copulation and mirrors are abominable[56]. Văn bản Bách khoa nói rằng: Đối với một trong những kẻ ngộ đạo ấy, vũ trụ có thể nhìn thấy là một ảo anh hoặc - chính xác hơn - là một lời ngụy biện. Những tấm gương và tư tưởng phụ quyền là đáng ghê tởm bởi vì chúng cấp số nhân và truyền bá nó. Tôi nói thật với cậu ấy rằng: tôi thích đọc mục từ ấy. Mấy ngày sau cậu ấy mang đến cho tôi. Đó là điều khiến tôi ngạc nhiên vì những chỉ dẫn tỉ mỉ có tính bản đồ trong bộ sách Erdkunde của Ritter lại hoàn toàn không biết đến cái tên Uqbar.

Cuốn sách Bioy mang đến cho chúng tôi đúng là tập 46 bộ Từ điển Bách khoa Anh-Mỹ. Trên bìa bọc và trên gáy sách, bản mục lục theo thứ tự A-B-C là bản mà tập sách chúng tôi có, nhưng thay vì chỉ có 917 trang thì nó có tới những 921 trang. Bốn trang thừa ra ấy vừa đủ chứa mục từ nói về Uqbar, nhưng nó đã không được báo trước trong ban mục lục theo thứ tự A-B-C. Sau đó, kiểm tra lại chúng tôi thấy không có một sự khác nhau nào giữa hai tập.

Cả hai tập sách (theo như tôi tin đã được dẫn ra) đều là bản in lần thứ chín của bộ Từ điển Bách khoa Anh. Bioy đã mua được một bản tại một trong số vô số hiệu cầm đồ.

Chúng tôi chăm chú đọc mục từ. Phong cảnh được Bioy nhớ lại có lẽ là điều ngạc nhiên duy nhất. Phần còn lại là rất sáng tỏ, rất phù hợp với giọng điệu chung của tác phẩm và (cũng tự nhiên thôi) có một chút nhàm chán. Nhờ đọc đi đọc lại chúng tôi phát hiện ra một sự rỗng tuếch đích thực dưới lối viết rườm rà. Về mười bốn tên riêng được dẫn ra trong phần địa lý, chúng tôi chỉ biết có ba tên - đó là Jorasan Armenia, Erzerum - được đưa một cách mơ hồ vào văn bản. Về các tên lịch sử, chúng tôi chỉ biết một thôi, đó là thầy pháp Esmerdis, kẻ bịp bợm, được dẫn ra như một ẩn dụ mà thôi. Hình như mục từ chú ý đến các đường biên giới của Uqbar, nhưng lại ít chú ý đến những điểm tham chiếu của nó là những dòng sông, những dãy núi của chính vùng ấy. Ví dụ, chúng tôi đọc thấy rằng những vùng đất thấp của Tsai Jaldún và vùng đồng bằng Axa đánh dấu đường ranh giới phía nam và rằng loài ngựa hoang sinh sản tại ốc đảo của đồng bằng này. Điều ấy được nói ngay đầu trang 918. Ở phần lịch sử (trang 920) chúng tôi biết rằng kể từ những cuộc truy quét tôn giáo thế kỷ XIII, những người chính giáo đã tìm nơi ẩn náu tại các đảo này, nơi các hoạt động bạo lực của chúng vẫn được duy trì dai dẳng và là nơi mà việc đào bới các tấm gương bằng đá chẳng có gì là lạ cả. Phần ngôn ngữ và văn chương được nói ngắn gọn. Chỉ một đặc điểm đáng nhớ là mục từ này ghi chú rằng văn chương Uqbar có đặc điểm huyền ảo và rằng các bản sử thi và truyện cổ tích của nó sẽ chẳng bao giờ đề cập đến thực tại mà chỉ nói đến hai vùng tưởng tượng là Mlejnas và Tlon… Thư tịch học kể ra bốn tập mà cho đến giờ chúng tôi vẫn chưa có, dẫu rằng tập thứ ba - Silat Haxlam: Lịch sử về vùng đất được gọi là Uqbar (Silas Haslam: Hystory of the land Called Uqbar, 1874) - được ghi trong danh mục của hiệu sách Bernard Quaritch[57]. Tập đầu có tựa đề Lesbare and lesenswerthe Bemerkungen Uber das Land Ukkbar in Klein-Asien, được công bố năm 1641 và là tác phẩm của Johannes Valentinus Andrea. Sự kiện này là có ý nghĩa; hai năm sau, tôi lại bắt gặp cái tên ấy trong những trang không ngờ của De Quincey (tức là cuốn Writtings tập thứ 13) và tôi biết rằng đó là tên của một nhà thần học người Đức, người mà vào đầu thế kỷ XVII, đã miêu tả cộng đồng tưởng tượng của vùng Rosa-Cruz - mà sau đó một số người khác đã lập nên cộng đồng này theo đúng hình mẫu tiên đoán của ông ta.

Đêm nay chúng tôi đi thăm Thư viện Quốc gia. Chúng tôi đọc đến phát mệt các tập bản đồ, các thư mục, các niên giám của các hội địa lý, các hồi ký của các nhà du lịch và nhà lịch sử học không một ai đã từng ở Uqbar. Trong tổng mục lục của bộ từ điển Bách khoa của Bioy cũng không ghi cái tên ấy. Sang ngày hôm sau Carlos Mastronardi (Caclôt Mastrônacdi, người mà tôi đã cho biết vấn đề này) mách cho tôi những cuốn sách gáy đen mạ vàng của bộ Bách khoa thư Anh-Mỹ tại một hiệu sách ở góc giữa phố Corriente và phố Salcahuano. Tôi bước vào hiệu sách và hỏi xem tập 46. Đương nhiên người ta không tìm thấy tên Uqbar.

II

Một vài ký ức hạn chế và nghèo nàn của Herbert Ashe, kỹ sư đường sắt miền Nam, thường xuyên có mặt ở khách sạn Adrogue người sống giữa những cánh rừng già thâm u và trong đáy mơ màng của những tấm gương. Như nhiều người Anh, ông sống mơ mộng và sống như một bóng ma mà ông không muốn cho dù lúc đó ông đã là một bóng ma. Ông cao kều, vẻ buồn rầu và bộ râu ba chòm của ông vốn có màu đỏ. Xin hiểu rằng ông là người góa vợ, không con cái. Trong nhiều năm liền, mỗi năm ông về nước Anh đi thăm một đồng hồ mặt trời và một số cây sồi cổ thụ (tôi đoán thế nhờ một số bức ảnh ông cho chúng tôi xem). Cha tôi gắn kết với ông (động từ này là quá mức) bằng một quan hệ tình bạn của người Anh vốn bắt đầu từ sự bất chấp cả lòng tin và nhanh chóng triệt tiêu cả đối thoại. Họ thường xuyên trao đổi sách và báo cho nhau… Tôi nhớ ông đứng ở hành lang khách sạn, với một cuốn sách toán trong tay, thi thoảng ngắm nhìn những màu sắc bảng lảng ở trên trời. Một buổi chiều, chúng tôi nói chuyện về hệ thống đếm chục 12. (Trong đó cứ 12 thì viết là 10). Ashe nói rằng ông ta không biết nên chuyển những bảng đếm chục 12 nào thành những bảng đếm chục 60 (trong đó cứ 60 thì viết là 10). Ông nói rõ rằng tại Rio Grande de Sul một người Na Uy đã giao cho ông công việc này. Tám năm trời chúng tôi chơi với ông mà chưa bao giờ ông nói tới thời kỳ ông sống ở vùng đất ấy. Chúng tôi đàm đạo về cuộc sống chăn thả gia súc, về Capangat, nói về ngữ nguyên học Braxin của từ gaucho (mà một cụ già phương Đông vẫn phát âm thành ga-u-chô), và ông chẳng nói thêm gì về những chức năng của hệ thống đếm chục 12 - Xin Thượng đế xá tội cho con - Hồi tháng Chín năm 1937 (chúng tôi không có mặt tại khách sạn), Herbert Ashe đã chết đột ngột vì một chứng xơ cứng động mạch. Mấy ngày trước đó ông nhận một gói hàng bảo đảm có đóng dấu bưu cục được gửi từ Braxin đến. Đó là một cuốn sách lớn khổ giấy gấp tám. Ashe để nó ở quầy nhậu, nơi tôi thấy nó mấy tháng sau. Tôi lần giở từng trang cuốn sách và cảm thấy một cú choáng nhẹ vì bất ngờ mà tôi sẽ không phải miêu tả vì đây không phải là câu chuyện về những mối xúc động của tôi mà là câu chuyện về Uqbar, Tlon và Orbis Tertius. Trong một đêm của Hồi giáo vốn được gọi là Đêm của các Đêm, những cánh cửa Nhà Trời bí mật bỗng mở toang, và nước trong các chum là ngọt nhất; nếu những cánh cửa ấy được mở ra, bạn sẽ không nhận ra cái mà tôi cảm thấy trong buổi chiều ấy. Cuốn sách được soạn bằng tiếng Anh gồm 1001 trang. Trên gáy sách bằng da màu vàng tôi đọc được những chữ quái lạ này mà bìa bọc giả da đã lặp lại:. A first Encyclopaedia of Tlon, Vol. XL. Hlaer to Jangr… Không ghi rõ ngày và nơi in ấn. Trên trang đầu và trên một trang giấy lụa bọc kín một trong những bức tranh minh họa màu sắc lộng lẫy có đóng một dấu triện hình ô van màu xanh với một lời yết thị: Orbis Tertius. Đã hai năm trôi qua kể từ ngày tôi phát hiện ra trong một tập của một bộ Bách khoa toàn thư in lậu nào đó một sự miêu tả đơn giản về đất nước không có thực ấy; bây giờ cái ngẫu nhiên đã đặt trước tôi một cái gì đó giá trị hơn, nóng bỏng hơn. Giờ đây tôi có trong tay một trích đoạn lớn rành mạch về lịch sử hoàn chỉnh của một hành tinh lạ với những kiến trúc và những lá bài của nó, với hơi thở huyền thoại và âm thanh ồn ào của ngôn ngữ của nó, với những hoàng đế và những biển của nó, với những khoáng sản, những loài chim và loài cá của nó, với môn đại số và lửa của nó, với sự tranh luận về tôn giáo và triết học của nó. Tất cả điều đó đều nhịp nhàng, ăn khớp mà không hề có ý định giáo huấn rõ ràng hay giọng điệu nhái lại để đùa cợt.

Ở tập mười một, mà tôi nói tới có những ảo tưởng liên quan đến những tập cuối và những tập trước. Nésto Ibarra (Nêstô Ibara), trong một bài báo đã trở nên cổ điển của tờ N.R.F, đã không thừa nhận rằng có tồn tại những người bạn ấy; Ezequiel Martinez Estrada (Exêkiên Mactinêt Êstrada)[58] và Đrio La Rochelle đã chạy trốn cái mối hồ nghi ấy một cách thắng lợi. Có điều là cho đến lúc này các công trình nghiên cứu vẫn chưa có kết quả. Chúng tôi đã mất công lục lọi các thư viện của hai châu Mỹ (Bắc Mỹ và Nam Mỹ) và của châu Âu. Alfonso Reyes (Anphôngxô Rêdêt)[59], người quá ư chán chường trước những công việc chính trị đầy vất vả, cho rằng tất cả chúng tôi đã dám tìm hiểu tác phẩm nhằm dựng lại rất nhiều tập sách dày cộp còn thiếu: ex ungue leonem.[60] Ông dự tính rằng một thế hệ của những người nghiên cứu Tlon là đủ. Ông nói ra điều đó với giọng điệu vừa chân thành vừa mai mỉa. Sự tính toán nguy hiểm đó lôi cuốn chúng tôi đi tới vấn đề cơ bản: những ai đã tạo ra Tlon? Số nhiều là không thể tránh được, bởi vì sự giả định về một người sáng tạo – về một Leibniz[61] vô tận tạo tác, tạo tác hoài trong sương mù và trong sự khiêm tốn - đã bị bác bỏ hoàn toàn. Người ta dự tính rằng brave new world[62] này là tác phẩm của một xã hội bí mật của các nhà thiên văn học, các nhà thơ, các nhà sinh vật học, các kỹ sư, các nhà triết học, các nhà hóa học, các nhà ngữ nguyên học, các nhà đạo đức học, các họa sĩ, các nhà hình học… được chỉ đạo bởi một người tài năng giấu mình trong bóng tối. Thật là thừa thãi những cá nhân làm chủ được những quy tắc khác nhau ấy, nhưng lại thiếu khả năng sáng tạo và càng thiếu khả năng gắn kết sự sáng tạo vào một kế hoạch rộng lớn có hệ thống chặt chẽ. Kế hoạch ấy rộng đến mức sự đóng góp của mỗi nhà văn đều là vô cùng nhỏ bé. Thoạt đầu người ta tưởng rằng Tlon là một sự hỗn mang đơn thuần, một đặc quyền được tưởng tượng bừa bãi; giờ đây người ta biết rằng Tlon là một thế giới và các quy luật mật thiết chỉ huy nó đã được định ra, ngay cả trong hình thức được tiên đoán. Tôi chỉ cần nhớ lại rằng các mối mâu thuẫn rõ ràng ở tập mười một là hòn đá tảng cho sự chứng thực rằng có tồn tại những thế giới khác: rất rõ ràng và rất công bằng là cái trật tự mà người ta quan sát ở trong nó. Các tạp chí phổ thông đã tuyên truyền - với một sự thái quá có thể tha thứ được - về hệ động vật và địa hình của Tlon; tôi nghĩ rằng những con hổ trong suốt của nó và những tòa tháp bằng máu của nó có lẽ không xứng với sự chú ý tiếp tục của tất cả mọi người. Tôi dám xin các bạn một vài phút để nói về khái niệm thế giới của nó.

Hume đã mãi mãi ghi lại cho mai sau rằng những luận điểm của Berkeley[63] đã không thừa nhận sự tranh cãi nhỏ nhất và không tạo ra được sự thống nhất nhỏ nhất. Quan niệm ấy là hoàn toàn đúng đắn trong sự áp dụng nó cho trái đất, nhưng lại là hoàn toàn giả tạo trong sự áp dụng nó cho Tlon. Các dân tộc thuộc hành tinh Tlon này duy tâm một cách bẩm sinh. Ngôn ngữ của họ và những dị biệt của ngôn ngữ ấy - tôn giáo, văn chương, triết học - đều tin cậy chủ nghĩa duy tâm. Đối với họ thế giới không phải là một tập hợp các đồ vật trong không gian mà chỉ là một chuỗi khác biệt của những hành động độc lập. Nó liên tục, nó là thời gian chứ không phải là không gian. Trong Ursprache[64] giả định là Tlon không có danh từ. Cổ ngữ của Tlon là khởi nguồn của các ngôn ngữ hiện thời và các địa phương ngữ: có những động từ vô nhân xưng được bổ nghĩa bởi các tiếp vị ngữ (hay các tiếp đầu ngữ), đơn âm tiết có giá trị trạng từ. Ví như không có từ tương ứng với từ trăng nhưng lại có một động từ có lẽ tương ứng với từ trăng sáng trong tiếng Tây Ban Nha, trăng lên trên sông được nói là blor u fang axaxaxas mlo.

Điều trên đây vừa được nói tới là của các ngôn ngữ thuộc bán cầu Nam. Ở các ngôn ngữ thuộc bán cầu Bắc (ở tập mười một có rất ít tư liệu về Urspache của Tlon) tế bào đầu tiên không phải là động từ mà là tính từ đơn âm. Danh từ được tạo nên bởi sự chồng chất các tính từ. Người ta không nói trăng mà nói thông khí - vầng sáng - trên tối - tròn hay vàng da cam - loãng - của bầu trời; hay bất cứ một sự tổ hợp nào khác. Trong trường hợp được chọn, tính tổng thể của tính từ đáp ứng một vật thể có thực; sự thật là ngẫu nhiên đơn thuần. Trong văn chương của bán cầu này (cũng như trong thế giới tiềm thức của Meinong) có đầy rẫy các vật thể duy tâm được tập hợp và giải tỏa trong một khoảnh khắc theo những đòi hỏi của thơ ca. Tính đồng hiện thuần khiết đôi lúc xác định chúng. Có những vật thể được tạo nên bởi hai khái niệm, một có đặc tính hình ảnh và một có đặc tính âm thanh: màu của buổi bình minh và tiếng kêu xa xưa của một con chim. Những vật thể này có rất nhiều: ánh nắng và nước đối ngược với bộ ngực của người bơi, cánh đồng hoang đỏ ối chập chờn được nhìn với đôi mắt nhắm lại, cái cảm giác của người để cho dòng sông và cả giấc mơ cuốn đi. Những vật thể thứ hai ấy có thể kết hợp với những vật thể khác, quá trình ấy là vô cùng thực tế nhờ thông qua những đoạn rút ngắn. Có những bài thơ nổi tiếng được sáng tạo bởi chỉ một từ khổng lồ. Từ này bao gồm một khách thể thơ ca được nhà thơ sáng tạo. Sự việc nói rằng trên thực tế không một ai sáng tạo ra danh từ đã khiến cho con số của nó là vô cùng tận một cách nghịch lý. Các ngôn ngữ thuộc bán cầu Bắc của Tlon có tất cả tên gọi của các ngôn ngữ Ân - Âu và rất nhiều ngôn ngữ khác.

Không là khoác lác việc khẳng định rằng nền văn hóa cổ điển của Tlon chỉ có một quy phạm thôi, đó là tâm lý học. Những thứ khác đều phụ thuộc vào nó. Tôi vừa bảo rằng con người của hành tinh ấy cảm nhận thế giới như một chuỗi các quá trình tinh thần, rằng những quá trình ấy không lan tỏa trong không gian mà mở ra theo hình thức tiếp nối trong thời gian. Spinoza[65] đóng góp cho thần minh vô tận của nó những đặc điểm của sự quảng bá và của tư tưởng. Ở Tlon sẽ không ai hiểu được sự tiếp nối của cái thứ nhất (vốn là nét độc đáo của một số tình trạng cụ thể), và của cái thứ hai (vốn là một từ đồng nghĩa chính xác của vũ trụ). Nói cách khác là con người của Tlon không nhận thấy rằng không gian kéo dài trong thời gian. Sự cảm nhận về một đám khói ở chân trời và sau đó tự cảm nhận về một cánh đồng cháy và sau đó là sự cảm nhận về điếu thuốc lá tắt đã tạo ra một vệt cháy, nó được kể là một ví dụ cho sự hội tụ của các tư tưởng.

Cái thứ chủ nghĩa duy tâm triệt để này đã làm mất giá khoa học. Việc giải thích (hay việc đánh giá) một sự kiện là việc cộng nó với một sự kiện khác; ở Tlon mối liên hệ ấy là một trạng thái sau của chủ thể, vốn không thể tác động hoặc soi sáng tình trạng trước đó. Toàn bộ trạng thái tinh thần là không thể giản lược được: sự đơn thuần gọi tên nó - id est[66], đơn thuần cắt nghĩa nó - đã là một sự giả dối. Từ đó có thể kết luận rằng ở Tlon không có khoa học, và ngay cả luận lý nữa cũng không có nốt. Sự thật ngược đời là ở chỗ chúng tôn tại trong con số gần như không thể kể hết. Trong các triết học đã xảy ra cái điều đã xảy ra với các danh từ ở bán cầu Bắc. Sự kiện cho rằng toàn bộ triết học dù ở ngay trong tầm tay đều là một trò chơi biện chứng, một Philosophic des Als Ob, đã góp phần cấp số nhân chúng lên. Thừa thãi những hệ thống không thể tin được nhưng nó là những hệ thống lý thuyết về kiên trúc hoặc dễ chịu hoặc thuộc loại cảm nhận. Các nhà triết học ở Tlon không đi tìm sự thật hay sự sáng tỏ, mà trái lại họ đi tìm cái ngạc nhiên. Họ cho rằng triết học là một nhánh của văn chương huyền thoại. Họ biết rằng một hệ thống chính là sự phụ thuộc của tất cả các mặt của thế giới vào một mặt bất kỳ của chúng. Ngay đến cả câu “tất cả các mặt” là có thể từ chối được, bởi vì nó dự đoán sự cộng thêm không có thể có của khoảnh khắc hiện tại vào các khoảnh khắc quá khứ. Số nhiều của quá khứ cũng không thỏa đáng vì nó dự đoán sự cộng thêm không thể có khác… Một trong các trường phái triết học ở Tlon đã từ chối thời gian: họ đã biện luận rằng thời hiện tại là bất tận, rằng tương lai không có thực mà chỉ như niềm hy vọng hiện thời, rằng quá khứ không có thực mà chỉ như ký ức hiện thời. Trường phái khác tuyên bố rằng toàn bộ thời gian đã trôi đi rồi và rằng cuộc đời chúng ta hầu như là ký ức hoặc là sự phản chiếu của ánh bình minh, và không nghi ngờ gì cái ký ức đó là giả và bị cắt xén của một quá trình không thể giản lược được. Trường phái khác lại cho rằng lịch sử thế giới - và trong nó có cuộc sống của chúng ta và chi tiết nhỏ nhất của cuộc đời chúng ta - là một văn bản mà một Thượng đế dưới đất viết ra để tư thông với một quỷ sứ. Trường phái khác lại cho rằng thế giới có thể so sánh với những ám hiệu trong đó tất cả các ký hiệu đều không có giá trị và rằng chỉ là sự thật cái điều cứ ba trăm năm lại xảy ra một lần. Trường phái khác cho rằng trong khi chúng ta ngủ ở đây thì lại thức ở phần khác và rằng mỗi người là hai người.

Trong số các học thuyết của Tlon, không một học thuyết nào xứng đáng được hưởng quá nhiều ồn ĩ như chủ nghĩa duy vật. Một số nhà tư tưởng đã nhào nặn ra nó, với trí tuệ thì ít mà nhiệt tình lại nhiều như ai đó đã đưa ra trước một nghịch lý. Để tạo điều kiện thuận lợi cho việc hiểu biết các luận điểm không thể hiểu được ấy, một kẻ bội giáo ở thế kỷ XI đã nghĩ ra sự nguy biện về 9 đồng tiền đồng mà tên gọi ồn ĩ của chúng ở Tlon ngang tầm với tên gọi của những nhà hoài nghi luận. Về thứ “ngụy biện hay ho này” có rất nhiều lời giải thích vốn thay đổi con số các đồng tiền và con số các vật tìm thấy; và đây là lời giải thích phổ biến nhất:

Ngày thứ ba, X đi qua một con đường vắng và đánh mất 9 đồng tiền đồng. Ngày thứ năm, Y bắt được ở trên đường 4 đồng tiền hơi bị hoen rỉ bởi cơn mưa ngày thứ tư. Ngày thứ sáu, Z bắt được 3 đồng tiền ở trên đường. Buổi sáng ngày thứ sáu, X bắt được 2 đồng tiền ở hành lang nhà mình. Kẻ bội giáo muốn từ câu chuyện này suy luận ra sự thật - io est tính tiếp nối - về 9 đồng tiền được tìm thấy. Rõ là ngu ngốc việc (khẳng định) tưởng rằng 4 đồng tiền là không có thật giữa ngày thứ ba và thứ năm, 3 đồng là không có thật giữa ngày thứ ba và buổi chiều ngày thứ sáu, 2 đồng cũng không có thật giữa ngày thứ ba và buổi sáng ngày thứ sáu. Rõ là hợp lý việc nghĩ rằng chúng đã tồn tại có thể bằng một cách thức bí mật nào đó, bằng cách hiểu rõ những con người - trong tất cả các khoảnh khắc của cả 3 thời điểm.

Ngôn ngữ Tlon chống lại việc tạo ra cái nghịch lý ấy; những người khác không hiểu nó. Thoạt đầu, những người bảo vệ ý nghĩa chung tự hạn chế chối bỏ tính trung thực của câu chuyện. Họ nhắc đi nhắc lại rằng đó là một sự lừa dối của câu chữ được căn cứ vào việc sử dụng liều lĩnh hai từ mới vốn không được phép và xa lạ với toàn bộ tư tưởng mạnh mẽ, đó là hai từ: bắt được và đánh mất, vốn hàm chứa một yêu cầu trước tiên, vì chúng phỏng đoán về bản thể của 9 đồng tiền đầu tiên và của 9 đồng tiền sau này. Họ nhớ rằng tất cả danh từ (người, tiền, ngày thứ năm, ngày thứ tư, cơn mưa) chỉ có một giá trị ẩn dụ. Họ lên án khung cảnh bịa tạc về những đồng tiền hơi bị hoen rỉ bởi cơn mưa ngày thứ tư, vốn phỏng đoán cái người ta định chứng minh: sự kiên định của 4 đồng tiền giữa ngày thứ năm và ngày thứ ba. Họ giải thích rằng một đằng là sự tương đồng và đằng kia là bản thể và họ lập nên một loại reductio ad absurdum, hay là trường hợp giả thiết về 9 người đau một cơn đau nhức nhối trong 9 đêm liên tục đau. Về chủ trương rằng cơn đau ấy là một sẽ không buồn cười sao? - Họ hỏi vậy[67]. Họ bảo rằng chỉ ý định báng bổ nhằm lấy vị thế thiêng liêng của con người gán cho một vài đống tiền đã xoay đảo kẻ bội giáo và rằng đôi lúc y từ bỏ tính số nhiều còn những lúc khác thì không. Họ lập luận rằng nếu sự tương đồng đã hàm chứa bản thể thì cũng như vậy cần phải thừa nhận chín đồng tiền là một mà thôi.

Những cuộc tranh luận không thể tưởng được ấy đã không có kết quả cụ thể.

Khoảng một trăm năm sau khi công khai vấn đề này, một nhà tư tưởng không kém thông minh hơn kẻ bội giáo kia nhưng lại có truyền thống bảo thủ, đã lập nên một giả thuyết rất táo bạo. Cái giả thuyết hạnh phúc ấy khẳng định rằng chỉ có một chủ thể mà thôi, rằng cái chủ thể không thể phân chia ấy là một trong những con người của thế giới và rằng những người này là những tổ chức và những mặt nạ của sự phân chia. X là Y và là Z. Z phát hiện ra 3 đồng tiền vì nhớ rằng X đã đánh rơi những đồng tiền ấy; X nhặt được 2 đồng tiền ở hành lang vì nhớ rằng những đồng tiền khác đã tìm thấy rồi… Tập mười một để cho người ta hiểu rằng ba lý lẽ lớn đã khẳng định thắng lợi hoàn toàn của phiếm thần luận duy tâm ấy. Thứ nhất, sự từ bỏ của duy ngã luận; thứ hai, khả năng duy trì nền tảng tâm lý của các khoa học; thứ ba, khả năng bảo tồn nghi lễ của các thần. Schopenhauer[68] (Schopenhauer đam mê và thông thái) đã lập ra một học thuyết rất tương đồng trong tập đầu của bộ Parergaund Paralipomena[69].

Hình học ở Tlon bao gồm hai nguyên tắc tương đối khác nhau: nhìn và sờ. Nguyên tắc sờ phù hợp với hình học của chúng ta và người Tlon đem nó phối thuộc vào nguyên tắc thứ nhất: nhìn. Nền tảng của hình học nhìn là mặt phẳng, chứ không phải là điểm. Thứ hình học ấy không biết đến những đường song song và tuyên bố rằng con người sẽ thay đổi theo các hình hài bao quanh nó. Nền tảng toán học của nó là sự ghi nhận về những con số vô tận. Họ tập trung chú ý vào tầm quan trọng của các khái niệm lớn nhất và nhỏ nhất, điều mà các nhà toán học chúng ta đã biểu tượng hóa bằng dấu > và dấu <. Họ khẳng định rằng việc đếm mô phỏng các số lượng và biến các số lượng từ không xác định đến xác định. Vấn đề là vài cá nhân cùng đếm chính một số lượng đã thu được một kết quả như nhau, điều đó giúp cho các nhà tâm lý học dùng làm ví dụ cho sự tập hợp các tư tưởng và cho sự luyện tập tốt của trí nhớ. Chúng ta đã biết rằng ở Tlon chủ thể của tri thức là một vĩnh hằng.

Tư tưởng về một chủ thể duy nhất cũng nhất thống trong các tập quán văn học. Các cuốn sách được ký tên tác giả là một điều lạ lẫm. Không có khái niệm về sự nhân bản. Người ta đã quy định rằng mọi tác phẩm đều là của chỉ một tác giả, đều là vô thời hạn và đều là vô danh. Sự phê bình luôn luôn bịa ra các tác giả: hãy chọn lấy hai tác phẩm khác nhau, - Đạo đức kinh và Nghìn lẻ một đêm, chúng ta hãy dồn ra hai tác phẩm này - đem gán cho chính một tác giả và sau đó khẳng định một cách chính xác tâm lý học của homme de lettres[70] thú vị ấy.

Các cuốn sách cũng khác nhau. Sách sáng tác văn chương bao gồm chỉ một chủ đề với tất cả các sự thay đổi có thể tưởng tượng được từ trước. Sách lý luận luôn luôn bao gồm luận đề và phản luận đề, phải có tinh thần ủng hộ hoặc phê phán mạnh mẽ một học thuyết. Một cuốn sách mà không cầm tù được cuốn sách nói ngược là mình liền bị coi là cuốn sách chưa hoàn tất.

Hàng thế kỷ và hàng thế kỷ của chủ nghĩa duy tâm không để lại ảnh hưởng trong thực tế. Tại những vùng cổ xưa nhất của Tlon, sự gấp đôi các khách thể bị mất là không thường xuyên. Hai người tìm một chiếc bút chì; người thứ nhất tìm thấy và không nói gì.

Người thứ hai tìm thấy chiếc bút chì thứ hai vốn không kém thực tế nhưng lại đúng hơn với niềm hy vọng của anh ta. Những vật thể thứ hai này được gọi là hronir[71] và chúng hơi dài hơn một chút cho dù thuộc hình thức ít được quan tâm hơn, những hronir đều là những đứa con của sự giải trí và lãng quên. Sự sinh sản nền nếp của chúng kéo dài gần cả trăm năm hình như là sự bịp bợm nhưng tập mười một đã tuyên xưng điều đó. Những dự định đầu tiên đều không có kết quả. Tuy nhiên modus operaudpi[72] đáng được nhớ lại. Giám đốc một trong những nhà tù của nhà nước thông báo cho các tù nhân biết rằng tại lòng sông cổ xưa có một con sông có vài ngôi mộ và hứa rằng sẽ trả lại tự do cho những ai mang về một vật tích quan trọng. Trong những tháng tiến hành khai quật, ông ta cho họ xem những tấm ảnh để giúp cho họ thấy cái mà họ sẽ thấy. Ý định đầu tiên ấy chứng thực rằng hy vọng và nhiệt tình có thể ngăn chặn được; một tuần làm việc với xẻng và cuốc chim chỉ đào được một hronir vốn là một bánh xe rỉ thuộc thời kỳ hậu thực nghiệm. Điều này được giữ kín và được lặp lại trong bốn đoàn. Công việc đào bới ở ba đoàn hầu như thất bại hoàn toàn, ở đoàn thứ tư (mà người chỉ huy trưởng bị chết một cách đột ngột ngay trong những cuộc đào bới đầu tiên), những đồ đệ đã bới được - hoặc đã làm được - một cái mặt nạ bằng vàng, một thanh kiếm cổ, hai hay ba chiếc bình sứ cổ và một cái vại cụt màu xanh, của một hoàng đế ngực mang một biển hiệu vẫn chưa được giải mã. Vậy là người ta phát hiện ra sự thiếu căn cứ vững chắc của các nhân chứng vốn hiểu biết bản thể kinh nghiệm của việc nghiên cứu… Những cuộc nghiên cứu quy mô lớn đã sản sinh ra những khách thể mâu thuẫn nhau; giờ đây người ta chuộng những công việc cá nhân và gần như tùy hứng. Công việc tuần tự của hronir (tập mười một nói) đã phục vụ tuyệt vời cho các kiến trúc sư. Nó cho phép hỏi và cho phép đếm cả việc cải tiến quá khứ mà giờ đây không kém phần uyển chuyển và tế nhị so với tương lai. Vấn đề kỳ lạ là những hronir thế hệ hai và thế hệ ba - những hronir phát sinh từ một hronir khác, những hronir từ hronir của một hronir - đã cường điệu những khiếm khuyết ban đầu; những hronir thế hệ năm gần như giống nhau; những hronir thế hệ thứ chín bị nhầm lẫn với những hronir thế hệ thứ hai; ở những hronir thế hệ thứ mười hai có một sự thuần khiết của những đường nét mà những hronir nguyên gốc không có. Quá trình là chu kỳ; hronir thế hệ thứ mười hai bắt đầu suy sụp. Lạ kỳ hơn và thuần khiết hơn là toàn bộ hronir đôi lúc là ur: sự vật được sản xuất ra bởi ám thị, vật thể khách quan bị phán quyết bởi niềm hy vọng. Cái mặt nạ lớn bằng vàng mà tôi dẫn ra là một ví dụ tiêu biểu.

Ở Tlon các vật đều bị nhân gấp đôi; cũng như vậy chúng thiên về tự xóa mình đi và tự đánh mất các chi tiết của mình trong lúc đám đông quên chúng. Ví dụ về một cửa vào vốn tồn tại lâu dài trong khi một người ăn mày thường xuyên đến thăm nó và cửa vào ấy biến mất khi người ấy chết là một ví dụ cổ điển. Đôi khi, vài con chim, một chú ngựa đã cứu thoát những đống đổ nát của một sân khấu ngoài trời.

1940, Salto Oriental.

*

* *

TÁI BÚT 1947

Trong Tuyển tập văn học quái dị 1940 tôi in lại nguyên văn truyện ngắn trên, không ngoài sự tập hợp một vài ẩn dụ và một loạt tổng kết hài hước mà giờ đây nó trở nên nguội lạnh. Kể từ ngày đó đến nay đã xảy ra biết bao nhiêu chuyện… Tôi tự hạn chế để nhớ lại chúng.

Vào tháng Ba năm 1941, một bức thư viết tay của Gumar Erfjord được tìm thấy trong một cuốn sách của Himton vốn là của Herbert Ashe. Bì thư mang con dấu bưu cục Ouro Preto[73]; bức thư hoàn toàn nói rõ về cái kỳ bí của Tlon. Nội dung văn bản của nó đã củng cố thêm những giả thuyết của Martinez Estrada. Vào đầu thế kỷ XVII, trong một đêm ở Lucerna[74] hay ở Luân Đôn, câu chuyện hay ho này bắt đầu xảy ra. Một Hội kín và lương thiện (trong số thành viên của nó có Dalgarno và sau đó có George Berkeley) đã xuất hiện để xây dựng một đất nước. Trong chương trình khởi đầu mang tính bông lông ấy có “các công trình nghiên cứu bí truyền về thuật giả làm kim hoàn”, về lòng bác ái và phe đảng. Từ thời kỳ đầu ấy đã xuất hiện cuốn sách kỳ thú của Andrea. Ít năm sau các cuộc đại hội bí mật và bất hợp pháp, cùng những luận điểm chết yểu, họ đã hiểu ra rằng một thế hệ không đủ để tạo nên một đất nước. Họ quyết định rằng mỗi một thầy học vốn sáng lập ra hội ấy cần chọn lấy một đồ đệ để tiếp nối sự nghiệp. Cái nghị quyết nối nghiệp ấy phát triển; sau một sự đứt nối của hai thế kỷ, tình hữu ái bị truy đuổi ấy xuất hiện ở châu Mỹ. Khoảng năm 1924, tại Memphis (Tennessee)[75], một trong số hội viên đã đàm đạo với nhà triệu phú khổ hạnh tên là Ezra Buckley [76]. Ông này với vẻ coi thường, cứ để mặc cho gã hội viên kia nói - thậm chí còn cười cái kế hoạch quá là khiêm tốn kia. Ông nói với gã hội viên rằng ở châu Mỹ có mà ngu mới đi lập ra một đất nước, và ông đề nghị nên sáng lập ra một hành tinh mới. Đi kèm với tư tưởng vĩ đại ấy sẽ là một tư tưởng khác, tư tưởng hư vô chủ nghĩa - con đẻ của ông; có người sẽ bảo vệ sự nghiệp vĩ đại. Thế là 20 tập của bộ Từ điển bách khoa Anh được lưu hành. Buckley khuyến khích làm một bộ Bách khoa công phu về hành tinh tưởng tượng ấy. Về phần mình ông sẽ để lại nào những dãy đèo vàng, những dòng sông có thể đi tàu được, những đồng cỏ đông đúc đám bò tót và bò rừng, những người nô lệ da đen, những hộp đêm và những đồng đôla của mình cho những người viết sách với một điều kiện: “Tác phẩm không được thỏa hiệp với Chúa Giesu lừa mị”. Buckley không tin Thượng đế nhưng lại muốn chứng minh cho Thượng đế không có thật ấy biết rằng những con người chân chính đủ khả năng hoài thai một thế giới. Buckley chết vì bị đầu độc ở Baton Rouge vào năm 1828. Vào năm 1914, Hội kín gửi cho các cộng sự của mình (gồm ba trăm người) tập cuối cùng của bộ Bách khoa đầu tiên về Tlon. Việc xuất bản bộ sách là bí mật vô cùng: bốn mươi tập của nó (là tác phẩm quảng bác nhất mà con người đã làm) sẽ là cơ sở của một bộ Bách khoa khác tỉ mỉ hơn, được biên soạn không phải bằng tiếng Anh mà bằng một ngôn ngữ nào đó của các ngôn ngữ trên hành tinh Tlon. Việc nhìn lại một thế giới tưởng tượng ấy được gọi một cách vu vơ là Orbis Tertius, và một trong những vị thần sáng nghiệp khiêm tốn của nó là Herbert mà tôi không biết ông có phải là đại diện của Gunner Erfjord hay là hội viên. Việc ông tiếp nhận bản đầu tiên của tập mười một dường như để tạo điều kiện thuận lợi cho lần xuất bản thứ hai. Thế nhưng, những cuốn khác thì sao? Khoảng năm 1942, các sự kiện xảy ra bạo liệt thêm. Tôi nhớ rất rõ một trong nhưng sự kiện đầu tiên và tôi cảm thấy rằng hình như mình đã nhận ra đặc điểm bệnh hoạn của nó. Điều đó xảy ra tại một căn phòng thuộc phố Laprida, đối diện với một ban công cao và sáng nhìn về phía tây. Công chúa Faucigny, nhận từ Poitiers[77] bộ đồ ăn bằng bạc của mình. Từ đáy rộng của một chiếc hòm lớn được dán những con tem quốc tế, người ta lôi ra những tĩnh vật xinh đẹp: bộ đồ ăn bằng bạc sản xuất tại Utrêcht hay tại Paris, một ấm samôva. Trong số chúng, chiếc la bàn kêu một cách kỳ ảo với một sự run rẩy khẽ khàng và rõ ràng. Chiếc kim xanh náo nức chỉ về phương Bắc lấp lánh lân tinh. Cái hộp kim loại hình khối ô van, con chữ viết trên mặt hộp lồi thuộc về một trong số hệ mẫu tự ABC của Tlon. Đó là sự thẩm lậu đầu tiên của thế giới huyền ảo và thế giới thực tại. Một ngẫu nhiên vốn làm tôi xao xuyến đã buộc tôi cũng làm nhân chứng của lần thứ hai. Lần đó xảy ra mấy tháng sau. Ở một cửa hàng thực phẩm của một người Brazin tại thành phố Cuchilla Negra. Amorim[78] và tôi, từ Santa Ana trở về. Một trận nước lũ trên sông Tacuarambo buộc chúng tôi phải trải nghiệm (và phải cố chịu đựng) tính hiếu khách mộc mạc ấy. Chủ cửa hàng xếp cho chúng tôi nghỉ trong một phòng lớn có một số giường ọp ẹp và có cả những chiếc thùng và những tấm da. Chúng tôi đã nằm ngủ nhưng cơn say của một gã láng giềng khuất mặt đang chửi bới loạn xị ngậu có pha lẫn những đợt hát vũ khúc milonga[79] - đúng ra với những điệp khúc của một khúc milonga - làm cho chúng tôi không ngủ được cho đến tận bình mình. Như là để giả thiết, bằng thứ rượu mạnh của chủ quán chúng tôi tham gia vào sự gào thét không ngừng nghỉ ấy… Đến nửa đêm về sáng, người đàn ông đã chết ở ngoài hành lang. Cái giọng chua loét đã đánh lừa chúng tôi: y là một chàng trẻ tuổi. Trong cơn say, vài đồng tiền và một vật khối chóp nón bằng kim loại óng ánh sáng từ thắt lưng của y rơi ra.

Một cậu bé cố nhặt cái khối hình chóp nón mà không được. Một người đàn ông hầu như cũng không nhấc nổi. Tôi để nó trên bàn tay mình một ít phút: tôi nhớ rằng nó nặng đến mức không thể chịu nổi và sau khi ném nó đi, sức ép của nó cũng mất luôn. Tôi cũng nhớ cả cái vòng trong quý giá mà nó đã khắc lên thịt tôi. Sự hiện diện của vật nhỏ đồng thời có sức nặng ghê gớm ấy đã để lại trong tôi một ấn tượng khó chịu về sự tởm lợm và ghê rợn. Một ông bạn đề nghị ném nó xuống dòng sông đang ào ạt chảy; Amorim bỏ ra mấy đồng pêsô mua nó. Không ai biết gì về người chết ngoài cái điều nói rằng anh ta “đến đây từ miền biên giới”. Nhưng vật nhỏ lại rất nặng kia (được làm từ một thứ kim loại không thuộc thế giới này) là hình ảnh về tính thần thánh của một trong những tôn giáo cụ thể nào đó của Tlon.

Tại đây, tôi kết thúc phần cá nhân trong tác phẩm kể chuyện của mình. Phần khác đang ở trong ký ức (khi không ở trong niềm hy vọng hay trong nỗi sợ) của tất cả bạn đọc của tôi. Tôi chỉ cần nhớ lại hay dẫn ra một cách ngắn gọn những sự kiện thì tiếp theo ký ức chung đậm đặc sẽ làm cho câu chuyện trở nên phong phú hoặc mở rộng ngay. Khoảng năm 1944, một nhà nghiên cứu đã khui ra tại một thư viện ở Memphis 40 tập của bộ Bách khoa đầu tiên về Tlon. Cho đến ngày hôm nay, người ta vẫn tranh luận xem sự phát hiện là ngẫu nhiên hay là những người chỉ huy của Orbis Tertius vẫn còn mơ hồ kia đã cùng cảm thấy nó. Điều thứ hai là sáng tỏ. Một số đặc điểm không thể tưởng được của tập mười một, (những ví dụ, sự cấp số nhân của những hronir) bị hạn chế hoặc giản lược đi ở bản in tìm thấy ở Memphis; thật có lý khi nghĩ rằng những sự xóa bỏ này tuân theo kế hoạch trưng bày một thế giới vốn không thể không so sánh được với thế giới thực tại. Sự tán phát các vật thể của Tlon ở những nước khác nhau sẽ hoàn thiện kế hoạch đó… Vấn đề là báo chí quốc tế cứ rùm beng nói không biết mệt về “những thành tựu”. Những sách giáo khoa, những tuyển tập, những bản tóm tắt, những bản dịch phỏng, những bản in được phép và những bản in trộm của Tác phẩm Lớn nhất của những con người đã đầy ắp và tiếp tục đầy ắp trái đất. Gần như ngay lập tức, thực tế đã phải nhượng bộ. Hiển nhiên là trái đất khao khát nhượng bộ. Đã mười năm nay, chỉ cần bất kỳ sự đối xứng nào với diện mạo của trật tự (chủ nghĩa duy vật biện chứng, chủ nghĩa bài Do Thái, chủ nghĩa phát xít) cũng đủ làm vui lòng những con người. Vì sao không chinh phục Tlon, không chinh phục sự sáng tỏ về một thế giới có trật tự vừa tỉ mỉ lại vừa rộng lớn? Thật là vô ích việc trả lời rằng thực tế cũng đã được sắp đặt trật tự rồi. Có thể là như thế nhưng để phù hợp với các luật lệ thần thánh - tôi dịch là luật lệ vô nhân - chúng ta chẳng bao giờ ngừng tiếp nhận. Tlon là một mê cung lộ, nhưng là một mê cung lộ do con nguời sắp đặt lên, một mê cung lộ được dành cho con người giải mã nó.

Sự tiếp xúc và nơi cư ngụ của Tlon đã làm cho thế giới này tan rã. Hào hứng trước nỗi đam mê của nó, nhân loại đã quên và lại quên rằng đó là đam mê của các kỳ phùng địch thủ chứ đâu là của các thiên thần. Thứ ngôn ngữ nguyên thủy của Tlon đã bước vào các trường học; cái nền giáo dục về lịch sử hài hòa và chứa đầy những giai thoại cảm kích của nó đã làm tiêu ma lịch sử từng dắt dẫn tuổi thơ tôi; trong các ký ức một quá khứ hư tưởng đã chiếm chỗ của quá khứ khác, một quá khứ mà chúng ta chẳng biết gì hết một cách chính xác (ngay cả một cách giả tạo đi nữa). Tiền cổ học, dược học, kiến trúc học đã thay đổi. Vì tôi hiểu rằng sinh vật học và toán học vẫn giữ được tên của chúng… Một vương triều ly tán cô đơn đã làm thay đổi bộ mặt trái đất. Nhiệm vụ của nó vẫn tiến triển: nếu những dự kiến của chúng ta không sai lầm, từ nay đến một trăm năm sau, sẽ có ai đó phát hiện ra cả trăm tập của bộ Bách khoa thứ hai về Tlon.

Thế là khi ấy tiếng Anh, tiếng Pháp, tiếng Tây Ban Nha sẽ biến khỏi hành tinh. Thế giới sẽ là Tlon. Tôi không phục tùng. Trong những ngày chộn rộn ở khách sạn Ađrôghê, tôi vẫn tiếp tục xem lại một bản dịch khó hiểu theo bút pháp Quevedo (mà tôi không nghĩ sẽ đưa in) của cuốn sách Urn Burial của Browne[80].

EMMA ZUNZ

Ngày 14 tháng Giêng năm 1922, khi từ nhà máy dệt Tarbuch và Loewenthal trở về nhà, Emma Zunz đã thấy ở cuối phòng chờ một phong thư được gửi từ nước Brazin. Lá thư cho cô biết tin cha cô đã chết. Con tem và chiếc bì thư đã đánh lừa cô ngay từ khi mới nhìn thấy. Sau đó lối viết chữ lạ hoắc đã làm cô lo lắng. Chỉ độ khoảng tám hay mười dòng chữ nguệch ngoạc đã choán hết trang giấy. Cô đọc thư thấy nói rằng ngài Maier phải vào viện vì uống nhẩm thuốc và đã tạ thế hôm mồng 3 tháng này tại bệnh viện Bage. Một người bạn tù cùng phòng với cha cô đã khẳng định tin đó. Đó là ông Fein hay Fain nào đó, người Rio Grande, người không thể biết rằng lá thư đó đã đến tay con gái người quá cố.

Emma để rơi tờ giấy. Ấn tượng đầu tiên của cô là ấn tượng về sự khó chịu nơi bụng và ở hai đầu gối; sau đó là ấn tượng về tội lỗi mù quáng, về sự không có thực, về rét buốt, về nỗi sợ. Cuối cùng, Emma có cảm tưởng mình mong ngày mai đến ngay. Ngay sau đó cô hiểu rằng sự mong mỏi đó là vô ích bởi vì cái chết của cha cô là cái duy nhất xảy ra trong thế gian này và nó sẽ xảy ra liên tục không ngừng nghỉ. Cô cúi xuống nhặt tờ giấy rồi đi về phòng. Emma quẳng tờ giấy vào trong thùng làm như thể cô đã biết mọi chuyện cuối cùng rồi.

Trong bóng tối vừa mới bắt đầu, Emma khóc cho cái chết của Manuel Maier, người mà trong những ngày hạnh phúc trước đây có tên là Manuel Zunz. Cô nhớ những ngày hè tại một điển trang gần Gualeguay, cô nhớ (đúng hơn là cô nhớ) bà mẹ, nhớ ngôi nhà xinh xinh ở Lanus mà người ta đã cướp mất, nhớ những hình trám màu vàng được trang trí của một cửa sổ, nhớ chiếc xe tù, nỗi nhục, nhớ những kẻ nặc danh của bài báo nhan đề: Kẻ thụt quỹ; cô nhớ, (chẳng bao giờ cô quên điều đó) rằng trong đêm cuối cùng cha cô đã thề rằng kẻ ăn cắp là Loewenthal. Loewenthal, Aarón Loewenthal, trước đây là một trong những nhân viên và giờ đây là ông chủ của nhà máy. Từ năm 1916, Emma giữ kín điều bí mật đó. Cô không nói cho ai biết ngay cả bạn gái thân nhất, cô Elsa Urstein. Có lẽ cô muốn lẩn tránh câu chuyện nan giải này. Có lẽ cô biết rằng điều bí mật đó là mối liên hệ giữa cô và kẻ vắng mặt. Loewenthal vẫn chưa hề biết rằng cô đã biết. Từ câu chuyện bí mật này mà Emma Zunz lại cảm nhận được sức mạnh của riêng mình.

Đêm ấy cô không ngủ và khi ánh ban mai soi rõ khung cửa sổ thì kế hoạch của cô cũng đã hoàn thành. Cô muốn rằng ngày hôm ấy, với cô nó dài như vô tận, sẽ qua đi như mọi ngày khác. Ở nhà máy dư luận xôn xao về một cuộc đình công. Như mọi khi, Emma tuyên bố phản đối bạo lực. Vào lúc sáu giờ chiều, khi đã đến giờ làm việc, cùng với Elsa, cô tới câu lạc bộ phụ nữ. Ở đấy có thể dục mềm dẻo và bể bơi. Các cô ghi tên. Emma phải nhắc đi nhắc lại họ và tên mình, phải đáp lại những lời đùa tếu tục tĩu. Cùng với Elsa và cô em út của chị em nhà Kronfuss, cô tranh luận với họ xem hôm chủ nhật này nên đi coi phim nào. Sau đó bọn họ nói chuyện về người yêu và chẳng một ai đợi Emma nói. Tháng Tư tới cô sẽ tròn mười chín tuổi nhưng bọn đàn ông vẫn chỉ đợi ở cô một nỗi sợ hãi gần như bệnh lý… Trở về nhà, cô nấu nồi canh khoai lẫn với rau cải. Cô ăn cơm sớm rồi đi nằm và tự ép mình phải ngủ. Ngày thứ sáu, 15 tháng Giêng đã trôi qua một cách thận trọng và tẻ nhạt.

Ngày thứ bảy, sự nôn nóng đã đánh thức Emma dậy. Đối với cô, ngày hôm ấy là một ngày thanh nhàn đặc biệt và cô không phải lo lắng. Chẳng còn gì để cho cô phải hoạch định, phải suy nghĩ. Chỉ vài giờ nữa, cô sẽ đạt tới sự đơn giản của các hành động. Cô đọc báo thấy nói rằng đêm ấy con tàu Nordstjaman, của Malmo, sẽ nhổ neo tại cầu cảng số 3. Cô gọi điện thoại cho Loewenthal xin gã tiếp mình vào buổi tối tại văn phòng để báo cho y biết tin tức về cuộc đình công. Cô muốn đến vào giờ đó để không một ai biết mình lẻn đi mật báo cho chủ nhà máy tin tức về cuộc đình công của công nhân. Được lời như cởi tấm lòng, Loewenthal đồng ý tiếp riêng cô và cô hứa sẽ đến văn phòng gã vào lúc sẩm tối. Khi nói chuyện điện thoại, giọng cô run rẩy, rất phù hợp với tình huống của kẻ sắp đi tố giác. Buổi sáng ngày thứ bảy ấy không có một sự kiện đáng ghi nhớ nào xảy ra. Cô làm việc cho tới 12 giờ, sau đó cô xác tín những chi tiết cần thiết cho cuộc dạo chơi ngày chủ nhật với Elsa và Perla Kronfuss. Sau khi ăn trưa xong, cô nằm nghỉ và nhẩm lại kế hoạch đã được vạch ra. Cô nghĩ rằng giai đoạn cuối sẽ ít rùng rợn hơn giai đoạn đầu và không còn nghi ngờ gì, hành dộng sắp xảy ra sẽ để lại trong cô dư vị ngọt ngào của chiến thắng và công lý. Bỗng nhiên với vẻ thảng thốt, cô vùng dậy, đi tới chiếc hòm đựng quần áo. Cô mở hòm, lá thư của Fain cô để đêm qua vẫn ở dưới tấm ảnh chân dung của Milton Sills. Không một ai có thể nhìn thấy lá thư. Cô đọc lá thư rồi xé vụn.

Việc làm sáng tỏ những sự kiện chiều hôm đó thật là khó và có lẽ cũng không phải lúc. Một sự tham dự của yếu tố gian trá là không đúng sự thật. Làm sao có thể làm sáng tỏ một hành động mà ngay chính kẻ thực thi cũng không tin? Làm sao khôi phục lại cái sự kiện náo động ngắn ngủi khi mà hôm nay ký ức của Emma Zunz đã quên và nhầm lẫn? Emma sống trong tòa nhà Almagro, trên đường Linier. Cô chứng thực với chúng tôi rằng buổi chiếu ấy cô ra chơi ngoài cảng. Có lẽ, tại bãi dạo chơi Tháng Bảy tạp nham ấy, hình bóng của cô được nhân lên trong các tấm gương, được hiển hiện trong ánh sáng những ngọn đèn, bị lõa lồ trước những con mắt háu gái, nhưng có lẽ có lý hơn cả là phải phỏng đoán rằng ngay từ đầu cô đã sai lầm bởi khung cảnh ồn ĩ của bãi dạo chơi này. Cô đã bước vao hai hay ba quán rượu, nhìn thấy cảnh dơ dáy hay đúng hơn nhưng thao tác của những người đàn bà. Cuối cùng cô gặp các thủy thủ của tàu Nordstjarnan. Gặp một thủy thủ trẻ măng cô sợ anh ta đòi hỏi mình phải vuốt ve chiều chuộng, vì thế cô chọn người khác, thấp hơn cô và có vẻ thô lỗ hơn để nỗi sợ không bị suy giảm đi. Gã dẫn cô đi qua một cửa, sau đó một sân đang ồn ào, đến một cầu thang rồi một phòng chờ (ở đây có một tấm kính mờ được trang trí bằng những hình trám nổi y hệt như cửa sổ ngôi nhà ở đường Lanus), cuối cùng đến một hành lang rỗi tới một cửa mà sau khi cô vào đã được đóng lại. Những hành động nghiêm trọng lại diễn ra ở bên ngoài thời gian là bởi vì trong chúng cái quá khứ liền kề dừng lại như thể bị thời tương lai đập vỡ, là bởi vì các phần vốn tạo nên câu chuyện không ăn nhập với nhau.

Trong thời gian ở ngoài thời gian ấy, trong cái sự chộn rộn những cảm giác rời rạc và hãi hùng ấy, có phải chỉ một lần Emma Zunz đã nghĩ tới người chết từng là nguyên nhân dẫn tới sự xả thân không? Về phần mình, tôi chắc tin rằng cô đã nghĩ một lần và trong thời khắc đó kế hoạch của cô bị đe dọa trở thành vô vọng.

Cô nghĩ (cô đã không thể nghĩ) rằng cha cô đã gây nên chuyện khủng khiếp cho mẹ cô và giờ đây người ta lại gây cho cô. Emma hơi ngạc nhiên nghĩ đến điều đó và ngay lập tức cô trốn vào cơn chóng mặt. Gã đàn ông, là người Thụy Điển hay người Phần Lan cũng chẳng rõ lắm, không nói tiếng Tây Ban Nha. Đối với cô gã là một cái cưa còn cô đối với gã cũng vậy thôi. Nhưng cô đem lại khoái lạc cho gã còn gã mang lại cho cô công lý.

Khi còn lại một mình, không vội mở mắt ngay. Tiền mà gã đàn ông trả nằm gọn trên bàn đèn. Emma vùng dậy cầm lấy tiền rồi xé ngay như cô đã xé toạc phong thư trước đây. Xé tiền, đó là một hành động tội lỗi, cũng như ném bánh đi vậy. Emma hối hận. Đó là một hành động kiêu hãnh và trong ngày hôm ấy… Nỗi lo sợ tan biến trong nỗi buồn thấm đẫm khắp người cô, trong nỗi tởm lợm. Nỗi tởm lợm và nỗi buồn cùng cầm tù cô nhưng Emma đã từ từ đứng dậy và bắt đầu mặc quần áo. Trong căn phòng mọi đồ vật đã mờ nhạt đi. Ánh hoàng hôn cuối cùng đã tắt. Cô đã có thể ra đường mà chẳng sợ người ta nom thấy. Và tại đầu phố cô lên xe khách đi về phía tây thành phố. Để phù hợp với kế hoạch của mình, cô chọn chỗ ngồi ở phía trước để không ai nhìn rõ mặt mình. Cô đi qua những xóm chợ nghèo nàn và ảm đạm, cô nhìn chúng và quên ngay tức khắc. Cuối cùng, cô đã đặt chân lên một trong những đầu phố Warnes. Nỗi mệt nhọc bỗng chốc trở thành sức mạnh của cô một cách phi lý, bởi vì nó buộc cô phải tập trung tư tưởng vào những chi tiết của cuộc mạo hiểm, đồng thời nó giúp cô che giấu mục đích của mình.

Đối với tất cả mọi người, Aaron Loewenthal là một người đứng đắn. Đối với rất ít người thân của gã, Aaron Loewenthal là một kẻ tham lam. Gã sống một mình trên lầu cao nhà máy. Gã giàu có lên nhờ việc đuổi dân ven đô. Gã đặc biệt sợ kẻ trộm: trong sân nhà máy có một con chó to và trong ngăn kéo bàn làm việc gã để một khẩu súng lục. Không ai là không biết chuyện này. Năm ngoái, gã khóc lóc thảm thiết trước cái chết bất ngờ của người vợ - người đã đem về cho gã cả một món hồi môn lớn! Nhưng tiền mới thực sự là nỗi đam mê của gã! Gã biết giữ tiền hơn là kiếm ra tiền. Gã là một người mộ đạo và tin rằng Thượng đế - luôn cho mình đặc ân, chính vì vậy gã dốc lòng cầu kinh. Giờ đây, với thân hình cao to, cái đầu hói, hai gò má cao, hàm râu hung bạc, gã đứng bên cửa sổ chờ cô công nhân Zunz sẽ mật báo tin tức đáng tin cậy về cuộc đình công.

Gã nhìn thấy cô Emma Zunz đẩy cổng, đi qua sân lúc sẩm tối. Gã nhìn thấy cô quay một vòng hẹp khi con chó bị xích cất tiếng sủa vang. Đôi môi của Emma mấp máy y hệt đôi môi người đang lẩm nhẩm cầu kinh. Đôi môi ấy mệt mỏi, lắp đi lắp lại bản án tử hình mà ngài Loewenthal có lẽ đã nghe thấy trước khi chết.

Sự việc diễn ra không theo đúng như điều Emma Zunz tưởng tượng. Đêm trước cô nằm mơ nhiều lần, thấy mình kiên quyết chĩa nòng súng lục vào kẻ gây tội ác, buộc gã phải thú nhận tội lỗi và thấy mình nói rõ mưu chước táo bạo của mình để công lý của Thượng đế thắng công lý của con người. (Không phải vì sợ mà là vì một công cụ của công lý, cô không muốn mình bị trừng phạt). Sau đó, viên đạn găm vào ngực và kết liễu số phận của Loewenthal. Nhưng sự việc đã không diễn ra như vậy.

Đứng trước Aaron Loewenthal, còn hơn cả việc khẩn trương trả thù cho cha, Emma cảm thấy cần phải nhanh chóng trả thù ngay cho nỗi nhục mà chính mình phải gánh chịu. Sau nỗi nhục ấy, cô không thể không giết gã. Cô cũng không có thời giờ để mà đóng kịch. Cô ngồi xuống, vẻ bẽn lẽn cô xin lỗi Loewenthal; cô gợi lại những ràng buộc của lòng trung thành, cô nói ra một số tên người khiến gã hiểu ra tên những người khác, rồi đột nhiên cô dừng lại cứ như thể nỗi sợ đã chiến thắng cô. Cô đã khiến Loewenthal ra khỏi phòng đi kiếm cho mình một cốc nước. Khi gã từ nhà bếp trở lại, Emma Zunz đã lẩy được khẩu súng lục nặng từ trong ngăn kéo ra. Cô bóp cò hai lần liền. Cái thân hình to lớn đồ gục xuống đánh rầm một tiếng y như tiếng pháo nổ và khói súng như đã làm cho gã tan thây. Cốc nước vỡ tan. Khuôn mặt gã nhìn cô vẻ thảng thốt và đầy giận dữ. Miệng gã vẫn có thể chửi rủa cô bằng tiếng Tây Ban Nha. Những lời tục tĩu không ngừng tuôn ra. Emma buộc phải nổ súng thêm lần nữa. Ở dưới sân con chó bị xích cất tiếng sủa vang. Một dòng máu phun ra thấm đẫm đôi môi dâm đãng của gã, làm bẩn hàm râu của gã. Emma bắt đầu bản cáo trạng từng được chuẩn bị (“Tôi đến đây là để trả thù cho cha tôi và tôi sẽ không bị người ta trừng phạt…”) nhưng cô không kịp đọc hết vì ngài Loewenthal đã chết rồi. Chẳng bao giờ gã kịp hiểu điều đó.

Tiếng chó sủa chói tai nhắc cô rằng cô không thể nghỉ ngơi. Cô vội vàng làm cho chiếc đi văng bừa bộn, tháo cúc chiếc áo khoác của tử thi, tháo cặp kính gã đeo rồi đặt nó vào hộp ở trên bàn. Sau đó cô gọi điện thoại và lắp đi lắp lại điều mà cô đã nhắc đi nhắc lại rất nhiều lần như thế này: Đã xảy ra một chuyện khủng khiếp… Ngài Loewenthal đã gọi tôi đến đây với cái cớ có cuộc đình công… Ngài đã hiếp tôi và tôi đã giết ngài rồi…”.

Câu chuyện thật không thể tin được nhưng nó đã thuyết phục được tất cả bởi vì nó có chứng cớ rõ ràng. Giọng điệu của Emma là chân thực. Nỗi hổ thẹn là chân thực. Nỗi căm thù là chân thực. Và cả vụ cưỡng dâm mà cô phải chịu cũng rất chân thực. Chỉ có hoàn cảnh, thời gian xảy ra câu chuyện là không đúng sự thực mà thôi.

CÔNG VIÊN NHỮNG LỐI ĐI RẼ HAI NGẢ

Tặng Victoria Ôcampo

Ở trang 22 bộ Lịch sử chiến tranh châu Âu của tác giả Liddell Hart, người ta thấy nói rằng một cuộc tấn công của 13 sư đoàn Anh (được một ngàn bốn trăm khẩu đại bác yểm hộ) nhằm phá vỡ trận tuyến Serre - Montauban đã được vạch kế hoạch cho ngày 24 tháng Bảy năm 1916 và nó phải chậm đến sáng ngày hai mươi chín. Những trận mưa rào như trút nước (đại úy Liddell Hart ghi chép) đã gây ra sự chậm trễ ấy - dĩ nhiên chẳng có ý nghĩa gì cả - Lời tuyên bố sau đây, từng được tiến sĩ Vũ Tuấn, cựu giáo sư tiếng Anh của trường Hochschule ở Thanh đảo đọc, đọc lại và khẳng định, rọi chiếu một ánh sáng nghi ngờ vào vụ này. Thiếu mất hai trang đầu.

“… và ta treo ống nói. Ngay sau đó lập tức ta nhận ra cái giọng nói đã trả lời bằng tiếng Đức. Đó là giọng của đại úy Richard Madden. Tại văn phòng của Viktor Runeberg, Madden muốn nói đến kết cục của những ham muốn của chúng tôi - nhưng điều ấy hình như cũng rất thứ yếu thôi, hoặc giả với ta là như vậy - đồng thời cũng là sự kết liễu cuộc đời chúng tôi. Y muốn nói rằng Runeberg đã bị bắt, hay đã bị giết rồi.[81] Trước lúc mặt trời ngày hôm đó xế bóng, chính tai họa ấy cũng xảy ra với ta. Madden là người tàn nhẫn. Đúng hơn, y buộc phải tàn nhẫn. Là người Ailen phục tùng mệnh lệnh của nước Anh, cái con người vốn bị cho là u tối và có lẽ còn là phản bội, làm sao lại không vớ lấy và cảm ơn cái ân huệ mầu nhiệm này: sự phát giác, việc bắt bớ, có lẽ cả cái chết của hai đại diện đế quốc Đức? Ta trèo lên phòng mình? Ta trèo lên phòng mình, rồi dùng chìa khóa khóa trái cửa lại một cách vô ý thức, rồi vật ra nằm ngửa trên chiếc giường sắt nhỏ hẹp. Trong khung cửa sổ, vẫn những mái nhà quen thuộc và mặt trời vẫn bị mây che lúc sáu giờ chiều. Ta thấy dường như không thể tin được rằng cái ngày hôm đó dù không hề có điềm báo cũng chẳng có dấu hiệu nào là ngày của cái chết tàn nhẫn của ta. Bất kể người cha đã quá cố, bất kể việc ta từng là đứa trẻ trong công viên hài hòa ở Hải Phong, lúc này đây ta lại chết được sao? Sau đó ta nghĩ rằng tất cả những gì xảy ra đúng lúc với một ai đó thì giờ đây đã đúng lúc xảy ra với ta. Hàng thế kỷ của hàng thế kỷ và chỉ trong lúc này đây những sự kiện đã xảy ra; vô vàn con người, trong không trung, trên mặt đất và trên biển, và tất cả những gì vốn xảy ra với ta thì thực tế đã xảy ra… Ký ức khó chịu về bộ mặt ngựa của Madden đã xóa đi những ý nghĩ tản mạn ấy. Giữa lòng căm thù và nỗi sợ của mình (giờ đây để cập đến nỗi sợ với ta không quan trọng: bây giờ ta chế nhạo thằng Richard Madden, bây giờ cổ họng ta đang thèm sợi dây thòng lọng). Ta nghĩ rằng cái gã quân nhân huênh hoang và hạnh phúc kia không nghi ngờ rằng ta có Bí mật. Đó là tên của địa điểm quý giá của trận địa pháo mới của quân Anh hướng về Ancre. Một con chim bay rạch sáng bầu trời xám ghi và ta đã háo hức thể hiện nó thành một chiếc máy bay và chiếc máy bay ấy thành rất rất nhiều máy bay (trên bầu trời Pháp) để tiêu diệt bãi pháo bằng những trái bom rơi thẳng xuống. Nếu như miệng ta, trước khi bị một viên đạn bắn vỡ toác ra, có thể gào to lên cái tên ấy để cho người ta nghe nó bằng tiếng Đức… Giọng nói của ta yếu quá. Làm sao có thể làm cho nó đến tận tai của Thủ Lĩnh đây? Đến tận tai con người bệnh hoạn và thù hận, vốn không biết Runeberg và ta mà chỉ biết rằng chúng ta đang có mặt ở Staffordshire và rằng Ngài đợi tin tức chúng ta một cách vô ích trong văn phòng của mình ở Berlin bằng cách tha hồ tìm kiếm trên các tờ báo… Ta nói to lên: ta nên chạy đi thôi. Trong một sự thanh tĩnh hoàn hảo vô tích sự ta lặng lẽ đứng dậy, cứ như thể cái thằng Madden đang bẫy ta. Một cái gì đó - có lẽ lòng hãnh diện buộc ta phải kiểm tra xem các biện pháp của mình hoàn toàn được giữ kín - bắt ta lục lại cái túi mình. Ta đã thấy cái mình biết rằng sẽ thấy. Chiếc đồng hồ Mỹ, sợi dây ni-ken với đổng tiền vuông, chùm chìa khóa với những chìa khóa tin cẩn vô ích của văn phòng Runeberg, cuốn sổ tay, một bức thư mà ta quyết định hủy ngay tức thì (và đã không hủy), một chiếc mũ miện, hai đồng shelin và một số đồng penique[82], chiếc bút chì xanh - đỏ, khăn mặt, khẩu súng lục với một viên đạn. Ta giương nó lên và vẩy vẩy nó mấy cú lấy can đảm. Ta lơ mơ nghĩ rằng: tiếng súng lục có thể nghe được từ rất xa. Trong mười phút, kế hoạch của ta đã chín muồi. Nữ nhân viên trực điện thoại đã cho ta tên của người duy nhất đủ khả năng truyền tin đó: ông ta sống ở ngoại ô Fenton, cách một nửa giờ xe lửa.

Ta là một người đàn ông hèn nhát. Bây giờ ta nói ra điều đó. Vì giờ đây ta đã thực hiện đến cùng một kế hoạch mà không một ai sẽ không đánh giá nó là mạo hiểm. Ta hiểu rằng việc thực hiện nó là rất đáng sợ. Ta làm không vì nước Đức, không. Cái đất nước dã man ấy chẳng quan trọng gì đối với ta vì nó đã biến ta thành một tên gián điệp. Hơn nữa, ta biết một ông người Anh - một con người khiêm tốn - mà với ta, ông không kém thi sĩ Goethe. Trước một giờ ta đã không nói chuyện với ông, nhưng trong khoảng một giờ nữa ông sẽ là Goethe… Ta làm điều đó là vì cảm thấy rằng Thủ Lĩnh hơi sợ những người thuộc chủng tộc ta - sợ vô vàn những bậc tiền bối vốn hội tụ trong ta. Ta muốn chứng minh cho Người biết rằng một người da vàng có thể cứu quân đội của ngài. Ngoài ra, ta nên trốn thoát khỏi tay đại úy. Bàn tay và giọng nói của y có thể gõ lên cửa phòng ta bất cứ lúc nào. Ta mặc quần áo mà không hề gây tiếng động, ta tạm biệt mình ở trong gương, ta xuống tầng trệt, và dõi nhìn con đường vắng lặng, ta bước ra khỏi nhà. Ga xe lửa không xa nhà bao lắm, nhưng ta quyết định gọi một chiếc xe. Ta cho rằng như vậy đỡ nguy hiểm hơn, sự việc là thế này: ở ngoài đường vắng ta cảm thấy mình cứ lộ ra mồn một không thoát khỏi tai mắt kẻ khác. Ta nhớ rằng ta bảo tài xế hãy đỗ xe lại trước khi đến nhà ga trung tâm một đoạn đường. Ta chậm rãi xuống xe trong tư thế tự tin và hơi vất vả, ta sẽ đến làng Ashgrove, nhưng lại lấy một vé đến ga xa hơn. Chỉ trong vòng ít phút nữa con tàu sẽ khởi hành vào lúc tám giờ năm mươi phút. Ta rảo bước nhanh; con tàu sắp tới sẽ khởi hành lúc tám giờ rưỡi. Không có một ai trên đường ke. Ta băng qua các toa xe, ta còn nhớ mấy người lao công, một phụ nữ mang tang, một thanh niên đang háo hức đọc Asnales của Tacito, một người lính bị thương và hạnh phúc. Cuối cùng các toa xe chuyển động. Một gã đàn ông mà ta quen biết vô ích chạy theo đoàn tàu cho đến cuối đường ke. Đó là đại úy Richard Madden. Hú vía, ta thu người lại ngồi nép về phía bên kia chiếc ghế, xa hẳn cái cửa kính đáng sợ.

Từ sự chết hụt này ta bước sang một niềm hạnh phúc gần như hèn hạ. Ta tự bảo mình rằng cuộc đấu tay đôi của mình đã xảy ra và vào lúc giễu cợt cuộc tấn công của kẻ thù mình ta đã thắng bước đầu dù phải nhờ tới bốn mươi phút, dù phải nhờ một cú may mắn ngẫu nhiên. Ta lập luận rằng chiến thắng nhỏ nhoi ấy báo trước thắng lợi hoàn toàn. Ta lập luận rằng nó không nhỏ vì rằng nếu không nhờ sự phân biệt quý giá của giờ tàu chạy ngầm giúp thì ta đã ở trong nhà tù hoặc đã chết rồi. Ta cho rằng (không kém phần giả dối) hạnh phúc hèn nhát của mình chứng tỏ rằng ta là người đủ khả năng thực hiện đến cùng một cú mạo hiểm. Từ tính yếu đuối ấy ta đã huy động những sức mạnh không rời bỏ mình. Ta nhìn thấy trước rằng con người ngày càng lao vào làm những công việc bạo liệt hơn; chẳng bao lâu thế giới sẽ chỉ còn lại đám lính tráng và tướng cướp thôi; ta liền khuyên họ thế này: Kẻ thực thi công việc bạo tàn nên nghĩ rằng công việc ấy đã được thực hiện rồi, nên hãy quy phục một tương lai vốn không thể xóa bỏ như quá khứ. Ta đã làm như vậy trong lúc đôi mắt người chết của mình xem xét lại sự ảnh hưởng của ngày hôm đó có lẽ là ngày cuối cùng và cái mông lung của đêm tối. Tàu hỏa chạy êm ru giữa những cây fresno. Nó dừng lại gần như ở giữa đồng ruộng. Không một ai gào to lên để thông báo tên nhà ga. Ashgrove phải không? Ta hỏi mấy chú nhóc đứng ở đường ke. Đúng là Ashgrove đấy, bọn nhóc trả lời. Ta xuống tàu.

Một ngọn đèn soi rọi xuống đường ke, nhưng mặt của lũ trẻ lại khuất trong vùng tối. Một đứa hỏi ta: Ông đến nhà tiến sĩ Stefan Albert phải không? Không đợi câu trả lời, đứa khác nói luôn: Ngôi nhà ở cách xa đây, nhưng ông sẽ không bị lạc đường nếu đi theo con đường ấy và tại mỗi ngã ba đường ông cứ việc rẽ trái. Ta gieo cho chúng một đồng tiền (đồng cuối cùng), rồi bước xuống mấy bậc đá và bước vào con đường vắng. Đáng buồn thay, con đường cứ xuống dốc. Đó là thứ đất nền, phía trên là cành lá đan xen nhau, vầng trăng tròn thấy ta dường như đang cùng đi với ta.

Trong chốc lát ta nghĩ rằng Richard Madden, bằng cách nào đó đã thâm nhập được ý định bất ngờ của mình rồi. Ngay tức thì ta đã hiểu rằng, điều đó là không thể. Lời khuyên luôn luôn rẽ trái khiến ta nhớ rằng đó là cách làm chung nhất để tìm ra cái sân trung tâm của những mê lộ cụ thể nào đó. Ta hiểu đôi chút về các mê lộ. Quả là không vô ích việc ta là chắt của cụ Thôi Bân. Cụ vốn là tỉnh trưởng Vân Nam và sớm từ quan để viết một cuốn tiểu thuyết còn nổi tiếng hơn cả Hồng Lâu Mộng, và để xây dựng một mê lộ sẽ làm cho tất cả mọi người đàn ông bị lạc trong đó. Cụ dành 13 năm cho những công việc nặng nhọc ấy nhưng bàn tay của một kẻ ngoại bang đã giết cụ, tiểu thuyết của cụ thì điên đảo và không một ai thấy mê lộ của cụ. Bên dưới những cây cối Anh quốc ta suy tư về cái mê lộ bị mất ấy: ta mường tượng ra nó không hề bị xâm phạm và còn nguyên vẹn ở trên đỉnh bí mật của một quả núi, ta mường tượng ra nó bị khỏa lấp bởi những đồng lúa hay ở dưới nước, ta mường tượng thấy nó vô tận chứ không phục thuộc vào lầu bát giác và những lối đi vòng vo, mà thuộc về những dòng sông, những tỉnh lẻ và những vương triều… Ta nghĩ đến một mê lộ của những mê lộ, đến một mê lộ vòng vo cứ lớn lên, lớn lên bao gồm cả quá khứ lẫn tương lai và bằng một hình thức nào đó nó còn ôm cả các hành tinh. Đắm đuối trong những tưởng tượng huy hoàng ấy, ta quên khuấy thân phận bị truy đuổi của mình. Trong một thời gian không chắc chắn ta nhận ra cái cảm giác trừu tượng về thế giới. Đồng ruộng mông lung và sống động, vầng trăng, phần còn lại của buổi chiều đang sống động trong ta; cũng như vậy cái dốc vốn hạn chế bất cứ khả năng mệt mỏi nào cũng cổ vũ ta. Buổi chiều thật là thân thương, vô tận. Con đường đi xuống và rẽ đôi giữa những đồng cỏ um tùm. Một thứ âm nhạc lảnh lói và âm thanh của nó cứ như thể đến rồi đi theo cơn gió rập rờn, thứ âm nhạc thấm đẫm những tàu lá thấm đẫm cả khoảng không xa xăm. Ta nghĩ rằng một người có thể là kẻ thù của tất cả mọi người, của mọi thời đại nhân loại nhưng không thể là kẻ thù của một nước, của những chú đom đóm, của những lời nói, của những công viên, những dòng nước, những buổi chiều tà. Thế là ta đã tới một cái cổng to cao hoen gỉ. Qua hàng chấn song ta nhận ra một vườn phong và một ngôi nhà. Ngay lập tức ta hiểu hai sự vật, cái thứ nhất thì tẻ nhạt, cái thứ hai hầu như không thể tin được: âm nhạc phát ra từ ngôi nhà ấy là âm nhạc Trung Hoa. Bởi thế, ta hoàn toàn chấp nhận không chút nghi ngờ. Ta không nhớ là ở cổng có một quả chuông, hoặc một nút bấm chuông hay là ta đã gọi cửa bằng cách đấm thình thình lên cánh cổng. Tiếng nhạc vẫn thánh thót ngân vang.

Nhưng một ngọn đèn bão từ cuối ngôi nhà thân thương đang tiến đến gần: một chiếc đèn tỏa sáng và thi thoảng chiếu sáng những thân cây, một ngọn đèn giấy có hình thù những chiếc trống và có màu mặt trăng. Một người đàn ông dáng người cao xách nó. Ta không nhìn thấy mặt ông vì ánh đèn làm lóa mắt ta. Ông mở cổng, và thong thả nói bằng tiếng mẹ đẻ của ta:

- Tôi thấy rằng cái ông Thi Bằng giàu lòng thương người định chữa trị nỗi cô đơn cho tôi. Chắc là ông muốn xem công viên.

Ta nhận ra đó là tên của một trong các viên lãnh sự của chúng ta và ta thảng thốt hỏi lại:

- Công viên nào kia?

- Công viên những lối đi rẽ hai ngả ấy!

Một cái gì đó khuấy động ký ức ta, với niềm tin không thể hiểu được ta hỏi:

- Có phải là công viên của cụ cố Thôi Bân của tôi không?

- Cố nội của ông à? Đó là cụ cố nội thông tuệ của ông à? Hãy theo tôi.

Con đường đẫm hơi sương bò dích dắc như những con đường của tuổi thơ ta. Chúng tôi đến một thư viện toàn sách Đông Tây. Ta nhận ra ngay một số tập bản thảo đóng bìa bọc lụa của bộ Bách khoa Thất lạc do Hoàng đế Thứ ba của triều Minh chỉ đạo biên soạn và không bao giờ cho in ấn. Đĩa hát quay tròn bên cạnh con phượng đồng. Ta cũng nhớ một chiếc bình này của gia đình và chiếc khác; trước đây nhiều thế kỷ, chúng có màu lam mà các nghệ nhân chúng ta mô phỏng từ các thợ gốm Ba Tư…

Stephen Albert mỉm cười quan sát ta. Ông người rất cao (như đã nói), thon thả, mắt màu ghi xám và bộ râu xám ghi. Trong ông có dáng vẻ của thầy tu, đồng thời cả dáng vẻ của thủy thủ. Sau đó ông nói với ta rằng ở Thiên Tân ông đã từng là nhà truyền giáo “trước khi muốn trở thành nhà ngôn ngữ học”.

Chúng tôi cùng ngồi xuống. Ta ngồi trên ghế divan và thấp, ông ngồi quay lưng ra cửa sổ và chiếc đồng hồ tròn treo trên cao. Ta dự tính kẻ truỵ lùng ta, đại úy Richard Madden sẽ chưa kịp đến đây trước một giờ đồng hồ. Quyết tâm vững chắc của ta có thể chờ được.

- Số phận của Thôi Bân là số phận đầy ngạc nhiên - Stephen Albert nói. Tỉnh trưởng của tỉnh nhà, tiến sĩ thiên văn học và chiêm tinh học, chuyên gia bình giải không mệt mỏi những cuốn sách tôn quý, một kỳ thủ, một thi sĩ và một thư pháp gia nổi tiếng; tất cả những thứ ấy cụ đã từ bỏ hết để viết một cuốn sách và xây dựng một mê lộ. Cụ từ bỏ những khoái lạc của sự áp chế, của sự phán quyết, cụ xa lánh giường êm nệm ấm, tiệc tùng linh đình và cả sự thông thái để đóng cửa trong mười ba năm ở Ngôi nhà Cô liêu Thanh tịnh. Khi cụ quá cố, những người thừa kế chỉ tìm thấy một chồng bản thảo lộn xộn. Gia đình, như ông có lẽ đã không quên, muốn hiến chúng cho thần lửa; nhưng người thực thi chúc thư của cụ - một tu sĩ Đạo Giáo hay Đạo Phật quyết giữ lại để in nó.

- Chúng tôi, những người thuộc dòng máu Thôi Bân - ta cãi lại - vẫn tiếp tục nguyền rủa cái vị tu sĩ ấy. Việc xuất bản cuốn sách đó là điên rồ. Cuốn sách là một mớ giấy mơ hồ của những trang viết mâu thuẫn. Một vài lần tôi đã xem kỹ: ở chương thứ ba nhân vật đã chết thế mà ở chương thứ tư nó vẫn sống nhăn răng. Còn về một công việc khác của cụ cô Thôi Bân, cái mê lộ của cụ…

- Đây là mê lộ. - Ông nói trong lúc chỉ cho ta thấy một bàn viết cao bóng nhẫy nước sơn.

- Một mê lộ bằng ngà! - Tôi thốt lên. - Một mê lộ bé tẹo.

- Một mê lộ những tượng trứng. - Ông đính chính. - Một mê lộ thời gian không thể nhìn thấy. Với tôi, người Anh man mọi, tôi đã được chứng nghiệm điều kỳ bí trong suốt ấy. Hơn một trăm năm, những chi tiết không thể khôi phục lại được, nhưng việc dự đoán điều đã xảy ra không phải là khó. Có lần Thôi Bân nói: Tôi về hưu để viết một cuốn sách. Lần khác, cụ lại bảo: Tôi về hưu để xây dựng một mê lộ. Mọi người đều nghĩ đó là hai công trình; mà không ai nghĩ rằng cuốn sách và mê lộ chỉ là một mà thôi. Ngôi nhà Cô liêu Thanh tịnh được dựng ngay ở trung tâm một công viên có lẽ um tùm cây cối; sự việc ấy có lẽ khiến cho người ta nghĩ đến một mê lộ vật chất. Thôi Bân tạ thế; không một ai sống trên những đất đai được mở mang vốn là của cụ đã gặp được mê lộ; sự lộn xộn điên đảo của cuốn tiểu thuyết đã khiến tôi nghĩ rằng đó là mê lộ. Hai hoàn cảnh đã đem đến cho tôi giải pháp trực diện của vấn đề. Một là: giai thoại kỳ lạ nói rằng Thôi Bân đã trực tiếp dự trù xây dựng một mê lộ vốn là vô cùng vô tận. Cái khác là một đoạn của bức thư mà tôi tìm thấy.

Albert đứng dậy. Ông quay lưng lại phía ta một lúc; mở một ngăn kéo của chiếc bàn viết sơn vàng đã ố đen. Ông quay lại, tay cầm một tờ giấy vốn trước màu đỏ nay đã phớt hồng và bị gấp tư. Quả nhiên tên tuổi lừng danh của thư pháp gia Thôi Bân là đúng. Ta đọc một cách nhiệt tình nhưng không thể hiểu những lời này từng được một người cùng huyết thống viết bằng lối chữ cẩn thận: Tôi để lại công viên những lối đi rẽ hai ngả của mỉnh cho vài hậu thế (chứ không cho tất cả). Ta lặng lẽ trao trả tờ giấy. Albert tiếp tục nói:

- Trước khi tìm thấy bức thư này, tôi đã tự hỏi: bằng cách nào một cuốn sách có thể là vô tận? Tôi không dự liệu một cách thức nào khác là cách thức của một cuốn sách chu kỳ, quay tròn. Một cuốn sách mà trang cuối cùng của nó giống hệt trang đầu tiên với khả năng tiếp tục một cách vô cùng vô tận. Tôi cũng nhớ cái đêm ở trung tâm của Một nghìn lẻ một đêm ấy, khi hoàng hậu Shahrazad (nhờ một sự lãng tâm thần bí của người chép sách) định nói về lịch sử Một nghìn lẻ một đêm một cách chính xác với nỗi sợ một lần nữa lại lặp lại cái đêm được nói tới và cứ như thế cho đến tận vô cùng. Tôi cũng nghĩ tới một tác phẩm (thuần túy ý tưởng) truyền kiếp, được truyền từ cha sang con, trong đó mỗi cá thể mới thêm vào một chương hoặc háo hức thận trọng sửa chữa lại từng trang của các bậc bề trên. Những dự tính ấy khiến tôi thú vị, nhưng không một dự tính nào, dù bằng một phương pháp xưa cũ, phù hợp với những chương mâu thuẫn của Thôi Bân. Trong trạng thái tự do ấy, từ Oxford người ta gửi cho tôi bản viết tay mà ông vừa xem. Tôi dừng lại, lẽ tự nhiên thôi, ở câu: Tôi để lại công viên những lối đi rẽ hai ngả của mình cho vài hậu thế (chứ không cho tất cả). Ngay lập tức tôi hiểu rằng: Công viên những lối đi rẽ hai ngả là một cuốn tiểu thuyết; câu vài hậu thế (chứ không cho tất cả) làm hiện ra trước tôi hình ảnh của sự rẽ hai ngả trong thời gian, chứ không phải trong không gian. Việc đọc lại tác phẩm một cách tổng quát đã khẳng định lý thuyết ấy. Trong tất thảy mọi sáng tạo, cứ mỗi bận phải đối mặt với những thay đổi khác nhau, người ta chọn một và bỏ đi những cái khác. Trong sự sáng tác văn chương rất rối rắm này, Thôi Bân đã chọn - một cách đồng thời cùng một lúc - tất cả. Và như vậy, ông đã sáng tạo ra những tương lai khác nhau, những thời gian khác nhau mà chúng cũng đồng thời sinh sôi, đồng thời rẽ hai ngả. Từ đó nảy sinh những mâu thuẫn của cuốn tiểu thuyết. Chúng ta nói rằng Phương có một bí mật; một kẻ lạ mặt gọi cửa nhà y; Phương quyết định giết hắn. Dĩ nhiên, có vài mở nút có thể có: Phương có thể giết kẻ đến không đúng lúc, kẻ đến không đúng lúc giết Phương, cả hai có thể thoát chết, cả hai có thể chết, v.v. và v.v. Trong tác phẩm của Thôi Bân tất thảy mọi kết thúc đều xảy ra; mỗi một kết thúc là điểm bắt đầu của sự rẽ hai ngả. Có lần, những lối đi của mê lộ ấy hướng về một điểm; ví như ông đến nhà này; nhưng ở một trong những quá khứ có thể có, ông là kẻ thù của tôi, rồi trong quá khứ khác, ông là bạn tôi. Nếu ông bằng lòng với cách phát âm của tôi, chúng ta sẽ đọc một số trang.

Trong quầng sáng rạng rỡ hình tròn của cây đèn bàn, gương mặt ông, không nghi ngờ, là gương mặt của một cụ già, nhưng có nét rắn rỏi và bất tử. Ông chậm rãi, thong thả, thận trọng đọc hai văn bản khác nhau của chính một chương sử thi. Ở văn bản thứ nhất, một đội quân vượt qua một quả núi cô quạnh tiến đến một trận đánh, cái nỗi sợ những tảng đá và bóng tối đã khiến quân lính coi thường cuộc sống và dễ dàng giành thắng lợi; ở văn bản hai, chính đội quân ấy vượt qua một quảng trường mà ở đó đang có một lễ hội; và đã dễ dàng giành chiến thắng. Với tấm lòng sùng phục chân thành ta nghe những câu chuyện ấy, có lẽ kém phần đáng khâm phục hơn là sự kiện cho thấy người cùng huyết thống với ta đã nghĩ ra chúng và rằng một người thuộc đế chế xa xưa đã trả chúng lại cho ta trong quá trình của một cuộc mạo hiểm đầy thất vọng, ở một hòn đảo ở phương Tây. Ta nhớ những từ cuối cùng, được lặp đi lặp lại trong mỗi văn bản cứ như một mệnh lệnh bí mật: Những người anh hùng đã chiến đấu như thế: trái tim đáng phục thì bình tĩnh, thanh kiếm thì quyết liệt, sẵn sàng giết và hy sinh.

