Author: Márai Sándor; Giáp Văn Chung (dịch)
Date: 0101-01-01 00:00:00+00:00
Keywords: Tiểu Thuyết
Description: “Những ngọn nến cháy tàn” là một tiểu thuyết dày độ 200 trang. Cốt truyện giản dị, bó gọn trong ký ức của một ông tướng già (Henrik) qua một đêm chuyện trò với người bạn cũ (Konrád), người bạn thân thiết tưởng như liền ruột liền gan từ thời thơ ấu, thời tráng niên, cũng là người từng toan tính thủ tiêu ông trong một cảnh dàn dựng như một tai nạn, từng quyến rũ vợ ông và, trong một hoàn cảnh kỳ lạ, đã chạy trốn một cách hèn nhát đến một miền đất xa xôi. Sau hơn bốn thập kỷ, Konrád trở về. Cái đêm ấy rất có thể là lần cuối họ ngồi cùng nhau trong một khung cảnh quen thuộc mà chủ nhà đã cố tình s
Publisher: Văn Học

Márai Sándor
Giáp Văn Chung dịch
—★—

Những Ngọn Nến Cháy Tàn

Đông Tây & NXB Văn Học

ebook©vctvegroup | 06-02-2021

LỜI GIỚI THIỆU

Márai Sándor sinh ngày 11/4/1900, trong một gia đình tiểu tư sản thành thị tại Kassa, khi đó còn thuộc phần đất Hungary của Nền Quân chủ Áo – Hung (1867-1918), ngày nay là thành phố Kosice của Slovakia. Tên họ gốc của gia đình ông là Grosschmid. Thân phụ ông là Grosschmid Géza và thân mẫu là bà Radkovszky Margit, hai người đính hôn ngày 28/7/1899. Sau Sándor, ông bà còn sinh hạ thêm hai con trai và một người con gái.

Từ năm sáu đến chín tuổi, cậu bé Sándor học với gia sư, như sau này ông nhớ lại: “Cô Ema dạy tôi đọc, viết, làm tính và học về địa lí đất nước ta”. Năm 1909, Márai bắt đầu đi học trong nhà trường và sử dụng tên Grosschmid đến tận năm 1918. Năm 1918, sau khi tốt nghiệp trung học, ông đến Budapest học Luật, rồi lại chuyển sang khoa Triết của trường Đại học Tổng hợp. Cũng trong năm đó, ông đã in tập thơ đầu tiên mang tên sổ lưu niệm, một tập thơ nhỏ gồm 12 bài, được nhà thơ danh tiếng Kosztolányi Dezsö viết bài phê bình khen ngợi trên tờ Nhật kí Pest (Pesti Napló). Năm 1919, ông tham gia Nền Cộng hòa xô viết Hungary (Magyarorszagi Tanácsköztársaság) và với tư cách nhà báo, ông có nhiều bài viết trên tờ Cờ Đỏ (Vörös Lobogó). Sau thất bại của Nền Cộng hòa (chỉ tồn tại 133 ngày), ông sang Leipzig. Năm 1921, ông tới Berlin theo học đại học và bỏ dở giữa chừng vì chỉ ham mê viết báo. Ông viết cho nhiều tờ báo ở Berlin và trở thành cộng tác viên chính thức của tờ Frankfurter Zeitung – một trong những tờ báo có ảnh hưởng lớn ở châu Âu bấy giờ, cùng với Thomas Mann, Heinrich Mann và Theodor Andorno.

Năm 1923, ông đính hôn với bà Matzner Ilona tại Budapest rồi cả hai người sang Paris – họ đã quen biết nhau từ khi còn ở Kassa, – bà đã trở thành người bạn đời thủy chung của ông suốt 63 năm về sau. Hai người chỉ dự định ở Paris ba tuần, nhưng rồi họ đã ở lại kinh thành ánh sáng tới sáu năm. Ông đã say mê thành phố này và về sau đã nhiều lần quay trở lại đây. Năm 1926, ông bước vào cuộc hành trình dài ngày tìm hiều vùng Cận Đông, kết quả chuyến đi này là tác phẩm Theo dấu chân các bậc Thánh, xuất bản năm 1927.

Năm 1928, ông rời Paris trở về Hungary, tiếp theo là giai đoạn sáng tác sung sức nhất của Márai: ông làm báo, làm thơ, viết tiểu thuyết, viết kịch bản, dịch thuật... Từ đó cho đến khi qua đời, ông đã xuất bản gần một trăm đầu sách gồm đủ các thể loại, trong đó có tiểu thuyết Những ngọn nến cháy tàn nổi tiếng (xuất bản lần đầu tiên năm 1942) mà bạn đọc đang có trong tay.

Năm 1942, ông được bầu là Viện sĩ Thông tấn Viện Hàn lâm Khoa học Hungary.

Tháng Tám năm 1948, ông cùng vợ và cậu con nuôi János sang Thụy Sĩ, bảy tuần sau ông đưa gia đình sang định cư ở thành phố Naples (Ý), tới năm 1952 thì sang New York, ở Mỹ, ông luôn luôn cảm thấy xa lạ, ông không thể nào quen với cuộc sống và lối sống Mỹ. Vì vậy, năm 1967, ông lại đưa gia đình trở về Ý sống trong khoảng hơn mười năm nữa, đến cuối năm 1979. Năm 1980, ông quay lại Hoa Kì. Sau khi bà Lola (cách gọi thân mật của bà Matzner Ilona) mất, ông sống trong tuổi già, bệnh tật và cô đơn. Trong lá thư cuối cùng gửi vợ chồng một người bạn, ông viết: “...thật đáng hổ thẹn, nhưng tôi không thể tiếp tục được. Sức lực tôi đã tàn kiệt, cứ thế này không mấy nữa, chắc tôi sẽ phải trông cậy vào sự chăm sóc của bệnh viện, mà tôi luôn cố tránh điều đó. Cám ơn tình bạn của hai người. Hãy săn sóc nhau chu đáo nhé...”. Chiều ngày 21/2/1989, tại San Diego, ông đã dùng súng ngắn tự sát, thọ 89 tuổi. Hai hôm sau, tro cốt ông được rắc xuống Thái Bình Dương.

Những ngọn nến cháy tàn được xuất bản lần đầu tiên năm 1942. Từ đó tới nay, cuốn tiểu thuyết này đã được tái bản nhiều lần và được dịch ra rất nhiều thứ tiếng trên thế giới, được chuyển thể thành kịch bản đưa lên sân khấu ở nhiều nước và dựng thành phim. Là một trong những cuốn sách được đọc nhiều nhất tại Hungary và nhiều nước trên thế giới.

Đây là câu chuyện về tình bạn, tình yêu, lòng chung thủy và sự phản bội, được tác giả kể lại với một bút pháp mang hơi hướng cổ điển, ngắn gọn, sâu sắc, nhưng cũng hết sức hấp dẫn.

Bối cảnh thời đại của câu chuyện là giai đoạn thịnh trị của Nền Quân chủ Áo – Hung (1867-1918), không gian câu chuyện chủ yếu là thành Viên – kinh đô của Nền Quân chủ – và vùng đất Hungary ngày nay.

Đó là câu chuyện của hai người bạn già, họ quen biết, kết thân với nhau từ tuổi niên thiếu, nay gặp lại nhau sau hơn bốn chục năm xa cách. Trong một đêm, bên ánh nến, họ đã nói chuyện với nhau tới sáng. Họ cùng nhớ lại những kỉ niệm từ thời trai trẻ, tới lúc một trong hai người bỏ xứ ra đi. Trong khi làm sống lại quá khứ, một người đã trở thành phạm nhân, người kia trở thành kẻ phán xét. Một người trước khi ra đi đã phản bội người kia, thậm chí đã suýt giết chết bạn, quyến rũ vợ bạn, làm tan nát cuộc đời bạn mặc dù đã có một thời họ coi nhau như anh em ruột thịt.

Trong đêm cuối cùng gặp gỡ và trò chuyện, khi cả hai đã ngoài tuổi bảy mươi, họ đã nói với nhau tất cả, đặng tìm thấy sự thật, cũng là cách rũ bỏ mọi ân oán cuộc đời trước khi thanh thản về cõi vĩnh hằng.

Song bi kịch tình bạn của họ không chỉ do sai lầm, yếu đuối nhất thời của con người, nó còn báo hiệu sự rạn vỡ của những giá trị đạo đức truyền thống của văn hóa châu Âu thịnh trị một thời. Đó cũng là ý nghĩa sâu xa của tác phẩm.

Những ngọn nến cháy tàn được viết với một bút pháp bậc thầy, đúng như tờ The Observer đã nhận xét: “Bi thương, ảm đạm, ngọt ngào và ấn tượng. Những ngọn nến cháy tàn là một bản luận văn chói lọi về tình bạn. Một sự tiếp cận văn học đầy tham vọng, một tác phẩm vô cùng minh triết...”. Còn tờ Sunday Times thì dành cho tác phẩm và tác giả những lời đánh giá cao nhất: “Với chiến thắng của cuốn tiểu thuyết hai trăm trang này, nền văn học thế kỉ 20 – mà chúng ta nghĩ đã hoàn toàn cáo chung và yên bề – đã nhận được một món quà muộn từ một bậc thầy mới, mà từ nay chúng ta có thể xếp cùng hàng với Joseph Roth, Stefan Zweig, Robert Musil và những bậc thánh xa xôi khác, như Thomas Mann và Franz Kafka. Bậc thầy ấy là Márai Sándor.”

Xin trân trọng giới thiệu tác phẩm đặc biệt này của văn học Hungary với bạn đọc.

VỀ NỀN QUÂN CHỦ
ÁO – HUNG

Nền Quân chủ Áo – Hung (nhiều tài liệu trước đây còn gọi là Đế quốc Áo – Hung) tồn tại ở Trung Âu trong vòng 50 năm, từ năm 1867 đến 1918 dưới hình thức đặc biệt song quốc gia (dualista): Vương quốc Hungary và Đế chế Áo (tên gọi chính thức của nó là Hội đồng Đế chế của các vương quốc và các nước). Ngoài hai quốc gia trụ cột trên, nó còn bao gồm Tiệp và xứ Morva, Galicia, Bukovina, Slovenia ngày nay, một phần đất Ý và nhiều vùng lãnh thổ lân cận, có Bộ Ngoại Giao, Bộ Quốc Phòng và nền tài chính chung. Hai thủ đô là Viên và Budapest, diện tích là 680.887 km^2, dân số là 48.592.000 người.

Nền Quân chủ Áo – Hung ra đời như một kết quả thỏa thuận giữa hai bên. Sau thất bại trong hai cuộc chiến tranh năm 1859 và 1866 với nước Phổ, các thế lực trong triều đình Áo nhận thấy phải từ bỏ ý đồ hình thành Đế chế Áo đơn độc, còn Hungary cũng muốn lấy lại những phần đất đã giành được trong cuộc Cách mạng Tự do 1848, nhưng không đủ sức mạnh để đạt được mục đích của mình. Vì vậy hai bên đi đến thỏa thuận về một nhà nước kết hợp những kì vọng cường quốc của triều đình Áo và Vương quốc lập hiến Hungary. Cả hai quốc gia của Nền Quân chủ (Đế chế) đều có Quốc hội (ở Hunggary là Quốc hội và ở Áo là Hội đồng Đế chế) và Chính phủ riêng. Không có cơ quan lập pháp riêng, những việc cần giải quyết chung thuộc quyền hạn của các Đoàn đại biểu, các đoàn của hai bên do Quốc hội và Hội đồng Đế chế cử có số thành viên bằng nhau, đứng đầu các đoàn này là các Bộ trưởng Ngoại giao, Quốc phòng và Tài chính chung cho cả hai bên. Hoàng đế (Áo) và Quốc vương (Hung) được dành những quyền hạn đặc biệt để chỉ đạo các Đoàn đại biểu. Bên cạnh thỏa thuận chính trị là các thỏa thuận kinh tế, được xem xét lại sau mỗi thập kỉ. Hai bên duy trì Hệ thống Ngân hàng và Ngoại tệ chung cùng với hệ thống Hải quan chung.

Tuy chỉ tồn tại 50 năm, nhưng Nền quân chủ Áo – Hung đã để lại dấu ấn sâu sắc trong lịch sử phát triển của vùng Trung Âu nói riêng và cả châu Âu nói chung. Trong vòng nửa thế kỉ, kinh tế của Nền quân chủ được hiện đại hóa và mở rộng tự do, có những bước phát triển vượt bậc.

Cuộc Chiến tranh Thế giới lần thứ Nhất đã đánh dấu chấm hết cho đế chế vang bóng một thời này vào năm 1918.

(Người dịch)

1

Sáng nay ông tướng ở lại hầm ép nho muộn. Từ tinh mơ ông đã ra đồng với người thợ trồng nho vì có hai thùng vang bắt đầu nhả cốt. Hơn mười một giờ, vào chai xong, ông mới về nhà. Trên lối vào có mái che trải đá ẩm mốc, dưới những hàng cột, người thợ săn đã chờ sẵn đưa cho ông một bức thư.

– Gì thế? – Ông dừng lại hỏi hơi xẵng giọng. Rồi ông hất ngược chiếc mũ rơm rộng vành che khuôn mặt ửng đỏ. Đã mấy năm nay, ông không bóc và không đọc thư. Một người quản trang thường bóc và phân loại thư trong văn phòng trại nuôi gia súc.

– Thưa, do người đưa thư mang lại, – người thợ săn nói và rướn thẳng người lên.

Nhận ra nét chữ, ông cầm phong thư bỏ vào túi. Bước vào tiền sảnh dịu mát, ông lẳng lặng đưa mũ và gậy cho người thợ săn. Lấy cặp kính mũi ra khỏi túi đựng xì-gà, rồi bước lại gần cửa sổ, trong ánh sáng lờ mờ lọt qua những khe rèm cửa đóng hờ, ông bắt đầu đọc lá thư.

– Hãy chờ đã, – không quay đầu lại, ông bảo người thợ săn đang mang gậy và mũ đi cất.

Ông vò lá thư nhét vào túi.

– Bảo Kalman đóng sẵn xe ngựa lúc sáu giờ. Đóng cả mui, vì sẽ mưa đấy. Mặc lễ phục vào. Cả anh nữa – ông bất chợt gằn giọng như bực bội điều gì. – Tất cả phải sạch bóng lên. Hãy lau chùi xe và đồ đạc cho cẩn thận. Mặc y phục mã phu vào, rõ chưa? Và ngồi lên ghế cạnh Kalman ấy.

– Vâng, thưa ông. – Người thợ săn nói và kinh ngạc nhìn ông chủ. – Đúng sáu giờ.

– Sáu rưỡi các anh khởi hành! – Ông tướng nói rồi mấp máy đôi môi như nhẩm tính. – Anh đến khách sạn Đại Bàng Trắng. Chỉ nói tôi sai đến, và xe đã sẵn sàng đón ông đại úy. Nhắc lại đi.

Người thợ săn nhắc lại lời ông. Đến đó, dường như muốn nói thêm điều gì, ông giơ tay, nhìn lên trần. Nhưng không nói thêm gì, ông đi lên gác. Người thợ săn đứng thẳng, cặp mắt vô hồn dõi theo, chờ cho đến khi cái dáng thấp đậm, đôi vai rộng của chủ khuất hẳn sau khúc quanh của hàng lan can đá dẫn lên gác.

Ông tướng vào phòng riêng, rửa tay xong, ông bước lại gần chiếc bàn cao, hẹp phủ một tấm nỉ màu xanh lốm đốm mực, trên có bút, mực và những cuốn vở giống vở làm bài của học trò, bìa bọc vải ni-lông kẻ ca-rô xếp ngay ngắn. Ở giữa bàn là một cây đèn có chụp màu xanh, ông châm đèn vì trong phòng tối mờ. Phía ngoài những tấm rèm cửa sổ đóng kín, mùa hè đang lồng lộn trút những cơn giận cuối cùng thiêu khô héo khu vườn, như một gã cuồng thiêu đốt đồng ruộng trước lúc đi hoang, ông tướng lấy lá thư ra, cẩn thận vuốt phẳng mảnh giấy, dưới ánh sáng rõ của cây đèn, cặp kính trễ xuống mũi, hai tay đan vào nhau phía sau lưng, ông đọc lại mấy hàng chữ đều, ngắn được viết bằng những con chữ gầy guộc.

Trên tường treo một tờ lịch, những chữ số to bằng nắm tay. Ngày mười bốn tháng Tám. Ngả đầu ra phía sau, ông nhẩm tính. Mười bốn tháng tám. Mồng hai tháng Bảy. Ông tính thời gian kể từ ngày ấy đến nay. Bốn mươi mốt năm, ông kêu lên nho nhỏ. Rồi ông nói to một mình. Bốn mươi mốt năm, ông lúng túng. Như một cậu học trò bất chợt gặp phải bài toán khó, ông đỏ mặt, ngả đầu ra sau, khép cặp mắt mờ đục. Lớp da cổ màu đỏ hồng chảy tràn ra hai bên chiếc cổ áo khoác màu vàng như màu bắp ngô của ông. Một ngàn tám trăm chín mươi chín, mồng hai tháng Bảy, ông lẩm bẩm. Rồi im lặng, ông tì khuỷu tay lên bàn, điệu bộ ưu tư, như một cậu học trò nhỏ học gạo, ông nhìn chằm chằm vào mấy hàng chữ viết tay trong thư. Bốn mươi mốt năm, cuối cùng ông nói, giọng khàn đặc. Và bốn mươi ba ngày. Đúng là chừng ấy.

Dường như đã bình tĩnh lại, ông bắt đầu đi lại trong căn phòng có vòm cong được đỡ bởi một cây cột ở giữa. Trước đây nó là hai phòng riêng, phòng ngủ và phòng thay đồ. Nhiều năm trước – ông suy nghĩ bằng hàng chục năm, vì ông không thích những con số chính xác, có vẻ như mỗi con số đều nhắc tới một điều gì đó mà ông muốn quên đi – ông đã cho phá đi bức tường ngăn hai căn phòng, chỉ để lại cây cột đỡ mái vòm ở giữa. Ngôi nhà do một người cung cấp yến mạch cho quân kị Áo xây đã hai trăm năm, và sau, ông này trở thành thái tử. Và khi đó, người ta đã xây tòa lâu đài. Ông tướng sinh ra tại đây, trong chính căn phòng này. Khi đó căn phòng tối hơn ở phía sau, có cửa sổ nhìn ra vườn và dãy nhà phụ, là phòng của mẹ ông, còn căn phòng thoáng đãng hơn này là phòng thay đồ. Đã mấy chục năm, từ khi ông dọn vào ở cánh bên này của tòa lâu đài, bức tường ngăn cách phòng mẹ ông được phá bỏ, hai căn phòng trở thành một phòng rộng sáng lờ mờ. Mười bảy bước từ cửa tới giường. Mười tám bước từ bức tường sát vườn tới ban công, ông đã đếm nhiều lần, và biết chắc như vậy.

Ông đã sống trong căn phòng như người ốm quen với bệnh tật, như nó được may đo sẵn cho riêng ông. Có dễ đã mấy năm nay ông không bén mảng đến cánh bên kia của lâu đài, nơi có những sa-lông màu xanh lá cây, màu xanh thẫm và màu hồng nằm sát nhau với những đèn chùm mạ vàng. Những cửa sổ nhìn ra khu vườn rộng, có những cây hạt dẻ vào mùa xuân thường nghiêng qua hàng ban công, khoe những nến hoa màu hồng, những phiến lá xanh thẫm trước hàng lan can bằng đá của dãy ban công lõm hình bán nguyệt ở cánh phía nam tòa lâu đài. Những nàng tiên mũm mĩm đỡ hàng lan can. Sáng sáng, ông thường ra nhà ép nho hay vào rừng, hoặc ra con suối đầy cá hương ngư, cả mùa đông, cả khi trời đổ mưa. Khi quay về, ông qua tiền sảnh, lên phòng và ăn luôn trên đó.

– Thế là ông ấy đã trở về, – ông bỗng nói to lên ở giữa phòng. – Bốn mươi mốt năm. Và bốn mươi ba ngày. – Có vẻ như thấm mệt khi nói ra những từ này, như tới giờ mới ý thức được bốn mươi mốt năm bốn mươi ba ngày dài đến chừng nào, ông lảo đảo suýt ngã. Ông ngồi xuống chiếc ghế da đã mòn cũ. Trên bàn nhỏ có một chiếc chuông bạc, tiện tay ông rung chuông gọi gia nhân.

– Gọi bà Nini lên đây! – Ông bảo người hầu phòng. Rồi chuyển giọng nhẹ nhàng. – Bảo tôi cho gọi bà ấy.

Ông cứ ngồi im với quả chuông bạc trong tay, tới khi bà Nini bước vào.

2

Bà Nini đã chín mươi mốt, nhưng bà lên phòng ông rất nhanh. Bà đã chăm bẵm ông tướng trong căn phòng này.

Bà đã có mặt khi ông chào đời. Lúc đó bà là cô gái mười sáu rất xinh đẹp. Người thấp lùn nhưng chắc lẳn và đằm tính, dường như cơ thể bà ẩn chứa điều bí ẩn gì, trong xương tủy, trong máu thịt bà có bí mật của thời gian, của sự sống và điều này không thể nói cho người ngoài hiểu được, không thể chuyển dịch sang ngôn ngữ, ngôn từ không thể chứa đựng nổi điều bí ẩn này. Bà là con gái nhân viên bưu điện trong làng, sinh con lúc mười sáu tuổi, nhưng bà không bao giờ tiết lộ cho ai biết cha đứa bé là ai. Bà cho ông bú vì có nhiều sữa. Khi bị ông bố đuổi khỏi nhà, bà đến ở trong lâu đài. Bà không có một thứ gì, ngoài quần áo và một nhúm tóc của đứa con đã chết. Bà đến lâu đài như thế. Đúng vào lúc ông ra đời. Hơi sữa đầu tiên ông mút là từ bầu vú của bà.

Bà sống trong tòa lâu đài như vậy, lặng lẽ, suốt bảy mươi nhăm năm. Lúc nào bà cũng mỉm cười. Tên bà bay từ phòng này qua phòng khác, như mọi người trong nhà muốn nhắc nhở nhau điều gì. Họ gọi bà là “Nini”, như muốn nhắc nhau: “Thật lạ, trên thế gian còn những điều khác với lòng vị kỉ, sự đam mê, thói hiếu danh. Nini...”. Như thể người ta nói: “Thật thú vị, trên thế giới còn có một điều gì đó khác hơn là sự ích kỉ, nỗi đam mê và sĩ diện. Nini...”. Và vì bà có mặt ở mọi nơi cần có, nên họ không bao giờ thấy. Và vì bao giờ bà cũng vui vẻ, nên người ta chẳng bao giờ hỏi làm thế nào bà có thể vui vẻ khi người bà yêu bỏ bà ra đi, khi đứa con bà chết lúc dòng sữa dành cho nó còn căng trong hai bầu vú. Bà đã bú mớm, nuôi dưỡng ông tướng, rồi bảy mươi nhăm năm đã trôi đi. Đôi khi, trời hửng nắng trên cả tòa lâu đài và gia đình này, những lúc như thế, trong rực rỡ ánh hào quang, người ta bất chợt nhận ra: Nini cũng mỉm cười. Rồi bà bá tước thân mẫu ông tướng qua đời, Nini dùng khăn tẩm giấm lau gương mặt nhợt nhạt, lạnh giá râm rấm ướt cho bà. Rồi một hôm người ta cáng bố ông tướng về, ông bị ngã ngựa, nhưng còn sống thêm năm năm nữa. Nini đã chăm nom ông. Bà đọc tiếng Pháp cho ông nghe, nhưng vì không biết thứ ngôn ngữ này, bà chỉ đọc những chữ cái và vì không biết cách phát âm cho chuẩn, bà đọc những chữ cái rất chậm, theo trình tự của chúng. Thế mà người bệnh vẫn hiểu hết. Rồi ông tướng lấy vợ, khi hai vợ chồng ông trở về sau tuần trăng mật, Nini đứng chờ họ trước cổng. Bà hôn tay cô chủ mới, rồi đưa tặng cô một bó hoa hồng. Buổi đó Nini cũng cười; thỉnh thoảng ông tướng vẫn nhớ lại khoảnh khắc ấy. Rồi bà chủ mất, hai mươi năm sau đó, lại là Nini chăm sóc mộ phần và gìn giữ áo quần người quá cố.

Trong nhà này bà chẳng có danh chức gì. Mọi người chỉ cảm thấy ở bà có một thứ quyền năng. Chỉ mình ông tướng biết, như một sự đãng trí, bà đã qua tuổi chín mươi. Nhưng không ai nói gì về chuyện này. Thứ quyền năng của Nini lan tỏa khắp ngôi nhà, qua mỗi người, qua các bức tường, qua các đồ vật, như một dòng điện bí ẩn, điều khiển ngừng con rối, Vitéz János và Tử Thần*, trên sàn diễn của một gánh rối rong. Đôi khi người ta cảm thấy như ngôi nhà và những đồ vật sẽ tan ruỗng ra, nếu như thiếu sức níu kết của bà, nếu không có thứ quyền năng kia giữ chúng lại, chỉ cần một ai đó bất chợt chạm tay vào, chúng sẽ tan biến đi, như những chất liệu đã quá già cũ.

•

Vitéz János và Tử Thần: Tên các nhân vật chính trong một vở múa rối nổi tiếng Hungary.

Sau khi vợ mất, ông tướng bỏ ra đi. Một năm sau, ông quay về và lập tức chuyển tới cánh cũ của tòa lâu đài, vào phòng thân mẫu ông. Cánh mới của tòa nhà, nơi ông đã sống với vợ; những sa-lông màu với những tấm trải bằng lụa Pháp đã ngả màu; căn phòng lớn với lò sưởi và những giá sách; lối lên gác với những sừng nai và những con gà rừng nêm nhồi, những thủ sơn dương khô; phòng ăn rộng có những cửa sổ nhìn xuống thung lũng và xuống thị trấn nhỏ, xa xa là những triền núi màu xanh bạc; căn phòng của vợ ông và cả phòng riêng của ông lúc trước, ông đều sai khóa lại. Đã ba mươi hai năm kể từ ngày vợ mất và ông từ nước ngoài trở về, chỉ bà Nini với vài người giúp việc vào những căn phòng ấy – hai tháng một lần – để quét dọn.

– Ngồi xuống đây, già Nini. – Ông tướng bảo.

