Author: Niêm Hoa Vi Tiếu; Đỗ Mai Dung (dịch)
Date: 0101-01-01 00:00:00+00:00
Publisher: Mọt Truyện

Thiền là một nhành hoa

Tác giả: Niêm Hoa Vi Tiếu

Phát hành: CTCPQT Á Châu

Nhà xuất bản Lao Động 05/2022

—★—

Mọt Truyện Group
Vui lòng quét mã QR để truy cập

LỜI TỰA THIỀN LÀ MỘT NHÀNH HOA

Thế Tôn cầm hoa, Ca Diếp mỉm cười, thiền sinh ra từ đó, là kết quả của việc đơm hoa. “Để thấy vũ trụ trong một hạt cát. Và bầu trời trong một đóa hoa rừng.” Trong thế giới ồn ào huyên náo này, vẻ đẹp của thiền nằm ở sự im lặng. Im lặng, từ đó thấm nhuần mọi ý, lấy tâm truyền tâm, lòng đã hiểu lòng.

Trong cuộc sống hằng ngày chúng ta chưa được hiểu rõ lắm về Thiền tông, thậm chí, Thiền tông còn bị người ta gọi là chủ nghĩa hư vô, là sự phủ định đối với cuộc sống hiện thực, trí huệ lớn lao đó không được mọi người nhận thức, công nhận. Thiền có sự lý giải sâu sắc với cuộc sống hằng ngày của chúng ta, Thiền tông cho rằng: “Tất cả mọi phiền não và xung đột đều bắt nguồn từ sự phân biệt và cố chấp đối với vạn vật, mà trên thực tế, vạn vật là một thể thống nhất, liên tục. Giác ngộ chính là ngộ ra vạn vật là một thể, là tự nhận thức, cũng là lĩnh ngộ được vạn vật đơn độc, lĩnh ngộ được ‘một tức là tất cả’.”

Xét về căn bản mà nói, Phật giáo Trung Quốc có lẽ thuộc phạm vi Phật giáo Đại thừa, Sơ tổ Bồ Đề Đạt Ma của Thiền tông đi từ Tích Lan[*] đến Trung Quốc vào khoảng năm 520 công nguyên, khi ấy, Phật giáo Đại thừa đã được truyền bá rộng khắp Trung Quốc, một bộ phận Tăng nhân vô cùng coi trọng việc nghiên cứu giáo lý Phật giáo, còn Đạt Ma lại muốn truyền đạt thiền tu và trực ngộ, do vậy thứ mà Thiền tông đề cao chính là tâm tánh bổn tịnh, Phật tánh bổn hữu, kiến tánh thành Phật[*].

Huệ Năng là Tổ sư đời thứ 6 của Thiền tông Trung thổ, tu hành cao trong Phật pháp, trải nghiệm và những lời bàn của ông được chúng đệ tử thu thập và biên tập thành sách, trở thành kinh điển của Thiền tông.

Ông cho rằng mọi khôn ngoan trên thế gian này đều nằm ở sự đốn ngộ của tâm linh. Trí huệ bạn có được, không phải là kết quả của sự ảnh hưởng từ sự việc và con người bên ngoài, mà là sự đốn ngộ của chính bản thân bạn.

Cái đó gọi là: “Trực chỉ nhân tâm, kiến tánh thành Phật”[*].

Chúng ta học Phật pháp, cảm ngộ Thiền tông, xét cho cùng cũng là muốn tu tâm dưỡng tính, để tâm hồn có được một phần tĩnh lặng trong cuộc đời ồn ã xô bồ này.

Vì vậy, cần phải cảm ngộ từ trong cuộc sống hằng ngày, rời xa đời sống thường nhật, chữ “Phật” cũng mất đi ý nghĩa, như Đại sư Huệ Năng từng nói:

Phật pháp tại thế gian, bất ly thế gian giác.

Ly thế trảo Bồ Đề, liên như cầu thỏ giác.[*]

Xa rời cuộc sống mà muốn cầu thiền hỏi Phật, chẳng khác nào leo cây tìm cá. Bài kệ nổi tiếng đó của Thiền sư Huệ Năng, đã nói cho chúng ta biết:

Bồ Đề vốn chẳng phải cây, gương sáng chẳng phải đài.

Xưa nay vốn không phải vật, nơi nào dính bụi trần?

Có thể “bụi trần” chỉ nằm trong tim chúng ta, dùng sự khôn ngoan của thiền để quét dọn, tự bản thân sẽ có được một vùng tĩnh mịch.

PHẦN I
CẦM HOA MỈM CƯỜI - KHÔNG CẦN DIỄN TẢ BẰNG LỜI NÓI

Thế Tôn cầm hoa, Ca Diếp mỉm cười, thiền sinh ra từ đó, là kết quả của việc đơm hoa. “Để thấy vũ trụ trong một hạt cát. Và bầu trời trong một đóa hoa rừng”[*]. Trong thế giới ồn ào huyên náo này, vẻ đẹp của thiền nằm ở sự im lặng. Im lặng, từ đó thấm nhuần mọi ý, lấy tâm truyền tâm, lòng đã hiểu lòng.

1
CẮT THỊT CHO CHIM ƯNG ĂN

Một lần Đức Thích Tôn ra ngoài, vừa khéo bắt gặp một con chim ưng đói đang vồ bắt chú bồ câu đáng thương.

Bồ câu nói với chim ưng: “Xin hãy tha cho tôi! Giờ anh đang tìm mồi, tha cho tôi rồi vẫn còn con mồi khác; còn tôi giờ đang chạy thoát thân, tôi chỉ có một cái mạng thôi!”

Ưng đáp: “Sao ta lại không hiểu điều ngươi nói chứ! Nhưng giờ ta đói muốn chết rồi, không ăn thịt ngươi ta không sống được. Mọi người sống trên thế gian này đều chẳng dễ dàng gì, không bị ép tới đường cùng ta cũng chẳng bám riết không buông.”

Đức Thích Tôn nghe xong động lòng từ bi, giơ tay, bắt lấy chim bồ câu giấu vào trong lòng.

Chim ưng tức giận phừng phừng, lên tiếng tranh biện với Thích Tôn: “Thích Tôn, ngài đại từ đại bi, cứu mạng chim bồ câu, lẽ nào nhẫn tâm để ưng ta chết đói sao?”

Thích Tôn nói: “Ta không nỡ lòng nhìn ngươi giết hại chim câu vô tội, cũng không muốn để ngươi chết đói. Có câu thế này: Ta không vào địa ngục thì ai vào địa ngục.”

Nói xong Thích Tôn lấy ra cái cân, đặt chim câu lên một bên, bên còn lại đặt miếng thịt vừa được cắt từ trên người mình xuống.

Chim bồ câu nhìn thì nhỏ, nhưng dù Thích Tôn cắt thế nào, cắt bao nhiêu thịt, dường như cũng không thể cân bằng được trọng lượng của nó.

Khi Thích Tôn cắt xong miếng thịt cuối cùng, cái cân đã bằng rồi!

Trời đất gió mây vì thế mà biến sắc, Phật Tổ thật sự đã xuất hiện.

Thiền Ngẫm:

Phật thương chúng sinh, không rời xa chúng sinh, tấm lòng từ bi chính là điểm xuất phát cơ bản nhất để giải thích Phật giáo và Thiền tông.

2
BA CẢNH GIỚI CỦA THIỀN TÔNG

Thiền sư chia cảnh giới lĩnh hội ra làm ba tầng, cảnh giới thứ nhất là “Lá rơi đầy núi trống, tìm dấu vết nơi nào”, chỉ tình cảnh khổ sở tìm kiếm bản thể của thiền mà không được.

Cảnh giới thứ hai là “Núi trống không người, nước chảy hoa nở”, chỉ cảnh đã phá bỏ được chấp pháp và chấp ngã, tưởng như ngộ đạo mà lại chưa từng ngộ đạo.

Cảnh giới thứ ba là “Vạn cổ trường không, nhất triều phong nguyệt”[*], tức chỉ đạt được vĩnh hằng trong chốc lát, không ràng không buộc.

Tô Đông Pha có ba bài thơ thất tuyệt có thể dùng để nói rõ sự tâm đắc đối với ba quá trình “trước khi tham thiền”, “trong khi tham thiền” và “sau khi tham thiền ngộ đạo”.

Cảnh giới của trước khi tham thiền là:

Nhìn ngang thành dẫy, nghiêng thành ngọn,

Cao thấp xa gần sẽ khác ngay;

Hình dáng Lư Sơn không thấy thật,

Chỉ vì thân giữa núi non này.[*]

Điều tâm đắc trong khi tham thiền là:

Khói tỏa Lư Sơn, sóng Chiết Giang,

Khi chưa đến đó luống mơ màng;

Đến rồi, hóa cũng không gì lạ,

Khói tỏa Lư Sơn, sóng Chiết Giang.[*]

Tâm cảnh sau khi tham thiền ngộ đạo là:

Suối reo vẫn Pháp âm bất tuyệt,

Màu non kia Chân thể Như Lai;

Đêm đó tám vạn bốn nghìn kệ,

Ngày sau nói lại làm sao đây?[*]

Thiền sư Thanh Nguyên Duy Tín đời Tống còn bộc trực hơn, ông nói: “Ba mươi năm trước khi lão Tăng còn chưa tham thiền, nhìn núi là núi, nhìn sông là sông; cho tới sau này, tiếp cận tri thức, có môi trường giác quan[*], nhìn núi không phải là núi, nhìn sông không phải là sông; tới nay giác ngộ, lại giống trước kia nhìn núi chỉ là núi, nhìn sông chỉ là sông.”

Nhìn núi là núi nhìn sông là sông, tức u mê với cảnh giới của thế tục ngoại vật; nhìn núi không phải là núi, nhìn sông không phải là sông, là sự phủ định đối với thế tục, là sự cố chấp với Phật pháp; nhìn núi chỉ là núi, nhìn sông chỉ là sông, tức ông đã hoàn toàn ngộ được tính không của Phật pháp, buông bỏ sự cố chấp đối với Phật pháp, cũng là cảnh giới phủ định của phủ định, đó mới là sự giải thoát thật sự, lĩnh ngộ được chân ý của Phật pháp.

Thiền Ngẫm:

Mấy câu trong Nhân gian từ thoại[*] của Vương Quốc Duy[*] vừa khéo lại có điểm tương đồng với cách diễn giải về ba loại cảnh giới của Thiền sư Thanh Nguyên Duy Tín:

“Đêm qua gió thổi lá rụng đầy,

Độc bước lầu cao,

Ngóng tận chân trời.”[*]

Chữ “độc” (nghĩa là cô độc một mình) ở đây đã nói hết được sự gian khổ của kẻ kiếm tìm;

“Đai áo dần rộng chẳng hối tiếc,

Vì chàng thiếp nguyện một thân gầy.”[*]

Là sự miêu tả chân thực dành cho người đang nỗ lực.

“Tìm kiếm bóng nàng giữa đám đông,

Giật mình ngoảnh đầu,

Người đứng đó từ lâu giữa lửa đuốc điêu tàn.”[*]

Chưa từng trải qua hai cảnh giới đầu tiên, thì không thể đạt tới sự “trở về nguyên trạng” của cảnh giới thứ ba.

3
PHẬT THÍCH CA BÀN VỀ NGỰA

Một hôm, Phật Thích Ca Mâu Ni ngồi trong tịnh xá Trúc Lâm[*] ở thành Vương Xá[*], chúng đệ tử đi khất thực lần lượt quay về tịnh xá, người nào người nấy trông đều uy nghi, khoan thai bình thản. Chúng đệ tử lẳng lặng đi tới bên hồ nước, gột sạch đất bụi bám ở gót chân, sau đó ngồi ngay ngắn trên ghế, đợi sự khai thị của Phật Thích Ca.

Phật Thích Ca ngồi kiết già, từ bi nói:

“Trên thế giới này có bốn loại ngựa: loại thứ nhất là ngựa tuyệt hảo, chủ nhân đóng yên, lồng hàm thiếc và dây cương, nó có thể ngày đi ngàn dặm, lướt nhanh như sao băng. Điều đáng quý hơn cả là, khi chủ nhân vung roi lên, nó chỉ cần nhìn thấy bóng roi liền hiểu tâm ý của chủ nhân, thong thả chậm dần, tiến trước lùi sau, đều có thể đoán trúng, không sai một ly một lai. Đây chính là loại ngựa tuyệt hảo hạng nhất, có thể hiểu ý chủ nhân tường tận chân tơ kẽ tóc.

Loại thứ hai là ngựa tốt, khi chiếc roi của chủ nhân phóng tới, nó nhìn thấy bóng roi, lại không thể cảnh giác ngay. Nhưng khi roi sượt qua đám lông đuôi, nó đã hiểu được ý của chủ nhân, tăng tốc như bay, như thế cũng có thể được coi là một con ngựa tốt có phản ứng nhanh nhạy, bước chân mạnh mẽ.

Loại thứ ba là ngựa thường, cho dù chủ nhân có vung roi lên bao nhiêu lần, nó nhìn thấy bóng roi, không những không hề phản ứng, thậm chí roi quất lên da lông vun vút như mưa rơi, nó vẫn câm lặng ơ hờ, phản ứng chậm chạp. Tới khi chủ nhân nổi giận, roi gậy thay nhau vụt lên da thịt nó, lúc ấy mới bắt đầu có phản ứng, phi nước đại thuận theo ý chủ nhân, đây là loại ngựa thường, nhận thức trì trệ.

Loại thứ tư là ngựa tồi, khi chủ nhân vung roi lên, nó nhìn như không thấy; roi gậy quất lên da thịt, nó vẫn hoàn toàn không hay; cho tới khi chủ nhân tức giận cực độ, nó mới như vừa tỉnh mộng, phóng chân lao tới, đây đúng là loại ngựa tồi ngu dốt vô tri, xuẩn ngốc không thể cảm hóa.”

Phật Thích Ca nói tới đây thì đột nhiên dừng lại, ánh mắt hiền hòa nhìn lướt chúng đệ tử một lượt, thấy dáng vẻ chăm chú tập trung của họ, vô cùng hài lòng, tiếp tục nói bằng giọng trang nghiêm nhưng hòa nhã:

“Các con! Bốn loại ngựa này ứng với bốn kiểu chúng sinh khác nhau. Kiểu người thứ nhất, nghe nói thế gian có những hiện tượng vô thường biến dị, sinh mệnh có hoàn cảnh đọa lạc sinh diệt, bèn sợ hãi cảnh giác, ra sức siêng năng, nỗ lực tạo ra một sinh mệnh hoàn toàn mới. Giống như loài ngựa tuyệt hảo thứ nhất, nhìn thấy bóng roi liền biết phải lao đầu chạy về phía trước, không đợi tới lúc chiếc roi chết chóc kia quật xuống thân mình, phải bỏ mạng mất thân thì hối hận cũng không kịp nữa.

Kiểu người thứ hai, nhìn thấy thế gian hoa nở hoa tàn, trăng tròn trăng khuyết, thấy cảnh lên lên xuống xuống, xâm phạm bức áp vô thường của đời người, cũng kịp thời thúc ép bản thân, không dám chần chừ chậm trễ. Giống loại ngựa tốt thứ hai, roi mới đánh lên da lông đã biết phải tung vó mà chạy.

Kiểu người thứ ba, nhìn thấy cảnh bạn bè người thân của mình trải qua sự giày vò của cái chết, da thịt bị hủy hoại, thấy cuộc đời khốn cùng nghèo khổ, tận mắt chứng kiến nỗi đau cốt nhục biệt ly, mới bắt đầu rùng mình sợ hãi, đối xử tử tế với cuộc đời. Giống loại ngựa thường thứ ba, phải nếm sự đau đớn của gậy roi quất vào da thịt, mới bừng tỉnh ngộ.

Còn kiểu người thứ tư, bản thân bệnh tật giày vò, tứ đại[*] ly tán, như ngọn nến tàn trước gió, lúc đó mới hối hận sao lúc đầu không kịp thời nỗ lực, để tới nỗi uổng phí một chuyến dạo chơi tới nhân gian. Giống như loại ngựa tồi thứ tư, chịu nỗi đau thấu xương thấu tủy, mới biết phải tung vó mà chạy. Nhưng, tất cả đã quá muộn rồi.”

Thiền Ngẫm:

Ngựa hay không cần roi thúc, đừng đợi roi quật xuống người mình rồi mới biết nỗ lực chăm chỉ.

4
SỰ TỰ VỆ CỦA CON RÙA

Thuở trước, Thích Tôn hoằng pháp lợi sanh ở tịnh xá Kỳ Viên[*] tại Xá Vệ Quốc[*].

Có một đạo nhân đã tu hành dưới tán cây bên bờ sông mười hai năm. Mặc dù ông ta đã tu hành lâu như thế, nhưng vẫn chưa thể hoàn toàn loại bỏ được những suy nghĩ tham dục, tâm tư tán loạn, đắm chìm trong ham muốn của lục căn (mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý).

Một hôm, Thích Tôn thấy cơ duyên đã chín muồi, tới lúc cứu rỗi người tu đạo kia rồi, bèn hóa thân thành một Hòa thượng đi tới bờ sông, cùng ngồi dưới gốc cây với người tu đạo.

Vào một buổi tối trăng thanh gió mát, một con rùa bò từ dưới sông lên, vừa khéo lúc ấy một con chó hoang đói khát cũng đi đến. Chó hoang vừa nhìn thoáng thấy rùa, lòng mừng thầm, lập tức hành động không chút do dự, há to miệng chuẩn bị nuốt chửng con rùa.

Rùa kinh hãi, vội co cả đầu đuôi và bốn chân vào trong mai. Chó hoang sốt sắng hít hít ngửi ngửi con rùa trước mặt. Nghĩ tới nghĩ lui, chẳng có cách nào, cuối cùng đành thất vọng bỏ đi.

Rùa thấy chó hoang đã đi xa, lúc ấy mới yên tâm thò đầu, đuôi và bốn chân ra, thoát được một kiếp nạn lớn.

Cả hai người đều chứng kiến cảnh ấy, người tu đạo nói với Thích Tôn bên cạnh: “Con rùa kia có khôi giáp bảo vệ tính mạng nên chó hoang mới không làm gì được.”

“Đúng thế, con người lẽ nào lại không bằng con rùa hay sao? Người đời không hiểu sự vô thường của nhân gian, lòng ham muốn lục căn, như thế chẳng phải đã tạo cơ hội cho ma quỷ bên ngoài ư. Ma quỷ bên ngoài sẽ nhân đó mà tàn phá thân thể, hủy hoại tinh thần, khiến con người rơi vào vòng sinh tử luân hồi. Thực ra, tất cả mọi phiền não, đều do tâm sinh, chúng ta phải kịp thời khống chế nó.”

Người tu đạo nghe lời của Thích Tôn, lập tức cắt đứt dục niệm, tu thành chính quả.

Thiền Ngẫm:

Mọi khổ đau, đều do tâm sinh. Nếu bạn không tự tạo ra khổ đau cho mình, người khác cũng không bao giờ có thể gây ra khổ đau cho bạn.

5
ĐÀN ÔNG BỐN VỢ

Phật Tổ rất giỏi trong việc giảng giải đạo lý thông qua các câu chuyện, chúng đệ tử cũng nghe tới nghiện, ngày ngày quấn riết lấy Người đòi nghe chuyện.

Phật Tổ thần thông quảng đại như thế, kể một câu chuyện là việc trong tầm tay, vậy là, Người liền kể chuyện một thương nhân có bốn bà vợ.

Thuở trước, có thương nhân kia lấy bốn vợ.

Vợ cả vừa xinh đẹp lại lương thiện, hằng ngày như hình với bóng, nửa bước không rời thương nhân, khiến ông ta nở mày nở mặt.

Vợ hai là người ông ta phải tìm đủ mọi cách để cướp về, có thể gọi là khuynh quốc khuynh thành, một tuyệt sắc giai nhân ai gặp cũng yêu, mọi người đều muốn có một bà vợ như thế.

Vợ ba nhan sắc bình thường, nhưng lại quản lý trong ngoài, đối nội đối ngoại đâu ra đấy, khiến thương nhân yên tâm giao tay hòm chìa khóa, thương nhân rất hài lòng.

Thế còn cô vợ bé nhất thì sao? Thường xuyên trốn trong nhà không ra ngoài, thương nhân gần như cũng quên mất việc mình còn có một người vợ như thế.

Một hôm, thương nhân phải đi xa, tới một nơi nghèo nàn để làm ăn, cần chọn một bà vợ đi cùng với mình.

Vợ cả nói: “Tôi không muốn đi cùng mình lên núi về quê đâu, da tôi mỏng lắm, sợ bị cháy nắng!”

Vợ hai nói: “Khi tôi không muốn lấy mình, mình đã cướp tôi về đây, giờ có đánh chết tôi cũng không đi.”

Vợ ba nói: “Tôi không thể chịu được cảnh ăn sương nằm gió, nhưng tôi có thể tiễn mình một đoạn, chỉ thế thôi!”

Đúng lúc này, thương nhân nhớ tới bà vợ thứ tư, điều khiến thương nhân bất ngờ và vô cùng cảm động là, bà vợ này chẳng nói chẳng rằng, liền theo ông lên đường.

Sau khi kể xong câu chuyện, Phật Tổ ý tứ sâu xa: “Các con, có muốn biết người thương nhân kia là ai không? Chính là các con đó!”

Thiền Ngẫm:

Ba bà vợ đầu tiên lần lượt là danh tiếng, tiền tài và người thân bạn bè, còn bà vợ thứ tư chính là của cải tinh thần của một người.

6
ĐỨC PHẬT CÓ BUỒN KHỔ

Triệu Châu Tùng Thẩm đạo hạnh thanh cao, được xưng tụng là “Cổ Phật”[*].

Ông đã dẫn dắt cả một thế hệ học giả hướng về phía con người thật sự của mình bằng trí tuệ thâm sâu, ngôn ngữ khôi hài hóm hỉnh. Thiền sư Triệu Châu sống tới năm 120 tuổi, được Đường Chiêu Tông ban thụy hiệu là “Đại sư Chân Tế”.

Có tín đồ hỏi Thiền sư Triệu Châu Tùng Thẩm rằng: “Đức Phật có buồn khổ không?”

Thiền sư Triệu Châu đáp, không chút do dự: “Có!”

Tín đồ không hiểu, hỏi: “Sao thế được? Đức Phật là người đã được giải thoát, sao có thể buồn khổ?”

Thiền sư Triệu Châu: “Đó là vì ngươi vẫn chưa đắc độ[*].”

Tín đồ lại hỏi: “Giả sử sau khi con tu hành đắc độ rồi, Đức Phật có buồn khổ không?”

Thiền sư Triệu Châu vẫn trả lời đầy dứt khoát: “Có!”

Tín đồ càng hoang mang hơn: “Nếu con đã đắc độ, Đức Phật sao vẫn còn buồn khổ?”

Thiền sư Triệu Châu đáp: “Vì còn rất nhiều chúng sinh!”

“Tất cả chúng sinh, đương nhiên không thể nào độ cho hết, như vậy, Đức Phật mãi mãi sống trong buồn khổ mà không cách nào vượt qua được hay sao?”

Thiền sư Triệu Châu kiên nhẫn giải thích: “Đã vượt qua, đã không còn buồn khổ.”

Cuối cùng tín đồ hỏi: “Nếu chưa độ hết được cho tất cả chúng sinh thì tại sao Đức Phật lại không còn buồn khổ nữa?”

Thiền sư Triệu Châu: “Chúng sinh trong tự tính[*] của Đức Phật đã được độ hết.”

Tín đồ chừng như đã ngộ ra.

Nếu Thiền tông đã khai sáng cho con người biết rằng “Bể khổ vô biên, quay đầu là bờ”, đương nhiên cũng đã nói rõ chúng sinh thực chất đang sống trong bể khổ. Đối diện và cư xử với những khổ ải đó thế nào, cũng là một việc tất yếu phải làm trong cuộc đời.

Thiền Ngẫm:

Đời người có bao nhiêu kiểu khổ nạn thì sẽ có bấy nhiêu cách suy ngẫm liên quan tới khổ nạn: theo đuổi sự vĩnh hằng hay là vui vẻ nhất thời? Ung dung vô vi[*] hay tích cực mạnh dạn? Tính cách con người chỉ được khảo nghiệm và nâng cao qua khổ ải, giá trị tinh thần chỉ đạt được khi đã chịu đựng sự giày vò của khổ ải.

7
CẦU NGƯỜI KHÔNG BẰNG CẦU MÌNH

Thiền sư Phật Ấn Liễu Nguyên tản bộ cùng Tô Đông Pha ngoài ngoại ô, giữa đường nhìn thấy một bức tượng Quan Âm Đầu Ngựa, Phật Ấn lập tức chắp tay bái lạy Quan Âm.

Tô Đông Pha thấy cảnh ấy thì thắc mắc, hỏi: “Quan Âm vốn là vị Phật mà chúng ta phải bái lạy, tại sao tay ngài lại cầm tràng hạt và cũng chắp tay niệm Phật như chúng ta, Quan Âm rốt cuộc là đang niệm ai?”

Thiền sư Phật Ấn đáp: “Cái này thì phải hỏi chính ngươi đó.”

Tô Đông Pha nói: “Tôi làm sao biết được Quan Âm lần tràng hạt niệm ai?”

Phật Ấn: “Cầu người không bằng cầu mình.”

Chúng ta không biết rằng chính bản thân chúng ta có một kho báu vô tận, không tự cầu mình nhưng lại cầu người, hy vọng có được sự yêu thương, dìu dắt của người khác, hễ không đạt được mong muốn lập tức ủ rũ tuyệt vọng.

Một người không có năng lượng, làm sao có thể gánh vác trách nhiệm? Một người thường xuyên rơi lệ, làm sao mang lại vui tươi cho kẻ khác? Nho gia nói: “Bất hoạn vô vị, hoạn sở dĩ bất lập”[*]. Chỉ cần bản thân mình đầy đủ mọi điều kiện, không cầu tự có. Quan Âm Bồ-tát tay lần tràng hạt, tự niệm danh hiệu của chính mình, chẳng phải đã làm rõ ý này hay sao?

Thiền Ngẫm:

Học Phật, thực ra chính là thấu triệt “ngã”, hoàn thiện bản thân. Những bậc thiền giả có sự tự tôn tuyệt đối, phần lớn đều mang khí khái: phóng mắt nhìn khắp thiên hạ này, ngoài ta còn ai nữa, cái đấy gọi là “tự tu tự ngộ”, “mình làm mình hưởng”.

8
BỒ-TÁT THUYẾT PHÁP

Hoàng đế Văn Tông thời nhà Đường, có sở thích đặc biệt với nghêu sò, dân chúng miền ven biển liên tục tìm bắt nghêu sò tiến cống triều đình. Một lần, đầu bếp trong hoàng cung đang chế biến món ăn, khi vừa mở vỏ sò thấy bên trong xuất hiện một hình tượng rất giống với hình tượng Quan Âm Bồ-tát, Phật tướng rõ ràng, vô cùng trang nghiêm, Văn Tông bèn dùng hộp quý thờ cúng tại chùa Hưng Thiện, để mọi người được chiêm ngưỡng bái lễ.

Sò sống trong nước, trong đó lại xuất hiện thánh tượng Bồ-tát, quá mức ly kỳ, do vậy khi Đường Văn Tông lên triều, bèn hỏi quần thần rằng: “Trong số chúng khanh, có ai biết việc thánh tượng Bồ-tát xuất hiện trong vỏ sò là điềm báo gì không?”

Một vị đại thần đứng ra nói: “Chuyện này siêu phàm nhập thánh, một học giả bình thường không thể biết được, nếu thánh thượng muốn tìm hiểu, thì ở Thái Nhất Sơn có Thiền sư Dược Sơn Duy Chính, thông hiểu Phật pháp, nghe rộng biết nhiều, có thể cho triệu tới để hỏi.”

Sau khi Thiền sư Duy Chính vào cung, bèn nói với Đường Văn Tông rằng: “Mọi vật xuất hiện đều có lý do. Vật này đã mở ra lòng tin nơi bệ hạ. Trong Kinh Pháp Hoa viết: ‘Nếu cần thân Bồ-tát mới được độ thoát thì Quan Thế Âm Bồ-tát liền hiện thân Phật để thuyết pháp độ thoát’. Nay Bồ-tát hiện thân, đó là vì muốn thuyết pháp cho hoàng thượng!”

Văn Tông nói: “Mặc dù Bồ-tát đã hiện thân, nhưng chưa nghe ngài thuyết pháp?”

Thiền sư Duy Chính lập tức giải thích: “Có phải bệ hạ cho rằng thánh tượng Quan Âm xuất hiện trong vỏ sò này đã mở ra lòng tin nơi bệ hạ?”

Hoàng đế Văn Tông đáp: “Chuyện hy hữu kỳ lạ như thế, ta tận mắt chứng kiến, đương nhiên tin.”

Thiền sư Duy Chính: “Nếu bệ hạ tin, vậy là Bồ-tát đã thuyết pháp cho người xong rồi.”

Cách giải thích của Thiền sư Dược Sơn Duy Chính với Đường Văn Tông, vô cùng khéo léo, loại trí tuệ này chỉ có thể có được bởi thiền tâm, còn thế nào gọi là có thiền tâm, thật chỉ là tùy tiện nói ra, vậy mà lại trở thành diệu đế.

Thiền Ngẫm:

Nếu chúng ta cảm ngộ được Phật pháp thiền đạo, thì mỗi sắc mỗi hương, mỗi cỏ mỗi cây trên thế gian này đều là đạo. Dương liễu xanh xanh, cúc hoa ngào ngạt đều là pháp thân của chư Phật Như Lai; sóng vỗ biển lớn, giọt nước bên hiên đều là tiếng chư Phật Như Lai thuyết pháp. Đâu nhất định cần Quan Âm phải hiện thân? Đâu nhất định cần Quan Âm phải thuyết pháp?

9
KHÔNG TRANH KHÔNG GIÀNH LÀ VÔ GIÁ

Hòa thượng đi vân du bốn phương hỏi Thiền sư Tào Sơn: “Thứ quý giá nhất trên đời này là gì?”

Thiền sư Tào Sơn ngước mắt nhìn xa, chỉ thấy trên cành cây đang treo một thi thể màu đen, vậy là nói: “Cái đầu của con mèo chết là quý giá nhất!”

Hòa thượng trợn tròn mắt, khó hiểu hỏi lại: “Tại sao? Tại sao thứ mà người đời nghĩ không đáng một xu thì Thiền sư lại cho rằng đó là thứ đắt giá nhất trên đời?”

Thiền sư Tào Sơn cười bảo: “Cây thanh thất rễ to cành cong, vì người đời cho rằng nó vô dụng nên nó mới có thể sống sót; cây sồi mặc dù trông đẹp, nhưng làm thuyền thuyền chìm, làm hòm hòm mục, đẽo dụng cụ thì cũng đứt gãy, làm cột nhà lại sinh mối mọt, hoàn toàn chẳng có tác dụng gì, tác dụng duy nhất là tạo ra bóng mát. Chính vì chúng vô dụng nên mới đáng quý! Đầu của con mèo chết quý nhất, là vì không ai ra giá để giành mua, cũng chẳng có người nào ra giá được cho một tính mạng!”

Người đời ham danh hám lợi, ta lừa gạt ngươi, ngươi dối gạt ta, cân đo đong đếm việc thành bại được mất, đời vốn đã chẳng dễ dàng gì, hà tất phải giả dối như thế!

Một chuỗi trang sức quý giá, khiến bao nhiêu người phải tranh cướp? Một vuông quan ấn, gây ra bao trận can qua?

Lãng phí cuộc đời trong việc mưu cầu danh lợi tới cuối cùng chỉ là một khoảng không; sự an nhiên tự tại của thế tục vô giá mới là vật báu trong đời, giúp chúng ta không cảm thấy trống rỗng, con người nếu không phải chịu sự tổn thương của những tập tục trên thế gian, sẽ nhìn rõ nguồn gốc của sinh mạng, tìm thấy niềm vui trong cuộc đời.

Thiền Ngẫm:

Cảnh giới cao nhất của cuộc đời có lẽ là vô tranh, vô giá[*], an lành, hạnh phúc. Tài sắc và danh lợi chẳng qua chỉ là bong bóng và đất bụi của cuộc đời, cần gì liều chết tranh giành!

10
CẢ ĐỜI CHỈ TRỘM MỘT LẦN

Thiền sư Thạch Ốc[*] ra ngoài, gặp một người lạ, chuyện trò vui vẻ, chẳng hay trời đã tối, do vậy hai người bèn nghỉ tại một quán trọ. Nửa đêm, Thiền sư Thạch Ốc nghe thấy trong phòng có tiếng động, bèn hỏi: “Trời sáng rồi sao?”

Người kia đáp: “Chưa, giờ vẫn đang là nửa đêm.”

Thiền sư Thạch Ốc thầm nghĩ, người này có thể lần mò giữa đêm tối đen như mực, hẳn phải là người có kiến đạo[*] rất cao, hoặc vẫn còn là một La-hán[*] chăng? Vậy là lại hỏi:

“Ngươi là ai?”

“Ăn trộm!” Đối phương đáp.

Thiền sư Thạch Ốc nói: “Ồ! Thì ra là một tên trộm, ngươi đã trộm bao nhiêu lần rồi?”

Kẻ trộm đáp: “Không nhớ chính xác.”

Thiền sư Thạch Ốc: “Mỗi lần ăn trộm, vui vẻ được bao lâu?”

Kẻ trộm: “Cái đó còn phải xem thứ đồ trộm được, giá trị thế nào?”

Thiền sư Thạch Ốc: “Thời gian vui vẻ nhất, duy trì trong bao lâu?”

Kẻ trộm: “Khoảng vài ngày thôi, sau đó vẫn thấy không vui.”

Thiền sư Thạch Ốc: “Thì ra chỉ là tên trộm vặt, sao không làm lớn một lần?”

Kẻ trộm: “Ông có kinh nghiệm không? Ông đã ăn trộm bao nhiêu lần rồi?”

Thiền sư Thạch Ốc: “Chỉ một lần.”

Kẻ trộm: “Chỉ một lần? Thế 'đủ' không?”

Thiền sư Thạch Ốc: “Mặc dù chỉ trộm một lần, nhưng cả đời dùng không hết.”

Kẻ trộm: “Thứ đó ông trộm ở đâu? Dạy tôi được không?”

Thiền sư Thạch Ốc nghe thấy thế, liền giơ tay túm lấy ngực của kẻ trộm vặt kia, nói: “Chỗ này ngươi có hiểu không hả? Đây là kho báu vô cùng vô tận, ngươi hãy nghiêm túc dâng hiến cả đời mình vào sự nghiệp này, nhất định sẽ không bao giờ dùng hết, hiểu không?”

Kẻ trộm: “Hiểu, lại như không hiểu, có điều cảm giác này khiến người ta thấy rất dễ chịu.”

Tên trộm đó, vô cùng hối hận về hành vi trộm cắp của mình, về sau quy y Thiền sư Thạch Ốc, làm một thiền giả.

Thiền Ngẫm:

Tại sao con người lại tham lam tiền tài, những vật ngoài thân, còn vứt bỏ kho báu của chính mình? Kho báu trong tâm hồn mỗi người mới là thứ vô cùng vô tận, không thể trộm được từ người khác và bất cứ ai cũng chẳng thể mang nó đi.

11
BUÔNG BỎ CHÍNH LÀ GIẢI THOÁT

Khi Đức Phật còn tại thế, một Bà-la-môn tên Hắc Chỉ đến trước Đức Phật, vận dụng thần thông, hai tay cầm hai bình hoa, dâng Phật.

Phật nói với Bà-la-môn tên Hắc Chỉ kia rằng: “Bỏ xuống!”

Bà-la-môn đặt bình hoa bên tay trái xuống.

Đức Phật lại nói: “Bỏ xuống!”

Bà-la-môn lại đặt nốt bình hoa bên tay phải xuống.

Nhưng, Đức Phật vẫn nói với hắn: “Bỏ xuống!”

Lúc này, Bà-la-môn tên Hắc Chỉ đáp: “Hai tay tôi đã chẳng còn gì nữa, không thể đặt xuống tiếp, xin hỏi giờ Ngài còn muốn tôi bỏ xuống cái gì?”

Đức Phật đáp: “Ta không bảo ngươi đặt hai bình hoa của mình xuống, ta muốn ngươi buông bỏ lục căn, lục trần và lục thức[*] của ngươi. Khi ngươi lần lượt buông bỏ hết những thứ ấy, chẳng còn lại gì nữa, ngươi sẽ được giải thoát khỏi xiềng xích của sinh tử.”

Bà-la-môn Hắc Chỉ lúc này mới hiểu đạo lý “buông bỏ” của Đức Phật.

Thiền Ngẫm:

“Bỏ xuống!” là điều không dễ gì làm được. Gánh nặng trên vai, áp lực trong tâm, đâu chỉ riêng bình hoa trên tay? Những gánh nặng và áp lực đó, có thể nói là khiến con người sống rất khổ sở.

12
ÁO BỌC TRÂN CHÂU

Những câu chuyện thiền luôn khiến mọi người bất ngờ, vượt ra khỏi đạo lý thông thường. Trong những câu chuyện thiền xa xưa ở Trung Quốc, có một câu chuyện nhỏ ý vị sâu xa như thế này:

Ngày xưa, có một anh chàng nghèo đi thăm họ hàng người thân, được tiếp đón nồng hậu nhiệt tình, tới nỗi uống say bí tỉ, cứ thế ngủ ngon lành ngay trên ghế.

Vừa khéo, người họ hàng kia có việc cần phải ra ngoài gấp, thấy anh chàng nghèo khổ say bất tỉnh nhân sự, liền đem những thứ vô cùng quý giá trong nhà ra may lên áo của anh ta, sau đó vội vàng rời đi.

Anh chàng nghèo kia đã say túy lúy, làm sao biết được chuyện này. Tỉnh rượu, anh ta đứng dậy đi về, vẫn nghèo khó khốn khổ, cuộc sống bần hàn, chỉ đủ ăn.

Lúc này, anh ta vẫn không biết châu báu có giá trị liên thành được giấu trong áo mình. Về sau, trong một lần tình cờ, anh ta gặp lại người họ hàng kia. Đối phương nhìn bộ dạng đói khổ rách rưới của anh ta, bất giác thở dài, bảo:

“Anh đúng là một tên ngốc, dốc hết tâm trí để lo cái ăn cái mặc, rốt cuộc là vì sao chứ? Trước đó, tôi còn tưởng anh đang có một cuộc sống thoải mái, bởi vì năm xưa khi anh đến nhà tôi, tôi đã may châu báu giá trị liên thành vào trong áo anh. Vốn nghĩ từ nay anh sẽ giàu có, nhưng anh lại chẳng biết gì, vẫn phải vất vả làm lụng kiếm miếng ăn!”

Ngày xửa ngày xưa, Phật đem trí tuệ ban tặng cho con người, đáng tiếc mọi người lại chẳng ai biết, vẫn vất vả khổ sở, mơ mơ hồ hồ bôn ba trên con đường đời.

Thiền Ngẫm:

Trái tim của chúng sinh chính là kho báu vô tận, đáng tiếc mọi người lại chẳng hề hay biết, vẫn vất vả khổ sở, mơ mơ hồ hồ tìm kiếm những thứ ở bên ngoài.

13
NHÂN SINH QUAN CỦA THIỀN MÔN

Thiền sư Triệu Châu là một Pháp vương[*] có phong cách thiền vô cùng sắc sảo, hễ các học giả có gì muốn hỏi, ông không bao giờ trả lời chính diện, mà luôn bắt họ phải hiểu nó từ một hướng khác.

Có lần, một tín đồ tới thăm ông, bởi vì không chuẩn bị quà cho ông nên đã áy náy nói: “Ta tới tay không!”

Thiền sư Triệu Châu nhìn tín đồ đó bảo: “Nếu đã đến tay không thì hãy bỏ xuống đi!”

Tín đồ không hiểu ý của Thiền sư, bèn hỏi lại: “Thiền sư! Ta không mang quà đến, ngài muốn ta bỏ xuống thứ gì?”

Thiền sư Triệu Châu liền đáp: “Vậy, ngươi hãy mang về cho xong.”

Tín đồ càng thắc mắc, nói: “Ta chẳng có gì cả, mang gì về chứ?”

Thiền sư Triệu Châu: “Ngươi hãy mang cái thứ chẳng có gì kia về đi.”

Tín đồ không hiểu thiền cơ của Thiền sư Triệu Châu, lòng đầy hồ nghi, bất giác lẩm bẩm tự nói một mình: “Thứ không có thì mang kiểu gì? Thứ không có thì mang kiểu gì?”

Lúc này, Thiền sư Triệu Châu mới chỉ rõ: “Thứ mà ngươi không thiếu, đó chính là thứ ngươi không có; thứ ngươi không có, đó chính là thứ ngươi không thiếu!”

Tín đồ vẫn không hiểu, chán nản hỏi: “Thiền sư! Xin ngài hãy chỉ rõ hơn!”

Thiền sư Triệu Châu cũng đành phải nói: “Nói với ngươi nhiều như thế, tiếc là ngươi chẳng có Phật tính, nhưng người không thiếu Phật tính. Nếu đã không chịu bỏ xuống, cũng chẳng chịu cầm lên, vậy là ngươi không có Phật tính? Hay là thiếu Phật tính đây?”

Tới lúc này tín đồ mới hiểu ra!

Những lời Thiền sư Triệu Châu nói với tín đồ, tín đồ không thể thấu hiểu, Thiền sư Triệu Châu chỉ biết trách hắn không có Phật tính, nhưng Thiền sư Triệu Châu cũng than thở bảo: Con người ấy mà, không hề thiếu Phật tính!

Thiền Ngẫm:

Nhân sinh quan của thiền, lúc cần cầm lên thì cầm lên, lúc cần bỏ xuống thì bỏ xuống. Nhưng những người thiếu thiền tâm thì luôn thế này: Lúc cần cầm lên không cầm lên, lúc cần bỏ xuống không bỏ xuống; lúc cần bỏ xuống lại cầm lên, lúc cần cầm lên lại bỏ xuống.

14
SƯ CÔ LÀ PHỤ NỮ

Khi Thiền sư Trí Thông tham thiền ở chỗ Thiền sư Quy Tông, một buổi tối đi tuần đường[*], bèn hét lớn: “Ta khai ngộ rồi! Ta khai ngộ rồi!”

Nửa đêm canh ba khiến chúng Tăng nhân nghe mà sợ hãi giật mình. Ngày hôm sau lên lớp, Thiền sư Quy Tông tập hợp mọi người lại hỏi: “Tối qua là ai tự xưng đã khai ngộ rồi, xin mời đứng dậy!”

Thiền sư Trí Thông đứng lên, thẳng thắn thừa nhận: “Là ta!”

Thiền sư Quy Tông tưởng ông đã ngộ được thiền chỉ cao thâm gì, bèn hỏi: “Ngươi đã ngộ được gì?”

Thiền sư Trí Thông đáp: “Đạo mà ta ngộ ra không nói được.”

Thiền sư Quy Tông: “Như Lai giáng thế, là để thị giáo lợi hỷ[*], cứ thoải mái mà nói.”

Thiền sư Trí Thông hạ giọng thì thầm: “Thì ra sư cô được làm từ phụ nữ.”

Kết quả, đương nhiên là chúng Tăng cười muốn vỡ tung cả căn phòng, chỉ có Thiền sư Quy Tông là nhìn Hòa thượng kia với ánh mắt kinh ngạc: “Đúng thế, quả thật ngươi đã ngộ đạo rồi.”

Sư cô, là nữ cư sĩ học Phật tại gia, còn việc sư cô là phụ nữ, từ xưa tới nay chưa từng ai nghi ngờ điều ấy, nhưng Thiền sư Trí Thông phải trải qua trăm cay ngàn đắng mới hiểu ra vấn đề này.

Thiền sư Trí Thông nói: “Sư phụ, giờ ta phải cáo từ rồi, ta phải xuống núi vân du[*].”

Chúng Tăng lại được phen kinh ngạc lần nữa, Hòa thượng này ngộ ra việc “sư cô là phụ nữ”, vốn không phải điều mới mẻ gì, nhưng ông ta lại vì thế mà hạ sơn vân du, thực quá coi thường người khác.

Nhưng Thiền sư Quy Tông không nghĩ thế, ông cho rằng Hòa thượng này tới lúc xuống núi được rồi, vậy là cũng chẳng níu kéo, mang nón dẫn theo chúng Tăng tiễn Thiền sư Trí Thông ra khỏi chùa. Tới ngoài cổng chùa, Hòa thượng Trí Thông đón lấy nón, sải bước mà đi, không chút lưu luyến.

Chúng Tăng bèn hỏi Thiền sư Quy Tông: “Ông ta thật sự ngộ đạo rồi sao?”

Thiền sư cảm thán đáp: “Vị Hòa thượng này thực là tiền đồ vô lượng, ngay cả việc 'sư cô là nữ’ cũng đã thông suốt rồi, còn thiền đạo nào không thể ngộ ra chứ? 'Sư cô là nữ', đạo lý này mọi người đều biết, nhưng ai có thể ngộ ra Phật lý từ đó? Khi câu nói ấy được thốt ra từ miệng của Trí Thông, lại ẩn chứa một ý nghĩa hết sức đặc biệt khác: Mọi việc trên thế gian, biết một sẽ hiểu mười.”

Thiền Ngẫm:

Chân lý thực ra rất đơn giản, nhưng quá trình tìm kiếm chân lý lại gian nan phức tạp.

15
CÓ MẮT KHÔNG TRÒNG

Trên Linh Sơn Hội, Đức Phật tay cầm một hạt ma ni tạp màu, hỏi Thiên vương bốn phương[*] rằng: “Các ngươi hãy nhìn xem hạt ma ni này là màu gì?”

Thiên vương bốn phương nhìn xong, lần lượt đưa ra câu trả lời các màu sắc khác nhau như: màu xanh, màu vàng, màu đỏ, màu trắng...

Đức Phật bèn thu lại hạt ma ni, rồi xòe bàn tay ra hỏi: “Giờ hạt ma ni trong tay ta là màu gì?”

Thiên vương bốn phương không hiểu ý Đức Phật muốn ám chỉ điều gì, không hẹn mà cùng nói: “Đức Phật! Hiện giờ trong tay người vốn chẳng có thứ gì, làm gì có hạt ma ni nào đâu?”

Đức Phật thành thật bảo với Thiên vương bốn phương rằng: “Ta cho các ngươi xem một hạt ma ni hết sức tầm thường, các ngươi đều nhìn ra màu sắc của nó, nhưng kho báu thật sự bày ra trước mặt các ngươi, lại nhìn mà không thấy, thật là đảo lộn hết cả!”

Thiên vương bốn phương nghe xong đều đã hiểu ra.

Cái gọi là hạt ma ni, thật ra là vật dùng để ví von với Phật tính chân tâm của chúng ta. Tất cả mọi người trên thế gian này, hằng ngày đều bận rộn, thứ họ tìm kiếm chẳng qua chỉ là vinh hoa phú quý.

Thiền Ngẫm:

Tiền bạc trên đời này là thứ hư ảo không có thật, phú quý giống giấc mộng canh ba, vinh hoa như sương tháng Chín.

16
DUY TÂM TỊNH THỔ[*], TỰ TÁNH DI ĐÀ[*]

Thiền sư Thao Thủy là trụ trì của Thiền Lâm tự, nhưng lại thường vân du bên ngoài, sống cuộc đời của một vân thủy Tăng[*], vì vậy mọi người đều gọi ông là “hành khất Thao Thủy”.

Một lần, khi Thiền sư Thao Thủy vân du tới kinh thành, dựng chiếc lều cỏ nhỏ bên cạnh nhà kho của một người giàu có, bán giày cỏ sống qua ngày. Đối diện bên kia đường là nhà một phu xe. Một hôm, hào hứng chạy tới nói với Thiền sư Thao Thủy: “Thiền sư! Hôm qua xe ngựa của tôi có đưa một tín đồ đến chùa lễ Phật, sư phụ đón tiếp trong chùa tặng tôi một bức tranh Phật Di Đà, tôi muốn cúng dường ngài, muốn kết Phật duyên với ngài có được không?”

Thiền sư Thao Thủy vui lắm, đáp: “Thật vô cùng cảm tạ ý tốt của ông!” Nói rồi treo bức tranh lên tường, đồng thời dùng than đen đề hai câu tán thưởng lên trên đó:

Dù chê nhà nhỏ như ổ chuột, mời ngài ở tạm A Di Đà;

Ngày sau nếu phải tới chỗ ngài, mong mượn tòa sen làm nơi ở.

Quốc sư Đại Đăng, cùng tu trì trong đám ăn mày giống Thiền sư “hành khất Thao Thủy”, vì mắc bệnh khó chữa, nên một chân hơi có tật, đi lại không thuận tiện cho lắm, cả đời không thể ngồi xếp bằng, trước lúc lâm chung bèn nói: “Trước đây đều là ta nghe lời ngươi, lần này ngươi phải nghe ta!”

Nói xong liền đập gãy chân, định ngồi xếp bằng mà vãng sanh.

Đúng lúc ấy, Thiền sư Thao Thủy vừa tới nơi, mang tặng bức tranh Phật Di Đà ông vẫn cúng dường cho Quốc sư Đại Đăng, và nói với Quốc sư rằng: “Biết ngài sắp vãng sanh nơi đất Phật, không biết ngài có biết A Di Đà, chủ nhân của tịnh thổ chăng, tôi mang tặng ngài bức tranh Di Đà, tránh cảnh gặp gỡ lại không nhận ra nhau, thế thì đáng tiếc lắm!”

Quốc sư Đại Đăng đưa tay đẩy bức tranh Di Đà ra, đáp: “Ông giữ làm kỷ niệm cho mình đi! Tịnh thổ của tôi ở trong tâm, Di Đà của tôi nằm trong tính, ông chưa từng nghe qua câu Phật pháp ‘Duy tâm tịnh thổ, tự tính Di Đà′ sao?”

Thiền sư Thao Thủy nghe xong, vô cùng vui vẻ, nói: “Vậy cứ để tượng Di Đà ở tạm trong phòng tôi đi! Chúng ta hãy tự xây dựng tịnh thổ trong tâm chúng ta, Di Đà trong bổn tính của chúng ta!”

Quốc sư Đại Đăng mỉm cười ra đi!

Thiền Ngẫm:

Trong lòng mỗi người đều có một vùng tịnh thổ, trong tự tính của mỗi người đều có một Phật A Di Đà. Không cần phải ra ngoài tham bái cái này cái kia, quan trọng là phải giữ gìn được sự thuần khiết trong tâm hồn.

17
MÀI GẠCH THÀNH GƯƠNG

Thiền sư Đạo Nhất họ Mã, thường gọi là Mã Tổ. Theo ghi chép, Mã Tổ tướng mạo lạ lùng, dáng đi như trâu, mắt sáng tựa hổ, lưỡi dài chạm mũi. Để ngộ đạo, ông vô cùng cần cù, ngày ngày tu tập thiền định.

Hoài Nhượng biết Tăng nhân trẻ tuổi này là một pháp khí Đại thừa, nhưng thấy Mã Tổ tu hành như vậy là không rõ căn bản, bèn nhân cơ hội này chỉ bảo thêm: “Ngươi cả ngày ngồi thiền ở đây, là có ý đồ gì?”

Mã Tổ đáp: “Ta muốn thành Phật.”

Hoài Nhượng lập tức tiện tay nhặt một viên gạch, bắt đầu mài lên hòn đá bên cạnh Mã Tổ, dáng vẻ tập trung kiên định, giống hệt dáng vẻ của Mã Tổ khi ngồi thiền, cho người khác cảm giác không đạt được mục đích sẽ không từ bỏ.

Mã Tổ không hiểu, hỏi: “Sư phụ, người đang làm gì vậy?”

Thiền sư Hoài Nhượng đáp: “Ta mài gạch làm gương.”

Mã Tổ: “Gạch vốn không bóng, cho dù người có mài phẳng tới đâu, nó cũng sẽ không thể thành gương được, đừng lãng phí thời gian vào việc ấy nữa.”

Thiền sư Hoài Nhượng: “Mài gạch không thể thành gương, vậy ngồi thiền làm sao có thể thành Phật được?”

Nghe xong lời này, Mã Tổ bắt đầu thấy mình hơi hoang đường, vậy là lại hỏi: “Thế phải làm sao mới thành Phật được?”

Thiền sư Hoài Nhượng giảng giải cho Mã Tổ nghe: “Có một người đang đón xe, nhưng cái xe đó lại không đi, thế là anh ta cầm roi lên ra sức đánh vào xe, ngựa còn đang ăn cỏ bên trong, xe vẫn bất động, ngươi nói xem nên đánh xe hay đánh ngựa? Ngươi học ngồi thiền, hay học ngồi Phật? Nếu học ngồi thiền, thì thiền không chỉ là ngồi hay nằm. Nếu học ngồi Phật, Phật không có hình dạng nhất định. Đối với những sự vật luôn luôn biến đổi không ngừng ta không nên lựa chọn hay đánh đổi, nếu ngươi học ngồi Phật chính là đã bóp chết Phật, nếu ngươi cố chấp với tướng ngồi, tức ngươi đang đi ngược lại với đạo.”

Cuối cùng Mã Tổ cũng tỉnh ngộ.

Thiền Ngẫm:

Học bất cứ thứ gì cũng không nên theo đuổi tìm kiếm hình thức bên ngoài, mà phải thực sự hiểu được tinh thần bên trong của nó.

18
NHẤT HƯU[*] PHƠI KINH

Hồi Thiền sư Nhất Hưu ở vùng nông thôn Tỷ Duệ Sơn[*], một hôm nhìn thấy từng đám tín đồ lên núi, thì ra ngôi chùa trên Tỷ Duệ Sơn đang phơi Tạng kinh. Theo truyền thuyết khi phơi Tạng kinh, nếu gió thổi lướt qua trên kinh, con người thừa tự loại gió này, có thể tiêu giải được vận rủi, tăng trưởng trí năng, do vậy những người mong được thừa tự gió kinh đó nô nức kéo nhau lên núi.

Sau khi Thiền sư Nhất Hưu biết chuyện, bèn nói: “Ta cũng phải phơi Tạng kinh!”

Dứt lời, Nhất Hưu bèn để ngực trần bụng trần nằm trên bãi cỏ bằng phơi nắng, rất nhiều tín đồ trên đường lên núi đi ngang qua đều thấy chẳng ra làm sao, thật không nho nhã chút nào. Pháp viện ngôi chùa trên núi liền chạy xuống khuyên Nhất Hưu đừng nên đánh mất uy nghiêm của mình bằng cách ấy.

Nhất Hưu rất nghiêm túc giải thích: “Tạng kinh mà các ngươi phơi là thứ đã chết, sẽ bị mối mọt, không sống động. Tạng kinh ta phơi là sống, biết thuyết pháp, biết làm việc, biết nấu cơm, những kẻ có trí tuệ và năng lực hẳn phải hiểu loại Tạng kinh nào mới đáng quý chứ!”

Tác phong bỡn cợt với đời của Nhất Hưu, thật ra cũng có lý của nó. Trong mắt Nhất Hưu, chân lý vũ trụ không nhất thiết phải hiển lộ từ trong tự tâm, tu hành sợ nhất là bỏ gốc lấy ngọn. Kinh chỉ là thứ được in bằng giấy, chân tâm mới là pháp, tại sao không chăm sóc cho bản thân mình mà lại chỉ lo chăm sóc cho kinh thư?

Thiền Ngẫm:

Muốn cầu thêm phúc tăng, trí tuệ phải biết cách, muốn tham thiền nhập Phật phải biết cái gì là chính là quan trọng, tất cả phải bắt đầu từ việc để tâm. Tạng kinh quý giá, không phải được in trên giấy, mà là in trong lòng, Tạng kinh trong lòng mới có thể sinh vạn pháp.

19
BA CÁNH CỬA NHẬP ĐẠO

Cư sĩ Lục Hy Thanh đời Đường lần đầu tới thăm Thiền sư Ngưỡng Sơn, liền hỏi: “Cả ba cửa đều mở thì phải đi vào từ cửa nào?”

Thiền sư Ngưỡng Sơn đáp: “Vào từ cửa tín tâm[*].”

Hy Thanh lại hỏi: “Vậy hai cửa còn lại có tác dụng gì?”

Thiền sư Ngưỡng Sơn đáp: “Cũng có thể vào từ cửa khác.”

Hy Thanh hỏi: “Vào từ cửa nào?”

Thiền sư Ngưỡng Sơn: “Từ cửa huệ tâm[*].”

Hy Thanh: “Vậy còn một cửa nữa vào thế nào?”

Thiền sư Ngưỡng Sơn: “Vào từ cửa từ tâm[*].”

Hy Thanh: “Một cửa là được, sao phải dùng tới ba cửa.”

Thiền sư Ngưỡng Sơn: “Tín đồ của tín môn (tín tâm môn) vào từ Phật, tín đồ của huệ môn vào từ Pháp, tín đồ của từ môn vào từ Tăng. Vậy nên nói nhập đạo từ Tam bảo môn, nghĩa là thế đó.”

Lục Hy Thanh vào pháp đường, lại hỏi: “Khi chưa ra khỏi Ma giới mà vào Phật giới thì sẽ thế nào?”

Thiền sư Ngưỡng Sơn lấy phất trần điểm ngược ba lần, Lục Hy Thanh bèn hành lễ, hành lễ xong, hỏi: “Thiền sư còn trì giới[*] không?”

Thiền sư Ngưỡng Sơn đáp: “Không trì giới!”

Hy Thanh lại hỏi: “Còn ngồi thiền không?”

Thiền sư Ngưỡng Sơn đáp: “Không ngồi thiền!”

Lục Hy Thanh suy nghĩ hồi lâu, Thiền sư Ngưỡng Sơn hỏi ông: “Hiểu không?”

Hy Thanh đáp: “Không hiểu.”

Thiền sư Ngưỡng Sơn hỏi tiếp: “Liên tục không trì giới, chần chừ không ngồi thiền, uống liền hai ba bát trà đặc, chỉ muốn được cầm cuốc ra đồng.”

Lục Hy Thanh như chợt tỉnh ngộ.

Thiền Ngẫm:

Mọi cánh cửa đều có thể nhập Phật đạo, cũng đồng nghĩa mọi con đường đều dẫn tới La Mã.

20
THOẠI ĐẦU THIỀN[*]

Thiền sư Thạch Đầu Hy Thiên[*], thân xác của ngài hiện giờ vẫn đang được thờ cúng tại đền Sojiji - Yokohama, Nhật. Năm Thạch Đầu Hy Thiên mười hai tuổi, đã gặp Lục tổ Đại sư Huệ Năng.

Lục tổ Đại sư sống tại Tào Khê, Quảng Đông mà Thạch Đầu Hy Thiên lại là người Quảng Đông, Lục tổ vừa nhìn thấy ông đã vô cùng vui mừng bảo: “Có thể làm đồ đệ của ta.”

“Vâng ạ!” Mười hai tuổi, ông trở thành đồ đệ của Lục tổ.

Nhưng bất hạnh là, ba năm sau Lục tổ đã viên tịch rồi. Trước khi viên tịch, một tiểu Sa-di[*] mười lăm tuổi thấy sư phụ sắp tạ thế, liền hỏi ngài: “Sau khi thầy trăm tuổi, đệ tử phải nương tựa vào ai đây?”

“Hãy tìm Tư!”[*] Lục tổ bảo ông.

Hy Thiên hiểu nhầm “tìm Tư” là “dụng tâm suy nghĩ”, bèn ngày ngày ra sức tham thiền, về sau có một vị Thượng tọa[*] nói với ông rằng: “Ngươi sai rồi! Sư phụ bảo ngươi hãy tìm Tư, bởi vì ngươi có một sư huynh là Thiền sư Hành Tư đang hoằng pháp[*] ở Thanh Nguyên Sơn, ngươi nên đi tìm người đó.”

Thạch Đầu Hy Thiên nghe xong, lập tức lên đường. Khi ông tới thăm Thiền sư Hành Tư, Thiền sư Hành Tư hỏi ông: “Ngươi từ đâu tới?”

Thạch Đầu Hy Thiên đáp: “Ta từ Tào Khê tới.”

Nói xong câu đó tự thấy mình thật oách, bởi ý của nó chính là muốn nói: Ta từ chỗ sư phụ Lục tổ Đại sư tới.

Thiền sư Hành Tư lại hỏi: “Ngươi đã có được cái gì?”

“Chưa đến Tào Khê cũng chưa mất gì!”

Ý muốn nói trước khi tới Tào Khê, ta vốn đã có Phật tính rồi, ta cũng chẳng mất đi thứ gì!

“Nếu đã không mất gì, vậy sao ngươi phải tới Tào Khê?”

Thạch Đầu Hy Thiên đáp: “Giả sử không đến Tào Khê, làm sao biết chưa mất gì?”

Ý của câu này là, không đến Tào Khê ta cũng không biết mình vốn có sẵn Phật tính trong người. Giống như cuộc đối thoại dài giữa họ, ý nghĩa của chúng, có những điều không cần phải trực tiếp nói thẳng ra, đây chính là cách dạy mang tính ám chỉ của Thiền tông.

Thiền Ngẫm:

Muốn ngộ thiền, cần phải tham thiền và nghiên cứu lâu dài, mới có thể thấu hiểu được ý nghĩa ban đầu của nó. Chỉ khi thấu hiểu ý nghĩa ban đầu rồi mới biết mình vẫn là mình, đã đi đã đến, chưa mất gì cũng chưa có được gì.

21
TỰ MANG Ô TỰ ĐỘ, TỰ GIÚP TRƯỚC KHI CHỜ TRỜI GIÚP

Thiền tông có một quan niệm cơ bản, đó chính là tự lực thành Phật, chủ yếu phải dựa vào sự tu hành, tham ngộ của chính mình để đạt tới cảnh giới cao quý của Phật.

Điều đó cũng có nghĩa là, mấu chốt của việc thành Phật không nằm ở việc giáo hóa của Phật Tổ hoặc kinh Phật, mà nằm ở sự đốn ngộ của chính bản thân người tu đạo.

Có người đứng dưới mái hiên trú mưa, vừa khéo nhìn thấy Quan Âm Bồ-tát cầm ô đi tới. Người đó là một Phật tử thành kính, đương nhiên không thể bỏ qua cơ hội tốt như vậy.

Anh ta cầu khẩn Quan Âm Bồ-tát: “Quan Thế Âm Bồ-tát đại từ đại bi, xin người hãy độ con một chặng đường!”

Quan Âm Bồ-tát trả lời: “Ta đang đứng trong mưa, ngươi ở dưới mái hiên; chỗ ta có mưa, chỗ ngươi không có, sao phải cần ta siêu độ?”

Người đó không chịu thôi, liền chạy khỏi mái hiên ra chỗ mưa to.

“Giờ con cũng đang đứng trong mưa, Bồ-tát sẽ mở lòng từ bi độ con chứ?”

“Vẫn không được.”

“Tại sao?”

“Chúng ta đều đứng trong mưa, ta không ướt, là vì ta mang theo ô; ngươi bị mưa ướt, là vì ngươi không có ô. Như vậy thì, là cái ô này đang độ ta, ngươi tìm ta siêu độ, chi bằng tìm ô độ đi.”

Kết quả người đó bị ướt như chuột lột, Bồ-tát vẫn không độ anh ta.

“Thật là một kẻ ích kỷ.” Người đó nói.

Bồ-tát nghe xong cũng chẳng giận, thấy anh ta vẫn không giác ngộ, bèn tìm cơ hội khác để gợi ý cho anh ta hiểu. Bồ-tát thật là đại từ đại bi!

Mấy hôm sau, họ lại gặp nhau trong đại hùng bảo điện ở chùa. Khi đó, Bồ-tát đang chắp tay khấn vái bức tượng của chính mình.

“Bồ-tát người làm sao thế? Sao lại khấn vái chính mình?”

“Ta gặp chuyện buồn lòng, không biết phải làm sao cho đúng, nên mới chạy tới đây cầu xin chính mình.”

Người đó cuối cùng cũng đã ngộ ra, hiểu được nỗi khổ tâm của Bồ-tát.

Thiền Ngẫm:

Ý nghĩa của câu chuyện này chính là, cầu người cầu Phật không bằng cầu chính mình, người độ Phật độ không bằng tự độ!

22
DA THỊT XƯƠNG TỦY

Bồ Đề Đạt Ma sắp tạ thế, ngài liền triệu tập chúng đệ tử lại, nói: “Số ta sắp hết rồi. Trước khi chết, ta muốn chứng thực xem thiền pháp tu vi của các con thế nào, các con hãy nói cho ta nghe những điều mình ngộ được.”

Đại đệ tử đứng lên đầu tiên, đáp: “Chúng ta không nên câu nệ văn tự cũng không nên bỏ đi văn tự, mà nên coi văn tự như công cụ để cầu đạo.”

Bồ Đề Đạt Ma nuối tiếc bảo: “Con chỉ có được da của ta.”

Nhị đệ tử thấy sư huynh không xong, vội vàng đứng dậy nói: “Theo sự hiểu biết của con, giống như may mắn nhìn thấy Phật quốc, sau khi thấy rồi không bao giờ còn thấy lại nữa.”

Bồ Đề Đạt Ma vẫn lắc lắc đầu, ngài nói: “Con chỉ có được thịt của ta.”

Tam đệ tử đứng dậy ngay sau đó: “Đất, nước, lửa, gió vốn là không. Mắt, tai, mũi, lưỡi, căn cũng không có thực, cả thế giới chẳng có được một pháp nào.”

Bồ Đề Đạt Ma đáp: “Con chỉ có được cốt (xương) của ta.”

Cuối cùng tới lượt đệ tử nhỏ nhất, chỉ thấy ngài đứng lên, hướng về phía Bồ Đề Đạt Ma vái ba vái, sau đó đứng im không nói gì. Bồ Đề Đạt Ma cười lớn, bảo: “Con đã có được tủy của ta.”

Cảnh giới mà Thiền tông tôn sùng là một dạng cảnh giới không khác biệt. Song, cảnh giới không khác biệt đó nói ra tưởng chừng đơn giản nhưng để làm được lại vô cùng khó. Đầu tiên phải vượt qua được sự hạn chế của ngôn ngữ, bởi vì phàm những gì có thể diễn đạt được bằng ngôn ngữ, chắc chắn sẽ có khác biệt.

Tiểu đệ tử đứng im không nói, thân hợp với ý, vượt khỏi sự khác biệt của nhận thức và hành vi, đã hợp làm một với thiền. Do đó, người có được tủy của Bồ Đề Đạt Ma.

Thiền Ngẫm:

Điều quan trọng trong thiền, đầu tiên phải vượt qua được mọi sự khác biệt, kiểu vượt qua này không chỉ dừng lại ở mặt nhận thức, mà phải nhận rõ được bản tánh chân thật của chính mình.[*]

23
NGƯỜI LÀ PHẬT TỔ

Thiền sư Nam Dương Huệ Trung là Tổ sư của dòng thiền Ngưu Đầu tông[*]. Đường Túc Tông[*], Đường Đại Tông[*] đều từng phong ông làm Quốc sư, Đường Cao Tông từng theo ông cầu thọ Ngũ giới, Võ Tắc Thiên đã mời ông vào cung để thuyết giảng Kinh Hoa Nghiêm.

Có một thị giả phục vụ Quốc sư Nam Dương Huệ Trung suốt ba mươi năm, Quốc sư cảm kích hắn đã luôn một lòng một dạ không lời kêu ca, hết mực trung thành, muốn báo đáp hắn, giúp hắn khai ngộ. Một hôm, ông gọi lớn: “Người đâu!”

Kẻ hầu kia nghe Quốc sư gọi, tưởng có chuyện gì quan trọng cần tới mình, lập tức đáp lời: “Quốc sư! Ngài cần gì ạ?” Quốc sư cũng bất lực, bèn bảo: “Không cần gì!”

Một lúc sau, Quốc sư lại gọi: “Người đâu!”

Kẻ hầu lập tức đáp: “Quốc sư, ngài cần gì ạ?”

Quốc sư lại chán nản bảo: “Không cần gì!”

Cứ thế nhiều lần, Quốc sư bèn thay đổi cách gọi: “Phật Tổ! Phật Tổ!”

Kẻ hầu hoang mang không hiểu, hỏi lại: “Quốc sư! Ngài gọi ai thế ạ?”

Quốc sư thấy hắn ngu độn, quá mức bất lực, đành phải nói thẳng ra: “Ta đang gọi ngươi!”

Kẻ hầu không hiểu: “Quốc sư! Con là thị giả, không phải Phật Tổ!”

Quốc sư Huệ Trung thấy hắn khó lòng giáo hóa, lúc này đành cảm thán bảo kẻ hầu kia: “Sau này ngươi đừng trách ta phụ lòng ngươi, thực ra ngươi đã phụ lòng ta!”

Kẻ hầu vẫn cố cãi: “Quốc sư! Cho dù thế nào, con cũng luôn là thị giả trung thành nhất của ngài, con sẽ không bao giờ phụ lòng ngài, ngài cũng không phụ gì con cả!”

Ánh mắt Quốc sư Huệ Trung tối hẳn xuống, sao lại có những kẻ chỉ biết vâng dạ, bị động, tiến lùi đều theo bước chân người khác như vậy? Lẽ nào hắn không thể cảm nhận được linh hồn của mình, tiếp xúc với sinh mệnh thật sự của mình hay sao?

Quốc sư Huệ Trung nói: “Thực tế thì, ngươi đã phụ lòng ta rồi.”

Thiền Ngẫm:

Thiền môn xem trọng việc “trực tiếp gánh vác”[*], cái gọi là tâm, Phật, chúng sinh, cả ba chẳng có gì khác biệt, chúng sinh đều là Phật. Còn thị giả kia chỉ thừa nhận mình là thị giả, không dám đảm đương gánh vác danh xưng “Phật Tổ”, thế chẳng phải đã phụ ý tốt của Quốc sư Huệ Trung rồi hay sao?

24
KẺ TRỘM DẠY CON

Có một tín đồ rất muốn học ngồi thiền nhưng không biết bắt đầu từ đâu. Một hôm, hắn lấy hết dũng khí tới chùa gặp Thiền sư Vô Tướng, và nói rất thành khẩn rằng: “Thưa thầy! Con rất ngu ngốc, tự biết không phải kẻ có khả năng tham thiền, nhưng ‘cao sơn ngưỡng chỉ, tuy bất năng chí, tâm hướng vãn chi’[*], xin thầy hãy cho con biết, thiền giống cái gì?”

Thiền sư Vô Tướng đáp: “Thiền sư Pháp Diễn trên Ngũ Tổ Sơn từng kể một câu chuyện thế này:

Có một tên trộm, người con trai nói với ông ta rằng: ‘Cha! Cha ngày càng lớn tuổi rồi, cha hãy dạy con kỹ thuật ăn trộm đi! Không sau này con chẳng biết phải sống thế nào.

Làm cha không thể từ chối đòi hỏi chính đáng ấy, ông liền đồng ý. Tối hôm đó, người cha bèn đưa con trai tới một gia đình giàu có, dùng chìa khóa vạn năng, mở khóa tủ quần áo, sau đó gọi con trai vào, đợi con trai chui vào trong, người cha bèn khóa tủ lại, đồng thời kêu lớn: ‘Có trộm! Có trộm! Sau đó quay người bỏ đi.

Gia đình giàu có kia nghe hét có trộm, vội vàng bật dậy lục soát, nhưng sau khi kiểm tra thấy không mất mát thứ gì và cũng chẳng thấy kẻ trộm nào, bèn quay vào đi ngủ. Lúc này, tên trộm bị khóa trong tủ quần áo, không hiểu cha làm vậy là có ý gì, tại sao lại khóa trái hắn trong tủ quần áo? Phải làm thế nào để thoát ra ngoài đây? Thế là, hắn nhanh trí bắt chước tiếng chuột gặm quần áo, một lát sau, nghe thấy phu nhân trong phòng gọi a hoàn mang đèn đi kiểm tra, còn nói hình như nghe thấy tiếng chuột gặm quần áo. A hoàn vừa mở tủ, tên trộm nhảy vọt ra ngoài, đẩy ngã a hoàn, thổi tắt đèn rồi tháo chạy.

Gia đình giàu có kia sau khi phát hiện tên trộm vào nhà, lập tức sai người truy đuổi. Đuổi đến bờ sông, tên trộm nhanh trí, ném một hòn đá to xuống nước, còn mình thì đi đường vòng về nhà, lúc quay đi còn nghe thấy có người đứng trên bờ nói, thật đáng thương, chúng ta đã ép tên trộm phải nhảy sông rồi. Tên trộm về đến nhà, thấy cha đang uống rượu, bèn lên tiếng trách cha khóa trái mình trong tủ quần áo, người cha hỏi hắn đã thoát ra thế nào? Hắn kể lại một lượt từ đầu, người cha vui sướng bảo: ‘Sau này không lo có cơm ăn rồi!. Nghĩ ra được cách trong lúc quẫn bách, đó chính là thiền!”

Thiền Ngẫm:

Trí tuệ và năng lực của thiền xuất phát từ nội tâm mỗi người, không thể cứ dựa vào sự dẫn dắt của người khác mãi, giống như những gì Thiền sư Vô Tướng đã nói, khi nghĩ ra cách trong lúc không có cách nào, hay cái gọi là “Sơn cùng thủy tận nghi hết lỗi, / Liễm thắm hoa tươi lại có làng”[*], đó chính là thiền!

25
ĐẠT MA LUẬN NGỌC

Tổ sư Đạt Ma tên tục là Bồ Đề Đa La, người Nam Thiên Trúc, xuất thân quý tộc Bà-la-môn, là con trai thứ ba của Quốc vương nước Hương Chí, về sau gặp được Bát-nhã Đa La, được Tổ sư quý trọng, mà giác ngộ xuất gia, đổi tên thành Bồ Đề Đạt Ma.

Trước khi Đạt Ma xuất gia, đã có tài trí hơn người, thiện căn thoát tục. Một lần Bát-nhã Đa La tôn giả, chỉ vào một đống châu báu hỏi ba huynh đệ Đạt Ma rằng: “Trên thế gian này còn có thứ gì quý hơn châu báu không?”

Đại huynh Nguyệt Tịnh Đa La đáp: “Không có! Chỗ châu báu này là thứ quý giá nhất của gia đình vương giả bọn ta, trên thế gian này không có thứ gì hơn chỗ châu báu ấy”

Nhị huynh Công Đức Đa La cũng đáp: “Ta cũng chưa từng thấy trên thế gian này có thứ gì quý hơn chỗ châu báu kia.”

Chỉ có lão tam Bồ Đề Đa La là không đồng tình với những ý kiến ấy, ông đáp: “Ta không cho rằng những lời của hai anh nói là đúng, chỗ châu báu này thật ra chẳng có giá trị gì cả.”

Cả hai vị huynh trưởng đều đồng thanh trách mắng: “Tại sao chỗ châu báu này lại không có giá trị, vậy bảo vật có giá trị là thứ gì?”

Bồ Đề Đa La đáp: “Bởi vì bản thân số châu báu này không thể tự nhận thức được giá trị của mình, phải mượn trí tuệ của con người để phân biệt, nếu không chúng chẳng qua chỉ là những đồ vật không có tri giác mà thôi. Còn Phật pháp chân lý mà Phật Tổ thuyết giáo, đó chính là Pháp bảo, Pháp bảo là trí tuệ và năng lực được phát triển từ Bát-nhã[*] của con người, nó không chỉ có thể tự soi chiếu mà còn có thể phân biệt được đủ loại châu báu với màu sắc và hình dạng khác nhau, hơn thế nữa, còn có thể phân biệt được mọi thiện ác chư pháp giữa thế gian và xuất thế gian[*], vì thế, trong vô số các bảo vật, thứ thật sự được gọi là tôn quý nhất chính là Pháp bảo của chân lý vô thượng.”

Đạt Ma tài trí hơn người, mọi kiến giải của ngài đều không bị ràng buộc gò bó bởi truyền thống, do đó có được nhân duyên ưu việt, sau khi xuất gia, kế thừa y bát[*] của Bát-nhã Đa La, trở thành Tổ sư đời thứ 28 của Tây Thiên, tới Trung Quốc vào thời vua Lương Vũ Đế trị vì, quay mặt vào vách đá thiền định suốt chín năm ròng trên đỉnh Thiếu Thất, cũng chính là Sơ tổ Đông thổ của nước Trung Quốc.

Thiền Ngẫm:

Bảo vật thật sự là gì? Phật, Pháp, Tăng hay còn gọi Tam bảo, Phật tính là chân tâm bản tính vốn có trong mỗi người. Cái gọi là chỉ một ý nghĩ đã thông tỏ, soi chiếu vô tận, cũng chính là muốn nói chân lý pháp bảo quý hơn tiền bạc châu báu.

26
QUẢ MƠ XANH KHÔNG THỂ CHO TÙY TIỆN

Một lần Thiền sư Đam Nguyên tay cầm làn trên đường tới nơi ở của phương trượng, Quốc sư Huệ Trung bèn gọi ông lại hỏi: “Ngươi lấy nhiều mơ xanh như thế để làm gì?”

Thiền sư Đam Nguyên đáp: “Cúng dường chư Phật Bồ-tát.”

Quốc sư Huệ Trung lại hỏi: “Quả mơ xanh như thế, còn chưa già, ăn vào vừa chua vừa chát, sao có thể đem đi cúng dường chứ?”

Thiền sư Đam Nguyên trả lời: “Thứ mang tới cúng dường là để bày tỏ thành ý.”

Quốc sư Huệ Trung: “Chư Phật Bồ-tát sẽ không tiếp nhận thành ý chua chát như thế đâu, ta thấy, ngươi vẫn nên để lại mà cúng dường chính mình đi!”

Thiền sư Đam Nguyên: “Giờ ta đã đang cúng dường: Tâm - Phật - Chúng sinh[*], không có gì khác biệt, hà tất phải so đo như thế? Còn Quốc sư, ngài thì sao?”

Quốc sư Huệ Trung: “Ta không cúng dường như thế, ta rất nghiêm túc so đo chuyện này, ta phải đợi mơ chín rồi mới đem cúng dường”

Thiền sư Đam Nguyên lại hỏi: “Mơ của Quốc sư bao giờ mới chín?”

Quốc sư Huệ Trung đáp: “Thực ra mơ của ta đã chín từ lâu rồi.”

Thiền sư Đam Nguyên hỏi tiếp: “Nếu mơ đã chín rồi tại sao Quốc sư không cúng dường.”

Quốc sư Huệ Trung: “Vì ta rất thích mơ, phải giữ chúng lại, không thể tùy tiện cho người khác.”

Thiền sư Đam Nguyên: “Quốc sư cần gì phải hà tiện thế, đồ ngon đồ tốt, nếu là người có lòng từ bi, hẳn phải vui vẻ tình nguyện chia sẻ với người khác.”

Quốc sư Huệ Trung: “Ta không biết cái gì mới được gọi là đồ tốt.”

Thiền sư Đam Nguyên: “Chính là mơ xanh.”

Quốc sư Huệ Trung: “Nếu đồ tốt chính là quả mơ xanh, lại càng phải trân trọng giữ gìn, không thể tùy tiện đem cho người khác được.”

Thiền sư Đam Nguyên: “Nói không lại ngài, ngài thật quá keo kiệt.”

Quốc sư Huệ Trung: “Ngươi mới là kẻ keo kiệt, chứ không phải ta!” Thiền sư Đam Nguyên chẳng biết phải đáp lại thế nào.

Quốc sư Huệ Trung lại nói tiếp: “Mơ xanh vẫn nên giữ lại cho mình dùng đi, đừng tùy tiện đem cho người khác, đó mới gọi là từ bi!”

Thiền sư Đam Nguyên chợt như tỉnh ngộ.

Thiền Ngẫm:

Quả mơ, ở đây tượng trưng cho Phật tính. Mơ chưa chín, chua chát vô cùng, nhưng một khi mơ chín, lại thơm ngọt không gì sánh được. Phải biết quý hóa trân trọng quả mơ xanh, đừng vội vàng mang cho người khác, đối với bản thân mình cũng phải từ bi.