Từ khoảnh khắc ấy ta cảm thấy ở quanh mình và ở trong chính con người tăm tối của mình một sự bừng nở vô hình và thiêng liêng. Không phải là sự bừng nở của những đội quân chia tách và song hành mà là một nỗi xao xuyến dễ hiểu nhất, thân thiết nhất và rằng bằng một hình thức nào đó chúng hiện hình. Stephen Albert tiếp tục câu chuyện:

- Tôi không tin rằng cụ cố nổi tiếng của ông chơi cái trò biến hóa một cách nhàn nhã. Tôi không chắc tin rằng cụ đã hy sinh mười ba năm cho sự thực thi bất tận của một thực nghiệm tu từ học. Ở đất nước ông, tiểu thuyết là một thể loại ngoài rìa; ở thời đại ấy nó là một thể loại đáng bị coi thường. Thôi Bân là một nhà tiểu thuyết thiên tài nhưng cụ cũng là một văn nhân vốn không coi trọng một nhà tiểu thuyết thuần túy. Bằng chứng của những người cùng thời với cụ cho thấy - và cuộc đời cụ đã thừa sức khẳng định - những sở thích triết lý, thần bí của cụ. Tranh luận triết học chiếm phần lớn tiểu thuyết của cụ. Tôi hiểu rằng từ tất thảy mọi vấn đề, không vấn đề nào cụ day dứt và làm việc như vấn đề khủng khiếp về thời gian. Vậy là, cái ấy là vấn đề duy nhất không hiện lên ở các trang của tiểu thuyết Công viên… Cụ cũng không dùng ngay cả cái từ thời gian muốn nói. Ông giải thích quan niệm tự nguyện ấy như thế nào đây?

Ta đưa ra vài giải pháp; tất cả đều không đầy đủ. Chúng tôi tranh luận. Cuối cùng, Stephen Albert nói với ta:

- Trong một câu đố mà đề tài của nó là cờ vua, từ nào là từ duy nhất bị cấm?

Ta suy nghĩ một lúc rồi trả lời:

- Từ cờ vua.

- Đúng rồi! - Albert nói. - Công viên những lối đi rẽ hai ngả là một câu đố vĩ đại, hay là một ngụ ngôn mà đề tài của nó là thời gian; nguyên nhân sâu xa ấy đã cấm cụ viện dẫn tên của nó. Luôn bỏ đi một từ, viện dẫn những ẩn dụ và những phép nói bóng hiển nhiên, có lẽ là biện pháp thích hợp nhất để chỉ ra nó. Đó là biện pháp sôi nổi nhất mà cụ đã thực hiện, tại mỗi một khúc ngoặt sôi trào của cuốn tiểu thuyết không mệt mỏi của cụ, là Thôi Bân khó hiểu. Tôi từng đối mặt với hàng trăm tập sách chép tay, tôi đã sửa các lỗi mà sự ngu dốt của những người chép sách đã đưa vào, tôi đoán ra chương trình của sự lộn xộn ấy, tôi đã thiết lập, tôi nghĩ rằng đã thiết lập được trật tự ban đầu của tiểu thuyết, tôi đã dịch toàn bộ tác phẩm, tôi chứng thực rằng cụ không sử dụng từ thời gian dù chỉ một lần thôi. Sự giải thích đã rõ ràng: Công viên những lối đi rẽ hai ngả là một hình ảnh không đầy đủ, nhưng không sai, của thế giới như Thôi Bân đã cảm thấy. Khác với Newton và Shopenhauer, cố nội của ông đã không tin vào thứ thời gian đơn tuyến, xác thực. Cụ tin vào những loại thời gian vô tận, vào mạng lưới cứ lớn lên dần và vần vụ đến chóng mặt của những thứ thời gian chia tách, hội nhập và song hành. Cái bẫy ấy của các thứ thời gian vốn tự đến gần, tự rẽ hai ngả, tự đứt đoạn hoặc tự quên lãng đi từng thế kỷ một, thứ thời gian ấy bao gồm tất thảy mọi khả năng. Chúng ta không tồn tại ở phẩn lớn các thời gian ấy; ở một số, ông tồn tại, còn tôi thì không; ở những số khác, tôi chứ không phải ông; ở số khác nữa, cả hai chúng ta. Trong lúc này, nhờ duyên may giúp tôi, ông đã đến nhà tôi; ở lúc khác, vào lúc đi qua công viên, ông thấy tôi chết rồi; ở lúc khác, tôi nói chính những lời này nhưng tôi là một thiếu sót, một bóng ma.

- Trong tất thảy, - ta nói mà không hể run rẩy - tôi cảm ơn ông và cảm phục sự sáng tạo lại công viên Thôi Bân của ông.

- Không phải trong tất thảy đâu. - Ông thầm thào nói với một nụ cười. - Thời gian liên tục rẽ hai ngả về vô vàn tương lai. Tại một trong những tương lai ấy tôi là kẻ thù của ông.

Ta lại cảm thấy sự trào dâng mà ta đã nói. Hình như ta thấy công viên ẩm ướt bao quanh ngôi nhà đang đầy ắp vô số những con người vô hình. Những người đó la Albert và tôi, bí mật, hối hả thực thi nhiệm vụ và đa dạng trong những tầm cao khác của thời gian. Ta mở to hai con mắt và một cơn ngái ngủ tan biến ngay. Trong công viên vàng và đen có mỗi một người; nhưng người ấy mạnh mẽ như một bức tượng, nhưng người ấy đang tiến lên theo lối đi và đó là đại úy Richard Madden.

- Tương lai đã hiện tồn - ta đáp - nhưng tôi là bạn ông. Tôi có thể kiểm tra lần nữa bức thư không?

Albert đứng dậy. Ông người cao mở ngăn kéo bàn viết cũng cao; ông quay lưng lại phía ta một lát. Ta đã chuẩn bị xong khẩu súng lục. Ta tuyệt đối cẩn trọng bóp cò: ngay lập tức Albert nổ tan xác không một tiếng kêu. Ta thể rằng cái chết của ông là tức thời: một cú nổ.

Những thứ khác là không có thật, là vô nghĩa. Madden cắt ngang câu chuyện và bắt ta. Ta bị phán quyết tội chết treo. Ta đã thắng một cách ghê gớm: ta lập thời thông báo cho Berlin biết tên bí mật của thành phố cần phải tấn công. Hôm qua máy bay đã giội bom nó; ta đọc tin đó trên chính những tờ báo đã đặt cho nước Anh sự kiện đau đầu này: nhà ngôn ngữ học thông thái Stephen Albert đã chết vì bị một kẻ lạ mặt hạ sát, kẻ đó là Vũ Tuấn. Thủ Lĩnh đã giải được sự kiện đau đầu ấy. Người biết rằng vấn đề của ta là chỉ ra (thông qua tiếng nổ vang dội của chiến tranh) cái thành phố được gọi tên là Albert và rằng ta không có biện pháp nào hơn là việc phải giết một người mang cái tên ấy: Người không hiểu (không một ai có thể hiểu) nỗi hối hận và mệt mỏi vô bờ của ta”.

BẢN THÔNG BÁO CỦA BRODIE

Trong một cuốn sách của tập thứ nhất bộ Nghìn lẻ một đêm (Londres, 1840) của Lane, mà ông bạn Paulino Keins thân mến kiếm cho tôi, chúng tôi thấy có một tập bản thảo chép tay mà giờ đây tôi dịch ra tiếng Tây Ban Nha. Lối viết chữ mềm mại uyển chuyển - nghệ thuật viết mà các máy chữ dạy chúng ta quên đi - cho phép ta phỏng đoán rằng toàn bộ bản viết tay này đã được viết trong cùng một ngày. Như đã biết, Lane không tiếc sức đưa ra những chú thích dài dòng, ở bên lề các trang có quá nhiều những chú giải, những dấu hỏi và đôi lúc cả những chỗ sửa chữa, mà chữ viết của chúng y hệt chữ viết của bản viết tay. Người ta đã bảo rằng những truyện ly kỳ của Shahrazad kém phần hấp dẫn hơn so với những tập quán của người theo đạo Hồi. Tôi không tìm hiểu được gì về David Brodie, ngoài điều ông là nhà truyền giáo người Ê-côt (Scotsman) sinh tại Aberdeen, từng rao giảng lòng tin Thiên Chúa giáo ở Trung châu Phi và sau đó ở một số vùng rừng của Brazil, miền đất đã mang đến cho ông ta sự hiểu biết tiếng Bồ Đào Nha. Tôi không biết ngày và địa điểm ông mất. Bản thảo này, theo tôi được biết, chưa bao giờ được ấn loát.

Tôi sẽ dịch một cách trung thành bản thảo này, một văn bản sáng tác bằng một thứ tiếng Anh không màu mè; tôi chỉ cho phép mình bỏ qua những đoạn trích dẫn Kinh Thánh và một đoạn miêu tả ly kỳ về các cách làm tình của người Yahoo mà trưởng lão đã kiêu hãnh đưa vào tiếng Latin. Bản thảo này thiếu mất trang đầu.

“Người Mlch[83] có nhà của mình ở miền đất nhan nhản những người - vượn. Tôi sẽ gọi người Mlch là Yahoo để bạn đọc của tôi không quên bản chất thú vật của họ và vì một sự phiên âm chính xác là không thể thực hiện được bởi trong ngôn ngữ thô thiển của họ thiếu hẳn các nguyên âm. Các cá thể của bộ lạc không quá bảy trăm người kể cả người Nr vốn sống ở mãi phía nam giữa những đồng cỏ bao la. Con số mà tôi đưa ra chỉ là phỏng đoán thôi, bởi vì trừ nhà vua, hoàng hậu và các thầy pháp, những người Yahoo ngủ bất cứ chỗ nào khi đêm tối thộp ngực họ, họ không ngủ ở một nơi cố định nào. Sốt rét và các cuộc xâm chiếm thường xuyên của lũ người - vượn đã làm cho số đàn đó ngày một ít đi hơn. Chỉ có rất ít người có tên. Để gọi nhau, họ lăn lộn trong bùn. Chính tôi đã nhìn thấy những người Yahoo, để gọi nhau, đã nằm xuống đất và lăn lộn trên đất. Về hình thể mà nói họ không khác những người Kroo, trừ cái trán thấp và màu đồng đã hoe lên làm giảm thiểu màu da đen của họ. Để ăn họ ẩn mình đi hay nhắm mắt lại; những việc khác họ công khai làm trước mắt mọi người, y như các nhà triết học trơ trẽn vậy. Họ ăn sống nuốt tươi xác chết của các thấy pháp và các đức vua để khiến cho phẩm hạnh của họ giống như phẩm hạnh của các đấng tối cao kia. Tôi khinh ra mặt cái tập quán đó của họ; họ liền vỗ mồm và vỗ bụng có lẽ để nói rằng những người chết cũng là thức ăn, hoặc là để tôi hiểu rằng tất cả những gì mà chúng ta ăn xét về lâu dài mà nói đều là thịt người cả đấy.

Trong các cuộc chiến, họ dùng đá để xây thành và những lời thần chú mầu nhiệm. Họ cứ trần truồng mà đi lại; những nghệ thuật về may mặc và xăm mình còn xa lạ với họ.

Đáng phải để ý đến sự kiện này: để lợi dụng một cao nguyên bằng phẳng và xanh tươi cây cỏ, nơi có những con suối nước trong veo và những cây cao xòe tán che bóng mát, họ quần cư tại các đầm lầy bao quanh chân cao nguyên, như để giải cơn nóng gay gắt của cái nắng xích đạo và không khí ngột ngạt.

Các bờ sông gồ ghề hiểm trở và chúng tạo thành một loại tường thành để chống lại bọn người - vượn. Tại những vùng đất cao thuộc xứ Scotland (Xcotlen), các làng đã xây thành trì của mình ở trên đỉnh một quả đồi; tôi đã tán dương cách làm này với các thầy pháp để họ bắt chước mà làm nhưng vô ích. Tuy nhiên, họ cho phép tôi dựng một túp lều trên cao nguyên, nơi về đêm không khí mát mẻ hơn cả.

Bộ lạc nằm dưới sự chỉ huy của một hoàng đế, mà quyền lực của ngài là tuyệt đối, nhưng tôi ngờ rằng những người thực sự trị vì bộ lạc là bốn thầy pháp, những người hiện đang nâng đỡ ngài và từng lựa chọn ngài làm hoàng đế. Mỗi đứa trẻ ra đời liền được kiểm tra nghiêm ngặt; nếu có những vết sẹo rõ rệt - người ta không lộ ra cho tôi biết - thì đứa bé sẽ được chọn làm vua của những người Yahoo. Động tác tiếp theo là làm què quặt nó (he is geldes), đốt mắt nó chặt tay chân nó để cuộc đời không lung lạc được nó thoát ra khỏi sự thông thái của mình. Nó sống an toàn trong một hang đá, có tên là Alcazar (Qzr) mà chỉ riêng bốn thầy pháp và hai tên nô lệ chuyên chăm lo và bôi phân cho nó là những người có thể ra vào hang thôi. Khi có cuộc chiến tranh, các thầy pháp đem nó ra trình trước bộ tộc để cổ vũ lòng dũng cảm của họ, rồi công kênh nó trên vai mang đến chỗ ác liệt nhất của trận đánh, có mang theo cờ xí hay bùa chú. Trong những trường hợp đó, cái thường thấy làm nó chết ngay tắp lự dưới làn mưa đá của bọn người - vượn.

Hoàng hậu sống ở một Alcazar khác. Bà hoàng bị cấm không được nhìn mặt vua của mình. Bà này hãnh diện tiếp đón tôi; bà tươi cười niềm nở, trẻ trung và có duyên đến mức chủng tộc bà cho phép. Những chiếc khuyên bằng kim loại, bằng ngà và những chuỗi răng trang điểm cho hình hài lõa lồ của hoàng hậu; hoàng hậu nhìn tôi, ngửi tôi, sờ mó tôi và dâng hiến cho tôi ngay trước mắt đám thị tì. Trang phục thầy tu của tôi và những thói quen của tôi buộc tôi phải ngả theo vinh dự ấy, vốn thường ban cho các thầy pháp và các tay săn nô lệ, phần lớn là người Hồi giáo, mà các toán người của họ rồng rắn xếp hàng đi qua vương triều. Hai hay ba lần gì đó, hoàng hậu lấy chiếc kim vàng châm vào thịt tôi; những vết sưng tấy ấy làm những dấu hiệu của ân sủng hoàng gia. Và không ít người Yahoo đã tự gây nên những vết sưng tấy ấy với hàm ý nói rằng hoàng hậu là người đã gây nên chúng. Những đồ trang sức mà tôi đã dẫn ra đến từ các vùng khác; những người Yahoo tin dùng các đổ trang sức tự nhiên, vì họ không có khả năng chế tác đồ vật đơn giản nhất. Đối với bộ tộc, căn nhà lá của tôi là một cây to, cho dù rất nhiều người đã nhìn thấy tôi dựng nó và đã giúp tôi dựng nó. Giữa các vật dụng khác, tôi có một đồng hồ, một cái mũ cao su, một la bàn và một cuốn Kinh Thánh; những người Yahoo nhìn chúng vẻ nghi ngờ và muốn biết tôi lấy chúng ở đâu. Tôi không biết đến chỗ nào họ có thể nhìn thấy một cái ghế ngồi. Một ngôi nhà có vài căn phòng với họ sẽ là một mê cung lộ nhưng họ không bị lạc trong nó cũng như con mèo không bị lạc trong mê cung lộ, cho dù nó không thể tưởng tượng được. Bộ râu của tôi vốn lúc đó có màu vàng đỏ từng khiến mọi người thú vị lắm; họ cứ xoa nó hoài.

Trước nỗi đau và niềm vui, họ đều vô cảm, trừ thịt sống và ôi và các thứ hôi thối khác mới đem đến cho họ niềm khoan khoái dễ chịu. Sự thiếu trí tưởng tượng đã khiến họ trở nên man mọi.

Tôi đã nói về hoàng hậu, về vua; bây giờ tôi nói đến các thầy pháp. Tôi đã viết rằng họ có cả thảy bốn người; con số (bốn) này là lớn nhất bao quát cả môn số học của họ. Họ dùng ngón tay để đếm một, hai, ba, bốn và rất nhiều; sự vô số bắt đầu ở ngón cái. Người ta cũng khẳng định với tôi rằng điều đó cũng xảy ra với các bộ tộc cư trú quanh Buenos Aires. Dù cho con số bốn là con số cuối cùng mà họ đặt ra, những người Arập vốn trao đổi với họ chứ không ăn cắp của họ, vì trong sự đổi chác tất cả đều nhưng chia thành các lô một, hai, ba, bốn và mỗi người đứng ở bên cạnh mỗi lô của mình. Những cuộc chơi diễn ra chậm chạp, nhưng không chấp nhận sai sót hay lừa đảo. Trong cả quốc gia của người Yahoo, các thầy pháp là những người thực sự gây cho tôi hứng thú. Dân chúng góp sức cho họ khả năng trao đổi bằng kiến hay bằng rùa với những ai thích vậy; một cá nhân nào đó thấy tôi hồ nghi liền chìa cho tôi xem một con kiến, làm như thể nó là một bằng chứng. Những người Yahoo không có ký ức hoặc gần như không có; họ nói về những đau thương do một cuộc xâm lăng của bọn người - vượn gây ra, nhưng họ không biết có phải mình đã nhìn thấy hay cha mẹ họ nhìn thấy cuộc xâm lăng ấy, hoặc như thể họ kể lại một giấc mơ mà thôi. Những thầy pháp có ký ức cho dù ở mức độ tối thiểu, vào buổi chiều họ có thể nhớ những sự kiện xảy ra buổi sáng cùng ngày hay buổi chiều ngày hôm trước. Bọn họ còn được hưởng cả khả năng nhìn thấy trước; với thái độ điềm đạm tự tin họ nói sự việc sẽ xảy ra trong vòng mười đến mười lăm phút nữa. Ví dụ, họ bảo: Một con ruồi sẽ đậu ở gáy hay không lâu nữa chúng ta sẽ nghe tiếng hót của một con chim. Hàng trăm bận chúng tôi chứng kiến cái tài nói lạ lùng này. Về điều này, tôi suy nghĩ khá lao lung. Chúng ta biết rằng: quá khứ, hiện tại, tương lai, từng phút từng phút hiển diện trong ký ức tiên tri của Thượng đế, trong sự vĩnh hằng của Người; điều ngạc nhiên là con người có thể nhìn về phía sau một cách mơ hồ nhưng lại không thể nhìn về phía trước. Nếu với tất cả tâm hồn trong sáng tôi nhớ chiếc thuyền buồm lớn từ Na Uy đến khi tôi mới lên bốn tuổi thì tôi sẽ ngạc nhiên như thế nào về sự kiện ai có đủ khả năng dự báo cái sắp sửa xảy ra? Về mặt triết học mà nói, ký ức không kém phần kỳ thú so với sự đoán định tương lai; ngày mai gần kề chúng ta hơn là chuyến vượt qua Biển Đỏ của những người Hebreyo mà chúng ta nhớ được. Thức đêm để xem sao trời, đoán định điều lành dữ cho bộ tộc là đặc quyền của các thầy pháp. Mỗi thầy pháp có một môn đệ, người ngay từ bé đã được giáo dưỡng trong những kỷ cương bí mật và khi thầy pháp chết thì môn đệ cũng phải chết theo. Luôn luôn có bốn thầy pháp như vậy, con số kỳ ảo vì nó là con số duy nhất mà trí tuệ của con người ở bộ tộc này đạt tới. Theo cách của mình họ truyền dạy học thuyết về địa ngục và thiên đường, cả hai cõi ấy đều ở bên dưới mặt đất. Ở địa ngục, vốn khô ráo và sáng sủa, những người bệnh, những cụ già, những kẻ bị ngược đãi, bọn người - vượn, cây cối và những chú báo sẽ chết ở đấy; ở Thiên đường, được biểu tượng bằng bùn lầy và bóng tối, nhà vua, hoàng hậu, những thầy pháp, những kẻ sống sung sướng, tàn bạo và vấy máu sẽ chết ở đấy[84]. Họ suy tôn một Thượng đế, mà tên của ngài là Estiércob[85] mà có thể họ đã suy nghĩ theo hình ảnh của đức vua; đức vua này là một người què quặt, mù lòa, lạ hoắc và có rất ít quyền lực. Đức vua thường mang hình thù một con kiến hay một con rắn.

Sau điều được kể sẽ chẳng có ai ngạc nhiên thấy rằng trong khoảng không gian có mặt ở bộ lạc tôi đã không thuyết phục được dù chỉ một người Yahoo. Câu nói Cha của chúng con không hề lay động tâm hồn họ vì họ không có khái niệm về tình cha con. Họ không hiểu rằng một việc được làm cách đây chín tháng có thể mang theo một mối quan hệ với sự chào đời của một đứa trẻ; họ không chấp nhận một nguyên nhân xa lạ và không cụ thể. Hơn thế nữa, mọi phụ nữ đều hiểu biết việc buôn bán thân xác và không phải tất cả họ đều là bà mẹ.

Ngôn ngữ thì rắc rối, khó học. Nó chẳng giống bất kỳ một ngôn ngữ nào mà tôi được biết. Chúng ta không thể nói về các bộ phận câu của người Yahoo không có câu. Mỗi từ đơn âm tương đương với một ý niệm chung chung vốn được xác định bởi hoàn cảnh hay những nét mặt cau có của người đó. Ví dụ từ nrz giả thiết sự tản mát hay những vệt dài nó có thể có nghĩa là bầu trời đầy sao nhấp nháy, một con báo vằn, một đàn chim, một gương mặt lỗ chỗ vết đậu mùa, cú nước phun tung tóe, một hành động rải rắc hay sự chạy trốn xảy ra sau cuộc bại trận. Ngược lại từ Hrl chỉ sự ôm chặt trong đông đặc, có thể có nghĩa là bộ lạc, một thân cây, một tảng đá, một đống đá, sự việc chồng đống chúng lại, cuộc họp của các thầy pháp, cuộc làm tình và một khu rừng. Cũng là từ ấy nếu được phát âm theo một cách khác hay với vẻ mặt cau có khác, nó lập tức sẽ có nghĩa ngược lại hoàn toàn. Chúng ta không thích thú quá; trong ngôn ngữ chúng ta, từ to cleave có nghĩa là chẻ, là bổ. Vậy là, ngôn ngữ của người Yahoo không có câu, không có những câu dài cũng không có câu ngắn.

Phẩm chất trí tuệ trừu tượng mà ngôn ngữ tương tự đòi hỏi khiến tôi phỏng đoán rằng bất chấp cuộc sống mọi rợ của mình, những người Yahoo không phải là một dân tộc nguyên thủy mà là dân tộc thoái hóa. Những hàng chữ khắc mà tôi phát hiện trên đỉnh cao nguyên đã khẳng định giả thiết này và những con chữ của nó, vốn giống như con chữ runa mà các bậc tiền bối cổ xưa của chúng ta đã khắc, không để cho bộ tộc đọc được. Điều này cứ như thể là dân tộc này quên ngôn ngữ viết và họ chỉ còn lại ngôn ngữ nói mà thôi.

Những trò giải trí của đám đông là những cuộc chọi nhau giữa những chú mèo được thuần dưỡng và những cuộc hành hình. Ai mà bị tố cáo có ý định chống lại đức trinh tiết của hoàng hậu hay đã ăn trước mắt người khác thì bị tội chết; không cần có lời chứng cũng không cần lời thú nhận và nhà vua cứ việc tuyên đọc án quyết của mình. Kẻ bị hành hình chịu những nhục hình mà tôi cố tình không nhớ lại và sau đó bị ném đá. Hoàng hậu có quyền ném đầu tiên và hòn cuối cùng, những hòn đá này thường là vô ích. Đám đông ca tụng cử chỉ của bà và sắc đẹp của từng bộ phận cơ thể bà và đầy cuồng nhiệt tung hô bà bằng cách ném cho bà những bông hồng và cả những thứ hôi thối. Hoàng hậu chỉ mỉm cười mà không nói một lời.

Một tập quán khác của bộ tộc này là các nhà thơ. Việc sáng tác năm hay bảy từ nhìn chung là huyền bí sẽ đến với một người. Ngay lập tức anh ta không tự kiềm chế được, và thế là đứng giữa đám đông gồm các thầy pháp và dân làng nằm xuống vây xung quanh, anh ta liền gào lên và đọc thơ. Nếu bài thơ không có thì chẳng có chuyện gì cả; nếu các từ của nhà thơ bất ngờ thộp ngực họ thì lập tức dưới sự chỉ đạo của một nỗi sợ thiêng liêng, tất cả đều lặng lẽ trốn tránh nhà thơ. Họ cảm thấy mình bị bóng ma bắt lấy; không một ai, ngay cả bà mẹ nhà thơ, thảy đều không dám nói chuyện cũng chẳng dám nhìn nhà thơ. Lúc này anh ta không còn là một con người mà là một Thượng đế và bất cứ thứ gì cũng có thể giết chết anh. Nếu có thể, nhà thơ sẽ tìm nơi ẩn trốn tại những bãi cát bao la ở phương Bắc.

Tôi đã nói mình đến đất nước của những người Yahoo như thế nào rồi. Bạn đọc sẽ nhớ rằng bọn họ đến gần tôi, rằng tôi đã bắn một phát súng chỉ thiên và rằng họ cho tiếng súng nổ ấy tựa như một thứ sấm huyền ảo. Để nuôi dưỡng cái nỗi kinh hoàng ấy, tôi đều lo mang theo vũ khí mỗi khi đi lại ngoài đường. Một sáng mùa xuân nọ, vào lúc trời rạng sáng, lũ người - vượn xâm chiếm làng; tay cầm súng, tôi chạy trên cao nguyên, bắn chết hai kẻ thú vật đó. Những kẻ khác bạt vía kinh hồn chạy tán loạn. Như đã biết, những viên đạn bay đi thảy đều không bị trông thấy. Lần đầu tiên trong đời, tôi nghe thấy bọn họ tung hô mình. Đó là lúc hoàng hậu tiếp tôi, tôi tin vậy. Ký ức của người Yahoo là không lâu bền; ngay buổi chiều đó tôi bỏ đi. Những chuyến mạo hiểm trong rừng rậm của tôi không quan trọng. Cuối cùng tôi đã đến được một làng của người da đen. Đó là những người đã biết cày cấy và tụng kinh và tôi hiểu được nhờ tiếng Bồ Đào Nha. Một nhà truyền giáo La Mã, cha Fernandez, đã cho tôi trú chân trong ngôi nhà lá và chăm sóc tôi cho đến khi tôi khỏe lại đủ sức tiếp tục cuộc hành trình vất vả của mình. Thoạt đầu, tôi cảm thấy tởm lợm khi nhìn ông há miệng và tọng vào các thức ăn một cách cẩu thả. Tôi vội lấy tay bịt miệng và nhìn đi nơi khác; mấy ngày sau tôi đã làm quen. Tôi còn nhớ những cuộc trao đổi thoải mái giữa hai chúng tôi về các đề tài thần học. Tôi không khiến ông lấy lại niềm tin đích thực của Chúa Giêsu.

Bây giờ tôi ngồi viết ở Glasgow. Tôi đề cập đến thời kỳ mình sống giữa những người Yahoo, nhưng không nói đến nỗi sợ căn bản của họ vốn không bao giờ tha tôi và thường xuyên đến thăm tôi trong các giấc mộng. Ở ngoài đường tôi tin rằng họ vẫn đến gần tôi. Như tôi biết, những người Yahoo là một dân tộc man rợ, có lẽ man rợ nhất hành tinh, nhưng sẽ là một sự không công bằng nếu quên đi những đặc điểm làm nên con người họ. Họ có các thể chế và sống an lạc dưới sự trị vì của một ông vua, sử dụng một ngôn ngữ dựa trên khái niệm chung, như những người Hebreyo và người Hy Lạp, họ tin vào cội gốc thiêng liêng của thi ca và họ tiên đoán rằng linh hồn vẫn sống sau cái chết thể xác. Họ khẳng định sự thật của những sự trừng phạt và của những sự ăn năn hối cải. Tóm lại, họ đại diện cho nền văn hóa cũng như chúng ta đại diện cho nền văn hóa bất chấp có nhiều tội lỗi của chúng ta. Tôi không ân hận về việc mình đã ở trong hàng ngũ họ chống lại lũ người - vượn. Chúng ta có nghĩa vụ phải cứu lấy họ. Tôi chờ đợi Chính phủ của Đức Kim thượng không bỏ ngoài tai điều mà bản thông báo này dám đề nghị.

SÁCH PHÚC ÂM THEO MARCOS

Chuyện xảy ra ở trang trại Los Álamos, thuộc địa phận Junin, về phía nam, trong những ngày cuối tháng Ba năm 1928. Nhân vật của nó là Baltasar Espinosa, một sinh viên y khoa. Giờ đây chúng ta có thể khẳng định cậu ta như là một trong số rất nhiều chàng thanh niên Buenos Aires, không một đặc điểm nào nổi bật hơn khả năng diễn thuyết từng giúp cậu một lần nhận giải thưởng ở trường học tiếng Anh mang tên Ramos Mejia và nó gần như một ân huệ được thu nhỏ lại. Cậu không thích tranh biện; cậu muốn người đối thoại có lý còn mình thì không. Cho dù cậu thích những may rủi của trò chơi, cậu là một người chơi kém cỏi, bởi vì sự thắng cuộc làm cho cậu khó chịu. Trí thông minh hào hiệp của cậu lại đểnh đoảng; vào tuổi ba mươi ba rồi mà cậu vẫn còn chưa nộp một đề tài đề tốt nghiệp, đó là đề tài hấp dẫn cậu nhất. Cha cậu, vốn là một nhà tự do tư tưởng thời cụ, đã hướng cậu đi vào học thuyết của Herbert Spencer, nhưng mẹ cậu, trước một chuyến du lịch đến Montevideo, đã khẩn khoản bảo cậu đêm nào cũng phải tụng kinh Cha của chúng con và làm dấu thánh. Nhiều năm ròng, bao giờ cậu cũng giữ nguyên lời thế nguyền ấy. Cậu không thiếu lòng dũng cảm, một buổi sáng nọ, vô tư hơn là giận dữ, cậu đã thay đổi: cậu đã hai hay ba lần giơ nắm đấm lên hô khẩu hiệu cùng với một đám bạn từng cổ vũ cậu tham gia cuộc biểu tình của sinh viên đại học. Nhờ tinh thần hiểu biết, cậu có thừa ý kiến hay thói quen tranh biện: với cậu, đất nước quan trọng ít hơn so với cái nguy hiểm mà chúng ta đã dùng bút vào những phán khác; cậu rất thán phục nước Pháp lại khinh thường người Pháp, cậu ít coi trọng người Mỹ nhưng cậu thừa nhận mai sau sẽ có những ngôi nhà chọc trời ở Buenos Aires; cậu tin rằng những người chăn thả gia súc ở miền đồng bằng là những kị sĩ tuyệt vời nhất so với những kị sĩ đao kiếm hay những kị sĩ nơi đèo cao suối sâu. Khi Daniel, ông chú của cậu, bảo cậu đi nghỉ hè ở Los Álamos, ngay lập tức cậu trả lời: vâng, không vì cậu thích thôn quê mà vì niềm vui tự nhiên và vì cậu không tìm được những lý do xác đáng để nói rằng không.

Vành đai của điền trang rộng lớn và hơi hoang dã; các điền trang phụ thuộc của quản gia Gutre, lại ở rất gần kể. Nhà Gutre gồm có ba người: người bố, anh con trai, vốn thô thiển một cách độc đáo và một cô gái ái nam.

Ở thôn quê, Espinosa học được nhiều chuyện vốn không biết và không hồ nghi. Tỉ như, không cần phải phi ngựa khi đã ở gần xóm làng và chẳng ai ra khỏi nhà mà cưỡi ngựa nếu không phải đi làm nhiệm vụ. Với thời gian, cậu đã có thể nhận biết được chim chóc qua tiếng hót của chúng.

Mấy ngày sau, Daniel phải vắng nhà, ông ra thành phố để đóng cửa một lò mổ. Công việc thương lượng chiếm mất của ông cả một tuần lễ. Espinosa, vốn đã no nê ân sủng của ông cậu mình, và những hứng thú không biết mệt bởi những thay đổi của nghề may mặc, cậu thích ở lại điền trang với những cuốn sách cẩm nang của mình. Trời oi nóng đến khó chịu ngay cả khi về đêm không khí đã dịu đi nhờ có gió nhẹ. Trong buổi bình minh, sấm động ùng oàng đánh thức cậu dậy. Gió vần vụ những cây phi lao. Espinosa nghe những giọt mưa đầu tiên và cảm tạ Thượng đế. Bỗng gió lạnh ào tới. Chiều ấy, nước sông Salado tràn bờ.

Sang ngày hôm sau, từ nhà lán, Espinosa ngắm nhìn ruộng đồng chìm nghỉm trong nước đã nghĩ rằng ẩn dụ so sánh đồng ruộng mông lung trong nước trắng với biển cả không sai tất cả, chí ít là trong buổi sáng đó, mặc dù Hudson đã viết rằng chúng ta cảm thấy biển lớn hơn vì chúng ta ngắm nó từ trên boong tàu chứ không từ trên lưng ngựa hay trên đỉnh núi. Mưa không ngớt; được hàng xóm giúp đỡ, nhà Gutre đã cứu được phần lớn đàn gia súc, cho dù có rất nhiều con vật chết đuối. Có bốn con đường dẫn tới điền trang và nước đã ngập cả bốn con đường ấy. Sang ngày thứ ba, một dòng nước đe dọa ngôi nhà người quản lý; Espinosa cho họ trú nhờ ở một phòng cuối nhà, ngay cạnh xưởng cưa. Sự thay đổi chỗ ở đã làm cho họ gần nhau; họ cũng ăn trong phòng ăn lớn. Việc họ trò chuyện với nhau lại gặp khó khăn; bố con nhà Gutre, vốn biết quá nhiêu chuyện về nông thôn nhưng lại không biết cách diễn đạt chúng. Một đêm nọ, Espinosa hỏi họ liệu dân chúng còn nhớ các vụ tấn công của người thổ dân da đỏ hồi bộ chỉ huy đóng ở Junin không. Họ trả lời cậu rằng còn nhớ chứ, nhưng điều đó cũng chẳng khác gì họ trả lời câu hỏi về vụ hành hình hoàng đế Carlos Đệ Nhất. Espinosa nhớ rằng cha cậu vẫn thường bảo rằng hầu hết mọi trường hợp trường thọ ở thôn quê đều là các trường hợp có ký ức tới hay có một khái niệm mơ hồ về ngày tháng. Những người chăn thả thường không biết đích xác năm sinh của mình và tên người đã sinh ra họ.

Trong cả ngôi nhà chẳng có những cuốn sách nào hơn là một bộ của tạp chí La Chacra, một cuốn sách giáo khoa thú y, một cuốn sách Taharé sang trọng, một cuốn Chuyện của Shorthorn ở Argentina, một vài cuốn truyện tình dục hay truyện trinh thám và một cuốn tiểu thuyết mới ra lò: Don Jegundo Sombra. Để bằng một cách thức nào đó làm cho buổi nói chuyện sau bữa ăn thêm phần vui vẻ, Espinosa đọc cho nhà Gutre nghe hai chương sách vì họ đều mù chữ. Bất hạnh thay, lão quản gia từng làm người dạy ngựa và do vậy với lão những chuyện của người khác không quan trọng. Lão bảo rằng công việc ấy thật là nhàm chán, rằng những người dạy ngựa luôn luôn phải mang theo một gánh nặng với tất cả những gì được coi là có giá trị và rằng, vì không phải là người dạy ngựa, sẽ không bao giờ phải đi tới hồ Gomez, tận làng Bragado, tận đồng ruộng của nhà Nunez, ở Chacabuco. Trong nhà bếp có một cây đàn ghita; những người tá điền, trước những chuyện mà tôi kể, đã ngồi thành vòng tròn; ai đó gẩy mà không bao giờ chơi. Điều đó được gọi là một cú dạo nhạc bằng ghita.

Espinosa, vốn đã để cho râu mọc, thường hay đứng trước gương khá lâu để nhìn gương mặt mình biến đổi và mỉm cười khi nghĩ rằng ở Buenos Aires mình sẽ làm cho các chàng trai buồn với câu chuyện về nước lụt ở sông Salado. Kỳ lạ thay, cậu ngạc nhiên trước những địa điểm chưa bao giờ cậu tới và sẽ không đi: một ngã tư trên đường Cabrera có một thùng thư, một số bức tượng sư tử ở một cổng vào đường Jujuy, cách mấy ô phố trên đường Once, có một cửa hàng ăn có sàn lát gạch mà cậu không biết rõ mình ở đâu. Còn về các anh em và cha cậu, qua lời Daniel, họ biết rằng cậu ở cách xa cơn lũ - đó là từ chính xác một cách từ nguyên học.

Nhờ tìm kiếm khắp ngôi nhà, ngôi nhà luôn luôn cận kề với nước, Espinosa tìm được một cuốn Kinh Thánh bằng tiếng Anh. Ở những trang cuối, gia đình nhà Guthrie - đó là tên thường gọi - đã để cho người ta viết chuyện của mình. Họ quê ở Inverness, đã mò đến châu lục này như là những tá điền, không nghi ngờ gì, vào cuối thế kỷ XIX và đã chung sống với những người thổ dân Indio. Ký sự dừng lại ở năm một ngàn tám trăm bảy mươi mấy, không rõ lắm; vì họ không biết viết. Mấy thế hệ sau đó của họ đã quên bẵng tiếng Anh; tiếng Tây Ban Nha, khi Espinosa quen biết họ, đã cho họ công việc. Họ thiếu lòng tin, nhưng trong máu họ, như những dấu vết đen tối, vẫn tồn tại thói cuồng tín cứng rắn của một kẻ theo chủ nghĩa Calvinista và những thói mê tín dị đoan miền đồng cỏ. Espinosa nói với họ về sự phát hiện của mình và hầu như họ không nghe.

Cậu lần giở các trang sách và những ngón tay cậu mở đúng vào chỗ bắt đầu Phúc âm theo Thánh Marcos. Để thực hiện công việc dịch tác phẩm và có lẽ để xem liệu họ hiểu được điều gì đó, cậu quyết định đọc cho họ nghe văn bản ấy sau bữa cơm tối.

Cậu ngạc nhiên thấy rằng bọn họ chú ý nghe và ngay sau đó họ im lặng vẻ đầy hào hứng. Có lẽ sự có mặt của hàng chữ mạ vàng trên bìa sách đã cho cậu thêm quyết tâm. Họ đã mang nó trong máu rồi, cậu nghĩ. Đồng thời cậu cũng nghĩ rằng theo thời gian con người đã lặp đi lặp lại hai câu chuyện: câu chuyện về một con tàu lạc hướng cố đi tìm một hòn đảo thân quen trong các biển thuộc Địa Trung Hảỉ và câu chuyện về một thổ dân Indio bị đóng đinh câu rút ở Golgota[86]. Cậu nhớ đến các buổi học phong cách ở Ramos Mejia, và cậu đứng dậy để nói những câu chuyện ngụ ngôn.

Gia đình nhà Gutre bỏ dở món thịt ướp và cá sácđin để không làm ngừng việc đọc Phúc âm.

Một con cừu non, từng được cô gái yêu quý và được cô thắt cho một chiếc nơ xanh lam, bị dây thép gai cào chảy máu. Để cầm máu, bọn họ muốn dùng một cái mạng nhện dịt vào chỗ máu chảy; Espinosa đã dùng mấy viên thuốc để trị vết thương cho nó. Lòng biết ơn mà sự chữa trị ấy đánh thức dậy đã không để cho cậu kịp ngạc nhiên. Thoạt đầu, cậu không tin gia đình nhà Gutre và đã giấu hai trăm bốn mươi đồng peso[87] vốn mang theo người trong một trong những cuốn sách của mình; bây giờ, chủ nhà vắng nhà, cậu thay thế vị trí ông chủ và bẽn lẽn ra các mệnh lệnh. Và những mệnh lệnh này được thi hành ngay tắp lự. Gia đình nhà Gutre cứ lẵng nhẵng theo cậu khắp các phòng và hành lang, cứ như thể họ đang đi trong mơ. Trong lúc đọc, cậu nhận thấy rằng họ dùng những vụn bánh mà mình để lại ở bàn ăn ném mình để bày tỏ tình thân mật. Một chiều nọ cậu bắt gặp họ đang nói về mình một cách trân trọng và ít lời. Dịch xong Phúc âm theo Thánh Marcos, cậu muốn đọc cho họ nghe một trong ba đoạn chưa bao giờ đọc; người cha xin cậu hãy đọc lại đoạn mà cậu đã đọc rồi để hiểu sâu hơn. Espinosa cảm thấy rằng họ giống như đám con nít ấy, những người chỉ thích sự lặp lại hơn là sự thay đổi và mới lạ. Một đêm cậu mơ thấy trận Đại Hồng thủy, điều đó chẳng có gì phải ngỡ ngàng; những tiếng búa đóng thuyền đã đánh thức cậu dậy và cậu nghĩ rằng đó là những tiếng sấm. Đúng vậy, mưa, vốn đã tạnh, nay lại vần vụ mạnh hơn. Khí lạnh đặc quánh lại. Gia đình nhà Gutre bảo cậu rằng mưa bão đã phá hỏng mái nhà xưởng cưa và rằng họ sẽ cho cậu thấy khi họ phải sửa chữa xà nhà. Bây giờ cậu không còn là một người lạ nữa mà tất cả bọn họ đều chú ý chăm sóc cậu và gần như yêu quý cậu. Không một ai trong gia đình nhà Gutre thích cà phê nhưng lúc nào họ cũng có một tách pha nhiều đường cho cậu.

Trận mưa bão xảy ra ngày thứ ba. Ngày thứ năm, một tiếng gõ nhẹ lên cánh cửa mà lúc nào cậu cũng khóa trái cẩn thận vì nghi ngờ, nhắc cậu nhớ. Cậu vụt dậy và mở cửa: đó là cô gái. Trong bóng tối cậu không nhìn thấy cô, nhưng qua những bước chân cậu nhận ra cô đi chân đất và sau đó đã khỏa thân ở trên giường, cô ta trèo lên giường từ dưới đáy. Cô không ôm cậu, không nói lấy một lời; cô nằm thẳng ngay cạnh cậu và đang run bần bật. Lần đầu tiên cô biết mùi một người đàn ông. Khi bỏ đi, cô không hề hôn cậu lấy một nụ hôn; Espinosa nghĩ rằng ngay cả đến cô ta là gì cũng không biết. Do sự thôi thúc của một lý do thầm kín mà cậu không cố ý xác định, cậu thề rằng tại Buenos Aires sẽ không kể cho bất kỳ ai câu chuyện ấy.

Ngày hôm sau bắt đầu như những ngày trước trừ việc người bố nói chuyện với Espinosa và ông hỏi cậu phải chăng Chúa Cristo mặc cho người ta giết mình để bằng cái chết cứu sống mọi người. Vốn là người tự do tư tưởng nhưng buộc phải khẳng định điều mình đã đọc cho họ nghe, Espinosa đã trả lời ông ta:

- Đúng vậy. Để cứu mọi người khỏi địa ngục.

Ông Gutre lập tức bảo cậu:

- Địa ngục là gì vậy?

- Một địa điểm ở dưới mặt đất nơi các linh hồn sẽ cháy và sẽ cháy mãi.

- Và cả những người La Mã từng đóng đinh câu rút Chúa Cristo cũng được cứu rỗi sao?

- Đúng thế. - Espinosa cãi lại, mà thần học của cậu lúc này không rõ ràng dứt khoát.

Cậu sợ rằng ông quản gia đòi cậu thanh toán chuyện xảy ra đêm qua với cô con gái ông ta. Sau bữa cơm trưa, gia đình nhà Gutre lại xin cậu đọc cho họ nghe những chương cuối cùng.

Espinosa ngủ trưa một giấc rõ dài; khi thức dậy, người ta mang đến cho cậu sự thỏa thuận về điều mà bên kia cánh cửa đang đợi: cậu vùng dậy và đi ra hành lang. Cậu nói như thể cậu nghĩ bằng giọng nói to:

- Nước đã rút rồi. Chỉ còn thiếu ít nữa thôi.

- Thiếu ít nữa thôi. - Gutre nói như một tiếng vọng.

Cả ba người nhà Gutre theo sau cậu. Trụ vững trên nền nhà gạch, họ xin cậu ban phước lành. Sau đó cả ba chửi bới cậu, phỉ nhổ cậu và đẩy cho cậu chìm xuống đáy nước. Cô gái khóc lóc. Khi gia đình nhà Gutre mở cửa, cậu nhìn thấy bầu trời. Một con chim gào toáng lên: nó là một con chim sẻ cánh vàng. Xưởng cưa không có mái; họ đã dỡ các xà nhà để dựng lên một cây Thánh giá.

BÀ LỚN

Ngày 14 tháng Giêng năm 1914, bà Maria Justina Rubio de Jauregui tròn một trăm tuổi. Bà là người con gái duy nhất vẫn chưa chết của các chiến binh vì Nền Độc lập của châu Mỹ.

Đại tá Mariano Rubio, thân phụ bà, là người được mọi người không ngần ngại gọi là một yếu nhân. Cụ sinh tại Giáo khu La Merced, con trai các điền chủ tỉnh lẻ. Tham gia cuộc chiến tranh giành độc lập, ngay từ đầu cụ được đề bạt đến chức vụ trung úy trong quân đội chiến đấu ở Andes, Rayada, Maipú và hai năm liền chiến đấu ở Arequipa. Người ta kể rằng đêm trước vụ này, José de Olavarria và cụ đã đổi kiếm cho nhau. Vào đầu tháng Tư năm 1823, một trận đánh lẫy lừng đã xảy ra ở Đồi Alto, thường được gọi là Đồi Bermejo. Vốn thường ngày ganh ghét trước những thắng lợi của chúng ta, những người Venezuela liền gán chiến thắng trên cho Simón Bolivar, nhưng người quan sát chân chính, nhà sử học Argentina, không chịu để cho người ta lừa dối mình và biết rất rõ rằng vòng nguyệt quế kia là thích hợp với đại tá Mariano Rubio, cầm đầu một trung đoàn lính kị binh người Colombia, cụ thực hiện thắng lợi một trận đánh chỉ bằng gươm và giáo, một trận đánh trong đó quân địch có ưu thế hơn hẳn về lực lượng, và trận đánh này đã mở màn cho chiến dịch lịch sử Ayacucho, và đương nhiên cụ tham gia chiến dịch này, và bị một vết thương. Ngày 27, cụ được lệnh đi đến Ituzaingo, chiến đấu dũng cảm với sự chỉ huy trực tiếp của Alvear. Dù có họ hàng với Rosas, cụ là người của Lavalle và đã đánh tan quân du kích ở trong một trận đánh mà cụ gọi một cách đơn giản là một cuộc đấu kiếm. Những người theo phái liên bang bị thất bại, cụ chuyển đến sinh sống ở bang miền Đông và cụ lập gia đình ở đây. Trong thời Chiến tranh vĩ đại, cụ mất tại Montevideo, tại một trận địa bị quân da trắng của Oribe vây hãm. Cụ là bạn của Florensio Varela. Hiển nhiên là các giáo sư Trường Quân sự lảng tránh cụ; cụ chỉ tham gia các trận đánh mà chẳng hề trải qua thi cử hàn lâm viện gì hết. Cụ để lại hai người con gái, trong đó, Mario Justina, cô út là người mà chúng ta cần quan tâm hơn.

Vào cuối năm 1853, bà quả phụ và các cô con gái của đại tá định cư hẳn ở Buenos Aires. Họ không nhớ điền trang được nhà độc tài cấp cho, nhưng ký ức về những dặm đất đai bị mất mà chẳng bao giờ họ nhìn thấy ấy, lại cứ dai dẳng sống mãi trong gia đình. Lúc mười bảy tuổi, Maria Justina kết duyên cùng với bác sĩ Bernardo Jauregui. Dù là dân sự, ông cũng đã tham gia chiến đấu ở Pavón và ở Cepeda, và bác sĩ đã chết vì nghề nghiệp của mình trong quân ngũ vào thời kỳ dịch sốt rét vàng da. Bác sĩ để lại một cậu con trai và hai cô con gái. Mariano, người con cả, là quan thanh tra tô thuế, và thường có mặt ở Thư viện Quốc gia hay ở Sở Lưu trữ, do bị lôi cuốn bởi mục đích viết một cuốn tiểu sử nhiều bức xúc về người anh hùng, cuốn sách chẳng bao giờ kết thúc và có lẽ chưa bao giờ được bắt đầu. Cô lớn, Maria Elvia, lấy một người con chú con bác, tên là Sanvedra, phục vụ trong Bộ Công chính; cô út, cô Julia, lấy một ông tên là Molinari, mà dù có tên họ người Ý, ông là thầy giáo dạy Latin, và là một người rất sáng danh. Tôi không kể đến cháu chắt; như thế đã đủ để cho bạn đọc của tòi tưởng tượng ra một gia đình danh giá và bị thất thế được dắt dẫn bởi một bóng ma sử thi và một người con gái sinh ra trên hoang mạc.

Họ sống khiêm nhường ở Palermo, không xa nhà thờ Guadalupe, nơi Mariano vẫn nhớ, từ trên một chiếc xe của hãng Gran Nacional, mình nhìn thấy một đầm nước bao quanh ngôi nhà dài tường gạch không quét vôi, chứ không phải những chiếc lán lợp mái tôn hôm nay. Cái nghèo của hôm qua còn kém nghèo hơn cái nghèo của hôm nay mà nền công nghiệp đặt ngay trước mặt chúng ta. Của cải cũng ít đi nhiều.

Ngôi nhà của gia đình Rubio ngự chiếm chỗ cao ráo ở một chợ nhỏ của làng, cầu thang liền tường thì hẹp; tay vịn vốn ở bên phải, được kéo dài tới tận một trong những phía của phòng đợi tối tăm, là nơi có một chiếc bàn và vài chiếc ghế. Phòng đợi với những đồ nội thất được phủ thảm mở cửa về lối đi, và phòng ăn nhỏ bé có bày đồ nội thất bằng gỗ đào hoa tâm và một chiếc tủ kính nhìn về phía nhà bếp. Những cánh cửa chớp bằng sắt, vốn luôn luôn được đóng kín vì sợ ánh nắng gay gắt, đã để cho một thứ ánh sáng dịu dàng lọt vào. Tôi nhớ rõ một thứ mùi của những đồ vật được cất giấu lâu ngày trong bóng tối. Ở phía cuối nhà là các phòng ngủ, buồng tắm, một chiếc sân sau có để sẵn chổi lau nhà và phòng ngủ của người hầu gái. Khắp cả ngôi nhà chỉ có độc một tập sách của Andrade, một bản tự thuật của người anh hùng, vẫn còn ở dạng bản thảo, và bộ Từ điển Tây Ban Nha - Mỹ của Montaner và Simón mua được nhờ trả góp. Nguồn sống của gia đình gồm một khoản lương hưu, thường đến chậm, và một khoản lợi tức từ một đám đất - phần duy nhất còn lại, trước đây thì rộng nay thì hẹp - ở Lomas de Zamora.

Trong ngày câu chuyện của tôi được viết, bà lớn sống cùng với Julia, vốn đã góa chồng, và đứa cháu trai - con của cô này. Bà vẫn tiếp tục công kích Artigas, và Urquiza; thời chiến tranh thế giới lần thứ nhất, người ta khiến cho bà đả kích bọn người Đức mà về họ bà lớn hầu như biết rất lơ mơ vì với bà lớn họ còn kém thực tế hơn so với cuộc Cách mạng năm Chín mươi. Từ năm 1932 trở đi, bà dần dần tàn lụi; những ẩn dụ chung chung là những cái hay nhất, vì chúng là những cái duy nhất có thật. Dĩ nhiên bà lớn thực thi niềm tin Kitô giáo, điều đó không có nghĩa là bà lớn tin vào một Thượng đế, vốn là Một và vốn là Ba, cũng chẳng tin vào sự bất tử của các linh hồn. Bà lớn cầu khấn những câu kinh vốn không hiểu và lần giở cuốn kinh Rosario. Đáng lẽ phải làm lễ Pasqua và Ngày các Đức Vua thì bà lớn lại đón Lễ Giáng sinh, đáng lẽ uống trà bà lại uống mate. Đối với bà lớn, các từ Tin Lành, Do Thái, Tam Điểm, dị giáo và vô thần đều là đồng nghĩa và chúng chẳng muốn nói gì cả. Trong lúc có thể nói về những người Tây Ban Nha thì bà lớn nói về những Goths y hệt cha mẹ bà lớn đã làm vậy. Năm 1910, bà lớn không tin rằng La Infanta, nói gì thì nói, vẫn là một cô công chúa, chống lại mọi định kiến, bà lớn nói như một người Gallego, thuộc vùng Tây Bắc Tây Ban Nha, chứ không phải như một bà lớn người Argentina. Trong tang lễ người con rể bà, một bà nhà giàu người trong gia tộc chẳng bao giờ bước chân tới nhà mà tên tuổi bà ta luôn được háo hức tìm kiếm trong các bài phóng sự xã hội của các tờ báo, đã cho bà lớn biết tin bất ngờ. Việc gọi tên của bà lớn Jauregui vẫn tiếp tục cổ lỗ; bà nói về những tên phố mà bây giờ không dùng nữa ví dụ phố Arteo, phố Temple, phố Buen Orden, phố Piedad, phố Calles Largas, ví dụ như Quảng trường Parque. Gia đình chịu ảnh hưởng những từ cổ ấy của bà mà với bà chúng vẫn mới. Họ nói những người phương Đông chứ không gọi họ là những người Uruguay. Bà lớn không ra khỏi nhà mình; có lẽ bà không ngờ rằng Buenos Aires đã và đang thay đổi và lớn lên. Những ký ức đầu tiên là những ký ức sống động nhất; thành phố mà bà lớn mường tượng ở mé bên kia cửa ăn thông ra đường sẽ rất xa xưa so với thành phố thời kỳ chúng ta phải chuyển ra ngoài trung tâm. Những chú bò kéo xe nằm nghỉ ngay trên quảng trường Once và những bông hoa violet héo sẽ thơm lựng những ngôi nhà Vila ở Barracas. “Giờ ta chỉ mơ thấy những người đã chết rồi!”, đó là một trong những sự kiện cuối cùng mà người ta nghe thấy bà lớn nói. Không bao giờ bà lớn lẩn thẩn, nhưng, như tôi được biết, bà không hưởng thụ được những niềm vui trí tuệ; còn lại với bà những thú vui cho bà ký ức xa xưa và sau đó là sự lãng quên. Bà luôn luôn là một nữ chiến binh. Tôi nhớ đôi mắt trong sáng thanh lặng và nụ cười của bà lớn. Ai mà biết cái xốn xang đam mê nào có trong người đàn bà già nua ấy mà giờ đây đã tắt lịm và từng cháy sáng thì hắn biết bà là người đàn bà dễ mến. Bà rất yêu cây cỏ mà cuộc sống thầm lặng đầy khiêm nhường của chúng vốn rất giống với cuộc sống của bà, bà lớn chăm nom những chậu thu hải đường ở trong phòng mình và sờ mó những tàu lá mà bà không nhìn thấy. Cho đến năm 1929, đó là năm bà lớn chìm sâu trong trạng thái nửa thức nửa ngủ, bà kể lại những sự kiện lịch sử nối tiếp nhau, nhưng luôn luôn bằng chính những từ ấy mà trong chính trình tự ấy, cứ như thể chúng là kinh Cha của chúng con và tôi nghĩ rằng chúng không ăn nhập với các hình ảnh. Việc ăn thứ này hay thứ kia với bà chẳng có gì khác nhau cả. Tóm lại, bà lớn thực sự hạnh phúc.

Theo như đã biết, ngủ là việc làm kín đáo nhất trong các hành động của chúng ta. Chúng ta dành cho việc ngủ tới một phần ba cuộc đời và chúng ta không hiểu nó. Đối với một số, ngủ chỉ là một sự che khuất của tỉnh thức; đối với số khác, một trạng thái phức tạp gộp cả ngày hôm qua, lúc này và ngày mai vào một thời gian; đối với số khác, nó chỉ là một loạt giấc ngủ không bị đứt quãng. Việc bảo rằng bà Jauregui đã sống qua mười năm trong một cuộc khủng hoảng lặng lẽ có lẽ là một thiếu sót; mỗi khoảnh khác của mười năm ấy có thể là một hiện tại thuần khiết không có trước cũng chẳng có sau nó. Chúng ta không quá hào hứng trước cái hiện tại mà chúng ta tính ngày, tính đêm, chúng ta đếm hàng trăm tờ của quá nhiều cuốn lịch và kể những khát khao và những sự kiện; nó là cái thời gian mà chúng ta bước qua mỗi buổi sáng trước khi chúng ta nhớ và bước qua mỗi đêm trước khi chúng ta ngủ. Tất cả mọi ngày, chúng ta là hai lần bà lớn.

Nhưng chúng tôi tận mắt nhìn thấy gia đình nhà Jauregui sống trong tình huống gần như giả tạo. Họ tưởng rằng họ thuộc giới quý tộc, nhưng dân chúng không biết họ; họ đều là con cháu của một yếu nhân, nhưng các sách giáo khoa lịch sử thường bỏ mất tên ông. Thật ra người ta có nhớ ông bằng việc lấy tên ông đặt tên cho một con đường, nhưng con đường ấy, vốn ít người biết, lại khuất đi ở phía sau Nghĩa trang Oeste.

Ngày kỷ niệm đã gần. Ngày 10, một quân nhân vận đồng phục đến nhà cùng với một bức thư do ngài bộ trưởng ký báo tin ngài sẽ đến thăm vào ngày 14; gia đình nhà Jauregui cho cả hàng xóm xem bức thư ấy, lưu ý mọi người đến hàng chữ in ở trên bức thư và chữ ký của chính ngài bộ trưởng. Sau đó, lũ nhà báo kéo đến để viết tin và bài. Gia đình nhà Jauregui cung cấp đầy đủ mọi tư liệu cần thiết; hiển nhiên, trong cuộc đời người ta đã nói về đại tá Rubio. Đám dân hầu như không quen biết đã nói qua điện thoại để gia đình mời họ đến nhà dự lễ kỷ niệm.

Cả nhà mải mê làm việc cho cái ngày vĩ đại ấy. Họ đánh xi cho sàn nhà bóng lộn, lau sạch các tấm kính trên cửa sổ, quét mạng nhện, đánh bóng đồ nội thất làm bằng gỗ đào hoa tâm, lau bóng đồ ăn bằng pha lê, sắp xếp lại các bàn ghế giường tủ cho đẹp mắt, ở phòng khách họ bày trải chiếc đàn piano để trưng ra tấm phủ các nút bấm bằng nỉ. Người ta đi đi lại lại tấp nập trong nhà. Người duy nhất xa lạ với khung cảnh ồn ào ấy là bà Jauregui, mà hình như bà chẳng hiểu gì. Bà lớn mỉm cười. Được người hầu giúp, Julia trang điểm cho bà lớn, làm như thể bà đã chết rồi. Vật đầu tiên đập vào mắt các tân khách khi bước vào nhà là bức tranh sơn dầu họa vị yếu nhân ở bên phải, thấp hơn một chút là thanh gươm trải nhiều trận mạc của ngài. Ngay cả trong những thời kỳ túng thiếu người ta vẫn luôn luôn từ chối bán thanh gươm và nghĩ đến việc tặng nó cho Bảo tàng Lịch sử. Một bà hàng xóm hay khoe mẽ đã mượn thanh gươm chặt một cành cây đúng dịp cần phải chặt.

Bữa tiệc sẽ bắt đầu vào lúc bảy giờ. Người nhà Jauregui lại mời đến dự tiệc vào lúc sáu giờ rưỡi, vì mọi người biết rằng không ai thích đến nhà vào lúc thắp đèn. Vào lúc bảy giờ mười vẫn chưa có ma nào đến; người ta gay gắt tranh luận với nhau về cái lợi và cái bất lợi của việc đến không đúng giờ. Elvira, vốn coi trọng việc đến đúng giờ quy định, nói rằng việc chờ đợi người ta đến là một sự không thể tha thứ được; Julia, bằng cách nhắc lại lời của chồng mình, cho rằng đến chậm là một cử chỉ lịch thiệp, vì nếu tất cả mọi người đều làm như thế thì không ai phải giục giã ai. Đến bảy giờ mười lăm, dân chúng tới đông chật cả nhà đến mức phải đứng ở ngoài sân. Cả làng đều có thể nhìn và ganh tị chiếc xe ô tô và người tài xế của quý bà Figueroa, người vốn hầu như không bao giờ mời ai đến nhà, nhưng mà người ta tiếp đón bà hồ hởi, để không ai nghi ngờ rằng họ chỉ nhìn vì cái chết của một đức giáo chủ. Ngài tổng thống phái vệ sĩ của mình đến dự lễ, và thay mặt tổng thống ông ta nói rằng đối với ngài việc bắt chặt tay con gái của người anh hùng Đồi Alto là cả một niềm vinh hạnh. Ngài bộ trưởng, vốn cần phải về sớm, đã đọc một bài diễn văn rất đại khái, tuy nhiên, trong đó ngài lại nói về San Martin nhiều hơn là nói về đại tá Rubio. Bà cụ già ngồi nguyên trên chiếc ghế xích đu của mình, tựa lưng vào những tấm gối, và thi thoảng lại gật đầu một cái hay để rơi chiếc quạt. Một nhóm các quý bà sang trọng, những Mệnh phụ của Tổ quốc, hát Quốc ca cho bà cụ già nghe, mà hình như cụ chả nghe. Các nhiếp ảnh gia vội nhanh chóng chiếm lấy vị trí thuận lợi và tới tấp bấm máy. Các cốc rượu oporto và jerez không đủ. Người ta liền mở nút vài chai champagne. Bà Jauregui không nói một lời nào: có lẽ bà lớn không biết mình là ai. Kể từ đêm ấy bà lớn nằm liệt giường.

Khi những kẻ hiếu kỳ đã bỏ đi, gia đình làm nhanh một bữa tối bằng đồ ăn nguội. Mùi thuốc lá và cà phê đánh bạt cái mùi dịu nhẹ của dầu cao con hổ.

Các báo buổi sáng và buổi chiều ra điều ta đây thật thà đã lừa bịp dân chúng: ồn ào ca ngợi ký ức gần như huyền thoại của con gái vị anh hùng, rằng bà lớn “là kho tư liệu đáng ca ngợi của một trăm năm lịch sử Argentina”. Julia muốn cho bà cụ xem những bài phóng sự ấy. Trong chỗ tranh tối tranh sáng, bà lớn với hai mắt nhắm lại vẫn tiếp tục nằm đấy bất động. Bà lớn không sốt; bác sĩ khám bệnh cho bà lớn và tuyên bố rằng mọi sự đều tốt. Mấy ngày sau bà lớn qua đời. Sự xâm nhập của đám đông, tiếng ồn ào không dứt, những cú phát sáng của đèn chụp, bài diễn văn, những quân nhân, những cú bắt chặt tay cứ lặp đi lặp lại hoài, và tiếng nổ bôm bốp của champagne, tất cả những thứ ấy đã khiến cho ngày tận của bà lớn đến nhanh hơn. Có lẽ bà nghĩ rằng Thánh Mazorca là người đã bước vào.

Tôi nghĩ về những cái chết của chiến dịch Đồi Altos, tôi nghĩ về những con người bị lãng quên ở châu Mỹ và ở Tây Ban Nha, những người đã chết dưới vó ngựa, tôi nghĩ đến nạn nhân cuối cùng của đám người cầm giáo mác ở Perú mà sau hơn một thế kỷ là một bà cụ già.

GƯƠNG SOI NHỮNG CÂU ĐỐ

Tư tưởng cho rằng Kinh Thánh có (ngoài giá trị văn chương) một giá trị biểu tượng không phải là vô lý và xưa cũ rồi: tư tưởng ấy có trong Philông đê Alêhăngđría[88], trong các thầy pháp Do Thái giáo, và trong Suêđenboc[89]. Vì những sự kiện được Kinh Thánh đề cập đến đều là sự thật (Thượng đế là sự thật, sự thật không thể nói dối được, v.v…), chúng ta nên thừa nhận rằng vào lúc làm điều đó con người đã mù quáng trình diễn một bi kịch kín mít, được Thượng đế quy định và nghĩ sẵn cho. Từ đó đi đến việc nghĩ rằng lịch sử thế giới - và trong đó có cuộc đời chúng ta và cái chi tiết nhỏ nhặt nhất của cuộc đời chúng ta - có một giá trị không thể giả thiết được, tượng trưng và không có một trần vô hạn định. Rất nhiều người có lẽ đã xem xét lại điều ấy; nhưng không ai lại quá nhiệt tình như Lêông Blôi[90] - trong những đoạn tâm lý của Novaluis[91] - và trong tập sách của bộ hồi ký của Machen được mệnh danh là The London Adventure có một giả thiết tương tự: đó là giả thiết cho rằng thế giới bên ngoài - các hình hài, các nhiệt độ thời tiết, mặt trăng - là một ngôn ngữ, mà con người chúng ta đã quên hoặc nói năng vẫn còn ngắc ngứ. De Quincey[92] cũng tuyên bố rằng: “Cho đến cả những âm thanh vô lý của hành tinh này có thể là vô số môn đại số và ngôn ngữ khác mà bằng cách nào đó chúng có những chìa khóa tương ứng, ngữ pháp và cú pháp của riêng nó và như vậy những sự vật nhỏ nhặt của thế giới cũng có thể là những tấm gương bí mật của những sự vật lớn nhất”.

Một câu thơ của Thánh Pablô (I. Corintios, XIII, 12) đã ngớp hồn Leông Blôi. Videnuis nunc per speculum in aenigmate: tunc autem facie ad faciem. Nunc cognosco ex parte: tunc autem cognoscam sicut et cognitus sum. Torêt Amat đã dịch sai một cách thảm hại như sau: “Vào thời hiện tại chúng ta không nhìn thấy Thượng đế mà nhìn thấy người như ở trong một tấm gương và bên dưới những hình ảnh tối thì ngay lúc ấy mặt đối mặt chúng ta sẽ nhìn thấy Ngài. Bây giờ tôi không biết Người mà chỉ biết một cách không chính xác, nhưng ngay lúc ấy tôi sẽ biết Ngài với một cái nhìn sáng tỏ”. Bốn mươi bốn người tham gia dịch đoạn văn trên nhưng tất cả đều là những bản dịch lắm lời và nhạt nhẽo. Xipriano đê Valêra[93] là người dịch trung thực hơn cả: “Bây giờ chúng ta nhìn vào gương, trong bóng tối; nhưng ngay lúc ấy chúng ta mặt đối mặt sẽ nhìn. Bây giờ tôi biết một phần; nhưng ngay lập tức tôi sẽ biết như tôi được biết”. Torêt Amat cho rằng câu thơ đề cập đến cái nhìn của chúng ta đối với Chúa thiêng liêng. Xiprianô đê Valêra (và cả Lêông Blôi) lại cho rằng câu thơ ấy đề cập đến cái nhìn chung chung của chúng ta.

Theo tôi biết Blôi không ép một hình thức cụ thể theo giả thuyết của ông. Theo suốt tác phẩm của ông (trong đó, như mọi người đều biết, có thừa những lời ta thán vặt vãnh và báng bổ), có những câu thơ hay những đoạn ghi chú khác nhau, ở đây có một số mà tôi trích dẫn từ các trang ồn ào của Le Mendiant ingrat, của Le Vieux se le Montagne, của L’mvendable. Tôi không nghĩ rằng mình đã dẫn ra hết, mà ngược lại tôi hy vọng rằng một chuyên gia về Lêông Blôi (chứ tôi thì không phải) sẽ hoàn thiện và đính chính lại chúng.

Đoạn đầu là tháng Sáu năm 1894. Tôi dịch như thế này: “Sự phán quyết của Thánh Pablô: Videmus nunc per speculum in aenigmate sẽ là một cửa sổ ở mái nhà để xuyên thấu đến vực thẳm thật sự, đó vốn là tâm hồn con người. Cái thăm thẳm đáng sợ của những vực sâu của bầu trời là một ảo tưởng, một sự phản ánh bên ngoài của những vực sâu của chúng ta, được cảm nhận trong một tấm gương”. Chúng ta nên để mắt và thực thi một nền văn học lớn trong sự vô tận của những con tim chúng ta, vì chúng ta mà Thượng đế muốn chết… Nếu chúng ta nhìn dải Ngân Hà là vì nó đích thực tồn tại trong tâm hồn chúng ta”.

Đoạn thứ hai là tháng Mười một cùng năm. “Tôi nhớ một trong những tư tưởng xưa cũ nhất của mình. Nga Hoàng là vị chỉ huy và là cha tinh thần của một trăm năm mươi triệu người. Trọng trách vốn chỉ là bề ngoài (theo mắt thấy). Trước Thượng đế, có lẽ ông ta không phải là người có trọng trách mà chỉ là một trong số rất ít người. Nếu trong triều đại của ông ta, những người nghèo thuộc vương quốc của ông ta bị áp bức, nếu từ triều đại ấy đã xảy ra những tai biến khủng khiếp, thì ai dám chắc kẻ đày tớ chuyên lau giày cho Ngài lại không phải là kẻ có tội duy nhất và đích thực? Trong sự sắp đặt kỳ bí của Đấng Cao Xanh thử hỏi ai là Nga Hoàng đích thực, ai là vua, ai có thể kiêu hãnh mình là một kẻ đày tớ thuần khiết đây?”.

Đoạn thứ ba là thuộc một bức thư viết vào tháng Chạp cùng năm. “Tất cả đều là biểu tượng, ngay đến cả cơn đau dữ dội nhất. Chúng ta đều là những kẻ đang ngủ lại gào thét trong mơ. Chúng ta không biết phải chăng sự việc từng làm nhức nhối chúng ta ấy là bí mật đầu tiên của niềm vui cuối cùng của chúng ta. Giờ đây chúng ta thấy nó – thánh Pablô khẳng định : Per speculum in aenigmate, dịch một cách văn vẻ là – “trong câu đố thông qua một tấm gương” và bằng một cách khác chúng ta sẽ không nhìn thấy cho đến sự lên ngôi của Kẻ Ấy khi mà tất cả đã ở trong lửa và khi mà tất cả chúng ta cần được dạy bảo mọi việc”.

Đoạn thứ tư là tháng Năm năm 1904: “Per speculum in aenigmate”, Thánh Pablô bảo vậy. Chúng ta hãy nhìn vào các sự vật theo cách ngược lại. Khi chúng ta tưởng mình cho thì hóa ra lại là mình nhận, v.v. và v.v… Vậy là (một tâm hồn đau thương yêu dấu của tôi nói) chúng ta ở trên trời và Thượng đế ở dưới đất”.

Đoạn thứ năm là tháng Năm năm 1908: “Ý tưởng đau đớn của Hoana, gần gũi với văn bản Per speculum. Những niềm vui của thế giới này sẽ là những bão tố của địa ngục, được nhìn ngược trong một tấm gương”.

Đoạn thứ sáu là năm 1912. Trong mỗi một trang của cuốn L’Ame se Napoléon, cuốn sách mà mục đích của nó là giải mã biểu tượng về Napôlêông, được thừa nhận như là người tiền phong của người anh hùng khác - đồng thời con người và biểu tượng - vốn được giấu kín trong tương lai. Tôi chỉ cần dẫn ra hai ví dụ là đủ. Một là: “Mỗi một con người có mặt trên trái đất là để biểu tượng hóa một cái gì đó vốn chưa biết và để thực hiện một bộ phận hay một trái núi của thứ vật liệu vô hình sẽ được sử dụng để xây dựng Thành phố của Thượng đế”. Đoạn khác là: “Trên trái đất không có một người có đủ khả năng tuyên xưng mình là ai một cách xác tín. Không ai biết mình sinh ra để làm gì cho thế giới này, không ai biết các hành động của mình, các tình cảm của mình, các tư tưởng của mình phù hợp với cái gì, cũng chẳng biết tên thật của mình, tên bất tử trong sự chỉ huy của ánh sáng của mình là gì. Lịch sử là một văn bản nghi lễ dài lê thê mà ở đó những chữ I và những dấu chấm không có giá trị gì hơn những câu thơ hay những chương hoàn chỉnh, những sự quan trọng của cái này hoặc cái kia là vô cùng và bị giấu đi một cách thật kín đáo”.

Những đoạn trên đối với độc giả hình như là những ân huệ đơn thuần của Blôi. Theo như tôi hiểu không bao giờ ông để ý đến việc giải thích chúng. Tôi dám đánh giá chúng thật sáng tỏ và có lẽ chúng không thể thoát khỏi giáo thuyết Cơ đốc, Blôi (tôi nhắc lại) chỉ áp dụng cho sự Sáng thế trọn vẹn cái phương pháp mà các thầy pháp Do Thái áp dụng cho Kinh Thánh. Những người này nghĩ rằng một tác phẩm được Tinh thần Thần thánh đọc cho viết và một văn bản độc đáo, nghĩa là một văn bản mà ở đó sự cộng tác của cái ngẫu nhiên có thể không tính bằng không. Cái tiêu đề to lớn của một cuốn sách không thể để cho cái ngẫu nhiên lọt vào là một thủ đoạn của vô vàn mục đích đã thôi thúc họ thay đổi những từ ngữ, triệt tiêu giá trị phức hợp của văn chương, thúc đẩy họ để ý đến hình thức của mình, quan sát những chữ viết thường và viết hoa, tìm những triết cú thơ, những tự mê và một số lời tương giải của những thứ hài hước dễ dãi. Lời biện hộ của họ là không có gì có thể là ngẫu nhiên trong tác phẩm của một trí thông minh vô hạn độ[94]. Lêông Blôi mong muốn thứ chữ viết khó hiểu ấy - thứ chữ viết của văn bản thần thánh ấy, của ám hiệu thiên thần - có mặt trong tất cả mọi khoảnh khắc và trong tất cả mọi con người của thế giới này. Kẻ mê tín tin rằng mình đã thâm nhập được thứ văn bản hữu cơ ấy: mười ba người ăn cùng bàn đã kết thành biểu tượng của Thần chết; một viên đá mắt mèo màu vàng, biểu tượng của nỗi bất hạnh.

Thật đáng nghi ngờ việc thế giới có ý nghĩa, càng đáng nghi ngờ hơn việc thế giới có ý nghĩa gấp đôi hay gấp ba, kẻ không có lòng tin Chúa sẽ quan sát như thế. Tôi lại hiểu rằng đúng là như vậy; nhưng hiểu rằng thế giới khó hiểu được Blôi mong muốn là thế giới phù hợp hơn với danh thơm của Thượng đế trí tuệ của các nhà thần học.

Không một người nào hiểu mình là ai, Lêông Blôi khẳng định vậy. Không một ai tiêu biểu như ông để minh họa cho thứ ngu ngốc ấy. Một nhà Kitô giáo mạnh mẽ tin điều đó và người đó là một người kế nghiệp của thầy pháp Do Thái giáo, là một người anh em bí mật của Swendenbor và của Blac: những đầu đảng.

CHUYỆN VỀ KẺ THÙ

Ba năm chạy trốn và đợi chờ, và bây giờ kẻ thù đang ở trong nhà tôi. Từ cửa sổ tôi nhìn y vất vả leo dốc con đường núi gập ghềnh. Y chống một cây ba-toong, một cây ba-toong thô kệch trong đôi tay già nua của y không có thể là một vũ khí mà chỉ là một chiếc gậy. Tôi vất vả lắm mới nhận được cái tôi chờ đợi: tiếng gõ cửa yếu ớt. Tôi nhìn, không phải không nhớ nhung, những bản viết tay của mình, một bản thảo đang dở dang, và cuốn sách nghiên cứu của Artemidoro viết về những giấc mơ, cuốn sách quá ư độc đáo nằm ở đấy, vì tôi không biết tiếng Hy Lạp. Lại một ngày nữa đi tong, tôi nghĩ. Tôi phải vất vả lắm mới mở được cửa. Tôi đã sợ rằng con người ấy nổi khùng nhưng y chỉ loạng choạng đi được mấy bước, buông cây ba-toong ra, ngã uỵch xuống giường tôi, nằm thẳng cẳng. Nỗi khao khát của tôi nhiều lần đã mường tượng ra cảnh ấy, nhưng chỉ đến lúc này tôi mới nhận thấy rằng y giống với bức chân dung cuối cùng của Lincoln, giống gần như là anh em vậy. Có lẽ là đã 4 giờ chiều.

Tôi cúi xuống gần y để cho y nghe rô lời tôi nói.

- Người ta cứ tưởng rằng năm tháng trôi đi cho mình thôi, nhưng mà nó đã trôi đi cho cả những người khác đấy chứ. Cuối cùng chúng mình đã gặp nhau tại đây và chuyện cũ trước đây giờ chẳng có ý nghĩa nữa.

Trong lúc tôi nói, y cởi cúc chiếc áo khoác ngoài. Bàn tay phải để ở túi áo ấm. Có cái gì đó lộ rõ ra và tôi cảm thấy đó là một khẩu súng lục.

Với giọng nói đanh thép, y bảo tôi:

- Để đến được nhà mi, ta đã phải nhờ vả vào lòng thông cảm. Bây giờ ta đã có mi trong tay tha hồ muốn làm gì thì làm, nhưng ta lại không phải là một kẻ hèn mọn.

Tôi thử dùng lời. Bởi tôi không phải là người lực lưỡng nên họa chăng chỉ có lời mới cứu nổi tôi. Tôi bạo dạn nói:

- Quả thật là, đã có lúc tôi xử tệ với một cậu nhóc. Nhưng mà anh lúc này đâu còn là nhóc con và tôi đâu còn là cái kẻ vô tâm ấy. Hơn nữa, sự báo thù cũng chẳng kém phần huênh hoang và nực cười so với sự tha thứ.

- Quả có thế thật vì ta không phải là đứa trẻ ấy. - Y cãi lại tôi. - Ta cần phải giết mi. Đây không phải là sự trả thù hèn hạ mà là một hành động công lý. Borges ạ, những luận điệu của mi chỉ là trò ranh ma che đậy nỗi sợ hãi để ta không giết mi. Giờ thì ông chẳng thể làm gì được nữa rồi.

- Tôi còn có thể làm. - Tôi trả lời y.

- Làm gì? - Y hỏi.

- Tỉnh dậy, thế thôi!

Và tôi đã làm như thế.

MỘT BÔNG HỒNG VÀNG

Giambattixta Mario[95] trứ danh, người từng được những cái miệng đồng thanh của nữ thần Danh Tiếng tuyên bố là nhà thơ Homero mới và nhà thơ Dante mới, đã không chết trong cái buổi chiều ấy cũng không chết trong buổi chiều khác, nhưng sự kiện bất động và im lặng như tờ mà lúc đó xảy ra, trên thực tế là một hành động cuối cùng của cuộc đời ông. Mãn nguyện với tuổi tác và vinh quang, ông sẽ chết trên một chiếc giường Tây Ban Nha rộng rãi và sang trọng. Không khó khăn gì việc mường tượng ra quang cảnh lúc đó: cách giường mấy bước chân là một ban công sáng láng ở phía dưới đó là những tượng đá hoa cương và những cây nguyệt quế và cả một vườn hoa nhân đôi những bực đá của nó trong một bể tắm hình chữ nhật nước trong veo. Một người đàn bà đã cắm một bông hồng vàng trong một chiếc cốc; ông thầm thào đọc những vần thơ không thể không đọc được mà với chính ông, để nói một cách chân tình, chúng đã hơi nhàm một chút.

Sắc hồng tím của vườn, vẻ huy hoàng nội cỏ hạt mùa xuân, con mắt tháng Tư[96].

Lúc đó xảy ra điều mặc khải. Mario nhìn bông hồng như Adam đã có thể nhìn nó trên Thiên đường và ông cảm thấy bông hồng ấy ở trong cõi vĩnh hằng của nó chứ không ở trong những lời nói của ông và rằng chúng ta có thể viện dẫn hay ngợi ca nhưng không thể biểu hiện được nó và rằng những tập sách cao và ngạo nghễ kiêu hãnh, đã tạo ra ở góc phòng một khoảng không gian màu vàng, chúng không phải (như sự huênh hoang của ông đã mơ) là một tấm gương của thế giới mà là một đồ vật nữa được thêm vào cho thế giới.

Mario đã đạt tới điều khải thi này trước khi ông tạ thế, và có lẽ Homero và Dante cũng đã đạt tới.

TRỦY THỦ

Tặng Margarita Bunge

Trong thùng to có một trủy thủ.

Trủy thủ này được rèn ở Tôlêdô vào cuối thế kỷ trước. Luit Melian Laphinu đã tặng cha tôi. Tôi mang nó từ Uruguay về. Evaristô Carêgô vài lần cầm nó trong tay.

Những ai thấy nó hẳn phải cầm lấy chơi một lát mới thôi; nhận ra rằng lâu nay nó đang bị tìm kiếm; bàn tay nhanh chóng sờ lên lưỡi dao, cái lưỡi dao lâu nay vẫn đợi có được; lưỡi dao ngoan ngoan và mạnh mẽ ăn khít với vỏ bao một cách ngon lành.

Trủy thủ muốn một cái khác kia.

Nó còn hơn cả một vật thể được làm bằng thép; những con người đã nghĩ đến nó và làm ra nó cho một mục đích rất sáng giá; bằng một hình thức vĩnh cửu nào đó, nó là trủy thủ đêm qua giết chết một người đàn ông ở Tacuarêmbô và là những trủy thủ từng giết chết Xêda. Nó muốn giết, muốn làm đổ máu.

Trong một ngăn kéo bàn, giữa những tập bản thảo và thư từ, trủy thủ không ngừng mơ cái giấc mơ giản dị của con hổ và bàn tay bị kích động khi cầm lấy nó bởi vì thép bị kích động. Trong mỗi lần tiếp xúc, thép vốn đã thấy trước vụ giết người mà vì kẻ ấy người ta đã rèn ra trủy thủ.

Đôi lúc tôi thấy thương hại. Cứng rắn xiết bao, tin tưởng xiết bao, kiêu hãnh xiết bao và nhiều năm qua đi, qua đi một cách vô tích sự.

NHÂN CHỨNG

Trong một cái chuồng nuôi gia súc gần như ở dưới bóng nhà thờ đá, một người đàn ông mắt xám màu tro, râu xám cũng màu tro, nằm giữa mùi hôi của những con vật, lặng lẽ tìm cái chết như ai đó tìm giấc mơ. Trung thành với những quy luật bí mật bao la, ngày chậm rãi qua đi và hòa vào những chiếc bóng trong cái vườn xơ xác; bên ngoài, đất đã được cày, một mương nước phủ đầy những chiếc lá khô, và một vài dấu vết của sói để lại trên bùn đen nơi bìa rừng. Người đàn ông ngủ và mơ, quên hết mọi sự đời. Tiếng chuông nhắc giờ cầu kinh làm ông ta thức dậy. Trong những vương quốc của nước Anh, tiếng chuông ngân không còn là một trong những thói quen của buổi chiều, nhưng người đàn ông ngay từ khi còn bé, đã nhìn thấy gương mặt của thần Woden, vị thần kinh hãi và hoan hỉ, bức tượng thờ bằng gỗ vụng về gánh đầy tiền La Mã và quần áo nặng nề, gã đồ tể chuyên giết ngựa, chó và tù nhân. Trước lúc bình minh, ông ta sẽ giết chết và cùng với ông ta, những hình ảnh trực tiếp và cuối cùng về nghi lễ phiếm thần cũng sẽ chết; thế gian sẽ hơi nghèo đi khi người Xắcxông này đã chết.

Những sự kiện vốn lấp đầy khoảng không gian và đi đến kết thúc khi ai đó chết, có thể khiến chúng ta hứng chí, nhưng một sự vật, hoặc một con số vô tận các sự vật, chết trong nỗi cô đơn hấp hối, trừ một ký ức về vũ trụ sẽ tồn tại, như các nhà thần học đã luận giải. Trong dòng thời gian, đã có một ngày tắt đi những con mắt cuối cùng vốn đang ngắm nhìn Chúa Cristo, chiến dịch Junin[97] và ái tình của Helena đã chết cùng với cái chết của một người. Khi tôi chết cái gì sẽ chết cùng tôi? Cái hình hài cảm kích nào hay cái hình hài mong manh nào sẽ chết cùng tôi đây? Phải chăng đó là giọng nói của Macedonio Fernández[98], là hình ảnh của một con ngựa hồng trên đồng hoang vùng Serrano[99] hay vùng Charcas[100], là một viên phấn xanh chàm nằm trong ngăn kéo một chiếc bàn gỗ đào hoa tâm?

TÙ NHÂN

Chuyện này được hàm tán nhiều ở Junia hay ở Tapanque. Một cậu bé mất tích sau một vụ đột kích của những người Anhđiêng. Cha mẹ đứa bé ra sức tìm kiếm mà không thấy. Sau đó nhiều năm, một người lính từ vùng núi sâu đến nói với họ về một người Anhđiêng có đôi mắt xanh lơ mà rất có thể là con trai họ. Cuối cùng hai vợ chông đã gặp được y (ký sự truyện đã bỏ mất cái không biết) và họ những tưởng mình đã nhận ra con mình. Người đàn ông này, vì lao động ở vùng thảo nguyên và vì cuộc sống man mọi, không biết nghe tiếng nói của quê hương bản quán, nhưng lại vô tư và ngoan ngoãn để người ta dẫn mình về đến tận nhà. Tại đấy, anh ta dừng lại, có lẽ cũng tại những người khác dừng lại. Anh ta nhìn cửa nhà cứ như thể không hè biết cửa nhà bao giờ. Bỗng anh ta cúi đầu, gào toáng lên, chạy vượt qua phòng đợi rồi vượt qua hai sân dài và cuối cùng chui vào nhà bếp. Không hề do dự, anh ta thục luôn cánh tay vào cái chuông ám muội đen và rút ra một con dao gám làm bằng gỗ mà anh đã giấu ở đấy khi còn nhỏ. Hai mắt anh ta lóng lánh sáng những tia vui và cha mẹ khóc vì đã tìm thấy con mình.

Có lẽ còn có những ký ức khác tiếp theo ký ức này nhưng người Anhđiêng đã không thể sống giữa bốn bức tường và một ngày anh ta - đi tìm thảo nguyên của mình. Tôi muốn được biết anh ta cảm thấy gì trong cái khoảnh khắc chóng mặt ấy, trong đó quá khứ và hiện tại hòa quyện vào nhau; tôi muốn được biết rằng trong cái trạng thái đê mê ấy, như một con người hay một con chó, anh ta có nhận ra cha mẹ và ngôi nhà của mình không.

CĂN PHÒNG NHỮNG BỨC TƯỢNG

Tại Vương quốc những người Andaluz[101] vào những ngày đầu có một thành phố vốn là nơi các hoàng đế sinh sống và có tên là Lebit hay Ceuta, hay Jaén. Ở thành phố này có một cung điện kiên cố, mà cửa của nó gồm hai cánh không dùng để vào cũng chẳng dùng để ra mà dùng để đóng kín lại. Cứ mỗi lần một hoàng đế tạ thế và một hoàng đế lên ngôi kế nghiệp ngai vàng cao ngất, hoàng đế này bằng chính hai bàn tay mình thêm cho cửa ấy một ổ khóa mới, cho đến khi cửa ấy có cả thảy hai mươi tư ổ khóa phải được mở ra để xem nội dung của cung điện ấy. Quan đại thần và các vị đô đốc khẩn khoản tấu xin y không làm cái việc ấy và họ giấu biến chiếc chìa khóa sắt và tấu trình với y rằng thêm một ổ khóa là dễ dàng hơn việc cố sức phá hai mươi tư ổ khóa, nhưng y hào hứng nhắc lại: “Ta muốn kiểm tra nội dung của cung điện này”. Thế là quan đại thần cùng các vị đô đốc dâng cho y biết bao của cái đã tích cóp được: nào những bầy cừu, những bức tượng Chúa Cristo bằng bạc và bằng vàng, nhưng y vẫn không từ bỏ ý định, rồi bằng bàn tay phải (vốn lúc nào cũng nóng rừng rực) y mở cửa cung điện. Bến trong là những người Ảrập được khắc thành tượng gỗ hay đúc thành tượng kim loại, cưỡi trên những chú lạc đà hay ngựa tơ nhanh nhẹn, với khăn chít đầu uốn lượn trên lưng và thanh kiếm giắt nơi thắt lưng và mũi giáo chĩa về bên trái. Tất cả những hình ảnh ấy đều là khối hình đổ bóng xuống sàn nhà, và một ông mù có thể nhận ra chúng nhờ chỉ một cú sờ, và chân trước các chú ngựa không chạm đất nhưng không đổ, cứ như thể chúng đang nhảy. Những hình ảnh đầu tiên ấy và hơn nữa trật tự gọn gàng và sự thanh tĩnh tuyệt vời mà ngài nhìn thấy trong những bức tượng ấy đều gây cho hoàng đế sự thảng thốt ghê gớm, vì tất cả những bức tượng này đều nhìn về một phía, phía mặt trời lặn, và tuyệt nhiên không hề có một giọng nói, một tiếng ngựa hí. Đó là những thứ có ở phòng thứ nhất của cung điện, ở phòng thứ hai có bàn của Solimán, con trai của David - mong sao đó là sự cứu rỗi cho cả hai, được đẽo thành từ chỉ một khối đá ngọc bích, mà màu của nó như được biết, là màu xanh, và những công dụng tiềm ẩn của nó là đích thực và không sao miêu tả nổi, vì nó trấn an những cơn bão tố, giữ vững tiết tháo cho người mang nó, trừ bệnh kiết lị và tà ma, độ trì cho cuộc tranh chấp và là người cứu hộ vĩ đại trong các cuộc vượt cạn.

