Mục Lục

Start

TINH HOA VĂN HỌC DÂN GIAN NGƯỜI VIỆT

Vẽ tranh:

Nguyễn Bích

Tô màu:

Tạ Huy Long

Tuyển chọn, biên soạn lời:

Ngân Hà

NHÀ XUẤT BẢN KIM ĐỔNG

Bản quyền tác phẩm thuộc về Nhà xuất bản Kim Đồng, 2012.

MỤC LỤC

Đối đáp với Tú Cát

Giấu đầu lòi đuôi

Cúng thành hoàng

Thi văn

Vụ kiện chôn văn

Thết Chúa "đại phong"

Đào trường thọ

Chọi gà

Thử mèo

Cây cải tiến Chúa

Chọi trâu

Thi vẽ

Trạng đi sứ

Coi thử miệng quan

Người bạn vô danh

Ngày Quỳnh còn nhỏ, trong làng có một ông đồ có cái tên rất xấu: Đồ C...ứt.

Ông đồ đã xấu tên, xấu người lại xấu cả nết.

Một hôm thấy Quỳnh giặt váy cho mẹ dưới ao, ông ta ngứa mồm nói:

Một lần khác, Quỳnh đang quấy cám cho lợn cấn ăn, ông đồ lên giọng thách đố:

Quỳnh thấy con Vàng đang ngửi chân khách lạ, bèn nói ngay:

"CON VÀNG THÍCH MÙI ÔNG(1), NÓ NGỬI CHƠI CHO ĐỠ THÈM. CHÓ NHÀ NÀY KHÔN LẮM, CHỚ NGẠI NÓ CẮN CÀN."

Ông đồ vẫn chưa hiểu, giục:

"MÀY ĐỐI ĐI, VẾ ĐỐI CỦA TAO: LỢN CẤN ĂN CÁM TỐN."

Quỳnh đọc to từng tiếng:

"CHÓ KHÔN CHỚ CẮN CÀN(2)."

Ông đồ chỉ còn biết đứng sững ra, chịu cứng họng...

Thời ấy, gặp lúc vua chúa ăn tiêu xa xỉ, quốc khố bị vét sạch sành sanh.

Nhà vua bày ra trò "Tam quan sinh đồ", kẻ nào háo danh, chỉ cần bỏ ra ba quan tiền, không phải thi cử, vẫn được công nhận đậu tú tài.

Nhờ vậy ông đồ Cứt trở thành ông tú. Khi xin cấp bằng, ông-tú-ba-quan liền khai chệch tên thành Cát.

Ông xây hai cột gạch ở cổng, rồi tự tay để vào cột bên phải vế đối:

TRỜI SINH ÔNG TÚ CÁT

Cột bên kia để trống, chờ người đối lại.

Một ngày nọ Quỳnh đi qua nhà tú Cát...

Quỳnh rụt rè hỏi:

"THƯA, ĐẤT ĐỐI VỚI TRỜI, VẬY HUNG(3) ĐỐI VỚI CÁT(4) CÓ CHỈNH KHÔNG Ạ?"

Ông Tú ra vẻ hiểu biết:

"CÒN CHỮ NÀO CHỈNH HƠN NỮA"

Quỳnh vào vườn hái lá cúc tần về bóp tay cho mẹ...

... khi ra về viết thẳng một lèo:

ĐẤT NỨT CON BỌ HUNG

Rồi quăng bút chuồn thẳng.

Đọc vế đối chưa ráo mực:

TRỜI SINH ÔNG TÚ CÁT

ĐẤT NỨT CON BỌ HUNG

Tú Cát mới biết mình bị hố.

Ông ta chỉ còn cách hòa vôi trắng quét phủ lên cho nhanh để che lấp dòng chữ tai ác kia.

Thời ấy, kẻ nào dám nhìn vào mặt vua chúa khi các ngài ngự ra ngoài thì bị chém đầu...

Một hôm, Quỳnh tắm dưới sông, nghe tiếng loa dậm dọa, biết là đang có cuộc du hành của Chúa.

Đợi kiệu Chúa gần tới nơi, Quỳnh tồng ngồng chạy lên cạn.

Quả nhiên Chúa nhìn thấy, cho đòi tới hạch tội, Quỳnh thưa:

Hôm ấy, nhờ tài đối đáp, Quỳnh đối mặt với Chúa mà không bị trị tội.