27
HƯƠNG THƠM QUANH NĂM

Vịnh cây mai - Tăng nhân (thời Đường)

Hỏa ngược phong hào thủy tý căn,

Sương thuân tuyết trứu cổ đài ngân.

Đông phong vị khẳng tùy hàn thử,

Hựu nghiệt thanh hương dữ phản hồn.

Dịch nghĩa:

Lửa táp gió gào nước ngấm thân,

Sương giá tuyết chau hằn rêu cổ.

Gió đông chưa về cùng buốt lạnh,

Lại bật mầm non hồn tái sinh.

Thiền Ngẫm:

Đây là một bài thơ gửi gắm trong đó thiền lý thiền cơ, quá trình ngộ đạo giống như cây mai cổ tái sinh nở hoa vậy, phải trải qua một phen sống chết, tu trì cảm giác, tri thức và suy nghĩ trong quá khứ đến mức không còn gì, chờ cơ duyên đến để hiển lộ.

28
ĐI KHÔNG MỤC ĐÍCH

Có một lần, Thiền sư Huệ Năng ở nhờ trong nhà người khác, giờ nghỉ ngơi buổi trưa, bỗng nghe thấy có người niệm kinh, Thiền sư Huệ Năng nghiêng người lắng nghe, cảm giác có gì đó không đúng, vậy là đứng dậy đến bên người đang niệm kinh kia và nói: “Ông thường xuyên đọc kinh văn, vậy ông có hiểu được ý nghĩa kinh văn đó hay không?”

Người kia lắc đầu đáp: “Có một số kinh văn quả thật rất khó hiểu!”

Thiền sư Huệ Năng bèn giảng giải kỹ lưỡng một hồi cho người đó nghe về đoạn kinh văn vừa đọc, ngài nói: “Khi chúng ta dần già đi trong sự mù mờ của hư danh ảo vọng, tóc bạc đầy đầu, chúng ta muốn cái gì? Khi ngọn lửa sinh mạng sắp tắt, nhịp tim và hơi thở sắp cạn, thứ gì là hy vọng cuối cùng của chúng ta? Khi thân thể trong mộ phần thịt nát xương mục, bụi về với bụi, đất về với đất, sinh mệnh trở thành hư không vô tri vô giác, chúng ta đang ở đâu?”

Thoắt cái, trời đất sáng tỏ, người đó lờ mờ hiểu ra, gần như có thể thấy được ánh bình minh rạng rỡ của sinh mạng.

Người đó lại tiếp tục hỏi Thiền sư Huệ Năng về nghĩa của mấy câu trong kinh Phật, không ngờ, Thiền sư Huệ Năng bỗng cười lớn đáp rằng: “Ta không biết chữ, ông cứ hỏi thẳng với ta nghĩa của chúng là gì đi.”

Người đó nghe xong vô cùng kinh ngạc, nói: “Ngài không biết chữ, sao có thể hiểu được nghĩa của chúng? Sao có thể lý giải kinh Phật chứ?”

Thiền sư Huệ Năng lại cười bảo: “Khi cưỡi ngựa, không nhất định phải cần dây cương, thứ đó chỉ dành cho những kẻ mới học cưỡi mà thôi. Khi đã nhập môn rồi, có thể thoát khỏi sự ràng buộc của dây cương, tự do rong ruổi bất cứ nơi đâu mình muốn.”

Thiền Ngẫm:

Nghĩa lý huyền diệu của chư Phật không liên quan gì đến văn tự, văn tự chỉ là công cụ, muốn hiểu được ý nghĩa của kinh Phật phải nhờ vào tâm, gọi là ngộ tính, chứ không phải là văn tự.

29
TU DI CHỨA HẠT CẢI

Thư viện Bạch Lộc Đồng là thư viện hoàn chỉnh bậc nhất trong lịch sử Trung Quốc. Huynh đệ Lý Bột thời Đường từng ẩn cư ở nơi đây để học tập. Lý Bột nuôi một con hươu trắng bầu bạn không rời, người xưa gọi ông là Bạch Lộc[*] tiên sinh. Về sau Lý Bột nhậm chức Thứ sử Giang Châu, tại đây ông cho tu sửa đình đài lầu các, dẫn nước suối về, trồng cây chăm hoa, khiến nó trở thành một vùng đất đẹp thu hút khách tham quan.

Năm Thăng Nguyên[*], Nam Đường[*] thời Ngũ Đại, từng xây dựng “Lư Sơn quốc học”[*] ở đây, đó chính là tiền thân của thư viện Bạch Lộc Đồng.

Khi Lý Bột nhậm chức Thứ sử Giang Châu, có một lần ông hỏi Thiền sư Trí Thường rằng: “Trong kinh Phật có nói ‘Núi Tu Di chứa hạt cải, hạt cải đựng núi Tu Di’, thật sự khó hiểu huyền bí quá, hạt cải nhỏ bé thế này làm sao có thể chứa đựng cả ngọn núi Tu Di to lớn nhường kia? Có phải muốn dối gạt người ta không?”

Thiền sư Trí Thường nghe thế thì mỉm cười, hỏi: “Mọi người vẫn nói ngài đọc gần vạn cuốn sách, được xưng tụng là Lý vạn quyển, chuyện ấy có thật không?”

“Đương nhiên! Đương nhiên! Ta đâu chỉ đọc vạn quyển, còn hơn thế nữa ấy chứ!” Lý Bột dương dương tự đắc đáp.

“Thế vạn quyển sách ngài từng đọc giờ đang ở đâu?”

Lý Bột giơ tay lên chỉ vào đầu mình bảo: “Đều ở cả đây!”

Thiền sư Trí Thường nói: “Kỳ lạ, ta thấy đầu của ngài chỉ to bằng quả dừa thôi, vậy, ngài làm cách nào nhét được cả vạn quyển sách vào trong cái đầu nhỏ bé đó? Không lẽ ngài cũng lừa gạt mọi người?”

Lý Bột nghe xong, đầu như nổ đùng một tiếng, đương nhiên lập tức ngộ ra ngay.

Phân tích sự việc, đôi khi phải phân tích từ bản thân sự việc đó (hiện tượng), nhưng đôi khi lại phải lý giải trên nguyên tắc, đạo lý (bản thể). Phải biết rằng, vạn sự vạn vật trên thế gian này, trong sự việc có đạo lý, trong đạo lý có sự việc, nếu chỉ tìm hiểu lý giải ở bản thân sự việc, thì sẽ sai một ly đi một dặm.

Thiền Ngẫm:

Hoài bão, khí phách của một người rộng rãi tới đâu thì sau này sẽ có được thành tựu lớn nhường đó. Hoài bão của một người giống như hạt cải, có thể bao dung mọi thứ trên thế gian. Người có tấm lòng rộng rãi, khí phách khác thường sẽ toát ra sức mạnh tinh thần siêu phàm và ý chí chiến đấu dồi dào.

30
SỰ TO NHỎ CỦA TRÁI TIM

Có một tín đồ hỏi Vô Đức Thiền sư: “Cùng là trái tim, tại sao lại có sự khác biệt lớn nhỏ về dung lượng?”

Thiền sư không trả lời trực tiếp, mà nói với tín đồ rằng:”Ngươi hãy nhắm mắt lại, tưởng tượng xây một bức tường thành.”

Thế là tín đồ nhắm mắt tưởng tượng, âm thầm phác họa một bức tường thành.

Tín đồ nói: “Xây xong tường thành”

Thiền sư nói : “Hãy tiếp tục nhắm mắt lại, tưởng tượng ra một cọng lông.”

Tín đồ lại âm thầm tưởng tượng ra một cọng lông trong đầu.

Tín đồ nói: “Tạo xong cọng lông.”

Thiền sư nói: “Khi ngươi xây tường thành, ngươi dùng trái tim của một mình ngươi xây hay là mượn trái tim của người khác cùng xây?”

Tín đồ đáp: “Chỉ dùng trái tim của mình ta.”

Thiền sư lại nói: “Khi ngươi tưởng tượng ra cọng lông, ngươi dùng toàn bộ trái tim để tưởng tượng hay chỉ dùng một phần trái tim?”

Tín đồ đáp: “Dùng toàn bộ trái tim.”

Thế là Thiền sư bèn khai sáng cho tín đồ: “Ngươi tạo ra một bức tường thành lớn, chỉ dùng một trái tim; tạo ra một cọng lông nhỏ, cũng vẫn dùng một trái tim, có thể thấy trái tim của ngươi có thể phóng to và thu nhỏ!”

Thiền Ngẫm:

Hãy có cái nhìn thoáng với tất cả mọi việc, chuyện lớn thành nhỏ, chuyện nhỏ thành lớn, thành bại được mất không so đo tính toán.

31
UY ĐỨC VÔ LƯỢNG

Vào thời Nam - Bắc triều, khi Thiền sư Tăng Điều sống trên Tung Sơn, trong chùa có khoảng trăm Tăng nhân, nước uống hằng ngày trông chờ cả vào một nguồn nước suối tự nhiên.

Một hôm, có người phụ nữ mặc bộ quần áo bẩn thỉu, hai chân kẹp cây chổi ngồi trên bậc thềm cạnh con suối, nghe chúng Tăng đọc kinh, mọi người đều coi bà là một mụ điên, tìm mọi cách để đuổi bà đi. Người phụ nữ này thấy thế thì vô cùng tức giận, liền dùng chân đá nước suối, nước suối lập tức cạn khô, ngay sau đó bà ta cũng biến mất.

Khi ấy, chúng Tăng quanh đó đều hết sức hoảng sợ, mọi người biết mình đã gây họa, bèn kể lại toàn bộ sự việc cho Thiền sư Tăng Điều nghe, Thiền sư mỉm cười, rồi chậm rãi đi từ trong chùa ra ngoài chùa, miệng hô gọi ba tiếng: “Ưu Bà Di (chỉ những người phụ nữ học Phật tại gia)! Ưu Bà Di! Ưu Bà Di!”

Lời còn chưa dứt, người phụ nữ y phục rách rưới kia đáp y lại rồi xuất hiện, Thiền sư nói với bà ta: “Chúng Tăng đang tu đạo, bà nên gắng sức hộ trì, không được quấy nhiễu!”

Ưu Bà Di bèn dùng chân khẽ khàng quấy động con suối đang khô cạn một cái, nước lại tuôn ra ào ào. Lúc này, mọi người đều cảm kích uy đức và sự thần kỳ của Thiền sư Tăng Điều.

Sau này, Tề Văn Tuyên Đế[*] mỗi khi bàn xong quốc sự, liền đem theo vệ sĩ tới chùa thăm hỏi và nói chuyện đạo, nhưng Thiền sư Tăng Điều chưa từng nghênh tiễn một lần nào, chuyện thường xuyên xảy ra như vậy, chúng đệ tử thấy không ổn, liền khuyên nhủ thầy mình rằng: “Thưa thầy! Mỗi lần bệ hạ giáng lâm lễ Phật, rất có ích trong việc tuyên truyền mở rộng Phật pháp, nhưng thầy chưa từng nghênh tiễn người, rằng cứ tiếp tục như vậy sẽ bị người ta gièm pha!”

Thiền sư Tăng Điều lại chẳng bận lòng, đáp: “Trước kia, có một lần Tân Đầu Lô[*] đi bảy bước để đón vua, khiến Quốc vương gặp nạn suốt bảy năm trời, đạo đức của ta mặc dù không sánh được với người khác, nhưng ta cũng không muốn Hoàng thượng bị giảm phúc vì mình.”

Thiền Ngẫm:

Theo cách nhìn của người bình thường, Tề Văn Tuyên Đế là Quốc vương, nhưng trong vương quốc của chân lý, Thiền sư Tăng Điều cũng được coi là Pháp vương đương thời, Quốc vương và Pháp vương, rốt cuộc thì ai tôn quý hơn?

32
HOA ĐÀO KHỎI SÁNG

Dạo chơi đào nguyên tặng Lưu Quân Thực - Chân Tịnh Khắc Văn[*]

Uyển nhược thần tiên phủ, nghi vô thế tục phong.

Nhân gia sơn sắc lý, môn kính thủy thanh trung.

Liễu miên cộng trùng dương, đào hoa tương ánh hồng.

Yên quang chính hòa noãn, du lạc ý vô cùng.

Dịch nghĩa:

Duyên dáng tựa phủ thần tiên, nhìn quanh chẳng vướng mùi thế tục.

Nhà như giữa núi, đường thênh thang tiếng nước.

Tơ liễu giữa vườn dương, hoa đào đua khoe sắc.

Khói chiều vờn ấm áp, niềm vui chừng vô tận.

Thiền Ngẫm:

Xuất gia tu hành, kỵ nhất là rơi vào tình trạng “tĩnh mịch trống rỗng”, bởi vì bản chất thật sự của thiền là tràn trề sức sống. Đào nguyên, sau khi bài thơ Đào hoa nguyên ký của Đào Uyên Minh[*] ra đời, đã trở thành “danh lam thắng cảnh” không chỉ những người làm quan tới vãn cảnh, xây nhà mà còn khiến không ít Thiền sư có hứng thú với nơi ấy. Thông qua việc miêu tả cảnh xuân yên bình xinh đẹp của đào nguyên, từ đó làm nổi bật ý xuân trong lòng Thiền sư Chân Tịnh: Thiền là sống động, là ấm áp, không cứng nhắc, lạnh lẽo.

33
KHÔNG LÀM VIỆC ÁC

Thiền sư Điểu Khòa Đạo Lâm[*] thời Đường, người Phú Dương, Chiết Giang, họ Phan. Chín tuổi xuất gia, thời gian đầu theo pháp sư Phục Lễ của chùa Tây Minh ở Trường An học Kinh Hoa nghiêm và Đại thừa khởi tín luận, sau khi học thiền, nhờ ra mắt Thiền sư Kinh Sơn Quốc Nhất mà đạt được chính pháp, đồng thời trở thành pháp tự[*] của ngài. Sau khi về Nam, thấy núi Thái Vọng ở Hàng Châu có trường tùng[*], cành lá xum xuê tươi tốt, uốn lượn quanh co, liền cư ngụ ở đó, người đời gọi ông là “Thiền sư Điểu Khòa”. Rồi lại vì chim khách xây tổ ngay bên cạnh nơi ông ở, mọi người lại gọi ông “Hòa thượng Thước Sào”[*].

Năm Đường Nguyên Hòa[*] thứ 15, đại văn hào Bạch Cư Dị tới thăm Thiền sư Điểu Khòa Đạo Lâm, ngài thấy Thiền sư Điểu Khòa Đạo Lâm ngồi ngay ngắn bên cạnh tổ chim khách, thế là bèn nói: “Thiền sư sống trên cây, thật quá nguy hiểm.”

Thiền sư đáp: “Thái thú! Hoàn cảnh của ngài bây giờ mới là nguy hiểm!”

Bạch Cư Dị nghe vậy rất thắc mắc, không hiểu: “Ta là trọng thần triều đình, quyền khuynh triều chính. Ta có nguy hiểm gì chứ? Thật nực cười!”

Thiền sư Điểu Khòa Đạo Lâm bèn hỏi lại: “Thân ở chốn quan trường giống như đang chơi đùa với lửa, nhưng người trong cuộc lại thường xuyên không nhận ra điều ấy, lẽ nào như thế chưa đủ nguy hiểm hay sao?”

Bạch Cư Dị nghe xong thì gật đầu liên tục tỏ ý tán thưởng.

Hai người ngồi uống trà một lúc, Bạch Cư Dị mới nhớ ra mục đích chuyến viếng thăm lần này, liền hỏi: “Thiền sư, thế nào là đại ý của Phật pháp?”

Thiền sư Điểu Khòa Đạo Lâm đáp: “Không làm điều ác, chỉ làm việc thiện.”

Bạch Cư Dị không thỏa mãn với đáp án này, ngài nói: “Đứa trẻ lên ba cũng biết phải nói như thế.”

Thiền sư Điểu Khòa Đạo Lâm nói ngay: “Mặc dù đứa trẻ lên ba cũng biết nói thế, nhưng ông lão 80 tuổi chưa chắc đã làm được.”

Thiền Ngẫm:

“Không làm điều ác, chỉ làm việc thiện” ý muốn nói rằng: làm việc ác là phạm giới mà thấy việc thiện không làm cũng là phạm giới. Nếu bảo “không làm điều ác” giúp bạn tránh được con đường cách Phật ngày một xa thì “chỉ làm việc thiện” vừa khéo giúp bạn bước lên con đường cách Phật ngày một gần hơn.

34
GẶP BIẾN KHÔNG HOẢNG

Mỗi buổi tối hằng ngày Thiền sư Vân Cư đều đến một sơn động trên hoang đảo ngồi thiền, vài người trẻ tuổi ưa càn quấy định trêu đùa Thiền sư, bèn nấp trên con đường mà Thiền sư phải đi qua nếu muốn tới sơn động, đợi khi Thiền sư đến, một người ngồi trên cây liền thõng tay xuống, khẽ khàng đặt lên đầu của Thiền sư Vân Cư.

Mấy người trẻ tuổi này vốn tưởng Thiền sư Vân Cư sẽ sợ tới mức hồn bay phách lạc, ai ngờ Thiền sư Vân Cư lại để mặc thanh niên kia đặt tay trên đầu mình, lẳng lặng đứng im bất động. Hành động ấy của Thiền sư, ngược lại, khiến thanh niên kia sợ tới giật nảy mình, vội vàng thu tay về, thế là Thiền sư lại tiếp tục bước đi như không có chuyện gì xảy ra.

Ngày hôm sau, mấy người trẻ tuổi cùng tới chỗ của Thiên sư Vân Cư, họ hỏi Thiền sư Vân Cư rằng: “Đại sư, nghe nói trên hoang đảo thường xuyên xuất hiện ma quỷ, có chuyện này không ạ?”

Thiền sư Vân Cư bình tĩnh nói: “Không có chuyện đó!”

“Thật không ạ? Bọn tôi nghe nói buổi tối có người đi trên đường bị ma quỷ ấn tay lên đầu đấy.”

“Đó không phải ma quỷ mà là mấy cậu thanh niên trong làng thôi!”

Mấy người trẻ tuổi kia vô cùng ngạc nhiên, nhưng vẫn truy hỏi Thiền sư Vân Cư: “Tại sao Thiền sư lại nói thế?”

Thiền sư Vân Cư đáp: “Bởi vì ma quỷ không có bàn tay to rộng và ấm áp như thế!”

Rồi Thiền sư nói tiếp: “Lâm trận không sợ sống chết, đó là cái dũng của tướng quân; vào núi không sợ sài lang, đó là cái dũng của người thợ săn; xuống nước không sợ thuồng luồng, đó là cái dũng của ngư dân; vậy sự dũng cảm của Hòa thượng là gì? Chỉ có một từ: ‘Ngộ’. Đã siêu thoát khỏi sinh và tử rồi, làm sao còn thấy sợ hãi nữa?”

Thiền Ngẫm:

Thế sự biến đổi, họa phúc vô thường. Khi bạn gặp phải chuyện xảy ra đột ngột và bất ngờ, liệu bạn có thể gặp biến không hoảng, ung dung đối phó không?

35
NHẤT HƯU LÀM RỂ

Một hôm, có tín đồ hỏi Thiền sư Nhất Hưu: “Sư phụ! Con không muốn sống nữa, con muốn tự sát! Xin hãy siêu độ cho con!”

“Đang sống yên ổn, sao lại nghĩ quẩn muốn tự sát?” Thiền sư Nhất Hưu hỏi.

“Sư phụ ơi! Sau khi con buôn bán làm ăn thất bại, giờ nợ chất cao như núi, bị đám chủ nợ ép cho không còn đường lui nữa rồi, chỉ có một con đường chết thôi!” Tín đồ đáp.

Thiền sư Nhất Hưu nói: “Lẽ nào, ngoài chết ra không còn cách khác sao?”

Tín đồ đau khổ đáp: “Không có! Con ngoài đứa con gái còn nhỏ ra, đã nghèo rớt mùng tơi, không có bất cứ thứ gì nữa!”

Thiền sư Nhất Hưu chợt nảy ra một ý, bảo: “À! Ta có cách rồi, ngươi có thể gả con gái đi, tìm một chàng rể hiền, giúp ngươi trả nợ!”

Tín đồ vừa thất vọng vừa sốt sắng: “Sư phụ! Con gái con mới chỉ là một bé gái tám tuổi, làm sao gả cho người ta được?”

Thiền sư Nhất Hưu bèn nói: “Vậy ngươi hãy gả con gái cho ta đi! Ta làm con rể ngươi, giúp ngươi trả nợ!”

Tín đồ mặt biến sắc, hết sức kinh hãi: “Chuyện này... đây rõ ràng là sư phụ nói đùa! Làm sao người làm con rể con được?”

Thiền sư Nhất Hưu xua xua tay, nói rất chắc chắn: “Phải giúp ngươi giải quyết vấn đề mà! Được rồi, được rồi! Đừng nói gì thêm nữa, ngươi hãy mau về tuyên bố chuyện này đi, tới ngày đón dâu, ta sẽ đến nhà ngươi làm rể, mau về đi, mau về đi!”

Vị đệ tử là thương nhân này xưa nay vẫn vô cùng tin tưởng vào trí huệ của Thiền sư Nhất Hưu, sau khi về nhà lập tức tuyên bố: Ngày này tháng này Thiền sư Nhất Hưu sẽ tới nhà làm con rể hắn, tin vừa được truyền đi, lập tức chấn động toàn thành. Tới ngày đón dâu, những người đến xem chật kín tới con muỗi cũng không bay lọt, sau khi Thiền sư Nhất Hưu tới nơi, dặn dò cho bày một chiếc bàn trước cửa, trên để bút, mực, giấy, nghiên. Thiền sư Nhất Hưu bắt đầu viết thư pháp, mọi người thấy chữ của Thiền sư Nhất Hưu viết quá đẹp, không ngừng khen ngợi, giành mua, thế là hoàn toàn quên mất mục đích hôm nay tới đây để làm gì. Kết quả, tiền bán thư họa chất đầy mấy sọt.

Thiền sư hỏi tín đồ: “Chỗ tiền này đủ để trả nợ chưa?”

Tín đồ vui sướng liên tục dập đầu đáp: “Đủ rồi! Đủ rồi! Sư phụ thật là thần thông quảng đại, thoắt cái biến ra bao nhiêu là tiền thế này!”

Thiền sư Nhất Hưu phất ống tay áo nói: “Được rồi! Vấn đề đã được giải quyết, ta cũng không làm con rể nữa, vẫn nên làm sư phụ của ngươi thì hơn! Tạm biệt!”

Thiền Ngẫm:

Người có trí tuệ, có khả năng biến chuyện không thể thành có thể một cách nhẹ nhàng như thế, tận dụng mọi cơ hội để giải quyết vấn đề.

36
HỎI MỘT ĐẰNG TRẢ LỜI MỘT NẺO

Thiền sư Lâm Tế và Thiền sư Phong Lâm vốn là chỗ quen biết, một lần Thiền sư Phong Lâm hỏi: “Tôi có vấn đề này muốn thỉnh giáo ngài, ngài có bằng lòng giải đáp không?”

Thiền sư Lâm Tế đáp: “Ai chẳng biết Thượng nhân Phong Lâm là một nhà thơ vĩ đại, tôi không muốn tự bê đá đập chân mình! Nhưng tôi lại rất tò mò về vấn đề của ngài?”

Thiền sư Phong Lâm hỏi: “Hải nguyệt trừng vô ảnh, du ngư độc tự mê.” (Trăng trên biển trong không thấy bóng, cá tung tăng bơi rồi tự lạc.)

Thiền sư Lâm Tế đáp: “Hải nguyệt ký vô ảnh, du ngư hà đắc mê?” (Nếu trăng biển đã không có bóng thì cá sao lạc được?)

Thiền sư Phong Lâm lại hỏi: “Quán phong khán lãng khởi, ngoạn thủy dã phàm phiêu.” (Ngắm gió nhìn sóng cuộn, vờn nước cánh buồm trôi.)

Thiền sư Lâm Tế cũng đáp: “Cô đơn độc chiếu giang sơn tịnh, trường khiếu nhất thanh thiên địa thu.” (Bánh lái cô đơn trời đất lặng, một tiếng gầm dài trời vào thu.)

Thiền sư Phong Lâm: “Nhậm tướng tam thốn huy thiên địa, nhất cú lâm cơ thí đạo khán.” (Tướng giỏi khua ba tấc kiếm vang danh thiên hạ, thừa dịp thử câu biết cách nhìn.)

Thiền sư Tế Lâm: “Lộ phùng kiếm khách tu trình kiếm, bất thị thi nhân mạc hiến thi.” (Giữa đường kiếm khách tất dâng kiếm, chẳng phải nhà thơ chớ tặng thơ.)

Tới đây, Thiền sư Phong Lâm chẳng còn gì để nói, thế là Thiền sư Lâm Tế lại ngâm nga: “Đại đạo tuyệt đồng, nhậm hướng tây đông; Thạch hỏa mạc cập, điện quang mãng thông.” (Các con đường đều giống nhau, cùng hướng về phía Tây Đông; Đá lửa đuổi chẳng kịp, điện quang chẳng theo cùng)

Sau này Thiền sư Quy Sơn[*] đọc được câu ca tụng đó, liền hỏi Thiền sư Ngưỡng Sơn: “Tốc độ của nó nhanh như thế, nếu ngay cả hoa lửa của đá cũng chẳng đuổi kịp, ánh sáng tia chớp cũng chẳng theo kịp, vậy cổ thánh tiên hiền dùng cách gì để dạy dỗ người đời sau đây?”

Ngưỡng Sơn Thiền sư hỏi: “Xin hỏi ý của thầy là thế nào?”

Thiền sư Quy Sơn đáp: “Chỉ cần có thể dùng lời nói để diễn tả, thì đều không có thực nghĩa.”

Thiền sư Ngưỡng Sơn không đồng tình: “Tôi lại không cho là như thế.”

Thiền sư Quy Sơn hỏi: “Tại sao?”

Thiền sư Ngưỡng Sơn: “Phàm có thể dùng lời diễn tả đều là Phật pháp; phàm đã là Phật pháp đều xuất phát từ trái tim. Một khi tâm niệm động, trải rộng khắp thập phương giới, lửa của đá, ánh sáng của sấm chớp đều không thể nào đuổi kịp ý niệm của tâm.”

Thiền sư Quy Sơn: “Đúng là thế thật, trăng biển cũng được, cá bơi cũng vậy, sóng gió cũng được, thuyền buồm cũng vậy, giang sơn trống trải, trời thu tiêu điều, thi nhân kiếm khách, đất trời gặp gỡ, tất cả đều ở trong lòng, có liên quan gì tới mê ngộ? Liên quan gì tới nhanh chậm đâu chứ?”

Thiền Ngẫm:

Thiền giả hay hỏi, là bởi lòng họ chất chứa nghi ngờ với nhân sinh, Phật đạo, thiền tâm. Nhưng câu trả lời từ một phương diện khác, luôn là kiểu hỏi một đằng đáp một nẻo, nhìn thì tưởng hỏi đáp không liên quan tới nhau, trên thực tế nhịp nhàng ăn khớp, gắn bó chặt chẽ.

37
ĐỘ NHÂN ĐỘ TÂM

Một người ăn xin chỉ còn một tay tới chùa xin Phương trượng bố thí, Phương trượng chẳng khách khí, chỉ ra đống gạch trước cổng bảo người ăn xin: “Ngươi giúp ta chuyển chỗ gạch kia ra sân sau.”

Người ăn xin tức giận đáp: “Tôi chỉ có một cánh tay, chuyển gạch làm sao được? Không muốn cho thì thôi, cần gì phải đùa cợt người khác.”

Phương trượng chẳng nói chẳng rằng, dùng một cánh tay nhấc một viên gạch lên, nói: “Chuyện thế này chỉ cần một cánh tay là làm được!”

Người ăn xin đành dùng một cánh tay để chuyển gạch, anh ta mất hai giờ liền mới có thể chuyển hết chỗ gạch ấy.

Phương trượng đưa cho người ăn xin một ít bạc vụn, người ăn xin nhận tiền, cảm kích nói: “Cảm ơn ngài!”

Phương trượng đáp: “Không cần cảm ơn ta, đây là tiền do chính ngươi tự kiếm được.”

Người ăn xin: “Tôi sẽ không quên ngài.” Nói rồi cúi gập người thật thấp, sau đó lên đường.

Nhiều ngày trôi qua, lại có một người ăn xin khác đến chùa, Phương trượng dẫn hắn ra sân sau, chỉ vào đống gạch nói với hắn: “Chuyển gạch tới trước cửa nhà ta sẽ cho ngươi bạc.” Nhưng gã ăn mày còn đủ hai cánh tay này lại khinh khỉnh bỏ đi.

Đệ tử không hiểu hỏi Phương trượng: “Lần trước người bảo kẻ ăn mày chuyển gạch từ trước nhà ra sân sau, lần này người lại bảo ăn mày chuyển gạch từ sân sau ra trước nhà, vậy người muốn để gạch ở sân sau hay trước nhà thế ạ?”

Phương trượng nói với đệ tử: “Gạch để ở sân sau hay trước nhà đều thế cả, nhưng với người ăn mày mà nói, chuyển hay không chuyển lại rất khác nhau đấy.”

Nhiều năm sau, một người trông khá danh giá tới chùa, người này khí chất không tầm thường, nhưng khiếm khuyết duy nhất là ông ta chỉ có một cánh tay, thì ra, đây chính là người ăn xin dùng một cách tay để chuyển gạch năm xưa. Từ sau khi Phương trượng bảo ông ta chuyển gạch, ông ta đã tìm thấy giá trị của mình, sau đó nhờ vào sự cố gắng và nỗ lực để có được thành công như ngày nay, còn người ăn xin có đủ cả hai cánh tay kia tới giờ vẫn đang lang thang cầu xin sự bố thí của mọi người ở bên ngoài cửa chùa.

Thiền Ngẫm:

Một người cần phải có hai phẩm chất cơ bản nhất, thứ nhất lao động dựa vào của chính mình, thứ hai phải biết dùng đầu để suy nghĩ.

38
NHÂN SINH MUỐI MẮM

Hồi đệ tử Thiền sư Bách Trượng của Thiền sư Mã Tổ Đạo Nhất còn ở núi Đại Hùng, Mã Tổ sai thị giả mang tặng ông ta ba vại tương, sau khi Thiền sư Bách Trượng nhận được, lập tức gõ chuông tập hợp mọi người lại, chỉ vào ba vại tương nói: “Đây là tương mà người của Thiền sư Đạo Nhất mang tới tặng, trong số các ngươi nếu có người nói được thì sẽ không đập vỡ, nếu tất cả không ai nói được ta sẽ đập vỡ!”

Học Tăng của cả chùa quay sang nhìn nhau, chẳng ai đáp lời thầy.

Thiền sư Bách Trượng thấy chúng học Tăng không nói gì, “bụp” một tiếng, dùng gậy đập vỡ cả ba vại tương. Thị giả từ núi Đại Hùng quay trở về chỗ của Thiền sư Mã Tổ, Thiền sư Mã Tổ bèn hỏi: “Ngươi đã tặng tương chưa?”

Thị giả đáp: “Tặng rồi ạ.”

Thiền sư Mã Tổ lại hỏi: “Sau khi Bách Trượng nhận được tương của ta, có thể hiện gì không? Đã nói những gì?”

Thị giả đáp: “Thiền sư Bách Trượng sau khi nhận được tương, lập tức tập hợp chúng học Tăng lại, vì không ai nói được gì, nên đã dùng gậy đập vỡ cả ba vại tương”

Thiền sư Mã Tổ nghe xong, phá lên cười ha hả, vui sướng khen ngợi: “Tiểu tử này rất khá!”

Sau đó, Thiền sư Mã Tổ nhắn với Thiền sư Bách Trượng rằng, hy vọng ông thi thoảng sẽ viết thư báo cáo tình hình tu hành của mình cho ngài.

Thiền sư Bách Trượng nhận được thư thầy liền thành khẩn viết báo cáo thế này: “Thưa thầy! Cảm ơn thầy đã quan tâm, từ sau khi đập vỡ vại tương, ba mươi năm nay, đệ tử chưa từng thiếu tương thiếu muối bao giờ.”

Thiền sư Mã Tổ Nhất Đạo vô cùng hài lòng, đặc biệt viết đúng 8 từ tặng cho Thiền sư Bách Trượng, tám từ đó là “Nếu đã không thiếu, chia cho mọi người.”

Về sau Thiền sư Mã Tổ Nhất Đạo lập thiền lâm[*], Thiền sư Bách Trượng liền lập thanh quy[*], kể từ đó, những thiền lâm mà Trung Quốc dựng lên để cho thanh niên học giả tham thiền không ngừng sinh sôi.

Thiền sư Bách Trượng đập vỡ vại tương, ý muốn nói thiền đạo của chúng con, không thiếu bất cứ thứ gì, không phiền thầy phải lo lắng. Những đệ tử học đạo hiện giờ, liệu có được giống như Thiền sư Bách Trượng, không cần người khác phải bận lòng tới mình chăng?

Thiền Ngẫm:

Các Thiền sư qua lại với nhau như thế, thật sự mang hơi ấm của nhân tình thế tục, nhưng họ cũng thể hiện một hàm ý khác nữa: Muối tương là những thứ gia vị không thể thiếu trong cuộc sống, mang tương tặng cho Thiền sư Bách Trượng, tức muốn ông chăm sóc thiền đạo trong cuộc sống, không được xa rời cuộc sống mà tu luyện một cách mù quáng.

39
NHƯ NGƯỜI UỐNG NƯỚC, NÓNG LẠNH CHỈ MÌNH BIẾT

Trong Đạo Đức Kinh Lão Tử đã than thở thế này: “Đạo khả đạo, phi thường đạo.” Ý nghĩa là: Đạo có thể dùng ngôn ngữ để diễn đạt nhưng khi ấy đạo không còn là đạo trên ý nghĩa thông thường nữa. Thiền tông thì lại cho rằng nếu đạo có thể nói ra được, thì không phải là đạo.

Có một vị học Tăng thỉnh giáo Thiền sư Từ Thụ[*] về chân lý của “Đạo”, đã có cuộc đối thoại như sau với Thiền sư:

“Thưa Thiền sư, khi thiền giả ngộ đạo, có thể biểu đạt hết những cảnh giới đã giác ngộ, những thứ có thể cảm nhận ra được không?”

“Đã là đạo được giác ngộ, cũng giống như gió bắt được trong hư không, không thể diễn tả được sự sâu xa thần diệu trong đó.”

“Thiền sư có thể giải thích một cách sinh động hơn về việc đạo đã được giác ngộ nhưng lại không thể nói ra được nó như thế nào không ạ?”

“Giống như người câm ăn mật vậy.”

“Khi thiền giả chưa ngộ đạo, ăn nói lưu loát, đâu ra đấy, vậy những lời họ nói có được coi là thiền ngữ không?”

“Nếu đã chưa ngộ đạo thì sao có thể gọi là thiền ngữ, chẳng qua chỉ là đám vẹt học nói mà thôi.”

“Kẻ câm ăn mật và vẹt học nói có gì khác biệt ạ?”

“Kẻ câm ăn mật là biết, như người ta uống nước, nóng lạnh chỉ mình biết; chim vẹt học nói là không biết, giống trẻ nhỏ học nói, không hiểu được ý nghĩa những gì mình nói.”

Nói tới đây, học Tăng thông minh đột nhiên cất tiếng hỏi: “Theo lời thầy nói, bây giờ Thiền sư đang biết hay là không biết?”

Thiền sư Từ Thụ cười ha hả, đáp: “Ta bây giờ giống như kẻ câm ăn hoàng liên, có khổ[*] không thể nói; lại vừa giống chim vẹt học nói, bắt chước giống vô cùng. Ngươi hãy nói xem, vậy là ta biết, hay là không biết đây?”

Học Tăng tỏ ý thán phục, luôn miệng cảm ơn: “Đa tạ Thiền sư đã chỉ rõ bến mê, đệ tử cảm kích vô cùng!”

Thiền Ngẫm:

“Đệ nhất nghĩa” [*] của Thiền tông là không nói được, chỉ dựa vào chính bản thân mình để ngộ mà thôi. Nếu tôi nói với bạn thì đó chính là “đệ nhị nghĩa”[*] mất rồi.

40
MƯA GIÓ HOA RƠI

Xuân Hiểu - Mạnh Hạo Nhiên

Xuân miên bất giác hiểu,

Xứ xứ văn đề điểu.

Dạ lai phong vũ thanh,

Hoa lạc tri đa thiểu?

Dịch nghĩa:

Buổi sáng mùa xuân - Mạnh Hạo Nhiên

Say sưa giấc xuân không biết trời đã sáng,

Khắp nơi vang lên tiếng chim hót.

Đêm qua có tiếng gió và mưa,

Hoa rụng không biết bao nhiêu?[*]

Thiền Ngẫm:

Bài thơ này rất bình thường, nhưng Tăng nhân lại dùng nó để biểu đạt thiền ý, hiển thị một dạng cảnh giới của “thân tâm tịch diệt”, tức là, buổi sáng mùa xuân bỗng dưng đến, tiếng chim bất ngờ được truyền tới tai, gió mưa hay hoa rơi cũng là sự liên tưởng hết sức tự nhiên. Cảnh giới đẹp nhất của việc tham thiền không phải dựa vào việc cố gắng lưu tâm hướng ngoại, mà phải thuận theo tự nhiên, quay về với bổn tâm của chính mình. Có lẽ bài thơ của Mạnh Hạo Nhiên không có ý nói về thiền, nhưng lại đạt được đến cảnh giới không linh[*] của thiền.

41
THI NHÂN THIỀN SƯ PHIÊU DIÊU

Khắp nơi đây dấu vết linh hồn,

Chẳng biết là mộ của ai.

Chỉ thấy Điểu Bộ Sơn[*],

Hoàng hôn nóc mộ đẹp tuyệt vời.

Hai bài waka[*] trên do pháp sư Tây Hành[*] sáng tác từ cách đây hơn 800 năm, thể hiện cảm nhận sâu sắc của ngài về sự vô thường. Pháp sư Tây Hành khi ấy và Basho sau này được xưng tụng là hai nhà thơ phiêu bạt trong lịch sử Nhật Bản. Đối với họ mà nói, hành trình phiêu bạt chính là quá trình tu hành trong Phật đạo, cũng là hòn đá thử vàng trong việc rèn luyện tư tưởng.

Vào năm pháp sư Tây Hành hai mươi ba tuổi, vì chứng kiến cái chết của người đồng tộc mà cảm thấy cuộc đời thật vô thường, quyết định xuất gia lánh đời thế tục, sau khi xuất gia ngài từng lên núi Koyan, thong thả dạo chơi thảo nguyên Yoshino, dấu chân ngài trải khắp nước Nhật.

Trên con đường phiêu du của mình, mỗi bước chân của pháp sư Tây Hành đã lưu lại rất nhiều câu chuyện được người đời sau ca tụng, những câu chuyện đó như đang muốn tường thuật lại lộ trình trái tim ngài. Khi pháp sư Tây Hành du ngoạn tới Totomi[*], có lần đang ngồi trên thuyền qua sông Tenryu[*], một võ sĩ trong số du khách muốn pháp sư Tây Hành phải xuống thuyền, nhưng pháp sư Tây Hành lờ anh ta, võ sĩ kia trong lúc tức giận đã dùng giày da đánh vào má pháp sư Tây Hành, còn pháp sư Tây Hành chỉ ôm bên má máu chảy ròng ròng mà lẳng lặng xuống thuyền, hoàn toàn không hề thấy ngài có bất kì vẻ oán hận nào.

Có một năm pháp sư Tây Hành du ngoạn tới Kamakura[*], gặp gỡ và đàm đạo cùng Minamoto Yoritomo[*] tướng quân, tướng quân đã đặc biệt tặng cho pháp sư Tây Hành một con mèo bằng bạc làm kỷ niệm, nhưng pháp sư Tây Hành lại mang con mèo đó tặng cho em bé đang chơi đùa trước cổng, rồi lặng lẽ rời đi.

Một chuyện có tính truyền kỳ nhất lại là câu chuyện khi pháp sư Tây Hành tới thăm chùa Hasedera, vô tình gặp lại người vợ kết tóc ngày xưa của mình, nay đã cạo đầu thành ni cô, bà nước mắt ròng ròng giảng giải Phật pháp cho ngài nghe.

Phù thế biến đổi ảo như mộng,

Lòng ta chưa một lần sợ hãi.

Nhắm mắt mặc kệ đời mãi mãi,

Chẳng buồn tỉnh mộng chẳng chùn lòng.

Mặc dù cách nay đã rất xa, nhưng qua những bài thi ca này, phong thái thuần khiết đẹp đẽ của pháp sư Tây Hành như đang hiện ra ngay trước mắt.

Thiền Ngẫm:

Tu hành là chắt góp từng chút từng chút một. Hành trình phiêu bạt là một hình thức của tu hành, cũng là đá thử vàng trong tu hành. Bạn phải luôn thấy biết ơn những người tạo ra nghịch cảnh cho mình, bởi nếu tu hành trong hoàn cảnh thuận lợi, sẽ chẳng dễ gì mà thành Phật.

42
VƯỢT QUA THƯỜNG THỨC

Một học Tăng trẻ tuổi cung kính hỏi Thiền sư Tính Không rằng: “Ý nghĩa của việc Bồ Đề Đạt Ma từ bên Tây (Ấn Độ) sang là gì?”

Thiền sư Tính Không đáp: “Giả sử có một người rơi xuống giếng sâu ngàn thước, nếu ngươi có thể cứu anh ta lên mà không cần dùng tới dây thừng, ta sẽ nói cho ngươi biết.”

Học Tăng cho rằng Thiền sư Tính Không trả lời mình cho có, nên không vui bảo: “Gần đây Thiền sư Sướng ở Hồ Nam qua đời, cũng giống như người vậy, nói chuyện giảng giải chẳng hợp lẽ thường”

Thiền sư Tính Không liền gọi Thiền sư Ngưỡng Sơn Huệ Tịch tới đuổi học Tăng trẻ tuổi kia đi.

Sau đó, Thiền sư Ngưỡng Sơn hỏi Thiền sư Đam Nguyên: “Theo ngài thì làm thế nào mới cứu được người ở trong giếng ra?”

Thiền sư Đam Nguyên hỏi ngược lại: “Đồ ngốc, ai ở dưới giếng?”

Thiền sư Ngưỡng Sơn không trả lời được, sau đó lại hỏi Thiền sư Quy Sơn: “Thưa thầy! Theo thầy thì, làm thế nào mới cứu được người dưới giếng ra ạ?”

Thiền sư Quy Sơn bất ngờ lớn tiếng gọi: “Huệ Tịch!” (Tên của Thiền sư Ngưỡng Sơn.)

Thiền sư Ngưỡng Sơn đáp lời.

Thiền sư Quy Sơn bèn bảo: “Ra khỏi giếng rồi đó.”

Sau này, Ngưỡng Sơn Huệ Tịch từng lấy ví dụ từ những lời này để nói với chúng Tăng rằng: “Ta có được sự dạy bảo từ Thiền sư Đam Nguyên, có được đường đi nước bước từ chỗ Thiền sư Quy Sơn.”

Người tu thiền nói chuyện, không phù hợp với lẽ thường. Thiền, vốn hơn hẳn thường thức. Tư tưởng quan niệm của người bình thường, luôn giải thích qua giải thích lại trên hiện tượng sự vật, mà không biết rằng đó đều chỉ là tri kiến[*] của vọng tâm[*], không phải sự trải nghiệm và lĩnh hội về mặt thiền tâm.

Thiền Ngẫm:

Rơi xuống giếng sâu ngàn vạn thước, được cứu ra nhờ sợi dây thừng của người khác, về mặt sự việc mà nói thì đúng là chuyện phiền phức rắc rồi, nếu có thể luôn ở trong tâm thể gánh vác, chịu trách nhiệm, nói đơn giản hơn, ngã phải biết tự đứng dậy, như thế chẳng phải đã làm chủ được thế giới chân thực kia hay sao?

43
TRÂN TRỌNG BẢN THÂN MÌNH

Khi Thiền sư Linh Huấn còn đang học tập ở núi Quy Tông dưới chân Lô Sơn, một hôm, ngài chợt muốn xuống núi, liền từ biệt Thiền sư Quy Tông, Thiền sư hỏi: “Con muốn đi đâu?”

Thiền sư Linh Huấn thật thà đáp: “Về Lĩnh Trung”

Thiền sư Quy Tông nhân từ quan tâm hỏi tiếp: “Con học tập ở đây 13 năm, hôm nay muốn đi, ta nên nói với con những lời Phật pháp tâm huyết, đợi con sắp xếp xong hành lý, hãy tới gặp ta một lát.”

Thiền sư Linh Huấn sắp xếp xong hành lý, tạm thời để ngoài cửa, sau đó tới gặp Thiền sư Quy Tông.

Thiền sư Quy Tông gọi: “Tới trước mặt ta!”

Thiền sư Linh Huấn nghe lời đi tới gần trước mặt Thiền sư Quy Tông.

Thiền sư Quy Tông khẽ bảo: “Thời tiết giá lạnh, trên đường phải tự bảo trọng”

Thiền sư Linh Huấn nghe xong, lập tức tỉnh ngộ.

Những lời “Phật pháp tâm huyết” mà Thiền sư Quy Tông muốn nói là gì? Tâm từ bi, tâm Bồ Đề, tâm Bát-nhã, tóm lại một câu, đó là thiền tâm.

Tu học Phật pháp chưa thành đã từ bỏ, đó chính là hành động vô trách nhiệm với nhiệm vụ của chính bản thân mình. Một câu quan tâm “thời tiết giá lạnh”, người khác còn quan tâm tới Thiền sư như thế, sao bản thân Thiền sư lại chẳng quan tâm gì tới mình. Một câu động viên “trên đường đi phải tự bảo trọng”, cuối cùng cũng giúp Thiền sư Linh Huấn quay về gia môn, nhìn nhận lại mình!

Thiền Ngẫm:

Thiền, nhiều khi nói cạn cả thiên kinh vạn luận, mà vẫn chẳng chạm được tới phân rìa của thiền; đôi khi chỉ cần một câu, một hành động đơn giản lại có thể giúp bạn nhận ra được chân lý vốn có của thiền.

44
TREO TRANH PHỤ NỮ Ở ĐẦU GIƯỜNG

Trên đầu giường của An Tích Lương Trai[*], lúc nào cũng có bức tranh một người phụ nữ, phía dưới bức tranh thường đặt rất nhiều các loại hoa quả quý hiếm. Có một nguyên nhân rất thú vị liên quan tới chuyện này.

Hồi trẻ, An Tích Lương Trai lấy vợ. Do hồi nhỏ bị đậu mùa nên diện mạo vô cùng xấu xí, sẹo đầy mặt, trông giống một quái vật.

Người phụ nữ kia chê ông xấu, không chịu đựng được, cuối cùng ly hôn với ông.

Sau đó ông lại lấy một người vợ khác, người vợ này cũng không chịu đựng nổi xấu xí của ông, bỏ ông mà đi.

An Tích Lương Trai nhìn gương thở dài, đau khổ vạn phần. Nhưng tới một ngày, ông đột nhiên hiểu ra, giá trị của một người nằm ở tâm hồn của người ấy. Sự khiếm khuyết về mặt thân thể không cách nào thay đổi, nhưng tâm hồn thì có thể tịnh hóa[*], nâng cấp.

Thế là An Tích Lương Trai nỗ lực phấn đấu, gọt giũa tâm trí. Về sau trở thành môn hạ của Tá Đằng Nhất Trai[*] - một đại học giả thời ấy, với nghị lực bền bỉ, chăm chỉ học tập, cuối cùng cũng trở thành đại học giả hàng đầu bấy giờ.

Ông cho rằng tất cả mọi thứ mình đạt được, công lớn thuộc về những người phụ nữ chán ghét rồi bỏ ông mà đi kia. Ông nghĩ: “Nếu ngày ấy phụ nữ không ghét bỏ ta, thì ta sẽ không có động lực để phấn đấu. Ta không thể quên đại ơn của nàng ấy được.”

Vậy là ông treo tranh phụ nữ ở đầu giường, để bày tỏ lòng biết ơn.

Thiền Ngẫm:

So với thân thể bên ngoài, thì thứ quan trọng nhất lại là tâm hồn bên trong, bởi vì thân thể có thể dần dần già đi cùng thời gian, còn giá trị của tâm hồn lại giống như kim cương, sẽ càng sáng hơn bóng hơn nhờ sự gọt giũa của năm tháng.

45
KHÔNG PHÂN BIỆT NAM NỮ

Thiền sư Long Đàm[*] thường xuyên đến thiền tự Trúc Lâm giảng đạo thuyết pháp cho Tỳ-kheo ni[*] ở đó. Như thường lệ, sau khi thuyết pháp xong, Thiền sư Long Đàm sẽ cùng luận đạo và giải đáp rất nhiều câu hỏi của họ, trong quá trình thuyết pháp giảng đạo ấy đã từng có một cuộc đối thoại đầy ý nghĩa và sâu sắc như sau:

Một Tỳ-kheo ni thỉnh giáo Thiền sư Long Đàm: “Phải tu trì thế nào để kiếp sau được chuyển giới làm tướng đại trượng phu thưa thầy?”

Thiền sư Long Đàm hỏi Tỳ-kheo ni ấy: “Con xuất gia làm ni được bao lâu rồi?”

Tỳ-kheo ni đáp: “Quá khứ xuất gia được bao lâu có liên quan gì tới tương lai ạ? Con chỉ muốn biết, tương lai liệu con có được chuyển thành tướng nam nhi hay không thôi?”

Thiền sư Long Đàm lại hỏi: “Vậy giờ con đang là gì?”

Tỳ-kheo ni đáp: “Giờ con đang là thân nữ nhi, lẽ nào Thiền sư không nhìn ra hay sao?”

Thiền sư Long Đàm nói: “Con là nữ nhi, ai có thể nhìn ra con là phận nữ?”

Nghe xong, Tỳ-kheo ni lập tức tỉnh ngộ.

Nói về giới tính, theo như quan điểm của Phật giáo, bạn tu đến tầng Bồ-tát, tất cả đều là hình dáng phụ nữ; tu đến tầng Như Lai, tất cả sẽ là hình dáng đàn ông.

Sự khác biệt giữa nam và nữ, có gì đáng để phải câu nệ đâu chứ?

Thiền Ngẫm:

Sự khác biệt giữa nam và nữ là tự do của vạn vật, trên thế gian có cả ngàn vạn sự khác biệt đâu chỉ một khác biệt ấy? Xóa bỏ triệt để khác biệt trong lòng, đối xử bình đẳng với chúng sinh mới không cố chấp, câu nệ.

46
DŨNG KHÍ CỦA NGƯỜI ĂN MÀY

Một phú thương gặp một người ăn mày, người ăn mày nói: “Ông là người quen cũ trước kia của tôi, có thể cho tôi ít tiền không?”

Phú thương nhìn kỹ người trước mặt, đáp: “Tôi nhận ra ông rồi, chẳng phải nhà ông rất giàu có sung túc à? Sao lại sa sút tới mức này?”

Người ăn mày: “Haizz! Một trận hỏa hoạn lớn năm ngoái đã cướp đi toàn bộ tài sản của tôi.”

Phú thương: “Tại sao ông phải làm ăn mày?”

Người ăn mày: “Vì muốn có tiền mua rượu uống!”

“Thế tại sao ông phải uống rượu?”

“Uống rượu rồi mới có dũng khí để đi ăn mày chứ!”

Phú thương giật mình, như nhìn thấy chúng sinh ngu độn giữa nhân gian dốt nát.

Phú thương cảm thán bảo: “Người đời có ai mà không ngu ngốc như vậy đâu? Vì rượu, sắc, tài, mà vắt kiệt sức mình, cuối cùng bụi về với bụi, đất về với đất, hà tất phải như thế?”

Sau đó ông ta tới thăm Thiền sư Trí Phong, xin lời khuyên: “Tương lai của tôi sẽ thế nào?”

Thiền sư Trí Phong cười đáp: “Mặt trời mọc từ hướng Tây lên, chiếu trên ngọn cây chẳng để lại bóng!”

“Mặt trời chiếu trên cây sao lại không có bóng? Phía Tây, ngài chắc chắn là phía Tây ư?” Phú thương hỏi.

Tương lai của một người giống như mặt trời mọc đằng Tây, không lưu lại bóng, tại sao phải buồn phiền vì những chuyện trước mắt? Buồn phiền, lo âu, đau đớn, thống khổ, nếu cả ngày chỉ dành thời gian để bận tâm tới những điều đó, cuộc sống sẽ vô cùng mệt mỏi! Chỉ khi lòng đầy thiện lương, từ bi, bao dung, nhân ái, không tranh giành, không thù hận, nhân gian mới trở thành thiên đường vui vẻ.

Thiền Ngẫm:

Một người có tâm hồn khô cằn, so với việc thèm khát chờ đợi bóng mây hư ảo tận tít phía chân trời, chi bằng hãy trân trọng từng giọt sương mai bên cạnh.

47
QUÝ TRỌNG PHÚC MỚI CÓ PHÚC

Ba vị Thiền sư là Tuyết Phong, Nham Đầu, Khâm Sơn cùng nhau đi hoằng pháp, thăm thú khắp nơi.

Một hôm đi ngang qua một con sông, đang bàn tính xem phải tới chỗ nào để khất thực, bỗng nhìn thấy một lá rau còn tươi đang trôi theo dòng nước xuống phía dưới.

Thiền sư Khâm Sơn nói: “Các ngài nhìn xem, có lá rau đang trôi trên sông, phía thượng du hẳn phải có người sống, chúng ta cứ đi tiếp lên phía thượng du, là sẽ gặp được người dân thôi.”

Thiền sư Nham Đầu nói: “Một phiến lá hoàn chỉnh đẹp để nhường này lại để nó cứ thế trôi đi mất, thực quá đáng tiếc!”

Thiền sư Tuyết Phong lên tiếng: “Một thôn dân không biết quý trọng phúc như vậy, không xứng đáng được giáo hóa, chúng ta vẫn nên tới thôn làng khác để khất thực thì hơn!”

Trong lúc ba người bọn họ ông một câu, tôi một câu bàn tán thảo luận, thì thấy một người hớt hải từ phía thượng du chạy lại, hỏi: “Sư phụ! Các ngài có thấy một phiến lá trôi theo dòng nước ngang qua đây không? Vừa rồi khi tôi đang rửa rau, bất cẩn nên để phiến lá đó bị dòng nước cuốn đi mất. Giờ tôi đang đi tìm phiến lá thất lạc kia, nếu không tìm thấy thì thực đáng tiếc.” Ba người Tuyết Phong nghe xong, phá lên cười ha hả, không hẹn mà cùng lên tiếng: “Chúng ta hãy tới nhà người này hoằng pháp ngủ nhờ thôi!”

Không biết trân trọng từng chút ít trong cuộc sống, làm sao có thể thấy rõ hình dạng thật sự của cuộc sống được.

Thiền Ngẫm:

Yêu quý đồ đạc gọi là trân trọng phúc, chỉ những người biết trân trọng phúc mới có được phúc. Một nhành hoa một thân cây, một hạt cơm một cọng rau, không phải chỉ có giá trị về vật chất mà còn là giá trị quan trong tâm của Thiền sư.

48
TÂM KHÔNG VƯỚNG BẬN SẠCH BẢN

Văn Đạo là một vân thủy Tăng, từ lâu vốn rất ngưỡng mộ nhân cách Thiền sư Huệ Huân, nên đã trèo đèo lội suối, lặn lội đường xa vạn dặm tới trước cửa động nơi Thiền sư đang cư trú, nói: “Văn Đạo học thức nông cạn, vốn luôn ngưỡng mộ đức độ của Thiền sư, nay lặn lội tới đây, mong được theo hầu, xin Hòa thượng rộng lòng từ bi chỉ bảo!”

Lúc ấy trời đã tối, Huệ Huân Thiền sư bèn bảo: “Cũng muộn rồi, vậy hãy ở lại đây một đêm đi!”

Ngày hôm sau, khi Văn Đạo thức dậy, thấy Thiền sư Huệ Huân đã tỉnh từ lâu, cháo cũng nấu xong, lúc dùng bữa, trong động chẳng có cái bát nào thừa để Văn Đạo có thể ăn cháo, Thiền sư Huệ Huân bèn tiện tay với một chiếc đầu lâu bên ngoài động, múc cháo đưa cho Văn Đạo.

Văn Đạo còn đang lưỡng lự không biết nên nhận hay không, Thiền sư Huệ Huân đã nói: “Ngươi không có lòng hướng về đạo, không phải vì pháp mà đến, ngươi mang tâm thế sạch bẩn, yêu ghét tầm thường để đối xử và tiếp nhận sự việc, như vậy làm sao có thể đắc đạo được đây?”

Thiền Ngẫm:

Thiện ác, đúng sai, được mất, sạch bẩn là thế giới qua cái nhìn của người có tâm trí phân biệt. Đạo thật sự, không màng thiện, không màng ác, không có sạch, không có bẩn. Sự yêu và ghét, từ chối và tiếp nhận trong suy nghĩ của Văn Đạo, đương nhiên bị cho là không có lòng hướng đạo rồi.

49
CÂY KHÔ TỰ NÚI LẠNH

Ngày xưa, có một bà lão xây am, cúng dường một Hòa thượng tu hành.

Suốt nhiều năm, bà thường cho một thiếu nữ xinh đẹp tới chăm sóc hỏi han, đưa cơm mang áo. Một hôm, bà lão quyết định thử xem vị Hòa thượng này đã tu hành ra sao.

Bà bảo cô gái kia tới ôm lấy Hòa thượng và hỏi: “Cảm giác lúc này thế nào?”

Cô gái nghe theo lời sai bảo của bà lão và làm y như vậy, Hòa thượng sợ run cầm cập, nói: “Khô mộc ỷ hàn nham, tam xuân vô noãn khí.”[*]

Cô gái quay về, kể lại sự tình cho bà lão nghe. Bà lão tức giận đùng đùng bảo: “Xem ra, ta đã uổng công cúng dường hắn hai mươi năm! Hắn thờ ơ với nhu cầu của ngươi, chẳng buồn bận tâm, không thăm không hỏi, dù hắn không cần tỏ ra nhiệt tình đáp lại, nhưng ít nhất cũng phải thể hiện sự cảm thông chứ!”

Vậy là, trong lúc tức giận bà lão bèn phóng hỏa đốt am, đuổi vị Hòa thượng kia đi.

Thiền Ngẫm:

Giúp đỡ người khác, cảm thông với kẻ yếu là một đức tính tốt đẹp. Cho dù bạn không thể giúp đỡ về mặt vật chất, nhưng cũng nên ban cho họ chút an ủi về mặt tinh thần.

50
NƯỚC MẮT CỦA KHÔNG DÃ

Một lần, khi Thiền sư Không Dã ra ngoài hoằng pháp, lúc đi ngang qua một con đường núi, đột nhiên xuất hiện rất nhiều thổ phỉ, giơ đao kiếm về phía ông đòi “tiền mãi lộ”.

Thiền sư Không Dã nhìn thấy thế, tự dưng nước mắt tuôn rơi, đám thổ phỉ thấy Thiền sư Không Dã khóc, bèn phá lên cười ha hả nói: “Một kẻ xuất gia thật nhát gan!”

Thiền sư Không Dã nói: “Các ngươi đừng tưởng ta rơi nước mắt là vì sợ các ngươi, từ lâu ta đã không còn màng tới sống chết nữa rồi. Ta chỉ đang nghĩ, các ngươi trẻ trung cường tráng, có sức mà lại không chịu làm việc đóng góp cho xã hội, không phục vụ nhân dân, hằng ngày ở đây chặn đường cướp của, ta nghĩ đến những tội lỗi các ngươi từng phạm phải, pháp luật nước nhà, đạo đức xã hội đều không thể dung tha, sau này còn phải chịu đau khổ nơi ba tầng địa ngục, vì vậy mới lo cho các ngươi mà khóc đó!”

Đám cường đạo nghe xong, cuối cùng cũng chịu từ bỏ lòng tham và sự thù hận, quy y Thiền sư Không Dã.

Nước mắt, có nước mắt đau buồn, có nước mắt vui vẻ, có nước mắt cảm động, lại có nước mắt từ bi. Nước mắt của Thiền sư Không Dã, chính là nước mắt từ bi. Nước mắt từ bi chảy ra từ thiền tâm từ bi, đó chính là lý do khiến đám cường đạo thổ phỉ phải buông bỏ hận thù trước những giọt nước mắt từ bi ấy.

Thiền Ngẫm:

Nếu một người chưa từng biết đến khó khăn khổ sở, sẽ không thể dễ dàng ban tặng cho người khác sự cảm thông.

51
TỪ TÂM TUÔN CHẢY RA

Hồi Thiền sư Nham Đầu[*] còn theo học Thiền sư Đức Sơn[*], rõ ràng là đệ tử nhưng lại giống làm thầy hơn. Một người vang danh thiên hạ với “kích tiễn thiền đạo”[*] như Thiền sư Đức Sơn lại lẳng lặng chịu đựng đủ mọi trò càn quấy của môn đệ Nham Đầu. Cặp thầy trò này, có thể nói là “Thiền lâm song quái”.

Thiền sư Đức Sơn có hai đệ tử đứng đầu, sư huynh là Nham Đầu Toàn Hoát, sư đệ là Tuyết Phong Nghĩa Tồn.

Thiền sư Tuyết Phong Nghĩa Tồn cùng Thiền sư Nham Đầu đi vân du bốn phương, một hôm đi tới chân núi Ngao Sơn ở Hồ Nam, trời đổ tuyết lớn, không thể đi tiếp được nữa.

Thiền sư Tuyết Phong Nghĩa Tồn hết cách, đành ngồi thiền. Nhưng Thiền sư Nham Đầu Toàn Hoát không phải đi dạo loanh quanh thì cũng nằm ngủ.

Thiền sư Tuyết Phong Nghĩa Tồn nói: “Sao huynh lại chỉ nằm ngủ không thế?”

Thiền sư Nham Đầu hỏi lại: “Vậy sao đệ lại chỉ biết ngồi thiền thế?”

Thiền sư Tuyết Phong đáp: “Nói thật, từ khi đệ tham thiền tới nay lòng vẫn chẳng thấy yên.”

Thiền sư Nham Đầu nghe xong liền vui ra mặt, không gợi mở sẽ không thổ lộ, vừa hay nhân cơ hội này có thể điểm hóa[*] hắn, liền bảo: “Cứ nói không cần e ngại. Đúng thì ta xác nhận cho đệ, sai ta sẽ phá giải giúp đệ.”

Thiền sư Tuyết Phong Nghĩa Tồn kể lại cặn kẽ những trải nghiệm và cảm nhận của mình trong mấy ngày tu hành gần đây.

Thiền sư Nham Đầu Toàn Hoát khép hờ mi mắt lắng nghe, đột nhiên lớn tiếng quát: “Chẳng phải ta đã từng bảo đệ rằng, cái gì từ ngoài cửa vào chắc chắn không phải thứ quý giá trong nhà à!”

Thiền sư Tuyết Phong Nghĩa Tồn bỗng như tỉnh ngộ, liền hỏi: “Vậy sau này đệ phải làm thế nào?”

Thiền sư Nham Đầu Toàn Hoát hạ giọng đáp: “Nếu như đệ muốn tuyên truyền đại đạo, mọi ngôn ngữ hành động, đều phải tuôn chảy từ trong tâm ra.”

Thiền sư Tuyết Phong Nghĩa Tồn hiểu ý, bỗng cảm giác lớp sương mù mấy ngày gần đây như được quét sạch, ánh sáng tràn về, thân tâm tự do.

Tri thức, học vấn thậm chí là khoa học trên thế gian này, đều phải tìm hiểu trên hiện tượng sự vật của thế giới bên ngoài, còn Phật pháp, phải chứng ngộ từ trong bản thể nội tâm. Thiền sư Tuyết Phong Nghĩa Tồn mãi vẫn không ngộ đạo được, là vì trong tâm vẫn còn bám víu sâm la vạn tượng[*] của ngoại cảnh, không thể dừng vọng niệm, “tòng môn nhập giả, bất thị gia trân”[*], phải là “tòng tâm lưu xuất, tài thị bổn tính”[*].

Thiền Ngẫm:

Trong mối quan hệ giữa người với người, chân thành là điều vô cùng quan trọng, “chân” chính là “chân thực”, “thành” chính là “thành tâm”. Nếu nói “chân thực” là thái độ đối với sự việc, thì “thành tâm” lại chính là thái độ đối với con người, tình cảm xuất phát từ tâm mới là tình cảm chân thực, tình cảm ấy mới đủ khả năng để bắc một cây cầu tin tưởng, nối với bờ bên kia của tâm hồn đối phương.

52
ĐỒ TỂ TẠ TỘI

Thiền sư Vô Đức[*], dạy dỗ môn đệ vô cùng nghiêm khắc, trong số môn đệ của ông, có một Sa-di khi đi trên đường vào buổi tối, đã bất cẩn giẫm chết một con ếch.

Thiền sư Vô Đức sau khi biết chuyện, đã giáo huấn Sa-di đó rất nghiêm nghị: “Sao con có thể tùy tiện giẫm chết một sinh linh như vậy? Làm thế là phạm đại giới căn bản về sát sinh, để tránh bị nghiệp báo luân hồi, con nên ra sau núi nhảy xuống vực sâu xả thân tạ tội!”

Sa-di nghe xong, bỗng chốc có cảm giác như bị ngũ lôi oanh đỉnh[*], lúc này mới nhận ra mình đã gây họa lớn, đành bái biệt sư phụ, vô cùng đau buồn đi tới bờ vực, chuẩn bị tuẫn thân tạ tội, nhưng khi nhìn xuống dưới thì, trời ơi! Vách núi cao dựng đứng, chỉ cần nhảy xuống một cái, lập tức thịt nát xương tan. Lúc này tính mạng ngàn cân treo sợi tóc, Sa-di thầm nghĩ: Nhảy xuống, chắc chắn sẽ chết; còn nếu không nhảy, là làm trái với lời dạy của sư phụ, phải làm sao đây? Sa-di băn khoăn suy nghĩ, thật đúng tiến thoái lưỡng nan, không kìm được ôm mặt bật khóc tu tu.

Đúng lúc hắn đang khóc rất thương tâm thì một đồ tể giết lợn vừa khéo đi ngang núi này, thấy Sa-di quỳ bên đường khóc lóc thảm thương, bèn bước tới hỏi: “Tiểu sư phụ! Sao người lại quỳ ở đây khóc lóc bi thảm thế?”

Sa-di đáp: “Ta giẫm chết một con ếch, sư phụ bảo ta phải nhảy vực tự sát, ăn năn tạ tội!”

Đồ tề nghe vậy, lòng buồn vô hạn, vạn phần hối hận: “Tiểu sư phụ! Người chẳng qua chỉ giẫm chết một con ếch, tội nghiệt đã nặng như thế, phải nhảy vực mới có thể tiêu nghiệp. Ta ngày ngày mổ lợn, giết tới giết lui, hai tay vấy đầy máu tanh, tội này đúng là vô lượng vô biên, không biết nặng tới thế nào. Haizz! Tiểu sư phụ à! Người đừng nhảy vực tự sát, để ta nhảy! Để ta chết và tạ tội thay người!”

Lòng hối hận ăn năn trỗi dậy, đồ tể chẳng chút do dự, tung mình nhảy xuống dưới vực sâu, đang lúc hắn rơi nhanh theo gió, sắp mất mạng tới nơi, bỗng một đám mây lành từ dưới đáy vực âm u nhẹ nhàng bay lên, bất ngờ đỡ lấy tấm thân của đồ tể, cứu mạng hắn.

Thiền Ngẫm:

Điển cố “Buông đao thành Phật” có lẽ bắt nguồn từ câu chuyện này! Tội nghiệt không phải vấn đề gì nghiêm trọng, nghiêm trọng hơn cả chính là tạo tội nghiệt nhưng không biết ăn năn!

53
TƯỚNG DO TÂM SINH

Thiền sư Bàn Khuê[*], Nhật Bản, là một lương sư Thiền tông cặm cụi ngày đêm dạy dỗ môn đệ không biết mệt mỏi, ngoài việc sử dụng linh hoạt thiền cơ để truyền đạo, truyền thụ học nghiệp, giải đáp thắc mắc ra, ngài còn giáo hóa đệ tử bằng tấm lòng từ bi của mình. Chính vì lẽ đó Thiền sư Bàn Khuê là một đại sư Thiền tông luôn nhận được sự tôn sùng rộng rãi của quần chúng, mỗi khi ngài chủ trì thiền sự, các học giả tản mát ở khắp mọi nơi đều nhanh chóng đến tham gia. Có lần, trong một tịnh tu hội, có học sinh ăn cắp, bị bắt tại trận. Mọi người báo cáo lại việc này với Thiền sư Bàn Khuê, đồng thời yêu cầu kẻ ăn cắp phải bị đuổi khỏi thiền hội, nhưng Thiền sư Bàn Khuê lại chẳng bận tâm.

Không lâu sau đó, học sinh kia vẫn chứng nào tật nấy, ăn cắp lần nữa, và cũng bị bắt tại chỗ, mọi người lại yêu cầu Thiền sư Bàn Khuê phải trừng phạt hắn, nhưng Thiền sư Bàn Khuê vẫn chẳng xử lý, dẹp yên chuyện xuống.

Điều này khiến những học sinh khác rất không phục, họ liên kết lại cùng dâng một lá thư trần tình, bày tỏ rằng nếu lần này không khai trừ kẻ kia, tất cả bọn họ sẽ bỏ đi.

Thiền sư Bàn Khuê đọc lá thư trần tình, rồi cho gọi toàn bộ học sinh tới, nói với họ: “Các ngươi đều là những người hiểu biết, thông minh, biết thế nào là đúng thế nào là sai, chỉ cần các ngươi muốn, đến đâu cũng có thể học được, nhưng vị huynh đệ này ngay cả đúng sai còn không phân rõ, nếu ta không dạy hắn, ai sẽ dạy hắn? Ta phải giữ hắn ở lại đây, cho dù tất cả các ngươi bỏ đi cũng thế thôi.”

Nước mắt trào ra từ đôi mắt của kẻ ăn cắp, rửa sạch tâm hồn hắn, từ đó ham muốn trộm cắp tan biến như mây khói.

Còn lòng từ bi chân thành của Thiền sư Bàn Khuê mới là từ bi thật sự. Sau khi ngài viên tịch, một người hàng xóm bị mù nói với bạn bè ngài rằng: “Bởi vì tôi là người mù, không nhìn thấy khuôn mặt người khác, nên chỉ có thể dựa vào giọng nói của đối phương để phán đoán tính cách. Thông thường tôi không chỉ nghe ra sự đố kỵ trong những lời khen ngợi từ một người dành cho những người hạnh phúc hoặc thành công mà cũng có thể nghe ra sự đắc ý và thỏa mãn trong những câu an ủi của người ấy dành cho những kẻ bất hạnh hoặc thất bại. Dường như họ nhận được rất nhiều lợi lộc qua những lời an ủi hoặc chúc tụng như thế.”

“Nhưng…” Ông ta nói tiếp: “Với kinh nghiệm của tôi, giọng điệu Thiền sư Bàn Khuê khi nói chuyện với người khác luôn luôn tràn ngập sự chân thành không chút giả tạo. Mỗi khi ngài buông lời an ủi ai đó, tôi chỉ nghe thấy âm thanh của sự an ủi, còn khi ngài kể về nỗi buồn của mình với người khác, tôi cũng chỉ nghe thấy hơi thở của sự sầu khổ mà thôi.”

Thiền Ngẫm:

Tướng do tâm sinh, giọng nói của chúng ta chẳng phải cũng phát ra từ trong tâm hôn hay sao? Vẻ mặt đôi khi mang theo một tấm mặt nạ, lừa gạt người khác; nhưng giọng nói của một người thì không cách nào che đậy, nếu đối đãi chân thành với người khác, cả tâm hồn và giọng nói đều sẽ nảy sinh sự cộng hưởng tự nhiên.

54
MẶT TRỜI LẶN TRÊN ĐỈNH HƯƠNG LỘ

Cảm hứng - Lý Đoan

Hương Lô tối cao đỉnh,

Trung hữu cao nhân trú.

Nhật mộ hạ sơn lai,

Minh nguyệt thượng sơn khứ.

Dịch nghĩa:

Trên đỉnh Hương Lô cao chót vót,

Có ngụ một vị cao nhân.

Mặt trời lặn thì xuống núi,

Trăng sáng lại lên núi.

Thiền Ngẫm:

Sống ở trên đỉnh cao nhất là sự thật, cũng là một cách so sánh. Người sau khi giác ngộ, như bước thẳng vào nơi tận cùng nhất, nên thường được so sánh với việc trèo lên tới đỉnh một ngọn núi cô đơn. Bài thơ này nhắc tới việc cao nhân cư trú trên đỉnh cao nhất, ý muốn dùng hình ảnh đó để biểu đạt việc ngài đã đạt tới chân như[*] diệu cảnh.

Sau khi giác ngộ rồi thì sao? “Nhật mộ hạ sơn lai, nguyệt minh thượng sơn khứ” là câu trả lời.

Giác ngộ được quy luật của tịch diệt[*], không phải bước vào tĩnh mịch mà nghe theo sự sắp đặt của số mệnh cứu độ chúng sinh, không cần đền đáp. Khi mặt trời và mặt trăng di chuyển trong hư không, hư không bất động. Còn mặt trời và mặt trăng di chuyển, chẳng phải cũng rất nhẹ nhàng khó thấy ư?

55
HỮU NGHIỆP HỮU BÁO

Có một thiện nam[*] hỏi Thiền sư Phổ Giao[*] rằng: “Tu pháp môn sám hối là để sám hối cho chính bản thân mình? Hay sám hối cho người khác thưa thầy? Nếu sám hối cho mình, thì tội nghiệt của bản thân từ đâu mà có? Nếu là sám hối cho người khác, người khác không phải là ta, làm sao ta có thể sám hối thay họ?”

Thiền sư Phổ Giao nhất thời không biết trả lời thế nào, quyết định vân du thăm thú bốn phương, hy vọng có thể trả lời được câu hỏi khó ấy. Một hôm, tới chỗ của Thiền sư Lặc Đàm, vừa bước chân vào cửa, Thiền sư Lặc Đàm đã lớn tiếng kêu “Ồ” một tiếng.

Mặc dù Thiền sư Phổ Giao không biết ý nghĩa của tiếng “Ồ” ấy, nhưng nghĩ nếu mình đã tới đây thăm hỏi, cũng nên nói rõ mục đích, ai ngờ đúng lúc định cất tiếng, gậy thiền của Thiền sư Lặc Đàm cũng đồng thời đánh tới.

Thiền sư Phổ Giao không biết tại sao, nhưng đành nhẫn nhịn, vài ngày trôi qua, Thiền sư Lặc Đàm nói với Thiền sư Phổ Giao rằng: “Ta có Cổ đức[*] công án muốn bàn với ngài.”

Thiền sư Phổ Giao định bảo “được”, thì Thiền sư Lặc Đàm lại hét lớn “Ồ” một tiếng! Nhờ tiếng “Ồ” này mà Thiền sư Phổ Giao đột nhiên giác ngộ, ngài phá lên cười sảng khoái.

Thiền sư Lặc Đàm bước xuống khỏi giường thiền, cầm tay Thiền sư Phổ Giao nói: “Ngài biết Phật pháp không?”

Thiền sư Phổ Giao hét lớn “Ồ”, sau đó đẩy tay của Thiền sư Lặc Đàm ra.

Thiền sư Lặc Đàm phá lên cười.

Nói tới pháp môn sám hối, có các tầng lớp nông sâu như sau: tác pháp sám hối, công đức sám hối, vô sinh sám hối... Phật dạy: “Tội tòng tâm khởi tương tâm diệt, tâm nhược diệt thời tội diệt vong; tâm vong tội diệt lưỡng câu không, thị tắc danh vi chân sám hối.”[*]

Sám hối cho mình cũng chính là sám hối cho người khác; sám hối cho người khác cũng tức là sám hối cho mình; ta và người là một, lý do như nhau, cần gì phải tách mình ra khỏi tất thảy chúng sinh? Nói tới tội nghiệp, trên sự tướng[*] thì đương nhiên có tội có nghiệp, có nghiệp có báo, nhưng trên mặt tự tính bản thể làm gì có cái gọi là tội nghiệp chứ? Một tiếng “Ồ”, là thiện hay là ác? Là lâu dài hay tạm bợ? Là mình hay là người khác? Sự khác biệt của chúng sinh, sự thật thì, hoàn toàn không có khác biệt.

Thiền Ngẫm:

Đối với chúng sinh có tội nghiệp nặng nề, chúng ta càng nên khoan dung với họ, thương xót họ, chứ không nên xa lánh, bỏ rơi họ.

56
TĂNG NHÂN TRONG GIỚI TĂNG ĐẠO[*], KHÔNG CẦN GIỐNG NHAU

Thiền sư Dược Sơn Duy Chính ở Tịnh Độ viện, Hàng Châu, giữ giới luật vô cùng nghiêm khắc, từng tiếp dẫn Thái thú Lý Ngao quy y Phật pháp, cũng từng vào triều giải thích hiện tượng “nghêu sò Quan Âm” cho vua Đường Văn Tông. Nhưng bản tính đạm bạc, không thích xã giao, đại thần trong triều thi nhau cúng dường, song Thiền sư đều viện cớ từ chối hết.

Thiền sư có mối quan hệ thân thiết với Tưởng thị lang, một hôm, Tưởng thị lang nói với Thiền sư: “Ngày mai văn nhân gặp gỡ tại tệ xá của ta, chỉ là buổi gặp gỡ giữa vài người bạn tâm giao tri kỷ, phần lớn đều là các danh sĩ học giả đương thời, khẩn cầu Thiền sư bớt chút thời gian tới vẩy nước cam lộ[*], diễn thuyết diệu pháp, được thế quả thật vinh hạnh vô cùng!”

Thiền sư Duy Chính từ chối nhưng Tưởng thị lang không chịu, bất đắc dĩ, Thiền sư đành hứa sẽ tới. Ngày hôm sau, khi Tưởng thị lang cho người đến đón Thiền sư, Thiền sư Duy Chính đã không còn ở trong chùa nữa, người đến đón đi tìm Thiền sư khắp nơi nhưng không thấy, chỉ thấy một bài kệ để trên kinh án, viết rằng:

Tạc nhật từng Tăng tương kim nhật kỳ, xuất môn ỷ trượng hựu tư duy

Vi Tăng chỉ hợp cư nham huyệt, quốc sĩ diễn trung thậm bất nghi.

Dịch nghĩa:

Hôm qua từng hẹn hôm nay tới, bước chân ra cửa lại băn khoăn

Vĩ Tăng chỉ hợp nơi hang động, đất rộng tiệc vui thật không quen.

Người đi đón dâng bài kệ lên cho Tưởng thị lang, Tưởng thị lang không những không trách ngài thất tín ngạo mạn, ngược lại càng thêm tôn kính Thiền sư Duy Chính, cho rằng Thiền sư mới thật sự là tri kỷ của mình.

Phật Thích Ca, thường xuyên thuyết pháp trong sự vây quanh của đám vương công đại thần, nhưng cũng vẫn cho phép đại đệ tử Ca Diếp ngồi thiền bên bìa rừng bờ suối. Cho nên trong Cao Tăng Truyền, mới có những Tỳ-kheo khác nhau như: nghĩa học Tỳ-kheo, hoằng truyền Tỳ-kheo, trì luật Tỳ-kheo, thần dị Tỳ-kheo...

Thiền Ngẫm:

Phong cách của các Đại sư thiền môn, có người trở thành Quốc sư đương triều, phát tâm truyền bá Phật pháp tới dân chúng mọi tầng lớp, trong kinh sách gọi họ là “Tỳ-kheo nhân gian”. Có người lại thích ẩn cư nơi rừng sâu núi thẳm, trong kinh sách gọi họ là “lan nhược Tỳ-kheo”, đây chính là kết quả của sự khác biệt trong quan niệm về từ bi của hai phái Đại thừa và Tiểu thừa, nhưng chỉ cần thiết lập được Phật pháp có ích cho chúng sinh, thì không cần phải giống nhau về mặt hình thức.