Bà nhũ mẫu ngồi xuống. Một năm lại đây bà già đi nhiều. Sau tuổi chín mươi người ta già đi khác với sau tuổi năm mươi hay sáu mươi. Người ta già đi mà chẳng phiền muộn vì chuyện đó. Gương mặt đỏ au của bà đầy nếp nhăn – chỉ những chất liệu quý hiếm mới lão hóa như thế – những thứ tơ lụa trăm tuổi được dệt bằng tất cả sự khéo tay và mơ ước của một gia đình. Năm ngoái, một mắt bà bị bệnh nhài quạt, bây giờ nom xám đục và buồn. Con mắt bên kia vẫn xanh như sắc xanh của những hồ nước trên những ngọn núi cao vào tháng Tám. Con mắt ấy như đang cười. Bà Nini mặc bộ đồ màu xanh thẫm, bao giờ cũng như thế, chiếc váy nỉ màu xanh thẫm với áo bờ-lu may liền. Tưởng như suốt bảy mươi nhăm năm qua bà không hề may cắt áo quần.

– Có thư của Konrad. – Ông tướng nói, một cánh tay giơ cao lá thư vẻ hững hờ. – Già còn nhớ chứ?

– Vâng! – Bà đáp. Bà nhớ không sót điều gì.

– Ông ấy đang ở trong thị trấn, – ông nói với bà nhũ mẫu, như báo một tin quan trọng và tin cẩn. – Ông ấy đang ở khách sạn Đại Bàng Trắng. Tối nay sẽ đến đây, tôi đã cho người ra đón. Sẽ ăn tối ở đây.

– Ở đây, nhưng phòng nào? – Bà hỏi giọng điềm đạm. Con mắt màu xanh lanh lợi hay cười nhìn lướt quanh căn phòng.

Đã hai mươi năm nay nhà này không tiếp khách. Đôi khi có người tới thăm ở lại ăn trưa, các vị bản chức của tỉnh và thị trấn, những vị khách dự hội săn bắn đều do người quản lí trại gia súc tiếp trong ngôi nhà ngoài rừng. Ngoài ấy lúc nào cũng sẵn sàng cho việc đón khách, những phòng ngủ, buồng tắm, bếp, phòng ăn kiểu phường săn rộng rãi, ban công mở, những chiếc bàn có chân hình chân dê. Những dịp như vậy, người quản trại gia súc ngồi ghế chủ nhân, thay mặt ông tướng tiếp khách săn và các vị bản chức. Không ai cảm thấy bị xúc phạm vì tất cả đều biết ông chủ như người vô hình. Đến tòa lâu đài mỗi năm một lần, vào mùa đông, chỉ có ông mục sư, khi ông dùng phấn viết lên tấm dầm ngang cửa ra vào những chữ cái đầu tiên của ba cái tên Gaspar, Melchior và Balthazar*. Vị mục sư đã làm lễ an táng những người trong nhà. Không bao giờ có một ai khác.

•

Gaspar, Melchior, Balthazar: theo Kinh Thánh, đây là ba nhà thông thái phương Đông tới mang quà cho Chúa hài đồng Jesus, họ được ngôi sao Bethlehem dẫn đường.

– Ở cánh bên kia, – ông tướng nói. – Có được không?

– Chúng tôi mới quét dọn cách đây một tháng. – Bà nhũ mẫu đáp. – Thưa ông, được ạ.

– Tám giờ tối. Được chứ?... – Ông hỏi giọng pha chút bồn chồn, tò mò của con trẻ, rồi ông hơi ngả người ra phía trước trên ghế bành. – Trong phòng lớn nhé. Bây giờ là giữa trưa.

– Giữa trưa, – bà nhũ mẫu nói. – Tôi bảo gia nhân ngay đây.

Cho họ thông gió đến sáu giờ, rồi dọn bàn ăn. – Môi bà khẽ mấp máy, như đang nhẩm tính. Bà tính thời gian, một lô việc phải làm. – Vâng! – Bà nói bình thản và quả quyết.

Ông tướng ngả người về phía trước, tò mò dõi theo. Hai cuộc đời cứ như hai dòng chảy, với nhịp sống chậm rãi của hai cơ thể già nua. Họ hiểu biết tất cả về nhau, còn hơn cả mẹ và con, hơn cả vợ chồng. Sự chung sống đã kết nối họ, gắn bó hơn mọi sự chung đụng tầm thường. Có thể là dòng sữa mẹ đã tạo nên điều đó. Có thể do bà Nini là sinh linh đầu tiên nhìn thấy ông tướng khi ông vừa chào đời, trong máu và dơ bẩn, như con người ta thường sinh ra. Có thể do bảy mươi nhăm năm họ cùng chung sống dưới một mái nhà, ăn cùng một đồ ăn, cùng hít thở một bầu không khí; sự cũ kĩ của ngôi nhà, những cây ngoài cửa sổ, tất cả đều là của chung. Và tất cả không có tên gọi. Họ không phải chị em, cũng chẳng phải người tình. Còn điều gì khác nữa, chính họ cũng chỉ lờ mờ hiểu. Có một thứ tình bằng hữu, thắm thiết hơn, nồng đậm hơn của những đứa trẻ sinh đôi nằm trong lòng mẹ. Cuộc sống đã hòa quyện ngày và đêm của hai người, họ hiểu biết nhau cả về thể xác và những khát vọng.

Bà nhũ mẫu hỏi:

– Ông muốn tất cả như ngày trước chứ?

– Đúng! – Ông tướng đáp. – Như hệt ngày trước. Như lần cuối cùng vậy.

– Tôi hiểu. – Bà đáp gọn.

Bà lại gần ông tướng, cúi xuống và hôn lên bàn tay già nua đeo nhẫn, hằn lên những mạch máu của ông.

– Ông phải hứa, – bà nói – đừng có quá xúc động.

– Tôi xin hứa. – Ông đáp bằng thứ giọng nhẹ nhàng, ngoan ngoãn.

3

Đến 5 giờ phòng ông vẫn im lặng. Đúng lúc ấy, ông rung chuông gọi người hầu phòng, yêu cầu chuẩn bị cho ông tắm lạnh. Cho mang trả lại bữa trưa, ông chỉ uống một tách trà lạnh. Ông nằm trên tấm nệm, trong căn phòng tranh tối tranh sáng. Ngoài kia, sau những bức tường lạnh, mùa hè nẫu chín khẽ rì rào. Ông nghe tiếng lao xao của những giọt nắng, tiếng gió xào xạc trên những lùm cây, nghe thấy từng tiếng động nhỏ trong tòa lâu đài.

Giờ đây, sau khi đã qua sự bất ngờ ban đầu, ông bỗng thấy mệt rã rời. Con người ta đã chuẩn bị cho việc đó cả một đời. Đầu tiên là sự tức giận. Rồi ý muốn trả thù. Sau đó là chờ đợi. Ông cũng không còn nhớ, từ bao giờ sự giận dữ và ý định trả thù đã biến thành sự chờ đợi. Với thời gian, tất cả vẫn còn lại, nhưng bàng bạc không màu, như những bức ảnh xưa cũ được in tráng lên những tấm kim loại mỏng. Ánh sáng và thời gian đã gột rửa những đường sắc nét và những mảng phớt đặc tả của chúng. Phải xoay nghiêng tấm ảnh, phải để ánh sáng rọi vào nó với góc gãy nhất định, ta mới nhận ra tấm gương kim loại kia đã hấp thụ đường nét đặc thù của ai vào trong nó. Với thời gian, kí ức của con người cũng mờ nhạt dần đi như thế.

Nhưng đến một ngày, từ đâu rọi đến một luồng ánh sáng, và ta lại thấy một gương mặt.

Ông tướng giữ những bức ảnh cũ trong một chiếc ngăn kéo. Có ảnh của thân phụ ông. Người cha mặc y phục đại úy vệ binh. Tóc từng lọn xoăn như tóc một cô gái. Vai khoác áo choàng vệ sĩ, bàn tay đeo nhẫn giữ tấm áo choàng trước ngực. Đầu ông nghiêng một bên, vẻ kiêu hãnh và bất mãn. Ông không bao giờ nói người ta đã xúc phạm ông ở đâu và vì lẽ gì. Sau khi từ Viên trở về, ông bắt đầu đi săn. Ngày nào, mùa nào ông cũng đi săn; nếu không có thú lớn hay gặp thời vụ cấm săn thì ông săn cáo và bắn quạ khoang. Có vẻ như ông muốn giết một kẻ nào, và ông luôn chuẩn bị trả thù. Thân mẫu ông tướng, bà bá tước, đã đuổi hết thợ săn khỏi lâu đài, bà cấm và cho dọn hết những gì gợi nhớ đến việc săn bắn, vũ khí và các túi đựng đạn, những mũi tên cổ, những con chim và đầu hươu nhồi, những cặp sừng. Chính vào dạo ấy ông cựu vệ binh đã cho xây dựng khu trại săn. Ngoài trại, thôi thì có đủ cả: trước lò sưởi trải những tấm da gấu lớn, dọc các bức tường trên những tấm bảng khung gỗ màu nâu phủ bông nỉ, treo các loại vũ khí. Những khẩu súng săn của Bỉ, của Áo. Các loại dao Anh, các kiểu súng Nga. Vũ khí cho tất tật các loài thú. Gần khu trại săn là khu nuôi chó, đàn chó rất đông, các loài kopó, vizsla*, cả người thuần dưỡng chim ưng cũng sống ngoài trại cùng ba con chim ưng có chỏm lông trên đầu như đội mũ. Thân phụ ông tướng ở luôn ngoài khu trại săn. Chỉ vào giờ ăn những người trong tòa lâu đài mới trông thấy ông. Những bức tường trong lâu đài được dán các loại giấy lụa sáng, màu xanh da trời, xanh lá cây nhạt, màu phớt hồng, có kẻ sọc vàng chế bởi các xưởng dệt vùng ngoại ô Paris. Đích thân bà bá tước chọn giấy lụa và đồ gỗ trong các công xưởng và cửa hiệu bên Pháp vào mùa thu mỗi năm, khi bà về thăm gia đình ở cố quốc của bà. Không bao giờ bà bỏ qua chuyến đi này. Bà có quyền làm như thế, bà đã đòi ghi rõ trong hợp đồng hôn thú khi bà lấy chàng vệ binh người ngoại quốc.

•

Kopó, vizsla: tên các loài chó săn Hung.

– Có lẽ những chuyến đi là nguyên do. – Ông tướng chợt nghĩ.

Ông nghĩ tới việc các bậc thân sinh ông không hiểu nhau. Ông cựu sĩ quan ngự lâm quân thì suốt ngày săn bắn, và vì không thể hủy hoại cả thế giới, trong đó có những khác biệt và những người không giống ông, – những thành phố xa lạ, Paris, những lâu đài, ngôn ngữ và lối sống khác – nên ông giết hoẵng, gấu và hươu nai. Đúng, có lẽ tại những chuyến đi. Ông tướng đứng dậy, lại gần cái lò sưởi sứ màu trắng, to bè, trước đây đã sưởi phòng thân mẫu ông. Đó là một cái lò cỡ lớn, có đã trăm năm nay, hơi ấm tỏa ra từ trong lòng nó như lòng tốt ban phát bởi một người bụng phệ, lười nhác, muốn bù đắp lại sự ích kỉ của mình bằng những việc hữu ích, dễ dãi. Chắc hẳn mẹ ông đã thấm lạnh trong căn phòng này. Đối với bà, tòa lâu đài này thật tăm tối, với những căn phòng có vòm cong nằm giữa rừng, nên bà đã cho dán các bức tường bằng giấy lụa sáng màu. Bà lạnh vì trong rừng gió không ngừng thổi, cả vào mùa hè, gió mang mùi vị của những dòng suối trên núi, khi vào mùa xuân tuyết tan nước dâng lên, bắt đầu tràn bờ. Bà lạnh, và vì thế lúc nào trong cái lò sưởi sứ màu trắng to bè cũng đốt lửa.

Mẹ ông muốn làm điều kì lạ. Nàng về Phương Đông, vì nỗi đam mê đã chế ngự nàng còn mạnh hơn lí trí và óc phán xét của nàng. Họ quen nhau trong một buổi dạ hội, khi chàng đang làm giao thông viên ngoại giao cho sứ quán tại Paris vào những năm năm mươi, và cả hai không thể làm gì để cưỡng lại cuộc gặp gỡ này. Trong tiếng nhạc, chàng nói với người con gái nhà bá tước: “Sự rung động cảm xúc, định mệnh còn mạnh hơn cả chúng ta.” Chuyện ấy đã xảy ra trong dạ vũ ở tòa đại sứ. Những cửa sổ che rèm lụa trắng, họ đứng trong chỗ hõm sâu sau một khung cửa cùng ngắm nhìn khách khiêu vũ. Đường phố Paris nhuộm trắng, tuyết đang rơi. Đúng vào giây phút ấy người cháu của dòng tộc Louis tiến vào phòng, chàng là đấng Quân vương của nước Pháp. Tất cả cúi rạp xuống chào Đức vua. Đức vua mặc bộ đuôi tôm màu xanh với áo gi-lê trắng; ngài chậm rãi nâng cặp kính gọng vàng lên mắt. Khi từ tư thế cúi gập mình từ từ ngửng lên, đôi trẻ nhìn vào mắt nhau. Vào thời khắc ấy, cả hai đều biết không thể làm gì khác, họ phải chung sống với nhau, cả hai cùng mỉm cười, xanh xao và bối rối. Phòng bên cạnh vẳng sang tiếng nhạc. Người con gái Pháp khẽ hỏi: “Ở quê hương anh ư? Là đâu vậy?”... Và cô nhoẻn cười, mơ màng. Chàng vệ binh nói tên tổ quốc mình. Lời tin cậy đầu tiên họ nói với nhau là tên tổ quốc chàng.

Mùa thu, gần một năm sau, họ về nước. Cô gái xứ lạ ngồi lọt thỏm trong thùng xe, giữa đống vải ga và khăn trùm đầu. Họ đi qua những dãy núi, qua Thụy Sĩ, qua thành phố Tirol. Tại Viên, Hoàng đế và Hoàng hậu đã tiếp kiến họ. Hoàng đế phúc hậu như trong truyện cổ tích. Ngài bảo: “Quý bà hãy thận trọng! Nơi ông ấy đưa bà đến nhiều gấu lắm. Chính ông ấy cũng là một con gấu đấy.” Và ngài mỉm cười. Tất cả cùng cười. Thật là diễm phúc lớn, Hoàng đế pha trò với chàng sĩ quan ngự lâm quân và cô vợ người Pháp. Nàng đáp: “Xin thưa, tôi sẽ dùng âm nhạc để thuần phục chúng, như Orpheus* đã thuần phục thú dữ vậy.” Họ đi qua những khu rừng và đồng cỏ thơm mùi hoa quả. Qua khỏi biên giới, những dãy núi và thành phố bỗng mất hút, người vợ bắt đầu khóc. “Chéri*, – nàng nói – em chóng mặt. Ở đây mênh mang quá.” Nàng chóng mặt vì cảnh sắc của bầu không khí mùa thu uể oải, nặng nề trên thảo nguyên. Xe đi qua những cánh đồng đã gặt xong, những vùng đất hàng mấy giờ không thấy có đường sá gì, những đàn sếu bay trên nền trời, những đồng ngô ngả rạp trải dài hai bên đường, như phong cảnh bị tàn phá sau một cuộc chiến. Người lính ngự lâm ngồi bất động trong xe, hai bàn tay đan vào nhau. Thỉnh thoảng chàng cho tháo một con ngựa, cưỡi ngựa đi bên cỗ xe mấy giờ liền. Chàng nhìn đất mẹ, như lần đầu được thấy. Chàng ngắm những ngôi nhà có cửa chớp màu xanh, hàng hiên màu trắng nơi họ nghỉ lại, ngôi nhà nằm sâu trong những khu vườn, những căn phòng mát lạnh, mọi thứ đồ gỗ đều quen thuộc, cả mùi hương những chiếc tủ. Chàng ngắm nhìn phong cảnh, sự cô tịch ảo não của nó làm rung động con tim chàng, như chưa từng thế bao giờ: bằng con mắt của vợ, chàng ngắm nhìn cái giếng có cần múc nước, những vùng đất cằn cỗi, những cánh rừng bạch hoa, những đám mây màu hồng trên nền trời hoàng hôn của thảo nguyên. Đất mẹ mở ra trước mắt họ. Tim đập rộn trong lồng ngực, chàng cảm nhận thấy cảnh sắc chờ đón hai người, đồng thời cũng chính là số phận. Người vợ ngồi trong thùng xe, im lặng. Thỉnh thoảng đưa khăn lên mắt. Những lúc như thế, chồng nàng nhoài người xuống trên yên ngựa, nhìn vào cặp mắt đẫm lệ như gặng hỏi. Nhưng nàng ra hiệu cứ đi tiếp. Bởi họ đã thuộc về nhau.

•

Orpheus: nhân vật trong thần thoại Hi Lạp, có tài chơi đàn lia, dùng tiếng đàn để thuần phục được thú dữ, tác động đến cỏ cây.

•

Chéri (tiếng Pháp): Anh yêu; yêu dấu, quý mến.

Thời gian đầu khu lâu đài đã an ủi nàng. Nó rộng, những cánh rừng và dãy núi đã ngăn cách thảo nguyên, một cõi riêng biệt trong một đất nước xa lạ. Sau họ, những chuyến xe chở đồ tháng nào cũng tới. Từ Paris, từ Viên những chuyến xe chất đầy đồ gỗ, vải sợi, vải bạt, những bức họa và có cả một chiếc dương cầm nhỏ, vì nàng muốn thuần phục các loài thú dữ bằng âm nhạc. Khi trong núi tuyết đầu mùa đã rơi, họ mới sắp xếp xong và bắt đầu cuộc sống trong lâu đài. Tuyết bao kín quanh tòa lâu đài, như một đội quân Phương Bắc ảm đạm, lặng lẽ vây hãm thành. Đêm đêm, lũ nai, hoẵng bước từ trong rừng ra, đứng trên tuyết dưới ánh trăng, nhìn về phía những ô cửa sổ sáng đèn của tòa lâu đài, đầu nghênh nghênh, với những đôi mắt thú ngây thơ phản chiếu thứ ánh sáng màu xanh mê hồn, và chúng nghe tiếng nhạc lọt ra từ lâu đài. “Anh thấy chưa?...” – Ngồi bên cây đàn dương cầm, nàng hỏi rồi mỉm cười. Tháng Hai, băng tuyết xua lũ sói xuống trang trại, những người ở và thợ săn gom cành khô nhóm những đống lửa lớn ngoài bãi, đàn sói chạy vòng quanh tru lên trước sự mời gọi mê hoặc của ánh lửa. Chàng ngự lâm vác dao lao vào bầy sói, người vợ đứng bên cửa sổ nhìn ra. Cứ như chàng và lũ sói có duyên nợ gì chưa thanh toán được với nhau.

Dẫu thế nào hai người cũng yêu nhau. Ông tướng lại gần bức chân dung mẹ, tác phẩm của một họa sĩ thành Viên, cũng chính là người đã vẽ bức chân dung Hoàng hậu với những lọn tóc buông rủ xuống; ông tướng đã thấy bức họa ấy trong phòng làm việc của Hoàng đế, ở lâu đài Burg*.

•

Burg: khu lâu đài hoàng cung của triều đình Habsburg, Áo.

Trên bức họa bà nữ bá tước đội một chiếc mũ cói mỏng có gắn hình những bông hoa màu hồng nhạt, như những cô gái Firenze* thường đội vào mùa hè. Bức họa khung mạ vàng được treo trên tường màu trắng, phía dưới là một chiếc tủ gỗ anh đào nhiều ngăn kéo. Chiếc tủ này trước đây là của mẹ ông. Ông tướng tì hai tay lên thành tủ ngắm bức chân dung trên cao. Người đàn bà trẻ trên bức họa của ông họa sĩ thành Viên đầu hơi nghiêng sang một bên, dịu dàng và nghiêm nghị nhìn khoảng không trước mặt như muốn hỏi: “Vì sao?”. Đó là ý nghĩa của bức chân dung. Đường nét trên gương mặt bà nom quý phái, chiếc cổ gợi cảm, đôi tay đi găng len đan, chiếc áo màu xanh nhạt để lộ đôi vai trần trắng và nửa trên hai bầu vú. Bà luôn là người xa lạ. Họ ngấm ngầm đối chọi với nhau, bằng âm nhạc và săn bắn, bằng các chuyến đi và những buổi dạ hội, khi tòa lâu đài tắm trong ánh sáng, những căn phòng như bốc lửa, những nhà nhốt gia súc chật cứng xe và mã phu của khách, trên lối vào chính, cứ bốn bậc thang lại có một gia binh đứng bất động như những người bằng sáp đứng trong panoptiku*, tay giơ những đế nến lớn bằng bạc có mười hai nhánh, và ánh sáng, tiếng nhạc, tiếng nói cười, mùi thơm tỏa ra từ đám khách hòa quyện trong những căn phòng, dường như cuộc sống là một ngày hội vô vọng, một lễ hội đầy bi kịch và sang trọng mà vào lúc mãn cuộc, những hồi kèn đông sẽ được đám thợ kèn tấu lên, như muốn báo cho khách về một điềm gở sắp đến. Ông tướng còn nhớ những buổi dạ hội như thế. Có khi đám mã phu và ngựa vây quanh những đống lửa nhóm trên bãi tuyết vì chuồng ngựa không đủ chỗ. Một bận cả Hoàng đế cũng đến, ở đây, ngài là bậc đế vương. Ngài đến bằng xe ngựa kéo, có đội kị sĩ y phục trắng hộ tống. Ngài đi săn hai ngày trong rừng, ở cánh bên kia lâu đài, ngủ trên một chiếc giường sắt và ngài khiêu vũ với bà chủ nhà. Họ vừa khiêu vũ vừa chuyện trò, và mắt nữ chủ nhân đẫm lệ. Đi hết một điệu vũ, Hoàng đế cúi chào, hôn lên tay bà chủ, rồi ngài dẫn bà sang phòng bên, nơi đám tùy tùng đứng thành nửa vòng tròn. Ngài đưa trả bà về cho chàng vệ binh, rồi cúi xuống hôn tay bà một lần nữa.

•

Firenze: thành phố lớn của Ý, thủ phủ vùng Toscana.

•

Panoptikum (tiếng Hi Lạp): nơi trưng bày mẫu tượng các danh nhân bằng sáp hoặc thạch cao.

– Hai người nói chuyện gì thế?... – Mãi về sau ông chồng có lần hỏi vợ.

Nhưng bà không nói. Không ai biết Hoàng đế đã nói với bà chủ chuyện gì, bà chủ nhà – người đến từ xứ lạ – đã khóc trong khi khiêu vũ. Trong vùng người ta còn bàn tán mãi về chuyện này.

4

Tòa lâu đài khép kín tất cả, như một hầm mộ lớn chạm khắc bằng đá mà trong đó mục ruỗng xương cốt của bao thế hệ, đồ khâm liệm bằng nỉ đen hay lụa xám của những người đàn ông và đàn bà ngày xưa tan rữa ra. Nó giữ kín cả sự yên tĩnh, như giữ một phạm nhân sùng đạo trong hầm ngục, đầy râu ria và tơi tả, trên đống rơm ẩm mốc và thối nát. Nó giam giữ cả những kí ức, kí ức về những người đã mất ẩn náu trong các xó xỉnh của các phòng, như các loài nấm, bụi bặm, các loài dơi, chuột và gián trong những hầm nhà cũ kĩ ẩm thấp. Trên những tay nắm cửa còn như cảm thấy một bàn tay run rẩy, hơi ấm của một thời khắc cũ, khi bàn tay ngại ngùng ấn nhẹ lên tay nắm cửa. Tất cả các ngôi nhà, nơi niềm đam mê của con người đã đến tột đỉnh, đều đầy ắp những chuyện mờ ảo như thế.

Ông tướng ngắm bức chân dung mẹ. Ông nhớ từng nét trên gương mặt thon dài của bà. Đôi mắt buồn hờ hững nhìn cuộc đời như khinh thị, những người đàn bà thời xưa thường bước lên đoạn đầu đài với cái nhìn như thế, vừa khinh bỉ cả những người mà vì thế họ đã hi sinh, cả những kẻ hành quyết họ. Gia đình mẹ ông có một biệt thự trên bờ biển ở Bretagne*.

•

Bretagne: một bán đảo ở phía Tây Bắc nước Pháp, thủ phủ của vùng này là Rennes.

Lúc khoảng tám tuổi, cậu bé được đưa đến đây vào mùa hè. Khi đó đi bằng xe hỏa, rất chậm chạp. Trong túi đựng hành lí là những đồ đạc gói trong các túi vải thêu đánh dấu bằng những chữ cái đầu tên của mẹ. Paris trời mưa. Cậu bé ngồi lọt thỏm trong thùng xe bọc vải lụa xanh, nhìn thành phố qua cửa kính mờ, phố xá bóng nhẫy như một con cá béo bụng. Cậu thấy những mái nhà dốc, những ống khói cao, xám xịt vút nghiêng trên nền trời u ám và ẩm ướt, như chúng muốn hét lên với thế gian điều gì đó về bí mật của những thân phận hoàn toàn khác và không thể hiểu nổi. Những người phụ nữ vừa cười vừa đi trong mưa, một tay nâng váy, răng trắng như làn mưa, cái thành phố xa lạ, những lời đối thoại bằng tiếng Pháp, lẽ ra tất cả có thể trở thành một cái gì đó vui vẻ, dễ chịu, có điều thằng bé chưa thể hiểu nổi điều đó. Cậu mới tám tuổi, cậu ngồi yên bên cạnh mẹ trong thùng xe, đối diện với người hầu gái và gia sư, cậu cảm thấy mình có sứ mạng. Ai cũng để ý đến cậu, đứa bé hoang dã, đến từ đẩu từ đâu, từ nơi có rừng và những con gấu. Cậu chú ý phát âm những từ tiếng Pháp, cẩn thận và lo ngại. Cậu biết giờ đây cậu phải nói nhân danh bố, tòa lâu đài, lũ chó, và những cánh rừng ở quê nhà. Một chiếc cổng mở ra, xe chạy vào một khoảng sân rộng, trước những bậc thang lớn những người hầu mặc áo đuôi tôm cúi chào. Tất cả đều có vẻ thiếu thân thiện. Cậu được dẫn đi qua những căn phòng, mọi thứ được bày biện quá ngăn nắp và nghiêm cẩn. Tại phòng lớn trên gác, bà ngoại người Pháp đón mẹ con cậu. Bà có đôi mắt xám và một hàng ria đen hơi mỏng, mái tóc bà vấn cao, trước đây có lẽ màu đỏ, giờ nâu đỏ lôm nhôm, như thời gian bỏ quên không gội. Bà thơm thằng bé, rồi hơi để ngửa đầu cậu ra sau bằng đôi bàn tay xương xẩu trắng nhợt. “Toute de même” – bà bảo mẹ, mẹ cậu lo lắng đứng bên, như cậu đang trải qua kì sát hạch, như sắp sáng tỏ ra điều gì. Rồi họ mời trà hoa bồ đề. Tất cả bốc lên một thứ mùi rất khó chịu, cậu thấy buồn nôn. Gần nửa đêm thì cậu khóc và bắt đầu nôn. “Mang Nini đến đây!” – Nằm trên giường, cậu gào khóc trong nước mắt, mặt trắng bệch.