Mấy ngày liền vợ Quỳnh ốm, khống chịu ăn uống gì cả.

Quỳnh cố bấm bụng cười hỏi vợ:

Vợ "lệnh" cho Quỳnh phải đến cúng thành hoàng làng.

Chiều về, Quỳnh luộc hai quả trứng gà và sắp một khay trầu rượu.

Đến đình thờ thành hoàng, Quỳnh đặt lễ, thắp hương và đọc rằng:

CHÚ LÀ KẺ LỚN TRONG LÀNG

TA LÀ NGƯỜI SANG TRONG NƯỚC

ĐÔI BÊN CHỨC TƯỚC

HƠN KÉM MẤY ĐÂU?

BỞI VỢ TỚ ĐAU

PHẢI RA KHẤN VÁI

PHIÊN CHỢ THÌ TRÁI

BIẾT MUA SẮM GÌ?

CÓ CON GÀ RI

NÓ VỪA NHẢY Ổ

VẶT LÔNG MÀ MỔ

NGHĨ CŨNG THƯƠNG TÌNH

THÔI CHÚ ANH LINH

XƠI HAI TRỨNG VẬY.

Trong lúc đợi tàn hương, Quỳnh hái một nắm hương nhu, ngải cứu...

Cúng xong, Quỳnh đợi tàn hương, nhón hai quả trứng vào túi rồi cáo lui.

Quỳnh mang nắm lá về, sắc lên lấy một bát nước đặc đem cho vợ uống. Quỳnh dỗ vợ:

"CÁC NGÀI BAN HƯƠNG NHU, NGẢI CỨU ĐỂ MẸ NÓ UỐNG CHO KHỎI BỆNH ĐẤY"

Vợ Quỳnh đỡ bát nước uống một hơi. Không biết do thờ cúng thành hoàng làng, hay do ăn quả trứng và uống bát nước lá, ngay đêm hôm ấy, vợ Quỳnh khỏi bệnh.

Vợ chồng Quỳnh vừa ăn trứng vừa tấm tắc khen lộc ngon, ăn xong khỏe khoắn hẳn lên.

Những năm ấy, trường thi hỗn độn, không nghiêm: quan trường thông lưng với sĩ tử, có kẻ mối lái ăn giá trước, càng nhiều tiền càng đỗ đạt cao... Quỳnh đi thi cốt để xem những trò gian lận ấy ra sao.

Mấy người giám thị cứ ngấp nghé rình mò, Quỳnh giả tảng không biết, hứng bút đề một bài thơ tứ tuyệt cố ý cho họ đọc:

Các quan vội vàng kéo nhau đến.

Trong lúc đó Quỳnh buồn tay vẽ thêm mấy chú voi con nữa.

Đợi các quan trường đến đông đủ, Quỳnh mới đề vào dưới bức biếm họa:

Voi mẹ voi con

voi lúc nhúc

Chú sơ, chú phúc(*)

rúc mà coi.

Cả bọn tẽn tò bấm nhau lảng.

Kì thi ấy Quỳnh là người bị đánh hỏng đầu tiên.

Một hôm, thấy Quỳnh đeo ống quyển bước thung thăng, các quan trường bèn đòi xem bài.

Nói rồi Quỳnh rảo bước về phía sau dãy nhà nhỏ. Các quan phái ngay một tên lính theo chân.

Quỳnh cho vào ống quyển các chất ô uế và một vốc châu chấu sống, rồi lấy sáp ong bịt kín nắp lại.

Đợi cả đám có mặt đông đủ, quan đốc thị trịnh trọng xin phép quan đề điệu cho mở tang vật.

Khi ống quyển được mở đám châu chấu vội vã phóng ra, làm vấy bẩn khắp người các quan.

Lần này, đích thân Chúa phải đứng ra xử kiện.

Quỳnh tự bào chữa:

"KHẢI CHÚA! THẦN TỰ BIẾT VĂN MÌNH KHÔNG AI NGỬI NỔI, ĐÃ PHẢI ĐEM CHÔN ĐI CHO KHUẤT, CƠN CỚ GÌ CÁC QUAN TRƯỜNG CÒN CHO NGƯỜI XỚI LÊN?"