57
CHẶT TAY CẦU PHÁP

Thiền sư Ngưỡng Sơn Huệ Tịch, đời Đường, người Quảng Châu, vốn mang họ Diệp. Năm ông 9 tuổi, cha mẹ gửi ông vào chùa Hòa An ở Quảng Châu để xuất gia, đến năm ông 16 tuổi, cha mẹ lại hối hận lẽ ra không nên để ông xuất gia, thế là tìm đủ mọi cách, đón ông về nhà, yêu cầu ông hoàn tục và chuẩn bị kết hôn.

Huệ Tịch sau khi biết chuyện, vô cùng kinh ngạc, lo lắng hỏi: “Tại sao lại thế?”

Cha của Huệ Tịch đáp rằng: “Trước kia ta và mẹ con đưa con vào chùa xuất gia làm sư, vì có thầy tướng số nói rằng đời con sẽ gặp trắc trở, nếu không nương nhờ cửa Phật, cầu Bồ-tát che chở, sẽ không thể nào nuôi lớn thành người. Giờ con đã qua được vận xui, có thể hoàn tục, kế thừa hương hỏa họ Diệp, ta và mẹ con đã sắp xếp cho con một mối nhân duyên mĩ mãn, sao nhất định phải quay về chùa sống đời khổ hạnh?”

Huệ Tịch nghe xong, cảm thấy đau đớn vạn phần, một mặt nghĩ cha mẹ dốc lòng dốc sức, ân tình sâu nặng, mặt khác lại cho rằng song thân đã lợi dụng cửa Phật để bảo vệ mạng sống của con trai. Giờ vận xui qua đi, lại muốn ông phải từ bỏ cửa Phật, hành vi giả dối bội tín bội nghĩa, ích kỷ tư lợi ấy, thật quá tội lỗi.

Nghĩ đi nghĩ lại, Huệ Tịch quyết tâm không tạo nghiệt duyên, không thể thành hôn theo nguyện vọng của cha mẹ, nhưng ông cũng biết, tranh cãi là vô ích, thế là, nhân lúc người nhà không để ý, ông đã chặt đứt ngón tay vô danh và ngón út của mình, nhỏ đầy một đĩa máu tươi, bưng tới gặp song thân, ông một mực quỳ, khẩn cầu: “Con thân đã vào Pháp môn, là đệ tử chánh tín, nguyện dâng hiến đời này để tìm kiếm chính pháp, đại ân đại đức của song thân, con không bao giờ quên, nhưng quyết không hoàn tục thành gia. Nay chặt hai ngón tay để bày tỏ quyết tâm, mong song thân tác thành tâm nguyện của con!”

Làm cha mẹ, nhìn thấy hai ngón tay đã bị chặt đứt máu thịt lẫn lộn trong đĩa máu tươi của Huệ Tịch, biết tâm ý của con đã quyết không thể thay đổi, đành để Huệ Tịch quay lại chùa.

Về sau, khi Huệ Tịch 18 tuổi, đến Giang Tây Cát Châu thăm hỏi Thiền sư Đam Nguyên, được truyền thụ cho 97 cách viên tướng[*] hoằng hóa. Năm 21 tuổi, tới thăm Thiền sư Linh Hựu, ở lại hầu hạ 15 năm; sau năm 35 tuổi, xuất chúng hơn người, trở thành đại đệ tử của Quy Sơn Linh Hựu, lập ra phái “Quy Ngưỡng tông” trong Thiền tông Trung Quốc.

Thiền Ngẫm:

Mọi người chưa có nhận thức đúng đắn đối với những người xuất gia làm Tăng, có người cho rằng cuộc sống xuất gia thanh đạm kham khổ, có người lại cho rằng nhất định phải chịu sự đả kích nào đó nên mới nhìn thấu hồng trần như thế. Họ không hề biết “xuất gia là hành động của đại trượng phu, không phải người bình thường nào cũng có thể làm được”, giống như Hoàng đế Thuận Trị đã nói: “Hoàng kim bạch ngọc phi vi quý, / Duy hữu Ca sa phi kiên nan.”[*]

58
SƯ TỬ ĐÁ GẦM

Hồi Thiền sư Thạch Đầu[*] Hy Thiên mới tới Nam Đài, ngày hôm sau đã nói với Thiền sư Hoài Nhượng rằng: “Hôm qua tôi tới chỗ ngài, có một thiền Tăng trẻ tuổi rất hoang đường, ngồi im bất động trên hòn đá.”

Thiền sư Hoài Nhượng nghe xong bèn hỏi: “Ngài có nhìn nhầm không đấy?”

Thiền sư Hy Thiên đáp: “Không nhầm!”

Vậy là Thiền sư Hoài Nhượng bảo thị giả: “Ngươi ra ngoài cửa chùa điều tra xem, thiền Tăng ngồi trên hòn đá kia là ai? Giả sử là thiền Tăng trẻ tuổi vừa mới tới hôm qua, thì ngươi hãy trách mắng hắn định giở trò bí ẩn gì? Giả sử hắn thừa nhận, thì ngươi hãy hỏi hắn: ‘Thứ trên đá, sau khi bị nhổ đi còn sống được không?’”

Thị giả liền mang câu nói đó hỏi Thiền sư Hy Thiên, Thiền sư Hy Thiên đáp: “Trong thế giới của chư Phật Như Lai, không có thứ gì có thể di chuyển, cũng chẳng có chuyện sống chết.”

Thế là thị giả quay về nói lại với Thiền sư Hoài Nhượng câu trả lời của Thiền sư Hy Thiên, Thiền sư Hoài Nhượng lẩm bẩm như tự nói với chính mình: “Thiền sư này, con cháu đời sau của ông ta sẽ khiến người trong thiên hạ phải câm như hến mất thôi.”

Tiếp theo đó, Thiền sư Hoài Nhượng lại sai thị giả tới chất vấn Thiền sư Hy Thiên: “Thế nào mới được gọi là giải thoát thật sự?”

Thiền sư Hy Thiên đáp: “Ai đã trói buộc ngươi?”

Thị giả nói tiếp: “Thế nào mới được coi là tịnh độ[*]…?”

Thiền sư Hy Thiên: “Kẻ nào đã vấy bẩn ngươi?”

Thị giả tiếp: “Thế nào mới gọi là Niết Bàn?”

Thiền sư Hy Thiên: “Kẻ nào cho người sống chết?”

Thị giả quay về nói lại với Thiền sư Hoài Nhượng các câu trả lời đó, Thiền sư Hoài Nhượng nghe xong chắp tay lại, không nói thêm gì nữa.

Lục tổ Đại sư Huệ Năng có hai đại đệ tử: Thanh Nguyên Hành Tư, Nam Nhạc Hoài Nhượng đã là tông sư đương thời, và họ đều cho rằng: Có thể nghe được tiếng sư tử đang gầm trên hòn đá ấy.

Thiền sư Thạch Đầu Hy Thiên, trong việc thảo luận vấn đề, lấy việc đặt câu hỏi làm câu trả lời, giống như cách nói “Bổn lai vô nhất vật, hà xứ nhạ trần ai?”[*] của Lục tổ.

Cái gọi là trói buộc, thực ra là chính mình trói buộc mình; cái gọi là vấy bẩn, thực ra là tự mình vấy bẩn mình.

Thiền Ngẫm:

Sinh tử, vốn là tự mình trầm luân trong bể khổ sinh tử, chứ không phải do ai tạo ra cho mình. Vốn là hòn đá bất động, không sinh không tử, chúng ta nhất định cứ phải làm kẻ tầm thường tự chuốc lấy phiền toái, cho nên Thiền sư Hoài Nhượng bảo chúng ta hãy lắng nghe tiếng sư tử trên đá gầm!

59 SINH TỬ ĐỒNG THAM[*] MỘT BÀI THƠ

Thiền sư Song Khê Bố Nạp và Thiền sư Khế Tung là bạn thân, thậm chí đôi bên đã ở giai đoạn thực sự kết nối tâm trí với thiền rồi. Một hôm, Khế Tung Thiền sư trêu đùa, dùng một bài thơ để truy điệu Bố Nạp Thiền sư vẫn còn đang sống sờ sờ rằng:

Kế Tổ đương ngô đại, sanh duyên hành khả quy;

Chung thân thường tại đạo, thức bệnh lãn tâm y.

Mạo cổ bút nan tả, tình cao thế mạc tri;

Từ vân bố hà xử, cô nguyệt tự tương nghi.

Dịch nghĩa:

Kế Tổ đời ta đây, sanh duyên quy tắc này;

Trọn đời thường tại đạo, biết bệnh biếng tìm thầy.

Dáng xưa bút khó tả, tình cao chẳng ai hay;

Mây từ đâu bủa nhỉ? Thích hợp trăng tròn đầy.[*]

Thiền sư Bố Nạp sau khi đọc xong bài thơ truy điệu của Thiền sư Khế Tung, vô cùng vui thích cầm bút lên hồi đáp rằng:

Đạo khế bình sinh canh hữu thùy,

Nhàn khanh vô ngã tối tâm tri;

Đương sơ vị dục thành tương biệt,

Khủng ngộ đồng tham nhất thủ thi.

Dịch nghĩa:

Hợp đạo bình sinh lại có ai,

Tôi ở quên nhàn chỉ tâm hay.

Buổi đầu gặp gỡ đành chia cách,

E lầm đồng đạo thơ một bài.[*]

Thiền sư Bố Nạp viết xong lập tức buông bút ngồi viên tịch.

Vốn Thiền sư Bố Nạp chưa có ý định nhập diệt, nhưng vì nghĩ đến danh dự của đạo hữu, nên nhập diệt. Tình bạn giữa các Thiền sư, dù phải hy sinh mạng sống cũng không màng thực vô cùng đáng quý.

Cổ nhân có câu lấy cái chết để báo đáp người tri kỷ, nhưng đó đều là vì báo ân, hoặc nguyên nhân khác, còn Thiền sư Bố Nạp lại chỉ vì một bài thơ viết chơi của đạo hữu, liền lấy cái chết để bảo vệ ý kiến đạo hữu. Ý trong bài thơ của Thiền sư Khế Tung, chính là lập tức đảm nhận sự truyền pháp của Thiền sư Bố Nạp, cũng có thể nói đây chỉ là một câu đùa vui, cũng có thể nói bài thơ này, thật sự có ý đấy. Để thể hiện rằng mình đồng ý, cho phép, Thiền sư Bố Nạp chẳng hề do dự mà nhập diệt. Người không hiểu biết sẽ cho rằng Thiền sư Bố Nạp bị Thiền sư Khế Tung ép chết.

Thiền Ngẫm:

Thực ra Thiền sư sớm đã nhìn thấu bản chất của sự sống và cái chết, chỉ cần có được người truyền thừa, sẽ buông tay mà đi, có thể nói là tiêu diêu tự tại, còn gì có thể đẹp hơn thế nữa?

60
CHỖ NÀO CŨNG LÀ ĐƯỜNG

Một hôm, Thiền sư Động Sơn đi thăm học Tăng Đức Chiếu đang mắc bệnh nặng, Đức Chiếu hỏi Thiền sư Động Sơn rằng: “Thưa thầy! Tại sao thầy không mở lòng từ bị cứu một đệ tử thành tâm học đạo ạ? Thầy nhẫn tâm nhìn đệ tử cứ thế mà chết một cách không rõ ràng sao?”

Thiền sư Động Sơn đáp: “Ngươi là đệ tử nhà nào?”

Đức Chiếu nói: “Con là đệ tử nhà Đại Xiển Đề (chỉ người không có Phật tính).”

Thiền sư Động Sơn trầm ngâm không nói, mắt nhìn chằm chằm vào Đức Chiếu.

Đức Chiếu trở lên vô cùng sốt sắng, nói: “Khi bốn bề đều có núi áp sát, thưa thầy! Con phải làm thế nào mới được?”

Thiền sư Động Sơn: “Trước kia ta cũng từng đi ra từ mái nhà người khác.”

Đức Chiếu nói: “Giả sử, con và thầy gặp nhau dưới hiên nhà, vậy con xin hỏi thầy, con và thầy nên né tránh nhau hay không nên né tránh nhau đây?”

Thiền sư Động Sơn: “Không né tránh nhau!”

Đức Chiếu vẫn hỏi dồn: “Không né tránh, vậy thầy bảo con phải đi đâu?”

Thiền sư Động Sơn gợi ý: “Ngũ thú lục đạo[*], mười pháp giới[*], đâu đâu cũng là đường, cần gì phải lo lắng? Nếu ngươi không yên tâm, vậy có thể ra mảnh ruộng đã được khai hoang trồng một loại gạo!”

Đức Chiếu nghe xong, nói: “Thưa thầy, mong thầy bảo trọng!” Sau đó, cả người ngồi ngẩn ở đó như bị rút hết khí, thì ra học Tăng trẻ tuổi Đức Chiếu sau khi nói xong liền nhập diệt.

Thiền sư Động Sơn giơ gậy ra khua khua trước mặt hắn ba lần, nói: “Mặc dù ngươi có thể đi ra như thế, nhưng lại không thể quay về bằng cách ấy.”

Thiền Ngẫm:

Đức Chiếu đã hết duyên với thế gian này, bệnh nặng nằm một chỗ, vẫn không quên tìm kiếm một lối ra ngoài sự sống và cái chết, đúng như hắn nói: Khi sinh lão bệnh tử rình rập, phải làm thế nào mới được đây? Thiền sư Động Sơn gợi ý cho hắn “đâu đâu cũng là đường”, nhưng đâu là con đường đúng đắn, thì không phải ai cũng tìm thấy.

61
CHẾT ĐI SỐNG LẠI

Một lần, khi Thiền sư Nam Tuyền Phổ Nguyện[*] đang ngồi thiền, bỗng ngài hét lớn một tiếng, khiến thị giả giật nảy mình, hắn vội vàng đi tới bên cạnh Thiền sư Nam Tuyền, Thiền sư Nam Tuyền nói: “Ngươi hãy tới Niết Bàn đường xem xem, có phải vừa có người mất hay không?”

Thị giả đi được nửa đường, thì vừa khéo gặp đường chủ của Niết Bàn đường, cả hai cùng nhau quay trở lại báo cáo với Thiền sư Nam Tuyền rằng: “Vừa rồi có một vị vân thủy thiền Tăng đã viên tịch.”

Thị giả và đường chủ vừa dứt lời, thì thấy một tri khách Tăng[*] cuống cuồng chạy tới, nói với Thiền sư Nam Tuyền:

“Thiền Tăng vừa viên tịch kia đã sống lại rồi.”

Thiền sư Nam Tuyền hỏi: “Vị thiền Tăng đã mất rồi sau đó sống lại kia, giờ thế nào?”

Tri khách Tăng đáp: “Hắn rất muốn được gặp thầy, nhưng đó là một người không biết tu phúc, không chịu kết duyên.”

Vậy là Thiền sư Nam Tuyền liền rời bước tới Niết Bàn đường gặp thiền Tăng bị ốm kia, hỏi: “Vừa rồi ngươi đã đi đâu?”

Tăng nhân bị ốm đó đáp: “Ta tới âm gian một chuyến.”

Thiền sư Nam Tuyền hỏi: “Tình hình dưới âm gian thế nào?”

Bệnh Tăng đáp: “Khi ta đi được khoảng 100 dặm, tay chân đau đớn tới nỗi không cử động được, đặc biệt cổ họng khô và khát vô cùng, bỗng có người gọi ta vào trong một lầu các, vì ta thật sự rất mệt, rất muốn vào trong đó để nghỉ ngơi, nên mới lên lầu, thì lại gặp một vị lão Tăng, vị lão Tăng đó tức giận hét lên với ta, không cho ta lên, khiến ta sợ hãi giật mình ngã lộn trở xuống, nên giờ mới có thể gặp được thầy.”

Thiền sư Nam Tuyền khiển trách: “Đó là một tòa lầu các xa hoa rộng lớn biết bao! Nhưng chưa tích đủ phúc đức làm sao ngươi có thể vào được? Giả sử ngươi không gặp được lão Tăng đó, e rằng giờ đã sớm rơi xuống địa ngục chịu khổ rồi.”

Từ đó về sau, vị bệnh Tăng kia tích phúc tu đức ngày đêm không quản, sống đến hơn 70 tuổi mới bình thản tọa hóa[*] , vì vậy mọi người liền gọi hắn là “Nam Tuyền đạo giả”.

Thiền Ngẫm:

Trong lúc Thiền sư Nam Tuyên nhập định, có thể lên trời cũng có thể xuống đất. Trong lúc nhập định ngài đã quát lớn một tiếng, khiến người đã chết có thể quay trở lại dương gian, cho kẻ đã xuống địa ngục một cơ hội tái sinh làm người.

62
MẢI THEO KHUÔN PHÉP, LÃNG PHÍ THỜI GIAN

Thiền sư Kim Sơn Đàm Dĩnh, người Chiết Giang, họ Khâu, hiệu Đạt Quan, năm 13 tuổi xuất gia tại chùa Long Hưng, năm 18 tuổi tới kinh thành, sống tại hoa viên của Thái úy Lý Đoan Nguyện.

Một hôm, Thái úy hỏi Thiền sư: “Xin hỏi Thiền sư, địa ngục mà mọi người vẫn hay nhắc đến, rốt cuộc là có? Hay là không đây?”

Thiền sư Đàm Dĩnh đáp: “Theo cách nói của chư Phật Như Lai, hướng lên trời nói có, giống như mắt thấy ảo ảnh, là có hay không; giờ Thái úy như đang tìm kiếm sự không trong cái có, tay cầm nước sông, là có trong không, thực sự nực cười. Nếu nhìn thấy nhà tù ngay trước mặt, sao lại không thấy thiên đường trong tâm mình? Vui sướng sợ hãi trong tâm, thiên đường địa ngục chỉ trong một ý niệm, thiện ác đều có thể thành thật, khi Thái úy đã hiểu được tâm mình, đương nhiên sẽ chẳng còn nghi ngờ gì nữa.”

Thái úy nói: “Tâm phải hiểu thế nào?”

Thiền sư Đàm Dĩnh đáp: “Thiện ác đều không suy xét.”

Thái úy nói: “Sau khi không suy xét rồi, tâm sẽ về đâu?”

Thiền sư Đàm Dĩnh đáp: “Tâm không về đâu, giống như trong Kinh Kim Cương đã viết: ‘Ưng vô sở trụ, nhi sinh kỳ tâm’.”[*]

Thái úy lại nói: “Con người khi chết đi, thì sẽ về đâu?”

Thiền sư Đàm Dĩnh: “Chưa biết sinh sao biết tử?”

Thái Úy: “Ta sớm hiểu về sinh từ lâu rồi.”

Thiền sư Đàm Dĩnh hỏi: “Xin hỏi một câu, sinh từ đâu đến?”

Thái úy đang trầm tư suy nghĩ, Thiền sư Đàm Dĩnh dùng tay đập thẳng vào ngực mình: “Chỉ đến từ đây, suy nghĩ gì nữa?”

Thái úy: “Hiểu rồi, mải miết theo đuổi khuôn phép, vô tình lãng phí thời gian.”

Thiền sư Đàm Dĩnh: “Trăm năm một giấc mộng”

Thái úy Lý Đoan Nguyện lập tức tỉnh ngộ, và làm mấy câu thơ:

Tam thập bát tuế, mộng nhiên vô tri

Cập kỳ hữu tri, hà dị vô tri?

Thao thao biện thủy, ẩn ẩn đọa đề

Sư kỳ quy hỷ, tiễn lãng Đông trì.

Dịch nghĩa:

Năm ba tám tuổi, chẳng biết tí gì;

Cho dù có biết, khác gì không biết?

Cuồn cuộn Biện Thủy, âm ỉ đê lười;

Tất cả tụ lại, sóng chồm về Đông.

Thiền Ngẫm:

Sinh từ đâu tới? Tử sẽ về đâu? Đây là vấn đề mà con người thường xuyên nghĩ đến, thậm chí, còn là vấn đề được nhiều người nghiên cứu tìm hiểu. Sinh mệnh liệu cách âm chi mê[*]? Tức là dù có thay đổi cơ thể cũng không biết được mọi thứ đã xảy ra trong quá khứ?

63
KHÔNG DẤU KHÔNG VẾT

Vô đề - Thiền sư Ô Khòa Đạo Lâm[*]

Lai thời vô tích khứ vô tung,

Khứ dữ lai thời sự nhất đồng;

Hà tu canh vấn phù sinh sự,

Chỉ thử phù sinh thị mộng trung.

Dịch nghĩa:

Đến không dấu đi không vết,

Đến và đi ấy có khác chi;

Cần gì hỏi chuyện đời trôi nổi,

Kiếp này chỉ là giấc mộng thôi.

Thiền Ngẫm:

Việc sinh tử của con người không hề lưu lại dấu vết, không biết ta từ đâu tới, cũng chẳng biết ta sẽ đi đâu. Giữa sinh và tử, chỉ có một việc tương đồng, đó chính là sự mơ hồ. Con người từ sinh tới tử, đều không thể thoát khỏi sự mơ hồ ấy. Nếu không thể nhìn thấu tất cả mọi mơ hồ trong cuộc đời này, thì con người sẽ mãi trầm luân trong sự mơ hồ đó, đến cuối cùng chẳng có được gì, giật mình như tỉnh khỏi giấc mộng.

64
SINH TỬ NIẾT BÀN

Khi Phật Tổ còn tại thế, có một Tỳ-kheo ni tên là Ưu Bà Tiên Na, một lần khi đang ngồi thiền trong sơn động, đột nhiên lớn tiếng hét gọi Tôn giả Xá Lợi Phất ở hang núi phía đối diện, khi Xá Lợi Phất đến trước mặt, bà liền nói: “Tôn giả Xá Lợi Phất! Vừa rồi khi ta ngồi thiền, dường như có thứ gì đó bò lên người, ban đầu ta không để ý, nhưng về sau nhìn kỹ hóa ra là một con rắn độc, bị nó cắn một miếng, ta sắp chết rồi, nhân lúc độc khí trên người ta còn chưa ngâm sâu, xin ngài hãy mở lòng từ bi mà triệu tập mọi người xung quanh đây, ta muốn chào từ biệt họ!”

Xá Lợi Phất nghe xong, nhìn Ưu Bà Tiên Na, nuối tiếc nói: “Sao lại có chuyện như thế được? Ta trông sắc mặt của ngươi chẳng có gì thay đổi cả, nếu bị rắn cắn sắc mặt chắc chắn phải thay đổi.”

Thái độ của Ưu Bà Tiên Na vẫn thản nhiên, nói tiếp: “Tôn giả Xá Lợi Phất! Thân thể con người là do tứ đại ngũ uẩn[*] giả hợp mà thành, không có chủ thể, vốn là vô thường, nhân duyên vốn là không, không có tự tính[*], ta vốn giác ngộ được đạo lý này, rắn độc có thể cắn sắc thân của ta, nhưng làm sao có thể cắn được chân lý trống rỗng chứ?”

Xá Lợi Phất nghe xong, vô cùng tán tưởng Ưu Bà Tiên Na, nói: “Ngươi nói đúng lắm, ngươi là thánh giả đã có được sự giải thoát, mức độ đau đớn của thân xác da thịt, ngươi có thể dùng sự thông minh dĩnh ngộ để ủng hộ chân tâm bất biến của mình. Con người nếu muốn tu đạo điều tâm, vào cõi Niết Bàn không sinh không diệt, thì cái chết của thân xác chẳng khác gì việc hủy bỏ một cây kim độc, lâm trọng bệnh được giải thoát. Chết, cái có thể chết là sắc thân chứ không phải sinh mệnh của chân ngã[*]. Sắp chết mặt không biến sắc, sinh tử như một, ngươi đã dùng con mắt trí tuệ để quan sát thế giới, thoát khỏi căn nhà cháy, thực đúng là đẹp đẽ vô hạn!”

Con người, trong sinh tử phiền não, sẽ có sợ hãi, rối rắm đảo điên. Nhưng khi con người giác ngộ tư tưởng thiền, hoặc bước vào tánh không liền có thể bước chân vào cảnh giới của không sợ hãi không tham luyến. Như Ưu Bà Tiên Na đã nói, rắn độc có thể cắn sắc thân, nhưng làm sao có thể cắn được trí huệ trống rỗng và tư tưởng thiền?

Thiền Ngẫm:

Thánh nhân, do đó sống trong thế giới chân thiện mỹ, không nhất thiết phải rời khỏi thế giới Sa Bà để tới một tịnh độ khác. Sát na là vĩnh hằng, ô uế là thanh tịnh, phiền não là Bồ Đề, sinh tử là Niết Bàn.

65
TA ĐI VỀ PHƯƠNG TÂY

Thiền sư Đạo Duyệt của Nam Tống từng làm trụ trì chùa Kim Sơn Giang Thiên ở Trấn Giang ngài là Cao Tăng mà danh tướng Nhạc Phi[*] thời Tống triều sùng bái nhất.

Sau khi Nhạc Phi bị Tần Cối[*] dùng mười hai đạo kim bài triệu về từ Chu Tiên Trấn, giữa đường ngang qua Kim Sơn Giang Thiên tự, Đạo Duyệt khuyên ông xuất gia, đừng về kinh, nhưng Nhạc Phi một lòng trung thành với triều đình, biết rõ chuyến này bất lợi, ông vẫn kiên quyết về Nam.

Lúc biệt ly, Nhạc Phi khẩn cầu được chỉ dẫn, Đạo Duyệt Thiền sư bảo ông:

Tuế để bất túc, cẩn phòng thiên khóc;

Phụng hạ lưỡng điểm, tương nhân hại độc.

Dịch nghĩa:

Chưa đến cuối năm, đề phòng trời khóc;

Dưới “phụng” hai chấm, hãm hại người đấy![*]

Khi ấy Nhạc Phi không hiểu ý của Thiền sư Đạo Duyệt, cho tới khi bị bắt giam vào ngục, hàm oan ngộ độc, mới vỡ lẽ. Tháng mười hai năm đó là tháng thiếu, chỉ có 29 ngày, buổi tối hôm ấy trời lại đổ mưa, nghe tiếng mưa rơi bên ngoài, Nhạc Phi đã biết vận mình sắp hết, vừa khéo ứng với hai câu mà Thiền sư Đạo Duyệt đã nói: “Chưa đến cuối năm, đề phòng trời khóc”.

“Dưới ‘phụng’[*], ý chỉ gian thần Tần Cối; “hãm hại ngươi đấy”, quả nhiên hôm ấy bị Tần Cối hại chết ở Phong Ba đình.”

Sau khi Tần Cối hại chết Nhạc Phi, tra hỏi đao phủ, lúc lâm trung Nhạc Phi đã nói gì? Đao phủ đáp: “Ngài chỉ nói một câu: Hận đã không nghe lời Thiền sư Kim Sơn Đạo Duyệt.”

Tần Cối biết được chuyện này, lập tức lệnh cho thân tín Hà Lập dẫn binh tới Kim Sơn để bắt Thiền sư Đạo Duyệt. Nhưng một ngày trước khi Hà Lập đến được Giang Thiên tự, Thiền sư Đạo Duyệt đã tập hợp mọi người lại thuyết pháp, cuối cùng thốt ra bốn câu kệ:

Hà Lập tự nam lai, ngã vãng Tây phương tẩu;

Bất thị pháp lực đại, cơ hồ lạc tha thủ.

Dịch nghĩa:

Hà Lập từ Nam đến, ta lại đi về Tây;

Nếu pháp lực không lớn, ắt rơi vào tay hắn.

Nói xong, lập tức tọa hóa. Lúc đó, mọi người đều không hiểu gì, vừa đau buồn lại vừa thấy kỳ lạ. Cho tới hôm sau, Hà Lập dẫn binh tới, lúc đó mọi người mới tỉnh ngộ hiểu ra.

Thiền Ngẫm:

Thiền sư Đạo Duyệt biết việc sống chết của Nhạc Phi, đương nhiên cũng biết về sống chết của mình, nhưng tại sao lại không quý trọng mạng sống? Trốn tránh cái chết? Đó là bởi vì, sinh tử vốn không phải chuyện có thể né tránh, và thiền giả sau khi ngộ đạo, đã không còn sợ hãi chuyện sống chết nữa.

66
NHẤT SINH VẠN PHÁP

Trong một thiền viện, điển tọa[*] phụ trách việc nấu nướng là một trong những chức vụ rất được tôn trọng. Nhưng muốn làm tốt công việc này, không chỉ phải nấu nướng thật ngon mà còn phải biết trân quý gạo, rau, dầu, muối, không được lãng phí. Thiền sư Thạch Sương, người đã từng tham học ở nhiều đạo trường phụ trách vị trí điển tọa ở chỗ Thiền sư Quy Sơn, quản lý lương thực.

Một hôm, khi ông đang sàng gạo, trụ trì Quy Sơn đi đến, nói với ông: “Không được làm rơi gạo văng vãi, vì đó là thí chủ bố thí.”

Thiền sư Thạch Sương đáp: “Chưa bao giờ rơi văng vãi.”

Thiền sư Quy Sơn liền nhìn quanh, nhặt một hạt gạo từ dưới đất lên: “Ngươi nói không văng vãi, thế hạt gạo này từ đâu mà ra?”

Thiền sư Thạch Sương im lặng, không biết phải trả lời thế nào.

Thiền sư Quy Sơn nói tiếp: “Đừng coi thường một hạt gạo, bởi trăm ngàn hạt gạo khác đều từ một hạt này mà ra đấy.”

Thiền sư Thạch Sương lập tức nắm lấy cơ hội, hỏi: “Vậy hạt gạo này từ đâu mà ra ạ?”

Thiền sư Quy Sơn không trả lời, phá lên cười ha hả rồi quay về phòng Phương trượng, tới chiều, Thiền sư xuất hiện ở thiền đường, ngài nói: “Mọi người nghe đây, trong gạo có mọt!”

Một hạt gạo có thể sinh ra ngàn vạn hạt, vậy hạt gạo đó được sinh ra từ đâu? Đương nhiên là từ trong ngàn vạn hạt kia rồi. “Nhất sinh vạn pháp”, “vạn pháp quy nhất”, Thiền sư Quy Sơn đương nhiên biết đạo lý đơn giản đó, nhưng ngài phải đợi tới chiều mới nói: “Trong gạo có một.”

Thiền Ngẫm:

Ý nghĩa sâu sắc hơn của công án này là muốn đề cập tới chân lý “sinh nhưng không sinh”, từ trong vạn vật tươi tốt lại có thể quay trở về trong chân tướng không sinh không diệt.

67
KHÔNG NÓI SINH, KHÔNG NÓI TỬ

Một hôm Thiền sư Động Sơn Lương Giới[*] thuyết pháp vào buổi tối, nhưng không đốt đèn, thiền Tăng Năng Nhẫn hỏi Thiền sư Động Sơn, tại sao không đốt đèn? Thiền sư Động Sơn nghe Năng Nhẫn hỏi xong, mới gọi thị giả tới châm đèn lên, rồi nói với Năng Nhẫn: “Ngươi hãy tới trước mặt ta!”

Thiền Tăng Năng Nhẫn đi lên phía trước.

Thiền sư Động Sơn bảo thị giả: “Ngươi hãy đi lấy ba cân dầu đốt đèn tặng cho vị Thượng tọa này!”

Vậy ý của Thiền sư Động Sơn là từ bi? Mỉa mai? Hay ngài còn có ý nào khác? Nhưng Năng Nhẫn phẩy phẩy tay áo rồi ra khỏi thiền đường, qua một đêm suy ngẫm, Năng Nhẫn đã có giác ngộ. Vậy là lập tức mang hết tiền bạc ra, tổ chức trai hội, cúng dường đại chúng. Ông sống cùng mọi người ở đây, một mạch ba năm liền, ba năm sau ông mới cáo từ Thiền sư Động Sơn, muốn tới nơi khác.

Thiền sư Động Sơn không níu kéo, chỉ bảo: “Chúc ngươi thuận buồm xuôi gió!”

Lúc này, Thiền sư Tuyết Phong đang đứng bên cạnh Thiền sư Động Sơn, đợi thiền Tăng Năng Nhẫn quay người ra ngoài rồi, ngài mới hỏi Thiền sư Động Sơn: “Thiền Tăng này đi rồi, không biết bao giờ mới quay trở lại?”

Thiền sư Động Sơn trả lời: “Hắn biết hắn có thể đi, nhưng lại không biết bao giờ mình có thể quay trở lại. Nếu ngài không yên tâm, có thể ra tăng đường gặp hắn một lát!” Thiền sư Tuyết Phong tới tăng đường, ai ngờ sau khi Năng Nhẫn quay về tăng đường, lập tức ngồi vào vị trí của mình rồi vãng sanh[*], Thiền sư Tuyết Phong vội vàng chạy đi báo cho Thiền sư Động Sơn.

Thiền sư Động Sơn nói: “Mặc dù hắn đã vãng sanh rồi, nhưng nếu đem so sánh với ta, thì hắn lại chậm hơn ta ba mươi năm.”

Từ công án này có thể thấy, thiền Tăng Năng Nhẫn trách cứ Thiền sư Động Sơn khai thị thuyết pháp tại sao lại không đốt đèn, lúc ở trong bóng tối cần phải có ánh sáng, đó là chuyện thường tình; Thiền sư Động Sơn vì lời chất vấn đó mà gọi thị giả tới đốt đèn, cũng hết sức bình thường; nhưng Thiền sư Động Sơn lại bảo thị giả tặng cho Năng Nhẫn thêm ba cân dầu đốt đèn, đây là điều bất thường. Có thể nói đây là hành động vô cùng từ bi của Thiền sư Động Sơn, cũng có thể nói, Thiền sư Động Sơn làm vậy là muốn chế nhạo sự tham lam của thiền Tăng Năng Nhẫn.

Có điều dù hiểu theo cách nào, thiền Tăng Năng Nhẫn cũng ngộ đạo rồi, bỏ hết tiền bạc ra để mở tiệc chay thiết đãi mọi người, cho thấy thiền Tăng Năng Nhẫn đã bỏ được lòng tham.

Thiền Ngẫm:

Tham lam khiến bạn si mê, ngạo mạn, tức giận từ đó mất đi cơ hội học tập. Bạn không chịu bỏ ra thứ mình đã có, thì không thể có được những thứ tốt hơn.

168
PHÁP THÂN VÔ BỆNH

Thiền sư Động Sơn Lương Giới, người Chiết Giang, họ Du. Năm 21 tuổi thọ giới Cụ-túc[*], từng thân cận với các Thiền sư như Nam Tuyền, Linh Hựu, Linh Nham... về sau giác ngộ nhờ nhìn bóng nước.

Thiền sư Động Sơn du ngoạn khắp các tỉnh như Giang Tây, Hồ Bắc, Hồ Nam, cuối cùng ở lại Giang Tây Động Sơn Phổ Lợi thiền viện 10 năm, xiển dương tông phong[*], hoa môn nở rộ, thu nạp rất nhiều đệ tử, nhưng môn đệ xuất sắc nhất phải kể đến Thiền sư Vân Cư Đạo Ưng và Thiền sư Tào Sơn Bản Tịch.

Năm 63 tuổi, khi Thiền sư Động Sơn sắp viên tịch, Thiền sư Tào Sơn hỏi ngài: “Thân thể thầy bị bệnh, liệu có thân thể nào không bệnh không?”

Thiền sư Động Sơn đáp: “Có!”

Thiền sư Tào Sơn lại hỏi: “Thân thể không bệnh, liệu có nhìn thấy thầy không?”

Thiền sư Động Sơn lại đáp: “Là ta đang nhìn nó.”

Thiền sư Tào Sơn không hiểu, hỏi tiếp: “Không biết thầy nhìn nó thế nào?”

Thiền sư Động Sơn thẳng thắn trả lời: “Khi ta nhìn, không nhìn thấy có bệnh.”

Ý của câu nói này là, sắc thân có bệnh, có thể thấy có thể biết; pháp thân không bệnh, thì không thể nhìn không thể biết.

Không lâu sau, Thiền sư Động Sơn thấy cơ thể bất ổn, liền bắt đầu rửa mặt tắm giặt, khoác áo Ca sa, sau khi gõ chuông từ biệt mọi người, ngồi yên mà tịch. Các học Tăng nhìn cảnh tượng ấy, không kìm được mà khóc rống lên, thậm chí có người còn trách cứ Thiền sư Tào Sơn đã ép chết thầy, đúng lúc này, Thiền sư Động Sơn liền mở mắt, nói với đám học Tăng đang khóc lóc kia: “Người xuất gia tâm chẳng dính mắc nơi vật, đó mới thật là tu hành, có gì phải lưu luyến thương tiếc?”

Thế là gọi người tới làm “ngu si trai”[*], đám học Tăng biết sau trai hội sẽ phải từ biệt thầy, nên nhùng nhằng kéo dài, lần chần tới tận 7 ngày mới chịu kết thúc trai hội, Thiền sư Động Sơn cùng các học Tăng thụ trai. Ăn xong, ngài nói với các học Tăng: “Đừng làm phiền ta, để ta yên tĩnh một lát. Hãy nhớ kỹ, khi con người ta lâm chung, đừng bao giờ khóc lóc kêu gọi, sau này Tào Sơn là thiện tri thức[*] của các ngươi!” Nói xong, quay về trượng thất, ngồi ngay ngắn mà đi.

Thiền Ngẫm:

Nói tới bệnh tật, trên sắc thân xác thịt đương nhiên có sinh lão bệnh tử, nhưng trên pháp thân bổn tính thì không có sinh lão bệnh tử.

PHẦN II
BÁT-NHÃ BA-LA

SẮC TỨC LÀ KHÔNG, KHÔNG TỨC LÀ SẮC

Sống một kiếp người, sợ nhất chính là vất vả khổ sở theo đuổi cả đời, tới cuối cùng mới nhận ra cái mình theo đuổi đó chỉ là hão huyền. Theo quan điểm của nhà Phật, mọi thứ trên thế gian này đều là “không”, Phật Tổ đã từng nói: “Sắc tức là không, không tức là sắc”, vậy thì cần gì phải bận lòng chuyện được mất thành bại.

1
ĐAN HÀ GHẸO NI

Hồi trẻ, Thiền sư Đan Hà đầy một bụng tứ thư ngũ kinh, trên đường tới kinh thành tham gia kỳ thi khoa cử, gặp một thiền giả điểm hóa ngài rằng “chọn quan chi bằng chọn Phật”, ý muốn nói làm quan sao có thể so với làm Phật? Đan Hà lập tức quyết định từ bỏ việc thi cử, học Phật tu đạo, cuối cùng trở thành Đại sư đương thời.

Có lần, một nữ ni tới gặp Thiền sư Đan Hà hỏi đạo, nữ ni hỏi: “Thế nào mới được gọi là chân đế của đạo?”

Thiền sư Đan Hà không nói không rằng, giơ tay bẹo nhẹ vào mông của nữ ni.

Mặt nữ ni đỏ bừng, vừa sợ hãi vừa tức giận mắng chửi: “Thì ra trong lòng ngài vẫn còn cái đó!”

“Không phải ta có mà là ngươi có!”

Thiền sư Đan Hà lạnh lùng trả lời, “Đạo không xa người, là người tự xa rời đạo.”

Vừa khéo, một tiểu Hòa thượng tận mắt chứng kiến cảnh ấy, nên đi tới đâu cũng rêu rao: “Thì ra sư phụ của chúng ta là một kẻ háo sắc, lại dám ngang nhiên chòng ghẹo một tiểu ni cô tới cầu đạo trước mặt bao người!”

Tiểu Hòa thượng nói thế cũng chẳng sai, nhưng lão Hòa thượng lại lên giọng giáo huấn: “Ngựa quý ở bốn chân, người hèn bởi cái miệng. Tiểu Hòa thượng ngươi thì hiểu gì, đừng có tham gia vào!”

Vào giờ học buổi tối, có người báo cáo chuyện này với Thiền sư Đan Hà. Thiền sư Đan Hà nghe xong cúi đầu bái lạy tiểu Hòa thượng kia, liên tục nói: “Phật ta từ bi, Phật ta từ bi!”

“Trời ơi, con không phải Phật Tổ.” Tiểu Hòa thượng tưởng rằng Thiền sư Đan Hà phát điên, vội vàng hét lớn, “Người nhận lầm rồi!”

“Ta không nhận lầm, người ta cúi lạy chính là Phật Tổ. Là Phật Tổ mắt thịt phàm thai, không chỉ nhận nhầm người khác, cũng đã nhận nhầm chính mình.” Thiền sư Đan Hà nói.

Tiểu Hòa thượng đột nhiên tỉnh ngộ: Thiền sư tận tình chỉ bảo giúp mình giác ngộ! Sau này không bao giờ còn dám nhìn nhận sự việc bằng mắt trần nữa.

Trong nội bộ Thiền tông, rất coi trọng vai vế trên dưới. Chỉ người đại trí đại dũng như Thiền sư Đan Hà mới có thể khéo léo sử dụng tuyệt chiêu “người bề trên cúi đầu bái lạy kẻ bề dưới” để giúp người khác giác ngộ như thế, quả thật không hổ danh đệ nhất thiền Tăng!

Thiền Ngẫm:

Phàm mọi việc trên đời này đều không có cách thức cố định, phải căn cứ vào tình hình và đối tượng cụ thể để tiến hành điều chỉnh, biến báo. Những cách thức nhìn thì tưởng không hợp lý, không phù hợp... không chừng sẽ mang lại hiệu quả tuyệt vời, gặp chuyện phải có cách xử trí linh hoạt.

2
NƯỚC ĐẦY TỰ TRÀN

Trong lịch sử, huyện Phụng Hóa ở Minh Châu có hai bảo vật sống nức tiếng gần xa: một là Hòa thượng Bố Đại thường đi hóa duyên khắp nơi; một là cư sĩ Tịnh Bình, bế quan tu luyện. Hành vi của hai người bọn họ cổ quái, ăn nói lung tung, nhưng người dân địa phương lại coi họ là những Cao Tăng đắc đạo.

Một hôm, một người trẻ tuổi nhiều chuyện, vì quá đỗi tò mò mà quyết định tới thăm hỏi họ. Đầu tiên, anh ta gặp Hòa thượng Bố Đại trong một con hẻm vừa bẩn vừa thối. Hòa thượng Bố Đại đó, vừa lùn vừa béo, giống như quả bóng da, có thể tùy tiện nằm bừa dưới đất ngủ ngáy o o.

Chàng thanh niên mời Hòa thượng Bố Đại[*] đi ăn cơm, nhưng lại gọi tiểu nhị của quán mang lên toàn gà vịt thịt cá, anh ta muốn xem Hòa thượng Bố Đại sẽ làm thế nào. Kết quả, Hòa thượng Bố Đại chắp hai tay lại, thành tâm khấn niệm: “Nhân duyên! Nhân duyên!”, bái xong bắt đầu thoải mái ăn uống, chẳng hề kiêng kỵ. Có điều, mỗi khi ăn một món nào đó ông đều ném một ít vào túi vải, rồi nhìn chàng thanh niên kia cười cười.

“Thế này cũng được gọi là Cao Tăng đắc đạo sao?” Chàng thanh niên vô cùng thất vọng, sau đó tới gặp cư sĩ Tịnh Bình, hy vọng cư sĩ kia có thể chỉ bảo cho mình một vài điều hữu ích.

Khi chàng thanh niên đến nơi, cư sĩ Tịnh Bình đang tham thiền ngộ đạo tại nhà, ông thấy chàng thanh niên kia đến, không nói không rằng, nhấc bình trà đổ nước vào tịnh bình, nước tràn cả ra vẫn không ngừng rót tiếp.

“Cư sĩ, tịnh bình của người đầy rồi, sao vẫn còn rót trà vào trong thế?” Chàng thanh niên không kìm được mà lên tiếng nhắc nhở.

“Thế à?” Cư sĩ tiếp tục rót trà, hỏi ngược lại, “Vậy ngươi thì sao?”

Chàng thanh niên chợt bừng tỉnh ngộ, cảm thán bảo: “Quả nhiên là Cao Tăng! Là do ta đã quá ngu muội!”

“Nói ra nghe xem!” Cư sĩ điềm nhiên hỏi.

“Đại sư dạy ta làm người phải biết khiêm nhường, khoan dung độ lượng, không nên kiêu ngạo tự mãn, mệt mỏi vì mưu cầu kiến thức; sau khi ta giác ngộ rồi mới nhận ra Đại sư Bố Đại cũng đã dạy ta tích lũy những bài học kinh nghiệm hằng ngày, dụng tâm suy ngẫm. Có được hai pháp bảo mà hai người dạy ta, ta sẽ không bao giờ buồn phiền nữa.”

Thiền Ngẫm:

Mỗi ngày đều bỏ một ít những bài học kinh nghiệm trong cuộc sống vào túi vải, lâu dần, sẽ không còn thiếu trí tuệ để đối diện với cuộc đời nữa. Đem đổ sạch nước thải rỉ ra từ tinh thần khỏi tịnh bình, giữ được sự khỏe mạnh của nội tâm, đừng để những thứ rác rưởi có hại cho tâm lý lắng đọng, thối rữa rồi sinh ra sâu bọ trong đó.

3
SẮC TỨC LÀ KHÔNG

Một lần, Thiền sư Động Sơn hỏi Thiền sư Vân Cư thế này: “Ngài yêu sắc không?”

Thiền sư Vân Cư đang dùng sọt tre để sàng đậu, nghe Thiền sư Động Sơn hỏi vậy, giật nảy mình, đậu trong sọt đổ hết ra ngoài, lăn tới bên chân Thiền sư Động Sơn. Thiền sư Động Sơn cười, cúi xuống nhặt từng hạt đậu lên.

Bên tại Thiền sư Vân Cư vẫn còn vang vọng câu hỏi vừa rồi của Thiền sư Động Sơn, ông không biết trả lời thế nào, câu hỏi này quả thật không thể trả lời.

Phạm vi bao hàm của “sắc” quá rộng! Nữ sắc, nhan sắc, sắc mặt...

Khi mặc đồ bạn có chọn màu sắc không? Khi ăn món ngon uống rượu ngon có coi trọng màu sắc món ăn màu sắc của rượu không? Khi bạn chọn phòng rộng nhà lớn có chú ý tới màu sắc của tường không? Bạn có nhìn sắc mặt của người khác để sống không? Bạn có tham lam của cải vàng bạc không? Bạn có say đắm mê mẩn những người phụ nữ có nhan sắc kiều diễm không?

Thiền sư Vân Cư đặt sọt xuống, lòng vẫn còn đang rối bời. Ông ngẫm nghĩ rất lâu mới trả lời: “Không yêu!”

Thiền sư Động Sơn nãy giờ vẫn đứng im một bên quan sát sự sợ hãi, né tránh, chạy trốn của Thiền sư Vân Cư. Ông tiếc nuối bảo: “Trước khi trả lời câu hỏi ngài đã nghĩ kỹ chưa? Khi ngài thật sự phải đối mặt với thử thách, liệu ngài có thể ung dung để đối diện không?”

Thiền sư Vân Cư lớn tiếng đáp: “Đương nhiên có thể!”

Sau đó ông nhìn thẳng vào Thiền sư Động Sơn, hy vọng nhận được câu trả lời từ Thiền sư, nhưng Thiền sư Động Sơn chỉ cười, chẳng đưa ra bất kỳ đáp án nào.

Thiền sư Vân Cư thấy lạ, hỏi: “Vậy tôi hỏi ngài một câu có được không?”

Thiền sư Động Sơn đáp: “Ngài hỏi đi!”

Thiền sư Vân Cư hỏi: “Ngài yêu nữ sắc không? Khi bị mê hoặc, liệu ngài có thể ung dung ứng phó không?”

Thiền sư Động Sơn phá lên cười ha hả, đáp: “Tôi biết thế nào ngài cũng hỏi vậy mà! Tôi thấy họ chẳng qua chỉ là dùng vẻ bề ngoài xinh đẹp để che giấu đi sự thối rữa bên trong mà thôi. Ngài hỏi tôi yêu hay không yêu, yêu hay không yêu có liên quan gì đâu? Chỉ cần trong lòng giữ được suy nghĩ kiên định là được, cần gì quan tâm tới việc người khác nghĩ thế nào?”

Thiền Ngẫm:

Sắc tức là không, không tức là sắc. Trong mắt có sắc, trong tâm không sắc, mới có thể thản nhiên đối diện với mọi mê hoặc quyến rũ trên thế gian.

4
ĐẶT XUỐNG ĐẶT XUỐNG

Một lần, Thiền sư Thản Sơn cùng một vị đồng môn ra ngoài vân du, lại đúng lúc trời đổ mưa to, một con kênh bé lập tức bị mưa xối thành một dòng sông nhỏ.

Họ đang định lội ngang qua sông thì thấy một cô gái trẻ quần áo lụa là đứng lưỡng lự trên bờ. Rõ ràng, cô gái không muốn lội qua sông làm bẩn quần áo.

“Tới đây, cô gái.” Thiền sư Thản Sơn nói rồi dang hai tay ra, sau đó bế cô gái đó lội qua con sông nhỏ.

Thiền sư đi cùng thấy cảnh ấy, buồn bã không vui, chẳng nói chẳng rằng, cho tới tận khi trời tối đã vào ngủ nhờ trong một ngôi chùa khác rồi, mới không thể nhịn được nữa mà hỏi Thiền sư Thản Sơn rằng: “Người xuất gia chúng ta không gần nữ sắc, đặc biệt những cô gái trẻ trung xinh đẹp, làm vậy rất nguy hiểm. Tại sao ngài lại phạm giới?”

“Hả, ý ngài muốn nói tới cô gái qua đường kia ấy hả?” Thiền sư Thản Sơn hỏi, “Tôi đã đặt cô ta xuống từ lâu rồi, ngài vẫn còn bế cô ta sao?”

Thiền Ngẫm:

Càng phụ thuộc vào hình thức, càng bị bó buộc nhiều hơn.

5
THIỀN ĐỊNH CHÍNH LÀ ĐỊNH LỰC

Thiền tông[*] và Tịnh độ tông[*] là hai chi lớn của Phật giáo, đặc tính căn bản của hai tông phái này hoàn toàn trái ngược nhau. Thiền tông chủ trương giác ngộ, tự lực thành Phật, còn Tịnh độ tông lại chủ trương thông qua nghi thức tông giáo, mượn lực thành Phật. Hai tông phái vẫn luôn công kích đả phá lẫn nhau.

Nhưng trong Thiền tông và Tịnh độ tông đều có một câu chuyện nhỏ thú vị như sau:

Có vị Thiền sư Vô Quả ẩn cư u cốc một lòng tham thiền, suốt hơn hai mươi năm nay đều do một cặp mẹ con hộ pháp cúng dường. Do mãi vẫn chưa thể minh tâm kiến tánh, nên muốn xuất sơn tầm sư học đạo.

Hai mẹ con hộ pháp kia yêu cầu Thiền sư ở lại thêm mấy ngày, họ định may một chiếc áo Ca sa tặng cho Thiền sư.

Sau khi hai mẹ con nhà kia về nhà, lập tức bắt tay vào đo đạc cắt may, hễ khâu một mũi lại niệm một câu A Di Đà. May xong, lại gói bốn thỏi bạc hình móng ngựa, tặng cho Thiền sư Vô Quả làm lộ phí.

Thiền sư nhận ý tốt của hai mẹ con nhà nọ, chuẩn bị ngày mai sẽ lên đường xuống núi.

Tới đêm, Thiền sư Vô Quả vẫn ngồi thiền dưỡng khí. Nửa đêm, có một thanh đồng tay cầm lá cờ, phía sau rất nhiều người hò hét đi đến, vác một bông hoa sen rất to, khiêng tới trước mặt Thiền sư. Đồng tử bảo: Mời Thiền sư ngồi lên đài sen!

Thiền sư thầm nghĩ: Ta tu thiền định chứ không tu Tịnh độ pháp môn, mà cho dù là hành giả tu Tịnh độ pháp môn thì cũng không được tới ngưỡng này, e rằng đây là ma cảnh.

Thiền sư Vô Quả phớt lờ hắn, đồng tử lại khuyên bảo thêm vài lần, nói rằng xin đừng để lỡ dịp may, Thiền sư Vô Quả tiện tay cầm một chiếc dẫn khánh đặt lên đài sen. Không lâu sau, đồng tử và những người kia, reo hò mà đi.

Sáng sớm hôm sau, khi Thiền sư định lên đường thì thấy hai mẹ con nhà nọ tay cầm chiếc dẫn khánh hỏi Thiền sư Vô Quả rằng: “Đây có phải đồ Thiền sư bị mất không? Tối qua con ngựa cái trong nhà sinh một thai chết, mã phu tìm cách mở ra, thấy chiếc dẫn khánh này, biết là vật của Thiền sư nên mới mang tới đây trả. Chỉ là không biết tại sao lại được sinh ra từ trong bụng ngựa?”

Sau khi Thiền sư Vô Quả nghe xong, mồ hôi ướt lưng nhưng vẫn nói thế này: “Một chiếc Ca sa một tấm da, bốn thỏi bạc trắng bốn móng ngựa; nếu không phải lão Tăng định lực thâm hậu, hẳn đã phải làm ngựa con cho mẹ con nhà này.”

Nói xong, bèn trả lại áo và bạc cho hai mẹ con nhà kia, cáo biệt mà đi!

Thuyết duyên khởi tánh không, lý tam thế nhân quả của Phật giáo nói ra thì thật thần kỳ huyền diệu, nghe lại thấy khó bề tưởng tượng, có lẽ quá hoang đường không thực tế. Nhưng hoang đường tạo ra chân thực, hoang đường tuyệt đối tạo ra chân thực tuyệt đối.

Thiền Ngẫm:

Định lực là trạng thái tinh thân tập trung và không bị phân tán hoảng loạn, là ý niệm lực được sinh ra nhờ tu thiền định. Định lực càng cao, càng chịu đựng được sự cô đơn, càng dễ dàng ung dung đối mặt với mọi mê hoặc quyến rũ của thế giới muôn màu muôn vẻ ngoài kia.

6
CUỘC SỐNG CỦA THIỀN SƯ

Các Thiền sư suy ngẫm về triết học nhân sinh, thế giới tinh thần vô cùng phong phú, nhưng ở phương diện cuộc sống vật chất lại rất mộc mạc.

Hòa thượng đòn gánh, cả đời chỉ nhặt hạt dẻ để ăn.

Thiền sư Vĩnh Gia không ăn những loại rau phải trồng bằng cuốc, bởi ngài sợ cuốc sát sinh.

Thiền sư Huệ Lâm đi một đôi giày suốt 20 năm, gặp chỗ đất bằng và mềm sẽ cởi giày đi chân đất.

Thiền sư Huệ Thông cả đời chỉ mặc một bộ đồ vá hết lần này tới lần khác, dù đông hay hạ cũng đều chỉ mặc duy nhất một bộ.

Pháp sư Huệ Khai dù nhận được bao nhiêu của bố thí cúng dường, đều lập tức phân phát cứu tế những người nghèo khó. Khi pháp sư Hành Nhân còn tu hành ở Phật Thủ Nham trên Lư Sơn, ngày ngày bầu bạn với chim và thú, những động vật đó đều gần gũi ngài với vẻ hiền hòa, chẳng hề sợ hãi. Về sau, ngài đã đứng mà chết một cách tiêu sái.

Hòa thượng Đại Mai ghé thăm Thiền sư Mã Tổ, sau khi minh tâm kiến tánh, ẩn cư tu dưỡng trong núi sâu, có người mời ông xuất sơn làm quan, nhưng Hòa thượng Đại Mai đã hài hước đáp lại thế này:

Nhất trì hà diệp y vô tận,

Sổ thụ tùng hoa thực hữu dư.

Cương bị thế nhân tri trụ xứ,

Hựu di mao xá nhập thâm cư.

Dịch nghĩa:

Đà mầm sen thơm áo quần không thiếu,

Cây cối tùng hoa còn dư thừa.

Vừa bị người đời thấy chốn ở,

Lại dời lều cỏ ẩn rừng sâu.

Pháp sư Phú Thượng, ngồi đọc kinh ở vệ đường, bên cạnh đặt một chiếc nón lớn để hóa duyên. Vì con đường hẻo lánh ít người qua lại, nên ngài không thu hoạch được gì. Có người hỏi: “Đại sư, tại sao ngài không tới hóa duyên ở nơi thành phố đông đúc?” Ngài đáp: “Ta chỉ cần một hai đồng tiền là đủ để duy trì mạng sống rồi.”

Thiền Ngẫm:

Nếu trong cuộc sống, con người theo đuổi sự xa hoa quá độ, tất nhiên sẽ có nhiều dục vọng cá nhân. Dục vọng cá nhân nhiều, sẽ tham lam vinh hoa phú quý, lạc vào đường tà, thậm chí gây ra tai họa.

7
TỈNH THẾ CA

Tỉnh thế ca - Đại sư Hám Sơn[*]

Hồng trần bạch lãng lưỡng mang mang,

Nhẫn nhục nhu hòa thị diệu phương.

Đáo xử tùy duyên diên tuế nguyệt,

Chung thân an phận độ thời quang.

Hưu tương tự kỷ tâm điền muội,

Mạc bả tha nhân quá thất dương.

Cẩn thận ứng thù vô áo não,

Nại phiền tác sự hảo thương lượng.

Tùng lai ngạnh nỗ huyền tiên đoạn,

Mỗi kiến cương đao khẩu dịch thương.

Nhạ họa chỉ nhân nhàn khẩu thiệt,

Chiêu khiên đa vi ngận tâm tràng.

Thị phi bất tất tranh nhân ngã,

Bỉ thử hà tu luận đoạn trường.

Thế sự do lai đa khuyết hãm,

Huyễn khu diên đắc miễn vô thường.

Cật ta khuy xử nguyên vô ngại,

Thoái nhượng tam phân dã bất phương.

Xuân nhật tài khán dương liễu lục,

Thu phong hựu kiến cúc hoa hoàng.

Vinh hoa chung thị tam canh mộng

Phú quý hoàn đồng cửu nguyệt sương.

Lão bệnh tử sinh thùy thế đắc,

Toan điềm khổ lạt tự thừa đương.

Nhân tòng xảo kế khoa linh lợi,

Thiên tự tòng dung định chủ trương.

Sàm khúc tham sân đọa địa ngục,

Công bình chính trực tức thiên đường.

Xạ nhân hương trọng thân tiên tử,

Tằm vi ty đa mệnh tảo vong.

Nhất tễ dưỡng thần bình vị tán,

Lưỡng chủng hòa khí nhị trấn thang.

Sanh tiền uổng phí tâm thiên vạn,

Tử hậu không lưu thủ nhất song.

Bi hoan ly hợp triêu triêu náo,

Thọ yểu cùng thông nhật nhật mang.

Hưu đắc tranh cường lai đấu thắng,

Bách niên hồn thị hý văn tràng.

Khoảnh khắc nhất thanh la cổ hiết,

Bất tri hà xứ thị gia hương.

Dịch nghĩa:

Cõi trần ai sóng gió mênh mang,

Phương thuốc quý: nhẫn nhục dịu dàng.

Tới đâu cũng tùy duyên mà sống,

Một đời an phận vượt thời gian.

Làm người tấm lòng luôn rộng mở,

Đừng chỉ luận bàn lỗi người - ta.

Thận trọng ứng xử không phiền não,

Làm gì nhẫn nại dễ bỏ qua.

Xưa nay cung siết dây đứt trước,

Đạo thép mẻ rồi dễ bị thương.

Tai họa đều từ miệng mà ra,

Phạm lỗi lầm vì tâm tư ác.

Đúng sai không cần phân quá rõ,

Ta - người cần chi luận dở hay.

Chuyện đời đa phần nhiều khiếm khuyết,

Thân bèo bọt khó tránh vô thường.

Chịu chút thiệt thòi chẳng đáng ngại,

Nhịn nhường ba phần chẳng hại ai.

Xuân đến lại được ngóng liễu thắm,

Thu về gió mát hoa cúc tươi.

Vinh hoa cuối cùng chỉ như mộng,

Phú quý khác chi tháng chín sương.

Sinh lão bệnh tử ai thay được,

Cay đắng ngọt bùi tự thân nếm.

Nghĩ được kế hay người lanh lợi,

Tư chất ung ung định chủ trương.

Gièm pha vu khống đày địa ngục,

Công bằng chính trực tức thiên đường.

Chồn vì mùi hương chồn chết sớm,

Tằm mải nhả tơ tằm đoản mệnh.

Một liều dưỡng thần bệnh phân tán,

Hòa khí tâm an thuốc thật hay.

Khi sống hao tổn trí bày mưu,

Chết rồi đi với đôi tay trắng.

Buồn vui ly hợp một sớm chiều,

Thọ yểu sang hèn ngày ngày bận.

Thôi đừng nghĩ tranh giành thua thắng,

Trăm năm sống như vở kịch hay.

Phút này chiêng trống ngừng khua gõ,

Chẳng biết ta phải tìm về đâu.

Thiền Ngẫm:

“Nhân tính không bằng trời tính”, câu này không nói chúng ta có thái độ phó mặc cuộc đời mình cho số mệnh, mà là một lời nhắc nhở: thế sự vô thường, khiến chúng ta mặc dù thân nơi hồng trần nhưng tâm linh vẫn có không gian phát triển. Không gian tâm linh ấy sẽ giúp chúng ta có tầm nhìn không bị bóp méo, nhờ vậy mà cuộc dạo chơi trên cõi trần sẽ chính trực hơn, tỉnh táo hơn và không hổ với trời thẹn với đất.

8
PHẬT TÂM KHOAN HỒNG

Thiền sư Lương Khoan ngoài hoằng pháp ra, bình thường ngài sống trong một lều cỏ sơ sài dưới chân núi, cuộc sống vô cùng giản dị. Một buổi tối, ngài trở về sau một ngày ra ngoài giảng kinh, vừa khéo bắt gặp một tên trộm đang lục lọi trong căn lều của mình, tên trộm thấy Thiền sư về, hoảng loạn luống cuống không biết phải làm thế nào.

Thiền sư Lương Khoan vui vẻ nói với tên trộm chẳng lấy được gì kia rằng: “Không tìm được đồ đáng để ăn trộm phải không? Chắc chuyến này ngươi uổng công rồi, thế này nhé! Ngươi hãy lấy chiếc áo ta đang mặc trên người mang về đi!”

Tên trộm túm lấy cái áo rồi chạy, Thiền sư Lương Khoan để mình trần, đứng dưới trăng nhìn theo bóng tên trộm, cảm khái vô hạn, nói: “Thật tiếc, ta không thể tặng cho ngươi ánh trăng đẹp tuyệt vời này!”

Thiền Ngẫm:

Mỗi người, trong tự tính đều có một kho báu vô tận, giả sử có thể nhận biết được báu vật của mình thì cần gì phải đi ăn trộm đồ nhà người khác nữa?

9
TÁNH THIÊN CHÂN PHẬT

Cư sĩ Chu Từ Mục là một tín đồ tu trì pháp môn Tịnh độ. Một hôm ông đặc biệt tới thăm Thiền sư Phật Quang và bảo: “Thưa Thiền sư! Ta niệm Phật, bái Phật đã hơn 20 năm nay, gần đây khi trì A Di Đà Phật, cảm giác có gì đó không đúng lắm.”

Thiền sư Phật Quang hỏi: “Có gì không đúng?”

Chu Từ Mục đáp: “Ngày trước khi ta tụng A Di Đà Phật, trong lòng luôn có Phật tính, cho dù không niệm ra ngoài miệng nhưng trong lòng vẫn niệm Phật không ngừng, dù không muốn trì, nhưng âm thanh đó vẫn như dòng suối, tự động tuôn chảy.”

Thiền sư Phật Quang nói: “Thế thì tốt chứ! Điều đó cho thấy ngươi niệm Phật đã đến được mức tịnh niệm tiếp nối[*], tương ứng cùng Phật, tìm thấy chân tâm trong tự ngã rồi.”

Chu Từ Mục lại nói: “Cảm tạ những lời khen ngợi của Thiền sư, nhưng giờ ta không được như thế nữa, giờ ta rất buồn khổ, vì chân tâm của ta không thấy nữa rồi.”

Thiền sư Phật Quang: “Sao lại không thấy chân tâm nữa?”

Chu Từ Mục: “Vì cái tâm tương ứng với Phật của ta đã không còn nữa, âm thanh tịnh niệm tiếp nối tiếng Phật triền miên không dứt trong lòng ta đã biến mất rồi, tìm chẳng thấy. Thiền sư! Ta vì điều này mà vô cùng buồn khổ, xin ngài hãy cho ta biết, ta phải đi đâu để tìm chân tâm của mình?”

Thiền sư Phật Quang gợi ý: “Tìm kiếm chân tâm của ngươi, ngươi phải biết rằng, chân tâm không ở bất cứ nơi nào cả, chân tâm của ngươi nằm trên người ngươi đó.”

Chu Từ Mục: “Tại sao ta lại không biết chứ?”

Thiền sư Phật Quang: “Bởi vì trong lúc bất cẩn ngươi đã qua lại với vọng tâm nên chân tâm đã rời bỏ ngươi.”

Tín đồ Chu Từ Mục nghe xong, chợt tỉnh ngộ.

Đúng như những gì Đại sư Vĩnh Gia[*] từng nói: “Quân bất giác, tuyệt học vô vi nhàn đạo nhân, bất trừ vọng tưởng bất cầu chân, vô minh thực tính tức Phật tính, huyễn hóa không thân tức pháp thân, pháp thân giác liễu vô nhất vật, bổn nguyên tự tính thiên chân Phật.”

Dịch nghĩa:

Anh thấy chăng: dứt học, vô vi ấy đạo nhân. Không trừ vọng tưởng chẳng cầu chân. Tánh thực vô minh tức Phật tánh, thân 1 không ảo hóa tức pháp thân. Pháp thân giác rồi không một vật, vốn nguồn tự tánh thiên chân Phật.[*]

Thiền Ngẫm:

Con người tại sao lại mê muội? Là vì những thứ không chân thực che lấp chân tâm, chân tâm không còn nữa, tự nhiên sẽ chẳng tìm được cửa nhà mình.

10
LÂM TẾ BÁI TỔ

Mộ phần của Tổ sư Đạt Ma - ông tổ Thiền tông Trung Quốc nằm ở Ngô Ba của núi Hùng Nhĩ thuộc tỉnh Hà Nam. Tự cổ tương truyền rằng, phàm đã là một Thiền sư, trong đời nhất định phải tới đây tham bái một lần.

Có một vị thiền Tăng, chưa từng thấy mặt Tổ sư Đạt Ma bao giờ, nhưng ông cam tâm tình nguyện giữ mộ cho Tổ sư Đạt Ma cả đời.

Mộ phần của Tổ sư Đạt Ma được Đường Đại Tông ban tặng phong hiệu “Đại sư Viên Giác không quan chi tháp”[*], vì vậy mọi người đều gọi thiền Tăng coi mộ này là tháp chủ.

Có một lần, Thiền sư Lâm Tế nổi danh khắp thiên hạ đến bên mộ phần của Tổ sư Đạt Ma, Thiền sư Lâm Tế là truyền nhân đời thứ 11 của Tổ sư Đạt Ma, sau khi gặp mặt, tháp chủ bèn hỏi: “Xin hỏi trưởng lão! Ngài pháp giá quang lâm, vậy ngài lễ Phật trước? Hay lễ Tổ trước?”

Thiền sư Lâm Tế đáp: “Mục đích của ta khi tới đây, không lễ Phật mà cũng chẳng lễ Tổ!”

Tháp chủ nghe xong càng không hiểu, hỏi tiếp: “Xin hỏi Đại Đức! Phật Tổ và Tổ sư, có oán hận gì với ngài không?”

Thiền sư Lâm Tế nghe tháp chủ nói thế bèn hỏi lại: “Ông nói thế về Phật Tổ và Tổ sư, Phật Tổ và Tổ sư sẽ ban cho ông ân huệ gì?”

Tháp chủ nghe vậy, hoang mang không biết nên đáp thế nào. Rất lâu sau, tháp chủ lại hỏi: “Vậy tôi phải tự xử thế nào?”

Thiền sư Lâm Tế khai thị: “Tiêu diệt thù hận, nhận thức rằng Phật pháp bình đẳng mới có thể thấy được chân như tự tánh của Tổ sư.”

Tháp chủ lại hỏi: “Thế nào mới là Phật pháp bình đẳng?”

Thiền sư Lâm Tế dùng kệ ngữ trong Tín Tâm Minh của Tam tổ Tăng Xán làm câu trả lời:

“Chí đạo vô nan, duy hiểm giản trạch,

Đán mạc tăng ái, động nhiên minh bạch.”

Dịch nghĩa:

Đạo lớn chẳng gì khó, cốt đừng chọn lựa thôi,

Quý hồ không thương ghét, thì tự nhiên sáng ngời.[*]

Tháp chủ cuối cùng cũng tỉnh ngộ sau khi nghe câu kệ ngữ ấy.

Thiền sư Lâm Tế là đệ tử của Thiền sư Hoàng Bá[*], thiền kính “không cầu Phật, không cầu Pháp, không cầu Tăng” của Thiền sư Hoàng Bá, Thiền sư Lâm Tế nhất định đã lĩnh ngộ rất sâu sắc.

Hôm nay tới trước mộ phần của Tổ sư Đạt Ma, dùng lễ nghi không mưu cầu của bậc chí tôn, bước vào tổ tâm, vậy mà tháp chủ không hay, lại dùng cái tâm tri kiến sai khác để đối đãi với ngài, hỏi lễ Phật hay lễ Tổ trước, không phải Thiền sư Lâm Tế không lễ Phật cũng chẳng lễ Tổ, mà Phật và Tổ trong tự tính sớm đã hòa làm một, vì vậy Phật hay Tổ đã không còn phân biệt nữa, cần gì phải gây thêm thù hận cố chấp?

Thiền Ngẫm:

Diệt bỏ tâm phân biệt của mình đi, như thế ân oán hận thù bên ngoài cũng chẳng tồn tại.

11
ĐỒNG VIÊN CHỦNG TRÍ[*]

Thiền sư Hối Đường Tổ Tâm[*], hiệu Bảo Giác, sư họ Ổ, quê Nam Hùng thuộc tỉnh Quảng Đông. Từng là pháp tự của Thiền sư Hoàng Long Huệ Nam, bình thường có mối quan hệ khá thân thiết với văn nhân Hoàng Sơn Cốc.

Một hôm, Hoàng Sơn Cốc tới tìm Thiền sư đàm luận thiền đạo, Thiền sư Hối Đường hỏi: “Khổng Tử nói ngài không giấu giếm học trò gì cả, điều này khá tương đồng với việc không nói toạc ra của thiền pháp, ngươi thấy thế nào?”

Hoàng Sơn Cốc đáp: “Cái này, tôi cũng không rõ lắm.”

Sau đó hai người cùng nhau đi tuần núi, thấy trăm hoa đua nở khắp sơn cốc, hương hoa ngào ngạt.

Thiền sư Hối Đường lại hỏi: “Thế nào? Có ngửi thấy hương hoa không?”

Hoàng Sơn Cốc đáp: “Ngửi thấy, thơm quá!”

Thiền sư Hối Đường nói đầy ẩn ý: “Vậy mới bảo! Ta hoàn toàn không giấu giếm ngươi điều gì!”

Hoàng Sơn Cốc nửa hiểu nửa không, sau khi tuần núi, quay về dùng cơm trưa, Hoàng Sơn Cốc đột nhiên hỏi: “Thiền sư! Kinh viết ‘Có tình vô tình đều chọn thành Phật’, câu này có thật không?”

Thiền sư Hối Đường trả lời: “Câu này vốn là thật, nhưng vì được nói ra từ miệng của ngươi, nên không thật!”

Hoàng Sơn Cốc không hiểu, hỏi: “Tại sao?”

Thiền sư Hối Đường không trả lời Hoàng Sơn Cốc, lúc này có một con chó đang nằm dưới gầm bàn, Thiền sư Hối Đường tiện tay dùng đũa đánh chó, con chó kêu “oẳng” một tiếng rồi chạy mất. Thiền sư cũng dùng đũa gõ lên bàn một cái, gõ xong mới dùng câu hỏi để thay câu trả lời: “Chó là thứ có tình, vừa bị đánh đã bỏ chạy, bàn là thứ vô tình, mặc đánh mặc gõ vẫn đứng im, có tình và vô tình, làm thế nào để thành một thể?”

Hoàng Sơn Cốc hoang mang không biết phải trả lời thế nào.

Nhưng Thiền sư lại lên tiếng đính chính: “Sơn có sơn thần, thủy có thủy thần, hoa có hoa thần, cây có cây thần, đất núi sông nước đều có tác dụng huyền diệu vô tận, trúc xanh mươn mướt cây nào cũng đầy trí huệ, hoa vàng thắm tươi đều là diệu đế, có tình và vô tình, đều có thể chọn thành Phật.”

Những lời của Thiền sư Hối Đường khiến Hoàng Sơn Cốc càng thêm mờ mịt, cho rằng lời của Thiền sư trước sau mâu thuẫn với nhau. Thiền sư tổng kết: “Tài vượt tư duy, tức phi thiền đạo, làm sao vạn vật có thể dành cho mình chứ?”

Hoàng Sơn Cốc cuối cùng cũng đã giác ngộ.

Thiền Ngẫm:

Con người, không cần phải cô lập bản thân mình, tách có tình và vô tình ra, mà nên cùng nhau điều hòa, cùng nhau tồn tại.

12
BÁN THÂN TU PHÚC

Có một học trò từng thỉnh giáo Thiền sư Từ Thụ về ý nghĩa của tam thế nhân quả, Thiền sư Từ Thụ bèn kể cho anh ta nghe một câu chuyện nhà tục thế này:

Chuyện kể rằng, ngày xưa có vợ chồng nhà kia, gia cảnh bần hàn, quanh năm suốt tháng lấy việc đi làm thuê cho người khác tính kế mưu sinh, mỗi lần thấy già trẻ trai gái nhà chủ tới chùa bố thí, người chồng lại thầm nghĩ trong lòng rằng:

“Cả nhà chủ nhân kiếp trước đã làm toàn việc tốt nên kiếp này mới giàu có, kiếp này họ tiếp tục làm việc tốt, phúc báo của kiếp sau sẽ càng lớn hơn. Chúng ta vì kiếp trước keo kiệt bủn xỉn, không làm việc thiện, nên kiếp này mới nghèo như vậy, nếu kiếp này chúng ta còn không tu việc tốt, kiếp sau khổ càng thêm khổ.” Nghĩ thế, người chồng nước mắt như mưa.

Đúng lúc ấy người vợ đi ngang qua, thấy chồng đang khóc bèn hỏi nguyên nhân, người chồng kể cho vợ nghe, là vì thấy chủ nhân thường xuyên tu phúc, nên mới có được vui vẻ sung sướng, còn thân mình hạ tiện, chẳng việc gì được như ý, cũng chẳng có khả năng vào chùa tu phúc làm pháp sự. Người vợ nghe xong bèn bảo: “Khóc thì ích gì? Hay là ông bán tôi cho người ta, rồi lấy tiền bán thân đó mà tu kiếp sau.”

Người chồng nói: “Tôi sao nỡ bán bà cho người ta, hơn nữa bán bà đi rồi, tôi sống một mình làm gì?”

Người vợ lại bảo: “Nếu ông không nỡ làm thế nhưng vẫn muốn tu kiếp sau, hay là đem cả tôi và ông bán đi, tiền có được mang hết đi làm việc thiện.”

Người chồng đồng ý, thế là hai người cùng đến nhà chủ giàu có kia, nói với chủ nhân rằng: “Xin ông hãy mua hai vợ chồng chúng tôi làm nô làm bộc.”

Chủ nhân hỏi: “Hai người muốn bao nhiêu tiền?”

Người chồng đáp: “Mười lượng bạc.”

Chủ nhân đưa cho họ mười lượng bạc, hẹn bảy ngày sau tới nhà làm thị giả.

Hai vợ chồng cầm tiền vào chùa cúng dường bố thí, cả hai còn động viên lẫn nhau: “Hôm nay chúng ta tự mình tạo phúc cho mình, sau này ngay cả thân thể cũng thuộc về chủ nhân rồi, mọi chuyện không thể tùy ý được nữa!”

Vậy là họ ngày đêm chuẩn bị đồ ăn thức uống, tới ngày thứ 6, đang định làm pháp sự, không ngờ lại gặp quốc vương cũng tới làm pháp sự, Tăng nhân trong chùa đều nói: “Đã hẹn trước với một người nghèo rồi, không thể thay đổi được.”

Quốc vương rất tức giận, nói: “Kẻ nào dám giành làm pháp sự trong cùng một ngày với ta?”

Sai người đi gặp vợ chồng nhà kia thương lượng, nhưng họ nhất định không chịu, quốc vương lấy làm lạ, đích thân tới chùa nói với hai vợ chồng nghèo rằng: “Tại sao các ngươi không chịu lùi lại một ngày? Nhất định phải giành làm vào ngày này với ta?”

Vợ chồng nhà đó trả lời: “Xin quốc vương tha tội, bởi vì đây là ngày tự do cuối cùng của hai vợ chồng chúng tôi, sau này chúng tôi đã là tôi tớ của nhà người ta, không có cơ hội tới chùa cúng bái nữa.”

Quốc vương nói: “Tại sao lại không có cơ hội?”

Vợ chồng đó đáp: “Vì kiếp trước chúng tôi không tu phúc, nên kiếp này mới phải chịu khổ, nếu chúng tôi còn không làm việc thiện tu phúc ở kiếp này, kiếp sau sẽ càng khổ hơn, vì vậy chúng tôi đã tự bán mình cho người khác, dùng số tiền bán thân tích chút công đức, tránh phải chịu khổ về sau. Xin quốc vương bớt giận, để chúng tôi được hoàn thành tâm nguyện này.”

Quốc vương nghe xong, bỗng thấy thương xót, nói: “Chỉ có các ngươi mới thật sự hiểu được cái khổ của sự nghèo túng, mới biết cách giải trừ nghèo khổ, mới biết dùng thân thể của mình để đổi lấy thân xác kiên cố mãi mãi về sau; mới dùng chút tiền ít ỏi của mình để đổi lấy phúc báo muôn đời sau; mới dùng số mệnh kiếp này để nỗ lực cố gắng hết sức đổi lấy số mệnh kiếp sau.” Sau đó, quốc vương tặng quần áo của mình cho cặp vợ chồng kia, còn bố thí cho họ một chút tiền hòng giúp họ làm pháp sự.

Thiền Ngẫm:

Tất cả mọi người trên thế gian này muốn thoát khỏi cảnh nghèo khổ, nên siêng năng tu phúc trong cửa tam bảo, những người một lòng tu phúc đức, không những có thể nhận được báo đáp tốt đẹp, mà còn có được phúc báo vô lượng.

13
THAY ĐỔI VÀ KHÔNG THAY ĐỔI

Vào thời Đường Vũ Tông diệt Phật, Thiền sư Nham Đầu đã may một bộ đồ thường dân, chuẩn bị sẵn tới lúc bất đắc dĩ, có thể ứng biến.

Không lâu sau thánh chỉ giáng xuống, lệnh cho Tăng ni phải hoàn tục, những Cao Tăng có tiếng tăm còn bị bắt bớ xét xử, Thiền sư Nham Đầu vì muốn né tránh sự cai trị bạo ngược của kẻ quyền thế, bèn mặc đồ thường dân, đội mũ sụp vành, lẳng lặng trốn vào trong Phật đường của một sư cô tu hành tại gia. Khi ấy, sư cô đang ăn cơm ở trai đường, Nham Đầu cứ thể sải bước vào bếp, cầm bát đũa lên, bắt đầu ăn cơm. Lúc này, một đạo đồng thấy ngài, lập tức nói với sư cô, sư cô cầm gậy lên dáng vẻ như chuẩn bị đánh người, nhưng miệng vẫn nói: “A! Thì ra là Thượng tọa Nham Đầu, sao ngài lại thay đổi thế này?”