Hôm sau cậu sốt cao, mê sảng. Mấy ông bác sĩ dáng vẻ trịnh trọng đến, áo khoác đen dài tới gối, trên khuy giữa của áo gi-lê trắng có luồn dây đeo đồng hồ vàng, họ cúi xuống thằng bé, từ chòm râu và quần áo họ tỏa ra thứ mùi y hệt mùi từ những đồ đạc trong lâu đài, mùi từ mái tóc và từ miệng bà ngoại người Pháp. Cậu cảm thấy mình sẽ chết nếu thứ mùi ấy không bay biến đi. Đến cuối tuần, cơn sốt vẫn không giảm, mạch thằng bé gần như mất hẳn. Người ta đánh điện cho gọi Nini. Bốn hôm sau, người vú nuôi mới tới Paris. Người quản gia râu quai nón không nhận ra cô ngoài sân ga. Nini đi bộ về lâu đài, trong tay xách một chiếc túi đan. Cô đến như loài chim di cư, chẳng hề biết tiếng Pháp, không quen biết phố phường, cô không trả lời nổi: làm thế nào cô đã tìm được đến ngôi nhà, trong một thành phố xa lạ, nơi có thằng bé đang ốm. Cô bước vào phòng, nâng thằng bé đang hấp hối ra khỏi giường, nó đã hoàn toàn bất động, chỉ còn đôi mắt rực sáng; hai tay ôm chặt nó vào lòng, cô ngồi yên lặng ru thằng bé. Đến ngày thứ ba, người ta vẩy giọt nước thánh cuối cùng cho cậu bé. Buổi tối Nini bước ra khỏi phòng, nói với bà bá tước bằng tiếng Hung:

– Tôi nghĩ, cậu nhà sẽ qua khỏi.

Cô không khóc, chỉ thấy quá mệt mỏi vì đã sáu hôm không ngủ. Cô mang cái túi đan, quay vào phòng, lấy đồ ăn đem từ nhà sang, bắt đầu ăn. Sáu ngày cô đã níu giữ thằng bé bằng hơi thở của mình. Nữ bá tước quỳ trước cửa và cầu nguyện. Tất cả đều có mặt, bà ngoại, đám gia nhân, một cha cố trẻ, chàng mày xếch, mỗi giờ lại tới một lần. Những ông bác sĩ đến thưa dần. Người ta đưa Nini cùng tới Bretagne, bà ngoại người Pháp – sửng sốt và phật ý – ở lại Paris. Tất nhiên không ai nói ra vì sao thằng bé lại ốm. Không nói ra, nhưng tất cả đều biết. Cậu bé cần tình thương, và khi những người xa lạ cúi xuống gần cậu, thứ mùi không thể chịu nổi kia tỏa ra, cậu quyết định thà chết còn hơn. Ở Bretagne, gió ù ù thổi, thủy triều dâng lên giữa những tảng đá cũ kĩ. Những khối đá màu đỏ nằm nhô trên mặt nước. Nini bình thản, mỉm cười và ngắm biển, ngắm trời, cứ như cô đã thấy từ trước. Ở bốn góc ngôi biệt thự là những ngọn tháp cổ xây bằng đá thô, nơi xa xưa tổ tiên bà bá tước thường rình rập bọn cướp biển Surcouf. Cậu bé bắt nắng nhanh, cười luôn miệng. Giờ thì cậu không còn sợ nữa, cậu biết: có Nini, chẳng có gì đáng sợ. Cả hai ngồi trên bãi biển, gió lật những đường viền trên váy áo màu xanh của Nini, tất cả đều có vị mặn, cả gió và những khóm hoa. Buổi sáng, khi nước triều rút hết, trong những khe đá màu đỏ còn sót lại những con nhện biển chân đầy lông, những chú cua bụng đỏ tía, những con sao biển màu tím, nhầy nhụa. Trên sân tòa lâu đài, một cây vả mấy trăm năm tuổi, như một nhà hiền triết phương Đông, kể những tích truyện thật đơn giản. Dưới tán lá rậm, bóng mát ngọt ngào như có hương vị lan tỏa. Vào những giờ buổi trưa, khi biển gà gật ào lên từng chập, cậu bé ngồi bên cô bảo mẫu im lặng lắng nghe.

– Ta sẽ thành thi sĩ, – một lần cậu nói, mắt nhìn lên, đầu nghiêng sang một bên.

Cậu ngắm biển, những lọn tóc vàng lất phất bay trong làn gió ấm áp. Lim dim mắt, cậu dõi nhìn về phía biển xa.

Người vú nuôi kéo cậu bé vào lòng, ngực tì sát đầu cậu. Rồi bảo:

– Không! Cậu phải trở thành một người lính.

– Như bố ư? – Cậu bé lắc đầu. – Bố cũng là thi sĩ đấy, Nini không biết sao? Lúc nào bố cũng nghĩ tận đâu đâu.

– Đúng vậy, – người vú em đáp rồi thở dài. – Đừng ra nắng, cưng ơi. Sẽ đau đầu đấy.

Họ còn ngồi rất lâu dưới bóng cây vả. Cả hai cùng nghe tiếng rầm rì quen thuộc của biển. Cũng giống tiếng thầm thì của rừng ở quê nhà. Cậu bé và vú em đều cùng nghĩ, trên thế gian này mọi thứ đều gắn bó với nhau.

5

Những việc như thế mãi sau này người ta mới nhớ đến. Mấy thập kỉ đã trôi qua, khi đi ngang một căn phòng, trong đó, một ai đó đã lìa đời, ta chợt nghe thấy tiếng rì rầm của biển, những lời nói thuở nào. Dường như những lời nói ấy lột tả ý nghĩa của cuộc đời. Nhưng sau này lại phải nói đến những chuyện khác.

Vào mùa thu, khi họ trở về từ Bretagne, ông vệ binh đón gia đình tại thành Viên. Cậu bé được gửi vào học xá quân sự. Cậu được phát một thanh kiếm nhỏ, quần dài, mũ chào mào. Một mũi lê nhỏ đeo ngang sườn, áo sĩ quan xanh thẫm, mỗi chủ nhật lũ học viên nhí được đưa đi dạo ở Graben. Trông chúng giống những đứa trẻ chơi trò mặc quần áo lính. Chúng đeo găng trắng, đứng nghiêm chào, nom rất đáng yêu. Học xá đứng trên đỉnh một quả đồi gần thành Viên. Đó là một tòa nhà màu vàng, từ cửa sổ trên gác hai có thể nhìn thấy khu phố cổ với những phố xá thẳng tắp, cả lâu đài mùa hè của Hoàng đế, Những mái nhà khu Schönbrunn*, và những lối đi dạo chạy giữa những lùm cây được cắt tỉa trong một khu vườn lớn. Trên những hành lang vòm, màu trắng, trong các phòng học phòng ăn, phòng ở chỗ nào cũng ngăn nắp gọn gàng, dường như đây là nơi duy nhất trên thế gian này người ta đã sắp xếp và đặt đúng vị trí tất cả những đồ vật lộn xộn và dư thừa. Giảng viên là những sĩ quan đã có tuổi, mỗi phòng ở có ba mươi học sinh, ngủ trên những chiếc giường sắt hẹp, giống như Hoàng đế*. Cửa ra vào treo cây thánh giá gắn hình đức Chúa và một chùm hoa nhỏ đã vẩy nước thánh. Ban đêm thắp những cây đèn ánh sáng xanh. Sáng dậy theo hiệu còi; vào mùa đông, có khi nước đóng băng trong những chậu sắt tây. Những lúc ấy, lính cần vụ mang nước nóng lên từ nhà bếp bằng những bình đựng nước.

•

Schönbrunn: khu dinh thự mùa hè của triều đình Áo, nằm ở khu Hietzing, thủ đô Viên.

•

Hoàng đế Áo, cũng là vua Hung Franz Joseph (1830-1916) thường nằm ngủ trên một chiếc giường sắt, ngay trong phòng làm việc.

Lũ trẻ học tiếng Hi Lạp, binh khí học, cách hành xử khi trực diện với địch thủ, và môn lịch sử.

Nom cậu bé xanh xao, hay húng hắng ho. Vào mùa thu chiều nào ông linh mục cũng dẫn cậu xuống dạo chơi trong khu Schönbrunn. Họ đi chầm chậm trên những đường phố chính. Từ một giếng phun – những phiến đá lát bị rêu mốc ăn mòn – chảy ra dòng nước lấp lánh vàng dưới ánh mặt trời. Họ đi dọc những rặng cây cắt tỉa thành hàng, cậu bé rướn thẳng người, đưa cánh tay đeo găng trắng lên cao, chào những người lính già theo đúng kiểu cách, những người lính mặc lễ phục đi dạo, cứ như ngày nào cũng là sinh nhật của Hoàng đế. Một người phụ nữ đi lướt qua, trên vai bà có ô che nắng màu trắng viền ren, đầu để trần. Vị linh mục cúi rạp xuống chào.

– Hoàng hậu đấy! – Ông ghé sát vào tai cậu bé thì thầm.

Gương mặt bà trắng nhễ, mái tóc đen dày tết lọn ba, cuốn quanh đầu. Đi sau Hoàng hậu ba bước là một bà bận bộ đồ đen, lưng hơi còng, vẻ như mỏi mệt vì gấp gáp.

– Hoàng hậu đấy! – Linh mục nhắc lại, đầy vẻ sùng kính.

Cậu bé nhìn theo người đàn bà cô độc sắp mất hút giữa những hàng cây trong khu vườn lớn, vẻ như bà đang trốn chạy điều gì.

– Trông bà ấy giống mẹ cháu, – cậu nói, vì chợt nhớ tới bức họa treo trong phòng làm việc của bố cậu, phía trên bàn.

– Con không được nói như thế! – Ông linh mục nghiêm giọng nói.

Lũ trẻ học từ sáng đến tối, học những điều không được nói. Trong học xá, nơi coi dạy bốn trăm đứa trẻ, yên tĩnh như trong lòng một quả bom hẹn giờ trước khi nổ. Ở đây thôi thì đủ, những cậu bé đến từ những lâu đài nước Tiệp, tóc màu đồng đỏ với mũi hếch và những bàn tay trắng nhợt, mệt mỏi; từ những tư dinh quý tộc vùng Morva*); từ những thành quách vùng Tirol và những lâu đài săn bắn xứ Stajer*, từ những dinh thự suốt ngày cửa chớp đóng im quanh khu Graben*; những điền trang Hungary với những tên gọi dài ngoằng, nhiều phụ âm và tiền danh, tước hiệu, đẳng cấp, những thứ được người ta sắp đặt như xếp quần áo vào kho, trong học xá này, những áo quần thị dân may ở Viên, ở London hay đồ lót Hà Lan. Chỉ có một tên gọi đứng ngoài tất cả, một cậu bé mang cái tên ấy, và ở đây cậu mới được chỉ bảo cái gì nên, cái gì không nên. Có những cậu bé trán thấp xứ Xlavơ, trong máu pha trộn tất cả tính cách con người của vương quốc, có những đứa trẻ quý tộc mắt xanh mười tuổi nom rất mệt nhọc, chúng nhìn vào khoảng không, như tổ tiên chúng đã nhìn thay chúng mọi điều, và một thái tử Tirol mười hai tuổi tự sát bằng súng vì yêu cô em họ.

•

Morva, Moravia: một lãnh địa nhỏ ở tả ngạn sông Đanuýp, từ 1526-1918 thuộc Đức, từ 1918 trở đi thuộc Tiệp Khắc (cũ).

•

Stajer: một tình của Áo ngày nay, trong lịch sử đã từng thuộc sự cai quản của nhiều nước như Đức, Ý...

•

Graben: tên một trong những đường phố đẹp nhắt nằm ở trung tâm thành phố Viên.

Konrad nằm giường bên cạnh. Hai người quen nhau lúc cả hai mới mười tuổi.

Cậu ta có vóc người thấp đậm nhưng vẫn gầy, như con cái của những giống người cố xưa, những người mà cơ thể có phần xương cốt lấn át phần da thịt. Cậu chậm chạp nhưng không lười nhác, mỗi cử chỉ đều mực thước như có chủ ý. Thân sinh cậu từng là một viên chức được phong nam tước ở vùng Galicia*, mẹ cậu là người Ba Lan. Khi cười, quanh khóe miệng cậu xuất hiện một nét vòng lan rộng, ngây thơ, mang đặc trưng Xlavơ. Hiếm khi thấy cậu ta cười. Cậu ít nói và rất có ý tứ.

•

Galicia: Một tỉnh của Đế chế La Mã, nay là phần diện tích thuộc ba nước Pháp, Bắc Ý và Bỉ, còn hay dùng để chỉ nước Pháp.

Ngay từ giây phút ban đầu chúng đã cùng sống với nhau, như những đứa trẻ song sinh trong lòng mẹ. Chúng không cần qua “thủ tục kết bạn” như bọn trẻ cùng lứa thường làm, giữa những nghi lễ vừa trang nghiêm vừa hài hước, với sự nhiệt thành quá mức, như nỗi khát khao thường nảy sinh có khi vô thức và méo mó trong con người, khi lần đầu tiên ta muốn giành cả thể xác và tâm hồn một người khác, để người ấy chỉ thuộc về ta, chỉ một mình ta mà thôi. Ý nghĩa của tình yêu và tình bạn cũng chừng ấy. Tình bạn giữa chúng trang nghiêm và lặng lẽ như mọi tình cảm lớn, thứ tình cảm dành cho một đời người. Và cũng như trong mọi tình cảm lớn, trong tình bạn của chúng cũng có sự e thẹn và cảm giác tội lỗi. Nhưng chúng biết, ngay từ phút giây đầu tiên, cuộc gặp gỡ này sẽ ràng buộc suốt cuộc đời. Cậu bé người Hung cao gầy mảnh khảnh, dạo ấy tuần nào bác sĩ cũng khám cho cậu: người ta lo cậu bị bệnh phổi. Theo yêu cầu của ông hiệu trưởng, bố cậu phải sang thành Viên trao đổi rất lâu với các bác sĩ. Tất cả những gì các thầy thuốc nói, cuối cùng ông chỉ hiểu một từ: “Nguy hiểm”. Thực ra thì cậu bé không ốm, họ bảo, cậu chỉ có xu hướng dễ ngã bệnh. Vì thế, như họ nói, mối nguy hiểm là thường trực, ông vệ binh nghỉ ở một con phố nhỏ, tăm tối gần nhà thờ Stefandom, trong một nhà trọ đề “Dâng vua Hung”, trước đây ông nội ông đã từng ở. Người làm công chào “Thưa mời tôn ông”, ông ở hai phòng có trần hình vòm, thiếu ánh sáng, chất đầy những đồ gỗ trải lụa màu vàng. Những ngày này, ông xin cho thằng bé ra ở cùng trong nhà trọ. Phía trên mỗi cánh cửa có thể đọc tên những vị khách quen và khả ái, cứ như căn nhà này là một thứ ni viện trần tục dành cho các đức ông độc thân của Nền Quân chủ. Buổi sáng họ đi xe ngựa ra công viên Prater. Đã sang đầu tháng Mười một, trời trở lạnh. Buổi tối, hai cha con vào nhà hát, trên sân khấu, các dũng sĩ múa kiếm ngả nghiêng, hò hét inh ỏi. Rồi họ vào ăn tối trong một tiệm ăn đông người hầu bàn. Cậu bé sống bên bố lặng lẽ, với vẻ lịch lãm già nua, tựa như cậu cam chịu và lượng thứ điều gì.

– Họ bảo: “Nguy hiểm!” – Sau bữa ăn, ông nói như cho chính mình nghe, rồi ông châm một điếu xì gà to màu đen. – Nếu muốn, con có thể về nhà. Nhưng bố muốn là con không sợ một thứ hiểm nguy nào.

– Con không sợ đâu, bố ạ. – Cậu đáp. – Nhưng bố hãy cho Konrad ở với chúng ta. Cậu ấy nhà nghèo. Con muốn hè này mời cậu ấy về nhà mình.

– Bạn con à? – Ông bố hỏi.

– Thưa vâng.

– Thế thì cậu ta cũng là bạn bố. – Ông nói một cách nghiêm chỉnh.

Ông mặc bộ đuôi tôm, áo sơ mi có mép viền, gần đây ông không mặc đồng phục nữa. Cậu bé ngồi nghe, lòng thấy nhẹ nhõm. Có thể tin lời của bố. Đến chỗ nào trong thành Viên người ta cũng nhận ra ông, trong các cửa hiệu, người bán găng tay, bán sơ mi, ông thợ may, trong tiệm ăn, nơi những người bồi bàn chính ăn mặc trịnh trọng đi như lướt bên những dãy bàn, ngoài phố xá, nơi người ta vẫy chào ông từ các cỗ xe ngựa kéo, đầy vẻ hân hoan.

– Bố có đến thăm Hoàng đế? – Một hôm trước khi ông về, cậu bé hỏi bố.

– Nhà vua,* - ông nhắc, giọng nghiêm khắc.

•

Vì Franz Joseph vừa là Hoàng đế Áo cũng vừa là vua Hung, ông bố chỉ coi ngài là vua Hung, nên không cho con gọi là Hoàng đế, ý nhắc con nêu cao tinh thần dân tộc.

Rồi ông nói:

– Bố không bao giờ đến chỗ Ngài nữa.

Cậu bé hiểu, đã có chuyện gì đó xảy ra giữa họ. Đúng hôm ông về, cậu giới thiệu Konrad với bố. Tối hôm trước, cậu đi ngủ mà tim vẫn đập như gõ trống: tất cả giống như một cuộc hứa hôn. “Đừng nói gì về đức vua trước mặt ông nhé!” – Cậu dặn bạn. Nhưng bố rất độ lượng, thân mật, hào phóng. Bằng một cái bắt tay duy nhất, Konrad đã trở thành người thân của gia đình.

Từ hôm đó cậu bé bớt ho. Cậu đã hết đơn độc. Cậu không chịu nổi sự cô đơn giữa mọi người.

Sự giáo dục mà cậu tiếp thu từ gia đình, từ vùng rừng và từ Paris, từ trạng thái tinh thần của người mẹ, đều chỉ dẫn cho cậu, rằng con người ta đừng bao giờ nói về nỗi đau mà hãy âm thầm chịu đựng. Khôn ngoan nhất là đừng bao giờ nói về điều đó, cậu đã học như thế. Nhưng thiếu tình thương cũng không thể sống nổi, đó cũng là điều cậu tiếp thu được. Có thể là người phụ nữ Pháp đã đem vào gia đình niềm khao khát được bày tỏ những cảm xúc với một ai đó. Trong gia đình bên nội, mọi người thường im lặng trước những chuyện như thế. Phải có người nào đó để yêu quý: Nini hay Konrad. Và thời gian đó cậu không sốt, không ho, gương mặt gầy guộc, xanh xao của cậu trở nên hồng hào, đầy lòng nhiệt huyết và tin tưởng. Cả hai đang ở vào thời kì mà những cậu con trai chưa có giới tính rõ rệt: như chúng chưa quyết định chuyện đó. Mái tóc vàng, mềm mại – mà cậu ghét thậm tệ, vì cảm thấy nó giống con gái – cứ hai tuần lại được ông thợ cạo gọt trọc. Konrad trông đàn ông hơn, điềm đạm hơn. Đây là lúc tuổi thơ rộng mở phía trước, và từ nay hai đứa không còn sợ quãng thời gian này, vì chúng đã có nhau.

Bà ngoại người Pháp, sau mùa hè đầu tiên, khi hai cậu bé trở về thành Viên, dõi theo chúng từ cổng tòa lâu đài. Rồi bà cười và nói với Nini:

– Một cặp hay, phải không?

Nhưng Nini không cười. Mùa hè nào hai đứa trẻ cũng cùng về, sau này chúng cùng về cả vào những dịp Giáng sinh. Mọi thứ của hai đứa đều là của chung, quần áo, đồ lót, chúng được sắp xếp ở chung một phòng, đọc cùng một cuốn sách, cùng khám phá thành Viên và những cánh rừng, những cuốn sách và nghề săn bắn, môn cưỡi ngựa và những giá trị binh nghiệp, cuộc sống bè bạn và tình yêu. Nini lo lắng, có thể pha chút ghen tị. Kết bạn đã được bốn năm, hai cậu con trai bắt đầu né tránh xung quanh, chúng đã có những bí mật riêng. Tình bạn ngày càng sâu nặng hơn. Cậu rất hãnh diện về Konrad, muốn khoe với tất cả mọi người, như một tác phẩm, một tuyệt tác, đồng thời cậu lại e ngại tất cả, chỉ sợ người ta cướp đi cái cậu yêu quý.

– Thái quá! – Bà vú nói với người mẹ. – Sẽ có lúc cậu bạn ra đi. Cậu nhà sẽ rất đau đớn.

– Đó là nghĩa vụ con người. – Bà mẹ nói, bà ngồi trước gương, ngắm nghía vẻ đẹp đang tàn phai của mình. – Đến một ngày, ta sẽ mất người ta yêu. Kẻ nào không chịu nổi điều đó, kẻ đó chưa hẳn đã nên người.

Trong học xá, bọn trẻ thôi không chế giễu tình bạn của hai đứa nữa, chúng đã quen như một hiện tượng tự nhiên. Chúng đã bắt đầu gọi hai đứa bằng chỉ một tên chung, như một cặp vợ chồng. “Bọn Henrik”. Nhưng chúng không chế giễu. Có một cái gì đó trong quan hệ tay đôi này, sự trìu mến, nghiêm túc, tính vô điều kiện, như một thứ định mệnh và sự tỏa sáng của nó đã khuất phục những ý thích giễu cợt. Trong mọi tập thể người ta đều cảm thấy phát ghen với những mối giao tình như thế. Người ta không khát khao gì hơn một tình bạn vô tư. Khát khao một cách vô vọng. Trong học xá, những chàng trai trẻ lẩn tránh điều này bằng sự kiêu hãnh về xuất xứ, bằng cách lao vào học tập, bằng sớm ăn nhậu linh đình, bằng sự hung hăng vô lối, hoặc bằng những cuộc tình trước tuổi nhăng nhít và đau đớn. Tình bạn giữa Konrad và Henrik tỏa sáng trong đám hỗn độn này như ánh sáng tỏa ra từ nghi thức thuần phác của một lễ ăn thề thời trung cổ. Giữa những chàng trai trẻ hiếm có sự quyến luyến vô tư, không đòi hỏi sự giúp đỡ, sự hi sinh ở người kia như thế. Tuổi trẻ luôn kì vọng sự hi sinh từ những người mà họ gửi gắm niềm hi vọng. Cả hai đều cảm nhận họ đang sống trong một trạng thái không thể gọi tên, nhưng hết sức ưu ái và huyền diệu của cuộc đời.

Không gì có thể dịu dàng hơn mối quan hệ này. Tất cả những gì mà sau này cuộc sống mang lại, những ước muốn tinh tế hay mộc mạc, những cảm xúc mạnh, những níu kéo bất hạnh của đam mê, tất cả đều thô thiển và ít tình người hơn. Konrad chững chạc và kín đáo như một người đàn ông thực sự, ngay từ tuổi lên mười. Khi lũ trẻ bắt đầu dậy thì và làm những chuyện nhố nhăng, lục vấn và khoe mẽ những bí mật trong đời sống của người lớn, Konrad bắt Henrik phải thề cả hai sẽ sống trong sạch. Họ đã giữ lời thề này khá lâu. Không dễ. Tuần nào họ cũng đi xưng tội. Danh mục lỗi lầm được cả hai cùng liệt kê. Nỗi khát khao xuất hiện từ trong máu thịt, trong từng tế bào thần kinh, chúng xanh tái, xây xẩm mặt mày, mỗi lúc chuyển mùa. Nhưng chúng sống trong sáng, dường như chiếc áo choàng huyền diệu của tình bạn đã che phủ lên tuổi trẻ của hai đứa, bù đắp cho chúng tất cả, thay cho những gì đã hành hạ và xô đẩy những kẻ tò mò và hiếu động tới lãnh địa mờ ám, hạ đẳng của cuộc sống.

Chúng sống trong một trật tự nghiêm ngặt đã được kinh nghiệm và thực tiễn hàng trăm năm đúc kết. Mỗi buổi sáng, đầu đội mũ, tay đeo găng, thân trên để trần, phải tập đấu kiếm một giờ trong phòng tập của trường. Sau đó tập cưỡi ngựa. Henrik phi ngựa rất khá, còn Konrad lúng túng xoay xở trên lưng ngựa, cơ thể cậu thiếu hẳn những kí ức của thiên tư di truyền. Henrik học dễ dàng, Konrad học rất vất vả, nhưng những gì đã học được thì cậu khư khư giữ, như người ý thức được đó là tất cả gia sản của mình trên thế gian này. Henrik thoải mái trước đám đông, lãnh đạm và kiêu hãnh, như người biết chẳng điều gì trên thế gian này có thể làm cậu ngạc nhiên; Konrad thì cứng nhắc, nguyên tắc.

Vào một kì hè, họ về Galicia*, chỗ bố mẹ Konrad. Khi đó họ đã là những sĩ quan trẻ. Ông nam tước – hói đầu, già nua và rất quỵ lụy, người đã bị bốn mươi năm phục vụ ở Galicia và tham vọng xã hội không thể thỏa mãn của một phụ nữ quý tộc Ba Lan làm cho suy sụp – vội vã ra đón hai chàng công tử với sự mẫn cán đến bối rối. Thành phố ngột ngạt với những ngọn tháp cũ kĩ, giếng nước ở giữa quảng trường lớn hình chữ nhật, những phòng ở mái vòm, tăm tối. Những cư dân trong thành phố, người Ukraina, người Đức, người Do Thái, người Nga, sống trong tiếng ồn ã bị kìm nén bởi quyền lực, hình như có một quá trình đang lên men trong thành phố, trong những căn hộ tranh tối tranh sáng, bức bối vì không thông gió, cách mạng hay một sự bất mãn khoác lác, thiểu não, hay ngay cả điều đó cũng không phải; một nỗi lo âu ngột ngạt và một bầu không khí chờ đợi bao trùm lên những căn nhà, lên những quảng trường, lên cuộc sống trong thành phố. Chỉ có ngôi nhà thờ lớn tách khỏi sự hỗn độn khi rên rỉ, khi gầm rít, lúc thầm thì ấy, bằng những ngọn tháp lớn, hình vòm của nó, như có lần ai đó đã đưa ra một đạo luật với tất cả những hệ lụy, một điều gì đó dứt khoát và bất biến. Hai người ở trong khách sạn vì nhà ông nam tước chỉ có ba phòng nhỏ. Buổi tối đầu tiên, sau những món thịt nấu nhiều mỡ và gia vị cùng rượu vang nặng – mà ông công chức già, bố Konrad và người đàn bà Ba Lan vẻ sầu não, trang điểm lòe loẹt như một con vẹt, bằng những thứ son phấn màu tím, màu đỏ đã cũ, cho bày biện lên với vẻ hồi hộp cảm kích và đượm buồn trong căn hộ nghèo nàn, làm như hạnh phúc của cậu con trai ít về thăm nhà tùy thuộc vào chất lượng của những món ăn – hai chàng sĩ quan trẻ còn ngồi trò chuyện rất lâu trước khi đi nằm trong một góc tối lờ mờ của của phòng ăn trang trí những cây cọ bụi bặm trong cái quán trọ kiểu Galicia. Họ uống một loại vang Hung mạnh, hút thuốc và im lặng rất lâu.