"BẨM, QUỲNH KHÔNG CHÔN VĂN MÀ CHÔN MỘT QUYỂN CHỨA ĐẦY CHÂU CHẤU VÀ NHỮNG THỨ NHƠ BẨN"

Quỳnh biết bọn quan trường đã cho tẩy uế cái ống quyển ấy rồi, chúng sợ Chúa thở phải mùi xú uế, Quỳnh bèn cãi:

Chúa hỏi đến tang vật, quả không có gì ngoài chiếc ống tre đã được rửa sạch sẽ. Không có cớ buộc tội Quỳnh, Chúa phải xử hòa.

Một hôm chúa Trịnh phàn nàn với Trạng Quỳnh.

Chúa thấy làm lạ:

Mấy hôm sau, Trạng Quỳnh viết thiếp cho gia nhân mời Chúa đến nhà thết tiệc mam đá. Chúa vội vàng đến ngay.

Chúa đến ngay từ rạng đông, đến khi mặt trời đứng bóng, vẫn thấy Trạng lụi hụi dưới bếp.

Thỉnh thoảng Trạng lại chạy ra chạy vào, mồ hôi nhễ nhại. Quá trưa sang chiều, Chúa bắt đầu đói cồn cào. Vừa thấy Trạng ló mặt vào, Chúa chép miệng trách:

"SAO MẦM ĐÁ LÂU CHÍN THẾ?"

Trang lau mồ hôi bẩm tâu rằng:

"THẦN MUỐN CHÚA NGON MIỆNG NÊN MỚI GẮNG LÀM. XIN CHÚA ĐỢI CHÚT NỮA SẮP CHÍN RỒI..."

Chốc chốc Chúa lại giục, Trạng lại khẩn khoản thưa:

Mặt trời xế bóng, vẫn chưa thấy món ăn quý dọn ra. Mùi cá kho lẫn mùi khói bếp hàng xóm làm Chúa ứa nước dãi. Ngài cứ nằm dài bóp bụng.

Chúa bảo Quỳnh:

Trạng làm bộ miễn cưỡng dạ một tiếng, rồi hét vọng xuống bếp:

Mâm cơm được bưng lên, chỉ có một bát cơm, một ít rau muống luộc và một chiếc hũ sành.

Chúa thấy ngoài chiếc hũ dán giấy hồng điều đề hai chữ "Đại phong".

Chúa ăn cơm rau chấm nước đại phong ngon xớt. Chỉ một loáng lại đưa bát cho Trạng xới tiếp. Chúa ngắm nhìn chiếc hũ rồi bao Trạng:

"BẨM CHÚA, ĐÂY CHỈ LÀ MÓN THƯỜNG NGÀY CỦA CON NHÀ DÂN."

"HAI CHỮ ĐẠI PHONG LÃ NGHĨA THẾ NÀO?"

"NHÀ CHÚA TỰ GIẢI LẤY KHẮC RÕ."

Chúa lẩm nhẩm:

"ĐẠI PHONG? ĐẠI LÀ LỚN, PHONG LÀ GIÓ, TỨC LÀ GIÓ LỚN PHẢI KHÔNG?"

Trạng tủm tỉm giảng giải:

"BẨM CHÚA, ĐẠI PHONG ĐÚNG LÀ GIÓ LỚN, MÀ GIÓ LỚN ẮT PHẢI ĐỔ CHÙA. ĐỔ CHÙA THÌ SƯ, VÃI BỎ CHẠY XÔI OẢN... MẤT HẾT, KHIẾN TƯỢNG BỤT NÀO CŨNG PHẢI LO... MÀ TƯỢNG LO THÌ LÀM SAO Ạ"

Chúa không trả lời được. Hồi lâu Trạng mới chịu cắt nghĩa:

"TƯỢNG LO MÀ NÓI LÁI CÓ PHẢI LÀ LỌ TƯƠNG KHÔNG Ạ?"

"THẦN BÀY CÁCH NINH MẦM ĐÁ, NHƯNG ĐÃ LÀ ĐÁ THÌ ĐUN ĐẾN BAO GIỜ CŨNG KHÔNG ĂN ĐƯỢC. CHÚA CỨ NGỒI CHỜ, ĐẾN LÚC BỤNG THẬT ĐÓI, MIỆNG THẬT THÈM, BẤY GIỜ CHỈ CẦN MẤY LƯNG CƠM, ĐĨA RAU VỚI MÓN TƯƠNG ĐỰNG TRONG CÁI LỌ NÀY CHÚA TẤT THẤY NGON MIỆNG"

Chúa chịu Quỳnh nói là phải, cảm tạ ra về. Từ đó trước bữa ăn, Chúa lại nhớ đến cái món " mầm đá" của Quỳnh.