Thiền sư Nham Đầu không hoảng sợ, thản nhiên đáp: “Hình có thể thay đổi, tính không thể thay đổi.”

Về sau, khi Thiền sư Đại Ngạn lần đầu gặp Thiền sư Nham Đầu, Thiền sư Nham Đầu đang nhổ cỏ trước cửa, Thiền sư Đại Ngạn đội mũ lớn sải bước đi đến, cứ thế đứng trước mặt Thiền sư Nham Đầu, đồng thời dùng tay gõ gõ vào vành mũ giơ tay lên nói: “Ngài còn nhớ tôi không?”

Thiền sư Nham Đầu bứt một nắm cỏ, ném về phía mặt Thiền sư Đại Ngạn: “Thế gian biến đổi vô thường, không nhớ nữa.”

Thiền sư Đại Ngạn không chịu nhượng bộ, nói tiếp: “Thế gian vô thường, nhưng pháp tính vĩnh hằng, sao lại không chịu nhận nợ thế này?”

Thiền sư Nham Đầu nghe xong liền đánh Thiền sư Đại Ngàn ba chưởng, Thiền sư Đại Ngàn bèn chỉnh lại tư thế cho nghiêm chỉnh rồi mới vào tăng đường, lúc này, Thiền sư Nham Đầu mới nói: “Đã hàn huyện xong rồi, không cần thiết phải vào tăng đường nữa.”

Thiền sư Đại Ngàn lập tức quay người bỏ đi, nhưng sáng sớm hôm sau khi ăn xong cháo, ngài lại bước vào tăng đường, vừa tới cửa, Thiền sư Nham Đầu lập tức nhảy từ trên pháp tọa xuống, giơ tay túm lấy vạt áo của Thiền sư Đại Ngạn: “Ngài nói mau, nói mau, món nợ không thay đổi giờ đang ở đâu?”

Thiền sư Đại Ngàn cũng giơ tay túm lấy Thiền sư Nham Đầu, đáp: “Trong nhà sư cô, hình thể thay đổi, tính không thể thay đổi!”

Nói rồi, hai người phá lên cười ha hả.

Tất cả mọi chư pháp trên thế gian này, hình tướng là sinh diệt biến dị, pháp tính sẽ không biến dị. Giống như thế giới là thành, trụ, hại, không[*]. Người là sinh, lão, bệnh, tử. Tâm là sinh, trụ, dị, diệt. Chỉ có bổn tính của chư pháp, tức tâm tính vốn có của người ngộ đạo là mãi mãi không thay đổi, trải qua muôn vàn kiếp nạn vẫn không phai mờ.

Thiền sư Nham Đầu dưới chế độ cai trị bạo ngược chuyên quyền không có tự do tín ngưỡng, đã thay Ca sa chuyển sang mặc thường phục, đúng như ngài từng nói, hình dạng có thể thay đổi, tâm tính không thay đổi.

Thiền Ngẫm:

Mỗi người chúng ta nên giác ngộ được chân tâm bất biến của mình, giống như vàng có thể biến hình thành hoa tai, nhẫn, vòng tay, nhưng bản chất của vàng hoàn toàn không thay đổi. Con người xoay chuyển trong Ngũ thú[*] sinh tử, nhưng thật ra bản tính cũng chẳng có gì thay đổi.

14
GIÓ TÂY - MƯA PHÙN

Thu Hoài - Âu Dương Tu

Tiết vật khải bất hảo,

Thu hoài hà ảm nhiên?

Tây phong tửu kỳ thị,

Tế vũ cúc hoa thiên.

Cảm thân bị song mấn,

Bao tu thực vạn tiền.

Lộc xa hà nhật giá,

Quy khứ dĩnh đông điền.

Dịch nghĩa:

Cảm xúc mùa thu - Âu Dương Tu

Cảnh đổi theo mùa, sao không đẹp,

Cớ chi chạnh lòng trước sắc thu?

Gió tây phần phật cờ rượu[*] phất,

Mưa phùn bay bay cúc vàng thơm.

Nghĩ buồn việc nước chuyện nhà,

Tiêu xài bổng lộc, ngượng lắm thay.

Xe tốt ngựa hay bao giờ đổi,

Về quê mảnh ruộng, tằm chăm dâu.

Thiền Ngẫm:

Thiền, Nho đời Tống ngày càng có xu hướng hòa làm một. Đối với sĩ đại phu mà nói, Phật lý đã trở thành một dạng tu dưỡng tư tưởng và triết học tinh thần không thể thiếu. Âu Dương Văn Trung Công, là văn hào của thời đại, cuối cùng cũng không thể đặt mình bên ngoài xu thế ấy. Lúc thì “thực vạn lượng”[*] lúc lại “tao biếm trích”[*], cuộc sống vô thường như thế khiến ông nảy sinh ao ước được đánh xe hươu kéo trở về với thiên nhiên đồng ruộng. Lộc xa (xe hươu), chính là ngôn ngữ của Phật giáo, thơ nhân chỉ muốn về quê sống cuộc đời ẩn cư cày cấy chăn nuôi, đây chính là bức tranh sống động về hình tượng phóng khoáng của một cư sĩ thiền môn.

15
TRÍ NHÀN[*] GIÁC NGỘ

Thiền sư Bách Trượng Hoài Hải là đệ tử nối pháp của Thiền sư Mã Tổ Đạo Nhất. Hoài Hải có một đệ tử tên là Hương Nghiêm Trí Nhàn, vị đệ tử này vô cùng thông minh, trước mặt Thiền sư Hoài Hải có thể hỏi một đáp mười.

Sau khi Thiền sư Hoài Hải viên tịch, Thiền sư Trí Nhàn bèn theo sư huynh Quy Sơn Linh Hựu học thiền.

Một hôm, Quy Sơn Linh Hựu nói với Thiền sư Trí Nhàn: “Nghe nói, hồi tiên sư còn tại thế, đệ miệng lưỡi lanh lợi, sư phụ hỏi một câu đệ có thể trả lời mười câu, hỏi đệ mười câu, đệ trả lời trăm câu, nhưng đó chỉ là sự khôn vặt của đệ thôi. Nếu chỉ dựa vào chút kiến thức Phật học đó sẽ chẳng ích gì đâu.”

Quy Sơn hỏi Trí Nhàn rằng: “Trước khi cha mẹ sinh ra, diện mạo vốn có của đệ là gì?”

Thiền sư Trí Nhàn, bình thường chỉ chú trọng việc trích dẫn kinh điển, nghiên cứu Đông nghiên cứu Tây, thu thập gói ghém và chỉnh sửa tài liệu, giờ không trả lời được, đành phủi mông bỏ về thiền phòng của mình, đồng thời vận dụng toàn bộ tinh thần cùng thời gian, tra cứu Đại Tạng kinh[*] cùng những ghi chép mà các Tổ sư Thiền tông để lại, thậm chí cả những công án, tới cuối cùng dùng đến sách tham khảo, nhưng vẫn không tìm được “diện mạo vốn có”.

Thế là, Thiền sư Trí Nhàn đành quay lại tìm đại sư huynh Quy Sơn xin thỉnh giáo.

Thiền sư Quy Sơn nói: “Ta thật sự không thể cho đệ biết được. Nếu có thứ gì đó có thể dạy cho đệ thì đó là thứ của ta (chỉ diện mạo vốn có, Phật tính), chứ không phải thứ của đệ.”

Thiền sư Trí Nhàn nghe sư huynh nói những lời ấy xong, lại cho rằng đại sư huynh có ý giấu giếm “chánh pháp nhãn tạng”[*] mà tiên sư Hoài Hải đã truyền cho ngài, vậy là trong lúc tức giận, liền dùng một mồi lửa đốt sạch những sách vở, tài liệu, văn kiện ông đã cất công sưu tập bao nhiêu năm nay. Sau đó, tới trông giữ mộ phần của Quốc sư Huệ Trung, ngày đêm suy nghĩ về nghi ngờ này như kẻ câm ngậm lửa.

Cuối cùng tới một ngày, khi Thiền sư Trí Nhàn đang cuốc cỏ trong vườn, bỗng lưỡi cuốc bập vào hòn đá, “cạch” một tiếng, Thiền sư Trí Nhàn đột nhiên đại ngộ, ông liền tắm rửa rồi dâng hương, vái vọng Thiền sư Quy Sơn mà nói rằng: “Sư huynh thật sự quá từ bi, giả như hồi đầu huynh cho ta biết, thì ta đã có không có được niềm vui sướng của ngày hôm nay.”

Thiền Ngẫm:

Sức hấp dẫn của giác ngộ nằm ở chỗ: sau khi cố chấp theo đuổi và suy nghĩ tìm tòi rất lâu, đột nhiên cảm nhận được ý nghĩa sự hòa hợp vĩnh cửu của sinh mạng và vũ trụ, và thế là được giải thoát khỏi những giằng xé trong nội tâm, bạn sẽ nhận ra, mọi thứ đều đã thay đổi rồi.

16
“CÁI NÀY” LÀ GÌ?

Trên một tàng kinh lâu, có một thiền giả chẳng bao giờ xem kinh sách, hằng ngày chỉ ngồi thiền, vậy là người quản lý của tàng kinh lâu đó bèn hỏi:

“Hằng ngày Đại Đức chỉ ngồi thiền, sao không xem kinh sách?”

Thiền giả thật thà trả lời: “Vì ta không biết chữ.”

Tàng chủ nói: “Sao không thỉnh giáo người khác?”

Thiền giả hỏi lại: “Phải thỉnh giáo ai đây?”

Tàng chủ đáp không khách khí: “Ngài có thể thỉnh giáo ta!”

Thiền giả đứng dậy, hành lễ, chắp tay lại hỏi: “Xin hỏi cái này là gì?”

Nghe hỏi thế, tàng chủ chẳng biết phải trả lời ra sao, bởi vì “cái này”, ý chỉ tự tính, rốt cuộc là cái gì?

Thiền tông không lập văn tự ngôn ngữ, thực ra là vì văn tự ngôn ngữ không thể diễn đạt được diện mạo vốn có của chân như tự tính. Lục tổ Huệ Năng hồi chưa đến Hoàng Mai[*], đã có thể nghe kinh giải nghĩa, nhưng lại chẳng nhập tâm được gì, đến chỗ Ngũ tổ, mặc dù cả ngày vất vả khổ sở trong bếp, không xem kinh đọc tạng, nhưng cuối cùng lại minh tâm kiến tánh, có thể thấy việc ngộ đạo không do văn tự quyết định.

Thiền Ngẫm:

Thiền giả trong Tàng kinh lâu, mặc dù không đọc kinh sách, nhưng chăm chỉ tu hành, hằng ngày tập trung ngồi thiền. Tàng chủ từ bi, khuyên ông đọc kinh tạng, thiền giả chẳng còn cách nào khác, đành thể hiện sự giác ngộ của mình cho tàng chủ hay. Thiền, không giới hạn ở văn tự, chỉ cần chăm chỉ nghiêm túc tham cứu, vẫn có thể ngộ được chân như tự tánh.

17
THƯỢNG TỌA Ở ĐÂU

Thiền sư Hoàng Bá nhờ Thiền sư Lâm Tế đưa thư cho đồng môn là Thiền sư Quy Sơn Linh Hựu.

Thiền sư Quy Sơn giao cho Thiền sư Ngưỡng Sơn việc tiếp đón Lâm Tế, Thiền sư Ngưỡng Sơn nhận thư xong, hỏi: “Lá thư này là của Thượng nhân Hoàng Bá, xin hỏi lá thư nào là của Thượng tọa?”

Thiền sư Lâm Tế nghe xong, liền đáp: “Của tôi đã đưa cho ngài rồi mà.”

Thế là, hai người họ cùng nhau tới gặp Thiền sư Quy Sơn Linh Hựu, Thiền sư Quy Sơn hỏi Lâm Tế: “Chỗ Thiền sư Hoàng Bá có bao nhiêu Tăng đồ?”

Thiền sư Lâm Tế nói: “Có 700 người.”

Thiền sư Quy Sơn lại hỏi tiếp: “Vậy Thượng tọa do ai đảm nhiệm?”

Thiền sư Lâm Tế nói: “Vừa rồi tôi đã nhờ Ngưỡng Sơn sư huynh dâng thư cho ngài rồi.”

Thiền sư Ngưỡng Sơn đưa lá thư ra, nói: “Thư ở đây, không biết Thượng tọa ở đâu?”

Thiền sư Lâm Tế hỏi lại Thiền sư Quy Sơn: “Xin hỏi ở chỗ ngài có bao nhiêu Tăng đồ?”

Thiền sư Quy Sơn: “Có 1500 Tăng đồ.”

Thiền sư Lâm Tế nói tiếp: “Nhiều người thật đấy!”

Thiền sư Quy Sơn: “Chỗ Hoàng Bá thầy ngươi cũng chẳng ít đâu.”

Thiền sư Lâm Tế: “Nếu đã nhiều người thế này, xin thầy hãy trả lại cho chúng tôi một Thượng tọa!”

Thiền sư Quy Sơn không đáp, chỉ dặn Thiền sư Ngưỡng Sơn tiễn Lâm Tế một đoạn.

Trên đường, Thiền sư Ngưỡng Sơn nói với Thiền sư Lâm Tế: “Ngươi tới phương Bắc đi! Ở đó có thể tìm được Thượng tọa.”

Thiền sư Lâm Tế nói: “Liệu có chuyện ấy không?”

Thiền sư Ngưỡng Sơn đáp không chút do dự, vô cùng chắc chắn: “Cứ đi đi! Là Thượng tọa đương nhiên sẽ nhận ra Thượng tọa, chỉ là có đầu không đuôi, có bắt đầu mà không có kết thúc.”

Sau khi Thiền sư Lâm Tế đến Châu Trấn, đã thấy Thiền sư Phổ Hóa ở đó trước rồi, khi Thiền sư Lâm Tế muốn xây dựng tăng đường, bèn mời Thiền sư Phổ Hóa làm Thượng tọa ở bên hỗ trợ. Khi việc giáo hóa[*] của Thiền sư Lâm Tế đang phổ biến rộng khắp thì Thiền sư Phổ Hóa tự động nhập diệt.

Thiền Ngẫm:

Đối với sự giác ngộ, các Thiền sư thường coi trọng cách diễn đạt ý tứ, không nói thẳng. Nhưng, khi tiếp đãi học nhân lại lấy từ bị làm trọng, ngôn ngữ đạo đoạn[*], lãnh hội được hay không còn phải xem người nghe có đủ sáng suốt hiểu ý.

18
SÔNG TRĂNG MÊ NGƯỜI

Tịnh địa mê nhân[*] - Thiền sư Khô Mộc

Môn tiền tự hữu thiên giang nguyệt,

Thất nội khước vô nhất điểm trần;

Bối diệp nhược đồ già đắc nhãn,

Tu tri tịnh địa diệc mê nhân.

Dịch nghĩa:

Đất sạch khiến người ta mê - Thiền sư Khô Mộc

Trước cửa dưới sông trăng ngàn bóng,

Trong phòng không một hạt bụi trần

Lá bối[*] nếu có thể che được mắt,

Phải biết, đất sạch cũng mê người.

Thiền Ngẫm:

Phật nói Tam Tạng mười hai bộ kinh[*], mục đích nhằm khai hiển[*] ánh sáng Phật tính trong con người. Nhưng, nếu như không thật sự hiểu bản chất của chư Phật, hoặc sẽ nghiên cứu kinh luận như kiến thức thông thường trong nhân gian, hoặc sẽ chỉ trích câu từ đặc biệt trong ra đó để khoe khoang, những người bị che mất chân tâm như thế, dù tham gia đạo trường, thông kinh lễ Phật, nhưng nội tâm của anh ta vẫn đây những hoang mang, vô định.

19
NGHE KHÔNG HIỂU

Vương Phụ Ích là một thiện nam vô cùng có tâm, ngoài thời gian làm việc, hễ rảnh là chạy tới Đông thiền tự, thường giúp viên đầu sư[*] trồng rau tưới nước, nếu không lại giúp điển tọa sư chẻ củi nấu cơm. Nếu tình cờ gặp Thiền sư Vô Danh thuyết pháp cho tín đồ, hoặc khai thị chỉ bảo cho học Tăng, ông sẽ tập trung chăm chú lắng nghe.

Có một lần, Vương Phụ Ích lẳng lặng đứng ngoài thiền đường ngắm nhìn các học Tăng, người nào người nấy tư thế thiền vô cùng tập trung, ông bất giác thở dài một tiếng.

Vừa khéo, Thiền sư Vô Danh đi ngang qua chỗ ông, hỏi: “Tại sao ngươi lại thở dài?”

Vương Phụ Ích lại thở dài thườn thượt.

Thiền sư Vô Danh lại hỏi: “Bình thường ngươi phát tâm giúp đỡ làm mọi việc trong chùa, khi nghe Phật pháp cũng rất chăm chú, có thể nói là thân, khẩu, ý đều tắm trong pháp hải, tại sao ngươi lại thở dài?”

Vương Phụ Ích đáp: “Không giấu gì Thiền sư, tôi buồn phiền là vì nghe không hiểu Phật pháp, Phật pháp mà Thiền sư ngài khai thị cho các học Tăng, ví dụ như ‘Tổ sư Tây lai ý’[*]?, ‘Chó có Phật tính không?’, ‘Tức tâm tức Phật’[*], ‘Thế nào là việc trong tông môn?’, ‘Thế nào là Phật?’, ‘Thế nào là diện mạo vốn có?’, ‘Đạo ở đâu?’... Mỗi khi tôi nghe thấy những lời Phật pháp này, tôi cứ như đang ngắm hoa trong sương mù, không hiểu chút gì. Thiền sư! Tại sao tôi tận tâm nghe giảng như thế mà vẫn không thể nghe hiểu?”

Thiền sư Vô Minh nói: “Trước kia Thiền sư Đức Sơn thấy học Tăng nhập môn liền đánh, Thiền sư Lâm Tế thấy học Tăng nhập môn là quát, Thiền sư Tuyết Phong thấy học Tăng nhập môn liền hỏi đạo là gì, Thiền sư Mục Châu thấy học Tăng nhập môn bèn mang ra những công án sẵn có còn tặng thêm ba mươi gậy. Tổ sư Đại Đức nhiều thế hệ, có những người dành cả đời nghiên cứu một công án mà cũng chưa thể khai ngộ được, có thể thấy rằng học thiền cần phải tận tâm tham thiền chứ không phải tận tâm nghe thiền.”

Vương Phụ Ích vẫn không hiểu, hỏi: “Nhưng phải làm thế nào để tham thiền?”

Thiền sư Vô Minh đáp: “Hãy tham thiền từ những gì nghe không hiểu.”

Vương Phụ Ích nghe xong, có phần tỉnh ngộ.

Thiền Ngẫm:

Tham thiền, vì luôn phải mượn một loại dấu hiệu nào đó để tập trung tinh thần, thống nhất ý chí của chính bản thân mình. Những vấn đề mà các Thiền sư đề cập tới, như: Tổ sư Tây lai ý? Diện mạo vốn có, cây bách trước sân... vốn không phải là vấn đề dễ hiểu, nhưng cứ tiếp tục tham cứu, sẽ thấy những đề tài đó giống chiếc chìa khóa, có thể mở ra cánh cửa bí mật của vũ trụ và đời người.

20
TUỔI TRẺ PHONG LƯU

Thơ Khai Ngộ - Chiêu Giác Khắc Cần

Kim áp hương tiêu cẩm tú vi,

Sinh ca tùng lí túy phù quy.

Thiếu niên nhất đoạn phong lưu sự,

Chỉ hứa giai nhân độc tự tri.

Dịch nghĩa:

Vịt vàng khăn gấm hương bay hết,

Say trong tiếng sáo tàn cuộc chơi.

Tuổi trẻ phong lưu, từng một thuở,

Chỉ mình giai nhân hiểu ta thôi.

Thiền Ngẫm:

Chiêu Giác Khắc Cần là một Cao Tăng cuối thời Bắc Tống, ông khai ngộ đắc đạo nhờ nghe một bài thơ diễm tình, thoạt nhìn đó đúng là một bài thơ tình phong lưu phóng khoáng, mà cách ví von về sự ngộ đạo ở đây vừa khéo lại vận dụng đến cảm giác của tình yêu. So sánh cảm giác ngộ đạo với hương vị tình yêu, cũng khó diễn tả hương vị của đạo, giống như những chuyện phong lưu thời tuổi trẻ vậy, là chuyện không thể nói cho người khác biết.

21
MỘT MỚ GIẤY LỘN

Thiền sư Bạch Ẩn có một đệ tử, tự cho mình đã giác ngộ, vừa không bái Phật cũng chẳng đốt hương, thậm chí thường xuyên xé Kinh Đại Bát-nhã làm giấy chùi đít, đồng thời huênh hoang nói: “Ta chính là Phật, kinh văn là ghi chép lại những lời nói của Phật, giờ đã có Phật ở đây rồi, chỗ kinh văn này trở thành đống giấy lộn, mang ra làm giấy chùi đít có gì mà không được!”

Thiền sư Bạch Ẩn biết chuyện này, liền bảo hắn: “Nghe nói ngươi đã thành Phật rồi, đáng mừng đáng mừng! Nhưng mông của Phật cao quý như thế, dùng loại giấy lộn này để chùi, chẳng phải rất không tương xứng à? Sau này ngươi vẫn nên dùng giấy trắng tinh khiết đi!”

Thiền Ngẫm:

Khác thường, phải có thực lực của khác thường; mâu thuẫn, phải có sự thống nhất của mâu thuẫn. Xích sắt có thể khóa người, thì xích vàng cũng có thể khóa người. Coi kinh Phật là giấy lộn, chỉ có thể nói thế sau khi đã hoàn toàn thấu hiểu chân lý của vũ trụ. Giấy trắng phải quý trọng mà giấy lộn cũng phải quý trọng.

22
TRĂM NGHĨ NGÀN SUY

Thượng Đường Kệ - Ngũ tổ Pháp Diễn

Đình tiền kim cúc túc căn sinh,

Lai ưng tân vấn nhất lưỡng thanh.

Tạc dạ thất phong khiên lão hưng

Thiên tư vạn tưởng đáo thiên minh.

Dịch nghĩa:

Khóm cúc già trước nhà hoa nở,

Đàn nhạn thu ríu ríu về nam.

Đêm qua bảy đỉnh gọi thói cũ,

Trăm nghĩ ngàn suy tới sáng nay.

Thiền Ngẫm:

Tình yêu đến vào mùa xuân, suy tư thường vào mùa thu. Nỗi lòng của Thiền sư, vừa giống với người thường lại cũng vừa khác người thường. “Trăm nghĩ ngàn suy” ở đây, là muốn ám chỉ điều gì? Thì ra là “Đêm qua bảy đỉnh gọi thói cũ”, bảy đỉnh của núi Bạch Vân, vốn là “bạn đạo” của Thiền sư Pháp Diễn nhiều năm nay, là nơi Thiền sư vẫn thường lui tới bằng đôi giày vải và chiếc gậy chống của mình. Nhưng giờ tuổi đã cao sức đã già, liệu còn có thể nghênh ngang thách thức sự gập ghềnh khúc khuỷu như khi còn trẻ, để lui tới thường xuyên nữa hay không?

23
CUNG KÍNH CẦU PHẬT

Khi Thiền sư Đầu Suất Tùng Duyệt tới thăm Thiền sư Thanh Tố tu hành mật hạnh[*], vô cùng lễ phép tôn kính đối với Thiền sư. Một lần, người khác tặng ngài một ít quả vải, Thiền sư Tùng Duyệt đi ngang qua cửa sổ phòng Thiền sư Thanh Tố, cung kính nói: “Trưởng lão, đây là thứ quả được gửi từ quê hương Giang Tây tới, mời ngài ăn vài quả.”

Thiền sư Thanh Tố vui vẻ nhận quả vải, cảm khái nói: “Từ sau khi tiên sư viên tịch, đã rất lâu rồi ta không ăn loại quả này.”

Thiền sư Tùng Duyệt hỏi: “Tiên sư của trưởng lão là vị Cao Tăng nào vậy?”

Thiền sư Thanh Tố đáp: “Thiền sư Từ Minh, ta phục vụ tiên sư 13 năm.”

Thiền sư Tùng Duyệt vô cùng kinh ngạc, thở dài: “Ngài phục dịch dưới gối của Cao Tăng suốt 13 năm trời, làm sao có thể không bị ảnh hưởng sâu sắc bởi những lời nói và hành động mẫu mực của Cao Tăng chứ?” Nói rồi, bèn dâng toàn bộ số quả vải trong tay cúng dường cho Thiên sư Thanh Tố.

Thiền sư Thanh Tố vô cùng cảm kích, nói: “Ta là người phúc mỏng, tiên sư từng dặn ta rằng, không được nói chuyện này cho người khác biết, hôm nay thấy ngươi thành kính như thế, cũng nhờ duyên từ những quả vải này, nên ta làm trái lời dạy của của tiên sư, nói cho ngươi biết danh hiệu của người. Giờ, hãy cho ta biết điều tâm đắc của ngươi khi nghe thấy chuyện này là gì!”

Thiền sư Tùng Duyệt nói với Thiền sư Thanh Tố về những suy nghĩ của mình.

Thiền sư Thanh Tố khai thị bảo: “Thế giới này có cả Phật và ma, cuối cùng sau khi buông bỏ, thì phải nhập Phật, không được nhập ma.”

Sau khi Thiền sư Tùng Duyệt nhận được những lời khai thị đó, Thiền sư Thanh Tố lại căn dặn: “Hôm nay ta chỉ bảo cho ngươi đạo lý này, để ngươi có được đại tự tại, nhưng nhớ kỹ, không được nối pháp của ta! Chân Tịnh Khắc Văn mới là thầy ngươi!”

“Không được nối pháp ta, nhưng có thể nối pháp Thiền sư Chân Tịnh Khắc Văn”, sau này, chuyện này trở thành một câu chuyện đẹp trong thiền môn.

Thiền Ngẫm:

“Muốn học Phật đạo, phải kết nhân duyên trước”, quả vải có duyên, là có thể ngộ đạo. “Phật pháp cầu được trong sự cung kính”. Cổ nhân vì một ơn nhỏ, cả đời không quên. Như Thiền sư Thanh Tố, được tặng quả vải, đã đáp lại bằng cách khai mở tâm nhãn, để cảm tạ sự hữu duyên đó.

24
LỤC TỔ THUYẾT THIỀN

Thiền sư Thần Hội tới thăm Lục tổ, Lục tổ hỏi ngài: “Ngươi từ đâu tới?”

Thiền sư Thần Hội đáp: “Không từ đâu tới.”

Lục tổ lại hỏi: “Tại sao không quay về?”

Thiền sư Thần Hội đáp: “Không tới thì nói gì đến chuyện quay về!”

Lục tổ lại hỏi: “Có mang sinh mệnh tới không?”

Thiền sư Thiền Hội đáp: “Mang tới rồi.”

Lục tổ hỏi: “Nếu đã có sinh mệnh, chắc phải biết chân tướng trong sinh mệnh của mình chứ?”

Thiền sư Thiền Hội: “Chỉ có xác thịt là tới tới lui lui, không có linh hồn đi đi về về!”

Lục tổ nhấc gậy thiền lên, đánh ngài một cái. Thiền sư Thiền Hội không hề né tránh, chỉ cao giọng hỏi: “Khi Hòa thượng ngồi thiền, là thấy hay không thấy?”

Lục tổ lại cầm gậy đánh ngài ba cái, rồi mới hỏi thay câu trả lời: “Ta đánh ngươi, đau hay không đau?”

Thiền sư Thiền Hội đáp: “Cảm giác đau, lại không đau.”

Lục tổ hỏi: “Đau hoặc không đau, có ý gì?”

Thiền sư Thiền Hội: “Chỉ có người trần tục mới sinh tâm oán hận vì đau đớn, gỗ và đá sẽ không cảm nhận được sự đau đớn.”

“Thế thì đúng rồi! Sinh mệnh phải vượt trên tất cả mọi quan niệm thế tục, từ bỏ tất cả mọi tham dục và tục niệm. Thấy và không thấy, có vấn đề gì đâu? Đau hay không đau, cũng có làm sao đâu? Không thể thoát được sự ràng buộc của thể xác, còn nói gì tới nguồn gốc của sinh mệnh?”

Lục tổ lại nói tiếp: “Người ta hỏi đường là bởi không biết đường đi, nếu biết, còn cần phải hỏi không? Nguồn gốc sinh mệnh ngươi chỉ có mình ngươi nhìn thấy được, bởi vì ngươi mê lạc rồi, nên mới tới hỏi ta có nhìn thấy sinh mệnh của ngươi không. Sinh mệnh phải do chính mình nắm giữ, cần gì hỏi ta thấy hay là không thấy?”

Thiền sư Thiền Hội lẳng lặng chắp tay bái lạy.

Thiền Ngẫm:

Sinh mệnh là phải vượt trên tất cả mọi quan niệm thế tục, từ bỏ tất cả mọi tham dục và tục niệm.

25
LỪA MÌNH DỐI NGƯỜI

Nơi nào đó bị thiên tai hoành hành, vài người trong giới Phật giáo cũng muốn dốc lòng giúp đỡ, do vậy, mời một gánh hát dân gian tổ chức biểu diễn, chuẩn bị quyên góp kinh phí, thiền Tăng trong chùa cũng tham gia.

Một vị thiền học giả mới nhập đạo, anh ta không đồng tình, cho rằng người tham thiền tu đạo không nên xem những trò như thế. Nhưng vì đây là hoạt động tập thể, bất đắc dĩ, anh ta liền nhắm mắt, ngồi nghiêm chỉnh ngay ngắn mặc kệ mọi ồn ào vui vẻ xung quanh.

Biểu diễn được nửa chừng, người đứng ra tổ chức bèn kêu gọi mọi người phát tâm quyên góp, vị thiền giả kia bèn phất tay áo đứng dậy, tức giận nói: “Ta thậm chí còn chẳng buồn mở mắt ra xem, tại sao lại đòi tiền của ta?”

Người đứng ra tổ chức nghe thế, nói càng nghiêm túc hơn: “Người khác mở mắt xem, chỉ cần quyên góp một nửa là được rồi, anh nhắm mắt nghĩ, nên mới mời anh quyên góp gấp đôi.”

Chúng ta tu hành, đừng tưởng rằng cứ nhắm mắt lại, không nghe, không nhìn sẽ không có chuyện gì, lòng mình thấy tâm mình nghĩ, đó mới là những thứ còn đáng sợ hơn. Vì vậy, cho dù có xem, có nghe, nhưng chỉ cần “không động lòng”, đó mới là tu hành thật sự.

Thiền Ngẫm:

Tâm là kẻ lừa gạt đáng sợ nhất, người khác có thể gạt bạn một lân, bạn cũng có thể gạt người khác đôi lần, nhưng tâm sẽ lừa gạt bạn cả đời. Thành thật đối diện với những mâu thuẫn và vết nhơ trong nội tâm của mình, đừng dôi gạt mình nữa.

26
BIẾN BẨN THÀNH SẠCH

Có một lần, khi Thiền sư Huệ Ngôi ngồi thiền trong động, bỗng xuất hiện một con quỷ không đầu. Nếu là người bình thường nhìn thấy, chắc chắn sẽ sợ hãi mất hồn mất vía nhưng Thiền sư Huệ Ngôi lại bình thản, mặt không hề đổi sắc mà nói với quỷ không đầu rằng: “Ngươi vốn không có đầu, cho nên sẽ không đau đầu, thật quá dễ chịu!”

Quỷ không đầu nghe xong, lập tức biến mất.

Lại một lần khác, một con quỷ không thân chỉ có tay chân xuất hiện, Thiền sư Huệ Ngôi lại nói với quỷ không thân rằng: “Ngươi vốn chẳng có thân thể, nên không cảm nhận được sự đau đớn bởi bệnh tật của lục phủ ngũ tạng, thật hạnh phúc biết bao!” Quỷ không thân nghe thế, cũng đột nhiên biến mất.

Rồi khi quỷ không miệng xuất hiện trước mặt, Thiền sư Huệ Ngôi bèn bảo không có miệng thật tốt biết bao, tránh được ác khẩu hai lưỡi, tạo nghiệp chịu tội; khi quỷ không mắt xuất hiện, Thiền sư Huệ Ngôi nói không có mắt thật tuyệt vời, không phải nhìn nhiều rồi bận tâm; khi quỷ không tay xuất hiện, Thiền sư Huệ Ngôi nói không tay cũng hay, tránh được cảnh trộm cắp đánh người. Đủ các loại u hồn dã quỷ chỉ cần xuất hiện trước mặt ngài, Thiền sư Huệ Ngôi bèn nói với chúng những lời như thế, chúng liền lẳng lặng rời đi.

Thiền Ngẫm:

Bình thường mà nói, không đầu, không thân, không mắt, không miệng, không tay, hơn nữa chúng còn là quỷ, người nhìn hẳn phải sợ hãi mới đúng, nhưng Thiền sư Huệ Ngôi lại nói cho chúng biết niềm hạnh phúc vui sướng của việc không đầu, không thân, không mắt, không miệng, không tay. Có thể coi họa là phúc, chính là cách chuyển mê thành ngộ, biến bẩn thành sạch.

27
TÂM “KHÔNG”, ĐẮC ĐẠO VỀ

Có một thiền Tăng già tham thiền 60 năm, xuất gia hàng chục năm, chưa cầu được trí huệ lại cũng chưa khai ngộ, luôn thấy rất nuối tiếc.

Một hôm, gặp được một pháp sư trẻ tuổi nói với ông về pháp lý của Tứ diệu đế, ông sinh lòng khâm phục, bèn thành khẩn mong pháp sư trẻ kia khai thị cho mình. Pháp sư trẻ trêu đùa thiền Tăng già rằng: “Chỉ cần hằng ngày ông cúng dường thức ăn ngon cho tôi, tôi nhất định sẽ dạy ông pháp mộ chứng ngộ.”

Thiền Tăng già với lòng khát đạo tha thiết, hằng ngày đều dâng những món ngon hảo hạng nhất cho pháp sư trẻ, một thời gian sau, thiền Tăng già yêu cầu pháp sư trẻ khai ngộ cho mình ông luôn miệng nói không còn nhiều thời gian nữa, không thể đợi thêm được. Pháp sư trẻ muốn đùa bỡn ông một phen, nên bảo: “Được! Ông đi theo tôi!”

Pháp sư trẻ đưa thiền Tăng già vào một căn phòng trống, tới một góc phòng, bảo thiền Tăng già ngồi xổm xuống, cầm cành dương liễu điểm vào đầu thiền Tăng kia, nói: “Đây là Tu-đà-hoàn quả[*]!”

Thiền Tăng già một lòng chăm chú, tâm không bấn loạn, đúng là ngay lập tức chứng sơ quả.

Pháp sư trẻ lại nói tiếp: “Mặc dù ông đã chứng sơ quả, nhưng phải thất sanh thất tử[*], đứng dậy, đến một góc khác!” Thiền Tăng già đến một góc khác ngồi xuống, pháp sư trẻ lại điểm vào đầu ông, nói: “Đây là Tư-đà-hàm quả[*]! Quả này chưa có sinh tử qua lại, đứng dậy, đến một góc khác!”

Thiền Tăng già đến một góc khác ngồi xuống, pháp sư trẻ gõ đầu ông nói: “Đây là A-na-hàm quả[*]! Đã chứng không hoàn, nhưng trong sắc, vô sắc giới sẽ có thân phiền não, mãi mãi là khổ. Đứng dậy, đến góc thứ tư!” Thiền Tăng già đến góc thứ tư ngồi xuống, pháp sư trẻ lại gõ đầu ông bảo: “Đây là A-la-hán quả[*]”! Sinh tử đã xong, được rồi!”

Thiền Tăng già lúc này đã chứng được A-la-hán quả, vô cùng vui sướng, quỳ lạy pháp sư trẻ, rồi bày nhiều món ngon để cúng dường.

Pháp sư trẻ áy náy nói: “Ta chỉ đùa với ông thôi, ông đừng nghiêm túc quá.”

Lúc này, thiền Tăng già chân thành nói: “Tôi thật sự đã chứng A-la-hán quả rồi, không phải đùa.”

Thiền Tăng đã già, tham thiền 60 năm, chưa được khai ngộ chứng quả, là do cơ duyên chưa tới, pháp sư trẻ mang ông ra làm trò đùa, thật sự là việc không nên, nhưng ngược lại đã giúp thiền Tăng già có được thiền ngộ, thật đúng là “có lòng trồng hoa hoa không nở, vô tình cắm liễu liễu lại xanh.”

Sự kiên trì suốt 60 năm ròng của thiền Tăng già với thiền đạo, phải nói là đã dư công dư đức, về sau đối với pháp sư trẻ lại cung kính cúng dường, tôn trọng hiểu biết, “học đi đôi với hành”, nên việc khai ngộ chứng quả liền dễ như trở bàn tay!

Thiền Ngẫm:

Đừng vì sự ngu ngốc nghi ngờ của chúng sinh mà rước phiền não vào người; đừng vì sự vô tri của chúng sinh mà khiến mình đau khổ.

28
NGÀN NÚI VẠN ĐƯỜNG

Giang tuyết - Liễu Tông Nguyên

Thiên sơn điểu phi tuyệt,

Vạn kính nhân tung diệt.

Cô chu thoa lạp ông,

Độc điếu hàn giang tuyết.

Dịch nghĩa:

Tuyết trên sông - Liễu Tông Nguyên[*]

Nghìn non mất bóng chim bay,

Muôn con đường tắt dấu giày tuyệt không.

Kìa ai câu tuyết bên sông,

Áo tơi, nón lá, một ông thuyền chài.

Thiền Ngẫm:

Đây là bài thơ thể hiện ý cảnh của thiền rất điển hình. Núi cao, đường rộng, mặt sông đều đang bị tuyết dày che phủ, trắng muốt mênh mang, mặt đất thật sạch sẽ, thế giới như đang ngừng chuyển động. Hình ảnh buông câu lại là một hình tượng của sự ngưng kết bất động, tái hiện ý cảnh vạn vật quy về tâm cô quạnh của thiền gia.

29
HÉO TƯƠI GIỐNG NHAU

Thiền sư Dược Sơn có hai đệ tử, một người tên Vân Nham, người kia tên Đạo Ngô.

Một hôm, Thiền sư ngồi thiền trong vườn, hai đệ tử ngồi bên cạnh, Thiền sư thấy trong vườn có một cây tươi tốt xum xuê, mọc ngay bên cạnh là một cây đã chết héo khô từ bao giờ, ngài chỉ hai cây một héo một tươi kia, hỏi Đạo Ngô trước: “Hai cây kia, cây héo tốt hay cây tươi tốt?”

Đạo Ngô đáp: “Tươi tốt ạ.”

Thiền sư Dược Sơn lại hỏi đệ tử Vân Nham: “Héo tốt hay tươi tốt?”

Vân Nham đáp: “Héo tốt ạ!”

Lúc này, vừa khéo có một thị giả họ Cao đi ngang qua, Thiền sư Dược Sơn lại hỏi anh ta câu hỏi y như vậy: “Héo tốt? Hay tươi tốt?”

Thị giả đáp: “Héo tốt kiểu của héo, tươi tốt kiểu của tươi ạ.”

Thiền sư nói: “Tươi có đạo lý của tươi, héo có lý do của héo. Thị phi, ngắn dài, thiện ác ở nhân gian mà chúng ta thường nói tới, đều được nhận thức trên những kiến thức thông thường, đều chỉ dừng lại ở giới hạn của sự phân biệt, còn thị giả này lại có thể hiểu được tính không khác biệt của đạo từ sự vật không phân biệt, cho nên mới có thể nói ra câu ‘Héo có cái hay của héo, tươi có cái tốt của tươi’.”

Thế giới không phân biệt mà tham ngộ mới là thế giới thực tướng. Còn những hình tượng trăm ngàn khác biệt chúng ta biết đều chỉ là thứ hư ảo không có thật, biến đổi khôn lường thậm chí thiện ác mà chúng ta vẫn luôn chấp niệm một cách vô căn cứ cũng không phải thứ tuyệt đối, giống như vô duyên vô cớ chúng ta vung tay đấm người một cái, thì cú đấm đó là ác; nếu chúng ta tốt bụng giúp người ta đấm lưng thì cú đấm đó lại thành thiện. Nắm đấm ác có thể biến thành nắm đấm thiện, như vậy thiện ác bản thân nó không có tự tính, trên thực tế bản thân nắm đấm không có thiện ác, tất cả chẳng qua xuất phát từ cái nhìn sai khác và cố chấp của chúng ta đối với vạn vật mà thôi.

Thế giới của thiền là muốn chúng ta phải vượt qua thế giới tương đối của đúng sai, thiện ác, có không, tốt xấu, tươi héo. Thế giới của thiền muốn chúng ta tìm kiếm nơi an lập thân mệnh[*] bên ngoài sự sống chết.

Thiền Ngẫm:

Cùng một vấn đề mà có ba câu trả lời khác nhau, “tươi thì tốt” đại diện cho người có cá tính nhiệt tình, mạnh dạn, dám nghĩ dám làm; “héo thì tốt” đại diện cho người ưa thanh tịnh, đạm bạc; “héo có cái hay của héo, tươi có cái tốt của tươi”, ý muốn nói nên thuận theo tự nhiên, mọi việc xảy ra đều có nguyên nhân riêng của nó.

30
DUYÊN KHỞI[*] TÍNH KHÔNG[*]

Vua Di Lan Đà[*] vô cùng kính trọng Na Tiên Tỳ-kheo đã từng thiền ngộ. Na Tiên Tỳ-kheo[*] nhờ chứng ngộ trong tu thiền mà ngôn ngữ lời nói đều thể hiện trí tuệ và sự tinh tế tột cùng.

Một hôm, vua Di Lan Đà hỏi Na Tiên Tỳ-kheo rằng: “Mắt là ngài ư?” Na Tiên Tỳ-kheo cười cười, đáp rằng: “Không phải!”

Vua Di Lan Đà lại hỏi: “Tai là ngài sao?”

Na Tiên Tỳ-kheo vẫn đáp: “Không phải!”

“Mũi là ngài sao?”

“Không phải!”

“Lưỡi là ngài sao?”

“Không phải!”

“Vậy, ngài thật sự chỉ có mỗi thân thể ư?”

“Không, sắc thân chỉ là sự tồn tại của giả hợp.”

“Vậy, ‘ý’ là ngài thật sự sao?”

“Cũng không phải!”

Vua Di Lan Đà sau khi hỏi xong những lời ấy, hỏi câu cuối cùng: “Nếu mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý đều không phải ngài, vậy ngài ở đâu?”

Na Tiên Tỳ-kheo mỉm cười, hỏi lại: “Cửa sổ là căn nhà phải không?”

Vua Di Lan Đà ngẩn người, miễn cưỡng đáp: “Không phải!”

“Thế cửa là căn nhà chăng?”

“Không phải!”

“Gạch, ngói là nhà à?”

“Không phải!”

“Vậy, giường ghế, giường cột mới là nhà phải không?”

“Cũng không phải!”

Na Tiên Tỳ-kheo cười khoan thai, nói: “Nếu cửa sổ, cửa chính, gạch, ngói, giường cột, giường ghế đều không phải là căn nhà, cũng không thể đại diện cho căn nhà, vậy, căn nhà ở đâu?”

Vua Di Lan Đà đột nhiên tỉnh ngộ.

Thiền Ngẫm:

Vua Di Lan Đà đã ngộ ra được gì? “Duyên khởi tính không”, trời đất núi sông, vũ trụ vạn vật đó là sự tồn tại của nhân duyên hòa hợp, không có nhân duyên, chẳng có tất cả những thứ ấy! Thế gian này không có sự tồn tại đơn độc, tất cả đều do nhân duyên mà sinh, tất cả đến từ tính không.

31
TỪ BI KHÔNG DỄ PHỤNG HÀNH

Năm hết tết đến, Thiền sư Phật Quang vân du hành cước bên ngoài, cuối cùng cũng kịp về tới đạo trường Bắc Hải, nơi đệ tử Bình Toại đang ở để đón tết. Khi Thiền sư cát bụi dặm đường về tới trước cửa chùa, thấy trong chùa tối thui, giơ tay gõ cửa cũng chẳng nghe tiếng trả lời, thầm nghĩ chắc Bình Toại đi đâu đó ra ngoài chưa về, bất đắc dĩ đành xếp bằng chân ngồi thiền trước cổng chùa đợi. Đợi một lúc, thị giả đi cùng sốt ruột đi lại trong sân ngó quanh quất, cuối cùng phát hiện một cánh cửa sổ không khóa. Thị giả cơ thể thấp bé trèo tường nhảy vào, mở cửa mời Thiền sư vào trong. Sau khi Thiền sư Phật Quang vào trong chùa, quay lại dặn dò thị giả: “Khóa trái tất cả các cửa sổ lại.”

Khoảng hai nén hương trôi qua, cuối cùng Bình Toại cũng quay về chùa, móc chìa khóa trong người ra, thử hết lần này tới lần khác, nhưng không mở được cửa, Bình Toại bần thần lẩm bẩm tự nói một mình: “Chà! Kỳ lạ thật, rõ ràng đúng chìa khóa sao vẫn không mở được cửa? Hay do cánh cửa này cũ quá rồi, nên han gỉ không mở được?”

Bình Toại không cam tâm, thử thêm lần nữa, nhưng cánh cửa vẫn ngoan cố đóng chặt, bất đắc dĩ đành vén áo chui qua cửa sổ nhỏ bên cạnh nhà vệ sinh để vào trong, nào ngờ vừa thò đầu vào phòng, bỗng nghe một giọng nói khẽ khàng trầm đục vang lên trong bóng tối, hỏi: “Ngươi là ai? Trèo cửa sổ làm gì?”

Bình Toại giật mình, trượt chân ngã xuống, thầm nghĩ: Hay mình vào nhầm nhà rồi?

Thiền sư Phật Quang sợ đệ tử Bình Toại hốt hoảng quá mức, bèn lệnh cho thị giả mở cửa đón Bình Toại vào.

Bình Toại thấy sư phụ đã quay về, vội vàng bước lên hành lễ nói: “Sư phụ! Vừa rồi đệ tử thực đã bị dọa cho chết khiếp, tiếng hừ khẽ đó của sư phụ giống như sư tử gầm, khiến đệ tử thật không biết ai là chủ ai là khách nữa.”

Thiền Ngẫm:

Từ bi quả thật không dễ thực hiện, trên thực tế nếu ta hoán đổi mình vào vị trí của người khác, sẽ dễ thực hiện từ bi hơn.

Sự hoán đổi giữa chủ và khách của Bình Toại, thực cũng không biết ta là ai? Cái tôi bình thường vẫn cố chấp, cũng có những thời khắc đãng trí như thế. Kiểu đãng trí ấy vẫn không tách rời được sự đổi đãi và phân biệt cố chấp, giả sử ngộ đạo từ trong thiền quan, quên mất tự ngã trong vô phân biệt, như vậy có thể vượt qua được bể khổ sinh tử rồi.

32
KHÓA HƯ KHÔNG

Thiền sư Kim Bích Phong từ sau khi chứng ngộ, đã có thể buông bỏ sự tham ái đối với những chư duyên[*] khác, chỉ riêng chiếc bát ngọc dùng để ăn cơm vẫn yêu thích không nỡ rời tay, mỗi lần trước khi nhập định, việc đầu tiên ngài làm đó là cất kỹ chiếc bát ngọc, sau đó mới yên tâm bước vào cảnh giới của thiền định.

Một lần, do thế thọ của Thiền sư đã hết, đến lúc trả sạch nghiệp báo, nên Diêm La Vương sai mấy tên tiểu quỷ tới bắt Thiền sư đi.

Nhưng Thiền sư Kim Bích Phong sớm đã dự đoán được thời khắc mạng tận của mình, muốn trêu đùa Diêm La Vương một phen, bèn bước vào cảnh giới thiền sâu, thầm nghĩ, xem Diêm La Vương ngươi có cách gì.

Mấy tên tiểu quỷ đợi hoài đợi mãi, đợi hết ngày này sang ngày khác, vẫn không bắt được Thiền sư Kim Bích Phong thấy không biết phải ăn nói thế nào với Diêm La Vương, bọn chúng liền tới thỉnh giáo Thổ địa công, nhờ ông nghĩ kế giúp, buộc Thiền sư Kim Bích Phong phải xuất định.

Thổ địa công ngẫm nghĩ, rồi nói: “Vị Thiền sư Kim Bích Phong này vô cùng yêu thích chiếc bát ngọc của mình, nếu các ngươi nghĩ ra cách lấy được chiếc bát ngọc đó, khiến lòng ngài ấy vương vấn, chắc chắn sẽ xuất định.”

Lũ tiểu quỷ nghe xong, nhanh chóng tìm thấy chiếc bát ngọc của Thiền sư, rồi ra sức tung lắc; Thiền sư nghe thấy tiếng chiếc bát ngọc của mình bị lắc kêu binh binh, cuống lên, vội vàng xuất định tới cứu, tiểu quỷ thấy ngài xuất định, liền vỗ tay cười nói: “Tốt rồi! Giờ mời ngài theo chúng tôi đi gặp Diêm La Vương!”

Thiền sư Kim Bích Phong nghe thế, liền biết ngay sự tham ái nhất thời đã hủy hoại huệ mạng ngàn năm, lập tức đập vỡ chiếc bát ngọc, rồi nhập định lần nữa, đồng thời để lại một bài kệ như sau:

Nhược nhân dục nã Kim Bích Phong,

Trừ phi thiết liên tỏa hư không;

Hư không nhược năng tỏa đắc trụ,

Tái lại nã ngã Kim Bích Phong.

Dịch nghĩa:

Nếu người muốn bắt Kim Bích Phong,

Trừ phi xích sắt khóa hư không;

Hư không nếu người khóa chặt được,

Lại tới bắt ta Kim Bích Phong.

Rồi lập tức bước vào cảnh giới vô trụ Niết Bàn.

Thiền Ngẫm:

Tâm không tạp niệm, chuyện gì cũng thành.

33
KHÔNG PHẢI HOA CHẲNG PHẢI SƯƠNG

Hoa phi hoa, vụ phi vụ - Bạch Cư Dị

Hoa phi hoa, vụ phi vụ;

Dạ bán lai, thiên minh khứ.

Lai như xuân mộng kỷ thời đa?

Khứ tự triều vân vô mịch xử!

Dịch nghĩa:

Hoa không phải hoa, sương chẳng phải sương - Bạch Cư Dị

Hoa chẳng phải hoa, sương chẳng phải sương;

Nửa đêm vừa đến sáng đã lại đi.

Đến như xuân mộng được mấy thì?

Đi như mây sớm biết tìm nơi đâu!

Thiền Ngẫm:

Hoa trong mắt chưa chắc đã phải là hoa thật sự; sương mù, cũng chưa chắc đã là sương mù thật sự. Chỉ là “sự biến hóa huyền ảo” của hoa và sương do “bản tâm” xuất ra bên ngoài mà thôi. Những thứ ấy, “Nửa đêm vừa đến sáng đã lại đi”, thoắt cái biến mất, không hình không bóng. Khi đến, lại giống “Đến như xuân mộng được mấy thì”, bất ngờ, đột ngột, chẳng chút cảm giác; lúc đi, “Đi như sương sớm biết tìm nơi đâu”, không thể tìm kiếm, không thể nắm bắt, không hình không bóng, hoàn toàn quy về “hư không”.

34
HOÀNG BÁ VÀ ĐƯỜNG TUYÊN TÔNG

Hồi Hoàng đế Tuyên Tông triều Đường còn chưa kế vị, từng vì lánh nạn mà ẩn cư trong Phật tự Tùng Lâm, đảm nhận chức thư ký của Thiền sư Diêm Quan. Vô cùng tán thưởng những triết lý thiền đạo hồn nhiên cởi mở của thiền môn như: không lập văn tự, chẳng chấp hình tượng, không cần cầu sự trợ giúp bên ngoài...

Khi ấy, chùa này do Thiền sư Hoàng Bá làm thủ tọa[*]. Một hôm, vị thư ký là thiên tử triều Đường, nhìn thấy Thiền sư Hoàng Bá dùng cơ thể bảy thước của mình, rạp đầu xuống đất lễ bái tượng Phật, bèn hỏi: “Thiền sư thủ tọa! Trước kia ngài từng dạy bảo chúng ta không chấp cầu Phật, không chấp cầu Pháp, không chấp cầu Tăng, giờ ngài lại lễ bái đầy chân thành thế này, rốt cuộc ngài đang cầu gì?”

Thiền sư Hoàng Bá nghe xong không vui, lập tức trách mắng: “Không chấp cầu Phật, không chấp cầu Pháp, không chấp cầu Tăng, chỉ khi coi nó là cầu, ngươi hiểu không?”

Tuyên Tông nghe xong không phục, trách hỏi bằng giọng đầy chế giễu: “Nếu đã vậy, Thiền sư lễ bái có tác dụng gì?”

Thiền sư Hoàng Bá nghe xong, không khách khí dang tay ra sức tát Tuyên Tông một cái, thư ký thiên tử sững lại, rất không vui cất giọng phê bình: “Thân là người tu đạo, sao lại thô bạo như vậy chứ?”

Thiền sư Hoàng Bá lại cho Tuyên Tông thêm một bạt tai nữa, nói: “Đây là nơi nào, làm sao ngươi lại dám ở đây nói thô nói tế[*]!”

Tuyên Tông không chịu lép vế, vẫn phản kháng rằng: “Ngài có thể bái Phật, bái Pháp, bái Tăng, tại sao ta không thể nói thô nói tế?”

Thiền sư Hoàng Bá nghe xong, vô cùng vui mừng, cười bảo: “Ngươi nói đúng lắm, ta có thể bái Phật, bái Pháp, bái Tăng, ngươi có thể nói thô nói tế.”

Thiền sư Hoàng Bá là một Thiền sư có tinh thần độc lập, tư tưởng của ngài khoan dung, tấm lòng rộng mở, nhưng không thích bảo sao nghe vậy, thiền pháp mà ngài tâm đắc nhất là “Chư Phật cùng tất cả chúng sinh, chỉ là một tâm, chẳng có Pháp khác. Pháp này là tâm, ngoài tâm vô Pháp, tâm này là Pháp, trong Pháp vô tâm, tâm tự vô tâm, không có người vô tâm, đem tâm vô tâm, tâm sẽ thành có.”

Thiền sư kế thừa tâm ấn của thân sư, ngài lại đề ra thiền đạo vô tâm.

Thiền Ngẫm:

Không chấp Phật - Pháp - Tăng, đây là thiền vô tâm; nếu coi nó là cầu, thì đây là sự cầu hữu tâm. Hữu tâm và vô tâm, thực ra đều là chân tâm, thậm chí nói thô nói tế, đều được bộc lộ ra từ chân tâm.

35
ÂM THANH CỦA MỘT BÀN TAY

Có một vị Sa-di tên Nam Lợi, hằng ngày thấy các sư huynh từ sáng đến tối đều tới thiền đường tham thiền, lòng vô cùng khao khát, bèn lấy hết dũng khí thỉnh cầu Thiền sư Mặc Lôi cho phép hắn được vào thiền đường tham thiền. Thiền sư Mặc Lôi nói: “Học thiền phải chuyên tâm, tuyệt đối không được cười nói, chơi đùa, ngươi còn nhỏ tuổi thế này thực sự không hợp, đợi lớn thêm chút nữa hẵng hay.”

Sa-di Nam Lợi không chịu từ bỏ, cứ khẩn cầu mãi: “Thiền sư! Con định sẽ có đầu có cuối, xin Thiền sư cho con cơ hội.”

Thiền sư Mặc Lôi không biết làm thế nào, đành cho phép hắn: “Được! Hãy nghe đây, ngươi có thể nghe thấy tiếng của hai bàn tay vỗ vào nhau, giờ ngươi vào thiền đường, làm mẫu cho ta tiếng của một bàn tay.”

Sa-di Nam Lợi cúi người lui khỏi pháp đường, ra sức suy nghĩ vấn đề đó. Từ ngoài cửa sổ hắn nghe thấy tiếng nhạc cụ diễn tấu không biết từ nơi nào vọng tới, thế là vui sướng reo lên: “Ta biết rồi!”, sau đó chạy đến trước mặt Thiền sư diễn tấu lại âm thanh mình vừa nghe được cho Thiền sư nghe.

Thiền sư Mặc Lôi gợi ý: “Không phải! Không phải! Đó không phải tiếng của một bàn tay.”

Nam Lợi thầm nghĩ: Loại nhạc đó có lẽ bị gián đoạn rồi, vậy là tới một nơi thật vắng vẻ yên tĩnh để suy nghĩ xem thứ gì mới là “âm thanh của một bàn tay”. Bỗng nghe tiếng nước rơi, lập tức chạy tới gặp Thiên sư, mô phỏng lại tiếng nước rơi.

Thiền sư Mặc Lôi nghe xong, nói: “Đó là tiếng nước rơi, không phải tiếng của một bàn tay. Tham thiền tiếp!”

Sa-di Nam Lợi đành ngồi thiền, chăm chú lắng nghe tiếng của một bàn tay nhưng chẳng thu được gì. Hằng ngày, hắn chỉ nghe thấy tiếng gió, tiếng ve, tiếng trùng rích, cú mèo kêu. Suốt ba năm qua, chạy tới gặp Thiền sư Mặc Lôi mười mấy lần, đều bị phủ quyết, rốt cuộc cái gì mới là tiếng của một bàn tay đây? Hắn quán chiếu thiền tâm, cuối cùng bước vào thiền định thật sự mà vượt khỏi được tất cả mọi âm thanh.

Sa-di Nam Lợi cuối cùng nói: “Thì ra âm thanh trên thế gian này là vô thường, chỉ có âm thanh của bàn tay, thứ âm vô thanh đó mới là ‘âm thanh của một bàn tay’.”

“Hai tay vỗ vào nhau sẽ có tiếng, một bàn tay sẽ có tiếng gì?” Đây là công án nổi tiếng do Thiền sư Bạch Ấn đề xướng. Cũng chính là muốn nói, khi hai bàn tay vỗ vào nhau sẽ có âm thanh, nhưng, đối với một thiền giả mà nói, làm thế nào để nghe ra âm thanh từ một bàn tay không bị ngoại vật tác động gõ đập đây?

Dụng ý của Thiền sư Bạch Ẩn nằm ở chỗ, qua công án vô nghĩa này, giúp người ta trực tiếp bước vào thế giới không phân biệt. Thiền sư Bạch Ẩn từng đem công án “Chữ ‘vô’ của Triệu Châu”[*] mà Ngũ tổ Pháp Diễn và Thiền sư Đại Huệ vẫn dùng từ xưa tới nay giao cho người mới học để tu hành, nhưng chữ “vô” khá khó khăn trong việc làm dấy lên nỗi băn khoăn, do vậy mới đưa ra công án “Một bàn tay”, tiện cho người tu hành dồn thời gian công sức tham cứu, kết quả dễ dàng dẫn dắt người tu hành đạt tới cảnh giới giác ngộ. Cách ngộ đạo mà Thiền sư Mặc Lôi dạy cho Sa-di Nam Lợi, cuối cùng cũng đã được dùng vào thực tế.

Thiền Ngẫm:

Sự tồn tại của một bàn tay là tự nhiên, cho dù thế giới hoàn toàn tĩnh lặng, thì người có thiền tâm cũng vẫn có thể nghe được âm thanh của tĩnh lặng. Đó chính là “âm thanh của một bàn tay”, trong cô đơn im lặng chúng ta có thể nghe thấy gì? Còn trong trận thế huyên náo, chúng ta lại không thể nghe thấy gì?

36
HỮU TƯỚNG VÔ TƯỚNG

Quốc sư Nam Dương Huệ Trung mang họ Nhiễm, xuất thân Hội Kê Đạo - Chiết Giang, năm mười sáu tuổi, sau khi bái kiến Lục tổ Đại sư Huệ Năng, liền ẩn cư ở núi sâu Nam Dương nằm giữa Trường Giang và Hoàng Hà khổ tu 40 năm, về già mới nhận lời mời của Hoàng đế Túc Tông, làm trụ trì chùa Tràng An Quang Trạch. Rất nhiều học trò đều ái mộ danh tiếng của ngài mà tìm tới tham bái, Quốc sư Huệ Trung thường dùng thuyết pháp “vẽ một vòng tròn” để dạy bảo học nhân; có người hỏi ngài hình tròn này có ý nghĩa gì? Ngài trả lời người đó rằng, hình tròn này có sáu hàm nghĩa:

Một là, thể hiện ý nghĩa của nhất chân pháp giới[*].

Hai là, thể hiện Tam muội cảnh giới[*] của ý thức thống nhất.

Ba là, thể hiện vai trò của tất cả mọi quan hệ đối lập trước khi chúng xảy ra.

Bốn là, tượng trưng cho Phật giáo nhất đại tổng tướng pháp môn[*].

Năm là, thể hiện phạm trù lĩnh ngộ đối với chân lý.

Sáu là, thể hiện chân ý căn bản của thiền.

Khi ấy có ba đệ tử của Thiền sư Mã Tổ Đạo Nhất là Nam Tuyền, Quy Tông, Ma Cốc cùng hẹn nhau tới tham bái Quốc sư Huệ Trung. Giữa đường, Thiền sư Nam Tuyền Phổ Nguyện đột nhiên dừng lại, tiện tay vẽ một vòng tròn lớn dưới đất nói: “Nếu các huynh có thể nói được cảm tượng của mình về vòng tròn này, và những lời tâm đắc đó tương tự như vòng tròn, chúng ta hãy lại tới vấn đạo ngài ấy!”

Thiền sư Quy Tông nghe xong, lập tức chạy vào giữa vòng tròn ngồi xuống, dùng tư thế ngồi thiền để thể hiện tâm đắc của mình.

Thiền sư Ma Cốc lại chắp tay trước ngực, bắt chước dáng vẻ của các cô gái đứng ngoài vòng tròn lễ bái, thể hiện sự tôn kính của mình đối với Quốc sư Huệ Trung.

Thiền sư Nam Tuyền nhìn hành động của hai người, vô cùng thất vọng, nói: “Chúng ta không cần phải đi nữa!”

Thiền sư Quy Tông và Thiền sư Ma Cốc đều hỏi: “Tại sao lại thế?”

Thiền sư Nam Tuyền đáp: “Chúng ta không thể dùng cái hữu tướng để tham bái cái vô tướng”

Thiền Ngẫm:

Có người hỏi hư không giống cái gì? Hư không tức không dài không ngắn, không vuông không tròn, thực là thứ vô tướng; nhưng lại không gì không giống, như nếu hư không ở trong vuông thì hình vuông, trong dài thì dài, vô tướng hư không là thể, nên mới có thể gian sâm la vạn tượng[*].

37
TÂM NGOẠI VÔ VẬT

Pháp sư Tam Tạng của Ấn Độ tự nhận mình thần thông quảng đại, ông ta tới gặp Thiền sư Huệ Trung muốn cùng ngài nghiệm chứng.

Huệ Trung khiêm tốn hỏi: “Từ lâu đã nghe danh ngài có thể hiểu được nỗi lòng của con người, không biết điều này có thật chăng?”

Pháp sư Tam Tạng đáp: “Chỉ là chút mẹo nhỏ thôi mà!”

Thế là Thiền sư Huệ Trung bỗng nhớ đến một chuyện, bèn hỏi: “Xin ngài nhìn giúp xem giờ tâm của lão Tăng đang ở nơi nào?”

Pháp sư Tam Tạng vận dụng thần thông kiểm tra một lượt, rồi đáp: “Cao sơn ngưỡng chỉ, tiểu hà lưu thủy”.[*]

Thiền sư Huệ Trung cười gật gật đầu, nghĩ rất nhanh, lại hỏi: “Xin nhìn giúp giờ lão Tăng thân đang ở đâu?”

Pháp sư Tam Tạng lại kiểm tra một lượt, cười bảo: “Sao Thiền sư lại vào núi chơi đùa cùng với bọn khỉ thế?”

“Quả nhiên là hiểu được!” Thiền sư Huệ Trung mặt lộ rõ vẻ vui mừng, sau khi khen ngợi xong, lập tức thu hết lại những niệm tưởng đang phân tán khắp bốn phương tám hướng, nhìn vào bên trong, bước vào cảnh giới thiền định, vô ngã tướng, vô nhân tướng, vô thế giới tướng, vô động tĩnh tướng, rồi mới mỉm cười hỏi: “Xin hãy nhìn giúp giờ lão Tăng đang ở nơi nào?”

Những nơi mà thần thông của Tam Tạng có thể chạm đến, đều chỉ thấy trời xanh không mây, đầm nước không trăng, nhân gian không người, gương sáng không bóng.

Pháp sư Tam Tạng vận dụng toàn bộ khả năng của mình, lên trời xuống đất tìm kiếm kỹ càng, nhưng vẫn không thấy dấu vết của Quốc sư, nhất thời hoang mang không biết phải làm thế nào.

Thiền sư Huệ Trung từ từ xuất định, mỉm cười nói với Tam Tạng: “Các hạ có thần lực thông tâm, biết được mọi chốn đi về của người khác, thật tốt! Rất tốt! Nhưng lại không thể tìm thấy tâm tích của ta, ngài có biết tại sao lại thế không?”

Pháp sư Tam Tạng vẻ mặt nghi hoặc, vội vã gật đầu.

Thiền sư Huệ Trung cười bảo: “Bởi vì ta không có tâm tích[*], nếu đã không có làm sao ngài dò tìm thấy được?”

Thiền Ngẫm:

Dù bạn có giấu tâm tích của mình sâu kín tới đâu, chỉ cần nó tồn tại, người khác chắc chắn dò tìm được. Chỉ khi tâm ngoại vô vật[*], mới khiến người khác không cách nào nhận biết.

38
AI LÀ THIỀN SƯ

Trong cuộc sống tham thiền của mình, Thiền sư Phật Quang thường quên mất bản thân.

Một vài thiền giả từ các nơi khác tới học thiền, yêu cầu bái kiến Thiền sư, xin được thỉnh giáo trực tiếp, khi thị giả tới thông báo nói, học Tăng nào đó từ nơi này đến, muốn gặp Thiền sư hỏi thiền.

Thiền sư Phật Quang thường hỏi ngược lại rất tự nhiên rằng: “Ai là Thiền sư?”

Đôi lúc, khi Thiền sư Phật Quang đang ăn cơm, thị giả hỏi: “Thiền sư! Người ăn cơm đã ăn no chưa ạ?”

Thiền sư Phật Quang cũng hỏi lại đầy hoang mang: “Ai đang ăn cơm?”

Một lần, Thiền sư Phật Quang ra đồng nhổ cỏ, từ sáng tới tối, không chịu nghỉ ngơi lấy một lúc, người trong chùa nhìn thấy ngài đều chào hỏi, bảo: “Thiền sư! Ngài vất vả quá!”

Thiền sư Phật Quang lịch sự đáp lại: “Ai vất vả cơ?”

“Ai vất vả?”, “Ai đang ăn cơm?”, “Ai đang đi lại?”, “Ai đang nói chuyện?”, Thiền sư Phật Quang thường quên mất bản thân mình mà trả lời, hỏi lại người khác như thế.

Có không ít thiền giả học nhân, nhờ những lời ấy của Thiền sư Phật Quang mà tìm lại được mình, nhận biết được chính mình.

Do đó, lời nói hay sự im lặng hoặc động tình của thiền giả, đều mang một thâm ý riêng; làm lụng nghỉ ngơi trong cuộc sống của thiền giả, cũng có một cảnh giới riêng. Lời nói sắc bén của họ thâm sâu mà hiểm, ngôn ngữ hành động mặc dù đơn điệu chất phác, nhưng ý nghĩa tuyệt vời; những lời cảnh tỉnh của họ mặc dù nghiêm khắc, nhưng phong độ thân thiết, vô cùng bao dung. “Ai là Thiền sư?” thực ra, đây chính là Thiền sư rồi.

Thiền Ngẫm:

Người trên thế gian, khẳng định tư tưởng, tri thức, sở hữu của mình mà đánh mất đi con người thật sự; đôi khi chẳng chịu thừa nhận, khẳng định bất cứ điều gì, lại lạc mất bản thân, không có linh hồn, không có lập trường.

39
NHẤT ĐỘNG NHẤT TĨNH

Thê Hà Sơn tự trên Thê Hà Sơn ở Nam Kinh, được vinh danh là thánh địa lục triều, đạo trường của chùa nổi tiếng nghìn Phật.

Trên Thê Hà Sơn, công trình lớn nhất là nghìn bức tượng phật được khắc bằng đá. Trên đỉnh núi cao nhất không người nào có thể leo lên, có một bức tượng Phật đứng được dựng ở đó, trang nghiêm sinh động, những người đi ngang qua bên dưới, không ai không ngước mắt nhìn lên.

Năm nào đó, có một tín đồ khi tới thăm quan Thê Hà Sơn, nhìn thấy bức tượng Phật trên đỉnh núi, bèn hỏi người hướng dẫn là Thiền sư Trác Thành rằng: “Thưa lão Thiền sư! Bức tượng Phật kia có tên là gì?”

Thiền sư Trác Thành đáp: “À! Bức tượng Phật đó có tên Phi Lai Phật!” Ý của lão Thiền sư muốn nói đỉnh núi rất cao, con người không có cách nào mà trèo lên để điêu khắc đẽo gọt, bức tượng Phật ấy chắc từ nơi khác bay tới.

Tín đồ nghe xong, tò mò hỏi tiếp: “Nếu đã là ‘Phi Lai’, tại sao lại không ‘Phi Khứ’[*]?”

Thiền sư Trác Thành đáp: “Nhất động không bằng nhất tĩnh.”

Tín đồ vẫn hỏi: “Tại sao lại phải ‘tĩnh’ ở chỗ này?”

Thiền sư đáp: “Nếu đã tới đây thì yên lòng ở lại đây.”

Câu trả lời hết sức ngẫu hứng của Thiền sư Trác Thành đã khai mở cho chúng ta rất nhiều điều, “nhất động không bằng nhất tĩnh”, một cảnh giới đẹp đẽ tuyệt diệu biết bao; “đã đến đây hãy yên lòng ở lại đây”, là một cuộc sống khẳng định biết bao. Con người, trong thế gian vận động này, chẳng có lấy một giây khắc yên tĩnh, ngay cả lúc nằm ngủ, ý thức trong đầu còn bật dậy hoạt động (nằm mơ), cảnh giới trong tĩnh mới là quảng đại, bình đẳng; cuộc sống trong tĩnh mới là an lành, giàu có.

Thiền Ngẫm:

Tham thiền, giống như những dạy bảo mà Phi Lai Phật dành cho chúng ta, “nhất động nhất tĩnh”, “đã tới đây hãy yên tâm ở lại đây”. Câu trả lời tuyệt vời của Thiền sư Trác Thành cũng chính là tác dụng tuyệt diệu của thiền.

40
MỘT VÀ BA

Có một lần, Thiền sư Huyền Sa Sư Bị[*] nói với Thiền sư Tuyết Phong Nghĩa Tồn: “Có gậy chống không? Muốn nhờ ngài hóa duyên một cây gậy.”

Thiền sư Tuyết Phong khẳng khái đáp: “Ta có ba cây gậy chống, ông lấy một cây mà dùng.”

Thiền sư Huyền Sa kinh ngạc: “Mỗi người đều chỉ có một cây gậy, tại sao ngài lại có những ba cây?”

Thiền sư Tuyết Phong giải thích: “Ba cây có ba tác dụng của ba cây.”

Thiền sư Huyền Sa không đồng tình, nói: “Đúng thì đúng, nhưng tôi lại không dùng như thế.”

Thiền sư Tuyết Phong hỏi: “Vậy ông dùng làm gì?”

Thiền sư Huyền Sa đáp: “Là ba là một.”

Lúc này đến lượt Thiền sư Tuyết Phong không đồng tình, ngài nói: “Ba là ba, một là một; ba không phải là một, một không phải là ba. Là ba là một, là một là ba. Chuyện này giống như có một mảnh ruộng, mặc mọi người cày cấy, mọi người không ai là không dựa vào nó để mưu sinh, là một là ba, sao ông có thể chỉ nói là ba là một?”

Thiền sư Huyền Sa đáp: “Ngài dựa vào đâu mà bảo là một mảnh ruộng?”

Thiền sư Tuyết Phong dùng tay vẽ lên không trung, đáp: “Nhìn xem! Đây là một mảnh ruộng!”

Thiền sư Huyền Sa: “Đúng thì đúng, tôi không nói thế.”

Thiền sư Tuyết Phong hỏi: “Tại sao ông không nói thế?”

Thiền sư Huyền Sa: “Đó là chuyện riêng của mỗi người, sống chết thế nào no đói ra sao chỉ mình mình biết.”

Thiền sư Tuyết Phong hỏi: “Nếu ai cũng thế, tại sao lại mượn gậy chống của người khác, sao không dùng gậy của chính mình ấy?”

Thiền sư Huyền Sa bèn đọc một bài kệ: “Đạt Ma không đến Đông thổ, Nhị tổ không về Tây Thiên, cái gì phải đến sẽ đến, phải đi sẽ đi, dùng một cây gậy giúp họ, đừng dùng ba cây gậy làm mệt họ!”

Thiền Ngẫm:

Cây gậy chống mà Thiền tông nói đến, có lẽ là bản tính thanh tịnh ai ai cũng có, không thể nói có, cũng không thể nói không có; không thể nói một, sao có thể nói ba? Ngài không có, tôi đoạt của ngài; ngài có, tôi lại cho ngài; giữa các Thiền sư, chỉ là một đi một lại, một lại một đi, cần gì phân hai ba?

41
BA MÓN ĐỒ CỔ

Đệ tử của Thiền sư Nhất Hưu là tướng quân Túc Lợi, mời Thiền sư Nhất Hưu tới nhà dùng trà, đồng thời mang từng món từng món đồ cổ quý giá được nâng niu giữ gìn ra khoe, lại liên tục hỏi về quan điểm của Thiền sư Nhất Hưu với những món đồ cổ ấy. Thiền sư đáp rằng: “Thật tuyệt quá! Để tô điểm sự vẻ vang cho những món đồ cổ của ngươi, ta cũng có ba món đồ cổ. Một là, tảng đá Bàn Cổ khai thiên lập địa, hai là, chiếc bát đại thần trung thành các triều đại dùng để ăn cơm, ba là, cây gậy vạn năm của Cao Tăng dùng, nếu ngươi cũng sưu tập cất giữ lại thì tốt rồi.”

Tướng quân vui mừng khôn xiết, nói: “Đa tạ Thiền sư, bao nhiêu tiền một món ạ?”

Thiền sư Nhất Hưu đáp: “Không cần cảm ơn, mỗi món đồ chỉ cần một ngàn lượng bạc.”

Tướng quân dù rất tiếc của, nhưng vì thấy ba món đồ cổ này giá trị rất cao, nên cũng bỏ ra ba ngàn lượng bạc mua lại chúng, đồng thời cho thị giả theo Thiền sư Nhất Hưu về lấy các món đồ cổ.

Thiền sư Nhất Hưu quay về chùa, nói với đệ tử: “Mang hòn đá kê ở trước cửa ra đây, cả cái bát đựng cơm chó nữa, rồi cái gậy ta đã bỏ mười lạng bạc ra để mua bữa trước, đưa hết cho người ta mang về đi.”

Thị tùng của tướng quân mang ba món đồ đó về dâng lên chủ nhân, và nói rõ nguồn gốc, tướng quân vô cùng tức giận chạy tới gặp Thiền sư Nhất Hưu để tranh luận.

Thiền sư Nhất Hưu hòa nhã bảo: “Hiện đang là lúc mất mùa đói kém, mỗi hộ gia đình ba bữa ăn còn không đủ, tướng quân vẫn còn tâm tư thưởng thức đồ cổ ư? Vậy nên ta đã mang ba ngàn lượng bạc đó đi cứu tế dân nghèo, thay ngài tích công đức, giá trị của nó dùng cả đời không hết, quý giá hơn đồ cổ nhiều.”

Tướng quân ngoài hổ thẹn ra, càng thêm khâm phục trí tuệ và lòng từ bi của Thiền sư.

Thiền Ngẫm:

Thiền, không phải triết học, không phải lý thuyết, không phải thứ chỉ mang ra đàm luận. Thiền là cuộc sống, là cuộc sống nghệ thuật; thiền là bản tâm, là bản tâm siêu việt; thiền là tự nhiên, là tự nhiên cổ kim như một. Dung hòa chân ngã vào trong trí tuệ và từ bị, đó chính là thiền rồi.

42
NƯỚC SUỐI TRONG, GIÓ TRÚC MÁT

Thanh lương hiên - Chân Tịnh Khắc Văn

Hạ gian đào thử xử, hiên hộ đối nham ốc.

Khê thủy thấu vô tận, trúc phong lai canh đa.

Bách hài phiền ký tạ, chư tổ ý như hà.

Tọa cửu vấn ngư hí, thời thời động lục ba.

Dịch nghĩa:

Đình hóng mát - Chân Tịnh Khắc Văn

Hè đến nơi tránh nóng, hiên nhà đối vách núi.

Nước suối xói vô tận, gió trúc thổi càng nhiều.

Thân phiền não tan rã, tổ tiên có ý gì?

Ngôi lâu xem cá nghịch, chốc chốc quẫy nước tung.

Thiền Ngẫm:

Văn nhân sĩ đại phu thời cổ đại, đề vịnh rất nhiều thơ về nơi ở hay những vật mình yêu quý. Tài năng văn thơ của các Thiền sư xuất chúng, như bài vịnh này của Thiền sư Chân Tịnh Khắc Văn quả thật xứng danh tuyệt tác. Bài thơ nhắc nhở con người khi có được sự mát mẻ trong lành giữa không khí bức bối của cái nóng mùa hè, nên suy nghĩ tới những lời, ý của Tổ sư, khi ngắm nhìn “cá nghịch”, đừng ngại hồi tưởng lại câu chuyện Trang Tử ngắm cá, “chốc chốc quẫy nước tung”, ngẫm xem tâm ý lúc này thế nào?

43
TÂM TỊNH THÌ CÕI TỊNH

Khi Thiền sư Triệu Châu đang đàm luận Phật pháp với đồ đệ Văn Yển, một tín đồ mang một miếng bánh tới cúng dường họ, Thiền sư Triệu Châu liền nói với đồ đệ Văn Yển: “Miếng bánh này, hai người chúng ta phải ăn thế nào đây? Chúng ta hãy đánh cược, nếu ai có thể ví dụ mình thành một thứ bẩn nhất hèn kém nhất, người đó thắng được miếng bánh!”

“Người là sư phụ, vậy mời người bắt đầu trước ạ!” Văn Yển nói.

Thiền sư Triệu Châu: “Ta là một con lừa.”

Văn Yển tiếp lời: “Con là mông con lừa.”

Thiền sư Triệu Châu: “Ta là bãi phân trong mông con lừa.”

Văn Yển không chịu thua: “Con là con dòi trong bãi phân.”

Thiền sư Triệu Châu không thể nào so sánh tiếp được nữa, bèn hỏi vặn: “Thế con dòi nhà ngươi làm gì trong đống phân?”

Văn Yển trả lời: “Con tránh nóng hóng mát trong đống phân!”

Thiền Ngẫm:

Nơi mà chúng ta nghĩ là bẩn thỉu nhất, thì các Thiền sư vẫn có thể tiêu dao tự tại. Bởi họ có được thiền, thế giới lập tức trở nên khác biệt, do đó, bất kỳ nơi nào cũng là mảnh đất thanh tịnh sạch sẽ. Trong lòng các Thiền sư, sạch sẽ và bẩn thỉu không có gì khác nhau, “Tùy kỳ tâm tịnh, tắc quốc độ tịnh”[*].

44
TỨ ĐẠI BỔN KHÔNG

Một lần, khi Đại sư Liên Trì đang viết sách Thập thiện hành, có người tự xưng là du phương Tăng[*] đi đến, nói với Đại sư Liên Trì rằng: “Nghe nói, thiền là không được chê việc gì cũng không được khen việc gì, giờ ngài viết cuốn sách này, có tác dụng gì chứ?” Đại sự Liên Trì trả lời: “Ngũ uẩn triền nhiễu vô chỉ cảnh, tứ đại bôn phóng vô tỉ nghĩ[*], sao ngươi có thể nói không có thiện ác chứ?”