•

Galicia: một vùng đất lịch sử ở Trung Âu, hiện nay nằm trên lãnh thổ Ba Lan và Ukraina.

– Cậu đã thấy bố mẹ tớ rồi đấy. – Konrad lên tiếng.

– Đúng vậy. – Con trai người vệ binh đáp như người có lỗi.

– Thế thì cậu đã biết – người kia nói nhẹ nhàng và nghiêm chỉnh. – Bây giờ cậu thử nghĩ xem, điều gì đã diễn ra ở đây vì tớ trong hai mươi hai năm.

– Mình biết. – Henrik nói, cổ họng bỗng như nghẹn lại.

– Mỗi đôi găng mà tớ đeo khi chúng mình kéo nhau vào Nhà hát trong thành, đều từ đây mà ra. Nếu tớ cần một bộ yên cương ngựa, bố mẹ tớ phải nhịn ăn thịt trong ba tháng. Nếu tớ đưa tiền boa trong dạ hội, bố tớ phải nhịn hút thuốc suốt một tuần lễ. Và đã kéo dài như thế hai mươi hai năm. Và bao giờ tớ cũng có đủ mọi thứ. Ở đâu đó trong nước Ba Lan, gần biên giới Nga có một trang trại. Tớ chưa hề nhìn thấy. Đó là của mẹ tớ. Từ cái trang trại ấy mà có tất cả: đồng phục, học phí, vé đi nhà hát, bó hoa tớ tặng mẹ cậu hôm bà đi qua thành Viên, tiền thi cử, tiền thách đấu kiếm – hôm tớ choảng nhau với gã người Phổ. Hai mươi hai năm, tất tật mọi thứ. Đầu tiên họ bán đồ gỗ, sau đến vườn tược, đất đai, nhà cửa. Rồi đến sức khỏe, sự bình yên, tuổi già của họ, tham vọng của mẹ tớ là có thêm một căn phòng trong cái thành phố chấy rận này, trong phòng có một chút đồ gỗ tử tế để tiếp khách. Cậu hiểu chưa?

– Tha lỗi cho mình. – Henrik nói hấp tấp, mặt bỗng trắng bệch ra.

– Tớ không trách cậu. – Người bạn đáp rất nghiêm chỉnh. –Tớ chỉ muốn cậu biết và thấy một lần. Khi thằng Phổ tuốt kiếm xông vào tớ, rất hăng hái, như chơi một trò đùa hay ho nào đó, vì thỏa lòng kiêu ngạo mà định băm vằm nhau đến tàn phế, tớ chợt nhớ đến gương mặt mẹ, khi mỗi sáng bà đi ra chợ, để mụ bếp không ăn bớt hai xu, vì hai xu cuối năm sẽ thành năm đồng, để bà bỏ vào thư gửi cho tớ... và lúc đó tớ có thể giết thằng Phổ, cái thằng chỉ muốn hại tớ vì ngạo mạn, nhưng nó không biết rằng, mỗi vết xước nó gây nên cho tớ, là một tội chết đối với hai con người đã vì tớ mà hi sinh cả cuộc đời. Khi tớ đưa tiền lót tay cho gã đầy tớ nhà cậu, là tớ đã tiêu phí một chút gì đó trong cuộc đời bố mẹ tớ. Sống như thế thật khó. – Cậu nói, mặt ửng đỏ.

– Tại sao chứ? – Henrik khẽ hỏi. – Thế cậu không nghĩ tất cả những điều đó cũng là vì họ?...

– Có thể. – Rồi cậu im lặng. Chưa bao giờ cậu nói về chuyện này. Bây giờ cậu nói ra, đứt quãng và cậu nhìn thẳng vào mắt bạn. – Nhưng với tớ, sống như thế thật khó. Cứ như mình không của riêng mình. Nếu ốm, tớ cảm thấy hoảng sợ, cứ như mình đang phung phí một thứ tài sản gì, không hẳn là của riêng mình, là sức khỏe. Mình là lính, được đào tạo để chém giết và bị chém giết. Chúng ta đã tuyên thệ như thế. Nhưng tại sao họ lại phải chịu đựng tất cả nếu như mình bị giết? Cậu hiểu chưa?... Họ đã sống hai mươi hai năm trong cái thành phố mọi thứ đều có mùi thối rữa này, như trong một căn nhà bẩn thỉu chuyên chứa khách qua đường..., đầy mùi thức ăn và mĩ phẩm rẻ tiền, và những chiếc giường hôi hám. Họ đã sống ở đây, lặng lẽ. Ông cụ đã hai mươi hai năm không về thành Viên, nơi ông sinh ra và lớn lên. Hai mươi hai năm không một chuyến đi, không một bộ quần áo thừa, không một lần đi du lịch mùa hè, chỉ vì họ muốn tớ trở thành một kiệt tác, cái mà bản thân họ không đủ sức để đạt tới trong đời họ. Thỉnh thoảng, khi muốn làm một việc gì, tay tớ như khựng lại trong khoảng không. Lúc nào cũng thấy nghĩa vụ, thấy trách nhiệm. Tớ đã muốn nhìn thấy cái chết của họ. – Cậu nói rất nhỏ.

Hai người bạn ở lại thành phố bốn ngày. Khi ra đi, lần đầu tiên trong đời cả hai đều cảm thấy có gì đó đã xảy ra giữa hai đứa. Như người này mắc nợ người kia một thứ gì. Điều này không thể nói thành lời.

6

Tuy nhiên, Konrad có một chốn nương náu riêng, nơi bạn anh ta không dõi theo nổi: đó là âm nhạc. Giống như anh ta có một chỗ cất giấu bí mật không ai có thể động chạm đến được. Henrik thì có đôi tai thẩm âm rất tồi, cậu bằng lòng với âm nhạc Digan và những điệu van-xơ thành Viên.

Ở học xá, người ta không bàn tới âm nhạc, người ta chỉ chịu đựng và bỏ qua cho, như một trò lố lăng của tuổi trẻ. Ai cũng có chỗ yếu của mình. Người thì thích nuôi chó bằng mọi giá, hoặc cưỡi ngựa. Còn hơn là hắn đánh bạc, – họ nghĩ.

Nhưng ông tướng bắt đầu hoài nghi: âm nhạc không phải là niềm đam mê vô hại. Trong học viện người ta không thể tha thứ cho sự nổi loạn, sự phiến loạn của âm nhạc. Hiểu biết cơ bản về âm nhạc nằm trong nội dung đào tạo, nhưng chỉ với ý nghĩa thông thường nhất. Học viên chỉ nên biết về âm nhạc ở mức muốn chơi nhạc cần có những cây kèn đồng, đi trước là một sĩ quan chỉ huy, thỉnh thoảng giơ cao cây gậy bạc trong tay. Phía sau các nhạc công là một chú ngựa nhỏ kéo trống. Loại âm nhạc này ầm ĩ và đúng quy cách, nó làm hiệu lệnh cho nhịp bước của hàng quân, nó là thứ không thể thiếu trong các cuộc diễu binh. Khi nghe thấy tiếng nhạc ta phải bước hiên ngang, tất cả chỉ có thế. Thứ âm nhạc đôi khi vui vẻ, đôi khi phô trương, kiểu cách và trang nghiêm. Chẳng ai để tâm đến nó.

Nhưng Konrad bao giờ cũng tái mặt đi khi nghe tiếng nhạc. Mọi thứ âm nhạc, kể cả loại tầm thường nhất cũng tác động đến anh ta như một đòn đánh vào thể xác. Anh tái mặt, môi bắt đầu mấp máy. Âm nhạc mang lại cho anh ta điều gì đó mà người khác không thể hiểu nổi. Có lẽ không phải nó động đến lí trí của anh. Kỉ luật, mà trong đó anh đã sống và được đào luyện, bằng sự trả giá cho nó anh đã đạt tới thứ bậc trong xã hội, điều mà anh tự nguyện chấp nhận, như một con tin chấp nhận sự trừng phạt và sám hối, trong những giây phút như thế anh thấy thư thái, sự căng thẳng như tan biến đi trong thân thể. Giống như trong một cuộc diễu hành, sau những nghi lễ duyệt binh mệt mỏi và kéo dài bất chợt nghe lệnh “Nghỉ!”. Môi anh bắt đầu khẽ run, như muốn nói điều gì. Lúc này anh quên mình đang ở đâu, mắt anh long lanh cười, anh nhìn vào khoảng không, không thấy gì xung quanh, dù đó là thượng cấp, bè bạn, những thiếu nữ xinh đẹp, hay khán giả quanh anh trong nhà hát. Anh nghe nhạc bằng cả thân thể mình, một cách thèm khát, như một tù phạm lắng nghe từ xa tiếng bước chân có thể đem đến cho anh ta tin được giải thoát. Những lúc như thế, anh không nghe thấy gì khác, ngay cả khi người ta nói với anh. Âm nhạc đã phá vỡ thế giới quanh anh, trong tích tắc nó thay đổi những quy ước thỏa thuận nhân tạo, những lúc như thế, Konrad không còn là một quân nhân nữa.

Một chiều mùa hè, khi Konrad và mẹ ông tướng cùng chơi tay đôi trên đàn dương cầm trong lâu đài, đã xảy ra một chuyện. Họ ngồi trong phòng lớn, trước bữa ăn tối, hai cha con ông vệ binh tế nhị ngồi nghe trong một góc phòng, phải đạo và nhẫn nại, như khi một ai đó nói: “Cuộc sống là một nghĩa vụ, phải biết gắng chịu cả âm nhạc. Không nên phản đối phụ nữ”. Bà mẹ chơi rất say sưa, họ chơi bản “Tưởng khúc Polonaise” phóng túng của Chopin*. Tưởng như tất cả bỗng chuyển động trong căn phòng. Cả hai cha con ông ngồi trên ghế bành trong góc phòng, trong sự chờ đợi tế nhị và kiên nhẫn, đều cảm thấy đang diễn ra trong thân thể của người mẹ và của Konrad một điều gì đó. Tưởng như sự nổi loạn của âm nhạc đã nhấc bổng các thứ đồ gỗ lên, tưởng như những bức rèm lụa nặng nề được lay động bởi một sức mạnh nào đó từ sau cửa sổ, tưởng như những gì trái tim con người đã chôn vùi, nhơ nhớp và hôi thối, bỗng trở nên sinh động, tưởng như trong trái tim mỗi người ẩn chứa một nhịp điệu chết chóc, trong một khoảnh khắc sẽ rung lên với sức mạnh thảm khốc. Hai thính giả bất đắc dĩ, lịch lãm bỗng nhận ra rằng: âm nhạc là một mối hiểm họa. Nhưng hai người kia, bà mẹ và Konrad, bên chiếc dương cầm, họ không cần biết tới hiểm họa. Bản “Tưởng khúc Polonaise” chỉ là cái cớ để giải thoát những sức mạnh đang vận hành và lật tung tất cả những thứ mà luật lệ của con người đã kìm giữ hết sức cẩn trọng. Họ ngồi thẳng cứng trước cây đàn, thân trên vươn cao và hơi ngửa ra sau, dường như âm nhạc đang đẩy cỗ xe rực lửa kéo bởi những con tuấn mã vô hình trong huyền thoại bay lên, và trong cơn bão tố xô đẩy trên thế gian, họ là những người kìm dây cương đã buông lơi bằng dáng vươn thẳng người và đôi tay rắn chắc. Rồi bằng một chỉ một cú nhấn âm kết thúc duy nhất, họ im lặng. Một tia nắng cuối ngày lọt vào qua khe cửa sổ, trong luồng ánh sáng những hạt bụi vàng xoay tròn, như bụi cuốn theo những con thiên mã kéo cỗ xe kì diệu đã bay xa của âm thanh trên con đường thiên lí dẫn tới cõi hư vô và sự lụi tàn.

•

Frédéric Chopin (1810-1849): nhà soạn nhạc, nhạc sĩ thiên tài người Ba Lan.

– Chopin, – người phụ nữ Pháp nói như nghẹt thở – bố ông ấy là người Pháp.

– Mẹ ông ta là người Ba Lan, – Konrad đáp và nghiêng đầu nhìn ra cửa sổ. – Ông ta là chỗ họ hàng với mẹ cháu đấy. – Anh nói thêm, khẽ khàng như ngượng ngùng vì mối quan hệ ấy.

Tất cả đều lắng tai nghe, vì giọng anh toát lên một nỗi buồn, như giọng nói của những kẻ đi đày viễn xứ nói về gia đình và nỗi nhớ cố hương. Người vệ binh già, hơi ngả mình về phía trước, chăm chú lắng nghe bạn của con trai mình, như nhìn thấy cậu ta lần đầu. Buổi tối khi chỉ còn hai cha con trong phòng hút thuốc, ông bảo con:

– Konrad không bao giờ trở thành một người lính thực thụ đâu.

– Sao vậy, thưa bố? – Người con trai hốt hoảng.

Nhưng cậu biết cha mình đúng, ông bố khẽ nhún vai. Ông hút xì gà, hai chân duỗi dài trước lò sưởi, nhìn theo làn khói thuốc. Bằng sự bình thản và tự tin của một người am tường, ông bảo:

– Vì cậu ấy là một kiểu người khác.

Bố không còn sống nữa, nhiều năm trôi qua, ông tướng mới hiểu hết được ý nghĩa của câu nói này.

7

Con người ta bao giờ cũng biết sự thật, cái sự thật khác mà vai diễn, các đô hóa trang, những tình huống của đời sống che đậy. Hai chàng trai cùng trưởng thành, cùng tuyên thệ, cùng sống những năm ở thành Viên, vì ông vệ binh đã lo liệu cho con trai và Konrad được phục vụ gần Hoàng thành trong những năm đầu cuộc đời binh nghiệp. Họ thuê nhà ở trong một căn hộ trên gác hai của một ngôi nhà hẹp, đầu hồi sơn màu xám, nằm kề khu vườn Schönbrunn. Cửa sổ căn hộ nhìn ra một khu vườn hẹp, sâu hút, trồng kín cây bồ quân. Họ có ba phòng trong căn hộ của bà quả phụ nặng tai, chồng bà trước là bác sĩ trung đoàn. Konrad thuê đàn dương cầm, nhưng ít khi thấy anh chơi, cứ như anh sợ âm nhạc. Họ sống ở đây như hai anh em, ông vệ binh thỉnh thoảng vẫn băn khoăn cảm thấy hình như bạn con mình có bí mật gì.

Konrad là một “kiểu người khác”, và không thể tiếp cận bí mật của anh ta bằng những câu hỏi. Anh luôn bình thản. Không bao giờ tranh cãi. Anh sống, thực thi nhiệm vụ, tiếp xúc với đồng sự, đi lại ngoài xã hội như thể cuộc đời binh nghiệp không bao giờ kết thúc, như thể cuộc sống chỉ là bản điều luật và ca trực duy nhất xuyên suốt cả ngày lẫn đêm. Họ là những sĩ quan trẻ, và con trai người vệ binh đôi khi lo lắng nhận thấy Konrad sống như một tu sĩ. Như không phải anh đang sống trong thế giới này. Như thể vừa hết những giờ công vụ này lại bắt đầu những công vụ khác, phức tạp hơn, nhiều trọng trách hơn, như đối với một tu sĩ trẻ không chỉ sự cầu nguyện và những nghi lễ ngoan đạo, mà cả nỗi cô đơn, cả tri giác, cả những giấc mơ cũng mang ý nghĩa tu hành. Anh sợ âm nhạc, thứ âm nhạc mà anh có mối liên quan đầy trắc ẩn, không chỉ bằng tri giác, mà bằng cả thể xác anh, như thể ý nghĩa sâu xa của âm nhạc là một mệnh lệnh tai hại hất anh ra khỏi sự nghiệp, làm cho sự nghiệp ấy giữa đường đứt gánh. Buổi sáng họ cùng đi ngựa trong công viên Prater, hoặc trong phòng tập cưỡi ngựa của trường, rồi Konrad đi làm nhiệm vụ, xong anh về căn hộ ở Hietzing, thỉnh thoảng có khi hàng tuần anh không ra khỏi nhà vào buổi tối. Trong ngôi nhà cũ người ta còn thắp sáng bằng đèn dầu hoặc nến; con trai người vệ binh hầu như tối nào cũng từ vũ hội hay từ chỗ đám bạn bè ra về sau nửa đêm, và từ ngoài đường phố, trong chiếc xe thuê, cậu đã nhìn thấy trên cửa sổ căn phòng bạn mình thử ánh sáng yếu ớt, nhút nhát, như trách móc cậu. Cái cửa sổ sáng đèn là một tín hiệu lên án. Con trai người vệ binh dúi cho người xà ích một đồng xu, lặng lẽ dừng lại trên phố, trước chiếc cổng cũ kĩ, bỏ găng tay tìm chìa khóa cổng, chàng cảm thấy như tối nay mình lại mắc lỗi với bạn mình thêm một lần. Chàng hay đến những tiệm ăn, vũ trường, những phòng trà trong nội đô, nơi người ta chơi thứ nhạc mà bạn chàng không thích. Người ta chơi nhạc cho cuộc đời thoải mái hơn, sang trọng hơn, cho mắt các nàng long lanh sáng, cho lòng kiêu hãnh của đàn ông bật ra những tia lửa. Người ta chơi nhạc vì thế, trong thành phố, ở các nơi mà con trai người vệ binh qua đêm trong những năm tuổi trẻ. Thứ âm nhạc mà Konrad yêu thích không muốn mang đến sự quên lãng, mà đánh thức những đam mê, cảm thức tội lỗi trong con người, nó muốn cuộc sống trong trái tim và trong tri giác con người trở nên hiện thực hơn. Thứ âm nhạc như thế thật đáng sợ, chàng nghĩ và bắt đầu huýt sáo nhè nhẹ một điệu van-xơ với vẻ bất cần. Vào năm đó, ở thành Viên, đâu đâu cũng thấy người ta huýt sáo những bài van-xơ đang thịnh hành của nhà soạn nhạc trẻ Strauss*. Chàng đã tìm thấy chìa khóa, hai cánh cổng hàng trăm năm tuổi nặng nề, chậm chạp mở ra, chàng đi dọc theo cái cầu thang mái vòm hôi hám, được chiếu sáng bằng những ngọn đèn dầu lờ mờ, vào đến khoảng rộng dưới tầng trệt, chàng dừng lại nhìn ra khu vườn tuyết phủ trắng trải dưới ánh trăng, trông như người ta dùng phấn vẽ các đường viền đen vị trí của đồ vật và cây cối. Mọi thứ toát lên vẻ thanh bình. Thành Viên đã ngủ yên, và tuyết vẫn đang rơi. Hoàng đế chắc cũng đã ngủ trong Hoàng thành Burg, năm mươi triệu thần dân cũng đang yên ngủ trong vương quốc của ngài. Con trai người vệ binh thấy mình cũng liên quan tới sự bình yên này, anh cũng là một trong những người canh giữ sự bình yên và giấc mơ của Hoàng đế và năm chục triệu con người, ngay cả khi anh chẳng làm một việc gì, chỉ mang binh phục với niềm kiêu hãnh, tối tối đi vũ hội, nghe những điệu van-xơ, uống rượu vang đỏ Pháp, nói những điều mà các bà mệnh phụ và các đức ông muốn được nghe. Chàng cảm thấy mình có nghĩa vụ tòng phục những mệnh lệnh thành văn hay bất thành văn cực kì quyền năng, và sự tòng phục ấy ở trong doanh trại hay trên bãi tập đều là sự phục vụ. Sự yên bình của năm chục triệu con người bồi đắp lên từ những cảm thức như thế: Hoàng đế chỉ đi nghỉ lúc trước nửa đêm, năm giờ sáng ngài đã dậy ngồi bên ánh nến, trên chiếc ghế Hoa Kỳ đan bằng sậy trước bàn viết của ngài, và những người đã thề sẽ trung thành với Hoàng đế đều tòng phục những tập tục và luật pháp. Hiển nhiên sự tòng phục còn sâu nặng hơn những gì luật pháp đòi hỏi. Con người ta đã mang sẵn trong tim mình ý thức tòng phục, đó là điều hệ trọng nhất. Ta phải tin tưởng rằng mọi thứ đã được đặt đúng chỗ. Năm ấy họ ở tuổi hai mươi hai, con trai người vệ binh và bạn của chàng.

•

Có lẽ ở đây tác giả muốn nói đến Oscar Nathan Strauss (1870-1954), nhạc sĩ người Áo, từng là nhạc trưởng các nhà hát ở Viên và Berlin, tác giả nhiều điệu van-xơ nổi tiếng, sau năm 1938 sang Paris rồi sang Hoa Kỳ. Còn hai nhạc sĩ Johann Strauss cha (1804-1849) khi đó đã mất, Johann Strauss con (1825-1899) thì cuối thế kỉ 19, khi câu chuyện này xảy ra, đã không còn trẻ nữa.

Họ là những sĩ quan trẻ sống giữa thành Viên. Con trai người vệ binh bước lên những bậc thang mục nát, khẽ huýt sáo mồm một điệu van-xơ. Trong căn nhà này mọi thứ đều có mùi cũ nát, những phòng ở, bậc cầu thang, nhưng cũng có mùi thơm như hương vị ngọt ngào của những lọ mứt hoa quả lan tỏa trong các căn phòng. Mùa đông năm ấy khắp thành Viên rộ lên vũ hội hóa trang, hệt một thứ dịch lây lan nhẹ nhàng và dễ chịu. Tối nào dân chúng cũng nhảy múa bên ánh sáng dập dờn của những ngọn lửa đốt bằng khí ga, trong những gian phòng màu trắng và màu hoàng kim. Tuyết rơi nhiều, những cỗ xe ngựa chở các cặp tình nhân lướt đi lặng lẽ. Cả thành Viên nhảy múa dưới làn tuyết đang rơi, con trai người vệ binh sáng nào cũng tới sân quần ngựa, xem những kị sĩ Tây Ban Nha, những chú ngựa Lipica* luyện tập. Có một khí chất nào đó tồn sinh trong cơ thể những kị sĩ và những con tuấn mã, một vẻ quý phái và thuần khiết, một vẻ sảng khoái và nhạy cảm nhịp điệu đến tội lỗi, như trong tri giác của tất cả những linh hồn thông thái và những thể xác cao quý. Rồi chàng đi dạo, vì cảm thấy rất trẻ trung. Chàng dừng bước trước những cửa hiệu trong khu trung tâm, trên đảo khỉ; và những người đánh xe song mã, những người bồi bàn nhận ra chàng vì chàng giống cha. Đây là một đại gia đình, thành Viên đây, Vương quốc này, người Hung, người Đức, người Morava, người Tiệp, người Rac*, người Croatia, người Ý, tất cả đều ngầm hiểu: chỉ có Hoàng đế mới duy trì được sự ổn định giữa những khát vọng, những hằn học, những khuynh hướng phiêu lưu trong cái đại gia đình ấy. Hoàng đế, ngài cùng lúc vừa là thiếu tá tòng ngũ và cũng là đấng quân vương, vừa là một công chức áo vải và là một đức ông, vừa là thường dân vừa là thống soái. Thành Viên hồ hởi và phấn chấn. Trong những tửu quán cửa vòm cổ lỗ ở nội đô chảy tràn loại bia ngon nhất thế gian, và buổi trưa khi chuông nhà thờ ngân lên, mùi xúp thịt bò đã thơm lừng thành phố, có một cái gì gần gũi thân thuộc trên phố xá và trong lòng người, như thể sự bình yên nhân thế là vĩnh cửu. Phụ nữ đeo bao tay lông thú đen, đầu đội mũ lông chim, trong mưa tuyết, mắt mũi sáng lên sau tấm voan che mặt mỏng. Bốn giờ chiều những ngọn đèn khí ga được thắp lên trong các quán cà phê, các tướng lĩnh và công chức quây quanh những bàn họ thường ngồi, cà phê sánh bọt được đưa tới, các cô gái mặt ửng hồng ngồi nép sâu trong các thùng xe vội vã tìm đến những căn hộ đàn ông chưa vợ, vì đang kì hội hóa trang, ái tình nổi loạn và vây bủa trong thành phố, chẳng khác gì những điệp viên của một âm mưu lớn – bủa lưới mọi giai tầng xã hội – đang kích động và quấy nhiễu những tâm hồn. Trước giờ mở cửa nhà hát, những người say mê thứ rượu vang bốc lửa lẳng lặng tụ họp dưới căn hầm lớn của tòa lâu đài nhà công tước Eszterházy*, ngoài khách sạn Sacher bàn tiệc dành riêng cho các đại công tước đã được bày sẵn, các đức ông Ba Lan phấp phỏng và buồn não ngồi uống rượu mạnh trong hầm rượu ngột ngạt khói thuốc gần thánh đường Stefandom, vì xứ Ba Lan đang bất hạnh. Ngoài chuyện đó ra, hình như mùa đông năm ấy ở thành Viên, có những khoảnh khắc mọi người đều hạnh phúc. Con trai người vệ binh nghĩ đến đó, chàng khẽ huýt sáo và mỉm cười. Vào tới phòng ngoài, chàng thấy hơi ấm tỏa ra từ chiếc lò sưởi ốp gạch men như cái bắt tay của một người thân. Trong thành phố rộng lớn này, mọi thứ và mọi người đều ở đúng vị trí: các đại công tước cũng có chút dân dã, ngay những người quản gia cũng ngấm ngầm tận hưởng và gìn giữ một thứ bậc nào đó... Người đầy tớ đứng bật dậy khỏi lò sưởi, đỡ áo khoác, mũ chào mào, găng tay cho chủ, tay kia đã nhấc chai vang đỏ của Pháp xuống từ giá đặt trên chiếc lò sưởi gốm màu trắng. Mỗi tối trước khi đi nằm chàng thường nhâm nhi một cốc, như muốn tạm biệt những kỉ niệm nhẹ nhàng của ban ngày và buổi tối bằng ngôn ngữ thâm trầm của rượu, loại vang đỏ xứ Burgundi.