Có người dâng vua một khay đào. Mỗi chùm năm quả đẹp, to bằng nhau.

Liền trong mấy buổi chầu, khay đào chỉ được đưa ra khoe rồi lại cất nguyên vào chỗ cũ.

Hoàng hậu và các hoàng tử công chúa đều rất thèm, cũng không ai dám mó tới.

Một hôm Quỳnh được vời vào chầu, trông thấy khay đào, ông liền thản nhiên với tay ngắt rời một chẽ hai quả ngồi ăn ngon lành.

Quần thần sợ xanh mắt. Ngay hôm ấy, Quỳnh bị đưa ra luận tội trước triều đình. Các quan chiếu luật đều đồng thanh khép Quỳnh tội khi quân, phải chém đầu, nhà vua sắp phê án thì Quỳnh vừa khóc vừa nói:

Vua nghe Quỳnh nói chí tình chí lí nên tha tội chết cho Trạng.

Đến lượt người dâng đào sợ bị tội, lại phải kiếm một khay quả quý đến xin Trạng nói khéo với vua cho mình được yên thân.

Bị Quỳnh chơi xỏ nhiều phen, bọn hoạn quan tìm cách trả miếng lại Trạng, chúng mở cuộc chọi gà, có cả Chúa đến xem thi đấu. Sới chọi mở vào một buổi sáng tại sân nhà Trạng. Hai đối thủ đang gầm ghè nhau ở vòng thứ nhất.

Gà của Trạng đập cánh phành phạch, nhảy chồm ngay lên mổ đầu đối phương.

Ngay lúc ấy con gà kia ra miếng. Nó xia cựa đâm vỡ ức con gà của Trạng. Kẻ chiến bại ngã lăn, rũ lông cánh, nằm giãy đành đạch.

Chúa ngồi xem cười khoái trá. Người xem chán ngán bỏ ra về, còn bọn hoạn quan thì reo hò đắc thắng.

Một tên lên giọng khiêu khích:

"CÓ KẺ DÁM BẢO GÀ CỦA TRẠNG MẤY LẦN CHỌI THẮNG GÀ CỦA SỨ TÀU."

Trạng làm bộ phiền đáp:

"TRƯỚC KIA GÀ CỦA TÔI CÚNG CỰA LẮM, NHƯNG TỪ KHI BỊ THIẾN NÓ MỚI ĐÂM RA ĐỔ ĐỐN THỂ NÀY"

Bấy giờ Chúa và đám hoạn quan mới biết Trạng chơi xỏ, nháy mắt rủ nhau rút quân cho mau. Trạng vẫn không tha, cứ lễ ôm con gà chết chạy theo mà khóc rằng:

Bọn quan đóng chặt mấy lần cửa vẫn còn nghe văng vẳng câu chửi mỉa đau như hoạn.

Trong số các mĩ nữ, cung phi của nhà vua, nàng Hương là người được vua sủng ái nhất, nàng muốn được vua luôn luôn quan tâm đến mình nên mới tặng vua một con mèo.

Đức vua quý con mèo đó lắm.

Người đặt tên mèo là Cầu Vồng và thưởng riêng cho nó một sợi xích bằng hạt trân châu.

Còn tôm he, thịt, nem công... là những món ăn hàng ngày của Cầu Vồng.

Thấy vua ham chơi với mèo quá, Quỳnh ngứa mắt lắm. Một hôm, lừa vua sơ ý, Quỳnh bắt Cầu Vồng mang về, thay sợi xích bằng một đoạn dây thừng rồi buộc mèo vào chân giường.

Con mèo quen mùi phú quý, nằm bẹp một chỗ không chịu ăn.

Mấy ngày sau Quỳnh đặt một đĩa cơm trộn tôm he, thịt nõn, cạnh đĩa cơm hẩm trộn rau, xương cá rồi quan sát Cầu Vồng.

Hễ mèo sà vào đĩa thức ăn ngon, lập tức Quỳnh đánh cho mấy roi... Cứ như vậy, dần dần Cầu Vồng quen với cơm rau nhà Quỳnh.

Trạng đặt tên mới cho Quỳnh là Ái Hương.