Ở phòng thứ ba có hai cuốn sách: một cuốn đen và chỉ dẫn những công dụng của các tấm bùa bằng kim loại và của các ngày, cũng như việc chuẩn bị thuốc độc và thuốc dã độc; cuốn sách kia là trắng và người ta không thể giải mã nổi lời dạy bảo của nó cho dù văn bản thật là sáng tỏ. Ở căn phòng thứ tư người ta bắt gặp một bản đồ thế giới nơi có các vương quốc, các thành phố, các biển, các thành quách và những mối nguy hiểm, mỗi điểm đều có tên thật và hình thù xác đáng của mình.

Ở phòng thứ năm người ta thấy có một tấm gương tròn, tác phẩm của Solimán, con trai của David - mong sao đó là sự tha thứ cho cả hai! - giá trị của nó là rất nhiều, bởi vì nó được làm từ những thứ kim loại khác nhau, và kẻ nào nhìn vào nó sẽ thấy gương mặt của cha mẹ và con cháu họ từ ông Adam đầu tiên đến những kẻ sẽ nghe thấy tiếng kèn Trompet báo ngày khải huyền đến. Phòng thứ sáu đầy rượu bổ, là phòng của người chỉ cần mỗi một đồng adarm để đổi ba ngàn onza bạc thành ba ngàn onza vàng. Phòng thứ bảy với họ là trống trải và quá dài đến mức tay cung thủ lanh lẹ nhất trong số các cung thủ bắn một mũi tên từ cửa mà không thể nào tới găm lên bức tường hậu. Trên bức tường hậu người ta nhìn thấy khắc một hàng chữ rất đáng sợ. Hoàng đế kiểm tra nó và hiểu nó và nó nói rằng: “Nếu một bàn tay nào đi mở cửa cung điện này, những chiến binh bằng xương bằng thịt giống hệt các chiến binh bằng kim loại ở ngay lối vào sẽ làm chủ vương quốc”.

Những sự kiện này xảy ra vào năm 89 thuộc kỷ nguyên Hégira[102]. Trước khi chết, Tarik đã làm chủ thành trì ấy, đã đánh đổ hoàng đế ấy và bán đi các thê thiếp và con cái của ngài, tàn phá đất đai của ngài. Những người Ảrập phiêu dạt khắp vương quốc Andalucía, với những cây ung và đồng cỏ được chăm tưới họ không bị khát. Còn về các kho báu, Tarik, con của David thật là lừng danh vì đã gửi chúng cho quốc vương, chủ của anh, người đã cất giữ chúng trong một Kim Tự tháp.

CHIẾC GƯƠNG MỰC

Lịch sử biết rằng kẻ tàn bạo nhất trong số những nhà cai trị của Sudán là Yakub, kẻ Đau ốm, người đã dâng hiến đất nước mình cho bọn làm giàu Ai Cập và chết trong một phòng của Cung Điện, ngày mười bốn tháng âm lịch Barmajat, năm 1842. Một số người cố chứng minh rằng thầy pháp Abderrahmen, kẻ Masmudí (có thể dịch là kẻ Tôi tớ của Lòng Nhân Ái) đã giết y bằng trủy thủ hay bằng thuốc độc, nhưng cái chết của y lại quá hiển nhiên là chết vì bệnh - vì dân chúng gọi y là kẻ Đau ốm. Tuy nhiên, đại úy Richard Francis Burton đã đàm đạo với thầy pháp vào năm 1853 và ông đã kể lại điều tôi chép sau đây:

“Sự thật là tôi phải chịu giam giữ trong thành trì của Yakub, kẻ Đau ốm, ngay sau khi cuộc mưu phản mà Ibrahim tổ chức với sự xúi giục và sự giúp đỡ qua quýt của các thủ lĩnh da đen ở Kordafan, những kẻ đã tố giác em tôi.

Em tôi chết chém trên tấm da đẫm máu của công lý, nhưng tôi quì mọp dưới đôi chân mệt mỏi của kẻ Đau ốm và nói với y rằng tôi là thầy pháp và rằng nếu cho tôi mạng sống tôi sẽ thể hiện những hình ảnh và diện mạo còn huyền ảo hơn cả những trò huyền ảo của Fanusijival (đèn pin mầu nhiệm). Kẻ thống trị ra lệnh cho tôi phải làm ngay một thí nghiệm. Tôi đề nghị cho tôi một chiếc bút tre, một vài chiếc kéo, một tờ giấy to bản được sản xuất ở Venecia, một lọ mực và một bếp than, một ít hạt mùi và một lọ dầu thơm. Tôi cắt tờ giấy to bản thành sáu mảnh, viết những câu thần chú và câu cầu khẩn trên năm mảnh giấy đầu tiên, còn trên mảnh cuối cùng tôi viết những từ đã có trong kinh Corán quang vinh: Chúng ta đã bỏ mạng che mặt cho ngươi và cái nhìn của những con mắt ngươi mới thật là sâu sắc! Sau đó tôi vẽ một bức tranh huyền ảo trên bàn tay phải của Yakub, và tôi bảo y khum khum bàn tay lại, rồi ngay ở chính giữa tôi rót mực thành một vòng tròn. Tôi hỏi y có phải ngài cảm thấy rõ ràng hình bóng mình trong vòng tròn không, y trả lời rằng có. Tôi bảo y rằng không được ngước mắt lên. Tôi đốt dầu thơm và hạt cải trong bếp than. Tôi yêu cầu y hãy gọi tên hình ảnh mà y muốn nhìn. Y nghĩ rồi nói với tôi rằng: một con ngựa hoang, con đẹp nhất ăn cỏ trên những đồng cỏ quanh hoang mạc. Y nhìn và thấy đồng cỏ xanh rờn và thanh lặng, sau đó có một con ngựa đến gần, nhanh nhẹn như một con báo, với một ngôi sao trắng ở trên trán. Y đòi tôi một đàn ngựa hết sức hoàn hảo như con đầu tiên, và y thấy ngay ở chân trời nổi lên một đám mây dài mù mịt bụi, rồi ngay lập tức một đàn ngựa. Tôi hiểu rằng cuộc đời tôi thế là đã được an toàn rồi.

Ngày hôm sau, trời vừa hé những tia sáng đầu tiên, hai tên lính đã đến xà lim giam tôi và điệu tôi đến phòng của kẻ Đau ốm, là nơi mà hương bếp than, mực đang chờ đợi tôi. Y đòi tôi phải làm và tôi đã trình ra những diện mạo của thế giới. Cái con người chết mà tôi oán hận ấy có trong tay y biết bao người chết đã và đang tìm những người sống: những thành phố, những khu vực, thời tiết và những vương quốc mà Trái đất đã chia ra, những kho báu ẩn dưới trung tâm, những tàu thuyền đang vượt biển, những dụng cụ của chiến tranh, của âm nhạc, của giải phẫu, những phụ nữ duyên dáng, những vì sao cố định và các hành tinh, những thứ màu mè mà bọn bất trung dùng để vẽ nên những bức chân dung ốm yếu của y, những mỏ kim loại và các thứ cây với những điều bí mật và công năng còn giấu kín, những thiên thần bằng bạc mà thức ăn của các vị là lời tụng ca và sự phán xử của Thượng đế, sự ban phát các phần thưởng ở các trường học, những bức tượng tạc các chú chim và các hoàng đế nằm ở trong lòng các kim tự tháp, bóng tối được phóng đi nhờ chú bò tót được trái đất duy trì và nhờ con cá ở dưới chú bò tót, những hoang mạc của Thượng Đế Đấng Chí Thiện. Y nhìn thấy những vật thật khó lòng miêu tả nổi, như những đường phố được thắp sáng nhờ hơi ga, và như con cá voi chết khi nghe thấy tiếng gào thét của con người. Một lần y bảo tôi thể hiện cái thành phố được gọi là châu Âu. Tôi liền trình ra cho y xem đường phố chính của những đường phố và tôi nghĩ rằng tại con sông người cuồn cuộn trôi, tất cả đều diện đồ đen và rất nhiều người đeo kính, tay đấy lần đầu tiên y nhìn thấy kẻ Đeo Mặt nạ.

Cái hình hài ấy, đôi lúc vận y phục Sudán, đôi lúc vận đồng phục, nhưng luôn trùm kín mặt bằng một tấm khăn, kể từ lúc đó thâm nhập vào các hình. Y là kẻ không thể hiểu được và chúng tôi không đoán ra y là ai. Tuy nhiên, những hiện hình trên chiếc gương mực, mà thoạt đầu chúng thoáng qua hay bất động, lúc này trở nên phức tạp hơn; các mệnh lệnh của tôi được thực thi không chậm trễ và kẻ độc tài theo dõi chúng một cách tỉnh táo. Hiển nhiên là cả hai chúng tôi đều mệt phờ. Đặc điểm kinh rợn của các cảnh tượng là ngọn nguồn mệt mỏi khác. Chúng chỉ là những hình phạt, những roi da, những sự què quặt, những niềm vui của tên đao phủ, của kẻ tàn ác.

Cứ thế chúng tôi đi đến rạng sáng ngày mười bốn tháng âm lịch Barmajat. Hình tròn bằng mực đã được in trên bàn tay, dầu thơm đã được đổ vào bếp than, những câu cầu khấn đã bị đốt cháy, chỉ còn lại hai người chúng ta. Kẻ Đau ốm bảo tôi hãy cho y xem một cuộc trừng phạt chính đáng và không thể xin xóa án được vì ngày ấy trái tim y khát khao xem một cái chết. Tôi cho y thấy những người lính đánh trống, tấm da bò được căng ra, những người háo hức muốn xem, đao phủ cầm thanh kiếm công lý. Y hào hứng khi nhìn thấy tên đao phủ và bảo tôi rằng Đó là Abu Kir, kẻ đã phán xử em trai Ibrahim của ngươi đấy, kẻ sẽ kết thúc số phận nhà ngươi khi ta đã được thỏa mãn với thứ khoa học gợi ra những hình ảnh này mà không cần sự giúp đỡ. Kẻ Đau ốm đòi tôi cho người điệu kẻ bị án tử hình ra. Khi tử tù bị điệu ra, mặt y bỗng biến sắc, vì đó là người không thể giải thích nổi sau tấm xô trắng. Y phán bảo tôi rằng trước khi giết kẻ bị tử hình phải bảo người ta lột bỏ mặt nạ đi cho hắn. Tôi liền phủ phục dưới chân y mà nói: “Ôi, hỡi Hoàng đế của thời gian và vật chất, và tổng thể của thế kỷ, cái hình ảnh này không giống như các hình ảnh khác vì chúng ta không biết tên của nó, cũng không biết tên của cha mẹ nó, cùng tên thành phố vốn là Tổ quốc của nó, may mà tôi không dám động chạm đến nó bởi không muốn phạm phải một tội mà tôi sẽ cần phải biết, thưa ngài”. Kẻ Đau ốm cười và kết thúc bằng cách thề rằng y sẽ chịu tội nếu có tội. Y thề trước thanh gươm và kinh Corán. Tôi liền ra lệnh hãy lột trần kẻ bị tội chết, và hãy trói chặt hắn trên tấm da bò được căng ra và rằng hãy lột mặt nạ cho hắn. Những việc ấy được răm rắp thực thi. Cuối cùng, hai con mắt hoảng sợ của Yakub đã có thể nhìn thấy cái bộ mặt ấy - bộ mặt của chính y. Y chìm đắm trong cơn sợ hãi và điên loạn. Với bàn tay vốn đang rắn chắc của mình, tôi nắm chặt bàn tay run lẩy bẩy của y, lệnh cho y phải xem nghi lễ của cái chết của y. Y đã bị tấm gương mực làm chủ rồi, đến mức không dám ngẩng mắt lên hay đổ mực đi. Khi thanh gươm bổ đôi đầu kẻ phạm tội ở trong hình ảnh tấm gương, y rên rỉ bằng giọng khiến tôi thương hại, rồi lăn đùng xuống sàn nhà, chết.

Vinh quang thay con người kia đã không chết và có trong tay hai chiếc chìa khóa của sự Tha thứ vô hạn và của sự Trừng phạt vô hạn”.

CHUYỆN CỦA HAI KẺ NẰM MỘNG

Nhà sử học Ảrập El Ixaqui đề cập tới sự kiện sau đây:

Những con người có lòng tin tuyệt vời (nhưng chỉ một mình Thánh Ala là toàn trí và hùng cường, nhân hậu và không ngủ) kể rằng ở Cairo có một người sở hữu nhiều của cải, nhưng là con người quá ư hào hiệp và phóng túng đến mức của cải đội mũ nón ra đi hết sạch chỉ còn lại duy nhất ngôi nhà của thân phụ ông, và rằng ông phải vất vả làm lụng để kiếm miếng ăn. Ông làm việc quá nhiều đến mức giấc mơ đã cho ông một đêm đứng dưới gốc cây sung ở vườn hoa nhà mình và trong mơ ông nhìn thấy một con người ướt sũng nước, móc từ miệng ra một đồng tiền vàng rồi bảo ông: “Vận may của mi ở tận Ba Tư, ở thành phố Isfajan, hãy đi mà tìm vận may của mi đi!”. Vào sáng tinh mơ ngày hôm sau, ông tỉnh dậy và bắt đầu một chuyến đi dài dặc và phải đối mặt với rất nhiều hiểm nguy của những hoang mạc, của những tàu thuyền, của những tướng cướp, của những ma quái, của những sông suối, của những thú dữ và những con người. Cuối cùng, ông cũng đến được một nhà thờ Hồi giáo. Bên cạnh nhà thờ còn có một ngôi nhà và theo lệnh của Thượng Đế Toàn Năng, một băng trộm đã vượt qua nhà thờ rồi đột nhập ngôi nhà; trước tiếng động như tiếng sấm của bọn trộm, mọi người trong nhà choàng tỉnh dậy và la hét kêu cứu. Hàng xóm cũng la lối inh ỏi cho đến khi viên đại úy cai quản vùng này cùng với thủ hạ của mình đến và bọn trộm chạy khỏi ngôi nhà. Viên đại úy ra lệnh cho thủ hạ soát xét kỹ nhà thờ và bắt được người đàn ông thành Cairo. Bằng roi và gậy tre bọn họ tới tấp nện cho ông đến mức thừa sống thiếu chết. Hai ngày hôm sau ông tỉnh dậy ở trong nhà giam. Viên đại úy ra lệnh đưa ông đến và hỏi: “Ngươi là ai, người nước nào? Nói đi!”.

Kẻ kia cứ theo sự thật mà trả lời: “Trong một giấc mơ, một người ra lệnh cho tôi rằng hãy đến Isfajan vì vận may của tôi ở đó. Thế là tôi đã có mặt ở Isfajan và tôi thấy rằng cái vận may mà người ta hứa cho tôi ấy có lẽ là những đòn roi mà ngài đã hào phóng ban cho tôi”.

Trước những lời lẽ tương tự, viên đại úy ha hả cười rõ to đến mức lộ hết cả răng hàm và cuối cùng bảo rằng: “Ôi, con người lẩn thẩn và cả tin này, ta đã ba lần mơ thấy một ngôi nhà ở thành phố Cairo mà ở sau nó có một vườn hoa, sau vườn hoa là một đồng hồ mặt trời, sau đồng hồ mặt trời là một cây sung, sau cây sung là một mương nước và bên dưới mương nước là một kho báu. Ta chẳng thèm tin điều bịp bợm ấy. Tuy nhiên, nhà ngươi, con của con lừa cái với một con quỷ, đã lang thang từ thành phố đến thành phố bởi mỗi một niêm tin trong giấc mơ của mi. Chớ có trở lại xem thành phố Isfajan. Hãy cầm lấy những đồng tiền này và cút đi”.

Người đàn ông cầm lấy tiền và trở về Tổ quốc. Bên dưới mương nước trong vườn hoa nhà mình (vốn là giấc mơ của viên đại úy) ông đào được kho báu. Vậy là Thượng đế đã ban phước lành cho ông, đã thưởng công và biểu dương ông. Thượng đế là Người Độ Lượng, là Người Ẩn Mình.

NGỤ NGÔN VỀ CUNG ĐIỆN

Hôm ấy, hoàng đế cho nhà thơ xem cung điện của mình. Theo lộ trình dài dặc, họ để lại phía sau những sân hiên hướng tây đầu tiên, giống như những bậc của một sân khấu ngoài trời rộng bao la hướng về một vườn thượng uyển hay một công viên mà những tấm gương kim loại của nó và những tán cây tùng tròn rợp bóng của nó đã làm hiện rõ hình thù một mê lộ. Bọn họ thực sự lạc lối trong nó, lúc đầu cứ như thể họ hứng chí hòa mình vào một trò chơi, và sau đó không khỏi không lo, bởi vì những con đường thẳng của nó cứ rẽ theo những vòng cung rộng và trên thực tế chúng kín đáo là những đường tròn. Vào khoảng nửa đêm việc quan sát các vì tinh tú và sự hy sinh đúng lúc của một chú rùa đã cho phép họ thoát ra khỏi vùng đất ấy vốn bị bỏ bùa rồi, nhưng cái cảm giác bị lạc lối vẫn không mất đi mà cứ theo họ cho đến cùng. Sau đó bọn họ đi qua những tiền sảnh, những cái sân và những thư viện và một phòng lục giác có chiếc đồng hồ nước, rồi một buổi sáng, từ trên một tháp họ nhìn thấy một người bằng đá mà sau đó biến mất tăm mãi mãi. Rất nhiều dòng sông lóng lánh chảy qua những máng nước bằng gỗ giáng hương, hay một con sông duy nhất rất nhiều lần. Đoàn tùy tùng hoàng đế đi qua, đám đông quì xuống bái chào, nhưng có một ngày bọn họ đến một hòn đảo mà ở đây không một ai làm điều đó vì chưa bao giờ họ nhìn thấy Thiên tử, thế là tên đao phủ phải chặt đầu họ. Mắt họ lơ đễnh nhìn những chiếc đầu đen, những hành động đen tối và những chiếc mặt nạ phức tạp bằng vàng; cái có thực đã bị lẫn với cái trong mơ, hay nói đúng hơn, cái có thực là một trong những trạng thái của giấc mơ. Hình như không thể nói được rằng trái đất chỉ là những công viên, những dòng nước, những kiến trúc và những hình thù rực rỡ. Cứ một trăm bước lại có một tháp dựng đứng lên cắt luồng gió thổi; đối với mắt, màu của chúng giống nhau, nhưng cái tháp đầu tiên trong các tháp là màu vàng, cái cuối cùng là màu đỏ ối. Những cung bậc màu thật là thú vị, và hàng tháp thật là dài dặc.

Ngay dưới chân tòa tháp cuối cùng, nhà thơ (người đã hoàn toàn xa lạ với những cảnh tượng vốn là kỳ ảo của tất cả mọi người) đã đọc một bài mà hôm nay chúng ta gán nó cho tên tuổi ông một cách khiên cưỡng, mà theo các nhà sử học danh giá nhất, nó đặt nhà thơ đứng trước sự bất tử và cái chết. Văn bản đã mất; có người hiểu rằng nó chỉ gồm một câu thơ; những người khác, chỉ một từ thôi. Điều rõ ràng, điều không thể tin được là trong bài thơ cung điện khổng lồ ấy là một cung điện nhỏ xíu và hoàn chỉnh với những chi tiết rõ ràng của từng viên gạch men và mỗi bức họa ở trong từng viên gạch men, và những bóng mờ và những khoảng sáng của buổi bình minh hay hoàng hôn, rồi từng khoảnh khắc bất hạnh hay hạnh phúc của những triều đại huy hoàng của những người chết, những thiên thần và những chú rồng ở trong cung điện của quá khứ không thể chấm dứt nổi. Tất cả đều im lặng, nhưng hoàng đế lại hoảng hốt kêu lên: “Ngươi đã quét đi cung điện của ta rồi!”. Và thanh gươm thép của tên đao phủ đã cắt đứt cuộc đời nhà thơ.

Một số người khác kể câu chuyện này theo những hình thức khác. Trên thế gian không thể có hai vật giống nhau; chỉ cần (người ta bảo chúng ta) nhà thơ đọc ra bài thơ là cung điện đã biến mất, như thể cái âm cuối cùng đã xóa đi và kết liễu nó. Những truyện cổ tích ấy, đương nhiên, không đạt tới những hư cấu văn chương. Nhà thơ là tôi tớ của hoàng đế và ông đã chết như thế; bài thơ của ông đã rơi vào lãng quên vì nó đáng được quên đi và những kẻ hậu duệ của ông vẫn mải mê đi tìm và sẽ không thấy cái từ của vũ trụ.

THẦY PHÁP BỊ BỎ RƠI

Ở Santiago có một tu viện trưởng vốn có tham vọng học nghệ thuật huyền ảo. Ông ta nghe nói rằng ngài Illán ở xứ Toledo hiểu biết nghề nhiều hơn bất kỳ ai và đi Toledo để tìm ngài.

Ngày đến Toledo, ông ta đã đi thẳng một lèo đến nhà ngài Illán và thấy ngài đang đọc sách ở một phòng biệt lập. Ngài Illán nồng hậu đón tiếp ông ta và bảo ông ta rằng hãy gác lại việc nói lý do của chuyến đến thăm đến sau bữa ăn. Ngài chỉ cho ông ta chỗ ở rất mát mẻ và nói rằng chuyến đến thăm của ông ta khiến ngài vui lắm lắm. Sau khi ăn cơm, tu viện trưởng đã nói với ngài lý do chuyến đến thăm của mình và khẩn khoản xin ngài truyền dạy cho mình khoa học huyền ảo. Ngài Illán nói với ông ta rằng ngài đoán thấy ông ta là tu viện trưởng, người có địa vị xã hội tốt và tương lai sáng lạn. Và rằng ngài sợ sẽ bị ông ta quên ngay sau khi học được khoa học huyền ảo. Tu viện trưởng xin thề với ngài và cam đoan rằng sẽ không bao giờ quên công lao ấy và rằng ông ta sẵn sàng thi hành mọi mệnh lệnh của ngài. Vấn đề đã được giải quyết ổn thỏa rồi, ngài Illán mới giải thích rằng nghệ thuật huyền ảo chỉ có thể học được ở nơi kín đáo, rồi nắm lấy tay ông ta, ngài dẫn ông ta tới một phòng bên cạnh mà ở trên sàn nhà có một vòng sắt khổng lồ. Trước đó, ngài bảo cô gái hầu hãy chuẩn bị sẵn sàng mấy con chim cút và chỉ được rán khi nào có lệnh. Hai người nâng vòng sắt lên và theo một cầu thang đá nhẵn thín họ đi xuống quá sâu đến mức tu viện trưởng cảm thấy bọn họ đang ở bên dưới đáy dòng sông Tajo. Ngay bên cạnh cầu thang có một xà lim và sau đó một thư viện, rồi sau đó một loại kho chứa các dụng cụ huyền ảo. Họ xem lại các cuốn sách và trong lúc họ đang xem sách có hai người đến mang một bức thư cho tu viện trưởng. Đó là bức thư của đức Giám mục, chú ruột ông ta, trong đó ngài báo cho tu viện trưởng biết ngài đang bị ốm liệt giường và nếu tu viện trưởng muốn được nhìn thấy ngài còn sống thì không được chậm trễ. Những tin tức này khiến tu viện trưởng suy nghĩ lao lung nhiều, phần vì chú ruột ông ta đang bệnh nặng, phần vì ông ta không muốn bỏ dở việc học hành. Ông ta chọn cách viết một bức thư cáo lỗi và gửi nó cho đức Giám mục. Ba ngày sau, mấy người đàn ông vận đồ tang mang các bức thư đến cho tu viện trưởng, trong các bức thư này ông ta đọc thấy nói rằng đức Giám mục đã tạ thế, rằng họ đang chọn người kế vị và họ đang chờ Thượng đế ban ân để họ chọn ông ta. Họ còn nói rằng tu viện trưởng không nên suy tư nhiều về việc trở về ngay vì theo họ như vậy có lẽ tốt hơn rất nhiều để họ bầu chọn ông ta trong lúc ông ta vắng mặt.

Mười ngày sau, hai thần bộc rất diện bộ đến quì gối trước chân và hôn tay ông ta, và chúc mừng ông ta đã được bầu chọn làm Giám mục. Khi ngài Illán thấy các sự việc ấy, bèn rất vui vẻ đi đến với đức Giám mục mới và nói với ông ta rằng đội ơn Ngài nhiều lắm vì nhờ có Ngài mà những tin tốt lành đã đến nhà mình. Lập tức xin ông ta sẽ cho một trong các con trai của mình được đảm nhận chức vụ tu viện trưởng còn để trống. Đức Giám mục bảo cho ngài biết rằng chức vụ tu viện trưởng đã được dành cho chính em trai mình, nhưng vẫn cam kết hết lòng ủng hộ ngài và phán rằng ba người cùng đi về Santiago.

Ba người đến Santiago và được đón tiếp rất trọng thể. Sáu tháng sau, đức Giám mục nhận được chỉ dụ của đức Giáo hoàng phong cho làm tổng Giám mục ở Tolosa, để cho ông ta được quyển chỉ định người kế vị mình. Khi ngài Illán biết sự kiện này đã nhắc ông ta nhớ lại lời hứa trước đây và xin cho con mình được nhận chức tước ấy. Đức tổng Giám mục bảo cho ngài biết rằng mình đã dành chức Giám mục cho chính ông chú ruột, em giai của cha mình, nhưng vẫn cam kết hết lòng ủng hộ ngài và phán rằng cả ba người hãy cùng nhau đến Tolosa. Ngài Illán chỉ còn mỗi cách tự đau lòng mà thôi.

Ba người đến Tolosa, nơi họ được đón tiếp với rất nhiều vinh dự và lễ misa. Hai năm sau, đức tổng Giám mục nhận được chỉ dụ của đức Giáo hoàng phong cho ông ta chức Hồng y giáo chủ và để cho ông ta được quyền chỉ định người kế vị mình. Khi ngài Illán biết được sự kiện này, đã nhắc ông ta nhớ lại lời hứa trước đây và xin cho con mình được nhận chức ấy. Đức Hồng y giáo chủ bảo cho ngài biết rằng mình đã dành chức tổng Giám mục cho chính cậu ruột, em trai của mẹ mình, nhưng vẫn cam kết hết lòng giúp đỡ ngài và phán rằng ba người hãy cùng nhau đi Roma. Ngài Illán chỉ còn mỗi cách tự đau lòng mà thôi.

Ba người đến Roma, nơi họ được đón tiếp trọng thể với lòng tôn kính, lễ misa và các buổi lễ hành. Bốn năm sau đức Giáo hoàng quá cố và đức Hồng y giáo chủ của chúng ta được tất cả các đức Hồng y giáo chủ khác bầu làm Giáo hoàng. Khi ngài Illán biết sự kiện này liền phủ phục xuống hôn chân Đấng Chí Tôn, và nhắc ông ta nhớ lời hứa cũ và xin cho con mình nhận chức Hồng y giáo chủ. Đức Giáo hoàng liền đe sẽ bỏ tù ngài, và nói để ngài biết rằng ngài chỉ là một thầy pháp thôi và ở Toledo ngài đã là một pháp sư dạy các trò huyền ảo. Ngài Illán tội nghiệp liền thưa rằng mình sẽ trở về Tây Ban Nha và từ tốn xin đức Giáo hoàng cho thứ gì đó để ăn dọc đường. Đức Giáo hoàng không mảy may động lòng trắc ẩn. Thế là ngài Illán (sắc mặt ngài tái xám lại một cách kỳ quái) nói bằng một giọng không hề run sợ:

- Vậy thì ta phải ăn những con chim cút mà ta để dành cho đêm nay.

Cô hầu gái xuất hiện và ngài Illán bảo cô ta hãy chiên chim cút. Khi nghe được những lời này, đức Giáo hoàng thấy mình đã ở trong xà lim ngầm ở Toledo, chỉ là một tu viện trưởng của Santiago, vô cùng xấu hổ trước sự vong ân của mình đến độ không dám xin xá tội cho. Ngài Illán nói rằng ngài bằng lòng với sự thử thách này; ngài không cho tu viện trưởng được hưởng phần chim cút, tiễn ông ta ra tận đường cái, nơi ngài chúc ông ta lên đường bình an, rồi thật lịch sự, ngài từ biệt ông ta.

HAI VỊ HOÀNG ĐẾ VÀ HAI MÊ CUNG LỘ

Những người đáng tin cậy (nhưng đức Ala còn biết hơn cơ) kể rằng ở buổi bắt đầu của lịch sử có một vị hoàng đế trị vì các đảo Babilonia đã triệu các kiến trúc sư và các bác thợ cả đến kinh đô và lệnh cho họ xây dựng một mê cung lộ hết sức rối rắm và kỳ bí đến độ những chàng trai cẩn trọng nhất cũng không dám bước chân vào và kẻ nào bước vào thì mất luôn trong đó. Công trình ấy là cả một cuộc cãi lộn ồn ĩ vì sự nhầm lẫn và sự sáng suốt là những công việc của chính Thượng đế chứ đâu có phải là người trần. Thời gian cứ trôi đi, trôi đi, và có một vị hoàng đế Ảrập đến thăm kinh đô của ngài. Vị hoàng đế Babilonia (để chế nhạo sự đần độn của khách) liền mời vị hoàng đế Ảrập vào thăm mê cung lộ và vị này dò dẫm đi, lẫn lộn và lang thang đi lại hoài cho đến tận xế chiều. Lúc đó ngài phải cầu nguyện Đức Ala và ngay lập tức tìm được cửa ra. Miệng ngài không hề ca thán lấy một lời, nhưng ngài nói với hoàng đế Babilonia rằng ở Ảrập mình có một mê cung lộ còn hấp dẫn hơn nhiều và rằng nếu Thượng đế cho phép thì một ngày nào đó ngài sẽ trình cho đức Hoàng đế Babilonia xem. Ngay sau đó, vị hoàng đế Ảrập trở về nước, triệu tập các tướng lĩnh trong triều và thái thú các địa phương lại, rồi tấn công các tiểu vương quốc của Babilonia với rất nhiều thuận lợi đến mức nhanh chóng hạ các thành trì, đánh tan đám quân quan của Babilonia và bắt vị hoàng đế làm tù binh. Ngài trói tù binh lên lưng một chú lạc đà đi nhanh và mang ra hoang mạc. Họ đi mất ba ngày trời và vị hoàng đế Ảrập nói với hoàng đế - tù binh Babilonia rằng: “Thưa vị Hoàng đế của thời gian và vật chất, trí tuệ của thế kỷ! Ở Babilonia, ngài muốn rằng tôi phải bỏ mạng trong một mê cung lộ bằng đồng với rất nhiều cầu thang, cửa ra vào và tường thành. Và bây giờ đấng Quyền thế Vô biên đã có dịp may để kẻ tôi tớ này trình ngài mê cung lộ của tôi, đó là nơi không có cầu thang để mà trèo, không có cửa ra vào để mà bước qua, cũng chẳng có những hành lang dài để mà chạy, cũng chẳng có tường thành nào để mà cản bước ngài”.

Ngay sau đó, ngài cởi trói cho tù binh của mình và bỏ lại tù binh ấy ở giữa hoang mạc, nơi y sẽ chết đói và chết khát. Sẽ là vinh quang với mãi mãi mê cung lộ kia nếu hoàng đế không chết.

NGÔI NHÀ CỦA ASTERION

Và bà hoàng hậu đã sinh một đứa con trai

vốn được gọi là Asterion.

Apolodoro, sách Biblioteca, III.I.

Ta biết rằng người ta buộc tội ta là kẻ kiêu ngạo, là kẻ lánh đời, là thằng điên. Những lời buộc tội ấy (hãy đợi đấy, ta sẽ trừng trị vào lúc thích hợp) thấy đều nực cười. Sự thật là ta không ra khỏi nhà ta, mà cũng đúng là các cửa của nó (con số của nó là vô tận) ngày và đêm đều mở toang cho con người và cho cả con vật. Hãy cứ việc bước vào nhà nếu muốn! Ở đây, sẽ chẳng gặp những đám ồn ĩ các bà các cô cũng chẳng hề gặp những đoàn tùy tùng long trọng của các đức ông nhưng mà có sự thanh tĩnh và nỗi cô đơn. Cũng như vậy, sẽ gặp một ngôi nhà độc nhất vô nhị trên mặt đất (những lời tuyên bố rằng ở Hy Lạp có một ngôi nhà tương tự như vậy đều là những lời bịp bợm). Ngay đến cả những kẻ nói xấu ta cũng phải thừa nhận rằng trong nhà không hề có lấy một thứ đồ dùng. Một kiểu nực cười khác là ta, Asterion, ta là một tù nhân. Phải chàng ta sẽ phải nhắc lại rằng ở đây không có một cửa đóng kín, sẽ phải nhấn mạnh rằng ở đây không có một cửa đóng kín? Mặt khác, một vài buổi chiểu tà nào đó ta đi dạo trên đường cái. Và nếu ta đã trở về nhà trước lúc màn đêm buông xuống, nếu ta đã làm điều đó chỉ là vì ta không muốn mình lẫn vào những bộ mặt nhợt nhạt, bèn bẹt như lòng bàn tay của đám dân đen. Mặt trời đã lặn rồi, những tiếng khóc không nơi bám víu của trẻ nhỏ và những tiếng chuông chát chúa lúc ban trưa gọi con chiên đi nhà thờ đều bảo rằng chúng quen biết ta. Đám đông cầu nguyện, đám đông tháo chạy, đám đông quì lạy; một số úp mặt vào bệ đá ngôi đền Những Lưỡi Tầm Sét, một số khác ẩn sau những bức tượng đá. Một số khác nữa, ta nghĩ, đã nấp dưới biển. Mẹ ta là một hoàng hậu, điều đó cũng không uổng. Ta không thể lẫn lộn trong đám dân đen; cho dù đức khiêm tốn của ta muốn vậy.

Sự thật ta là kẻ độc nhất vô nhị, ta không thích thú gì điều mà một người có thể giao lưu với một số người khác. Như nhà hiền triết, ta nghĩ rằng không gì có thể giao lưu được nhờ nghệ thuật văn chương. Những tình cảm nhỏ mọn như thịnh nộ hay lạnh nhạt không có chỗ trong tinh thần ta, một tinh thần đầy ắp những cái vĩ đại. Không bao giờ ta chịu học nhận mặt chữ này chữ nọ. Một người thân thiết cũng không đồng ý cho ta học đọc. Đôi lúc ta hối hận về điều này, vì đêm và ngày đều dài lê thê.

Hiển nhiên là ta không thiếu các trò tiêu khiển. Giống như con cừu sắp xông lên húc, ta chạy dọc theo các hành lang lát đá cho đến khi ngã lăn trên sàn, mệt nhoài. Ta vịn lấy cái bóng của vòi nước hoặc vào tay vịn của hành lang để chơi trò trốn tìm. Có những trần nhà mà từ đó ta để mình ngã xuống chơi cho đến khi ta chảy máu mới thôi. Vào bất cứ lúc nào ta cũng có thể chơi trò ngủ vờ với hai mắt nhắm lại và thở thật mạnh (có lúc ta ngủ thật và khi ta mở bừng hai con mắt thì màu nắng của ngày đã đổi). Nhưng từ rất nhiều những trò chơi ấy ta chỉ thích độc có một trò của Asterion khác mà thôi. Ta giả vờ rằng cậu ta đến thăm ta, và ta dẫn cậu ta đi xem ngôi nhà. Với vẻ rất trịnh trọng, ta nói với cậu ta rằng: bây giờ chúng mình trở lại ngã tư đường lúc trước đi, hay bây giờ chúng mình đi qua một sân khác đi; hoặc ta ngon ngọt bảo cậu ta rằng cậu sẽ thích mương nước, hoặc giờ đây cậu sẽ nhìn ngắm một bể nước chứa đầy cát, hoặc cậu sẽ nhìn thấy tầng gầm ngôi nhà chia thành hai nhánh. Đôi lúc ta cũng nhầm lẫn và thế là cả hai đều cười.

Ta không chỉ tưởng tượng ra những trò chơi ấy, mà còn suy nghĩ về ngôi nhà. Tất cả các phần của ngôi nhà đã rất nhiều lần như nhau, bất kỳ chỗ nào đó cũng là chỗ khác. Không có một vòi nước, một cái sân, một máng nước, một máng ăn, là 14 (nghìn là nhiều vô kể) cái máng ăn, 14 cái máng nước, 14 cái sân, 14 cái vòi nước. Ngôi nhà to bằng cả tầm cỡ của thế giới, hay đúng hơn nó là thế giới. Tuy nhiên, nhờ gắng sức chạy không biết mỏi băng qua những cái sông với một vòi nước và những hành lang lát đá đầy bụi phủ, ta ra đến đường cái, nhìn thấy ngôi đền Những Lưỡi Tầm Sét và biển. Điều đó ta không hiểu, cho đến khi một bóng ma đêm chứng tỏ cho ta thấy rằng đó cũng là 14 (nghĩa là nhiêu vô kể) biển và 14 ngôi đền. Tất cả đều rất nhiều lần như thế, 14 lần, nhưng có hai sự vật trên thế gian hình như chỉ có một lần: phía trên mặt trời rạng rỡ, bên dưới, Asterion. Có lẽ ta đã tạo ra các vì sao, mặt trời và ngôi nhà khổng lồ, nhưng mà ta không nhớ.

Cứ 9 năm một lần, 9 người đàn ông bước vào nhà để ta giải thoát họ khỏi mọi đau khổ. Ta nghe rõ tiếng bước chân ở tận cuối những hành lang lát đá và ta vui sướng chạy đến tìm họ. Nghi lễ diễn ra nhanh chóng, chỉ ít phút thôi. Người nọ tiếp người kia ngã xuống mà ta chẳng cần phải vẩn máu nơi bàn tay. Họ ngã xuống chỗ nào nằm nguyên chỗ đó và những tử thi này giúp ta nhận ra một trong số những phòng khác. Ta không biết là những ai nhưng ta biết rằng một trong số họ, vào lúc hấp hối đã phán truyền rằng sẽ có lần đến lượt ta phải chuộc tội. Kể từ đó, nỗi cô đơn không làm ta đau đớn. Vì ta biết rằng sự chuộc tội của ta đang sống và cuối cùng thì nó cũng sẽ đứng vụt dậy trên cát bụi. Nếu tai ta nghe thấu mọi tiếng động nơi thế gian, ta cảm nhận được những bước chân của họ. Lạy trời họ sẽ mang ta đi đến một nơi ít các phòng hơn và ít cửa hơn. Sự chuộc tội của ta sẽ như thế nào? Ta tự hỏi. Sẽ là một con bò mộng hay một con người? Có lẽ sẽ là một con bò mộng với mặt người? Hay sẽ là như ta!

Ánh nắng buổi sáng tỏa chiếu vào sau bức tượng đồng. Không còn lại dù chỉ một dấu vết của máu.

- Adriadna hỡi, nàng sẽ tin điều đó chứ? - Teseo nói. - Con quỷ nhân ngưu kia hầu như không hề tự vệ.

NHÀ NHÂN CHỦNG HỌC

Người ta kể cho tôi vụ xảy ra ở Texas, nhưng nó đã thực tế xảy ra ở bang khác. Vụ này chỉ có độc một nhân vật cho dù trong toàn bộ câu chuyện có hàng ngàn nhân vật, hiện hình và tàng hình, sống và chết. Tòi nghĩ rằng anh tên là Fred Murdock. Anh cao to theo kiểu người Mỹ, tóc không vàng cũng chẳng đen, gương mặt nhìn nghiêng hình lưỡi búa, rất ít lời. Trong anh chẳng có gì độc đáo trừ tính độc đáo giả vờ ấy vốn là của các bạn trẻ tuổi. Đương nhiên, anh là người tự tôn, tin sách vở và những người viết sách. Tuổi của anh là thứ tuổi mà trong đó người ta chưa biết mình là ai nhưng đã sẵn sàng hiến dâng cho sự nghiệp mà cái ngẫu nhiên đặt lên vai anh ta: cái ngẫu nhiên kỳ ảo của Ba Tư hay nguồn gốc Hungaria chưa được biết tới, những cú mạo hiểm chiến tranh hay môn đại số, Thanh giáo hay Lễ hội của Thần Rượu. Ở trường đại học người ta khuyến khích anh nghiên cứu ngôn ngữ của người thổ dân. Có những nghi lễ thần bí vẫn được duy trì ở vài bộ tộc miền Tây, giáo sư của anh, một người đã đứng tuổi, khuyên anh hãy sống trong một vùng đất của người thổ dân, hãy quan sát nghi lễ và hãy phát hiện ra điều bí mật mà các thầy đồng thể hiện ở lúc bắt đầu. Khi trở lại trường anh sẽ làm một luận án mà ban lãnh đạo viện sẽ cho phép ấn hành.

Murdock hào hứng tiếp thu ngay. Một trong số những người anh lớn của anh đã bỏ mạng trong các cuộc chiến tranh biên giới; sự bất đồng xưa cũ ấy của gia đình anh giờ đây là một mối liên hệ. Không nghi ngờ, anh đã thấy trước một số khó khăn mà người ta còn giấu mình, anh cần phải thuyết phục những người da đỏ chấp nhận anh như là một trong những thành viên của họ. Anh bắt đầu cú mạo hiểm trường kỳ. Hơn hai năm anh sống tại một đồng cỏ, trong sự chở che của những bức tường đất hay sống ở ngoài trời. Anh thức dậy trước lúc bình minh, và đi ngủ khi trời tối, anh đã đi tới việc mơ thấy mình nói bằng một ngôn ngữ không phải thứ ngôn ngữ của bố mẹ mình. Lưỡi anh quen với các vị đắng chát, anh che thân bằng y phục lạ hoắc, anh đã quên những người bạn và thành phố, anh đã đạt tới cách nghĩ mà lôgic của anh không chấp nhận. Trong những tháng nghiên cứu đầu tiên, anh ghi lại những nhận xét thầm kín mà sau này anh đã xé đi, phần để không đánh thức sự thiếu lòng tin của những người khác, phần vì chính anh cũng không thấy được giá trị của chúng. Cuối một thời kỳ cần thiết được định trước cho một số bài luyện tập tinh thần và thể chất, pháp sư truyền rằng anh hãy nhớ lại các giấc mơ của mình và rạng sáng ngày hôm sau phải tin chúng. Anh xác tin rằng trong những đêm trăng tròn anh mơ thấy những con bò rừng. Anh đã xác tin những giấc mơ lặp đi lặp lại ấy với sư phụ mình; ông này đã truyền cho anh học thuyết bí mật của mình. Một buổi sáng nọ, không giã biệt bất kỳ ai, Murdock đã ra đi.

Ở thành phố, anh cảm thấy nỗi nhớ những buổi chiều đầu tiên ở đồng cỏ là nơi cách đây ít lâu anh đã cảm thấy nỗi nhớ thành phố.

Anh đi đến nhà ở của giáo sơ và anh nói với ông rằng anh đã biết được điều bí mật và anh đã sẵn sàng chứng minh nó.

- Anh không liên hệ nó với lời hứa của mình đấy chứ?

- Lý do của con không phải là thế đâu ạ! - Murdock nói. - Ở chốn xa xôi con đã học được cách con có thể nói.

- Phải chăng tiếng Anh không đủ cho anh diễn đạt? - Người kia nhận xét.

- Thưa thầy, hoàn toàn không phải là thế. Bây giờ vốn là lúc con đã có được điều bí mật, con có thể nói ra bằng hàng trăm cách thức khác nhau thậm chí trái ngược nhau. Con không hiểu thật rõ làm sao có thể nói với thầy rằng điều bí mật là quý giá và rằng giờ đây con cảm thấy khoa học, khoa học của chúng ta là một việc rất tầm phào.

Sau một lúc suy nghĩ anh nói thêm:

- Ngoài ra, điều bí mật không tạo ra cái mà những con đường đã dẫn đến con đến nó tạo ra. Cần phải đi những con đường ấy.

Với vẻ hờ hững, giáo sư nói với anh:

- Tôi sẽ thông báo quyết định của anh với Hội đồng. Liệu anh có nghĩ rằng mình sẽ sống giữa những người thổ dân không đấy?

Murdock trả lời thầy:

- Thưa thầy, không ạ. Có lẽ con sẽ không trở lại đồng cỏ. Điều mà những con người ở đấy dạy cho con có giá trị cho bất cứ nơi nào và cho bất cứ hoàn cảnh nào.

Đó chính là cuộc đối thoại căn bản.

Fred cưới vợ, rồi ly dị, và bây giờ là một trong những thủ thư của bang Yale.

MỘT NHÀ THẦN HỌC TRONG CÕI CHẾT

Những thiên thần báo cho tôi biết rằng khi Melanchton tạ thế, một thế giới khác người ta cấp cho ông ta một ngôi nhà lộng lẫy như ngôi nhà ông ta đã có trên mặt đất. (Với hầu hết những người vừa mới đến cõi vĩnh hằng đều xảy ra điều tương tự và vì vậy họ tin rằng mình chưa chết). Đồ nội thất giống nhau hết: chiếc bàn, bàn viết với các ngăn kéo, thư viện. Khi Melanchton thức dậy trong ngôi nhà mới ấy, vội tập hợp các công việc văn chương của mình như thể ông ta không phải một xác chết và trong mấy ngày liền viết về sự hiển thánh của lòng tin. Như thói quen vốn có, ông ta không nói một lời về lòng nhân ái. Các thiên thần nhận ra sự thiếu vắng ấy và bảo người đến hỏi ông ta vì sao lại như vậy. Melanchton nói với họ rằng: “Tôi đã chứng minh một cách không thể bác bỏ được rằng linh hồn có thể bỏ qua lòng nhân ái và để lên được Thiên đường chỉ cần có lòng tin là đủ”. Ông ta ngạo nghễ nói những lời này và không hề biết rằng mình đã chết rồi và rằng vị trí của mình lúc này không phải ở trên Thiên đường. Khi nghe được những lời ấy các thiên thần liền bỏ mặc ông ta.

Chỉ mấy tuần sau, các đồ nội thất đều biến mất một cách ma quái, trừ chiếc ghế xích-đông, chiếc bàn, những tờ giấy và lọ mực. Hơn nữa, tường phòng trắng toát màu vôi, nền phòng vàng khè một thứ màu véc-ni. Quần áo của ông ta hết sức tầm thường. Tuy vậy ông ta cứ viết, nhưng vì vẫn ương ngạnh từ bỏ lòng nhân ái nên người ta liền chuyển ông ta xuống một phòng ở tầng ngầm, là nơi đã có những nhà thần học như ông ta. Tại đây ông ta bị giam trong xà lim vài ngày và bắt đầu hồ nghi luận điểm của mình và thế là ông ta lại được trở về chỗ cũ. Y phục của ông ta như là thứ da thô. Nhưng ông ta vẫn cứ kháng khăng nghĩ rằng chuyện trước đây chẳng qua chỉ là một giấc mộng thôi và tiếp tục đề cao lòng tin và bôi nhọ lòng nhân ái. Một buổi chiều nọ, ông ta thấy rét.

Lập tức ông ta đi thăm khắp ngôi nhà và xác thực rằng các phòng khác không đúng với các phòng của ngôi nhà của mình trên mặt đất. Một số phòng khác đã chật ních các dụng cụ lạ hoắc, phòng khác nhỏ đi quá nhiều đến mức không thể nào bước vào được, phòng khác bị thay đổi, những cửa sổ và cửa ra vào ăn thông ra những đụn cát khổng lồ. Căn phòng ở cuối nhà chật ních những người đang ca tụng ông ta và không ngớt mồm nhắc đi nhắc lại rằng không một nhà thần học nào lại thông thái hơn ông ta. Lời ca tụng ấy khiến ông ta hài lòng nhưng vì một vài người trong bọn họ không có mặt và những người khác giống như người chết, ông ta bắt đầu oán hận họ và không tin. Lúc đó ông ta quyết chí viết một bài ca tụng về lòng nhân ái; nhưng những trang được viết hôm nay sẽ bị xóa đi trong ngay ngày mai vì ông ta viết chúng mà lòng ấm ức.

Ông ta tiếp rất nhiều chuyến đến thăm của đám người vừa chết xong, nhưng lòng cảm thấy xấu hổ bởi vì tự mình hiện ra trong một ngôi nhà quá ư bẩn tưởi. Để làm cho họ tin rằng mình đang ở trên Thiên đường, ông ta dọn dẹp phòng ở cùng một thầy pháp của những người ở căn phòng cuối nhà, và lão này đã lừa dối họ bằng những hình ảnh chói sáng và thanh khiết. Các tân khách vừa mới đi khỏi, lập tức cái nghèo và vôi trắng lại hiện ra và đôi lúc y như trước đây.

Tin tức cuối cùng về Melanchton nói rằng pháp sư và những người không có mặt đã mang ông ta ra chỗ những đụn cát và bây giờ ông ta là một tên hầu của quỷ sứ.

BORGES VÀ TÔI

Với kẻ khác, với Borges là người mà những sự việc xảy ra trong y. Tôi dạo bước trên thành phố Buenos Aires và tôi dừng lại, có lẽ một cách máy móc thôi, để nhìn cái vòm của một hành lang và cửa che bình phong, về Borges tôi nhận ra các tin tức từ bưu điện và tôi nhìn thấy mặt ông trong một bộ ba các thầy giáo hay trong một cuốn từ điển danh nhân. Tôi thích thú những chiếc đồng hồ cát, các tấm bản đồ, việc in tipo thế kỷ XVIII, môn từ nguyên học, vị cà phê và văn xuôi Stevenson; kẻ lùa cũng chia sẻ những sở thích đó nhưng bằng một phương thức ổn ào vốn biến chúng thành những phẩm chất của một nghệ sĩ. Sẽ là cường điệu việc khẳng định quan hệ chúng tôi là thù nghịch; tôi sống và tôi để mình sống để cho Borges có thể dệt nên văn chương của mình và văn chương ấy sẽ phán xử tôi. Tôi chẳng vất vả gì việc thú nhận rằng Borges đã giành được một số trang viết sáng giá nhưng những trang ấy chẳng thể cứu được tôi; có lẽ là vì điều tốt lành chẳng phải của riêng ai, cũng chẳng phải của kẻ khác mà là của ngôn ngữ hay của truyền thống. Ngoài ra tôi đã quyết định tự đánh mất mình một cách chắc chắn, và chỉ một khoảnh khắc của tôi sẽ có thể sống sót trong kẻ khác. Dần dà từng bước một, tôi nhường hết cho Borges cho dù tôi biết rõ thói xấu của ông ta là bịa đặt và khuếch đại. Spinoza hiểu rằng tất cả mọi sự vật đều muốn mãi mãi nối tiếp trong bản thể của mình; đá mãi mãi muốn là đá, con hổ là một con hổ. Tôi đã trong Borges, không ở trong tôi (nếu ai đó là tôi). Nhưng tôi nhận ra mình trong những cuốn sách của ông ít hơn so với những sách khác hoặc trong tiếng gẩy chau chuốt của một cây ghita. Từ mấy năm nay tôi muốn tự giải thoát khỏi ông và tôi đã đi từ những huyền thoại vùng ngoại ô đến những trò chơi bằng thời gian và bằng điều vô tận, nhưng những trò chơi ấy đều là của Borges bây giờ và tôi cần phải nghĩ ra các trò chơi khác. Như thế cuộc đời tôi là một cuộc chạy trốn và tôi đã mất tất cả và tất cả là của sự lãng quên hoặc của kẻ khác.

Tôi không biết ai trong số hai người viết trang này.

MARTÍN FIERRO

Từ thành phố này ra đi những đoàn quân vĩ đại và sau đó là những đoàn quân vô cùng vẻ vang. Sau vài năm, một người trong số những người lính ấy trở về, với một giọng nói xứ lạ, đã kể lại những câu chuyện đã xảy ra với anh ta ở những địa phương được gọi là Ituzaingo hay Ayacucho. Giờ đây những chuyện này hầu như là không phải thế.

Hai chế độ độc tài đã có ở đây. Trong thời đại độc tài đầu tiên, ngồi trên ghế của một chiếc xe từ chợ Plata chạy ra, một số những người rao bán những quả đào bạc và đào vàng; một chú bé vén đầu một tấm bạt che chúng và nhìn thấy những chiếc đầu như nhau với những bộ râu đẫm máu. Đối với nhiều người chế độ độc tài thứ hai là nhà tù và cái chết; đối với mọi người nó là một nỗi nhức nhối, một vị đắng của nỗi sỉ nhục trong hành động mỗi ngày, một sự hèn hạ triền miên không dứt. Những chuyện ấy giờ đây hầu như là không phải thế.

Một người vốn biết mọi từ ngữ đắm đuối nhìn những cây cối và chim muông miền đất này và đã bảo vệ nó, có lẽ mãi mãi sau này và bằng ẩn dụ sáng giá đã viết bài ký sự sâu rộng về những buổi hoàng hôn rộn rã và về những hình thù của mặt trăng. Những chuyện này giờ đây hầu như là không phải thế.

Tại đây, các thế hệ cũng biết tất cả mọi sự luân hồi, thường có và vĩnh hằng về một hình thức nào đó, vốn là chất liệu của nghệ thuật. Những chuyện ấy giờ đây hầu như là không phải thế; nhưng tại một phòng khách sạn, vào khoảng năm một ngàn sáu trăm mấy, một người mơ thấy một cuộc đánh nhau. Một gaucho, bằng con dao đã nâng bổng một người da đen rồi ném bịch y xuống đất như một túi xương, và nhìn y hấp hối và chết, rồi cúi xuống lau sạch con dao thép, cởi cương ngựa và từ từ trèo lên lưng ngựa, để không ai nghĩ rằng ông ta bỏ chạy. Điều đó lại một lần nữa xảy ra một cách vô cùng vô tận; những đoàn quân có thể thấy đã ra đi và còn lại một trận đấu dao tay đôi mà thôi; giấc mơ của một người là một phần ký ức của mọi người.

KẺ MẤT TRÍ

Một người hàng xóm làng Morón kể cho tôi nghe vụ này:

“Không ai hiểu rõ vì sao Moritán và cái lão Pardo Rivarola lại thù địch lẫn nhau, thù địch một cách quá điên khùng, cả hai đều là đảng viên đảng Bảo thủ và tôi tin rằng cả hai đều có quan hệ chặt chẽ trong ban chấp hành. Tôi không còn nhớ Moritán vì khi ông ta chết tôi còn quá nhỏ. Người ta bảo rằng gia đình ông thuộc tỉnh Entre Rios. Lão Pardo sống rất nhiều năm so với Moritán. Lão chẳng phải thủ lĩnh cũng không phải loại người giống lão, nhưng ra vẻ ta đây lắm. Lão hơi lùn và mập, và rất lòe loẹt trong cách ăn mặc. Không một ai trong số hai người là bạc nhược nhưng có người suy nghĩ hơn là Rivarola, như sau đây sẽ thấy. Từ lâu rồi lão đã thách đấu với Moritán nhưng muốn làm thật thận trọng. Tôi cho lão có lý; nếu ai đó muốn giết một người và cần phải nghĩ đến nhà tù thì phải hành động như một thằng mất trí. Lão Pardo đã sắp đặt rất tuyệt vời điều lão sẽ làm.

Có lẽ đã là bảy giờ chiều một ngày chủ nhật. Quảng trường đầy ắp người. Như thường lệ, Rivarola có mặt ở đây, thong thả dạo bước, với bông cẩm chướng cài trên ve áo và bộ quần áo đen của mình. Lão đi dạo cùng cô cháu gái, rồi ngồi bệt xuống đất cúi khom lưng, vẫy vẫy hai cánh tay, miệng kêu cục cục cứ như một chú gà trống vậy. Đám đông thảng thốt chịu thua lão. Một người đàn ông được tôn trọng như ngài Pardo mà lại đi làm chuyện ấy trước mắt dân làng Morón trong một ngày chủ nhật thế à! Đến ngã tư phố, lão rẽ vào nhà Moritán, vừa đi vừa vẫy vẫy hai cánh tay, miệng kêu cục cục. Lão đẩy mạnh cửa chấn song, rồi bằng một cú nhảy lão đã đứng ở trong sân. Đám đông chộn rộn ồn ĩ ngoài đường. Nghe thấy tiếng động lạ, Moritán từ trong nhà bước ra. Vào lúc nhìn thấy kẻ địch hung dữ ấy, vốn đang được người ta ca ngợi, Moritán định giành phần thắng nhưng một viên đạn đã găm vào người ông, tiếp đó viên khác nữa. Hai lính gác giải Rivarola đi. Lão cố cưỡng lại trong lúc miệng liên tục kêu cục cục…

Được một tháng lão được tự do. Viên thầy thuốc xứ Florencia tuyên bố rằng lão Pardo là nạn nhân của một cơn điên bột phát. Lẽ nào cả làng Morón lại không nhìn thấy lão hành động như một chú gà trống sao?”.

PEDRO SALVADORES

Tôi muốn viết, có lẽ lần đầu tiên, một trong số những sự kiện lạ lùng và buồn thảm nhất của chúng ta. Việc tham sự tới mức thấp nhất có thể có vào việc kể chuyện này, việc lược bỏ đi những mô tả màu mè và những phỏng đoán viển vông, theo tôi đó là cách tốt nhất để viết.

Một người đàn ông, một người đàn bà, và cái bóng bao la của nhà độc tài là ba nhân vật. Người đàn ông tên là Pedro Salvadores, ông nội của Acevedo của tôi đã gặp ông mấy ngày hay mấy tuần sau chiến dịch Caseros. Có lẽ Pedro Salvadores không khác với thói thường của đám đông, nhưng số phận ông và năm tháng đã khiến ông trở thành người duy nhất. Ông sẽ là một người được tôn quý như bao người cùng thời đại mình. Ông sở hữu (chúng ta được phép phỏng đoán) một điền trang và là người nhất nguyên. Họ của vợ ông là Planes; hai người sống ở phố Suipacha, cách không xa ngã tư Temple.

Ngôi nhà tại đó xảy ra các sự kiện y hệt với tất những ngôi nhà khác, nghĩa là nó cũng có cửa ăn thẳng ra đường phố, phòng đợi, cửa chấn song, các phòng ngủ, sân sau. Một đêm nọ, chừng độ năm 1642, ngày một vang rền tiếng vó ngựa nện thình thịch trên nền đất và tiếng hô sống hay chết của đám kị sĩ. Lần này đám thủ hạ của nhà độc tài không lơ đễnh. Cùng với tiếng gào thét, những cú đập liên tục nện vào cửa, trong lúc bọn người kia đạp đổ cánh cửa, Salvadores đã có thể đẩy bàn ăn ra xa, kéo tấm thảm lên và chui xuống hầm ngầm và nấp ở dưới ấy. Người vợ lại đẩy bàn ăn về chỗ cũ. Đám thủ hạ của nhà độc tài xộc vào nhà. Chúng đến để bắt Salvadores. Bà vợ tuyên bố rằng ông ta đã chạy đến Montevideo rồi. Bọn chúng không tin; chúng đánh đập bà, đập vỡ cả bộ ấm chén màu thanh thiên, lục soát ngôi nhà, nhưng không nghĩ đến việc vén tấm thảm lên. Đến nửa đêm, chúng bỏ đi, không quên dọa sẽ trở lại.

Đây mới thực sự bắt đầu câu chuyện về Pedro Salvadores, ông sống chín năm dưới hầm ngầm. Cho dù chúng ta có bảo rằng năm được làm từ ngày và ngày được làm từ giờ và rằng chín năm là một trừu tượng và là một tổng số không thể có, thì câu chuyện ấy thật là khủng khiếp, tôi ngờ rằng trong bóng tối mà đôi mắt ông tập nhìn, ông không suy nghĩ gì hết, ngay đến cả lòng căm thù cũng như mối nguy hiểm của mình. Ông ở đấy, dưới hầm ngầm. Vài tiếng động của thế giới vốn đã khép lại với ông đến từ bên trên: những bước chân quen thuộc của vợ ông, tiếng va đập của thùng sắt vào thành giếng, tiếng mưa nặng hạt ở sân trên. Hơn nữa, cứ mỗi một ngày với ông đều có thể là ngày cuối cùng.

Người vợ đã cho đám người ở thôi việc vì rất có khả năng họ sẽ tố giác. Bà nói với tất cả người thân của mình rằng Salvadores đang ở Banda Oriental[103]. Bà kiếm bánh cho cả hai người bằng việc may quân phục cho quân đội. Trong dòng chảy của nhiều năm trôi đi, bà có hai con trai; gia đình từ mặt bà vì nghĩ rằng hai đứa trẻ kia là con của một gã nhân tình. Sau sự sụp đổ của nhà độc tài, bọn họ quì gối xin bà thứ lỗi cho.

Pedro Salvadores là ai, là gì vậy? Phải chăng nỗi sợ, tình yêu, sự hiện hữu vô tình của Buenos Aires, và sau cùng, thói quen đã cầm tù ông? Để khỏi rơi vào cô đơn, bà vợ báo cho ông biết những tin tức mơ hồ về những cuộc nổi dậy và những chiến thắng. Có lẽ ông là kẻ hèn nhát và bà vợ vốn biết rõ điều mình làm đã trung thành che giấu ông. Tôi mường tượng ra ông ở dưới hầm ngầm, không đèn cũng không một cuốn sách. Bóng tối dìm ông vào giấc mơ. Ban đầu ông mơ thấy cái đêm hãi hùng trong đó lưỡi dao đang tìm cổ họng ông, mơ thấy những con đường rộng mở, mơ thấy đồng bằng. Sau nhiều năm không thể trốn được, ông mơ thấy hầm ngầm. Thoạt đầu, có thể ông là một kẻ bị truy lùng, một kẻ bị đe dọa; sau đó chẳng bao giờ chúng ta biết có phải ông là một con vật hiền lành trong hang ổ của mình hay một ngôi sao của thần linh giấu mặt.

Tất cả điều này cứ triền miên kéo dài cho đến một ngày mùa hè năm 1852 là ngày nhà độc tài Rosas[104]chạy trốn. Đó cũng là lúc con người bí mật bước ra ánh sáng ban ngày; ông nội tôi đã nói chuyện với ông. Èo uột và mập ú, da dẻ bệch bạc như bạch lạp, ông không nói to. Chẳng bao giờ người ta trả lại ông ruộng đồng vốn đã cướp đoạt của ông; tôi tin rằng ông chết trong cảnh khốn cùng.

Như tất cả mọi sự kiện, với chúng ta số phận của Pedro Salvadores hình như là một biểu tượng về cái gì đó mà chúng ta sắp hiểu được.

TIỂU LUẬN

(ENSSAYO)

VỀ OSCAR WILDE

Dẫn tên của Wilde là dẫn ra một dandy[105] đồng thời là một nhà thơ, là gợi ra hình ảnh của một công tử đã hiến thân cho mục đích khiêm nhường cốt chỉ để khiến người ta thảng thốt trước những chiếc cà vạt và những ẩn dụ. Đồng thời gợi ra một quan niệm về một nghệ thuật như một trò chơi có chọn lựa và giữ kín và về nhà thơ như một monstrorum artifex[106] cần mẫn. Là gợi ra buổi hoàng hôn mệt mỏi của thế kỷ XIX và vẻ hoa lệ choáng ngợp của nhà kính hay của vũ hội hóa trang. Không một sự khơi gợi trong những khơi gợi ấy là giả dối, nhưng tất cả đều phù hợp với những sự thật riêng lẻ và mâu thuẫn với những sự kiện tiêu biểu.

Chúng ta thừa nhận quan niệm cho rằng Wilde là một loại tượng trưng chủ nghĩa, cả một loạt hoàn cảnh ủng hộ quan niệm này: cho đến năm 1881, Wilde lãnh đạo các nhà thẩm mỹ và mười năm sau, các nhà suy đồi chủ nghĩa. Rebeca West đã lên án ông “đóng dấu giai cấp-trung gian” lên bộ phận người này. Ngôn ngữ của bài thơ Con quái vật Xsphinx là tuyệt vời; Wilde là bạn của Schwob và của Mallarmé. Ông không chấp nhận một sự kiện lớn: trong bài thơ và trong văn xuôi, cú pháp của Wilde là cực kỳ giản dị. Trong số rất nhiều nhà văn Anh quốc, không một ai là quá ư là hấp dẫn đối với những người bạn ngoại quốc. Những bạn đọc không đủ khả năng hiểu nổi một đoạn văn của Kiplinh hay một khổ thơ của William Morris thì chỉ trong một buổi chiều họ đọc xong tác phẩm Lady Windermere’s Fan của ông. Nhịp điệu thơ của thơ của Wilde là tự nhiên hoặc muốn như là tự nhiên; tác phẩm của ông không đóng lại bằng chỉ một câu thơ thực nghiệm như câu thơ alejandrino cứng kếu và thông thái của Lionel Johnson: Alone with Christ, desolate else, left by manking.[107] Sự vô nghĩa kỹ thuật của Wilde có thể là một luận điểm thích hợp với vẻ tôn quý đích thực của ông. Nếu tác phẩm của Wilde phù hợp với bản chất của danh tiếng ông thì những kỹ xảo đơn thuần kiểu Les Palais Namades hoặc kiểu Buổi hoàng hôn trên công viên sẽ tổ chức thành tác phẩm của ông. Trong tác phẩm của Wilde, những kỹ xảo ấy có thừa nhưng bản chất mỹ từ của ông là rõ ràng. Wilde có thể quên đi những lối nói kiểu những vệt tím; câu văn mà sự sáng tạo của nó đã được Ricktts và Hesketh Pearson góp phần, nhưng chế ngự được bởi phần mở đầu những bức thư gửi cho anh em Pison. Sự đóng góp ấy chứng thực thói quen gắn tên tuổi của Wilde với những quan niệm về quang cảnh huy hoàng.

Qua nhiều năm đọc đi đọc lại Wilde, tôi nhận ra rằng những người ca tụng ông dường như không hề nghi ngờ sự kiện đã có thể được tham chiếu và cơ bản nói rằng Wilde hầu như bao giờ cũng có lý. The Soul of Man under Socialiam không chỉ là hùng biện mà còn đúng nữa. những ghi chép hỗn hợp mà ông thể hiện trên Pali Mall Gazette hay trên Speaker nhiều vô kể trong những quan sát rõ ràng vốn nổi bật hơn cả những khả năng tuyệt vời của Leslie Stephen hoặc của Saintsbury. Wilde bị buộc tội thực hành một loại nghệ thật kết hợp theo cách của Raimundo Lulio; điều ấy có thể áp dụng cho một vài câu bông đùa của ông (“một trong số những bộ mặt của Anh quốc mà có lần được nhìn thấy luôn luôn bị lãng quên”) nhưng không áp dụng cho quan điểm nói rằng âm nhạc là khải thị cho chúng ta một quá khứ xa lạ và có lẽ chân thực, hay cho quan điểm nói rằng tất cả mọi người giết chết sự vật mà mình yêu quý, hay nói rằng sự ân hận về một hành động là sự thay đổi quá khứ, hay điều nói rằng trong từng thời điểm không có người nào không là cái đã là hay cái sẽ là. Tôi chuyển ngữ những dòng này không phải để đầu độc các bạn đọc; tôi dẫn chúng ra như một bằng chứng của một trí tuệ hết sức phong phú đa dạng từng hun đúc nên Wilde. Nếu tôi không nhầm, Wilde còn hơn rất nhiều một Moreas của Ái Nhĩ Lan; ông là một người của thế kỷ XVIII mà đôi lúc đã hòa nhập với trò chơi của chủ nghĩa tượng trưng. Như Gibbon, như Johnson, như Voltaire, ông là một thiên tài luôn có lý. Tóm lại ông là một nhà cổ điển. Ông đã cho thế kỷ cái mà thế kỷ đòi hỏi và đã làm những công việc ấy với một niềm hạnh phúc đê mê. Sự hoàn hảo đã làm cạn kiệt sức lực của ông; tác phẩm của ông rất hài hòa đến mức dường như không thể tránh được và ít tầm quan trọng. Việc mường tượng ra thế giới không có những bài thơ châm biếm của Wilde là vô cùng vất vả đối với chúng ta; khó khăn ấy không làm chúng kém phần đáng khâm phục.

Một quan sát bên lề. Tên tuổi của Wilde gắn bó với các thành phố vùng đồng bằng: vinh quang của ông gắn với bản án và nhà tù. Tuy nhiên (điều này Hesketh Pearson cảm nhận rất tốt) dư vị căn bản của tác phẩm ông là hạnh phúc. Ngược lại, tác phẩm mãnh liệt của Chesterton, nguyên mẫu của sự lành mạnh thể chất và đạo đức, luôn luôn suýt bị biến thành một cơn ác mộng. Ma quái và nỗi sợ rình rập tác phẩm ông; tại những trang hiền lành nhất, nó có thể chấp nhận hình thức của nỗi sợ. Chesterton là một người muốn khôi phục lại tuổi ấu thơ hồn nhiên không thể bị vấy bẩn bất chấp những thói quen của cái ác và của nỗi bất hạnh.

Như Chesterton, như Lang, như Boswell, Wilde thuộc về những kẻ mạo hiểm vốn có thể làm chủ sự tán thưởng của giới phê bình, và hơn nữa sự tán thưởng của bạn đọc, bởi con người đáng yêu đã từng chinh phục chúng ta, thái độ ứng xử của ông là hiền hậu và trung thực.

VỀ CHESTERTON

Because He does not take away

the terror from the tree…

Chesterton: A Second Childhood[108]

Edgar Allan Poe viết những truyện ngắn thuần túy ma quái hay thuần túy quái dị; Edgar Allan Poe là người sáng tạo ra thể loại truyện hình sự. Điều đó càng không kém phần không thể nghi ngờ rằng ông đã không trộn lẫn hai thể loại văn học đó. Ông không cho công tử Auguste Dupin nhiệm vụ tìm ra tội ác xưa cũ của Con Người Sổ Đông hay nhiệm vụ giải thích hình ảnh chiếu sáng vào hoàng tử Prospero đã cải trang trong căn phòng đen - đỏ. Ngược lại, Chesterton đã trình bày những ngón nghề tinh vi một cách đam mê và hạnh phúc. Mỗi một đoạn tập chuyện về Cha Brown giới thiệu một chuyện thần bí, đưa ra những giải thích kiểu quái dị hay huyền bí và cuối cùng lại chúng với những chuyện vốn thuộc về cõi thế này. Bút lực bậc thầy không làm hao kiệt đi chất lượng của những truyện ngắn ấy; trong chúng, tôi nghĩ rằng có thể nhận ra một sự đánh giá lịch sử của Chesterton, một biểu tượng hay một tấm gương của Chesterton. Sự lặp đi lặp lại của hình mẫu của ông thông qua những năm và những cuốn sách (The Man Who Knew Too Much, The Poet and the Lunatics, The Paradoxes of Mr Pond) hình như khẳng định rằng nó đề cập tới một hình thức cơ bản chứ không phải một kỹ xảo thơ ca. Những nhận xét này muốn giải trình hình thức ấy.

Trước tiên, tốt hơn hết nên xem lại một số sự kiện của sự nổi danh thái quá này. Chesterton là Kitô giáo. Chesterton tin vào thời trung cổ Tiền Rafael (Of London, small and white, and clean), như Whitman, Chesterton nghĩ rằng vấn đề thuần túy của sự tồn tại là quá ư huyền ảo đến độ không một nỗi bất hạnh nào có thể cướp đi của chúng ta mối ân sủng vũ trụ. Những niềm tin ấy có thể là chính đáng nhưng tham vọng vốn được người ta khuấy động lên là có giới hạn; việc đoán rằng chúng ta đã làm cạn kiệt Chesterton là quên mất rằng một học thuyết là một khái niệm cuối cùng của một loạt những quá trình tư tưởng và tình cảm, rằng một người là cả loài người. Ở đất nước này, những người Kitô giáo đề cao Chesterton còn những người tự do lại phản đối ông. Như là một nhà văn đã hoàn toàn thực thi một học thuyết, Chesterton tự đánh giá mình, tự kiểm tra mình. Trường hợp của ông giống hệt trường hợp của Kipling, người luôn luôn được đánh giá trong hoạt động của đế quốc Anh.

Như Urizen de Blake đau khổ, Poe và Baudelaire trình bày sự sáng tạo của một thế giới sợ hãi; đương nhiên tác phẩm của ông là hình thức tiêu biểu cho thể loại kinh dị. Chesterton, theo tôi hiểu, đã không thừa nhận lời công kích cho ông là người thêu dệt những cơn ác mộng, một monstrorum artifex[109], nhưng không thường xuyên phạm phải những cái nhìn kinh rợn một cách không thể cưỡng lại được. Hãy hỏi xem phải chăng một người có ba con mắt hay một con chim có ba cái cánh; ngược lại với những nhà phiếm thần luận, hãy nói về một người chết từng phát hiện ra trên vườn thượng uyển tồn tại những bóng ma của các đội đồng ca thiên thần mãi mãi có chính gương mặt ông ta[110]; hãy nói về một nhà tù của những tấm gương; hãy nói về một mê lộ không có trung tâm; hãy nói về một con người bị những cỗ máy kim loại nuốt tươi; hãy nói về một cây nuốt sống những con chim và rằng đáng lẽ phải mọc lá nó lại mọc lông; hãy tưởng tượng ra rằng tại những vùng hẻo lánh phía đông thế giới có một cái cây vốn chỉ là một cái cây không hơn không kém, và tại những vùng heo hút của phía tây thế giới, một cái gì đó, một tòa tháp chẳng hạn, mà chỉ kiểu kiến trúc của nó là tồi tệ mà thôi. Hãy khẳng định cái gần bằng cái xa xôi, thậm chí bằng cả cái kinh dị; nếu nói về những con mắt của nó thì hãy gọi bằng ngôn từ của Ezekiel: một tấm kính đáng sợ, và nếu là ban đêm, hãy hoàn chỉnh nỗi kinh hoàng cổ xưa và hãy gọi là một con quỷ được làm từ những con mắt. Câu chuyện How I Found the Superman[111] không kém phần sáng tỏ, Chesterton nói chuyện với bố mẹ của Siêu Nhân; được hỏi về vẻ đẹp của con trai mình, kẻ vốn không bao giờ ra khỏi căn phòng tăm tối của mình, bố mẹ của Siêu Nhân nhắc nhở nhà văn rằng Siêu Nhân là chính tôn chỉ của nó và có thể là phương tiện cho nó (“về mặt này nó còn đẹp hơn cả Thần mặt trăng Apolo”); sau đó họ nói thêm việc nắm tay nó không dễ dàng chút nào (“Xin ông hiểu cho; cấu trúc của nó là rất khác”); sau đó họ còn khẳng định rằng họ hoàn toàn không đủ khả năng biết chắc chắn là nó có tóc có lông. Một cơn gió đã giết chết nó và một số người đàn ông lực lưỡng kéo một cỗ áo quan vốn không có hình người. Bằng giọng điệu hài hước, Chesterton đã nói về bóng ma thái học ấy.

Những ví dụ ấy, vốn dễ dàng nhân lên nhiều lần, chứng minh rằng Chesterton đã tự vệ để khỏi là Edgar Allan Poe hay Frank Kafka, nhưng từ bản thể cái tôi của ông có một cái gì đó có khuynh ngả về cơn ác mộng, một cái gì đó vừa bí ẩn, vừa mù lòa lại là trung tâm điểm. Không vô ích ông đã quyết chí để cho hai nghệ nhân vĩ đại Browning và Dickens thẩm định những tác phẩm đầu tay của mình; không vô ích ông nhắc đi nhắc lại rằng cuốn sách tuyệt vời ra đời từ nước Đức là cuốn sách Truyện cổ Grim, ông bôi nhọ Ibsen và chống lại Rostand, nhưng anh em Troll và Nhà luyện thép của Peer Gynt lại là chất liệu cho những giấc mơ của ông, the stuff his dreams where made on. Sự không ăn nhập ấy, quan hệ lỏng lẻo với một ý nguyện ma quái ấy, đã nói rõ tư chất của Chesterton. Những biểu tượng của cuộc chiến tranh ấy đối với tôi là những cuộc phiêu lưu mạo hiểm của Cha Brown, mỗi cuộc mạo hiểm ấy thông qua chỉ một lý lẽ duy nhất muốn giải thích một sự kiện vốn không thể giải thích nổi[112]. Vì thế tôi nói ở trang đầu tiên bài tiểu luận này rằng những hư cấu là những đánh giá lịch sử của Chesterton, là những biểu tượng, những tấm gương của Chesterton. Đó là tất cả, trừ cái “lý do” mà ông dùng để kiềm chế những tưởng tượng của ông chủ yếu không phải là chân lý mà là niềm tin Kitô giáo, hoặc giả là một tập hợp những tưởng tượng hebrea bị lệ thuộc vào Platon và Aristóteles.

Tôi nhớ hai truyện ngụ ngôn đối nghịch nhau. Ngụ ngôn thứ nhất nằm trong tập một bộ sách Tác phẩm của Kafka. Đó là câu chuyện về một người đàn ông yêu cầu luật pháp bảo vệ mình. Người gác cửa thứ nhất nói với ông ta rằng phía trong có rất nhiều cửa khác nữa và rằng không có một cửa nào mà không có lính gác, người sau bao giờ cũng khỏe hơn người trước[113]. Người ấy ngồi xuống đợi chờ. Ngày qua ngày rồi năm qua năm, người ấy chết. Trong lúc hấp hối ông ta hỏi: “Trong những năm tôi ngồi chờ không một ai muốn vào mà chỉ có mình tôi sao?”. Người lính gác trả lời ông ta: “Không ai muốn vào bởi vì cánh cửa này chỉ dành cho một mình ông thôi. Bây giờ tôi đi đóng cửa lại đây”. (Kafka bình luận câu chuyện ngụ ngôn này bằng cách thuyết Hóa thân). Câu chuyện ngụ ngôn khác nằm trong cuốn Pilgrim’s Progress, của Bunyan. Đám đông căm giận nhìn một thành quách có rất nhiều lính gác; tại cửa ra vào có một người lính gác tay cầm cuốn số để ghi tên ai đó xứng đáng được vào. Một người đàn ông bạo gan dám đến gần người lính gác ấy và nói rằng: “Thưa ngài, hãy ghi tên tôi đi”. Ngay lập tức ông rút kiếm ra rồi lăn xả vào đám lính tráng, nhận và trả lại những vết thương đẫm máu cho đến khi mở được đường đi giữa tiếng la thét dậy vang trời đất và bước vào thành quách ấy.

Chesterton để cả đời để viết loại truyện ngụ ngôn thứ hai nhưng ở trong ông có một sự thôi thúc nào đấy đã khiến ông luôn thiên về viết loại truyện ngụ ngôn thứ nhất.

NATHANIEL HAWTHORNE[114]

NGƯỜI MỘNG MƠ

Tôi sẽ bắt đầu lịch sử văn học Mỹ với câu chuyện một ẩn dụ; đúng hơn, với một số ví dụ về ẩn dụ ấy. Tôi không biết ai sáng tạo ra nó; có lẽ việc đoán rằng các ẩn dụ có thể được sáng tạo ra sẽ là một khiếm khuyết. Những ẩn dụ đích thực, những ẩn dụ thường được mối liên hệ bên trong tạo ra giữa một hình ảnh này với hình ảnh khác, đã luôn luôn tồn tại; những ẩn dụ chúng ta có thể tạo ra là những ẩn dụ giả, nhưng ẩn dụ chẳng đáng mất công tạo ra. Thứ ẩn dụ mà tôi vừa nói là thứ ẩn dụ so sánh những giấc mơ với sân khấu, ở thế kỷ XVII, Quevedo[115] đã tạo ra ẩn dụ ngay ở đầu vở Giấc mơ về cái chết; Luis de Góngora[116], trong bài soneto Hình ảnh khác, chúng ta đọc được:

Giấc mơ thường vận hình thù đẹp

là tác giả của những sự trình bày,

những chiếc bóng trên nền cơn gió lắt lay

Ở thế kỷ XVIII, Addison nói chính xác hơn về ẩn dụ: “Tâm hồn, khi mơ - Addison viết - là sân khấu, các diễn viên và khán giả”. Trước đó rất lâu, ngài Umar Khayyam người Ba Tư đã viết rằng: lịch sử thế giới là một sự trình bày mà Thượng đế, Thượng đế nhiều vô kể của các đa thần giáo, đã đưa ra, giới thiệu và quan chiêm để làm vui cho cõi vĩnh hằng của Người. Sau đó rất lâu, ông người Thụy Sĩ tên là Jung[117], trong những tập sách rất thú vị và, không nghi ngờ, chính xác, đã so sánh những hư cấu văn chương với những hư cấu mộng mị, giữa văn học với giấc mơ.

Nếu văn học là một giấc mơ, một giấc mơ được hướng dẫn và được kiểm định, nhưng căn bản nó phải là một giấc mơ, thì những câu thơ của Góngora làm để từ cho câu chuyện về lịch sử văn học Mỹ này là hiển nhiên và cũng hiển nhiên rằng chúng ta sẽ bắt đầu với kinh nghiệm của Hawthorne, người mộng mơ. Theo dòng thời gian, trước đây một số nhà văn Mỹ khác đã có được một cái gì đó - ví như một Fenimore Cooper[118] là một vận may của Eduardo Gutierrez; một Washinhton Irving[119], người thợ dệt theo những mô thức thú vị của Tây Ban Nha - nhưng thôi, chúng tôi có thể quên họ đi mà không hề sai phạm gì.

Hawthorne sinh năm 1804, tại cảng Salem. Thời đó, Salem đã đình đốn vì hai đặc điểm tương đồng ở châu Mỹ; nó là một thành phố tuy đã nghèo, già nua lại còn là một thành phố đang trong đổ nát. Hawthorne đã sống cho đến năm 1836 ở cái thành phố già nua và đổ nát ấy với cái tên có đẳng cấp trong Kinh Thánh, ông yêu thành phố với mối tình buồn mà những kẻ không yêu thích chúng ta từng mong đợi, những thất bại, những bệnh tật, những thói õng ẹo; việc bảo rằng không bao giờ ông xa thành phố căn bản không phải là bịp bợm. Năm mươi nàm sau, ở Luân Đôn hay ở Roma, ông vẫn tiếp tục sống ở làng quê Thanh giáo thuộc cảng Salem của mình; ví như khi ông không đồng tình với việc các nhà điêu khắc ở giữa thế kỷ XIX lại đi tạc tượng khỏa thân…

Cha ông, đại úy Nathaniel Hawthorne, mất năm 1808 vì bệnh sốt rét vàng da tại Suriman thuộc Đông Ấn; một trong những vị tiền bối của ông, ngài John Hawthorne là quan tòa trong các vụ xử phù thủy năm 1692, trong đó mười tám người đàn bà kể cả Tituba, một nô lệ da đen, bị kết án treo cổ. Trong những vụ quái đản ấy, quan chánh án Hawthorne thực thi nhiệm vụ một cách nghiêm khắc và không nghi ngờ, chân thành. “Cụ đã làm rất minh bạch - Nathaniel của chúng ta đã viết - trong việc tra khảo các bà phù thủy đến mức việc nghĩ rằng máu của những người bất hạnh kia đã để lại một vết nhơ ở cụ là hợp lý. Đó là một vết nhơ sâu đậm vô cùng đến mức có thể còn mãi trên những khúc xương lâu ngày của cụ ở nghĩa địa Charier Street, nếu như bây giờ chúng chưa thành bụi”. Sau đoạn văn có đặc điểm ký họa ấy, Hawthorne còn nói rõ: “Tôi không biết liệu các bậc bề trên của tôi có ân hận và có cầu xin lòng độ lượng của thánh thần không; giờ đây tôi làm thay cho họ và tôi cầu xin rằng bất kỳ một lời chửi rủa nào rơi xuống giống nòi tôi thì kể từ ngày hôm nay chúng tôi sẽ được tha thứ…”. Khi đại úy Hawthorne tạ thế, vợ ông, tức mẫu thân của Nathaniel đã tự giam mình trong phòng ngủ của bà ở tầng hai. Tại tầng ấy có các phòng ngủ của các chị gái Louisa và Elizabeth; phòng cuối cùng là phòng ngủ của Nathaniel. Những con người này không cùng ăn và nói chuyện với nhau; người ta để thức ăn của bọn họ trong một chiếc khay đặt ngay ở hành lang. Nathaniel bằng cách viết chuyện ma quái để sống qua ngày; vào giờ hoàng hôn hàng ngày, ông bước ra khỏi nhà để đi dạo. Cái lối sống ẩn dật ấy kéo dài mười hai năm. Vào năm 1873 ông viết cho Longfellow: “Tôi tự giam mình; không hề có mục đích nhỏ nào để làm điểu đó, không hề có sự hồ nghi nhỏ nào về điều đó đã xảy ra với tôi. Tôi đã trở thành một tù nhân, tôi tự giam mình trong một xà lim, và giờ đây dù không có khóa và cửa đã mở toang, tôi vẫn sợ không dám bước ra”. Hawthorne cao, gầy, nước da bánh mật, đẹp trai. Ông có dáng lắc lư của người miền biển. Ở thời ấy, chưa có sách thiếu nhi (Không nghi ngờ gì, đó là một điều hạnh phúc cho bọn nhóc). Hawthorne lúc sáu tuổi đã đọc Pilgrim’s Progress[120], cuốn sách đầu tiên ông mua bằng tiền của mình là The Faerie Queen[121]; hai ẩn dụ. Cho dù tiểu sử của ông không hề nói, ông cũng đọc Kinh Thánh; có lẽ đó chính là cuốn sách mà cụ tổ của Hawthorne, người đầu tiên tới châu Mỹ, đã đọc, đó là cụ William Hawthorne de Wilton đã mang theo Kinh Thánh cùng với thanh gươm từ nước Anh đến châu Mỹ vào năm 1630. Tôi đã nói ra từ ẩn dụ; từ ấy là không cẩn trọng hay thiếu ý tứ khi đề cập đến tác phẩm của Hawthorne. Người ta biết rằng Hawthorne đã bị Edgar Allan Poe[122] buộc tội ẩn dụ hóa và rằng Poe còn quả quyết rằng loại hoạt động sáng tác ấy và thể loại sáng tác ấy là không thể tự vệ được. Hai nhiệm vụ đặt ra cho chúng ta: thứ nhất hãy tìm hiểu xem thể loại ẩn dụ có thật đúng là không hợp pháp; thứ hai, hãy tìm hiểu xem có đúng là Nathaniel Hawthorne đã dấn thân vào thể loại ấy không. Theo tôi được biết, sự bài bác hay nhất về các ẩn dụ là các bài bác của Croce[123]; lời biện hộ hay nhất là lời biện hộ của Chesterton[124]. Croce buộc tội ẩn dụ là một phép trùng phức mệt mỏi, một trò chơi lặp đi lặp lại vô ích mà lúc đầu nó cho chúng ta thấy Dante bị Virgilio và Beatriz dẫn đường rồi sau đó lại giải thích rằng Dante là tâm hồn, Virgilio là triết học hay lẽ phải, hay là ánh sáng tự nhiên còn Beatriz là thần học hay ân sủng. Theo Croce, theo luận điểm của Croce (ví dụ không phải của ông): đầu tiên Dante nghĩ rằng: “Lẽ phải và lòng tin đã làm nên sự cứu rỗi của những linh hồn”, hay như: “Triết học và thần học dẫn chúng ta lên thiên giới”. Và sau đó nơi thần học hay lòng tin suy tư, người ta đã đeo cho Beatriz cái vốn là một loại mặt nạ. Ẩn dụ, theo sự giải thích kiêu ngạo ấy, sẽ là một câu đố, rộng lớn hơn, chậm chạp hơn và hoàn toàn khó chịu hơn so với các thể loại khác. Nó sẽ là một thể loại thô thiển hay ngây thơ, một trò giải khuây của mỹ học. Croce đã viết lời bài bác ấy vào năm 1907; năm 1904, Chesterton đã bác lại mà người kia không biết. Vàn học thật là bao la và cũng thật là đơn độc, không có giao lưu. Trang viết của Chesterton nằm ở một tập chuyên khảo về họa sĩ Watt, người rất nổi tiếng ở Anh quốc vào cuối thế kỷ XIX và cũng như Hawthorne bị buộc tội là người theo khuynh hướng ẩn dụ. Chesterton thừa nhận rằng Watt sử dụng các ẩn dụ nhưng ông biện hộ rằng thể loại ấy là vô tội. Ông lập luận rằng thực tế là một kho báu không thể tính xuể và rằng ngôn ngữ của con người không làm khô kiệt được nguồn nước chảy cuồn cuộn ấy. Ông viết: “Con người biết rằng trong tâm hồn có những thứ mực hỗn loạn nhất và vô danh nhất so với những màu sắc của một rừng mùa thu. Tuy nhiên, tôi tin rằng những thứ mực ấy trong tất thảy những kết hợp và thay đổi của chúng, thảy đều được trình bày một cách có giá trị nhờ một biện pháp hài hòa của những tiếng gầm rú và của những tiếng kêu chí chóe. Tôi tin rằng từ trong tâm khảm một chủ ngân hàng thoát ra những tiếng ồn có thực vốn có nghĩa tất cả mọi bí mật của ký ức và tất cả mọi nỗi vật lộn của ước muốn…”. Sau đó, Chesterton kết luận rằng có thể có những ngôn ngữ khác nhau mà bằng một hình thức nào đó phù hợp với thực tại mỏng manh ấy; giữa vô vàn những ngôn ngữ ấy là ngôn ngữ của ẩn dụ và ngụ ngôn.