•

Licipa: Một giống ngựa nòi quý từ vùng Lipica thuộc Slovenia, gần biên giới Ý.

•

Rac: Một tốc người sống trên lãnh thổ Serbia ngày nay.

•

Eszterhazy: Một dòng họ đại quý tộc Hungary. Công tước Eszterhazy (1715-1785) từng là tề tướng (nádor), người đứng thứ hai sau vua. Các đời sau cũng nhiều người nổi tiếng, có ảnh hưởng quan trọng đến đời sống chính trị, xã hội Hungary tới cuối thế kỉ 19.

Người đầy tớ bưng chai vang trên một chiếc khay bạc, theo chàng vào phòng Konrad.

Thỉnh thoảng họ chuyện trò tới sáng như thế, trong căn phòng tranh tối tranh sáng, tới khi chiếc lò sưởi đã nguội; con trai người vệ binh dốc cạn chai vang Burgundi đến giọt cuối cùng.

Konrad nói về những cuốn sách chàng đã đọc, Henrik kể về cuộc sống bên ngoài. Konrad không đủ tiền để tham dự những trò tiêu khiển, đối với chàng, binh nghiệp là một nghĩa vụ, với binh phục, chức vụ, với tất tật những hệ lụy tinh tế và rắc rối của trọng trách. Henrik cảm thấy phải cứu lấy tình bạn cùng mối liên kết phức tạp và mong manh giữa họ, như mọi quan hệ định mệnh của con người, phải cứu nó thoát khỏi đồng tiền, phải giải thoát nó khỏi cái bóng của sự tị hiềm hay khiếm nhã. Điều đó thật không dễ. Họ trò chuyện với nhau như hai người anh em. Henrik nhỏ nhẹ khẩn nài Konrad chia sẻ tài sản của chàng, mà chàng cũng chưa biết dùng nó vào việc gì. Konrad cố gắng giải thích: chàng không thể nhận dù chỉ một xu. Cả hai đều biết, sự thật là: con trai người vệ binh không thể cho Konrad tiền, chàng phải chấp nhận việc mình đi giải trí trong xã hội, sống phù hợp với phẩm hàm và tên tuổi của chàng, trong khi ở căn hộ Hietzing, Konrad ăn tối món trứng rán năm bữa một tuần và tự đếm đồ lót từ nơi giặt gửi về. Nhưng điều đó không quan trọng. Điều ghê gớm đáng sợ hơn là bên cạnh tiền bạc phải cứu vãn tình bạn cho cả một đời người. Konrad nhanh già. Mới hai nhăm tuổi chàng đã phải dùng kính lão đọc sách. Và khi đêm đêm, người bạn từ trong thành Viên về, mùi thuốc lá, mùi nước hoa, đầu tóc ướt rối và đầy vẻ phong trần trẻ con, họ chuyện trò rất lâu, như những kẻ đồng lõa, như Konrad là một gã phù thủy, kẻ chỉ ngồi ở nhà suy ngẫm về ý nghĩa của con người và thế sự, trong khi đệ tử của gã lang bạt khắp thiên hạ để sưu tập những thông tin bí mật về cuộc sống con người. Konrad thích đọc sách tiếng Anh, những câu chuyện về sự chung sống của con người, về sự phát triển của xã hội. Henrik thích đọc sách viết về ngựa và về những chuyến du lịch. Và vì yêu quý nhau, họ đã tha thứ cho nhau những khác biệt: Konrad bỏ quá sự phong lưu của bạn, còn con trai người vệ binh thì tha thứ cho sự túng bấn của Konrad.

“Kiểu người khác” mà người cha nhận xét khi Konrad và bà mẹ cùng chơi bản “Tưởng khúc Polonaise” đã làm cho Konrad có quyền lực trong thâm tâm người bạn.

Thực chất của thứ quyền lực ấy là gì? Trong tất thảy quyền lực của con người đều có một chút khinh thị tinh tế gần như không nhận ra được đối với kẻ mà ta áp đặt quyền lực.

Ta chỉ có thể hoàn toàn khuất phục được tinh thần con người nếu ta biết rõ, hiểu rõ và khinh bỉ rất tế nhị kẻ đã buộc phải thuần phục. Những cuộc trò chuyện thâu đêm trong căn hộ ở Hietzing này càng về sau càng giống một cuộc chuyện trò giữa thầy và trò. Cũng như những ai có khuynh hướng và do hoàn cảnh bắt buộc phải sớm đơn độc, Konrad cũng nói về thiên hạ với giọng châm biếm nhẹ nhàng, hơi miệt thị và đồng thời cũng với vẻ quan tâm khéo che đậy, như là những gì có thể nhận biết được ở phía đối diện chỉ có bọn trẻ con và những kẻ còn ngu ngơ hơn chúng mới quan tâm đến. Nhưng trong giọng nói của Konrad vẫn cảm thấy nỗi nhớ cố hương: tuổi trẻ của chàng luôn hoài vọng, luôn mơ tưởng về một đất nước đáng ngờ, lãnh đạm và kinh sợ. Và khi Konrad chế giễu những trải nghiệm của con trai người vệ binh, một cách rất thân tình và cao ngạo, vừa đùa cợt vừa hờ hững, thì trong giọng nói của chàng vẫn cảm thấy một sự thèm khát đến nghẹn ngào.

Họ đã sống như vậy trong quãng sáng chói lòa của tuổi trẻ, trong một vai diễn, là nghiệp dĩ, đồng thời cũng mang đến cho cuộc sống của họ sự căng thẳng thực sự và sức mạnh nội tâm. Đã có những bàn tay phụ nữ nhẹ nhàng, hồi hộp và vui vẻ gõ lên cánh cửa căn hộ Hietzing. Một hôm nàng Veronika, vũ nữ, cũng đã gõ như thế lên cánh cửa – nhớ đến cái tên này, ông tướng đưa tay lên dụi mắt, như người vừa tỉnh dậy sau một giấc mơ, một cách lơ đãng. Đúng là Veronika. Rồi đến Angela, cô vợ góa trẻ của ông bác sĩ, người thích những cuộc đua ngựa hơn tất cả. Nhưng không, vẫn là Veronika, vũ nữ. Nàng sống trong những căn phòng áp mái của một căn nhà cũ kĩ trên một phố nhỏ gọi tên theo vở “Ba vó ngựa”, một xưởng vẽ không bao giờ được sưởi đủ ấm. Nhưng nàng chỉ sống được ở đây, không gian ngoan ngoãn dành cho những bước nhảy và những vòng quay lượn khi nàng tập. Những bó hoa Makart* bụi bặm trang điểm căn phòng trống huếch và những bức vẽ thú vật tay họa sĩ người Stajer thuê nhà trước để lại cho chủ bù vào tiền thuê phòng còn nợ. Hắn thích nhất là vẽ cừu, từ mọi xó xỉnh của căn phòng rộng chỗ nào cũng thấy những chú cừu buồn bã nhìn khách bằng những đôi mắt thú ướt át vô hồn và ngơ ngác.

•

Makart: bó hoa to gồm lá cọ và hoa giả dùng đề trang trí trong nhà, được dùng nhiều trong thế kỉ 19, gọi theo tên họa sĩ người Áo Makart.

Vũ nữ sống ở đây, giữa những rèm cửa bụi bặm, những đồ gỗ phủ những tấm trải cũ nát.

Từ cầu thang đã thấy mùi nước hoa, mùi dầu hoa hồng và các mĩ phẩm Pháp. Một tối mùa hè ba người cùng đi ăn tối. Giờ đây ông tướng nhớ lại rõ ràng như khi xem một tấm ảnh bằng kính lúp. Họ dùng bữa tối ở một quán ăn trong khu rừng gần thành Viên. Họ cùng đi xe tới đây qua những cánh rừng ngột ngạt mùi lá rừng. Nàng đội chiếc mũ cói rộng vành, đi đôi găng đan màu trắng kéo lên tới khuỷu, mặc chiếc áo lụa hồng bó chẽn ngang eo và đi giày lụa đen. Nàng bước ngập ngừng trên lối đi rải sỏi giữa những lùm cây, như thể mỗi bước đi trên mặt đất dẫn đến một mục tiêu hiện hữu của cuộc sống, ví như cái quán ăn kia, đều không xứng đáng với đôi chân nàng. Cũng như trên những dây của cây đàn vĩ cầm Stradivarius*không nên kéo các bài tửu nhạc, nàng giữ đôi chân như giữ một kiệt tác, mà mục đích và ý nghĩa duy nhất của nó chỉ có thể là những vũ khúc đặng giải phóng những quy luật trĩu nặng trần thế, tháo bỏ những ràng buộc buồn tẻ của thân xác. Họ ngồi ăn tối trong vườn một ngôi nhà có những bức tường phủ kín nho dại, uống rượu vang đỏ loại nhẹ, và người thiếu phụ luôn nở những nụ cười. Trên đường quay về dưới ánh trăng đêm, từ một sườn đồi họ nhìn thấy thành phố lung linh trong thứ ánh sáng màu trắng. Veronika vô tư choàng tay ôm cả hai người bạn. Đó là khoảnh khắc của hạnh phúc, của sự vô tư, của sự hiện hữu. Họ im lặng tiễn nàng về nhà, hôn lên tay nàng trong chiếc cổng rộng của ngôi nhà cũ ở nội thành, ôi, Veronika. Còn Angela với những chú ngựa. Và tất cả các nàng, tóc cài hoa, lượn những vũ khúc vòng tròn, để lại phía sau những băng giấy, hoa, lá, những chiếc găng vương vãi. Những người phụ nữ ấy đã đem lại cho họ sự ngây ngất của những cuộc tình đầu, sự nhớ nhung, lo sợ, sự cô đơn. Nhưng phía sau những người phụ nữ, sau tất cả vẫn lấp ló một thứ tình cảm còn mạnh hơn tất cả. Chỉ những người đàn ông biết đến thứ tình cảm này. Đó là tình bạn.

•

Stradivarius: gọi theo tên người chế tác đàn vĩ cầm nổi tiếng người Ý Stradivari Antonio.

8

Ông tướng mặc quần áo. Ông tự mặc một mình, ông lấy trong tủ ra bộ lễ phục, ngắm nghía một lúc lâu. Đã chục năm nay ông không mặc đồng phục, ông mở ngăn kéo, tìm những phần thưởng, nhìn những huân chương đựng trong một chiếc hộp lót lụa ba màu đỏ, trắng, xanh. Khi cầm trên tay những huân huy chương bằng đồng, bạc, vàng ông chợt như thấy một cây cầu, dọc theo Dnyeper, một cuộc diễu binh ở thành Viên, một buổi tiếp tân trên thành Vár*. Ông nhún vai. Cuộc sống đã cho ta những gì? Nghĩa vụ và lòng kiêu hãnh. Rồi ông đặt nắm huân chương vào ngăn kéo một cách hờ hững, như người chơi bạc cất những con bài lòe loẹt khi tàn một ván bài lớn. Ông bận bộ đồ đen, thắt chiếc caravat pikê* màu trắng, rồi dùng bàn chải ướt vuốt phẳng mái tóc ngắn bạc trắng. Mấy năm trở lại đây, buổi tối ông thường mặc bộ đồ nghiêm như cha cố này. Ông bước lại gần bàn viết, bàn tay già nua run run lấy ra từ trong ví đựng tiền một chiếc chìa khóa nhỏ, rồi ông mở một ngăn kéo nhỏ nằm sâu phía trong. Từ một ô kín trong ngăn kéo ông lấy ra một khẩu súng lục Bỉ, một tập thư buộc bằng dải màu xanh và một cuốn vở mỏng bìa nhung màu vàng, bên ngoài được ghi dòng chữ màu hoàng kim: Souvenir.

•

Vár: Hoàng thành, khu thành cổ của Hungary trên bờ sông Đa-nuýp, phía Buda của thủ đô Budapest.

•

Loại vải bông có hoa văn nổi.

Ông cầm trên tay khá lâu cuốn vở bìa thắt một dải màu xanh có đóng dấu. Rồi ông xem xét khẩu súng với những động tác cẩn trọng và am tường. Đó là một loại súng ngắn cũ, sáu viên đạn. Cả sáu viên vẫn còn đủ. Ông nhún vai, lơ đễnh ném trả khẩu súng vào ngăn kéo. Rồi nhét cuốn vở bìa nhung màu vàng vào túi trong áo khoác.

Ông bước lại gần cửa sổ rồi mở cửa chớp. Khi ông ngủ, mưa rào đã gội khu vườn. Gió thổi giữa những lùm cây đã chớm lạnh, những phiến lá ẩm ướt lấp loáng sáng. Hoàng hôn đang buông dần. Ông khoanh tay trước ngực, đứng im bên cửa sổ. Ông nhìn phong cảnh, nhìn thung lũng, cánh rừng, con đường màu vàng phía dưới, những đường viền của thành phố. Với đôi mắt quen ước nhìn cự li, ông nhận ra chiếc xe ngựa kéo chạy nhấp nhô trên đường. Người khách đang tới lâu đài.

Ông đứng im dõi theo chiếc xe nhỏ đang chạy trên đường, gương mặt không biểu lộ điều gì, một mắt nheo lại, như một gã thợ săn đang ngắm bắn.

9

Đã hơn bảy giờ khi ông tướng bước ra khỏi phòng. Chống chiếc gậy đầu bịt xương voi, ông đi những bước đều chậm rãi dọc theo hành lang dài nối cánh bên này của tòa lâu đài, những phòng ở với căn phòng lớn, phòng khách, phòng hòa nhạc và các sa-lông. Những bức chân dung phủ kín tường hành lang: chân dung đóng khung mạ vàng của các bậc tổ tiên, các cụ kị ông, cụ kị bà, bạn hữu của gia đình, các gia nhân cũ, các chiến hữu cùng trung đoàn, những người khách danh tiếng của tòa lâu đài. Gia đình ông tướng có truyền thống đón họa sĩ về nuôi trong lâu đài: Những họa sĩ vẽ chân dung lang thang, có khi chỉ ghé qua, nhưng có cả những người nổi tiếng như ông S. người Praha, đã ở lâu đài tám năm trong thời ông nội, và ông họa sĩ này đã vẽ tất cả mọi người lọt vào mắt ông, cả người quản gia và những con ngựa nổi tiếng. Các cụ kị là nạn nhân của những cây cọ trong tay các họa sĩ xê dịch nửa mùa: họ nhìn con cháu với những cặp mắt thủy tinh vô hồn, trong những bộ trang phục đại lễ. Sau họ là những gương mặt nghiêm trang của các đồng ngũ của bố, người sĩ quan vệ binh, những gương mặt đàn ông để ria mép kiểu Hung, tóc xoắn ốc rủ xuống trán, mặc lễ phục đen hoặc binh phục. Một thế hệ khá, ông tướng nghĩ và ngắm chân dung của họ hàng, bè bạn, các bạn cùng trung đoàn của bố. Một thế hệ khá, hơi đơn độc, vì họ không hòa nhập được với thế giới, nhưng họ còn tin vào một cái gì đó: danh dự, phẩm cách đàn ông, sự im lặng, nỗi cô đơn, và cả phụ nữ nữa. Khi thất vọng, họ thường im lặng. Phần đông trong số họ im lặng suốt đời, họ tin vào trách nhiệm và sự im lặng như một lời nguyền. Phía cuối hành lang là những bức chân dung Pháp, những phụ nữ Pháp thời xưa tóc trang điểm bằng các vòng phấn; những người đàn ông xa lạ đội tóc giả, cặp môi duy cảm, béo tốt, những họ hàng xa bên mẹ, những gương mặt hiện lên trên nền toan xanh, phớt hồng hay xám nhạt. Những người xa lạ. Rồi đến chân dung người cha, trong y phục vệ binh. Rồi bức tranh vẽ mẹ, đầu đội mũ lông, tay cầm roi ngựa, như một người luyện ngựa. Rồi trên tường là một khoảng trống chừng bốn mét vuông, giữa những bức chân dung: một vệt xám nhạt viền quanh khoảng trống màu trắng chứng tỏ trước đây ở vị trí đó đã từng treo tranh, ông tướng đi lướt qua khoảng trống với vẻ mặt bất động. Đã đến các bức phong cảnh.

Ở cuối hành lang, bà nhũ mẫu mặc bộ đồ đen, trên chiếc đầu nhỏ nhắn trùm chiếc khăn mới đã hồ cứng, đứng chờ sẵn.

– Ông xem những bức tranh ư? – Bà hỏi.

– Vâng.

– Ông có muốn cho treo lại bức tranh ấy vào chỗ cũ không? – Bà hỏi, rồi với vẻ bình thản của một người cao tuổi, bà chỉ lên tường. Chỗ vắng bức tranh.

– Có còn không? – Ông tướng hỏi.

Bà nhũ mẫu khẽ gật đầu, bà vẫn cất giữ bức tranh.

– Thôi. – Ông đáp sau vài giây. Rồi ông khẽ bảo – Tôi không biết già vẫn giữ nó. Cứ tưởng già đã đốt đi rồi.

– Đốt những bức tranh, – bà nhũ mẫu đáp, giọng sắc, mảnh – thì có nghĩa gì đâu.

– Đúng! – Ông tướng nói, giọng tin cẩn như người ta thường chỉ nói với bà nhũ mẫu. – Không có nghĩa gì hết.

Hai người quay xuống phía cầu thang chính, nhìn xuống phía dưới, trong tiền sảnh một người đầy tớ và một cô hầu phòng đang cắm hoa vào những lọ thủy tinh. Trong mấy giờ vừa qua, tòa lâu đài sinh động hẳn, như một chiếc đồng hồ vừa lên dây cót. Không chỉ những đồ gỗ, những ghế bành đã lột tấm trải, những ghế đệm dài, mà cả những bức tranh trên tường, những chân đỡ nến bằng sắt, những vật trang trí trong tủ kính và trên bục lò sưởi cũng như bắt đầu sống dậy. Gỗ thanh đã được đặt vào lò sưởi để chuẩn bị nhóm lò, vì từ sau nửa đêm, khí lạnh cuối hè làm các căn phòng ngấm lạnh và ẩm ướt. Những đồ vật bỗng trở nên có hồn, như thể chúng muốn chứng minh rằng, trên thế gian này mọi thứ chỉ có nghĩa khi chúng liên quan tới con người, gắn bó với số phận và hành động của con người, ông tướng nhìn tiền sảnh, những bình hoa đặt trên lò sưởi, nhìn cách xếp đặt những chiếc ghế bành.

– Cái ghế da này... – Ông nói, rồi đứng dịch sang bên phải.

– Ông vẫn còn nhớ ư? – Bà nhũ mẫu hỏi.

– Vâng! – Ông đáp. – Konrad đã ngồi chỗ này, dưới cái đồng hồ, cạnh lò sưởi. Tôi ngồi chính giữa, đối diện lò sưởi, trong chiếc ghế kiểu Firenze. Kristina ngồi đối diện, trong chiếc ghế bành mà mẹ tôi mang về.

– Ông nhớ kĩ quá. – Bà vú già nói.

– Đúng! – Ông tướng tựa lưng vào lan can cầu thang, nhìn xuống phía dưới. – Trong những bình thủy tinh cắm hoa thược dược. Bốn mươi năm rồi.

– Ông còn nhớ cả! – Bà nhũ mẫu nói rồi buông tiếng thở dài.

– Tôi vẫn nhớ, – ông bình thản nói. – Già đã dọn bàn ăn bằng bộ đồ sứ Pháp phải không?

– Thưa vâng, bộ sáng màu. – Nini đáp.

– Được rồi. – Ông gật đầu vẻ yên tâm.

Bây giờ cả hai im lặng nhìn bức tranh một hồi, nhìn căn phòng khách phía dưới, những đồ gỗ lớn, chúng giữ một kỉ niệm, ý nghĩa một giây phút, như thể đến giờ chúng chỉ tồn tại theo những quy luật của vải, của gỗ, của sắt, nhưng trong một khoảnh khắc bốn mươi năm trước đã mang lại ý nghĩa cho những vật vô tri, khoảnh khắc đó chính là ý nghĩa sự tồn tại của chúng. Và bây giờ chúng sống dậy, như một cơ cấu được lên dây, những đồ vật cũng nhớ điều đó.

– Già tiếp khách những món gì?

– Hương ngư*. Món súp và hương ngư, thịt lòng đào và salát, gà sao và món kem đốt. Đã mười năm nay đầu bếp không làm. Nhưng chắc sẽ ổn. – Bà nói vẻ lo lắng.

•

Hương ngư: một giống cá trên mình có những chấm đỏ, thịt rất thơm ngon.

– Già phải để mắt tới cho ổn. Hôm ấy có cả món tôm. – Ông nói nhỏ, như với riêng mình.

– Đúng, – người vú già đáp điềm đạm. – Kristina thích món tôm. Nấu kiểu gì bà ấy cũng thích. Ngày ấy ngoài suối còn có tôm. Bây giờ không có. Tối qua, tôi không bảo nhà bếp mua trong thành phố.

– Già chú ý rượu vang đấy, – ông nhắc nhẹ với vẻ đồng lõa tin cậy. Nghe giọng nói như thế, bà vú già bước lại gần, nghiêng đầu ghé sát tai với vẻ tin cậy như người trong gia đình, để nghe rõ hơn. – Già cho lấy dòng Pommard* tám mươi sáu nhé. Cả rượu Chablis* cho món cá nữa. Và cả dòng Mumm* lâu đời nữa, một chai loại to ấy. Già nhớ chứ?

•

Pommard: tên một làng ở tỉnh Coote-d’Ore của Pháp, nổi tiếng về rượu vang.

•

Chablis: một địa danh thuộc vùng Burgundy của Pháp, nổi tiếng về trồng nho và rượu vang.

•

Mumm: một địa danh nằm ở miền Bắc nước Pháp, nổi tiếng về sản xuất rượu sâm-banh.

– Thưa vâng. – Bà vú già đăm chiêu. – Dòng ấy chỉ còn loại chát thôi. Kristina uống loại nửa ngọt cơ.

– Một ngụm, – ông tướng đáp. – Bao giờ bà ấy cũng chỉ uống một ngụm với món nướng thôi. Bà ấy không thích sâm-banh.

– Ông muốn gì ở con người ấy? – Bà nhũ mẫu hỏi.

– Sự thật! – Ông tướng đáp.

– Ông biết rất rõ sự thật.

– Tôi không biết, – ông nói to, chẳng hề quan tâm đến việc người đầy tớ và cô hầu phòng nghe thấy, cả hai ngừng cắm hoa, cùng ngước nhìn lên. Nhưng họ lại cúi xuống ngay, tiếp tục sắp xếp hoa một cách máy móc. – Điều tôi không biết chính là sự thật.

– Nhưng ông biết điều gì đã xảy ra. – Bà vú già bỗng nói với giọng sắc lạnh.

– Điều đã xảy ra chưa phải là sự thật, – ông tướng đáp. –Việc xảy ra chỉ là một phần. Kristina cũng không biết sự thật. Có thể là ông ta, Konrad, biết. Hôm nay tôi sẽ yêu cầu ông ấy nói ra.

– Điều gì? – Bà nhũ mẫu hỏi.

– Sự thật! – Ông tướng đáp cộc lốc, rồi ông im lặng.

Khi cô hầu phòng và người đầy tớ đi khỏi phòng khách, và trên tầng cao chỉ còn lại hai người, bà vú già hững hờ tựa hai khuỷu tay lên lan can cầu thang bên cạnh ông tướng, họ làm như đang ngắm nhìn phong cảnh ven đồi, rồi bà hướng về phía căn phòng, nơi ba con người đã có lúc cùng ngồi trước lò sưởi, bà nói:

– Tôi cần phải nói với ông điều này. Khi hấp hối, Kristina đã cho gọi ông.

– Đúng! – Ông tướng đáp. – Và tôi đang có mặt ở đây.

– Ông ở đây mà cũng như không, ông xa xôi như đã đi đâu. Ông ở trong phòng ông, còn bà ấy thì đang hấp hối. Chỉ mình tôi với bà ấy, lúc gần sáng. Lúc bà ấy gọi ông. Tôi nói điều này, để ông biết, cho buổi tối nay.

Ông tướng im lặng.

– Hình như ông ấy đã đến. – Ông nói và đứng thẳng dậy. –Già chú ý xem rượu vang đấy, cả các thứ khác nữa, Nini ạ.

Đã nghe thấy tiếng sỏi lạo xạo trên lối lên, tiếng kêu cót két của những bánh xe kiệu ngựa kéo từ phía cửa vọng vào. Ông tướng dựng cây gậy vào lan can, rồi bước xuống cầu thang, không chống gậy, đi về phía khách. Chợt ông dừng lại trên một bậc cầu thang phía trên.

– Những ngọn nến, – ông nói. – Già còn nhớ chứ?... Thứ nến để bàn màu xanh. Có còn không? Hãy thắp vào bữa tối, cho chúng cháy sáng lên.

– Điều này thì tôi không nhớ. – Bà nhũ mẫu đáp.

– Tôi thì vẫn nhớ. – Ông nói vẻ bướng bỉnh.

Ông thẳng người, từ từ bước xuống những bậc cầu thang, trong bộ y phục màu đen, già nua và trang trọng. Cửa phòng khách mở ra, và trong khung cửa kính lớn, theo sau một người đầy tớ, một ông lão xuất hiện.

– Ông thấy đấy, tôi đã trở về. – Người khách nói, khẽ khàng.

– Không bao giờ tôi nghi ngờ điều đó. – Ông tướng nói, cũng nhẹ như thế, và ông mỉm cười.

Ông tướng bắt tay người khách, rất lịch thiệp.

10

Cả hai cùng bước đến bên lò sưởi, và dưới ánh sáng gắt của ngọn đèn tường, họ nhìn xoáy vào nhau bằng những con mắt mờ đục hấp háy sáng. Konrad hơn ông tướng mấy tháng tuổi, mùa xuân vừa rồi ông tròn bảy mươi ba. Hai con người già lão hấp háy nhìn nhau, bằng cái cách thức mà chỉ những người già mới cảm nhận được sự đổi thay: rất kĩ càng, xem xét những gì chính yếu, những dấu hiệu cuối cùng của sức sống, những dấu vết còn lại của niềm vui sống trên gương mặt và trên dáng dấp của mỗi người.

– Không, con người ta không trẻ ra đâu. – Konrad nói nghiêm chỉnh.