Lâu dần cứ nghe Ái Hương là mèo xán tới...

Nghe gọi Cầu Vồng là mèo quặp đuôi bỏ đi...

Chỉ trong vòng mười hôm, mèo đã vào khuôn phép, sống như một con mèo nhà thường dân.

Nhà vua mất mèo quý, sai quân lính đi tìm.

Ít lâu sau Quỳnh bị phát giác, bị vua triệu vào cung.

Nhà vua nhận ngay ra Cầu Vồng, người giận lắm bảo Quỳnh:

Quỳnh thản nhiên nói:

Nhà vua chấp nhận lời Quỳnh, sai đưa ra hai đĩa thức ăn khác nhau. Hai ba lần vua gọi "Cầu Vồng" con mèo cứ lảng. Cũng không thấy nó mon men đến đĩa cơm thơm phức.

Đến khi Quỳnh gọi "Ái Hương" thì mèo chạy đến và chén một mạch hết nhẵn đĩa cơm rau.

Nghe Trạng gọi "Ái Hương", vua chột dạ, biết mình bị xỏ ngầm, nhưng vì đang đứng bên hoàng hậu nên ngài đành ngậm bồ hòn khen ngọt:

Quỳnh đắc thắng ôm Ái Hương ra về.

Trạng vốn không luồn lọt, nịnh bợ, chúa Trịnh không ưa. Nhân một lần, Trạng không tuân lời, Chúa nghĩ ra một kế trả thù cho hả giận.

Chúa sai bọn lính nội phủ đến nhà Trạng.

Lũ lính tuy sợ Trạng, nhưng phải làm theo lệnh Chúa.

Trạng căm lắm nghĩ bụng: "Nhà chúa đối xử cạn tình với ta, đã vậy... thì rồi có ngày..."

Đợi đầu vụ rau, Trạng ra chợ chọn mua một cây cải thật to. Khệ nệ vác đến dâng Chúa.

Tưởng Trạng muốn cầu thân, Chúa bảo nhà bếp nhận cây cải và giữ Trạng lại dùng bữa luôn.

Trong bữa ăn, Chúa khen:

Chúa chót ăn rồi, thật là há miệng mắc quai.

Một lần sứ Tàu mang một con trâu to cao, hung dữ sang thách vua nước Nam mở hội chọi.

Nhà vua vời Quỳnh đến. Trạng nhận lời thách đấu và... chỉ nhận một chọi một.

Hôm chọi trâu, Trạng dẫn ra đấu trường một chú nghé con. Chú nghé đang khát sữa, liền chạy tới rúc vào bụng trâu Tàu tìm vú mẹ. Trâu Tàu là trâu đực, bị rúc vào bụng buồn quá không chịu được...

... Nó lồng lên, chạy ra ngoài vạch vôi.

Lẽ ra, sứ thần của Tàu phải mổ trâu để làm lễ tế sống. Nhưng vì muôn giữ hòa khí giữa hai nước, Trạng để sứ thần dắt trâu về.

Lần khác sứ Tàu thách vẽ:

Cuộc thi bắt đầu. Tiếng trống vừa điểm sứ Tàu sắp vẽ xong một con chim.

Còn Trạng đã nhúng cả mười đầu ngón tay vào mực...

... Rồi vạch mười nét ngoằn ngoèo trên mặt giấy, Trạng bảo sứ Tàu:

Sứ chỉ vào những cột lớn trong cung điện:

"NGÀI HÃY NHÌN CHO KĨ NHỮNG CON RỒNG ĐƯỢC CHẠM TRỔ KIA, ĐỂ KHỎI BÉ CÁI NHẦM..."

Quỳnh nghiêm mặt đáp:

"TÔI ĐÃ VẼ NHỮNG CON RỒNG ĐẤT, NHỮNG CON VẬT CÓ THẬT CÒN NHỮNG CON RỒNG KIA MUỐN TÔ ĐIỂM THẾ NÀO MÀ CHẲNG ĐƯỢC."

Sứ Tàu phải chịu thua cái lí của Trạng.

Tương truyền có lần Trạng Quỳnh được cử đi sứ sang Tàu.

Nghe tiếng Trạng hay chữ, triều đình bên Tàu muốn thử tài bèn chọn người cho biết đề thi trước, để đọ tài văn bút với sứ Nam.