Bằng những từ ngữ khác: Beatriz không phải là một biểu trưng của lòng tin, không phải là một từ đồng nghĩa gượng gạo và hài hòa của từ lòng tin; sự thật là trên thế giới có một sự thể - một cảm giác lạ, một quá trình thân mật, một loạt các trạng thái khác nhau - vốn dung hợp hai biểu tượng: một, tương đối nghèo, âm thanh của lòng tin; hai, Beatriz vinh quang từ trên trời bước xuống và để lại dấu vết của nàng ở Địa ngục để cứu Dante. Tôi không biết giả thiết của Chesterton có giá trị hay không; tôi biết rằng một ẩn dụ càng hay bao nhiêu càng ít bị khuôn theo một sơ đồ, một trò chơi lạnh lùng của các khái niệm trừu tượng. Có nhà văn suy nghĩ bằng hình tượng (Shakespeare hay Dante hay Victor Huygo, ví dụ vậy) và có nhà văn suy nghĩ bằng các khái niệm trừu tượng (ví dụ Benda hay Bertrand Russell); a prior[125], loại nhà văn này cũng như loại nhà văn kia đều giá trị như nhau nhưng, khi một nhà văn trừu tượng, một nhà duy lý cũng muốn là nhà văn tưởng tượng thì đã xảy ra điều từng được Croce cảnh báo. Chúng ta hãy ghi nhận rằng một quá trình logic đã được tác giả trang hoàng và hóa trang “cho sự uế tạp của sự hiểu biết của độc giả”, như Wordsworth[126] đã nói. Đó là trường hợp của José Ortega y Gasset[127] mà tư tưởng tốt đẹp của ông đã bị những ẩn dụ kỳ công và những ngoại cảm chặn lại; rất nhiều lần, đó cũng là trường hợp của Hawthorne. Trên đây chỉ dẫn ra ví dụ tiêu biểu cho căn bệnh ấy. Ngoài ra, hai nhà văn này hoàn toàn khác nhau. Ortega có thể lập luận, tốt hay xấu, nhưng không thể tưởng tượng; Hawthorne là con người của tưởng tượng liên tục và kỳ lạ nhưng lại kị với tư tưởng, chúng ta hãy tạm nói vậy. Tôi không bảo rằng Hawthorne là đần độn, tôi nói rằng ông suy nghĩ bằng hình tượng, bằng trực giác như những người phụ nữ vẫn thường suy nghĩ chứ không suy nghĩ bằng phương pháp biện chứng. Một thiếu sót mỹ học khiến ông đau đớn: ý muốn thanh giáo biến mỗi hình ảnh thành một ngụ ngôn đã xui khiến ông kết hợp chúng với đạo đức và đôi lúc làm sai chúng và làm méo chúng. Người ta còn giữ được những cuốn sổ tay trong đó ông đã ghi lại, một cách ngắn gọn, những luận điểm; một trong số đó, viết năm 1863, đã viết: “Một con rắn được phép vào dạ dày một con người và nó được anh ta nuôi dưỡng, từ lúc anh ta mười lăm tuổi đến lúc anh ta ba mươi lăm tuổi, tra tấn anh ta một cách dữ dội”. Với điều đó đã đủ, những Hawthorne tự thấy cần phải nói thêm: “Con rắn có thể là một biểu tượng cho lòng thù hận hay một nỗi xấu xa đam mê khác”. Một ví dụ khác được ghi chép vào năm 1838, lần này ông viết: “Rằng đã xảy ra những sự kiện lạ lùng, kỳ bí tàn bạo, rằng chúng đã phá hoại hạnh phúc của một người. Rằng người ấy đã đổ tội cho những kẻ thù bí mật và cuối cùng người ấy phát hiện ra rằng chính anh ta là kẻ có tội duy nhất và là nguyên nhân. Đạo đức, hạnh phúc ở ngay trong chính chúng ta”. Ví dụ khác, cũng thuộc năm ấy, viết rằng: “Một người, lúc tỉnh táo, đã nghĩ tốt về người khác và hoàn toàn tin tưởng vào anh ta, nhưng những giấc mơ lại khiến người ấy lo lắng vì trong những giấc mơ ấy người bạn đã hành động như kẻ tử thù. Cuối cùng, người ấy được khải thị rằng bản tính giấc mơ là chân thực. Những giấc mơ có lý. Sự giải thích có thể là sự cảm nhận trực giác về thực tại”. Những ẩn dụ thuần phác vốn không tìm đúng sai và đạo lý và hình như chúng không có nội dung nào hơn một nỗi sợ tăm tối, những ẩn dụ ấy là tuyệt vời. Điều này được viết cũng vào năm 1838: “Trong hoàn cảnh một đám đông, việc tưởng tượng ra một người với số phận và cuộc sống của anh ta ở trong tay kẻ khác, cứ như thể cả hai người này đều cùng ở trong một hoang mạc”. Ẩn dụ này, vốn là ẩn dụ của một phát sinh trước và năm năm sau Hawthorne đã ghi chú: “Một người có lý trí mạnh đã ra lệnh cho người khác phải phụ thuộc vào anh ta một cách đạo đức, rằng phải thực thi một hành động. Người ra lệnh đã chết và kẻ kia, cho đến những ngày cuối cùng của đời mình vẫn đều đặn thực thi hành động ấy”. (Tôi không biết bằng cách nào Hawthorne có thể viết được luận đề ấy; tôi không biết liệu có phải ông cho rằng hành động được thực thi là tẻ nhạt hay đáng sợ, hay ma quái, hay có lẽ hèn kém chăng). Đây nữa, chủ đề của nó cũng là nô lệ, là sự phụ thuộc vào kẻ khác: “Một người giàu có trong chúc thư đã để lại ngôi nhà của mình cho một cặp vợ chồng nghèo. Đôi vợ chồng nghèo liền chuyển đến ở đấy; họ gặp một người hầu buồn bã mà chúc thư cấm họ không được đuổi đi. Kẻ này đã hành hạ họ; cuối cùng họ phát hiện rằng đó chính là người đã để lại ngôi nhà cho mình”. Tôi sẽ dẫn ra đây hai phác họa nữa, tương đối lạ, mà chủ đề của nó (vẫn không hề bị quên bởi Pirandello hay bởi André Gide) là sự phù hợp hay sự nhầm lẫn giữa bình diện mỹ học và bình diện thông thường, giữa bình diện thực tại và bình diện nghệ thuật. Và đây là phác họa thứ nhất: “Trên đường phố”, hai người đang đợi một sự kiện và sự xuất hiện của các diễn viên chính. Sự kiện đang diễn ra và họ là các diễn viên”. Phác họa kia phức tạp hơn: “Một người viết truyện ngắn và nhận ra rằng nó đã phát triển ngược với ý định của anh ta; rằng các nhân vật không hành động như anh ta muốn; rằng đã xảy ra các sự kiện không được anh ta dự kiến trước và rằng một tai họa mà anh ta đang định né tránh nhưng vô ích đang đến gần. Truyện ngắn ấy có thể cho thấy trước số phận của anh ta và anh là một trong các nhân vật ấy”. Những trò chơi ấy, những hợp lưu chốc lát ấy giữa thế giới tưởng tượng với thế giới thực tại - của cái thế giới mà trong quá trình đọc chúng ta thấy nó là thực - là hiện đại, hoặc chúng ta thấy chúng là hiện đại. Ngọn nguồn của nó, ngọn nguồn cổ xưa của nó có lẽ ở trong vị trí của Iliad trong đó Elena của thành Troya dệt một bức thảm của cô và điều cô dệt là những trận đánh và những bất hạnh của chính cuộc chiến tranh Troya. Đó là đặc điểm từng gây ấn tượng cho Virgilio, bởi trong tác phẩm Eneida[128] thừa nhận rằng Eneas, chiến binh của cuộc chiến tranh Troya, trèo lên cảng Cartago và nhìn thấy trong những bức tượng tạc trên đá hoa cương của một ngôi đền có các cảnh tượng của cuộc chiến ấy và giữa vô vàn những hình tượng chiến binh, cũng còn tượng của chính mình. Hawthorne thích thú những sự giao lưu ấy giữa điều tưởng tượng và cái có thực, chúng là những sự phản chiếu và nhân đôi của nghệ thuật; trong những phác họa mà tôi dẫn ra, ông cũng chú thích rằng: mình đã ngả về sự cảm nhận phiếm thần luận cho rằng một người là những người khác, rằng một người là tất cả mọi người.

Có cái gì đó còn nghiêm trọng hơn cả những sự gấp đôi và phiếm thần luận được thấy rõ trong những phác đồ, một cái gì đó còn nghiêm trọng hơn cho một người vốn hy vọng làm một nhà tiểu thuyết, tôi muốn nói vậy. Người ta nhận ra rằng nhiệt hứng của Hawthorne, rằng điểm xuất phát của Hawthorne là những hoàn cảnh nói chung. Hoàn cảnh chứ không phải là những tính cách. Thoạt đầu, Hawthorne có lẽ tự nguyện tưởng tượng ra một hoàn cảnh rồi sau đó tìm những tính cách làm cho nó sống động. Tôi không phải là một nhà tiểu thuyết nhưng tôi nghi ngờ rằng không một nhà tiểu thuyết nào làm như thế này: Tôi tin rằng Schomberg là thật”, Joseph Conrad viết như thế về một trong những nhân vật đáng nhớ nhất của tiểu thuyết Victory của ông; và bất kỳ nhà tiểu thuyết nào cũng có thể khẳng định điều đó về bất cứ nhân vật nào. Những cuộc mạo hiểm của chàng hiệp sĩ Quijote đã không được suy tính thật kỹ lưỡng, những cuộc đàm thoại chậm chạp và thô thiển - những lý do, tôi nghĩ tác giả muốn gọi thế - đã phạm thiếu sót không sáng tỏ, nhưng không nghi ngờ rằng Cervantes hiểu biết rất kỹ don Quijote và có thể tin tưởng ở ông ta. Niềm tin của chúng ta trong những niềm tin của các nhà tiểu thuyết cứu vớt tất cả những ngu ngốc và thiếu sót. Những hành động không thể tin được và thô thiển có tầm quan trọng gì nếu nó chứng minh cho chúng ta thấy rằng tác giả nghĩ ra chúng không nhằm mục đích làm thảng thốt lòng tin tốt đẹp của chúng ta mà chỉ để khẳng định các nhân vật.

Những vụ tai tiếng chốc lát và những tội ác lú lẫn của triều đình Dinamarca có tầm quan trọng gì nếu chúng ta tin vào hoàng tử Hamlet. Ngược lại, Hawthorne trước hết thai nghén một hoàn cảnh, hay một loạt hoàn cảnh rồi sau đó ông tạo ra đám đông và kế hoạch ông mong muốn có. Phương pháp ấy có thể sản xuất, hay cho phép ra đời những truyện ngắn đáng khâm phục, là nơi mà hình thức chung (nếu có thật) chỉ sáng tỏ vào hồi kết và là nơi chỉ một nhân vật bị xây dựng kém có thể lây nhiễm tính thiếu thực tế cho những ai theo dõi nó. Từ những lý do trên đây có thể kết luận ngay rằng truyện ngắn của Hawthorne giá trị hơn các tiểu thuyết Hawthorne. Tôi hiểu rằng đúng như thế. Hai mươi tư chương tạo nên tiểu thuyết Chữ son có nhiều cảnh đáng nhớ được viết bằng thứ văn xuôi hay và dễ cảm, nhưng không một chương nào khiến tôi cảm động như câu chuyện độc đáo về Wakefield trong tập Twice- Told Tales.[129] Hawthorne đã đọc trên một tờ báo, hay vì mục đích văn chương ông giả vờ rằng mình đã đọc trên một tờ báo, trường hợp của một ông người Anh đã bỏ vợ không vì một lý do nào cả và đã bỏ đi về phía sau nhà, rồi tại đấy, nhờ không có ai hồ nghi, ông ta sống ẩn nấp hai mươi năm trời. Trong thời gian dài đằng đẵng ấy, ngày nào ông ta cũng đi qua trước nhà hoặc từ đầu phố đứng nhìn ngôi nhà và rất nhiều lần còn nhìn thấy cả vợ mình. Khi dân làng cho rằng ông ta đã chết rồi, khi đã qua đi rất nhiều thời gian đến mức bà vợ cam chịu làm bà góa, có một ngày, người đàn ông mở toang cửa nhà mình và bước vào. Một cách thật giản dị, cứ như thể ông ta vắng nhà vài giờ đồng hồ (cho đến ngày tận của đời mình, ông là một người chồng mẫu mực). Hawthorne đã háo hức đọc trường hợp kỳ lạ và đã cố gắng để hiểu nó, để tưởng tưởng ra nó. Ông suy nghĩ về chủ đề; truyện ngắn về Wakefield là một câu chuyện tưởng tượng về kẻ tự lưu đày ấy. Những lời giải thích về điều bí ẩn này có thể nhiều vô vàn; chúng ta hãy xem xét lời giải thích của Hawthorne.

Hawthorne tưởng tượng Wakefield là một người đàn ông hiền lành, hơi kiêu một tí, ích kỷ, thích những chuyện ly kỳ chẳng đâu vào đâu, thích giữ kín những bí mật vô nghĩa; một con người ôn hòa, đại lãn nhưng có khả năng suy nghĩ miên man, bông lông, dài dòng; một người chồng chung thủy được tính đại lãn bảo vệ. Chiều một ngày tháng Mười, Wakefield tạm biệt vợ mình. Ông ta bảo vợ - không được quên rằng chúng ta đang ở đầu thế kỷ XIX - rằng ông phải đi giải quyết công việc và rằng sẽ trở về sau mấy ngày thôi. Bà vợ, vốn biết rõ ông thích chơi các trò ly kỳ ngộ nghĩnh, đã không hỏi lý do chuyến đi. Wakefield đã đi ủng, mặc áo khoác dài, mang theo ô và va li. Wakefield vẫn không hề biết điều gì sẽ xảy ra, rõ thật bất hạnh – điều này tôi thấy thật đáng phục. Ông bước ra khỏi nhà với một quyết tâm tương đối vững chắc nhằm khiến cho bà vợ phải lo lắng và hoảng hốt vì ông vắng nhà trọn cả tuần, ông bước ra, khép cánh cửa ăn thông ra đường, sau đó lại hé mở nó, mỉm cười. Những năm sau này, người vợ nhớ mãi nụ cười cuối cùng ấy. Bà tưởng tượng ra ông nằm trong một cái hòm với nụ cười giá lạnh trên mặt, hoặc ở trên thiên đường, trong vinh quang ông mỉm cười một cách ranh mãnh và bình thản. Tất cả đều tưởng rằng ông đã chết. Và bà sẽ nhớ nụ cười ấy và sẽ nghĩ rằng có lẽ mình không góa bụa. Ông sống thoải mái bên lò sưởi và mỉm cười; hiện đang ở ngay phía sau nhà mình và đã tới đích chuyến đi của mình. Trong tâm trạng lưỡng lự, ông tự chúc mừng, và cảm thấy việc ông ở đây là không thể tin được, ông lại sợ rằng người ta nhìn thấy mình và tố cáo mình. Ông đi nằm mà lòng hơi ân hận; trên chiếc giường rộng như hoang mạc, ông dang rộng hai cánh tay và nói to lên nhiều lần chỉ một câu: “Mình sẽ chỉ không ngủ đêm khác thôi”. Sang ngày hôm sau, ông nhớ hơn thường lệ và với vẻ lưỡng lự tự hỏi mình sẽ làm gì đây. Ông biết rằng mình có một vài mục đích nhưng ông phải vất vả lắm mới xác định được chúng. Cuối cùng ông phát hiện rằng mục đích của mình là điều tra ấn tượng mà một tuần góa bụa sẽ tạo ra ở bà vợ Wakefield mẫu mực. Sự tò mò đã đẩy ông ra đường. Ông thầm thì nói: “Từ xa ta sẽ theo dõi nhà mình”; ông đi bộ lòng vui lâng lâng, bỗng ông giật thột nhận ra rằng thói quen đã phản bội mình và nó cứ thế dẫn ông đi thẳng đến cửa nhà mình và ông suýt bước chân vào. Thế là ông hoảng hốt tháo lui. Người ta không thấy ông phải không? Ở một góc phố ông quay lại và ngắm nhìn ngôi nhà mình; ngôi nhà này với ông hình như đã khác vì ông đã là kẻ khác rồi, vì chỉ một đêm thôi đã làm được một sự chuyển biến trong con người ông mà ông không hề hay biết. Trong tâm hồn ông xảy ra sự thay đổi đạo đức mà nó sẽ phán quyết ông phải chịu án lưu đày hai mươi năm. Tại đấy, trên thực tế ông đã khởi đầu cuộc thám hiểm dài dặc. Wakefield đã thuê một bộ tóc đỏ. Ông thay đổi tập quán; sau một thời gian ông đã cố thiết lập cho mình một thói quen mới. Mối nghi ngờ rằng sự vắng mặt của mình vẫn không làm cho bà Wakefield thay đổi khiến ông thất vọng. Ông quyết định không trở về cho đến khi có thể gây cho bà vợ một nỗi ngạc nhiên đầy sung sướng. Một ngày nọ, thầythuốc bước vào nhà, ngày khác viên bác sĩ. Wakefield đâm lo nhưng lại sợ rằng sự xuất hiện đột ngột của mình có thể gây nguy hiểm cho người ốm. Ông tự làm chủ bản thân, để mặc cho thời gian trôi đi; trước đây ông nghĩ “Ta sẽ trở về sau thật nhiều ngày”, giờ thì “sau thật nhiều tuần”. Và mười năm đã trôi đi như thế. Đã từ lâu ông không biết thái độ của mình là kỳ quặc. Với tất cả tình cảm âu yếm nhẹ nhàng cho thấy trái tim ông dư sức, Wakefield vẫn thương yêu vợ mình còn bà thì đã quên ông. Buổi sáng một ngày chủ nhật, hai người chạm trán nhau ở trên đường phố giữa đám đông ồn ào của thủ đô Luân Đôn. Wakefield đã còm cõi; đi đứng cứ cúi gằm mặt xuống như đang trốn lủi; vầng trán ngắn của ông đầy nếp nhăn hằn lên như những đường cày; bộ mặt của ông ngày xưa bình thường, giờ đây thì gớm ghiếc vì cái công việc quá đáng ông đã thực thi. Trong đôi mắt ti hí của ông, ánh mắt đang le lói hay đã bị tắt ngấm rồi. Người vợ đã béo đẫy, mang trên tay một cuốn kinh misa và toàn thân bà toát lên một biểu trưng cho cuộc sống góa bụa an lạc. Bà đã quen với nỗi buồn và có lẽ bà sẽ không đổi nó để lấy hạnh phúc. Mặt đối mặt, cả hai cùng nhìn vào mắt nhau. Đám đông ồn ào đã chia tách hai người, đã làm cho hai người thất lạc mất nhau. Wakefield chạy ngay về chỗ ở của mình, đóng cửa lại và khóa trái cửa lại bằng hai lần xoáy vòng chiếc chìa khóa rồi nằm vật ra giường khóc hu hu. Trong chốc lát ông đã nhìn rõ vẻ độc đáo thảm hại của cuộc đời mình. “Wakefield hỡi! Hỡi Wakefield! Mi quả thật là thằng điên!”, ông tự nói với mình. Có lẽ ông điên thật, ở ngay trung tâm thủ đô Luân Đôn, ông đã bị cắt đứt mọi quan hệ với thế giới. Chưa hề chết mà ông đã tự từ bỏ vị thế của mình, từ bỏ vinh dự của mình giữa những người đang sống, ông vẫn sống bên cạnh vợ ngay trong nhà mình một cách toàn tâm toàn ý. Ông không biết, hay gần như ông không biết, rằng mình đã là kẻ khác, ông nhắc lại: “Ta sẽ nhanh chóng trở về ngay”; và không nghĩ rằng mình đã nhắc đi nhắc lại điều đó trong suốt hai mươi năm. Trong ký ức của ông hai mươi năm cô đơn như là một lớp nhạc phụ giữa hai lớp chính, một dấu ngoặc đơn mà thôi. Một buổi chiều, một buổi chiều như tất cả các buổi chiều khác, như hàng nghìn buổi chiều trước đây, Wakefield nhìn ngôi nhà mình. Qua các tấm kính, ông thấy rằng ở tầng một đang đốt lửa, trong bầu trời bằng lặng được khuôn lại, những tia lửa tí tách bắn vào bóng của bà Wakefield. Trời bỗng đổ mưa. Wakefield cảm thấy một luồng khí lạnh buốt. Ông cảm thấy thật là nực cười việc mình bị ướt nước mưa khi nhà của mình, chỗ ở của mình ngay ở đấy. Ông nặng nề trèo lên cầu thang, rồi mở cửa. Trên gương mặt ông ẩn hiện nụ cười ranh mãnh mà chúng ta đã biết. Cuối cùng, Wakefield trở về. Hawthorne không nói với chúng ta về số phận cuối cùng của Wakefield nhưng để cho chúng ta đoán ra rằng ông đã chết dưới hình thức nào đó. Tôi chép lại những từ cuối cùng: “Trong sự hỗn loạn hiển nhiên của thế giới kỳ bí của chúng ta, mỗi con người đều bị cột chặt vào một cơ chế với sức mạnh cực kỳ thú vị - và các cơ chế với nhau, và tất cả cho một - đến mức một cá nhân lạc lối chỉ trong một khoảnh khắc thôi thì y đã gặp phải một mối nguy hiểm có thể mãi mãi bị mất vị thế của mình. Đã gặp phải mối nguy hiểm là Kẻ Bị Trục Xuất khỏi thế giới, như Wakefield”.

Trong ngụ ngôn ngắn gọn và bất hạnh này - được viết năm 1835 - chúng ta đã ở trong thế giới của Herman Melville[130], trong thế giới của Kafka. Một thế giới những hình phạt bí hiểm và những lỗi lầm không thể kể hết được. Người ta sẽ bảo rằng điều đó chẳng có gì độc đáo cả, bởi vì thế giới của Kafka là Do Thái giáo, và thế giới của Hawthorne là những trận lôi đình và hình phạt của Cựu ước. Sự quan sát này là đúng đắn, nhưng tầm với của nó lại không dựa trên đạo lý, và giữa những chuyện kể của Kafka với câu chuyện đáng sợ về Wakefield, không chỉ có một đạo lý mà còn có cả một môn tu từ học. Ví dụ, cá tính thô lậu sâu sắc của nhân vật từng tương phản một cách tuyệt vời với nỗi đam mê không thể kìm hãm nổi của y và từng trao y cho những cơn cuồng nộ, cho dù khốn cùng nhất. Có tâm trạng vần vụ mờ mịt mà nhờ nó, làm ngược lại thì nỗi buồn có thể cất đi được. Trong những câu chuyện khác, Hawthorne gợi lại một quá khứ lãng mạn; còn ở truyện ngắn này, ông mô phỏng theo một thành phố Luân Đôn tư sản mà những đám đông của nó đã giúp ông giấu kín nhân vật.

Ở đây, không hề hạ thấp Hawthorne một chút nào, tôi muốn đưa vào một sự quan sát. Hoàn cảnh, hoàn cảnh lạ lùng, của việc từ một mẩu truyện ngắn của Hawthorne, được viết vào đầu thế kỷ XIX, cảm nhận ra chính dư vị của các truyện ngắn của Kafka vốn được viết vào đầu thế kỷ XX, hoàn cảnh đó không thể làm cho chúng ta quên mất rằng dư vị của Kafka đã được sáng tạo, đã được khẳng định bởi chính Kafka. Wakefield đã khải thị trước cho Franz Kafka, nhưng nhà văn này đã chuyển hóa và hoàn thiện việc đọc Wakefield. Nợ là nợ lẫn nhau; nhà văn vĩ đại đã sáng tạo ra các bậc tiền bối của mình. Sáng tạo ra họ và bằng một vài hình thức nào đó đánh giá họ. Vậy là, nếu không có Shakespeare thì Marlowe[131] sẽ là gì nào?

Dịch giả và nhà phê bình Malcolm Cowley đã nhìn thấy ở truyện ngắn Wakefield một ẩn dụ về tình trạng ẩn cư kỳ lạ của Nathaniel Hawthorne. Schopenhauer đã viết một cách nổi tiếng nói rằng không có hành động, không có tư tưởng, không có bệnh tật nào mà lại không tự nguyện cả; nếu có sự thật trong những ý kiêh ấy sẽ đủ để suy ra rằng Nathaniel Hawthorne đã tự tách ra ngoài xã hội loài người để không thiếu vắng trong thế giới, mà mục đích của ông có lẽ là tính phong phú, là câu chuyện độc đáo về Wakefield. Nếu Kafka viết ra câu chuyện ấy, Wakefield sẽ không bao giờ tìm được lối về nhà mình; Hawthorne thì khác, ông đã cho phép Wakefield trở về nhà, nhưng sự trở về không kém phần đáng buồn, cũng không kém phần sợ hãi hơn sự vắng nhà đằng đẵng rất nhiều năm.

Một ngụ ngôn của Hawthorne, suýt nữa là tuyệt vời nhưng đã không là bởi nó làm tổn thương đến sự quan tâm đạo lý, đó là ngụ ngôn được ông đặt tên là Earth’s holocaust (Lễ hủy thiêu trái đất). Trong hư cấu ẩn dụ ấy Hawthorne nhìn thầy trước một thời điểm, trong đó con người, vì ngán đến tận cổ sự tích cóp những thứ vô ích, đã quyết định tiêu hủy quá khứ. Để thực hiện mục đích ấy, trong lúc chiều đến, họ hội họp ở một trong những vùng đất rộng thuộc miền Tây nước Mỹ. Người từ mọi ngõ ngách của trái đất lũ lượt đổ về đồng bằng miền Tây ấy. Ở trung tâm họ dựng một tháp lửa mà ngọn của nó cao vòi vọi bằng cách đốt tất cả những gia phả, tất cả những văn bằng, tất cả những huân huy chương, tất cả những mệnh lệnh, tất cả những sắc phong, tất cả những gia huy, tất cả những vương miện, những ngù vai, tất cả những mũ mão, những dải đỏ những dải xanh, tất cả những ngai vàng, tất cả những vò rượu, tất cả những hộp cà phê, tất cả những điếu thuốc lá, tất cả những lá thư tình, tất cả các cỗ pháo, tất cả những gươm đao, tất cả những cờ xí, tất cả những chiếc trống trận, tất cả các dụng cụ tra tấn, tất cả những cỗ máy chém, tất cả những giá treo cổ, tất cả kim loại quý, tất cả tiền nong, tất cả những văn tự, tất cả những hiến pháp, những bộ luật, tất cả những sách vở, tất cả những chiếc mũ tế của giáo chủ, những chiếc áo cổn của hoàng đế La Mã xưa, tất cả những cuốn sách kinh mà hôm nay tràn ngập thế giới và làm cho Trái đất phải mỏi mệt. Với vẻ thảng thốt và có phần lúng túng, Hawthorne ngắm nhìn đám cháy lớn; một người có vẻ trầm tư đã bảo ông rằng chẳng nên vui cũng chẳng nên buồn bởi vì kim tự tháp lừa kia chỉ thiêu hủy cái có thể bị thiêu hủy trong các đó vật mà thôi. Một người đứng xem khác - con quỷ - quan sát thấy rằng những ông chủ của lễ thiêu hủy đã quên không ném vào đống lửa cái căn bản, đó là trái tim người vốn là nơi có gốc rễ của mọi tội lỗi, và rằng họ chỉ phá hủy những hình thức bên ngoài thôi. Hawthorne kết luận như thế này: “Trái tim, trái tim, đó là phạm vi nhỏ không giới hạn trong đó dung chứa tội lỗi của cái phạm vi to hơn mà ở đó tội ác và nghèo khổ là một số biểu tượng. Chúng ta thanh lọc cái phạm vi thấp kém ấy và rất nhiều hình thù của cái ác che tối thế giới có thể nhìn thấy này sẽ phải tháo chạy như những bóng ma, bởi vì nếu chúng ta không dựa vào trí thông minh, và với công cụ chưa hoàn chỉnh ấy, chúng ta gắng sức tiếp thu và sửa chữa cái làm cho chúng ta mệt mỏi, toàn bộ tác phẩm của chúng ta sẽ là một giấc mơ. Một giấc mơ rất không vững chắc đến mức chẳng có gì quan trọng hơn đống lửa mà tôi đã miêu tả một cách chân thực, giấc mơ ấy sẽ là điều mà chúng ta gọi là một sự kiện có thực và một ngọn lửa đốt cháy những bàn tay, hay là một ngọn lửa tưởng tượng và một ngụ ngôn”. Ở đây, Hawthorne đã để cho học thuyết Thiên Chúa giáo và nhất là chủ nghĩa Canvanh (Calvinismo) lôi ra khỏi thói xấu cố hữu của con người, và hình như ông không ghi chú rằng ngụ ngôn của ông về một sự hủy hoại tưởng tượng tất cả mọi sự vật là có một ý nghĩa triết lý và không chỉ đạo lý. Đúng vậy, nếu thế giới là một giấc mơ của Ai Đó, nếu có Ai Đó lúc này đang mơ thấy chúng ta, mà đang mơ câu chuyện về thế giới, như là học thuyết của trường phái duy tâm, thì việc tiễu trừ các tôn giáo và nghệ thuật, đám cháy có ý nghĩa chung cho các thư viện chẳng quan trọng nhiều hơn so với sự hủy diệt các đồ dùng của một giấc mơ. Trí tuệ đã có lần mơ thì sẽ lại mơ; trong lúc trí tuệ mơ thì không thứ gì bị mất đi cả. Lòng tin vững chắc về sự vật này, vốn hình như ma quái, đã khiến cho Schopenhauer, trong tác phẩm Parerga und Paralipomena[132] của ông, đã so sánh lịch sử với một kính vạn hoa, mà ở đó các hình ảnh thì thay đổi chứ một mẩu thủy tinh không thay đổi, và so sánh lịch sử với một vở bi hài kịch trong đó các diễn viên và những mặt nạ thì thay đổi, còn các diễn viên thì không. Chính trực giác ấy cho rằng thế giới là một sự phản chiếu của tâm hồn chúng ta và cho rằng lịch sử thế giới nằm ở trong mỗi con người, đã khiến cho Emerson[133] viết nên bài thơ mang tựa đề History[134].

Trong điều nói về giấc mơ xóa bỏ quá khứ, tôi không biết nó có cho phép chúng ta nhớ lại rằng giấc mơ ấy từng được tập dượt ở Trung Hoa, hồi trước Công nguyên ba thế kỷ. Herbert Allan Gilles viết rằng: “Tể tướng Lý Tư nghĩ rằng lịch sử sẽ bắt đầu với một ông vua mới vốn đươc mệnh danh là Thủy Hoàng Đế. Để đập tan mọi mưu đồ huyễn hoặc muốn trở về thời cổ đại, ông ta đã ban bố lệnh tịch thu và đốt sách, trừ sách dạy về nông nghiệp, thuốc, và thiên văn. Những ai cất giấu sách của mình đều bị dùi nung đỏ dí lên trán để đánh dấu hoặc bị buộc làm việc tại công trường xây dựng Vạn Lý Trường Thành. Rất nhiều tác phẩm giá trị sau này xuất hiện lại là nhờ đức hy sinh và lòng dũng cảm của những người có học đã biết cách bảo quản theo lễ điển của Khổng Tử. Biết bao nhiêu nhà nho, theo người ta nói, đã bị hành hình vì tội khinh nhờn chỉ dụ của nhà vua đến mức về mùa đông dưa hấu mọc xanh tốt ở ngay nơi chôn sống họ”. Ở Anh quốc, vào giữa thế kỷ XVII, chính mưu toan ấy lại sống lại giữa những người Thanh giáo, giữa những bậc tiền bối của Hawthorne. Một trong những cuộc họp của nghị viện nhân dân được Cromwell - Samuel Johnson[135] nói đại ý - tổ chức, người ta đã nghiêm chỉnh đưa ra vấn đề phải đốt tất cả tư liệu của Tòa Tháp Anh quốc, phải xóa đi mọi ký ức về tất cả những chuyện cũ và quy tắc sống mới phải được bắt đầu”. Nghĩa là mưu toan xóa bỏ quá khứ đã xảy ra trong những bằng chứng cho thấy rằng quá khứ không thể bị xóa bỏ. Quá khứ là không thể xóa bỏ được; sớm hay muộn tất cả chuyện cũ lại trở lại và một trong những chuyện cũ trở lại đó là kế hoạch xóa bỏ quá khứ.

Như Stevenson, cũng là con những người Thanh giáo, Hawthorne chưa bao giờ cảm thấy rằng nhiệm vụ của nhà văn là hời hợt, hay còn tệ hơn, là tội lỗi. Trong lời giới thiệu cuốn Chữ son, ông mường tượng ra các bóng ma của các bậc tiền bối đang nhìn ông viết cuốn tiểu thuyết của mình, cảnh tượng thực là kỳ lạ: Nó đang làm gì thế? - Một bóng ma cổ xưa hỏi những bóng ma khác. - Nó đang viết một tập truyện ngắn đấy! Cái ấy sẽ có chức phận gì, bằng cách nào nó ngợi ca Thượng đế và làm cho con người hữu ích trong thời đại và thế hệ của mình hả? Nếu như cái gã trơ tráo kia là một nhạc công chơi violon thì danh giá biết bao! Cảnh tượng đó thật là kỳ quái, bởi vì nó đã gói gọn cả một vận may của sự trung thành và đã đáp ứng những động dao thầm kín. Nó cũng phù hợp với cuộc tranh luận cổ xưa giữa đạo đức học và mỹ học, hay nếu người ta muốn, giữa thần học và mỹ học. Một trong những bằng chứng đầu tiên có ghi trong Kinh Thánh và nó cấm mọi người ca ngợi các thần tượng. Bằng chứng khác thuộc về Platón, trong quyển thứ mười bộ Cộng hòa, ông lập luận bằng hình thức này: “Thượng đế đã sáng tạo ra cái Mẫu của chiếc bàn; người thợ mộc, một ngẫu tượng”. Một bằng chứng khác là của Mahoma[136], từng tuyên bố rằng tất cả sự hiện diện của một sự vật sống sẽ phải trình ra trước Thượng đế trong ngày Phán xử Cuối cùng. Các thiên thần sẽ sắp đặt cho tác giả phải hà hơi tiếp sức cho sự vật sống ấy; người này thất bại sẽ bị ném xuống Địa ngục một thời gian. Một số vị tiến sĩ Hồi giáo chủ trương rằng chỉ những hình ảnh đủ khả năng phóng ra một bóng ma (những bức tượng) mới bị cấm… Về Plotino[137] người ta kể rằng ông hầu như xấu hổ phải cư ngụ trong một thân xác và ông không cho phép các nhà tạc tượng mô phỏng ông; Plotino nói: “Tôi đã tương đối mệt vì phải kéo theo cái ngẫu tượng này mà thiên nhiên đã cầm tù tôi trong nó. Ngoài ra tôi sẽ phải chấp thuận rằng bức tượng vĩnh viễn làm sống mãi cái hình ảnh này sao?”.

Nathaniel Hawthorne đã xổ tung khó khăn ấy (vốn không phải là tưởng tượng) bằng cách thức mà chúng ta đã biết: kết hợp đạo lý với ngụ ngôn; từ nghệ thuật ông làm hay định làm một hoạt động của lương tri. Vậy là, để cụ thể hóa, tôi chỉ đưa ra một ví dụ thôi: tiểu thuyết Ngôi nhà bảy mái muốn chứng minh rằng cái ác mà cả một thế hệ phạm phải sẽ tổn tại mãi và được kéo dài trong các thế hệ sau, như một sự trừng phạt được kế thừa. Andrew Lang đã đem đối lập tiểu thuyết ấy với những tiểu thuyết của Emilio Zola, hay với lý thuyết của những tiểu thuyết của Emilio Zola; trừ một nỗi thảng thốt chốc lát, tôi không biết tính hữu ích nào có thể làm chủ được sự tiếp cận của những cái tên khác. Tôi cho rằng Hawthorne theo đuổi, hay chấp thuận, những ý tưởng về kiểu đạo đức không làm mất giá tác phẩm của mình. Trong quá trình liên tục của một cuộc đời được hiến dâng cho sự sống hơn là cho sự đọc, nhiều lần tôi thấy rõ ràng rằng những mục đích và những lý thuyết văn chương chỉ là những thứ kích động mà thôi và rằng cuối cùng tác phẩm thường hay quên chúng và thường mâu thuẫn với chúng. Nếu trong tác giả có một giá trị nào đó thì không một mục đích nào, sẽ có thể tác động trực tiếp đến tác phẩm của anh ta. Một tác giả có thể nhiễm phải một định kiến bậy bạ, nhưng tác phẩm của họ, nếu là chân chính, nếu đáp ứng được một quan điểm chân chính thì không thể là một tác phẩm bậy bạ được. Cho đến tận năm 1916, các nhà văn Anh và Pháp đều tin (hay họ tin rằng mình đã tin) rằng tất cả mọi người Đức đều là quỷ sứ; nhưng ngược lại, trong các tiểu thuyết của mình, họ trình bày người Đức như những con người, ở Hawthorne, cái nhìn căn bản luôn luôn là chân thật. Cái giả tạo, cái giả tạo một cách thất thường, là những đạo lý mà ông nói ở đoạn kết mỗi tác phẩm về các nhân vật do mình nghĩ ra, mình xây dựng để giới thiệu chúng. Các nhân vật của Chữ son - nhất là nhân vật Hester Prynne, nữ anh hùng, độc lập hơn, tự chủ hơn những nhân vật của các tác phẩm khác của ông; chúng thường giống với các cư dân của phần lớn những cuốn tiểu thuyết khác và chúng không phải là những dự kiến thuần khiết của Hawthorne, ít nhiều chúng đã bị cải trang rồi. Tính khách quan này, tính khách quan tương đối và một phía này, có lẽ là lý lẽ để cho hai nhà văn quá sắc sảo (và cũng quá khác nhau) phán định rằng Chữ son là tác phẩm bậc thầy của Hawthorne; bằng chứng của họ có thể khiên cưỡng. Đó là nhà văn Henry James[138] và nhà văn Ludwig Lewisohn. Tôi dám nói ngược lại với những nhà văn quyền thế kia. Ai khao khát tính khách quan, ai đói và khát tính khách quan, hãy tìm nó ở Joseph Conrad hay ở Tolstoi; ai đi tìm dư vị độc đáo của Nathaniel Hawthorne, sẽ ít gặp nó ở những cuốn tiểu thuyết công phu của ông, ngược lại sẽ dễ dàng tìm thấy nó ở những trang bình luận ngoại để hay ở những truyện ngắn nhẹ nhàng và tình cảm của ông. Tôi không biết lập luận thật tốt cho sự phản bác của mình, trong ba cuốn tiểu thuyết Mỹ và trong Thần đồng áng bằng đá hoa cương, tôi chỉ thấy một loạt hoàn cảnh, được sắp đặt với những ngón nghề tinh xảo để làm mủi lòng bạn đọc, và tôi không thấy một hoạt động sôi nổi và tức thì của trí tưởng tượng. Trí tưởng tượng (tôi xin nhắc lại) đã tạo nên luận điểm tổng quát và những bình luận ngoại đề, chứ không làm ra những cái móc nối của những câu chuyện và trạng thái tâm lý của những diễn viên. Johnson quan sát thấy rằng không một nhà văn nào thích chịu ơn một cái gì đó ở những người đồng thời của mình; Hawthorne đã quên họ đi ở cái có thể. Có lẽ ông hành động đúng; có lẽ những người đồng thời chúng ta luôn luôn thấy chúng ta quá giống chúng ta và ai đó đi tìm cái mới lạ thì sẽ gặp nó ở những nhà văn thời trước. Theo tiểu sử của ông, Hawthorne không đọc De Quincey, không đọc Keats, không đọc Victor Hugo - mà những vị này cũng không đọc lẫn nhau - Groussac[139] thừa nhận rằng một người Mỹ không thể là độc sáng; trong Hawthorne, ông thấy: “sự ảnh hưởng tuyệt vời của Hoffmann”[140]; đó là ý kiến hình như dựa trên một sự không quen triết đích xác về hai nhà văn này; trí tưởng tượng của Hawthorne là lãng mạn; bút pháp của ông phù hợp với bút pháp của thế kỷ XVII, phù hợp với phần cuối yếu kém của thế kỷ XVII đáng khâm phục.

Tôi đã đọc vài mẩu nhật ký mà Hawthorne đã viết để làm vui nỗi cô đơn đằng đẵng của mình. Tôi muốn đề cập, một cách thật ngắn gọn, đến hai truyện ngắn, giờ đây tôi xin đọc truyện ngắn Marble faun[141] để các bạn nghe Hawthorne. Chủ đề là cái giếng hay cái vực, mà theo các nhà sử học Latin nói, đã há hoác miệng ra ở trung tâm Quảng trường, và tại đáy giếng sâu hun hút tối om của nó, một người La Mã, có vũ trang và cưỡi ngựa, đã gieo mình xuống đáy để an ủi các thần linh. Văn bản lạ lùng của Hawthorne nói:

“Chúng tôi quyết nghị - Henyon nói - rằng đây là điểm giá trị nơi chiếc hang đã mở, nơi mà người anh hùng với chú ngựa của mình đã lao vào. Chúng ta hãy tưởng tượng ra cái hang tối và rộng, đáy sâu không biết đâu mà lần với những quỷ dữ lang thang, những bộ mặt hung tợn từ dưới nhìn lên và truyền nỗi kinh hoàng cho những công dân ở chung quanh đang thò đầu xem.

Không nghi ngờ gì, bên trong có những hình ảnh tiên tri, những bóng ma xứ Galia, những bóng ma bọn dã man, những bóng ma lính Pháp… Thật đáng buồn cười ta đã đóng hang lại quá nhanh. Tôi sẵn sàng đổi bất cứ thứ gì chỉ để được nhìn một cái thôi”.

“Tôi tin - Mariam nói - rằng không có người nào lại không dõi vào cái hang ấy một cái nhìn trong thời điểm của bóng tối và nỗi xao xuyến, tức là thời điểm của trực quan.

Cái hang ấy, người bạn của anh ta nói - là chỉ một cái miệng của vực sâu tăm tối vốn ở khắp mọi nơi ngay bên dưới chúng ta. Chất liệu mạnh nhất của niềm hạnh phúc của những người đàn ông là một bức tranh trung gian đặt nằm trên cái vực sâu ấy và nó duy trì cái thế giới mộng mơ của chúng ta. Không cần có một trận động đất để phá toang nó; chỉ cần đứng chân cho chắc. Nên bước đi thật cẩn trọng. Cuối cùng chúng ta sẽ chìm nghỉm không thể nào tránh được. Một cuộc diễu binh anh hùng khờ khạo là cuộc diễu binh của Curcio khi anh ta tiến lên lao mình xuống vực sâu, bởi như gã thấy cả thành Roma đã rơi vào trong lòng hang sâu. Dinh thự của các hoàng đế Cesar đã sụp đổ, với tiếng động của đá khi bị vỡ toác từng mảnh. Mọi đền đài đã sập đổ và sau đó hàng ngàn bức tượng đã rơi xuống. Mọi quân đội và những kẻ chiến thắng đã ngã quy trong lúc hành tiến trong cái hang ấy, và họ chơi âm nhạc hành khúc trong lúc la hét hoảng hốt…”.

Đến đây, Hawthorne - Từ điểm nhìn của lẽ phải (thứ lẽ phải thuần túy vốn không đưa vào nghệ thuật), cái cảnh tượng náo nhiệt mà tôi vừa dịch ra là không thể bảo vệ được. Cái hang mở miệng ở giữa quảng trường là quá nhiều sự vật. Trong dòng chảy của chỉ một đoạn văn là cái hang mà nhà sử học Latin đã nói và đồng thời là cái miệng của Âm phủ, với những quỷ dữ lang thang và những bộ mặt hung tợn, và cũng là nỗi sợ căn bản của cuộc sống nhân loại, và đồng thời là thời gian vốn nuốt chửng các bức tượng và quân đội và cũng là cõi vĩnh hằng hiện đang giam giữ các thời đại. Nó là một biểu tượng đa dạng, một biểu tượng đủ khả năng mang rất nhiều giá trị, hầu như không thể trùng nhau. Đối với lẽ phải, đối với tri thức logic, tính đa dạng những giá trị này có thể gây nên một cú xì-căng-đan, nhưng sẽ không có gì xảy ra đối với những giấc mơ vốn có môn đại số độc đáo và bí mật của mình và ở tại lãnh địa mơ hồ của nó thì một vật có thể là rất nhiều. Thế giới mộng mơ ấy là thế giới của Hawthorne. Một lần ông này định viết một giấc mơ. “Vốn như là một giấc mơ đích thực, và vốn có sự không phù hợp, những thứ lạ lẫm và sự thiếu vắng mục đích của các giấc mơ”, và người ta hào hứng thấy rằng cho đến tận ngày nay không một ai đã có thể làm một điều tương tự. Trong chính cuốn nhật ký đó, ông viết lại kế hoạch kỳ lạ ấy - rằng toàn bộ nền văn học “hiện đại” của chúng ta định làm một cách vô ích và rằng, có lẽ, chỉ một mình Lewis Carroll[142] đã thực hiện được mà thôi - đã ghi lại hàng ngàn những ấn tượng cũ rích, những đặc điểm chung (ví như hoạt động của một con gà mái, cái bóng của một cành lá in trên tường). Chúng chiếm hết cả sáu cuốn, mà sự thừa thãi không thể giải thích được ấy là nỗi buồn đau của các nhà làm tiểu sử. “Dường như là những bức thư dễ chịu và vô ích mà một người gửi cho chính mình. Người đó sợ chúng bị mở ra xem ở bưu cục và đã quyết định sẽ không nói điều gì có tính chất cam kết cả”, Henry James viết một cách hồ nghi như thế. Với tôi, tôi cho rằng Nathaniel Hawthorne đã theo dõi chặt chẽ suốt dọc chiều dài năm tháng những thứ cũ rích ấy để chứng minh cho chính mình biết rằng ông là thực và, bằng một hình thức nào đó, để ông giải phóng mình khỏi ấn tượng về tính không thực, tính ma quái vốn thường xuyên đến thăm ông.

Ở một trong những ngày thuộc năm 1840, ông viết: “Mình ở đây trong căn phòng thường xuyên mình có mặt, nơi mình nhận thấy mình luôn có mặt. Tại đây mình đã viết xong rất nhiều truyện ngắn, rất nhiều truyện ngắn mà sau đó mình đã đốt, rất nhiều truyện ngắn xứng đáng hưởng số phận cháy bỏng đó mà không mảy may nghi ngờ. Cái phòng này là một bộ phận đã bị ma ám, bởi vì hàng nghìn và hàng nghìn bóng ma đã choán đầy cả khung cảnh của nó, và một vài bóng ma giờ đây đã hiển hiện trước cuộc đời. Thi thoảng mình tưởng rằng mình ở trong mộ phần, mà cảm thấy người lạnh cóng, bất động và đầu óc thì cứ u u mê mê; lần khác, mình cảm thấy hạnh phúc… Giờ đây mình bắt đầu hiểu vì sao mình lại là tù nhân nhiều năm trong căn phòng đơn côi này và vì sao mình lại không thể phá tung những hàng chấn song vô hình của nó. Nếu trước đây mình đã tìm cách để thoát thân thì bây giờ mình là một con người sắt đá, thô bạo và sẽ có trái tim phủ đầy bụi đất… Thực ra chúng ta chỉ là những chiếc bóng mà thôi…”. Tại những dòng tôi vừa dẫn ra, Hawthorne đã nói đến “hàng nghìn và hàng nghìn bóng ma”. Lời dẫn ấy có lẽ không phải là một phép khoa trương. Bộ toàn tập tác phẩm của Hawthorne mười hai cuốn gồm có cả trăm và nhiều trăm truyện ngắn và chúng chỉ là một số rất ít của vô vàn những truyện ngắn mà ông đã phác thảo trong hồi ký của mình. Trong số những truyện ngắn được hoàn thành có một truyện ngắn - Cái chết được lặp lại đã tiên đoán thể loại hình sự mà Fuller[143], vốn nói về ông trong cộng đồng không tưởng của Brook Farm, sau này viết: “Từ đại dương mênh mông ấy chỉ còn lại cho chúng ta vài giọt nước”; và Emerson, cũng là bạn ông, nghĩ rằng chưa bao giờ Hawthorne cưới vợ vào năm 1842, nghĩa là, vào lúc ông ba mươi tám tuổi; cho đến ngày ấy, cuộc sống của ông hầu như là tưởng tượng, hầu như là trí tuệ thuần khiết. Ông làm việc tại Sở Hải quan ở Boston, rồi làm lãnh sự của Hoa Kỳ tại Liverpool, tại Florencia, tại Roma, tại Luân Đôn; nhưng thực tại của ông luôn luôn là thế giới của hoàng hôn bảng lảng, hay thế giới của ánh trăng, của những tưởng tượng ma quái.

Ở đầu lớp học này tôi đã dẫn ra học thuyết của nhà phân tâm học Jung, vốn đã đặt ngang hàng những hư cấu văn chương với những hư cấu mơ mộng, giữa văn chương với giấc mơ. Học thuyết này hình như không thể áp dụng cho các nền văn học sử dụng tiếng Tây Ban Nha, những khách hàng ưa chuộng từ điển và tu từ học, chứ không phải là những khách hàng ưa bóng ma. Ngược lại, nó phù hợp với văn học của Bắc Mỹ. Những nền văn học này (cũng như văn học Anh và văn học Đức) đều có khả năng hư cấu hơn là chuyển hóa, sáng tạo hơn là quan sát. Từ đặc điểm này, đã đưa đến sự sùng trọng lạ kỳ mà những người Mỹ đã đóng góp cho các tác phẩm hiện thực chủ nghĩa, đã khiến họ muốn Maupassant phải quan trọng hơn Hugo, chẳng hạn. Lý do là một nhà văn Mỹ có khả năng là Hugo, chứ không có khả năng là Maupassant. Được so sánh với văn học Mỹ, vốn đã sản sinh ra vài người tài năng, vốn đã có ảnh hưởng ở Anh và ở Pháp, văn học của chúng ta gặp phải một hiểm họa là một thứ văn học quá ư tỉnh lẻ; tuy nhiên, ở thế kỷ XIX, nó đã sản sinh ra một số trang của chủ nghĩa hiện thực - một số hiện thực tàn bạo đáng phục của Echeveria[144], của Ascasubi[145], của Hernández[146], của Eduardo Gutíerrez[147] đã bị lãng quên - mà những nhà văn Mỹ cho đến bây giờ vẫn chưa vượt qua nổi (có lẽ chưa sánh ngang hàng). Faulkner[148] sẽ đáp ứng - không kém phần tàn bạo hơn những người chăn gia súc của chúng ta. Ông là vậy, tôi biết, nhưng bằng một phương thức mộng mơ. Bằng một phương thức địa ngục chứ không phải phương thức trần gian. Bằng phương thức của những giấc mơ, bằng phương thức được Hawthorne mở đầu.

Nathaniel Hawthorne mất ngày 18 tháng Năm năm 1864 tại miền núi New Hampshore. Cái chết của ông lặng lẽ, và kỳ bí, bởi ông chết trong mơ. Không gì ngăn cấm chúng ta tưởng tượng rằng ông chết trong lúc mơ và kể cả việc chúng ta có thể hư cấu câu chuyện ông mơ - đó là câu chuyện cuối cùng của một loạt vô tận chuyện kể, và bằng cách nào Thần chết đã phong hậu hay xóa bỏ nó. Có lẽ một ngày nào đó, tôi sẽ viết và với một truyện ngắn có thể chấp nhận được, tôi sẽ đề cập đến cái bài học không đầy đủ và quá ư lạc đề này.

Hawthorne chết rồi, các nhà văn khác kế tục nhiệm vụ mơ mộng của ông. Trong bài học tới, chúng ta sẽ nghiên cứu niềm vinh quang và những đau buồn của Poe mà ở ông giấc mơ đã chuyển thành cơn ác mộng.

VỀ NHỮNG CUỐN SÁCH CỔ ĐIỂN

Những quy phạm hi hữu sẽ thú vị hơn nhiều so với ngữ nguyên học: điều ấy phụ thuộc vào những sự biến hóa bất ngờ của ý nghĩa nguyên thủy của các từ theo chiều dài của thời gian. Những biến hóa cụ thể ấy, vốn có thể đi cùng với điều nghịch lý, không giúp gì hoặc giúp rất ít cho chúng ta trong việc tuyên xưng về một khái niệm có nguồn gốc từ một từ. Việc biết rằng từ tính toán, trong Latin, muốn nói là những hòn sỏi và rằng những người theo phái Pitago đã dùng chúng trước khi sáng tạo ra những con số, không cho phép chúng ta làm chủ những bí mật của môn đại số; việc biết rằng sắm vai là diễn viên, nhân vật là mặt nạ, không phải là một công cụ hữu hiệu để nghiên cứu đạo đức học. Cũng như vậy, để làm rõ nghĩa điều mà ngày hôm nay chúng ta hiểu là cổ điển thì việc coi tính từ này bắt nguồn từ từ chassis trong tiếng Latin là vô ích vì nó nổi trội và phiêu dạt quá xa gốc gác để ngày nay mang ý nghĩa phái sinh (chúng ta hãy nhớ sự biến hóa tương tự của từ ship-shape).

Vậy thì một cuốn sách cổ điển là gì? Tôi có trong tay những định nghĩa của Eliôt, của Acnôn[149], của Xanh Bôvơ. Không nghi ngờ gì, chúng đều có lý và sáng giá và tôi thấy dễ chịu việc mình đồng ý với họ, nhưng tôi sẽ không tra cứu chúng. Tôi đã ở tuổi ngoài sáu mươi; ở tuổi tôi những cái tương đồng và những cái mới ít quan trọng hơn điều người ta thật sự tin tưởng. Vậy, tôi sẽ tự hạn chế để nói rõ về điều mà tôi đã suy ngẫm về điểm này.

Niềm hứng khởi đầu tiên của tôi là một cuốn Lịch sử văn học Trung Quốc của Hơcbơc Alen Gile (Herbert Allen Giles). Ở chương II, tôi đọc thấy nói rằng một trong ngũ kinh mà Khổng Phu Tử soạn là cuốn Sách về những biến hóa, hay Kinh Dịch, được làm từ 64 quẻ, bằng cách tận dụng cho hết những sự kết hợp có thể có của các vạch đứt hay liền. Một trong những sơ đồ, ví dụ, là sơ đồ gồm hai gạch liền, một vạch đứt và ba vạch liền được chồng đứng lên nhau (tức quẻ Ly). Một vị hoàng đế cổ đại đã phát hiện ra chúng trên mai của một trong những con rùa thần[150]. Zeibniz[151] nghĩ rằng mình đã nhìn thấy một phép đếm nhị phân của việc đọc số; số khác, một triết học bí ẩn; số khác, ví như Wilhelm, một công cụ dự đoán tương lai, bởi lẽ 64 quẻ ứng với 64 phương diện của bất cứ công việc hay quá trình nào; số khác, một từ vựng của bộ lạc nào đó; số khác, một cuốn lịch. Tôi nhớ rằng Xul-Solar thường xuyên dùng quẻ hay que diêm dựng lại văn bản ấy. Đối với người nước ngoài, sách của những biến hóa kéo theo vận thế tựa như một chinoiserie đơn thuần, nhưng những thế hệ ngàn năm những con người rất có văn hóa đã đọc nó và yêu thích nó với tất cả tâm hồn và họ sẽ tiếp tục đọc nó. Khổng Phu Tử nói với các đệ tử của ông rằng nếu số phận cho ngài thêm trăm tuổi nữa thì hẳn ngài sẽ dành một nửa số tuổi ấy cho việc nghiên cứu và bình luận Kinh Dịch.

Tôi đã cố ý chọn ví dụ thái quá, một bài học đòi hỏi một hành động tin tưởng. Giờ đây tôi nói vào luận điểm của mình, cổ điển là cuốn sách mà một dân tộc, một nhóm dân tộc hoặc trong cả thời gian dài, người ta đọc nó như thể ở trên các trang sách có tất cả đều bí hiểm sâu sắc như vũ trụ đã được thảo luận và có đủ khả năng giải thích mãi mà không cạn kiệt. Đương nhiên là những sự hâm mộ ấy đều có dao động. Đối với người Đức và người Áo, tác phẩm Fauxtơ là một tác phẩm thiên tài; đối với các dân tộc khác, một trong những hình thức đẹp của nỗi buồn chán, như là Thiên đường thứ hai của Mintông hoặc là tác phẩm của Rabơle. Những cuốn sách như sách về Thánh Giốp, Hài kịch thần thánh, Macbêt (và đối với tôi, một số sử thi Bắc Âu), hứa hẹn sự bất tử lâu dài nhưng chúng ta không biết gì về tương lai, trừ việc nó sẽ làm chậm thời hiện tại lại. Một sự hâm mộ tốt đẹp có thể là một sự mê tín.

Tôi không có năng khiếu của kẻ theo thuyết bài thánh tượng. Cho đến tận năm 30, dưới ảnh hưởng của Maxeđônio Phernanđêt, tôi tin rằng cái đẹp là vinh dự của rất ít tác giả; bây giờ tôi hiểu rằng nó là của chung và rằng nó rình rập chúng ta tại các trang ngẫu nhiên của cuốn sách tầm thường hay trong một cuộc đối thoại ngoài đường. Vậy là việc tôi không biết tiếng malaya hay tiếng Hunggari là tuyệt đối đúng, nhưng tôi chắc chắn rằng nếu thời gian kéo dài dịp may học tập và nghiên cứu cho tôi thì tôi sẽ thấy ở trong chúng tất cả các thức ăn mà tinh thần con người đòi hỏi. Bên cạnh những rào chắn ngôn ngữ còn có rào chắn chính trị và địa lý. Burn là một nhà cổ điển ở Escocia. Tweed kém hấp dẫn hơn Dumbar hoặc Stevenson ở miền Nam. Tóm lại vinh quang của một nhà thơ phụ thuộc vào sự hâm mộ hoặc sự thờ ơ của các thế hệ những con người vô danh từng được thử thách trong nỗi cô đơn của các thư viện của họ.

Những mối xúc động mà văn chương khêu gợi có lẽ là vĩnh hằng, những phương thức biểu hiện cần phải nỗ lực đổi mới, kể cả phương thức cực kỳ ngắn để không mất đi tinh túy của nó. Các phương thức nghệ thuật bị mòn đi theo cách bạn đọc đã biết tỏng về chúng. Từ đó, nảy sinh mối nguy hiểm của việc khẳng định rằng có những tác phẩm cổ điển và rằng chúng sẽ mãi mãi là cổ điển.

Mỗi người không tin vào nghệ thuật của mình, vào kỹ xảo của mình. Tôi vốn đã mãi mãi nghi ngờ sự trường tồn bất tận của Vonte hay của Sêchspia. Trong buổi chiểu này, một buổi chiều thuộc số những ngày cuối năm của năm 1965, tôi lại tin vào sự trường tồn của Sôpenhauơ và vào sự trường tồn của Beccơli.

Cổ điển không phải là một cuốn sách (tôi nhắc lại) vốn cần phải có những thành tựu này nọ, mà là một cuốn sách mà các thế hệ nối tiếp của loài người, do những lý do khác nhau, đã và sẽ tiếp tục đọc nó với tất cả lòng hâm mộ và với một sự thủy chung kỳ bí.

NHỮNG ĐIỀU KỲ DIỆU CỦA TIỂU THUYẾT QUIJOTE

Hiển nhiên là những nhận xét này đã được nói vài lần rồi, và có lẽ còn nhiều lần là khác; cuộc tranh luận về cái mới của nó ít khiên tôi hào hứng bằng cuộc tranh luận về sự thật có thể có của nó.

Đối chiếu với một số tác phẩm cổ điển khác (như Illiada, Enei, Farsalia, Hài kịch của Dante, các vở bi kịch và hài kịch của Shakespeare), tiểu thuyết Quijote (tên đầy đủ: Chàng kị sĩ Quijote ở xứ Mancha) là hiện thực chủ nghĩa; tuy nhiên chủ nghĩa hiện thực này căn bản khác với chủ nghĩa hiện thực được sử dụng ở thế kỷ XIX. Joseph Conrad đã có thể viết rằng ông loại trừ cái phi thường ra khỏi tác phẩm, bởi vì việc thừa nhận nó chẳng khác gì việc phủ nhận rằng cái thường nhật là kỳ diệu: tôi không biết có phải Miguel de Cervantes chia sẻ khả năng trực giác ấy không nhưng tôi biết rằng hình thức của tiểu thuyết Quijote đã khiến ông đặt đối lập một thế giới hiện thực dung tục với một thế giới ảo tưởng đầy thơ mộng. Conrad và Henry James đã tiểu thuyết hóa hiện thực vì các ông cho rằng hiện thực là thơ mộng; đối với Cervantes, cái có thực và cái thơ mộng là mâu thuẫn với nhau. Ông đã đối lập những con đường mù bụi và quán xá bẩn tưởi với các khung cảnh địa lý bao la và thơ mộng của tiểu thuyết Amadis; chúng ta hãy tưởng tượng ra một nhà tiểu thuyết thời đại chúng ta đang trang hoàng những trạm cung ứng dầu mỏ với ý nghĩa nhạo báng. Cervantes đã sáng tạo cho chúng ta thơ ca Tây Ban Nha thế kỷ XVII, nhưng đối với ông, cái thế kỷ ấy và cả cái nước Tây Ban Nha ấy là không thi vị một chút nào; những nhà văn danh tiếng như Unamuno, Azorin hay Antonio Machado là những người không thể hiểu ông vì đã cảm động trước việc gợi nhớ xứ Mancha. Tầm vóc của tác phẩm đã cấm ông dùng cái kỳ diệu; tuy nhiên, điều kỳ diệu này phải hiện hình như những tội ác và những điều kỳ bí ngay cả bằng hình thức gián tiếp, trong một sự nhái lại của tiểu thuyết trinh thám. Cervantes không thể nhờ cậy các bùa chú hay các phép phù thủy nhưng bằng một hình thức linh hoạt ông đã nói bóng nói gió đến cái phi thường, và nhờ vậy nó mạnh mẽ hơn. Cervantes yêu một cách tha thiết cái phi thường. Vào năm 1924, Paul Groussac đã nhận xét: “Với một sự hiểu biết khá kém cỏi về tiếng Latin và tiếng Ý, mùa bội thu văn chương của Cervantes nảy sinh trước hết nhờ tiểu thuyết điền viên và tiểu thuyết kị sĩ, nhờ những bài thơ ngụ ngôn được người tù ngâm vịnh”. Tiểu thuyết Quijote không chỉ là một toa thuốc giải độc mà còn là một lễ hội thầm kín đầy lưu luyến đưa tiễn những hư cấu ấy.

Trên thực tế, mỗi tiểu thuyết là một trường suy tưởng; Cervantes tự thú vị trong việc trộn lẫn cái khách thể với cái chủ thể, thế giới của bạn đọc với thế giới của sách. Trong các chương mà người ta tranh luận phải chăng chiếc chậu rửa của bác thợ cạo có phải là một chiếc mũ sắt, và bộ yên cương, một đồ trang sức, vấn đề đó được nói đến một cách trực tiếp, bộc tuệch; ở những chỗ khác, như tôi đã chỉ ra, được nói bóng nói gió. Tại chương bảy phần thứ nhất, thầy tu và bác thợ cạo kiểm tra thư viện của don Quijote; thật đáng ngạc nhiên, một trong những cuốn sách được kiểm tra lại là tác phẩm Galatea của Cervantes, và kết quả: bác thợ cạo là bạn của Cervantes và không thán phục ông quá đáng, đã nói rằng thật là dễ làm thơ trong nỗi bất hạnh hơn là trong các bài thơ và rằng cuốn sách có một sự sáng tạo đáng kể, nó sáng tạo ra cái gì đó nhưng lại không kết luận gì cả. Bác thợ cạo là giấc mơ của Cervantes hay là hình ảnh của một giấc mơ của Cervantes, đánh giá Cervantes… Cũng thật đáng ngạc nhiên việc biết rằng ngay ở đoạn đầu chương tám, toàn bộ cuốn tiểu thuyết được dịch từ tiếng Arập. Và rằng Cervantes đã giành được bản viết tay ở một phiên chợ thuộc tỉnh Toledo và ông đã bảo một người Moro dịch ra tiếng Tây Ban Nha - người này đã bị ông đuổi khỏi nhà mình cách đây một tháng rưỡi; trong lúc đó ông kết thúc nhiệm vụ của mình. Chúng ta nghĩ đến Carlyle, người phỉnh rằng tác phẩm Sartos Resartus là một bản dịch không đầy đủ của một tác phẩm được Diogenes Teuflsdroeckh xuất bản ở Đức; chúng ta nghĩ đến giáo sĩ Tây Ban Nha Moise de León, người sáng tác cuốn Zohar hay còn gọi là Cuốn sách của ánh huy hoàng và ông xuất bản nó như là tác phẩm của một giáo sĩ người Palestin thế kỷ thứ ba.

Trò chơi những trò nhập nhằng lạ lùng ấy đạt tới đỉnh cao ở phần hai; các nhân vật đã đọc phần đầu, những nhân vật trong tiểu thuyết Quijote đều là độc giả của tiểu thuyết Quijote. Tại đây không thể tránh được việc nhớ đến trường hợp của Shakespeare, người đã đưa vào sân khấu của vở Hamlet một sân khấu khác, là nơi trình diễn một bi kịch vốn gần như chính bi kịch của vở Hamlet. Sự tương ứng chưa hoàn thiện giữa tác phẩm chính với tác phẩm thứ hai đã làm giảm đi tính hiệu quả của sự lồng ghép ấy. Một kỹ xảo tương tự với kỹ xảo của Cervantes, và còn ngạc nhiên hơn, có mặt trong tác phẩm Ramayana, sử thi của Valmiki, thuật lại những chiến công của hoàng đế Rama và cuộc chiến tranh của hoàng đế với lũ quỷ. Ở quyển cuối cùng, các con của hoàng đế Rama, vốn chẳng biết bố mình là ai, đã tìm chốn nương thân trong một khu rừng, là nơi một nhà tu khổ hạnh dạy họ học đọc. Vị thầy ấy là Valmiki một cách kỳ lạ; và cuốn sách họ học tập lại chính là sử thi Ramayana. Hoàng đế Rama phán truyền làm một lễ giết ngựa để tế thần; Valmiki cùng các môn đồ của mình tới dự lễ tế thần. Được đàn laud đệm, bọn họ ngâm sử thi Ramayana. Hoàng đế Rama nghe chính chuyện về mình, nhận ra các hoàng tử của mình và ngay sau đó ban thưởng cho nhà thơ… Sự tình cờ đã tạo ra một cái gì đó tương tự trong Một nghìn lẻ một đêm. Tập truyện huyền ảo này đã nhân đôi và lại nhân đôi cho đến chóng mặt sự phân nhánh của truyện trung tâm trong các truyện ngẫu sinh, nhưng không định phân chia thứ hạng các sự thực của chúng, và kết quả (có thể sâu sắc lắm) là bề mặt của chúng, giống như một bức thảm Ba Tư. Câu chuyện mở đầu của loạt truyện đã được biết rõ: lời thề tuyệt vọng của hoàng đế rằng mỗi đêm sẽ phá trinh một cô trinh nữ, người sẽ bị chặt đầu vào lúc bình minh. Và giải pháp của nàng Shahrazad, người bằng những truyện ngụ ngôn đã mua vui cho Đức Vua cho đến khi nghìn lẻ một đêm qua đi trên hai người và nàng trình cho Đức Vua xem con trai ngài. Nhu cầu có đầy đủ một nghìn lẻ một truyện buộc các nhà chép truyện phải đưa vào tác phẩm đủ mọi loại. Không đêm nào quá hào hứng như câu chuyện của đêm 602, một đêm kỳ diệu giữa các đêm. Trong đêm ấy, Đức Vua nghe từ miệng hoàng hậu chính câu chuyện về mình. Đức Vua nghe câu chuyện mở đầu của loạt truyện, vốn bao quát tất cả các truyện khác và cả chính nó - bằng hình thức tuyệt vời. Bạn đọc liệu có cảm thấy rõ mối nguy hiểm kỳ quái nằm ngay ở trong khả năng rộng lớn của sự thêm vào ấy không? Mong rằng hoàng hậu cứ tiếp tục kể và Đức Vua sẽ ngồi yên nghe mãi mãi câu chuyện bị ngắt quãng của Nghìn lẻ một đêm, giờ đây là vô tận và xoay tròn… Những sáng tạo của triết học không kém phần quái dị hơn so với những sáng tạo nghệ thuật: Josiah Royce, trong tập đầu tác phẩm The World and the Invidual (1899) đã viết đoạn văn sau đây: “Chúng ta hãy mường tượng ra một mẩu của mặt đất nước Anh, đã được đo đạc chính xác, và rằng, một thợ vẽ bản đồ đã vẽ một bản đồ nước Anh trên đó. Tác phẩm là hoàn hảo; không có chi tiết nào của nước Anh, cho dù là nhỏ nhặt, lại không được hiển diện trên bản đồ; mọi thứ đều có phần của mình. Có lẽ tấm bản đồ ấy có thể chứa đựng một bản đồ của bản đồ, có thể gồm chứa một bản đồ của bản đồ của bản đồ, và cứ như thế cho đến vô tận”.

Vì sao chúng ta sợ rằng bản đồ được lồng vào bản đồ và nghìn đêm lẻ một lại được đưa vào sách Nghìn lẻ một đêm? Vì sao chúng ta lo rằng don Quijote là độc giả của tiểu thuyết Quijote, và Hamlét là người xem của vở Hamlet? Tôi tin tôi đã tìm thấy nguyên nhân: những đảo lộn ấy đòi hỏi rằng các tính cách của một tác phẩm hư cấu có thể là bạn đọc hoặc người xem; chúng ta, những độc giả hay những người xem đều là những người hư cấu. Vào năm 1833, Carlyle nhận thấy rằng lịch sử thế giới là một cuốn sách vô tận sùng kính mà tất cả mọi người đều viết và đọc và cố gắng hiểu, và cả cuốn sách cũng viết về họ.

NGHỆ THUẬT KỂ CHUYỆN VÀ CÁI KỲ ẢO

Việc nghiên cứu các thi pháp của tiểu thuyết còn ít được chú ý. Nguyên nhân lịch sử của sự lãnh đạm đang tiếp diễn này là tính thượng thặng của các thể loại văn học khác; nguyên nhân cơ bản là tính phức tạp không thể giải thích nổi của các kỹ xảo tiểu thuyết mà việc thoát ra ngoài cốt truyện thật là vất vả. Việc nghiên cứu một vở kịch hay một tập thơ bắt đầu từ một kho từ vựng đặc biệt và từ tính chất dễ dàng trình bày vừa đủ các đoạn; việc nghiên cứu một cuốn tiểu thuyết dài thiếu mất những khái niệm thích hợp và do vậy không thể chứng minh được điều khẳng định một cách trực tiếp bằng những ví dụ đầy sức thuyết phục. Vậy là tôi cầu xin một ít lòng nhẫn nại cho những lời giải thích sau đây.

Tôi sẽ bắt đầu bằng việc xem xét phương diện tiểu thuyết của cuốn The Life and Deadth of Jason (1867) của William Morris. Mục đích của tôi là văn học chứ không phải sử học; xuất phát từ đấy tôi loại bỏ bất cứ sự nghiên cứu nào, hay diện mạo của sự nghiên cứu về phả hệ Helena của bài thơ. Tôi chỉ cần chép lại rằng các nhà cổ điển - trong số họ nổi bật lên Apolonio de Rodas - đã làm những bài thơ về các giai đoạn của Chiến công của các tráng sĩ Argonautas[152], và dẫn ra một cuốn sách làm trung gian, cuốn Les fait et prousses du noble et vailant chevalier Jason, in năm 1474, vốn không thể tìm được ở Buenos Aires, lẽ đương nhiên rồi, nhưng các nhà bình luận người Anh có thể kiểm tra lại.

Công việc gian lao của Morris là câu chuyện sáng tỏ về những cú mạo hiểm huyền ảo của Jason, hoàng đế xứ Iolcos. Sự ngạc nhiên có tính biên niên sử, thủ thuật chung của thơ trữ tình, là không đủ sức chuyển tải mối quan hệ của hơn một vạn câu thơ. Trước tiên mối quan hệ này đòi hỏi một sự xuất thần bất ngờ mạnh mẽ đủ sức tạo ra sự gián đoạn tức thời của lòng hoài nghi ấy, mà theo Coleridge nói, nó là niềm tin thơ ca. Morris đã đánh thức được lòng tin ấy; tôi muốn nghiên cứu vì sao.

Tôi mượn một dẫn chứng của quyển thứ nhất. Aseon, hoàng đế xa xưa của xứ Iolcos, đã giao nộp con trai mình cho sự quản thúc rừng rú của con nhân sư Quirón. Vấn đề nằm ở sự khó tin của con nhân sư. Morris đã giải quyết nó một cách vô cảm. Ông bắt đầu từ việc dẫn ra loài vật ấy bằng cách úp úp mở mở giới thiệu nó với những tên của những con thú cũng hết sức quái lạ: Where bear and wolves the centaurs’ arrowsfind[153] câu thơ không hề ngạc nhiên đã giải thích. Lời dẫn chứng đầu tiên ấy, đúng lúc, còn tiếp tục ba mươi câu thơ nhờ dẫn chứng khác, vốn đã miêu tả trước. Hoàng đế già phán hoàn bảo một nô lệ rằng hãy cùng với hoàng tử nhỏ đi đến cánh rừng ở dưới chân núi và hãy thổi chiếc tù và ngà cho đến khi con nhân sư nghe thấy bước ra, (ngài báo trước cho nô lệ biết rằng con nhân sư đồ sộ và dữ tợn), và rằng hãy quì trước nó. Những mệnh lệnh vẫn tiếp tục được phán truyền cho đến khi dừng lại ở dẫn chứng thứ ba, có tính phản biện một cách lừa ngụy. Hoàng đế còn khuyên người nô lệ rằng hãy đừng sợ vì con nhân sư không gây cho anh ta một nỗi sợ bất kỳ nào. Sau đó, vì nỗi buồn sẽ mất hoàng tử, hoàng đế cố mường tượng ra cuộc sống tương lai của hoàng tử trong rừng già giữa những quick-eyed centaurt[154] - đặc điểm mà hoàng đế cổ vũ họ, được thân phận nổi tiếng của các cung thủ thử thách rồi. Cùng với hoàng tử nhỏ, người nô lệ cưỡi ngựa rồi hạ mã trước một cánh rừng vào lúc trời sáng. Lưng cõng hoàng tử, người nô lệ bước vào rừng, len lỏi đi giữa những cây sồi xanh. Anh ta thổi tù và, đợi. Trong buổi sáng ấy một con sáo sậu hót vang rừng nhưng người nô lệ bắt đầu nghe thấy tiếng động của những chiếc vó giẫm trên mặt đất và cảm thấy hơi lo lo trong trái tim mình, và anh ta đã vui lây niềm vui của hoàng tử nhỏ đang cố vươn tay với tới chiếc tù và ngà rạng rỡ. Con nhân sư Quirón xuất hiện: người ta nói với chúng ta rằng trước đây nó có bộ lông vấy bùn, nhưng hiện thời bộ lông của nó gần như trắng, không khác bao nhiêu so với màu của mái tóc người của nó, và nó đội một chiếc vương miện bện lá sồi xanh trong sự chuyển hóa từ thú vật sang người. Người nô lệ ngã quỵ gối. Dần dần chúng ta nhận ra rằng Morris có thể không thông báo cho độc giả biết hình ảnh của ông về con nhân sư và cũng chẳng cần mời chúng ta tự tưởng tượng ra một hình ảnh con nhân sư, mà ông chỉ cần lòng tin tiếp tục được gửi vào lời ông là đủ, cứ như trong thế giới có thực ấy.

Sự cám dỗ tương tự nhưng từ từ từng bước một, đó là sự cám dỗ của giai đoạn về các nàng tiên cá trong quyển mười bốn. Những hình ảnh sẵn có thảy đều ngọt ngào. Sự hiền hòa dịu dàng của biển, cơn gió thoảng thơm lựng hương cam, thứ âm nhạc nguy hiểm được nhận ra trước tiên nhờ bà phù thủy Medea, niềm hạnh phúc đắm say thấy trước của các nàng tiên cá hiện trên gương mặt những người thủy thủ vốn hầu như chưa có ý thích nghe hát, tất cả đều cho thấy rằng thoạt đầu các lời hát họ không được nghe rõ ràng, được nói bằng hình thức không trực tiếp:

And by their faces could the queren behold

How sweet it was, althought no tales it told

To those worn toilers o’er the bitter sea,

Những câu thơ này giới thiệu trước sự hiện diện của những nàng tiên cá ấy. Những cô này, mặc dù cuối cùng đã được các chàng thủy thủ nhìn, luôn luôn giữ một khoảng cách, ẩn chứa trong câu thơ bâng quơ:

For they were near enow

To see the gusty Wind of evening blow

Long locks of hair across those bodies white

With golden spray hiding some dear delight

Chi tiết cuối cùng: giọt sương vàng - (của những tiếng cười khằng khặc của biển cả, của cả hai hay bất kỳ thứ gì? Giấu đi niềm vui thân thương nào đó, cũng có mục đích khác: đó là mục đích giải nghĩa sự cám dỗ của các nàng tiên cá. Mục đích kép ấy được lắp đi lắp lại trong một hoàn cảnh sau đây: làn sương mờ của những giọt lệ khao khát từng làm mất cái nhìn của những người đàn ông. (Hai kỹ xảo đều thuộc về chính một tính cách mà chiếc vương miện tết cành lá sồi xanh thể hiện trong hình ảnh trong con nhân sư). Vì quá thất vọng trước các nàng tiên cá đến mức nổi giận, Jason đã gọi họ là đám phù thủy của biển và ông khiến cho Orfeo, người có giọng hát ngọt ngào, cất tiếng hát. Mâu thuẫn đã đạt cao trào và Morris có thần hứng báo trước cho chúng ta biết rằng những ca khúc mà ông đặt vào miệng các nàng tiên và miệng Orfeo chỉ khép lại một ký ức biến hình của lúc đó được ca hát mà thôi. Chính độ chính xác không thay đổi của những màu sắc của nó - những bờ vàng của bãi biển, bọt sóng vàng, bông hồng xám màu ghi - có thể làm mềm lòng chúng ta, bởi vì hình như chúng được cứu vớt từ cơn thần hứng xa xưa ấy. Các nàng tiên cá hát để miêu tả một niềm hạnh phúc vốn lững lờ như nước mà thôi - Such bodies garlanded with gold, so faint, so fair Orfeo hát để nối lại những cuộc mạo hiểm kiên cường trên mặt đất. Các nàng tiên cá hứa hẹn cả một bầu trời thanh lặng ở dưới đáy biển, roofed over by the changeful sea (“được biển không thay đổi che mái cho”) theo như Paul Valéry đã lắp lại - hai ngàn năm sau hay chỉ mới năm mươi năm thôi? - Các nàng tiên cá hát và sự lây nhiễm có thể nhận biết tiếng hát ngọt ngào đầy nguy hiểm đã thấm vào bài hát dịu êm của Orfeo. Các tráng sĩ Hy Lạp trên thuyền Argot đã đi qua, mâu thuẫn đã kết thúc và luồng nước sau thuyên dài ra, dài mãi ra, nhưng một chàng cao to người thành Atenas chạy vượt qua hàng dài những người chèo thuyền, rồi từ trên đuôi thuyền nhảy xuống biển.

Tôi đi tới một tiểu thuyết thứ hai, cuốn Narrative of A. Gordon Pym (1838) của Poe. Chủ đề bí mật của cuốn tiểu thuyết ấy là nỗi sợ và sự phỉ báng đối với màu trắng. Poe đã bịa ra một vài bộ tộc sống quanh vĩ tuyến 66°32’ Nam bán cầu, cùng với đất nước đóng băng không thể cạn kiệt của cái màu trắng ấy, và rằng các thế hệ người sau này đã phải chịu đựng những chuyến đến thăm của những con người và của những trận bão tố màu trắng ấy. Màu trắng là lời nguyên rủa dành cho các bộ tộc ấy và tôi có thể thú nhận rằng cũng dành cho cả những bạn đọc xứng đáng khi đọc đến dòng cuối cùng của chương cuối cùng. Những chủ đề của cuốn sách này là hai: một là chủ đề trực tiếp nói thẳng về những nỗi thăng trầm của thủy thủ: hai là chủ đề chín chắn, thận trọng và tăng trưởng dần vốn chỉ được khải thị ở cuối truyện. Gọi tên một vật thể, người ta bảo rằng Mallarmé nói, là bỏ đi ba phần tư niềm vui của bài thơ vốn nằm trong niềm hạnh phúc đi để mà đoán: giấc mơ là sự gợi ra nó. Tôi phản đối việc nhà thơ cao hứng đã viết ra cái phù phiếm về con số ba phần tư, nhưng ý tưởng chung lại thích hợp với ông là vì ông đã thực thi nó một cách lộng lẫy ở lời giới thiệu có trước có sau về một buổi hoàng hôn:

Vitorieusement fuit le suicide beau

Tison de gloire, sang par écume, or, tempête!

Không nghi ngờ, cuốn Narrative of A. Gordon Pym đã gợi ý tư tưởng đó. Chính nhân vật màu trắng lẽ nào lại không phải là của Mallarmé? (Tôi tin rằng Poe thích cái màu ấy, vì bản năng hay vì những lý lẽ tương tự với những lời được Melville tuyên bố ở chương “The Whiteness of the Whale” của sự hư cấu cũng tuyệt vời của ông, đó là Moby Dick). Ở đây, vì không thể trình bày hay phân tích cả cuốn tiểu thuyết, tôi thấy mình chỉ cần dịch ra một đoạn tiêu biểu, minh chứng cho chủ đề bí mật là đủ rồi. Đó là đoạn nói về bộ lạc ngu dốt mà tôi đã dẫn và về hai con suối trên hòn đảo của họ. Việc khẳng định rằng nước của chúng là có màu xanh hay là màu xanh lam thì có lẽ đã phủ nhận quá đáng cái khả năng trọn vẹn của cái màu trắng. Poe giải quyết vấn đề như thế này và do vậy khiến cho chúng ta phong phú thêm: Thoạt đầu chúng ta từ chối kiểm tra nước, vì đoán rằng đó là thứ nước đã bị rữa thối. Tôi không biết làm sao đưa ra một ý tưởng đúng đắn về bản thể của thứ nước ấy và tôi đã không phải dùng nhiều lời để tìm ra nó. Bất chấp nước chảy nhanh từ chỗ cao xuống chỗ thấp, không bao giờ nó sạch trừ khi nó tâng tâng nhảy trong một thác nước. Trong trường hợp ít dốc, nước rắn như một thứ sắc đặc quánh của gốm arabic, được làm bằng nước thông thường. Tuy nhiên thứ nước này kém phần độc đáo trong các tính cách riêng. Nó không phải là thứ nước không màu cũng không phải là một thứ nước có màu luôn thay đổi, bởi vì sự ảnh hưởng của nó đánh tính mọi sắc độ của màu đỏ như những sắc độ của một tấm lụa lóng lánh đủ màu cho những con mắt. Chúng ta hãy để cho nước ở yên trong một chiếc cốc và chúng ta hãy kiểm tra, sẽ thấy rằng cả khối nước lỏng đang bị chia tách thành những vỉa khác nhau, mỗi vỉa có một sắc độ riêng biệt và thấy rằng những vỉa này lại không giao kết với nhau. Nếu dùng lưỡi một con dao rạch ngang các vỉa, nước lập tức khép kín lại ngay, rồi vào lúc rút lưỡi dao khỏi nước, vết rạch sẽ biến mất. Ngược lại khi lưỡi dao rạch và ghì chắc chắn ở giữa hai vỉa sẽ xảy ra một sự chia tách rõ ràng mà cũng không được sửa chữa ngay tức thì.

Vấn đề trung tâm của tiểu thuyết là cái ngẫu nhiên đã được trực tiếp kết luận. Một trong những khác biệt của thể loại tiểu thuyết, những cá tính dài lê thê, đã bịa ra hay đưa ra một loạt những nguyên cớ vốn được trình bày sao cho không tách khỏi những nguyên cớ của thế giới thực. Tuy nhiên, trường hợp của nó không phải là chung cho tất thảy. Trong tiểu thuyết về những thay đổi liên tục, sự tạo cớ ấy là không phù hợp và đó cũng chính là điều xảy ra trong truyện ngắn và trong tiểu thuyết bộn bề cảnh tượng mà Hollywood xây dựng bằng những sự đánh bóng hình tượng Joan Crawford và các thành phố đọc nó. Một tiêu chuẩn rất khác điều hành chúng một cách sáng tỏ và truyền thống. Sự sáng tỏ đầu tiên của cái kỳ ảo.

Thi pháp ấy hay tham vọng của những con người cổ đại đã được Franzer trói chặt vào một luật lệ thông thường dễ chấp nhận, đó là luật lệ của sự thân thiện vốn đặt ra một ràng buộc không thể tránh được giữa hai sự vật khác nhau, phần vì ảnh hưởng của nó là tương đồng - cái kỳ ảo mô phỏng có tính vi lượng đồng căn; phần vì sự gần cận ở phía trước - cái kỳ ảo lây lan. Sự minh chứng cho cái kỳ ảo lây lan là một thứ cao dán chữa bệnh của Kenelm Digby vốn được áp dụng không chỉ cho việc băng bó vết thương mà còn cho cả cái con dao tội lỗi từng làm nó bị thương - trong khi vết thương kia đã lên sẹo mà chẳng cần tới hiệu quả của những cuộc chữa trị đau đớn. Để minh chứng cho cái kỳ ảo thứ nhất có rất nhiều thí dụ. Da đỏ của Nebraska khoác những tấm da kêu sột soạt của bò rừng với đôi sừng và bờm, rồi ngày đêm liên tục nện gót nhảy điệu vũ dữ dội như giông tố trên hoang mạc để cho những chú bò rừng kéo đến. Những thấy pháp ở Trung Úc (Australia Central) rạch một vết thương ở cẳng tay làm cho máu chảy ra, để ông trời mô phỏng theo, hay bắt chước cũng máu chảy thành trận mưa. Những người Mã Lai ở đảo thường nổi cơn giông bão hay bôi đen một bức tượng bằng nến để cho cội nguồn của mình hiện hình. Những người đàn bà vô sinh ở Sumatra chăm chút một chú bé bằng gỗ, mặc quần áo và trang điểm cho nó để cho cái bụng của họ sẽ mắn đẻ. Bằng những lý do tương tự, của nghệ vàng dùng để trị chứng vàng da, nước sắc cây tầm ma có thể chữa lành chứng mề đay. Bảng danh mục đầy đủ về những ví dụ buồn cười và hoang dại ấy là một sự gọi tên không thể thực hiện được; tuy nhiên, tôi tin rằng nó đã tranh luận tương đối để chứng minh rằng cái kỳ ảo là lễ đăng quang hay nỗi buồn của cái ngẫu nhiên, chứ không phải mâu thuẫn của nó. Phép màu không xa lạ trong thế giới ấy cũng như trong thế giới các vì sao. Tất cả mọi quy luật tự nhiên đều chi phối nó, ngoài ra còn phải kể đến cả những quy luật tưởng tượng khác. Đối với kẻ mê tín, có một sự liên hệ cần thiết không chỉ giữa một phát đạn được bắn đi và một người chết mà còn giữa một người chết và một bức tượng sáp bị đối xử tàn tệ hay một sự rạn nứt nhiều phần của một tấm gương hay hạt muối lăn lông lốc, hay mười ba người cùng ăn khủng khiếp.