Nhưng cả hai cảm thấy một sự ngạc nhiên vừa phấn chấn vừa ghen tị vì người đối diện mình đã vượt qua kì sát hạch nghiêm khắc: bốn mươi năm đã trôi qua, thời gian xa cách –khoảng thời gian họ không nhìn thấy nhau, nhưng từng giờ, từng ngày họ vẫn biết về nhau – dường như chưa hề trôi qua. Chúng ta đã trụ nổi, ông tướng nghĩ. Và vị khách, với vẻ mãn nguyện đặc biệt, pha lẫn nỗi thất vọng và niềm vui vị kỉ – nỗi thất vọng vì người kia đứng đó mạnh khỏe và tỉnh táo, và niềm vui vì ông cũng đã trở về mạnh khỏe và nhanh nhẹn – ông nghĩ: “Ông ấy chờ ta, vì thế mà ông ấy khỏe.”

Cả hai đều cảm thấy thời gian chờ đợi đã mang lại sức sống cho họ trong mấy thập kỉ qua. Như một người suốt đời chỉ thực hành một công việc duy nhất, Konrad biết rằng ông còn phải trở lại đây một lần, và ông tướng biết rằng vào một ngày nào đó giây phút ấy sẽ đến. Họ đã vì thế mà sống.

Konrad vẫn có nước da xanh mái, như từ thời trẻ con, trông ông như người cớm nắng, ông cũng mặc bộ tối màu, sang trọng, may bằng những thứ vải đắt tiền. Trông ông ta có vẻ giàu có, ông tướng nghĩ. Họ nhìn nhau dễ đến mấy phút. Rồi người đầy tớ mang rượu khổ ngải và rượu trắng tới.

– Ông từ đâu về? – Ông tướng hỏi.

– Từ London.

– Ông sống ở đó ư?

– Ở gần đó. Tôi có một căn nhà nhỏ, cạnh London. Khi từ xứ nhiệt đới trở về tôi đã ở lại đó.

– Xứ nhiệt đới nào thế?

– Singapore. – Ông giơ bàn tay trắng nhợt lên, mơ hồ chỉ vào khoảng không, như muốn đánh dấu vị trí trong vũ trụ, nơi một thời ông đã sống. – Nhưng chỉ thời gian cuối thôi. Trước đó tôi ở sâu trong bán đảo, giữa những người Mã Lai.

– Họ bảo – ông tướng nâng chén rượu khổ ngải về phía ánh sáng như mời chào – xứ nhiệt đới làm cho người ta mệt mỏi và chóng già.

– Khủng khiếp lắm. – Konrad đáp. – Mỗi đời người phải mất đi mười năm.

– Nhưng nhìn ông thì không nhận ra điều đó. Nào, ơn Chúa đã mang ông trở về.

Cả hai cùng cạn cốc rồi ngồi xuống.

– Nhìn tôi không nhận ra điều đó ư? – Người khách hỏi khi ngồi xuống chiếc ghế bành cạnh lò sưởi, dưới chiếc đồng hồ. Ông tướng chăm chú dõi theo từng cử chỉ của khách. Và giờ đây, khi người bạn một thời đã yên vị trong chiếc ghế bành – đúng vào chỗ bốn mươi mốt năm trước ông đã ngồi lần cuối cùng, như thể không cưỡng lại nổi sự mê hoặc của vị trí – ông tướng lại hấp háy mắt, cảm thấy người nhẹ bẫng, ông có cảm giác như một người thợ săn khi thoáng nhìn thấy con mồi đã nằm trong cái bẫy mà trước đó nó đã né tránh rất cẩn thận. Bây giờ thì mọi thứ và mọi người đều đã vào đúng vị trí.

– Xứ nhiệt đới khủng khiếp lắm. – Konrad nhắc lại. – Loại người như chúng ta không thể chịu nổi. Nó làm mòn mỏi các bộ phận, đốt cháy các mô trong cơ thể. Nó tàn hại một cái gì đó trong con người.

– Ông đã đi tới đó để tàn hại một cái gì đó trong con người ông ư? – Ông tướng hỏi với vẻ hững hờ, giọng không thay đổi.

Ông hỏi điều đó một cách lịch lãm, như tâm sự. Rồi ông cũng ngồi xuống, đối diện với lò sưởi, trên chiếc ghế bành mà trong gia đình thường gọi là “ghế Firenze”. Đây là chỗ của ông trước và sau bữa ăn tối, bốn mươi mốt năm trước, khi ba người cùng ngồi trò chuyện trong phòng khách, ông, Kristina và Konrad. Giờ đây cả hai cùng nhìn sang chiếc ghế bành thứ ba, bọc lụa Pháp, bỏ trống.

– Đúng thế! – Konrad bình thản đáp.

– Ông đã thành công chứ?

– Tôi đã già rồi. – Konrad đáp rồi nhìn vào ngọn lửa.

Người bạn không trả lời thẳng vào câu hỏi. Họ cứ ngồi yên lặng như thế và nhìn ngọn lửa, cho tới khi người đầy tớ bước vào mời họ dùng bữa tối.

11

Chuyện là như thế đấy. – Konrad nói sau món hương ngư. – Lúc đầu anh tưởng anh sẽ quen. – Ông nói về xứ nhiệt đới. – Khi đến đó, tôi còn trẻ, chắc ông còn nhớ. Ba mươi hai tuổi. Tôi tới chính khu đầm lầy. Sống trong những căn nhà mái lợp tôn. Tôi không có tiền nong gì. Một hãng thuộc địa trả tất. Đêm anh nằm xuống, như nằm trong một thứ sương mù nóng bức. Sáng ra, sương mù còn dày đặc hơn và nóng bức hơn. Rồi anh mệt rã rời. Tất cả đều uống rượu, mắt người nào cũng vằn đỏ những tia máu. Năm đầu tiên, anh tưởng mình sẽ chết. Đến năm thứ ba thì anh thấy mình không còn là mình trước đây nữa, như thể nhịp sống của đời anh đã thay đổi. Anh sống gấp hơn, một thứ gì đó nung đốt anh, tim anh đập khác trước, và anh thờ ơ, lãnh đạm. Hàng tháng trời anh cứ bàng quan như thế. Rồi đến lúc, anh không còn biết điều gì xảy ra quanh mình. Đôi khi điều này chỉ diễn ra sau năm năm, có khi ngay trong mấy tháng đầu tiên. Một cơn tức giận. Những lúc như thế, nhiều kẻ đã giết người, hoặc tự sát.

– Cả những người Anh? – Ông tướng hỏi.

– Hãn hữu hơn. Nhưng họ cũng nhiễm thứ dịch này, cơn giận dữ, thứ bệnh không có vi khuẩn. Tôi tin chắc đó là một căn bệnh, có điều người ta không tìm ra nguyên nhân. Có thể là do nước. Có thể do cây cỏ. Có thể do những cuộc tình Mã Lai. Không thể nào quen những người phụ nữ ấy. Trong số họ có nhiều người rất đẹp. Nụ cười của họ, sự mịn màng của làn da, những cử chỉ, nụ cười, những thói quen của họ, cái cách thức họ phục vụ anh, cả trên giường và cạnh bàn ăn..., thế mà vẫn không thể quen được. Những người Anh thì biết tự bảo vệ. Họ đem theo cả nước Anh trong hành lí xách tay. Sự kiêu ngạo lịch lãm, sự kín đáo, nền giáo dục tốt, sân gôn và sân tenis, rượu whisky, những bộ Smocking mà tối tối họ diện trong những ngôi nhà lợp tôn, giữa đầm lầy. Dĩ nhiên không phải tất cả đều như thế. Những điều đó chỉ là huyền thoại. Phần đông trong số họ chỉ sau bốn, hay năm năm đều trở nên đầy thú tính, giống như những người khác, người Bỉ, người Pháp, người Hà Lan. Xứ nhiệt đới gặm nhấm tính cách đồng bọn của họ, như bệnh phong gặm nhấm da thịt người bệnh. Nhiệt đới gột sạch khỏi họ Cambridge và Oxford, ông phải biết rằng, ở quốc đảo, tất cả những người Anh sang ở xứ nhiệt đới quá lâu, đều bị ngờ vực. Họ kính trọng anh, họ thừa nhận anh, nhưng họ ngờ vực. Chắc chắn trong hồ sơ mật họ ghi chú thêm: “Đã ở xứ nhiệt đới”. Chẳng khác gì họ bảo: “Mắc bệnh giang mai”. Hay: “Gián điệp”. Những ai từng ở xứ nhiệt đới lâu, đều đáng ngờ, vì họ chơi gôn, chơi tenis liên miên, uống whisky trong các giới giao du Singapore, và dù thỉnh thoảng họ có mặc Smocking, hay quân phục đeo đầy mề đay, dự các buổi yến tiệc của ngài tổng trấn, cũng vô ích: họ vẫn cứ đáng ngờ. Vì họ đã từng ở xứ nhiệt đới.

Vì họ đã trải qua cơn dịch khủng khiếp và không thể quen nổi, nhưng cũng có gì rất lôi cuốn, giống như trong mọi sự hiểm nguy. Nhiệt đới là một căn bệnh. Những bệnh nhiệt đới có thể chữa khỏi, nhưng không thể thoát khỏi bệnh “Xứ nhiệt đới”.

– Tôi hiểu. – Ông tướng lên tiếng. – Ông cũng đã mắc phải?

– Tất cả đều mắc hết. – Ông khách nhấp một ngụm vang Chablis, hơi ngửa đầu ra sau, nhâm nhi vẻ rất sành sỏi. – Kẻ nào chỉ nốc rượu, kẻ đó dễ thoát khỏi. Sự đam mê ẩn náu trong đời sống như vòi rồng ẩn náu sau đầm lầy, giữa những dãy núi và những cánh rừng. Mọi thứ đam mê. Chính vì thế mà đối với dân ở quốc đảo, ai ở xứ nhiệt đới về cũng đáng ngờ. Không thể biết trong máu, trong tim, trong những tế bào thần kinh của anh ta có những gì. Anh không còn là một người Âu bình thường nữa, chắc hẳn như vậy. Dù anh có đặt các tạp chí, anh có đọc tất cả những gì người ta viết, người ta suy ngẫm ở cố quốc trong vài năm trước đó hay trong hàng thế kỉ trước, khi anh ở giữa đầm lầy, thì điều đó cũng vô ích. Dẫu anh có cố giữ cái phong cách đặc biệt, cẩn trọng mà con người ở xứ nhiệt đới giữ gìn giữa những người da trắng lông lá, như những kẻ nghiện rượu giữ phong độ của họ trong đám bạn bè: anh ta hành xử quá quy tắc, để người khác không nhận thấy sự đam mê trong anh, thấy anh hoàn toàn bình thường, đứng đắn và có giáo dục... Nhưng bên trong thì lại khác.

– Thế nhưng, – ông tướng nói và giơ cao cốc vang trắng vừa rót đầy về phía ánh sáng. – Ông thử nói coi, bên trong là những thứ gì?

Thấy người khách im lặng, ông tướng cất tiếng:

– Tôi cứ tưởng, ông về đây hôm nay để giãi bày.

Họ ngôi bên chiếc bàn dài, trong phòng ăn lớn, từ khi bà Kristina mất tới nay chưa có khách vào phòng này. Đã mấy chục năm nay không ai ngồi ăn trong căn phòng, nó giống như một phòng trong bảo tàng bày đồ gỗ và các vật dụng, những đồ vật đặc trưng cho một thời quá vãng. Các bức tường bọc gỗ theo lối Pháp, đồ gỗ đều mang về từ Versaille. Họ ngồi ở hai đầu bàn, ở giữa bàn trên phần trải bằng khăn vải sợi thô, là một bình thủy tinh đầy hoa phong lan. Bao quanh bình thủy tinh là một nhóm tượng đài nhỏ, bốn tuyệt tác của một cổng xưởng vùng Sèvres*, mô phỏng rất nghệ thuật và tinh tế biểu tượng bốn phương: Bắc, Nam, Đông, Tây. Phía trước ông tướng là biểu tượng Tây phương, trước Konrad là Đông phương: một anh chàng da đen cưỡi lạc đà và những cây cọ.

•

Sèvres: thành phố nổi tiếng về thủy tinh và đồ mĩ nghệ của Pháp.

Những đế nến bằng sứ xếp thành hàng trên bàn, với những cây nến to, màu xanh, loại thường thắp trong nhà thờ. Chỉ ở bốn góc phòng có chiếu sáng bằng những ngọn đèn đã được giấu kín. Những ngọn lửa nến bốc cao lật phật, căn phòng tranh tối tranh sáng, lúc tỏ lúc mờ. Từ những thanh củi, ngọn lửa lúc đỏ quạch, lúc vàng rực, cháy bập bùng trong chiếc lò sưởi bằng đá cẩm thạch. Những cửa sổ hai cánh thấp sát nền không đóng kín, những rèm cửa lụa màu xám không kéo chạm sát vào nhau sau cửa sổ. Thi thoảng luồng khí lạnh đêm cuối hè tràn qua những khe cửa vào căn phòng, và qua những tấm rèm cửa mỏng, từ phía xa xa thấp thoáng ánh đèn của thành phố nhỏ, dưới ánh trăng. Phía bên cạnh, quay lưng lại lò sưởi, giữa chiếc bàn dài trang trí hoa và hàng nến bập bùng còn một chiếc ghê bành phủ khăn Gobelin*. Trước đây đó là chỗ của vợ ông tướng, bà Kristina. Trước chiếc ghế bành bỏ trống là biểu tượng phương Nam: một con sư tử, một chú voi, một hình nhân mặt đen mặc áo choàng có mũ chụp, cùng trông coi một thứ gì đó trên khoảng rộng bằng bàn tay, trông rất thanh bình. Người quản gia mặc áo khoác đen dài đến đầu gối, đứng im canh chừng phía sau, cạnh chiếc bàn phục vụ, điều khiển cử chỉ của mấy người đầy tớ, tối nay phải mặc đồng phục đầy tớ kiểu Pháp, quần âu ngắn đến gối và áo đuôi tôm đen. Lệ này do mẹ ông tướng đặt ra, và lần nào dọn bữa trong phòng này, căn phòng mà tất cả đồ gỗ, cả bát đĩa, những đồ ăn bằng vàng, đồ thủy tinh và cả gỗ lát tường đều được bà cho mang sang từ quê hương bà, – bà bắt tất cả đầy tớ khi phục vụ phải ăn bận theo kiểu cũ. Căn phòng yên tĩnh tới mức nghe rõ cả tiếng tí tách của của những thanh củi đang cháy. Họ chuyện trò rất nhỏ, nhưng vẫn hiểu hết lời nhau, vì những bức tường lát gỗ cũ phản hồi những âm thanh dù nhỏ bé, như hộp gỗ của một nhạc cụ phản hồi lại tiếng rung của những dây đàn.

•

Gobelin: chỉ các loại vải, thảm được sản xuất trong xưởng Gobelin của Hoàng gia Pháp.

– Không! – Konrad nói, giữa chừng ông vừa ăn vừa suy nghĩ. – Tôi về đây, vì mới đi qua thành Viên.

Ông ăn liên tục, bằng những động tác tinh tế, nhưng với vẻ háu ăn của người lớn tuổi. Đến lúc này, ông đặt dĩa xuống mép đĩa, hơi ngả người về đằng trước, nói như kêu lên với ông chủ nhà ngồi đầu bên kia bàn:

– Tôi về vì muốn nhìn thấy ông một lần nữa. Điều đó không là lẽ tự nhiên sao?

– Chẳng có gì tự nhiên hơn thế. – Ông tướng đáp lời một cách lịch sự. – Vậy là ông qua thành Viên. Chắc đó là một ấn tượng lớn đối với ông, người đã biết tới xứ nhiệt đới và những đam mê. Lần cuối cùng ông đến thành Viên là khi nào?

Ông hỏi rất lịch sự, trong giọng nói không hề cảm thấy có chút gì giễu cợt. Từ phía đầu bàn bên kia người khách nhìn ông nghi hoặc. Hai con người mệt mỏi, già nua ngồi đó, trong căn phòng rộng, cách nhau một khoảng xa.

– Lâu rồi. – Ông đáp. – Bốn mươi năm trước. Lúc đó... – Ông nói ngập ngừng, rồi như vô tình, ông chợt im lặng, lúng túng. – Lúc đó tôi đi ngang qua thành Viên, trên đường sang Singapore.

– Tôi hiểu, – ông tướng nói. – Thế lần này ông thấy gì ở thành Viên?

– Những thay đổi, – Konrad nói. – Ở tuổi tác và địa vị của tôi bây giờ đi đâu cũng thấy những đổi thay. Đúng là đã bốn mươi mốt năm tôi chưa về châu Âu lục địa. Tôi chỉ ghé qua những bến cảng Pháp trong những lần từ Singapore về London. Nhưng tôi vẫn muốn thấy thành Viên. Và ngôi nhà này.

– Vì thế mà ông sang đây, vì muốn thấy London và ngôi nhà này ư? Hay ông có công chuyện làm ăn trên lục địa?

– Tôi chẳng còn có công chuyện gì nữa, – ông khách đáp. – Tôi đã bảy mươi ba, cũng như ông. Chẳng mấy nữa mà quy tiên. Vì thế mà tôi lên đường, cũng vì thế mà tôi đến cả đây nữa.

– Người ta bảo, – ông tướng cất tiếng, giọng nhã nhặn vẻ khích lệ – vào tuổi này con người sẽ sống đến khi nào chán sống. Ông có cảm thấy thế không?

– Tôi đã chán rồi. – Ông khách đáp.

Ông khách nói câu này không nhấn nhá, với vẻ bàng quan.

– Ở Viên, ông biết đấy, với tôi thành Viên là một âm thoa trong thế gian này. Gọi tên thành Viên, cũng như gõ vào thanh âm thoa một cái, rồi để ý xem người đang đối thoại với mình nghe thấy gì từ âm thanh ấy. Tôi đã kiểm tra mọi người theo cách ấy. Người nào không trả lời được, kẻ ấy không phải là người của tôi. Vì thành Viên không chỉ là một thành phố, nó còn là một thanh điệu, hoặc ta nghe thấy trong tâm hồn, vĩnh viễn, hoặc không bao giờ. Đó là điều đẹp nhất trong đời tôi. Lúc đó tôi nghèo, nhưng không đơn độc, vì tôi có một người bạn. Và thành Viên cũng như một người bạn. Tôi lúc nào cũng nghe thấy âm thanh nó phát ra, khi ở xứ nhiệt đới, trời mưa tầm tã, và cả những lúc khác nữa. Thỉnh thoảng tôi vẫn nhớ tới mùi ẩm mốc của lối cổng vào căn nhà ở Hietzing ngay cả khi đang ở trong rừng rậm. Ở thành Viên, âm nhạc và tất cả những gì tôi yêu quý đều sống động, trên những viên đá lát, trong cái nhìn và phong thái của con người, hệt như những cảm xúc đã lắng đọng trong trái tim con người, ông biết đấy, khi cảm xúc không còn làm ta đau đớn. Thành Viên về mùa đông và mùa xuân. Những con đường đi dạo ở Schönbrunn. Ánh sáng xanh trong những phòng ngủ ở học xá, cầu thang lớn màu trắng với những pho tượng kiểu ba-rốc. Những lần phi ngựa ở Prater. Những con ngựa trắng ở trường luyện ngựa Tây Ban Nha. Tôi nhớ rõ tất cả và muốn nhìn thấy một lần nữa. – Ông khách nói rất nhỏ, gần như hổ thẹn vì chuyện đó.

– Và ông đã thấy gì, sau bốn chục năm? – Ông tướng hỏi một lần nữa.

– Một thành phố, – Konrad đáp và nhún vai. – Sự thay đổi.

– Ở đây ông sẽ đỡ phải ngạc nhiên. – Ông tướng nói. – Ở chỗ chúng tôi ít thay đổi.

– Những năm gần đây ông không đi đâu sao?

– Ít khi lắm. – Ông tướng nhìn vào ngọn nến. – Chỉ khi nào công việc đòi hỏi. Có một dạo tôi đã nghĩ đến chuyện giải ngũ, cũng như ông đã làm. Trong một giây tôi đã nghĩ đến chuyện đó. Tôi cũng sẽ đi xa, quan sát, tìm kiếm một thứ gì đó hoặc một ai đó. – Cả hai không nhìn nhau, người khách đăm chiêu nhìn cốc thủy tinh rót thứ rượu vàng óng, ông tướng nhìn ngọn lửa nến thao thiết cháy. – Rồi tôi vẫn ở lại. Ông biết đấy, binh nghiệp là thế. Con người trở nên cứng nhắc, bướng bỉnh. Tôi đã hứa với thân phụ tôi là mình sẽ không rời quân ngũ. Vì thế tôi đã ở lại. Đúng là tôi đã nghỉ hưu sớm. Năm mươi tuổi tôi được trao một quân đoàn. Tôi cảm thấy mình còn trẻ để gánh vác việc ấy. Và tôi xin giải ngũ. Thượng cấp đã thông cảm và chấp nhận.

– Mặt khác, – ông nói, và ra hiệu cho người đầy tớ rót thêm vang đỏ – cũng đến giai đoạn binh nghiệp không còn mang lại niềm hứng khởi. Cách mạng. Thời thế đã thay đổi.

– Vâng! – Người khách cất tiếng. – Tôi cũng nghe thấy chuyện đó.

– Ông chỉ nghe thấy thôi ư? Chúng tôi thì đã trải qua. – Ông tướng nói nghiêm trang.

– Có thể tôi không chỉ nghe thấy. – Người khách đáp lại. – Năm mười bảy, đúng. Tôi quay sang xứ nhiệt đới lần thứ hai. Tôi làm việc trong đầm lầy, với bọn cu-li người Tàu và Mã Lai. Người Tàu là cừ nhất, họ nướng vào bài bạc hết, nhưng họ là bọn giỏi nhất. Chúng tôi ở sâu trong đầm lầy và rừng rậm. Không có dây thép, không có cả radio. Chiến tranh đang hoành hành trên thế giới. Lúc đó tôi đã mang quốc tịch Anh, nhưng họ cũng hiểu: tôi không thể chiến đấu chống lại tổ quốc mình. Họ thông cảm những việc như thế. Vì vậy mà tôi có thể quay lại vùng nhiệt đới. Chúng tôi mù tịt chẳng biết gì, bọn cu-li lại càng mù tịt nốt. Nhưng một hôm trong đầm lầy, không điện thoại, không radio, hàng tuần lễ xa tất cả những gì được coi là tin tức trên thế giới, họ đã ngừng công việc. Lúc mười hai giờ trưa. Không có lí do gì. Dù chẳng có gì thay đổi đối với họ, những điều kiện làm việc, nội quy, ngay cả việc chu cấp cho họ, tất cả đều như cũ. Không khá mà cũng không tồi. Đúng như ở đó cần phải như thế. Và vào một hôm, năm mười bảy, lúc mười hai giờ trưa họ nói họ không tiếp tục làm việc nữa. Họ từ rừng rậm ra, bốn nghìn gã cu-li, bùn đất đến ngang lưng, mình trần; họ quăng dụng cụ, xẻng, rìu xuống và bảo thế là đủ. Họ đòi hỏi mọi thứ, đòi quyền xem xét việc xử phạt, đòi chủ tăng lương, tăng thời gian nghỉ ngơi. Thật chẳng hiểu, chuyện gì đã xảy ra với họ. Ngay trước mắt tôi, bốn nghìn gã cu-li bỗng biến thành bốn nghìn con quỷ da nâu và da vàng. Buổi chiều tôi phóng ngựa vào Singapore. Thế là ở đó tôi đã rõ. Tôi là một trong những người đầu tiên trên bán đảo ấy được biết.

– Ông biết điều gì trên bán đảo? – Ông tướng hỏi và hơi ngả người về phía trước.

– Tôi được biết cách mạng đã nổ ra ở nước Nga. Một người, khi đó người ta chỉ biết chỉ biết tên ông ta là Lênin, đã trở về nước trong một toa xe hỏa đã kẹp chì, đem về nước Nga chủ nghĩa bônsêvik trong hành lí xách tay. Ở London cũng chỉ hôm ấy người ta mới biết việc này, cùng lúc với bọn cu-li của tôi trong rừng rậm, không điện thoại, không radio, giữa đầm lầy. Thật không thể hiểu nổi. Nhưng rồi tôi hiểu ra, điều gì hệ trọng đối với người ta thì người ta sẽ biết, chẳng cần đến máy móc, điện thoại điện báo gì.

– Ông tin như thế ư? – Ông tướng lại hỏi.

– Tôi biết chắc như thế. – Ông khách đáp chắc nịch. – Kristina mất khi nào? – Ông đột ngột hỏi.

– Sao ông biết Kristina đã mất? – Ông tướng hỏi giọng đều đều. – Ông sống ở xứ nhiệt đới, bốn mươi năm không về châu Âu lục địa. Hay ông cũng cảm thấy, như bọn cu-li cảm thấy cách mạng?

– Tôi cảm thấy ư? – Ông khách hỏi lại. – Có lẽ thế. Nhưng nàng không ngồi đây với chúng ta. Nàng đâu? Chỉ có thể dưới nấm mồ.

– Đúng! – Ông tướng đáp. – Nàng nằm ngoài vườn kia, gần khu nhà kính. Theo ý nguyện của nàng.

– Nàng mất đã lâu chưa?

– Tám năm, sau ngày ông bỏ ra đi.

– Tám năm sau. – Ông khách nhắc lại, đôi môi nhợt nhạt với hàm răng giả mấp máy không thành tiếng như đang nhẩm tính điều gì. – Lúc nàng hai mươi tám. – Rồi ông lại nhẩm tính, gần thành tiếng. – Nếu còn sống, thì bây giờ nàng sáu mươi.

– Đúng! – Đã thành một bà lão, cũng như chúng ta đã trở nên già cả rồi.

– Nàng mắc bệnh gì?

– Người ta bảo nàng chết vì bệnh thiếu máu trầm trọng. Một căn bệnh hiếm thấy.

– Cũng không hiếm lắm đâu. – Konrad đáp, vẻ hiểu biết. – Ở vùng nhiệt đới thường có. Điều kiện sống thay đổi, thế là huyết đồ phản ứng lại.

– Có thể. – Ông tướng nói. – Có khi ở châu Âu cũng hay xảy ra, nếu điều kiện sống thay đổi. Tôi không rành chuyện này.

– Tôi cũng vậy thôi. Nhưng ở xứ nhiệt đới, bao giờ cơ thể cũng có vấn đề. Dần dà, người ta đều thành lang băm cả. Những người Mã Lai đều làm lang băm, quanh năm suốt tháng. Vậy là nàng mất năm một nghìn chín trăm linh tám. – Cuối cùng ông khách nói, không lên giọng, như nãy giờ ông mải tính toán để tìm ra đáp số. – Thế thì lúc đó ông còn trong quân ngũ, đúng không?