Lúc Quỳnh vào trước bệ rồng, thấy đã sắp sẵn kỉ án bốn phía.

Quỳnh thi lễ rồi bước tới chiếc kỉ án đặt ở góc phía nam, lát sau ba vị quan văn của Tàu vào ngồi ở các kỉ phía bắc, phía đông, phía tây. Vua Tàu truyền lệnh cho cuộc thi văn phú bắt đầu.

Một người lính dang tay đánh gọn một tiếng trống, rồi cầm dùi trỏ lên trời, sau đó bỏ đi.

Quỳnh chưa rõ đầu đuôi ra sao nhưng cũng hí hoáy viết liên hồi, chẳng ra lối chữ nào cả.

Ngoáy một chập mỏi tay, Quỳnh cuộn bài nhét vào ống quyển, đem nộp.

Lúc đi qua kỉ án người ngồi trước, Quỳnh nhanh mắt liếc thấy bốn chữ: "Thơ trống vần thiên", liên tưởng tới tên lính đánh một tiếng trống rồi cầm dùi trỏ lên trời. Hóa ra đề thi là vậy.

Trạng bấm bụng cười thầm, rồi nghĩ sẵn một bài thật chỉnh.

Thi xong, các quan được lệnh ngồi nguyên tại chỗ.

Vua Tàu mở bài của sứ nước Nam ra xem, nhưng không xem nổi. Ngài cho vời các quan học sĩ nổi tiếng vào, vua tôi cùng xem và đều lắc đầu. Chưa ai từng thấy thứ văn tự lạ lùng như thế bao giờ.

Trở lại bệ rồng, hoàng đế quở sứ nước Nam viết bài như đánh đố. Quỳnh làm bộ hối hận:

Vua Tàu bằng lòng cho Quỳnh viết lại. Quỳnh viết một lúc xong bài văn phú "thơ trống vần thiên".

Bài đưa lên, Vua xem tấm tắc, quần thần cả sợ, Vua hỏi:

Quỳnh tâu:

"Ở NƯỚC NAM, NHỮNG NGƯỜI TÀI GIỎI CÓ TỚI HÀNG TRĂM, HÀNG NGHÌN... CÒN NHƯ HẠNG THẦN... THÌ ĐẾM KHÔNG XUỂ, ĐÁNG GÌ MÀ DÁM KỂ VỚI QUÝ QUỐC."

Một người khách lạ ăn mặc xoàng xĩnh, dừng chân nghỉ trưa tại một quán nước ven đường.

Lúc ấy ở quán có viên quan bệ vệ đang chễm chệ ngồi nhai trầu.

Người khách thấy viên quan quẳng miếng bã trầu xuống đất, liền cúi xuống nhặt lên ngắm nghía.

Quan cười mỉa mai:

Biết mình bị xỏ viên quan tức giận:

"MI PHẢI ĐỐI LẠI CÂU VỪA NÓI. NẾU KHÔNG ĐỪNG TRÁCH TA DỮ ĐÒN"

Người khách ra chiều sợ sệt, luống cuống. Thấy vậy, quan đắc chí, gật gù:

"NGƯƠI SẮP ĂN ĐÒN! AI BẢO XẤC XƯỢC DÁM LỘNG NGÔN VỚI TA!"

Quan còn nói thêm:

"KHÔNG ĐỐI ĐƯỢC CHỈ CÓ NẰM DÀI XUỐNG ROI SONG CÓ SẴN ĐÂY RỒI."

Người khách vội hắng giọng:

ĐỒ NHÀ KHÓ VỪA NHỌ VỪA THÂM

Viên quan lặng người đi, miệng không ngớt lẩm bẩm:

"MAY RA CHỈ CÓ TRẠNG QUỲNH MỚI ĐỐI NỔI, KHÔNG NGỜ..."

"KẺ NGHÈO NÀY CHÍNH LÀ QUỲNH ĐẤY Ạ! TÔI MƯỢN CÂU CÁCH NGÔN CỦA BÀ CON KẺ QUÊ ĐỂ ĐỐI LẠI THÔI MÀ."

Lúc còn học ở trường Quỳnh không phục tài ai. Một hôm có một môn sinh dáng người mảnh khảnh, xin nhập học đến lặng lẽ ngồi cạnh Quỳnh.

Đợi thầy ra xong đề người môn sinh ấy cầm bút viết luôn một mạch...