Du phương Tăng không phục, phản bác lại, nói: “Tứ đại bổn không, ngũ uẩn phi hữ, thiện ác chư pháp, xét cho cùng không phải thiền.”

Đại sư Liên Trì nói: “Những người vờ hiểu biết trên đời này nhiều lắm, ngươi cũng chẳng phải thứ đồ thật gì, sao nào? Ngoài thiện ác ra, chúng ta bàn thêm về những thứ khác chứ?”

Du phương Tăng mặt hằm hằm tức giận, nỗi căm tức trong lòng, có thể nhận thấy ngay qua khuôn mặt đang đanh lại của vị Tăng ấy.

Đại sư Liên Trì ôn hòa nói tiếp: “Sao ngươi không lau sự bẩn thỉu trên mặt mình đi nhỉ?”

Thiền Ngẫm:

Thiện ác là pháp, pháp phi thiện ác, trong chân như thì nhất pháp bất lập[*], nhưng trên sự tướng thiện ác nhân quả rõ ràng hiển hiện, thiền mặc dù vượt qua thiện ác, tiếc rằng yêu, hận trong lòng, cả những ô uế thể hiện trên nét mặt không xóa bỏ được thì phải làm sao?

45
TIÊU DAO VIÊN TỊCH

Linh Thụ viện của Thiền sư Linh Thụ Như Mẫn, hơn hai mươi năm nay không có ai phụ trách chức vụ “thủ tọa”, mỗi lần có ai hỏi đến, Thiền sư bèn trả lời: “Thủ tọa của ta vừa mới chào đời mà!” Lần khác có người hỏi, lập tức đáp: “Thủ tọa của ta còn đang chăn trâu!” Lần nữa bị hỏi, lại đáp: “Thủ tọa của ta đang trong quá trình hành cước[*].” Những câu trả lời như thế, khiến người hỏi không biết đâu mà lần.

Một hôm, Thiền sư đột nhiên lệnh cho mọi người trong Linh Thụ viện gióng trống khua chiêng, đồng thời cho người ra ngoài cổng chùa nghênh đón thủ tọa. Giữa tiếng dị nghị đầy ngạc nhiên của chúng Tăng Thiền Vân Môn thong dong bước tới, Thiền sư Như Mẫn bèn mời ông đảm nhiệm chức thủ tọa của chùa.

Vậy là mọi người bàn tán đồn đại rằng Thiền sư Linh Thụ có khả năng thần thông biết được quá khứ nhìn thấu tương lai.

Không lâu sau, khi tướng Lưu Thạnh nhà Hậu Hán thời Ngũ Đại khởi binh chinh phạt, nghe danh Thiền sư Linh Thụ thần thông, liền đích thân tới chùa, muốn hỏi Thiền sư một vài việc trong tương lai, lấy đó làm thông tin tham khảo cho những quyết sách sắp tới.

Ai ngờ Thiền sư Linh Thụ sớm đoán được ý của tướng quân Lưu Thạnh, liền thị tịch[*] trước khi người tới, Lưu vương tới nơi, vô cùng tức giận hỏi rằng: “Thiền sư mắc bệnh gì? Sao lại viên tịch nhanh như thế?”

Thị giả thành khẩn trả lời: “Thiền sư không bệnh gì cả, người sớm đã hay tin ngài sẽ tới, nên thị tịch trước rồi, nhưng có để lại cho ngài một chiếc hộp.”

Lưu vương đón lấy hộp và nhìn, bên trong có để mảnh giấy, phía trên viết “Nhân thiên nhãn mục, đường trung thủ tọa” (Tức: người có trí tuệ siêu phàm, là thủ tọa trong nhà). Lưu vương ngộ ngay ra ý chỉ trong đó, lập tức bãi binh, làm lễ mời Thiền sư Vân Môn vào Linh Thụ viện, đảm nhiệm chức trụ trì.

Thiền Ngẫm:

Cổ đức, rất hiếm khi trà trộn lẫn lộn, có người sẽ bỏ trống vị trí của mình, để đợi đúng người. Có người mặc dù học đức toàn vẹn, nhưng cũng phải chờ đủ duyên. Thủ tọa của một chùa, phải chờ đợi nhiều năm như thế, đủ thấy sự thận trọng trong việc lựa chọn người tài.

46
HƯ VÔ CHÍ MẠNG

Ngày xưa, có một Tăng nhân bị trục xuất khỏi Tăng môn, trên đường đi khóc lóc sụt sùi, thở ngắn than dài. Một lúc sau, hắn gặp một con quỷ trên đường. Con quỷ này vừa hay cũng vì phạm pháp, mà bị Tỳ Sa Môn Thiên Vương đuổi đi.

Quỷ thấy Hòa thượng buồn rầu như thế, lấy làm lạ hỏi: “Sao ngươi lại vừa đi vừa khóc vậy?”

Tăng nhân thổ lộ tâm sự với quỷ: “Vì ta vi phạm giới luật, bị đồng Tăng bài xích, tất cả thí chủ cũng từ chối cúng dường, tội ác rõ ràng, gần xa đều biết, nghèo đói sa sút, nên mới thảm thương như thế”

Quỷ nghe xong nói với Tăng nhân: “Tình hình của ta cũng chẳng khác gì ngươi, ngươi không cần phải buồn rầu nữa. Hai chúng ta hợp tác, còn sợ không có đường sống à. Ngươi cứ việc dùng sức mạnh của ta để tiêu trừ tội ác của mình, nhận sự cúng dường. Ngươi có thể đứng lên vai trái của ta, ta sẽ vác ngươi chậm rãi bước đi trên không trung. Trong tình huống ấy, mọi người chỉ nhìn thấy ngươi chứ không nhìn thấy ta. Cứ vậy, uy tín danh dự của ngươi sẽ được khôi phục. Có điều, ta cũng có một điều kiện, ngươi nhận được cúng dường phải dâng cho ta trước tiên.”

Họ bèn ước định như thế. Quỷ lập tức vác Hòa thượng lên vai, đến bộ lạc trước kia của Tăng nhân chậm rãi đi lại trên không. Thôn dân của bộ lạc nhìn thấy Hòa thượng có được pháp thuật như vậy, ai ai cũng lấy làm kinh ngạc, tới tấp chỉ trích các bạn đồng môn trước kia của hắn bạc tình cạn nghĩa, chửi mắng họ đã bài xích Cao Tăng đắc đạo. Toàn bộ thôn dân đi tới chùa, quát mắng Tăng nhân trong chùa, ép họ phải nghênh đón Hòa thượng kia quay lại chùa tu hành. Kết quả, cuối cùng hắn cũng đã nhận được sự cúng dường như ý muốn.

Một hôm, theo thông lệ quỷ lại vác hắn lên vai để hắn đi lại trên không, nào ngờ, trên đường gặp Tỳ Sa Môn Thiên Vương đang đợi quyến thuộc. Trong lúc quá đỗi sợ hãi, quỷ vội vàng ném Hòa thượng trên vai xuống, chạy thục mạng, Hòa thượng đáng thương rơi xuống đất chết ngay lập tức.

Thiền Ngẫm:

Dựa vào hư vô không thể dài lâu, dựa vào sức mạnh bên ngoài cuối cùng sẽ tổn hại tới trụ cột tâm linh bên trong con người mình, mà người đã mất trụ cột tâm linh, chỉ cần một cú hích nhẹ đến từ thế giới bên ngoài cũng sẽ trở thành đòn chí mạng đối với họ.

47
TƯỢNG ĐỒNG THỨ BA

Nhà hiền triết Socrates[*] người Hy Lạp cổ đại nói: Ông trời an cho con người hai tai hai mắt, nhưng chỉ có một cái miệng, cho thấy chúng ta nên nghe nhiều hơn, nhìn nhiều hơn và nói ít hơn.

Vỏn vẹn mấy câu ấy thôi đã minh họa một cách sinh động và sâu sắc tầm quan trọng của việc “nghe”.

Thời xưa, từng có một sứ giả của tiểu quốc nọ đến Trung Quốc, tiến cống ba bức tượng bằng đồng giống hệt nhau, nguy nga lộng lẫy, khiến lão Hoàng đế Trung Quốc vui sướng vô cùng.

Nhưng sứ giả của tiểu quốc kia chẳng vừa, vừa tặng tượng đồng vừa đưa ra một câu hỏi vô cùng hóc búa cho Hoàng đế: “Xin hỏi Hoàng đế bệ hạ, trong ba bức tượng đồng này bức nào có giá trị nhất?”

Hoàng đế nghĩ ra rất nhiều cách, mời thợ vàng bạc đến kiểm tra, cân trọng lượng, xem cách chế tác, tất cả đều giống hệt nhau. Làm thế nào bây giờ? Đường đường thiên triều đại quốc không lẽ ngay cả chuyện nhỏ xíu như thế này cũng không hiểu ư?

Cuối cùng, hoàng đế trong lúc bối rối không nghĩ ra cách gì bèn mời đại Thiền sư hộ quốc tới, hy vọng ngài có thể vận dụng thần thông giúp giải quyết vấn đề khó này.

Hoàng đế mời sứ giả lên đại điện, Thiền sư rất tự tin cầm theo ba cọng rơm. Ngài đút cọng rơm vào tai của bức tượng đồng thứ nhất, cọng rơm này chui ra từ tai bên kia. Bức tượng đồng thứ hai, cọng rơm lại chui ra từ miệng, còn ở bức tượng đồng thứ ba, cọng rơm đút vào tai rồi chui tọt xuống bụng, không hề có bất kỳ tiếng động nào.

Thiền sư nói: “Bức tượng đồng thứ ba là có giá trị nhất!” Sứ giả lẳng lặng không nói gì, đó là một câu trả lời chính xác.

Thiền Ngẫm:

Người tài ăn nói nhất chưa chắc đã là người có giá trị nhất. Ông trời ban cho chúng ta hai tai, một miệng, vốn là muốn chúng ta nghe nhiều nói ít. Biết lắng nghe, mới là tố chất cơ bản nhất của người trưởng thành.

48
ĐÔNG PHA QUA SÔNG

Hồi Tô Đông Pha nhậm chức ở Qua Châu, từng có mối thâm giao với Thiền sư Phật Ấn - trụ trì chùa Kim Sơn. Họ thường xuyên cùng nhau đàm thiền luận đạo, cuộc sống vui vẻ vô cùng. Một hôm, Tô Đông Pha cho rằng mình đã lĩnh ngộ được thiền tới một trình độ nhất định rồi, bèn viết một bài thơ, để trình bày sự hiểu biết của mình với thiền đạo, sau đó tặng cho Thiền sư Phật Ấn kiểm chứng.

Bài thơ viết thế này:

Khể thủ thiên trung thiên[*],

Hào quang chiếu đại thiên.

Bát phong xuy bất động,

Đoan tọa tử kim liên.

Dịch nghĩa:

Dập đầu cúi lạy Phật,

Hào quang chiếu vô biên.

Tám gió thổi không động,

Ngôi nghiêm trên sen vàng.

Ý muốn nói: Con quỳ lạy Đức Phật vĩ đại, được Phật quang phổ chiếu, tâm con đã không còn bị thế giới ngoài kia mê hoặc nữa, giống như Đức Phật ngồi vững trên tòa sen vàng.

Thiền sư Phật Ấn đọc xong bài thơ Tô Đông Pha viết, bèn cười mà viết lên đó hai chữ “đánh rắm”, rồi bảo thư đồng mang về cho Tô Đông Pha xem.

Thư đồng quay về lập tức đến trước mặt Tô Đông Pha, dâng lời phê của Thiền sư Phật Ấn để ông xem. Tô Đông Pha đọc xong lời phê vô cùng tức giận, lập tức tới tìm Thiền sư để nói cho ra lẽ.

Ông tức tối đi đến chùa Kim Sơn, từ xa đã nhìn thấy Thiền sư đang đứng bên bờ sông.

Thiền sư nói với ông: “Ta đã đứng đợi rất lâu rồi!”

Tô Đông Pha vừa gặp Thiền sư đã bực bội bảo: “Thiền sư! Chúng ta là bạn chí giao, thơ ta viết dù ngài không vừa mắt nhưng cũng không thể sỉ nhục người khác như thế!”

Thiền sư đáp: “Ta có sỉ nhục ông đâu?”

Tô Đông Pha hùng hổ giở hai từ “đánh rắm” được phê trên bài thơ ra, nói: “Đây chẳng phải xỉ nhục người khác là gì? Hôm nay ta nhất định phải đòi lại công bằng cho mình, ngài hãy nói rõ ràng cho ta.”

Thiền sư phá lên cười ha hả: “Vậy mà cũng dám viết ‘Tám gió thổi không động’! Sao nào, ‘mới một rắm đã thổi ông qua sông’ rồi đấy thôi?”

Tô Đông Pha nghe xong hổ thẹn vô cùng, không bao giờ còn dám khoe mẽ bản thân nữa.

Thiền Ngẫm:

Người thích khoe khoang, chẳng qua chỉ là người có khả năng khua môi múa mép mà thôi!

49
KHÔNG LÀM VIỆC VÔ LỄ

Có một học Tăng tên là Nguyên Trì, tham thiền học đạo ở chỗ Thiền sư Vô Đức, mặc dù chăm chỉ cần cù, nhưng mãi vẫn không cách nào lĩnh ngộ được thiền pháp. Trong một lần tham thiền vào buổi tối, Nguyên Trì đặc biệt xin ý kiến Thiền sư Vô Đức, nói: “Đệ tử gia nhập tùng lâm[*] đã nhiều năm, nhưng mọi thứ vẫn mơ hồ không rõ, cứ ngồi không nhận đồ cúng dường của các thí chủ tín Phật, mãi vẫn chẳng ngộ được gì, mong thầy từ bi chỉ bảo cho con, hằng ngày ngoài tu trì, làm việc ra, còn bài học bắt buộc nào khác không ạ?”

Thiền sư Vô Đức trả lời: “Tốt nhất ngươi hãy quản cho tốt hai con đại bàng, hai con hươu, hai con chim ưng của mình, và hãm chặt một con sâu trong miệng. Đồng thời, không ngừng đấu với một con gấu và chăm sóc một người bệnh, nếu ngươi có thể làm hết những thứ ấy và làm với tất cả trách nhiệm, ta tin rằng ngươi sẽ có được thành quả lớn lao.”

Nguyên Trì không hiểu, hỏi lại: “Thưa thầy! Đệ tử đơn độc một thân một mình tới đây tham thiền học đạo, hoàn toàn chẳng mang theo những động vật như đại bàng, hươu hay chim ưng, vậy phải cai quản thế nào ạ? Huống hồ, con chỉ muốn biết những bài học cần thiết liên quan tới thiền học, mà những thứ đó thì có liên quan gì tới mấy con động vật này?”

Thiền sư Vô Đức mỉm cười, nói: “Hai con đại bàng mà ta nói, chính là đôi mắt phải thường xuyên quan sát của ngươi: vô lễ thì đừng nhìn; hai con hươu, là đôi chân mà ngươi cần kiểm soát, để chúng đừng bước lên con đường tội lỗi: vô lễ thì đừng đi; hai con chim ưng là đôi tay ngươi, phải bắt chúng siêng năng làm việc, làm cho hết trách nhiệm của mình: vô lễ thì đừng động vào. Con sâu mà ta nhắc tới chính là cái lưỡi của ngươi, ngươi phải trói buộc nó cho chặt: vô lễ đừng nói. Còn con gấu là cái tâm của ngươi, ngươi phải kiềm chế sự ích kỷ và chủ nghĩa cá nhân của nó: vô lễ đừng nghĩ. Người bệnh, chính là chỉ cơ thể ngươi, hy vọng ngươi sẽ không để nó lún sâu vào tội ác. Ta nghĩ, trên con đường tu đạo, đây thật sự là những bài học bắt buộc không thể thiếu.”

Thiền Ngẫm:

Lục căn mà trong kinh Phật nhắc đến chính là mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, dường như là một thôn trang không người cư trú, đã bị sáu tên cường đạo thổ phỉ bên ngoài chiếm lĩnh mất. Hằng ngày, chúng tiếp xúc lục trần, làm việc ác tạo nghiệp. Lục căn giống như hổ báo sài lang, bàng ưng trùng độc. Nếu được quản lý cẩn trọng, không nhìn thứ vô lễ, không nói những điều vô lễ, không làm những việc vô lễ, thì cũng có thể coi là Phật Nho dung hòa.

50
LINH NGHIỆM VÔ HẠN

Thiền sư Liễu Đường Chân Giác là người Tokyo, Nhật Bản. Xuất gia năm 17 tuổi, năm 23 tuổi nhờ tu học với Thiền sư Đại Nguyên Tông Chân tại chùa Báo Ân (chùa Hoon-ji ở Ueno) mà đại ngộ, đồng thời trở thành pháp tự của Thiền sư Đại Nguyên Tông Chân. Năm 40 tuổi vì tham thiền học đạo mà lên thuyền sang Trung Quốc, thuyền xuất phát chưa được bao lâu, mới ra tới biển lớn đã gặp bão, gió mưa xối xả, hành khách trên thuyền ai ai cũng sợ hãi hoảng hốt, cảm giác như tai họa sắp giáng xuống, chỉ riêng Thiền sư Liễu Đường vẫn ung dung ngồi khoanh chân, miệng lẩm bẩm “hoặc phiêu lưu cự hải, long ngư chư quỷ nan, niệm bỉ quán âm lực, ba lãng bất năng một...”[*]

Âm thanh êm ả điềm tĩnh ấy ảnh hưởng tới tâm của tất cả mọi người trên thuyền, họ không hẹn mà cùng bình tĩnh lại, thậm chí có người còn cất tiếng cùng ngài niệm thánh hiệu Quan Âm, tiếng họ vang thấu trời cao, to hơn cả tiếng sóng đập gió gào. Khi thuyền bình an cập bến Kagoshima, tất cả mọi người trên thuyền đều nhất trí tôn xưng Thiền sư Liễu Đường là “Phật sống”.

Thiền sư Liễu Đường thường dùng phương pháp “vạn pháp quy nhất, nhất quy hà xử” (nghĩa là muôn pháp quy về một, một ấy đi về đâu?) để hướng dẫn học Tăng.

Một hôm, có một học Tăng tới tìm gặp để xin chỉ dẫn về Động Sơn ngũ vị quyết[*] (ngũ vị quyết bao gồm: Chính trung Thiên (có nghĩa là cái Dụng nằm trong Lý); Thiên trung Chính (có nghĩa là Lý nằm trong Dụng); Chính trung lai (có nghĩa là từ trung tâm giữa Thiên và Chính đến); Thiên trung chí (có nghĩa là bước vào giữa Thiên và Chính); Kiêm trung đáo (có nghĩa là đã đến đích, đến trung tâm của hai thái cực Thiên và Chính)).

Thiền sư Liễu Đường sau khi giải thích ý nghĩa của ngũ vị quyết cho học Tăng xong, liền hỏi: “Hiểu chưa?”

Học Tăng trả lời: “Vô cùng cảm tạ thầy, con hiểu rồi!”

Thiền sư Liễu Đường lại hỏi: “Đã hiểu rồi, thì tốt. Nhưng ngoài ngũ vị quyết ra, vẫn còn một quyết nữa, không biết ngươi có biết không?”

Học Tăng ngơ ngác không biết phải trả lời thế nào. Thiền sư Liễu Đường nói: “Quyết này ngươi phải khắc ghi cho kỹ, đó chính là nếu ngươi tới bất cứ đâu tu học, đều không được cho người khác biết ngươi đã nghe thuyết pháp về ngũ vị quyết ở chỗ ta!”

Thiền sư Liễu Đường cả một đời ca tụng Tổ sư Đạt Ma, thường khen ngợi rằng:

Xoa thủ đương hung thị thậm ma?

Lương vương bất thức lão hồ thiền.

Khuếch nhiên vô thánh[*] chỉ đế ngữ.

Vô hạn linh quang chiếu đại thiên.

Dịch nghĩa:

Chắp tay trước ngực làm gì?

Vua Lương có hiểu ý thiền được đâu.

Giác ngộ đâu phân phàm thánh mà nằm ở lời chân thật.

Linh quang vô hạn chiếu đại thiên.

Thiền Ngẫm:

“Rắc rồi chỉ bởi lắm lời thôi” đúng là một bí quyết trong đối nhân xử thế, đồn đại sẽ gây hiểu lầm, dù là tốt đẹp cũng đáng sợ. Lĩnh hội thiền, cũng như người ăn mật, ngọt tới mức nào chỉ mình họ biết, không thể dù lời nói để diễn tả hết được, đó chính là bí kíp.

51
GIÁO NGOẠI BIỆT TRUYỀN

Bùi Hưu, tướng quốc triều Đường, là một cư sĩ học thiền, ông đem những điều tâm đắc trong quá trình tham thiền ghi chép hết lại, đồng thời đóng thành sách, sau khi có sách rồi, bèn cung kính mang tới gặp Thiền sư Hoàng Bá, hy vọng Thiền sư sẽ có những nhận xét đối với nội dung trong đó.

Thiền sư Hoàng Bá nhận lấy, đến nhìn cũng chẳng buồn nhìn đặt luôn lên bàn, rất lâu sau mới hỏi Tể tướng Bùi Hưu rằng: “Ngài hiểu ý ta không?”

Tể tướng Bùi Hưu thành thật đáp: “Không hiểu!”

Thiền sư Hoàng Bá liền gợi ý: “‘Thiền’ là không lập văn tự, ngài đem Phật pháp diễn đạt trên giấy trắng mực đen, là đã bóp chết chân ý của Phật pháp, cũng làm mất đi tông chỉ của Thiền tông, đó là lý do ta không xem.”

Tể tướng Bùi Hưu nghe xong càng hiểu hơn về thiền, lại càng thêm kính trọng Thiền sư Hoàng Bá, nên đã ca tụng thế này:

Tự tòng đại sĩ chuyên tâm ấn,

Ngạch hữu viên châu thất chỉ thân,

Quải tích thập niên thê thục thủy,

Phù bôi kim nhật độ chương tân,

Bát thiên long tượng tùy cao bộ,

Vạn lý hương hoa kết thắng nhân,

Nghĩ dục sự sư vị đệ tử,

Bất tri tướng pháp thị hà nhân?

Dịch nghĩa:

Từ khi đại sĩ truyền tâm ấn,

Trán có viên châu bảy thước thân,

Trụ tích mười năm ở Thục - Thủy,

Hôm nay hành cước đến Chương Tân,

Một ngàn long tượng theo cao túc,

Vạn lý hương hoa kết thắng nhân,

Muốn xin lễ sư làm đệ tử,

Chẳng biết đem pháp gửi người nào?[*]

Thiền sư Hoàng Bá đọc xong bài tụng, không khen cũng chẳng chê dở, chỉ nói:

Tâm như đại hải vô biên tế,

Khẩu thổ hồng liên dưỡng bệnh thân,

Tự hữu nhất song vô sự thủ[*],

Bất tằng chỉ tập đẳng nhàn nhân.

Dịch nghĩa:

Tâm rộng như biển không biên giới,

Tự nhả sen hồng dưỡng bệnh thân,

Từ khi có đôi tay vô sự,

Không chỉ chắp tay như người thường.

Thiền sư Hoàng Bá là một người thẳng thắn cương trực trong lịch sử Thiền tông Trung Quốc, ngài và Thiền sư Lâm Tế trở thành thủy tổ của bổng hát[*].

Năm 65 tuổi, tại chùa Long Hưng - Giang Tây, Tể tướng Bùi Hưu tập hợp các bài thuyết pháp của ngài viết thành sách Truyền tâm pháp yếu (quyển thượng). Năm 72 tuổi, tại chùa Khai Nguyên - Hà Nam, Bùi Hưu lại đem những lời khai thị của ngài tập hợp thành sách Truyền tâm pháp yếu (quyển hạ). Nhưng, ngài chẳng buồn ngó ngàng gì tới những ghi chép của Bùi Hưu, có thể thấy được phong cách thiền tao nhã của ngài, không dễ gì gặp được.

Thiền Ngẫm:

Khen ngợi, hay tán tụng chúng ta, đó đều không phải người thầy tốt. Những người mắng mỏ chúng ta, chỉ bảo chúng ta mới là thiện tri thức. Có họ, chúng ta mới tiến bộ được.

52
THIỀN SỰ THIỀN ÔNG, TỨ ĐẠI GIAI KHÔNG[*]

Vô đề - Bạch Cư Dị

Đặc nhập không môn vấn khổ không

Cảm tương thiền sự khấu thiền ông;

Vi đương mộng thị phù sanh sự?

Vi phục phù sanh thị mộng trung?

Dịch nghĩa:

Riêng vào cửa không hỏi khổ không,

Dám đem việc thiền hỏi thiền ông;

Ngay khi mộng là việc phù sanh?

Hay việc phù sanh ở trong mộng?[*]

Thiền Ngẫm:

Không là hư không, không cũng là một kiểu giác ngộ. Có thể nhận thức được tứ đại giai không, giác ngộ được sự vô thường của đời người, tâm tính nhờ vậy cũng được nâng cao. Đối với người ngộ đạo mà nói, mộng cũng giống như một tấm gương của cuộc sống, nó cho ta biết tất cả mọi cố chấp trước đều là hư không, đều là vu vơ. Mọi thứ trong mộng không thể ở lại với bạn mãi mãi, vậy mọi điều trong cuộc sống hiện thực há lại chẳng phải như vậy hay sao? Thứ có thể mãi mãi thường trú ở trong tâm bạn, chỉ có Phật tính mà thôi.

53
LĨNH NGỘ TÂM YẾU[*]

Thời Thiền sư Quảng Huệ Nguyên Liễn mới học đạo, ngài tham thiền chỗ Thiền sư Chân Giác, ban ngày phụ trách công việc của điển tọa dưới bếp, buổi tối lại lấy việc đọc kinh làm bài tập tu hành. Một hôm, Thiền sư Chân Giác hỏi ngài: “Ngươi đọc kinh gì đó?”

Thiền sư Nguyên Liễn trả lời: “Kinh Duy Ma.”

Thiền sư Chân Giác hỏi tiếp: “Kinh thì ở đây, thế cư sĩ Duy Ma đang ở đâu?”

Thiền sư Nguyên Liễn hoang mang không biết trả lời thế nào, vô cùng hổ thẹn vì sự hiểu biết nông cạn của mình, mới hỏi lại Thiền sư Chân Giác rằng: “Duy Ma đang ở đâu thưa thầy?”

Thiền sư Chân Giác đáp: “Ta biết cũng được mà không biết cũng tốt, chỉ là không thể nói cho ngươi nghe!”

Thiền sư Nguyên Liễn vô cùng hổ thẹn, bèn từ biệt Thiền sư Chân Giác đi vân du hành cước khắp nơi, thiện tri thức thân cận phải tới hơn 50 người, nhưng vẫn không thể lĩnh ngộ. Một hôm, ngài tới thăm Thiền sư Thủ Sơn Tỉnh Niệm ở Hà Nam, hỏi rằng: “Học nhân đích thân tới núi báu, nhưng khi quay về lại đi tay không thì sao?”

Thiền sư Thủ Sơn bèn đáp: “Nhặt lấy kho báu của nhà mình!”

Thiền sư Nguyên Liễn lập tức đại ngộ, nói: “Ta không nghi ngờ cái lưỡi của các Thiền sư.”

Thiền sư Thủ Sơn hỏi: “Tại sao?”

Thiền sư Nguyên Liễn trả lời: “Ta cũng có lưỡi.”

Thiền sư Thủ Sơn vui mừng bảo: “Ngươi đã ngộ được tâm yếu của thiền rồi đó.”

Thiền Ngẫm:

Lưỡi thì ai ai cũng có, nhưng người thật sự hiểu được tác dụng tuyệt vời của nó lại không nhiều. Lưỡi biết nói, nhất ngôn dĩ hưng bang nhất ngôn dĩ tang bang[*]. Có người dùng lưỡi làm công đức, có người dùng lưỡi để tạo tội nghiệt. Lưỡi của Thiền sư, mọi người có thể hiểu không? (Ý là lời của Thiền sư liệu tất cả mọi người có thể hiểu hết không?)

54
SUỐI REO CẢNH NÚI

Tô Đông Pha có một bài thơ được viết như thế này:

Khê thanh tận thị quảng trường thiệt,

Sơn sắc vô phi thanh tịnh thân;

Dạ lai bát vạn tứ thiên kệ,

Tha nhật như hà cử tự nhân?

Dịch nghĩa:

Suối reo vẫn pháp âm bất tuyệt,

Màu non kia chân thể Như Lai

Đêm đó tám vạn bốn nghìn kệ,

Ngày sau nói lại làm sao đây?[*]

Thiền sư Chứng Ngộ tới thăm Thiền sư Am Nguyên, trong lúc chuyện phiếm có nhắc đến bài thơ này của Tô Đông Pha. Thiền sư Chứng Ngộ ca ngợi, nói: “Hai câu đầu của bài thơ, rất có khí thế, đạt được tới bước này quả thực không phải chuyện dễ dàng! Trong thiền lý hẳn ông ấy đã tốn không ít công sức, nếu không làm sao có được thành tựu ấy.”

Thiền sư Am Nguyên lại nói: “Ông ta chỉ là một kẻ tay ngang, làm ra vẻ mà thôi, chẳng có gì giỏi giang cả!”

Thiền sư Chứng Ngộ nói: “‘Khê thanh tận thị quảng trường thiệt, sơn sắc vô phi thanh tịnh thân’, nếu không phải có ngộ tính nhất định thì sao có thể làm được hai câu thơ như thế?”

Thiền sư Am Nguyên: “Ông ta còn cách đạo xa lắm!”

Thiền sư Chứng Ngộ: “Thế ư? Ngài có thể giải thích được đạo lý trong đó không?”

Thiền sư Am Nguyên: “Ngài ở lại đây một tối, là sẽ hiểu được đạo lý trong đó ngay thôi!”

Thiền sư Chứng Ngộ quay về, trằn trọc băn khoăn, cứ nghĩ mãi về vấn đề này. Bất giác, trời đã sáng, Thiền sư Chứng Ngộ đứng bên cửa sổ, nghe thấy tiếng chuông từ xa vọng lại, bỗng nhiên đại ngộ, nói:

Tô Đông Pha cư sĩ thái nhiêu thiệt, thanh sắc Quan Trung[*] dục thấu thân;

Khê nhược thị thanh sơn thị sắc, vô sơn vô thủy hảo sầu nhân?

Dịch nghĩa:

Tô Đông Pha cư sĩ quá lắm lời, định khoe mình trong thanh sắc của Quan Trung;

Nếu suối là thanh, núi là sắc, không núi không sông chẳng phải rất buồn hay sao?

Thiền sư Chứng Ngộ cầm bài kệ này tới gặp Thiền sư Am Nguyên, Thiền sư Am Nguyên nói: “Thiền, không thể diễn tả bằng ngôn ngữ, không thể diễn tả bằng chữ viết, không thể nghĩ ra bằng tâm tư; thiền, chỉ khi ngộ mới có được thôi.”

Thiền Ngẫm:

Dùng trò chơi chữ nghĩa để phô trương khoe mẽ bản thân chỉ tổ làm trò cười cho thiên hạ, bộc lộ bản chất của mình chỉ là kẻ tay ngang. Làm bộ làm tịch chẳng gạt được ai, người thông minh thật sự cũng sẽ không làm như thế.

55
THIỀN SƯ GIẢI MỘNG

Nguy cơ là thứ không thể tránh được trên đường đời của mỗi người. Nhưng nắm bắt tốt thời cơ, lội ngược dòng mà đi, sẽ luôn là:

Sơn trùng thủy phúc nghi vô lộ,

Liễu ám hoa minh hựu nhất thôn.[*]

Có một tú tài vào kinh dự thi lần thứ ba, ở nhờ trong một thiền viện vắng vẻ.

Trước kỳ thi anh ta mơ ba giấc mơ: giấc mơ thứ nhất, anh ta trồng cải thảo trên tường. Giấc mơ thứ hai, trời mưa, anh ta đội nón cầm ô. Giấc mơ thứ ba, anh ta cùng với biểu muội yêu thương cởi sạch quần áo và cùng nằm trên giường, nhưng lại quay lưng vào nhau.

Cảnh trong mộng cứ lượn lờ trước mắt, tú tài thấy lòng không yên, vội vàng chạy đi tìm thuật sĩ để giải mộng. Thuật sĩ nghe xong, nói: “Tướng công vẫn nên quay về nhà đi! Ngài nghĩ mà xem, trồng rau trên tường chẳng phải tốn công vô ích 1 hay sao? Đã đội mũ còn cầm ô chẳng phải hành động dư thừa à? Cởi hết đồ rồi nằm trên giường cùng với biểu muội, nhưng lại quay lưng vào nhau, thế chẳng phải muốn có hỷ sự nhưng không thành à?”

Nghe những lời giải mộng của thuật sĩ, tú tài như sét đánh ngang tai, không ngờ lần thứ ba đi thi lại xuất hiện điềm báo như thế, bản thân anh ta cảm thấy bi quan tuyệt vọng, liền đi thẳng về thiền viện thu dọn tay nải chuẩn bị quay về nhà.

Thiền sư già trong thiền viện thấy lạ trước hành động đó của tú tài, mới hỏi anh ta rằng: “Chẳng phải anh còn phải thi sao? Sao hôm nay lại về quê? Ở nhà xảy ra chuyện gì à?” Tú tài đành phải nói thật hết với Thiền sư.

Thiền sư già nghe xong, nói: “Ồ, ta cũng biết giải mộng! Ta lại cho rằng, lần này nhất định anh sẽ đỗ cao. Anh nghĩ mà xem, trồng rau trên tường chẳng phải là đỗ cao à? (trồng và trúng trong tiếng Trung là hai từ đồng âm). Đội nón cầm ô cho thấy lần này anh có phòng bị trước sẽ tránh được đại họa, đúng không nào? Cởi hết quần áo cùng nằm trên giường với biểu muội nhưng quay lưng lại với nhau, chẳng phải cho thấy giây phút ‘trở mình’ của anh đã đến rồi à?”

Tú tài nghe xong, cho rằng Thiền sư già nói có lý, vậy là hào hứng hăng hái tham gia kỳ thi, kết quả đỗ Thám hoa (học vị dưới Trạng nguyên và Bảng nhãn thời xưa, ngày nay gọi là đứng thứ ba).

Thiền Ngẫm:

Vào những lúc khó khăn, con người nên kiên định tin tưởng vào ý chí của chính mình, không được dao động trong bất kỳ tình huống nào. Cho dù đang ở trong nguy cơ thật sự, nếu có thể cắn răng mà chịu đựng cho qua, tất cả sẽ lại chuyển nguy thành an, biến dữ thành lành!

56
HÔM NAY KHÔNG BIẾT VIỆC NGÀY MAI

Thế sự phân phân - La Hồng Sinh

Thế sự phân phân như thiểm điện,

Luân hồi cổn cổn tựa vân phi;

Kim nhật bất tri minh nhật sự,

Na hữu công phu luận thị phi.

Dịch nghĩa:

Chuyện đời dồn dập - La Hồng Sinh

Chuyện đời dồn dập như điện chớp,

Luân hồi cuồn cuộn tựa mây bay;

Nay còn mai mất làm sao biết,

Sức đâu ngồi lo chuyện dở hay.

Thiền Ngẫm:

Đức Phật nói với chúng ta rằng: sinh mệnh nằm trong hơi thở, một hơi thở cũng đủ khiến trời và người mãi mãi chia lìa. Bình thường chúng ta vẫn hay nói: “Sống trong hiện tại”, nhưng khi chúng ta rảnh rỗi lo chuyện thị phi, vô tình lãng phí thời gian, như vậy vừa lãng phí sinh mệnh lại vừa khuấy động sự yên tĩnh và ôn hòa trong nội tâm của chúng ta.

57
XUẤT THẾ NHẬP THẾ

Khi Thiền sư Vô Tướng còn hành cước, vì khát mà phải đi khắp nơi để tìm nguồn nước, thật may lại nhìn thấy ở cách đó không xa có một chàng trai trẻ đang xoay guồng nước trong hồ, Thiền sư Vô Tướng bước tới xin chàng trai một cốc nước để uống. Chàng trai trẻ nói với Thiền sư bằng giọng ngưỡng mộ: “Thiền sư! Tới một ngày, nếu tôi nhìn thấu hồng trần, tôi nhất định sẽ xuất gia học đạo như ngài. Có điều sau khi tôi xuất gia rồi, không muốn hành cước khắp nơi, không nhà không cửa như ngài đâu. Tôi sẽ tìm một nơi để ẩn cư, ngồi thiền tử tế, không xuất đầu lộ diện nữa.”

Thiền sư Vô Tướng mỉm cười, hỏi: “Ồ! Thế bao giờ anh mới nhìn thấu hồng trần?”

Chàng trai trẻ đáp: “Cả vùng này, chỉ có tôi là người hiểu tính chất của guồng nước nhất. Người dân trong thôn đều coi đây là nguồn nước chủ yếu để dùng, nếu tìm được người nào khác thay tôi chăm sóc cho guồng nước này, khi ấy không còn bị vướng bận bó buộc bởi trách nhiệm, tôi sẽ tìm được lối thoát cho mình, và thế là đã nhìn thấu hồng trần xuất gia rồi.”

Thiền sư Vô Tướng nói: “Anh hiểu guồng nước nhất, vậy sẽ thế nào nếu bánh xe bị ngâm toàn bộ trong nước hoặc hoàn toàn rời khỏi mặt nước?”

Chàng trai trẻ đáp: “Nguyên lý của bánh xe là nửa phần dưới phải nằm trong nước, nửa phần trên xoay ngược dòng nước, nếu ngâm cả bánh xe dưới nước, không những không thể chuyển động thậm chí nó sẽ bị dòng nước chảy xiết cuốn đi; cũng như thế, nếu toàn bộ bánh xe nằm trên mặt nước thì xe không guồng được nước lên.”

Thiền sư Vô Tướng: “Mối quan hệ giữa bánh xe và dòng nước có thể tượng trưng cho mối quan hệ giữa con người và thế gian. Nếu một người hoàn toàn nhập thế, ngang dọc giang hồ, khó tránh khỏi bị thủy triều của ngũ dục hồng trần cuốn đi. Giả sử đột nhiên xuất thế, tự cho mình là thanh cao, không qua lại với thế gian, thì nhân sinh chắc chắn trôi nổi vô định, không thể tiến về phía trước. Do vậy, một người tu đạo, phải xuất nhập hợp lý, vừa không tách hẳn mình ra thờ ơ đứng nhìn, nhưng cũng không dấn thân lao tới để bị nghiền nát. Để xuất gia, chỉ nhìn thấu hồng trần thôi là chưa đủ, mà còn phải phát nguyện quảng độ chúng sinh mới được. Cân bằng cả xuất thế và nhập thế, đó mới là thái độ đúng đắn của đối nhân xử thế và xuất gia học đạo.”

Chàng trai trẻ nghe xong, vui sướng vô cùng, reo lên: “Những lời này của Thiền sư, thật khiến tôi được mở mang tầm mắt, ngài đúng là thiện tri thức của tôi.”

Thiền Ngẫm:

Một người, nếu quá chấp trước với cuộc sống ngũ dục lục trần trên thế gian, tham ái sẽ khiến người ấy bị giày vò; nếu quá coi nhẹ những quan niệm thế tục, cũng lại không có hơi thở của sự sống. Cuộc sống của chúng ta, tốt nhất vẫn là khi cần đặt xuống thì đặt xuống, khi phải cầm lên thì cầm lên, giống như bánh xe nước, phải phù hợp với nguyên lý Trung đạo[*] mới tốt, có tư tưởng xuất thế, thì phải có sự nghiệp nhập thế trước đã.

58
ĐÃ MUỘN 30 NĂM

Thiền sư Đạo Ngô cùng đệ tử Tiệm Nguyên đến nhà một tín đồ đọc kinh lễ tế siêu độ.

Tiệm Nguyên gõ vào quan tài hỏi sư phụ: “Người trong quan tài là sinh? Hay là tử ạ?”

Thiền sư Đạo Ngô đáp: “Không nói sinh cũng không nói tử!”

Tiệm Nguyên lại hỏi: “Tại sao không nói?”

Thiền sư Đạo Ngô: “Không nói là không nói thôi.”

Trên đường về chùa, Tiệm Nguyên bảo: “Nếu sư phụ không nói, sau này con không đi tới nhà đám đọc kinh siêu độ nữa.”

Thiền sư Đạo Ngô: “Không đi thì không đi, ta vẫn không nói.”

Quả đúng thật, từ đó về sau Tiệm Nguyên không đi đọc kinh siêu độ cho ai nữa.

Mãi sau này, khi Thiền sư Đạo Ngô viên tịch, Tiệm Nguyên đến đạo trường của Thiền sư Thạch Sương tu học, một hôm, Tiệm Nguyên cũng hỏi Thiền sư Thạch Sương những lời trước kia từng hỏi Thiền sư Đạo Ngô.

Thiền sư Thạch Sương đáp: “Không nói sinh, không nói tử.”

Tiệm Nguyên hỏi: “Tại sao không nói?”

Thiền sư Thạch Sương: “Không nói là không nói thôi.”

Cuối cùng, Tiệm Nguyên nghe xong cũng đã giác ngộ.

Sinh tử, luân hồi chỉ là những lời trên sự tướng, là bản tính của chúng ta, làm gì có sinh tử? Chân như Phật tính[*] còn không được nói, làm sao có thể nói sinh tử luân hồi?

Khi Thiền sư Đạo Ngô bảo không nói sinh không nói tử, nhân duyên tu hành của Tiệm Nguyên còn chưa chín muồi, nên đã không thể hiểu sâu hơn; không nói sinh không nói tử của Thiền sư Thạch Sương, mặc dù cũng là những lời ấy, nhưng Tiệm Nguyên tu hành có tiến bộ rồi, nên đương nhiên đã lĩnh hội được.

Thiền Ngẫm:

Người trong quan tài, xét trên thể tướng của pháp hữu vi[*] có sinh có tử. Nếu xét trên tự tính của pháp vô vi[*] thì vô sinh vô tử. Con người, chắc là không chết được. Cơ thể của con người có thể chết, nhưng tinh thần lại không chết.

59
GẶP GỠ NGƯỜI NÀO

Đông Lâm tự thù Vi Đan Thứ sử - Thượng nhân Linh Triệt

Niên lão tâm nhàn vô ngoại sự,

Ma y thảo tọa diệc dung thân.

Tương phùng tận đạo hưu quan hảo,

Lâm hạ hà tăng kiến nhất nhân.

Dịch nghĩa:

Tiếp đón Thứ sử Vi Đan ở chùa Đông Lâm

Tuổi già trăm sự đã an bài,

Thân nhàn nệm cỏ áo tơ gai.

Gặp nhau chuyện vãn, quan về nghỉ,

Trong núi tôi chưa gặp một ai.[*]

Thiền Ngẫm:

Cuộc sống ẩn cư mặc dù thanh tịnh nhưng lại nhạt nhẽo, sơ sài, gian khổ; cuộc sống của người làm quan mặc dù bận rộn nhiều việc, đôi khi còn nguy hiểm, nhưng lại có được những cảm giác kích thích mang mùi vị chua ngọt đắng cay và sự tận hưởng, cùng sự thỏa mãn về danh lợi, quyền lực, dục vọng. Con người thường muốn được tĩnh lặng nhưng không muốn bần hàn không muốn bận rộn hiểm nguy nhưng lại muốn được hưởng thụ mọi thứ, đây chính là sự mâu thuẫn của việc cá và tay gấu, không thể có cả hai. Khi phải 1 thật sự lựa chọn, giữa hai lựa chọn làm quan và quy ẩn, đa phần mọi người đều sẽ chọn làm quan, còn quy ẩn chỉ là một đề tài treo bên khóe miệng để bàn luận.

60
TỪ BỊ BỒ ĐỀ

Vạn vật trên thế gian này, tương sinh tương diệt. Câu chuyện thiền, bất tận, không già không diệt.

Nơi nào đó có một khu rừng lớn mênh mông bát ngát.

Cây cối trong rừng đều cao ngút trời, có thần cây cư trú. Ở nơi này không có bất kỳ cây nào bị chặt hoặc bị thương, phàm những kẻ vào rừng đốn củi, cắt cỏ hoặc hái quả đều nhận được sự chiếu cố của thần cây, tận hưởng bóng râm và nước suối trong lành.

Một hôm, một con chim mỏ ngậm cỏ độc, bay vào trong rừng sâu. Nó dừng lại nghỉ trên một cành cây, cỏ độc rơi xuống đất, chất độc lập tức lan ra rất nhanh, cây đại thụ này sắp chết khô tới nơi.

Thần cây mặc dù vô cùng kinh hãi đau xót nhưng cũng chẳng thể làm được gì.

“Thật quá đáng sợ! Chỉ trong chớp mắt đã khiến một cái cây to chết khô quá nửa, không chừng chỉ sau một ngày nữa, e rằng cả cái cây sẽ chết mất thôi. Mười ngày sau, khu rừng rộng lớn này có lẽ đều khô héo cả, nhưng không biết phải làm thế nào mới có thể tiêu trừ được chất độc?”

Trong lúc thần cây đang buồn rầu phiền muộn, bỗng từ hư không vọng tới giọng nói của thiên thần: “Sắp tới sẽ có một hành nhân đi ngang qua đây, nếu ngươi chịu đào vàng chôn dưới gốc cây lên, dùng vàng ấy thuê anh ta đào bỏ số rễ cây đã bị chết khô vì chất độc kia. Chỉ cần toàn bộ số rễ cây ấy được loại bỏ sạch sẽ, chất độc sẽ không lây lan tới những cây khác, và tất cả sẽ trở lại hình dạng ban đầu.”

Thần cây nghe tới đây, lập tức hóa thành hình người đứng bên đường, đợi người kia tới.

Một lúc sau, quả nhiên thấy một người đàn ông đi đến.

Thần cây tới gần anh ta nói: “Tôi có giấu vàng trong khu rừng này, định sẽ cho anh, nhờ anh đào bỏ toàn bộ số rễ cây đã chết khô lên.”

Người đàn ông kia nghe thấy có vàng, lập tức bắt tay vào đào, thần cây vui mừng đưa cho anh ta vàng.

Người đàn ông ấy sau khi về nhà liền trở lên giàu có, và khu rừng lớn kia vẫn được bảo tồn, xanh tốt như xưa.

Thiền Ngẫm:

Khu rừng là bí ẩn nơi tam giới, thân cây lại là người khởi phát Bồ Đề tâm mới. Việc con chim mang cỏ độc từ nơi khác tới, cho thấy hoạn nạn và mê vọng đến từ những nơi vô minh. Người học thân, chỉ có cách đào bỏ gốc rễ của dục vọng, tiêu triệt hoàn toàn mọi phiền não dâm dục và ngu dốt, mới có thể đạt được sự phồn vinh và hạnh phúc trong đời.

61
TRĂNG RƠI GIÓ THƠM

Khóc Tăng - Thanh Thượng

Đạo lực tự siêu nhiên, thân vong đồng tạo thần.

Thủy lưu nguyên tại hải, nguyệt lạc bất ly thiên.

Khê bạch táng thời tuyết, phong hương phẫn xử yên.

Thế nhân phiền bất lệ, bất kiến ngã sư huyền.

Dịch nghĩa:

Đạo hành rất cao siêu, ngồi chết như tọa thiền.

Nước cùng nguồn từ biển, trăng rơi không rời trời.

Tuyết đưa tang bên suối, thân hóa hương theo gió.

Người phàm mải rơi lệ, chẳng thấy điều diệu kỳ.

Thiền Ngẫm:

Người tu hành đắc đạo, có sự đồng cảm vô điều kiện với chúng sinh, đau nỗi đau của chúng sinh, là đại từ đại bi; cư xử đối đãi bình đẳng giữa chúng sinh và Phật, đối đãi bình đẳng giữa mình và người khác, không vì mình đã siêu phàm toát tục mà khinh miệt chúng sinh, ngược lại, họ tận tâm tận lực giải trừ khổ não cho chúng sinh, phổ độ chúng sinh. Tăng nhân như thế, đương nhiên nhận được sự ca ngợi và yêu thương của chúng sinh rồi. Sau khi Cao Tăng mất, bước vào sự vĩnh hằng không sinh không diệt, không còn phải quay cuồng trong lục đạo luân hồi nữa.

62
XA LO GẦN BUỒN

Một hôm, sau khi Thiền sư Nam Dương Huệ Trung dẫn dắt chúng đệ tử đọc kinh xong, đã kể cho họ nghe một câu chuyện như sau:

Ngày xưa có hai người nghèo, đều mưu sinh bằng nghề bán bơ sữa. Hằng ngày, họ đầu đội bình bơ sữa, đi rao bán khắp nơi. Hôm ấy, đúng ngày trời mưa to, đường lầy lội bùn đất trơn trượt, một trong hai người có chút khôn vặt, thầm tính toán trong lòng rằng: Hôm nay trời mưa lớn thế này, đường đi bùn đất lầy lội, ngộ nhỡ trượt chân ngã, chẳng phải sẽ bình vỡ sữa đổ hay sao? Nếu như thế thật, cả vốn lẫn lời đều mất hết, sau này biết mưu sinh bằng cái gì đây? Thế là anh lọc sữa thành bơ cất riêng, như vậy nếu có trượt ngã, thiệt hại cũng sẽ không quá lớn. Người còn lại thì không biết tính toán chi li, vẫn đội cả bình sữa lên đầu mang ra chợ bán mặc cho thời tiết thay đổi, mưa rơi gió thét.

Kết quả đường lầy lội, cả hai người đều trượt ngã, một người ngồi dưới đất gào khóc thảm thiết, người kia bình thản như không, người đi đường bèn hỏi: “Chẳng phải cả hai anh đều trơn ngã hay sao? Bình sữa mang theo đều vỡ tan cả rồi, xem ra tổn thất không nhẹ, vậy mà chỉ thấy một người khóc lóc thảm thương, còn người kia bình thản như chẳng mất mát gì thế?”

Một người trả lời: “Bình sữa mà tôi mang đi bán, còn chưa tinh lọc thành bơ, hôm nay trượt ngã thế này, vốn liếng mất sạch, làm sao không khóc cho được?”

Người còn lại bảo: “Bình sữa này của tôi, đã tinh lọc lấy bơ ra rồi, thiệt hại không đáng kể, nên không lấy gì làm buồn lắm.”

Người vừa hỏi họ nghe xong lời giải thích, thầm nhủ trong lòng: “Sự khác biệt giữa thông tuệ và ngu dốt có thể nhận ra từ những việc như thế này, đúng là, con người nếu không lo xa sẽ phải sầu gần.”

Thiền Ngẫm:

Chiếc bình đại diện cho thân thể của chúng ta, sữa là tài sản trong đời ta, bơ là công đức mà ta bố thí. Bình vỡ, giống như cơ thể già chết, con người sau khi mất, tài sản là vật ngoài thân, cũng lập tức theo đó mà phân tán.

63
HOA TRÊN BÀN PHẬT

Có một tín đồ nói với Thiền sư Mặc Tiên rằng: “Vợ tôi bủn xỉn hà tiện, không bỏ ra dù chỉ một đồng để làm việc tốt, ngài từ bi xin hãy tới nhà tôi, khai thị cho vợ tôi, làm chút việc thiện, có được không?”

Thiền sư Mặc Tiên vô cùng từ bi, nên nhận lời ngay.

Khi Thiền sư Mặc Tiên tới nhà tín đồ, vợ của tín đồ đó ra nghênh đón, nhưng ngay cả một tách trà cũng chẳng nỡ mang ra cúng dường, Thiền sư nắm một bàn tay lại nói: “Phu nhân, bà hãy nhìn tay tôi, ngày nào cũng như thế này, bà thấy sao?”

Phu nhân đáp: “Nếu bàn tay ngày nào cũng nắm chặt thế này, là có tật đấy, thật không bình thường!”

“Như thế này là không bình thường!” Tiếp theo đó, Thiền sư Mặc Tiên xòe ra một bàn tay, hỏi: “Nếu ngày nào cũng thế này thì sao?”

Phu nhân lại nói:”Như thế này suốt cũng không bình thường!”

Mặc Tiên Thiền sư lập tức nói: “Phu nhân! Bà nói đúng lắm, đều là quái dị cả. Tiền bạc nếu chỉ biết tham lam nắm giữ, không biết bố thí là không bình thường. Còn chỉ biết tiêu tiền, không biết tích lũy, cũng là bất thường. Tiền phải lưu thông, phải được tiêu ra thu vào, tùy theo mức thu mà tiêu dùng.”

Trước ví dụ đó của Thiền sư Mặc Tiên, phu nhân nọ chợt ngộ ra đạo đối nhân xử thế và quan niệm kinh tế, đạo dùng tiền bạc.

Thiền Ngẫm:

Thế gian có người quá mức tham lam, lại có người tiêu pha phung phí, tất cả đều không phù hợp với ý nghĩa của đạo trung dung trong Phật giáo. Người keo kiệt nên biết cho đi mới có thể kết duyên và phát tài, không gieo hạt làm sao thu hoạch? Những người có sở thích cho đi, hay làm việc thiện cũng nên tự điều chỉnh làm sao để sở thích ấy không gây phiền não rắc rối cho mình, nếu không sự bố thí đó cũng là bố thí không thanh tịnh.

64
SINH DIỆT VÔ THƯỜNG

Thiền sư Đạo Khiêm là Tăng nhân nổi tiếng thời Nam Tống, Chu Hi[*] Tăng, người sáng lập Trình Chu lý học[*] cũng học thiền trong mật am của ngài, coi cuốn Đại huệ ngữ lục do ngài biên soạn là cuốn sách quan trọng nhất. Đệ tử xuất chúng của Thiền sư Đạo Khiêm cũng nhiều vô kể, một hôm, một đại đệ tử của ngài đã kể cho các tiểu sư đệ nghe câu chuyện thế này:

Ngày xưa có một quốc vương, sinh được rất nhiều hoàng tử, vậy nên vô cùng mong muốn có một cô công chúa.

Sau này, sủng phi của ngài cuối cùng cũng hạ sinh cho ngài một cô công chúa vừa mũm mĩm vừa đáng yêu.

Quốc vương rất thương yêu tiểu công chúa, nâng niu như viên ngọc trong tay, chẳng nỡ trách mắng bao giờ.

Đối với những yêu cầu đòi hỏi của công chúa càng không phải nói, hễ muốn là có, chưa từng từ chối. Cho dù công chúa muốn hái sao trên trời, quốc vương cũng sẽ tìm cách hải xuống cho con.

Một hôm vào buổi chiều, mưa dứt trời trong xanh, công chúa và tỳ nữ đang chơi đùa ngoài vườn hoa, cỏ cây hoa lá ngoài vườn, được tắm rửa bởi cơn mưa nên xinh đẹp mượt mà, hoa thắm lá biếc, rậm rạp xanh tươi.

Công chúa tận hưởng cảnh đẹp sau mưa, rồi nhanh chóng bị thu hút bởi hương sen ngan ngát từ ngoài ao thoảng tới. Nàng đi tới bên bờ ao, đột nhiên phát hiện ra một kỳ quan chưa từng thấy bao giờ: nước ao sau khi bốc hơi, đang tạo thành từng bong bóng nước như viên ngọc trai, long lanh trong suốt, lấp lánh bắt mắt, tỏa sáng lung linh.

Công chúa ngắm say sưa, rồi nảy ra một suy nghĩ kỳ quái: “Nếu xâu những hạt ngọc nước này lại thành vòng, đội lên đầu, nhất định phải đẹp lắm!”

Vậy là công chúa quyết định làm như thế, gọi nô tỳ lại vớt ngọc nước lên, nhưng hễ nô tỳ chạm tay vào bong bóng nước, bong bóng lập tức vỡ tan, biến mất luôn. Cứ thế một hồi lâu, công chúa chẳng được một viên ngọc nước nào.

Trong lúc tức giận, nàng chạy về cung, kéo phụ vương đến bên bờ ao, chỉ vào những bong bóng nước đang phát sáng lấp lánh kia nói: “Phụ vương! Người xưa nay vẫn luôn thương yêu con nhất, con muốn thứ gì người đều tìm về cho con bằng được. Người xem những hạt ngọc trong nước kia đẹp đẽ biết bao, con muốn xâu chúng thành vòng, đội lên đầu, chắc sẽ đẹp lắm đúng không?”

Quốc vương thương yêu xoa xoa đầu con gái, cười bảo: “Con gái ngốc nghếch của ta! Hạt ngọc nước mặc dù rất đẹp, nhưng xét cho cùng chỉ là thứ hư ảo không có thật, làm sao kết thành vòng được đây? Phụ vương sẽ tìm cho con những hạt pha lê khác, nhất định còn đẹp hơn bong bóng nước nhiều!”

“Không cần, không cần, con chỉ muốn bong bóng nước làm ngọc thôi, con không cần hạt pha lê gì cả. Nếu người không cho con, con không sống nữa.”

Công chúa nhõng nhẽo khóc lóc.

Quốc vương không biết phải làm sao, bèn tập hợp đại thần tới vườn hoa, buồn bã âu sầu nói: “Các vị đại thần! Các ngươi đều là những thợ thủ công tinh xảo độc nhất vô nhị, nếu ai có thể xâu cho công chúa một dây bong bóng nước ngoài ao kia, ta sẽ trọng thưởng ngàn vàng.”

Các vị đại thần quay sang nhìn nhau, không biết làm thế nào cho phải, đành phải trả lời thật rằng: “Muôn tâu bệ hạ, bong bóng nước hễ chạm vào là vỡ, sao có thể lấy lên làm thành vòng châu?”

“Có chút chuyện nhỏ xíu thế mà cũng không làm được, hằng ngày trẫm đâu có bạc đãi các ngươi. Nếu không cách nào thỏa mãn được yêu cầu của con gái ta, các ngươi cũng đừng mong sống mà ra khỏi cung này.” Quốc vương tức giận trách mắng.

Đúng lúc này, một Thiền sư già râu tóc điểm bạc bước ra, ngài bình thản như không, nói: “Xin quốc vương bớt giận, thần có cách làm vòng ngọc cho công chúa. Chỉ là vi thần già yếu mắt mờ, thực không nhìn rõ bong bóng nước trong ao, hạt nào tròn đầy bóng đẹp, có thể nhờ công chúa đích thân lựa chọn, rồi giao cho thần xâu chuỗi hay không?”

Công chúa nghe xong, nhất thời hào hứng, lập tức cầm gầu múc nước lên, khom lưng cúi người, nghiêm túc múc vớt những bong bóng mà mình vừa mắt. Những bong bóng nước vốn đang bóng bẩy lấp lánh, vừa bị công chúa chạm vào, lập tức vỡ tan, biến mất trong nước. Vớt cả nửa ngày, công chúa chẳng vớt nổi một bong bóng nào.

Thiền sư thông tuệ nhìn công chúa đang gục đầu ủ rũ, hiền hòa nói: “Bong bóng nước vốn sinh diệt vô thường. Nếu dồn cả hy vọng của đời người vào những thứ hư ảo không có thực, chỉ xuất hiện thoáng qua như thế, tới cuối cùng sẽ không đạt được gì.”

Thiền Ngẫm:

Hư danh giả lợi, quyền lực ái dục trên thế gian này giống như sự biến ảo vô thường của bong bóng nước, không thể nắm giữ. Theo đuổi chúng quá mức chỉ khiến bạn rơi vào vực sâu đau khổ một cách vô ích. Trước những bong bóng ngũ sắc xinh đẹp, chúng ta chỉ cần sáng suốt đứng ngắm nhìn nó, chứ đừng bị mê hoặc bởi sự rực rỡ của nó.

65
RĂNG TỐT

Thiền sư Phật Quang luôn vô cùng từ bi đối với chúng đồ đệ, đặc biệt đối với hệ thống phúc lợi như bệnh tật thuốc men, tu học du lịch, giáo dục du học, thậm chí đồ dùng hằng ngày đều chu đáo chi tiết, đốc thúc những người chăm lo việc ấy phải đáp ứng đầy đủ đồ ăn cái mặc cho chúng đệ tử, nhằm hướng tới cuộc sống lý tưởng người người trong Tăng đoàn cùng hưởng lợi như nhau.

Một hôm, sư phụ phụ trách kế toán cầm tới một tập hóa đơn yêu cầu thanh toán, chau mày nói với Thiền sư rằng: “Sư phụ! Gần đây số người mắc bệnh về răng trong chùa tương đối nhiều, đau răng có phải bệnh gì ghê gớm đâu, nhưng khi đau lại vô cùng khó chịu. Chúng con cố gắng tạo điều kiện cho mọi người, nhưng tiền thuốc chữa đau răng lại đắt đỏ, một người vá vài cái răng đã tốn mớ tiền, thực sự nhà chùa không thể gánh vác nổi.”

“Không gánh vác được cũng phải nghĩ cách mà gánh vác.” Thiền sư kiên định với cách làm của mình.

Kế toán lại nói tiếp: “Những người này nhận ân trạch của chùa, không những không biết báo đáp, nói lời tốt đẹp, ngược lại còn chê trách nhà chùa, bất mãn với nhà chùa. Theo như con thấy không cần phải tiêu tiền oan cho họ nữa.”

Thiền sư Phật Quang lẩm bẩm như đang tự nói với mình: “Những người ấy mặc dù chẳng nói được lời gì tốt đẹp, nhưng lại không thể không lắp cho họ một hàm răng tốt!”

Thay răng tốt cho chúng sinh, để chúng sinh ai ai cũng được hưởng thụ của ngon vật lạ trên đời, coi thiền là niềm vui, còn về việc chúng sinh có nói những lời tốt đẹp để báo đáp hay không, đối với Thiền sư chẳng màng chuyện được mất mà nói, là chuyện không đáng để bận tâm.

Thiền Ngẫm:

Chư Phật thánh hiền chỉ mong được phục vụ cống hiến cho chúng sinh, không chỉ thay cho chúng sinh một hàm răng tốt, mà còn phải thay cho chúng sinh một tấm lòng đẹp đẽ rộng lượng, đây Phật tính.

66
CẮT TAI CỨU CHIM TRĨ

Thiền sư Trí Thuấn là một Thiền sư nổi tiếng thời nhà Đường, ngài luôn hành cước tham thiền bên ngoài. Một hôm, Thiền sư Trí Thuấn ngồi thiền trong khu rừng trên núi, bỗng nhìn thấy một người thợ săn, bắn trúng một con chim trĩ, chim trĩ bị thương nhảy tới trước mặt Thiền sư, Thiền sư bèn dùng tay áo che chở cho sinh mạng nhỏ vừa thoát chết khỏi miệng hổ.

Không lâu sau, người thợ săn chạy tới chỗ Thiền sư tìm kiếm chim trĩ, anh ta nói: “Xin hãy trả lại chim trĩ tôi đã bắn trúng!”

Thiền sư nhẫn nại, vô cùng từ bi khuyên bảo người thợ săn rằng: “Nó cũng là một sinh mạng, hãy tha cho nó!”

“Ngài phải biết rằng, con chim trĩ đó có thể là một món ăn của tôi!” Người thợ săn trả lời.

Người thợ săn cứ cãi cự với Thiền sư mãi, không còn cách nào, Thiền sư lập tức lấy con dao phòng thân khi đi hành cước ra, cắt tai của mình xuống, đưa cho người thợ săn tham lam, và nói: “Hai cái tai này, có đủ để đổi lấy con chim trĩ của ngươi không, ngươi có thể mang đi để nấu một món ăn.”

Người thợ săn kinh hãi, cuối cùng cũng giác ngộ được rằng săn bắn sát sinh là việc tàn nhẫn nhất.

Thiền Ngẫm:

Vạn vật đều có linh hồn, vạn vật là thần linh, không chỉ sinh mệnh của con người mới đáng tôn trọng, mà mọi sinh linh trong thế giới tự nhiên đều đáng được yêu thương bảo vệ.

67
NGỚT TUYẾT THÌ ĐI

Thiền sư Đức Phổ triều Tống tính tình hào sảng lại có tài thiên bẩm, hồi nhỏ theo Thiền sư Tĩnh ở núi Phú Lạc xuất gia, năm 18 tuổi thụ giới Cụ-túc[*] xong, liền mở lớp hoằng đạo. Tăng tục[*] lưỡng xuyên[*] không ai dám tranh luận, Thiền sư lại hành xử vô cùng công bằng trượng nghĩa, nên người thời ấy xưng tụng ngài là Nghĩa Hổ.

Một ngày nào đó vào những năm Tống Triết Tông[*], Thiền sư Đức Phổ nói với chúng đệ tử: “Cao Tăng chư phương sau khi mất, tùng lâm tất phải cúng tế, ta cho rằng việc này không có tác dụng gì, bởi vì con người sau khi chết có ăn được hay không, nào ai biết. Nếu như ta chết, các con nên cúng tế vào trước lúc chết. Bắt đầu từ bây giờ, các con có thể cúng tế được rồi.”

Chúng để tử cho rằng ngài đang nói đùa, vậy nên cũng trêu đùa hỏi: “Bao giờ Thiền sư thiên hóa ạ?”

Thiền sư Phổ Đức đáp: “Đợi các con lần lượt tế xong, ta quyết định sẽ đi.”

Từ hôm ấy, mọi người bắt đầu làm như thật. Dựng tẩm đường, để Thiền sư ngồi ở giữa, chúng đệ tử cúng tế theo đúng lễ nghi: dâng hương, dâng thức ăn, đọc tế văn.

Môn nhân đệ tử cúng tế xong, tín đồ khắp nơi lần lượt tới tế bái cúng dường theo ngày định trước, cho tới mùng một tháng giêng năm sau, qua hơn 40 ngày, mọi người mới cúng tế xong.

Vậy là, Thiền sư Đức Phổ nói với mọi người: “Ngày mai tuyết ngớt là đi.”

Lúc này, trên trời đang có những bông tuyết như lông ngỗng bay bay rơi xuống. Đến sáng sớm hôm sau, tuyết đột nhiên ngừng rơi, Thiền sư Đức Phổ đốt hương ngồi xếp bằng, rồi bình thản ra đi.

Đối với các Thiền sư, sống lâu chưa chắc đã vui, chết chưa chắc đã buồn, sống và chết, không phải hai chuyện khác nhau, sống chết chỉ là một mà thôi; bởi vì, nếu đã có sinh, làm sao có thể không tử? Quan trọng là phải vượt khỏi sinh tử, không chịu sinh tử luân hồi, giống Thiền sư Phổ Đức không những biết trước được sinh tử, mà ngay giữa lúc sinh tử, vẫn lưu lại được những ký ức tốt đẹp, há chẳng phải đã nhìn thấu sinh tử hay sao?

Thiền Ngẫm:

Một vài lời nói của của Thiền sư ngộ đạo, cho người ta có cảm giác như trò đùa nơi nhân gian. Thực ra, thiền giả đâu chỉ đùa cợt nhân gian, họ chơi đùa ngay giữa sự sống và cái chết.

68
Ý NGHĨA THẬT SỰ CỦA TRIỆU CHÂU

Thiền sư Triệu Châu hỏi Thiền sư Quy Sơn Linh Hựu rằng: “Ý đồ của Tổ sư Thiền tông các đời là gì?”

Thiền sư Quy Sơn Linh Hự gọi thị giả tới nói: “Mau mang ghế ra đây!”

Thiền sư Triệu Châu: “Từ khi ta trở thành trụ trì của ngôi chùa cho tới nay, vẫn chưa từng được gặp một thiền giả thật sự nào.”

Lúc này, có một học Tăng đang đứng bên cạnh, hỏi: “Giả sử nếu gặp thiền giả thật sự, ngài định làm thế nào?”

Thiền sư Triệu Châu trả lời: “Một mũi tên có sức nặng ngàn quân[*], sẽ không được phóng ra chỉ để bắn một con chuột trong rãnh nước.”

Học Tăng lại hỏi: “Ai là sư phụ của chư Phật?”

Thiền sư Triệu Châu đáp: “Nam Mô A Di Đà Phật.”

Học Tăng hỏi: “Nam Mô A Di Đà Phật là ai?”

Thiền sư Triệu Châu: “Nam Mô A Di Đà Phật là đệ tử của ta.”

Học Tăng đem thắc mắc hỏi Thiền sư Trường Khánh: “Thiền sư Triệu Châu nói Nam Mô A Di Đà Phật là đệ tử của ngài ấy, rốt cuộc là câu nói để dẫn dắt đối phương? Hay là từ bỏ đối phương?”

Thiền sư Trường Khánh nói: “Nếu đi thăm dò từ hai phía, tức đã không hiểu ý nghĩa thật sự của Triệu Châu.”

Học Tăng: “Ý nghĩa thật sự của Thiền sư Triệu Châu là gì?”

Cuối cùng, Thiền sư Trường Khánh bật ra một ngón tay. Học Tăng không hiểu ý của hành động ấy, tiếp tục theo học hỏi Thiền sư Triệu Châu.

Có một lần, Triệu Vương mời Thiền sư Triệu Châu tới thuyết pháp, Thiền sư Triệu Châu ngồi lên bảo tọa thuyết pháp, bắt đầu tụng kinh. Học Tăng bên cạnh hỏi: “Người ta mời thầy tới thuyết pháp, không biết sao thầy lại tụng kinh?”

Thiền sư Triệu Châu nói: “Lẽ nào đệ tử Phật môn không được tụng kinh sao?”

Lại có một lần, mọi người đang tụng kinh, Thiền sư Triệu Châu đột nhiên ngồi im bất động.

Học Tăng: “Tại sao thầy lại không tụng kinh?”

Thiền sư Triệu Châu: “May mà ngươi nói với ta hai từ ‘tụng kinh’, nếu không lão Tăng cũng gần như là quên mất đấy.”

Trong Cổ đức thiền môn, Thiền sư Triệu Châu là một nhân vật vô cùng hài hước, ngài sẽ không phi tên của mình chỉ để bắn chuột, ngài tự nhận là thầy của A Di Đà Phật, bạn mời ngài tới thuyết pháp thì ngài tụng kinh, bạn tụng kinh ngài lại ngồi thiền.

Thiền ngẫm

Thiền sư không tùy tiện làm trái lại với mọi người, thiền giả phải vượt khỏi sự đối đãi và phải làm được một chữ “quên”, quên bạn, quên tôi, quên tình, quên cảnh, quên thị, quên phi, quên có, quên không. “Tự cổ khó nhất nằm ở chữ quên”, trung thực là được.

PHẦN III
TỬU NHỤC XUYÊN TRƯỜNG - KHI HÒA THƯỢNG GẶP KIM CƯƠNG

“Tửu nhục xuyên trường quá, Phật Tổ tâm trung lưu”[*], Hòa thượng Phá Sơn dù phá giới để cứu lê dân bách tính, nhưng vẫn là Cao Tăng đắc đạo. Chỉ cần trong tâm có Phật, thì làm thế nào cũng đều là Phật. Tổ sư của Mật giáo[*] thích ăn ruột cá, ăn xong lại nôn ra, thả vào trong nước, cá lại sống lại.

1
THẾ GIỚI MÊNH MÔNG MỘT GIƯỜNG THIỀN

Cao Tăng thời đường là Thiền sư Tùng Thẩm sống ở chùa Quan Âm - Triệu Châu, nên mọi người gọi ngài là “Triệu Châu Cổ Phật”.

Do thích trà thành nghiện, nên mỗi lần trước khi nói đều phải hô một tiếng “đi uống trà”. Thế là, ba từ “đi uống trà” cũng trở thành pháp ngữ thiền lâm.

Một hôm, Triệu vương của thành Triệu Châu đặc biệt tới thăm hỏi Thiền sư Tùng Thẩm, lúc này, Thiền sư Tùng Thẩm đang nằm nghỉ ngơi trên giường, ngài nằm mà nói chuyện với Triệu vương: “Đại vương! Mặc dù ngài đặc biệt tới thăm ta, nhưng ta thực sự chẳng còn sức mà xuống giường tiếp đón ngài, mong ngài lượng thứ.”

Triệu vương không những không trách mắng, ngược lại càng thêm tôn trọng Thiền sư Tùng Thẩm. Ngày hôm sau, Triệu vương sai một vị tướng quân mang lễ tặng Thiền sư, Thiền sư Tùng Thẩm lại đích thân ra tận cổng nghênh đón.

Chúng đệ tử không hiểu, bèn hỏi Thiền sư Tùng Thẩm lý do vì sao. Thiền sư Tùng Thẩm giải thích: “Đạo tiếp khách của ta phân ra làm ba cấp bậc: thượng, trung, hạ. Người thượng đẳng tới, ta sẽ nằm trên giường đón tiếp họ bằng diện mạo vốn có của mình; người trung đẳng tới, ta sẽ xuống giường tới phòng khách lịch sự tiếp đón họ; người hạ đẳng tới, ta sẽ dùng cách tiếp đón đời thường, ra tận cửa nghênh đón họ.”

Vì có điển cố này của Thiền sư Tùng Thẩm ở Triệu Châu, mà sau này Tô Đông Pha khi tới gặp Thiền sư Phật Ấn, trước lúc đi đã viết thư cho Thiền sư, nói rằng, Thiền sư hãy giống như Thiền sư Triệu Châu nghênh đón Triệu vương, không cần phải ra ngoài đón tiếp.

Tô Đông Pha tự cho rằng mình hiểu sự kỳ diệu thú vị của thiền, hẳn là Thiền sư Phật Ấn sẽ dùng nghi thức cao cấp nhất để tiếp đón ông: đón mà như không đón.

Nhưng đến hôm đi, lại thấy Thiền sư Phật Ấn chạy ra khỏi cửa chùa nghênh tiếp, Tô Đông Pha cho rằng đã bắt được cơ hội chê cười Thiền sư, liền cười bảo: “Đạo hành của ngài không được cởi mở như Thiền sư Triệu Châu, ta đã bảo ngài không cần phải ra ngoài đón tiếp ta, vậy mà ngài vẫn không bỏ được cái lễ nghi tầm thường vẫn quen dùng, đi cả một quãng đường xa như thế để đón tiếp ta.”

Tô Đông Pha cho rằng lần này hẳn Thiền sư phải chịu lép vế, nhưng Thiền sư lại trả lời bằng một bài kệ thế này:

Triệu Châu đương nhật thiếu khiêm quang,

Bất xuất sơn môn nghênh Triệu Vương;

Chẩm tựa kim sơn vô lượng tướng,

Đại thiên thế giới nhất thiền sàng.

Ý của bài kệ trên là: Triệu Châu không ra khỏi giường tiếp kiến Triệu vương, đó là vì Triệu Châu không khiêm tốn, chứ không phải cảnh giới cao. Còn Phật Ấn ta ra ngoài cửa nghênh đón ngài, ngài cho rằng ta thật sự đã rời giường ư? Thế giới mênh mông đều là giường thiền của ta, mặc dù ngài nhìn thấy ta rời giường tới đón ngài, nhưng trên thực tế, ta vẫn đang nằm ngủ trên giường thiền vô biên! Thứ mà Tô Đông Pha ngài biết chỉ là cái giường có hình có dáng mà mắt thường thấy được, còn giường của Phật Ấn ta lại là một cái giường rộng lớn của hư không trải khắp pháp giới!

Thiền Ngẫm:

Tiếp đón hay không tiếp đón, phải do nhân, thời, địa, sự mà định. Tông chỉ của Thiền sư là thuận tiện cho chúng sinh, không gây rắc rối phiền hà.

2
KHÔNG ƯỚT MỘT NGƯỜI ƯỚT HAI NGƯỜI

Một hôm, Thiền sư gọi ba đệ tử của mình đến, rồi sau đó viết một bài thơ:

Miên miên âm vũ nhị nhân hành;

Chẩm nại thiên hạ lâm nhất nhân.

Dịch nghĩa:

Mưa rơi rả rích hai người đi;

Sao mưa không ướt một người thôi.

Sau đó, nói với các đệ tử: “Giờ hãy nói cho ta biết lý giải của các con về câu thơ này! ‘Tại sao lại không ướt một người’?”

Đệ tử thứ nhất nói: “Hai người cùng đi trong mưa, có một người không bị ướt, chắc chắn là do người không ướt ấy mặc áo mưa.”

Thiền sư chẳng bình luận gì về câu trả lời đó, nói với một đệ tử khác: “Con hãy lý giải xem sao.”

Đệ tử kia nói: “Sư huynh nói thế là không đúng, đáp án không thể đơn giản vậy được. Hai người cùng đi trong mưa, nhưng lại có một người không bị ướt, thực quá kỳ lạ. Con nghĩ đó hẳn phải là một trận mưa cục bộ, một bên mưa một bên không mưa. Vì vậy mới xảy ra trường hợp, cả hai đi trong mưa nhưng chỉ ướt một người.”

Thiền sư mỉm cười, vẫn không đưa ra bất kỳ lời bình luận nào.

Đệ tử thứ ba nói: “Lý do cả hai huynh đưa ra đều quá khiên cưỡng, gì mà mặc áo mưa với mưa cục bộ! Một đạo lý hết sức đơn giản mà hai người lại khiến nó trở lên phức tạp như vậy. Thực ra, có một người không bị ướt là do anh ta đi dưới mái hiên, lúc trời mưa, đứng dưới mái hiên thì làm sao bị ướt cho được?”

Anh ta vô cùng đắc ý, cho rằng Thiền sư nhất định sẽ khen mình, nhưng Thiền sư không khen anh ta.

Một lúc sau, Thiền sư mỉm cười nói với cả ba đệ tử: “Hôm nay ta gọi các con đến đây, đưa ra câu hỏi này, nhưng không ai trong số các con đưa ra được một đáp án khiến ta hài lòng. Các con đi theo ta, hằng ngày tham ngộ Phật pháp, nhưng không có tiến bộ, các con có biết lý do tại sao không?”

Ba đệ tử quay sang nhìn nhau, ngượng ngùng cúi đầu.

Thiền sư nói tiếp: “Lý do các con không tiến bộ, chính là vì các con chỉ dừng lại ở mặt văn tự, đi vào chỗ bế tắc. Hãy lấy câu hỏi mà ta đặt ra cho các con hôm nay làm ví dụ, các con cố chấp xoáy vào một điểm ‘không ướt một người’, cho nên đã không đưa ra được đáp án chính xác. Thực ra, ý nghĩa của ‘không ướt một người’ chẳng phải muốn nói cả hai người đều bị ướt mưa hay sao?”

Thiền Ngẫm:

Làm bất cứ việc gì cũng đều phải chú ý đến “ngộ”, nếu chỉ dừng lại ở bề ngoài của sự vật, bị bó buộc bởi ý nghĩa của con chữ, mãi mãi không thể trở thành người “trí huệ” thật sự.

3
BỒ-TÁT SÁT SINH

Tiểu Hòa thượng hỏi lão Hòa thượng rằng: “Bồ-tát còn sát sinh không?”

Hỏi xong thầm nghĩ trong lòng: “Sư phụ chắc chắn sẽ trả lời không sát sinh, làm gì có chuyện Bồ-tát pháp giới sát sinh chứ!”

Không ngờ lão Hòa thượng lại nghiêm túc trả lời: “Sát! Bồ-tát thường xuyên sát sinh, không biết mệt mỏi!”

“Cái gì!” Tiểu Hòa thượng trợn tròn mắt, dỏng hai tai lên, cứ như đang nghe câu trả lời từ một người nào khác, “Bồ-tát làm sao lại sát sinh, còn thường xuyên sát sinh nữa?”

“Để cứu độ chúng sinh, để trừ yêu diệt ma!” Lão Hòa thượng thản nhiên nói.

“Vậy, chẳng phải Bồ-tát đã phạm vào đại giới rồi sao ạ?” Tiểu Hòa thượng thắc mắc hỏi.

“Phạm giới mà cũng không phạm giới.” Lão Hòa thượng kiên nhẫn giải thích, “Phạm giới là vì có tướng sát sinh, phá bỏ hình thức của giới; không phạm giới là vì trong lòng Bồ-tát không hề nảy sinh chút sát niệm nào, cho nên phù hợp với tinh thần của giới.”

“Nói thế thì, khi Bồ-tát sát sinh, trong lòng người đã nghĩ gì?” Tiểu Hòa thượng tò mò hỏi.