Sự hài hòa nguy hiểm ấy, cái ngẫu nhiên tự kiềm chế và sáng giá ấy cũng điều hành trong tiểu thuyết. Nhung nhà lịch sử Saraceno[155] mà bác sĩ José Antoni Conde đã đưa vào Lịch sử đô hộ của người Ảrập ở Tây Ban Nha, những người này không viết về các vị hoàng đế được các tể tướng của mình đã chết, mà chính những cuốn sách của bác sĩ đã Được tặng Giải thưởng hoặc Phải sống nhờ lòng từ thiện của Nhà Giàu hay Bao năm bao tháng bao ngày đợi số phận. Cái nỗi lo ngại cho rằng một sự kiện đáng sợ có thể được sự kể lại lôi cuốn là vô lý hay vô ích trong sự hỗn độn của thế giới có thực ở châu Á, nhưng lại không phải thế trong một cuốn tiểu thuyết, mà ngược lại, nó cần phải là một trò chơi sáng giá của sự tỉnh thức, của tiếng vọng và sự đồng cảm. Toàn bộ giai thoại, trong một truyện dài được chăm sóc chu đáo, là mũi tên cuối cùng. Vậy là, trong một trong những chuyện hư cấu của Chesterton, một kẻ lạ mặt tấn công một người lạ mặt để y không tấn công một chiếc xe tải, và cái bạo lực cần thiết ấy, nhưng không ấn tượng, đã hình dung ra trước hành động cuối cùng là việc tuyên bố nó là không lành mạnh để cho mọi người không thể hành động và một tội ác. Trong một truyện hư cấu khác, một âm mưu nguy hiểm và rộng lớn được một người đàn ông nghĩ ra (với tiếng kêu cứu của các đấng mày râu, của những kẻ đeo mặt nạ và những kẻ giả danh) là lời tố cáo với sự chính xác đầy sợ hãi ở hai câu thơ:

As all stars shrivel in the single sun,

The worlds are many, but The World is one.

mà sau đó được giải thích với sự thay đổi chữ viết hoa:

The world are many, but the world is One.

Trong truyện hư cấu thứ ba, maquette[156] ban đầu - lời kể trần trụi về một người Indio phóng một con dao vào kẻ khác và giết chết y - là một mặt trái đẩy sức thuyết phục của đề tài về một người đàn ông bị bạn mình từ trên một tòa tháp phóng một mũi tên đâm vào người. Con dao bay, mũi tên đâm người. Những từ ngữ có sự tìm kiếm dài lâu. Tôi đã một lần chỉ ra rằng chỉ lời kể đầu tiên về những phông cảnh sân khấu khiến cho những hình ảnh của buổi sáng, của đồng bằng, của buổi tối từng được Esranislao del Campo đưa vào vở Fausto lây nhiễm tính phi thực tại khập khiễng. Tính mục đích của ngôn từ và giai thoại đồng thời cũng có mặt ở khắp nơi trong các bộ phim hay. Thoạt đầu xem bộ phim Chơi bài ngửa, một số kẻ mạo hiểm đã chơi bài bằng một cô điếm, thay lượt làm tình; khi kết thúc, một người trong số họ đã đặt tiền bằng sự sở hữu người phụ nữ mà anh ta yêu. Cuộc đối thoại mở đầu của bộ phim Luật của đám tiện dân nói về sự tố cáo, cảnh đầu tiên là cuộc đọ súng trên một đại lộ; những đặc điểm ấy tạo ra những dự cảm của vấn đề trung tâm. Trong phim Tai họa có những đề tài thường gặp: thanh kiếm, nụ hôn, con mèo, sự phản bội, những quả nho, cây đàn piano. Nhưng sự chứng minh tổng quan nhất về một thế giới đích thực của những sự làm chứng của những điểm báo, của những bức tượng, là tiểu thuyết Ulises tiền định của Joyce. Việc kiểm định cuốn sách giãi bày của Gilbert hay sự kiểm tra tiểu thuyết xoay tròn đã đủ rồi.

Tôi muốn tóm tắt điều đã trình bày trên đây. Tôi đã phân biệt rõ ràng hai quá trình của cái ngẫu nhiên: cái ngẫu nhiên bản thể vốn là kết quả của những hành động không thể kiềm chế và vô tận; cái kỳ ảo, là nơi mà những chi tiết rực rỡ thông tuệ và bị hạn chế sinh sôi nảy nở. Trong tiểu thuyết, tôi nghĩ rằng danh giá duy nhất có thể có đi với cái kỳ ảo. Cái ngẫu nhiên bản thể còn lại cho sự thủ vai của tâm lý học.

CHÚ THÍCH CỦA TÁC GIẢ VỀ CÁC NÀNG TIÊN CÁ:

Theo chiều dài thời gian, những nàng tiên cá đã thay đổi hình hài. Nhà chép sử đầu tiên về họ, nhà làm về lịch sử của quyển 12 bộ Odisea, đã không nói cho chúng ta biết các nàng như thế nào: đối với Ovidio, các nàng là những con chim lông hồng có bộ mặt trinh nữ; đối với Apolonio de Rodas, các nàng có nửa trên là con gái còn lại là chim; đối với thầy Tirso de Molina, “một nửa là đàn bà, một nửa là cá”. Bản thể của các nàng tiên cá cũng không kém phần tranh cãi: người ta gọi các nàng là nữ thần (ninfas): từ điển cổ điển của Lemprière hiểu rằng họ là nữ thần, từ điển của Quicherat lại cho rằng họ là quái vật (Montruos) và từ điển của Grimal cho họ là quỷ sứ (Demonio). Các nàng tiên cá ngụ tại một hòn đảo phía mặt trời lặn, gần hòn đảo của nữ thần Crice, nhưng thi thể của một số trong họ, nàng Parténope, được tìm thấy ở Campania, và tên nàng được đặt cho thành phố nổi tiếng mà bây giờ mang tên Napoles, và nhà địa lý học Estrabón đã nhìn thấy mộ nàng và ông đã tham gia các trò thể thao mềm dẻo và cuộc chạy rước đuốc được tổ chức định kỳ để kỷ niệm nàng.

Sử thi Odisea kể rằng các nàng tiên cá mê hoặc các thủy thủ và làm họ lạc đường và rằng để nghe được giọng hát của họ mà không bị lạc đường, Ulisé đã dùng sáp ong nút tai các thủy thủ và ra lệnh cho họ trói mình vào cột buồm. Để dụ dỗ các chàng, các nàng tiên cá hứa cho chàng sự hiểu biết tất cả mọi sự trên đời: “Không một ai qua đây trên chiếc thuyền đen của mình mà không nghe từ miệng chúng em tiếng hát ngọt ngào như mật ong, và sung sướng hưởng thụ nó, mà vẫn thu lượm ngày càng nhiều sự hiểu biết. Vì chúng em biết đủ mọi chuyện: biết bao ham muốn làm khổ những người Argos và những người Troya ở miền Troada rộng lớn theo sự phán quyết của các thần, và chúng em còn biết bao giờ sẽ xảy ra ở miền Đất giàu có (Odisea, XII). Một truyện cổ tích được Aporodoro, nhà nghiên cứu thần thoại sưu tập, trong cuốn Biblioteca của ông, kể rằng từ trên con thuyền Argonauta Orfeo cất tiếng hát còn ngọt ngào hơn cả tiếng hát của các nàng tiên cá và rằng các nàng đã bì bõm lội trên biển rồi biến thành những đảo đá, bởi vì luật của các nàng là chết khi có một người không cảm động trước bùa phép của mình. Con quỷ Esfinge cũng nhảy choi choi trên cao khi người ta đoán được câu đố khó giải của nó.

Ở thế kỷ VI, một nàng tiên cá bị bắt và được rửa tội ở miền Bắc xứ Gales và đã được hình dung như là một nữ thần trong một vài cuốn almanaque cổ xưa, dưới tên nữ thần Nurgan. Vào năm 1403, một nàng tiên cá khác lách qua một khe hở tại một con đập và đã sống ở hồ Haarlem đến ngày chết của nàng. Không một ai hiểu nàng nhưng người ta dạy nàng kéo sợi và nàng được sùng kính như một cây thánh giá. Một nhà viết phóng sự ở thế kỷ XVI lập luận rằng nàng không phải là cá vì nàng biết kéo sợi và không phải là một phụ nữ vì nàng có thể sống ở dưới nước.

Tiếng Anh phân biệt rõ ràng tiên cá cổ điển (siren) với những nàng tiên cá có đuôi cá (mermaid). Trong sự cấu tạo của các nàng tiên cá sau này, những thần nhân ngư (triton), những thiên thần trong đoàn tùy tùng của thần Poseidón đã đóng góp sự tương đồng ấy cho các nàng tiên cá.

Trong quyển thứ mười một bộ República, tám nàng tiên cá chỉ huy sự xoay vần của tám bầu trời.

Sirea: con vật biểu tượng, chúng ta hãy đọc trong một cuốn từ điển đồ sộ.

NHỮNG HÌNH THỨC CỦA MỘT TRUYỀN THUYẾT

Dân chúng ghét nhìn một ông già, một người bệnh hay một người chết, nhưng tuy nhiên họ quý cái chết, bệnh tật và tuổi già; Phật Tổ nói rằng sự suy nghĩ này đã dẫn Ngài từ bỏ nhà cửa và cha mẹ mình để mặc quần áo màu vàng của các nhà tu khổ hạnh. Bằng cớ là ở trong một trong những cuốn kinh Phật căn bản. Bằng chứng khác kể lại ngụ ngôn về năm thiên sứ bí mật mà các thần gửi đến cho loài người; đó là một tiểu đồng, một cụ già, một người già, một người bại liệt, một kẻ phạm tội trong các cơn giông tố và một người chết. Và họ cùng loan báo rằng số phận của chúng ta là sinh, lão, bệnh, tử. Pháp quan của Bóng tối (trong các huyền thoại Ấn Độ Diêm La (Yama) gánh lấy trách nhiệm ấy, vì ông là người đàn ông đầu tiên chết), phán hỏi tội nhân rằng có phải nhà ngươi đã không nghe thấy lời các thiên sứ không; người này nhận rằng có nghe nhưng không hiểu; bọn âm binh sẽ đày y xuống một hỏa ngục. Có lẽ Phật Tổ không bịa ra truyền thuyết đầy hăm dọa này; chúng ta chỉ cần biết rằng Người đã nói ra nó (Majjhimanikaya[157], trang 130) và rằng có lẽ chẳng bao giờ Ngài gắn nó với cuộc đời của mình là đủ rồi.

Thực tế có thể là quá ư phức tạp đối với sự truyền tải bằng miệng; truyền thuyết đã sáng tạo lại nó bằng một cách thức chỉ có thể sai ngoài ý muốn và cho phép nó đi khắp thế giới truyền từ miệng sang miệng. Trong ngụ ngôn và trong lời tuyên bố nói rõ biểu tượng một ông già, một người ốm, và một người chết; thời gian đã làm cho hai văn bản thành một và bằng cách trộn lẫn chúng với nhau đã đúc thành một câu chuyện khác.

Thích Ca (tiếng Phạn là Siddartha), Bồ Tát, Phật Tổ, là con của một hoàng đế vĩ đại, hoàng đế Suddhodana, thuộc nòi giống mặt trời. Đêm Ngài đầu thai, mẹ Ngài mơ thấy một chú voi lông màu tuyết trắng và có sáu vòi[158] chui vào bên phải. Các thầy bói đoán rằng con trai bà sẽ trị vì thiên hạ hay sẽ làm chuyển động bánh xe giáo lý (pháp luân)[159] và sẽ dạy cho con người tự giải thoát khỏi cuộc sống và cái chết như thế nào. Hoàng đế muốn rằng hoàng tử Thích Ca có được uy quyền hiện thế chứ không vĩnh cửu, và nhốt chàng trong một cung điện hoàn toàn cách biệt với những thứ sẽ khải thị cho chàng thấy nó có thể mục ruỗng. Như thế đã qua đi hai mươi năm hạnh phúc mộng mơ được dành cho sự hưởng thụ của các cảm giác, nhưng, một sáng nọ, hoàng tử Thích Ca đã ngồi lên xe đi ra ngoài cung điện và chàng đã kinh hoàng nhìn một người đàn ông lụ khụ, “mà tóc của ông ta không như tóc những người khác, thân thể ông ta không như thân thể những người khác”, chống một chiếc gậy để đi bộ và thịt da của ông ta run rẩy. Chàng hỏi người xà ích của mình rằng cái nhà ông kia là thứ người gì vậy; người xà ích giải thích rằng đó là một cụ già và rằng mọi người trên trái đất này sẽ như cụ ấy thôi. Hoàng tử Thích Ca lo lắng ra lệnh quay xe trở về ngay lập tức, nhưng trong chuyến đi chơi tiếp theo chàng hoàng tử nhìn thấy một người đang lên cơn sốt, người đầy ghẻ lở và mụn nhọt; người xà ích giải thích rằng đó là một người ốm và rằng không ai thoát khỏi mối nguy hiểm đó. Trong chuyến đi chơi khác, chàng hoàng tử nhìn thấy một người mà người ta mang trong một chiếc quan tài, cái con người bất động ấy là một người chết, người ta giải thích cho chàng, và cái chết là quy luật của tất cả những ai sinh ra. Trong chuyến đi chơi khác, chuyến cuối cùng, hoàng tử nhìn thấy một nhà sư đi khất thực vốn không muốn chết cũng chẳng muốn sống; sự thanh thản hiện trên mặt nhà sư. Thế là hoàng tử Thích Ca đã nhận ra con đường.

Hardy (Der Buddhisno nach alteren Pali-Werken) ca ngợi màu vẻ của truyền thuyết này: một nhà Ấn Độ học cùng thời, ông A. Foucher, mà giọng điệu hài hước không phải lúc nào cũng thông minh hay nhã nhặn, đã viết rằng câu chuyện không thể mất đi cái cung bậc bi thương cũng không để mất giá trị triết học nhờ thừa nhận sự không hiểu biết có dự tính của Bồ Tát. Vào đầu thế kỷ thứ V Công nguyên chúng ta, nhà sư Pháp Hiển phiêu du đến các vương quốc thuộc vùng Indostán để tìm kiếm cuốn sách được sùng kính và đã được nhìn thấy đống đổ nát của thành phố Kapilavastu và bốn biểu tượng mà hoàng đế Asoka dựng lên ở phương Bắc, phương Nam, phương Đông, phương Tây của các bức thành để kỷ niệm các cuộc gặp gỡ. Vào đầu thế kỷ VII, một thầy tu Thiên Chúa giáo viết một cuốn tiểu thuyết được đặt tên là Barlaam và Josafat; Josafat, (Bồ Tát) là con trai của một hoàng đế Ấn Độ; các nhà chiêm tinh tiên đoán rằng hoàng tử trị vì một vương quốc lớn nhất, đó là vương quốc Vinh quang; hoàng đế liền nhốt hoàng tử trong một cung điện, nhưng Josafat đã phát hiện ra thân phận trớ trêu của con người qua hàng loạt biểu tượng về một cụ già, một người hủi và một người sắp chết và cuối cùng hoàng tử trở thành người theo dòng tu khổ hạnh Barlaam. Văn bản Thiên Chúa giáo về truyền thuyết Phật tổ này được dịch ra rất nhiều thứ tiếng, kể cả tiếng Hà Lan và tiếng Latin; tại Islandia vào thời đại trị vì của vua Hakón Hákonarson, Sử thi Barlaam đã ra đời vào giữa thế kỷ XIII. Hồng y giáo chủ César Baronio đã đưa Josafat vào văn bản xét lại Danh mục các liệt sĩ La Mã của ông (1585-1590); năm 1615, Diego de Coreto, trong sự nối tiếp cuốn Décadas của ông, đã tố cáo những sự giống nhau giữa ngụ ngôn Ấn Độ giả mạo với câu chuyện cảm động và chân thực về Josafat. Tất cả những chuyện này và nhiều chuyện khác nhau nữa, bạn đọc sẽ bắt gặp chúng trong tập đầu bộ Những nguồn gốc tiểu thuyết của Menendez Pelayo.

Truyền thuyết mà ở các đất nước phương Đông đã khẳng định rằng Phật được Roma phong thánh có một thiếu sót: những cuộc gặp gỡ vốn được kể lại, đều mãnh liệt nhưng đồng thời cũng không thể tin được. Bốn chuyến đi ra ngoài cung điện của hoàng tử Thích Ca và bốn biểu tượng có tính giáo huấn đã không phù hợp với những thói quen của cái ngẫu nhiên. Do quan tâm đến cái đẹp ít hơn so với cuộc nói chuyện của đám đông, các vị tiến sĩ chỉ muốn phán định cái độc đáo này; Koeppen (trong sách Lep Religions des Buddha, tập I, trang 82) đã nhận xét rằng trong hình thức cuối cùng của truyền thuyết, người hủi, người chết và nhà sư đều là biểu tượng mà các thần linh tạo ra để gợi ý cho hoàng tử Thích Ca. Vậy là, trong cuốn sách thứ ba bộ sử thi Buddacarita[160] bằng tiếng Phạn, thấy nói rằng các thần đã tạo ra một người chết và rằng không một ai trong số những người khiêng đã nhìn thấy người chết, trừ người xà ích và chàng hoàng tử. Trong một bản tiểu sử mang tính truyền thuyết ở thế kỷ XVI, bốn hình ảnh là bốn biểu tượng về một Thượng đế (theo Wieger, trong sách Vies Chinoises du Bouddha, trang 37-41).

Sách Lalitavistara[161] còn đi xa hơn nữa. Từ bộ sưu tập văn xuôi và thơ ca này, vốn được viết bằng tiếng Phạn còn thiếu trong sáng, việc nói hài là thói quen. Trong các trang của nó, Chúa Cứu Thế tỏa sáng đến độ chói chang và chóng mặt. Đức Phật, người được một vạn hai ngàn nhà sư và ba vạn hai ngàn Bồ Tát vây quanh, đã tuyên đọc văn bản của tác phẩm trước các thần; từ bốn phương trời, Đức Phật khẳng định thời đoạn, châu lục, vương quốc và giống nòi sẽ tái sinh để chết lần cuối; tám vạn chiếc trống hòa cùng lời đọc diễn từ của Đức Phật và thân thể thân mẫu ngài có sức mạnh của một vạn con voi. Trong bài thơ độc đáo, Đức Phật chỉ đạo từng giai đoạn của số phận ngài; ngài sai khiến các thần linh trình ra bốn hình ảnh tượng trưng và khi hỏi người xà ích ngài đã biết chúng là ai và chúng có nghĩa gì. Ở đặc điểm này, Foucher nhìn ra một tinh thần nô lệ của các tác giả, những người không thể viết, ngược lại rằng Đức Phật không biết điều mà một người hầu biết; theo sự hiểu biết của tôi, điều thần ngôn đáng có một giải pháp khác.

Đức Phật tạo ra các biểu tượng và sau đó kiểm tra người thứ ba ý nghĩa mà những biểu tượng ấy khép lại. Có lẽ nó sẽ bao hàm sự trả lời một cách thần học rằng cuốn sách thuộc trường phái Mahayana (Đại Thừa) vốn dạy rằng Đức Phật hiện thế là sự biểu hiện hay là sự phản ảnh của Đức Phật vĩnh hằng; Đức Phật trên Thượng giới sắp đặt các sự kiện, Đức Phật nơi hạ giới cảm nhận chúng hay thực thi chúng. (Thế kỷ chúng ta, với một huyền thoại khác, hay từ ngữ khác, nói về cái vô thức). Nhân loại của Đức Chúa con, thân phận thứ hai của Thượng đế, từ cây thánh giá đã có thể kêu lên: “Hỡi Thượng đế của con, hỡi Thượng đế của con, vì sao Người lại bỏ rơi con?”, nhân loại của Đức Phật, cũng tương tự, có thể ngỡ ngàng về những biểu tượng mà chính thần linh của mình đã tạo ra… Hơn nữa, để tháo gỡ vấn đề, những học thuyết tế nhị đó không phải không đáng phải suy nghĩ, chỉ cần nhớ rằng tất cả mọi tôn giáo ở vùng Indostán, và đặc biệt là Phật giáo, đã dạy rằng Thế giới là một giấc mơ. Đó là mối liên hệ tế nhị của trò chơi (của một Đức Phật) theo Winternitz mà sách Lalitavistara muốn nói, một trò chơi hay một giấc mơ khác, Đức Phật Thích Ca chọn dân tộc mình và cha mẹ mình. Đức Phật Thích Ca tạo ra bốn biểu tượng khiến chính Ngài phải thảng thốt, Đức Phật Thích Ca phán truyền rằng hình thức khác khải thị ý nghĩa của những hình thức đầu tiên. Tất cả điều đó là có thể có lý nếu chúng ta nghĩ một giấc mơ của Thích Ca. Tốt hơn nữa nếu chúng ta nghĩ đến giấc mơ trong đó hiện lên hình ảnh của Đức Phật Thích Ca (như nó đã hiện lên hình ảnh của người hủi và của nhà sư) và không ai mơ, bởi vì trước mắt của Phật giáo phương Bắc thế giới, các tín đồ, cõi Niết Bàn, và bánh xe của những cuộc hành hương và Đức Phật thảy đều là không có thực. Không ai tự tắt lịm đi trong cõi Niết Bàn, chúng ta hãy đọc một công trình khoa học nổi tiếng, vì sự trường tồn của vô vàn sinh linh ở cõi Niết Bàn giống như là sự biến mất trò ảo thuật ma quái mà một thầy pháp đã sáng tạo ra trên cây thánh giá bằng các nghệ thuật huyền bí. Và ở chỗ khác đã viết rằng tất thảy đều là rỗng tuếch, là tên gọi đơn thuần, và cũng như cuốn sách tuyên xưng điều đó và cả con người đọc nó. Nghịch lý thay, những con số thái quá được đếm lại xóa đi sự thật chứ không nói lên sự thật; một vạn hai ngàn nhà sư, ba vạn hai ngàn vị Bồ Tát đều kém phần cụ thể hơn so với một nhà sư và một vị Bồ Tát. Những hình thức rộng lớn và những lời hướng dẫn rộng lớn (Chương XII gộp cả một loạt hai mươi ba từ chỉ rõ sự thống nhất tiếp theo của một con số lớn lên từ số không, từ 9 đến 49, 51 và 53) đều là những chiếc bong bóng to lớn và quỷ quái, là sự nhấn mạnh của Hư Vô. Như thế, cái không có thật đã làm rạn nứt lịch sử; cái không có thật đầu tiên đã làm cho chàng hoàng tử trở nên quái dị, rồi cùng với hoàng tử nó làm cho tất cả các thế hệ loài người và vũ trụ trở nên quái dị.

Vào cuối thế kỷ XIX, Oscar Wilde giới thiệu một truyền thuyết phái sinh; chàng hoàng tử hạnh phúc trong sự cầm tù của cung điện, không phát hiện ra nỗi đau, nhưng từ trên cao của bệ đá hình ảnh sau khi chết của ngài đã nhận ra nỗi đau.

Biên niên sử của vùng Indostán rõ ràng; sự hiểu biết của tôi còn kém hơn thế rất nhiều. Koeppen và Hermann Beckh có lẽ quá ư bịa tạc như nhà sưu tập gây nguy hại cho nhận xét này; tôi sẽ ngạc nhiên khi thấy rằng câu chuyện của tôi về truyền thuyết là truyền thuyết được làm từ sự thật vật chất và từ những sai sót ngoài ý muốn.

KAFKA VÀ CÁC BẬC TIỀN BỐI CỦA ÔNG

Có lần tôi định viết một bài khảo cứu về các bậc tiền bối của Kafka. Đối với ông này, thoạt đầu tôi nghĩ ông hết sức độc đáo như chim phượng hoàng trong những lời ru ngợi ca tu từ học; vì ít gặp ông, tôi tưởng tượng mình nhận ra được tiếng nói hay thói quen qua những văn bản thuộc các nền văn học và các thời đại khác nhau. Ở bài này tôi sẽ soát lại một số theo trật tự biên niên sử.

Thứ nhất là cái nghịch lý của Zenon nhằm chống lại sự vận động. Một vật di động ở điểm A (Aristóteles tuyên bố) không thể đạt tới điểm B, vì trước tiên nó phải đi được một nửa của con đường giữa hai điểm, và trước đó, một nửa của một nửa, trước đó một nửa của một nửa của một nửa và cứ như thế cho đến vô tận; hình thức của vấn đề tiêu biểu này là hình thức của Thành quách (El Castillo), và điểm di động, mũi tên và Aquilé là những kiểu nhân vật Kafka đầu tiên của văn học. Tại văn bản thứ hai mà cái ngẫu nhiên của những cuốn sách đã chặn đứng tôi lại, mối quan hệ không ở trong hình thức, mà ở trong giọng điệu. Đó là người ta nói tới ngụ ngôn của Hàn Dũ, nhà văn của thế kỷ IX, và ngụ ngôn này nằm trong Anthologie raisonnée de la literature chinoise đáng thán phục (1948) của Margouliès. Đây là đoạn tôi đánh dấu, kỳ bí và tĩnh lặng: “Người ta thừa nhận một cách phổ quát rằng kỳ lân là một con vật linh thiêng có điềm lành. Các bài thơ Oda, các sách sử ký biên niên, các gia phả về các phu tử lỗi lạc, và một số văn bản khác mà uy thế của chúng là không thể tranh cãi được đều nói như vậy. Ngay đến cả đám con nít và đàn bà trong làng cũng biết rằng kỳ lân là một điềm lành. Nhưng con vật này lại không có trong số những vật nuôi. Việc gặp được nó không phải là lúc nào cũng dễ dàng và do vậy không dễ gì có được một lời bình giá. Nó không như con ngựa hay con bò mộng, con sói hay con hươu. Trong những điều kiện ấy, chúng ta có thể đứng đối mặt với kỳ lân và sẽ không biết chắc là nó. Chúng ta biết rằng con vật có bờm ấy là ngựa và rằng con vật có sừng ấy là bò mộng. Chúng ta không biết kỳ lân là như thế nào cả”.

Văn bản thứ ba bắt đầu từ nguồn gốc có thể thấy trước: đó là những bài viết của Kierkegaard. Mối quan hệ giữa hai nhà văn là sự việc mà không ai không biết, điều vẫn chưa được làm nổi bật nhưng tôi biết, là sự kiện cho thấy Kierkegaard, như Kafka, viết nhiều ngụ ngôn tôn giáo có chủ đề hiện đại và tư sản. Trong cuốn Kierkegaard (Oxford University Press, 1938) của mình ông, Lowrie đã cải tác thành hai. Một là câu chuyện về một kẻ giả mạo không ngừng bị theo dõi đã kiểm tra lại những đồng tiền giấy của Ngân hàng Anh quốc; tương tự như vậy Thượng đế cũng không tin tưởng Kierkegaard và sẽ giao cho ông một nhiệm vụ bởi Ngài biết rõ ông ta đã làm quen với cái xấu. Chủ thể của câu chuyện là những cuộc viễn du đến Bắc Cực. Từ trên bục giảng kinh, các cha cố Đạn Mạch đã tuyên bố rằng việc tham gia các cuộc viễn du ấy phù hợp với sức khỏe vĩnh hằng của tâm hồn. Tuy nhiên, họ đã thừa nhận rằng việc đến Bắc Cực là khó và có lẽ là không thể đến được và rằng không phải tất cả mọi người đều có thể làm được cú mạo hiểm ấy. Cuối cùng, họ tuyên bố rằng bất kỳ chuyến đi nào trên tàu thủy - từ Dinamarca đến Luân Đôn, chúng ta hãy lấy ví dụ như thế hay một cuộc du ngoạn ngày chủ nhật trên xe công cộng, nếu xét kỹ đều là những chuyến viễn du đích thực lên Bắc Cực. Văn bản thứ tư tôi thấy trong bài thơ Fears and Scruples (Tạm dịch: Nỗi kinh hoàng và sự do dự) của Browning được công bố vào năm 1876. Một người có, hoặc giả tưởng rằng có, một người bạn nổi tiếng. Không bao giờ anh ta nhìn thấy người bạn và sự thật là nguời bạn này không thể giúp ích cho anh ta và những bức thư đích thực vẫn lưu hành. Có người tin những đức tính ấy nhưng các nhà thư pháp học khẳng định tính ngụy tạo của các bức thư. Trong câu thơ cuối cùng người này hỏi: “Và phải chăng người bạn ấy là Thượng đế”.

Cũng như vậy các ghi chú của tôi cũng kiểm soát hai truyện ngắn. Một truyện thuộc về Những câu chuyện quyến rũ của León Bloy, và nói về trường hợp của một số nhân vật vốn đông đúc trong các quả địa cầu, trong các tập bản đồ, trong các tờ hướng dẫn du lịch của hãng tàu hỏa và trong các hòm đựng quần áo, và họ đã chết mà không hề có cơ hội bước ra khỏi làng quê mình lấy một lần. Truyện kia được đặt tên là Carcassonne và nó là tác phẩm của Lord Dunsany. Một đội quân bất khả chiến thắng của những người du kích từ một thành quách rộng lớn vô tận, chinh phục các vương quốc, và nhìn thấy những quỷ dữ và mệt mỏi lặn lội qua các hoang mạc và núi rừng, nhưng không bao giờ họ đến được Carcassonne, dù cho đôi lần họ đã nhìn thấy nó (truyện ngắn này, như người ta dễ dàng nhận ra, là mặt trái của truyện ngắn trước; tại truyện ngắn trước, các nhân vật không bao giờ ra khỏi một thành phố; tại truyện ngắn sau, không bao giờ họ đi tới nơi).

Nếu tôi không nhầm, những tác phẩm khác nhau mà tôi dẫn ra đều giống với Kafka; nếu tôi không nhầm, tất cả các tác phẩm này giữa chúng cũng không giống nhau. Sự kiện sau cùng này có ý nghĩa hơn cả. Trong từng truyện đó, tư chất Kafka đều có mặt ở mức cao hay mức thấp, nhưng nếu như Kafka không viết thành văn bản chúng ta sẽ không cảm nhận được nó; nghĩa là nó sẽ không có. Bài thơ Fears and Scruples của Robert Browing đã báo trước sự ra đời tác phẩm của Kafka, nhưng việc đọc Kafka của chúng ta đã làm hoàn thiện và làm lệch hướng một cách nhạy cảm việc chúng ta đọc bài thơ của Browning. Tác giả bài thơ không đọc nó như bây giờ chúng ta đọc. Trong ngôn ngữ phê bình, từ tiền nhiệm là cần thiết, nhưng cần cố gắng thanh lọc nó khỏi mọi mối tương hợp của tranh luận hay của tính đối kháng.

Sự thật cho thấy rằng mỗi nhà văn sáng tạo ra các nhân vật của mình. Công việc của họ là đính chính quan niệm của chúng ta về quá khứ, như họ đã đính chính tương lai. Trong mối tương hợp này, tính đơn nhất hay tính đa dạng của con người chẳng quan hệ gì cả. Cái ông Kafka đầu tiên của tác phẩm Betrachtung là kém phần tiền nhiệm hơn so với Browning hay Lord Dunsany, những bậc tiền nhiệm của cái ông Kafka viết những huyền thoại u ám và những linh cảm mãnh liệt.

VỀ NHỮNG CUỐN SÁCH SÙNG KÍNH

Ở quyển thứ tám cuốn Odisea, người ta đọc được rằng các thần đan dệt những bất hạnh để các thế hệ tương lai không thiếu cái mà ca hát; lời tuyên bố của Mallarmé: Thế giới tồn tại để đi tới một cuốn sách, sau khoảng ba mươi thế kỷ nó dường như nhắc lại chính quan niệm về một sự phán quyết mỹ học đối với những cái xấu. Tuy nhiên hai thứ mục đích luận không hoàn toàn trùng khít với nhau; mục đích luận của ông người Hy Lạp áp dụng cho thời đại văn nói, và mục đích luận của ông người Pháp áp dụng cho thời đại văn viết. Ở trường hợp thứ nhất, người ta nói về hát xướng; ở trường hợp sau, nói về những cuốn sách. Một cuốn sách, bất cứ cuốn sách nào, đối với chúng ta là một vật thể được sùng kính: Cervantes, vì hầu như không nghe được tất những gì dân chúng nói, đã đọc tới cả “những tờ giấy rách rơi trên đường cái”. Trong vở kịch của Bernard Schaw, lửa đe dọa thiêu cháy thư viện của thành Alexandrie; có ai đó thảng thốt kêu lên rằng lửa sẽ thiêu cháy thư viện ký ức của loài người, và Cesar đã bảo người ấy rằng “Hãy để cho nó bị thiêu cháy. Đó là một ký ức tồi tệ”. Trong quan niệm của tôi, nhà lịch sử Cesar sẽ không cho nó là một tiếng cười chế nhạo như chúng ta nghĩ. Lý do rất sáng tỏ; đối với cổ nhân, văn viết chỉ là một thế chân cho văn nói mà thôi.

Pitagoras không viết là trường hợp nổi tiếng. Gomperz (trong Griechische Denker, I, 3) đã bênh vực rằng Pitagoras làm như vậy vì ông tin vào phẩm chất của sự diễn giải bằng lời nói hơn. Bằng chứng minh xác của Platón còn mãnh liệt hơn cả sự thận trọng của Pitagoras. Trong sách Times, Platón khẳng định rằng nhiệm vụ phát hiện ra hóa công và cha đẻ của thế giới này là vất vả, và một khi đã phát hiện được thì không thể nào nói cho tất cả mọi người; và trong sách Fedro, ông kể một ngụ ngôn Hy Lạp chống lại văn tự (mà tập quán của nó là khiến cho đám đông lơ đãng việc rèn luyện trí nhớ và nó phụ thuộc vào các biểu tượng), ông bảo rằng những cuốn sách là những hình ảnh được vẽ, “hình như chúng sống đấy nhưng chúng không trả lời các câu hỏi mà người ta đặt ra”. Để làm giảm bớt hoặc hạn chế sự bất đồng này ông tưởng tượng ra cuộc đối thoại triết học. Người thầy chọn các đệ tử, nhưng sách không chọn các bạn đọc của mình, mà họ có thể là xấu hay ngu dốt; mối nghi ngờ này của Platón còn trường tồn trong những lời của Clemente xứ Alexandrie, người của văn hóa đa thần: “Sự thận trọng nhất là chớ viết mà chỉ học và dạy bằng lời nói sống động, bởi vì điều được viết ra còn lại mãi mãi” (sách Stromateis) và ở những lời này là của chính cuốn sách trên: “Viết tất cả mọi sự vật trong một cuốn sách là để một thanh gươm trong tay một đứa trẻ”, những lời này được phát sinh từ những sách phúc âm: “Ngươi chớ để cái thánh thượng cho những con chó cũng chớ vãi những hạt ngọc của mình trước những con lợn, bởi vì chúng không lấy chân giẫm lên mà chúng quay đi và chào từ biệt ngươi đấy!”. Lời phán quyết này là của Chúa Giêsu, người thầy vĩ đại nhất của những người thầy chuyên dùng tiếng nói để dạy dỗ, người chỉ một lần viết vài từ trên mặt đất và không một người nào đọc cả (Juan, 8, 6).

Clemente xứ Alexandrie viết về sự nghi ngờ của mình vào cuối thế kỷ II, vào cuối thế kỷ IV bắt đầu quá trình trí tuệ mà theo sự trở ngại của nhiều thế hệ, nó sẽ đạt tới đỉnh điểm trong sự thống trị của văn viết đối với văn nói, của ngòi bút đối với lời nói. Một ngẫu nhiên đáng khâm phục đã muốn rằng một nhà văn phải chú ý vào khoảnh khắc (hầu như tôi bốc đồng khi gọi nó là khoảnh khắc) trong đó quá trình rộng lớn có khởi nguyên. Trong quyển VI sách Lời tự thú, thánh Agustin kể rằng: “Khi thánh Ambrosio đọc, ngài dõi ánh mắt vào những trang sách để tâm hồn nhập vào ý nghĩa mà chẳng cần phải phát ra một lời cũng không phải múa lưỡi. Rất nhiều lần - nhờ không cấm ai bước vào và nhờ không có thói quen báo cho ngài biết có khách đến chơi - chúng tôi bắt gặp ngài lặng lẽ đọc và không bao giờ đọc theo cách khác, rồi sau một lúc chúng tôi bỏ đi mà đoán rằng cái thời gian chuyển tiếp ngắn ngủi kia mà người ta cho ngài là để ngài hồi phục tinh thần, để thoát khỏi cái ồn ào náo nhiệt của những cuộc thương lượng xa lạ, cái thời gian chuyển tiếp ấy muốn rằng ngài không bị người ta buộc phải quan tâm đến chuyện khác, có lẽ nó nghi ngờ rằng một người nghe nào đó, do để ý đến những chỗ khúc mắc của văn bản, đã đề nghị ngài giải thích cho một đoạn tối nghĩa, hay muốn tranh luận với ngài, với điều này ngài sẽ không thể đọc được bao nhiêu là sách như ngài mong ước. Tôi hiểu rằng đọc sách bằng cách này không nhằm gìn giữ tiếng nói, vì bắt chước giọng ngài thật là dễ dàng. Tóm lại, cho dù mục đích của con người kia là thế nào đi nữa thì vẫn cứ là tốt”. Thánh Agustin là môn đệ của thánh Ambrosio, đức giám mục thành Milán; khoảng năm 348, mười ba năm sau, ở Numidia, ngài biên soạn Những lời tự thú của mình và cái cảnh tượng độc đáo kia vẫn làm ngài xao xuyến: một con người trong một căn phòng với một cuốn sách, đọc mà không cần phát ra lời.[162]

Người ấy đã đi thẳng từ ký hiệu văn bản đến trực giác, bằng cách triệt tiêu ký hiệu âm thanh; đó là nghệ thuật tuyệt hảo vừa mới bắt đầu, nghệ thuật đọc sách bằng giọng nói nhỏ nhẹ, đã dẫn đến những kết quả kỳ diệu. Sau rất nhiều năm, nó dẫn đến quan niệm về sách như là mục đích, chứ không như là công cụ của một mục đích. (Quan niệm kỳ bí này, được chuyển sang văn học trần tục, sẽ cho những số phận độc đáo của Flaubert và của Mallarmé, của Henry James và của James Joyce). Đối với ý niệm về một Thượng đế nói với loài người để sắp đặt hoặc cấm đoán họ làm một việc nào đó thì người ta đem ý niệm về Cuốn sách Tuyệt đối, ý niệm về một Kinh Thánh chồng lên trên ý niệm kia. Đối với những người Hồi giáo, Kinh Corán (người ta cũng gọi Sách là Al Kitab) không phải là một tác phẩm đơn thuần về Thượng đế, như những tâm hồn con người hay vũ trụ; nó là một trong những đóng góp của Thượng đế như Tính vĩnh hằng hay Cơn Giận của Ngài, ở chương XIII, chúng ta đọc thấy nói rằng văn bản gốc, Bà Mẹ của Sách, được cất giữ ở trên trời. Muhammad al Ghazali tuyên bố: “Kinh Corán được chép từ một cuốn sách, được phát âm bằng lưỡi, được nhớ ở trong tim và tuy nhiên nó vẫn trường tồn trong trung tâm Thượng đế và văn mạch cuốn sách không bị xáo trộn bởi những trang giấy viết và bởi những hiểu biết của con người”. George Sale nhận xét rằng cuốn Kinh Corán không được sáng tạo ấy chỉ là hư tưởng hay hình mẫu Platón của Ngài mà thôi; rõ ràng Muhammad al Ghazali đã sử dụng lại các hình mẫu được truyền bá cho Hồi giáo nhờ Từ điển bách khoa của Anh em nhà Pureza và nhờ Avicena, để thẩm định ý niệm về Bà Mẹ của Sách.

Còn ngông cuồng hơn những người Hồi giáo là những người Do Thái. Ngay ở chương đầu tiên của Kinh Thánh người ta đã bắt gặp lời phán quyết nổi tiếng: “Và Thượng đế phán: hãy là ánh sáng và thế là ánh sáng”; những người thần bí lý luận rằng phẩm hạnh của mệnh lệnh ấy của Thượng đế đã làm ra những con chữ của các từ. Luận thuyết Sefer Yetsirah (Sách Sáng thế) được biên tập ở Siria hay ở Palestin vào khoảng thế kỷ VI, chỉ ra rằng thần Jehova của các Quân đội, Thượng đế của Israel và Thượng đế Toàn năng, đã sáng tạo ra thế giới thông qua những con số chính kể từ một đến mười và hai mươi hai chữ cái trong bảng alfabeto. Rằng những con số - những công cụ hay những nhân tố của sự Sáng thế là học thuyết của Pitagoras và của Jambilico; rằng những con số - công cụ của sự sáng tạo là khởi đầu sáng tỏ của tín ngưỡng mới về văn bản. Đoạn thứ hai của chương hai khẩn nguyện rằng: “Hai mươi hai chữ cái căn bản: Thượng đế đã vẽ ra, đúc ra, kết hợp chúng lại với nhau rồi hôn lên chúng và thay đổi chúng, và bằng những con chữ này Ngài đã làm tất cả cái đã là và tất cả cái sẽ là”. Sau đó ông chỉ ra rằng con chữ có quyền lực đối với không khí, đối với đất nước, đối với lửa, đối với sự thông thái, đối với hòa bình, đối với ân huệ, đối với giấc mơ, đất nước với bệnh thổ tả, và vì sao từ kaf vốn có quyền năng được cuộc sống, đã phục vụ cho việc tạo ra mặt trời trên thế gian, ngày thứ tư trong năm và cái tai trái trên cơ thể.

Những người Thiên Chúa giáo còn đi xa hơn nữa. Tư tưởng cho rằng thần linh đã viết một cuốn sách từng cổ vũ họ nghĩ rằng ngài đã viết hai cuốn và rằng cuốn này là Kinh Thánh còn cuốn kia là thế giới. Vào đầu thế kỷ XVII, Francis Bacon tuyên bố, trong Advancement of Learning (Sự tiến bộ của Tri thức) của ông, rằng Thượng đế cho chúng ta hai cuốn sách để chúng ta không phạm phải sai lầm; cuốn thứ nhất, là bộ các bộ Kinh Thánh, vốn bày tỏ ý chí của Ngài; cuốn thứ hai là cuốn những bài văn vốn khải thị sức mạnh của Ngài và rằng cuốn này là chìa khóa của cuốn kia. Bacon còn dự tính đến cả việc làm một ẩn dụ; ông nói rằng thế giới là có thể rút lại thành các hình thức căn bản (khí hậu, mật độ, trọng lượng, màu sắc), vốn tổ thành một abecedarium naturae (Đại cương về tự nhiên) trong số hữu hạn, hay loạt con chữ được dùng để viết văn bản thế giới[163]. Khoảng năm 1642, Sir Thomas Browne khẳng định rằng “Thượng đế là những cuốn sách trong đó tôi thường học thần học: Kinh Thánh và văn tự viết tay phổ quát và công khai ấy đã rõ rành rành trước mọi con mắt. Những ai chưa bao giờ thấy Thượng đế ở cuốn thứ nhất hẳn sẽ thấy Ngài trong cuốn sách kia” (sách Religio medici, I, 16). Cũng tại chính đoạn này người ta đọc thấy nói rằng “Mọi vật thảy đều là giả tạo vì Tự nhiên là nghệ thuật của Thượng đế”. Hai trăm năm qua đi và ở những đoạn khác nhau trong lao động trí tuệ của mình và nhất là ở công trình nghiên cứu về Cagliostro, Carlyle - người Ái Nhĩ Lan đã vượt trên Bacon - nhấn mạnh rằng lịch sử thế giới là một cuốn Kinh Thánh mà chúng ta giải thích và viết một cách tù mù, và trong cuốn sách đó người ta cũng viết về chúng ta. Sau đó Léon Bloy đã viết: “Trên trái đất không có một người đủ khả năng tuyên xưng mình là ai. Không ai biết mình sinh ra trên thế gian này để làm gì, những hành động, những tình cảm, những tư tưởng của mình phục vụ cho cái gì và cũng không biết Tên thật của mình là gì, cái Tên gọi hình như bất tử trong sự giám quản của Ánh sáng… Lịch sử là một văn bản tế thần, nơi mà những con chữ thứ chín trong bản Alfabeto (tức nguyên âm I) và các dấu chấm không kém phần giá trị so với các đoạn Kinh Thánh hay các chương trọn vẹn, nhưng tầm quan trọng của cái này hay cái kia là không thể khẳng định được và nó đã ẩn tàng một cách sâu kín” (L’âme de Napoléon, 1912). Theo Mallarmé, thế giới tồn tại cho một cuốn sách; theo Bloy, chúng ta là những đoạn hay những từ, hay những chữ của một cuốn sách kỳ ảo, và cuốn sách không mệt mỏi ấy là vật duy nhất vốn có trên thế gian; đúng hơn nó là thế giới.

FLAUBERT VÀ SỐ PHẬN MẪU MỰC CỦA ÔNG

Trong một bài báo nhằm xóa bỏ hay làm bại liệt thanh danh của Flaubert vốn được tôn sùng ở Anh, John Middleton Murry nhận xét rằng có hai Flaubert: người thứ nhất là một người đàn ông gầy gò, đáng yêu, giản dị với dáng dấp và nụ cười của một gã dân quê, người đã sống tiều tụy trên nền văn hóa đậm đặc của một nửa tá sách độc đáo; người kia là một người khổng lồ vô hình, một biểu tượng, một tiếng gào chiến tranh, một lá cờ. Tôi nói rằng tôi không hiểu sự đối lập này: nhà văn Flaubert đã vật lộn để sản xuất một tác phẩm thú vị và sáng giá, đích xác là nhà văn của huyền thoại và (nếu bốn tập tân văn của ông không lừa dối chúng ta) còn là nhà văn của lịch sử. Cái ông Flaubert này, vốn là ông Adam đầu tiên của một loại người mới, còn quan trọng hơn cả thứ văn học quan hệ do ông suy nghĩ và thực hiện. Đó là thế hệ nhà văn như cha cố, như ẩn sĩ, và gần như người tử vì đạo.

Thời cổ đại không thể sản sinh ra kiểu nhà văn này vì những lý do chúng ta sẽ xem xét. Trong sách Ion, người đọc thấy nói rằng nhà thơ “là một loại người thất thường, sống lửng lơ và được tôn sùng, rằng chẳng thể sáng tác được gì cho đến khi có thần hứng, rằng anh ta là một gã điên y như chúng ta nói”. Thứ học thuyết ma quái tương tự vốn thổi vào nơi nó muốn thổi là bất lợi cho sự đánh giá cá nhân của nhà thơ, hạ thấp công cụ thoáng chốc của thần minh. Một Flaubert là không thể được tiếp nhận ở các thành phố Hy Lạp và ở Roma; có lẽ Píndaro, nhà thơ giáo chức, là người gần ông hơn, đã so sánh các bài oda của mình với những con đường lát gạch, với cơn say, với những thỏi vàng và thanh ngà, và các tòa dinh, và là người đã cảm nhận và làm cho danh dự của nghề viết văn tươi da thắm thịt.

Đối với học thuyết “lãng mạn” về cảm hứng mà các nhà cổ điển dạy bảo[164], cần nói rõ một sự thực này: cảm tưởng chung chung cho rằng Homero đã khai thác cạn kiệt thơ ca, hay nói chung là đã phát hiện ra hình thức đầy đủ của thơ ca, đó là anh hùng ca. Đêm nào Alexandro de Macedonia cũng đặt dưới gối con dao găm và cuốn Iliada của ông, và Thomas de Quincey kể rằng từ trên bục giảng kinh một linh mục người Anh đã thề “vì tính hùng tráng của những nỗi đau nhân loại, vì tính hùng tráng của những thần hứng nhân loại, vì tính bất tử của những sáng tạo con người, vì Iliada! Vì Odises!”. Cơn giận của Aquiles và những khốn khó trong cuộc trở về của Ulises không phải là những đề tài phổ quát: trong sự hạn chế ấy, hậu thế đã xây dựng một niềm hy vọng. Việc bắt chước các ngụ ngôn khác phải có lời cầu xin vì lời cầu xin, trận đánh vì trận đánh, cỗ máy phi thường vì cỗ máy phi thường, dòng chảy và bộ mặt của Iliada, là mục đích lớn nhất của các nhà thơ trong hai mươi thế kỷ. Việc nhạo báng mục đích ấy là rất dễ dàng, nhưng không thể nhạo báng mục đích của Eneida vốn là kết quả hạnh phúc của nó. (Lemprière thận trọng đưa Virgilio vào giữa những điều tốt lành của Homero). Ở thế kỷ XIV, vốn là người sùng tín vinh quang La Mã, Petrarca tin rằng mình đã tìm thấy chất liệu trường tồn của sử thi trong các cuộc chiến giữa thành La Mã và thành Cartago; ở thế kỷ XVI, Tasso đã chọn nó là cuộc thập tự chinh đầu tiên. Ông đã dâng cho cuộc thập tự chinh này hai tác phẩm, hay đúng hơn hai bản dịch của một tác phẩm; tác phẩm thứ nhất là nổi tiếng, đó là Gerusalemme liberata (Gerusalemme được giải phóng); tác phẩm kia, cuốn Conquistada (Cuộc chinh phục, mà ông muốn nó được đánh giá còn cao hơn cả Iliada) mới chỉ là một sự hiếu kỳ văn chương mà thôi. Trong nó, những sự nhấn giọng của văn bản gốc bị giảm đi, việc làm ấy vốn được thực thi trên một tác phẩm nhấn giọng một cách căn bản, có thể tương ứng với sự phá hủy nó.

Sau đó, Milton sống để xây dựng một bản anh hùng ca. Ngay từ khi còn nhỏ, có lẽ trước khi viết một dòng, ông đã hiến dâng đời mình cho văn chương. Ông sợ mình đã sinh ra quá muộn cho sử thi (quá xa Homero, quá xa Adam) và ở một kinh độ quá ư lạnh giá, nhưng ông đã nhiều năm luyện tập mình trong nghệ thuật làm thơ. Ông học tiếng Do Thái cổ, tiếng Ảrập cổ, tiếng Ý, tiếng Pháp, tiếng Hy Lạp và tiếng Latin, và thơ mười một chân bằng tiếng Ý cổ. Ông là người của cả châu Âu vì ông cảm thấy rằng nếu không phải như vậy thì khả năng thi ca của ông sẽ bị thui chột. Vào nàm ba mươi ba tuổi, ông viết rằng nhà thơ nên là một bài thơ, “nghĩa là một tác phẩm và nguyên mẫu của những sự việc tốt đẹp nhất, và rằng không một kẻ vô lại nào có thể dám chào mừng những người anh hùng và những thành phố nổi tiếng”. Ông biết rằng từ ngòi bút của mình sẽ ra đời một cuốn sách mà người đời không để nó chết, nhưng chủ thể của nó vẫn chưa hiện ra với ông và thế là ông phải đi tìm nó trong Tài liệu Anh quốc và trong Kinh Thánh. Trong một tờ giấy ngẫu nhiên (mà ngày này là Bản Nguyên cáo của thành phố Cambribge) ghi lại một trăm đề tài có thể có. Cuối cùng ông đã chọn sự sụp đổ của các thần và của con người, đề tài lịch sử trong thế kỷ ấy, cho dù hôm nay chúng ta cho nó là biểu tượng hay huyền thoại[165].

Milton, Tasso và Virgilio đã để cả đời mình vào việc làm thơ; Flaubert là người đầu tiên dấn thân vào sự sáng tạo một tác phẩm thẩm mỹ thuần khiết bằng văn xuôi. Trong lịch sử văn học, văn xuôi có sau thơ ca; nghịch lý này đã đánh thức ham muốn của Flaubert. “Văn xuôi vừa mới chào đời ngày hôm qua”, ông viết. “Thơ là hình thức tuyệt vời của văn học cổ đại. Những sự kết hợp vận luật của thơ ca đã hao kiệt rồi; những sự kết hợp vận luật của văn xuôi lại không như vậy”. Và ở một chỗ khác ông khẳng định: “Tiểu thuyết đang chờ đợi một Homero của mình”.

Bài thơ của Milton bao trùm cả bầu trời, địa ngục, cõi thế và sự hỗn độn, những vẫn là một Iliadan, một Iliadan có tầm cỡ thế giới; ngược lại, Flaubert không muốn lặp lại hay vượt lên một mô hình đã có sẵn. Ông nghĩ rằng mỗi sự việc chỉ nên nói bằng một hình thức mà thôi và rằng nhiệm vụ của nhà văn là phải đưa ra các hình thức đó. Các nhà cổ điển và các nhà lãng mạn ồn ĩ tranh luận với nhau và Flaudert bảo rằng những thất bại của họ có thể khác nhau, nhưng trí năng của họ là như nhau, bởi vì cái đẹp bao giờ cũng là cái đáng quý, đúng đắn, và một bài thơ hay của Boileau là một bài thơ hay của Hugo, ông tin tưởng vào một sự hài hòa được thiết lập từ trước giữa điều thuận tai và điều chính xác và ông thực sự hào hứng đến ngây ngất về “mối quan hệ cần thiết giữa ngôn ngữ chính xác và ngôn ngữ âm nhạc”. Cái sự mê tín ngôn ngữ này sẽ có thể khiến cho một nhà văn khác sáng tạo ra một thứ địa phương ngữ của những thói quen xấu về cú pháp và ngữ âm; nhưng điều đó lại không xảy ra với Flaubert, mặc đức tính đoan trang cơ bản của ông đã cứu ông thoát khỏi những mối nguy hiểm của chính học thuyết ông. Với lòng chân thành lâu bền ông tìm kiếm ngôn ngữ chân thực, mà đương nhiên không loại trừ động cơ, và rằng sau đó sẽ biến thành ngôn ngữ hiếm có đầy vẻ phù phiếm của các câu lạc bộ tượng trưng.

Lịch sử kể rằng, Lão Tử nổi tiếng muốn sống một cách ẩn dật và không có tên; ý nguyện muốn sống ẩn danh và sự nổi tiếng tương tự đã làm nổi bật số phận của Flaubert, ông này không muốn có mặt trong các cuốn sách của mình, hay có lẽ ông muốn có mặt theo cách không thể bị nhìn thấy, như Thượng đế trong các Sách của Ngài: sự thật cho thấy rằng nếu chúng ta không biết trước chính một ngòi bút đã viết Salammbô và Madame Bovary thì chúng ta sẽ không đoán được ra ông. Càng không thể phủ nhận rằng việc nghĩ đến tác phẩm của Flaubert là nghĩ đến Flaubert, nghĩ đến người lao động say sưa và miệt mài của rất nhiều tìm kiếm và của nhiều trang, đoạn, câu, chữ bị phế bỏ mà không thể giải thích nổi. Quijote và Sancho là thực hơn người lính Tây Ban Nha đã sáng tạo ra họ, nhưng không một nhân vật nào - một đứa con nào - của Flaubert lại thực như Flaubert. Những ai nói rằng tác phẩm lớn của ông là bộ Correspondance có thể suy ra rằng trong những tập sách hùng tráng ấy có gương mặt của số phận ông.

Số phận ấy vẫn tiếp tục là mẫu mực như số phận của Byron là mẫu mực cho các nhà thơ lãng mạn. Tiếp nối sự mô phỏng kỹ thuật của Flaubert, chúng ta thấy có The Old Wives Tale và O primo Basilio; số phận ông được tiếp nối, với những sự mở rộng và thay đổi kỳ bí, trong số phận của Mallarmé (mà câu nói “Mục đích của thế giới là một cuốn sách” rất hay của của ông khẳng định một sự tán đồng của Flaubert), ở số phận của Moore, ở số phận của Henry James và ở số phận của nhà văn Ái Nhĩ Lan thâm sâu và gần như vô tận từng thêu dệt nên cuốn tiểu thuyết Ulises.

CHUYỆN VỀ NHỮNG TIẾNG VỌNG CỦA MỘT TÊN GỌI

Ẩn mình trong thời gian và không gian, một Thượng đế, một giấc mơ và một con người vốn đã hóa điên và anh không phải không biết rõ điều đó, cả ba cùng nhắc đi nhắc lại một tuyên ngôn u ám; mục đích của trang viết này là kể lại và cân nhắc những từ đó.

Bài học nguyên thủy là nổi tiếng. Chương thứ ba quyển hai của sách về Moisés, được gọi là Éxodo, kiểm chứng điều đó. Tại đây chúng ta đọc thấy rằng ông Moisés chăn cừu, tác giả đồng thời là nhân vật của cuốn sách đã hỏi Thượng đế tên Ngài là gì, và Ngài đã trả lời: Ta Là Kẻ Tồn Tại. Trước khi nghiên cứu những từ bí hiểm này có lẽ không vô ích việc nhớ lại rằng đối với tư tưởng huyền ảo, hay nguyên thủy, tên gọi không chỉ là biểu tượng độc đáo mà còn là bộ phận hữu cơ của cái được gọi tên[166]. Những người bản xứ Autraria đã tiếp nhận những tên gọi được giữ kín mà các cá nhân của bộ lạc bên cạnh không nên nghe thấy. Một tập quán tương tự đã có tác dụng giữa những người Hy Lạp cổ đại; mỗi người đều nhận hai tên: tên thường dùng vốn là cái tên tất cả mọi người đều biết, và tên thật hay tên cúng cơm vốn được giữ kín. Theo văn chương tang lễ những nguy hiểm mà linh hồn người chết còn vẩn vơ đi lại là rất nhiều; việc quên tên họ đi (tức đánh mất bản thể con người họ) có lẽ là việc quên tên thật, tên cúng cơm của họ đi. Việc biết được tên thật của các thần, các quỷ dữ và các cánh cửa thế giới khác cùng là quan trọng. Jacques Vandier viết: Biết được tên của một thần linh hoặc một của một người được phong thần đã đủ để có uy thế trong quyền lực rồi” (La Religion égyptienne, 1949). Tương tự như vậy, De Quincey nhắc chúng ta nhớ rằng tên thật của thành Roma được giữ rất lớn: trong những ngày cuối cùng của nền cộng hòa, Quinto Valerio Sorano phạm lỗi làm lộ tên thành phố và đã chết vì bị hành hình…

Kẻ man rợ giấu kín tên để cho người ta không sử dụng nó vào các hoạt động huyền bí vốn có thể giết chết, làm điên rồ hoặc nô lệ hóa chủ nhân của nó. Trong các khái niệm về sự vu khống hay về sự xúc phạm, sự mê tín này hay cái bóng của nó vẫn tồn tại. Chúng ta không thừa nhận rằng những từ này liên quan đến âm thanh của tên gọi chúng ta. Mauthner đã phân tích và đã phê phán gay gắt thói quen tinh thần này.

Ông Moisés hỏi Thượng đế tên Ngài là gì: theo như chúng ta thấy, không nói về một sự hiếu kỳ thuộc lĩnh vực triết học mà thuộc về sự xác minh Thượng đế là ai hay chính xác hơn, Thượng đế là gì. (Ở thế kỷ IX, Erígena đã viết Thượng đế không biết mình là ai cũng không biết mình là gì bởi vì Ngài không phải là một cái gì hay một ai).

Câu trả lời mà Moisés nghe được đã gợi ra những lời giải thích gì? Theo thần học Thiên Chúa giáo, Ta Là Kẻ Tồn Tại tuyên bố rằng chỉ có Thượng đế thực sự tồn tại, hoặc rằng cái từ Ta chỉ có thể được Thượng đế nói ra thôi, như Miggid de Meritch đã chỉ ra. Học thuyết của Spinoza, vốn cho rằng Ta Là Kẻ Tồn Tại biến độ khuyết tán và tư tưởng thuần túy thành những biểu tượng của chất liệu vĩnh hằng vốn là Thượng đế, nó có thể làm một biểu hiện của tư tưởng này: “Thượng đế tồn tại, đúng vậy; chúng ta là những kẻ không tồn tại”, một người México đã viết một cách tương tự.

Theo sự giải thích đầu tiên này, Ta Là Kẻ Tồn Tại, là một sự khẳng định có tính bản thể luận. Một số người khác hiểu rằng câu trả lời đã né tránh câu hỏi; Thượng đề không nói mình là ai vì điều đó sẽ đề cao quá mức kẻ đối thoại với mình vốn là người trần tục. Martin Buber chỉ ra rằng Ehych asher ehych cũng có thể dịch là Ta Là Kẻ Tồn Tại hoặc là Ta sẽ có mặt ở nơi ta sẽ có mặt. Theo cách thức của các thầy pháp Hy Lạp, Moisés có thể hỏi Thượng đề tên là gì để trong quyền năng của mình ông ta có Thượng đế; Thượng đế đã trả lời ông, đúng vậy: “Hôm nay ta nói chuyện với nhà ngươi, nhưng ngày mai ta sẽ ăn vận theo bất cứ hình thức nào, đồng thời mang theo cả các hình thức của sự áp chế, của sự bất công và của sự đối địch”. Điều đó chúng ta đọc trong tác phẩm Gog und Magog[167].

Được nhân lên gấp bội bởi các ngôn ngữ loài người - Ssoy El Que Soy, Ich bin der ich bin, Ego sum qui, I am that I am -, tên gọi thiêng liêng của Thượng đế, tên gọi mà dù cho có nhiều từ vẫn không thể hiểu được vẫn chắc chắn hơn những tên gọi chỉ có một từ, đã lớn lên, và đã phát huy ảnh hưởng hàng thế kỷ, cho đến năm 1602 khi William Shakespeare viết một vở hài kịch. Trong vở hài kịch này, chúng ta nhìn thấy rất tình cờ thôi một tên lính khệnh khạng và nhút nhát, nhìn thấy rất tình cờ một miles gloriosus (lính lệ khoe mẽ), nhờ một thủ đoạn ranh ma đã leo lên chức vụ đại úy. Nút được mở, con người ấy hiển nhiên là bất hạnh, vào lúc đó Shakespeare đã can thiệp và đặt vào mồm y những từ ngữ, như một tấm gương rơi phản ánh những từ khác mà thần linh đã nói trên núi: “Tôi sẽ không phải là đại úy, nhưng tôi đã ăn và uống và ngủ như một đại úy; cái vật này vốn là tôi sẽ làm cho tôi sống”. Parolles nói như vậy và bỗng nhiên y không còn là một nhân vật thích hợp cho hài kịch thú vị nữa mà là một con người và là tất cả mọi con người.

Lời giải thích cuối cùng được đưa ra vào năm một ngàn bảy trăm bốn mấy, trong một trong những năm kéo dài cơn hấp hối của Swift và rằng đối với ông, những năm này là chỉ một khoảnh khắc không thể nào chịu nổi, một hình thù vĩnh hằng của địa ngục. Swift đã sống nhờ trí thông minh giá lạnh và sự căm thù lạnh giá, nhưng sự ngu dốt khiến ông luôn luôn hào hứng (như nó từng khiến Flaubert hào hứng) có lẽ vì ông biết rằng bệnh điên đang đợi mình ở điểm tận cùng của cuộc đời. Ở phần thứ ba cuốn Gulliver, với một nỗi buồn man mác, ông tưởng tượng ra một giống người già lụ khụ và bất tử, đang hiến thân cho những cơn thèm khát nhỏ nhoi mà không thể được thỏa mãn, không đủ khả năng nói chuyện với những người bạn cùng trang lứa, bởi vì quá trình thời gian đã làm thay đổi cách nói của họ, và không đủ khả năng đọc, vì trí nhớ không giúp họ theo sát từ dòng này sang dòng sau. Đủ để tin rằng Swift đã tưởng tượng ra nỗi kinh hoàng này vì ông sợ nó, hoặc có lẽ là để ông ước đoán nó một cách huyền ảo. Năm 1771 ông nói với Jung, tác giả của Night Thought, rằng: “Tôi như cái cây kia; tôi sẽ bắt đầu chết từ ngọn”. Swift trường tồn cho chúng ta bằng một vài câu khủng khiếp còn hơn cả trong sự nối tiếp của những ngày ông sống. Cái đặc điểm nghiêm trang và thâm u này đôi lúc được hưởng tới điều nói về ông như thể những ai đó coi trọng ông mà không muốn kém ông. Nghĩ đến ông tựa như là nghĩ đến đống đổ nát của một đê quốc vĩ đại”, Thackeray đã viết vậy. Tuy nhiên, chẳng có gì lại quá cảm động như sự vận dụng những từ bí ẩn về Thượng đế của ông.

Sự nghễnh ngãng, cơn chóng mặt, nỗi lãnh sợ cơn điên và cuối cùng là sự ngu độn đã mài sắc và làm sâu sắc thêm nỗi buồn cô liêu của Swift. Ông bắt đầu mất trí nhớ. Ông không muốn dùng kính, ông không thể đọc và đã là lúc ông không có khả năng viết. Ngày nào ông cũng cầu xin Thượng đế gửi cho ông cái chết. Một buổi chiều, khi ông lão già, điên khùng và sắp chết, người ta nghe thấy ông cứ nói đi nói lại mà không biết phải chăng ông nói một cách kiên cường hay nói một cách thất vọng hay như ai đó tự khẳng định và cố đậu lại trong bản chất sâu kín không thể bị thương tổn của ông: Tôi là cái tôi là, tôi là cái tôi là…

Tôi sẽ là một cuộc sống bất hạnh, nhưng là tôi, Swift có lẽ đã nghĩ như vậy, và cả Tôi là một phần của thế giới, cái phần rất cần thiết và không thể tránh được như tất cả các phần khác, và cả Tôi là điều mà Thượng đế muốn là, tôi là cái mà các quy luật phổ biến đã làm nên tôi, và cả Con người là con người toàn bộ.

Tại đây, chấm hết lịch sử về câu cách ngôn. Theo cách thức lời kết, tôi bằng lòng nhắc lại những lời mà Schopenhauer đã nói với Eduard Grisebach vào lúc đã cận kề cái chết: “Nếu đôi lần tôi tin mình bất hạnh, điều đó phụ thuộc vào một sự nhầm lẫn, một sai lầm. Tôi đã coi mình là kẻ khác, ví như một kẻ thay thế vốn không thể có tên, hoặc kẻ bị cáo trong một vụ án vu khống, hay một gã tình nhân mà cô gái ấy từ chối hoặc là người ốm không thể bước ra khỏi nhà mình, hay là những người khác đã lớn lên từ những hoàn cảnh thương tâm giống y hệt. Tôi không phải là những con người ấy; tóm lại điều đó đã từng là thứ vải may quần áo mà tôi mặc và tôi đã phế bỏ. Tôi thực sự là ai vậy? Tôi là tác giả của Thế giới như ý chí, như sự trình bày, tôi là người đã đưa ra một lời đáp cho câu đố về Con Người, mà nó sẽ chinh phục các nhà tư tưởng của các thế kỷ tương lai. Người ấy là tôi và ai có thể tranh luận điều đó trong những năm tôi còn sống nào?”. Chính nhờ viết Thế giới như ý chí và như sự trình bày, Schopenhauer biết rất rõ ràng việc làm một nhà tư tưởng là rất viển vông như là một người ốm hoặc một kẻ thất tình và rằng ông là thứ khác hẳn, khác hẳn một cách sâu sắc. Thứ khác ấy là ý chí, là cội rễ đen tối của Parollé, là cái mà Swift là.

NHẬN XÉT VỀ BERNARD SHAW

Vào cuối thế kỷ XIII, Raimundo Lulio cố công giải quyết mọi điều bí mật thông qua cỗ máy gồm những chiếc đĩa tròn, to nhỏ khác nhau và đều quay được, lại được chia ra các bộ phận với những từ Latin. Vào đầu thế kỷ XIX, John Stuart Mill sợ rằng đến một ngày nào đó con số của những lần kết hợp âm nhạc sẽ cạn kiệt và trong tương lai sẽ không có chỗ cho những Weber và Mozart nhiều vô kể; vào đầu thế kỷ XIX, bằng câu chuyện ly kỳ rùng rợn về một thư viện trường đại học, Kurt Lasswitz thề rằng ông ta đã kiểm soát mọi biến dạng của hơn hai mươi chữ cái, hoặc là, tất cả những gì phục vụ cho sự biểu cảm trong tất cả các ngôn ngữ. Cỗ máy của Lulio, nỗi sợ của Mill và thư viện hỗn mang của Zasswitz có thể là chất liệu hài hước, nhưng đã khuếch trương thái quá xu hướng chung: việc làm siêu hình học, việc làm nghệ thuật, đó là một vận may của trò chơi vốn quên mất rằng một cuốn sách còn hơn cả một cấu trúc ngôn ngữ, hoặc còn hơn cả một loạt cấu trúc ngôn ngữ, nó là một cuộc đối thoại giữa độc giả và ngữ điệu tạo ra giọng nói và những hình ảnh thoảng qua hay lâu bền đọng lại trong ký ức của độc giả. Cuộc đối thoại này là vô tận; những từ như amica sohentina lunae bây giờ có nghĩa là vầng trăng thân thương, lặng lẽ và sáng tỏ, nhưng trong tác phẩm Eneida chúng lại có nghĩa là đêm không trăng, là bóng tối đã cho phép người Hy Lạp lẻn vào thành Troya… Văn học không cạn kiệt nhờ lý do đầy đủ và giản dị cho rằng chỉ một cuốn sách chưa phải sách. Sách không phải là một thực thể khép kín, không giao lưu; nó là một khối quan hệ, là một cái trục của vô vàn các mối quan hệ. Một nền văn học khác với nền văn học khác, sau hay trước nó, không phải ở văn bản mà ở cách thức nó được đọc: giả như tôi được lệnh đọc bất kỳ trang viết nào ngay hôm nay - ví dụ trang sách này chẳng hạn - như là người ta đọc nó vào năm 2000, thì tôi sẽ biết ngay văn học năm 2000 sẽ như thế nào. Quan niệm văn học như một trò chơi hình thức, trong trường hợp tốt nhất, nó sẽ dẫn đến công việc tốt đẹp của chấm câu và của khổ thơ, dẫn đến một thứ mỹ nghệ trang trí (Johnson, Renan, Flaubert) và trong trường hợp tồi nhất nó sẽ dẫn đến những khó chịu của một tác phẩm được làm từ những bất ngờ được cái hư ảo và cái ngẫu nhiên nói ra (Gracián, Herrera và Reissig).

Nếu văn học chỉ là một thứ đại số học bằng ngôn ngữ thì bất cứ ai cũng có thể sản xuất ra một cuốn sách nhờ nỗ lực nghiên cứu các biến thể. Công thức ngắn gọn chỉ bằng hai từ; Tất cả đều trôi (Todo fluye) đã mở ra triết học của Heraclito. Raimundo Lulio nói với chúng ta rằng nếu từ thứ nhất đã biết thì chỉ cần nghiên cứu những nội động từ là đủ để phát hiện ra từ thứ hai và thu được triết học ấy và rất nhiều triết học khác nhờ vào phương pháp ngẫu nhiên. Sẽ có thể trả lời như sau: công thức thu được nhờ sự loại suy sẽ thiếu giá trị và ý nghĩa; để có được một phẩm chất chúng ta cần phải cảm nhận từ trong hoạt động của một kinh nghiệm của Heraclito, cho dù “Heraclito” cũng chỉ là chủ thể có thể tổng kết được kinh nghiệm ấy. Tôi đã nói rằng một cuốn sách là một cuộc đối thoại, một hình thức quan hệ; trong cuộc đối thoại ấy người đối thoại không phải là người kết luận hay là người đứng giữa của điều nói ra: có thể không nói mà vẫn lộ ra là kẻ thông minh có thể tung ra những nhận xét thông minh mà vẫn lộ ra là kẻ ngu đần. Với văn học cũng xảy ra chính điều này; d’Atagnan thực hiện được vô vàn chiến tích và don Quijote là kẻ bị đánh đập và nhạo báng, nhưng giá trị của don Quijote được cảm thấy lớn hơn. Điều trên đây dẫn chúng ta đến một vấn đề mỹ học cho đến nay vẫn chưa được nêu ra: liệu một nhà văn có thể sáng tạo ra các nhân vật tuyệt hảo hơn bản thân anh ta không? Tôi xin trả lời là không và sự phủ nhận đó sẽ bao gồm cả trí tuệ và đạo đức. Tôi nghĩ rằng từ chúng ta sẽ không ra đời những đứa con thông minh hơn hoặc cao thượng hơn những thời khắc tốt đẹp nhất của chúng ta. Tại đây tôi xây dựng lòng tin của mình về ưu thế của Bernard Shaw. Những vấn đề phường hội và thành phố của các tác phẩm đầu tiên sẽ mất hứng được đã mất hứng rồi; những tiếng cười của Pleasant Plays (các vở kịch vui) cuốn theo cái may rủi của con người mà vào một ngày nào đó chúng sẽ dễ chịu như những tiếng cười của Shakespeare (hài hước là một thể loại truyền miệng, một may mắn bất ngờ trong cuộc nói chuyện, chứ không phải là thể loại văn viết); nhưng tư tưởng mà các lời giới thiệu tuyên bố và những lời ngợi ca được tung ra sẽ tìm thấy trong Schopenhauer và trong Samuel Butler; nhưng Lavinia, Blauneo Posnet, Keegan, Chotover, Richard Dudgeon và nhất là Julio César, tất cả những nhân vật này đã vươn lên trên bất cứ nhân vật nào được nghệ thuật thời đại chúng ta tưởng tượng ra. Việc nghĩ đến Monsieur Teste cùng với bọn họ hay cùng với Zarathustra của Nietzsche là việc nhận ra cái mẫu gốc của Shaw một cách thảng thốt. Năm 1911, bằng cách lắp lại quan niệm chung của thời đại, Albert Soergel có thể viết rằng: “Bernard Shaw là một kẻ tiêu diệt khái niệm anh hùng, một kẻ giết hại các anh hùng” (Dichtung und Dichter Zeit, 214); ông ta không hiểu rằng cái anh hùng bắt nguồn từ cái lãng mạn và nó tươi da thắm thịt ở đại úy Bluntschli trong tác phẩm Arms and the Man (Vũ khí và con người), chứ không ở nhân vật Sergio Saranoff…

Một bức thư đáng khâm phục của Bernard Shaw đã khép lại bản tiểu sử về ông do Frank Harris viết: từ bức thư đó tôi xin chép lại những từ sau đây: “Tôi hiểu hết mọi thứ và mọi người nhưng tôi không là gì, cũng chẳng là ai cả”. Từ cái hư vô ấy (rất đáng được so sánh với cái hư vô của Thượng đế trước khi sáng tạo ra thế giới) Bernard Shaw đã sinh ra vô số nhân vật, hay dramatis personae (nhân vật kịch): nhân vật phù du hơn cả sẽ là Bernard Shaw mà ông đã giới thiệu trước đám đông, mà ông đã chứng tỏ biết bao sự sắc sảo dễ thấy trong các cột báo.

Những đề tài căn bản của Sô là triết học và đạo đức: ở đất nước Ac-hen-ti-na này, đề tài đó không có giá là điều tự nhiên và không thể tránh được. Người nhận thấy rằng thế giới chẳng qua chỉ là một biểu hiện của cái ngẫu nhiên, chỉ là sự thi thố đúng lúc của các nguyên tử của Đê-mô- crit. Triết học không hấp dẫn họ. Đạo đức học cũng không: đối với họ, xã hội được rút lại thành một mâu thuẫn của các cá nhân, hay của các giai cấp, hay của các quốc gia, trong đó tất thảy đều là hợp lý trừ việc mình bị nhạo báng hay bị đánh bại.

Cá tính của con người và những biến thể của nó đều là đề tài căn bản của tiểu thuyết thời đại chúng ta: chất trữ tình là biểu hiện thú vị của những nỗi niềm hạnh phúc và bất hạnh của tình yêu, triết học của Hây-đơ-gơ Giat-pơ đã khiến cho mỗi chúng ta trở thành một người đối thoại hào hứng trong một cuộc đối thoại thầm kín và tiếp nối với cái hư vô hay với thần minh; những học thuyết này vốn có thể được thán phục, đã lên men cho ảo tưởng về cái tôi vốn được tác phẩm Vedanta thử nghiệm như một sai lầm lớn. Những học thuyết ấy thường chơi trò thất vọng và trò đau khổ nhưng tự đáy lòng chúng lại ngợi ca cái hư danh; trong ý nghĩ này chúng đều là vô đạo đức. Ngược lại, tác phẩm của Sô đâ để lại một dư vị giải phóng. Dư vị của học thuyết của Pooc-ti-cô và dư vị của các sử thi.

Buenos Aires 1951.

TRUYỆN TRINH THÁM

Van Wyck Brooks có viết một cuốn sách mang tên Flowering of New England. Cuốn sách này viết về một hiện tượng mà có lẽ chỉ có chiêm tinh mới giải thích nổi: sự nở rộ các thiên tài trên một mảnh đất nhỏ của Hoa Kỳ trong suốt nửa đầu thế kỷ XIX. Tôi đặc biệt yêu thích mảnh đất Anh Mới nhưng lại mang phong cách Old England hết sức đậm nét ấy. Thật dễ dàng lập một danh sách dài vô tận. Chúng ta có thể kể Emily Dickinson, Herman Melville, Thoreau, Emerson, William James, Henry James và, dĩ nhiên, là Edgar Poe, sinh năm 1809 tại Boston nếu tôi nhớ không nhầm. Ai cũng biết rằng ngày tháng của tôi không chắc chắn lắm. Nói đến chuyện trinh thám cũng có nghĩa là nói đến Edgar Poe, người đã phát minh ra thể loại đó. Nhưng trước khi nói đến một thể loại, cần phải bàn về một vấn đề khác: có tồn tại các thể loại văn học không?

Ta biết rằng Croce, trong cuốn Bréviaire desthétique - cuốn Bréviaire desthétique xuất sắc của ông - có nói: “Khẳng định rằng một cuốn sách thuộc loại tiểu thuyết, phúng dụ hay nghiên cứu mỹ học, rút cục lại, ở mức độ nhiều hay ít, là nói rằng bìa của nó màu vàng, rằng nó nằm ở ngăn thứ ba bên trái”. Nói cách khác, ông phủ nhận thể loại để đề cao cá tính. Dĩ nhiên, cần phải nói thêm, rằng những cá tính hoài công vật lộn để trở thành hiện thực ấy, khi nhận diện chúng, người ta đưa chúng vào thể loại này hay thể loại khác. Khi nói thế, tôi đã khái quát hóa, điều có lẽ không có quyền làm.

Suy nghĩ có nghĩa là khái quát hóa vào chúng ta sử dụng những kiểu mẫu đầy hiệu quả của Platon để có thể khẳng định bất cứ điều gì. Thế thì tại sao lại không khẳng định rằng có các thể loại văn học? Tôi xin thêm một nhận xét cá nhân: những thể loại văn học ít phụ thuộc vào chính các văn bản hơn là vào cách thức người ta đọc chúng. Thật vô lý nếu đòi hỏi một cuốn sách phải làm hơn một cuốn sách. Nó bắt đầu tồn tại khi một độc giả giở nó ra. Khi đó diễn ra một hiện tượng mỹ học có thể gợi nhớ đến thời điểm tác phẩm được hình thành.

Ngày nay tồn tại một loại độc giả đặc biệt, những độc giả của truyện trinh thám. Những độc giả này - mà người ta gặp ở mọi nước trên thế giới, với số lượng hàng triệu - chính là độc giả của Edgar Poe. Hãy giả thiết rằng không tồn tại loại độc giả này, hoặc còn thú vị hơn: một người nông dân, một đứa trẻ, một người nghe nói rằng Don Quijote là một cuốn tiểu thuyết trinh thám và anh ta bắt đầu đọc quyển sách đó. Anh ta sẽ mở đầu như thế nào?

Tại một làng nọ ở xứ Manche mà tôi không muốn nhớ tên, cách đấy không lâu, có một nhà quý tộc… Ngay lập tức vị độc giả ấy bắt đầu nghi ngờ, bởi vì độc giả truyện trinh thám là một độc giả hoàn toàn không mê tín và vừa đọc vừa nghi ngờ, một nỗi nghi ngờ đặc biệt.

Chẳng hạn, khi đọc: Tại một làng nọ ở xứ Manche… chắc chắn anh ta sẽ giả thiết rằng sự việc không xảy ra tại xứ Manche. Sau đó: mà tôi không muốn nhớ tên… Tại sao Cervantès lại không muốn nhớ tên cái làng ấy? Chắc chắn đó là nơi trú ẩn của tên tội phạm, của tên giết người. Rồi… cách đây không lâu… Có lẽ những gì sắp xảy ra sẽ không kém phẩn khủng khiếp so với những gì ta có thể hình dung.

Truyện trinh thám đã tạo nên một loại độc giả đặc biệt. Đó là điều người ta thường quên khi đánh giá tác phẩm của Edgar Poe; bởi vì nếu như Edgar Poe đã sáng tạo ra truyện trinh thám thì ông đồng thời cũng sáng tạo ra độc giả của truyện trinh thám. Muốn hiểu được bản chất truyện trinh thám ta phải biết bối cảnh toàn cuộc đời Edgar Poe. Tôi tin rằng ông là một nhà thơ trữ tình kỳ lạ. Tôi cũng tin rằng trong toàn bộ sự nghiệp thơ ca của mình, trong ký ức của chúng ta về ông, ông còn kỳ lạ hơn nhiều so với trong những trang viết kỳ dị cụ thể nào đó. Và trong văn xuôi, ông kỳ lạ hơn cả trong thơ. Chúng ta gặp những gì trong thơ Edgar Poe? Chúng ta thấy sự khẳng định ý kiến của Emerson, người đã gọi Edgar Poe là con người sợ hãi, con người của những điệp khúc. Đó chính là một Tennyson khác, mặc dù ông để lại cho chúng ta những vần thơ thật đẹp. Edgar Poe để lại nhiều cái bóng khác nhau. Chúng ta thừa hưởng biết bao nhiêu kho báu từ con người kỳ lạ ấy!

Có hai người mà thiếu họ văn học hiện đại không thể như nó đang tồn tại. Hai người đó đều là người Mỹ và cùng sống vào thế kỷ trước: Walt Whitman - cha đẻ của cái mà ta gọi là thơ dấn thân, chẳng hạn thơ Neruda, và vô số những tác phẩm khác cả hay lẫn dở; và Edgar Poe, cội nguồn chủ nghĩa tượng trưng của Baudelaire, vị môn đệ đêm đêm tụng niệm thơ ông. Chính từ ông xuất phát hai điều có vẻ rất xa nhau nhưng thực lại hết sức gần gũi. Đó là ý tưởng coi văn học như là một sự kiện tư duy và truyện trinh thám. Điều đầu tiên - ý tưởng coi văn học như là một sự kiện tư duy chứ không phải là một sự kiện cho những nhà văn kiệt xuất (Tôi nghĩ đến Stevenson, Dickens, Chesterton - người kế tục xuất sắc nhất của Poe). Loại văn học này nhiều khi bị coi như văn học hạng hai và phải nói rằng đã vượt qua thời kỳ rực rỡ nhất. Ngày nay nó bị thay thế một phần bởi Truyện khoa học viễn tưởng, thể loại mà trong số những vị cha đẻ của nó chắc chắn cũng phải có tên Edgar Poe.

Xin hãy trở lại với điều chúng ta nêu trên, ý tưởng coi thơ như một sáng tạo của tư duy. Ý tưởng này trái ngược hoàn toàn với quan niệm truyền thống cho rằng làm thơ là một thao tác của tâm hồn, hay của tinh thần. Chúng ta có thể lấy Kinh Thánh như một sự kiện lạ lùng. Một xê-ri những văn bản khác nhau của những tác giả khác nhau viết trong những thời đại khác nhau với những chủ đề khác nhau nhưng đã được gán cho một nhân vật vô hình duy nhất: Đức Chúa Trời. Người ta giả thiết rằng Đức Chúa Trời, một thiên tính tối cao hay một trí tuệ vĩnh cửu đã sử dụng những thư lại khác nhau ở những nước khác nhau để chép vào những thời đại khác nhau những tác phẩm khác nhau của mình. Chúng ta có, chẳng hạn, một cuộc đối thoại siêu hình với Sách của Gióp, về lịch sử trong Sách của các vua, về thần hệ trong Sáng thế kỷ và những lời sấm truyền trong Các sách tiên tri.[168] Tất cả những tác phẩm này khác nhau nhưng chúng ta đọc như thể chúng do một tác giả duy nhất viết ra.

Có lẽ về phương diện panthéiste, không nên quá nghiêm trọng hóa việc chúng ta ngày nay đang là những cá thể khác nhau: chúng ta chẳng qua chỉ là những thành phần khác nhau của thánh thần vĩnh cửu. Nói cách khác, Đức Chúa Trời đã viết mọi quyển sách, cũng như Người đọc mọi quyển sách, bởi vì Người tồn tại, ở mức độ khác nhau, trong mỗi chúng ta.

Nhưng hãy trở lại với Edgar Poe: như chúng ta đều biết, ông đã sống một cuộc đời bất hạnh. Ông chết năm bốn mươi tuổi, chết vì kiệt sức do rượu, đau buồn về bệnh thần kinh. Chúng ta không cần đi sâu vào chi tiết của chứng bệnh thần kinh ấy. Chúng ta chỉ cần biết rằng Edgar Poe vô cùng bất hạnh và bất hạnh đối với ông chính là định mệnh. Cố gắng thoát khỏi nó, ông đã vận dụng rõ ràng là thái qua, trí tuệ siêu việt bẩm sinh của mình. Edgar Poe được coi là một nhà thơ trữ tình vĩ đại, một nhà thơ trữ tình thiên tài, và nhất là khi ông không làm thơ, nhất là khi ông viết văn xuôi, chẳng hạn khi ông viết Những cuộc phiêu lưu của Arthur Gordon Pym. Chúng ta thấy phần đầu kiểu saxon: Arthur, Edgar, phần thứ hai kiểu Scotland: Gordon, Allan, và sau đó là Pym, Poe, tương đương với nhau. Edgar Poe được coi là một tri thức còn Pym tự cho là người có thể bàn luận và đánh giá tất cả. Poe đã viết một bài thơ nổi tiếng mà tất cả chúng ta đều biết, nổi tiếng quá đáng bởi đó không phải là một trong những bài thơ hay nhất của ông: bài Con quạ. Sau đó, trong một cuộc nói chuyện ở Boston, ông đã giải thích quá trình sáng tác bài thơ.

Đầu tiên, ông nhận thấy vai trò quan trọng của điệp khúc, sau đó ông nghĩ đến ngữ âm của tiếng Anh. Ông khẳng định rằng hai âm dễ ngân vang và có hiệu quả nhất của Anh là “o” và “r”. Thế là ngay lập tức ông tìm ra cụm từ neuer more, không bao giờ nữa. Khởi đầu chỉ có vậy. Sau đó xuất hiện một vấn đề: phải làm sao để hợp lý hóa việc nhắc đi nhắc lại hai từ này, bởi vì nói chung nếu để một người làm việc đó thì không được tự nhiên cho lắm. Ông tự nhủ không được quá lý trí, và điều đó dẫn ông tới ý tưởng về một con chim biết nói. Ông đã nghỉ tới vẹt, nhưng loài chim này không có được những phẩm chất mà thơ ca đòi hỏi. Thế là ông chọn một con quạ. Nói một cách trung thực, khi đó ông đang đọc cuốn tiểu thuyết của Charles Dickens, Barnaby Rudge, trong đó có chuyện một con quạ. Thế là ông có một con quạ tên là Never more. Chàng trai khi đó đang ở đâu? Poe suy nghĩ: con quạ màu đen. Màu đen nổi bật nhất trên nền màu gì? Màu trắng. Vậy ta hãy chọn màu trắng của bức tượng, một bức tượng của ai nhỉ? Ta hãy chọn bức tượng của Pallas Athénes. Bức tượng đặt ở đâu? Trong thư viện. Để bài thơ được thống nhất, Edgar Poe giải thích, cần phải chọn một nơi kín đáo.

Vậy là ông đặt bức tượng Minerve trong thư viện. Chàng trai ngôi một mình trong đó, giữa những quyển sách của chàng và thương khóc người yêu đã chết, so lovesikh more. Sau đó con quạ bay vào. Tại sao con quạ lại bay vào? Như ta đều biết, thư viện là một nơi yên tĩnh, vậy cần phải đưa ra một cái gì đó trái ngược: Edgar Poe tưởng tượng ra một trận bão. Đêm giông bão đã ném con quạ vào thư viện.