– Đúng. Tôi đã phục vụ suốt thời chiến tranh.

– Ông thấy thế nào?

– Chiến tranh ấy à? – Ông tướng chằm chằm nhìn khách. – Cũng khủng khiếp như xứ nhiệt đới. Nhất là vào mùa đông cuối cùng, ở phía Bắc. Ở châu Âu, cuộc sống cũng phiêu lưu lắm. – Ông nói và mỉm cười.

– Phiêu lưu à? Ừ, cũng có thể. – Ông khách gật đầu đồng ý. – Ông có thể tin, nhiều lúc tôi rất khổ tâm vì không có mặt ở nhà khi các ông trận mạc. Tôi đã nghĩ đến chuyện trở về trình diện tại trung đoàn.

– Ở trung đoàn, nhiều người cũng nghĩ thế. – Ông tướng nói vẻ lịch sự nhưng quả quyết. – Nhưng rồi không thấy ông về, chắc ông có việc khác. – Ông nói vẻ khích lệ.

– Tôi là công dân Anh. – Konrad bối rối nhắc lại. – Người ta không thể cứ mươi năm lại thay tổ quốc.

– Không. – Ông tướng nói vẻ tán đồng. – Tôi nghĩ người ta hoàn toàn không thể thay đổi tổ quốc mình. Người ta chỉ thay đổi giấy tờ tùy thân, ông không nghĩ vậy sao?

– Tổ quốc của tôi không còn nữa, nó đã tan rã. Tổ quốc tôi là Ba Lan, là thành Viên, là ngôi nhà này và binh trại trong thành phố, Galicia và Chopin. Cái gì còn lại từ tất cả những thứ đó. Thứ tố chất đã kết nối tất cả, cái chất kết dính huyền bí đó không còn hiệu nghiệm nữa. Tất cả đã tan ra từng mảnh. Tổ quốc với tôi chỉ là một cảm giác. Cảm giác đó đã bị xúc phạm. Khi đó thì người ta ra đi. Tới xứ nhiệt đới hoặc xa hơn nữa.

– Xa hơn ư, nhưng tới đâu? – Ông tướng lạnh lùng hỏi.

– Đi theo thời gian.

– Loại vang này, chắc ông còn nhớ năm tuổi của nó. – Ông tướng vừa nói vừa giơ cao cốc vang rót đầy thứ rượu đỏ sẫm. – Nó được ép từ dòng nho tám mươi sáu, năm chúng ta tuyên thệ. Cha tôi đã cho chất đầy một ngách hầm loại vang này để ghi nhớ ngày đó. Đã bao nhiêu năm qua rồi, gần cả một đời người. Rượu cũng già rồi.

– Những gì chúng ta tuyên thệ không còn nữa. – Ông khách cất tiếng, giọng trang nghiêm, rồi cũng nâng cốc. – Những gì chúng ta thề họ đã bán rẻ, họ cũng đã chết, đã ra đi. Đã từng có một thế giới đáng để vì nó mà chúng ta sống và hi sinh. Thế giới ấy đã mất. Tôi không liên quan gì đến thế giới mới. Đó là tất cả những gì tôi có thể nói.

– Cái thế giới ấy, với tôi vẫn tồn tại, ngay cả khi trong thực tế nó không còn nữa. Nó tồn tại, vì tôi đã thề trung thành với nó. Đó là tất cả những gì tôi có thể nói.

– Vâng, ông vẫn là một người lính. – Người khách đáp lại.

Cả hai cùng nâng cốc vang đỏ, rồi lặng lẽ uống cạn.

12

Khi ông ra đi, – ông tướng nói thân mật, như thể điều hệ trọng nhất, khó nói nhất họ đã nói với nhau, và bây giờ là lúc tâm sự – một thời gian dài chúng tôi tưởng ông sẽ quay về. Mọi người đều mong, đều coi ông là bạn. Ông có khác người một chút, nói ông đừng giận. Nhưng chúng tôi cũng bỏ quá, vì chúng tôi biết, âm nhạc quan trọng hơn đối với ông. Chúng tôi không hiểu sự ra đi của ông, nhưng rồi cũng chấp nhận, vì chúng tôi biết ông có lí do để làm việc đó. Chúng tôi biết ông chịu đựng mọi thứ khó khăn hơn chúng tôi, những người lính thực sự. Với ông binh nghiệp chỉ là một trạng thái, với chúng tôi là nghiệp. Những gì đối với ông chỉ là hóa trang, với chúng tôi nó là định mệnh. Chúng tôi không ngạc nhiên khi ông vứt bỏ thứ đồ hóa trang đó. Nhưng chúng tôi cứ nghĩ một ngày nào đó ông sẽ trở lại. Hoặc sẽ viết thư về. Nhiều người trong chúng tôi cảm thấy thế, tôi thú thực, cả tôi, cả Kristina. Vài người nữa trong trung đoàn, chắc ông còn nhớ.

– Tôi chỉ còn nhớ láng máng. – Ông khách hững hờ.

– Cũng phải thôi, ông có nhiều ấn tượng mới. Ông sống tận bên kia thế giới. Những lúc như thế người ta chóng quên lắm.

– Không! – Ông nói. – Thế giới không có ảnh hưởng gì. Những gì quan yếu, thì anh không bao giờ quên được. Điều này mãi khi về già tôi mới hiểu. Những gì thứ yếu thì không còn, anh vứt bỏ nó đi như những giấc mơ. Tôi không nhớ về trung đoàn, – ông nói bướng bỉnh. – Đã từ lâu nay, tôi chỉ nhớ những gì quan trọng thôi.

– Ví dụ như thành Viên và ngôi nhà này? Ý ông là thế ư?...

– Thành Viên và ngôi nhà này. – Ông khách lặp lại một cách máy móc. Qua hàng lông mi nhíu lại, ông nheo mắt đăm đăm nhìn về phía trước. – Sự hồi tưởng đã gạn lọc tất cả. Những sự kiện lớn sau mười năm, hai mươi năm hóa ra chẳng thay đổi ở anh điều gì. Rồi đến một ngày anh nhớ một cuộc đi săn, một tình tiết trong một cuốn sách, hay căn phòng này. Khi chúng ta ăn tối lần cuối ở đây, ba chúng ta. Kristina còn sống. Nàng ngồi đây, chính giữa. Bàn ăn cũng được bài trí như thế này.

– Đúng! – Ông tướng nói. – Phía trước ông là phương Đông, Trước Kristina là phương Nam và phía trước tôi là phương Tây.

– Tôi nhớ hết.

– Đúng, những chi tiết đôi khi rất quan trọng. Chúng kết nối tất cả, chúng là keo dán những chất liệu cơ bản của hồi ức. Thỉnh thoảng, ở xứ nhiệt đới, tôi cũng nghĩ tới điều này, những khi trời mưa. – Ông khách nói, như muốn bắt đầu một câu chuyện khác. – Mưa kéo dài hàng tháng trời, gõ trên mái tôn như súng liên thanh. Mưa nóng, đầm lầy bốc hơi nghi ngút. Tất cả ga trải giường, quần áo lót, sách vở, thuốc hút đựng trong hộp, bánh mì, đều ẩm ướt. Cái gì cũng dính dấp, nhớp nháp. Anh ngồi trong nhà, những người Mã Lai ngồi hát. Người phụ nữ mà anh mang về ngồi bất động trong phòng, nhìn ra ngoài hàng giờ liền. Lúc đầu anh không để ý. Sau anh bực mình, đuổi cô ta ra khỏi phòng. Nhưng cũng chẳng ích gì, vì anh biết cô ta ngồi ở một chỗ khác, trong một phòng nào đó của ngôi nhà và vẫn nhìn như thế dù phải nhìn qua những bức tường. Họ có cặp mắt nâu rất to, như mắt của loài chó Tây Tạng, những con thú câm lặng, nham hiểm nhất thế gian. Họ nhìn bằng đôi mắt sáng, lạnh lùng, và đi đến đâu anh cũng cảm thấy cái nhìn đó, như bị xua đuổi bởi một tia sáng độc ác. Nếu anh đuổi đi, họ sẽ ngồi xuống bậc cửa mà nhìn, lúc ấy phải gọi họ quay lại. Họ đẻ liên miên, nhưng chẳng ai nói về chuyện đó, họ lại càng không. Giống như anh nuôi cùng lúc một con thú, một kẻ sát nhân, một nữ tu sĩ, một mụ phù thủy, một con dở người trong nhà. Rồi anh mệt mỏi, vì cái nhìn ấy mạnh đến nỗi làm người khỏe mạnh nhất cũng mệt mỏi. Nó mạnh như chạm vào da thịt, như ai đó luôn vuốt ve anh. Có thể phát rồ lên vì nó. Rồi đến lúc anh thờ ơ với nó. Anh ngồi trong phòng nốc rượu, rất nhiều rượu, và đốt thứ thuốc lá có vị ngọt. Thỉnh thoảng có người đến, cũng lầm lì, nốc rượu và đốt thứ thuốc lá có vị ngọt. Anh muốn đọc sách, nhưng mưa len cả vào trong sách, không theo nghĩa đen của từ ngữ, nhưng đúng là như thế, anh không theo nổi ý nghĩa của câu chữ và chỉ nghe thấy tiếng mưa rơi. Anh muốn chơi dương cầm, nhưng mưa như ngồi ngay cạnh anh và cùng anh chơi đàn. Rồi sang mùa khô, thứ ánh sáng chói lóa đầy hơi nước. Con người ta già đi rất nhanh.

– Thỉnh thoảng ông có chơi bản “Tưởng khúc Polonaise” ở xứ nhiệt đới không? – Ông tướng lịch sự hỏi.

Họ ăn đến món thịt tái, chăm chú và ngon lành, với vẻ chậm rãi của người già, như thể chuyện ăn uống không đơn giản chỉ là ăn uống, mà trang nghiêm như một nghi lễ cổ xưa. Họ gặm và nhai cẩn trọng như người ăn để lấy sức. Để hành động cần có sức, và sức ở trong đồ ăn, trong món thịt tái lòng đào, trong thứ rượu đen thẫm này. Họ vừa ăn, vừa xuýt xoa, với vẻ say sưa hết mình, như khi người ta không đủ thời gian để ăn cho từ tốn, phải gặm hết các thớ thịt, hút hết tinh lực –mà họ cần – từ trong từng miếng thịt. Họ ăn với những động tác tinh tế, nhưng đồng thời cũng giống như những ông lão trong bộ tộc thường ăn trong lễ hội: nghiêm cẩn và tai quái.

Trong góc phòng người quản gia lo lắng dõi theo những động tác của người hầu bàn, tay đi găng, đang giữ thăng bằng một chiếc khay lớn. Ở giữa khay là món kem sôcôla đốt cồn, ngọn lửa cồn màu vàng xanh cháy lấp loáng.

Những người đầy tớ rót sâm-banh vào cốc của vị khách và gia chủ. Hai ông lão hít hà đánh giá thứ chất lỏng màu vàng nhạt, được rót ra từ chai rượu lớn gần bằng thân người một đứa bé, với vẻ sành sỏi.

Ông tướng nhấp một chút rồi đẩy cốc sâm-banh ra. Ông ra hiệu rót thêm vang đỏ. Ông khách hấp háy nhìn động tác ấy của chủ. Họ ăn và uống đã nhiều, mặt cả hai cùng đỏ.

– Trong thời ông nội tôi, – ông tướng lên tiếng và nhìn vào cốc rượu vang – trước mặt khách bao giờ cũng đặt một pint*rượu vang. Đó là định lượng cho khách. Một pint, một lít rưỡi loại vang để bàn dùng trong bữa ăn. Ông cụ thân sinh tôi kể, trước mặt khách của nhà vua cũng đặt một chai vang để bàn. Mỗi vị khách một chai riêng. Vì thế gọi là vang để bàn, khách uống bao nhiêu tùy thích. Các loại vang chính thì bồi bàn rót riêng. Đấy là lệ uống rượu trong hoàng cung.

•

Pint: đơn vị đo thể tích cũ hoặc dụng cụ đo thể tích thời xưa.

– Đúng thế, thời ấy tất cả đều có lề lối, trật tự đâu ra đấy. – Konrad nói lơ đãng, mặt ửng đỏ.

– Ngài ngồi đây. – Ông tướng nói, rồi ông liếc mắt chỉ chỗ giữa bàn Hoàng đế đã ngồi. – Mẹ tôi ngồi bên phải ngài, bên trái là cha xứ. Ngài đã ngồi đây, trong phòng này, trên chỗ của gia chủ. Ngài ngủ trong căn phòng màu vàng trên gác. Sau bữa tối ngài đã khiêu vũ với mẹ tôi. – Ông nói nhỏ nhẹ, giọng vừa già nua, vừa thơ trẻ, như người đang hồi tưởng. – Ông thấy đấy, với người khác không thể nói những chuyện như thế này. Vì thế, tôi mừng là ông đã trở về. – Ông tướng nói nghiêm chỉnh. – Ông đã cùng chơi bản “Tưởng khúc Polonaise” với mẹ tôi. Sau này ở xứ nhiệt đới ông không đàn nữa ư? – Ông tướng hỏi một lần nữa, như chợt nhớ ra.

Ông khách trầm ngâm.

– Không. – Ông khách đáp. – Tôi không bao giờ đàn Chopin ở xứ nhiệt đới. Ông biết đấy, nhạc của ông ấy động chạm đến nhiều thứ trong tôi. Ở nhiệt đới, con người ta nhạy cảm hơn.

Họ đã ăn uống xong, sự bối rối và vẻ khiên cưỡng ban đầu đã qua đi. Dòng máu nóng chảy đều trong huyết quản, mạch máu nổi hằn trên trán và hai bên thái dương họ. Đầy tớ đặt hoa quả trồng trong nhà kính lên bàn. Họ dùng nho và sơn trà Đức. Căn phòng đã ấm lên, gió buổi tối mùa hè nhẹ nâng những rèm lụa màu xám sau những ô cửa sổ để mở nửa chừng.

– Ta sang bên kia dùng cà phê! – Ông tướng bảo. Đúng lúc ấy một cơn gió ào qua cửa sổ, thổi tung những tấm rèm lụa xám nặng nề, chiếc đèn chùm cũng chao đi chao lại như đèn trên tàu thủy gặp bão. Trong một khoảnh khắc bầu trời sáng rực lên, một tia chớp màu lưu hoàng xé rách màn đêm, như một lưỡi kiếm vàng xẻ dọc thi thể nạn nhân. Bão đã giật vào tận trong phòng, những ngọn nến hốt hoảng phụt tắt, tất cả chợt sầm tối. Người quản gia vội vàng lại bên cửa sổ, cùng mấy người đầy tớ lần mò đóng những cánh cửa sổ. Lúc này họ mới thấy thị trấn cũng tối đen.

Sét đánh trúng vào trạm điện thành phố. Hai ông lão ngồi trong bóng tối, chỉ có ngọn lửa lò và hai ngọn nến còn sót lại. Rồi những đầy tớ mang những bộ đế nến nhiều nhánh vào phòng.

– Ta sang bên kia! – Ông tướng nhắc lại, như chẳng hề để ý tới sét đánh và bóng tối. Một người đầy tớ giơ cao bộ đế nến soi đường đi trước. Hai người im lặng đi theo trong thứ ánh sáng ma quái, hơi khật khưỡng và lắc lư như bóng họ in trên tường. Từ phòng khách qua một dãy hành lang hơi lạnh, họ tới một căn phòng bên trong bày toàn đồ gỗ để mở, một chiếc dương cầm dài và ba chiếc ghế bành xung quanh một lò sưởi bọc sứ đã nhóm lửa sẵn. Họ cùng ngồi xuống, nhìn phong cảnh tối đen bên ngoài qua những khung cửa sổ che rèm trắng. Một người đầy tớ bày cà phê đen, thuốc xì gà, rượu mạnh lên một chiếc bàn nhỏ, và để một hộp đựng nến, bên trong có những cây nến nhà thờ to gần bằng cánh tay trẻ con, xuống cạnh lò sưởi. Cả hai cùng châm thuốc xì gà. Họ ngồi im lặng, chờ căn phòng ấm dần lên. Từ trong lò, hơi ấm của lửa lan tỏa đều đều, ánh nến dập dờn trên đầu hai người. Họ đóng cửa ra vào. Chỉ còn lại hai người với nhau.

13

Chúng ta chẳng còn sống được bao lâu nữa, – ông tướng nói không hề có sự chuyển tiếp, như ông nói ra kết luận cuối cùng của một cuộc tranh luận câm lặng vậy. – Một hai năm nữa, có thể còn không nổi chừng ấy. Chúng ta không sống thêm bao lâu nữa, vì ông đã trở về. Điều này thì ông cũng biết rõ. Ông đủ thời gian để suy nghĩ, khi ở xứ nhiệt đới, và cả sau này khi ông đã về ngôi nhà ông, gần London. Bốn mươi mốt năm là thời gian dài. Ông đã suy nghĩ kĩ, đúng không?... Nhưng ông đã trở về, vì ông không thể làm khác. Và tôi cũng đã chờ ông, vì tôi cũng không thể làm khác. Và cả hai chúng ta đều biết, rằng chúng ta còn gặp nhau một lần nữa, rồi là kết thúc. Cuộc sống và tất cả những gì cho tới nay đã mang đến cho cuộc đời chúng ta ý nghĩa. Vì trong những điều bí mật, như bí mật ẩn náu giữa tôi và ông, phải có một sức mạnh đặc biệt. Nó thiêu đốt các nhóm mô của sự sống như một loại tia độc hại, nhưng đồng thời nó cũng tạo ra trữ năng, nhiệt huyết cho cuộc sống. Nó buộc ta phải sống... Ta còn sống chừng nào ta còn có việc phải làm trên thế gian này. Tôi sẽ nói cho ông biết, một mình sống trong rừng tôi đã nghiệm ra những điều gì trong bốn mươi mốt năm qua, khi ông đang ở xứ nhiệt đới. Sự cô đơn cũng lạ lùng lắm..., thỉnh thoảng nó cũng như rừng rậm, đầy hiểm nguy và bất trắc. Tôi biết mọi cung bậc của nó. Nỗi buồn – mà anh muốn xua đuổi một cách vô ích bằng cách thay đổi quy tắc sống do anh tự tạo ra. Rồi những cơn bột phát. Nỗi cô đơn cũng bí ẩn như rừng già. – Ông bướng bỉnh nhắc lại. – Một người sống đúng phép tắc nghiêm ngặt, bỗng một ngày trở nên điên rồ, như những người Mã Lai của ông ấy. Quanh anh là những căn phòng, là danh chức và phẩm hàm, là những quy tắc sống chặt chẽ. Và một ngày anh lao ra ngoài thế giới, trong tay có vũ khí, hay không có..., trường hợp đó còn nguy hiểm hơn. Anh lao ra ngoài, mắt anh liếc trừng trừng. Bạn bè cũ dạt sang hai bên đường. Anh đến các thành phố lớn, chơi gái, xung quanh anh lộn tung hết lên, anh gây gổ và đâu đâu cũng gặp địch thủ. Và tôi nói, điều đó chưa phải là tồi tệ nhất. Có thể người ta sẽ đập chết anh như một con chó dại ghẻ lở cắn càn. Có thể anh lao đầu vào tường, lao vào hàng ngàn vật cản của cuộc đời và anh toi mạng. Nhưng khi người ta kìm nén những cảm xúc dữ dội mà nỗi cô độc đã tích góp, chất chứa trong tâm hồn, thì điều đó còn tệ hại hơn. Anh không chạy đi đâu, không giết một ai. Thì anh làm gì? Anh chờ và gìn giữ những quy tắc sống. Anh sống như một tu sĩ, một kẻ đa thần giáo, theo một quy tắc sống trần tục... Nhưng tu sĩ sống như vậy không khó, vì hắn ta có đức tin. Còn những kẻ đã trao cả linh hồn và thân phận cho nỗi cô đơn thì không có niềm tin. Anh chờ đợi. Anh chờ đến một ngày, đến một giờ khi anh có thể tranh luận về tất cả những gì đã xô đẩy anh, với những người hoặc với chính người đã xô đẩy anh tới nỗi cô đơn. Anh chờ cái giây phút ấy, suốt mười năm hay bốn mươi năm, hay chính xác hơn là suốt bốn mươi mốt năm, như những kẻ thách đấu chờ tới giờ quyết đấu. Anh đã sắp đặt hết khi còn sống, để nếu anh chết trong trận quyết đấu, thì cũng không nợ nần ai. Và ngày ngày anh luyện tập, như những kiếm sĩ chuyên nghiệp thường vẫn tập. Anh tập bằng gì? Bằng những hồi ức, để nỗi cô đơn, sự mê muội của thời gian đừng làm phai nhạt bất cứ điều gì. Vì trong cuộc đời có một trận thách đấu, không có kiếm, nhưng vẫn đáng luyện tập. Đấy là điều nguy hiểm nhất. Nhưng rồi một ngày giây phút ấy sẽ đến. Ông cũng nghĩ như vậy chứ. – Ông tướng hỏi lịch sự.

– Đúng như vậy! – Ông khách đáp. Rồi ông nhìn vào tàn điếu xì gà.

– Tôi mừng vì ông cũng suy nghĩ như vậy. – Ông tướng nói.

– Chính sự chờ đợi làm ta sống. Tất nhiên điều này cũng có giới hạn, giống như mọi thứ khác trong cuộc đời. Nếu không biết chắc một ngày nào đó ông sẽ trở về, có lẽ tôi đã đi tìm ông, hôm qua hoặc hai mươi năm trước, ở ngôi nhà của ông gần London hay ở xứ nhiệt đới, giữa những người Mã Lai hay dưới đáy địa ngục. Vì thế nào tôi cũng tìm ông, ông biết chắc điều đó. Có vẻ như những điều quyết định, quan trọng thật sự thì người ta bao giờ cũng biết. Ông nói đúng, người ta biết không cần đến radio và điện thoại. Trong nhà tôi không có điện thoại, chỉ có ở văn phòng người quản lí, không có radio, tôi cấm không cho những thứ âm thanh xuẩn ngốc, bẩn thỉu từ thế giới bên ngoài lọt vào phòng tôi. Thế giới không động chạm gì được đến tôi. Những trật tự thế giới mới có thể hủy hoại lối sống mà trong đó tôi đã sinh ra và tôi đã sống. Các thế lực nổi loạn và hung hãn có thể cướp mất tự do và cuộc sống của tôi. Tất cả những điều đó không quan trọng. Điều quan trọng là tôi không thỏa hiệp với thế giới mà tôi đã biết và tôi đã gạt nó ra khỏi cuộc sống của tôi. Tuy nhiên, dù không có những thiết bị hiện đại, tôi biết ông vẫn sống và sẽ có ngày trở về. Tôi cũng không hối thúc cái giây phút ấy. Tôi muốn đợi, như người ta đợi trình tự và thời điểm của mọi việc. Và giờ đây nó đã tới.

– Ông muốn nói tới điều gì? – Konrad hỏi. – Tôi đã ra đi và tôi có quyền làm việc đó. Đúng là tôi đã đột ngột ra đi, không chia tay tạm biệt, ông phải biết rõ, tôi không thể làm khác, đó là việc của tôi.

– Ông không thể làm khác ư? – Ông tướng hỏi, rồi ông ngửng đầu lên nhìn người khách bằng cái nhìn sắc lạnh. – Vấn đề là ở chỗ đó. Tôi suy nghĩ rất lung về chuyện đó, rất lâu rồi. Nếu tôi tính đủ: bốn mươi mốt năm.

Thấy người khách im lặng, ông tướng tiếp:

– Bây giờ, khi về già, tôi hay nghĩ về tuổi thơ. Người ta bảo đó là một quá trình tự nhiên. Con người thường nhớ về thuở ban đầu rõ ràng, chính xác hơn, khi cái kết cục đang lại gần. Tôi nhìn thấy những gương mặt và nghe thấy những giọng nói. Tôi thấy giây phút tôi giới thiệu ông với cha tôi trong khu vườn học xá. Cha tôi đã nhận ông là bạn vì ông là bạn tôi. Ông cụ ít khi nhận ai là bạn. Nhưng có thể tin lời ông cụ, cho đến khi chết. Ông còn nhớ giây phút ấy không?... Chúng ta đứng dưới những cây hạt dẻ tây, trước lối lên lớn và cha tôi chìa tay ra bắt: “Cậu là bạn con trai tôi à?” – Ông cụ nói. – “Hãy biết quý trọng tình bạn này.” – Ông nói thêm, rất nghiêm chỉnh. Tôi nghĩ đối với cha tôi không có gì quan trọng hơn hai chữ tình bạn. Ông vẫn nghe đấy chứ?... Cám ơn. Thế thì tôi sẽ nói. Tôi sẽ cố gắng nói cho mạch lạc. Ông đừng sốt ruột, xe vẫn chờ, bất cứ lúc nào cũng có thể đưa ông về thành phố, nếu ông muốn. Đừng sốt ruột, nếu ông không muốn, không cần phải qua đêm ở đây. Ý tôi muốn nói, không cần ngủ lại đây nếu ông không cảm thấy thoải mái. Còn nếu ông thích thì có thể qua đêm ở đây. – Ông tướng nói hững hờ. Và khi ông khách ra hiệu không ở lại, ông nói tiếp:

– Tùy ông. Xe vẫn đợi. Sẽ đưa ông về thành phố, sáng mai ông có thể ra đi, về nhà ông cạnh London, hay đến xứ nhiệt đới, đến nơi mà ông muốn. Nhưng trước hết hãy nghe tôi nói đã.

– Tôi nghe ông đây! – Ông khách đáp.

– Cám ơn ông! – Ông tướng nói vẻ nhanh nhẹn hơn. – Ta có thể nói về những chuyện khác. Hai ông bạn già, khi tuổi đời đã chiều tàn bóng xế, nhớ lại nhiều thứ lắm. Nhưng bây giờ ông đã về đây, ta sẽ chỉ nói về sự thật. Tôi đã bắt đầu từ chỗ cha tôi chấp nhận ông làm bạn. Ông biết đối với ông cụ điều đó có nghĩa là gì, ông biết rằng người nào được ông chìa bàn tay bè bạn ra, thì người ấy có thể trông cậy ở ông cụ trong mọi đòn vùi dập và những rủi ro số phận của cuộc đời, chừng nào ông cụ còn sống. Đúng, ông cụ ít khi chìa bàn tay ấy ra. Nhưng đã làm là thật tâm. Ông cụ đã chìa bàn tay ấy ra cho ông, trên sân khu học xá, dưới những cây hạt dẻ tây. Lúc đó chúng ta mười hai tuổi. Đó là giây phút cuối cùng của tuổi thơ. Thỉnh thoảng ban đêm tôi vẫn thấy rõ ràng giây phút ấy, cũng như thấy rõ những gì quan trọng trong cuộc đời. Với bố tôi hai tiếng “tình bạn” đồng nghĩa với danh dự. Ông biết rõ điều này, vì ông biết ông cụ. Và hãy để tôi nói với ông rằng: đối với tôi tình bạn còn có ý nghĩa nhiều hơn thế. Ông thứ lỗi cho, nếu như điều tôi nói làm ông khó chịu. – Ông tướng nói nhẹ nhàng gần như thân tình.