“Khi Bồ-tát sát sinh, lúc đó người nghĩ: cứ giúp chúng sinh bị hại để họ tránh rơi vào cảnh nước sôi lửa bỏng, cứu giúp ác ma hại người để chúng không rơi vào cảnh trầm luân vạn kiếp!”

“Bồ-tát sát sinh, có bị vào địa ngục không?” Tiểu Hòa thượng truy hỏi.

“Bồ-tát thường xuyên vào địa ngục.” Lão Hòa thượng trả lời.

“Tại sao ạ?” Tiểu Hòa thượng không hiểu.

“Bồ-tát cứu độ chúng sinh không biết mệt mỏi, cho nên diệt yêu trừ ma không ngừng nghỉ, làm sao không thường xuyên xuống địa ngục cho được?”

“Bồ-tát biết rõ sẽ xuống địa ngục, tại sao còn sát sinh?” Tiểu Hòa thượng càng thắc mắc.

“Đó chính là tinh thần của Bồ-tát.” Lão Hòa thượng nghiêm trang nói, “Vì cứu độ chúng sinh, ta không vào địa ngục thì ai vào địa ngục!”

Thiền Ngẫm:

Tinh thần trách nhiệm không chỉ là điều kiện tất yếu để một người có được chỗ đứng trong xã hội, đạt được thành công trong sự nghiệp mà còn là một phẩm chất nhân cách vô cùng quan trọng. “Ta không vào địa ngục thì ai vào địa ngục!” đây chính là tinh thần trách nhiệm của Bồ-tát đối với chúng sinh.

4
NHÌN BÓNG TỰ NGỘ

Hồi Thiền sư Động Sơn Lương Giới ngộ đạo nơi Thiền sư Nam Tuyền Phổ Nguyện, vừa khéo gặp đúng ngày kỵ của ân sư Thiền sư Vân Nham Đàm Thịnh, do vậy mới làm cơm chay cúng tế, có học Tăng hỏi: “Thiền sư đã được khai thị những gì ở chỗ lệnh sư Vân Đàm?”

Thiền sư Động Sơn trả lời: “Mặc dù từng ở chỗ Thiền sư Vân Đàm, nhưng chưa từng nhận được sự dạy dỗ của thầy.”

Học Tăng nghi ngờ, hỏi: “Nếu đã không được dạy bảo gì, tại sao phải dâng cơm chay cúng dường ngài ấy?”

Thiền sư Động Sơn nói: “Ta làm sao dám phản bội lại thầy mình chứ?”

Học Tăng lại nói: “Ta thật không hiểu, ngài tới chỗ Thiền sư Nam Tuyền Phổ Nguyện để học đạo, sao lại cúng cơm chay cho Thiền sư Vân Đàm?”

Thiền sư Đông Sơn hiền hòa trả lời: “Ta không tôn trọng đạo đức Phật pháp của tiên sư, chỉ tôn trọng việc người đã không nói ra hết mọi điều cho ta, chỉ riêng điểm này thôi đã tôn hơn cả cha mẹ rồi.”

Học Tăng lại hỏi tiếp: “Nếu Thiền sư đã dâng cơm chay cúng dường tiên sư, vậy là đã khẳng định thiền phong của tiên sư rồi?”

Thiền sư Động Sơn nói: “Nửa khẳng định nửa không khẳng định.”

Học Tăng lại hỏi: “Tại sao không khẳng định toàn bộ?”

Thiền sư Động Sơn: “Vì nếu khẳng định toàn bộ sẽ phụ lòng tiên sư.”

Sau khi thầy là Thiền sư Vân Đàm viên tịch, Thiền sư Động Sơn Lương Giới đã khai ngộ khi nhìn bóng mình dưới nước, bài kệ ngộ đạo của ngài viết thế này:

Thiết kỵ tòng tha mịch,

Thiều thiều dữ ngã sơ,

Ngã kim độc tự vãng,

Xứ xứ đắc phùng cừ.

Cừ kim chính thị ngã,

Ngã kim bất thị cừ,

Ưng tu nhận ma hội,

Phương đắc khế như như.

Dịch nghĩa:

Rất kỵ tìm nơi khác,

Lần hồi lơ với ta,

Giờ một mình ta bước,

Đâu đâu cũng gặp mi.

Nay mi chính là ta,

Ta không phải là mi,

Nếu hiểu được như thế,

Mới gặp trúng như như.[*]

Thiền sư Động Sơn ngộ đạo, mặc dù ngộ đạo sau khi thầy viên tịch, nhưng không quên ơn thầy, do vậy ngài dâng cúng cơm chay vào ngày thầy mất, cảm tạ những điều thầy chưa nói hết, nhờ thế mới nhìn bóng tự ngộ.

Thiền Ngẫm:

Tu hành, nếu chỉ dựa vào sư trưởng, sẽ đánh mất bản thân mình; nếu chỉ dựa vào bản thân mình, không ai hướng dẫn chỉ bảo, làm sao có thể thông suốt? Cho nên, thầy và tư chất tương trợ lẫn nhau, đó chính là chân ý của “nửa khẳng định nửa không khẳng định”.

5
KHẲNG ĐỊNH MÌNH

Thiền sư Đàm Châu Huệ Lãng hồi mới bái kiến Mã Tổ, Thiền sư Mã Tổ Đạo Nhất nhìn thấy ngài liền hỏi: “Ngươi tới đây cầu điều gì?”

Thiền sư Huệ Lãng đáp rằng: “Cầu Phật tri kiến.”

Thiền sư Mã Tổ lại hỏi tiếp: “Phật đã vượt khỏi tri kiến rồi, có tri kiến chính là ma.”

Thiền sư Huệ Lãng nghe xong, cung kính bái lạy.

Thiền sư Mã Tổ lại hỏi: “Ngươi từ nơi nào đến?”

Thiền sư Huệ Lãng đáp: “Nam Nhạc.”

Ý muốn nói, mình từ chỗ Thiền sư Thạch Đầu Hy Thiên ở Nam Nhạc, Hồ Nam tới.

Khi ấy, Thiền sư Mã Tổ Đạo Nhất bao quát Thiền tông ở phía Giang Tây, còn Thiền sư Thạch Đầu Hy Thiên lại bao quát ở mạn Hồ Nam, do vậy thời bấy giờ, những người tham thiền học đạo không tới Giang Tây theo học Thiền sư Mã Tổ thì sẽ đến Hồ Nam thỉnh pháp ở chỗ Thiền sư Thạch Đầu Hy Thiên, cứ qua lại như vậy “Giang Hồ” trở thành một giai thoại đẹp, từ ghép “Giang Hồ” cũng được dùng cho tới tận ngày nay.

Thiền sư Mã Tổ chẳng khách khí mà chỉ ra rằng: “Ngươi từ Nam Nhạc đến, không xứng với lòng từ bi của Thạch Đầu, ngươi nên mau quay về, những nơi khác hoàn toàn không hợp với ngươi đâu.”

Thế là Thiền sư Huệ Lãng quay về chỗ Thiền sư Thạch Đầu, hỏi rằng: “Thế nào là Phật?”

Thiền sư Thạch Đầu đáp: “Ngươi không có Phật tính.”

Thiền sư Huệ Lãng lòng đầy hoài nghi, hỏi tiếp: “Tất cả chúng sinh đều có Phật tính, tại sao ta lại không có Phật tính?”

“Bởi vì ngươi không phải tất cả chúng sinh.”

“Lẽ nào Huệ Lãng không bằng chúng sinh?”

“Vì ngươi không dám chịu trách nhiệm!”

Cuối cùng Thiền sư Huệ Lãng cũng đã đại ngộ.

Người học Phật phải khẳng định bản thân mình, khẳng định nơi mà mình tu học là quan trọng nhất. Có những người học không hiểu bản thân, không tin tưởng vào thầy, chạy tới chạy lui khắp nơi, cuối cùng quay đầu mới nhận ra:

Đạp phá thiết hài vô mịch xử,

Đắc lai toàn bất phí công phu.

Dịch nghĩa:

Đi mòn gót giày không tìm thấy,

Đến khi có được chẳng tốn công.

Thiền Ngẫm:

Đối nhân xử thế, đầu tiên phải nhận thức chính bản thân mình, trung thực với mình, trung thành với vị trí mình đảm nhiệm, đừng vì chưa được trọng dụng mà đã vội chạy đông chạy tây tìm kiếm nơi khác.

6
LỤC THỨC ĐUỔI THEO LỤC TRẦN

Một lần, Thiền sư Ngưỡng Sơn thỉnh giáo Thiền sư Hồng Ân thế này: “Tại sao người ngộ đạo không thể nhanh chóng nhận thức được bản thân mình?”

Thiền sư Hồng Ân trả lời: “Để ta lấy một ví dụ cho ngài hiểu, một phòng có sáu cửa sổ, trong phòng có một khỉ vàng nhảy nhót không ngừng, ngoài ra còn có 5 con khỉ vàng khác đuổi theo tinh tinh từ bốn phía Đông Tây Nam Bắc bên cửa sổ. Tinh tinh trả lời, giống như sáu cửa sổ, có gọi sẽ có đáp. Sáu con khỉ vàng, sáu con tinh tinh, thực ra rất không dễ dàng để nhận ra con nào mới là mình, một cách nhanh chóng.”

Thiền sư Ngưỡng Sơn nghe xong, biết Thiền sư Hồng Ân đang nói tới lục thức bên trong của người ngộ đạo (mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý) đang theo đuổi lục trần của ngoại cảnh (sắc, thanh, hương vị, xúc, pháp), ồn ào kích động, đôi bên giằng co không ngơi nghỉ, giống như những ngôi sao trên trời lấp lánh liên tục, như vậy làm sao có thể nhanh chóng nhận thức được ngôi sao nào thật sự là mình? Do đó, bèn đứng dậy hành lễ cảm tạ: “Nhờ được Hòa thượng lấy ví dụ để khai thị, ta đã thông suốt, nhưng nếu con khỉ vàng bên trong đang ngủ, tinh tinh bên ngoài muốn gặp nó, thì phải làm thế nào?”

Thiền sư Hồng Ân liền xuống giường kéo Thiền sư Ngưỡng Sơn, khoa tay múa chân nói: “Giống như để phòng ngừa chim chóc ăn mất những bông lúa mới nhú ngoài đồng, người ta bèn dựng một bù nhìn rơm, cái đấy gọi là như người gỗ coi hoa trông chim, ngại gì vạn vật vờ loanh quanh vấn vít.”

Cuối cùng Thiền sư Ngưỡng Sơn cũng ngộ ra.

Thiền Ngẫm:

Tại sao chúng ta lại không thể nhận thức chính mình? Chủ yếu là vì chân tâm bị bụi bặm phong tỏa quá lâu. Giống như tấm gương sáng, cát bụi che lấp, làm sao còn có thể hiển hiện ánh sáng chói lọi của mình?

7
TÂM TÍNH VÔ NHIỄM

Thiền sư Cổ Linh đã được khai ngộ ở chỗ Thiền sư Bách Trượng. Sau khi khai ngộ, Thiền sư nhớ ơn chỉ bảo của vị ân sư cạo tóc[*], quyết định quay về bên cạnh sư phụ vẫn chưa kiến đạo[*].

Có một lần, vị sư phụ già đi tắm, Thiền sư Cổ Linh kỳ lưng cho ngài, đột nhiên vỗ vỗ lưng sư phụ nói: “Tòa Phật đường đẹp thật đấy! Đáng tiếc có Phật không có thánh.”

Sư phụ nghe xong bèn quay đầu lại nhìn, Thiền sư vội vã nắm bắt cơ duyên, lại nói tiếp: “Phật tuy không thánh, nhưng vẫn tỏa sáng!” Nhưng sư phụ vẫn không khai ngộ, chỉ cảm thấy lời nói hành động của đồ đệ thật khác người.

Lại có một lần, sư phụ đọc kinh bên cửa sổ, có một con ruồi do bị cửa sổ giấy chặn đường, nên dù bay thế nào cũng không bay được ra ngoài, cứ lao vào cửa sổ khiến những âm thanh bụp bụp vang lên không ngớt, thế là làm phiền tới sự yên tĩnh của Thiền sư Cổ Linh, ngài nói: “Thế giới rộng lớn như thế,/ Đâm đầu vào cửa giấy tới bao giờ.” Đồng thời làm bài kệ trên, ý muốn nhắn nhủ: Ruồi à! Mày không biết đi tìm đường chính đạo mà ra, lại một mực đâm đầu vào cửa sổ giấy, vừa khiến bản thân bị thương vừa chẳng thoát ra được! Ám chỉ sư phụ tham thiền thì nên tập trung vào tâm, chứ không phải chỉ là sự kiến giải kiểu “đâm đầu vào cửa sổ giấy”!

Sư phụ thấy người đệ tử vân du tu học quay về, lời nói quái dị, cư xử lạ lùng bèn hỏi ngài làm vậy là có ý gì? Thiền sư Cổ Linh liền kể cho sư phụ nghe chuyện mình ngộ đạo, sư phụ vô cùng cảm động, mời ngài thượng đài thuyết pháp, Thiền sư thăng tọa, chỉ nói bốn câu:

Tâm tính vô nhiễm,

Bản tự viên thành.

Đan ly vọng duyên,

Tức như như Phật.

Dịch nghĩa:

Tâm tính tinh khiết,

Vốn là trọn vẹn

Rời bỏ vọng duyên,

Tức Phật vĩnh hằng.

Sư phụ nghe những lời thuyết pháp của đệ tử xong, cuối cùng cũng đã khai ngộ.

Thiền Ngẫm:

Tâm tính của chúng ta giống như một miếng vàng, cho dù bị đặt trong vũng nước bẩn, cũng không thể làm lu mờ được ánh hào quang, chỉ có điều chúng ta không biết cách để nhận ra mà thôi.

8
TÂM LÀ PHẬT, PHẬT LÀ TÂM

Thiền sư Đại Mai học tập thiền nhiều năm, mặc dù ngài luôn vô cùng chăm chỉ cố gắng, nhưng mãi vẫn không thể ngộ đạo.

Một hôm, ngài tới thỉnh giáo Thiền sư Mã Tổ: “Phật là gì?”

Thiền sư Mã Tổ đáp: “Phật là tâm, tâm là Phật.” Thiền sư Đại Mai đột nhiên đại ngộ.

Sau khi khai ngộ, Thiền sư Đại Mai rời khỏi chỗ Thiền sư Mã Tổ, xuống núi hoằng dương Phật pháp.

Khi Thiền sư Mã Tổ nghe nói Thiền sư Đại Mai đã khai ngộ, không tin lắm, trộm nghĩ: “Trước kia hắn học Phật pháp bao nhiêu năm như thế, làm sao mà thoắt cái đã khai ngộ ngay được? Ta phải sai người tới thử hắn!” Vậy là sai đệ tử của mình tới gặp và thăm dò Thiền sư Đại Mai.

Người này gặp Thiền sư Đại Mai, liền hỏi: “Sư huynh! Sư phụ đã nói gì mà huynh lập tức đốn ngộ như thế?”

Thiền sư Đại Mai trả lời: “Phật là tâm, tâm là Phật.”

Người này lại nói: “Nhưng giờ sư phụ đã không còn nói ‘Phật là tâm, tâm là Phật′ nữa rồi!”

Thiền sư Đại Mai kinh ngạc hỏi: “Hả, thế giờ người đang nói gì?”

Người kia bảo: “Giờ thầy thường xuyên nói ‘phi tâm phi Phật.”

Thiền sư Đại Mai nghe xong, cười lớn: “Lão Hòa thượng này, làm vậy chẳng phải đang muốn gây phiền phức cho người ta hay sao? Mặc kệ thầy nói gì mà ‘phi tâm phi Phật’! Ta vẫn kiên trì với ‘Phật là tâm, tâm là Phật′ của ta!”

Đệ tử đi thăm dò kia quay về kể lại cho Thiền sư Mã Tổ nghe mọi chuyện, Thiền sư Mã Tổ kích động bảo: “Mai Tử đã trưởng thành thật rồi.”

Ý muốn nói là Thiền sư Đại Mai đã thật sự khai khộ.

Thiền Ngẫm:

Con người nên có chủ kiến riêng của mình, kiên định tin bản thân mình là đúng, làm một người có tự tin tự chủ tự tôn, đừng thấy người dao động mình liền dao động, đừng để bị người khác dắt mũi.

9
TÂM TÍNH TÙY CẢNH

Thiện phi thiện, ác phi ác, một Cao Tăng đắc đạo đã kể cho đệ tử nghe câu chuyện về con voi, cái gọi là thầy tốt bạn hiền, chỉ bảo dạy dỗ, thoát đường ác đạo, được lợi vô hạn.

Ngày xưa, một Quốc vương Ấn Độ nuôi một con voi. Nó khỏe mạnh vô cùng, dũng cảm hung hãn, có thể một cước đánh bại sự tấn công của kẻ địch trên chiến trường. Nếu hành quyết tội phạm, nó sẽ đi thực hiện nhiệm vụ giẫm chết đối phương.

Có một lần xảy ra hỏa hoạn, nơi ở của con voi bị thiêu trụi, đành phải di chuyển nó tới một nơi khác. Gần nơi ở mới là một tịnh xá, Hòa thượng trong tịnh xá thường xuyên tụng kinh, trong kinh văn có một câu nói thế này: “Người làm việc thiện sẽ được siêu thoát lên trời, kẻ làm việc ác bị đọa xuống vực sâu địa ngục.”

Câu kinh ấy văng vẳng bên tai voi không kể ngày đêm, cảm động tận tâm can, khiến tính tình nó dần trở nên hiền hòa, thậm chí tâm đã khởi niệm từ bi.

Một hôm, quốc vương lệnh cho voi đi giẫm chết một kẻ phạm tội tày trời, kẻ phạm tội đó bị lôi tới nơi ở của voi, không ngờ, con voi chỉ dùng mũi chạm khẽ vào phạm nhân mấy cái, rồi thong thả bỏ đi.

Về sau, bất kể kẻ phạm tội nào bị lôi tới chỗ voi, voi đều dùng cách ấy để xử lý. Quốc vương thấy vậy vô cùng tức giận, triệu tập đám đại thần lại để tra hỏi nguyên nhân.

Quần thần bàn tán sôi nổi, một vị thần bẩm báo: “Bên cạnh nơi ở của con voi là một gian tịnh xá, vì vậy, chắc chắn hằng ngày voi đều được nghe những lời giáo huấn của Phật pháp, tâm trở nên từ bi. Nếu giờ chuyển nó sang ở cạnh lò mổ, để hằng ngày nó nhìn cảnh giết chóc, chắc chắn sẽ sinh ác tâm.”

Quốc vương nghe vậy, cảm thấy có lý, lập tức sai người dắt voi đến ở cạnh lò mổ, để hằng ngày nó phải chứng kiến những cảnh tàn ác như chém giết, lột da, róc thịt...

Quả nhiên con voi khôi phục lại ác tính ngày xưa, hành động hung hiểm tàn nhẫn, càng ngày càng lợi hại hơn.

Con vật đã thế, con người chẳng ngoại lệ. Tìm kiếm thầy hay, nghe giáo lý của Phật pháp, thực sự là điều rất cần thiết.

Do vậy, nếu gặp phải ác tri thức của tà kiến ngoại đạo, liền triền miên chìm đắm loay hoay trong tam ác đạo[*], mãi không thể thoát ra được; nếu thường xuyên nuôi dưỡng tâm, tin tưởng kính ngưỡng, gặp được thầy tốt bạn hiền, có được sự chỉ bảo sâu xa huyền diệu, sẽ thoát khỏi ác đạo, lợi ích không thể nghĩ bàn.

Thiền Ngẫm:

Tất cả chúng sinh dưới gầm trời này, chẳng ác cũng chẳng thiện, đều không có định tính. Tất cả đều do hoàn cảnh và đối tượng khác nhau, nên mới nảy sinh hành vi thiện ác.

10
TẾ THẦN NHƯ THẦN ĐANG SỐNG

Khi Thiền sư Vân Cư Đạo Ưng đặc biệt tới thăm Thiền sư Động Sơn Lương Giới, Thiền sư Lương Giới hỏi: “Ngươi từ nơi nào đến?”

Thiền sư Đạo Ưng trả lời: “Con từ chỗ Thiền sư Thúy Vi tới!”

Thiền sư Lương Giới lại hỏi: “Ngươi ở chỗ Thiền sư Thúy Vi, ông ta đã dạy bảo những gì?”

Thiền sư Đạo Ưng nói: “Ở chỗ Thiền sư Thúy Vi, tháng Giêng hằng năm đều cúng tế 16 vị La-hán và 500 La-hán, hơn nữa cúng tế rất long trọng! Con từng thắc mắc hỏi rằng: ‘Cúng tế La-hán bằng lễ nghi long trọng như vậy, các vị La-hán sẽ đến nhận cúng dường chứ?’, Thiền sư Thúy Vi trả lời con: ‘Vậy hằng ngày ngươi ăn những gì?, con nghĩ, câu nói đó chính là lời dạy bảo của ngài rồi.”

Thiền sư Lương Giới nghe xong, vô cùng kinh ngạc, hỏi tiếp: “Thiền sư Thúy Vi đã dạy dỗ các ngươi như thế thật sao?” Thiền sư Đạo Ưng khẳng định chắc chắn, đáp: “Đúng thê!” Thiền sư Lương Giới không kìm nén được niềm vui sướng. Thiền sư Đạo Ưng lại hỏi Thiền sư Lương Giới: “Thưa thầy! Xin hỏi hằng ngày thầy ăn những gì?”

Thiền sư Lương Giới không suy nghĩ nhiều, ngay lập tức trả lời: “Ta cả ngày ăn cơm, nhưng chưa bao giờ ăn một hạt gạo nào; cả ngày uống trà, nhưng chưa bao giờ uống một giọt nước nào.”

Thiền sư Đạo Ưng nghe xong, đột nhiên vỗ tay bảo: “Thưa thầy! Vậy hằng ngày thầy đã thật sự ăn gạo, uống nước rồi.”

Thiền Ngẫm:

Khổng Tử viết: “Tế thần như thần đang sống”. Thần linh có tới nhận hay không, đó lại là việc khác, cái chính là bản thân mình đã tới nhận rồi. Có ăn không ăn, đó là vấn đề sinh diệt, giả sử không ăn mà ăn, ăn mà không ăn, từ hữu vi đến vô vi, từ hữu tướng đến vô tướng, từ sinh diệt đến vô sinh diệt, đó chính là vấn đề của giải thoát rồi.

11
HUYỀN SA KHAI THỊ

Thiền sư Huyền Sa Sư Bị khai thị đại chúng, nói rằng: “Chư Phương Trưởng lão Đại Đức, thường coi hoằng pháp lợi sinh làm gia nghiệp, nếu khi thuyết pháp mà gặp phải ba loại người mù, điếc, câm, thì phải tiếp dẫn họ như thế nào? Các ngươi nên nghĩ đến việc thuyết pháp như thế nào với những người mù, điếc, câm? Giả sử đối với người mù mà gõ chuông dựng phất trần họ lại chẳng nhìn thấy; đối với người điếc thì pháp có huyền diệu tới đâu họ cũng chẳng nghe thấy; hỏi chuyện người câm họ không thể phát biểu, thì sao có thể ấn khả[*]? Nếu không có cách nào để tiếp dẫn ba loại người tàn tật này, Phật pháp sẽ bị cho rằng không linh nghiệm.”

Mọi người không biết phải trả lời thế nào, có một người học, đem những lời khai thị vừa rồi của Thiền sư Huyền Sa đi hỏi Thiền sư Vân Môn.

Thiền sư Vân Môn nghe xong, lập tức nói: “Nếu ngươi đã hỏi Phật pháp thì cũng phải lễ bái!” Người học kia nghe xong lập tức hành lễ, khi đứng dậy, Thiền sư Vân Môn bèn dùng gậy đánh về phía hắn, người học đó vội vàng nhảy giật lùi về phía sau.

Thiền sư Vân Môn nói: “Ngươi không phải là người mù!”

Rồi lại hét lớn: “Đi tới phía trước ta!”

Người học đi lên phía trước theo lời Thiền sư.

Thiền sư Vân Môn nói: “Ngươi không phải là người điếc!”

Thiền sư Vân Môn dừng lại một lát rồi hỏi: “Hiểu không?”

Người học lại đáp” “Không hiểu!”

Thiền sư Vân Môn: “Ngươi không phải là người câm!”

Người học nghe xong đã lập tức hiểu ra.

Thiền Ngẫm:

Người bình thường vốn đều không điếc, không mù, không câm, chẳng qua tâm địa họ đều không trong sáng, ở một mặt nào đó có thể nói họ giống hệt người mù, câm, điếc; nếu như hôm nay có được thêm vài người giống như Thiền sư Vân Môn, giúp cho tâm địa con người trở nên sáng rõ, chẳng phải chúng ta đều được sống dưới càn khôn rực rỡ rồi hay sao?

12
TỰ NGÃ TỰ PHẬT

Một hôm, Thiền sư Linh Huấn tới thăm Thiền sư Quy Tông.

Thiền sư Linh Huấn hỏi Thiền sư Quy Tông rằng: “Thiền sư! Phật là gì?”

Thiền sư Quy Tông vô cùng bối rối nhìn Thiền sư Linh Huấn, nói: “Chuyện này! Không thể nói cho ngươi biết được, nói ra ngươi cũng sẽ không tin đâu.”

Thiền sư Linh Huấn nghe xong lập tức đáp: “Không! Thiền sư! Ta thành khẩn tới vấn đạo ngài, những gì ngài nói, làm sao ta dám không tin?”

Thiền sư Quy Tông gật gật đầu: “Được! Nếu ngươi chịu tin, vậy ngươi lại gần đây, ta sẽ nói cho ngươi biết!”

Sau đó, Thiền sư Quy Tông ghé sát miệng vào tai Thiền sư Linh Huấn, khẽ giọng bảo: “Ngươi chính là Phật đấy!”

Thiền sư Linh Huấn nghe xong, đầu tiên là sững người, sau đó phá lên cười lớn: “Ta chính là Phật! Ha! Ha! Ta chính là Phật!”

Công án này cho chúng ta biết: nếu chúng ta cầu pháp ngoài tâm thì chẳng khác gì đang cưỡi lừa lại đi tìm lừa, trèo cây tìm cá.

Trên thực tế, mỗi người đều có Phật tính bẩm sinh, “Phật tại Linh sơn mạc viễn cầu, Linh sơn tựu tại thứ tâm đầu”[*], đừng vứt bỏ Linh sơn trong tâm mình, phải hướng vào nội tâm của chính mình để tinh luyện tìm ra kho báu trong tự tính.

Thiền Ngẫm:

“Phật” không cần phải ra ngoài theo đuổi, cũng không cần tìm kiếm ở ngoài tâm mình, bởi vì Phật ở trong nội tâm của mỗi người, cần phải hướng vào nơi sâu nhất trong nội tâm tìm kiếm kho báu của linh hồn.

13
VÔ VỊ CHÂN NHÂN[*]

Một hôm, ba Thiền sư Nham Đầu, Tuyết Phong, Khâm Sơn gặp Thượng tọa Định [*] trên đường, Thiền sư Nham Đầu hỏi Thượng tọa Định: “Ngài từ đâu tới?”

Thượng tọa Định đáp: “Từ Lâm Tế viện tới.”

Thiền sư Nham Đầu thuận miệng hỏi tiếp: “Thầy Lâm Tế có khỏe không?”

Thượng tọa Định thật thà trả lời: “Đã viên tịch rồi.”

Ba vị Thiền sư nghe thấy thế, rất bất ngờ, đau buồn nói: “Ba chúng tôi đặc biệt muốn tới hành lễ chào hỏi thầy, ai ngờ phúc nông duyên mỏng, chưa được gặp mặt, thầy đã đi rồi. Không biết ngài có thể nói lại cho chúng tôi nghe những điều dạy bảo của thầy khi còn sống không?”

Thượng tọa Định đáp: “Thiền sư Lâm Tế thường khai thị nói: ‘Trong cơ thể chúng ta, có một vị chân nhân, thường ra vào qua mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý của các người, nói cách khác, khi các ngươi nhìn thấy, nghĩ đến đều có thể sản sinh ra cảm giác sống động chân thật, những người không có cảm giác ý thức này, phải sử dụng tâm nhãn để nhìn.”

Thiền sư Nham Đầu nghe xong, vô thức thè lưỡi, nhưng Thiền sư Khâm Sơn lại nói: “Tại sao không gọi là phi vô vị chân nhân?”

Thượng tọa Định đột nhiên túm chặt lấy Thiền sư Khâm Sơn, bảo: “Vô vị chân nhân và phi vô vị chân nhân có gì khác nhau? Ngươi nói xem!”

Thiền sư Khâm Sơn không biết phải trả lời thế nào, mặt hết xanh lại trắng.

Thiền sư Nham Đầu và Thiền sư Tuyết Phong vội vàng tiến lên tạ tội với Thượng tọa Định, nói: “Người này mới tham thiền, không biết hay dở, nên đã đắc tội với Thượng tọa Định, xin ngài rộng lượng bỏ qua!”

Thượng tọa Định: “Nếu không phải hai người lên tiếng xin cho hắn, thì hôm nay ta sẽ bóp chết kẻ mới tham thiền này.”

Thiền Ngẫm:

Vô vị chân nhân, chữ “vị” ở đây là chỉ không gian, vô vị chân nhân tức là chân nhân tuyệt đối không ràng buộc bởi không gian. Vậy chân nhân là ai? Chính là Phật tính của chúng ta.

14
NGỘ TÍNH KHÔNG THỂ BẮT CHƯỚC

Có hai học Tăng tu trong cùng một am, đã lâu ngày chưa chạm mặt, một hôm hai người gặp nhau, học Tăng sống ở lầu trên hỏi học Tăng sống ở lầu dưới rằng: “Đã lâu không gặp, không biết anh đang bận rộn chuyện gì thế?”

Học Tăng lầu dưới đáp: “Tôi đang bận xây một cái Vô phùng tháp[*].”

Học Tăng lầu trên nghe thấy thế thì vui mừng ra mặt, nói: “Tôi cũng đang muốn xây một Vô phùng tháp, có thể cho tôi mượn cái tháp của anh xem một lúc không?”

Học Tăng lầu dưới đáp: “Tiếc quá, sao anh không nói sớm, Vô phùng tháp của tôi vừa cho người khác mượn rồi.”

Học Tăng lầu trên nói rất tự tin rằng: “Không sao, anh chỉ cần cho tôi nhìn qua một lần là được.”

Bản tính của chúng sinh, mới là Vô phùng tháp thật sự, ngoài pháp tính tròn đầy ra, làm gì có cái gọi là Vô phùng tháp chứ?

Pháp thân xá lợi là toàn bộ pháp tính của sự giác ngộ Phật, chính là những pháp ngữ kinh điển do Đức Phật khai thị theo sự giác ngộ và pháp tính của ngài, còn được gọi là pháp thân hay cách gọi khác là pháp thân xá lợi. Vì vậy, trong Kinh Kim Cương có viết: “Tại tại xử xử, nhược hữu thử kinh, nhất thiết thế gian vô nhân A-tu-la sở ứng cúng dường, đương tri thử xử, tắc vi thị tháp.”

Dịch nghĩa:

Ở bất cứ nơi nào nếu có kinh này, thì tất cả người, trời, A-tu-la trên thế gian đều nên cúng bái, phải biết rằng nơi này tức là tháp, nên cung kính hành lễ xung quanh, một cách thành kính.

Học Tăng ở lầu dưới do đã đắc pháp thân vô biên giới, nên mới biết cách tạo dựng một Vô phùng tháp, dùng tháp vô biên giới để cung phụng pháp thân. Nhưng ngộ tính là thứ không thể bắt chước mà có được, đó là sự duy chứng tương ứng, vì vậy mượn cũng không mượn được, học cũng chẳng thể học theo, nên đương nhiên học Tăng lầu dưới thoái thác nói rằng đã cho người khác mượn rồi.

Thiền Ngẫm:

Tu hành, chỉ có thể dựa vào chính bản thân mình để tu, để tìm hiểu. Bắt chước sẽ giống như vẹt học nói chứ hoàn toàn không hiểu được ý nghĩa thật sự.

15
KHÔNG LỜI GIÁO HUẤN

Có một học Tăng hỏi ý kiến Thiền sư Giáp Sơn Thiện Hội rằng: “Từ xưa tới nay, Tổ sư các đời đều để lại những lời giáo huấn cho đời sau, tại sao Thiền sư không để lại lời giáo huấn nào?”

Thiền sư Thiện Hội đáp: “Ba năm không ăn cơm, hiện tại chẳng có ai bị đói.”

Học Tăng hỏi: “Nếu không ai đói tại sao con vẫn chưa khai ngộ?”

Thiền sư Thiện Hội lại nói: “Chỉ vì mê ngộ đã khiến ngươi lạc đường, xin hãy nghe lời ta: Minh minh vô ngộ pháp, ngộ pháp khước mê nhân; Trường thư lưỡng cước thụy, vô ngụy diệc vô chân.” (Dịch nghĩa: Rõ ràng không ngộ pháp, ngộ pháp là mê nhân; Duỗi thẳng hai chân ngủ, không giả cũng chẳng thật.)

Học Tăng nói: “Thập nhị phần giáo[*] cùng Tổ sư Tây lai ý, có thể nói đều là ngộ pháp ngộ nhân, tại sao Thiền sư lại nói không có ngộ pháp cũng không có mê nhân?”

Thiền sư Thiện Hội trả lời: “Mấy cái ‘Tây lai ý’ là nệm ngồi của lão Tăng, ngươi hỏi ‘Tây lai ý’, tại sao không hỏi kỷ ý[*] của chính mình?”

Học Tăng: “Con không hiểu kỷ ý là gì? Con chỉ muốn biết rốt cuộc thì Thiền sư định dùng cách nào để khai thị cho chúng sinh?”

Thiền sư Thiện Hội: “Hư không vô quải châm chi bích, tử hư đồ niệp tuyến chi công.[*] Tại sao ngươi cứ nhất định phải vẽ rắn thêm chân như thế chứ? Hiểu không?”

Học Tăng đáp: “Không hiểu.”

Thiền sư Thiện Hội nói tiếp: “Theo ta thấy việc ở nhà mà tu phạm hạnh[*] của cư sĩ Duy Ma, việc tùy cơ thuyết pháp của Thích Ca Như Lai đều là hành động dư thừa.”

Học Tăng: “Lẽ nào thánh giáo đều là thứ vô dụng cả hay sao?”

Thiền sư Thiện Hội đáp: “Thứ có ích đều không phải thánh giáo.”

Học Tăng: “Nếu không có những lời dạy bảo, học Tăng làm thế nào để khai ngộ?”

Thiền sư Thiện Hội: “Tây lai ý của chính bản thân mình, cần gì tới những lời dạy bảo của người khác?”

Học Tăng cuối cùng cũng đã ngộ ra.

Thích Ca Mâu Ni thuyết pháp 49 năm, hơn ba trăm bài giảng kinh, nhưng Đức Phật lại bảo: “Ta chưa từng nói một từ nào.”

Không phải ngài nói dối, mà đó là sự thật, bởi vì nếu đã là “chân lý” dù bạn có nói chân lý đó cũng tăng, mà không nói thì chân lý cũng sẽ không giảm, “ba năm không ăn, không có người bị đói”. Bạn nói được cũng lãnh ba mươi gậy[*] không nói được cũng lãnh ba mươi gậy.

Thiền Ngẫm:

Thiền giả là những người, rời tướng văn tự, rời tướng ngôn ngữ, rời tướng tâm duyên, nếu dùng ngôn từ để thuyết pháp thì còn cách thiền xa lắm. Bởi vì thiền không thể nói, những thứ nói được bằng lời đều không phải là thiền. “Ngôn ngữ đạo đoạn”, đây chính là tín điều của Tổ sư các đời.

16
TRUYỀN PHÁP PHẢI TRUYỀN TÂM

Có một học Tăng tới thăm Thiền sư Thiết Châu, muốn Thiền sư Thiết Châu giảng giải cho anh ta về Lâm Tế lục[*].

Thiền sư Thiết Châu nói: “Ngươi tìm lầm người rồi, muốn nghe Lâm Tế lục, tốt nhất là đi tìm Thiền sư Hồng Xuyên ở chùa Viên Giác.”

Học Tăng đáp: “Không! Con đã nghe những lời giảng giải của Thiền sư Hồng Xuyên rồi. Nghe nói người là đệ tử chân truyền của Thiền sư Trích Thủy ở Thiên Long tự, con nhất định phải nghe được lời giảng giải của người.”

Thiền sư Thiết Châu từ chối mãi không được, đành đưa học Tăng kia tới một nơi chuyên dành để luyện võ. Cả hai cùng luyện cho tới khi mồ hôi tuôn như tắm, mới dừng việc tập luyện lại. Luyện võ xong, Thiền sư Thiết Châu lại đưa học Tăng quay về pháp đường lúc ban đầu, vừa lau khô mồ hôi vừa mỉm cười nhìn học Tăng nói: “Thế nào? Ta giảng Lâm Tế lục có hay không?”

Học Tăng kinh ngạc, Thiền sư Thiết Châu chỉ mới cùng anh ta luyện võ một lúc, chứ nào đã giảng gì về Lâm Tế lục đâu? Thiền sư hỏi thế, học Tăng không biết phải trả lời thế nào cho phải.

Thiền sư Thiết Châu lại hỏi: “Bài giảng về Lâm Tế lục của ta thế nào?”

Học Tăng đành phải trả lời: “Thiền sư! Lâm Tế lục của người chỉ là một bộ bí kíp luyện kiếm?”

Lúc này Thiền sư Thiết Châu mới chân thành khai thị, nói: “Ta là kiếm khách, vì vậy ta đề cao kiếm đạo, mặc dù ta cũng theo Thiền sư học thiền, nhưng không muốn bắt chước hành vi của những thiền giả khác, đầu tiên phải hiểu rằng Lâm Tế lục hoàn toàn không phải thứ ‘bày binh trên giấy’, càng không phải thứ có thể tìm hiểu được qua ngôn ngữ lời nói. Về những lời giảng giải của gia sư Trích Thủy, ta càng không thể học theo được, bởi ta không phải là cái loa truyền thanh!”

Học Tăng không cho là như thế, nói lại: “Theo như cách nói của người thì Đại Đức Tổ sư nhiều đời, truyền pháp truyền tâm chẳng phải cũng trở thành cái loa truyền thanh hết ạ?”

Thiền sư Thiết Châu lại giảng giải cho học Tăng nghe: “Truyền pháp truyền tâm là truyền pháp truyền tâm, còn loa truyền thanh là loa truyền thanh.”

Thiền Ngẫm:

Không phải cái loa truyền thanh, chính là phong cách đặc thù của thiền giả, quan một cũng từ quan tư cũng gật, là vẹt thiền, không giống truyền pháp truyền tâm. Vì vậy phàm tất cả mọi học thuật thiền lý, đầu tiên đều phải tự tìm hiểu tự lý giải lấy, sau khi đã thông hiểu đạo lý, biết là biết, hiểu là hiểu mới có thể trở thành lời nói.

17
TA CŨNG CÓ THỂ BẬN VÌ ÔNG

Một lần, Thiền sư Phật Quang nhìn thấy thiền Tăng Khắc Khiết, hỏi rằng: “Từ khi ông tới đây học Phật, thời gian trôi nhanh, đã mười hai mùa đông rồi, sao chưa thấy ông tới chỗ ta hỏi đạo?”

Thiền Tăng Khắc Khiết đáp: “Lão Thiền sư hằng ngày bận rộn, học Tăng thực không dám làm phiền.”

Thời gian trôi như nước chảy, thoắt cái lại ba năm nữa đã qua. Một hôm, Thiền sư Phật Quang vô tình gặp thiền Tăng Khắc Khiết trên đường, lại hỏi: “Trong quá trình tham thiền tu đạo, ông có gặp vấn đề gì không? Sao không thấy đến hỏi ta?”

Thiền Tăng Khắc Khiết trả lời: “Lão Thiền sư rất bận, học Tăng không dám tùy tiện thưa chuyện với người.”

Lại một năm trôi qua, thiền Tăng Khắc Khiết đi ngang qua thiền phòng của Thiền sư Phật Quang, Thiền sư lại nói với thiền Tăng Khắc Khiết rằng: “Ông lại đây, hôm nay ta rảnh, mời ông vào thiền thất của ta đàm luận thiền đạo.”

Thiền Tăng Khắc Khiết vội vàng chắp tay hành lễ, đáp: “Lão thiền Tăng rất bận, học Tăng làm sao dám lãng phí thời gian của người chứ?”

Thiền sư Phật Quang biết thiền Tăng Khắc Khiết quá ư khiêm tốn, không dám trực hạ thừa đảm[*], tham thiền tới mức nào cũng không khai ngộ được.

Thiền sư Phật Quang biết không chủ động không được, vì vậy, khi gặp lại thiền Tăng Khắc Khiết lần nữa, liền hỏi: “Học đạo tọa thiền, phải tham cứu học hỏi liên tục không ngừng, tại sao ông không chịu tới hỏi ta?”

Thiền Tăng Khắc Khiết vẫn trả lời: “Lão Thiền sư, người rất bận, học Tăng không tiện làm phiền.”

Thiền sư Phật Quang lập tức quát lớn: “Bận! Bận! Bận vì ai chứ? Ta cũng có thể bận vì ông đấy!”

Một câu “Ta cũng có thể bận vì ông đấy” của Thiền sư Phật Quang đã đánh trúng tâm của học Tăng Khắc Khiết, thiền Tăng Khắc Khiết lập tức ngộ đạo nhờ câu nói ấy.

Thiền Ngẫm:

Khiêm tốn đương nhiên là một đức tính đẹp, nhưng quá mức chấp trước với khiêm tốn, lại khiến bạn có thể bỏ lỡ cơ hội khai ngộ. Trí tuệ và sự chừng mực trong việc tiến thoái giữ-buông, là một bài học quan trọng trong cuộc sống và tu hành.

18
NÚI CAO SAO CẢN ĐƯỢC MÂY BAY

Năm Hòa thượng Thiện Tịnh 27 tuổi, từ quan xuất gia. Ông tới núi Lạc Phổ xin nương tựa Thiền sư Nguyên An, Thiền sư giao cho Hòa thượng Thiện Tịnh chăm sóc vườn rau của chùa, tu hành trong quá trình lao động.

Một hôm, một Tăng nhân trong chùa cho rằng mình đã tu hành thành công, có thể xuống núi vân du được rồi, liền tới chỗ Thiền sư An Nguyên để cáo từ. Đương nhiên, muốn xuống núi phải nhận được sự đồng ý của Thiền sư.

Thiền sư An Nguyên nghe xong lời thỉnh cầu của Tăng nhân, cười nói với hắn: “Bốn mặt đều là núi, ngươi định đi đâu?”

Tăng nhân không nhận ra thiền lý được ẩn chứa trong câu nói ấy, đành quay người trở về.

Tăng nhân kia vô tình đi tới vườn rau trong chùa.

Hòa thượng Thiện Tịnh đang nhổ cỏ, nhìn thấy dáng vẻ mặt ủ mày chau của Tăng nhân ngạc nhiên hỏi: “Sư huynh vì sao trông ủ rũ như vậy?”

Tăng nhân bèn kể lại đầu đuôi câu chuyện cho Hòa thượng Thiện Tịnh nghe.

Hòa thượng Thiện Tịnh lập tức nghĩ ra “xung quanh bốn bề đều là núi” chính là muốn ám chỉ “khó khăn muôn trùng”, “trở ngại tầng tầng lớp lớp”. Trên thực tế, Thiền sư An Nguyên muốn thăm dò niềm tin và sự quyết tâm của Tăng nhân kia. Đáng tiếc, Tăng nhân lại chẳng nhận ra mục đích của sư phụ, vậy là, Hòa thượng Thiện Tịch cười nói với Tăng nhân: “Trúc rậm không ngăn được nước chảy, núi cao sao cản được mây bay.” Ý muốn nói: chỉ cần có quyết tâm, có nghị lực, thì núi cao tới đâu cũng không phải là trở ngại.

Vậy là, Tăng nhân liền đến chỗ Thiền sư An Nguyên, nói với Thiền sư rằng: “Trúc rậm không ngăn được nước chảy, núi cao sao cản được mây bay.”

Tăng nhân có rằng Thiền sư chắc chắn sẽ vui sướng mà khen ngợi mình, sau đó đồng ý để mình xuống núi, nhưng ai ngờ Thiền sư An Nguyên nghe xong, đầu tiên khựng lại, ngay sau đó người chau mày, đôi mắt nhìn thẳng vào Tăng nhân, nói: “Đây chắc chắn không phải câu trả lời mà ngươi nghĩ ra! Là ai đã giúp ngươi?”

Tăng nhân thấy sư phụ đã nhận ra, đánh khai tên của Hòa thượng Thiện Tịnh.

Thiền sư An Nguyên nói với Tăng nhân: “Hòa thượng Thiện Tịnh quản lý vườn rau nhà chùa, sau này chắc chắn sẽ có được thành tựu lơn! Hãy chịu khó học hỏi thêm đi, ngươi fta còn chưa đòi xuống núi, mà ngươi lại đòi xuống núi hay sao?”

Thiền Ngẫm:

Không có việc gì khó, chỉ sợ lòng không bền! Trên thế gian này không có trở ngại nào không thể vượt qua, mấu chốt nằm ở bản thân mình, chỉ cần hạ quyết tâm, tất cả mọi khó khăn đều sẽ được giải quyết rõ ràng.

19
LẬT THUYỀN SINH TỬ

Có một học Tăng tới tham bái Thiền sư Tuyết Phong Thiền sư Tuyết Phong hỏi hắn: “Từ đâu tới?”

Học Tăng trả lời rằng: “Con từ chỗ Thiền sư Phú Thuyền tới.”

Thiền sư Tuyết Phong bèn cố ý trêu hắn: “Còn chưa qua biển sinh tử, sao ngươi đã vội lật[*] thuyền rồi?”

Học Tăng kia không hiểu ý của Thiền sư Tuyết Phong bèn quay về kể lại cho Thiền sư Phú Thuyền nghe mọi chuyện. Thiền sư Phú Thuyền nói với học Tăng này rằng: “Ngươi thật ngu độn, tại sao không trả lời là con đã vượt qua được biển khổ sinh tử nên mới bị lật thuyền chứ?”

Thế là học Tăng này quay trở lại chỗ Thiền sư Tuyết Phong, Thiền sư Tuyết Phong lại hỏi: “Nếu đã lật thuyền, còn đến làm gì?”

Học Tăng rất tự tin trả lời rằng: “Vì đã vượt qua sinh tử, còn không lật thuyền thì để làm gì?”

Thiền sư Tuyết Phong nghe xong không hề khách khí, đáp lại: “Câu này là thầy ngươi dạy ngươi, không phải của ngươi, chỗ ta đây có 20 gậy nhờ ngươi chuyển cho sư phụ Phú Thuyền, nói với ông ấy rằng, ngoài ra còn có 20 gậy nữa, dành riêng cho ta. Tất cả chuyện này không liên quan gì tới ngươi hết.”

Thiền Ngẫm:

Thiền, phải là sự thuyết giáo không lời, cái được gọi ngôn ngữ đạo đoạn, tức không nên truyền qua truyền lại bằng ngôn ngữ như thế. Cả hai Thiền sư đều bỡn cợt thiền, vì vậy, mỗi người nhận 20 gậy!

20
BÁNH VẼ CHỐNG ĐÓI

Sau khi Thiền sư Bách Trượng viên tịch, Thiền sư Hương Nghiêm Trí Nhàn bèn tới chỗ sư huynh Quy Sơn Linh Hựu tham học, Quy Sơn vừa thấy Hương Nghiêm Trí Nhàn bèn hỏi: “Ta nghe nói đệ ở chỗ tiên sư Bách Trượng nghe một biết mười, có điều đó chỉ là hỏi đáp ở mặt kiến thức, hiểu biết. Giờ ta không hỏi những kiến thức thuở bình sinh đệ được học lẫn những thứ ghi chép trong sách vở kinh quyển, nhưng ta muốn hỏi trước khi được sinh ra, bổn phận của đệ là gì? Thử nói một câu ta nghe xem, ta sẽ chứng thực cho đệ.”

Hương Nghiêm Trí Nhàn không biết phải trả lời thế nào, sau một hồi im lặng, mới nói: “Mong được sư huynh chỉ dạy!”

Thiền sư Quy Sơn: “Ta nói cho đệ, thì đó là kiến giải của ta, mà như thế có giúp ích được gì cho đệ đâu?”

Thế là Hương Nghiêm Trí Nhàn quay về tăng đường, lật giở hết tất cả mọi ngữ lục kinh quyển ra xem, xem trái giở phải, nhưng vẫn không tìm được câu trả lời thích hợp, mới thở dài than rằng: “Thức ăn không thể làm no bụng, bánh vẽ làm sao chống được đói?” Rồi đốt sạch tất cả sách vở, buông lời thề: “Đời này sẽ không nghiên cứu học hỏi nữa, từ nay về sau, ngoan ngoãn làm một chúc phạn Tăng[*], khỏi nhọc mệt tâm trí.”

Hương Nghiêm Trí Nhàn cáo từ Thiền sư Quy Sơn, đến di chỉ nơi Quốc sư Nam Dương Huệ Trung từng ở ngày trước, cấm túc ẩn mình tu tập. Một hôm, trong lúc đang nhổ bỏ cỏ dại, vô tình ném mảnh ngói trúng thân cây trúc, tiếng động vang lên, ngài chợt tỉnh ngộ, mới có bài kệ rằng:

Nhất kích vong sở tri,

Cánh bất giả tu trị

Động dung dương cổ đạo,

Bất đọa tiểu nhiên cơ.

Xứ xứ vô tung tích,

Thanh sắc ngoại uy nghi;

Chư phương đạt đạo giả,

Hàm ngôn thượng thượng cơ.

Dịch nghĩa:

Tiếng dội lùm tre quên sở tri,

Có gì dối trị giả tu trì,

Đổi thay thần sắc nêu đường cổ,

Nếp cũ tiêu điều chẳng trệ si.

Chốn chốn dạo qua không dấu vết,

Sắc thanh nào nhiễm được uy nghi;

Mười phương đạt giả đều như vậy,

Tối thượng là đây biết nói gì.[*]

Từ công án trên, có thể thấy tri thức là tri thức, ngộ đạo là ngộ đạo. Tri thức là nhận thức từ ý thức phân biệt, ngộ đạo là chứng ngộ từ ý thức vô phân biệt.

Thiền Ngẫm:

Thiền, không thể ngộ được qua việc ngồi im chờ đợi, thiền vẫn phải trải qua ý thức phân biệt đến trí tuệ vô phân biệt.

21
THIỀN LÀ VÔ NGÔN

Học Tăng Đạo Niệm, xuất gia hàng chục năm, tham học khắp nơi, nhưng tới nay vẫn chưa khai ngộ. Một hôm, mới hỏi Thiền sư Thạch Lâu rằng: “Chưa nhận thức được bản tính của chính mình, mong Thiền sư vui lòng chỉ bảo.”

Thiền sư Thạch Lâu nói: “Thạch Lâu không có miệng”

Đạo Niệm: “Học Tăng vô cùng chân thành, xin được rửa tai lắng nghe.”

Thiền sư Thạch Lâu: “Ngươi nghe được gì?”

Đạo Niệm đáp: “Học Tăng tự biết tội nghiệp nặng nề.”

Thiền sư Thạch Lâu nói: “Tội lỗi của lão Tăng cũng không ít.”

Đạo Niệm: “Thiền sư có lỗi gì?”

Thiền sư Thạch Lâu: “Lỗi của lão Tăng cũng giống ngươi.”

Đạo Niệm: “Có thể sám hối không?”

Thạch Lâu Thiền sư: “Tội nghiệt vốn không, do tâm tạo. Khi tâm diệt tội sẽ tự vong.”

Đạo Niệm lập tức hành lễ, Thiền sư Thạch Lâu liền đánh, đánh xong hỏi: “Gần đây ngươi từ đâu tới chỗ này?”

Đạo Niệm đáp: “Lương Đường Tấn Hán Chu, hành cước vân du khắp nơi.”

Thạch Lâu nói: “Những vị chủ nhân đó có coi trọng Phật pháp không?”

Đạo Niệm: “May mà Thiền sư hỏi học Tăng, nếu hỏi người khác, e là đã gây họa.”

Thạch Lâu nói: “Tại sao?”

Đạo Niệm: “Bởi vì những vị quân chủ này, không thích bị người khác nghi ngờ.”

Thạch Lâu: “Người còn chưa gặp, thì có Phật pháp nào quan trọng đâu?”

Đạo Niệm: “Mong Thiền sư hãy nói cho học Tăng biết, làm thế nào để trọng Phật pháp?”

Thạch Lâu: “Ngươi thụ giới đã bao nhiêu năm rồi?”

Đạo Niệm: “Hơn mười năm rồi.”

Thạch Lâu: “Hơn mười năm vẫn không biết trọng pháp, hôm nay hỏi, miệng ta làm sao nói cho rõ được? Tai ngươi làm sao nghe lọt được?”

Đạo Niệm cuối cùng đã đại ngộ.

Thiền Ngẫm:

Tham học mấy chục năm trong thiền môn mà không thể thấm được chút đạo nào, cơ duyên vừa tới, có được chẳng tốn công sức. Thiền sư Thạch Lâu không có miệng, ý muốn nói thiền là vô ngôn (không ngôn ngữ). Rửa tai lắng nghe của Đạo Niệm, cho dù rửa tại cũng chưa chắc đã nhập tâm, thì phải làm sao?

22
NHẮM MẮT TỰ KIỂM

Khi Thiền sư Vô Đức của chùa Nam Thiên tổ chức tiểu tham[*] (căn cứ vào yêu cầu của học Tăng, Thiền sư sẽ cử hành những đàm hội hoặc những buổi khai thị không thường xuyên), Thiền sư Vô Đức nói với các học Tăng rằng:

“Các vị tới đây tham học, người lâu thì vài năm, người ít cũng đã vài tháng không biết các vị đã tìm thấy thiền tâm chưa?”

Học Tăng A nói: “Con là một người chủ quan rất mạnh mẽ, ngoài ‘ta’ hoặc ‘sở hữu của ta’ ra, trên thế giới này chẳng có thứ gì đáng để con quan tâm. Nhưng sau khi tham thiền, con mới phát hiện vạn sự vạn vật trên thế gian này đều phải nhờ nhân duyên mới có được thành tựu. Trước kia, hằng ngày chỉ vọng tưởng ‘ta’ và ‘sở hữu của ta’, thực quá ích kỷ. Giờ con biết ngoài ‘ta’ ra, còn có người, còn có Phật, con nghĩ con đã nắm được thiền tâm rồi.”

Học Tăng B nói: “Trước kia, ánh mắt của con luôn lấy những thứ cụ thể thực chất có thể nhìn thấy, sờ được, hưởng thụ được làm tiêu chuẩn. Nhưng từ sau khi tham thiền, giờ con không còn nhìn gần mà đã có cái nhìn xa hơn: lòng dạ đã hết hẹp hòi, rộng lượng như không; con nghĩ con đã tìm thấy thiền tâm rồi.”

Học Tăng C cũng nói: “Trước kia nếu nói một ngày con có thể đi bộ ba mươi dặm, con quyết sẽ không đi năm mươi dặm. Nhưng từ sau khi tham thiền, mới cảm nhận được rằng khi dùng sinh mệnh có hạn để chứng ngộ pháp thân vĩnh hằng, hận không thể bỏ ăn bỏ ngủ ngày ngày đi bộ hàng trăm dặm, con nghĩ, con đã biết thế nào là thiền tâm rồi.”

Học Tăng D nói: “Con vì ít học, chưa đủ kinh nghiệm, xử lý sự vụ khá vụng về, thậm chí có lúc rất tự ti. Nhưng sau khi tham thiền, mới phát hiện mình có thể gánh vác nhiệm vụ trọng đại của hoằng pháp lợi sinh, do vậy, cũng không còn thấy mình vụng về và không còn tự ti nữa, con nghĩ đó chính là thiền tâm.”

Học Tăng E nói: “Một người cao có 5 thước[*] như con, bình thường luôn có suy nghĩ trời sập cũng sẽ có người khác chống đỡ. Nhưng sau khi tham thiền, mới cảm nhận được niềm tin của ‘thước cà ra tâm vô động chuyển’ (câu trong Chú Lăng Nghiêm, có nghĩa là: bổn tâm kiên cố không hề lay chuyển). Bây giờ, đứng trước mặt người khác, con luôn thấy mình đã có được chiều cao 1 trượng 2 thước, con nghĩ con đã lĩnh hội được thế nào là thiền tâm rồi.”

Thiền sư Vô Đức nghe xong, gật đầu nói: “Những gì các vị nói là sự tiến bộ của các vị, là pháp hỷ mà các vị nhận được, đó chỉ là một dạng ‘sơ tâm’ trong quá trình tham cứu, chứ không phải ‘thiền tâm’. Thiền tâm thật sự nằm ở minh tâm kiến tánh. Hãy cố gắng tu trì chuyên tâm hơn nữa!”

Các học Tăng nghe xong, người nào người nấy nhắm mắt tự kiểm, tiếp tục tìm kiếm thiền tâm.

Thiền Ngẫm:

Tham thiền, mục đích quan trọng nhất chính là minh tâm kiến tánh, nhưng trong quá trình tham thiền, có thể thay đổi quan niệm tịnh hóa thân tâm, kích phát nội lực, gia tăng khôn ngoan.

23
ĐÁP VÀ KHÔNG ĐÁP

Thiền sư Vân Nham Đàm Thịnh là đệ tử của Thiền sư Dược Sơn, và là thầy của Thiền sư Động Sơn Lương Giới.

Một lần, ngài nói với mọi người rằng: “Có một người, chỉ cần đặt câu hỏi ông ta tất sẽ trả lời được.”

Thiền sư Động Sơn nói: “Vậy trong nhà ông ta có bao nhiêu điển tịch (sách vở cổ)?”

Thiền sư Vân Đàm đáp: “Một chữ cũng không có.”

Thiền sư Động Sơn hỏi tiếp: “Làm sao ông ta lại hiểu biết rộng như vậy?”

Thiền sư Vân Đàm: “Ngày đêm ông ta đều không ngủ.”

Thiền sư Động Sơn: “Con có thể hỏi ông ta một chuyện không?”

Thiền sư Vân Đàm: “Câu trả lời của ông ta là, không trả lời.”

Thiền sư Động Sơn: “Nếu đã là không có câu hỏi nào không thể trả lời, tại sao lại không trả lời?”

Thiền sư Vân Đàm: “Bởi vì không trả lời, mới là câu trả lời thật sự.”

Nghi vấn của thiền môn, là nở hoa trong tâm trí; câu trả lời của thầy, là quả của thần bí. Vì vậy, đôi khi, không trả lời, chính là câu trả lời tốt nhất.

Thiền Ngẫm:

Thần bí, nghĩa là không nói toạc hết ra. Không nói toạc hết ra thì thiền giả mới có không gian để cố gắng, để phát triển.

24
12345

Thiền sư Đạo Nguyên (Dogen) của Nhật Bản, mất cha năm 3 tuổi, mất mẹ năm 8 tuổi, từ nhỏ được chú nhận nuôi, năm 14 tuổi xuất gia tại chùa Kiến Nhân (Kenninji) ở Kyoto.

Thời Tống, Thiền sư Đạo Nguyên sang Trung Quốc du học, khi thuyền cập bến cảng Khánh Nguyên, một lão Thiền sư khoảng 70 tuổi lên thuyền mua mộc nhĩ. Thiền sư Đạo Nguyên thân mật chào hỏi lão Thiền sư, trong lúc trò chuyện được biết tên của lão Thiền sư là Hữu Tịnh, điển tọa (người nấu ăn) trong chùa A Dục Vương, Chiết Giang, bèn nói với lão Thiền sư rằng: “Thiền sư! Trời đã tối, ngài cũng đừng vội về làm gì, hôm nay cứ nghỉ lại một đêm trên thuyền của ta, ngày mai rồi về!”

Lão Thiền sư Hữu Tịnh lịch sự trả lời: “Cảm tạ ý tốt của ngài, ngày mai chùa A Dục Vương nấu mì cúng dường đại chúng, hôm nay ta phải ra ngoài đi mua mộc nhĩ để tối nay mang về, như thế mới kịp dùng cho ngày mai. Vì vậy, không tiện qua đêm ở đây.”

Thiền sư Đạo Nguyên nói: “Nếu ngài không ở trong chùa, lẽ nào không có ai thay thế hay sao?”

Lão Thiền sư Hữu Tịnh đáp: “Không, không thể để người khác làm thay, tới độ tuổi này rồi ta mới nhận được chức vụ ấy, làm sao dễ dàng từ bỏ hoặc để người khác thay thế được? Huống hồ, ta chưa từng nhận được sự chấp thuận cho phép qua đêm ở bên ngoài, không thể phá hỏng thanh quy của Tăng đoàn.”

Thiền sư Đạo Nguyên nói: “Ngài đã là trưởng giả tuổi cao đức trọng, tại sao còn phụ trách chức vụ điển tọa trong chùa? Lẽ ra tuổi này phải an tâm tọa thiền, cần cù tụng kinh chứ!”

Lão Thiền sư Hữu Tịnh nghe xong, phá lên cười sảng khoái, đáp: “Thiền giả trẻ tuổi ngoại quốc kia, có lẽ ngài còn chưa hiểu thế nào gọi là tu hành, xin đừng ngạc nhiên, ngài là một người không hiểu thiền tâm kinh ngữ.”

Thiền sư Đạo Nguyên ngượng ngùng hỏi: “Thế nào là thiền tâm kinh ngữ?”

Lão Thiền sư Hữu Tịnh không cần nghĩ ngợi, lập tức trả lời: “1 2 3 4 5.”

Thiền sư Đạo Nguyên lại hỏi: “Thế nào là tu hành?”

Lão Thiền sư Hữu Tịnh đáp rất rành mạch: “6 7 8 9 10.”

Vào thời Tống, Thiền sư Đạo Nguyên tới Trung Quốc học pháp, đi khắp núi cao rừng sâu, cuối cùng đắc pháp ở chỗ Thiền sư Như Tịnh của Thiên Đài tự, Chiết Giang.

Quãng thời gian sau này, nỗ lực hoằng dương thiền đạo, trở thành Tổ sư khai tông của Tào Động tông, có được những tác phẩm nổi tiếng trong thiền môn như Chính Pháp Nhãn Tạng, Phổ Khuyến Thiền Nghi...

Thời gian đầu mới đến Trung Quốc, Thiền sư Đạo Nguyên có cơ duyên gặp lão thiền Tăng Hữu Tịnh, khiến ngài biết được Trung Quốc thiền lâm đúng là ngọa hổ tàng long. Một Thiền sư già phụ trách việc nấu cơm trong chùa, thiền phong cao ngạo, thâm sâu khó dò.

Thiền Ngẫm:

Thiền tâm kinh ngữ là gì? Tu hành là gì? Câu trả lời là “1234 5, 6 7 8 9 10” của lão Thiền sư Hữu Tịnh, đương nhiên, những con số ấy chưa hẳn đã có ý nghĩa gì, cũng có thể nói “1 tức là tất cả”, “1 2 3 4 5” còn chưa đủ để bao quát hết thiền tâm kinh ngữ hay sao?

25
CÔNG DANH TRÓI BUỘC

Thiền tông Nhị tổ Huệ Khả, để bày tỏ sự thành tâm cầu Phật của mình, đã chặt đứt cánh tay, nhận Đạt Ma làm thầy.

Một lần, ngài nói với Tổ sư Đạt Ma: “Xin thầy an tâm cho con.”

Đạt Ma lập tức bảo: “Lấy tâm ra đây.”

Huệ Khả không thể không nói: “Đệ tử không tìm thấy tâm.”

Đạt Ma chỉ bảo: “Nếu có thể tìm thấy, thì đó không phải là tâm của con nữa! Ta đã an tâm giúp con rồi đấy, con nhìn thấy chưa?”

Nhị tổ Huệ Khả đột nhiên đại ngộ.

Mấy chục năm sau, Tăng Xán tới bái kiến Nhị tổ Huệ Khả, ngài nói Nhị tổ: “Xin thầy hãy sám hối tội lỗi đệ tử.”

Huệ Khả nhớ lại cảnh Đạt Ma chỉ dạy cho mình năm xưa, mỉm cười nói với Tăng Xán: “Mang tội lỗi ra đây!”

Tăng Xán đáp: “Con không tìm thấy tội lỗi.”

Huệ Khả bèn điểm hóa cho ngài: “Giờ ta đã sám hối cho con rồi đấy! Con nhìn thấy chưa?”

Tăng Xán đột nhiên đại ngộ.

Lại nhiều năm trôi qua, một tiểu Hòa thượng thỉnh cầu Tam tổ Tăng Xán, hắn hỏi: “Làm cách nào mới có thể cởi bỏ được sự trói buộc?”

Tăng Xán lập tức hỏi lại: “Ai đang trói buộc ngươi?”

Tiểu Hòa thượng buột miệng đáp: “Không có ai trói buộc ta cả!”

Tăng Xán mỉm cười, nói tiếp: “Thế thì ngươi cần gì phải cầu xin được giải thoát?”

Tiểu Hòa thượng đột nhiên lĩnh ngộ. Tiểu Hòa thượng đó chính là Tổ thứ tư của Thiền tông Trung Quốc sau này: Đạo Tín.

Thiền Ngẫm:

Mải mê với công danh lợi lộc, liền bị “công danh trói buộc” kìm chân; căn ke với khen chê tốt xấu, tất sẽ lo được lo mất. Lòng tham không đáy, tranh quyền đoạt lợi, cái nào chẳng đi kèm với muộn phiền lo lắng, đố kỵ hoài nghi? Quan trọng nằm ở việc tự mình giải thoát, chứ không phải mong chờ cầu xin người khác giải thoát cho mình.

26
VÔ ĐỨC ẨN CƯ

Thiền sư Vô Đức vẫn luôn duy trì việc hành cước, một hôm đến chỗ của Thiền sư Phật Quang, Thiền sư Phật Quang nói với ngài: “Ngài là một Thiền sư rất nổi tiếng, tiếc là, sao không tìm một nơi để ẩn cư?”

Thiền sư Vô Đức chẳng biết làm sao, đành nói: “Rốt cuộc nơi nào mới là nơi ta có thể ẩn cư?”

Thiền sư Phật Quang: “Mặc dù ngài là một trưởng lão Thiền sư tốt, nhưng ngay cả nơi ẩn cư cũng không biết ư.”

Thiền sư Vô Đức: “Ta cưỡi ngựa ba mươi năm, không ngờ hôm nay lại bị lừa hất ngã.”

Thiền sư Vô Đức bèn ở lại chỗ Thiền sư Phật Quang. Một hôm, có học Tăng hỏi ngài: “Rời khỏi trường học Phật giáo, xin Thiền sư hãy giúp con lựa chọn.”

Thiền sư Vô Đức nói với hắn: “Nếu là người như thế thì được.”

Học Tăng đang định hành lễ, Thiền sư Vô Đức nói tiếp: “Ngươi hỏi hay lắm, hỏi hay lắm!”

Học Tăng nói: “Con vốn định thỉnh giáo Thiền sư, nhưng...”

Thiền sư Vô Đức: “Hôm nay ta không trả lời.”

Học Tăng lại hỏi: “Sạch sẽ tới mức một hạt bụi cũng không có thì thế nào ạ?”

Thiền sư Vô Đức: “Chỗ này của ta không giữ loại khách đó.”

Học Tăng hỏi: “Gia phong của Thiền sư là gì?”

Thiền sư Vô Đức: “Không nói cho ngươi biết.”

Học Tăng bất mãn trách cứ: “Tại sao ngài lại không cho con biết?”

Thiền sư Vô Đức cũng đáp lại không chút khách khí: “Đây là gia phong của ta.”

Học Tăng giọng càng thêm trách cứ: “Gia phong của ngài là không có một câu nào sao?”

Thiền sư Vô Đức: “Ngồi thiền!”

Học Tăng bèn cãi: “Ăn mày ngoài phố chẳng phải đều đang ngồi cả hay sao?”

Thiền sư Vô Đức lấy ra một đồng tiền đưa cho học Tăng. Cuối cùng, học Tăng đã tỉnh ngộ.

Khi Thiền sư Vô Đức gặp lại Thiền sư Phật Quang, liền báo cáo: “Khi hành cước thì hành cước, khi ẩn cư thì ẩn cư, giờ ta đã tìm thấy nơi để ẩn cư rồi!”

Thiền Ngẫm:

Thiền Tăng từ xưa tới nay, có hành cước vân thủy; có ẩn cư lánh đời; có trốn tránh sự nặng nề của danh vọng, vào núi chỉ sợ núi không đủ sâu; có tiếp đãi thập phương, đợi người truyền đăng[*] có duyên. Nói cho cùng, cuộc sống thật sự của thiền Tăng là thế nào? Đúng như những gì Thiền sư Vô Đức đã nói: “Khi hành cước chỉ hành cước, khi ẩn cư chỉ ẩn cư.”

27
NẾU LUẬN PHẬT PHÁP, TẤT CẢ SẴN CÓ

Thiền sư Pháp Nhãn Văn Ích ở Chiết Giang, khi tới Mân Nam, trên đường hành cước gặp tuyết, bèn ở nhờ trong Địa Tạng viện, vì tuyết rơi nhiều ngày, nên có thời gian luận đàm chặt chẽ với viện chủ Thiền sư Quế Sâm, sau khi tuyết ngừng rơi, Thiền sư Văn Ích từ biệt Thiền sư Quế Sâm, tiếp tục hành cước.

Thiền sư Quế Sâm tiễn Pháp Nhãn một chặng đường, khi hai người đi tới cổng chùa, Thiền sư Quế Sâm chỉ vào hòn đá lớn bên đường, hỏi: “Đại Đức thường nói tam giới duy tâm, vạn pháp duy thức[*], không biết hòn đá này nằm trong tâm hay ngoài tâm của ngài?”

Thiền sư Pháp Nhãn Văn Ích chẳng buồn suy nghĩ, liền đáp: “Theo duy thức học mà nói, tâm ngoại vô pháp, đương nhiên là nằm trong tâm rồi.”

Thiền sư Quế Sâm nắm ngay lấy cơ hội, hỏi: “Chẳng phải ngài đang hành cước vân du ư? Tại sao lại đặt một hòn đá vào trong tâm?”

Thiền sư Pháp Nhãn Văn Ích trân trối nghẹn lời, không biết phải đáp lại thế nào, do vậy quyết định ở lại để giải câu đố này.

Những ngày tháng mà Thiền sư Pháp Nhãn Văn Ích ở lại Địa Tạng viện, mỗi ngày đều trình lên Thiền sư Quế Sâm những kiến giải của mình, nhưng Thiền sư Quế Sâm cho rằng kiến giải của Thiền sư Pháp Nhãn Văn Ích chưa đủ thấu triệt.

Một hôm, Thiền sư Quế Sâm nói với Thiền sư Pháp Nhãn Văn Ích: “Phật pháp không phải như thế này.”

Thiền sư Pháp Nhãn Văn Ích bất đắc dĩ, đành phải báo cáo những tâm đắc của mình từ một góc độ khác, Thiền sư Quế Sâm vẫn phủ định, nói: “Phật pháp không phải như thế này!”

Qua nhiều lần trình báo, Thiền sư Pháp Nhãn vẫn không nhận được sự thừa nhận của Thiền sư Quế Sâm, chỉ còn biết than thở, nói: “Ta đã cùng từ cạn ý rồi.”

Thiền sư Quế Sâm nghe xong, bổ sung một câu: “Nếu luận Phật pháp, tất cả sẵn có!”

Lời vừa thốt ra, Thiền sư Pháp Nhãn Văn Ích đại ngộ, sau này sư lập tông Pháp Nhãn, môn đồ hơn ngàn người, trong đó 83 người đắc pháp.

Trong Phật pháp, vẽ rắn thêm chân hay lặp đi lặp lại đều là chuyện dư thừa: “Nếu luận Phật pháp, tất cả sẵn có”, là một cảnh giới tuyệt diệu biết bao.

Thiền Ngẫm:

Trong lòng người hiện đại đâu chỉ gánh một hòn đá, tất cả những thứ như tiền bạc, danh vọng, địa vị, tình yêu, cuộc sống v.. đã đè nén tới mức chúng sinh sắp không thở nổi rồi. Còn cả những thứ như thị phi, được mất, vinh nhục, vui buồn v.v. lại nặng càng thêm nặng. Nếu hiểu rằng tất cả đều sẵn có, cần gì trăn trở muộn phiền giữa duy tâm và duy thức?

28
PHẬT PHÁP VÔ GIÁ, TỤNG KINH GIẢM 20%

Một người vì cha mới mất, nên đã tới chùa mời Thiền sư Phật Quang để tụng kinh siêu độ cho cha mình, Thiền sư liền chuẩn bị những cúng phẩm như quả ngọt hoa thơm, để tới tụng kinh cho người chết.

Người con hiếu thảo kia mải lo lắng về chi phí tụng kinh, cứ liên tục hỏi Thiền sư Phật Quang tụng một cuốn kinh A Di Đà thì hết bao nhiêu tiền? Thiền sư Phật Quang thấy trái mắt với thái độ keo kiệt bủn xỉn của người con hiếu thảo ấy, mới không khách khí mà trả lời rằng: “Tụng một cuốn kinh A Di Đà cần 10 lượng bạc.”

Anh chàng hiếu thảo thấy không hợp lý, bèn mặc cả, bảo: “Thiền sư, 10 lượng bạc đắt quá! Có thể giảm 20% không, 8 lạng thì sao?”

Thiền sư gật đầu: “Thôi được!”

Việc tụng kinh niệm Phật được tiến hành đúng như thỏa thuận, khi đang tụng, anh chàng hiếu thuận kia nghe Thiền sư tụng rõ ràng rành mạch rằng: “Chư Phật Bồ-tát mười phương, xin hãy hồi hướng tất cả mọi công đức tụng kinh ngày hôm nay cho người chết, để ông ta có thể vãng sinh thế giới Đông phương.”

Anh chàng hiếu thuận kia nghe xong bèn cự nự với Thiền sư: “Không đúng rồi! Thưa Thiền sư, tôi chỉ nghe nói con người sau khi mất sẽ vãng sanh thế giới cực lạc Tây phương, chứ chưa từng nghe nói vãng sanh thế giới Đông phương?”

Thiền sư liền đáp: “Vãng sanh thế giới cực lạc Tây phương cần 10 lạng bạc, anh cứ nhất định đòi giảm giá 20%, đành phải tới thế giới Đông phương thôi!”

Anh chàng hiếu thuận bất đắc dĩ, nói: “Tôi trả thêm hai lạng nữa là được chứ gì, ngài hãy để cha tôi được vãng sanh thế giới Tây phương đi!”

Lúc này, người chết đang nằm trong quan tài, không nhịn được mà lớn tiếng mắng chửi con trai: “Mày là thằng con bất hiếu, vì tiết kiệm hai lạng bạc, mà hại lão đây lúc thì đến Đông phương lúc lại đến Tây phương, bắt cha mày chạy đông chạy tây, chạy tới khổ sở!”

Phật pháp không phải hàng hóa, không nên mặc cả trả giá như mua bán ngoài chợ. Trong kinh Phật nói: Tâm điền sự bất đồng, công đức phân thắng liệt (ý muốn nói tiền bạc đem đi bố thí thì được công đức lớn, mang đi tiêu xài hoang phí sẽ có tác dụng hoàn toàn khác. Mang bố thí mà muốn được báo đáp thì công đức cũng sẽ hao tổn). Cùng là bố thí 10 đồng, nhưng giá trị của người nhận khác nhau, thậm chí nảy sinh ý định chia phần lớn phần nhỏ, kết quả lập tức có muôn ngàn khác biệt.

Thiền Ngẫm:

Phật pháp vô giá, không thể dùng sự ít nhiều của tiền bạc để quyết định công đức lớn hay nhỏ; chỉ có dựa vào sự chân thực và hư ảo, lớn nhỏ xuất phát từ tận trái tim mới phân biệt được công đức nhiều ít.

29
ĂN CHÁO VÀ UỐNG TRÀ

Thiền sư Triệu Châu rất coi trọng Phật giáo trong đời sống, ngài luôn thể hiện phong cách thiền của mình ở mọi nơi. Có mấy học Tăng tới gặp ngài hỏi thiền, học Tăng thứ nhất hỏi: “Đệ tử lần đầu vào tùng lâm, xin thầy chỉ bảo!”

Thiền sư Triệu Châu không trả lời, mà hỏi lại: “Ngươi ăn cháo chưa?”

Học Tăng trả lời: “Ăn cháo rồi!”

Thiền sư Triệu Châu chỉ bảo, nói: “Đi rửa bát đi!”

Học Tăng thứ nhất nhờ vậy mà khai ngộ. Học Tăng thứ hai bước lên hỏi: “Đệ tử mới vào tùng lâm, mong được thầy hết lòng dạy bảo!”

Thiền sư Triệu Châu không trả lời, hỏi lại rằng: “Đến bao lâu rồi?”

Học Tăng đáp: “Hôm nay vừa đến!”

Thiền sư Triệu Châu lại hỏi: “Uống trà chưa thế?”

Học Tăng đáp: “Uống rồi ạ!”

Thiền sư Triệu Châu chỉ bảo: “Tới khách đường ghi danh!”

Học Tăng thứ ba, vì đã tham thiền học đạo trong Quan Âm viện nơi Thiền sư Triệu Châu ở hơn mười năm, cũng bước lên hỏi: “Đệ tử tới đây tham thiền học đạo, cũng được mười năm có lẻ, không được sự dạy dỗ chỉ bảo của thầy, hôm nay muốn cáo từ thầy xuống núi, đến chỗ khác tham thiền học đạo!”

Thiền sư Triệu Châu nghe xong, vờ tỏ vẻ kinh ngạc, nói: “Sao ngươi có thể vu oan cho ta như thế? Từ khi ngươi tới đây, hằng ngày ngươi dâng trà tới, ta đều uống, ngươi bưng cơm tới, ta đều ăn; ngươi chắp tay, ta hạ mày; ngươi hành lễ, ta cúi đầu; có chỗ nào ta không chỉ bảo dạy dỗ ngươi? Sao có thể vu oan bừa bãi như vậy?”

Học Tăng nghe xong, ra sức nghĩ suy. Thiền sư Triệu Châu lại nói: “Hiểu thì hiểu rồi, giả như dụng tâm phân biệt, tư duy lại cách đạo quá xa!”

Học Tăng nghe xong đại ngộ, nhưng vẫn hỏi: “Làm thế nào để giữ được?”

Thiền sư Triệu Châu gợi ý: “Nhược ly vọng duyên, tức như như Phật.” (Có nghĩa là: chỉ cần xa rời hư vọng trần duyên, liền có thể giác ngộ.)

Thiền Ngẫm:

Cái gọi là Phật pháp, thiền tâm đều không xa rời cuộc sống. Ăn cơm phải ăn ngon miệng, thiền cũng vậy; ngủ phải ngủ ngon giấc, thiền cũng vậy; xa rời cuộc sống, Phật pháp còn có ích gì? Những người tu đạo hiện nay, chỉ nặng sinh tử, không coi trọng cuộc sống, thực quá xa rời đạo!

30
BẠCH VÂN - HỒNG TRẦN

Ấp Trung Châu tọa kệ - Ngũ tổ Pháp Diễn

(Bài kệ trong thành Trung Châu - tên cũ của Hồ Nam)

Bạch vân tương tống xuất sơn lai,

Mãn nhãn hồng trần bát bất khai.

Mạc vị thành trung vô hảo sự,

Nhất trần nhất sát nhất lâu đài.

Dịch nghĩa:

Mây trắng tiễn người xuống núi,

Hồng trần trong mắt chẳng tách rời.

Trong thành chưa hẳn không chuyện tốt,

Nhất trần nhất Phật một tòa lầu.