Chàng trai hỏi tên con quạ, nó kêu lên: Never more. Chàng trai đau khổ vật vã, tiếp tục hỏi nhưng nó trả lời tất cả những câu hỏi đó bằng cách lặp đi lặp lại: never more, never more, never more, không bao giờ nữa. Nhưng chàng vẫn hỏi, hỏi mãi. Cuối cùng, chàng nói với con quạ điều mà ta có thể coi là ẩn dụ đầu tiên của bài thơ: Hãy tống khứ cái mỏ của mày ra khỏi trái tim tao rồi cút ra khỏi cửa. Con quạ, (đã trở thành biểu tượng của ký ức, một ký ức - đáng buồn thay - bất tử), con quạ đáp: never more. Chàng trai hiểu rằng chàng đang bị kết án chung thân, rằng trong suốt quãng đời còn lại, quãng đời kỳ ảo còn lại, chàng sẽ phải nói chuyện với con quạ, con quạ chỉ biết khẳng định một điều duy nhất: không bao giờ nữa. Chàng sẽ suốt đời đặt cho nó những câu hỏi mà chàng đã biết trước câu trả lời. Nói cách khác, Edgar Poe muốn chúng ta tin rằng ông đã viết một bài thơ lý trí. Những chỉ cần nghiên cứu chủ đề của bài thơ kỹ hơn một chút, chúng ta sẽ nhận thấy rằng điều đó là giả. Edgar Poe hoàn toàn có thể thực hiện được ý tưởng sáng tác một cách duy lý của mình nếu chọn một gã dở hơi hay một người say rượu thay cho con quạ. Khi đó chúng ta sẽ có một bài thơ khác hẳn và khó giải thích hơn.

Tôi tin rằng Edgar Poe rất tự hào về trí tuệ của mình. Ông đã chọn và tự hóa thân vào một nhân vật xa lạ, một nhân vật đã trở thành bạn đồng hành của chúng ta mặc dù không cố ý: đó là một gentilhomme, Auguste Dupin, nhà thám tử đầu tiên trong văn học thế giới. Đó là người Pháp, một người quý phái hết sức nghèo khổ, sống cùng với một người bạn ở một khu phố hẻo lánh của Paris.

Ở đây, chúng ta lại có một truyền thống của truyện trinh thám: bí ẩn phải được khám phá bằng trí tuệ, bằng những cách thức của tư duy. Người đàn ông cực kỳ thông minh có khả năng khám phá bí ẩn đó đầu tiên có tên là Dupin, sau đó tên là Sherlock Holmes, rồi Cha Brown, và cho đến bây giờ thì còn nhiều cái tên khác nữa, những cái tên cực kỳ nổi tiếng. Nhân vật đầu tiên, một hình mẫu, một chuẩn mực - chúng có thể nói như vậy - chính là Charles Auguste Dupin, nhà thám tử sống cùng với một người bạn, và câu chuyện sẽ được người bạn này tường thuật lại. Đó cũng là một phần của truyền thống do Edgar Poe tạo ra và đã được nhà văn Ireland Conan Doyle kế tục rất lâu sau khi ông chết. Conan Doyle đã tiếp nhận và xây dựng nên một tình bạn giữa hai nhân vật có cá tính rất khác nhau, được gắn kết lại bởi một thứ tương tự như tình cảm giữa Don Quichotte và Sancho Panca, nhưng hai nhân vật này không bao giờ đạt tới một tình bạn lý tưởng. Chúng ta gặp lại mô tip này trong Kim qua tình bạn của chàng trai và vị tu sĩ Hindou, và trong Don Segundo qua tình bạn của người chăm súc vật và người đàn ông trẻ tuổi. Đó là một mô tip rất hay gặp trong văn học Argentina, mô tip mà ta thấy trong rất nhiều tác phẩm của Gutierrez.

Conan Doyle xây dựng nên một nhân vật hơi khờ khạo, có trí tuệ hơi kém hơn trí tuệ của người đọc và tên là Bác sĩ Watson. Nhân vật thứ hai tính tình khôi hài những cũng rất khả kính: Sherlock Holmes. Conan Doyle bố trí để sao cho những kỳ tích về trí tuệ của Sherlock Holmes đều có thể được chứng kiến và thuật lại nhờ người bạn, bác sĩ Watson, người không ngừng ngạc nhiên và bị dẫn dắt bởi những tình tiết bên ngoài, người luôn luôn bị Sherlock Holmes thống trị bởi vì muốn được Sherlock Holmes thống trị.

Tất cả những chi tiết này đều đã hiện diện trong truyện trinh thám đầu tiên của Edgar Poe mặc dù Edgar Poe không biết rằng mình đã sáng tạo ra một thể loại văn học mới. Truyện trinh thám đầu tiên ấy có tên là: Vụ ám sát hai mẹ con tại phố Morgue. Edgar Poe không muốn rằng truyện trinh thám lại là một thể loại hiện thực, nhưng đó là thể loại kỳ ảo có nguồn gốc từ trí tuệ chứ không phải chỉ từ tưởng tượng. Truyện trinh thám có nguồn gốc từ cả hai thứ đó, dĩ nhiên, nhưng trước hết phải là từ trí tuệ.

Edgar Poe có thể chọn nơi xảy ra tội ác và địa bàn hoạt động của nhà thám tử ở New York, nhưng khi đó người đọc có thể tự hỏi liệu mọi chuyện có thể diễn ra như thế thật không, liệu cảnh sát Hoa Kỳ có hành động như thế hay không. Chắc chắc sẽ dễ dàng hơn cho Edgar Poe và cho trí tưởng tượng của ông nếu chọn khung cảnh Paris, tại một khu phố ít người qua lại gần Saint-Germain-des- Prés. Đó là lý do vì sao thám tử đầu tiên của truyện trinh thám lại là người ngoại quốc - nhà thám tử đầu tiên của văn học là người Pháp. Tại sao lại là người Pháp? Bởi vì tác giả là người Mỹ, và ông cần có một nhân vật bên ngoài nước Mỹ. Để làm cho các nhân vật của mình thêm bí hiểm, ông để cho họ sống theo một cách khác hẳn cách sống của những người bình thường. Vào lúc rạng đông họ khép chặt các cửa sổ con, thắp nến, và khi đêm đến cùng nhau đi dạo trên những đường phố vắng ngắt của Paris, với ấn tượng đồng thời về cả đám đông và sự cô độc, để tìm kiếm những hưng phấn về tinh thần, mà, như Edgar Poe đã nói, chỉ có những những thành phố lớn đang mơ màng ngủ mới có thể tạo ra.

Tôi hình dung cảnh hai người bạn đang sục sạo khắp đường phố Paris vắng vẻ, trong đêm, đang bàn luận - về điều gì? Về triết học, về những chủ đề của trí tuệ. Thế rồi tội ác xảy ra, tội ác đầu tiên của văn học trinh thám: vụ ám sát hai người phụ nữ. Tôi dịch từ the murder là tội ác, tội ác tại phố Morgue, “tội ác” mạnh hơn là “vụ ám sát”. Cốt truyện như sau: hai người đàn bà bị ám sát trong một căn phòng có vẻ không thể ai vào được, ở đây Edgar Poe đã sáng tạo ra đề tài về sự bí ẩn của căn phòng khóa chặt. Một trong hai người phụ nữ bị bóp cổ, người kia bị cắt cổ bằng dao cạo. Có rất nhiều tiền, bốn mươi ngàn francs vung vãi trên sàn, mọi thứ đều vung vãi trên sàn, mọi thứ đều khiến người ta nghĩ tới bệnh điên. Nghĩa là chúng ta có một sự mở đầu dữ dội, thậm chí khủng khiếp, sau đó, ở cuối truyện, tất cả được giải quyết ổn thỏa.

Nhưng sự giải quyết đối với chúng ta không phải chỉ có một, bởi vì chúng ta đã biết chủ đề trước khi đọc truyện của Edgar Poe. Điều này, dĩ nhiên, tước đi rất nhiều sức mạnh của nó. Đó là điều xảy ra với Trường hợp kỳ lạ của Bác sĩ Jekyll và Ông Hyde: chúng ta biết rằng hai nhân vật là một và chỉ một người, nhưng bấy giờ chỉ có những độc giả của Stevenson, một học trò khác của Edgar Poe, mới biết điều đó. Trong truyện của Edgar Poe, ai có thể ngờ rằng kẻ sát nhân lại là một con khỉ hay đười ươi?

Bí ẩn được khám phá nhờ một thủ thuật: sử dụng những điều do số người vào căn phòng trước đó chứng kiến và kể lại. Tất cả các nhân chứng đều nghe thấy một giọng khàn khàn, giọng Pháp, theo như khẳng định của một người trong số họ. Người này thậm chí còn biết được vài từ. Những người khác thì nói rằng đó là một giọng rất lạ, không có âm tiết. Nhân chứng người Tây Ban Nha cho rằng đó là giọng Đức, nhân chứng người Đức cho rằng đó là giọng Hà Lan, người Hà Lan lại cho là giọng Italia… Cuối cùng đó là giọng một con khỉ. Rồi người ta khám phá ra hung thủ. Người ta khám phá ra hung thủ, nhưng chúng ta thì biết trước lời giải.

Đó là điều có thể dẫn chúng ta tới việc phê phán Edgar Poe; cho rằng cốt truyện của ông quá mỏng, đến mức nó gần như trong suốt. Điều đó đúng với chúng ta nhưng không đúng với những độc giả đầu tiên của văn học trinh thám, những người chưa có được những kinh nghiệm của chúng ta về thể loại này, những người chưa được Edgar Poe đào tạo như chúng ta đã được ông đào tạo. Chúng ta, khi chúng ta đọc truyện trinh thám, chúng ta là những sản phẩm sáng tạo của Edgar Poe. Họ, những độc giả đầu tiên của truyện này, đã đọc nó và vô cùng thích thú, trước khi tất cả những truyện trinh thám khác dần dần theo nhau xuất hiện.

Edgar Poe để lại cho chúng ta năm hình mẫu của thể loại trinh thám, một trong số đó có tên là: Con quỷ đồi bại: đó là truyện yếu hơn cả, nhưng sau đó đã được Israel Zangwill mô phỏng lại trong The Big Bow Murder, và truyện này cũng vay mượn ý tưởng về một tội ác được thực hiện trong căn phòng đóng kín. Nhân vật trong đó, tên hung thủ, về sau chúng ta gặp lại trong Bí mật căn phòng màu vàng của Gaston Leroux: hóa ra chính nhà thám tử lại là kẻ giết người. Hai hình mẫu tiếp theo là hai kiệt tác: Lá thư bị mất cắp và Con cánh cam vàng. Trong Lá thư bị mất cắp, cốt truyện hết sức đơn giản. Lá thư bị một vị bộ trưởng đánh cắp, và cảnh sát biết rằng ông đang giữ nó. Người ta hai lần bất ngờ tấn công ông ta trên đường phố, sau đó khám nhà. Để không bỏ sót bất cứ thứ gì, họ lục soát tỉ mỉ từng phòng một. Cảnh sát được trang bị cả kính lúp và kính hiển vi. Người ta giở từng quyển sách trong thư viện, xem xét từng cặp giấy, nghiên cứu từng vết bụi trên đồ đạc. Sau đó Dupin xuất hiện. Ông ta nói rằng cảnh sát đã nhầm đường, rằng họ đã suy luận hệt như một đứa trẻ cứ tưởng rằng nếu người ta giấu một đồ vật thì phải giấu trong một chỗ kín. Nhưng thực tế thì không phải thế. Dupin đến thăm nhà chính trị là bạn ông và trông thấy, trước mắt mọi người, chiếc phong bì đã xé. Ông hiểu rằng đó chính là lá thư người ta đang tìm kiếm. Ý tưởng đơn giản là giấu một vật ở nơi ai cũng có thể trông thấy, đó chính là nơi bất ngờ nhất. Ngoài ra, Edgar Poe, để cho chúng ta cảm thấy rõ quan niệm của ông về truyện trinh thám như là một thể loại văn học duy lý, luôn mở đầu bằng những đoạn đàm luận về sự phân tích, về cờ vua, về tính ưu việt của bài Whist hoặc về những con đầm.

Trong năm hình mẫu đó có Bí mật của Marie Roget, truyện lạ nhất trong các truyện của ông nhưng nếu đọc lại ít thú vị nhất. Truyện kể về một tội ác có thật, xảy ra ở New York: Maru Roger, một cô gái trẻ, bị ám sát. Hình như cô ta làm nghề bán hoa, Edgar Poe đọc được mẩu tin này trên báo. Ông giả định rằng tội ác xảy ra ở Paris, gọi cô gái là Marie Roger và suy đoán cách thức hung thủ gây án. Trên thực tế, nhiều năm sau người ta mới tìm ra tên sát nhân, và tất cả đúng như Poe mô tả.

Như vậy, chúng ta đã có truyện trinh thám với tư cách là một thể loại duy lý. Tội ác được khám phá nhờ các suy luận theo lô gích trừu tượng chứ không phải nhờ những lời tố giác hoặc sự vụng về của hung thủ. Edgar Poe biết rõ rằng những gì ông làm không phải là hiện thực, chính vì thế mà ông chọn Paris làm bối cảnh. Chính vì thế mà nhà thám tử suy luận theo lô gích ấy là một người quý phái, chứ không phải là một cảnh sát. Và chính vì thế mà ông đặt cảnh sát vào những tình huống khiến họ trở nên lố bịch. Nói cách khác, Poe đã sáng tạo ra nhân vật anh tài trí tuệ.

Điều gì xảy ra sau khi Edgar Poe chết? Ông mất, nếu tôi nhớ không nhầm, vào năm 1849. Walt Whitman, người đồng thời vĩ đại của Poe, viết trong một bài báo về người đã khuất rằng Poe là một nhạc công chỉ biết chơi những nốt chính của đàn piano, rằng ông không đại diện cho nền dân chủ Mỹ - điều mà chưa có ai, chưa bao giờ, đề nghị Poe làm. Walt Whitman đã bất công với ông, cũng như Emerson vậy.

Một số nhà phê bình văn học ngày nay không đánh giá hết tầm vóc Edgar Poe. Nhưng tôi tin rằng tác phẩm của ông, nhìn toàn thể, là tác phẩm của một thiên tài, cho dù truyện của ông, Những cuộc phiêu lưu của Arthur Gordon Pym xét riêng, có những khiếm khuyết đi chăng nữa. Những truyện này, gộp lại, đã xây dựng nên một nhân vật bên trên tất cả những nhân vật mà Poe đã xây dựng, bên trên Charles Aguste Dupin, bên trên những tội ác, bên trên cả những bí mật mà ngày nay chẳng còn làm chúng ta sợ hãi.

Ở Anh, nơi thể loại trinh thám được nhìn nhận dưới góc độ tâm lý, chúng ta gặp những truyện trinh thám hay nhất: những tác phẩm của Wilkie Collins, Người đàn bà áo trắng và Đá mặt trăng. Và chúng ta có Chesterton, người kế tục vĩ đại nhất của Poe. Chesterton nói rằng chưa có ai viết truyện trinh thám hay hơn Edgar Poe, nhưng tôi có cảm giác rằng, chính ông, Chesterton, đã vượt Poe. Poe đã viết những truyện thuần túy kỳ ảo, Mặt nạ tử thần đỏ hay Thùng rượu Amontillado chẳng hạn, sau đó ông viết những truyện dựa trên lô gích, như năm truyện trinh thám mà ta vừa phân tích bên trên. Chesterton thì khác, ông viết những truyện kỳ ảo với kết thúc giống như những truyện trinh thám. Tôi lấy một ví dụ: Người vô hình, xuất bản năm 1905 hay 1908 gì đó.

Câu chuyện tóm tắt như sau: Người đàn ông chuyên chế tạo rô bốt - người làm bếp, người gác cổng, người bồi bàn, người dọn phòng, những công nhân cơ khí… - sống trong một căn hộ của khu nhà trên ngọn đồi phủ tuyết, tại London. Ông ta bị đe dọa ám sát. Đó là một người đàn ông bé nhỏ, điều rất quan trọng với toàn bộ câu chuyện sau đó. Ông ta sống độc thân với những người máy phục vụ của mình, những thứ tự nó đã có gì đó hết sức đáng sợ. Một người sống cô độc, giữa những máy móc mô phỏng con người một cách vụng về. Ông ta nhận được lá thư, trong đó nói rằng ông ta sẽ chết vào buổi chiều. Ông gọi các bạn bè và họ vội đi báo cảnh sát. Nhưng trước khi để ông ta lại một mình với lũ người máy, họ dặn người gác cổng phải quan sát xem có ai vào nhà không. Họ cũng giao cho một policeman một người bán hạt dẻ chăm sóc ông ta. Cả ba cùng hứa sẽ chú ý theo dõi. Khi bạn bè trở lại, họ trông thầy những dấu chân trên tuyết. Những bước chân hướng vào nhà có vẻ nhẹ nhàng, những vết đi ra sâu hơn, như thể người ta vác theo một vật nặng. Họ xông vào nhà và thấỵ nhà chế tạo máy đã biến mất. Rỗi họ phát hiện ra lớp tro trong ống khói. Chính ở đây xuất hiện chi tiết hay nhất của truyện, sự nghi hoặc rằng ông ta đã bị chính những người máy của mình giết chết. Đó là điều gây ấn tượng mạnh đối với chúng ta. Điều đó gây ấn tượng mạnh hơn cả việc khám phá sự thật. Hung thủ đã vào nhà, cả người gác cổng, policeman và người bán hạt dẻ đều trông thấy hắn, nhưng họ đã không nhận ra bởi chính vì đó chính là người đưa thư chiều nào cũng đến rất đúng giờ, chuyện trò với hắn, nghe những lời thú tội và tha thứ. Trong truyện của Chesterton không hề có sự bắt bớ hay bạo lực.

Thể loại văn học trinh thám ngày nay đã bị suy đồi ở Mỹ. Nó trở thành một thể loại hiện thực, đầy rẫy những bạo lực và tình dục. Nguồn gốc trí tuệ của nó đã bị lãng quên, đã hoàn toàn biến mất. Thế nhưng nó vẫn được bảo tồn ở Anh, nơi người ta tiếp tục viết những tác phẩm điềm tĩnh, mô tả những câu chuyện xảy ra trong những làng nhỏ nước Anh. Tất cả tắm trong một bầu không khí của trí tuệ, bình yên, không có những cảnh bạo lực đầm đìa máu me.

Bản thân tôi cùng đã thử viết truyện trinh thám, nhưng không dám tự hào về kết quả. Tôi đã đặt nó vào thế giới các biểu tượng mà có lẽ không thích hợp với nó lắm. Tôi đã viết truyện Cái chết và chiếc địa bàn. Một vài truyện khác cùng với Bioy Casares, người viết truyện ngắn hay hơn tôi nhiều. Chúng tôi đã cùng nhau viết Sáu vấn đề đối với don Isidro Parodi, một tù nhân ngồi trong tù giải quyết vần đề của cảnh sát.

Chúng ta có thể nói gì để bênh vực truyện trinh thám? Có một điều chắc chắn và hết sức hiển nhiên: nền văn hóa của chúng ta đang hướng về sự hỗn loạn. Người ta lao vào thơ tự do một phần bởi vì làm thơ tự do dễ hơn, dễ hơn rất nhiều so với làm thơ có vần và niêm luật chặt chẽ. Người ta có xu hướng tước bỏ nhân vật, cốt truyện, tất cả trở nên mông lung hơn. Trong thời đại cực kỳ hỗn loạn như thời đại của chúng ta, có một thứ vẫn còn giữ, giữ một cách khiêm tốn, những giá trị truyền thống: đó là truyện trinh thám. Thật vậy, ta không thể hình dung ra một truyện trinh thám không có phẩn mở đầu, thắt nút và cởi nút. Vâng, những tác phẩm này đúng là được viết bởi những nhà văn hạng hai, tất nhiên là trừ những truyện trinh thám của các đại văn hào như Dickens, Stevenson, và nhất là Wlikie Collins. Tôi nói thê để bảo vệ văn học trinh thám, dù nó chẳng cần ai bảo vệ. Ngày nay được đọc đôi chút khinh thị, truyện trinh thám đang tham gia gìn giữ cái trật tự trong một.

XÂY THÀNH VÀ ĐỐT SÁCH

Mấy năm qua, tôi đọc sách thấy nói rằng người tổ chức việc xây trường thành dài gần như vô tận của Trung Hoa là vị hoàng đế đầu tiên ấy, Thủy Hoàng Đế, đồng thời cũng phán truyền đốt tất cả sách có trước ông. Rằng hai hoạt động rộng lớn ấy - một bức thành dài khoảng năm trăm đến sáu trăm dặm được xây bằng đá đối mặt với bọn rợ, việc quyết liệt xóa bỏ lịch sử, tức xóa bỏ quá khứ - được khởi sự từ một người và dưới hình thức nào đó chúng là những cống hiến của ông. Điều đó khiến tôi hào hứng một cách không thể giải thích được, đồng thời cũng khiến tôi vô cùng lo lắng. Việc tìm hiểu những nguyên do của sự xúc động ấy là mục đích của bài viết này.

Cứ xét lịch sử xưa nay thì thấy không có gì bí hiểm trong hai cách tính toán. Là người đồng thời với các cuộc chiến tranh của Anibal[169], Thủy Hoàng Đế, vua của nhà Tần, đã thâu tóm 6 vương quốc vào quyền lực của mình và xóa bỏ chế độ phong kiến phân quyền; dựng thành, vì là để bảo vệ; đốt sách vì sách là thứ mà các lực lượng đối lập viện dẫn để ngợi ca tiên đế. Đốt sách và xây thành là công việc của các ông hoàng; điều độc đáo ở Thủy Hoàng Đế là cái thang bậc ông đã dựng lên. Một số nhà Trung Quốc học đã để cho người ta hiểu như vậy; nhưng tôi cảm thấy rằng những sự kiện mà tôi đề cập tới là cái gì đó còn hơn cả một sự khoác lác hay một sự khoa trương của những sự bày đặt buồn tẻ. Rào kín một cái vườn hay một công viên là chuyện thường tình; rào kín một vương triều thì không bình thường rồi. Càng không bình thường nữa việc cố ý làm cho một tộc người lâu đời nhất trong số các tộc người chối bỏ quá khứ kỳ bí hay chân thực của mình. Người Trung Hoa đã có ba ngàn năm lịch sử rồi (trong đó có Hoàng Đế[170], Trang Tử, Khổng Tử, Lão Tử) lúc đó Thủy Hoàng Đế mới phán rằng với ông lịch sử bắt đầu.

Thủy Hoàng Đế đã lưu đày mẫu thân ông vì tội đĩ thõa; trong sự phán quyết này, những người thủ cựu chỉ thấy đó là sự bất nhân bất hiếu; có lẽ Thủy Hoàng Đế muốn đốt tất cả sách vở của thánh hiền vì những sách vở này lên án ông; có lẽ Thủy Hoàng Đế muốn xóa bỏ đi tất cả quá khứ để xóa đi chỉ một ký ức: ký ức về gia đình mẫu thân ông mà thôi (cũng bằng cách này, một ông vua ở Do Thái đã ra lệnh giết tất cả trẻ con để chỉ giết một mà thôi). Giả thiết này đáng quan tâm nhưng nó chẳng nói gì với chúng ta về Vạn Lý Trường thành về mặt thứ hai của huyền thoại. Theo các nhà viết sử, Thủy Hoàng Đế cấm chỉ quần thần nói đến cái chết và ông tìm thuốc trường sinh, tự giam mình trong hoàng cung lộng lẫy mà số phòng ốc của nó nhiều như số ngày trong năm. Những tư liệu này ám chỉ rằng Vạn Lý Trường thành trong không gian và việc đốt sách trong thời gian là rào chắn có nhiệm vụ ngăn chặn cái chết. Mọi sự đều muốn tồn tại trong chính bản thân mình, Baruch Spinoza[171] đã viết như vậy; có lẽ Thủy Hoàng Đế và các đại thần của ông tin rằng sự bất tử là cốt lõi và rằng sự sụp đổ là cái không thể bước vào cái thế giới đã được rào chắn cẩn thận. Có lẽ Thủy Hoàng Đế muốn sáng tạo lại ngày khởi nguyên nên ông tự tuyên xưng là Thứ Nhất và để thực sự là người Thứ Nhất ông tuyên xưng là Thủy Hoàng Đế và bằng mọi cách ông phải là hoàng đế - cái vị hoàng đế huyền thoại từng sáng tạo ra chữ viết và la bàn. Theo sách điển lễ, vị hoàng đế này đã đặt tên cho mọi vật; cũng như vậy, trong những chỉ dụ còn lại, Thủy Hoàng Đế đã phán rằng tất cả mọi vật dưới triều đại ông chỉ có tên khi đã được ông chuẩn tấu. Do mơ ước dựng lên một triều đại bất tử ông đã ra lệnh cho con cháu kế vị chỉ được xưng là Hoàng đế thứ hai, Hoàng đế thứ ba, Hoàng đế thứ tư, cứ thế cho đến vô cùng.

Tôi đã nói vế ỷ tưởng huyền ảo đồng nó cũng bao gồm cả giả thiết cho rằng dựng thành đốt sách, không phải là những hành động cùng một lúc. Điều này (theo thứ tự chúng ta lựa chọn) cho chúng ta hình ảnh về một vị hoàng đế bắt đầu bằng sự phá hủy rồi sau đó tìm mọi cách bảo tồn mình, hoặc hình ảnh về một vị hoàng đế tự biết rằng mình đã phá hủy cái vốn được bảo tón trước đó. Cả hai giả thiết đều bi kịch nhưng như tôi biết chúng đều thiếu cơ sở lịch sử. Herbert Allen Giles kể rằng những ai cất giấu sách thảy đều bị đánh dấu ở trên mặt bằng một vết sẹo do đầu thanh sắt nung đỏ lửa dí vào và bị phạt đi xây Vạn Lý Trường thành cho đến khi chết. Câu chuyện này ủng hộ hay tạo thuận lợi cho một sự giải thích khác. Có thể Vạn Lý Trường thành là một ẩn dụ và Thủy Hoàng Đế nghĩ rằng: Loài người yêu quá khứ còn ta không thể nào chống lại được thứ tình yêu ấy, kể cả đám đao phủ của ta cũng không thể; nhưng một lần nào đó sẽ có một người cảm thấy như ta đã cảm thấy và người ấy sẽ phá hủy Vạn Lý Trường thành của ta cũng như ta đốt sách, kẻ ấy sẽ xóa luôn ký ức về ta; thế là kẻ ấy sẽ là hình bóng của ta, sẽ là tâm gương của ta nhưng sẽ không biết được. Có thể Thủy Hoàng Đế xây Vạn Lý Trường thành để bảo vệ vương quyền vì biết rằng cái vương quyền ấy sẽ bị phá hủy; ông đốt sách vì hiểu rằng sách được nhân dân sùng kính hay sách dạy bảo cái mà vũ trụ hoàn hỏa lương tri mỗi con người dạy bảo. Có lẽ đốt sách và xây thành là những việc làm đã tự triệt tiêu lẫn nhau một cách bí mật.

Lúc này hay lúc khác, Vạn Lý Trường thành đã chiếu lên những vùng đất mắt tôi chưa hề nhìn thấy cả một hệ thống những bóng hình của nó; nó là bóng dáng của César từng phán truyền rằng dân tộc được tôn vinh nhất trong các dân tộc phải tự thiêu hủy quá khứ của mình đi; có lẽ tư tưởng tư thân đến với chúng ta là nằm ở ngoài những giả thiết được phép. (Giá trị của nó nằm trong sự đối lập giữa xây và phá với quy mô lớn). Nếu từ những trường hợp trên mà trừu tượng hóa thì chúng ta sẽ có thể rút ra kết luận sau đây: tất cả mọi hình thức đều có giá trị ở trong chính bản thân chúng chứ không ở trong nội dung có tính giả thiết. Điều này đúng với luận điểm của Benedetto Croce[172]; năm 1877, Pater cũng khẳng định rằng mọi nghệ thuật đều ao ước có được thân phận của âm nhạc vốn là thứ nghệ thuật chỉ là hình thức mà thôi. Âm nhạc, các trạng thái khác nhau của hạnh phúc, huyền thoại, những gương mặt được thời gian tạo nên, những buổi hoàng hôn, một số địa điểm, tất cả những thứ đó đều nói lên điều gì đó hay chúng đang định nói điều đó mà chúng ta không thể để mất được; tính bức bách của một điều khải thị, vốn không tự bộc lộ ra, có lẽ là hoạt động thẩm mỹ.

KHỐI CẦU CỦA PASCAL

Lịch sử thế giới có lẽ là lịch sử của một số tỉ dụ. Tìm hiểu một chương của lịch sử ấy là mục đích của bài tiểu luận này.

Trước kỷ nguyên Cơ-đốc sáu thế kỷ, người hát rong Jenofanes de Colofón ngán đến tận cổ những vần thơ của Homere mà ông ngâm từ thành phố này sang thành phố khác, đã công kích các nhà thơ từng gán cho các thần linh những đặc điểm có hình người và yêu cầu người Hy Lạp phải tạo ra chỉ một Thượng đế vốn là một khối cầu vĩnh hằng. Trong sách Timeo, của Platón, người ta đọc thấy nói rằng khối cầu là hình ảnh hoàn thiện nhất và thống nhất hơn cả, vì tất cả các điểm trên bề mặt đều cách trung tâm điểm một khoảng bằng nhau; Olof Gigon (trong sách Ursprung der griechischen Philosophic, tại trang 183) hiểu rằng Jenofanes đã nói một cách tương tự; Thượng đế là khối cầu vì hình thức ấy là tốt nhất hay ít xấu hơn cả để giới thiệu thần minh. Parmenides, bốn mươi năm sau, nhắc lại hình ảnh ấy (“Con người giống như là bột nhồi của một khối cầu thật tròn trịa mà lực đẩy của nó từ trung tâm tỏa ra mọi hướng đều bằng nhau”). Colodero và Mondolfo lập luận rằng người ta nhận biết được một khối cầu vô tận hay lớn lên không ngừng và rằng những từ mà tôi vừa chuyển ngữ đều có một ý nghĩa năng động (Theo Albertilli trong sách Gli Eleati, trang 148). Perménides dạy học ở Ý; mấy năm sau khi ông mất, ông người Sixin Sicilia tên là Empedocles de Agrigento, đã làm ra một vũ trụ luận công phu; ở một thời kỳ các phân tử đất, nước, không khí, lửa cùng tổ hợp tạo thành một khối cầu vô tận, “Khối cầu tròn vui vầy trong nỗi cô đơn bao quanh nó”.

Lịch sử thế giới vẫn tiếp nối dòng chảy của mình, những thần linh quá giống người từng bị Jenofanes công kích đã hạ cấp thành những tưởng tượng thơ ca hay những quỷ sứ những người ta nói rằng một người, người đó là Hermes Trismegisto, đã công bố một con số có thể thay đổi về những cuốn sách (40, theo Clemente de Alejadria; 20.000, theo Jamblico; 36.525, theo các thầy tu ở Thoth, mà cũng là Hermes) mà ở các trang của chúng tất cả đều đã được viết. Những đoạn thuộc thư viện ảo của ông ta, được sưu tập và ghi chép từ thế kỷ III Công nguyên, đã hình thành cái được mệnh danh là Corpus Hermeticum; trong một vài đoạn ấy, hoặc trong sách Asclepie (người ta nói cũng là của Trismegisto) nhà thần học Pháp tên là Alain de Lille (Alanus de Insulis) đã phát hiện ra cuối thế kỷ XII cái cách thức này mà các thế hệ tương lai sẽ không quên: “Thượng đế là một khối cầu có thể hiểu được, mà trung tâm của nó ở khắp mọi nơi và chu vi của nó là không có”. Các nhà triết học tiền Sócrates đã nói về một khối cầu vô biên; Albertilli (như trước đây Aristóteles) nghĩ rằng nói như thế là phạm một contradictio in adjecto bởi chủ ngữ và bổ ngữ triệt tiêu lẫn nhau; điều đó đúng là sự thật, nhưng cách thức của những cuốn sách của Homero gắn như đã để cho chúng ta nhận ra khối cầu ấy. Ở thế kỷ XIII hình ảnh ấy lại xuất hiện trong biểu tượng Roman de la Rose, mà người ta cho rằng đó là của Platón và trong bách khoa từ điển speculeim Triplex ở thế kỷ XVI, chương cuối cùng của cuốn sách cuối cùng trong bộ Pantagruel, người ta đã đề cập tới “khối cầu trí tuệ ấy mà trung tâm của nó nằm ở tất cả các phần và chu vi của nó chẳng có, mà chúng ta gọi là Thượng đế”. Đối với trí tuệ thời Trung cổ, ý nghĩa của câu đó đã quá rõ ràng: Thượng đế ở trong mỗi một đầy tớ của Người nhưng không ai hạn chế Người. “Bầu trời, bầu trời của mọi bầu trời, không có người.” Salomon nói vậy. (I. Reyes, trang 8, 27); tỉ dụ hình học của khối cầu giống như một lời giải nghĩa của những từ ấy.

Bài thơ của Dante đã giữ được thiên văn học thời các vua Ptolémées, mà trong một nghìn bốn trăm năm đã quán triệt được sự tưởng tượng của con người. Đất chiếm vị trí trung tâm của vũ trụ. Nó là một khối cầu bất động; chính khối cầu đồng tâm khác quay xung quanh nó. Bảy khối cầu đầu tiên là những bầu trời tinh tú (bầu trời của sao Thái Âm, của sao Thủy, của sao Kim, của sao Thái Dương, của sao Mộc và sao Thổ); khối cầu thứ tám là bầu trời các vì tinh tú cố định; khối cầu thứ chín là bầu trời trong xanh cũng được gọi là Nguyên Nhân Đầu Tiên. Khuôn xanh vốn được làm bằng ánh sáng ôm lấy khối cầu này. Toàn thể bộ máy kỳ công của các khối cầu này, những khối cầu rỗng, trong suốt và quay tròn, đã đạt tới một yêu cầu trí tụệ: De hypothesibus motuum coelestium commentariolus là đầu đề e dè mà Copernico, người từ chối của Aristóteles, đã đặt cho bản thảo từng làm thay đổi cái nhìn vũ trụ của chúng ta. Đối với một người, đối với Giordano Bruho, sự rạn nứt của các vòm trời sao là một sự giải phóng. Trong tác phẩm Bữa tối của những tro tàn ông tuyên bố rằng thế giới là kết quả vô tận của một nguyên nhân vô tận và rằng thần minh đã ở gần, “bởi nó ở trong chúng ta đến mức gần hơn cả điều chính chúng ta ở ngay trong chúng ta”. Ông tìm từ ngữ để nói cho những con người biết không gian Copernico, trong một trang nổi tiếng ông nói như khắc lên đá rằng: “Chúng ta có thể khẳng định một cách sáng tỏ rằng thế giới là tất cả trung tâm, hoặc trung tâm của thế giới nằm cả ở mọi phía và chu vi của nó không hề có (sách Về nguyên nhân, nguyên tắc của một, V).

Điều này được viết thật sung sướng vào nám 1584 vẫn trong ánh sáng của thời đại Phục Hưng; bảy mươi năm sau, không còn lại dù chỉ một ánh phản quang của nhiệt hứng ấy và con người cảm thấy mình bị lạc nẻo trong không gian và thời gian. Trong thời gian là vì nếu tương lai và quá khứ đều là vô tận và do đó trên thực tế sẽ không có một khi nào; trong không gian là vì nếu tất cả cái vô cùng lớn và cái vô cùng nhỏ đều bằng nhau do đó trên thực tế cũng sẽ không có một ở đâu. Không một ai có mặt trong một ngày nào tại một địa điểm nào; không một ai biết tầm cỡ của mặt mình. Ở thời đại Phục Hưng, nhân loại đã được tuyên bố qua miệng của Bruno, của Campanella, của Bacon. Ở thế kỷ XVII, cảm quan về tuổi già đã khiến nhân loại run sợ; để tự biện hộ nhân loại làm sống lại niềm tin về một sự suy thoái chậm chạp và bất hạnh của tất cả mọi người bởi công trình tội lỗi của Adam. (Tại chương năm sách Sáng thế kỷ người ta thừa nhận rằng: “Tất cả mọi ngày của Matusalén đều là chín trăm bảy chín năm”; tại chương sáu, người ta nói rằng: “trong những ngày ấy có những người khổng lồ sống trên mặt đất”.) Lễ kỷ niệm đầu tiên của bài thơ Anatomy of the World của John Donne, ta thán cuộc đời quá ngắn ngủi và thân hình nhỏ nhoi của con người đương đại vốn là những nàng tiên và những thằng lùn; theo tiểu sử của Honson, Miltón đã sợ rằng thể loại sử thi là không thể có trên mặt đất; Glavill cho rằng Adam, “huy chương của Thượng đế”, đã tận hưởng một cái nhìn cực xa và cực gần; Robert South viết thật nổi tiếng: “Một Aristóteles chỉ là bộ xương tàn của Adam và thành Atenas chỉ là bãi đổ nát của Thiên đường”. Trong thế kỷ chán nản ấy, cái khoảng không gian tuyệt đối từng khao khát sát mét vuông của Lucrêcio, khoảng không gian tuyệt đối từng là sự giải phóng đối với Bruno, nó là một mê lộ và một vực thẳm đối với Pascal. Ông này đã xóa bỏ thế giới và muốn ngợi ca Thượng đế nhưng với ông Thượng đế còn kém thật hơn cả thế đã bị xóa bỏ. Ông cảm thấy rằng không nên nói bầu trời, ông so sánh cuộc đời chúng ta với cuộc đời của những kẻ bị chìm tàu tại một hòn đảo hoang. Ông cảm thấy sức nặng không ngừng của thế giới vật chất, cảm thấy chóng mặt, sợ hãi, cô đơn và ông đã viết chúng thành những từ này: “Thiên nhiên là một khối cầu vô biên mà trung tâm của nó có mặt ở tất cả mọi nơi và chu vi của nó là không có”, Brunschvicg đã xuất bản văn bản đúng thế nhưng trong lần xuất bản bình luận của Tourneur (Paris, 1941) từng khôi phục lại những từ bị xóa và những đoạn lưỡng lự của bản thảo, cho thấy rằng Pascal bắt đầu viết effroyable (): “Một khối cầu hãi hùng mà trung tâm của nó có mặt ở tất cả mọi nơi và chu vi của nó là không có”.

Có lẽ lịch sử thế giới là lịch sử về cung cách phát âm khác nhau của một vài tỉ dụ mà thôi.

Viết tại Buenos Aires, 1951.

TINH HOA CỦA COLERIDGE

Vào năm 1938, Paul Valéry viết rằng: “Lịch sử văn học không là lịch sử các tác giả và những sự kiện về đời sống và về các tác phẩm của họ, mà là lịch sử của Tinh Thần như là người sản xuất và người tiêu thụ văn học. Lịch sử ấy có thể đi đến cùng mà chẳng cần phải dẫn dù chỉ một nhà văn. Không phải lần đầu tiên Tinh Thần đã tạo ra sự quan sát ấy; năm 1844, tại làng Concord, người bạn đồng nghiệp của ông cũng đã ghi lại rằng: “Nên nói rằng, trên thế gian này chỉ có duy nhất một nhà văn viết ra bao cuốn sách; tính thống nhất đồng quy của chúng là không thể phủ nhận được bởi vì chúng là tác phẩm của chỉ mộng công tử thông kim bác cổ”. (Emerson, Essays, tập II, trang 8). Hai mươi năm trước đó, Shelley nói rằng tất cả những bài thơ của quá khứ, của hiện đại, của tương lai đều là những mẩu chuyện hay những đoạn của duy nhất một bài thơ vô tận, được sáng tạo bởi tất cả các nhà thơ trên hành tinh (A defence of poetry, 1882).

Những nhận xét ấy (đương nhiên hàm ẩn trong phiếm thần luận) sẽ cho phép một cuộc tranh luận không thể kết thúc; giờ đây tôi nhắc lại chúng để thực hiện một mục đích khiêm nhường: câu chuyện về sự tiến triển của một ý tưởng thông qua những văn bản khác nhau của ba tác giả. Văn bản đầu tiên là một ghi chép của Coleridge; tôi không nhớ rõ là ông này viết nó vào cuối thế kỷ XVIII hay đầu thế kỷ XIX. Ông nói đại ý như sau:

“Nếu một người đi qua Vườn Thượng Uyển trong một giấc mơ và người ta cho ông một bông hoa để làm bằng cho việc ông đã có mặt tại đấy và nếu khi thức dậy ông ta thấy bông hoa ở trong tay mình… vậy lúc đó chuyện gì sẽ xảy ra?”.

Tôi không biết bạn đọc của tôi sẽ nói gì về hình ảnh ấy; tôi cho rằng nó là chính xác. Việc dùng hình ảnh ấy làm nền cho những sáng tác thú vị khác là không thể được; nó có tính toàn vẹn và tính thống nhất của một terminus ad quem, của một mục đích. Hiển nhiên là như thế; trong thế giới văn học cũng như trong những thế giới khác, không có hành động nào lại không là sự kết thúc của một loạt vô tận những kết quả. Đằng sau thuyết pháp của Coleridge là thuyết pháp chung và xưa cũ về những thế hệ người yêu từng đòi hỏi một bông hoa như trang phục.

Văn bản thứ hai mà tôi sẽ dẫn là một cuốn tiểu thuyết mà Wells đã phác thảo vào năm 1887 và sáu năm sau ông viết lại vào mùa hè năm 1894. Văn bản đầu tiên được đặt tên là The chronic Argonauts (trong tên sách bị xóa, từ chronic có ý nghĩa từ nguyên là thời cuộc). Văn bản chính thức được đặt tên là The time machine; trong tiểu thuyết ấy, Wells tiếp tục và cải cách truyền thống văn học quá ư cổ lỗ; viễn kiến về những hành động trong tương lai. Isaías nhìn thấy sự hủy diệt của Babilonia và sự trùng hưng của Israel; Eneas, định mệnh lính tráng của các hậu thế ông, những người La Mã; nữ tiên tri của Edda Saemundi, nhìn thấy sự trở về của các thần linh sẽ tìm thấy những quân cờ mà các vị từng chơi trước đây nằm rải rác trên cỏ trong một bãi chăn gia súc mới. Sự trở về này diễn ra sau trận hỗn chiến trong đó trái đất chúng ta sẽ chết… Nhân vật của Wells, khác hẳn với những người xem tiên tri, thực sự hành hương về tương lai. Y trở về mệt mỏi, đầy bụi phủ, cáu bẩn; trở về từ một nhân loại cổ xưa từng phân hóa thành những loài thù hận nhau (những eloi lười nhác sống trong những dinh thự đổ nát và những vườn hoa ồn ào huyên náo; những Morlocks ở dưới đất và rất tinh mắt trong đêm, sống bằng cách ăn thịt những kẻ trên); trở về với hai thái dương đỏ bầm và mang một bông hoa héo từ trong tương lai về. Đó là thuyết pháp thứ hai về hình ảnh của Coleridge. Một bông hoa thiên đường hay một bông hoa trong một giấc mơ đã là không thể tin được, và càng không thể tin được một bông hoa tương lai, bông hoa mâu thuẫn mà giờ đây các phân tử của nó không ngự chiếm những chỗ khác và vẫn không kết hợp với nhau.

Văn bản thứ ba cũng là thuyết pháp thứ ba mà tôi sẽ bình luận, văn bản kỳ công hơn, là sáng tác của một nhà văn còn phức tạp hơn cả Wells. Tôi nói về tác giả của Sự lăng nhục của những Northmore, đó là nhà văn buồn và rối rắm tên là Henry James. Khi chết, ông này để lại một cuốn tiểu thuyết dở dang mang màu sắc ma quái, đó là cuốn The sense of the past vốn là một biến thể hay một đồng hóa của The time machine. Nhân vật của Wells hành hương đến tương lai bằng một phương tiện tuyệt vời vốn tiến lên hay thụt lùi trong thời gian như những phương tiện khác trong không gian; nhân vật của James trở về quá khứ, về thế kỷ XVIII, bằng sức mạnh để thâm nhập vào thời đại ấy. (Cả hai cách thức ấy đều là không thể, nhưng cách thức, của James kém phần độc đáo hơn). Trong tiểu thuyết The sense of the past, mối liên hệ giữa thực tại với tưởng tượng (giữa hiện tại với quá khứ) không phải là một bông hoa như trong những tiểu thuyết trước đây; nó là bức chân dung được chụp từ thế kỷ XVIII và nó hiện diện trước nhân vật một cách kỳ lạ. Hào hứng trước tấm ảnh, nhân vật đã tìm cách trở về cái ngày đó người ta chụp tấm ảnh. Giữa tất cả những người anh ta gặp gỡ, nổi bật lên một nhà họa sĩ; ông này vẽ y trong trạng thái vừa sợ vừa ghét, bởi ông cảm nhận một cái gì đó không bình thường và trái với tập quán trong những nét mặt tương lai… Như vậy, James đã sáng tạo ra một regressus in infinitum, hiển nhiên là nhân vật của ông, Ralph Pendrel, trở về thế kỷ XVIII vì bức chân dung cũ lôi cuốn y, nhưng bức chân dung ấy lại muốn hiện tồn và bởi vậy Pendrel đã trở về thế kỷ XVIII. Nguyên nhân ở sau kết quả, mục đích của chuyến hành hương là một nguyên nhân trong những nguyên nhân của chuyến hành hương về quá khứ.

Hiển nhiên Wells không biết văn bản của Coleridge; Henry James biết và khâm phục văn bản của Wells. Rõ ràng là nếu học thuyết cho rằng tất cả các tác giả đểu chỉ là duy nhất một nhà văn là đúng thì những hành động ấy đều là vô nghĩa. Thực ra, việc đi quá xa là không cần thiết; nhà phiếm thần luận từng tuyên bố rằng tính số nhiều của các tác giả là hão huyền, tìm thấy chỗ dựa không ngờ trong nhà cổ điển mà theo ông ta tính số nhiều không mấy quan trọng. Đối với trí tuệ cổ điển, văn học là điều cơ bản, chứ không phải những cá nhân. George Moore và Jernes Joyce đã tham dự vào tác phẩm của mình, các trang và các kết luận xa lạ. Oscar Wills thường vẫn dẫn ra những luận điểm cho những người khác thực hành; hai thái độ này, tuy bề mặt mâu thuẫn với nhau, có thể làm sáng tỏ chính một ý nghĩa của nghệ thuật. Một ý nghĩ chung, không cá nhân… Nhân chứng khác của tình thống nhất sâu xa của Ngôn Từ là Ben Jonson nổi tiếng, người đắm mình trong nhiệm vụ tạo thành di chúc văn chương và những quan điểm thuận và nghịch mà những người đồng thời của ông cần đến, đã thu gọn công việc của mình vào việc thống nhất những đoạn sách của Sénoca, của Quintiliano, của Justo Lipsio, của Vives, của Erasmo, của Maquiavelo, của Bacon và của hai ông Escalígeros.

Một quan sát cuối cùng. Những ai bắt chước một nhà văn một cách tỉ mẩn, họ đã làm cho ông ta trở thành người không có cá tính, họ làm như vậy là vì họ nhầm lẫn nhà văn ấy với văn học, họ làm vì họ hồ nghi rằng việc tách rời nhà văn ấy ở một điểm là tách rời chân lý và chính thống. Trong rất nhiều năm tôi tin rằng nền văn học hầu như vô tận ở trong một con người. Con người ấy là Carlyle, là Johannes Becher, là Whitman, là Rafael Cansinos Asséns, là De Quincey.

THỜI GIAN TUẦN HOÀN

Tôi hay trở lại Sự Hồi quy Vĩnh hằng một cách thường xuyên; tại những dòng này tôi sẽ cố làm rõ ba hình thức cơ bản của nó (với sự trợ giúp của một vài minh chứng lịch sử).

Hình thức đầu tiên từng được quy công cho Platon. Tại đoạn ba mươi chín cuốn Timeo ông này đã khẳng định rằng bảy hành tinh, nhờ đã cân bằng được tốc độ của mình, sẽ trở lại điểm xuất phát ban đầu: sự quay vòng đúng một năm hoàn chỉnh. Cicerón (Về bản thể của các thần, cuốn thứ hai) thừa nhận rằng phép tính lịch của một thời kỳ vũ trụ rộng lớn là không dễ dàng. Nhưng rõ ràng nó không đề cập tới một thời đoạn hạn chế; tại một trong những cuốn sách đã bị thất lạc của mình, ông đã xác định con số mười hai ngàn chín trăm năm mươi tư là thuộc về điều chúng ta gọi là những năm [Tacito: Đối thoại của các nhà diễn thuyết (Dialogo de los oradores), trang 16]. Platon tạ thế. Môn chiêm tinh học đứng đắn đã phát triển ở Atena. Khoa học này, như mọi người đều biết, đã khẳng định rằng số phận của con người đều được định đoạt bởi vị trí các vì sao. Một số nhà chiêm tinh học nào đó, vốn chẳng mất công tra cứu kỹ cuốn Timeo, đã đưa ra luận điểm không thể bác bỏ được nói rằng nếu các thời đoạn hành tinh là chu kỳ, thì lịch sử loài người cũng sẽ là như vậy; vào cuối năm Platon chính những cá nhân ây sẽ chào đời và sẽ thực thi chính sô phận ấy. Thời gian đã ghi công cho Platon sự phỏng đoán ấy. Lucidio Vanini đã viết vào năm 1616: “Aquiles lại sẽ đi thám thành Troya; các lễ hội và tôn giáo sẽ sống lại; lịch sử nhân loại được lặp lại. Không có gì thuộc về lúc này mà đã không có; cái vốn là sẽ là; nhưng tất cả điều đó đều là chung chứ không có ngoại lệ đặc biệt nào - như Platon đã khẳng định. (Đo admirandrs naturae arcanos, đối thoại 52). Vào năm 1643, trong một trong những ghi chú của cuốn sách đầu bộ Religio medici, Thomas Browne tuyên bố rằng “Năm Platon - Platós year - là một dòng chảy những thế kỷ mà sau chúng tất cả mọi sự vật đều khôi phục lại trạng thái ban đầu của chúng và Platon, ngay tại trường mình, sẽ lại giảng dạy học thuyết này”. Trong hình thức đầu tiên cảm nhận ra sự hồi quy vĩnh cửu lý lẽ thuộc về chiêm tinh học.

Hình thức hai gắn với vinh quang của Nietzsche, người sáng tạo và tuyên truyền cảm kích nhất. Một nguyên lý đại số xác minh điều đó: việc quan sát thấy rằng một số n các vật thể - những nguyên tử trong giả thuyết của Le Bon, những lực lượng trong giả thuyết của Nietzsche, những cơ thể đơn giản trong giả thuyết của nhà cộng sản Blanqui - là không đủ khả năng của một số vô hạn những biến dị. Từ ba học thuyết mà tôi vừa dẫn ra, học thuyết có lý nhất và đầy đủ hơn cả là học thuyết của Blaqui. Ông này, cũng như Democritp (Cicerón; Cuestiones académicas, cuốn hai, trang 40) đã làm chủ cả thế giới sao chép và thế giới khác biệt không chỉ thời gian mà cả không gian vô tận. Cuốn sách của ông được đặt tên một cách xinh đẹp: L’eternité par les astres, xuất bản năm 1872. Trước đó rất lâu là một đoạn ngắn gọn nhưng đầy đủ của David Hume; nằm trong những Dialogues concerning natural relizicm (1779) mà Schopenhauer định dịch; nhưng theo tôi biết, cho đến lúc này vẫn không có một ai để cao điều đó. Tôi dịch thoát như sau: “Chúng ta chớ nên ảo tưởng ra vật chất vô hạn, như Epicuro từng làm; chúng ta hãy tưởng tượng nó là hữu hạn. Một số hữu hạn của những hạt là không thể thay thế được của những sự dịch chuyển vô hạn; trong một sự dài lâu vĩnh viễn, tất cả mọi thứ tự và sự sắp đặt có thể sẽ xảy ra một số vô hạn những lần. Thế giới này, với tất cả mọi chi tiết của nó, kể cả những chi tiết nhỏ nhặt nhất, đã từng được xây dựng và phá hủy và nó sẽ lại được xây dựng và phá hủy một cách vô cùng tận (Dialogues, VIII).

Từ loại trường tồn này của lịch sử thế giới giống hệt nhau, Bertrand Russell đã quan sát thấy: “Rất nhiều nhà văn cho rằng lịch sử là tuần hoàn, rằng tình trạng hiện thời của thế giới, với những chi tiết thân thiết nhất, sớm hay muộn sẽ trở lại. Giả thuyết này được tạo nên như thế nào? Chúng ta hãy nói rằng trạng thái sau là giống hệt với trạng thái trước; chúng ta không thể nói rằng trạng thái ấy xảy ra hai lần, bởi điều đó đòi hỏi một hệ thống có tính biên niên sử - since that would imply a system of dotting - mà giả thuyết đã cấm chúng ta. Trường hợp này cũng giống trường hợp của một người đi vòng quanh thế giới; ông ta không nói rằng điểm xuất phát và điểm đến là hai địa điểm khác nhau nhưng lại rất giống nhau; ông ta nói rằng chúng là chính một điểm. Giả thuyết cho rằng lịch sử là tuần hoàn có thể tuyên xưng bằng hình thức này: chúng ta hãy tạo ra một sự liên kết của tất cả mọi hoàn cảnh hiện tại của một hoàn cảnh được xác định, trong mọi trường hợp, toàn bộ sự liên kết ấy được bắt đầu từ chính nó (An Inquiry into Meaming and Truth, 1940, trang 102).

Tôi nói đến hình thức thứ ba của sự lý giải những sự lặp lại mãi mãi: đó là hình thức ít tính hãi hùng và nhạc kịch hơn, nhưng cũng là hình thức đáng được suy tưởng. Tôi muốn nói đến quan niệm về những chu kỳ tương tự chứ không giống nhau. Thật khó có thể lập danh mục vô tận các bậc quyền uy: tôi nghĩ đến những ngày và những đêm của Brahma, đến những thời kỳ mà chiếc đồng hồ bất động của nó là một kim tự tháp, bị mài mòn một cách rất chậm bởi cách một con chim, cứ một ngàn lẻ một đêm lại quẹt lên nó một lần; đến những người của Hesíodo vốn bị biến chất từ vàng đến sắt; đến thế giới của Heráclito, vốn được sáng tạo bởi lửa và nuốt lửa một cách tuần hoàn; đến thế giới của Séneca và của Crisipo, đến sự hủy diệt của họ do lửa và sự chinh phục của họ nhờ nước; đến tập thơ điển viên thứ tư của Virgilio; và đến tiếng vọng huy hoàng của Shelley; đến Eclesiasstés; đến các nhà thần học; đến câu chuyện thứ mười mà Condorcet đọc, đến Francis Bacon và đến Uspenski; đến Gerald Heard, đến Spengler và đến Vico; đến Schopenhauer, đến Emerson, đến những tập First Principles của Spencer đến cuốn Eureka của Poe… Từ sự thừa thãi những bằng chứng ấy đã đủ để tôi chép lại một bằng chứng của Marco Aurelio: “Cho dù những năm của đời mi là ba ngàn hoặc mười ngàn lần ba ngàn thì hãy nhớ rằng không một ai mất đi cuộc đời khác cái cuộc đời đang sống bây giờ, cũng không sống cuộc sống khác cuộc sống đã mất. Vậy khái niệm dài nhất và ngắn nhất là tương tự. Thời hiện đại là của tất cả; chết nghĩa là để mất quá khứ vốn là một thời đoạn quá ngắn ngủi. Không một ai đánh mất quá khứ cũng như tương lai, bởi vì người ta không thể tước đoạt của bất kỳ ai cái mà y không có. Nên nhớ rằng tất thảy mọi vật đều quay và sẽ lại quay theo chính những quỹ đạo và rằng đối với người xem thì sẽ là như nhau hết việc nhìn nó một thế kỷ, hai hay vô tận những thế kỷ” (Reflexiones, 14).

Nếu chúng ta đọc những dòng trên với một thái độ nghiêm túc (id est[173], nếu chúng ta quyết định không chấp nhận chúng là một lời thuyết giảng đơn thuần, hay đạo đức), thì chúng ta sẽ thấy chúng tuyên bố, hay phỏng đoán, hai ý tưởng lạ lẫm. Ý tưởng thứ nhất: phủ nhận tính có thực của quá khứ và của tương lai. Đoạn văn này của Schopenhauer nói rõ ý tưởng ấy: “Hình thức hiển diện của ý chí là chỉ có thời hiện tại, không có thời quá khứ, cũng không có thời tương lai: thời quá khứ cũng như thời tương lai chỉ tồn tại cho khái niệm và vì khuôn khổ của lương tri bị áp đặt bởi nguyên tắc lý trí. Không ai sống trong quá khứ; không ai sẽ sống trong tương lai; thời hiện tại là hình thức của toàn bộ cuộc đời” (Thế giới của ý chí và sự trình diễn, tập đầu, trang 54). Ý tưởng thứ hai là sự phủ nhận bất kỳ cái mới như Eclesiastés, lời phỏng đoán cho rằng toàn bộ kinh nghiệm của con người vốn giống nhau (theo một vài hình thức nào đó), có thể làm hiện ra ngay trước mắt một sự nghèo nàn đơn thuần của thế giới.

Nếu những số phận của Edgar Allan Poe, của những tướng cướp, của Judas Iscariote và của bạn đọc kín đáo của tôi đều là chính một số phận - số phận duy nhất có thể có - thì lịch sử thế giới là lịch sử của một con người. Trên thực tế, Marca Aurelio không áp đặt cho chúng ta sự đơn giản hóa khó hiểu này. (Lâu nay, tôi tưởng tượng ra một truyện ngắn ma quái theo kiểu Léon Bloy: một nhà thần học hiến dâng cả đời mình để đánh bại một lãnh tụ tà giáo; y thắng ông ta trong các cuộc luận chiến nảy lửa, y tố cáo ông ta và khiến cho ông ta phải lên giàn thiêu; ở trên Trời, y phát hiện ra rằng lãnh tụ tà giáo kia và y tạo thành chỉ một người thôi). Marco Aurelio khẳng định sự đồng dạng, chứ không khẳng định bản chất, của rất nhiều số phận cá nhân. Ông khẳng định rằng bất kỳ thời nào - một thế kỷ, một năm, chỉ một đêm, có lẽ đó là thời hiện tại không thể bám víu vào đâu - đều có lịch sử một cách trọn vẹn. Trong hình thức cô đặc của mình, lời phỏng đoán ấy là sự bài bác dễ dàng: một vị này làm nhạt vị kia, mười phút đau đớn vật lý không ngang bằng với mười phút đại số. Áp dụng cho những thời đại lớn hơn, cho bảy mươi năm tuổi mà sách Thánh Thi thống ngự chúng ta, lời phỏng đoán là sáng tỏ và không thể thay đổi. Điều đó được thu gọn lại để khẳng định rằng con số của những cảm nhận, của những rung động lòng người, của những tư tưởng, của những thăng trầm của con người, là có giới hạn và trước cái chết chúng ta sẽ xài phí hết. Marco Aurelio nhắc lại: “Ai đã nhìn thấy thời hiện tại thì đã nhìn thấy tất cả mọi sự đời: những cái đã xảy ra trong quá khứ không thể kiểm soát nổi, những cái sẽ xảy ra trong tương lai” (Những suy tư, tập 7, trang 37).

Trong những thời đại thịnh đạt, lời phỏng đoán rằng sự hiện tồn của con người là một số lượng hằng có, không thay đổi, có thể buồn hay nổi giận; trong những thời đại suy thoái (như những thời đại này) nó sẽ là lời cam kết rằng không một kẻ áp bức nào, không một tai họa nào, không một nhà độc tài nào sẽ có thể làm nghèo nàn chúng ta.

THỜI GIAN VÀ ÔNG J. W. DUNNE

Trên tờ tạp chí Sur số 63 (tháng 12 năm 1939) tôi đăng một câu chuyện tiền sử, một câu chuyện then chốt đầu tiên về sự trở về mãi mãi không ngừng nghỉ. Không phải tất cả mọi thiếu vắng trong cuộc tìm hiểu ấy đều là vô tư: tôi đã nhẹ nhàng lược bỏ việc dẫn ông J. W. Dunne, người đã xuất phát từ regressur[174] đưa ra một học thuyết đầy đủ về chủ đề và thời gian. Bài tranh luận (sự trình bày thuần phác) về luận điểm của ông đã dựa vào những dòng chữ của bài viết ấy. Tính phức tạp của luận điểm ông đòi hỏi một bài báo độc lập mà giờ đây tôi sẽ viết. Việc tìm hiểu cuốn sách cuối cùng của ông Dunne gây hào hứng cho tôi để viết bài này - Đó là cuốn Nothing Dres (Fabar and Faber, 1940) từng lắp lại và tổng kết các luận điểm của ba cuốn sách trước.

Đúng ra, đó là luận điểm hay nhất. Thủ pháp của nó chẳng có gì mới mẻ cả; cái ồn ào, cái lạ lẫm, đó là phẩm cách của tác giả này. Trước khi bình luận tôi xin ghi lại một số biến đổi hiển nhiên của các tiền đề.

Hệ thống thứ bảy trong rất nhiều hệ thống triết học của Ấn Độ, mà Paul Deussen đã nghiên cứu, phủ nhận rằng cái tôi có thể là khách thể trực tiếp của sự nhận thức, “vì nếu tâm hồn chúng ta là có thể nhận thức được sẽ đòi hỏi tâm hồn thứ hai để nhận thức tâm hồn thứ nhất và tâm hồn thứ ba để nhận thức tâm hồn thứ hai. Người Ấn Độ không có ý niệm lịch sử (nghĩa là: họ thích có sự kiểm tra một cách thường tình những khái niệm đối với tên gọi và ngày tháng của các nhà triết học). Nhưng chúng ta biết rằng sự phủ nhận dứt khoát sự suy ngẫm tồn tại dai dẳng suốt tám thế kỷ. Vào khoảng năm 1843, Schopenhauer đã phát hiện lại nó: “Chủ thể nhận thức”, ông nhắc lại “không được nhận biết như thế, vì nó sẽ là khách thể của sự nhận thức của chủ thể nhận thức khác” (Die Welt als Wille und Vorstellung, tập II, chương 19). Herbert cũng chơi trò cấp số nhân bản thể học ấy. Trước khi tròn hai mươi tuổi, ông đã lập luận rằng cái tôi là vô tận một cách không thể tránh được, bởi vì việc biết chính mình mặc nhận một cái tôi khác cũng biết chính nó và cái tôi ấy đến lượt mình lại mặc nhận cái tôi khác (Deusser: Die neuere Philosophie, năm 1920, trang 367). Được các giai thoại, các ngụ ngôn, những nụ cười sảng khoái và các biểu tượng tô điểm, luận điểm ấy là luận điểm vốn thông báo những công trình nghiên cứu của ông Dunne.

Ông này (trong cuốn An Experiment with Time, chương XXII) lập luận rằng một chủ thể nhận thức không chỉ là nhận thức cái mà nó quan sát mà còn nhận thức về một chủ thể A đang quan sát, và do đó, nhận thức chủ thể B khác vốn được chủ thể A nhận thức và do đó nhận thức chủ thể C khác vốn được chủ thể B nhận thức… Thật là kỳ lạ việc ông còn dám khẳng định rằng: những chủ thể mật thiết nhiều vô kể này không chứa hết trong ba chiều của không gian nhưng lại có thể chứa hết trong không kém vô số chiều của không gian. Trước khi làm rõ lời tuyên bố này, tôi mời bạn đọc của mình cùng suy ngẫm điều đoạn này nói.

Husley, người kế nghiệp xứng đáng của các nhà duy danh học Anh quốc, kiên trì khẳng định rằng chỉ có một sự khác biệt ngôn ngữ giữa việc cảm nhận một nỗi đau với việc biết rằng một người cảm nhận nỗi đau; và ông cười nhạo các nhà siêu hình học thuần túy, những người phân biệt trong toàn bộ sự cảm thụ “một chủ thể nhạy cảm, một khách thể dễ cảm và cái nhân vật kiêu hãnh ấy: cái Tôi” (Essas, tập VI, trang 87). Gustav Spiller (trong The Mind of Man, 1902) thừa nhận rằng ý thức về nỗi đau và nỗi đau là hai việc khác nhau, nhưng ông cho rằng chúng có thể hiểu được sự cảm nhận đồng thời về một giọng nói và một gương mặt. Tôi thấy ý kiến của ông là sáng giá. Còn về ý thức của ý thức, mà Dunne viện dẫn để thiết lập một tôn ti mù mờ và chóng mặt của mỗi chủ thể trong mỗi cá nhân, tôi muốn nghi ngờ rằng người ta đề cập tới cái trạng thái nối tiếp nhau (hoặc những tưởng tượng) của chủ thể ban đầu. “Nếu trí tuệ - Zeibniz từng nói – cần phải nghĩ lại cái đã xảy ra, thì chỉ cần cảm nhận một cảm giác để nghĩ về nó và để sau đó suy nghĩ trong tư tưởng và tiếp đó trong tư tưởng của tư tưởng, và cứ như thế cho đến vô tận” (Nouveaux essais sur l’entendement humain, quyển II, chương I).

Phương pháp được Dunne sáng tạo cho sự tiếp nhận ngay tức thì của một con số vô tận của thời gian là ít sức thuyết phục nhưng lại tài tình hơn. Như Juan de Mena trong Labyrintho[175] của ông, như Uspenski trong sách Teritiumn Orgamim, Dunne mặc nhận rằng tương lai có tồn tại với những chu kỳ và chi tiết của nó. Dòng sông tuyệt đối của thời gian vũ trụ hay những dòng sông chết chóc của các cuộc đời chúng ta chảy về tương lai có trước (hay từ tương lai có trước, như Bredley muốn vậy). Sự dịch chuyển ấy, sự chảy đi ấy, như mọi chuyển động khác nó đòi hỏi một thời gian khẳng định; vậy là chúng ta có một thời gian thứ hai để cho thời gian đầu tiên chuyển dịch, một thời gian thứ ba để cho thời gian thứ hai chuyển dịch, và cứ thế cho đến vô cùng vô tận[176]. Đó là cỗ máy do Dunne đặt ra. Nhưng thời gian không thể cảm nhận được mà cái regressur khác bội số lên sẽ có phòng ở bao la không giới hạn trong những thời gian giả định hay tưởng tượng ấy.

Tôi không biết bạn đọc của mình sẽ nói gì. Tôi không cố ý biết thời gian là sự vật gì (ngay cả khi nó là một “sự vật”), nhưng tôi đoán rằng dòng chảy thời gian và thời gian chỉ là một sự bí hiểm chứ không phải là hai. Tôi ngờ rằng Dunne đã phạm phải một thiếu sót giống như thiếu sót của các nhà thơ lơ đãng từng nói về mặt trăng phô ra như chiếc mâm màu hồng, và như vậy đã thay một chủ thể, một từ ngữ và một tân ngữ, vốn chỉ là chính chủ thể ấy từng đã được ngụy trang bằng một hình ảnh trọn vẹn sáng tỏ… Dunne là một nạn nhân tiêu biểu của thói quen trí thức tồi tệ mà Bergson đã tố cáo: cảm nhận thời gian như một chiều thứ tự của không gian. Ông đã mặc nhận rằng tương lai có tồn tại và rằng chúng ta có thể chuyển dịch chúng ta theo nó, nhưng sự mặc nhận ấy đủ để biến thời gian thành không gian và đủ để có được một thời gian thứ hai (vốn cũng được cảm nhận trong hình thức con đường hay dòng sông), và sau đó một thời gian thứ ba và một thời gian thứ một triệu. Không một cuốn sách nào trong số bốn cuốn sách của Dunne lại không đưa ra những chiều bất tận của thời gian, nhưng những chiều ấy lại là không gian. Thời gian đích thực, đối với Dunne, là khái niệm cuối cùng không thể nào đạt tới của một loạt vô tận.

Có những lý lẽ nào để Dunne mặc nhận rằng tương lai có tồn tại? Ông đưa ra hai lý lẽ: một, những giấc mơ linh cảm; hai, tính ngây thơ tương đối mà sự giả định ấy đã gán cho những biểu đồ rối rắm vốn là những đặc sắc của bút pháp ông. Đồng thời ông còn muốn lẩn tránh những vấn đề của sự sáng tạo tiếp tục…

Các nhà thần học định nghĩa sự vĩnh hằng như là sự sở hữu đồng thời và sáng tỏ của tất cả mọi khoảnh khắc thời gian và họ tuyên bố nó là một trong những biểu hiện thiêng liêng. Thật đáng ngạc nhiên, Dunne dự đoán rằng sự vĩnh hằng của chúng ta rồi và rằng những giấc mơ của mỗi đêm đã hủy hoại nó. Theo ông, trong những giấc mơ ấy, quá khứ liền kề và tương lai liền kề cùng chung chảy. Trong lúc tỉnh thức, với tốc độ như nhau chúng ta chạy theo thời gian nối tiếp; trong mơ chúng ta bao quát cả một vùng có thể là vô cùng rộng lởn. Mơ là sự tập hợp những cảnh tượng nhìn thấy của sự quan chiêm ấy và với chúng dệt nên một câu chuyện hay một loạt câu chuyện. Chúng ta nhìn thấy hình ảnh một con nhân sư và hình ảnh một hiệu buôn và chúng ta bịa ra rằng một hiệu buôn đã biến thành con nhân sư. Chúng ta đặt miệng của một gương mặt nhìn chúng ta đêm trước cho một người mà chúng ta sẽ quen biết vào ngày mai… (Schopenhauer đã viết rằng cuộc đời và những giấc mơ đều là những tờ giấy của chính một cuốn sách và rằng việc đọc các tờ giấy theo trình tự là sống; lật giở chúng là mơ).

Dunne tin chắc rằng trong cõi chết chúng ta sẽ học cách điều khiển thú vị của cái vĩnh hằng. Chúng ta sẽ khôi phục lại tất cả mọi khoảnh khắc của cuộc đời chúng ta và chúng ta sẽ kết hợp chúng lại như chúng ta thích. Thượng đế và các bạn bè chúng ta và cả Shakespeare nữa sẽ cùng cộng tác với chúng ta.

Trước một luận điểm quá ư rạng rỡ thì bất cứ một sai lầm nào mà tác giả phạm phải thảy đều là xoàng xĩnh mà thôi.

HỌC THUYẾT VỀ CÁC CHU KỲ

I

Cái học thuyết ấy (vốn được người sáng tạo mới đây nhất của nó gọi là sự Hồi quy Vĩnh hằng) có thể được trình bày như thế này:

“Con số” của tất cả các nguyên tử tạo thành thế giới, cho dù khổng lồ đi nữa, là hữu hạn và như vậy nó chỉ có khả năng của một con số hữu hạn (cho dù nó cùng khổng lồ đi chăng nữa) của những thay đổi. Trong một thời gian vô tận, con số của những biến đổi có thể có nên là con số đạt được và thế giới cần phải được lắp lại. Từ một cái bụng một lần nữa anh lại chào đời, bộ xương anh lại sẽ lớn lên, chính trang sách này lại sẽ đến tận tay anh, lại một lần nữa anh sẽ trải qua tất cả mọi giờ cho đến tận giờ của cái chết không thể tin được của anh”. Đó chính là thứ tự thông thường kể từ khúc dạo đầu nhạt nhẽo đến sự mở nút đầy hăm dọa của luận điểm ấy. Việc áp dụng điều này cho Nietzsche là chuyện thường tình.

Trước khi phản bác lại nó - một công việc mà tôi không rõ mình có đủ khả năng không - hãy nên nhận thức, cho dù từ xa, những dẫn chứng phi thường mà ông đưa ra. Tôi bắt đầu bằng nguyên tử. Đường kính của một nguyên tử hydro được đo bằng một phần trăm triệu centimet. Sự nhỏ bé đến chóng mặt ấy không muốn nói rằng nó không thể bị chia nhỏ hơn nữa: ngược lại, theo hình ảnh của một hệ thống mặt trời, được làm từ một hạt trung tâm và bởi một hạt electron quay xung quanh, Rutherford khẳng định nó nhỏ hơn hàng trăm ngàn lần so với một nguyên tử hoàn chỉnh. Hãy để cái hạt nhân và hạt electron ấy sang một bên, chúng ta sẽ cảm nhận một thế giới thanh khiết chỉ được làm bằng 10 nguyên tử. (Đương nhiên, người ta đề cập tới một thế giới khiêm nhường mang tính kinh nghiệm: thế giới không thể nhìn thấy, bởi vì các nhà vi mô học đã nghi ngờ nó, thế giới không thể đo lường được vì không một chiếc cân nào có thể cân đo được nó). Đồng thời - luôn thống nhất với sự phán đoán của Nietzsche - chúng ta cũng mặc nhận rằng con số của những thay đổi của thế giới ấy là con số của các cách thức trong đó người ta có thể sắp đặt 10 nguyên tử, bằng cách biến đổi các trật tự nguyên tử đã được sắp xếp rồi. Trước một sự hồi quy vĩnh hằng, thử hỏi thế giới ấy biết được bao nhiêu trạng thái khác nhau? Công việc nghiên cứu thật là dễ dàng: chỉ cần nhân 1x2x3x4x5x6x7x8x9x10 kết quả sẽ cho chúng ta con số: 3.628.800. Nếu một bộ phận gần như vi phân của thế giới là đủ khả năng của tính biến đổi ấy thì chúng ta không cần phải bận tâm đến một sự đơn điệu của vũ trụ. Tôi đã nghiên cứu 10 nguyên tử, để có được hai hạt hydro chúng ta phải nghiên cứu khoảng hơn một tỉ tỉ. Việc làm con tính về những thay đổi có thể có trong cái cặp hạt hyđrô - nghĩa là việc nhân một tỉ tỉ cho từng con số một của những con số trọn vẹn vốn xảy ra trước nó - là một công việc quá ư nặng nề so với tính kiên nhẫn của tôi.

Tôi không biết bạn đọc của tôi có đồng ý không; còn tôi, tôi không đồng ý. Sự xài phí vô tư và đơn thuần của những con số khổng lồ không nghi ngờ đã tạo ra cái niềm vui ấy của tất cả mọi kẻ thái quá, nhưng sự Hồi quy vẫn tương đối Vĩnh hằng cho dù địa điểm nó đi tới là xa xưa lắm. Nietzsche sẽ có thể cãi lại như sau: “Những hạt electron bay xung quanh hạt nhân của Rutherford đối với tôi là một cái mới cũng như tư tưởng cho rằng một nguyên tử có thể bị chia. Tuy nhiên, chưa bao giờ tôi phủ nhận rằng những phẩm cách của vật chất là nhiều vô số; tôi chỉ tuyên bố rằng chúng không là vô tận”. Câu trả lời có lẽ đúng của Friedrich Zarathustra khiến tôi phải tìm đến George Cantor và lý thuyết hiển hách của ông về các phép tính cộng.

Cantor đã phá vỡ nền tảng luận để của Nietzsche, ông khẳng định tính chất bất tận hoàn thiện của con số về những điểm của thế giới, và ngay đến cả một mét của thế giới, hoặc một mảnh vụn của cái mét ấy. Công việc làm tính cộng chỉ là công việc cân bằng hai loại mà thôi. Ví dụ, nếu như những đứa con trai đầu lòng của tất thảy mọi nhà ở Hy Lạp đều bị Angel giết chết, trừ những đứa trẻ hiện đang sống trong những ngôi nhà có đèn hồng treo ngoài cửa, thì cũng hiển nhiên là có bấy nhiêu đứa con trai đầu lòng được thoát chết nhờ có những chiếc đèn hồng, mà không cần phải tính xem tổng là bao nhiêu. Vậy là ở đây, số lượng là vô tận, ở những nhóm khác số lượng cũng là vô tận. Dẫy những con số tự nhiên là vô tận, nhưng khó mà chứng minh được rằng những số lẻ và những số chẵn là nhiều vô kể.

Số 2 tiếp số 1

Số 4 tiếp số 3

Số 6 tiếp số 5, v.v… và v.v…

Cuộc thử nghiệm là không thể chê trách cũng như không đáng kể, nhưng nó không trì hoãn được cuộc thử nghiệm tiếp theo cho thấy rằng có vô số những bội số của số ba ngàn mười tám như đã có những con số - mà không tách những con số này ra khỏi con số ba ngàn mười tám và các bội số của nó.

3018 là bội số của 1x3018

6036 là bội số của 2x3018

9054 là bội số của 3x3018

12.072 là bội số của 4x3018

3018 đem nhân với số 1 ta được 3018

3018 đem bình phương ta được con số 9.108.312

3018 đem lập phương ta được…

Một sự thừa nhận thông minh về những sự kiện này là nảy sinh công thức cho rằng một bộ sưu tập vô tận - ví dụ, loạt tự nhiên những con số đầy đủ - là một bộ sưu tập mà các thành viên của nó đến lượt mình có thể tách ra thành các loạt vô tận. (Tốt nhất, để thoát khỏi toàn bộ tính mù mờ: tập hợp vô tận là tập hợp ấy vốn có thể ngang bằng với một trong những tập hợp bộ phận của chúng). Trong những mức độ được nâng lên ấy của sự xếp số, cái bộ phận cũng không tốn kém đầy đủ so với cái toàn thể: số lượng chính xác của các điểm vốn có trên thế giới là số lượng vốn có trong một mét, hoặc trong một đềcimet hoặc trong chiều hướng sâu sắc quan trọng nhất. Loạt của những số tự nhiên được sắp đặt rất trật tự: tức là, những điểm tạo nên loạt thảy đều nối tiếp nhau; con số 28 dẫn đầu con số 29 và tiếp theo số 27. Loạt những điểm của không gian (loạt của các khoảnh khắc thời gian) không thể được trật tự như vậy; không một số nào có một con số liền kề có tính tiếp theo hay dẫn đầu: nó tựa như loạt của những rạn nứt theo số lượng. Chúng ta sẽ gọi là số bao nhiêu cái mẩu sau 1/2? Không phải là 51/100, vì 101/200 gần kề hơn… Theo George Cantor, với các điểm cũng xảy ra tương tự. Trong dãy số vô tận chúng ta luôn luôn có thể chen vào những con số khác. Tuy vậy, nên nhớ rằng chúng ta không cảm nhận ra những kích cỡ ngày một nhỏ đi. Mỗi điểm “đã” là tận cùng của một sự chia tách vô tận.

Sự va chạm của trò chơi đẹp của Cantor với trò chơi đẹp của Zarathustra là nguy hiểm chết người đối với Zarathustra. Nếu thế giới bao gồm một con số vô hạn của những điểm thì nó có đủ khả năng mạnh mẽ của một con số vô hạn của những sự kết hợp - và sự đòi hỏi của một sự Hồi quy đã bị đánh bại. Còn lại khả năng thuần khiết của nó, có thể được tính bằng số không.

II

Khoảng mùa thu năm 1883, Nietzche viết: “Cái con nhện chậm chạp đang kéo ánh sáng của mặt trăng và chính thứ ánh sáng mặt tráng này, và anh và tôi, chúng mình thầm thào nói ở ngoài cổng, chúng mình thầm thào nói vói những chuyện vĩnh hằng, vì sao chúng mình lại không hợp nhau trong quá khứ? Tại sao chúng mình lại không một lần nữa hồi quy trên một con đường dài, con đường dài run rẩy ấy, hồi quy mãi mãi? Tôi nói như thế đấy, và luôn luôn bằng giọng khẽ khàng bởi vì những ý nghĩ của tôi và những ý nghĩ sau đó của tôi khiến tôi sợ. Eudemo - nhà giải thích Aristóteles - đã viết từ thế kỷ thứ III trước Công nguyên như sau: “Nếu chúng ta tin vào các nhà toán học trường phái Pitagor, chính các sự vật lại sẽ trở lại đúng kỳ hạn và các ngài lại sẽ một lần nữa cùng ở bên tôi và tôi sẽ lại nhắc lại học thuyết này và bàn tay tôi sẽ chơi cây gậy bastón này và như vậy với những thứ khác”. Trong môn nguồn gốc vũ trụ học của các nhà khắc kỉ, Thần Zeus sống nhờ thế giới: thế giới bị lửa vốn đã tạo ra nó ăn hết một cách có chu kỳ, và từ tro tàn đổ nát thế giới lại xuất hiện để lắp lại chính một lịch sử. Một lần nữa các nguyên tử giống nhau, được kết hợp với nhau, một lần nữa đá, cây và người, và cả năng lượng và ngày lại hình thành, bởi vì một tên gọi vật chất mà không có hình thù đối với người Hy Lạp là không thể có. Lại một lần nữa, mỗi thanh gươm và mỗi người anh hùng, lại một lần nữa mỗi đêm mộng du nhỏ nhoi.

Như các giả thiết khác của trường phái Portico, giả thiết về sự lặp lại ấy thường xuyên khuếch tán cùng thời gian, và tên kỹ thuật của nó, ocpokatastasis đã nhập vào Kinh Phúc âm (Được làm bởi các Thánh Tông đổ, 3, 21) với ý định không rõ ràng lắm. Tập mười hai bộ sách Civita Dei của Thánh Augustin dành vài chương để bài xích học thuyết rất đáng nguyền rủa ấy. Những chương ấy (tôi đang có trước mắt đây) là quá ư rườm rà cho việc nói tóm tắt, nhưng nỗi căm giận của đức giáo chủ hình như chỉ muốn đề cập tới hai nguyên nhân: một, tính chất vô dụng ồn ĩ của bánh xe ấy; hai, cơn thịnh nộ cho rằng Thượng đế cũng đã chết như một kẻ tử vì đạo trên cây thánh giá, trong sự hoạt động không ngừng nghỉ. Nhưng cuộc tiễn biệt và sự tự tử đã làm mất đi chân giá trị của nó nếu người ta liên tục làm cho chúng nhỏ đi. Thánh Augustin có lẽ nghĩ tương tự về Bức vẽ Chúa Giêsu trên cây Thánh giá. Từ đó ngài đã ồn ĩ phủ nhận sự giống nhau giữa những các thầy tu khổ hạnh với các nhà triết học theo phái Pitagoras. Những người này cao giọng mà rằng khoa học của Thượng đế không thể hiểu các sự vật vô tận và rằng sự hồi quy vĩnh hằng của quá trình toàn cầu này giúp cho Thượng đế học hỏi và làm quen với nó; Thánh Augustin cười nhạo những cuộc cách mạng trống rỗng và khẳng định rằng Chúa Giêsu là con đường thẳng cho phép chúng ta chạy khỏi mê lộ lòng vòng của những sự lừa dối ấy.

Trong cuốn Lôgic học tại chương nói về quy luật của cái ngẫu nhiên, John Stuart Mill tuyên bố rằng một sự lặp lại có tính chu kỳ của lịch sử là không thể cảm nhận được - nhưng không đúng - và dẫn thơ điền viên vùng Tiểu Á của Virgilio:

Jam redid et Virgo, redeunt Saturnia regna[177]…

Nietzche, nhà nghiên cứu Hy Lạp cổ đại, lẽ nào lại không thể biết những bậc tiền bối ấy? Nietzche, tác giả của những đoạn văn nói về các nhà triết học trước Socrates, lẽ nào lại có thể không thông hiểu một học thuyết mà các môn đệ của Pitagoras nghiên cứu? Thật khó mà tin được - và vô ích. Trong trang hôi ký, sự thật là Nietzche đã chỉ ra điểm sáng giá, trong đó tư tưởng về một sự Hồi quy Vĩnh hằng đã đến thăm: đó là một con đường mòn trong những khu rừng Silvaplana, gần một bức tường kim tự tháp bao quanh rộng lớn vào một buổi trưa tháng Tám năm 1881 - “Cách sáu ngàn sải chân của con người và của thời gian”. Sự thật, cái khoảnh khắc ấy là một trong những niềm vinh dự của Nietzche. Bất tử là cái khoảnh khắc - ông sẽ để lại văn bản này - tôi sản sinh ra sự hồi quy vĩnh cửu. Vì các khoảnh khắc ấy tôi ủng hộ sự Hồi quy (Unschuld des Werdens, II, 1308). Tuy nhiên, tôi cho rằng chúng ta không mặc nhận sự ngu dốt lạ lùng, cũng không mặc nhận cả một lỗi lầm của sự hợm mình. Chìa khóa của tôi là đặc điểm ngữ pháp, hầu như tôi sẽ nói là cú pháp. Nietzche biết rằng sự Hồi quy vĩnh hằng là những ngụ ngôn hay những nỗi sợ hay những niềm vui vốn thường xuyên xảy ra, nhưng ông cũng biết rằng ngôi nhân xưng ngữ pháp có hiệu lực nhất trong số những ngôi nhân xưng là ngôi thứ nhất. Đối với một nhà truyền giáo, điều này còn bao gồm sự tin chắc chắn rằng nó là ngôi nhân xưng duy nhất. Việc rút ra sự khải thị của ngài từ một bản tóm tắt, hoặc từ bộ Lịch sử triết học Hy Lạp của giáo sư Ritter và Preller là không thể đối với Zarathustra, vì những lý do thuộc về giọng điệu và sự sai năm tháng. Phong cách sấm truyền không cho phép việc sử dụng các dấu ngoặc, cũng như sự biện luận thông thái của sách vở và tác giả.

Nếu thịt tôi giống với thịt của lũ cừu, thì hỏi ai sẽ ngăn trở trí tuệ con người giống các trạng thái trí tuệ của con người? Nhờ nghĩ đi nghĩ lại nhiều lần, sự Hồi quy vĩnh hằng của các sự vật là của Nietzche chứ không phải của một người đã chết có tên Hy Lạp. Tôi sẽ không phản đối vì Miguel de Unamuno đã có cả một trang viết về sự nuôi dưỡng những tư tưởng ấy.

Nietzche yêu những người đủ khả năng bắt sự bất tử phải dừng lại. Ông đã nói ra điều đó bằng những từ ngữ có trong các trang nhật ký, trong tập Nach lass, và cũng ghi khắc lại trong những câu này: “Nếu anh hình dung một sự thanh thản dài lâu trước khi tái sinh, thì tôi thề với anh rằng anh đã nghĩ sai. Giữa khoảnh khắc cuối cùng của ý thức và ánh sáng đầu tiên của một cuộc đời mới có “thời gian không thời gian” - quãng ấy kéo dài cái mà một tia sáng kéo dài, dù cho hàng tỉ năm không đủ để đo nó. Nếu thiếu đi một cái tôi thì sự bất tận chỉ có thể ngang bằng với sự nối tiếp mà thôi”.

Trước Nietzche, sự bất tử cá nhân là một sự nhầm lẫn đơn thuần của những niềm hy vọng, một dự định mù mờ. Nietzche đã coi sự bất tử như một nhiệm vụ và trí thông minh tàn bạo của một kẻ mộng du đã trợ giúp ông. Việc ngủ triền miền đã day dứt những nỗi buồn nhớ (tôi đọc được câu này trong một cuốn sách của Robert Burton, và nó cho chúng ta thấy rằng Nietzche đau cái nỗi day dứt và buộc phải tìm sự giải thoát trong chất thủy hợp đắng chát của Clorai. Nietzche muốn là Walt Whitman, ông thầm mong được yêu số phận của Walt Whitman, ông kiên trì tiếp tục một phương pháp quả cảm: bới lên cái giả thuyết không thể chịu nổi của người Hy Lạp về sự lặp lại mãi mãi, và từ cơn mộng mị trí tuệ ấy ông lo tách lấy một dịp vui vẻ. Ông tìm kiếm tư tưởng khủng khiếp về thế giới và lo biến nó trở thành niềm vui của những con người. Kẻ dễ dàng lạc quan thường mường tượng mình là theo Nietzche; nhưng Nietzche đối lập y với những chu kỳ của sự hồi quy vĩnh hằng và đã nhổ toẹt vào mặt y.

Nietzche viết: “Chớ nên khao khát những vận may, những thuận lợi và những lời chúc phúc xa lạ, mà hãy sống theo cách chúng ta muốn trở lại để sống và do đó để sống trọn vẹn cái vĩnh hằng”. Mauthner nhận xét một cách khách quan rằng việc lấy hiệu quả nhỏ nhoi đem bổ sung cho luận điểm về sự hồi quy vĩnh hằng là sự phủ nhận luận điểm ấy - bởi nó ngang bằng với việc nghĩ rằng một cái gì đó có thể xảy ra theo một cách khác. Nietzche đã trả lời rằng sự trình bày chính xác về hồi quy vĩnh hằng và hiệu quả thực tế của nó, và những suy nghĩ của Mauthner là những thời khắc cần thiết khác của lịch sử thế giới, vốn là tác phẩm của những dao động nguyên tử. Có thể nhắc lại điều Nietzche đã viết “Chỉ mong sao cho học thuyết về sự lặp lại tuần hoàn là có thể kiểm chứng được hoặc là khả thủ, như thế đã đủ rổi. Hình ảnh về một khả năng thuần túy có thể làm cho chúng ta rùng mình và làm lại. Đáng thực hiện biết bao khả năng của những nỗi buồn vĩnh hằng!”. Ở một chỗ khác, ông viết: “Trong khoảnh khắc trong đó tư tưởng ấy là hiện hình, mọi màu sắc sẽ thay đổi, và sẽ có ngay một lịch sử khác”.