Quỳnh ngồi vẽ nhăng nhít chưa vội làm bài, chợt nhìn sang người ngồi cạnh bất giác giật mình vì thấy người ấy viết nhanh lạ lùng...

Quỳnh lân la mượn đọc, không khỏi kinh ngạc vì lời văn lưu loát, ý nghĩa uyên thâm.

Quỳnh làm quen với người bạn mới, xin được biết họ tên, người ấy nói:

"ĐỆ LÀ MỘT KẺ NGHÈO HÈN Ở TẬN HẢI DƯƠNG LỰC HỌC NON NỚT, KIẾN THỨC CÒN THÔ THIỂN ĐÂU DÁM XƯNG DANH VỚI NGƯỜI."

Quỳnh càng kính phục, thiết tha mời người ấy về nơi mình trọ học để hàn huyên, mong kết bạn tâm giao, người ấy bèn nói:

"NẾU NGƯỜI QUẢ CÓ LÒNG YÊU MẾN THÌ BA NGÀY NỮA, LÚC MẶT TRỜI MỌC XIN MỜI ĐẾN QUẢNG VĂN ĐÌNH Ở PHÍA ĐÔNG THÀNH."

Ba ngày sau Quỳnh đến nơi hẹn. Người bạn đã đứng đợi sẵn tự bao giờ... Đôi bên vui mừng dắt tay nhau đi đến một túp nhà gianh. Một ông già dáng chừng là lão bộc ra mở cổng.

Người môn sinh mời khách vào nhà. Nhà lá đơn sơ ngoài chiếc giường tre, chiếc giá đèn bằng gỗ và chiếc ấm đất ra không còn đồ đạc gì khác kể cả sách vở. Người bạn mới bảo Quỳnh:

"ĐỆ CHẲNG BAO GIỜ DÁM MONG NỔI TIẾNG NÊN MỚI KHÔNG THEO NGHIỆP VĂN."

Quỳnh ngạc nhiên lắm.

Quỳnh nghe câu trách ngọt hai vành tai đỏ ửng. Chuyện trò hồi lâu người môn sinh giữ khách lại dùng cơm.

Bữa cơm chỉ có rau luộc chấm tương mà chủ và khách đều ăn rất ngon lành. Đến quá trưa Quỳnh từ tạ ra về. Chủ nhân tiễn ra tận cổng:

Nói xong đặt vào tay Quỳnh một xâu tiền kẽm, Quỳnh lấy làm lạ về cách cư xử của người bạn:

"VỪA MỚI MAY MẮN GẶP NHAU, SAO ĐÃ VỘI NÓI NHŨNG LỜI CÁCH BIỆT! ĐÂY VỚI NƠI ĐỆ HỌC CÓ XA XÔI GÌ MÀ HIỀN HUYNH PHẢI CHU CẤP LỘ PHÍ?"

Chủ nhân chỉ mỉm cười rồi cứ bắt Quỳnh phải nhận xâu tiền.

Quỳnh đi mới độ mươi bước ngoái cổ trông lại, chẳng thấy nhà cửa đâu cả, chỉ thấy lớp lớp cây xanh, cỏ rậm. May mà gặp một người tiều phu, mới biết mình đang đi lạc vào chân núi Phượng Hoàng.

Nơi này thuộc tỉnh Hải Dương cách Thăng Long khá xa. Theo hướng người tiều phu chỉ, Quỳnh bỡ ngỡ lần ra ngoài chân núi. Quỳnh đi suốt đêm hôm ấy và gần hết ngày hôm sau mới về đến nơi trọ, thở không ra hơi. Đường đến chỉ đi một thoáng mà đường về phải lặn lội cả đêm lẫn ngày. Đếm lại số tiền kẽm còn thừa có bảy đồng.

Quỳnh đem số tiền cất vào tráp định giữ làm kỉ niệm, nhưng lần sau mở tráp ra, bảy đồng tiền ấy đã biến mất.

Cũng từ đây, người ta nhận thấy Quỳnh dường như có bớt kiêu căng.

(1) Tên ông đồ trùng với món mà loài chó ưa thích. (2) Cấn,Tốn, Khôn, Càn, bốn chữ đối rất chỉnh mà còn có ý xỏ ông đồ hay nói càn. (3) Hung là dữ. (4) Cát là lành. (*) Chỉ quan sơ khảo và phúc khảo.