Thiền Ngẫm:

Vì tránh né hồng trần vạn trượng, nên bước chân vào núi sâu vạn nhẫn[*]. “Thời thời cần phất thức, vật sử nhạ trần ai”.[*] Có thể nói đó là lời tự răn mình của mỗi một người tu hành. Nhưng Thiền sư thật sự không phải thế, “Bổn lai vô nhất vật, hà xứ nhạ trần ai”[*], nơi hồng trần “chẳng tách rời” này, lại là đạo trường của mình! Vì vậy, “nhất trần nhất phật” vừa là hồng trần cũng là tịnh thổ. Phải khiến bản thân đạt tới cảnh giới “Tịnh uế bất nhị”[*], nên bắt đầu từ những thứ quanh mình.

31
ĐỘNG SƠN HỎI THIỀN

Thiền sư Động Sơn tới thăm Thiền sư Long Sơn, Thiền sư Long Sơn hỏi: “Chưa có đường vào núi này, ngươi từ đâu tới?”

Thiền sư Động Sơn đáp: “Núi này có đường hay không thậm chí cả việc ta từ đâu tới cứ tạm gác lại chưa bàn vội. Giờ xin được hỏi thầy trước, rốt cuộc thầy từ đâu vào núi này?”

Thiền sư Long Sơn: “Dù sao cũng không phải từ trên trời rơi xuống hay từ dưới nước ngoi lên.”

Thiền sư Động Sơn: “Xin hỏi thầy! Từ khi người vào núi này đến nay, đến giờ đã được bao nhiêu năm rồi?”

Thiền sư Long Sơn trả lời: “Trong núi không có lịch, năm tháng trên thế gian trôi chảy về đâu không liên quan tới ta.”

Thiền sư Động Sơn lại hỏi: “Vậy xin được hỏi thầy một câu nữa, người ở đây trước? Hay ngọn núi này ở đây trước?” Thiền sư Long Sơn: “Ta không biết!”

Thiền sư Động Sơn không hiểu, truy hỏi: “Tại sao lại không biết?”

Thiền sư Long Sơn nói: “Ta không phải người ở chốn phàm trần, cũng không phải thần tiên trên trời, làm sao ta biết được?”

Thiền sư Động Sơn: “Thầy vừa không phải người cũng chẳng phải thần tiên, lẽ nào người đã thành Phật rồi?”

Thiền sư Long Sơn: “Không phải Phật!”

Thiền sư Động Sơn: “Vậy thì là gì?”

Thiền sư Long Sơn: “Chẳng là gì cả!”

Cuối cùng, Thiền sư Động Sơn cũng đưa ra thắc mắc chính của mình, ngài hỏi: “Vì lý do gì thầy lại vào tận trong núi sâu này tu hành?”

Thiền sư Long Sơn cũng thuận theo thắc mắc ấy trả lời: “Bởi vì trước kia ta từng nhìn thấy hai con trâu đất[*] đang húc nhau, vừa húc vừa rơi xuống biển lớn, mãi cho tới tận hôm nay vẫn chẳng thấy bóng dáng trâu đâu.”

Thiền sư Động Sơn vừa nghe câu trả lời, bất giác sinh lòng kính trọng, lập tức cung kính quỳ lạy Thiền sư Long Sơn.

Thiền Ngẫm:

Núi sâu được nói tới ở đây, chính là muốn ám chỉ ngũ uẩn sơn của cơ thể chúng ta, chúng ta phải làm thế nào mới có thể vào được trong ngọn núi này? Đương nhiên không phải vào từ một con đường nào cả, cũng không phải rơi từ trên trời xuống, mà phải vào ngũ uẩn sơn từ nghiệp duyên! Có điều, núi sâu dễ tu đạo, mượn ngọn núi ngũ uẩn này của chúng ta, “mượn giả tu thật”, làm sao có thể không kính trọng mà quỳ lạy cho được?

32
CHỈ THẤY NHƯ LAI NẰM

Thiền sư Triệu Châu Tùng Thẩm, người Sơn Đông, năm 18 tuổi tới xin làm đệ tử Thiền sư Nam Tuyền Phổ Nguyện, vì Thiền sư Triệu Châu còn trẻ, Thiền sư Nam Tuyền đang nằm nghỉ ngơi, cũng chẳng ngồi dậy, nhìn thấy Triệu Châu vẫn nhắm mắt ngủ, hỏi: “Ngươi từ đâu tới?”

Triệu Châu đáp: “Từ Thụy Tướng viện tới.”

Thiền sư Nam Tuyền lại hỏi: “Gặp Thụy Tướng chưa?”

Triệu Châu trả lời: “Không gặp Thụy Tướng, chỉ thấy Như Lai nằm.”

Thế là Thiền sư Nam Tuyền bèn ngồi dậy, lòng thầm khen ngợi Triệu Châu, hỏi: “Ngươi là Sa-di có chủ hay Sa-di vô chủ?”

Triệu Châu đáp: “Con là Sa-di có chủ.”

Thiền sư Nam Tuyền hỏi: “Ai là sư phụ ngươi?”

Lúc này, Triệu Châu cung kính vái ba lạy rồi đi tới bên cạnh Thiền sư Nam Tuyền, giọng vô cùng ân cần: “Rét tháng Chạp buốt giá, mong sư phụ bảo trọng!”

Nhờ đó Thiền sư Nam Tuyền vô cùng coi trọng Triệu Châu, bởi ngài đã dùng hành động để thay cho lời nói. Từ đấy về sau, sư đồ sớm tối bên nhau, Phật đạo hợp ý, Triệu Châu trở thành đệ tử nhập thất của Thiền sư Nam Tuyền.

Một hôm, Thiền sư Triệu Châu hỏi Thiền sư Nam Tuyền một vấn đề, ngài hỏi Thiền sư rằng: “Đạo là gì?”

Thiền sư Nam Tuyền đáp: “Tâm bình thường là đạo.”

Thiền sư Triệu Châu: “Ngoài tâm bình thường ra, Phật pháp vô biên, liệu còn có xu hướng tầng thứ cao hơn nữa không?”

Thiền sư Nam Tuyền đáp: “Nếu trong lòng còn có xu hướng gì đó, thì có bên đó không có bên này; giống như mải lo cho phía trước mà quên mất phía sau. Do vậy, cái gọi là toàn diện, thứ bị bóp méo bẻ cong, làm sao có thể là đạo viên dung[*] không trở ngại được?”

Thiền sư Triệu Châu hỏi: “Nếu Phật pháp không có một xu hướng nào, quay đầu nhìn lại thấy mênh mang, làm sao con biết đó chính là ‘đạo’ chứ?”

Thiền sư Nam Tuyền trả lời: “Đạo không lệ thuộc vào sự biết và không biết; biết là vọng giác, không biết là vô ký. Nếu thực đạt ‘đạo′ tức nhận ra cái lặng lẽ chân thật thì không nghi ngờ gì cả, ngươi sẽ ngộ đạo ngay, làm sao còn buộc nói tới đúng sai phải trái?”

Thiền Ngẫm:

Thiền của Thiền sư Triệu Châu, tập trung vào việc tự khẳng định bản thân, tự nhiên tùy duyên, những thứ bộc lộ ra từ tâm bình thường, không cứng nhắc thô kệch, tự sẽ có thiên tâm trí tuệ lĩnh ngộ.

33
BÍNH ĐINH ĐỒNG TỬ[*] ĐẾN CỨU HỎA

Giám viện[*] sư phụ của một ngôi chùa, tham gia pháp hội của Thiền sư Pháp Nhãn, Thiền sư Pháp Nhãn hỏi: “Ngươi đã tham gia pháp hội của ta bao lâu rồi?”

Giám viện đáp: “Ta tham gia pháp hội của Thiền sư đã ba năm nay rồi.”

Thiền sư Pháp Nhãn hỏi: “Sao không tìm tới trượng thất của ta để hỏi ta về Phật pháp?”

Giám viện đáp: “Không giấu gì Thiền sư, ta đã lĩnh ngộ được Phật pháp ở chỗ của Thiền sư Thanh Phong rồi.”

Thiền sư Pháp Nhãn hỏi tiếp: “Ngươi căn cứ vào những câu nào mà lĩnh ngộ được Phật pháp?”

Giám viện đáp: “Ta từng hỏi Thiền sư Thanh Phong rằng: Người học Phật pháp, làm thế nào mới có thể nhận thức được con người thật sự của mình? Thiền sư Thanh Phong trả lời ta: Bính Đinh đồng tử đến cứu hỏa.”

Thiền sư Pháp Nhãn: “Nói hay lắm. Nhưng, chưa chắc ngươi đã thật sự hiểu được hàm ý của câu nói ấy!”

Giám viện trả lời: “Bính Đinh thuộc hỏa, dùng hỏa cứu hỏa, điều này có nghĩa phàm chuyện gì cũng phải nhờ cậy chính mình.”

Thiền sư Pháp Nhãn: “Quả nhiên là ngươi không hiểu, nếu Phật giáo đơn giản như thế, đã không được truyền thừa từ thời Đức Phật cho tới tận hôm nay.”

Giám viện nghe xong vô cùng tức giận, cho rằng Thiền sư coi thường mình, liền rời khỏi pháp hội của Thiền sư Pháp Nhãn.

Trên đường đi ông ta nghĩ: “Thiền sư là một người học nhiều hiểu rộng, hơn nữa hiện ngài còn là Đại sư hướng dẫn cho cả 500 người, những lời chân thành người nói với ta, nhất định phải có đạo lý ẩn chứa trong đó.”

Thế là, ông ta quay trở lại, bày tỏ sự sám hối với Thiền sư Pháp Nhãn, lại hỏi một lần nữa: “Con người thật sự của người học Phật là gì?”

Thiền sư Pháp Nhãn trả lời: “Bính Đinh đồng tử đến cứu hỏa.”

Giám viện nghe xong, đột nhiên lĩnh ngộ.

Thiền Ngẫm:

Cùng là một câu nói, có hai cấp độ khác nhau hoặc nhiều cấp độ hơn. Mỗi người đều có những cách nhìn không giống nhau, vì vậy đối với chân lý, đừng tự mình đi vào chỗ bế tắc, “tự cầu chính mình” đương nhiên quan trọng, hiểu rộng biết nhiều còn quan trọng hơn.

34
PHẬT PHÁP VIÊN THÔNG

Vô Đề - Thiền sư Bảo Chí

Khẩu nội thông kinh thiên quyển,

Thể thượng vấn kinh bất thức;

Bất giải Phật pháp viên thông,

Đồ lao tầm hành số mặc.

Dịch nghĩa:

Miệng đọc kinh ngàn quyển,

Khi hỏi nghĩa lại chẳng hay

Không hiểu Phật pháp linh hoạt,

Uổng công đọc từng hàng từng chữ.

Thiền Ngẫm:

Cái gọi là “trực chỉ nhân tâm, kiến tánh thành Phật”, kinh điển của Đức Phật nhiều như thế, cũng chỉ là để nghiên cứu “tâm” của chúng ta, nhưng những kinh luận này lại trở thành những lời vui vẻ để khua môi múa mép nhất thời của những người học Phật ở thế hệ sau, hoàn toàn quên mất mục đích thật sự học Phật tu hành. Nếu kinh luận chỉ là thứ để mang ra đọc và giảng giải, không tự thân trải nghiệm, thì cho dù Đức Phật có giảng một bộ Đại Tạng kinh cũng chẳng ích gì.

35
KHÔNG KHỔ KHÔNG VUI

Thiền sư Đàm Chiếu hằng ngày khai thị tín đồ, đều sẽ nói: “Vui quá! Vui quá! Cuộc đời thật vui quá!”

Nhưng có một lần ngài bị ốm, trong lúc ốm thi thoảng lại kêu lên: “Đau khổ quá! Đau khổ quá! Đau khổ quá đi mất!”

Trụ trì đại Hòa thượng nghe được, bèn tới trách cứ rằng: “Này! Một người xuất gia bị bệnh, mà cứ luôn miệng kêu khổ quá khổ quá, khó coi lắm!”

Thiền sư Đàm Chiếu nói: “Khỏe vui vẻ, ốm đau khổ, đó là chuyện đương nhiên, tại sao không thể kêu khổ?”

Trụ trì trả lời: “Còn nhớ hồi xưa, có lần, ngươi rơi xuống nước, lúc sắp chết đuối, mặt ngươi vẫn không hề đổi sắc, dáng vẻ không chút sợ hãi ấy, coi cái chết nhẹ tựa lông hồng, khí phách đó của ngươi giờ đi đâu mất rồi? Bình thường ngươi đều nói vui vẻ, vui quá, tại sao khi lâm bệnh, lại kêu đau khổ, đau khổ chứ?”

Thiền sư Đàm Chiếu nói với trụ trì Hòa thượng: “Ngài tới đây, ngài tới đây, hãy tới trước giường của ta!”

Trụ trì đi đến bên giường của Thiền sư, Đàm Chiếu Thiền sư hỏi khẽ: “Trụ trì đại Hòa thượng, vừa rồi người bảo trước kia ta luôn kêu vui quá vui quá, giờ lại chỉ than đau khổ, khổ đau! Vậy xin người hãy nói cho ta biết, rốt cuộc kêu vui vẻ là đúng? Hay than khổ đau là đúng?”

Thiền Ngẫm:

Cuộc đời có hai mặt sướng khổ, khi khổ quá, đương nhiên phải nhắc đến niềm vui trong lòng; khi vui quá, cũng nên hiểu được bản chất thật sự của khổ đau trong đời. Niềm vui nóng rẫy, sẽ vui quá hóa buồn; nỗi khổ lạnh băng, sẽ khổ quá thành vô vị; đời người, tốt nhất là nên điều hòa được giữa khổ và vui, sống một cuộc sống không khổ cũng chẳng vui.

36
NƯỚC LẠNH TRĂNG THANH

Vô Đề - Thiền sư Đức Thành

Thiên chỉ ty luân trực hạ thùy,

Nhất ba tài động vạn ba tùy.

Dạ tĩnh thủy hàn ngư bất thực,

Mãn thuyền không tải nguyệt minh quy.

Dịch nghĩa:

Ngàn thước dây tơ buông xuyên dòng nước,

Một con sóng động, vạn làn rung.

Nước lạnh đêm thanh cá chẳng đớp,

Đây thuyền chỉ chở bóng trăng về.

Thiền Ngẫm:

Phật giáo cho rằng lý do con người đau khổ là vì cứ đắm đuối vào “vô minh”, “chấp trước”, nếu có thể buông bỏ, chính là giải thoát. Ý của bài thơ này vô cùng rõ ràng, thể hiện cảnh giới không cố chấp trong Thiền tông và thái độ điềm tĩnh thư thái của tâm vô sở trụ. Đúng như trải nghiệm cuộc sống ngao du sơn thủy, tâm không trở ngại được thể hiện qua hai câu “đi theo dòng nước chảy, ngồi ngắm mây trời bay”.

37
HAY CHO CÂU TÂM KHÔNG VƯỚNG BẬN

Ni sư Huyền Cơ người Ôn Châu, từng tu học thiền định trong hang đá ở núi Đại Nhật. Một hôm, bỗng cảm thán nói: “Chân như pháp tính trong trẻo rõ ràng, vô khứ vô trụ. Chán ghét sự ồn ào hướng về sự thanh tịnh, làm sao có thể coi là đã ngộ đạo?” Vậy là tới thăm hỏi Thiền sư Tuyết Phong

Thiền sư Tuyết Phong hỏi: “Ngươi từ nơi nào đến?” Huyền Cơ đáp: “Từ núi Đại Nhật đến.”

Thiền sư Tuyết Phong cười, thăm dò ni sư, hỏi tiếp: “Nhật xuất[*] chưa?” Ý hỏi ni sư đã ngộ được thiền lý gì rồi. Ni sư Huyền Cơ cho rằng Thiền sư Tuyết Phong đang dò xét mình, bèn phản kích đáp: “Nếu nhật xuất, sẽ làm tan ngọn núi tuyết.”[*]

Thiền sư Tuyết Phong mỉm cười, lại hỏi tiếp: “Ngươi tên gì?”

“Huyền Cơ.”[*]

Thiền sư Tuyết Phong thấy ni sư Huyền Cơ lòng nhiều tâm sự, muốn nhắc nhở ni sư, liền vờ như đang tiếp tục kiểm tra mức độ giác ngộ của bà, hỏi: “Nếu là một cái máy dệt huyền diệu, vậy mỗi ngày dệt được bao nhiêu vải?”

Ni sư Huyền Cơ tự phụ trả lời: “Một tấc vải cũng không.”[*]

Thiền sư Tuyết Phong thấy bà cố chấp như thế, lòng thầm nghĩ: “Ta định dùng máy dệt để nhắc nhở bà ấy, vậy mà bà ấy lại tỏ ra bướng bỉnh cố chấp tới mức này, không biết trong lòng có nhiều vướng mắc tới đâu!”

Ni sư Huyền Cơ thấy Thiền sư Tuyết Phong im lặng, bèn đắc ý hành lễ cáo từ. Mới đi được vài bước, Thiền sư Tuyết Phong bỗng gọi với theo: “Vạt áo Ca sa quét đất rồi.”

Ni sư Huyền Cơ nghe thấy, vội vàng quay đầu nhìn lại kiểm tra, chỉ thấy áo Ca sa vẫn đang khoác ngay ngắn trên vai.

Lại nghe Thiền sư Tuyết Phong nói tiếp: “Hay cho câu lòng không vướng mắc!”

Thiền Ngẫm:

Thiền tông thường dùng cụm từ “thốn ty bất quải” để tượng trưng cho cảnh giới “thế gian tất cả đều là hư vô” “không nhuốm bụi trần” mà người tu thiền đạt được. Tức cảnh giới tự nhiên thoải mái, không bị trói buộc khi đã nhận rõ bản tánh chân thật của mình.

38
LINH HỰU ĐÁ BÌNH

Thiền sư Tư Mã muốn chọn một người đưa đến núi Đại Quy giữ chức trụ trì, ngài hạ lệnh gõ chuông triệu tập toàn bộ Tăng nhân trong chùa lại, sau đó tuyên bố: “Trong số các ngươi ai có thể trả lời ta một câu xuất sắc trước mặt tất cả mọi người, ta sẽ để người đó đến núi Đại Quy làm trụ trì. Tất cả mọi người có mặt ở đây đều có cơ hội, nhưng còn phải xem bản lĩnh các ngươi đến đâu.”

Thiền sư Tư Mã cầm một chiếc tịnh bình lên, nói: “Đây không phải tịnh bình, là gì? Ai có thể trả lời?”

Chúng Tăng vò đầu bứt tóc, hoang mang nhìn nhau, rõ ràng thứ mà Thiền sư cầm trong tay là tịnh bình, vậy mà lại không được gọi là tịnh bình, thế thì gọi là gì? Hòa thượng Hóa Lâm cũng đứng trong đó nhưng không biết trả lời thế nào.

Đúng lúc, một Hòa thượng tóc tai rối bù, mặt mũi bẩn thỉu bước lên, Hòa thượng đó nói: “Để đệ tử xem thử!”

Chúng tăng quay sang nhìn, thì ra là một tạp vụ Tăng chuyên phụ trách công việc lao dịch trong chùa, chúng Tăng phá lên cười ha hả, nói: “Nhóm lửa nấu cơm đi, lại còn muốn thử!”

Thiền sư Tư Mã hỏi: “Ngươi tên là gì?”

Hòa thượng bình thản đáp: “Linh Hựu.”

Thế là Hòa thượng Linh Hựu bước lên, đón lấy tịnh bình từ trong tay Thiền sư, đặt xuống đất, sau đó tung chân đá chiếc bình bay qua tường bao của chùa, quay người lui xuống.

Thiền sư Tư Mã ngạc nhiên kêu lên: “Đây chính là trụ trì của núi Đại Quy!”

Nếu đã không phải là tịnh bình vậy tung chân đá bỏ cho xong, cần gì nói nhiều? Chúng Tăng tận mắt chứng kiến Linh Hựu thấu hiểu thiền cơ, người nào người nấy tâm phục khẩu phục.

Về sau, Hòa thượng Linh Hựu liền tới núi Quy Sơn làm trụ trì, sáng lập Quy Ngưỡng tông, một trong năm tông phái lớn của Thiền tông Trung Quốc.

Thiền Ngẫm:

Nếu đáp án là sự phủ định, thì không cần phải bàn bạc thêm về quan hệ phụ thuộc của nó nữa. Đồng thời, từ con người của Hòa thượng Linh Hựu có thể thấy, trí tuệ không thể che giấu, cho dù nhất thời chưa có được sự coi trọng, nhưng tới một ngày rồi cũng sẽ phát ra ánh hào quang chói mắt của mình.

39
PHƯƠNG PHÁP NHỔ CỎ

Chúng đệ tử ngồi quây quần xung quanh Thiền sư, chờ đợi sư phụ nói cho họ biết sự huyền bí của vũ trụ và đời người.

Thiền sư vẫn luôn im lặng không nói, nhắm mắt dưỡng thần. Đột nhiên, ngài hỏi đệ tử: “Làm sao mới có thể trừ khử hết cỏ dại trên cánh đồng?”

Chúng đệ tử vô cùng kinh ngạc, không ngờ Thiền sư lại hỏi một câu đơn giản như thế.

Một đệ tử nói: “Dùng xẻng xúc hết cỏ dại đi là được!” Thiền sư nghe xong chỉ mỉm cười.

Một đệ tử khác nói: “Có thể đốt một mồi lửa, sẽ hủy diệt toàn bộ!” Thiền sư vẫn chỉ mỉm cười, gật gật đầu.

Đệ tử thứ ba lên tiếng: “Rải đá cuội lên trên đám cỏ ấy, chúng tự khắc bị diệt hết!” Vẻ mặt Thiền sư vẫn ung dung một nụ cười như thế.

Đệ tử thứ tư: “Cách của họ đều không đúng, làm như thế không diệt được gốc rễ, diệt cỏ phải diệt gốc, cần phải nhổ hết chúng lên.”

Sau khi chúng đệ tử nói xong, Thiền sư mới bảo: “Những gì các con nói đều rất hay, bắt đầu từ ngày mai, các con hãy chia mảnh đất đầy cỏ dại này ra thành mấy phần, rồi làm theo cách các con đã nói để diệt trừ cỏ, đúng ngày này năm sau chúng ta gặp lại nhau ở đây!”

Ngày này năm sau, chúng đệ tử tới từ rất sớm, nơi cỏ dại um tùm trước kia đã không thấy đâu nữa, thay vào đó hoa màu vàng rộm. Trong một năm qua, chúng đệ tử đã dùng đủ mọi cách vẫn không diệt trừ được hết cỏ dại, cuối cùng đành phải trồng hoa màu trên mảnh đất ấy mới thấy có hiệu quả, họ ngồi vây xung quanh, hoa màu đã chín cả rồi, nhưng Thiền sư đã quy tiên từ lâu, đó là bài học cuối cùng mà Thiền sư dạy bảo chúng đệ tử của ngài.

Thiền Ngẫm:

Muốn diệt trừ hết cỏ dại trên đồng, chỉ có một cách, đó là trồng hoa màu lên trên đó; muốn tâm linh của mình không hoang vu, cách duy nhất là tu dưỡng những đức tính tốt đẹp của chính mình.

40
CƯỜI NHÌN GIÓ THỔI

Xuất du - Hạo Nhiên

Thiếu thời bất kiến sơn,

Tiện giác vô kỳ xúc.

Cuồng phát tòng loạn ca,

Tình lai nhậm nhàn bộ.

Thử tâm thùy cộng chứng,

Tiếu khán phong xuy thụ.

Dịch nghĩa:

Một lúc không thấy núi,

Lại thấy chẳng lạ gì.

Quay cuồng ca từ loạn,

Tình tới mặc chân bước.

Lòng này ai làm chứng,

Cười ngắm gió lay cây.

Thiền Ngẫm:

Phá bỏ mọi ràng buộc mang tính cấm kỵ và lý tính được hình thành từ nhiều năm nay trong nền văn minh nhân loại, để tâm lý được thả lỏng hoàn toàn, trở về trạng thái tự nhiên, cho dù chỉ trong thời gian rất ngắn, cũng là những khoảnh khắc hưởng thụ hiếm hoi. Không những là một kiểu hưởng thụ, mà còn là cảnh giới tinh thần cao nhất của sự giác ngộ triệt để. Điều này đối với một người bình thường mà nói, thật khó có thể tưởng tượng, cũng khó để giải thích. Vì vậy, hai câu cuối cùng là “Lòng này ai làm chứng, / Cười ngắm gió lay cây”, niềm khoái lạc và cảnh giới chí cao đó, không ai hay biết, chỉ có thể tự trải nghiệm, không thể nói bằng lời, giống như tiếng cười loạt soạt trong gió của lá cây, không cần ai biết, tự vui một hình.

41
MỘT VẬT HAI MẶT

Thiền sư Động Sơn hỏi Thiền sư Vân Cư: “Ngươi không ở thiền đường tu tập, lại chạy đi đâu thế?”

Thiền sư Vân Cư[*] trả lời: “Con đi leo núi!”

Thiền sư Động Sơn hỏi: “Leo ngọn núi nào?”

Thiền sư Vân Cư trả lời: “Chẳng ngọn núi nào đáng để con leo!”

Thiền sư Động Sơn hỏi: “Ý của ngươi là, tất cả các ngọn núi ngươi đều đã leo rồi?”

Thiền sư Vân Cư đáp: “Cũng không hẳn như vậy.”

Thiền sư Động Sơn hỏi: “Vậy ngươi cũng phải tìm một lối ra chứ?”

Thiền sư Vân Cư nói: “Không có lối ra.”

Thiền sư Động Sơn hỏi: “Giả sử ngươi không có lối ra, làm sao có thể gặp được ta?”

Thiền sư Vân Cư: “Nếu con không có lối ra, vậy con và thầy tâm linh đã xa cách rồi!”

Không lâu sau, Thiền sư Động Sơn lại một lần nữa hỏi Thiền sư Vân Cư: “Ngươi đi đâu đó?”

Thiền sư Vân Cư trả lời: “Con đi leo núi!”

Thiền sư Động Sơn hỏi tiếp: “Có trèo được lên đỉnh núi không?”

Thiền sư Vân Cư thành thật đáp: “Có!”

Thiền sư Động Sơn lại hỏi: “Trên đỉnh núi có người không?”

Thiền sư Vân Cư trả lời đúng sự thật: “Không có!”

Thiền sư Động Sơn nói bằng giọng điệu cười nhạo: “Như thế có nghĩa ngươi đã không leo được lên đến đỉnh núi!”

Thiền sư Vân Cư không phục, nói lại: “Giả sử con không leo được lên đỉnh núi, làm sao biết trên đỉnh núi không có người?”

Thiền sư Động Sơn: “Tại sao ngươi không ở tạm trên đó?”

Thiền sư Vân Cư trả lời: “Không phải con không muốn ở lại đó, mà nơi đó có người không cho con ở lại!”

Thiền sư Động Sơn phá lên cười lớn: “Ta đã ngờ rằng ngươi từng leo núi ấy từ lâu rồi.”

Trên núi rốt cuộc có người hay không có người, câu trả lời của Thiền sư Vân Cư rõ ràng rất mâu thuẫn. Lúc nói trên núi không có người ở, lúc lại bảo người trên núi không cho ngài ở lại, thực ra, cách nói đó của Thiền sư Vân Cư không hề mâu thuẫn. Trên núi Ngũ Uẩn có chân ngã không? Trên núi Ngũ Uẩn có cho phép chân ngã thường trú không?

Thiền Ngẫm:

Trong mắt người đời, có và không là hai mặt khác hẳn, nhưng trong mắt thiền giả, có và không hoàn toàn không đối lập, giữa có và không chỉ là hai mặt của một khối, giữa chúng không có khoảng cách, có thể điều hòa giữa có và không để nhận thức trung đạo, đó chính là trí tuệ của người tu thiền.

42
TỰ DO TỰ TẠI

Biệt sơn Tăng - Lý Bạch

Hà xứ danh Tăng đáo Thủy Tây,

Thừa châu lộng nguyệt túc Kinh khê.

Bình minh biệt ngã thượng sơn khứ,

Thủ hề kim sách đạp vân thê.

Đằng thân chuyển giác tam thiên cận,

Cử túc hồi khán vạn lĩnh đê.

Hước lãng khẳng cư Chi Tuần hạ,

Phong lưu hoàn dữ Viễn Công tề.

Dịch nghĩa:

Tiễn biệt sơn Tăng - Lý Bạch

Danh Tăng nơi nào đến Thủy Tây,

Ngôi thuyền chở trăng ở suối Kinh.

Bình mình chào ta leo lên núi,

Tay cầm thẻ vàng chân lướt mây.

Tung mình ngủ vùi gần ba ngày,

Nhấc chân nhìn xuống dãy núi dài.

Phóng túng chịu ở dưới Chi Tuần[*],

Phong lưu không giành với Viễn Công.[*]

Thiền Ngẫm:

Đến “không từ đâu đến”, ngay câu mở đầu bài thơ đã viết về hành tung bất định của sơn Tăng. Càng thấy rõ hơn khí chất đẹp đẽ vượt trội của Tăng nhân ấy. Ngài ngồi thuyền thưởng thức bóng trăng dưới nước, buổi tối nghỉ đêm ở suối Kinh, bình minh đã lại tung gậy leo lên đỉnh núi. Cảnh giới tinh thần của ngài ấy, cho dù đem so sánh với Lý Bạch - người một đời tự ví như đại bàng, cũng cao tới khó với; đại thiên thế giới, giữa trời và đất, dường như chỉ là để ngài tung người ra ngoài; núi xen san sát, đỉnh kề ngay đỉnh, không thể không khuất phục trước đạo của ngài. Còn về việc ngài sẽ đi đâu, đã để lại cho mọi người sự nhớ mong thấp thỏm vô hạn. Ngài tiếu ngạo phóng túng, ngài phong lưu tiêu sái, tự do tự tại, trước một sơn Tăng xuất chúng cao siêu như thế, dù là Lý Bạch, cũng chỉ có thể hết lòng ngưỡng mộ mà thôi.

43
TÍCH NƯỚC TU PHÚC

Có một chàng trai trẻ tên Quang Tạng, khi chưa học Phật một lòng muốn trở thành nhà điêu khắc tượng Phật, chính vì thế nên mới tìm tới thăm hỏi Thiền sư Đông Vân, hy vọng Thiền sư có thể dạy bảo cho một chút kiến thức về tượng Phật, hòng qua đó đạt được chút thành tựu trong nghề điêu khắc.

Thiền sư Đông Vân gặp anh ta xong, chẳng nói chẳng rằng bảo anh ta ra giếng múc nước. Sau khi Thiền sư Đông Vân nhìn động tác múc nước của Quang Tạng, bỗng lớn tiếng quát mắng, đồng thời đuổi anh ta đi.

Vì lúc này trời cũng đã bắt đầu tối, những đệ tử khác thấy tình cảnh ấy, cũng có chút đồng cảm, bèn cầu xin sư phụ giữ Quang Tạng lại chùa ngủ một đêm, sáng mai hẵng đi.

Tới nửa đêm canh ba, anh ta bị đánh thức, đi gặp Thiền sư Đông Vân, Thiền sư nói với anh ta bằng giọng rất dịu dàng “Có lẽ ngươi không biết lý do vì sao tối hôm qua ta lại quát mắng ngươi, nhưng giờ ta cho ngươi biết, tượng Phật là để người ta quỳ lạy làm lễ, vì vậy với những tượng Phật được chiêm bái, người điêu khắc phải có tấm lòng thành kính, mới có thể điêu khắc được một bức tượng trang nghiêm. Ban ngày khi ta nhìn ngươi múc nước, nước bắn hết ra ngoài thùng mặc dù chỉ là lượng nước nhỏ, nhưng đó đều là những giọt nước được ban tặng bởi phúc đức nhân duyên, vậy mà ngươi lại chẳng bận tâm. Với những người không biết tích phúc lại dễ dàng lãng phí như vậy, làm sao có thể điêu khắc được tượng Phật?”

Quang Tạng vô cùng cảm động và khâm phục những lời dạy bảo của Thiền sư, đồng thời, sau khi tự kiểm điểm lại bản thân mình một cách sâu sắc, cuối cùng cũng nhập môn làm đệ tử, với nghề điêu khắc tượng Phật, kỹ nghệ của Quang Tạng đã trở thành một trường phái riêng.

Thiền Ngẫm:

“Tấm lòng thành kính” chính là tinh thần kinh nghiệp. Dù làm gì, cũng đều phải có tấm lòng thành kính và tinh thần kính nghiệp.

44
ĂN MẬT TẠ TỘI

Hồi Thiền sư Nhất Hưu vẫn còn là một tiểu Sa-di, đã có phong cách thiền riêng rồi. Có tín đồ tặng sư phụ ngài một hũ mật ong, nhưng hôm ấy sư phụ lại có việc phải ra ngoài, thầm nghĩ: để hũ mật ong trong phòng rất không an toàn, Nhất Hưu chắc chắn sẽ ăn vụng, vậy nên gọi Nhất Hưu lại dặn dò rằng: “Nhất Hưu! Bình thuốc độc vừa được một tín đồ đem tới này, dược tính cực mạnh, nguy hiểm vô cùng, con đừng có tham ăn mà hại mình đấy.”

Nhất Hưu là một người rất lanh lợi, đương nhiên hiểu ý của sư phụ, sau khi sư phụ đi rồi, ngài liền ăn sạch cả hũ mật, no căng bụng mới thầm nghĩ, không biết phải ăn nói thế nào khi sư phụ về đây? Nhanh trí, ngài bèn tiện tay đập vỡ một bình hoa mà sư phụ yêu quý nhất. Lúc sư phụ về, Nhất Hưu đang ngồi dưới đất khóc rống lên, vừa khóc vừa nói với sư phụ: “Sư phụ! Con đã phạm phải tội không thể xá miễn.”

“Nhất Hưu! Con đã làm sai việc gì rồi?”

“Sư phụ! Con làm vỡ bình hoa mà người yêu quý nhất rồi!”

“Nhất Hưu! Con thật quá mức vụng về, sao lại đánh vỡ lọ hoa quý như thế chứ?”

Nhất Hưu nói với giọng vô cùng hối hận: “Sư phụ! Con biết không nên đánh vỡ bình hoa của người, để ăn năn sám hối, chuộc tội với sư phụ, con đành lấy cái chết để tạ lỗi, nên đã uống hết bình thuốc độc của sư phụ rồi!”

Cách tạ tội như thế, khiến sư phụ như “người câm ăn hoàng liên”, khóc không được, cười chẳng xong!

Thiền Ngẫm:

Phật pháp, nếu dùng trên con đường tu đạo, đương nhiên có thể minh tâm kiến tánh, nếu áp dụng vào cuộc sống, cũng có cái hay riêng. Phật pháp là trí huệ, là trí huệ của Bát-nhã, trí huệ của sự hài hước. Nhất Hưu tuổi còn nhỏ, đã tinh khôn như vậy, dùng phương thức đó tạ tội với sư phụ của mình, đó chẳng phải sự hài hước của Phật pháp hay sao?

45
GIÓ ĐÊM MƯA HÈ

Thăm Lỗ Tai - Ngô Văn Phổ

Tịnh giả sài môn ngoại,

Khán vân mạo ảnh tà.

Vãn phong thăng phệ cáp,

Thử vũ ngõa sinh hoa.

Dịch nghĩa:

Người ra cổng đứng ngóng,

Ngắm mây bóng kéo dài.

Gió đêm tiếng ếch vọng,

Mưa hạ ngói nở hoa.

Thiền Ngẫm:

“Tịnh giả sài môn ngoại, / Khán vân mạo ảnh tà”, “Tịnh giả” đứng ngoài cổng, hằng ngày ngắm mây lên xuống, chẳng quan tâm tới bất cứ chuyện gì, đây chính là cách hành xử của thiền giả. “Vãn phong thăng phệ cáp, / Thử vũ ngõa sinh hoa.”, cuộc sống của “Tịnh giả” bình yên, tự nhiên như vậy đó. Sự tĩnh lặng như thiên tịch ấy, chỉ dùng một từ “sinh” để miêu tả, biến vẻ đẹp của cái tĩnh thành vẻ đẹp của cái động. Thể loại thơ này không khác gì những bài thơ miêu tả cảnh thiền tịch của Vương Duy[*], diễn đạt chính xác tâm cảnh an nhàn thư thái, xa lánh danh lợi của “tịnh giả”.

46
ĐẠO Ở NGAY ĐÂY

Thiền sư Ngưỡng Sơn Huệ Tịch người Quảng Châu, ngộ đạo ở Phúc Châu, chỗ Thiền sư Quy Sơn Linh Hựu, sống ở đó một mạch 15 năm, được Thiền sư Quy Sơn Linh Hựu truyền tâm ấn, năm 35 tuổi đi hoằng pháp, có biệt danh là Tiểu Thích Ca.

Một hôm, có một học Tăng đi qua trước mặt ngài, ngài hỏi học Tăng rằng: “Ngươi từ nơi nào tới đây tham học?”

Học Tăng trả lời: “Phương Nam.”

Thiền sư Ngưỡng Sơn giơ gậy lên, chỉ chỉ hỏi: “Trưởng lão ở phương Nam, còn nói cái này không?”

Học Tăng thật thà đáp: “Không nói!”

Thiền sư Ngưỡng Sơn lại khua gậy một cái, hỏi tiếp: “Nếu đã không nói cái này, vậy còn nói cái kia không?”

Học Tăng vẫn lắc đầu nói: “Không nói!”

Thiền sư Ngưỡng Sơn liền xua xua cây gậy, hét một tiếng đầy từ bi với học Tăng đang cung kính đứng im kia:

“Đại Đức!”

Học Tăng lập tức chắp tay lại, nói: “Dạ!”

Thiền sư Ngưỡng Sơn lệnh: “Vào tham đường[*] đi!”

Học Tăng cáo từ, đang định cất bước vào thiền đường, Thiền sư Ngưỡng Sơn lại nói với từ phía sau:

“Đại Đức!”

Học Tăng quay đầu, Thiền sư Ngưỡng Sơn ra lệnh:

“Tới trước mặt ta.”

Đợi khi học Tăng tới trước mặt Thiền sư Ngưỡng Sơn, Thiền sư Ngưỡng Sơn dùng gậy điểm lên đầu học Tăng một cái, rồi lại bảo: “Đi!”

Cuối cùng, nhờ đó học Tăng cũng đã đại ngộ.

Thiền Ngẫm:

Đầu tiên, Thiền sư Ngưỡng Sơn bảo học Tăng đó dừng lại, nói cho học Tăng biết không có sự phân biệt giữa Đông-Tây-Nam-Bắc, không có sự sai khác của bên này bên kia; sau đó bảo học Tăng tới tham đường, nói cho học Tăng biết chỗ nào cũng có đạo, nơi nào cũng là thiền; lại sau đó kêu học Tăng tới trước mặt mình, ý là: đạo, ở ngay trước mắt ngươi đó. Đợi học Tăng đến trước mặt, lại bảo học Tăng đi, thể hiện rõ rằng: Phật pháp vô lai vô khứ, ngang trọn khắp thập phương.

47
TRỰC CHỈ BẢN TÂM

Một hôm, Thiền sư Quy Sơn Linh Hựu nói với đệ tử Thiền sư Ngưỡng Sơn của mình rằng: “Có một tín đồ nhà tục mang ba xếp lụa trắng đến, muốn ta gõ chuông cầu phúc cho hắn, đồng thời cầu mong cho tất cả mọi người trên thế gian này được an lạc, yên bình.”

Thiền sư Ngưỡng Sơn nghe sư phụ nói xong, cố ý hỏi: “Nếu tín đồ đã thành tâm với Phật pháp như thế, lại khao khát được tích phúc nhường vậy, thầy nhận lụa trắng của người ta rồi, xin hỏi thầy định dùng vật gì để báo đáp hắn?”

Thiền sư Linh Hựu nhấc gậy lên gõ xuống giường ba cái, trả lời: “Ta sẽ dùng cái này để báo đáp hắn.”

Thiền sư Ngưỡng Sơn không cho là phải, hỏi tiếp: “Nếu là cái này thì tác dụng là gì?”

Thiền sư Linh Hựu lại gõ thêm ba cái nữa, đáp: “Ngươi chê cái này vẫn chưa đủ hả?”

Thiền sư Ngưỡng Sơn giải thích: “Con không chê ‘cái này’, ‘cái này’ là của mọi người, con chỉ cho rằng thầy không nên lấy thứ của mọi người để báo đáp hắn.”

Thiền sư Linh Hựu: “Nếu ngươi đã biết cái này là của mọi người, tại sao lại còn bảo ta phải tìm thứ khác đưa cho hắn? Ngươi nói xem, ngoài ‘cái này′ ra, còn thứ gì có thể dùng để báo đáp hắn?”

Thiền sư Ngưỡng Sơn vẫn không đồng tình, đáp: “Tự mình đã có sự chuẩn bị, cần gì phải phiền tới người khác.”

Thiền sư Linh Hựu: “Mặc dù đã có chuẩn bị, nhưng nếu không có người khác, làm sao nhận ra? Ngươi đã quên rằng hồi đầu khi Đại sư Đạt Ma đến nước ta, chẳng phải cũng mang ‘cái này’ ra để tặng cho người khác ư? Mỗi một thiền giả các ngươi đều là người tiến nhận tín vật của Người!”

“Cái này” là chỉ cái gì? Cái này mà Thiền sư nói, chính là chỉ Phật tính trong mỗi người, nếu đã là Phật tính, thì cần gì phải phiền người khác mang cho hay tặng? Nhưng, nói thì nói vậy, nếu không có thầy truyền thừa, làm sao có thể ra được Phật tính của mình? Như thiền môn không chú trọng văn tự ngôn ngữ, mà quan tâm trực chỉ bổn tâm, kiến tánh thành Phật. Nhưng nếu bỏ văn tự ngôn ngữ, làm sao có thể trực chỉ bổn tâm, kiến tánh thành phật? Thiền sư Hoàng Bá nói: “Không cần cầu Phật, không cần cầu Pháp, không cần cầu Tăng, coi như là cầu!”

Chỉ một câu “coi như là cầu”, thực là đã gắng sức rồi.

Thiền Ngẫm:

Ngôn ngữ văn tự mặc dù chỉ là công cụ, không phải mục tiêu. Giống như ngồi thuyền qua sông, chưa qua sông sao có thể vứt bỏ thuyền? Nhưng nếu đã lên tới bờ bên kia, lập tức có thể bỏ thuyền mà đi.

48
ĐẦU HỔ MỌC SỪNG

Một lần, Thiền sư Hoàng Bá Hy Vận vào nhà bếp, nhìn thấy điển tọa (sư phụ trách việc nấu cơm) bèn hỏi rằng: “Ngươi đang làm gì thế?”

Điển tọa trả lời: “Ta đang đong gạo để nấu cơm cho thiền Tăng.”

Thiền sư Hoàng Bá lại hỏi: “Mỗi ngày cần bao nhiêu gạo?”

Điển tọa đáp: “Mỗi ngày ba bữa, hết khoảng hai thạch[*] rưỡi (149 lít).”

Thiền sư Hoàng Bá: “Có phải ăn nhiều quá không?”

Điển tọa: “Ta còn đang lo không đủ ăn đây!”

Hoàng Bá nghe xong câu trả lời, tiện tay giáng xuống điển tọa hai bạt tai, điển tọa bèn đem chuyện này mách lại với Thiền sư Lâm Tế.

Thiền sư Lâm Tế nghe xong rất không đồng tình, ngài cho rằng câu trả lời ấy không đắc tội ai, tại sao lại đánh người ta? Ngài liền an ủi điển tọa, bảo: “Để ta thay ngươi hỏi lại lão Hòa thượng kia!”

Nhưng khi Thiền sư Lâm Tế đến chỗ Thiền sư Hoàng Bá, Thiền sư Hoàng Bá đã lên tiếng nhắc tới chuyện này trước.

Thiền sư Lâm Tế nói: “Vì điển tọa không hiểu tại sao thầy lại đánh ông ấy, nên mới nhờ con tới hỏi thầy một tiếng”

Thiền sư Hoàng Bá liền hỏi: “Tại sao? Ngươi hãy nói xem tại sao ta lại đánh ông ấy?”

Thiền sư Lâm Tế không phục, đáp: “Lẽ nào ông ấy lo cơm không đủ ăn cũng không được?”

Thiền sư Hoàng Bá: “Tại sao không trả lời ‘ngày mai còn phải ăn một bữa’ chứ?”

Thiền sư Lâm Tế siết chặt tay thành nắm đấm, lớn tiếng quát: “Nói gì tới ngày mai, ngay bây giờ phải ăn.” Nói xong, nắm đấm vung tới.

Thiền sư Hoàng Bá chặn nắm đấm của Thiền sư Lâm Tế trách mắng: “Tên Hòa thượng điên này, lại dám vào đây nhổ râu hổ!”

Thiền sư Lâm Tế tức giận gào rống rồi ra khỏi tăng đường, ngược lại, Thiền sư Hoàng Bá thấy rất vui, nói trên đầu con hổ nhỏ này đã mọc sừng rồi.

Về sau, Thiền sư Quy Sơn Linh Hựu mang chuyện này ra hỏi Thiền sư Ngưỡng Sơn Huệ Tịch: “Hai vị Thiền sư này làm vậy rốt cuộc là có ý gì?”

Thiền sư Ngưỡng Sơn hỏi: “Ý của thầy là sao ạ?”

Thiền sư Quy Sơn đáp: “Sinh con rồi mới biết tình thân vĩ đại.”

Thiền sư Ngưỡng Sơn: “Con lại không cho là như thế.”

Thiền sư Quy Sơn hỏi: “Vậy ngươi nghĩ thế nào?”

Thiền sư Ngưỡng Sơn trả lời: “Việc này giống như rước trộm vào nhà, ăn trộm đồ của chính mình.”

Thiền sư Quy Sơn Linh Hựu nghe xong phá lên cười ha hả.

Thiền Ngẫm:

Thiền sư Lâm Tế Nghĩa Huyền là đệ tử của Thiền sư Hoàng Bá Hy Vận, đệ tử đánh thầy, là ngỗ ngược, bất hiếu, nhưng Thiền sư Hoàng Bá lại không cho rằng hành động đó sai, ngược lại còn có ý khen ngợi Thiền sư Lâm Tế. Tục ngữ có câu: “Đánh là thương, mắng là yêu”. Xét từ góc độ Thiền tông tiếp tâm[*], thì việc này mang một ý nghĩa hoàn toàn khác.

49
HƯƠNG BẢN[*] BỒ ĐOÀN[*]

Thiền sư Long Nha Cư Tồn tham học ở chỗ Thiền sư Lâm Tế, một hôm, tới hỏi Thiền sư Lâm Tế rằng: “Ý của Tổ sư từ Ấn Độ đến là gì?”

Thiền sư Lâm Tế trả lời: “Mang hương bản ra đây cho ta.”

Thiền sư Long Nha mang hương bản đưa cho Thiền sư Lâm Tế, Thiền sư Lâm Tế cầm hương bản đánh Thiền sư Long Nha.

Thiền sư Long Nha nói: “Thầy đánh đệ tử không sao cả, nhưng phải cho đệ tử biết Tổ sư từ Ấn Độ đến là có ý gì?”

Thiền sư Lâm Tế nói: “Hương bản vừa rồi lẽ nào còn chưa nói cho ngươi biết à?”

Sau này, khi Thiền sư Long Nha đến tham học ở chỗ Thiền sư Thúy Vi Vô Học[*], lại hỏi: “Tổ sư từ Ấn Độ đến là có ý gì?”

Thiền sư Thúy Vi Vô Học trả lời: “Mang bồ đoàn ra đây cho ta!”

Khi Thiền sư Long Nha đưa bồ đoàn cho Thiền sư Thúy Vi Vô Học, Thiền sư Vô Học thuận tay đập bồ đoàn vào người Thiền sư Long Nha.

Thiền sư Long Nha nói: “Đừng vội đánh con! Người vẫn chưa cho con biết ý của Tổ sư khi từ Ấn Độ sang là gì?”

Thiền sư Thúy Vi Vô Học trả lời: “Bồ đoàn vừa rồi, lẽ nào còn chưa nói với ngươi hay sao?”

Thiền sư Long Nha trải qua nhiều năm tu học tham cứu, cuối cùng cũng hiểu “Tây lai ý” của hương bản và bồ đoàn.

Một hôm, trong thiền đường có một học Tăng hỏi Thiền sư Long Nha rằng: “Khi Hòa thượng (cách gọi thân mật dành cho sự phụ, người trực tiếp dạy bảo mình) hành cước, từng tới tham học hai vị Đại Đức là Lâm Tế và Vô Học, Hòa thượng có ấn tượng như thế nào về họ?”

Thiền sư Long Nha đáp: “Ấn tượng rất tốt, chỉ là họ không cho ta biết ý của Tổ sư từ Ấn Độ sang là gì thôi!”

Học tăng: “Tại sao hai Đại Đức lại không cho người biết?”

Thiền sư Long Nha vô cùng vui vẻ nói: “Bởi vì hương bản và bồ đoàn sớm đã đưa tin rồi.”

Thiền Ngẫm:

Thiền tông thường xuyên dùng pháp khí và pháp vật để tượng trưng cho thiền đạo. Truyền y truyền bát là dùng y bát để đại diện cho thiền pháp. Hương bản đánh người, đó cũng là cách giao thiền cho người bị đánh gánh vác, vì vậy hương bản chính là “ý từ Ấn Độ sang”. Bồ đoàn đánh người, bồ đoàn là vật dùng để tâm phàm tiếp xúc với tâm Phật, do vậy bồ đoàn cũng có thể nói cho người bị đánh biết “ý của Tổ sư từ Ấn Độ sang là gì”.

50
TIẾP TÂM TRUYỀN PHÁP

Một lần, khi Thiền sư Lâm Tế Nghĩa Huyền cùng mọi người ra ngoài lao động, nhìn thấy Thiền sư Hoàng Bá từ xa đi tới, bèn chống lưỡi cuốc xuống đất đứng im tại chỗ. Thiền sư Hoàng Bá nhìn thấy liền hỏi: “Có phải ngươi mệt quá rồi không?”

Thiền sư Lâm Tế trả lời: “Đệ tử còn chưa bắt đầu làm việc, sao lại nói là mệt ạ?”

Thiền sư Hoàng Bá giơ gậy trong tay lên đánh Thiền sư Lâm Tế, Thiền sư Lâm Tế túm lấy gậy của Thiền sư Hoàng Bá đẩy một cái, đẩy ngã Thiền sư Hoàng Bá.

Thiền sư Lâm Tế vội vàng nói với Thiền sư Hoàng Bá: “Xin lỗi, đệ tử đẩy ngã người rồi, giờ, đệ tử sẽ kéo người đứng dậy!”

Khi Thiền sư Lâm Tế chuẩn bị kéo, thì Thiền sư Hoàng Bá nói: “Không cần đâu, ta vốn không động, cần gì ngươi kéo?”

Thiền sư Lâm Tế rụt tay về, Thiền sư Hoàng Bá gọi: “Duy na (người chịu trách nhiệm mọi việc trong chùa), Duy na! Mau đỡ ta dậy!”

Duy na vội vàng bước đến đỡ Thiền sư Hoàng Bá, đồng thời nói: “Thưa thầy! Sao thầy có thể tha thứ cho Lâm Tế vô lễ như vậy?”

Thiền sư Hoàng Bá vừa đứng dậy, nghe thấy câu ấy, lập tức giơ tay đánh Duy na, Thiền sư Lâm Tế đang cuốc đất bên cạnh, bèn nói: “Tất cả những chỗ khác đều là hỏa táng, nhưng chỗ ta đây lại là cùng chôn sống.”

Ý chỉ khi tham thiền nên vứt bỏ hoàn toàn ý thức đối xử phân biệt với động tĩnh, đến đi, vinh nhục, nằm ngồi...

Sau này, Thiền sư Quy Sơn nghe được chuyện ấy, liền hỏi Thiền sư Ngưỡng Sơn: “Thiền sư Hoàng Bá đánh Duy na, không biết là có dụng ý gì?”

Thiền sư Ngưỡng Sơn trả lời rằng: “Kẻ trộm thật sự chạy mất rồi, lại để người truy bắt phải chịu đòn.” Ý chỉ những người siêu việt mãi mãi được giải thoát, còn những kẻ chấp nhặt chỉ có ăn đòn thôi.

Thiền Ngẫm:

Việc đánh mắng trong thiền môn, chúng ta không thể đánh giá hành động ấy bằng những quan niệm thông thường trong thế tục, bởi vì đánh mắng trong thiền môn thực ra là đang “tiếp tâm”, đang “truyền pháp”. Thiền sư Hoàng Bá giơ gậy định đánh Thiền sư Lâm Tế, thực ra là muốn truyền thiền pháp cho Thiền sư Lâm Tế gánh vác, nhưng Thiền sư Lâm Tế lại từ chối, ý muốn nói rằng mình đã sớm trực hạ thừa đảm (đảm đương gánh vác từ lâu), cần gì phải truyền thụ?

51
RẼ MÂY NHÌN THẤY MẶT TRỜI

Một thiện nam hỏi Thiền sư Phật Quang: “Trong kinh viết: Cúng dường trăm ngàn chư Phật không bằng cúng dường một đạo nhân vô tâm[*]. Không biết trăm ngàn chư Phật có lỗi gì? Còn đạo nhân vô tâm có đức gì?”

Thiền sư Phật Quang dùng một bài thi kệ để trả lời:

Nhất phiến bạch vân hoành cốc khẩu,

Kỷ đa quy điểu tận mê sào.

Dịch nghĩa:

Một đám mây trắng chắn ngang núi,

Chim bay về tổ bỗng lạc đường.

Ý của bài thơ muốn nói, chỉ vì thêm một đám mây trắng, mà chim chóc về tổ lại lạc đường, không bay được về tổ. Vì cúng dường chư Phật, có đối tượng rồi, lại đánh mất chính bản thân mình; cúng dường đạo nhân vô tâm, tức vượt qua tất cả bằng cái tâm không phân biệt. Trăm ngàn chư Phật, mặc dù không có sai lầm, nhưng đạo nhân vô tâm, nên có thể nhận thức được bản thân mình.

Thiện nam lại hỏi: “Đã là chùa chiền thanh tịnh, tại sao còn gõ mõ?”

Thiền sư Phật Quang vẫn dùng thơ để trả lời:

Trực tu đả xuất thanh tiêu ngoại,

Miễn kiến long môn điểm đầu nhân.

Ý hai câu thơ này là, nơi chùa chiền đạo tràng thanh tịnh, nên gõ mõ, đánh trống là hoàn toàn có thâm ý riêng. Như gõ mộc ngư (mộc là gỗ, cái mõ bằng gỗ; ngư là cá, con cá ban đêm không ngủ, nên làm mõ hình cá để tỏ rằng các nhà tu hành chăm lo kinh kệ và cũng thức như cá), vì cá sống dưới nước, không bao giờ nhắm mắt, dùng hình ảnh mộc ngư để biểu thị tinh thần bền bỉ khôn cùng; đánh trống, vì muốn tiêu nghiệp tăng phúc. Tiếng mõ và trống, ngoài việc vọng thấu trời xanh, sao còn phải chịu nỗi khổ luân hồi?

Thiện nam lại hỏi tiếp: “Nếu ở nhà cũng có thể học Phật đạo, thì cần gì phải xuất gia mặc áo Ca sa?”

Thiền sư Phật Quang lại dùng thơ để trả lời:

Khổng tước tuy hữu sắc nghiêm thân,

Bất như hồng hộc năng cao phi.

Ý muốn nói, tu hành tại gia đương nhiên rất tốt, nhưng xuất gia tu hành vẫn tập trung và nhất quán hơn. Màu lông của khổng tước dù đẹp, song không thể nào bay cao bay xa bằng chim nhạn!

Bao nhiêu thắc mắc trong lòng của thiện nam cuối cùng cũng đã được Thiền sư Phật Quang giải đáp thấu triệt.

Có những vấn đề khi chưa thấu hiểu, lòng đúng là rối như trăm mối tơ vò, nhưng được giải thích rồi, lại giống như rẽ mây nhìn thấy ánh mặt trời.

Thiền Ngẫm:

Thiền, đôi khi không giải thích, đôi khi lại giải thích, nhưng toàn nói những chuyện đâu đâu chẳng liên quan. Nếu có thể thấu hiểu ý nghĩa ngoài ngôn từ, thì mỗi lời nói mỗi hành động của các Thiền sư, tất cả đều là thiền rồi.

52
KHÔNG NGỪNG PHÁT TRIỂN

Nhất niên xuân tận - Thiền sư Vân Cái Trí Bổn

Nhất niên xuân tận nhất niên xuân,

Dã thảo sơn hoa kỷ độ tân.

Thiên hiểu bất nhân chung cổ động

Nguyệt minh phi vi dạ hành nhân.

Dịch nghĩa:

Trọn một năm xuân - Thiền sư Vân Cái Trí Bổn

Trọn một năm xuân, một năm xuân,

Cỏ dại hoa thơm mấy độ tươi.

Trời sáng không vì chuông rung gõ,

Trăng sáng đâu bởi người đi đêm.

Thiền Ngẫm:

Thời gian trôi như thoi đưa chẳng bao giờ dừng lại, năm này nối năm khác, cỏ dại ngoài đồng, cho dù chẳng ai tán thưởng ngắm nhìn cũng vẫn tươi héo theo quy luật tự nhiên. Người sống trên đời, nhỏ bé như hạt cát trên sa mạc, còn vạn vật trên thế gian lại không ngừng phát triển lặp đi lặp lại như một vòng tròn. Thời gian và ngày tháng năm do con người tạo ra đâu đáng để bận tâm chứ?

53
BỘ BỘ HỒNG TRẦN

Khi Thiền sư Thanh Lâm Sư Kiền mới tham học ở chỗ Thiền sư Động Sơn, Thiền sư Động Sơn có hỏi rằng: “Ngươi từ nơi nào đến?”

Thiền sư Thanh Lâm trả lời: “Vũ Lăng!”

Thiền sư Động Sơn lại hỏi: “Phật pháp ở Vũ Lăng có khác gì so với Phật pháp ở chỗ ta?”

Thiền sư Thanh Lâm đáp: “Giống như bông hoa tươi rực rỡ mọc trên sỏi đá hoang vu.”

Thiền sư Động Sơn nghe xong, quay lại dặn dò đệ tử: “Đặc biệt nấu mấy món ngon để cúng dường người này!”

Thiền sư Thanh Lâm nghe thấy liền phất tay áo bỏ đi.

Thiền sư Động Sơn nói với chúng đệ tử: “Sau này, người này sẽ khiến học Tăng trong khắp thiên hạ chen chúc quy tụ dưới trướng của mình!”

Một hôm, khi Thiền sư Thanh Lâm tới cáo từ Thiền sư Động Sơn, Thiền sư Động Sơn hỏi: “Ngươi định đi đâu?”

Thiền sư Thanh Lâm đáp: “Mặt trời sẽ không ẩn nấp để không ai nhìn thấy, bởi đã là mặt trời, đương nhiên phải tỏa sáng khắp thế gian.”

Thiền sư Động Sơn nói: “Ngươi hãy bảo trọng, tự lo cho mình!”

Vậy là, Thiền sư Động Sơn tiễn Thiền sư Thanh Lâm ra ngoài cửa chùa, lúc chia tay, bỗng nhiên Thiền sư Động Sơn nói: “Ngươi có thể dùng một câu, để miêu tả tâm trạng của mình đối với chuyến đi xa này không?”

Thiền sư Thanh Lâm chẳng suy nghĩ nhiều, liền đáp: “Thông thân vô ảnh tượng.” (Toàn thân không có bóng dáng hình ảnh.)

Thiền sư Động Sơn trầm tư suy nghĩ rất lâu. Thiền sư Thanh Lâm hỏi: “Thưa thầy! Tại sao thầy không nói gì?”

Thiền sư Động Sơn dùng câu hỏi thay cho câu trả lời: “Ta nói với ngươi nhiều lời như thế, tại sao ngươi lại vu khống ta không nói gì?”

Thiền sư Thanh Lâm quỳ xuống, nói: “Những gì thầy nói đệ tử không nghe thấy, những gì thầy không nói, đệ tử đều nghe thấy rồi.”

Thiền sư Động Sơn đỡ Thiền sư Thanh Lâm dậy, bảo: “Ngươi đi đi! Ngươi có thể đi đến nơi không có gì để nói không có gì để thể hiện rồi.”

Thiền Ngẫm:

Các Thiền sư đều vô cùng nghiêm túc, không phải họ đang nói dối, rõ ràng những gì người khác nói, họ không nghe thấy, người khác không nói, họ đều nghe thấy cả. Đây là trạng thái thiền đây ý vị sâu xa.

54
SÂU KHÔNG THỂ DÒ

Có một vị pháp sư Tam Tạng nghiên cứu Tam Tạng kinh điển: Kinh - Luật - Luận, hỏi Thiền sư Đại Châu Huệ Hải[*] rằng: “Xin hỏi bổn tính chân như của chúng ta rốt cuộc dễ thay đổi hay không?”

Thiền sư Đại Châu đáp: “Sẽ thay đổi!”

Pháp sư Tam Tạng: “Ngài sai rồi.”

Thiền sư Đại Châu: “Ngươi có chân như không?”

Pháp sư Tam Tạng nói: “Đương nhiên có.”

Thiền sư Đại Châu: “Nếu ngươi nói chân như không biến động, vậy ngươi hẳn là một Tăng nhân bình thường. Lẽ nào ngươi chưa từng nghe người tu đạo thật sự có thể chuyển tam độc tham - sân - si thành tam học giới - định - tuệ, chuyển lục thức thành lục thần thôn[*] ư? Chuyển phiền não thành Bồ Đề, chuyển vô minh thành Phật trí ư? Nếu ngươi nói chân như không thay đổi, thì ngươi chỉ là kẻ ngoại đạo!”

Pháp sư Tam Tạng không nói được gì, nhận thua, đáp rằng: “Nói như vậy, chân như đúng là có thay đổi rồi.”

Thiền sư Đại Châu: “Nếu nói chân như thay đổi cũng chỉ là kẻ ngoại đạo!”

Pháp sư Tam Tạng: “Vừa rồi ngài nói chân như có thay đổi, sao giờ lại nói không thay đổi nữa?”

Thiền sư Đại Châu: “Nếu ngươi có thể nhìn thấy tự tính của mình một cách rõ ràng, sẽ hiểu về mối quan hệ giữa chân như và vạn vật, ngươi nói nó thay đổi cũng đúng, không thay đổi cũng đúng. Nếu ngươi không có kiến tánh, nói thay đổi cũng không đúng mà không thay đổi cũng không đúng. Nay ngươi vừa nghe người khác nói chân như sẽ thay đổi bèn đưa ra lời giải thích cho thay đổi, lại nghe nói chân như không thay đổi lập tức đưa ra lời giải thích cho sự không thay đổi. Sao ngươi xứng với danh xưng pháp sư Tam Tạng kiệt xuất đây?”

Pháp sư Tam Tạng nghe xong vô cùng hổ thẹn, đáp rằng: “Thiền, đúng là sâu không thể dò!”

Thiền Ngẫm:

Thiền, không thể nói có, cũng không thể nói không; không phải động cũng chẳng phải tĩnh; thay đổi mà không thay đổi, không thay đổi mà thay đổi; đây tức là đó, đó tức là đây; tất cả những điều trên không phải một mớ hỗn loạn, mà là sự thống trị thế giới của thiền!

55
VẬT NGOẠI PHI ĐẠO

Thời Thiền sư Nam Tuyền Phổ Nguyện làm trụ trì tại một am đường ở Hà Nam, Thiền sư Triệu Châu từ Sơn Đông đến tham kiến cầu đạo, Thiền sư Nam Tuyền nói với Thiền sư Triệu Châu: “Hôm nay ngươi tới thật không đúng lúc, ta chuẩn bị lên núi có việc, không có thời gian trò chuyện với ngươi. Đến giờ tự mình đi nấu cơm, và đừng quên mang một phần lên núi cho ta ăn.”

Thiền sư Nam Tuyền nói xong, một mình lên núi làm việc, Thiền sư Triệu Châu tự nấu cơm ăn, ăn xong, nhất thời nhàn tản, lên giường nằm rồi ngủ mất.

Thiền sư Nam Tuyền không thấy Thiền sư Triệu Châu đưa cơm tới, liền xuống núi về am, thấy Thiền sư Triệu Châu đang nằm ngáy o o.

Thiền sư Nam Tuyền cũng lên giường nằm xuống ngủ ngay bên cạnh. Khi Thiền sư Triệu Châu tỉnh dậy, Thiền sư Nam Tuyền liền nói với ngài: “Trước kia ta từng thấy một người ‘lanh lợi′ hoạt bát, cho tới giờ không gặp lại nữa.” Nói rồi, bèn cầm gậy thiền lên khua khua, cầm thiền trượng lên chỉ vào Thiền sư Triệu Châu nói: “Đạo nhân ‘lanh lợi′ đó, giống cái này không?”

Thiền sư Triệu Châu liền trả lời: “Không giống.”

Thiền sư Nam Tuyền lại hỏi: “Ngươi từng thấy chưa? Nếu không làm sao biết hắn không giống?”

Thiền sư Triệu Châu đáp: “Nếu người muốn biết con đã gặp đạo nhân lanh lợi đó ở chỗ nào, xin thầy hãy bỏ thiền trượng xuống trước đã.”

Thiền sư Nam Tuyền vô cùng vui mừng, nói: “Ta ấn chứng cho đôi mắt tinh tường đó của ngươi!”

Dừng lại một lúc, Thiền sư Triệu Châu hỏi Thiền sư Nam Tuyền: “Thưa thầy! Đạo phi vật ngoại, vật ngoại phi đạo,[*] vậy đạo nằm bên ngoài vật chất là gì?”

Thiền sư Nam Tuyền nghe câu hỏi đó thì không trả lời, cầm gậy lên đánh Thiền sư Triệu Châu, Thiền sư Triệu Châu cũng chẳng khách sáo giơ tay túm chặt cây gậy của thầy, nói: “Sau này đừng đánh lầm người nữa.”

Thiền sư Nam Tuyền vui sướng nói: “Rồng rắn dễ phân, chân Hòa thượng không dễ bắt nạt!”

Hồi còn nhỏ, Thiền sư Triệu Châu cũng từng bái Thiền sư Nam Tuyền Phổ Nguyện Thiền sư làm thầy, lần sau quay về vấn đạo, lại là cảnh sư phụ làm việc đệ tử nằm nghỉ; đệ tử ăn cơm, sư phụ nhịn đói; đệ tử nằm ngủ, sư phụ còn không dám đánh thức, thật là “ba phần sư đồ, bảy phần đạo hữu”.

Sư phụ dùng thiền trượng đánh đệ tử, đệ tử không những không chịu để bị đánh, còn yêu cầu sư phụ không được nhận lầm người, tới lúc này sư phụ với vui sướng nói: “Không dễ gì mà gặp được một thiền giả thật sự như ngươi!”

Thiền Ngẫm:

Thiền, nhìn từ chính diện hoặc từ bên ngoài vào sẽ thấy sự không chắc chắn như thế, thiền phải được nhận thức chứng ngộ từ bên trong!

56
TA ĐANG Ở ĐÂU

Một lần, Thiền sư Vô Căn nhập định ba ngày, bị tưởng lầm rằng đã viên tịch, bèn đem thân thể của ngài đi thiêu. Vài ngày trôi qua, khi thần thức của Thiền sư Vô Căn xuất định, nhưng không tìm thấy cơ thể của mình. Tăng chúng trong chùa thường xuyên nghe thấy những tiếng lẩm bẩm đầy bi thảm của ngài: “Ta? Ta đang ở đâu đây?”

Đặc biệt vào buổi tối, tiếng Thiền sư Vô Căn tìm kiếm thân thể mình nghe càng thảm thiết, khiến mọi người bất an vô cùng.

Một hôm, đạo hữu của Thiền sư Vô Căn là Thiền sư Diệu Không biết được chuyện này, bèn nói với Tăng chúng trong chùa rằng: “Tối hôm nay, ta muốn ở lại trong phòng của Thiền sư Vô Căn, khi ông ấy đến, ta phải nói chuyện nghiêm túc với ông ấy mới được. Nhờ các ngươi chuẩn bị cho ta một chậu lửa, và một thùng nước mang vào đây, ta sẽ giúp ông ấy hiểu ‘ta’ là gì?”

Đêm khuya, Thiền sư Vô Căn lại tới tìm cơ thể, cất tiếng gọi bi thương: “Ta đâu? Ta đã đi đâu rồi?”

Thiền sư Diệu Không bình thản nói: “Ngài ở trong bùn đất.” Thiền sư Vô Căn chui vào bùn đất, tìm tới tìm lui, tìm rất lâu, nhưng không thấy, lại bi thảm nói: “Trong đất không có ta!”

Diệu Không Thiền sư bảo: “Vậy chắc là ở trong hư không ngài đến hư không tìm xem sao.”

Thiền sư Vô Căn chui vào hư không tìm rất lâu, nhưng cuối cùng vẫn cất tiếng rên thê lương: “Trong hư không không có ta! Rốt cuộc là ta đang ở đâu?”

Thiền sư Diệu Không chỉ vào thùng nước: “Hay là ở trong nước chăng?”

Thiền sư Vô Căn lại chui vào trong nước, không lâu sau, ngài ra khỏi nước, kêu ai oán: “Ta đang ở đâu? Trong nước không có ta!”

Thiền sư Diệu Không lại chỉ chậu lửa, bảo: “Ngài ở trong lửa!”

Thiền sư Vô Căn vào trong lửa, vẫn không tìm thấy thân thể mình.

Lúc này, Thiền sư Diệu Không mới chân thành bảo Thiền sư Vô Căn rằng: “Ngài có thể chui xuống đất, bước vào nước cũng có thể đặt chân vào trong ngọn lửa hừng hực, thậm chí tự do tự tại ra vào hư không, ngài còn cần cái vỏ màu mè toàn thân bẩn thỉu, ràng buộc chẳng chút tự do ấy làm gì nữa?”

Thiền sư Vô Căn nghe xong, đột nhiên tỉnh ngộ, từ đó không còn kêu gào đi tìm “ngã” (ta/tôi) nữa.

Thiền Ngẫm:

Chân ngã, không phải sắc thân, sắc thân có vướng mắc có bệnh tật, sắc thân là vật vô thường. Chân ngã là pháp thân, pháp thân tràn khắp hư không, lấp đầy pháp giới, là thể “Cắng cổ kim bất biến, lịch vạn kiếp thường tân” (Không biến đổi từ cổ chí kim, trải qua vạn kiếp nạn vẫn mới mẻ sạch sẽ).

57
ĂN MÀY VÀ THIỀN SƯ

Một hôm, Đức Phật đợi chúng đệ tử đi khất thực quay về, hỏi họ rằng: “Này chúng đệ tử! Hằng ngày các ngươi bận bịu mang bát đi khất thực, rốt cuộc là vì cái gì?”

Chúng đệ tử chắp tay lại, đồng thanh trả lời: “Thưa Đức Phật! Chúng con vì muốn cung cấp thức ăn cho cơ thể, để nuôi dưỡng và kéo dài sắc thân, hòng cầu tìm kiếm sự thanh khiết và giải thoát cuộc sống.”

Đức Phật dùng ánh mắt trong suốt của mình nhìn quanh một lượt chúng đệ tử, rồi dịu dàng hỏi: “Vậy, các ngươi hãy nói xem sinh mệnh của xác thịt sẽ kéo dài bao lâu?”

“Thưa Đức Phật! Sinh mệnh của chúng sinh hữu tình, bình quân sẽ kéo dài khoảng mấy chục năm.” Một đệ tử tự tin trả lời.

Đức Phật lắc lắc đầu, bảo: “Ngươi hoàn toàn không hiểu chân tướng của sinh mệnh.”

Một đệ tử khác thấy vậy, cất giọng đầy nghiêm túc, trả lời: “Sinh mệnh của nhân loại giống như hoa cỏ, mùa xuân đâm chồi nảy lộc, tươi tắn rạng rỡ; mùa đông lại khô héo điêu linh, trở về với cát bụi.”

Đức Phật nở nụ cười tán thưởng, nói: “Uhm, ngươi có thể thể nghiệm và quan sát được sự ngắn ngủi của sinh mệnh, nhưng sự hiểu biết đối với Phật pháp, vẫn chỉ hạn chế ở bề ngoài mà thôi.”

Lại nghe thấy một giọng nói vô cùng bi thương cất lên: “Thưa Đức Phật! Con cho rằng sinh mệnh như giống phù du, sinh ra vào sáng sớm, chết đi vào tối muộn, thời gian sống nhiều lắm cũng chỉ một ngày mà thôi!”

“Ồ! Ngươi có sự quan sát rất tinh tế đối với hiện tượng sáng sinh chiều tử, cũng có sự hiểu biết sơ sài về Phật pháp, nhưng vẫn chưa đủ thâm sâu.”

Trước những lời phủ định, gợi mở liên tiếp của Đức Phật, linh tính của chúng đệ tử càng ngày càng được kích thích. Một đệ tử nữa nói: “Thưa Đức Phật! Thực ra sinh mệnh của chúng con chẳng khác nào giọt sương mai, nhìn thì lấp lánh xinh đẹp, nhưng chỉ cần ánh mặt trời xuất hiện, trong chớp mắt nó sẽ khô cạn và biến mất.”

Đức Phật mỉm cười không nói. Chúng đệ tử bắt đầu sôi nổi bàn luận về độ dài của sinh mệnh. Lúc này, thấy một đệ tử đứng dậy, lời nói của người ấy khiến những đệ tử khác kinh ngạc: “Thưa Đức Phật! Theo đệ tử thấy, sinh mệnh của con người chỉ nằm trong một hơi thở.”

Lời vừa thốt ra, bốn bề lặng ngắt, mọi người đều chăm chú nhìn về phía Đức Phật, chờ đợi lời khai thị của người.

“Uhm, nói hay lắm! Chúng đệ tử, các ngươi không nên lười biếng buông thả, cho rằng sinh mệnh rất dài, được một cái chớp mắt giống như giọt nước, được một ngày đêm giống như phù du, được một mùa giống hoa cỏ, lại được mấy chục năm giống người thường. Sinh mệnh chỉ là một hơi thở! Hãy nắm bắt lấy từng giây, từng phút của sinh mệnh, phấn đấu không ngừng, dũng cảm tiến lên!”

Thiền Ngẫm:

Độ dài của sinh mệnh, chỉ bằng một hơi thở. Chỉ khi nhận thức sinh mệnh như thế, mới thật sự đích thân trải nghiệm được tinh túy của sinh mệnh.

58
ĐẼO CÀY GIỮA ĐƯỜNG

Thiền sư Đào Thủy là một Thiền sư nổi tiếng của Nhật Bản, ngài từng tu tập ở nhiều ngôi thiền viện cũng từng dạy vô số thiền giả ở khắp mọi nơi.

Trong một thiền viện ngài từng trụ trì, có một vài học Tăng, vì không thể chịu đựng được những bài tập thiền gian khổ, luôn đẽo cày giữa đường, nhưng số tín đồ ngưỡng mộ Thiền sư lại ngày một nhiều lên, dường như người tới tham gia các buổi thuyết pháp ngày một đông đảo, nhưng đây lại không phải điều Thiền sư Đào Thủy mong cầu. Vậy là, ngài bèn từ chức, sau khi cáo biệt tín đồ, không biết ngài bỏ đi đâu.

Ba năm sau, một môn nhân của ngài bắt gặp Thiền sư Đào Thủy đang sống cùng những người ăn mày dưới chân cầu ở thành phố Kyoto. Vị môn nhân lập tức khẩn cầu Thiền sư Đào Thủy khai thị cho mình.

“Nếu ngươi có thể sống ở đây khoảng 2-3 ngày giống như ta, có lẽ ta sẽ suy nghĩ tới việc dạy bảo ngươi.” Thiền sư Đào Thủy nói.

Vậy là, môn nhân này ăn vận giống ăn mày, cùng Thiền sư Đào Thủy trải nghiệm cuộc sống ăn mày trong một ngày. Ngày hôm sau, trong đám ăn mày chết mất một người, Thiền sư Đào Thủy cùng môn nhân kia đem thi thể tới sườn núi chôn vào lúc nửa đêm, xong việc, vẫn quay trở lại nơi tá túc dưới chân cầu như trước.

Thiền sư Đào Thủy nằm xuống là ngủ, ngủ một mạch đến khi trời sáng, nhưng môn nhân kia không sao chợp mắt được. Sau khi trời sáng, Thiền sư Đào Thủy nói với môn nhân: “Hôm nay chúng ta không cần ra ngoài khất thực nữa, người bạn đồng hành mới chết của chúng ta để lại một ít thức ăn ở đây.” Nhưng môn nhân lại không ăn dù chỉ một miếng.

Thiền sư Đào Thủy thấy môn nhân không nuốt nổi chỗ thức ăn thừa ấy, thì nói: “Ta đã từng nói ngươi không thể theo học ta được mà.”

Môn nhân cúi đầu im lặng.

Thiền sư Đào Thủy xua xua tay, nói tiếp: “Ngươi đi đi! Đừng tới làm phiền ta nữa!” Môn nhân đó bèn từ biệt Thiền sư, lặng lẽ rời đi.

Thiền Ngẫm:

Người thấu hiểu chân lý vĩnh hằng, sẽ không bao giờ buồn bã rơi lệ vì bất cứ sự sinh ly tử biệt nào, bởi vì, sinh ly tử biệt là điều tất nhiên.

59
CHÍ TÌNH CHÍ MỸ

Đây là câu chuyện về một thiền giả thời cận đại người Nhật Bản, tên của thiền giả đó là Chủng Điền Chính Nhất (Santoka Taneda), sau tự hiệu là Sơn Đầu Hỏa.

Sơn Đầu Hỏa[*] là một nhà thơ haiku tự do trong thời kỳ Chiêu Hòa[*] (Showa), thời kỳ Đại Chính (Taisho)[*], Nhật Bản.

Hồi nhỏ, tận mắt chứng kiến cảnh mẹ mình tự sát, từ đó hình ảnh ấy để lại bóng đen tâm lý trong tâm hồn của ông lớn lên tiếp tục chứng kiến em trai tự tử, rồi cả cái chết của bạn thơ Châu Lân Động và Phóng Tai, lại thêm những điều không như ý trong cuộc sống hiện thực, khiến ông nảy sinh sự khao khát kỳ lạ với cái chết. Ông từng uống thuốc độc, nằm trên đường ray, nhưng đều không thành công.

Sơn Đầu Hỏa không có nhà để về, sau một lần ra đường sắt nằm tự tử không thành công được trụ trì chùa Báo Ân thu nhận, Sơn Đầu Hỏa tự trách móc mình là người vô dụng cầu xin trụ trì giải cứu mình, trụ trì nói với ông rằng, có lẽ ngồi thiền sẽ cứu được ông, nhưng cho dù ngồi thiền cũng vô ích. Sơn Đầu Hỏa hỏi nếu ngồi thiền là vô ích vậy tại sao lại phải ngồi, trụ trì trả lời: “Chính vì vô ích nên mới phải ngồi.”

Từ đó, Sơn Đầu Hỏa như lĩnh ngộ triệt để chân lý trụ trì chỉ bảo cho mình “Con người sống không phải vì có tác dụng gì đó mà là để sinh tồn”. Nhờ vậy, mặc dù trong lòng vẫn đầy hoài nghi đối với sự sống và cái chết, nhưng không còn cố tình tìm kiếm cái chết nữa. Ông hiểu được ý nghĩa câu thiền gia thường nói “xong việc thì đi”, cái chết, không cần phải sợ hãi cũng không cần phải tìm cách giành lấy. Xong việc thì đi, sở dĩ ông chưa đi được vì chưa xong việc, việc đời này của ông chính là sáng tác ra những câu haiku có âm luật tự do.

Nằm trên mảnh đất mà có thể mình sẽ chết ở đây.

Tiếng ve, có phải đang tìm chỗ chết.

Tuyết rơi không ngừng giữa lưng chừng sinh tử.

Đi mãi, đi tới khi ngã xuống bãi cỏ ven đường mới thôi.