III

Đôi lúc, cảm giác “đã sống cái khoảnh khắc ấy rồi” khiến chúng ta tư lự. Những người ủng hộ sự hồi quy vĩnh hằng thề với chúng ta rằng đúng như thế đấy và họ đi tìm sự ủng hộ của lòng tin của họ trong những trạng thái thảng thốt ấy. Họ quên mất rằng ký ức mang theo nó một cái mới vốn là sự phủ nhận của luận điểm, và rằng thời gian mang nó một cách chính xác cho đến chu kỳ mà ở đó cá nhân nhìn thấy trước số phận mình, và muốn làm theo cách khác…

Ngoài ra, Nietzche không bao giờ nói tới một sự khẳng định dứt khoát về sự Hồi quy.

Ông cũng không nói về tính hữu hạn của các nguyên tử - điều này lại càng làm ông nổi bật. Nietzche phủ nhận các nguyên tử. Nhà nguyên tử luận chỉ thấy một mẫu hình của thế giới, cái thế giới được làm ra dành riêng cho mắt và cho sự hiểu biết toán học… Để củng cố luận điểm của mình, ông nói về một lực hữu hạn, từ dàn đều trong thời gian vô hạn, nhưng không đủ khả năng của một con số hữu hạn những thay đổi. Ông làm một cách chân thành: trước hết ông bảo vệ chúng ta trước tư tưởng về một lực vô hạn - “hãy cẩn thận trước những sự buông lỏng tư tưởng ấy!” - và ngay sau đó ông hào hiệp cho chúng ta thấy rằng thời gian là vô hạn. Cũng như vậy, việc hành trình tới Cõi Vĩnh hằng trước đây khiến ông thú vị. Ví dụ: một sự cân bằng của lực vũ trụ là không thể có được bởi nếu là như vậy thì nó sẽ được thực hiện trong Cõi Vĩnh hằng Trước đây. Hoặc nếu không thế: Lịch sử thế giới đã xảy ra một số vô hạn lần - trong Cõi Vĩnh hằng Trước đây. Lời cầu khẩn dường như có giá, nhưng nên nhắc lại Cõi Vĩnh hằng trước đây ấy (hay Cõi Vĩnh hằng thuộc về trước đây như các nhà thần học nói), chỉ là sự bất lực tự tại của chúng ta thụ thai cái buổi ban đầu cho thời gian. Từ chính sự bất lực ấy chúng ta tham dự vào sự khác biệt của không gian, may mà lời cầu khẩn một Cõi Vĩnh hằng Trước đây có tính quyết định như việc cầu khẩn từ tay Thượng đế một Cõi Vô tận. Bằng những từ khác, tôi nói: nếu thời gian là vô tận thì không gian cũng là vô tận. Cõi Vĩnh hằng trước đây chẳng có liên quan gì với thời gian thực tại đã trôi đi; chúng ta hãy lùi lại giây đầu tiên và chúng ta sẽ nhận thấy rằng nó đòi hỏi một tiền nhiệm, và tiền nhiệm này đòi hỏi một tiền nhiệm khác và cứ như thế cho đến vô tận. Để làm cho regressus in infinitum[178] ấy ngưng lại, Thánh Augustin quyết định rằng giây thứ hai của thời gian trùng khít với giây thứ hai của sự Sáng Thế - non in tempore sed cum tempore incepit creativo.

Nietzche đã trở lại năng lượng; định luật thứ hai của nhiệt động học nói rằng có những quá trình năng lượng vốn không thể nhìn thấy được. Nhiệt và ánh sáng chỉ là hình thức của năng lượng. Chỉ cần chiếu một ánh sáng lên một bể mặt tối đen để cho nó chuyển thành nhiệt. Ngược lại, thứ nhiệt ấy sẽ không trở lại hình thức của ánh sáng. Thí nghiệm ấy, mang vẻ vô tư tẻ nhạt, và xóa đi “cái mê lộ vòng tròn” của sự Hồi quy vĩnh hằng.

Định luật thứ nhất của nhiệt động học nói rằng năng lượng của thế giới là cố định, không thay đổi; định luật thứ hai lại nói rằng năng lượng ấy đứng sau sự không giao lưu, đứng sau sự hỗn loạn, cho dù số lượng cả thảy không giảm thiểu. Sự không thống nhất đồng bộ của các lực tạo nên thế giới là nơi chuyển nhiệt. Lại một lần nữa những khí hậu khác nhau được cân bằng, một lần nữa toàn bộ hoạt động của vật thể này lên vật thể khác bị loại trừ, thế giới sẽ là một cuộc thi đấu đúng lúc của các nguyên tử. Tại trung tâm sâu thẳm của các vì sao, đã đạt được sự thăng bằng khó khăn và nguy hiểm ấy. Nhờ lực của những trao đổi, thế giới sẽ giành được sự thăng bằng ấy và nó sẽ ở trong tình trạng lãnh đạm và chết.

Ánh sáng từ từ mất đi trong nhiệt; từng phút từng phút một, thế giới trở nên không thể nhìn thấy. Nó cũng trở nên nhẹ tênh. Có lần nó sẽ chỉ là nhiệt; thứ nhiệt cân bằng, bất động, như nhau. Lúc đó sẽ có người chết.

*

* *

Một sự sáng tỏ cuối cùng, lần này thuộc về lĩnh vực siêu hình học. Luận điểm của Zarathustra được thừa nhận, tôi vẫn không hiểu vì sao hai quá trình giống nhau lại không kết tụ trong một mà thôi? Phải chăng chỉ cần sự nối tiếp là đủ mà chẳng cần ai giải thích? Vì thiếu một thiên thần lo việc thống kê, thử hỏi việc chúng ta vượt qua vòng thứ mười ba ngàn năm trăm mười bốn (13.514) chứ không phải vòng đầu tiên của loạt hoặc con số ba trăm hai mươi với số mũ hai ngàn (320^2000) có nghĩa là gì? Chẳng có gì cả cho trí thông minh - điều này thì thực sự nguy hiểm.

SỰ PHẢN CHỨNG MỚI CỦA THỜI GIAN

Vor mir war Zeil, nach mir wird keine seyn

Mit mirgebiert sie sich, mit mirgehtsie auch ein

DANIEL VON CZEPKO

(Sexcecta monodisticha sapientum, III, 1655)

PHI LỘ

Được xuất bản vào giữa thế kỷ XVII, sự phản chứng này (hay tên gọi của nó) sẽ trường tồn trong những thư mục về Hume và có thể xứng đáng một dòng của Huxley hay của Kemp Smith. Được xuất bản năm 1947 - sau Bergon - là reductod’ absurdum[179] lỗi thời của một hệ thống thời gian quá khứ, hay còn tệ hơn nữa, là kỹ xảo kém cỏi của một người Argentino lạc lối trong siêu hình học. Cả hai giả thuyết đều rõ ràng và có lẽ còn là chân thực; để sửa chữa lại chúng, ngược lại với phép biện chứng giản dị của mình, tôi không dám hứa đưa ra một kết luận phi thường. Vấn đề mà tôi đã tìm hiểu quá ư xưa cũ như cái mũi tên của thần Zenon hay như cỗ xe của đức vua Hy Lạp, trong tác phẩm Milinda-panha.[180] Cái mới, nếu có, nằm ở sự áp dụng công cụ cổ điển của Berkeley vào mục đích ấy. Ông này là David Hume, người kế nghiệp của mình, đã hào hứng nói trong các đoạn văn vốn mâu thuẫn hay loại trừ vấn đề của tôi; tuy nhiên, tôi tin rằng mình đã khai thác được kết quả của học thuyết họ.

Bài báo thứ nhất (A) được viết từ năm 1944 và xuất hiện trên tạp chí Sur số 115; bài thứ hai được viết vào nám 1946, là một sự nhìn lại bài thứ nhất mà thôi. Một cách cố ý, tôi không làm hai bài báo thành một bài duy nhất vì hiểu rằng việc đọc hai văn bản giống nhau sẽ khiến cho sự hiểu biết một vấn đề hóc búa dễ dàng hơn.

Đôi lời về đầu đề bài báo. Tôi không giấu giếm rằng tít này là một ví dụ tiêu biểu mà các nhà logic học đã mệnh danh là contradictio in adjectro[181] vì việc nói rằng một sự phản chứng của thời gian là mới (hay cũ) là việc thêm cho nó một trạng ngữ thời gian. Tuy nhiên, tôi gác nó lại để cho nụ cười mỉa hết sức tế nhị của nó xác nhận rằng tôi không cường điệu tầm quan trọng của những trò chơi ngôn từ này. Mặt khác ngôn ngữ của chúng ta quá ư thích thú và hào hứng với thời gian đến mức rất có thể ở những trang này không có một phán quyết vốn không đòi hỏi hoặc minh chứng nó bằng một hình thức nào đó.

Tôi tặng những bài tập này cho Juan Crióstomo Lahnur (1797-1892), người tiền nhiệm của tôi, từng để lại cho văn học Argentina một số bài thơ đáng nhớ và từng dự định cải cách việc giảng dạy triết học bằng cách thanh lọc những bóng ma thần học và đặt lên bục giảng những nguyên lý của Locke và của Condillac. Ông mất ở nơi bị lưu đày; cũng như mọi người, những thời kỳ sống tồi tệ đã chộp được ông.

A

(I)

Trong dòng chảy của một cuộc đời dâng hiến cho văn chương và (đôi khi) cho tính đa nghĩa của ẩn dụ, tôi đã tiếp thu hay nhận ra một sự phản chứng của thời gian, mà về nó chính tôi không tin, nhưng với sức mạnh ảo tưởng của định lý nó thường đến thăm tôi trong các đêm và trong buổi hoàng hôn mệt mỏi. Bằng hình thức nào đó, sự phản chứng ấy có mặt trong tất cả các cuốn sách của tôi: các bài thơ Những chữ khắc trên bất kỳ nấm mộ nào và Ngón nghề trong tập Nhiệt hứng Buenos Aires (1928) của tôi đã tiên đoán ra nó; một số trang cụ thể của tập Evaristo Carriego (1930) và truyện vừa Tự cảm trong cái chết mà tôi chép lại sau, đã nói rõ về nó. Không một văn bản nào trong số những văn bản được dẫn khiến tôi hài lòng, kể cả văn bản cuối cùng cũng không khiến tôi hài lòng vì nó kém phần cụ thể và lý luận hơn so với sự đoán định và cảm tính. Với bài viết này, tôi sẽ cố gắng thiết lập tất cả những điều đó.

Hai luận điểm làm chỗ dựa cho tôi nói về sự phản chứng của thời gian, đó là chủ nghĩa duy tâm của Berkeley và nguyên lý vẽ những điều không thể xác định rạch ròi được của Leibniz.

Berkeley (trong tác phẩm Principles of Human Knowledge, 3[182]) quan sát thấy rằng: “Tất cả mọi người sẽ thừa nhận rằng không có những tư tưởng, không có những đam mê của chúng ta, cũng không có những quan niệm, được tạo thành bởi sự tưởng tượng của chúng ta tồn tại mà lại không có tinh thần. Đối với tôi, cũng rất sáng tỏ rằng những cảm giác khác nhau, hay những quan niệm in dấu trong các giác quan, được nhào nặn bằng bất kỳ hình thức nào (id est[183] bất kể vật thể nào chúng ta tạo nên) đều chỉ là có thể tốn tại trong một tinh thần đã cảm nhận được chúng… Tôi khẳng định rằng cái bàn này tồn tại; nghĩa là tôi nhìn thấy nó, đã được sờ nó. Nếu khi nó ở bên ngoài phòng viết của tôi, tôi vẫn khẳng định điều đó, tức là tôi chỉ muốn nói rằng nếu cái bàn ở đây tôi sẽ cảm nhận ra nó hay là một tinh thần nào đó cảm nhận ra nó… Việc nói về sự tồn tại của các vật vô tri vô giác vốn không có liên hệ với sự thật rằng chúng có được cảm nhận hay không, với tôi là vô nghĩa. Esse estpercipii[184] của nó; chúng không thể tồn tại ở bên ngoài tinh thần đã cảm nhận ra chúng”. Ở trang 23, do thấy trước những trở ngại, ông nói rõ thêm: “Nhưng người ta sẽ bảo rằng chẳng có gì dễ dàng hơn là việc tưởng tượng ra những cây cối ở mỗi bãi đất hoặc những cuốn sách trong một thư viện và chẳng ai ở gần chúng đã cảm nhận được chúng. Đúng vậy, chẳng có gì dễ dàng hơn thế. Nhưng, tôi xin hỏi ngài: phải chăng các ngài đã chỉ hình thành trong tinh thần của mình một số quan niệm mà các ngài gọi là sách và cây mà đồng thời chỉ xóa đi ý niệm về một ai đó đã cảm nhận ra chúng? Có đúng là các ngài đã không nghĩ đến chúng không? Tôi không phủ nhận rằng tinh thần đủ khả năng tưởng tượng ra các quan niệm; tôi phủ nhận rằng các vật thể có thể tổn tại ở bên ngoài tinh thần”. Ở đoạn khác, đoạn số 6, ông đã tuyên bố: “Có những sự thật rất sáng tỏ đến mức để thấy chúng chỉ việc mở mắt ra là đủ. Một trong những sự thật ấy là sự thật quan trọng này: toàn bộ đội đồng ca của Trời và những dấu hiệu của đất (tất cả các hình hài tạo nên nhà máy hùng hậu của vũ trụ) không tồn tại ở bên ngoài tinh thần; chỉ sinh linh nào vốn được cảm nhận mới tồn tại mà thôi; chúng không tồn tại khi chúng ta không nghĩ đến chúng, hoặc là chúng chỉ tồn tại trong tinh thần của một Tinh thần Vĩnh hằng”.

Trong ngôn từ của người sáng tạo ra nó, đó là học thuyết duy tâm. Việc hiểu nó là dễ dàng; cái khó là việc suy nghĩ trong giới hạn của nó. Khi giải thích học thuyết này chính Schopenhauer phạm phải những sai lầm đáng trách. Tại những dòng đầu tiên cuốn thứ nhất bộ Die Welt als Wille und Vorstellung - năm 1819 - ông đã đưa ra tuyên ngôn từng biến ông thành chủ nợ đối với tính mù mờ vĩnh cửu của tất cả mọi người: “Thế giới là sự hiện diện của tôi. Con người mà thú nhận sự thật này hiểu rõ ràng rằng ông ta không biết một mặt trời cũng không biết một hòn đất mà chỉ biết những con mắt đã nhìn thấy một mặt trời và một bàn tay vốn cảm thấy sự tiếp xúc trực tiếp với một hòn đất”. Nghĩa là, đối với nhà duy tâm Schopenhauer thì những con mắt và bàn tay của con người là kém phần tưởng tượng hay hiện hữu so với đất và mặt trời. Vào năm 1844, ông xuất bản một tập hoàn chỉnh. Tại chương thứ nhất, ông đã phát hiện lại và làm nghiêm trọng hơn sai lầm cũ: ông định nghĩa thế giới như một hiện tượng trí óc và phân biệt rạch ròi giữa “thế giới trong đầu” và “thế giới ngoài đầu”. Nhưng Berkeley đã để cho Philonous nói vào năm 1711 như sau: “Cái bộ não mà ông nói, vốn là một sự vật nhạy cảm, chỉ có thể tồn tại ở trong tinh thần. Tôi muốn biết phải chăng ông cho là có lý cái giả thiết cho rằng một quan niệm và một vật thể ở trong tinh thần gợi ra tất cả các vật thể khác. Nếu ông trả lời rằng đúng thế, thì thử hỏi ông sẽ giải thích như thế nào đây về nguồn gốc của quan niệm đầu tiên ấy hay là bộ não?”. Đối với nhà nhị nguyên luận hay nhà não bộ học Schopenhauer thì việc lộn ngược nhất nguyên luận của Spiller cũng là hợp lý. Spiller (trong tác phẩm The Mind of Man[185] chương VIII, năm 1902) lập luận rằng võng mạc và bề mặt da được gợi ra là để giải thích cái nhìn thấy và sờ thấy, đồng thời chúng cũng là hai hệ thống sờ và nhìn, và rằng căn phòng mà chúng ta nhìn thấy (cái “khách thể”) không lớn hơn so với cái được tưởng tượng (cái được não bộ tưởng tượng), và nó không bao gồm cái khách thể, bởi vì người ta đề cập đến hai hệ thống thị giác độc lập. Berkeley (trong tác phẩm Principles of Human Knowledge, tr.1o và 116) đã phủ nhận như vậy đối với các phẩm chất ban đầu (sự bền vững và sự khuếch đại của các vật thể) và không gian tuyệt đối.

Berkeley khẳng định sự tồn tại nối tiếp của các khách thể ngay cả khi một cá nhân nào đó không cảm nhận được chúng, nhưng Thượng đế đã cảm nhận ra chúng. Human đã phủ định nó một cách logic hơn (trong tác phẩm Treatise of Human Nature[186], tập I, 4, 3); Berkeley khẳng định bản tính cá nhấn, “bởi tôi không chỉ đơn thuần là các quan niệm của mình mà còn là cái khác: một tác nhân hành động và suy nghĩ” (trong sách Dialogues – Đối thoại, 3): Hume hoài nghi, phản bác nó, và biến mỗi người thành một bộ sưu tập hay một tập hợp những cảm nhận nối tiếp nhau một cách mau lẹ không thể nhận biết được” (tác phẩm đã dẫn, I, 4, 6). Cả hai đều khẳng định thời gian: đối với Berkeley thời gian là “sự nối tiếp của những suy tưởng vốn tràn chảy một cách đồng dạng và của sự nối tiếp mà tất cả mọi sinh linh đều tham gia” (sách Principle of Human Knowledge, 98); đối với Hume, thời gian là “một sự nối tiếp cùng những khoảnh khắc không thể chia phân được” (Sách đã dẫn, I, 2, 2).

Tôi đã tập hợp những đoạn chép lại đúng nguyên văn của những người tán thưởng chủ nghĩa duy tâm. Tôi đã chứng minh những bước đi qua chuẩn của họ, tôi đã nhắc lại và hệ thống, tôi đã phê phán Schopenhauer (nhưng biết ơn ông) để các bạn đọc của tôi nhập vào thế giới tinh thần không chắc chắn ấy. Một thế giới của những ấn tượng dễ phai mờ; một thế giới không vật chất cũng không ý thức, không khách quan, cũng không chủ quan; một thế giới không có cấu trúc những quan niệm về không gian; một thế giới được làm bằng thời gian, bằng thứ thời gian đồng nhất tuyệt đối của những Principia[187]; một mê lộ không thể mệt mỏi, một sự hỗn mang, một giấc mơ. David Hume đã đạt tới sự phân hủy gần như hoàn hảo ấy.

Thừa nhận luận điểm duy tâm chủ nghĩa sẽ hiểu được rằng có thể - có lẽ, không thể tránh được - đi xa hơn. Đối với Hume, việc nói về hình thức của mặt trăng và về ánh sáng của nó là không hợp lý; hình thức và ánh sáng là mặt trăng; cũng không thể nói về những cảm nhận của tinh thần vì tinh thần chỉ là một loạt những sự cảm nhận mà thôi. Câu nói Tôi suy nghĩ vậy tôi tồn tại của Descartes không còn giá trị nữa; việc nói tôi suy nghĩ là sự cầu xin cái tôi, là một sự yêu cầu nguyên lý; ở thế kỷ XVIII, Lichtenberg đã đề nghị rằng thay cho việc nói tôi suy nghĩ, chúng ta hãy nói một cách vô nhân xưng suy nghĩ như người ta vẫn nói sấm hay chớp. Tôi nhắc lại điều đó ở đằng sau những bộ mặt không có một cái tôi bí mật, vốn chỉ huy các hành động và thu nhận những ấn tượng; chúng ta duy nhất là hàng loạt những hoạt động tưởng tượng ấy và là hàng loạt những ấn tượng vẩn vơ ấy mà thôi. Loạt ư? Tinh thần và vật chất vốn là những sự tiếp nối đã bị phủ nhận, không gian cũng bị phủ nhận nốt tôi không biết chúng ta có quyền gì cho sự tiếp nối ấy vốn là thời gian. Chúng ta hãy tưởng tượng ra bất kỳ một thời hiện tại nào. Một trong những đêm ở Mississippi, Huckleberry Finn đã thức dậy; chiếc mảng lạc trong sương mù bãng lãng vẫn tiếp tục trôi về hạ lưu sông; có lẽ hơi rét một chút. Huckleberry Finn nhận ra tiếng nước róc rách chảy hiền hòa không mệt mỏi; ông vội vàng mở choàng hai con mắt; ông nhìn thấy một số không xác định những vì sao, nhìn thấy một vết sáng khác hẳn vốn là những hàng cây, sau đó ông chìm vào một giấc mơ không thể nhớ nổi tựa như chìm vào một thứ nước tối đen[188]. Siêu hình học duy tâm tuyên bố rằng việc chỉ ra một chất liệu vật chất (khách thể) và một chất liệu tinh thần (cái chủ thể) là mạo hiểm và vô ích. Tôi khẳng định rằng sẽ không kém phần trái logic là việc nghĩ rằng chúng là những khái niệm của một loại mà khởi thủy cũng như chung cục của chúng là không thể cảm nhận được. Việc gắn liền tri thức về con sông vật chất khác và một bến bờ khác với con sông và bến bờ từng được Huckleberry cảm nhận được, đối với chủ nghĩa duy tâm là không thể biện minh được, đối với tôi việc gắn nó với một sự chính xác biên niên sử cũng không thể biện minh được: ví dụ tôi đã nói rằng điều trước đây xảy ra vào đêm ngày 7 tháng Sáu năm 1849, giữa các số 4 và 10 và các số 4 và 11. Hay bằng những từ ngữ khác nghĩa là bằng những luận điểm của chủ nghĩa duy tâm, tôi phủ nhận loạt thời gian rộng lớn mà chủ nghĩa duy tâm thừa nhận. Hume phủ nhận sự tồn tại của một không gian tuyệt đối, thứ không gian trong đó mỗi vật thể đều có vị trí của mình; tôi phủ nhận sự tồn tại của chỉ một thời gian, thứ thời gian trong đó tất cả mọi sự kiện đều được sắp xếp theo thứ tự. Việc phủ nhận sự cùng hiện tồn không kém phần khó khăn so với việc phủ nhận sự tiếp nối.

Trong một số lớn các trường hợp tôi phủ nhận cái nối tiếp; trong một số lớn các trường hợp tôi cũng phủ nhận cái đồng thời. Người yêu mà nghĩ Trong lúc tôi rất hạnh phúc vì tôi đang nghĩ đến sự chung thủy của mối tình mình, cô ấy đã phản bội tôi, thì anh đã tự lừa dối mình: nếu mỗi trạng thái mà chúng ta sống là tuyệt đối, niềm hạnh phúc ấy không là đồng thời của sự phản bội kia; việc phát hiện ra sự phản bội kia là một trạng thái nữa, không thể được chấp nhận để làm thay đổi những trạng thái “có trước”, cho dù không phù hợp đối với ký ức của anh ta. Nỗi bất hạnh của hôm nay không thực hơn niềm hạnh phúc trong quá khứ. Tôi tìm một ví dụ cụ thể hơn. Vào đấu tháng Tám năm 1824, đại úy Isidoro Suarez, cầm đầu một phân đội kị binh Peru của Husarez đã quyết định giành chiến thắng ở Junin; vào đầu tháng Tám năm 1824, De Quincey công bố một bài bút chiến chống lại Wilheln Meisters Lehrjahre, hai sự kiện ấy không là đồng thời (bây giờ chúng là đồng thời của nhau) vì cả hai người đều chết, người kia chết ở thành phố Montevideo, còn người kia chết ở thành phố Edimburgo, mà người này không quen biết người kia… Mỗi khoảnh khắc là tự do. Không một sự báo thù và không một sự tha thứ, không có những nhà tù và cả sự lãng quên nào có thể làm thay đổi quá khứ không thể bị thương tổn. Tôi thấy rằng hình như không kém phần vô ích niềm hy vọng và nỗi sợ hãi vốn luôn luôn được áp dụng cho các sự kiện tương lai: nghĩa là, cho các sự kiện sẽ không xảy ra với chúng ta vốn là hiện tại nhỏ nhoi. Người ta bảo tôi rằng cái thời hiện tại, cái specious present[189] của các nhà tâm lý học, kéo dài khoảng vài giây đồng hồ và một mảnh nhỏ của giây; điều đó kéo dài lịch sử của vũ trụ. Đúng hơn, không có lịch sử ấy, cũng như không có cuộc đời của một con người, kể cả một đêm của y cũng không có; mỗi khoảnh khắc mà chúng ta sống là tồn tại thực sự, chứ không phải là tập hợp tưởng tượng của nó. Vũ trụ là tổng số các sự kiện, là một bộ sưu tập không kém phần ý tưởng so với tổng số của tất cả những con ngựa mà Shakespeare từng mơ - một con, rất nhiều con hay không một con nào? - vào giữa 1592-1549. Tôi nói rõ ràng nếu thời gian là một quá trình tinh thần thì làm sao các ngài có thể so sánh nó với hàng ngàn người hoặc ngay cả với hai người khác nhau?

Luận điểm của các đoạn trước, bị ngừng ngắt và bị đan xen các ví dụ, có thể là rườm rà. Tôi tìm một phương pháp trực tiếp hơn. Chúng ta hãy xem một cuộc đời trong dòng chảy của nó có quá nhiều những sự lặp lại: cuộc đời tôi chẳng hạn. Cứ mỗi bận đi chơi qua nơi Yên nghỉ linh thiêng tôi không thể không nhớ rằng cha tôi, ông bà tôi, các cụ cố tôi đã được chôn ở đấy, cũng như tôi cũng sẽ được chôn ở đó. Sau đó tôi nhớ mình đã nhớ chính điều đó nhiều lần rồi; tôi không thể dạo bước quanh các xóm ngoại ô trong nỗi cô đơn của đêm tối mà không nghĩ rằng đêm ấy đã làm cho chúng ta dễ chịu bởi vì nó xóa đi những chi tiết thanh thản như ký ức tôi không thể than vãn trước sự mất mát của một tình yêu hay một tình bạn, mà không suy tính rằng chỉ mất đi cái mà ta không có; cứ mỗi lần tôi đi qua một trong những khu phố phương Nam, tôi nghĩ đến bà, Helena ạ; cứ mỗi lần gió mang đến cho tôi một hương cau, tôi nghĩ đến Adrogue, trong thời niên thiếu của tôi; cứ mỗi lần tôi nhớ đoạn 91 của Heráclito “Mi sẽ không thể hai lần tắm trên cùng một dòng sông”, tôi khâm phục phép biện chứng của ông, bởi tính dễ dàng chấp nhận ý nghĩa thứ nhất (“Dòng sông là dòng sông khác”) bí mật đặt ra ý nghĩa thứ hai “tôi là kẻ khác” cho chúng ta và nhường cho chúng ta ảo tưởng rằng mình đã sáng tạo ra điều đó; cứ mỗi lần nghe thấy một người bạn Đức nói từ yiddish, tôi nghĩ rằng từ yiddish trước hết là một từ địa phương ngữ của Đức, gần như bị bôi nhọ bởi ngôn ngữ cả của Tinh thần thần thánh. Những ý tưởng trùng phức ấỵ (và một số khác nữa mà tôi không nói ra) là cả cuộc đời tôi. Đương nhiên, chúng cứ được lặp lại mà không có sự bắt buộc; có những khác nhau về mức độ biểu cảm, về thời tiết, về trạng thái tâm lý nói chung. Tuy nhiên tôi nghi ngờ rằng con số những biến thái hoàn cảnh không phải là vô tận: chúng ta có thể dẫn ra hai thời khắc giống nhau trong tinh thần một cá nhân (hay hai cá nhân vốn không quen biết nhau, nhưng phải ở những người mà chính quá trình đó được thực hiện). Sự giống nhau đã được viện dẫn tự nó bao hàm câu hỏi: những khoảnh khắc giống nhau ấy lẽ nào không phải là một? Chỉ một khái niệm được lặp lại không đủ để phá hủy hay làm lộn tùng phèo cái loạt của thời gian sao? Những kẻ nhiệt hứng từng hiến dâng tâm hồn cho một dòng thơ của Shakespeare lại không phải là Shakespeare sao?

Tuy nhiên tôi vẫn không biết tư chất của hệ thống tôi vừa tìm hiểu. Tôi không biết liệu nó có tồn tại không? Điều năm chương bốn của Khế ước Sanhedrin của luật Mishnah[190] tuyên bố rằng đối với Luật pháp của Thượng đế, kẻ vốn giết chỉ một mạng người đã hủy hoại cả thế giới; nếu không có số nhiều, kẻ nào hủy diệt tất cả mọi con người sẽ không đáng bị buộc tội hơn Cáin - kẻ phạm tội cổ xưa côi cút, điều đó là chính thống, và điều đó có thể là huyền diệu cũng không phổ quát hóa trong sự phá hoại. Tôi hiểu là như thế. Những thảm họa ồn ĩ nói chung - hỏa hoạn, chiến tranh, dịch bệnh - chỉ là một nỗi đau được nhân lên gấp bội một cách ảo tưởng trong các tấm gương. Bernard Shaw đã đánh giá như vậy (Guide to Socialism, 86); Điều mà anh có thể chịu đựng là nỗi đau lớn nhất mà người ta có thể chịu đựng trên trái đất. Nếu anh chết vì kiệt sức thì anh sẽ phải chịu đựng tất cả sự kiệt sức đã có hay sẽ có. Nếu một vạn người chết cùng anh, thì sự tham gia của họ vào số phận anh sẽ không khiến cho anh sẽ có thêm một vạn lần cái đói cũng không nhân lên gấp một vạn lần thời gian anh hấp hối. Mi chớ để mình kiệt lực bởi cái tổng số ghê rợn của những nỗi đau nhân thế; cái tổng số ấy không tồn tại. Không một sự nghèo nàn nào, cũng như không một nỗi đau nào là có thể tích tụ lại”. Cũng có thể dẫn ra cả The Problem of Pain[191] VII, của C. S. Lewis.

Lucrecio (trong sách De rerum natura, I, 830) đã đóng góp cho Anaxagoras học thuyết nói rằng vàng gồm có những nguyên tử vàng; lửa, những tia lửa; xương, những vụn xương không thể cảm nhận được. Josiah Royce, có lẽ chịu ảnh hưởng của Thánh Augustin, đã cho rằng thời gian được làm từ thời gian và rằng “toàn bộ thời hiện tại trong đó cái gì xảy ra cũng là một sự tiếp nối (theo sách The World and the Individual[192], II, 139). Lời xác nhận ấy là có thể cùng tồn tại với lời xác nhận của bài viết này.

(II)

Toàn bộ hành ngôn là có tính tiếp nối; không dễ dàng để nói về cái vĩnh hằng hay là cái phi thời gian. Những ai không thú vị theo đuổi luận điểm trước đây có lẽ sẽ lưu tâm đến những tràn này được viết vào năm 1928. Tôi đã dẫn nó rồi; đó là truyện được đặt tên “Tự cảm trong cõi chết”.

“Ở đây tôi muốn soát lại một kinh nghiệm tôi có mấy đêm nay: đó là một việc nhỏ quá ư phù du và thăng hoa để được gọi là mạo hiểm; quá ư vô lý và nhạy cảm để gọi là tư tưởng. Hãy chú ý đến một cảnh tượng và ngôn từ của nó: ngôn ngữ đã được tôi nói trước, nhưng nó không sống cho đến lúc ấy với tất cả cố gắng. Tôi sẽ kể lại nó với những nét độc đáo về thời gian và địa điểm từng nói rõ về nó.

Tôi nhớ lại như thế này. Buổi chiều mở đầu cho cái đêm ấy, tôi có mặt ở Barracas; đó là địa điểm mà theo thói quen tôi không bao giờ lui tới và vì sự xa cách của nó với các địa điểm khác vốn tôi hay đi lại, đã cho tôi một dư vị của ngày ấy. Đêm của nó không có lấy một vì sao; vì là đêm êm đềm. Sau khi ăn tôi ra khỏi nhà, đi dạo và hoài niệm. Tôi không thích xác định hướng cho cú đi dạo ấy; tôi chỉ quan tâm lo làm sao có được một sự tự so lớn nhất có thể có để không mệt trước sự chờ đợi với sự nhìn thấy trước bắt buộc về chỉ một con đường trong số những con đường. Tôi đã thực hiện nó trong sự tính toán sai về điều có thể, điều đó được gọi là đi theo cái may rủi; tôi chấp nhận với chỉ một quan niệm tỉnh táo cố nắm chắc các đại lộ hay các đường rộng trước những lời mời mọc tối tăm nhất của sự ngẫu nhiên. Với tất cả, một cơ may của những sức hấp dẫn gia tộc đã lôi tôi đi xa về phía một vài xóm khác mà tên của nó tôi luôn không thích nhớ nhưng mà chúng khắc sâu vào ngực tôi. Tôi không thích xóm tôi, khung cảnh quý giá của tuổi thơ tôi mà tôi chỉ muốn những xóm làng chung quanh vẫn còn kỳ bí của nó có ý nghĩa như thế, đó là: giới hạn cuối cùng vừa gần cận lại huyền ảo mà tôi đã có toàn bộ trong ngôn từ và hơi ít trong thực tại. Mặt trái của điều đã được biết, tấm lưng của nó, đối với tôi là những con đường cuối cùng gần như chưa được biết một cách chính xác y như móng của ngôi nhà tôi bị vùi sâu dưới đất hay bộ xương không thể nhìn thấy chúng ta. Cuộc đi đã để tôi lại ở một ngã tư. Tôi hít thở đêm tối trong sự ngưng nghỉ thanh thản của suy tư. Đương nhiên quang cảnh không phức tạp gì cả những hình như bị đơn giản hóa đi bởi nỗi mệt mỏi của tôi. Chính tính độc đáo của nó đã hão huyền nó. Con đường là phố gồm những ngôi nhà thấp và cho dù ý nghĩa đầu tiên của nó là sự nghèo nàn, ý nghĩa thứ hai rõ ràng là hạnh phúc. Nó vừa nghèo lại vừa đẹp. Không một ngôi nhà nào khích lệ con đường; cây sung đổ bóng xuống làm tối om ngã tư; những cánh cổng - nhô lên cao hơn các bức tường - dường như chúng được làm bằng chính chất liệu vô biên của đếm. Đường mòn uốn khúc quanh co trên đường chính, đường chính là đường làm bằng bùn nguyên sơ, thứ bùn của châu Mỹ khi chưa bị chinh phục. Ở phía cuối, con đường cũng đã được san bằng đổ xuôi xuống miền Maldonado. Bên trên nền đất gập ghềnh và lộn xộn, một bức tường hồng dường như không dung chứa ánh trắng mà làm tràn chảy thứ ánh sáng thân thương. Sự dịu dàng ấy sẽ chẳng có cách gọi nào hơn là màu hồng.

Tôi lặng lẽ đứng nhìn cái giản dị ấy. Để chắc chắn tôi nói truyện trinh thám suy nghĩ của mình: điều này chính là điều cách đây ba mươi năm… Tôi ước đoán ngày ấy: thời đại mới ở một số nước, nhưng đã xưa cũ ở phần biến đổi này của thế giới. Có lẽ một con chim hót và qua nó tôi cảm nhận một tình cảm nhỏ nhoi, nhỏ nhoi như con chim ấy. Nhưng điều chắc chắn hơn cả là trong cái thanh tĩnh đến rợn người ấy không có tiếng động nào khác ngoài tiếng động không thời gian của những chú dế. Ý nghĩ dễ dàng Tôi ở vào năm một ngàn tám trăm và khá khá năm đã không còn là một số từ gần cận và nó chìm sâu vào thực tế. Tôi cảm thấy mình chết, cảm thấy sự nhận biết tuyệt đối về thế giới: nỗi sợ mơ hồ thấm đậm khoa học vốn là sự sáng rõ tốt nhất của siêu hình học. Không, tôi không nghĩ mình đã tăng thêm sức mạnh cho những dòng nước ỡm ờ của Thời gian: đúng hơn tôi nghi ngờ sự sở hữu của ý nghĩa mới có hay sự thiếu vắng của từ vĩnh cửu không thể nhận thức nổi - chỉ sau đó tôi mới đạt tới việc khẳng định hình ảnh ấy.

Giờ đây tôi viết hình ảnh như thế này: sự hiển nhiên thuần phác của các sự kiện tương tự - đêm trong sự thanh tĩnh, hầu như trong suốt, dậy mùi tỉnh lẻ của rừng già, thứ bùn nguyên sơ - không đơn thuần giống với đêm từng có ở ngã tư ấy cách đây nhiều năm; là chính nó, nhưng không giống, cũng chẳng lặp lại nó. Nếu chúng ta có thể nhận ra sự giống nhau ấy thì thời gian là một sự lừa dối: sự không khác nhau và tính không thể chia phân của một khoảnh khắc của ngày hôm qua rõ ràng và của một khoảnh khắc khác của ngày hôm nay rõ ràng, đã đủ để phân hủy nó rồi.

Đương nhiên là con số những khoảnh khắc con người ấy không phải là vô hạn. Các nhân tố - những nhân tố của nỗi đau và của niềm vui thể xác, những nhân tố của sự đến gần giấc mơ, những nhân tố của sự thẩm thụ chỉ một thứ âm nhạc, những nhân tố của rất nhiều cảm động hay rất nhiều buồn tẻ - vẫn là không có cá tính nhất. Tôi rút ra ngay kết luận này: cuộc sống là quá ư nghèo nàn để cũng không là bất tử được. Nhưng chúng ta không có ngay đến cả sự chắc tin về nỗi nghèo nàn của mình, bởi vì thời gian, vốn dễ dàng bị phản chứng trong cảm tính, cũng không phải là nó trong trí tuệ, mà về bản chất của nó thì hình như nó là không thể chia tách khỏi sự tiếp nối. Trong câu chuyện cảm động còn lại tư tưởng được soi sáng, và trong sự do dự đã tự thú của tờ giấy này còn lại thời khắc đích thực của sự xuất thần và sự đốn ngộ có thể có về tính vĩnh hằng nói ra đêm ấy là đêm tôi không hám”.

B

Từ rất nhiều học thuyết mà lịch sử triết học thừa nhận, có lẽ chủ nghĩa duy tâm là học thuyết cổ nhất và là học thuyết được truyền bá nhiều nhất. Đó là nhận xét của Carlyle (Novalis, 1829) về những nhà triết học mà ông dẫn tên gồm có, dĩ nhiên không hy vọng dẫn được hết tên những nhà triết học nhiều vô kể ấy, những nhà triết học thuộc phái Plantón mà với họ cái duy nhất có thực là các nguyên mẫu (Norris, Judas Abrabanel, Gemisto, Plotino), các nhà thần học, mà với họ tất cả những gì không là thiêng liêng đều là nhất thời (Malebranche, Johannes Eckhart), những nhà duy danh học vốn biến vũ trụ thành một hình dung từ mơ hồ về cái Tuyệt đối (Bradley, Hegel, Parmenides)… Chủ nghĩa duy tâm quá ư cổ xưa như lòng ước vọng siêu hình: người tung hô xuất sắc nhất của nó, George Berkeley, đơm hoa kết trái ở thế kỷ XVIII; ngược hẳn lại với điều Schopenhauer tuyên bố (Die Welt als Wille und Vorstellung, II, 1), thành tựu của ông không thể nằm ở trực giác của học thuyết đó mà ở những luận điểm ông nghĩ ra để biện giải nó. Berkeley dùng các luận điểm này để chống lại quan niệm vật chất. Hume áp dụng chúng cho ý thức: mục đích của tôi là áp dụng chúng cho thời gian. Trước hết, tôi sẽ nhắc lại một cách ngắn gọn những giai đoạn khác nhau của phép biện chứng ấy.

Berkeley phủ định vật chất. Điều đó không có nghĩa, hãy hiểu cho đúng, rằng ông phủ định màu sắc, hương thơm, dư vị, âm thanh và sự tiếp xúc; điều ông phủ nhận, ngoài những cảm nhận đó vốn tạo nên thế giới bên ngoài, là có một cái gì đó không thể nhìn thấy, không thể sờ thấy được gọi là vật chất. Ông phủ nhận rằng có những nỗi đau mà không ai cảm thấy, có những màu sắc mà không ai nhìn thấy, những hình thù không ai sờ mó được, ông lập luận rằng việc thêm một vật chất cho những cảm nhận là việc thêm cho thế giới một thế giới lỏng lẻo không thể nào cảm nhận được. Ông tin vào một thế giới hữu hình do các cảm giác tạo nên, nhưng ông hiểu rằng thế giới vật chất (hãy nói rằng thế giới của Toland) là một sự gấp đôi ảo tưởng, ông nhận thấy (Principles of Human Knowledge, 3) rằng: “Tất cả mọi người sẽ thừa nhận rằng không có những tư tưởng, không có những đam mê của chúng ta tồn tại mà lại không có tinh thần. Đối với tôi, cũng rất sáng tỏ rằng những cảm giác khác nhau, hay những quan điểm in dấu trong các giác quan, được nhào nặn ra bằng bất kỳ hình thức nào (id est[193], bất kể vật thể nào chúng tạo nên) đều chỉ có thể tổn tại trong một tinh thần đã nhận được chúng… Tôi khẳng định rằng cái bàn này tồn tại nghĩa là tôi đã nhìn thấy nó, đã sờ được nó. Nếu vào lúc tôi đã ra khỏi phòng này, tôi vẫn khẳng định điều đó, tức là tôi chỉ chứng minh rằng nếu tôi có mặt ở đấy tôi sẽ cảm nhận ra nó, hay là một tinh thần nào khác đã cảm nhận ra nó… Việc nói về sự tồn tại ở bên ngoài tinh thần đã cảm nhận ra chúng”. Ở trang 23, do thấy trước những trở ngại, ông nói rõ thêm: “Nhưng người ta sẽ bảo rằng chẳng có gì dễ dàng hơn là việc tưởng tượng ra những cây cối ở một bãi đất hoặc những cuốn sách trong một thư viện và chẳng ai ở gần chúng đã cảm nhận được chúng. Đúng vậy, chẳng có gì dễ dàng hơn thế. Nhưng, tôi xin hỏi các ngài: phải chăng các ngài đã chỉ hình thành trong tinh thần của mình một số quan niệm mà các ngài gọi là cây và sách mà đồng thời đã chỉ xóa đi ý niệm về một ai đó đã cảm nhận ra chúng. Có đúng là các ngài không cảm nhận ra chúng không? Nhưng tôi phủ nhận rằng tinh thần đủ khả năng tưởng tượng ra các quan niệm; tôi phủ nhận rằng các vật thể có thể tồn tại ngoài tinh thần”. Ở đoạn khác, đoạn 6, ông tuyên bố: “Có những sự thật rất sáng tỏ đến mức để thấy chúng chỉ việc mở mắt ra là đủ. Đây là sự thật quan trọng: toàn bộ dàn đồng ca của trời và những dấu hiệu của đất (tất cả các hình hài tạo nên nhà máy hùng hậu của vũ trụ) thảy đều không tồn tại ở bên ngoài tinh thần. Chỉ sinh linh nào được cảm nhận mới tồn tại mà thôi. Chúng không tồn tại khi chúng ta không nghĩ đến chúng, hay chúng chỉ tồn tại trong tinh thần của một Tinh thần Vĩnh Hằng”.

Học thuyết mà tôi vừa trình bày đã bị giải thích một cách lầm lẫn. Herbert Spencer tin rằng mình đã phản chứng lại nó (Principles of Psychology, VIII, 6) bằng cách lập luận rằng nếu không có gì ở ngoài ý thức, thì ý thức này có thể là vô cùng vô tận trong thời gian và trong không gian. Điều thứ nhất là đúng nếu chúng ta hiểu rằng toàn bộ thời gian được ai đó cảm nhận, là sai lầm nếu chúng ta kết luận rằng thời gian ấy nhất thiết phải bao gồm một số vô hạn những thế kỳ; điều thứ hai là phi lý, bởi vì Berkeley (trong tác phẩm Principles of Human Knowledge, 116; tác phẩm Siris, 266) thường xuyên phủ định không gian tuyệt đối. Càng khó hiểu hơn nữa là sai lầm mà Schopenhauer phạm phải (trong Dialogues between Hylas and Philonous, II) rằng: “Não bộ, như vật nhạy cảm, chỉ có thể tồn tại trong tinh thần. Tôi muốn biết nếu ông cho là có lý cái giả thuyết nói rằng một quan niệm hay một vật thể ở trong tinh thần đã gợi ra tất cả các vật thể khác? Nếu ông trả lời đúng thì thử hỏi giải thích thế nào đây về nguồn gốc đầu tiên của quan niệm đầu tiên ấy hay là bộ não?”. Đúng vậy, bộ não chỉ là một phần của thế giới bên ngoài không kém gì chòm sao Nhân Mã.

Berkeley phủ nhận có một khách thể ở đằng sau những ấn tượng của các giác quan. David Hume lại phủ nhận có một chủ thể đằng sau những tri giác của những thay đổi. Người kia phủ nhận vật chất, người này phủ nhận tinh thần; người kia không muốn chúng ta thêm tri thức trừu tượng về vật chất cho chuỗi những ấn tượng; người này không muốn chúng ta thêm tri thức về một cái tôi cho chuỗi những trạng thái tinh thần. Thật là chí lý sự áp dụng ấy của những luận điểm của Berkeley mà người này nhìn thấy trước, như Alexander Campbell Fraser nhận xét, và ông còn dự định sử dụng lại nó thông qua cái ergo sum[194] của trường phái Descartes. “Nếu những nguyên tắc của ông là có giá trị thì chính ông cũng chỉ là một hệ thống những quan niệm bấp bênh, không được duy trì bởi bất kỳ một chất liệu nào bởi vì thật là quá ư là lố bịch việc nói chất liệu tinh thần cũng như chất liệu vật chất”, Hylas lý luận như vậy, bằng cách nói hớt Davis Hume, ở đoạn 3 và đoạn cuối cùng của tác phẩm Dialogues Hume đã lợi dụng nó (trong Treatise of Human Nature, I, 4, 6) để kết luận:

Chúng ta là một bộ sưu tập hay một tập hợp các tri giác mà cái nọ nối tiếp cái kia cực kỳ nhanh chóng đến độ không thể cảm thấy… Tinh thần là một loại sân khấu nơi các tri giác xuất hiện, biến mất, trở lại và tự kết hợp với nhau bằng vô vàn cách thức. Siêu hình học không nên lừa dối chúng ta. Những tri giác làm nên tinh thần và chúng ta không thể chỉ rõ những lớp kịch đã diễn ra ở chỗ nào cũng không thể nói sân khấu đã được làm bằng vật chất nào”.

Thừa nhận luận điểm của chủ nghĩa duy tâm, tôi hiểu rằng việc đi xa hơn nữa là có thể (có lẽ không thể nào tránh được). Đối với Berkeley, thời gian là “sự nối tiếp của những quan niệm tràn chảy một cách đồng nhất và là sự nối tiếp mà mọi người đều tham dự” (tác phẩm Principles of Human Knowledge, 98); đối với Hume, thời gian là “một sự nối tiếp của những khoảnh khắc không thể phân chia được” (Treatise of Human Nature, I, 2, 3). Nhưng tuy nhiên, vật chất và tinh thần, đều là tiếp nối, bị phủ nhận, không gian cũng bị phủ nhận, tôi không hiểu với quyền gì chúng ta sẽ lại có sự tiếp nối ấy vốn là thời gian. Ở bên ngoài mỗi tri giác (hiện tại hay giả thuyết) không tồn tại vật chất; thời gian cũng sẽ không tồn tại ở bên ngoài mỗi khoảnh khắc hiện tại. Chúng ta hãy chọn một khoảnh khắc đơn giản nhất: ví dụ, khoảnh khắc của giấc mơ của Trang Châu (Herbert Allen Giles: Trang Châu, 1889). Có lẽ đã được khoảng hai mươi tư thế kỷ, ông này mơ thấy mình là một con bướm và khi tỉnh dậy ông không biết phải chăng mình là một người đã mơ thấy mình là một con bướm hay là một con bướm giờ đây mơ thấy nó là một con người. Chúng ta sẽ lý giải sự tỉnh dậy, chúng ta lý giải thời khắc của giấc mơ, đó là một trong những khoảnh khắc. “Tôi mơ thấy mình là một con bướm đang bay lượn trong không khí và không biết gì về Trang Châu”[195], bản cổ nói vậy. Sẽ chẳng bao giờ chúng ta biết có phải Trang Châu nhìn một vườn hoa mà trên đó mình bay hay một hình tam giác vàng động đậy, mà không nghi ngờ gì đó chính là ông, nhưng chúng ta hiểu rõ rằng hình ảnh ấy là chủ quan, cho dù ký ức đã trưng bày ra. Học thuyết về phép đối ngẫu tâm lý sẽ cho rằng hình ảnh ấy có thể phù hợp với một vài thay đổi nào đó trong hệ thống thần kinh của người nằm mơ; theo Berkeley, trong khoảnh khắc ấy không tồn tại thân xác của Trang Châu, cũng không có căn phòng tối om trong đó ông mơ, ngoại trừ nó như một tri giác trong tinh thần thần thánh. Hume còn làm cho câu chuyện đơn giản hơn nhiều. Theo ông, trong khoảnh khắc ấy không tồn tại tinh thần của Trang Châu: chỉ tồn tại các màu sắc của giấc mơ và sự xác tín về việc mình là một con bướm. Tồn tại như một khái niệm thoáng qua về “bộ sưu tập hay là tập hợp những tri giác” vốn là tinh thần của Trang Châu vào khoảng trước Công Nguyên bốn thế kỷ; tồn tại như một khái niệm n của một loạt thời gian vô hạn giữa n-i và n+i. Đối với chủ nghĩa duy tâm không có thực tại nào khác ngoài thực tại của những quá trình tinh thần; việc thêm một con bướm khách thể cho con bướm được cảm nhận đối với Hume là một sự nhân đôi vô ích; việc thêm cái tôi cho các quá trình tinh thần với ông là rất quái lạ. Tin rằng có một sự mơ, một sự cảm nhận, nhưng không có kẻ nằm mơ và cả giấc mơ; tin rằng việc nói về các khách thể và các chủ thể là việc phạm vào một huyền thoại dơ dáy. Vậy thì, nếu mỗi trạng thái tâm lý là đầy đủ, nếu việc gắn liền nó với một cái tôi là một phép tính cộng phi lý và mơ hồ, thì xin hỏi với quyền thế gì sau đó chúng ta sẽ đặt cho ông một vị trí trong thời gian? Trang Châu mơ thấy mình là một con bướm và trong giấc mơ ấy ông không là Trang Châu mà là một con bướm. Nếu không gian và cái tôi đã bị xóa bỏ thì làm sao chúng ta có thể gắn liền những khoảnh khắc ấy với khoảnh khắc của việc tỉnh dậy với thời đại Trung Hoa. Điều đó không muốn nói rằng không bao giờ chúng ta biết, ngay cả bằng cách thức gần cận nhất, ngày của giấc mơ đó; nó chỉ muốn nói rằng sự xác định theo biên niên sử của một sự kiện, của bất kỳ sự kiện nào của vũ trụ, đối với ông đều là xa lạ và ở bên ngoài. Tại Trung Quốc, giấc mộng của Trang Châu chỉ là tỉ dụ; chúng ta hãy tưởng tượng có một trong số hầu như vô tận những độc giả của ông mơ thấy mình là một con bướm và sau đó là Trang Châu; chúng ta hãy tưởng tượng, vì một ngẫu nhiên không thể có, giấc mơ này cứ lặp đi lặp lại cái giấc mơ mà Người Thầy đã mơ. Trong sự giống nhau được coi là đúng ấy có câu hỏi này: những khoảnh khắc vốn phù hợp lẽ nào lại không phải là chính nó? Chỉ một khoảnh khắc được lặp lại không đủ để phá vỡ và xáo trộn lịch sử thế giới, để tuyên cáo rằng không có lịch sử ấy sao?

Phủ định thời gian là hai phủ định: phủ định sự tiếp nối của các khoảnh khắc của một loài, phủ định tính đồng thời của các khoảnh khắc của hai loài. Quả vậy, nếu mỗi khoảnh khắc là tuyệt đối thì những mối quan hệ của chúng sẽ dẫn đến những ý thức cho rằng những quan hệ ấy tồn tại. Một trạng thái mở đầu cho trạng thái khác nếu được biết là trước đó; một trạng thái của G là đồng thời với một trạng thái của H nếu biết được đồng thời. Trái lại với điều Schopenhauer tuyên bố trong bản danh mục những sự thật căn bản (Die Welt als Wille und Vorstellung, II, 4), mỗi mẩu thời gian không cùng một lúc lấp đầy không gian toàn vẹn, thời gian không có mặt ở khắp nơi (Đương nhiên là, đạt tới tầng cao của luận điểm này, không gian không tồn tại).

Meinong, trong học thuyết của mình về mối lo ngại, ông thừa nhận mối lo ngại về những khách thể tưởng tượng: đó là chiều thứ tư, chúng ta hãy nói vậy, hoặc là bức tượng nhạy cảm của Condillac hoặc là con vật còn hồ nghi của Lotze, hoặc cái rễ vuông của chữ i. Nếu những lý lẽ mà tôi đã chỉ ra đều có giá trị thì vật chất, cái tôi, thế giới bên ngoài, lịch sử thế giới, cuộc sống chúng ta cũng đều thuộc về cái vũ trụ mù sương ấy.

Hơn nữa mệnh đề sự phủ định của thời gian là mập mờ. Nó có thể có nghĩa là tính vĩnh cửu của Plantón hay của Boecio, và đồng thời cả những song đề của Sexto Empírico. Ông này (trong sách Adversus mathematicos, XI, 197) đã phủ định quá khứ, cái đã là và tương lai, cái đã chưa là và nhấn mạnh rằng thời gian là có thể phân chia được hay không thể phân chia được. Nó là không thể phân chia được, bởi vì trong trường hợp ấy nó sẽ không có khởi thủy vốn liên hệ nó với quá khứ cũng không có chung cục vốn liên hệ nó với tương lai, cũng không có cả hoàn cảnh, bởi vì cái vốn không có khởi thủy cũng không có chung cục thì cũng không có hoàn cảnh; nó cũng không là có thể phân chia được, bởi vì trong trường hợp ấy sẽ có một phần đã là và có một phẩn khác vẫn chưa là. Ergo[196], không tồn tại, nhưng vì quá khứ và tương lai không tồn tại, thời gian không tồn tại. F. H. Bradley đã phát hiện lại và nâng cao hơn tính phức tạp ấy. Ông nhận xét (trong Appearence and Reality, IV) rằng nếu cái lúc này là có thể phân chia thành những cái lúc này khác thì cũng không kém phần phức tạp hơn thời gian, và nếu là không thể phân chia được thì thời gian là một mối liên hệ đơn thuần giữa những sự việc cố định. Những lý lẽ ấy, như đã thấy phủ nhận các bộ phận để sau đó phủ nhận cái toàn thể; tôi phủ nhận cái toàn thể để đề cao từng bộ phận một trong số các bộ phận. Theo phép biện chứng của Berkeley và của Hume, tôi đã đạt tới quan điểm của Schopenhauer: “Hình thức của sự xuất hiện của lý trí chỉ là thời hiện tại, không phải là quá khứ cũng không phải là tương lai; những thứ này chỉ tồn tại cho khái niệm và vì sự xâu chuỗi của ý thức nên hình thức ấy được duy trì cho sự mở đầu của lẽ phải. Không ai sống trong quá khứ, không ai sẽ sống trong tương lai: thời hiện tại là hình thức của toàn bộ đời sống, là một vị thế mà không một cái ác nào có thể nhổ bỏ được nó… Thời gian tựa như một cái vòng tuần hoàn quay mãi mãi: đường cung quay xuống là thời quá khứ, đường cung quay lên là thời tương lai; ở phía trên có một điểm không thể phân chia được mà đường tiếp xúc chạm phải và đó là cái lúc này. Bất động như đường tiếp xúc, cái điểm nhỏ ấy vạch ra mối liên hệ của khách thể, mà hình thức của nó là thời gian, với chủ thể, vốn không có hình thức, bởi vì nó không phụ thuộc vào cái có thể biết được và là điều kiện trước tiên của tri thức (Die Welt als Wille und Vorstellung, I, 54). Một bài kinh Phật giáo thế kỷ V, kinh Visuddhi-magga (Con đường thanh khiết) đã minh chứng học thuyết ấy bằng chính hình ảnh: “Thực ra, cuộc đời của một sinh linh kéo dài cái mà một quan niệm kéo dài. Như một bánh xe, khi quay, nó chạm mặt đất ở chỉ một điểm, cuộc đời kéo dài cái mà chỉ một quan niệm kéo dài (Radhakrishnan, Indian Philosophy, I, 373). Một số sách Phật khác nói rằng thế giới tự hủy diệt và tái xuất hiện sáu nghìn năm trăm triệu lần trong một ngày, và rằng toàn bộ con người là một ảo ảnh được tạo ra đến chóng mặt bởi một loạt những con người thoáng qua và đơn độc. “Con người của một khoảnh khắc quá khứ - Kinh Con đường thanh khiết báo trước cho chúng ta biết - đã sống, nhưng không đang sống và sẽ không sống; con người của một khoảnh khắc tương lai sẽ sống nhưng đã không sống và cũng không đang sống, con người của khoảnh khắc hiện tại đang sống nhưng đã không sống và cũng sẽ không sống (tác phẩm đã dẫn, tập I, tr.407), đó là quan điểm mà chúng ta có thể so sánh với quan điểm này và con người hôm nay chết trong con người ngày mai”.

And yet, and yet[197], phủ định sự nối tiếp thời gian, phủ định cái tôi, phủ định thế giới thiên văn học, đều là những nỗi thất vọng hiển nhiên và những niềm an ủi thầm lặng. Số phận của chúng ta (khác với địa ngục của Swedenborg và địa ngục của huyền thoại tibetana) không phải là sự hoảng hốt vì không thật; nó là sự hoảng hốt vì nó không thể đảo ngược được và mạnh mẽ. Thời gian là chất liệu làm nên tôi. Thời gian là một dòng sông cuốn tôi đi nhưng tôi là dòng sông; là một con hổ đã xé xác tôi nhưng tôi là hổ; là một ngọn lửa đã thiêu cháy tôi, nhưng tôi là lửa. Bất hạnh thay, thế giới là có thật; bất hạnh thay tôi là Borges.

Freund, es ist auch genug. Im Fall du mehr willst lessen

So get und werde selbst die Schrift und selbst das Wasen.

LỜI GIỚI THIỆU

(CHO TẬP TIN TỨC CỦA BRO…)

Những truyện cuối cùng của Kipling không kém phần rối rắm và nhức nhối so với những truyện của Kafka hay của James, và không nghi ngờ chúng đã hơn hẳn; nhưng vào năm 1885, tại Lahore, Kipling lại bắt đầu một loạt truyện ngắn, được viết theo hình thức trực tiếp và được tập hợp lại in thành tập vào năm 1890. Không ít truyện - ví dụ như In the House of Suddhos, Beyond the Pale, The Gale of Hundred Sorows - là những tác phẩm súc tích bậc thầy; đã có lần tôi nghĩ rằng điều mà một cậu thanh niên có tài đã cảm nhận và làm được thì một người ở trong giới hạn của tuổi già có thể bắt chước một cách tự nhiên. Kết quả của sự suy nghĩ trên là tập truyện này, mà bạn đọc của tôi sẽ thẩm định nó.

Không biết bằng vận may nào, tôi nghĩ đến việc viết những truyện ngắn theo hình thức trực tiếp. Tôi không dám khẳng định tất cả những truyện ngắn này là đơn giản; trên mặt đất này không có chỉ một trang sách, chỉ một lời, cho dù thế nào đi nữa, tất cả đều đã mặc nhận vũ trụ rồi, mà sự đóng góp rõ ràng của nó là tính phức tạp. Tôi chỉ muốn nói rõ rằng tôi không phải là, và không bao giờ là, cái mà trước đây tôi được gọi là nhà viết truyện ngụ ngôn, hay một nhà tiên tri những du ngôn, và bây giờ lại là một nhà văn dấn thân. Tôi không hy vọng mình là Esopo. Các truyện của tôi, giống như những truyện trong Nghìn lẻ một đêm, đều muốn giải khuây và làm cảm động lòng người chứ không muốn thuyết lý. Ý tưởng này không muốn nói rằng nó đã giam tôi trong một tháp ngà, nói theo hình ảnh của Salomon. Những giác ngộ chính trị của tôi là quá rõ, ai cũng biết rồi; tôi đã vào Đảng Bảo Thủ, đó là một hình thức của chủ nghĩa hoài nghi, và không ai có thể bôi nhọ thanh danh tôi bằng các từ cộng sản hay quốc gia, là người thuộc Đảng Kiến Đen hay Kiến Đỏ. Tôi tin rằng với thời gian, chúng ta sẽ được hưởng thụ một thế giới không có Nhà nước. Không bao giờ tôi che giấu sự đối lập của mình, ngay cả những năm sôi động nhất, nhưng tôi không cho phép gây nhiễu trong các tác phẩm văn chương của mình, trừ khi sự tán dương Cuộc Chiến Sáu Ngày đòi hỏi. Công việc của văn học thật là kỳ bí; điều chúng ta nói là nhất thời và ích lợi theo luận điểm của Plantón về mỹ học và không theo luận điểm của Poe, người đã lập luận hay giả vờ lập luận rằng văn bản một bài thơ là một quá trình của trí thông minh. Tôi khâm phục các nhà cổ điển đã thực thi một luận để lãng mạn và một nhà thơ lãng mạn, một luận đề cổ điển.

Ngoài truyện được dùng để đặt tên cho tập sách này và bắt đầu cuộc hành trình do Lemuel Gulliver đảm nhiệm một cách tuyệt vời, các truyện ngắn của tôi thảy đều là hiện thực chủ nghĩa, ấy là để nói theo tên gọi được hôm nay ưa chuộng. Người ta nhận thấy, tôi tin, tất cả mọi chuẩn mực của thể loại, chúng không kém phần thuyết phục so với những truyện ngắn khác và chúng ta sẽ chán hay đã chán chủ nghĩa hiện thực rôi. Những quy chuẩn hiện thực chủ nghĩa thừa thãi trong sự sáng tạo miệt mài về những sự kiện có tính hoàn cảnh, vốn đã có những tấm gương rạng rỡ trong các bài balada Anglo-Saxon của Maldon đã có từ thế kỷ thứ X, và trong những sử thi của Ba Lan. Hai truyện - tôi sẽ không nói là những truyện nào - chấp nhận chính một chìa khóa huyền thoại. Bạn đọc thích tò mò sẽ phát hiện ra những điểm giống nhau mật thiết; một số ít luận điểm đã làm tôi ngán cả thời gian dài; tôi là kẻ đơn điệu một cách cố ý. Tôi biết ơn một giấc mơ của Hugo Ramírer Morini, nhờ nó mà tôi có được cốt truyện chung của câu chuyện được đặt tên Sách Phúc âm theo thánh Marcos, tác phẩm hay nhất của tập sách; tôi sợ làm hỏng nó bằng những thay đổi mà trí tưởng tượng hoặc lý lẽ của tôi đã bình giá một cách cố ý. Hơn nữa, văn học không là gì hơn một giấc mơ minh bạch.

Tôi từ chối những bất ngờ của một phong cách barroco; tôi cũng từ chối cả những bất ngờ mà một kết thúc không được biết trước muốn góp phần. Tóm lại, tôi thích sự chuẩn bị của một đợi chờ hoặc của một cú thảng thốt. Trong rất nhiều năm, tôi tin rằng mình có thể đạt tới một trang sách hay nhờ những thay đổi và những điều mới lạ; bây giờ, vào tuổi tròn 70, tôi tin rằng mình đã tìm được giọng điệu của mình. Mỗi sự thay đổi ngôn từ không làm hỏng cũng chẳng làm tốt hơn điều được nói ra, trừ khi những thay đổi này có thể làm vơi nhẹ đi một câu nói nặng nề hoặc vẽ vụn một sự nhấn giọng. Mỗi ngôn ngữ là một truyền thống; mỗi một từ, một biểu tượng được cảm thông, cái tầm thường là cái mà một kẻ có sáng kiến có đủ khả năng làm xáo trộn, chúng ta nhớ tác phẩm huy hoàng nhưng không ít lần không thể đọc nổi một Mallarmé hay một Joyce. Rõ ràng là những lý lẽ có thể lý giải được này lại là kết quả của sự mệt mỏi. Tuổi cao đã chỉ cho tôi sự chối bỏ là Borges.

Từ điển của Viện Hàn lâm Hoàng gia Tây Ban Nha “dont chaque edition fait regretter” theo như nhận xét lưu luyến của Paul Groussac, và những cuốn từ điển nặng nể của người Argentina, đã không thận trọng đánh giá tôi.

Tất cả những người ở đây và những người ở bên kia biển Đại Tây Dương, đều chỉ chăm chăm tập trung vào những khác nhau và làm tan ra ngôn ngữ Tây Ban Nha. Tôi nhớ đến mưu toan này mà người ta đã chỉ vào mặt Roberto Arlt để ông nhận rõ sự không hiểu biết của mình về lunfardo[198], ông đã cãi lại: “Tôi được nuôi dưỡng ở Villa Luro, bên cạnh những người nghèo và những kẻ càn quấy, thực ra tôi không có thời gian để nghiên cứu những thứ ấy”. Đúng thế, lunfardo là một thứ tiếu lâm được những nhà văn trào phúng và những người làm lời cho vũ khúc tango sáng tác trong khi đó những người chăn dê không hay biết gì trừ khi các đĩa hát dạy cho họ.

Tôi đặt những truyện ngắn của mình xa một chút trong thời gian và không gian. Trí tưởng tượng nhờ vậy có thể tiến hành tự do hơn. Vào năm 1970, ai sẽ nhớ khá chính xác cái vốn là những làng ven thị của Palermo hay của Lomas vào cuối thế kỷ trước. Cho dù giống nhau đến không thể tưởng được, chúng đã có những kẻ điên khùng làm chính trị chỉ về những khác nhau rất nhỏ bé. Họ sẽ thấy rằng, ví dụ thôi, Martin Fierro đã có thể nói về một túi xương, chứ không phải một tải xương và có thể với sự bất công chê bai bộ lông màu vàng hồng của một chú ngựa nổi tiếng nào đó.

Bạn đọc hỡi, Thượng đế giải thoát bạn khỏi một lời giới thiệu dài. Đó là lời Quevedo, mà để không phạm phải một sự sai niên đại đã bị phát hiện theo chiều dài năm tháng không bao giờ đọc Shaw.

Buenos Aires, 19 tháng Tư năm 1970.

NHẬN XÉT CHO TẬP THƠ: “KẺ KHÁC, CHÍNH HẮN”

Trong rất nhiều bài thơ mà sự nhẫn nhục, sự vô ý và đôi lúc niềm đam mê của tôi thảy đều đã viết ra, tôi thích tập Kẻ khác, chính hắn. Tại đấy có bài Một bài thơ khác về Những ân đức, bài Bài thơ ước đoán, bài Một bông hồng về Milton, và bài Junin, mà nếu sự thú vị không đánh lừa tôi, chúng không làm mất danh dự của tôi. Tại đấy có những hoàn cảnh của tôi: Buenos Aires, sự tôn sùng các bậc bề trên, mâu thuẫn giữa thời gian thì qua đi còn bản thể thì đọng lại, suy nghĩ của tôi về thời gian, chất liệu của chúng ta, có thể được chia sẻ.

Cuốn sách này chỉ là một sự sưu tập. Các bài viết cho những tâm trạng và thời điểm khác nhau, chứ không có mục đích làm thành một tập thơ nghiêm chỉnh. Từ đó mà có những đơn điệu dễ thấy, sự lặp lại các từ và có khi cả những câu trọn vẹn. Tại câu lạc bộ trên đường Victoria của mình, nhà văn - hãy cứ gọi ông ta là như thế đi - Alberto Hidalgo đã chỉ ra thói quen của tôi là viết hai lần trên chính một trang sách với những biến thế nhỏ nhất. Tôi lấy làm buồn mà trả lời rằng ông ta cũng chỉ là một kẻ nhị nguyên mà thôi trừ lời kể thứ nhất là của người khác trong trường hợp đặc biệt của ông ta. Đó là những thái độ ứng xử đáng buồn của thời đại ấy mà rất nhiều người nuối tiếc nhìn lại. Tất cả chúng ta đều muốn là nhân vật của những câu chuyện tầm phào. Nhận xét của Hidalgo là đúng; bài thơ Alexander Selkirk không khác với bài Odisea, quyển thứ hai mươi ba một cách rõ ràng, truyện Trủy thủ đã phôi pha trước bài milonga mà tôi đặt tên là Một con dao ở phương Bắc và có lẽ cả truyện Cuộc gặp gỡ. Điều lạ lùng, điều cho đến bây giờ tôi vẫn chưa hiểu được, là những lời kể lần thứ hai của tôi, như những tiếng vọng bị dập tắt và bắt buộc, thường kém chất lượng hơn so với những lời kể lần đầu tiên. Tại Lubbock, trên rìa hoang mạc, một cô gái dáng cao cao hỏi tôi nếu vào lúc viết bài thơ El Golem phải chăng tôi không có ý định làm ra một biến thể của truyện Những đống đổ nát luân hồi-, tôi trả lời cô rằng cần phải đi khắp cả châu lục để tiếp nhận lời khải thị ấy vốn là sự thật. Ngoài ra, hai tác phẩm ấy có những khác nhau; kẻ mộng mơ được mơ ở trong một tác phẩm, còn mối quan hệ giữa thần linh với con người và có thể giữa thâm minh của nhà thơ với tác phẩm, là cái mà tôi viết sau này.

Các ngôn ngữ của con người đều là truyền thống vốn mang theo bất hạnh, những kinh nghiệm cá nhân là hết sức nhỏ bé, trừ khi người đổi mới kiên nhẫn làm một mô hình của bảo tàng, một trò chơi dành cho cuộc tranh luận của các nhà lịch sử văn học hay cho một cú xì-căng-đan đơn thuần như kiểu Finnegans Wake hay tập thơ Soledades. Vài lần tôi bị lôi cuốn bởi ý định chuyển âm nhạc của tiếng Anh hay của tiếng Đức sang tiếng Tây Ban Nha; nếu như tôi đã thực thi cú mạo hiểm ấy, có lẽ không thể làm được, tôi sẽ là một nhà thơ vĩ đại, như nhà thơ Garcilaso ấy, từng cho chúng ta âm nhạc của nước Ý, hay như cái ông người Sevilla vô danh đã cho chúng ta âm nhạc của La Mã, hay như Rubén Dario cho ta âm nhạc của nước Pháp. Tôi không phải băn khoăn về một vài bản thảo được làm bằng những từ ít âm tiết mà tôi đã phế bỏ một cách đúng đắn.

Số phận của nhà thơ thật là kỳ lạ. Thoạt đầu anh ta là kỳ dị, kỳ dị một cách ồn ào và sau nhiều năm anh ta có thể đạt tới, nếu như được các sao chiếu mệnh phù hộ, không chỉ sự giản dị, vốn chẳng là cái gì hết, mà còn sự khiêm nhường và hóm hỉnh tinh tế.

Một thư viện - thư viện của cha tôi - dạy tôi học nhiều hơn các trường; bất chấp sự luân hồi đổi thay của thời gian và không gian, tôi tin rằng mình không uổng công đọc những cuốn sách yêu thích ấy. Trong bài Thơ ước đoán, người ta sẽ nhận ra ảnh hưởng của những độc thoại bi kịch của Robert Browning; ở những bài thơ khác, ảnh hưởng của Lugones và cũng như vậy tôi đợi ảnh hưởng của Whitman. Khi lật ngược các trang này, tôi cảm thấy mình gần gũi với chủ nghĩa hiện đại hơn là các trường phái sau này mà sự hư hại của nó đã sinh ra và giờ đây chúng lại chối bỏ nó.

Pater viết rằng mọi nghệ thuật đều phụ thuộc vào thân phận của âm nhạc, có lẽ vì trong nó nội dung là hình thức, do đó chúng ta không thể nói về một bản nhạc như chúng ta có thể nói về những đường nét chung của một truyện ngắn. Thơ ca, thừa nhận thân phận đó, sẽ là một nghệ thuật lai: đó là sự đưa ra một hệ thống trừu tượng của các biểu tượng, ngôn ngữ nhằm tới mục đích âm nhạc. Các từ điển đều mang lỗi của khái niệm sai lầm đó. Người ta thường quên mất rằng các bài thơ đều là những tiết mục biểu diễn nhân tạo; chúng ra đời rất muộn so với ngôn ngữ mà chúng nhào nặn. Cội nguồn của ngôn ngữ là phi lý và có đặc điểm huyền bí. Tiếng Thụy Điển phát âm tên của thần Thor, hay tiếng Saxon phát âm tên của thần Thunor không hề biết phải chăng những từ ấy có nghĩa là thần sấm hay là tiếng sấm rền vang xảy ra sau ánh chớp. Thơ ca muốn trở về cái huyền ảo cổ xưa ấy. Không cần những quy tắc trói buộc, nó sáng tác bằng một phương thức linh hoạt và táo bạo cứ như thể đi trong bóng tối. Thơ ca là ván cờ vua kỳ bí mà bàn cờ và quân cờ của nó thay đổi trong một giấc mơ và sau đó tôi muốn sẽ có một người chết trên nó.

NHẬN XÉT CHO TẬP THƠ: “LỜI NGỢI CA CỦA CHIẾC BÓNG”

Thoạt đầu không hề có ý định trở thành nhà văn, thế mà tôi đã hiến trọn cả cuộc đời dài lâu của mình cho văn chương, cho bục giảng trường đại học, cho cuộc sống thanh nhàn, cho các cuộc mạo hiểm trong đối thoại, cho triết học mà mình không sõi, cho hoàn cảnh kỳ ảo của Buenos Aires và cho những tâm trạng thảng thốt mà không hề kiêu ngạo, chúng được gọi là siêu hình học. Đối với cuộc đời tôi cũng không thiếu tình bạn của một số ít người, vốn là điều quan trọng. Thiết nghĩ tôi không có chỉ một kẻ thù hoặc, nếu có thì không bao giờ bọn họ cho tôi biết. Sự thật cho thấy rằng không ai có thể làm thương tổn chúng ta trừ đám đông mà chúng ta yêu quý. Giờ đây, vào tuổi bảy mươi của mình (đó là câu của Whitman) tôi công bố quyển sách thơ thứ năm.

Carlos Frias đã gợi ý tôi nên áp dụng bài lời nói đầu của ông để viết tuyên ngôn về mỹ học của tôi. Sự kém cỏi của tôi, ý nguyện của tôi phản đối ý kiến ấy. Tôi không phải là người có một mỹ học. Thời gian đã dạy khôn cho tôi: tránh xa những từ đồng nghĩa vốn bất lợi cho việc gợi ra những tưởng tượng khác nhau; tránh xa những mốt dùng từ của người Tây Ban Nha, mốt dùng từ của người Argentina, những từ cổ và những từ mới; hãy ham thích các từ ngữ thường dùng hơn là các từ ngữ gây ngạc nhiên; hãy chêm các đặc điểm hoàn cảnh mà giờ đây đang được độc giả yêu cầu vào các truyện ngắn; hãy bắt chước những điều mù mờ nhỏ nhoi vì nếu thực tại là sáng tỏ thì ký ức lại không phải thế; hãy kể các sự kiện (điều này tôi học được ở Kipling và ở các sử thi của Islande) làm như thế không hiểu đầy đủ về chúng; hãy nhớ rằng các quy chuẩn trước đây là những bắt buộc và hãy nhớ rằng thời gian sẽ lãnh trách nhiệm xóa sổ chúng. Những mưu chước hay những thói quen không minh bạch mới cố gắng khẳng định một mỹ học. Hơn thế nữa, tôi không tin các học thuyết mỹ học. Nhìn chung, mỹ học không trở thành các học thuyết trừu tượng vô bổ; chúng sẽ thay đổi đối với từng nhà văn, và ngay cả đối với từng tác phẩm và chúng chỉ là những chất kích thích hay những công cụ thích ứng cho từng công việc mà thôi.

Đây là cuốn sách thơ thứ năm của tôi. Việc kết luận rằng nó không hơn cũng không kém các cuốn khác là chí lý. Đối với những tấm gương, những mê cung lộ, những thanh gươm mà bạn đọc kiên nhẫn của tôi thấy trước, đã có thêm hai chủ đề mới: tuổi già và đạo đức. Như được biết đạo đức luôn luôn khiến cho những người bạn yêu quý mà văn học đã cho tôi phải quan tâm, ví như Robert Louis Stevenson. Một trong những đạo đức từng khiến tôi yêu thích các quốc gia Thanh giáo hơn các quốc gia có truyền thống Thiên Chúa giáo là sự chăm sóc đạo đức của họ. Milton muốn dạy vật lý, thiên văn, toán học và các khoa học tự nhiên cho đám trẻ trong hàn lâm viện của mình. Vào giữa thế kỷ XVIII, bác sĩ Johnson nhận thấy rằng: “Sự cẩn trọng và công lý là những ưu thế và đạo đức vốn phù hợp với mọi thời đại và mọi địa điểm. Chúng ta luôn luôn là những nhà đạo đức học và chỉ đôi lần là nhà hình học mà thôi”.

Tôi tin chắc rằng trong những trang sách này, các hình thức văn xuôi và thơ ca đã cộng sinh. Sẽ có thể gợi ra những bậc tiền nhiệm nổi tiếng - bài De consolatione của Boecio, những truyện ngắn của Chaucer, bộ Nghìn lẻ một đêm tôi muốn nói rằng những sự phân rẽ ấy là ngẫu nhiên đối với tôi và rằng tôi mong rằng cuốn sách này sẽ được đọc như một cuốn sách thơ. Một cuốn sách trọn vẹn không phải là một sự kiện mỹ học mà là một khách thể vật lý giữa tất cả những vật thể khác; sự kiện mỹ học chỉ có thể xảy ra khi người ta viết hay đọc về nó. Người ta thường khẳng định rằng thơ tự do chỉ là một hình ảnh ấn loát mà thôi; tôi nghĩ rằng trong lời khẳng định ấy có sẵn một sai lầm. Còn xa hơn cả nhịp điệu của nó, hình thức ấn loát của bài thơ dùng để báo cho độc giả biết rằng cảm hứng thi ca là cái đang đợi họ, chứ không phải là tin tức hay lý lẽ. Đôi lần tôi thèm khát hơi thơ rộng lớn của bài salmo hoặc của Walt Whitman. Sau nhiều năm tôi nhận ra rằng mình tự hạn chế vào việc làm xáo trộn những vật luận cổ điển: thể thơ Alejandrino, thể thơ mười một chân, thể thơ tám chân.

Thơ ca không kém phần kỳ ảo so với các nhân tố khác của vũ trụ. Câu thơ xuất thần đúng lúc không thể hạ nhục chúng ta, bởi vì nó là ân sủng của Ngẫu nhiên hay của Thần hứng; chỉ những sai lầm mới là của chúng ta. Tôi mong rằng trong những trang này bạn đọc sẽ phát hiện ra cái có thể xứng đáng với ký ức của bạn; trên thế gian này, cái đẹp là của chung.

TIẾT THÁO CỦA LỊCH SỬ

Ngày 20 tháng Chạp năm 1972, Johann Wolfgang von Goethe (vốn tháp tùng công tước xứ Weimar trong một cuộc hành quân đến Paris) đã nhìn thấy đội quân Âu châu đầu tiên bị một số nhà quân sự người Pháp từ chối một cách không thể giải thích được tại Valmy và ông nói với các bạn đang bàng hoàng thảng thốt của mình rằng: “Tại đây và ngay ngày hôm nay, một thời đại đã được mở ra trong lịch sử thế giới và chúng ta có thể nói rằng chúng ta đã tham gia vào nguồn gốc của nó”. Kể từ ngày đó đã có quá nhiều những ngày lịch sử và một trong những nhiệm vụ của các chính phủ (đặc biệt tại Đức, Ý, Nga) là chế tạo ra hay bịa tạc ra những ngày lịch sử ấy. Những ngày ấy, những ngày mà người ta dễ dàng nhận thấy ảnh hưởng của Cecil B. de Mille, có quan hệ với lịch sử ít hơn so với báo chí: tôi đã cảm thấy rằng lịch sử, lịch sử chân chính là tiết tháo hơn và rằng những ngày căn bản của nó có thể được giữ kín trong thời gian dài. Một nhà tản văn Trung Hoa đã nhận xét rằng con kỳ lân, trong chính cái lẽ về sự phi phàm đặc biệt của mình, đã đi qua mà không bị nhận ra. Tácito không cảm nhận được cuộc Thập tự chinh, cho dù sách của ông đã kiểm tra nó.

Một cách ngẫu nhiên mà tôi đọc lướt qua khi lần giở một câu chuyện của văn học Hy Lạp và nó khiến tôi thích thú bởi nó là thần ngôn, đã dẫn đến suy tư này. Đây là câu nói ấy: “He brought in a second actor” (Ta mang đến một diễn viên thứ hai). Tôi dừng lại, nhận thấy rằng chủ thể của hành động bí ẩn ấy là Esquilo và rằng theo như người ta đọc thấy ở chương thứ tư sách Thi pháp của Aristóteles nói rằng ông này “đã nâng con số diễn viên từ một lên hai”. Đương nhiên là kịch ra đời từ tôn giáo Dionisos chỉ có độc một diễn viên, kẻ giả nhân giả nghĩa được ủng hộ nâng cao hơn, mặc sắc phục đen hay đỏ, mặt to bự ra nhờ một cái mặt nạ, cùng với mười hai cá nhân trong đội đồng ca trình diễn màn kịch. Vở kịch là một trong các nghi lễ thờ cúng, và vì tất cả đều là nghi thức, đã có lần nảy ra mối nguy hiểm không thể thay đổi được. Điều này có thể đã xảy ra nhưng có một ngày vào khoảng năm trăm năm trước kỷ nguyên Thiên Chúa giáo, những người Athene, đã thú vị và có lẽ còn ồn ĩ xem sự xuất hiện không được báo trước của một diễn viên thứ hai (Vitor Hugo đã phán đoán ra chính điều này). Trong cái ngày của một mùa xuân xa xưa ấy, trên sân khấu màu mật ong ấy, người ta đã nghĩ gì, đã cảm thấy gì một cách chính xác nào? Có lẽ cũng chẳng phải là hào hứng, cũng chẳng phải là huyên náo, mà là khởi đầu của nỗi thảng thốt. Trong các vở Tusculanas khẳng định rằng Esquilo đã gia nhập trường phái Pitagoras, nhưngchúng ta không bao giờ biết phải chăng bằng một cách thức chưa hoàn chỉnh ông đã tiên cảm cái có ý nghĩa của sân khấu từ một diễn viên thành hai diễn viên, từ đơn nhất đến đa dạng và như vậy đến vô tận. Việc diễn viên thứ hai bước vào cuộc đối thoại đã mở ra cho sân khấu những khả năng vô hạn của sự phản ứng của một vài tính cách đối với những tính cách khác. Một khán giả tiên tri đã thấy rằng số đông các nhân vật tương lai sẽ cùng đi với Esquilo: đó là Hamlet và Fausto, Segismundo và Macbeth, và những người khác mà chúng ta vẫn chưa phân biệt được.

Tôi phát hiện ra ngày lịch sử khác trong quá trình đọc sách của mình. Ngày ấy xảy ra tại Ái Nhĩ Lan, trong thế kỷ XIII thuộc kỷ nguyên chúng ta; chúng ta hãy nói dứt khoát: đó là năm 1225. Để dạy dỗ các thế hệ tương lai, Snorri Sturluson - nhà sử học và chiêm tinh học, tại trang trại Borgarfjord của mình, viết về cú mạo hiểm cuối cùng của hoàng đế Harald Sigurdarson nổi tiếng - người được mệnh danh là Người-bất-khả-bị-thương-tích, vốn trước đây đã đăng lính ở Bizancio, ở Ý và ở châu Phi. Tostig, là em trai hoàng đế Harold Hijo de Godwin - vua của Anh quốc, thèm khát có được quyền lực và đã tìm được sự giúp đỡ của hoàng đế Harald Sigurdarson. Với một đạo quân Na Uy, Tostig đã đổ bộ lên bờ biển miền Đông và hạ được thành Yorki. Quân Saxon chống lại bọn họ tại phía nam thành Yorki. Những sự kiện trên được nói rõ rồi, lúc đó văn bản của Snorri mới tiếp tục như sau:

“Hai mươi kị sĩ tiến đến hàng ngũ quân xâm lược; người và cả ngựa nữa đều đã mặc giáp trụ. Một trong số những kị sĩ đã gào lên hỏi:

- Bá tước Tostig có mặt ở đây không?

- Ta không chối sự hiện diện của mình ở đây. - Bá tước nói.

- Nếu mi đúng là Tostig - kị sĩ nói - ta đến để nói cho ngươi biết rằng anh trai mi đã xá tội cho mi và còn cho mi một phần ba vương quốc.

- Nếu ta chấp nhận - Tostig nói - thì anh trai ta sẽ cho hoàng đế Harald Sigurdarson gì nào?

- Hoàng đế không bị bỏ quên đâu - kị sĩ trả lời - sẽ cho ngài sáu pie[199] đất Anh quốc, bởi vì người ấy quá cao lớn mà, lại thêm một người chết nữa đây.

- Vậy thì - Tostig nói - hãy nói với hoàng đế của mi rằng chúng ta sẽ đánh nhau cho đến chết.

Bọn kị sĩ bỏ đi. Harald Sigurdarson, vẻ suy tư hỏi:

- Ngài công tử ăn nói rất lưu loát kia là ai vậy?

- Harold Hijo de Godwin đấy.

Một số chương khác kể rằng trước khi mặt trời ngày hôm ấy lặn, quân đội Na Uy bị đánh bại. Harald Sigurdarson có mặt trong trận đánh và cả bá tước Tostig nữa (sách Heimskaringla, X, 92).

Có một mùi vị mà thời đại chúng ta không thường xuyên cảm nhận ra mà không có một vài ngại ngùng, đó là dư vị về cái anh hùng. Người ta xác nhận với tôi rằng Trường ca về chàng Cid đã khép lại dư vị ấy; tôi cảm thấy nó, không thể nhầm lẫn được, trong những vần thơ của tác phẩm Eneida (Hỡi con trai, hãy học ở ta lòng dũng cảm và tinh thần kiên cường đích thực; ở những người khác các chiến công), trong Bài ca Rolando, trong Virto Hugo, trong Whitman và trong Faulkner (“mùi oải hương còn mạnh hơn cả mùi của những con ngựa và của lòng dũng cảm”), trong Bia mộ cho một đội quân đánh thuê của Housman, và ở những “sáu pie đất Anh quốc” của tác phẩm Heimskaringla. Đằng sau tính giản dị rõ ràng của nhà sử học, có một trò chơi tâm lý thú vị. Harold giả vờ không nhận ra người em trai của mình để cho người này đến lượt mình nhận ra rằng không nên nhận ra người anh; Tostig không phản bội Harold nhưng cũng sẽ không phản bội người ủng hộ mình - hoàng đề Harald Sigurdarson; Harold sẵn sàng tha thứ cho em trai mình, nhưng cũng không chịu nổi sự can thiệp của hoàng đế Na Uy, đó là hành động được làm theo một phương pháp cực kỳ nhạy cảm. Tôi sẽ không nói gì về nghệ thuật ngôn từ trong lời trả lời của Harold: cho một phần ba vương quốc, cho sáu Pie đất Anh quốc.

Có độc một sự kiện đáng khâm phục hơn câu trả lời đáng phục của hoàng đế Saxon: đó là hoàn cảnh để làm một người Ái Nhĩ Lan, một con người mang dòng máu của những kẻ bại trận, kẻ đã làm cho nó trường tồn. Nó cũng tựa như một người Cartago đã truyền lại cho chúng ta ký ức về chiến tích của Régulo. Trong cuốn sách Gesta Danorum của mình, Saxo Gramático viết một cách có lý rằng: “Những người đàn ông xứ Thule (Ái Nhĩ Lan) thích học và nghiên cứu lịch sử của mọi dân tộc và họ không cho rằng việc xuất bản những điều tuyệt vời của người khác lại kém phần hiển hách so với chính những điều tuyệt vời của mình”.

Không phải ngày ông người Saxon nói ra những lời của mình mà là cái ngày một kẻ thù đã làm cho chúng trường tồn, ngày ấy đã đánh dấu một ngày lịch sử. Một ngày tiên tri về cái gì đó vẫn còn ở trong tương lai: đó là sự quên đi các dòng máu và các quốc gia, đó là tình đoàn kết của giống người. Lời ướm hỏi về năng lực của nó phụ thuộc vào khái niệm Tổ quốc; nhờ đã nói về nó, Snorri đã vượt qua khái niệm Tổ quốc.

Trong những chương cuối cùng của tác phẩm Seven Pillars of Wisdom của Lawrence tôi nhớ cống phẩm khác cho một kẻ thù; người này ca ngợi lòng dũng cảm của một đội quân Đức tiêu biểu và y đã viết lời những này: “Vậy là, lần đầu tiên trong chiến dịch ấy tôi tự hào về những con người đã giết những người anh em của mình”. Sau đó y nói: “They were glorious!”[200].

TẠP VĂN

(PROSA)

TRUYỀN THUYẾT

Abel và Cáin đã gặp lại nhau sau cái chết của Abel. Bọn họ đi trên hoang mạc và từ xa đã nhận ra nhau, bởi vì cả hai đều rất cao. Hai anh em ngồi xuống đất, đốt một đống lửa và ăn cơm. Họ giữ im lặng, theo kiểu của đám đông mệt mỏi khi ngày tận. Trên trời ló ra mấy vì sao vẫn chưa có tên gọi. Nhờ ánh sáng ngọn lửa bập bùng cháy, Cáin nhận ra vết đá in hình trên trán Abel, đánh rơi miếng bánh sắp đút vào mồm và xin hãy tha tội cho y.

Abel trả lời:

- Em giết anh hay anh giết em? Anh chẳng nhớ nữa; tại đây anh em mình lại ở bên nhau như trước đây.

- Bây giờ thì em biết rằng anh đã tha thứ cho em - Cáin nói - bởi vì quên nghĩa là tha thứ. Em cũng sẽ cố quên đi.

Abel thư thả nói:

- Đúng vậy. Trong lúc nỗi ân hận còn thì tội lỗi vẫn còn.

TÌNH TIẾT

Để cho nỗi sợ của mình được chính xác, trong lúc bị mũi dao của các chiến hữu mình dồn vào tận chân một bức tượng, hoàng đế Cesar đã phát hiện giữa những gương mặt và binh khí, gương mặt của Marco Junio Bruto, vệ sĩ của mình, gần như con trai mình và ngài đã thốt lên: “Cả mi nữa, con ta?”. Shakespeare và Quevedo đều vớ lấy cái tiếng gào thảm thương ấy.

Những sự lặp lại, những khác biệt và những tương xứng đều làm cho số phận vui vẻ; mười chín thế kỷ sau, tại miền Nam tỉnh Buenos Aires, một Gaucho đầu lĩnh bị những gaucho[201] khác tấn công, vào lúc ngã xuống, ông ta nhận ra một người con nuôi của mình rồi bằng nỗi cam chịu dịu dàng và sự ngạc nhiên từ tốn nói với y (những lời này cần được nghe chứ không nên đọc): “Nhưng, là mày à!”. Người ta giết ông và ông không biết rằng mình chết là để một màn kịch được lặp lại mà thôi.

NGỤ NGÔN VỀ CERVANTES VÀ VỀ QUIJOTE

Chán ngán đất nước Tây Ban Nha của mình, một người lính già của hoàng đế đi tìm khoái cảm ở những miền đất bao la của Ariosto[202], ở thung lũng mặt trăng nơi có thời gian đang bị các giấc mơ xài phí và ở bản thể vàng của Mahomet từng bị Monta đánh cắp.

Trong sự bông lơn hiền lành của chính mình, một người đàn ông nhẹ dạ cả tin do đọc sách huyền bí mà háo hức nghĩ rằng mình đi tìm chiến tích và niềm vui ở những địa phương tầm thường được gọi là Toboso hay Montiel.

Bị thực tế và Tây Ban Nha đánh bại, don Quijote đã chết ở làng quê mình vào năm 1614. Sau đó ít lâu Miguel de Cervantes đã cứu sống ông ta.

Đối với cả hai, đối với kẻ mộng mơ và kẻ mộng mơ, toàn bộ tình tiết ấy là sự đối lập của hai thế giới: thế giới không có thực của những cuốn tiểu thuyết kị sĩ và thế giới thường ngày, bình thường của thế kỷ XVII.

Cả hai không nghi ngờ rằng những năm tháng sẽ mài mòn sự bất đồng, không nghi ngờ rằng xứ Mancha và Montiel và hình ảnh hào hùng của kị sĩ, đối với tương lai sẽ không kém phần thi vị hơn so với các thời đại của Simbad hoặc so với vùng đất bao la của Ariosto.

Bởi vì ngay ở buổi đầu của văn học đã có huyền thoại, và cũng sẽ như thế ở ngày chung cục.

THIÊN ĐÀNG, XXXI, 108

Diodoro Sículo đề cập câu chuyện về một Thượng đế bị đập vỡ và chia phần. Vào lúc đi dạo trong buổi hoàng hôn hoặc vẽ một mũi tên của quá khứ mình, ai đã không một lần cảm thấy rằng mình đã bị mất một vật vô cùng vô tận?

Những người đàn ông đã mất đi một gương mặt, một gương mặt không thể khôi phục được, và tất cả đều muốn là con người phiêu dạt ấy (kẻ nằm mộng ở Thiên đường, dưới bóng bông hồng) người ở Roma đã nhìn thấy tấm vải liệm của thánh bà Veronica rồi với lòng tin khấn rằng: “Hỡi Chúa Giêsu Cristo, Thượng đế đích thực, phải chăng đó là gương mặt ngài?”. Trên một con đường có một gương mặt đá và một dòng chữ khắc nói rằng Bức chân dung đích thực của Gương mặt Thánh thần của Thượng đế ở Jaén[203], nếu thực tế chúng ta biết nó như thế nào thì chiếc chìa khóa những ngụ ngôn sẽ là của chúng ta và chúng ta biết con trai bác phó mộc cũng là con trai của Thượng đế.

Pablo nhìn thấy gương mặt như một ánh sáng vốn đã quật ngã ông. Juan, nhìn thấy gương mặt ấy như mặt trời khi tỏa sáng trong sức mạnh của mình; Teresa de Jesus tắm trong ánh sáng thanh tĩnh rất nhiều nhưng chẳng bao giờ có thể đánh giá được màu sắc của những con mắt.

Chúng ta đánh mất những đặc điểm ấy như có thể bị mất một con số huyền ảo vốn được làm từ những con số binh thường; như bị mất mãi mãi một hình ảnh trong kính vạn hoa. Chúng ta có thể nhìn và quên chúng. Bộ mặt nghiêng nghiêng của một người Do Thái ở dưới tầng hầm có thể là bộ mặt nhìn nghiêng của Chúa Cristo; những bàn tay chìa cho chúng ta vài đồng tiền qua cửa sổ nhỏ có thể là những bàn tay mà một ngày một số tên lính đã đóng đinh trên cây thánh giá.

Có thể một đặc điểm của gương mặt bị đóng đinh câu rút rình rập ở trong mỗi tấm gương; có thể gương mặt đã chết, đã bị mờ đi để cho Thượng đế là tất cả.

Ai mà biết được giá như đêm nay chúng ta không nhìn thấy gương mặt trong những mê lộ của giấc mơ và ngày mai chúng ta sẽ không biết đến giấc mơ nữa.

ĐỊA PHỦ, I, 23

Từ buổi bình minh cho đến buổi hoàng hôn, vào những năm cuối thế kỷ XII, một con báo nhìn thấy vài tấm gỗ ván, một số chấn song sắt dựng đứng, những người đàn ông và những người đàn bà qua lại, một bức tường lớn và có lẽ một mương nước bằng đá với những tàu lá khô. Nó không hiểu, không thể hiểu rằng nó đang khát ái tình và tội ác, khát cái thú nóng hổi của việc xé xác con vật và ngọn gió mang hơi nai rừng, nhưng trong nó có cái gì đó đang ngạt thở và vùng vẫy, rồi trong một giấc mơ, Thượng đế bảo nó: “Ngươi sống và chết trong nhà tù này để cho một người mà ta không biết nhìn ngươi một số lần nhất định và không quên ngươi và xếp đặt hình thù ngươi và biểu tượng ngươi trong một bài thơ, bài thơ có một vị trí sáng giá trong lưới trời lồng lộng. Ngươi phải chịu tù đày nhưng ngươi sẽ cho nhà thơ một từ”. Trong giấc mơ, Thượng đế đã khải thị bản tính thô lậu của loài vật và nó hiểu ra lẽ phải và chấp nhận số phận ấy, nhưng khi thức dậy chỉ có trong nó một sự an phận tăm tối, một sự ngu muội có giá bởi vì cơ trời là quá ư phức tạp đối với sự đần độn của một con thú.

Những năm sau, Dante tạ thế ở Roma, rất vô lý và rất côi cút như bất kỳ người nào khác. Trong một giấc mơ, Thượng đế báo cho ông biết mục đích bí mật của cuộc đời mình và công việc của mình. Dante hào hứng phấn chấn lên, cuối cùng đã biết được mình là ai và là gì và chúc phúc cho những nỗi đắng cay của mình. Truyền thống lại kể rằng, khi thức dậy Dante cảm thấy rằng mình đã nhận và đã để mất một vật vô cùng vô tận, một cái gì đó vốn không thể nào lấy lại được và cũng chẳng thể nào nhìn thấy bởi vì cơ trời là quá ư phức tạp đối với sự đần độn của con người.

MỘT CẶP MOHOMET

Bởi trong tâm trí người theo đạo Hồi, những ý tưởng về Mohomet và tôn giáo gắn bó với nhau một cách không thể chia tách được, Thượng đế liền phán truyền rằng một linh hồn đóng vai Mohomet luôn luôn chỉ huy trên trời.

Vị đại diện này không phải luôn luôn là một người. Một công dân thành Saxonia, người vốn bị bọn người Algieria bắt làm tù binh và được cải huấn thành một người theo đạo Hồi, đã nắm giữ chức vụ này. Vì là đạo hữu Thiên Chúa giáo, vị này đã nói với họ về Chúa Giêsu và còn nói rằng ngài không phải con trai của José mà là con trai của Thượng đế; đương nhiên ngài bị phế truất. Tình cảnh của vị Mohomet đại diện này được một ngọn đuốc soi tỏ chỉ hiện hình trước những người theo đạo Hồi.

Mohomet đích thực, người làm kinh Corán không hiện hình trước tín đồ của mình. Người ta bảo rằng thoạt đầu ngài dắt dẫn họ nhưng lại muốn thống trị họ và do đó bị trục xuất xuống phương Nam. Một cộng đồng Hồi giáo bị quỷ dữ xúi giục đã thừa nhận Mohomet như Chúa Trời. Để chấm dứt sự lộn xộn, Mohomet bị đưa xuống địa ngục và người ta trưng bày ngài. Ngài giống những linh hồn có hình thù mà không có sự cảm nhận từ bên trong và mặt mũi ngài rất tối tăm. Ngài có thể nói những từ này: “Ta là Mohomet của các ngươi đây”, rồi ngay lập tức biến mất hút.

BỐN CHU KỲ

Bốn chu kỳ là những câu chuyện. Một câu chuyện, chuyện còn cổ xưa nhất, là câu chuyện về một thành vững mạnh mà những người dũng cảm người đã bao vây nó và kẻ bảo vệ nó. Những người giữ thành biết rằng thành phố sẽ bị hiến dâng cho sắt và lửa và rằng cuộc chiến đấu của họ là vô ích; người nổi tiếng nhất trong số những người xâm chiếm thành, Achilles, biết rằng số phận của chàng là phải chết trước thắng lợi. Các thế kỷ qua đi cứ việc thêm vào những yếu tố huyền ảo. Người ta bảo rằng nàng Helena của thành Troya, là người các đội quân dám chết vì nàng, là một đám mây lộng lẫy, một chiếc bóng. Người ta bảo rằng con ngựa rỗng bụng khồng lồ mà các chiến binh Hy Lạp nấp ở bên trong cũng là một bóng ma thôi. Homero chẳng qua cũng chỉ là nhà thơ đầu tiên kể lại ngụ ngôn ấy; ai đó, ở thế kỷ XVII, đã để lại dòng chữ này vốn luẩn quẩn mãi trong ký ức tôi: The borgh brittened and brent kto brondes and askes.[204] Dante Gabriel Rossetti tưởng tượng rằng vận may của Troya kết thúc vào thời khắc trong đó Paris rực cháy trong mối tình nàng Helena. Yeats chọn lấy khoảnh khắc người ta nhầm lẫn nàng Leda với con thiên nga vốn là một vị thần.

Câu chuyện khác, vốn có quan hệ với câu chuyện đầu tiên, là câu chuyện về sự trở về. Sự trở về của Ulises, mà, sau mười năm lang thang qua các biển cả đầy nguy hiểm và ở lại trên các đảo kỳ thú đã trở về đảo Itaca thân thương của mình; sự trở về của các nữ thần phương Bắc trái đất có lần bị phá hủy nay biển hiện lên xanh tươi và rạng rỡ, và thấy những quân cờ họ từng chơi trước đây vương vãi trong đám cỏ.

Câu chuyện thứ ba là câu chuyện về một cuộc tìm kiếm. Trong nó chúng ta có thể thấy một sự thay đổi của hình thù lúc ban đầu. Jasón[205] và bộ lông cừu vàng, ba mươi con chim nước Ba Tư vốn bay qua núi non và biển khơi và đã nhìn thấy mặt của thiên thần mình: thần Simurg, vốn là một trong số chúng đồng thời lại là tất cả những con chim ấy. Trong quá khứ, tất cả sự khởi đầu đều là hạnh phúc. Cuối cùng, có người ăn cắp quả táo cấm bằng vàng; cuối cùng có người xứng đáng giành được chiếc cốc Grial[206]. Bây giờ, sự tìm kiếm đã bị phán định cho thất bại. Đại úy Ahab tìm được chú cá voi và cá voi đã xé xác ông ta. Những nhân vật của Jam hay của Kafka chỉ có thể chờ đón sự thất bại. Chúng ta quá ư nghèo lòng dũng cảm và niềm tin mà cái happyanding[207] chỉ đơn giản là một lời ngợi ca công nghiệp. Chúng ta không thể biết ở trên đời nhưng lại có thể biết ở dưới địa phủ.

Câu chuyện cuối cùng là câu chuyện về sự hy sinh của một thần linh. Attis[208], ở Frigia thuộc Tiểu Á, tự chặt cụt tay mình và tự tử; Odín[209] đã hy sinh cho Odín. Chính Ngài hy sinh cho Chính Mình; bị treo trên cây chín đêm liền và bị thương vì giáo đâm: Chúa Cristo đã từng bị những người La Mã đóng đinh câu rút.

Bốn chu kỳ đều là những câu chuyện. Trong lúc chúng ta còn thời gian, chúng ta còn tiếp tục kể những câu chuyện ấy bằng cách chuyển hóa chúng.

EVERYTHING AND NOTHING[210]

(SUY NGHĨ VỀ SHAKESPEARSE)

Trong ông không có ai cả; đằng sau gương mặt ông (cho dù qua nhiều bức tranh tồi của thời đại, bộ mặt ấy chẳng giống bất kỳ người nào khác) và đằng sau những lời của ông, vốn thừa thãi, ma quái và cảm động, không có gì hơn là một sự lạnh giá, một giấc mơ không được người khác mơ. Lúc đầu ông tin rằng tất cả mọi người đều giống ông, nhưng dáng vẻ lạ lẫm của một người bạn mà ông bắt đầu bình luận về tính trống rỗng ấy đã chứng tỏ cho ông thấy thiếu sót của mình và để cho ông mãi mãi cảm thấy rằng một cá nhân không nên tỏ ra khác biệt với loài. Một vài lần ông nghĩ rằng mình sẽ tìm ra liệu pháp chữa thói xấu của mình và thế là ông học một ít tiếng Latin, một ít tiếng Hy Lạp mà một người đồng thời của mình nói được; sau đó ông cho rằng trong việc rèn luyện một nghi lễ cơ bản của loài người mình có thể gặp được cái mình tìm kiếm và thế là ông để cho Anne Hathaway dạy dỗ trong cả buổi nghỉ trưa dài của tháng Sáu. Ông đi Londres vào lúc hai mươi tư tuổi đầu. Ông tập dượt cho mình thói quen mình là một người để không bị phát giác ra thân phận đích thực của mình là không của ai cả; tại Londres ông kiếm được cái nghề được định trước cho số phận ông, nghề diễn viên, cái nghề trên sân khâu chơi trò làm người khác ấy. Những nhiệm vụ lịch sử đã chỉ cho ông một niềm hạnh phúc độc đáo, có lẽ đó là hạnh phúc đầu tiên ông được biết; nhưng người chết cuối cùng đọc xong câu thơ duy nhất và ra khỏi sàn diễn, cái dư vị oán hận về tính không có thực rơi xuống ông. Ông không còn là Ferrex hay là Talerman và lại trở về làm người chẳng là ai. Bị dồn ép, ông nghĩ đến những vị anh hùng khác và những ngụ ngôn bi kịch khác. Cứ như thế, trong lúc thân xác thực thi số phận thân xác của ông, trong những nhà thổ và tiệm rượu của Londres, tâm hồn sống trong ông là tâm hồn của hoàng đế Cesar, người vốn làm thinh trước lời tiên tri của thầy bói và của Juliet, vốn đang hận con chim chiền chiện, và của Macbeth, người đang nói chuyện với các thầy phù thủy cũng kiêu ngạo ở ngoài đồng hoang. Chẳng ai là quá nhiều người như con người ấy vốn giống hệt thần Proteo trong huyền thoại Hy Lạp có thể khai thác mọi diện mạo của con người. Đôi lúc, ở một vài chỗ ngoặt của tác phẩm ông đã để lại một lời tự thú vốn chắc tin rằng người ta sẽ không hiểu; Ricardo khẳng định rằng chỉ bằng một cá nhân mình ông đã thủ rất nhiều vai, còn Yago lại nói bằng những lời lẽ lạnh lùng: “Tôi không là cái tôi là”. Bản thể căn cốt của hiện sinh, mơ mộng và trình diễn, đã tạo hứng cho ông làm nên những đoạn văn nổi tiếng.

Hai mươi năm ông sống trong sự mộng mơ được định hướng ấy, nhưng một buổi sáng nọ, cái buồn và nỗi sợ mình là bao hoàng đế chết vì bị kiếm đâm và là bao người tình bất hạnh từng sum họp rồi phân ly và chết một cách êm ái, chúng siết chặt lấy ông. Chính cái ngày ấy ông đã bán đi nhà hát kịch của mình. Trước đó một tuần ông trở về làng quê mình, nơi ông lấy lại cây cối và con sông tuổi ấu thơ của mình và không liên hệ chúng với những cây khác mà nàng thơ ông từng ca ngợi, vốn nổi tiếng nhờ những ảo tưởng huyền thoại và nhờ giọng nói Latin. Ông phải là ai đó; ông đã làm chủ doanh nghiệp về hưu từng đã làm giàu và là người từng thú vị những món vay nợ, những cuộc cãi vã và món lãi nhỏ. Với tư chất ấy, ông đọc để người ta chép lại bức chúc thư chua xót mà chúng ta đã biết, trong đó ông thanh thản từ chối mọi diễn đạt rung động lòng người hay văn chương. Những bạn hữu ở Londres thường xuyên đến thăm nơi ông hưu trí và ông lại sắm vai nhà thơ cho họ.

Lịch sử nói thêm rằng trước hoặc sau khi chết, ông đã dám đương mặt với Thượng đế và nói rằng: “Con, vốn là biết bao người một cách vô ích, con muốn là một người và là con”. Từ trong một cơn lốc, tiếng nói của Thượng đế đã trả lời ông: “Ta cũng không là ta, ta mộng mơ thế giới như con từng mộng mơ tác phẩm của mình, Shakespearse ạ, và giữa những hình thù của giấc mơ ta có con, cũng như ta, con là rất nhiều người và chẳng là ai cả”.

LỜI ƯỚC HẸN

Tại Pringles, bác sĩ Isidro Lozano đã kể cho tôi nghe câu chuyện này. Ông kể với một sự súc tích đặc biệt đến độ tôi hiểu được rằng ông sáng tạo ra nó như đã thấy trước nhiều lần; thêm vào hay thay đổi một chi tiết thôi là sẽ phạm phải một tội lỗi văn chương.

“Sự kiện xảy ra ngay tại đây vào khoảng năm một ngàn chín trăm hăm mấy. Từ Buenos Aires tôi trở về với văn bằng của mình. Một đêm, người ta ra lệnh cho tìm tôi đến bệnh viện. Tôi bực bội ngồi dậy, mặc quần áo và đi qua quảng trường hoang vắng. Tại phòng đợi, bác sĩ Eudoro Ribera bảo tôi rằng người ta mang đến một người bị đâm lòi ruột. Đó là ông Clemnete Garay, một trong những thành viên dũng cảm của ủy ban. Chúng tôi cùng nhau khám vết thương; bây giờ tôi đã vững vàng chứ hồi ấy việc nhìn một người với ruột gan phòi ra ngoài đã khiến tôi hoảng hồn. Nạn nhân nằm bất động với hai mắt nhắm lại, hơi thở khò khè khó nhọc.

Bác sĩ Ribera bảo tôi:

- Anh bạn đồng nghiệp trẻ của tôi ạ, chẳng có gì để phải làm cả. Chúng ta hãy để cho thứ cứt đái này chết đi.

Tôi trả lời ông rằng tôi đã phải vất vả từ lúc hai giờ sáng đến giờ và rằng tôi sẽ làm tất cả để cứu sống ông ta. Ribera nhún vai; tôi rửa sạch ruột non ruột già, đặt chúng vào đúng chỗ và khâu vết thương lại. Tôi đã không nghe thấy một tiếng gào than nào.

Ngày khác tôi trở lại. Người ấy không chết; ông nhìn tôi, siết chặt tay tôi và nói:

- Với ngài, những ân huệ của tôi; với Ribera, dây thắt lưng bạc của tôi.

Khi Garay được xuất viện, Ribera đã đi khỏi Buenos Aires.

Từ ngày đó trở đi, năm nào cũng vậy, cứ vào ngày lễ của mình, tôi đều nhận được một chú cừu non đáng yêu. Khoảng bốn mươi năm, chấm dứt quà tặng…

BẠT

TÔI ĐỌC J. L. BORGES QUA NGUYỄN TRUNG ĐỨC

THANH THẢO

Có cảm giác Nguyễn Trung Đức đã ký thác rất nhiều vào những bản dịch tác phẩm Borges. Một cái gì như số phận, như nỗi đau dai dẳng nhiều năm, lại như một cố gắng cuối cùng để vượt thoát. Dịch và giới thiệu Borges, Nguyễn Trung Đức đã cảm nhận được cách “chơi” văn chương của Borges: “Borges chỉ chơi hai khái niệm then chốt: thời gian và không gian, sự hòa trộn giữa thời-không gian thực với thời-không gian ảo, tạo nền một thực thể văn học phong phú đa dạng…”. Hai mươi mốt năm cuối đời, Borges sống trong bóng tối (ông bị mù hoàn toàn), và từ lúc ấy, không gian với ông thực sự là không gian ảo, còn thời gian lại được ông cảm thấy bằng tai nghe, bằng làn da quá nhạy cảm của ông, bằng những con chữ mà ông không bao giờ còn được thấy. Borges vẫn tiếp tục sáng tác trong bóng tối, và tôi có cảm giác, đó chính là điều gây xao xuyến nhất cho Nguyễn Trung Đức khi anh bắt tay vào dịch tác phẩm của nhà thơ, nhà văn, nhà tiểu luận bí ẩn này. Để dịch Borges, Nguyễn Trung Đức đã tìm đến với Kinh Phật, với Thiền tông, với Kinh Dịch. Nghe có vẻ hơi lạ, vì Borges là người Argentina, cực kỳ thông hiểu văn học phương Tây, sáng tác bằng tiếng Tây Ban Nha. Nhưng điều kỳ lạ đôi khi lại là điều xác thực: thật hiếm có nhà văn nào “Phương Đông” hơn Borges. Có cảm tưởng ông là một nhà thiền sư, một người theo đạo Lão, một kẻ đồng hành với Trang Tử dù cách nhau mấy ngàn năm. Phải chăng, đó cũng là một biểu hiện của sự đảo lộn và hòa nhập không-thời gian mà Borges nhấn đi nhấn lại trong những tác phẩm của mình? Một nhà văn Mỹ Latinh đã thành một hiền triết phương Đông, một “Nhân sư” ẩn dật trên ngọn núi của cô đơn, thẩn thơ tìm những lá thuốc không phải để trường sinh mà để tỉnh trong cơn mê và mê trong khi tỉnh. Truyện ngắn của Borges đọc như thơ, còn thơ của ông lại là những lời lẩm nhẩm của một khất sĩ không phải mang y bát đi khuyên giáo cơm chay mà khuyên giáo những vẻ đẹp mong manh, khối hư vô lạnh cứng, sự minh triết che giấu nỗi đau đớn, những cơn bất an đầy linh cảm. Cách viết của Borges tinh tế đến độ như không, thơ và truyện của ông gồm rất nhiều khoảng trống, những điều ngập ngừng, chưa nói, không muốn nói, mặc dù biết, biết rất rõ. Dịch Borges, Nguyễn Trung Đức đã “chìm” được vào những khoảng trống không ấy của thi pháp Borges, và ở đây, những giác ngộ về Kinh Phật, về Thiền tông, về Kinh Dịch với Nguyễn Trung Đức đã không uổng. Đúng là phải cảm nhận và chuyển ngữ Borges từ những cánh cửa ấy. Khi Borges viết về sự mù lòa của mình:

Cái bóng mờ này từ từ và êm dịu

chạy theo một sườn dốc thoai thoải hiền hậu

và bền lâu như sự vĩnh hằng

(NGỢI CA BÓNG TỐI)

Thì đó là sự cảm nhận đầy an nhiên của một thiền sư. Còn khi Borges viết về TRĂNG:

Bao nỗi cô đơn trong cái màu vàng ấy

Trăng của những đêm ta hằng thấy…

… Đã đổ đầy tiếng khóc cổ xưa vào màu vàng

Hãy ngắm trăng. Đó là gương soi của mi đấy

(VẦNG TRĂNG)

Thì lại có cảm tưởng như ông đang viết những dòng thơ Đường sang trọng bằng Hán tự, thứ chữ đầy những biểu tượng bí ẩn. Nếu Nguyễn Trung Đức từng dịch Marquez một cách bạo liệt, thì anh dịch Borges lại rất nhẹ nhàng tiêu sái, cứ như anh đã cùng hành hương với nhà văn - đạo sĩ này trong cuộc hành trình tìm một thứ lá “diêu bông” nào đó. Cho thỏa cơn khát về cái Đẹp. Suốt đời mình, Nguyễn Trung Đức đã khao khát một vẻ đẹp hồn hậu song không dễ tìm như vậy. Borges là một tâm hồn phức diệu, những xúc cảm của ông đều là những phức cảm, và cách biểu hiện của ông càng giản dị bao nhiêu càng bí ẩn bấy nhiêu. Nhưng Nguyễn Trung Đức đã “vào” được, bởi cánh cửa Thiền giáo cứ mở đấy rồi khép đấy, với từng người, từng khoảnh khắc. Không thể kể được những nâng niu, cẩn trọng, cầu toàn của Nguyễn Trung Đức khi chạm vào tác phẩm Borges. Dường như, nhà văn này chính là số phận của anh, là nỗi đau của anh, và cũng là phía giải thoát của anh. Mấy năm nay, khi bệnh tật bắt đầu những đợt công phá dữ dội vào cuộc đời con người sống lành thánh như một đạo sĩ này, thì Nguyễn Trung Đức bắt đầu “dấn mình” vào tác phẩm Borges. Đó là Amor Fati của anh, là sự thuận mệnh của anh, là tiếng “ừ” đầy can đảm của anh trước một điều bất khả. Có phải trước anh mấy mươi năm, Borges cũng từng cất tiếng “ừ” như vậy, khi trước mặt ông, xung quanh ông là bóng tối. Và Borges đã “canh tác” bóng tối, đã nhập hẳn vào bóng tối để biến bóng tối bao phủ đời mình thành một thứ bóng-tối-cô-đặc-phát-sáng trong tác phẩm. Ông đã viết: “Một nhà văn, hay bất kỳ ai, nên nghĩ rằng những gì xảy ra với họ thì đó là một công cụ hữu ích, tất cả những gì người ta mang đến cho anh là có một mục đích, và điều đó cần phải mãnh liệt trong trường hợp một nghệ sĩ… Bởi thế trong một bài thơ tôi đã nói về thứ dinh dưỡng cổ xưa của người anh hùng: sự lăng nhục, nỗi bất hạnh, sự bất hòa. Những thứ ấy được trao cho chúng ta để chúng ta chuyển hóa chúng, để từ hoàn cảnh khốn cùng của cuộc sống chúng ta, chúng ta làm nên những sự kiện vĩnh cửu hoặc để mơ thành vĩnh cửu.” (trích BORGES QUA LỜI BORGES) và Borges tự nói về số phận mình: “Nếu người mù nghĩ như vậy, anh ta đã được cứu rỗi. Sự mù lòa là một ân huệ trời ban”. Nhưng so với Nguyễn Trung Đức, thì dường như Borges còn hạnh phúc hơn: ông đã có hẳn hai mươi mốt năm để cảm nhận bóng tối và sáng tác trong bóng tối. Nguyễn Trung Đức cũng chỉ cần sống để làm cái công việc đồng sáng tạo nhọc nhằn và âm thầm của mình, làm “con khỉ của nhà văn” như anh từng nói một cách hài hước đúng theo tinh thần Borges. Vượt qua, nén chịu tất cả những đau đớn của thể xác, cảm nhận từng phút từng giây quỹ thời gian quá eo hẹp của mình, Nguyễn Trung Đức đã tìm đến tác phẩm Borges như một sự dấn thân lại như một niềm an ủi vô biên mà chỉ nghệ thuật mới có thể đem lại cho con người. Dịch Marquez là chuyển dịch những dòng sông lớn, những núi lửa Nam Mỹ sang tinh thần Việt, ngôn ngữ Việt. Còn dịch Borges lại là dịch những suối nguổn ẩn kín sau những tầng đá, là dịch những đám mây, những chiếc lá, một cánh chim, và rất nhiều, rất nhiều bóng tối sang một ngôn ngữ khác nhưng không phải sang một tinh thần khác. Đó là cái khó và cũng là điều thuận lợi cho Nguyễn Trung Đức. Bởi tinh thần của Borges, anh đã “nối mạng” được, một tinh thần rất giàu Phương Đông, thênh thang những nẻo đi về giữa thực và mộng, sống và chết, thu nhận và dâng hiến. Tôi đọc từ mỗi dòng thơ mỗi câu văn của Borges như một lời từ giã, lại như một lời chào gặp gỡ. Và tôi đã đọc trong đó, chính lời chào của dịch giả, của người đồng hành với Borges qua ngôn ngữ Việt. Chúng ta đã sống bao năm, và còn bao năm nữa cho những khát vọng của đời mình, làm sao ta biết được. Nhưng với một người như Nguyễn Trung Đức, tôi thấy như có gì quá bất công từ phía Thượng đế. Văn học Việt Nam, trong quá trình hội nhập với thế giới của mình, cần biết bao nhiêu những tấm lòng, những tài năng như của Nguyễn Trung Đức. Anh đã khiêm nhường đến mức không thể khiêm nhường hơn, để kiêu hãnh đến mức không thể kiêu hãnh hơn, cho cả sự nghiệp của mình, cho sự làm việc đầy hy sinh của mình. Và trước anh, Jorge Luis Borges cũng như vậy, khiêm nhường và kiêu hãnh như vậy.

Quảng Ngãi, ngày 21-12-2000.

NGUYỄN TRUNG ĐỨC, CON NGƯỜI CỦA ĐỔI MỚI

TRUNG TRUNG ĐỈNH

Bắt đầu từ hai chữ ch và tr, hai chữ luôn luôn làm ông lúng túng mỗi khi vấp phải nó. Ông đùa bảo với tôi rằng, quê ông miền trung du nên chập chùng hay trập trùng cũng đều đúng cả. Tuy nhiên, việc dịch thuật văn chương nhọc nhằn nhưng cũng đầy cảm hứng sáng tạo, không thể tùy tiện. Cuối cùng giải pháp tối ưu ông chọn, ấy là ông cứ làm theo ý của mình, đặt chúng vào chỗ mà ông cho là thích hợp với ngữ cảnh, để không bị mất hứng trong khi dịch, sau đó ông giao cho thằng em, tức là tôi, rà soát lại. Tôi khấp khởi cầm tập bản thảo dầy cộp của “Trăm năm cô đơn” về, với trọng trách giải quyết vấn đề chờ, trờ, kèm theo cả tình cảm ngưỡng mộ tôi dành cho ông sau cua giảng của ông tại trường viết văn Nguyễn Du (khóa I), về chủ nghĩa hiện thực huyền ảo, về không gian và thời gian đa chiều, về Marquez, Kapãngchiê và một số tác giả khác của văn học Mỹ Latinh. Tôi mê ông bởi cách diễn đạt giản dị, mạch lạc về một vấn đề rất mới, rất thời sự, lại cũng rất phức tạp. Đứng trên bục giảng, ông không có vẻ là một giáo sư mà tôi cứ có cảm giác ông là một nhà truyền giáo. Ông đắm đuối với Gabriel Garcia Marquez và ông cho rằng, Garcia Marquez chính là một trong những nhà cách tân, một bậc thầy, một viên chủ soái, một cây đa, cây đề được giới văn bút khắp năm châu bốn biển hiện nay quy phục. Nguyễn Trung Đức đã hấp dẫn cái đầu luôn luôn nóng vì háo hức của tôi. Tôi cảm thấy hãnh diện khi được ông tin tưởng cho làm độc giả đầu tiên với một tình cảm ấm áp tin cậy. Lúc trao tập bản thảo cho tôi, tôi cảm thấy, trong một khoảnh khắc, hình như khổ người cao to của ông đã trùm hết cả lên người tôi, rồi cũng trong khoảnh khắc, ông thốt nhiên cười lớn khi thấy tôi ngây người ra. Ông bảo: “Tốt. Chú mày có biết anh đang còn sung sướng với cụ Marquez thế nào không? Không hả? Thế thì đem về đọc đi!”. Tôi như đứa trẻ được người lớn cho quà. Và tôi lập tức bị cụ Marquez hớp mất hồn, quên luôn cả trọng trách giải quyết khâu vướng mắc ch, tr. Tôi đọc đi rồi đọc lại, cảm thấy mình quá bé nhỏ trước quả núi khổng lồ có tên gọi là Marquez. Ở ông, không một điều gì diễn ra trong tâm tưởng con người ta mà ông không hiểu rạch ròi, mà ông bỏ qua. Ngay cả tôi đang ngất ngây choáng ngợp, đang cố hình dung lại ngôi làng Macônđô và những cư dân tội nghiệp, dòng họ Buênđya bảy đời mang tội loạn luân, tự lưu đày mình, tự trừng phạt mình, mà vẫn không sao thoát khỏi cái đuôi con lợn! Một câu chuyện khủng khiếp về một dòng họ khủng khiếp… Vâng, sự choáng ngợp, kinh hoàng ấy của tôi đâu có qua được con mắt hóm hỉnh tinh đời của Marquez. Chỉ cần ông lướt ngang một cái, thế là xong! Lật qua, lật lại tập bản thảo, tôi tò mò rờ rờ vào tên ba người dịch: Nguyễn Trung Đức - Phạm Đình Lợi - Nguyễn Quốc Dũng. Rồi lại nhắm mắt hình dung cảnh cái lưng dài để trần của Nguyễn Trung Đức cong xuống đánh vật một cách say sưa với những con chữ la-tinh li nhi lít nhít của cuốn sách Tây Ban Nha đang được ông chuyển ngữ qua tiếng Việt. Lần đầu tiên văn giới nước nhà được thưởng thức tương đối rộng rãi dòng văn học Mỹ Latinh, một dòng văn học mới không chỉ đối với nước nhà mà là đối với toàn thế giới. Sự tiếp cận nồng nhiệt với cái mới của các nhà chuyển ngữ tiếng Tây Ban Nha nói chung, đặc biệt là Nguyễn Trung Đức, đã tạo được không khí lây lan qua người đọc, nhất là người đọc là các nhà văn. “Trăm năm cô đơn” được ra đời ở Việt Nam trong một bối cảnh có lẽ là khá may mắn, bởi không phải dễ gì ở thời điểm ấy (những năm 80 của thế kỷ trước) một lối viết làm đảo ngược lối nghĩ, lối diễn đạt thông thường, dễ gây sự hiểu lầm. “Trăm năm cô đơn” được ra đời là kết quả của nhiều năm du học ở Cu Ba và tình yêu đối với nền văn học mới, sự khát khao truyền đạt qua sự chuyển ngữ các tác giả tác phẩm tiêu biểu của văn học Mỹ Latinh ra tiếng nước nhà của Nguyễn Trung Đức. Ông thực sự đóng vai trò gạch nối cho sự giao tiếp giữa hai nền văn học vốn cách biệt nhau. Sự mê hoặc của văn hào Marquez đã khiến ông dấn thân vào thế giới mê hồn trận của các nhân vật sống trong một không gian, thời gian lạ lùng mờ mờ ảo ảo, khi thẳng đuột, lúc quay tròn. Trong các tiệc rượu của nhóm bạn bè tại nhà ông, mà chúng tôi hay gọi đùa là “khách sạn Thanh Thanh” bao giờ cánh cửa nhà ông cũng mở rộng. Bao giờ ông cũng uống ít, nhưng hễ đụng tới Marquez thì ông chiếm diễn đàn ngay. Ông thuộc nằm lòng không chỉ câu chuyện ly kỳ, rối rắm đầy huyễn hoặc của dòng họ Buênđya mà còn thuộc tính thuộc nết từng người, trên sáu mươi nhân vật của tác phẩm. Ông không những là một học giả uyên bác về văn học Mỹ Latinh mà còn là một trí thức luôn luôn hướng tới cái mới để khám phá, tìm tòi. Ông không có thói quen khoan nhượng. Tiếp xúc với ông, ta luôn có cảm giác con người này sẵn sàng bùng cháy nếu ta chạm vào cõi thiêng của tư tưởng luôn luôn cấp tiến của ông. Với ông, bạn bè là sức mạnh. Người bạn thân nhất của ông là nhà thơ Thanh Thảo. Với ông, thơ của Thanh Thảo là số một. Mọi phẩm chất cao đẹp của thơ ca, của thi sĩ ông dành trước tiên cho Thanh Thảo. Sự nhất quyết ấy không làm giảm bớt giá trị của nhiều thi sĩ bạn bè. Mỗi lần nhà thơ Thanh Thảo ra Hà Nội đều đến ở nhà ông, tất nhiên lập tức căn phòng vừa là phòng ở, vừa là phòng nghỉ, vừa là phòng ăn, kể cả nhậu, của gia đình ông trở nên sôi động khác thường, bởi lúc nào cũng rầm rập khách ra vào, lên xuống suốt từ sáng sớm cho tới thâu đêm. “Khách sạn Thanh Thanh” với một bà chủ trẻ và hai cô con gái nền nã, lúc nào cũng cười tươi giúp chồng và cha tiếp khách đã tạo nên một nếp sống giản dị, ấm áp, một không gian bạn bè hào phóng.

Trên bàn làm việc của ông không lúc nào không có một vài tập bản thảo truyện đã dịch và đang dịch. Sau “Trăm năm cô đơn” là tập truyện ngắn “Ngài đại tá chờ thư”. Rồi “Giờ xấu”, “Tướng quân giữa mê hồn trận”, “Tình yêu thời thổ tả”, “Mười hai truyện phiêu dạt” - tất cả đều của Gabriel Garcia Marquez. Còn nữa: hai bộ tiểu thuyết “Về tình yêu và một số con quỷ khác” và “Mùa thu của ngài trưởng lão” Nguyễn Trung Đức đã dịch xong, nay mai sẽ ra mắt bạn đọc.

Bây giờ đã chớm Thu. Tôi vẫn thường xuyên lên xuống những bậc cầu thang gỗ cũ kỹ, chật hẹp và tối, để lên cán gác nhỏ của ngôi nhà số 8 Tràng Tiền. Trước căn gác nhỏ là những chậu hoa, những chậu cây cảnh lúc nào cũng xanh um. Tôi đã một lần được ông rủ đến nhà vào lúc nửa đêm, để xem hoa quỳnh nở. Ông đặt chậu nước trong leo lẻo lên một cái ghế đẩu, giữa nhà. Những búp quỳnh được cài rất khéo trên miệng chậu nước. Hai anh em tôi ngồi hai bên nhâm nhi trà thuốc, chợt ông reo lên: “A, nở rồi!”. Tôi thấy như mình đang được sống trong ngôi nhà cổ tích. Một vệt trăng sáng rỡ từ ngoài cửa sổ hắt vào, khi ông tắt luôn cả ngọn đèn điện phía trên giá sách. Những búp hoa từ từ cựa mình, rồi một bông, hai bông, đồng loạt cả mười bông đều cụ cựa rồi nở bung ra. Hương quỳnh tràn ngập căn phòng yên ắng và thanh sạch. Mặt nước trong chậu khẽ rung rinh. Gương mặt Trung Đức ngời sáng, hồn nhiên chăm chú dõi theo những bông hoa trắng ngần tinh khiết. Rồi chừng dăm phút sau cái phút run rẩy thưởng hoa đầy khoái cảm ấy, bỗng mái tóc dài của ông sã xuống sát chậu nước. Ông ngờ ngệch cầm một bông quỳnh đã rũ rượi giơ lên. Cả hai chúng tôi đều không tin vào mắt mình nữa. Và chúng tôi cùng lặng thinh nhìn ra ngoài cửa. Sương thu ướt nhòe những chùm lá.

Hà Nội, 1.9.2000

“CON KHỈ” CỦA NHÀ VĂN MARQUEZ SANG COLOMBIA

ĐỖ QUANG HẠNH

Đến Colombia, nếu được gặp G. G. Marquez, nhà văn nổi tiếng thế giới được giải thưởng Nobel văn chương, câu đầu tiên nhà dịch thuật văn học Nguyễn Trung Đức sẽ nói gì? Anh cười như một bác nông dân trúng mùa: “Tôi là con khỉ của ông đây” và Nguyền Trung Đức bảo, chắc là Marquez sẽ kêu lên vì sung sướng và ngạc nhiên: “A, thằng này thế mà khá, mày vẫn còn nhớ câu ấy của tao à!”.

Nhà văn Marquez đã viết nửa đùa nửa thật rằng: “Dịch giả văn học là con khỉ của nhà văn!”. Phải chăng giới nhà văn cổ kim Đông Tây đều “ghét” cánh phê bình, nghiên cứu và không mấy tin cậy những người làm nghề chuyển ngữ? Cựu ước của Kinh Thánh viết rằng: “Khởi thủy là lời” vậy nên làm cái việc chuyển lời cho ngon lành cũng là sự cực nhọc, gian nan. “Con khỉ” Việt Nam của Marquez làm sao có thể “bắt chước” được cái ông kễnh của văn chương thế giới ấy với bộ dạng lơ ngơ, khù khờ sau bao năm sống ở Tây, ở phố, vẫn vẹn nguyên vẻ bác nhà nông vùng gò đồi Phú Thọ.

Nguyễn Trung Đức không chỉ là “con khỉ” của Marquez, anh còn hăng hái làm “con khỉ” của J. Rulfo, L. Borges, O. Paz xứ Mỹ Latinh rồi các bậc quái kiệt của văn chương Tây Ban Nha như F. Lorca, A. Machado… nữa. Nhưng với G. G. Marquez, Nguyễn Trung Đức coi đó là thần tượng gần như duy nhất trong đời dịch thuật của mình. Ai mà “động” đến, dù chỉ là trích dẫn, nói không đúng ý, đúng lời của Marquez là anh đang lành hiền bật lên “cơn” ngay với vẻ mặt vừa căng thẳng, vừa bực bội để có những lời rất “đanh đá”. Áy là sự tôi chứng kiến hôm 15 tháng 9 khi uống chia tay với anh gồm có Nguyễn Trọng Tạo và Nguyễn Thụy Kha…

Nguyễn Trung Đức đã dịch hơn 30 tác phẩm văn học Mỹ Latinh, trong đó chủ yếu là tác phẩm của Marquez, anh (có quyển anh cùng dịch) đã chuyển ngữ hầu hết tác phẩm văn xuôi và tiểu luận (thiếu tiểu thuyết “Lá rụng”). Phải thành thật mà nói, tác phẩm của Marquez đã tác động đến không ít người cầm bút nước ta. Vì thế, bạn đọc và nhiều nhà văn Việt Nam yêu quý Marquez chắc phải biết ơn Nguyễn Trung Đức. Tuy chưa phải đã chuyển dịch được hết cái hay trong tác phẩm của Marquez, nhưng những gì anh làm thật đáng trân trọng. Anh hy vọng một lần trong đời được gặp thần tượng của mình. Ngót 10 năm trước, khi Marquez sang thăm nước ta, Nguyễn Trung Đức không được mời đến gặp ông, vì anh không có chức quyền, tiếng tăm gì. Nhà anh gần ngay nơi Marquez ở - khách sạn Thống Nhất - nhưng anh được an ủi vì biết người ta mang đến tặng Marquez tờ Văn Nghệ có in truyện ngắn Buổi chiều kỳ diệu ở Bantaxa do anh dịch. Tuy nhiên sang quê hương của Marquez lần này, anh không hy vọng nhiều được gặp ông vì hiện nay ông đang sống ở Mexico.

Nguyễn Trung Đức chắc chắn là nhà văn Việt Nam đầu tiên sang xứ sở của Marquez, nước Colombia với diện tích 1.138.388 km2 nhưng chỉ có gần 30 triệu người. Anh sang dự Hội thảo thơ quốc tế (lần thứ 9) do Hội Nhà văn Colombia tổ chức. Không phải là nhà thơ, nhà nghiên cứu phê bình thơ, anh được Hội Nhà văn Việt Nam cử đi vì anh biết tiếng Tây Ban Nha. Hội thảo thơ kéo dài 8 ngày ở Medellin (Nguyễn Trung Đức đọc theo âm Tây Ban Nha là Mê-đê-linh) - thành phố lớn thứ hai của Colombia được nhiều người biết đến về văn nghệ và ma túy với những băng buôn lậu cocain khét tiếng.

Có 55 nước tham dự Hội thảo này. Châu Á có Trung Quốc, Nhật và Việt Nam… Nguyễn Trung Đức đã lựa chọn một số bài thơ của nhiều tác giả Việt Nam để dịch và đọc cùng bản tham luận cho Hội thảo. Anh còn có kế hoạch làm việc với Trường ĐHTH Medellin và Tạp chí Nghiên cứu Văn học của Colombia Con-textos (Revistade Smiótica Literatia).

Colombia không hề “nhược tiểu” một chút nào trong thế giới văn chương nói chung và văn học Mỹ Latinh nói riêng. Ngoài Marquez, tiểu thuyết Xoáy nước (La Vorágine) của nhà văn lớn Colombia José Eustasio Rivera (1889-1929) đã được dịch từ lâu. Tiếc rằng, theo Nguyễn Trung Đức, bạn đọc Colombia còn quá lạ với văn chương Việt Nam. Vì thế tôi cầu chúc Nguyễn Trung Đức sang Colombia lần này thành công trong sứ mệnh là thúc đẩy sự giới thiệu văn học Việt Nam ở xứ sở ấy và được gặp Marquez - nếu ông về nước dự Hội thảo - để cảm ơn vì những gì ông mang lại cho bạn đọc và giới cầm bút Việt Nam.

(Báo Lao Động, 18/6/1999)

NGUYỄN TRUNG ĐỨC - “CHUYỆN BUỒN KHÔNG THỂ TIN ĐƯỢC…”

TRẦN HOÀNG BÁCH

Nguyễn Trung Đức từng tâm niệm: ‘Nhiệm vụ của người dịch văn học là phải tìm cho được những tác phẩm hay và dịch cho tốt, nghĩa là phải đảm bảo ba yêu cầu Tín, Đạt, Nhã, trong đó Tín là then chốt…”, anh cũng là một người suốt đời sống trọn chữ Tín với công việc, với bạn bè. Nguyễn Trung Đức sinh ngày 27/7/1942 và mất hồi 7 giờ 25 phút sáng 2/1/2001. Có thể nói, với tư cách dịch giả, anh đã có công rất lớn trong việc giới thiệu nền văn học Mỹ Latinh hiện đại và như thế anh đã đóng góp không nhỏ cho sự phát triển văn học Việt Nam hiện đại.

Mùa hè năm 1984, tôi vào Quy Nhơn làm phim, được chơi với Thanh Thảo. Mùa thu cùng năm, Thảo ra Hà Nội, nghe nói đang trú ở nhà Nguyễn Trung Đức, số 8 phố Tràng Tiền. Thế là tôi lại được chơi với Đức.

Dạo ấy, mọi sinh hoạt của vợ chồng Đức cùng hai cháu đều ở trong một nửa của căn phòng 30m2, tức là 15m2. Cơm nước thổi nấu ngoài hiên, che thêm tấm cót ép cho khỏi hắt nắng mưa. Thảo ra, anh em đến chơi đông lắm.

Người này đi, kẻ khác đến, thường trực ngót nghét cũng trên dưới một chục. Thanh - vợ Đức - đi làm về, tất bật cơm nước cho cả chục người ấy, không bao giờ hỏi ai ăn ai không, ai ở ai về.

Thực ra, Nguyễn Trung Đức rất xa lạ với sự đông đúc này. Chưa kể nó còn làm cho anh mất bao nhiêu thời gian - mà anh luôn cảm thấy thiếu - cho công việc nữa. Chỉ có lòng quý mến bạn bè mới giúp anh “trụ” nổi trong những ngày ấy. Mà còn vui nữa. Với Nguyễn Trung Đức, chỉ có ba niềm vui: gia đình, bè bạn và công việc. Chấm hết. Chẳng có thói hư tật xấu nào đụng được tới anh.

… Đó là chuyện ngày trước. Bây giờ, bạn bè đã hỏi nhau sắp về hưu chưa, sắp lên ông nội, ngoại chưa. Bây giờ, rượu đều đã tỷ lệ nghịch với tuổi tác. Bây giờ… nhưng bây giờ tại sao chúng tôi lại phải sớm nói với nhau những lời đau buồn, những lời oán thán số phận, những lời mong mỏi ơn trên… về một người bạn của chúng tôi: Nguyễn Trung Đức. Hôm nay anh đã ra đi, đúng là Chuyện buồn không thể tin được… như cái tít truyện vừa của Marquez do anh dịch.

Hồi đầu năm nay, Đức bảo tôi chuẩn bị in lần thứ ba cuốn Trăm năm cô đơn của G. G. Marquez. Anh nói thêm: “Nhưng chờ tôi sửa morat thật kỹ đã. Bản dịch in nhiều lỗi, bạn đọc chẳng những chê mình, còn chê cả tác giả nữa. Không được. Bản in lần thứ hai của một nhà xuất bản trong kia, tôi đi vắng, sai nhiều quá”. Rồi anh chép miệng, như buột mồm: “Chẳng biết tôi còn có dịp nào sửa lại lần nữa, nếu lần này vẫn sót lỗi”.

Sách ra, anh hài lòng, dành quá nửa nhuận bút để mua tặng bạn bè. Chỉ bạn bè thôi. Rồi sau anh bảo tôi: “Tôi sẽ để ông in lại Ngài đại tá chờ thư. Rồi Tuyển tập Borges, nếu ông dám. Sau đó tôi sẽ chuẩn bị dịch Đôn Kihôtê. Tôi mong làm nó lâu lắm rồi. Phải đọc và dịch Cervantes từ tiếng Tây Ban Nha mới hết cái hay của nó”. Tôi mừng vì thấy những dự tính ấy của anh.

Song, đầu tháng Chín, tôi nhìn thấy vẻ ngoài anh khác hẳn đi. Rõ là đang bệnh nặng. Chúng tôi đều biết, và anh cũng hiểu rằng chúng tôi đã biết, anh bị u vòm họng, từ bảy tám năm trước, nhưng chưa bao giờ, với anh, chúng tôi trực tiếp đả động tới. Vì nếu nói tới nó là nói về một cái chết được báo trước, ở một tương lai gần, nếu không có phép lạ. Và có phải bây giờ nó đã đến?

Đầu tháng Mười, vợ tôi đi làm về, bảo: “Hôm nay anh Đức đến nhà xuất bản. Có người suýt nữa đã không nhận ra anh ấy. Con gái phải đỡ lên bậc thang”. Và tôi biết “nó” đã đến thật rồi. Bằng linh cảm. Bằng kinh nghiệm. Và tôi rất sợ phải ngồi riêng với Đức. Nói chuyện gì? Nhìn đi đâu? Tôi không bao giờ dám nhìn vào cảnh đau đớn. Tôi không biết nói chuyện giao đãi, an ủi suông. Tôi căm ghét sự bất lực của mình. Như hai năm trước, trong những ngày cuối cùng của Hiền, tôi chỉ dám nhìn trộm em tôi. Gặp ai tôi cũng bảo: “Hãy lên chơi với Đức, nghe nói ốm nặng đấy”.

Gặp Trung Trung Đỉnh ở phố Lý Nam Đế tôi nói vậy. Gặp Đỗ Quang Hạnh ở nhà sách Đông Tây, tôi nói vậy. Hạnh nghẹn lại: “Em sợ lắm…”. Tôi hiểu. Tôi còn sợ hơn Hạnh. Song tôi vẫn phải lên. Nếu Đức không làm xong những việc còn dang dở của mình, thì tôi phải hoàn thành những việc đã hứa với anh, để anh kịp thấy.

Giữa tháng Mười, tôi gọi cho Thanh Thảo: “Mày ra Hà Nội đi. Tao sợ ít lâu nữa rồi chẳng còn nói được gì với Đức…”. Từ Quảng Ngãi, với một bên chân giả, ba tháng liền Thảo ba lần ra với Đức. Ngày 18 tháng 12 anh lục bàn làm việc của Đức, lấy ra Tuyển tập Borges đưa tôi, bảo in thật nhanh, may ra kịp. Song Thảo đâu tưởng nổi đấy là lần gặp Đức cuối cùng. Và tôi cũng chỉ lập in xong, để Đức kịp nhìn thấy cuốn Ngài đại tá chờ thư của G. G. Marquez.

Ngày 26 tháng 12, tôi mang lời bạt của cuốn Tuyển tập Borges do Thanh Thảo viết, lên đọc cho Đức nghe. Anh đòi ngồi dậy. Được vài ba phút, anh cứ tuột người nằm dần xuống, song vẫn đòi nghe tiếp. Tôi gọi cho Thảo, rồi đưa ống nói lại gần Đức, cầm cho anh. Đức nói với Thảo: “Nghe rồi, viết rất tốt”. Tôi nghe được vậy, song sau đó, Thảo bảo tôi, không nghe rõ gì cả. Tiếng Đức không còn truyền nổi qua điện thoại chăng. Thanh gọi tôi ra, bàn chuyện đưa Đức đi viện. Tôi đồng ý, vào hỏi Đức, anh không chịu, thầm thì như nói một mình: “Ở nhà, tôi có hơi ấm của vợ con, của các bạn. Bệnh viện lạnh lắm”. Rồi Đức mở bàn tay: “Ông cầm tay tôi đi. Nó thế nào?”, “vẫn mềm và ấm lắm”, tôi đáp. Tôi không nói dối. Bàn tay anh vẫn ấm, vẫn mềm.

Đây là một nén nhang rất riêng tư của tình bằng hữu, một tình bạn bè thuần túy, xin gửi tới anh, với nỗi đau không thể thốt thành lời. Trước mắt tôi đang là bản bông của cuốn Tuyển tập Borges mà tôi đã không thể lập hoàn thành cho anh. Trang đầu là lá thư của Armando Maffei - Đại sứ nước Cộng hòa Argentina - đề ngày 5 tháng 11 năm 1999: “Bạn Nguyễn Trung Đức thân mến, tất cả điều chúng tôi có thể viết hoặc nói tới trong giờ phút này là rất nhỏ so với những người Argentina chúng tôi muốn bày tỏ với người bạn Việt Nam này, người bằng tình cảm của mình đối với nhà thơ và đất nước chúng tôi, đã khiến chúng tôi thảng thốt…”.

(Báo Lao Động, 3/1/2001)

CHÚ THÍCH

1. Macedonio Fernandez (1874-1952), nhà văn Argentina, tác phẩm của ông là một cái nhìn hài hước về vũ trụ.↩︎

2. Roberto Arlt (1900 - 1942), nhà văn Argentina với những tác phẩm chính: Bảy thằng điên, Đảo hoang, Ba trăm triệu.↩︎

3. Nicolas Olivari (1900-1966), văn Argentina, sáng tác thơ, kịch và truyện ngắn.↩︎

4. Bartolomé Mitre (1821-1906), nhà quân sự, chính khách và nhà văn người Argentina.↩︎

5. Cách gọi tắt tên tiểu thuyết nổi tiếng thế giới của Miguel de Cervantes: Đôn Kihôtê nhà quý lộc tài ba xứ Mancha (El Ingenioso Hidalgo Don Quijote de la Mancha). Tác phẩm này được Nhà Xuất bản Văn Học ấn hành năm 1979, với tên sách đã dẫn.↩︎

6. Hay còn có tên Văn minh và dã man, tác phẩm bất hủ của nhà văn Domingo Faustino Sarmiento (1811-1888), người Argentina.↩︎

7. Một loại sử thi của các nước Bắc Âu.↩︎

8. Truyện thơ tình pha anh hùng ca của José Hernandez (1834-188G), thi hào dân tộc của Argentina.↩︎

9. Roberto Stevenson (1850-1894), tiểu thuyết gia người Anh chuyên viết chuyện mạo hiểm, tác phẩm chính: Đảo giấu vàng.↩︎

10. William Wordsworth (1779-1850), nhà thơ Anh.↩︎

11. Emily Dickenson (1830-1886), tiểu thuyết gia người Mỹ.↩︎

12. Một hòn đảo của Hy Lạp trên biển Địa Trung Hải.↩︎

13. Quái vật mình người đầu bò tót, con của thần Pacifae bị Tesco giết.↩︎

14. Tiếng Latin trongn guyên bản; :Người y hệt mình”.↩︎

15. Ricardo Guiraldes (1886-1927), nhà văn Argentina, tác giả Don Segundo de la la Sombra nói về cuộc đời dân đồng có.↩︎

16. Baruch Spinoza (1632-1677), triết gia người Hà Lan.↩︎

17. Herbert Spencer (1880-1902). Triết gia người Anh, người sáng lập ra tiến hoá luận.↩︎

18. Juan Domingo Perón (1895-1974), tướng quân và chính khách. Hai lần làm Tổng thống Cộng hoà Argentina, một lần vào năm 1946 và lần sau vào năm 1974, sau 18 năm sống lưu vong.↩︎

19. Pretco: Thần hiển vốn tiếp nhận tù người cha là thần Neptusso năng lực tiên tri để tự giải thoát khỏi những kẻ truy đuổi mình bằng những câu hỏi. và khi nào muốn, thần tự thay đổi hình thức.↩︎

20. Một trong những hoàng đế huyền thoại xứ Lacio (thuộc nước Ý), do được thần Saturo phù trợ, đã nhìn được cả quá khứ lẫn tương lai, được biểu hiện thành người có hai mặt.↩︎

21. Jaguar là tên một loại báo đặc sản của châu Mỹ.↩︎

22. Moctezuma II, Vua của vương quốc Azteca - Mêhicô ngày nay.↩︎

23. Tiếng Anh trong nguyên bản, nghĩa: phòng đợi.↩︎

24. Tiếng Pháp trong nguyên bản, nghĩa:bát.↩︎

25. Một thứ quần dài của dân Inđio..↩︎

26. Một loại gỗ bền chắc, lõi hồng, sản nhiều ở châu Mỹ.↩︎

27. Đơn vị đo chiều dài, mỗi cuadra = 125.↩︎

28. Tiếng Anh trong nguyên bản.↩︎

29. Đơn vị đo lường, 1 legua bằng 5.572 m.↩︎

30. Tên gọi phổ biến những người chăn gia súc ở Argentina va Paraguay.↩︎

31. Hệ thống đồn binh của quân Tây Ban Nha ở phía tây sông Uruguay gồm nước Uruguay hôm nay và một số tỉnh của Brazin.↩︎

32. Tên một thành phố cảng trên song Negro thuộc Uruguay.↩︎

33. Thành phố cảng ở Uruguay.↩︎

34. Từ tôn xưng trong tiếng Tây Ban Nha, nghĩa: ông, ngài.↩︎

35. Tiếng Anh trong nguyên bản, nghĩa: nguyên bản.↩︎

36. Tiếng Anh trong nguyên bản, nghĩa: Cuộc nói chuyện với người được gọi là Almotasim.↩︎

37. Tiếng Anh trong nguyên bản, nghĩa: nhân vật kịch.↩︎

38. Tiếng Anh trong nguyên bản.↩︎

39. Tiếng Anh trong nguyên bản, nghĩa: Nữ hoàng ngay thật.↩︎

40. Nghĩa: chóng mặt.↩︎

41. Nghĩa: sự tuyệt diệt.↩︎

42. Polotino (205-270?), triết gia Hy Lạp.↩︎

43. Người Braxin nói tiếng Bồ Đào Nha.↩︎

44. Một loại rượu mạnh được uống ở vùng Mỹ Latinh.↩︎

45. Carlos Lwast Parnell (1846-18910, chính khách Ái Nhĩ Lan.↩︎

46. Tiếng Anh trong nguyên bản, nghĩa: người quân tử.↩︎

47. Tiếng Pháp trong nguyên bản, nghĩa: Đây là một vụ cờ bạc.↩︎

48. Tiếng Anh trong nguyên bản, nghĩa: Da Đen và Da Nâu.↩︎

49. Tiếng Anh trong nguyên bản.↩︎

50. Một con sông, thuộc địa Liđia.↩︎

51. Một cư dân cổ xưa sinh sống ở miền Tây – Nam Hy Lạp.↩︎

52. Một cư dân cổ xưa sống ở nội địa nước Liđia.↩︎

53. Đơn vị đo lường thông dụng ở trung tâm Tây Ban Nha, mỗi pie = 0,28 cm.↩︎

54. Adolfo Bioy Casares (sinh năm 1914), nhà văn trinh thám và truyện ma quái người Argentina, bạn cộng sự của Luis Borges. Giải Miguel de Cervantès 1990.↩︎

55. Tiếng Anh trong nguyên bản: Các ngôn ngữ Uran-Antai.↩︎

56. Tiếng Anh trong nguyên bản, nghĩa: Sự giao hợp và những tấm gương là đáng ghê tởm.↩︎

57. Haslam còn xuất bản cả cuốn sách có tựa đề: Ageneral history of labirinths (chú thích của tác giả).↩︎

58. Ezquiel Martines Estrada (1895-1964), nhà thơ người Argentina, tác giả của nhiều tập thơ và tiểu luận (ND).↩︎

59. Alfonso Reyes (1889-1959), nhà thơ, nhà tiểu luận người Mêhicô.↩︎

60. Thành ngữ Latin trong nguyên bản, nghĩa: rõ là bậc thầy.↩︎

61. Gottfried Wilhelm Leibniz (1646-1716), nhà triết học và toán học người Đức.↩︎

62. Tiếng Anh trong nguyên bản, nghĩa: thế giới mới huy hoàng.↩︎

63. George Berkeley (1684-1753), nhà triết học duy tâm chủ quan người Anh.↩︎

64. Tiếng Đức trong nguyên bản, nghĩa: ngôn ngữ khởi nguyên.↩︎

65. Baruch Spinoza (1632-1677), nhà triết học duy vật và vô thần người Hà Lan.↩︎

66. Tiếng Anh trong nguyên bản, nghĩa: có nghĩa là.↩︎

67. Trong ngày hôm nay, một trong những nhà thờ của Tlon vẫn duy trì một cách duy tâm rằng cái đau ấy, rằng cái sắc tái xanh ấy, rằng cái thân nhiệt ấy, rằng cái tiếng động ấy đều là thực tại duy nhất. Tất cả mọi người, trong khoảnh khắc chóng mặt của quan hệ xác thịt vợ chồng, là một người. Tất cả mọi người vốn lắp lại một nét của Sechxpia ddefu là Sechxpia. (Chú thích của tác giả).↩︎

68. Arturo Schopenhauer (1788-1860), triết gia người Đức, đại biểu của chủ nghĩa bi quan.↩︎

69. Tiếng Đức trong nguyên bản.↩︎

70. Tiếng Pháp trong nguyên bản, nghĩa: nhà văn.↩︎

71. Hrơnir.↩︎

72. Tiếng Latin trong ngyuên bản, nghĩa: cách làm.↩︎

73. Một thành phố Braxin, từng là thủ đô cho đến năm 1897.↩︎

74. Thuộc Thụy Sĩ, một trung tâm du lịch.↩︎

75. Memphis là một thành phố thuộc Hoa Kỳ.↩︎

76. Buckley là người tự do tư tưởng, đồ đệ của thuyết định mệnh và người bảo vệ chế độ nô lệ.↩︎

77. Poitier: một thành phố thuộc nước Pháp.↩︎

78. Enrique Amorim (1900-1960), nhà văn nổi tiếng người Uruguay.↩︎

79. Milonga là một vũ khúc của Argentina.↩︎

80. Toma Alejandro Browne, còn gọi là Rold Boldrewood, nhà văn Áo, sinh tại Luân Đôn, chuyên viết tiểu thuyết. Urn Burial (Bình Tro Cốt) có lẽ là tên một tiểu thuyết của ông.↩︎

81. Giả thuyết oán hận và nực cười. Điệp viên người Phổ tên là Hans Rabener với biệt danh là Viktor Runeberg, bằng một khẩu súng lục tự động tấn công kẻ phát ngôn lệnh bắt, đại úy Richard Madden. Người nay, để tự vệ, đã gây cho anh ta nhiều vết thương đưa đến cái chết (Ghi chú của người xuất bản).↩︎

82. Tiền Anh, một penique = 1/12 shelin.↩︎

83. Âm Ch có giá trị như âm Loch (chú thích của tác giả) và do đó có thể đọc là Mơlôc.↩︎

84. Hãy đọc truyện ngắn Giấc mơ của người đày tớ của nhà văn Peru Jose Maria Argedad.↩︎

85. Tiếng Tây Ban Nha, nghĩa: cứt.↩︎

86. Hay còn gọi là Calvario, một ngọn núi gần Jerusalem, nơi Chúa Giêsu bị đóng đinh câu rút.↩︎

87. Đơn vị tiền tệ được dùng phổ biến ở các nước Mỹ Latin nói tiếng Tây Ban Nha.↩︎

88. Filon de Alejandria sinh năm 13 trước C.N mất năm 54 sau C>N (?), nhà triết học Hy Lạp có nguồn gốc Do Thái. Triết học của ông là sự hòa trộn của một triết học Platon và triết học của Do Thái giáo, từng ảnh hưởng đến triết học của phái Tân Platon và văn học Thiên Chúa giáo.↩︎

89. Manuel Swedenbor (1688-1772), nhà thần học người Thụy Sĩ, nhà sang lập của một tôn giáo huyền bí từng có nhiều đồ đệ ở Anh và mỹ.↩︎

90. Leon Bley (1846-1917), nhà văn Pháp.↩︎

91. Fedrico Novalis (1772-1801), nhà thơ đại biểu xuất sắc của chủ nghĩa lãng mạn Đức.↩︎

92. Tomas de Quincey (1785-1859), nhà văn Anh.↩︎

93. Cipriano de Valera (1532(?)-1602), nhà nhân văn và thầy tu Tây Ban Nha, người dịch trọn bộ Kinh Thánh ra tiếng Tây Ban Nha và bản dịch đó được ấn hành năm 1602 tại Amberes.↩︎

94. Một trí thông minh vô hạn là gì? Bạn đọc sẽ tìm hiểu lấy. Không một nhà thần học nào lại không định nghĩa nó; tôi muốn đưa ra một ví dụ: Những bước chân mà một con người bước, đi từ khi chào đời đến khi chết đã vẽ lên thời gian, một hình ảnh khó hiểu. Trí thông minh thần thánh lập tức cảm nhận cái hình ảnh ấy, như hình ảnh của những con người, là một hình tam giác, cái hình ảnh ấy, có hoạt động được xác định của mình trong nền kinh tế thế giới. (Chú thích của tác giả).↩︎

95. Giambattixta Mario (1569-1625), nhà thơ người Ý nổi tiếng.↩︎

96. Theo cách tính mùa của các nước Nam Âu, mùa xuân lại bắt đầu từ tháng Tư cho đến hết tháng Sáu.↩︎

97. Chiến dịch nổi tiếng trong đó Boliviar đã giành thắng lợi hiển hách.↩︎

98. Nhà văn Argentina sinh năm 1874 và mất năm 1952.↩︎

99. Thuộc miền núi Peru.↩︎

100. Thuộc miền núi Mexico.↩︎

101. Người sinh sống ở Andalucia, miền Nam Tây Ban Nha.↩︎

102. Kỷ nguyên của những người Hồi giáo được bắt đầu từ ngày 16 tháng Bảy năm 622 CN, đó là ngày Mohamet chạy từ Meca đến Medina.↩︎

103. Tên gọi vùng đất thuộc Uruguay và một số tỉnh của Brazin dưới thời đế quốc Tây Ban Nha thống trị.↩︎

104. Juan Manuel Ortiz de Rosas (1793-1877), tướng quân và chính khách, nhà độc tài thống lĩnh tỉnh Buenos Aires.↩︎

105. Tiếng Anh, nghĩa là: con người ưu tú.↩︎

106. Tiếng Anh trong nguyên bản.↩︎

107. Tiếng Anh trong nguyên bản.↩︎

108. Tiếng Anh, nghĩa: Bởi vì Người đã không lấy đi/ Nỗi sợ của cây. – Chesterton: Thời thơ ấu thứ hai.↩︎

109. Tiếng Latin trong nguyên bản.↩︎

110. Nhờ áp dụng một tư tưởng của Attar (“Ở mọi nơi chúng chỉ thấy có một gương mặt Người”), Jalal-uddin Rumi đã sáng tác một số câu thơ từng được Ruckert dịch (sách Werke, IV: 222) nói rằng ở trên trời, trên biển, trong các giấc mơ có Một Duy Nhất và đó là nơi người ta ngợi ca Duy Nhất vì đã đồng nhất bốn chú ngựa khỏe kéo xe của các thế giới: đất, lửa, không khí và nước.↩︎

111. Tôi đã tìm ra một siêu nhân như thế nào.↩︎

112. Không phải là sự giải thích về điều không thể giải thích được, mà về sự mập mờ, đó là nhiệm vụ mà các nhà tiểu thuyết hình sự tự đặt ra cho mình một cách chung chung.↩︎

113. Mặc cảm về những cửa ở sau những cửa, vốn được đặt giữa kẻ có tội và niềm vinh quang, có trong Zohar. Hãy xem Glatzer: In Time and Eternity, 30; đồng thời cả Martin Buber: Tales of the Hasidim, 92.↩︎

114. Văn bản này được đọc trong cuộc nói chuyện được tổ chức vào năm 1949 tại trường Tự do về nhà tiểu thuyết Mỹ Nathaniel Hawthorne (1804-1864).↩︎

115. Francisco de Quevedo (1580-16450, nhà thơ Tây Ban Nha.↩︎

116. Luis de Góngora (1580-1645), nhà thơ Tây Ban Nha.↩︎

117. Carlos Gustavo Jung (1875-1961), nhà phân tâm học người Thụy Sĩ.↩︎

118. Nhà tiểu thuyết người Mỹ (1789-1851) chuyên viết tiểu thuyết mạo hiểm về người thổ dân Anhđiêng.↩︎

119. Một trong những người sang lập ra nền văn học dân tộc Mỹ quốc.↩︎

120. Tiếng Anh trong nguyên bản, tạm dịch: Sự tiến bộ của người hành hương.↩︎

121. Tiếng Anh trong nguyên bản, tạm dịch: Nàng Chúa tiên.↩︎

122. Edgar Allan Poe (1809-1849), nhà văn Mỹ, tác giả truyện ly kỳ rùng rợn.↩︎

123. Benedetto Croce (1866-1952), triết gia Italia.↩︎

124. Gilbert Keith Chesterton (1874-1936), nhà văn Anh.↩︎

125. Tiếng Latin trong nguyên bản, nghĩa: theo cách diễn dịch.↩︎

126. William Wordsworth (1770-1850), nhà thơ Anh trường phái Lakista.↩︎

127. José Ortega y Gasset (1883-1955), nhà triết học và nhà tiểu luận Tây Ban Nha, từng có ảnh hưởng lớn đến nhiều thế hệ nhà văn viết bằng tiếng Tây Ban Nha ở cả hai bờ Đại Tây Dương.↩︎

128. Eneida là một bộ sử thi 12 quyển nói về nguồn gốc của thành Roma. Tác phẩm lớn nhất của Rublio Virgilio Marón (70-10 trước Công nguyên), nhà thơ La Mã vĩ đại.↩︎

129. Tiếng Anh trong nguyên bản, tên một tập truyện ngắn của Hawthorne, tạm dịch: Hai lần tôi đã nói.↩︎

130. Harman Melville (1819-1891), nhà văn Mỹ, tác giả Cá voi trắng.↩︎

131. Cristobal (1564-1593), nhà viết kịch người Anh, nổi tiếng với vở Câu chuyện bi thương của bác sĩ Fausto, là bậc tiền bối của của Shakespeare.↩︎

132. Tiếng Đức trong nguyên bản, nghĩa: Raregar và Parallpomena một tác phẩm nổi tiếng của nhà triết học Đức Arthur Schopenhauer (1788-1860).↩︎

133. Ralph Waldo Emerson (1803-1882), triết gia, nhà thơ người Mỹ.↩︎

134. Tiếng Anh trong nguyên bản, nghĩa: Lịch sử.↩︎

135. Samuel Johnson (1709-1784), nhà phê bình văn học người Anh.↩︎

136. Mahoma (570-632), người sang lập đạo Hồi.↩︎

137. Plotino (sinh và mất khoảng 205-270), nhà triêt học Hy Lạp.↩︎

138. Henry James (1843-1946), nhà văn Mỹ.↩︎

139. Paul Groussac (1848-1920), nhà văn Argentina gốc Pháp. Ông là nhà phê bình văn học, nhà văn và nhà thơ.↩︎

140. Ernest Theordo Hoffmann (1776-1822), nhà văn Đức, nổi tiếng toàn thế giới với tập Những truyện ngắn ma quái.↩︎

141. Tiếng Anh, nghĩa: Thần đồng áng bằng đá hoa cương.↩︎

142. Lewis Carroll (1832-1898), nhà văn Anh, tác giả của Alicia ở đất nước những điều kỳ diệu.↩︎

143. Margaret Fuller (1810-1850), nhà văn Mỹ.↩︎

144. Estebau Echeveria (1805-1851), nhà văn Argentina, người du nhập chủ nghĩa lãng mạn vào nước ông; tác phẩm lớn nhất của ông: Matadero (1840).↩︎

145. Hilario Ascasubi (1807-1875), nhà thơ Argentina.↩︎

146. José Hérnández (1834-1886), nhà thơ Argentina, đại biểu xuất sắc nhất cho sử thi Gauchesca, tác giả Martin Fierro, một trong những tác phẩm tiêu biểu của chủ nghĩa Lãng mạn Latin.↩︎

147. Eduardo Gutiérrez (1851-1889), nhà văn Argentina.↩︎

148. William Faulkner (1897-1962), nhà văn tiểu thuyết nổi tiếng. Giải Nobel 1949.↩︎

149. Benedoclo Arnold.↩︎

150. Ở đây tác giả nói tới sự kiện Văn Vương sau khi trị thủy sông Lạc thì một con rùa hiện lên, trên mai nó có sơ đồ ấy, gọi là Lạc thư.↩︎

151. Nhà bác học người Đức↩︎

152. Những người anh hùng Hy Lạp trèo lên tàu Argot đi tìm bộ lông vàng ở Colquida.↩︎

153. Tiếng Anh trong nguyên bản.↩︎

154. Tiếng Anh trong nguyên bản, nghĩa: những con nhân sư nhanh mắt.↩︎

155. Danh từ gọi nhà Kito giáo Trung cổ ở Tiểu Á hay nhà Hồi giáo.↩︎

156. Tiếng Pháp trong nguyên bản: mô hình.↩︎

157. Nghĩa: Sưu tập về chính giữa (theo Từ điển minh triết phương Đông, Nxb. Khoa học xã hội, Hà Nội, 1979).↩︎

158. Đặc biệt chúng ta thấy giấc mơ này là một điều thuần nhảm nhí. Đối với người Ấn Độ thì không; con voi, con vật nuôi trong nhà, là biểu tượng của sự hiền lành: bội số của những chiếc vòi không gây khó chịu cho các khán giả của một thứ nghệ thuật tin rằng Thượng đế là tất cả đã làm nên các hình ảnh về bội số những cánh tay và những gương mặt; số 6 là con số thông thường (6 đường của sự chuyển hóa: sáu Đức Thủy tổ của Phật tổ; sáu điểm chính yếu kể cả Thiên đỉnh và thiên đế (tức Đông, Tây, Nam, Bắc, cao nhất và sâu nhất); sáu phẩm cách mà Kinh yajurveda gọi là sáu cửa Thần Brahma (một trong tám vị nhất thể của Ấn Độ giáo là Brahma, Vislanu và Shiva).↩︎

159. Ẩn dụ này có thể cho những người vùng Tibet chế tạo ra những cỗ máy cầu khẩn, những bánh xe hay con lăn quay xung quanh một cái trục cuốn đấy băng giấy đó nhắc đi nhắc lại những từ huyền bí. Một số từ thông dụng, số khác cứ y như những cơn lốc hay những cơn gió làm chúng chuyển động.↩︎

160. Nghĩa: Cuộc đời của Đức Phật.↩︎

161. Nghĩa: Trình bày chi tiết Cuộc Chơi (Đức Phật).↩︎

162. ) Các nhà bình luận báo trước rằng trong thời đại ấy việc đọc sách thành tiếng nói oang oang là tập quán để đi sâu hơn vào ý nghĩa, vì thời ấy, văn bản chưa có các ký hiệu về dấu chấm câu và cũng chưa có sự chia phân của các từ, và do đó việc đọc sách ở nơi công cộng là để duy trì hay cứu vãn những điểm bất đồng của sự nghèo nàn các sách tra cứu. Cuộc đối thoại của Luciano de Samosata cuốn Phê phán một người ngu dốt mua sách, đã khép lại một bằng chứng của thói quen ấy ở thế kỷ II.↩︎

163. Trong tác phẩm của Galileo có nhiều quan niệm về thế giới như là sách. Phần hai bộ tuyển tập của Favaro (Galileo Galilei: pensieri, motti e sentenze, Firzenze, 1949) được đặt tên là II libro della Natura (Sách về Tự nhiên). Tôi chép ra đây một đoạn: “Triết học (tôi muốn nói là thế giới) được viết trong cuốn sách cực kỳ vĩ đại ấy vốn tiếp tục mở ra trước mắt chúng ta nhưng mà nó không được hiểu nếu trước đấy không nghiên cứu ngôn ngữ và thuộc lòng các dấu hiệu trong đó đã viết. Ngôn ngữ của cuốn sách ấy là toán học và các dấu hiệu là những hình tam giác, những hình tròn và một số hình khác”.↩︎

164. ) Mặt trái của nó là học thuyết “cổ điển” của nhà văn Poe lãng mạn, người đã làm cho công việc của nhà thơ thành một sự rèn luyện trí tuệ.↩︎

165. ) Chúng ta hãy tiếp tục những biến thể của một đặc điểm lịch sử theo chiều dài của thời gian. Helena de Troya, trong sử thi Iliada, dệt một bức thảm và điều mà nàng thêu là các trận đánh và những khốn khó của cuộc chiến tranh Troya. Trong sử thi Eneida, nhân vật, nhờ tẩu thoát cuộc chiến tranh Troya, đã đến Cartago và xem những hình ảnh về cuộc chiến tranh ấy được trưng bày trong một đền thờ, và giữa biết bao hình ảnh về các chiến binh anh ta thấy có mình. Trong phần hai Jerusalemm, Godofriedo tiếp đón các sứ thần Hy Lạp tại một tòa nhà lịch sử mà các bức tranh của nó miêu tả chính các trận đánh của ngài. Trong ba thuyết trên, thuyết sau cùng là thuyết kém phần thú vị.↩︎

166. Một trong những đối thoại của Platón, Cratilo, đã tranh biện và phủ nhận mối quan hệ cần thiết giữa các từ và các vật thể.↩︎

167. Buber (trong Was ist der Mensch, 1938) viết rằng: sống là thâm nhập vào một căn phòng trí tuệ lạ lẫm, mà sàn của nó là một bàn cờ trên đó chúng ta chơi một ván cờ vốn không thể né tránh và lạ hoắc chống lại một kẻ địch luôn thay đổi và đôi lúc hãi hùng.↩︎

168. Tên các phẩn trong Kinh Thánh.↩︎

169. Anibal (247-181 trước Công nguyên), tướng quân vùng Cartage từng đánh nhau với người La Mã trong nhiều cuộc chiến tranh.↩︎

170. Một trong Ngũ Đế, tức: Phục Hy, Thần Nông, Hoàng Đế, Đường - Nghiêu và Nam - Thuấn.↩︎

171. Baruch Spinoza (1632-1677), nhà triết học người Hà Lan.↩︎

172. Benedetto Croce (1866-1952), triết gia và chính khách người Ý.↩︎

173. Tiếng Latin, nghĩa: điều đó là.↩︎

174. Tiếng Latin, nghĩa: sự trở về.↩︎

175. Trong thi phẩm thuộc thế kỷ XX này có một cái nhìn về “ba bánh xe rất lớn”: bánh thứ nhất, bất động, là quá khứ; bánh thứ hai, quay tròn, là hiện tại; bánh thứ ba, bất động, là tương lai (chú thích của tác giả).

↩︎

176. Nửa thế kỷ trước khi Dunne chế tạo ra cỗ máy, “sự giả thiết mù mờ về một thời gian thứ hai trong đó thời gian thứ nhất chảy chậm hay chảy nhanh”, đã được Schopenhauer phát hiện và từ chối trong một bản thảo được nói rõ thêm cho cuốn Die Welt als Wille und Vorstellung của ông. Hãy tra cứu ở trang 829, tập thứ hai của ấn phẩm lịch sử phê phán của Otto Weis (chú thích của tác giả).

↩︎

177. Tiếng Latin trong nguyên bản, nghĩa: Jam trở về cùng cô gái đồng trinh, Saturnia trở về làm hoàng hậu.↩︎

178. Tiếng Latin trong nguyên bản, nghĩa: sự hồi quy mãi mãi.↩︎

179. Tiếng Latin trong nguyên bản, nghĩa: phép quy kết vô lý.↩︎

180. Không có những sự tích nào của đạo Phật mà tác phẩm Milinda - panha (Những câu hỏi của vua Milinda) không dẫn. Đây là tác phẩm hộ giáo của thế kỷ II, kể về một cuộc tranh luận mà những người tham gia là vua xứ Bactriana-Menandro, và thầy tu Nagasena. Ông này lập luận rằng giống như cỗ xe của nhà vua nó không phải là những bánh xe, không phải là trục xe cũng chẳng phải càng xe, cũng chẳng phải cái ách, con người cũng không phải là vật chất, hình hài, những ấn tượng, những quan niệm, những tri thức hay ý thức. Nó không phải là sự kết hợp các bộ phận ấy cũng không tồn tại ở ngoài chúng… Sau cuộc tranh luận nhiều ngày, vua Menandro (Milinda) đã tin theo đạo Phật. Tác phẩm Milindan-panha được Rhys Davids dịch ra tiếng Anh (Oford, 1890-1894). (Chú thích của tác giả).↩︎

181. Tiếng Latin trong nguyên bản, nghĩa: mâu thuẫn trong sự thêm vào.↩︎

182. Tiếng Anh trong nguyên bản, nghĩa: Những Nguyên lý Nhận thức của Con người.↩︎

183. Tiếng Latin trong nguyên bản, nghĩa: đó là.↩︎

184. Tiếng Latin trong nguyên bản.↩︎

185. Tiếng Anh trong nguyên bản, nghĩa: Ký ức của Loài người.↩︎

186. Tiếng Latin trong nguyên bản, nghĩa: Bàn về Nhân tính.↩︎

187. Tiếng Latin trong nguyên bản, nghĩa: bản nguyên.↩︎

188. Để bạn đọc được thuận lợi dễ dàng, tôi chọn một khoảnh khắc trong hai giấc mơ, một khoảnh khắc văn chương chứ không phải lịch sử. Nếu ai đó nghi ngờ một sự lừa phỉnh bạn có thể cài đặt vào một ví dụ khác; của cuộc đời bạn nếu bạn thích (Chú thích của tác giả).↩︎

189. Tiếng Anh trong nguyên bản, nghĩa: thời hiện tại quý giá.↩︎

190. Bộ luật của người Do Thái với những lời bình Kinh Thánh.↩︎

191. Tiếng Anh trong nguyên bản, nghĩa: Vấn đề của Nỗi đau.↩︎

192. Tiếng Anh trong nguyên bản, nghĩa: Đất hoang vu và Cá nhân.↩︎

193. Câu này tác giả dịch khác với câu ở phần A.↩︎

194. Tiếng Latin trong nguyên bản, nghĩa: vậy là (trong định thức nổi tiếng: Tôi suy nghĩ vậy là tôi tồn tại.↩︎

195. Câu này trong Nam Hoa Kinh, thiên Tề vật luận, nguyên văn đọc thành âm Hán Việt là: “Tích giả Trang Châu mộng vi hồ điệp, hư hư nhiên hồ điệp dã, tự dụ thích chí dữ bất Tri Châu dã”. Ông Nguyễn Duy Cần dịch là: “Xưa Trang Châu chiêm bao thấy mình là bướm, vui phận làm bướm, tự thấy thích chí, không còn biết có Châu nữa”. (Trang tử, Nam Hoa Kinh, Nxb. Hà Nội 1992, tập I, trang 229, 230).

↩︎

196. Tiếng Latin trong nguyên bản, nghĩa: vậy thì.↩︎

197. Tiếng Anh trong nguyên bản, nghĩa: và còn nữa, còn nữa…↩︎

198. Lunfardo là một loại ca khúc trào lộng chỉ thịnh hành ở Argentina.↩︎

199. Pie là đơn vị đo chiều dài ở nưóc Anh, mỗi pie bằng 32,5 cm. Sáu pie đất Anh quốc dành cho vua Na Uy là làm đất chôn ngài.↩︎

200. Tiếng Anh trong nguyên bản, nghĩa: Họ thật là tuyệt vời!↩︎

201. Gaucho, danh từ của người Nam châu Mỹ gọi dân chăn thả gia súc trên đồng cỏ.↩︎

202. Ludivico Ariosto (1474-1533), nhà thơ Ý, tác giả của Orlando giận dữ.↩︎

203. Tên một thành phố ở miền Nam Tây Ban Nha.↩︎

204. Tiếng Anh trong nguyên bản, nghĩa: Thành trì đổ vỡ và rúm ró lại trong hỏa hoạn và tàn tro (tác giả tự dịch ra tiếng Tây Ban Nha).↩︎

205. Jason: anh hùng huyền thoại Hy Lạp đã chiếm được bộ lông cừu vàng.↩︎

206. Grial hay còn gọi là el Santo Grial: chiếc cốc ngọc Chúa Giêsu.↩︎

207. Tiếng Anh trong nguyên bản: kết thúc có hậu.↩︎

208. Nhân vật huyền thoại Hy Lạp. Vì bị phản bội nữ thần Cybele đã trừng phạt Attis, làm chàng mất trí tự chặt cụt tay mình.↩︎

209. Odín, hay Votán hay Wotán là Thượng đế trong huyền thoại vùng Scandinavia, là tác giả của toàn bộ cuộc sống vũ trụ.↩︎

210. Tiếng Anh trong nguyên bản, nghĩa: Tất cả và không có gì cả.↩︎

UNTITLED

1. KỈ NIỆM 100 NĂM SINH JORGE LUIS BORGES (1899-1986)

2. THƠ (POESÍA)

3. TRUYỆN (CUENTO)

4. Tiểu luận (ENSSAYO)

5. Tạp văn (PROSA)

6. Bạt

7. CHÚ THÍCH