Mãi chẳng chết, nên cắt móng tay.

Dáng vẻ chết lặng lẽ, cỏ cũng khô rồi.

Mệnh của lũ côn trùng, càng kêu càng ngắn.

Đây đều là những câu haiku nổi tiếng liên quan tới cái chết mà ông viết.

Chủng Điền Sơn Đầu Hỏa cả đời khốn cùng khổ sở, nhưng tình cảm thuần khiết của ông đối với sinh mạng được bộc lộ rõ ràng qua vô số những áng văn đẹp đẽ. Những câu thơ vô cùng tình cảm vô cùng xinh đẹp ấy để lại niềm vui vô hạn cho đời sau, ông đã đem đau khổ và cô đơn của mình thăng hoa thành những lời thơ hay thấm sâu vào lòng người.

“Đi về nơi những đám mây cứ đùn ra mãi” là câu haiku cuối cùng của Sơn Đầu Hỏa.

Thiền Ngẫm:

Vạn vật đều là để ta dùng nhưng lại không thuộc về ta.

60
NHƯ THỦY QUY THỦY

Thiền sư Huyền Sa gặp Thiền sư Tuyết Phong trên đường, Thiền sư Tuyết Phong nói: “Có một Tăng nhân từ xa tới, nhưng tối hôm qua đã bất hạnh mất rồi, lòng ta rất phiền muộn, điều này khiến ta nhớ đến một câu hỏi vài ngày trước có người từng hỏi ta.”

Thiền sư Huyền Sa hỏi: “Câu hỏi gì?”

Thiền sư Tuyết Phong nói: “Hắn hỏi ta, con người sau khi chết sẽ thế nào?”

Thiền sư Huyền Sa: “Vậy người trả lời hắn sao?”

Thiền sư Tuyết Phong bảo: “Ta nói với hắn: ‘Con người sau khi chết, như băng về với nước.’”

Huyền Sa Thiền sư quay người, nhìn vào màn đêm đen sì, chầm chậm nói: “Uhm, nói như vậy cũng không hẳn không có lý, nhưng đệ tử lại không cho là thế, mà dù như vậy, câu trả lời của người vẫn mang lại cho đệ tử một vài gợi ý.”

Thiền sư Tuyết Phong hỏi: “Vậy ngươi nghĩ nên trả lời thế nào?”

Thiền sư Huyền Sa cúi đầu chắp hai tay lại đáp: “Người sau khi chết, như nước về với nước.”

Thiền sư Tuyết Phong nghe xong, vạn phần kính phục.

Ngày hôm sau, có một Hòa thượng hỏi Thiền sư Huyền Sa: “Sinh mệnh thật sự của ta là gì?”

Thiền sư Huyền Sa lạnh lùng trả lời: “Ngươi cần sinh mệnh thật sự của ngươi để làm gì?”

Thiền Ngẫm:

Sinh mệnh luôn lo được lo mất, có mất có được. Nếu bạn sợ chết, hãy sống; nếu bạn chán sống, hãy vượt qua cái chết. Người nhìn thấy sông lớn, sẽ không bận tâm tới hòn sỏi dưới chân.

61
LUÂN HỒI LƯU CHUYỂN

Thiền sư Thiên Hoàng Đạo Ngộ sau khi tham học năm năm ở chỗ của Kinh Sơn Thiền sư bèn vân du bốn phương. Khi ngài vân du tới đạo trường của Thiền sư Thạch Đầu Hy Thiên, mới hỏi rằng: “Nếu thoát khỏi định huệ, xin hỏi, ngài còn có thể nói gì với người khác?”

Thiền sư Thạch Đầu trả lời: “Chỗ ta đây vốn chẳng có cái gọi là gò bó hay áp bức, nói thoát khỏi, xin hỏi phải thoát khỏi điều gì?”

Thiền sư Đạo Ngộ không thỏa mãn với câu trả lời ấy, hỏi tiếp: “Ngài nói những lời như thế, bảo người ta phải hiểu thế nào đây?”

Thiền sư Thạch Đầu hỏi lại: “Ngươi có hiểu ý nghĩa của ‘Bát-nhã chân không’ không?”

Thiền sư Đạo Ngộ gật gật đầu, đáp: “Về điểm này, đệ tử sớm đã có điều tâm đắc, chân không không cản trở diệu hữu, diệu hữu không cản trở chân không.”

Thiền sư Thạch Đầu nói với giọng đầy thất vọng: “Không ngờ ngươi cũng là người tới từ bên đó!”

Thiền sư Đạo Ngộ vội vàng phủ nhận: “Đệ tử không phải người bên đó! Bởi vì có ‘bên đó’ nên có ‘bên này’, ngài cho rằng nơi đến của đệ tử còn có dấu tích ư?”

Thiền sư Thạch Đầu khẳng định, đáp: “Ta đã sớm biết nơi đến của ngươi rồi.”

Đạo Ngộ Thiền sư trả lời: “Ngài không có chứng cứ sao lại vu khống đệ tử!”

Thiền sư Thạch Đầu phá lên cười ha hả, chỉ vào Thiền sư Đạo Ngộ, bảo: “Thân thể ngươi chính là chứng cứ, đó chẳng phải nơi đến hay sao?”

Thiền sư Đạo Ngộ cúi đầu, im lặng rất lâu, rồi lại hỏi Thiền sư Thạch Đầu: “Mặc dù ngài nói thế, nơi đến tự nó đến, nơi đi tự nó đi. Giờ đệ tử chỉ muốn ngài cho đệ tử biết, rốt cuộc chúng ta nên lấy gì để khai sáng người đời sau?”

Thiền sư Thạch Đầu quát lớn: “Xin hỏi! Ai là người đời sau của chúng ta?”

Thiền sư Thiên Hoàng Đạo Ngộ lập tức đại ngộ!

Thiền Ngẫm:

Bên này bên kia mà hai người nói đến, chủ yếu chỉ sự lưu chuyển giữa luân hồi sống chết. “Ta biết ngươi từ bên kia tới”, ý muốn nói vẫn đang loay hoay giữa sinh và tử, sau khi suy nghĩ hồi lâu, Thiên Hoàng Đạo Ngộ thừa nhận mình vẫn chưa siêu thoát, nên mới bảo: “Nơi đến tự đến, nơi đi tự đi.” Nghĩa là sinh tử thuận theo tự nhiên.

62
THIỆN ÁC CHÍNH PHẢN

Có một Sa-di hỏi Thiền sư Vô Danh với sự hoài nghi vô tận thế này: “Thưa Thiền sư, ngài nói học Phật phải phát tâm thiện độ chúng sinh, nếu là một người xấu, hắn đã mất đi điều kiện của con người, vậy không phải là người nữa, có cần phải độ hắn không?”

Thiền sư không trả lời ngay, chỉ cầm bút lên, viết một từ “ngã” (ta/tôi) lên giấy, nhưng viết ngược từ đó, giống như những con chữ đảo ngược được khắc lên dấu vậy.

Thiền sư hỏi Sa-di kia: “Đây là gì?”

Sa-di đáp: “Đây là con chữ, nhưng bị viết ngược rồi.”

“Chữ gì?” Thiền sư vẫn hỏi.

Sa-di đáp: “Một chữ ‘ngã’!”

Thiền sư chưa thôi: “Chữ ‘ngã′ bị viết ngược có được tính là con chữ nữa không?”

Sa-di trả lời: “Không tính!”

“Nếu đã không tính, tại sao ngươi lại nói nó là chữ ngã?” Thiền sư hỏi tiếp.

“Tính!” Sa-di lập tức đổi lại.

“Nếu là một chữ, tại sao ngươi lại nói nó bị ngược?” Thiền sư vẫn hỏi tiếp.

Sa-di ngẩn người, không biết phải trả lời thế nào.

Thiền sư: “Viết xuôi là chữ, viết ngược cũng là chữ, ngươi nói nó là chữ ‘ngã’, lại còn nhận ra chữ ‘ngã’ ấy bị viết ngược, chủ yếu là vì trong lòng ngươi đã thật sự biết chữ ‘ngã’ này; ngược lại, nếu ngươi không biết chữ, cho dù ta có viết: ngược, ngươi cũng không phân biệt được, chỉ e sau khi có người nói với ngươi rằng đó là chữ ‘ngã’, tới khi ngươi nhìn thấy chữ ‘ngã’ viết đúng, ngươi lại bảo nó bị ngược thôi!”

Rồi Thiền sư nói tiếp: “Cùng đạo lý ấy, người tốt là người, người xấu cũng là người, quan trọng nhất là ngươi phải nhận thức được bản tính, như thế khi gặp phải người ác, chỉ cần thoáng lướt qua ngươi cũng có thể nhìn ra sự thiện ác và gọi được ‘bản tính’ của người đó. Bản tính là sáng, mà như thế không khó để độ hóa.”

Thiền Ngẫm:

Người thiện phải độ, người ác càng phải độ, càng nơi bùn bẩn càng có khả năng mọc ra hoa sen thanh tịnh. Buông đao lập tức sẽ thành Phật. Cái gọi là thiện ác chính tà, chỉ nằm trong ý niệm mà thôi.

63
VÔ DUYÊN VỚI PHẬT

Có một tín đồ vô cùng thành tâm, một lần gặp lũ lụt, hắn đành trèo lên nóc nhà tránh lũ, nước ngày một dâng cao, cuối cùng cũng dâng tới dưới chân, hắn cuống quýt cầu khấn: “Đại từ đại bi Quan Thế Âm Bồ-tát mau tới cứu con!”

Không lâu sau, hắn nhìn thấy một người dân đang chèo thuyền độc mộc tới cứu mình, hắn liền nói: “Ta không cần một thổ dân như ngươi tới cứu ta, Quan Thế Âm Bồ-tát sẽ tới cứu ta.”

Chẳng biết làm thế nào, người dân kia đành chèo thuyền đi, khi nước mưa tiếp tục dâng cao tới thắt lưng, hắn lại cuống lên cầu khẩn: “Quan Thế Âm Bồ-tát mau tới cứu con với!”

Sau đó lại có một chiếc thuyền máy xuất hiện, muốn đưa hắn tới nơi an toàn, nhưng hắn vẫn ngoan cố nói: “Cả đời này ta ghét nhất là văn minh khoa học, những gì liên quan tới máy móc ta đều không thích, ta có Quan Thế Âm Bồ-tát tới cứu rồi!”

Thuyền máy đành chạy đi, nước đã dâng tới ngực, hắn lại hét lên: “Quan Thế Âm Bồ-tát xin người mau tới cứu con!”

Sau đó, một người Mỹ lái chiếc trực thăng đến cứu hắn, tín đồ vừa nhìn thấy bèn bảo: “Ngươi là người nước ngoài, ta không cần ngươi giúp, ta có Quan Thế Âm Bồ-tát cứu rồi.”

Kết quả, khi tín đồ sắp bị chết chìm dưới nước, vừa may gặp được Thiền sư Phật Quang, ngài liền tới cứu hắn, nhưng hắn cự nự với Thiền sư: “Một tín đồ thành tín như ta, tại sao Quan Thế Âm Bồ-tát lại không đến cứu?”

Thiền sư Phật Quang giải thích: “Ngươi nói vậy là oan cho Quan Thế Âm Bồ-tát rồi, khi nước dâng tới chân ngươi, Bồ-tát biến ra một chiếc thuyền độc mộc, ngươi lại chê người ta là dân bản địa nên không thích; bất đắc dĩ, Bồ-tát biến ra một chiếc thuyền máy, ngươi lại nói ngươi không thích máy móc của văn minh khoa học; chẳng còn cách nào, Bồ-tát bèn hóa thân thành máy bay trực thăng tới cứu, ngươi cũng không chịu. Quan Thế Âm Bồ-tát hết lần này tới lần khác cứu ngươi, ngươi không những không cảm ơn còn chê này chê kia, xem ra ngươi và Quan Thế Âm Bồ-tát không có duyên, ta thật không nên cứu ngươi, để ngươi tới chỗ Diêm Vương ghi danh cho rồi.”

Bồ-tát ba lần hóa thân, tín đồ lại cố chấp với tín ngưỡng, mà không có trí tuệ và năng lực của thiền học, không thể nhận ra “Thanh thanh thúy trúc tổng thị pháp thân, úc úc hoàng hoa vô phi Bát-nhã” (Trúc biếc xanh xanh đều là pháp thân, hoa vàng đẹp đẽ thảy đều Bát-nhã).

Thiền Ngẫm:

Đức Phật chưa bao giờ ép buộc người khác làm những việc họ không thích, Đức Phật chỉ nói với chúng sinh rằng, thế nào là thiện? Thế nào là ác? Thiện ác vẫn phải do mình tự lựa chọn, sinh mệnh phải tự mình nắm giữ.

64
THỜI GIAN KHÔNG GIÀ

Có một người trẻ tuổi tính tình hấp tấp, làm việc gì cũng không thể giữ bình tĩnh điềm đạm. Một lần, anh ta có hẹn với người yêu, vì đến quá sớm, tính lại nóng nên cứ nhấp nhổm không yên, đi đi lại lại dưới gốc cây.

Lúc này, một lão Thiền sư mày bạc rủ tới tận vai đi đến cạnh anh ta, dáng vẻ phiêu diêu rất tiên phong đạo cốt. Thiền sư lấy một chiếc khuy áo ra nói với chàng trai trẻ: “Nếu ngươi không muốn đợi, chỉ cần xoay chiếc khuy áo sang phải, ngươi sẽ vượt thời gian, muốn vượt bao xa cũng được.”

Chàng trai trẻ nghĩ không lẽ mình gặp được La-hán Đại Tiên thật rồi ư.

Anh ta thử xoay chiếc khuy áo, người yêu liền xuất hiện, đang liếc mắt đưa tình với anh ta.

Anh ta thầm nghĩ, bây giờ mà cử hành hôn lễ luôn được thì tốt biết bao. Thế là lại xoay chiếc khuy một cái: hôn lễ long trọng, tiệc rượu linh đình, anh ta và người yêu vai kề vai ngồi bên nhau, xung quanh âm nhạc xập xình, du dương mê đắm. Anh ta ngẩng đầu lên, nhìn vào mắt vợ, rồi lại nghĩ, nếu như giờ chỉ còn lại hai người bọn họ thôi thì tuyệt biết bao. Anh ta lặng lẽ xoay chiếc khuy áo: lập tức màn đêm yên tĩnh xuất hiện...

Anh ta nhanh chóng xoay khuy áo, thoắt cái có con, sau lại thấy có cháu, chớp mắt con cháu đầy nhà. Rồi sau đó được làm quan, đi đâu cũng nghe những lời tâng bốc nịnh bợ, chàng trai trẻ thật sự vui sướng vô ngần!

Chiếc khuy áo xoay tới cuối cùng, chàng trai trẻ đã già yếu lọm khọm, bệnh tật nằm một chỗ, mấy đứa con bất hiếu tiêu tiền như nước, chẳng mấy chốc tán gia bại sản, còn nhẫn tâm ném “chàng trai trẻ” ra nơi ngoại ô hoang vắng. “Ông cụ già” vừa đói vừa mệt cuối cùng ngã vật ra đất, bị quạ, chuột cắn tơi tả....

Chàng trai trẻ nhìn mà thẫn thờ cả người, mồ hôi lạnh túa ra như tắm. “Thế nào?” Lão Thiền sư hỏi: “Chàng trai trẻ, ngươi còn muốn thời gian trôi nhanh hơn nữa không?”

“Tôi đã chết rồi còn nhanh làm gì!” Chàng trai trẻ trả lời, lúc này, anh ta giống quả bóng bị xì hơi.

Đúng lúc anh ta rơi vào tuyệt vọng, Thiền sư bèn thu lại chiếc khuy áo, vậy là, chàng trai trẻ thấy mình đang ở dưới gốc cây xanh tốt um tùm, tiếp tục chờ đợi người yêu xinh đẹp của mình.

Lúc này, chàng trai trẻ mới thấy việc được tắm mình dưới ánh nắng mặt trời ấm áp, nghe chim ca ríu rít, ngắm nhìn bướm bay dập dìu nơi bãi cỏ, chờ đợi người thương yêu, là một việc hạnh phúc biết nhường nào!

Một phen hú vía giúp chàng trai trẻ tính cách có phần nóng nảy hiểu ra rằng: Người chỉ chăm chăm mong nhìn thấy kết quả mà bỏ qua hoặc xem thường quá trình, làm sao hiểu được mùi vị phức tạp, bàng hoàng, ngọt ngào đẹp đẽ của chờ đợi?

Thiền Ngẫm:

Đợi chờ mang đến cho cuộc sống một sự quyến rũ khác thường. Trong quá trình chờ đợi, chúng ta được nếm trải khó khăn, gặm nhấm đau khổ, cảm nhận bất lực, dầm mình trong đau thương... học cách chờ đợi, trên thực tế chính là học cách yêu thương trân trọng bản thân, trân trọng món quà cuộc sống ban tặng chúng ta!

65
HỔ VỒ CÚI ĐẦU TRƯỚC

Học Tăng trong Hổ Tự thiền viện đang tập trung gần bức tường trước chùa, vẽ bức bích họa long tranh hổ đấu. Trong tranh, rồng đang cuộn tròn trên mây chuẩn bị lao xuống, hổ lại ngẩng đầu như núi, rình rập định về. Mặc dù sửa đi sửa lại nhiều lần, nhưng học Tăng vẫn cảm thấy tư thế trong tranh chưa đủ dũng mãnh.

Mọi người anh một câu tôi một câu bắt đầu bình luận rôm rả, có người nói: “Màu sắc không đúng, màu xanh trên thân rồng không thật lắm.”

Người khác phản bác lại: “Không! Không! Là mắt hổ nhìn không được tập trung, chỉ thiếu chút xíu chỗ này thôi.”

Đúng lúc này Thiền sư Vô Đức từ ngoài về, học Tăng bèn thỉnh giáo Thiền sư: “Sư phụ, người nhìn giúp con xem, bức họa này có chỗ nào không ổn, nhìn thế nào cũng thấy không hài lòng?”

Thiền sư Vô Đức ngắm tranh xong, đáp: “Ngoại hình của rồng và hổ vẽ không tệ, nhưng ngươi có hiểu đặc tính của rồng và hổ không? Trước khi tấn công, đầu rồng phải ngửa về phía sau; khi hổ chuẩn bị lao lên vồ mồi, đầu phải hạ thấp xuống. Độ gập của đầu rồng về phía sau càng lớn, đầu hổ càng áp sát gần mặt đất, như vậy chúng sẽ lao càng nhanh, nhảy càng cao.”

Học Tăng đột nhiên đại ngộ, nói: “Thầy thật đúng là một lời phá thiên cơ! Chúng con không chỉ vẽ đầu rồng lao về phía trước quá nhiều, mà đầu hổ cũng vẽ quá cao. Chẳng trách luôn có cảm giác tư thế đó không đủ đẹp.”

Thiền sư Vô Đức nhân cơ hội này chỉ bảo thêm: “Đạo lý khi đối nhân xử thế, của tham thiền đạo cũng giống vậy. Sau khi lùi một bước để chuẩn bị, mới có thể lao đi xa hơn, khiêm tốn tự kiểm điểm lại mình rồi mới có thể leo cao hơn.”

Học Tăng không hiểu, hỏi: “Người giật lùi làm sao có thể tiến về phía trước? Người khiêm nhường sao có thể cao hơn?”

Thiền sư Vô Đức nghiêm khắc đáp: “Các con hãy nghe bài thơ thiền này của ta:

Thủ bả thanh ương tráp mãn điền,

Đê đầu tiện kiến thủy trung thiên,

Thân tâm thanh tịnh phương vi đạo,

Thoái bộ nguyên lai thị hướng tiền.”

Dịch nghĩa:

Tay cấy mạ non đầy thửa ruộng,

Củi đâu liền thấy trời trong nước;

Thân tâm thanh tịnh chính là đạo,

Bước lùi cốt là để tiến lên.

Long hổ là vua của muông thú, thiền giả là kẻ thông minh giữa muôn người, đạo lý “lấy lùi làm tiến” của long hổ đương nhiên không thể nào lọt qua được hỏa nhãn kim tinh của Thiền sư.

Thiền Ngẫm:

Phải hiểu rằng, thu nắm đấm về phía sau trước rồi mới có thể tung đòn chí mạng để đánh đối phương. Lùi, không phải là sợ hãi, không phải là thỏa hiệp, hoàn toàn ngược lại, nó là thái độ sống của những kẻ lõi đời, cũng là lựa chọn tất yếu nếu muốn tiến lên.

66
UNG DUNG XỬ LÝ

Khi Đại sư Bàn Bang nói thiền, các tông, phái cùng người của mọi tầng lớp đều vô cùng hân hoan thụ giáo. Ngài thuyết pháp vừa không trích dẫn kinh điển cũng chẳng sa đà thảo luận học thuật, những lời ngài nói đều xuất phát từ tận trái tim.

Thính giả của ngài càng lúc càng nhiều, kết quả, khiến một vị pháp sư của tông Nhật Liên nổi giận, bởi tín đồ của vị pháp sư này đều chạy hết tới chỗ Đại sư Bàn Bang nghe thiền.

Vị pháp sư này luôn tự coi mình là trung tâm, lòng không phục, do đó, quyết định tới ngôi chùa nơi Đại sư Bàn Bang thuyết pháp để biện luận cùng ngài, quyết một phen sống mái.

“Thiền sư Bàn Bang, nghe nói những người tới đây nghe pháp không ai không sùng bái ngài, phục tùng ngài; nhưng tôi lại không phục ngài, ngài có thể khiến tôi phục không?”

“Tới bên cạnh ta, ta sẽ làm cho ngươi xem.” Đại sư Bàn Bang thản nhiên trả lời.

Vị pháp sư kia cao ngạo đẩy những người khác ra, đi lên phía trước.

“Tốt hơn cả ngươi hãy đứng bên phải ta, như vậy chúng ta có thể trò chuyện ở cự ly gần hơn.”

Pháp sư lại nghênh ngang tiến về phía trước một bước, đi đến bên phải của Đại sư Bàn Bang.

Đại sư Bàn Bang bình tĩnh bảo: “Ngươi xem, người đã phục tùng ta rồi đấy, vì vậy, ta nghĩ ngươi là một người hết sức ôn hòa nhã nhặn.”

Thiền Ngẫm:

Giữa người với người khi tiếp xúc, phải học cách bao dung, nếu lúc nào cũng muốn thay đổi đổi phương, dẫn tới kết cục đối phương không vui, bản thân bạn cũng không vui, khả năng cả hai sẽ rơi vào tình cảnh nước lửa không hòa hợp.

Chú Thích

[*]Tích Lan: Sri Lanka. (Mọi chú thích trong cuốn sách thuộc về dịch giả.)

[*]Tâm tánh bổn tịnh chỉ tâm tính vốn thanh tịnh trong sáng; Phật tánh bổn hữu nghĩa là tất cả chúng sanh đều có Phật tính; kiến tánh thành Phật nghĩa là thấy được tánh (của mình) thì sẽ thành Phật.

[*]Trực chỉ nhân tâm, kiến tánh thành Phật: chỉ thẳng tâm người, nhận ra bản tánh để thấy mình là Phật.

[*]Phật pháp không thể xa rời thế gian, xa rời thế gian mà muốn tìm kiếm Bồ Đề đáng thương chẳng khác gì thỏ mọc sừng (thỏ mọc sừng là điều không thể). Mang nghĩa đạo và đời luôn gắn liền với nhau.

[*]Hai câu của thi sĩ William Blake.

[*]Cho dù thời gian có trôi qua bao lâu, Phật pháp sẽ trường tồn cùng trời đất.

[*]Bản dịch nghĩa của Thivien.net.

[*]Bản dịch nghĩa của Trúc Thiên (nguồn Thivien.net).

[*]Bản dịch của Thượng tọa Tuệ Sỹ, Phạm Văn Thương.

[*]Môi trường giác quan: trong Phật giáo có khái niệm chỉ môi trường giác quan hay còn gọi là vị trí của giác quan/phạm vi của giác quan. (Xem thêm khái niệm về Lục Nhập).

[*]Nhân gian từ thoại là tác phẩm phê bình văn học do Vương Quốc Duy biên soạn.

[*]Vương Quốc Duy: nhà thơ đời Thanh của Trung Quốc.

[*]Bài thơ Điệp luyến hoa của Yến Thù, xuất hiện trong tập phê bình văn học Nhân gian từ thoại do Vương Quốc Duy biên soạn.

[*]Hai câu trong bài Điệp luyến hoa của Liễu Vĩnh thời Bắc Tống.

[*]Câu thơ trong bài Thanh ngọc án - Nguyên tịch của Tân Khí Tật thời Nam Tống.

[*]Tịnh xá Trúc Lâm được xem là ngôi chùa đầu tiên của Phật giáo. Nơi đây khi Đức Phật còn sống đã ở lại tịnh xá nhiều tháng trời và cũng là nơi ngài Huyền Trang đã ghé dừng chân trong hành trình lên Tây Thiên để thỉnh chân kinh quý báu.

[*]Vào thời kỳ Phật tại thế, nơi đây có tên là Rājagaha, nghĩa là nơi ngụ của vua. Trong các kinh điển Phật giáo Hán tạng, tên gọi này được chuyển nghĩa thành Vương Xá.

[*]Tứ đại trong đạo Phật chính là bốn nguyên tố: địa, thủy, hỏa, phong. Ẩn chứa triết lý nhân sinh thâm sâu, quan hệ mật thiết với nhân ngã.

[*]Tịnh xá Kỳ Viên hay Jetavana là một tịnh xá Phật giáo nổi tiếng ở Ấn Độ. Tu viện nằm ở ngoại ô thành Shravasti (Xá Vệ), là nơi thứ hai đức Thích Ca Mâu Ni đến truyền Pháp.

[*]Shravasti (Xá Vệ) là một thành cổ ở Ấn Độ, kinh đô của vương quốc Kosala và là một trong sáu đô thị lớn nhất Ấn Độ thời đức Phật Thích Ca Mâu Ni sống.

[*]Cổ Phật: nghĩa là Đức Phật thân mến, Đức Phật chân thành.

[*]Đắc độ: nghĩa là được đưa sang bờ giải thoát.

[*]Trong Thiền tông và các tông phái của Đại thừa tại Trung Quốc, danh từ “tự tính” được dùng để chỉ cho bản thể thật sự của chúng sinh, vạn vật, đồng nghĩa với Phật tính.

[*]Vô vi: tùy theo tự nhiên không có chí tiến thủ (thuận theo tự nhiên, không làm gì cả, thái độ xử thế và tư tưởng chính trị tiêu cực của Đạo giáo thời xưa).

[*]Chẳng lo buồn vì không có địa vị, chỉ lo không có đức tài xứng với địa vị ấy.

[*]Vô tranh: không tranh giành; vô giá: không giá trị.

[*]Thiền sư Thạch Ốc Thanh Củng (1272 - 1352) là đại Cao Tăng đời Nguyên, thuộc tông Lâm Tế.

[*]Kiến đạo: tức là đạo tột cùng, đạo tuyệt đối đoạn hoặc, chứng ngộ chân lý.

[*]La-hán: là “người xứng đáng” hoặc là “người hoàn hảo” theo Phật giáo Nguyên thủy, đã đạt tới Niết Bàn, thoát khỏi hoàn toàn luân hồi. Tuy nhiên theo các tông phái khác trong Phật giáo, thì thuật ngữ này để chỉ những người đã tiến rất sâu trên con đường giác ngộ, cũng thoát được sinh tử luân hồi nhưng chưa hoàn toàn viên mãn, nói cách khác là chưa đạt Phật quả.

[*]Lục căn, lục trần, lục thức được gọi là 18 cảnh giới. Trong đó lục căn gồm: nhãn, nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý. Lục trần gồm: sắc, thanh, hương vị, xúc, pháp; Lục thức gồm: nhãn thức, nhĩ thức, tỷ thức, thiệt thức, thân thức, ý thức.

[*]Pháp vương: cách tôn xưng dành cho Phật trong Phật giáo.

[*]Tuần đường: kiểm tra tình hình học tập.

[*]Thị, giáo, lợi, hỷ là 4 việc theo thứ tự thuyết pháp, giáo hóa của Đức Phật. Thị là hiển bày tức chỉ bày cho người ta thấy việc thiện, bất thiện, việc nào nên làm, việc nào không nên làm, hoặc phân biệt các ý nghĩa sinh tử và Niết Bàn. Giáo là dạy bảo dẫn dắt thực hành. Lợi là đạt được lợi ích. Hỷ là vui mừng khi thành tựu.

[*]Vân du: danh từ nhà Phật, ý nói nhà sư đi lang thang nay đây mai đó như đám mây bay vô định.

[*]Thiên vương bốn phương: tứ đại Thiên vương được xem người canh giữ thế giới, thường được thờ trong các chùa. Gồm: Bắc Thiên vương, Nam Thiên vương, Đông Thiên vương, Tây Thiên vương.

[*]Duy tâm tịnh thổ: tâm chúng ta chính là cõi Phật, ngoài tâm này thì không có tịnh thổ (tịnh thổ còn gọi là tịnh độ). Tịnh thổ là nơi đất sạch, tinh khiết, dành riêng cho chúng sanh đắc đạo.

[*]Tự tánh Di Đà: tự tánh giác ngộ chúng ta chính là A Di Đà Phật.

[*]Vân thủy Tăng: tức du Tăng, do những vị Tăng ấy thường du hóa, không ở nơi nào nhất định, giống như mây trôi nước chảy tùy duyên tự tại nên gọi là vân thủy Tăng.

[*]Nhất Hưu: Thiền sư Ikkyu.

[*]Tỷ Duệ Sơn (Hieizan): ngọn núi cao chót vót nằm ở phía Đông Bắc thành phố Kyoto.

[*]Tín tâm: thành tâm, lòng thành.

[*]Huệ tâm: tâm trí sáng suốt, trong sạch.

[*]Từ tâm: lòng thương người, lòng nhân từ.

[*]Trì giới: là giữ gìn một cách miên mật và trọn vẹn các điều răn dạy và ngăn cấm mà đức Phật đã đặt ra cho hàng Phật tử.

[*]Thoại đầu thiền: còn gọi là khán thoại thiền, thuật ngữ Thiền tông, tức tiến hành thiền tu bằng phương thức khán thoại đầu. Khán tức là nhìn, không phải nhìn bằng mắt mà nhìn bằng tâm, nói đúng hơn là dùng tính để nhìn. Thoại là lời nói, đầu là đầu tiên lời nói, tức trước khi chưa có câu thoại.

[*]Thạch Đầu Hy Thiên (700 - 790), là Thiền sư Trung Quốc, sống vào thời nhà Đường. Pháp tư duy nhất của Thiền sư Thanh Nguyên Hành Tư. Môn đệ của sư có ba vị danh tiếng là Dược Sơn Duy Nghiễm, Đan Hà Thiên Nhiên và Thiên Hoàng Đạo Ngộ.

[*]Sa-di: một người tuổi đời dưới 20 phát tâm xuất gia, hay do gia đình đem gửi gắm vào cửa chùa, thường được gọi là chú tiểu hay điệu. Thời gian sau, vị này được thụ 10 giới, gọi là Sa-di (đối với nam) hay Sa-di ni (đối với nữ).

[*]Cũng có nghĩa là hãy suy nghĩ.

[*]Thượng tọa là một danh hiệu chỉ các vị Tăng sĩ Phật giáo, là một người đã thọ Tỳ-kheo giới, nên còn gọi là chung là Tỳ-kheo. Trong Thiền tông, là danh hiệu kính cẩn để gọi thầy của mình.

[*]Hoằng pháp là đem giáo lý của Phật lưu truyền khắp nhân gian, để giúp cho chúng sanh nơi nơi được thức tỉnh hồi đầu.

[*]Thực ra câu này vốn là bốn từ: Minh tâm kiến tánh. Minh tâm hay kiến tánh ý nghĩa không khác mấy, cùng biểu đạt ý nhận rõ bản tâm hay bản tánh chân thật của chính mình.

[*]Ngưu Đầu tông: còn gọi là Ngưu Đầu thiền, Ngưu Đầu lưu. Đây là một dòng thiền ở Trung Quốc do Thiền sư Pháp Dung núi Ngưu Đầu sáng lập vào đầu đời nhà Đường.

[*]Đường Túc Tông: tên thật là Lý Hanh, là vị Hoàng đế thứ 8 hay thứ 10 của nhà Đường trong lịch sử Trung Quốc.

[*]Đường Đại Tông: húy là Lý Dự, vị Hoàng đế thứ 9 hay thứ 11 của nhà Đường trong lịch sử Trung Quốc.

[*]Trực tiếp gánh vác: chính là không cứu vớt bản thân bằng cách dựa vào những sức mạnh đến từ bên ngoài, lập tức khiến cho Phật tính vốn có trong mình phát sáng.

[*]Ý chỉ đức hạnh như núi cao khiến mọi người ngưỡng mộ, tuy không thể đạt tới trình độ đó, lòng vẫn luôn hướng về.

[*]Hai câu trong bài Du Sơn Tây thôn của Lục Du. Nguyên văn là “Sơn trùng thủy phúc nghi vô lối, / Liễu ám hoa minh hự nhất thôn”. Ý chỉ giữa cảnh núi non trùng điệp, sông ngòi đan xen tưởng khôi có đi nữa, thì bỗng nhiên phát hiện rặng liễu xanh mát, khóm hoa tươi đẹp và cả một thôn trang thanh bình, yên ả.

[*]Bát-nhã còn có nghĩa là trí tuệ (từ trong kinh Phật).

[*]Xuất thế gian: nhà Phật có từ “thế gian và xuất thế gian”, hiểu theo mặt chữ, thế là thời gian, gian là không gian. Cả hai “thời” và “không” là một thể không rời nhau nên gọi là thế gian. Cái gì là vật chất thì đều nằm trong phạm vi của thế gian, còn cái gì không nằm trong quy luật xoay chuyển của vật chất thì gọi là xuất thế gian.

[*]Y bát: Áo Ca sa và bát mà những nhà sư đạo Phật truyền lại cho môn đồ, sau này chỉ chung tư tưởng, học thuật, kỹ năng... truyền lại cho đời sau.

[*]Tâm - Phật - Chúng sinh tam vô sai biệt: ý muốn nói bản tính của tâm và Phật cùng chúng sinh là bình đẳng, không có gì khác biệt.

[*]bạch là trắng lộc là hươu.

[*]Thăng Nguyên là niên hiệu của Nam Đường Liệt Tổ - Lý Biện.

[*]Nam Đường: là một trong 10 nước thời Ngũ Đại Thập Quốc ở trung nam Trung Quốc, được thành lập sau thời nhà Đường, tồn tại từ năm 937 - 975.

[*]Lư Sơn quốc học hay còn gọi là Bạch Lộc quốc học.

[*]Tề Văn Tuyên Đế hay Bắc Tề Văn Tuyên Đế, tên húy là Cao Dương, miếu hiệu Hiểu Tổ, là vị Hoàng đế khai quốc của triều đại Bắc Tề trong lịch sử Trung Quốc.

[*]Tân Đầu Lô: Pindola Bharadvaja, là một vị đại đệ của Đức Phật. Do thi thố thần thông không đúng chỗ, ngài bị Đức Phật phạt không được nhập Niết Bàn mà phải trường trụ tại thế gian để làm phước điền cho nhân gian.

[*]Chân Tịnh Khắc Văn: Thiền sư Chân Tịnh Khắc Văn cũng được gọi là Bảo Phong Khắc Văn hay Lặc Đàm Khắc Văn, là Thiền sư Trung Quốc, thuộc tông Lâm Tế, hệ phái Hoàng Long.

[*]Đào Uyên Minh hay Đào Tiềm, là một trong những nhà thơ lớn của Trung Quốc thời nhà Tấn và Lưu Tống.

[*]Điểu Khòa Đạo Lâm: là Thiền sư Trung Quốc đời nhà Đường thuộc Pháp hệ của Ngưu Đầu Tông. Sư là đệ tử của Thiền sư Kính Sơn Đạo Khâm và có pháp tử là Thiền sư Hội Thông Hàng Châu. Sư nổi tiếng qua sự tích sống ở tổ chim trên cây nên người đời gọi là Thiền sư Điểu Khòa.

[*]Pháp tự: từ ngữ Phật giáo. Trong Thiền tông chỉ Tăng nhân kế thừa y bát của Tổ sư.

[*]Cây thông lùn.

[*]Hòa thượng Thước Sào: Hòa thượng tổ chim khách.

[*]Đường Nguyên Hòa: là vua Đường Hiến Tông, tên thật Lý Thuần, niên hiệu là Nguyên Hòa.

[*]Quy Sơn Linh Hựu: là một vị Thiền sư Trung Quốc, môn đệ của Bách Trượng Hoài Hải và thầy của Ngưỡng Sơn Huệ Tịch, cùng với Thiền sư Ngưỡng Sơn, sư khai sáng tông Quy Ngưỡng.

[*]Thiền lâm: chùa, rừng thiền.

[*]Thanh quy: là những nội quy khiến hành giả khi thực hiện sẽ đạt được sự thanh tịnh, thành tựu trí tuệ sáng suốt của Như Lại. Thanh quy được thiết lập cho người xuất gia, cư sĩ công quả xuất gia, công quả tập tu; Phật tử đến tu học tại chùa và du khách hành hương.

[*]Thiền sư Từ Thụ: tức Thiền sư Từ Thụ Hoài Thâm (1077 - 1131) là Thiền sư Trung Quốc đời Tống, thuộc phải Vân Môn.

[*]Từ 苦 trong tiếng Trung vừa là khổ vừa có nghĩa là đắng. Hoàng liên là một vị thuốc rất đắng.

[*]Đệ nhất nghĩa (ý nghĩa đầu tiên): còn gọi là thắng nghĩa đế, chân đế, thánh đế, chân lý…

[*]Đệ nhị nghĩa: ý nghĩa thứ hai.

[*]Bản dịch của thivien.net.

[*]Không linh: linh hoạt kỳ ảo, biến ảo khôn lường.

[*]Điểu Bộ Sơn: nghĩa trang ở gần Kyoto, Nhật Bản.

[*]Waka tức hòa ca hay còn gọi là: “thơ Nhật”, xuất hiện vào thời Nara cách đây hơn 1000 năm. Thơ waka gồm tanka (đoản ca, tức thơ ngắn) có 31 âm tiết theo thứ tự 5-7-5-7-7 và chôka (trường ca) với số âm tiết không có giới hạn.

[*]Pháp sư Tây Hành (Saigyo Hoshi) 1118 - 1190, thi sĩ tài hoa yêu phiêu du của Nhật Bản. Là một trong ba nhà thơ được yêu chuộng nhất ở Nhật Bản từ trước tới nay, cùng với Kakinomoto Hitomaro và Matsuo Basho.

[*]Totomi: tỉnh Tötomi (Tötomi-no kuni) là một tỉnh của Nhật Bản, ngày nay là phía tây Tinh Shizuoka.

[*]Sông Tenryu: là một con sông ở trung tâm Honshū, Nhật Bản. Với chiều dài 213 km (132 mi), đây là con sông dài thứ chín của Nhật Bản.

[*]Thành phố Kamakura là một đơn vị hành chính cấp hạt của Nhật Bản thuộc tỉnh Kanagawa. Thành phố của Phật và thiền.

[*]Minamoto no Yoritomo là vị tướng thiết lập chế độ Mạc phủ, sáng lập nền “chính trị võ gia”, khởi xướng truyền thống “thực quyền thuộc kẻ dưới” ở Nhật Bản.

[*]Tri kiến: cái thấy bằng trí huệ, sự nhận biết căn cứ vào kiến thức.

[*]Vọng tâm: là tâm sai lầm, càn bậy, ô trọc.

[*]An Tích Lương Trai (1790 - 1860) một đại học giả người Nhật.

[*]Tịnh hóa: làm sạch.

[*]Tá Đằng Nhất Trai (1772 - 1859) là một học giả Nho giáo nổi tiếng.

[*]Thiền sư Long Đàm (Long Đàm Sùng Tín) thế kỷ VIII - IX, là Thiền sư Trung Quốc, môn đệ của Thiền sư Thiên Hoàng Đạo Ngộ.

[*]Tỳ-kheo ni: là nữ giới xuất gia, là nữ tu Phật giáo. Trong dân gian, phụ nữ xuất gia thì được gọi là ni cô hay ni sư.

[*]Khô mộc ỷ hàn nham, tam xuân vô noãn khí: cây khô tựa núi lạnh, ba mùa xuân không chút hơi ấm.

[*]Thiền sư Nham Đầu (Nham Đầu Toàn Hoát), 828 - 887, là Thiền sư Trung Quốc, môn đệ xuất sắc của Thiền sư Đức Sơn Tuyên Giám.

[*]Thiền sư Đức Sơn (Đức Sơn Tuyên Giám), 782 - 865, là Thiền sư Trung Quốc, một trong những Thiền sư lỗi lạc nhất đời Đường.

[*]Kích tiễn thiền đạo: kích tiễn nghĩa là nhanh như mũi tên. Do Thiền sư Đức Sơn nổi tiếng là người giảng dạy không quanh co rườm rà mà nhiệt tình hướng dẫn môn đệ mau chóng ngộ ra được chân lý Bất Nhị, nơi mọi ngôn ngữ trở thành vô dụng. Sư cũng nổi danh về việc sử dụng cây gậy để giáo hóa thiền sinh.

[*]Điểm hóa: chỉ bảo, dạy dỗ.

[*]Sâm la vạn tượng: vô số hiện tượng đang hiện hữu (theo từ điển Phật học online).

[*]Tòng môn nhập giả, bất thị gia trân: tiếng dùng trong thiền lâm, nghĩa là cái gì từ ngoài cửa vào thì không phải của báu nhà mình. Đồ trận bảo chân chính thì phải ở trong chính nhà mình. Ngụ ý, Phật tính vốn sẵn có, nếu không biết rõ lí do này mà hướng ra bên ngoài để tìm kiếm sự khai ngộ thì sẽ không được gì.

[*]Tòng tâm lưu xuất, tài thị bổn tính: từ trong tâm tuôn chảy ra, mới là bản tính.

[*]Thiền sư Vô Đức: 947 - 1024.

[*]Ngũ lôi oanh đỉnh: nghĩa là bị 5 loại sét đánh vào đầu, bị trời trừng phạt.

[*]Thiền sư Bàn Khuê (Bankei Yotaku) hay Bàn Khuê Vĩnh Trách cũng được gọi là Quốc sư Bàn Khuê (1622 - 1693) là một vị Thiền sư Nhật Bản, thuộc tông Lâm Tế, hệ phái Diệu Tâm tự. Sư là một trong những Thiền sư danh tiếng nhất trong lịch sử Phật giáo Nhật Bản với tư cách là người đã phổ biến thiền học đến lớp quần chúng.

[*]Chân như: là một khái niệm quan trọng của Đại thừa Phật giáo, chỉ thể tính tuyệt đối cuối cùng của vạn sự. Chân như đồng nghĩa với Như Lai tạng, Phật tính, pháp thân. Chân như diệu cảnh: ý chỉ đã đạt tới cảnh giới tuyệt đối.

[*]Tịch diệt: Niết Bàn, từ dùng trong Phật giáo.

[*]Thiện nam: nam tín đồ Phật giáo.

[*]Thiền sư Phổ Giao: 1048 - 1124 là Tăng nhân phái Hoàng Long thời Bắc Tống.

[*]Cổ đức: chỉ những bậc Đại Đức thời thượng cổ.

[*] Nghĩa là: tội lỗi xuất phát từ tâm, phải lấy tâm mà sám hối. Tâm mà diệt thì tội cũng không còn. Tội vong tâm diệt, cả hai đều không còn nữa. Đó mới thực là sám hối.

[*]Sự tướng: chính là tất cả mọi thứ có sinh diệt, ví dụ như người bên cạnh, hoàn cảnh xung quanh, những việc đã làm... tất cả những cái ấy gọi là sự tướng.

[*]Tăng đạo: Tăng nhân và đạo sĩ.

[*] Cam lộ: trên tay Quan Thế Âm Bồ-tát có cầm bình thanh hay còn gọi là bình tịnh thủy, tịnh bình. Trong thanh tịnh bình chứa nước Cam lồ hay Cam lộ, biểu trưng cho lòng từ bi. Ý là mời Thiền sư tới ban phát lòng từ bi.

[*]97 cách viên tướng: là một phương pháp quan trọng để hướng dẫn môn đệ sau này trong tông Quy Ngưỡng.

[*]Hai câu trong bài thơ vua Thuận Trị ca ngợi Tăng sư: Vàng ròng bạch ngọc không hề quý, / Chỉ có Cà sa khó khoác vai.

[*]Thạch Đầu cũng có nghĩa là hòn đá.

[*]Tịnh độ (tịnh thổ), theo định nghĩa trong kinh Phật thì tịnh thổ là vùng đất hoàn mỹ lý tưởng, an hòa và viên mãn.

[*]Bổn lai vô nhất vật, hà xứ nhạ trần ai nghĩa là: xưa nay không một vật, bụi trần bám vào đâu (Lục tổ Huệ Năng).

[*]Đồng tham: từ ngữ Phật giáo, chỉ cùng bái một thầy, tức là cách xưng hô của các tín đồ Phật giáo có cùng một sư phụ.

[*]Bản dịch thuviendpt.info.

[*]Bản dịch thuviendpt.info.

[*]Ngũ thú lục đạo: ngũ thú là năm đường, bao gồm: đường địa ngục, đường ngã quỷ, đường súc sinh, đường người và đường trời. Thêm đường A-tu-la nữa thì là sáu đường, gọi là lục đạo.

[*]Mười pháp giới: Phật, Bồ-tát, duyên giác, người, súc sanh, địa ngục, ngã quỷ, A-tu-la, trời, thanh văn.

[*]Nam Tuyền Phổ Nguyện là Thiền sư Trung Quốc (738 - 835), một trong những môn đệ lừng danh của Mã Tổ Đạo Nhất và là thầy của Triệu Châu Tùng Thẩm.

[*]Tri khách Tăng: Tăng nhân phụ trách việc tiếp đón khách khứa.

[*]Tọa hóa: trong đạo Phật chỉ Hòa thượng ngồi chết.

[*]Ưng vô sở trụ, nhi sinh kỳ tâm: đừng dựa vào đâu để mà sinh cái tâm hay chỉ nên phát tâm trong tinh thần vô trụ (hiểu cách khác là cần phải không có chỗ trụ thì cái tâm ấy mới xuất hiện; tâm ấy ở đây chỉ tâm giác ngộ).

[*]Cách âm chi mê: nghĩa là từ chiều không gian này đến chiều không gian khác, mà không gian khác nhau đương nhiên sẽ có khác biệt vì vậy sẽ quên hết những chuyện đã từng xảy ra trước đó.

[*]Ô Khòa Đạo Lâm Thiền sư: (741 - 824) là Thiền sư Trung Quốc đời nhà Đường thuộc pháp hệ của Ngưu Đầu Tông. Sư là đệ tử của Thiền sư Kính Sơn Đạo Khâm và có pháp tự là Thiền sư Hội Thông Hàng Châu. Sự nổi tiếng qua sự tích sống ở tổ quạ trên cây, nên người đời gọi là Thiền sư Ô Khòa.

[*]Tứ đại ngũ uẩn: tứ đại là bốn thứ cơ bản hình thành nên vạn vật trong vũ trụ gồm: địa đại, thủy đại, hỏa đại và phong đại tương ứng với bốn thứ đất, nước, lửa và gió. Ngũ uẩn tượng trưng cho năm yếu tố tạo thành con người, toàn bộ thân tâm. Ngoài ngũ uẩn đó ra không có gì gọi là cái “ta”. Ngũ uẩn gồm: sắc uẩn (chỉ sự nhận biết mình có thân và sáu giác quan), thọ uẩn (tức là toàn bộ các cảm giác), tưởng uẩn (là sự nhận biết khác biệt như màu này màu kia, mùi này mùi kia...), hành uẩn (toan tính, suy tư...), thức uẩn (sự nhận thức nhờ mặc định, mặc định cái này chua cái kia đắng, cái nọ màu đỏ cái kia nóng…).

[*]Không có tự tính, vô ngã tức là không có một cái gì chắc thật, riêng biệt đứng đằng sau các trình hiện.

[*]Chân Ngã là pháp thân, là tự tánh.

[*]Nhạc Phi (1103 - 1142) là nhà quân sự nổi tiếng trong lịch sử Trung Quốc, danh tướng chống quân Kim thời Nam Tống.

[*]Tần Cối (1091 - 1155) tên tự là Hội Chi, là Tể tướng dưới thời Nam Tống trong lịch sử Trung Quốc. Ông thường bị hậu thế đánh giá là Hán gian, gian thần.

[*]Bản dịch nghĩa của Hòa thượng Tuyên Hóa.

[*]Chữ phụng là 奉 , thêm hai chấm bên dưới thành chữ tần 秦.

[*]Điển tọa: là người lo việc ẩm thực trong một thiền viện. Công việc này là một trong những công việc đòi hỏi trách nhiệm nhiều nhất và vì vậy chỉ được truyền trao cho những vị Tăng có tuổi, đã có nhiều kinh nghiệm.

[*]Thiền sư Động Sơn Lương Giới (807 - 869) là Thiền sư Trung Quốc, pháp tự của Thiền sư Vân Nham Đàm Thạnh.

[*]Vãng sanh: từ trong Phật giáo chỉ đi đầu thai sau khi chết.

[*]Giới Cụ-túc: là giới đầy đủ, viên mãn, cao nhất trong đạo Phật để từng vị xuất gia tu tập cho đến lúc mãn đời, không phải thụ giới nào cao hơn.

[*]Xiển dương nghĩa là mở rộng ra; tông phong là tạo phong cách riêng biệt của một tông.

[*]Ngu si trai: trai hội do Thiền sư Động Sơn Lương Giới thiết lập lúc sắp nhập tịch để ngăn dứt tình cảm luyến chấp của đệ tử.

[*]Thiện tri thức: là một thuật ngữ Phật giáo. Thiện tri thức còn gọi là tri thức, thiện hữu, thắng hữu, thân hữu là người chân chính ngay thẳng, có đức hạnh, có khả năng giáo hóa dẫn dắt người khác theo chánh đạo. Ngược lại, người dẫn dắt người khác theo tà đạo gọi là ác tri thức (theo từ điển phật học Huệ Quang).

[*]Hòa thượng Bố Đại: tên thật là Khế Thử, người Phụng Hóa, Minh Châu triều Lương đời Ngũ Đại. Là một Thiền sư Trung Quốc. Tương truyền sư hay mang trên vai một cái túi vải bố, có nhiều phép màu và có những hành động lạ lùng mang tính chất “cuồng thiền”. Lúc viên tịch, sư mới thổ lộ cho biết chính sư là hiện thân của Di Lặc, vị Phật tương lai.

[*]Thiền tông còn gọi là Phật tâm tông là một pháp môn tu tập. Tổ sư của thiền là một tông phái Phật giáo Đại thừa xuất phát từ 28 đời Tổ sư Ấn Độ và truyền bá lớn mạnh ở Trung Quốc, tuy nhiên các Thiền sư trong Thiền tông tự coi tông phải mình tách biệt không thuộc Đại thừa hay Tiểu thừa.

[*]Tịnh độ tông hay Tịnh thổ tông, có khi được gọi là Liên tông, là một pháp môn quyền khai của Phật giáo, trường phái này được lưu hành rộng rãi tại Trung Quốc, Nhật Bản và Việt Nam do Cao Tăng Trung Quốc Huệ Viễn sáng lập và được Pháp Nhiên phát triển tại Nhật.

[*]Hám Sơn: là một Đại sư Phật giáo trong Thiền tông và Tịnh độ tông. Ông được mệnh danh là một trong bốn vị “thánh Tăng” nhà Minh (ba vị còn lại là Tử Bá, Liên Trì và Ngẫu Ích).

[*]Nguyên văn là tịnh niệm tương kế.

[*]Đại sư Vĩnh Gia hay Vĩnh Gia Huyền Giác là Thiền sư Trung Quốc đời Đường. Sư còn có các tên như Minh Đạo, Chân Giác, Đạo Minh, là đệ tử của Huệ Năng ẩn chứng.

[*]Bản dịch của Trúc Thiên.

[*]Đại sư Viên Giác không quan chi tháp: nghĩa là tháp không quan của Đại sư Viên Giác. Không quan ở đây là một trong ba cổng tam quan của Phật giáo. Cổng tam quan mang ý niệm “ba cách nhìn” bao gồm: giả quan, không quan và trung quan. Thể hiện cái sắc (giả), cái không (vô thường) và trung dung của cả hai.

[*]Cư sĩ Trúc Thiên dịch.

[*]Hoàng Bá Hy Vận, ? - 850, là một vị Thiền sư Trung Quốc, một trong những nhân vật nổi tiếng của Thiền tông đời nhà Đường. Sư là pháp tự của Thiền sư Bách Trượng Hoài Hải và là thầy của Lâm Tế Nghĩa Huyền, người đã sáng lập dòng thiền Lâm Tế được truyền cho đến ngày nay.

[*]Cả câu là “Tình dữ vô tình, đồng viên chủng trí.” Nghĩa là có tình hay hữu tình, đều chọn thành Phật.

[*]Hối Đường Tổ Tâm là Thiền sư Trung Quốc, tổ thứ 2 của phái Hoàng Long tông Lâm Tế, từng sống dưới thời nhà Tống. Sư là pháp tự của Thiền sư Hoàng Long Huệ Nam và có đệ tử nối pháp là Thiền sư Tử Tâm Ngộ Tân. Sư là người đã xây dựng cơ sở hoằng pháp cho phái Hoàng Long phát triển.

[*]Thành, trụ, hoại, không: Phật giáo quan niệm các sự vật, hiện tượng trong vũ trụ luôn luôn vận động và biến đổi không ngừng theo quy luật thành - trụ - hoại - không (mỗi sự vật đều có quá trình hình thành, phát triển và tồn tại một thời gian rồi biến chuyển đi đến hủy hoại, cuối cùng là tan biến).

[*]Ngũ thú: còn gọi là Ngũ đạo, Ngũ ác thú, Ngũ hữu. Năm cõi mà các loài hữu tình tùy theo nghiệp đã tạo, sẽ sinh đến sau khi chết. Đó là: địa ngục, quỷ, bàng sinh, nhân, thiên.

[*]Cờ rượu: ở đây chỉ lá cờ treo trước cửa hàng bán rượu để chào mời khách.

[*]Thực vạn lượng: hằng ngày tiêu pha ăn uống xa xỉ lãng phí.

[*]Tao biếm trích: giáng chức hạ cấp đày đi nơi khác làm quan.

[*]Thiền sư Hương Nghiêm Trí Nhàn là một Thiền sư Trung Quốc sống vào đời Đường. Sư thuộc Quy Ngưỡng tông đời thứ 2, nối pháp Thiền sư Quy Sơn Linh Hựu.

[*]Đại Tạng kinh: còn được gọi tắt là Tạng kinh hay Nhất thiết kinh, là danh xưng dùng để chỉ các tổng tập kinh điển Phật giáo.

[*]Chánh pháp nhãn tạng: chỉ phép truyền tâm ấn của Thiền tông, truyền một cách đặc biệt ngoài giáo phái. Là phép truyền Đạo một cách bí mật giữa Phật với Phật, Tổ với Tổ, dẫu cho truyền ở giữa đông người mà chỉ có hai người, người truyền và người thọ (nhận) biết nhau mà thôi. Đó là sự truyền trao Phật quả, hoặc ngôi vị Tổ sư.

[*]Lục tổ Huệ Năng đến núi Hoàng Mai cầu pháp ở Tổ Hoằng Nhẫn (Ngũ tổ Hoằng Nhẫn).

[*]Giáo hóa: truyền thụ tư tưởng, tri thức và trau dồi tình cảm bằng giáo dục.

[*]Ngôn ngữ đạo đoạn: nghĩa là đường ngôn ngữ dứt bặt. Cụm từ dùng để khen ngợi chân lý sâu xa, mầu nhiệm chẳng thể nghĩ bàn.

[*]Tịnh địa mê nhân: tiếng dùng trong thiền lâm, nghĩa là “đất sạch khiến người ta mê” (theo từ điển phật học).

[*]Lá bối, gọi tắt là bối diệp, bối đa, là lá của loại cây đa la. Trước khi phát minh ra giấy, dưới thời cổ đại Ấn Độ, người ta dùng loại lá cây này thay thế giấy để viết các văn thư, kinh điển và bảo tồn có thể kéo dài đến cả trăm năm. Từ đó, bối diệp chỉ cho quyển kinh (theo từ điển Phật giáo).

[*]Tam Tạng mười hai bộ kinh: là một cách phân loại Tam Tạng kinh điển. 12 bộ kinh gồm (Kinh, Trùng tụng. Thọ ký, Kệ - đà, Tự thuyết, Nhân duyên, Th dụ, Như thị pháp hiện, Bản sinh kinh, Phương quảng Hy pháp, Luận nghị).

[*]Khai hiển: viết tắt của cụm từ “khai quyền hiển thật”. Nghĩa là chỉ rõ pháp nào là quyền (tạm thời, phương tiện), pháp nào là thật.

[*]Viên đầu sư: sư phụ trách việc làm vườn.

[*]Tổ sư Tây lai ý: ý của Tổ sư (Bồ đề Đạt Ma) từ Ấn Độ đến là gì?

[*]Tức tâm tức Phật: Tâm là Phật, Phật là tâm.

[*]Mật hạnh: là việc làm thiện hạnh giữ kín không tiết lộ, nhân gian thường nói đó là tích âm đức hay còn gọi là âm công.

[*]Tu-đà-hoàn quả hay còn gọi là quả vị Nhập lưu, sơ quả.. Khi đắc quả này rồi không còn là phàm phu tánh, mà là bậc thánh, nhưng là thánh Hữu học. Đây là quả thứ nhất trong bốn thánh quả.Vị thánh Nhập lưu đã đoạn trừ ba kiết sử là: thân kiến, hoài nghi và giới cấm thủ. Vị thánh Nhập lưu có thể tái sinh nhưng không quá bảy lần và nếu có tái sinh cũng chỉ sinh ở cõi vui, nhất định không sinh đọa vào 4 khổ cảnh.

[*]Thất sanh thất tử: Bảy lần sinh bảy lần tử. Người chứng quả Tu-đà-hoàn phải 7 lần sinh 7 lần tử mới chứng quả A-la-hán.

[*]Quả Tư-đà-hàm cũng gọi là quả vị Nhất lai hay nhị quả. Gọi là Nhất lại vì bậc này nếu có tái sinh nữa thì chỉ một lần sinh lại cõi dục rồi đắc vô dư y Níp-bàn. Gọi là nhị quả vì đây là thánh quả thứ hai trong bốn thánh quả, quả vị cao hơn Nhập lưu, nhưng cũng là thánh Hữu học. Vị thánh nhất lại tiếp tục giảm trừ hai kiết sử là dục ái và sân.

[*]Quả A-na-hàm hay còn gọi là quả vị Bất lai, tam quả. Gọi là Bất lai vì bậc này sẽ không còn tái sinh lại cõi dục nữa, vị ấy sẽ hóa sanh vào cõi Tịnh cư sắc giới và vô dư y Níp-bàn ở đó. Gọi là tam quả vì đây là thánh quả thứ ba trong bốn thánh quả, là quả hữu học cao hơn Tu-đà-hoàn và Tư-đà-hàm. Vị thánh Bất lai đã hoàn toàn đoạn diệt năm hạ phần kiết sử là; thân kiến, hoài nghi, giới cấm thủ, dục ái và sân.

[*]Quả A-la-hán hay còn gọi là quả vị Ưng cúng, cũng gọi là tứ quả. Gọi là Ưng cúng vì là bậc xứng đáng cúng dường bởi người đời. Gọi là tứ quả vì đây là quả vị thứ tư, quả vị cao tột trong bốn thánh quả. Vị thánh A-la-hán đã hoàn thành thanh tịnh phiền não, cắt đứt năm thượng phần kiết sử còn dư sót là ái sắc, ái vô sắc, ngã mạn, phóng dật và vô minh. Vị A-la-hán không còn sự tái sinh, nên gọi là bậc vô sanh, vị ấy phạm hạnh đã thành, việc nên làm đã làm, gánh nặng đã đặt xuống nên gọi là bậc vô học.

[*]Bản dịch của Tản Đà.

[*]An lập thân mệnh: nghĩa là làm đạo cho hết việc người, đồng thời, tùy thuận mệnh trời mà an trú tâm mình, không bị tất cả ngoại vật lay động.

[*]Duyên khởi hay còn được gọi là “sự phát sinh phụ thuộc”. Về bản chất, tất cả mọi thứ đều xảy ra thông qua nguyên nhân, kết quả và sự phụ thuộc lẫn nhau.

[*]Tính không: có nghĩa là “trống rỗng trống không”, là một khái niệm trung tâm của đạo Phật, quan trọng nhất và cũng trừu tượng nhất.

[*]Di Lan Đà: cũng gọi là Tất Lân Đà Vương, Mân Lân Đà Vương, là vua nước Đại Hạ. Di Lan Đà là người Hy Lạp sống vào hậu bán thế kỷ II trước Tây Lịch. Ông từng cai trị vùng khách Bá Nhĩ của A Phú Hãn và xâm nhập Ấn Độ, gây thế lực một thời suốt giải Ngũ Hà miền Tây bắc Ấn Độ, khiến Ấn Độ phải chịu ảnh hưởng văn hóa Hy Lạp một cách sâu đậm.

[*]Na Tiên là một Tỳ-kheo Phật giáo đến từ vùng Kashmir và sống vào những năm 150 trước công nguyên, thời vua Di Lan Đà cai trị.

[*]Chư duyên: nghĩa là tất cả những điều kiện phụ thuộc bên ngoài làm ảnh hưởng đến cuộc sống.

[*]Thủ tọa: người đứng đầu.

[*]Nói thô nói tế: là chê thô tục khen tinh tế, ý Thiền sư trách mắng sao dám phán xét.

[*]Đọc thêm thông tin về Thiền sư Triệu Châu để biết công án nổi tiếng này.

[*]Nhất chân pháp giới là biệt danh của tự tánh, cũng là quả chứng cùng tột của tông Hoa Nghiêm.

[*]Tam muội còn gọi là tam ma địa, tam ma đề, tam ma đế. Chỉ trạng thái thiền định, an trú tâm ở một chỗ, một cảnh.

[*]Đại tổng tướng pháp môn: thực thể của chân như.

[*]Sâm la vạn tượng là muôn tượng la liệt trong vũ trụ giống như trong rừng cây cối mọc um tùm. Trong Phật giáo, sâm la vạn tượng ý muốn nói thế giới hiện tượng tương đối với bản thể, vì tính chất thiên sai vạn biệt của thế giới hiện tượng cho nên sâm la vạn tượng là một khái niệm đối nghịch vạn pháp nhất như của bản thể.

[*]Cao sơn ngưỡng chỉ: núi cao thì có thể ngẩng đầu trông lên. Tiểu hà lưu thủy: sông nhỏ nước chảy.

[*]Tâm tích: cõi lòng, nội tâm.

[*]Tâm ngoại vô vật: ngoài tâm không có vật gì.

[*]Phi Lai là bay tới, phi khứ là bay quay trở về.

[*]Huyền Sa Sư Bị là một Thiền sư Trung Quốc, sống vào thời Hậu Đường, một trong những môn đệ danh tiếng nhất của Thiền sư Tuyết Phong Nghĩa Tồn.

[*]Tùy kỳ tâm tịnh, tắc quốc độ tịnh: thanh tịnh hóa thân tâm thì cõi cũng tịnh.

[*]Du phương Tăng có nghĩa là vị Tăng vân du bốn phương để tham thiền cầu đạo. Cũng gọi hành cước Tăng du phương đầu đà, vân thủy Tăng.

[*]Dịch nghĩa: ngũ uẩn quấy rầy không buông, tứ đại dâng trào không gì sánh được.

[*]Nhất pháp bất lập: có nghĩa vô pháp tướng, không thể lập pháp.

[*]Hành cước: có nghĩa là đi chu du đây đó nhằm mục đích học hỏi. Cách gọi khác là: du phương du hành, vân thủy.

[*]Thị tịch: có nghĩa là nhập Niết Bàn (tức là chết). Người tu hành đắc đạo, thường qua đời với thái độ bình tĩnh, chết đối với họ như là lửa tắt, lá rụng. Họ thường biết trước ngày giờ chết của mình.

[*]Socrates được coi là một trong những người đã sáng tạo ra nền triết học phương Tây, và là nhà triết gia đạo đức đầu tiên của nền tư tưởng đạo đức phương Tây.

[*]Thiên trung thiên tức là Phật, bậc giác ngộ.

[*]Tùng lâm: thường dùng để gọi nơi các nhà sư sống hợp lại thành cộng đồng.

[*]Là câu kinh văn trong Kinh Phổ Môn, nghĩa là: nếu như trôi trong biển lớn mênh mông, gặp tai nạn rồng cá và các ác quỷ, lúc đó nếu niệm sức Quan Âm kia, con sóng mạnh mẽ thế nào cũng chẳng thể làm chìm đắm chúng ta…

[*]Động Sơn ngũ vị hay còn được gọi là ngũ vị quân thần, là năm địa vị của giác ngộ được Thiền sư Động Sơn Lương Giới và môn đệ là Tào Sơn Bản Tịch đề xướng.

[*]Khuếch nhiên vô thánh: cũng gọi Thánh đế đệ nhất nghĩa, Đạt Ma khuếch nhiên. Tên công án trong Thiền tông. Nội dung công án này nói về cơ duyên vấn đáp giữa tổ Bồ Đề Đạt Ma và vua Lương Vũ Đế. Khuếch nhiên (rỗng lặng) chỉ cho cảnh giới đại ngộ; cảnh giới đại ngộ này không phân biệt phàm thánh, không bỏ phàm cũng không cầu thánh, gọi là khuếch nhiên vô thánh.

[*]Lấy từ bản dịch trong cuốn Hoàng Bá Thiền sư - Truyền tâm pháp yếu do Tỳ-kheo Thích Duy Lực dịch.

[*]Ý nói tâm này vô trụ, gần bùn mà chẳng hôi tanh mùi bùn.

[*]Bổng hát nghĩa là “gậy và quát”, là phương thức tiếp dẫn giáo hóa đệ tử của các vị Tổ sư trong Thiền tông. Các vị khi tiếp dẫn người học để lấp tuyệt tư duy hư vọng hoặc khảo nghiệm cảnh ngộ thì dùng gậy hoặc quát to.

[*]Tứ đại giai không trong đạo Phật là không mê đắm, không dính mắc, không chấp thủ sắc, không khởi niệm tà.

[*]Theo Truyện tranh thiền - Tổ đường thiền viện Trúc Lâm Bạch Mã.

[*]Tâm yếu hay yếu chỉ của người tu thiền là nhận rõ bản tâm chính mình.

[*]Nhất ngôn dĩ hưng bang, nhất ngôn dĩ tang bang: một lời nói có thể làm nước nhà hưng thịnh, cũng một lời nói có thể khiến nước mất nhà tan.

[*]Bản dịch của Tuệ Sỹ. Nguồn Tô Đông Pha - Những phương trời viễn mộng, NXB Văn Hòa Sài Gòn 2008.

[*]Quan Trung: lưu vực sông Vị ở tỉnh Thiểm Tây, Trung Quốc

[*]Hai câu trong bài thơ Chơi thôn Sơn Tây của Lục Du.

[*]Trung đạo: đạo Trung Dung.

[*]Chân như Phật tính là từ ghép của hai khái niệm đồng nghĩa: Phật tính và chân như. Phật tính chỉ mầm giác ngộ sẵn có trong mỗi chúng sinh. Chân như là Phật tính không sinh diệt, rất chân thực, không hư ngụy.

[*]Pháp hữu vi: các pháp do nhân duyên sinh đều gọi là pháp hữu vi. Tất cả mọi pháp thuộc thế giới hiện tượng đều gọi là pháp hữu vi.

[*]Pháp vô vi: các pháp không do nhân duyên sinh, không sinh diệt biến đổi, không bị chi phối bởi các tướng thành trụ hoại không, sinh trụ dị diệt, hay sinh lão bịnh tử, đều là pháp vô vị.

[*]Bản dịch nghĩa trích từ Đọc cuồng vân tập của thi Tăng Nhất Hưu phần 2 do Nguyễn Nam Trân biên soạn.

[*]Chu Hi tự Nguyên Hối hoặc Trọng Hối. Là một nhà thư pháp, nhà sử học, nhà triết học, nhà chính trị và nhà văn Trung Quốc thời nhà Tống.

[*]Trình Chu lý học: lý học là triết lý xã hội và đạo đức dùng các ý tưởng siêu hình có khi mượn từ Đạo giáo làm khung, có tính nhân bản và duy lý, và cho rằng trời đất con người có thể hiểu được qua lý lẽ, và con người chịu trách nhiệm tạo ra quan hệ hài hòa giữa trời đất và cá nhân.

[*]Giới Cụ-túc (Tỳ-kheo hay Tỳ-kheo ni) là giới đầy đủ, viên mãn, cao nhất trong đạo Phật để từng vị xuất gia tu tập cho đến lúc mãn đời, không phải thụ giới nào cao hơn. Việc thụ Bồ-tát giới (tại gia hay xuất gia) là do sự phát tâm riêng của từng vị theo Phật giáo Bắc tông (Phật giáo Nam tông không có giới này).

[*]Tăng tục: là Tăng nhân và người phàm tục.

[*]Lưỡng xuyên: từ viết tắt của Đông xuyên và Tây xuyên.

[*]Tống Triết Tông húy Triệu Hú, là vị Hoàng đế thứ bảy của vương triều Bắc Tống trong lịch sử Trung Quốc, trị vì từ năm 1085 đến năm 1100, tổng 15 năm.

[*]Quân: đơn vị trong lượng thời xưa của Trung Quốc, 30 cân là 1 quân.

[*]Rượu thịt trôi qua ruột, Phật Tổ ở trong lòng.

[*]Mật tông được hình thành vào khoảng thế kỷ V, VI tại Ấn Độ. Mật tông còn được gọi là Mật giáo, Chân Ngôn môn, Kim Cương thừa hay Mật thừa... Mật tông là một pháp tu bí mật của Phật giáo, dạy về cách “bắt ấn”, “trì chú”... Pháp tu này có tính chất liễu nghĩa (trọn đủ), căn cứ vào nơi tâm pháp bí truyền.

[*]Tham khảo bản dịch trên kênh thuvienhoasen.

[*]Ân sư cạo tóc hay sư phụ cạo tóc chỉ người thầy đầu tiên đưa mình vào chốn tu hành.

[*]Kiến đạo: còn gọi là kiến để đạo, kiến đế. Là một trong những kết quả của sự tu học, đưa người tu đến một vị trí trong dòng thánh quả. Kiến đạo, tu đạo và vô học đạo được gọi là tam đạo.

[*]Tam ác đạo là ba đường dữ: địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh.

[*]Dụng ngữ thiền, ấn khả chứng minh, cũng thường được gọi tắt là ấn chứng hay ấn khả, là thuật ngữ thường dùng trong Thiền tông. Khi một người thấy tính (kiến tính), ngộ ra bản tấm chân thật của mình, theo đúng pháp, vị này cần đến nhờ một vị Thiền sư minh nhãn (đã kiến tính) kiểm tra xem thật sự người ấy đã thấy tính chưa qua những sở ngộ mà vị ấy trình cho vị Thiền sư như các bài kệ tỏ ngô, các kinh nghiệm giác ngô, hay qua những cuộc pháp chiến với vị Thiền sư. Sau đó, nếu thấy vị này đã thật sự ngộ đạo và có chỗ xuất cách, vượt ra khỏi suy nghĩ, hiểu biết thường tình, vị Thiền sư công nhận ấn chứng cho sự ngộ ấy là đúng.

[*]Phật ở Linh sơn chớ tìm xa, Linh sơn nằm tại tâm mỗi người.

[*]Vô vị chân nhân: Con người thật không địa vị.

[*]Thượng tọa Định: là pháp tự của Thiền sư Lâm Tế Nghĩa Huyền.

[*]Vô phùng tháp hay còn gọi là Noãn tháp. Một loại tháp thân không có góc, cạnh, không tầng, bậc, có hình dáng giống quả trứng.

[*]Thập nhị phần giáo hay còn gọi là Thập nhị bộ kinh, Thập nhị phần kinh. Là 12 loại kinh được phân biệt theo hình thức và nội dung giáo pháp của Phật.

[*]Kỷ ý: tức là ý của chính bản thân mình.

[*]Hư không nào có bức tường nào đóng đinh, đừng mất công giăng dây.

[*]Tu tập phạm hạnh hay thánh hạnh, tịnh hạnh là lối sống trong sạch, thanh tịnh, minh triết của các đệ tử Thế Tôn. Cư sĩ Duy Ma được miêu tả như thế này trong Duy Ma Cật sở thuyết kinh: “Mặc dù ở nhà, không vào tam giới, có vợ có con, thường tu phạm hạnh.”

[*]Ba mươi gậy (tam thập bổng): dùng gậy đánh là một trong những phương pháp mà các Thiền sư sử dụng để tiếp hóa và khai thị người học

[*]Lâm Tế lục hay Lâm Tế ngữ lục, có tên đủ (toàn danh) Trấn Châu Lâm Tế Tuệ chiếu Thiền sư ngữ lục là một bản Thiền tông kinh điển, được biên soạn bởi Tam Thánh Huệ Nhiên vào đời Đường, ghi lại những pháp ngữ và hành động của sư Lâm Tế Nghĩa Huyền được thu vào Đại Chính tạng tập 47, và được Lâm Tế tông coi là bộ ngữ lục quan trọng nhất.

[*]Trực hạ thừa đảm: ngôn ngữ Phật giáo. Nghĩa là nhiệm vụ phải gánh vác ngay sau khi giác ngộ, cụ thể là duy trì nuôi dưỡng ánh sáng giác ngộ đó đạt tới thành tựu vững chắc.

[*]Phú có nghĩa là lật.

[*]Chúc phạn Tăng: vị Tăng chỉ biết có cơm và cháo, ý nói vô dụng.

[*]Theo bản dịch trong tiểu sử của Thiền sự Hương Sơn Trí Nhàn trên wikipedia.

[*]Tiểu tham: chỉ việc đăng đường thuyết pháp ngoài thời gian đã được quy định. Tiểu tham vốn không có nơi chốn nhất định, thông thường vào lúc chiều tối đánh chuông, kiểm chúng nhiều hay ít rồi đến các nơi như Tẩm đường, Pháp đường, Phương trượng, thăng tọa thuyết pháp.

[*]1 thước = 1/3 m.

[*]Truyền đăng: nói đầy đủ là truyền đăng tục diệm, tức nối đèn tiếp lửa. Ở đây ý là tìm kiếm người kế thừa cho mình.

[*]Tam giới duy tâm, vạn pháp duy thức nghĩa là ba cõi duy chỉ là là tâm muôn pháp duy chỉ là thức.

[*]Nhẫn: đơn vị đo lường thời xưa, 1 nhẫn = 8 hay 7 thước.

[*]Hai câu trong bài kệ của Thượng tọa Thần Thú. Nghĩa là: phải luôn lau chùi sạch, chớ để bụi trần bám.

[*]Hai câu trong bài kệ của Lục tổ Huệ Năng. Nghĩa là: xưa nay không một vật, bụi trần bám vào đâu.

[*]Tịnh uế bất nhị: từ ngữ Phật giáo, có nghĩa sạch nhơ như một hay sạch nhơ không phân biệt.

[*]Có câu “Trâu đất xuống biển” ví với việc ra đi không trở lại.

[*]Viên dung: dung hòa, dung thông.

[*]Bính Đinh đồng tử: cậu bé coi việc đèn lửa.

[*]Giám viện là chức vụ tổng cai quản chúng Tăng trong chùa.

[*]Nhật ở đây ý chỉ mặt trời.

[*]Ý là mặt trời mọc sẽ khiến tuyết tan. Bởi thiền sư Tuyết Phong nghĩa là đỉnh núi tuyết.

[*]Ở đây tác giả ghi là cơ tử huyền diệu. Cơ tử là âm hán việt của từ máy dệt, và từ “Cơ” cũng nằm trong tên của ni sư.

[*]Huyền Cơ ni sư vốn trả lời rằng: “Thốn ty bất quải”. Là một thiền ngữ, ý chỉ trong lòng không còn vướng mắc gì, chỉ sự vô chấp. Và nghĩa đen của câu này là một tấc vải cũng không, chỉ sự trần truồng.

[*]Thiền sư Vân Cư Đạo Ưng là môn đệ nối pháp xuất sắc của Thiền sư Động Sơn Lương Giới.

[*]Chi Tuần tức Chi Đạo Lâm hay còn gọi là Chi Công, Lâm Công, Cao Tăng nhà Phật học thời Đông Tấn.

[*]Đại sư Viễn Công, tông sư Phật giáo thời Đông Tấn, là người đầu tiên tự lập dịch đường tư nhân trong lịch sử dịch thuật Trung Quốc.

[*]Vương Duy biểu tự Ma Cật hiệu Ma Cật cư sĩ, là một nhà thơ, một họa sĩ, một nhạc sĩ, một nhà viết thư pháp và một chính khách nổi tiếng đời Thịnh Đường. Ông là người tinh thông về Phật học và theo trường phái Thiền; Phật giáo có Kinh Duy Ma Cật, là kinh sách do Duy Ma Cật dùng để giảng dạy cho môn sinh. Do tập trung về Phật giáo, ông được người đời gọi là Thi Phật.

[*]Tham đường tức vào tăng đường tham kiến trưởng lão, trụ trì.

[*]Thạch: đơn vị dung lượng, 10 đấu = 1 thạch.

[*]Tiếp tâm: là dụng ngữ Thiền tông, mang nghĩa “thâu nhiếp tâm”. Tiếp tâm chỉ một khoảng thời gian tu tập thiền định cao độ thường được tổ chức trong các thiền viện tại Nhật. Trong giai đoạn tiếp tâm, được xem là đỉnh cao của quá trình tu học, các vị Tăng ni chỉ chú tâm đến một việc duy nhất là tọa thiền.

[*]Hương bản là miếng gỗ dùng để tu hành trong Thiền tông, hình dạng giống bảo kiếm.

[*]Bồ đoàn là một dụng cụ để tọa thiền, thường được dồn bằng bông gòn và được bọc bằng một lớp vải xanh dương đậm. Tọa bồ đoàn có hình vuông với kích thước mà một người ngồi thiền trong tư thế kiết già vừa đủ ngồi.

[*]Thiền sư Thúy Vi Vô Học là Thiền sư Trung Quốc đời Đường, khoảng thế kỷ IX. Sư là đệ tử đắc pháp của Thiền sư Đan Hà Thiên Nhiên và có đệ tử nối pháp là Thiền sư Đầu Tử Đại Đồng.

[*]Đạo nhân vô tâm: là muốn chỉ những người tham thiền tại thiền đường người nào không có tâm cầu danh cầu lợi, diệt trừ được năm gốc rễ của địa ngục (tiền tài, sắc dục, danh tiếng ăn và ngủ), không có tâm niệm gì khác trong lúc ngồi tham thiền. Được như vậy gọi là đạo nhân vô tâm.

[*]Đại Châu Huệ Hải thế kỷ VIII/IX, là một Thiền sư Trung Quốc, môn đệ đắc pháp của Mã Tổ Đạo Nhất. Sư có để lại hai bộ sách quý là Đại Châu ngữ lục và Đốn ngộ nhập đạo yếu môn luận.

[*]Lục thần thông bao gồm: thần túc thông, thiên nhĩ thông, tha tâm thông túc mệnh thông, thiên nhãn thông, lậu tận thông.

[*]Đạo phi vật ngoại hay vật ngoại phi đạo đều có một nghĩa là đạo không nằm bên ngoài hiện tượng vật chất.

[*]Chủng Điền Nhất Chính (Santoka Taneda) 1882 - 1940.

[*]Thời kỳ Chiêu Hòa (Showa) 1926 - 1989.

[*]Thời kỳ Đại Chính (Taisho) 1912 - 1926.