– Không sao đâu, – Konrad đáp cũng từ tốn như thế. – Ông cứ nói.

– Giá như ta biết, – ông nói như với chính mình – liệu có tình bạn thật không? Giờ đây tôi không nghĩ đến những cuộc hạnh ngộ tình cờ, khi hai con người vui mừng vì gặp gỡ nhau, vì trong một đoạn đời họ suy nghĩ giống nhau về những vấn đề nào đó, vì óc thẩm mĩ, sở thích của họ giống nhau. Tất cả những điều đó chưa phải là tình bạn. Đôi khi tôi đã nghĩ, đó là quan hệ mật thiết nhất trong cuộc đời... có lẽ vì thế mà nó hiếm hoi. Và nền tảng của nó là gì? Cảm tình? Một từ trống rỗng, nhạt nhẽo, nội hàm của nó không thể đủ mạnh để hai con người có thể hết mình vì nhau trong mọi tình huống nan giải của cuộc đời. Hay là một thứ gì khác?... Hay có một chút Erôs* trong sâu thẳm mọi quan hệ con người. Ở giữa rừng trong nỗi cô đơn, khi tôi cố gắng hiếu hết mọi lẽ đời, vì không có việc gì khác, thỉnh thoảng tôi vẫn nghĩ tới điều này. Tình bạn tất nhiên khác với quan hệ của những kẻ bệnh hoạn đi tìm sự thỏa mãn méo mó với những người cùng giới. Thần Erôs của tình bạn không cần tới thể xác... có khi nó làm ta khó xử hơn là kích thích ta. Nhưng vẫn là Erôs. Trong tận cùng mọi tình thương yêu, mọi quan hệ con người Erôs đều tồn tại. Ông biết đấy, tôi đọc rất nhiều. – Ông tướng nói như người thú lỗi. – Ngày nay, người ta viết về chuyện này tự do hơn nhiều. Nhưng tôi vẫn đọc đi đọc lại Platôn*, vì khi ở trong trường tôi còn chưa hiểu.

•

Erôs: thần tình yêu, còn được dùng với nghĩa tình yêu.

•

Platôn: triết gia Hi Lạp cổ đại (427- 347 tr. CN).

Tình bạn, theo tôi nghĩ, – ông là người đi ra ngoài nhiều, chắc hẳn phải biết về nó nhiều hơn, khác hơn tôi, kẻ quê mùa cô độc này – là thứ quan hệ con người, không có gì cao quý hơn giữa những sinh linh thoát thai từ lòng mẹ. Lạ lùng thay các loài vật lại biết thứ tình cảm này. Có tình bạn thú, vô tư và sẵn sàng. Một hoàng tử Nga đã viết về chuyện này,... tôi không nhớ tên ông ta nữa. Có những con sư tử và gà trống rừng, các loài thú thuộc nhiều giống nòi, cố gắng giúp đỡ những con vật đồng loại khốn khổ gặp hoạn nạn, đúng thế, chính tôi cũng đã nhìn thấy, đôi khi chúng còn giúp cả những con khác nòi. Ông đã bao giờ thấy như thế ở nước ngoài chưa?... Chắc ở nước ngoài tình bạn phải khác, tiến bộ hơn, hiện đại hơn so với xứ sở lạc hậu của chúng ta. Các loài vật biết tổ chức việc giúp đỡ nhau..., đôi khi chúng vượt qua những trở ngại của việc cứu giúp rất khó khăn, nhưng bao giờ cũng có những con thú mạnh mẽ, sẵn sàng trợ giúp nhau, trong mọi cộng đồng sống. Tôi đã thấy cả trăm trường hợp trong thế giới các loài vật. Giữa những con người ít khi thấy chuyện này. Chính xác hơn là tôi chưa hề thấy trường hợp duy nhất nào. Những mối thiện cảm hình thành giữa hai con người mà tôi được tận mắt thấy cuối cùng bao giờ cũng chết chìm trong vũng lãy của sự ích kỉ và hợm hĩnh. Trẻ con chơi với nhau đôi khi tưởng như tình bạn. Những lợi ích chung đôi khi tạo ra những tình huống giữa con người giống như tình bạn. Rồi người ta cũng lẩn tránh nỗi cô đơn bằng những quan hệ thân mật, cuối cùng người ta sẽ ân hận, nhưng tạm thời trong lúc nhất thời người ta tin rằng đó là một dạng của tình bạn. Hiển nhiên, tất cả đều không phải là tình bạn thực sự. Con người nghĩ rằng, – và cha tôi cũng hiểu như vậy – tình bạn là một sự hi sinh.

Như một người yêu, người bạn cũng không đòi hỏi được trả ơn vì những tình cảm của mình. Anh ta không muốn sự có đi có lại, không nhìn người mình chọn là bạn như một sinh linh lí tưởng, anh ta biết những khiếm khuyết của bạn, và anh ta chấp nhận điều đó với tất cả những hệ lụy của nó. Đó là một hình mẫu lí tưởng. Và ta phải tự hỏi liệu có đáng sống, đáng làm người nếu thiếu một hình mẫu lí tưởng như thế? Và nếu một người bạn thất bại, vì anh ta không phải là một người bạn đích thực, liệu ta có thể lên án anh ta, tính cách của anh ta, những khiếm khuyết của anh ta? Tình bạn liệu đáng giá gì nếu ta chỉ yêu thích ở bạn những ưu điểm, sự thủy chung và kiên nhẫn? Liệu sự vô tư không mong muốn và chờ đợi ở người kia một thứ gì có phải là ý nghĩa đích thực của tất cả mọi quan hệ giữa con người với con người? Và phải chăng càng cho nhiều anh ta càng ít chờ sự đền đáp? Và nếu anh đã trao cho người bạn tất cả niềm tin của tuổi trẻ, sự sẵn sàng hi sinh của thời tráng niên, và cuối cùng anh đã trao cho bạn còn nhiều hơn cả những gì con người có thể dành cho con người, với một niềm tin đam mê, mù quáng, vô điều kiện, rồi anh phải chứng kiến người kia phản trắc và đê tiện, thì anh có quyền cảm thấy bị xúc phạm, có quyền đòi trả thù? Và nếu anh thấy mình bị xúc phạm, anh nuôi chí báo thù, thì liệu anh – người bị lường gạt và bị bỏ rơi – có còn là một người bạn? Ông thấy đấy, tôi đã xem xét những vấn đề lí thuyết, khi tôi ở lại có một mình. Sự cô đơn tất nhiên không cho ta lời giải đáp. Sách vở cũng không cho câu trả lời hoàn thiện. Ngay cả những cuốn sách cũ, những nhà tư tưởng Trung Hoa, Do Thái và La-tinh, cả những sách vở đương thời cũng chỉ thuyết lí dài dòng, chứ không nói lên sự thật. Nhưng liệu đã có ai đó, vào một thời nào đó nói hay viết lên sự thật? Tôi đã nghĩ nhiều về điều này, khi tôi bắt đầu tìm kiếm nó trong tâm hồn và trong sách vở. Thời gian trôi đi và mọi thứ quanh tôi cứ mờ nhạt dần. Sách vở và những hồi ức cứ tích tụ lại, nhiều mãi. Trong mỗi cuốn sách đều có một mảnh vụn sự thật, và mọi hồi ức đều đáp lại rằng: ta biết bản chất của những quan hệ con người cũng vô ích, ta cũng chẳng thông thái hơn lên nhờ bất kì tri thức nào. Và vì vậy mà ta không có quyền đòi hỏi sự thật và sự trung thành vô điều kiện ở người mà có lần ta đã nhận làm bạn, ngay cả khi những sự kiện đã cho ta thấy người bạn ấy đã phản trắc.

– Ông có chắc người bạn ấy đã phản trắc? – Ông khách hỏi.

Cả hai cùng im lặng rất lâu. Trông họ nhỏ bé trong bóng tối lờ mờ, trong ánh sáng nến nhập nhoạng; hai ông lão già nua, nhăn nhúm nhìn nhau, cả hai gần như chìm nghỉm trong bóng tối.

– Tôi không chắc chắn hoàn toàn, – ông tướng nói. – Vì thế có ông ở đây. Ta hãy nói về chuyện ấy.

Ông tướng ngả người ra sau ghế, bình thản khoanh hai tay về phía trước, ông bắt đầu nói:

– Vì có sự thật đo đếm được. Điều này điều kia đã xảy ra. Như thế ấy và thế khác. Vào lúc ấy lúc nọ. Biết điều đó không khó. Những sự kiện tự chúng lên tiếng, như người ta thường nói, vào lúc cuối đời tất cả các sự việc sẽ lên tiếng, sẽ gào thét lên, như những can phạm trên ghế tra tấn. Cuối cùng thì mọi việc đã xảy ra và không thể hiểu khác đi được. Nhưng nhiều khi các sự kiện chỉ là những hệ quả thảm hại. Con người không gây tội lỗi bằng việc mình làm, mà bằng mưu đồ khiến anh ta phạm vào chuyện này chuyện nọ. Âm mưu là tất cả. Những bộ luật lớn, cổ xưa, tôn giáo – mà tôi đã nghiên cứu – đều biết và công bố điều này. Một con người có thể làm điều phản trắc, độc ác, đúng, ngay cả việc tồi tệ nhất là sát nhân, nhưng bên trong anh ta vẫn trong sạch. Hành động chưa phải là sự thật, luôn luôn chỉ là hệ quả, nếu một ngày nào đó anh làm quan tòa và muốn phán xét, anh không thể chỉ bằng lòng với những hồ sơ của cảnh sát, anh cần phải biết cái mà các luật gia gọi là nguyên do. Sự trốn chạy của ông có thể hiểu được. Nguyên do của nó thì không, ông có thể tin rằng trong bốn mươi mốt năm qua tôi đã đưa ra và khảo cứu mọi khả năng có thế giải thích được hành động không thể hiểu được đó. Nhưng không một giả thuyết nào cho lời giải đáp. Chỉ có sự thật mới cho lời giải đáp. – Ông tướng nói.

– Ông nói về sự trốn chạy, – Konrad nói. – Từ ngữ ấy nặng nề quá. Thực ra tôi không nợ nần ai thứ gì. Tôi đã từ bỏ chức vụ đúng theo cách phải làm. Tôi không bỏ lại sau những món nợ bẩn thỉu, tôi không hứa hẹn với ai điều gì mà không thực hiện. Trốn chạy, một cách nói nặng lời. – Ông khách nói nghiêm chỉnh và ngồi hơi thẳng người lên.

– Có thể là tôi nặng lời, – ông tướng nói và ra hiệu đồng tình. – Nhưng nếu ông nhìn sự việc đã xảy ra từ xa, ông phải nhận rằng khó có thể tìm được từ nào nhẹ nhàng hơn, hiền lành hơn. Ông bảo ông không nợ nần ai. Điều đó vừa đúng, vừa không. Hiển nhiên ông không nợ lão thợ may, hay bọn người cho vay nặng lãi trong thành phố. Ông cũng chẳng nợ tôi cả tiền bạc, cả lời hứa hẹn. Nhưng mà lúc ông rời khỏi thành phố, vào một ngày tháng bảy, – ông thấy tôi còn nhớ cả ngày tháng, hôm đó là thứ Tư, – thì ông biết rõ ông đã để lại một món nợ. Buổi tối tôi đến căn hộ ông ở vì nghe tin ông đã đi. Mãi lúc hoàng hôn tôi mới biết, trong những hoàn cảnh riêng biệt, về chuyện này ta cũng có thể nói với nhau một lần, nếu ông muốn. Tôi lên nhà ông, chỉ gặp cậu cần vụ. Tôi yêu cầu cậu ta để lại tôi một mình trong phòng, nơi ông đã sống những năm cuối, khi ông phục vụ trong thành phố, gần chỗ chúng tôi. – Ông tướng bỗng im lặng ngả người ra sau ghế, đưa hai tay lên che mắt, như muốn nhìn về quá khứ. Rồi ông tiếp tục nói, giọng bình thản. – Cậu cần vụ hiển nhiên phải nghe lệnh tôi, không thể làm khác. Còn lại một mình tôi trong căn phòng mà ông đã sống. Tôi đã xem xét kĩ mọi thứ, ông tha lỗi cho tôi vì sự tò mò đường đột đó. Nhưng tôi không thể nào tin vào sự thật, tôi không tin con người mà tôi đã sống cùng suốt phần lớn cuộc đời, chính xác là hai mươi hai năm, qua thời niên thiếu, tuổi thanh niên, và một phần tuổi tráng niên, đã bỏ trốn. Tôi gắng tìm lí do biện hộ, tôi nghĩ có lẽ ông mang bệnh, hay tôi hi vọng ông mất trí, hoặc bị xua đuổi, hay ông chơi bạc hoặc đã làm việc gì đó đê tiện đối với trung đoàn, với quân kì, hay phản lại lời thề hoặc danh dự của ông. Tôi có thể chấp nhận tất cả để biện hộ và giải thích, kể cả sự phản bội đối với những lí tưởng của thế giới này. Và như vậy tôi đã hi vọng. Đúng, ông đừng ngạc nhiên, trong mắt tôi tất cả những việc đó có vẻ là những tội lỗi nhỏ hơn so với những gì ông đã làm. Tôi cảm thấy tất cả là sự biện hộ và lời giải thích, kể cả sự phản bội lại các lí tưởng thế giới. Chỉ có một điều tôi không giải thích nổi: đó là ông đã phạm lỗi đối với tôi. Đó là điều tôi không hiểu. Không gì có thể biện hộ cho điều đó. Ông đã bỏ đi, như một tên biển thủ, như một kẻ cắp lén lút, ông đã đi chỉ vài giờ sau khi ở chỗ chúng tôi, với Kristina và tôi, trong lâu đài, nơi chúng ta đã cùng sống nhiều giờ ban ngày và đôi khi cả ban đêm, qua bao nhiêu năm tháng, trong một sự thân tình, tin cậy chỉ những người anh em song sinh mới có. Họ là những sinh linh đặc biệt mà sự đỏng đảnh của tạo hóa đã gắn bó cả cuộc đời. Những người anh em song sinh, ông biết đấy, dù ở xa nhau, ngay cả khi đã trưởng thành vẫn biết tất cả về nhau. Và do một quy luật sinh học đặc biệt nào đó sai khiến, họ cùng ốm, cùng mắc một căn bệnh giống nhau, ngay cả khi họ ở cách xa nhau, ví như một sống ở London và một ở tận nơi xa xôi, một đất nước xa lạ nào đó. Họ không thư từ cho nhau, không trò chuyện với nhau, họ sống, sinh hoạt, ăn uống trong những điều kiện khác nhau, ở cách xa nhau hàng ngàn kilômét. Thế nhưng ở tuổi ba mươi hay bốn mươi, trong cùng một giờ, bên cạnh những điều kiện chạy chữa và hủy hoại giống nhau, họ mắc cùng một căn bệnh, ví dụ bệnh viêm túi mật hay viêm ruột thừa. Hai cơ thể họ có sự đồng nhất hữu cơ, như khi còn ở trong lòng mẹ... Và họ yêu hoặc ghét cùng một người. Điều này có trong tự nhiên. Không nhiều... nhưng có thể không ít như người ta thường nghĩ. Và đôi khi tôi đã nghĩ rằng tình bạn cũng là một mối liên kết giống như sự gắn bó định mệnh của những người song sinh. Sự trùng lặp đặc biệt của khuynh hướng, thiện cảm, sở thích, trình độ học vấn, sự say mê đã kết nối hai con người trong cùng một định mệnh. Và người này có thể làm bất cứ điều gì phản lại người kia cũng vô ích, họ vẫn chung một số phận. Và dù người này có trốn chạy khỏi người kia cũng vô ích, họ vẫn biết tất cả những điều hệ trọng về nhau. Và dù người này có lựa chọn bạn hay tình nhân mới, nếu không có sự cho phép ngầm, bất thành văn của người kia thì anh ta cũng không thể thoát khỏi mối ràng buộc ấy. Số phận của những người như thế diễn tiễn song song với nhau, dù người này có đi thật xa người kia, ví như tới xứ nhiệt đới. Tôi đã nghĩ đến điều đó, lơ đãng, khi đứng trong phòng ông, ngày ông bỏ đi. Tôi vẫn thấy rõ ràng cái giây phút ấy, ánh sáng trong căn phòng, giờ đây tôi còn cảm thấy mùi thuốc Anh loại nặng, tôi nhìn thấy những đồ gỗ, chiếc giường lò xo với tấm thảm phương Đông, những bức tranh vẽ ngựa treo trên tường. Tôi còn nhớ có một chiếc ghế bành màu boóc-đô, loại để trong phòng hút thuốc. Cái giường rộng, có lẽ ông đã đặt làm riêng, chứ ở vùng ta không bán loại như thế. Không phải loại giường đơn, mà giường kiểu Pháp thì đúng hơn, đủ chỗ cho hai người.

Ông nhìn theo làn khói.

– Cửa sổ nhìn ra vườn. Tôi nhớ có đúng không?... Đó là lần đầu tiên và cũng là cuối cùng tôi đến đó. Ông không bao giờ muốn tôi đến thăm, ông có nhắc qua đến việc ông thuê nhà ở ven thành phố, nhà và vườn ở một khu hoang vắng, ông đã thuê căn nhà ấy ba năm trước khi ông trốn chạy, xin lỗi ông, tôi thấy ông không thích nghe từ này.

– Ông cứ nói tiếp đi! – Ông khách lên tiếng. – Từ ngữ chẳng quyết định chuyện gì. Tiếp tục đi, nếu ông đã bắt đầu.

– Ông nghĩ thế à? – Ông tướng hỏi giọng ôn tồn, vẻ thăm dò. – Từ ngữ chẳng quyết định chuyện gì thật sao? Tôi thì không dám nói chắc như thế. Đôi khi tôi cảm thấy từ ngữ quyết định nhiều, có khi tất cả, từ ngữ mà ta nói ra hay không nói ra đúng lúc, hay viết ra... Đúng, tôi tin vào điều này. – Bây giờ ông dứt khoát hơn. – Ông không mời tôi đến căn nhà ấy, tôi thì không thể đến thăm ông khi không có lời mời. Tôi cứ nghĩ ông xấu hổ trước một kẻ giàu sang vì căn nhà mà ông tự sắm đồ gỗ... Có lẽ ông thấy đồ gỗ đơn sơ... Ông là người rất sĩ diện, – ông tướng nói dứt khoát. – Điều duy nhất gián cách hai chúng ta thời trai trẻ, đó là tiền. Ông sĩ diện và ông không tha thứ được cho tôi vì sự giàu sang. Sau này khi đã đứng tuổi, tôi nghĩ có lẽ không thể tha thứ sự giàu sang. Gia tài của tôi, mà ông là khách thường xuyên, quá lớn... Tôi thừa hưởng gia tài đó, và đôi khi tôi cũng cảm thấy không thể tha thứ được. Và ông, bao giờ ông cũng giữ ý đến cầu kì trong chuyện tiền nong để người ngoài cảm thấy sự khác nhau giữa hai chúng ta. Những người nghèo, đặc biệt những người nghèo trong giới thượng lưu không tha thứ cho tôi. – Ông nói với sự mãn nguyện khác thường. – Vì vậy mà tôi nghĩ ông giấu không cho tôi biết ngôi nhà, ông chán những thứ đồ gỗ đơn sơ. Giả thiết ấy thật xuẩn ngốc, bây giờ tôi đã biết, nhưng sự sĩ diện của ông không có giới hạn. Thế là hôm ấy tôi đứng trong ngôi nhà, mà ông thuê và tự tay bày biện, và ông không bao giờ cho tôi thấy. Tôi đứng trong phòng ông, kinh ngạc và không tin vào mắt mình. Ngôi nhà ấy, ông biết rõ, là một tuyệt tác. Nó không lớn, một phòng to ở tầng trệt, hai phòng nhỏ ở trên tầng, nhưng khu vườn, các phòng, những đồ gỗ, tất cả đều như thể chỉ có một nghệ sĩ mới bố trí chỗ ở của mình như thế. Lúc đó tôi hiểu ra, ông đúng là một nghệ sĩ. Và tôi cũng hiểu thêm một điều, giữa chúng tôi, giữa những kiểu người khác, ông xa lạ tới mức nào. Và những người vì tình thương và tham vọng đã mắc tội với ông khi cho ông vào lính. Không, ông không phải là người lính, và tôi hiểu sự cô đơn sâu sắc khi ông sống giữa chúng tôi. Nhưng căn nhà đó là nơi ẩn náu của ông, giống như thành trì hay tu viện đối với những người cô đơn thời trung cổ. Và giống như một tên cướp biển với những đồ đạc cướp được, ông đã gom về đây đủ thứ đẹp và giá trị: rèm và thảm, đồ bạc, đồ đồng, đồ thủy tinh và đồ gỗ, những loại vải hiếm... Tôi biết mẹ ông đã mất trong những năm ấy, và ông đã thừa kế từ cả những người họ hàng Ba Lan của gia đình ông. Một lần, ông đã kể có một điền trang và nhà cửa ở đâu đó gần biên giới Nga, và sẽ có ngày nó thuộc về ông. Hóa ra, điền trang nhà cửa đã xé vụn ra thành đồ gỗ, các bức tranh, ba căn phòng. Và một đàn dương cầm lớn ở giữa phòng dưới, trải tấm phủ bằng lụa, trên đặt bình pha lê cắm ba nhành hoa phong lan. Ông biết cả vùng này chỉ trong nhà kính của tôi trồng phong lan. Tôi vào hết các phòng và xem xét kĩ mọi thứ. Tôi đã hiểu ông sống giữa chúng tôi, nhưng không thuộc về chúng tôi. Tôi đã hiểu ra, ông đã xây dựng nên tuyệt tác – căn nhà – này trong bí mật, bằng tất cả sức lực của ông, sự cố chấp, giấu giếm không cho ai biết đến ngôi nhà này, nơi ông sống cho bản thân và cho nghệ thuật của ông. Vì ông là một nghệ sĩ, lẽ ra ông có thể sáng tạo ra một cái gì. – Ông tướng nói, như người không chấp nhận sự phản bác. – Tôi đã hiểu ra tất cả, giữa những đồ gỗ trong căn nhà bị bỏ lại. Và đúng trong giây phút ấy Kristina bước vào phòng.

Ông tướng khoanh tay trước ngực, giọng nói đều đều, vô cảm như đang trình bày với cảnh sát diễn biến của một tai nạn.

– Tôi đang đứng trước đàn dương cầm và ngắm những nhành phong lan – ông tướng nói tiếp. – Căn nhà này giống như một bộ giả trang của ai đó. Hay đối với ông, đồng phục là quần áo giả? Điều này chỉ ông mới trả lời nổi, và giờ đây, khi tất cả đã qua, ông đã trả lời bằng chính cuộc đời ông. Con người, cuối cùng bao giờ cũng phải trả lời những câu hỏi quan trọng nhất bằng cả cuộc đời mình.

Dù giữa chừng anh có tự vệ bằng lời lẽ và nguyên cớ như thế nào, thì cuối cùng anh cũng phải trả lời những câu hỏi mà thế giới luôn đặt ra cho anh bằng những sự kiện của cuộc đời anh. Những câu hỏi ấy thường là: Anh là ai? Thực sự anh muốn điều gì?... Anh đã biết thực chất những gì?... Anh đã trung thành và phản trắc với điều gì?... Anh đã dũng cảm và hèn nhát với điều gì hay với ai?... Đó là những lời cật vấn. Và con người trả lời theo cách của mình, thẳng thắn hay dối trá; nhưng điều đó không quan trọng lắm. Điều quan trọng anh sẽ trả lời bằng chính cuộc đời anh. Ông đã lột bỏ đồng phục vì ông cảm thấy nó là y phục giả, điều đó đã rõ. Còn tôi thì giữ nó, đến giây phút chót chừng nào binh nghiệp và thế giới đòi hỏi tôi, và tôi cũng đã đáp lại. Đó là một câu hỏi. Một câu khỏi khác là: ông có liên quan gì với tôi? Ông đã là bạn tôi ư? Cuối cùng thì ông đã bỏ trốn. Ông đã bỏ đi mà không hề chia tay, cũng không hẳn không chia tay, vì hôm trước đó trong buổi đi săn đã xảy ra một việc mà chỉ sau này tôi mới hiểu được ý nghĩa của nó; và đó chính là cách ông chia tay. Người ta ít khi biết, lời nói hay hành động nào báo hiệu một cách tiên quyết, không đảo ngược được sự thay đổi trong những quan hệ con người. Và vì sao tôi đã đến chỗ ông vào hôm ấy? Ông không mời, không tạm biệt, không nhắn nhủ. Tôi tìm gì trong căn nhà ông không bao giờ mời tôi đến vào đúng ngày ông vĩnh viễn đi khỏi nơi này? Thông điệp nào đã thôi thúc tôi lên xe, vội vàng xuống phố, tìm đến ngôi nhà của ông khi đó đã bỏ không?... Tôi đã biết được điều gì hôm trước đó trong cuộc đi săn? Không có gì mách bảo tôi ư?... Tôi không nhận được tin tức mật, lời cảnh báo, báo cáo về việc ông sắp bỏ trốn ư?... Không, mọi người đều im lặng, kể cả Nini. Ông còn nhớ bà vú già chứ? Bà lão biết hết mọi chuyện về chúng ta. Bà lão còn sống không ư? Còn, bà ấy còn sống theo cách của bà. Bà cụ sống như cái cây ngoài cửa sổ kia, cụ nội tôi trồng đấy. Bà lão còn thời gian, cũng như mọi sinh linh khác, phải sống hết thời gian của mình. Bà cụ biết, nhưng không nói. Tôi hoàn toàn đơn độc trong những ngày đó. Thế nhưng tôi vẫn biết, đó chính là khoảnh khắc, khi tất cả đã chín muồi, tất cả sẽ rõ ràng, mọi thứ và mọi người sẽ trở về đúng vị trí, cả ông, cả tôi, tất cả mọi người. Đúng, trong cuộc đi săn tôi đã biết. – Ông nói như hồi tưởng lại, như tự trả lời cho mình một câu hỏi đã dằn vặt ông bao lần. Rồi ông im lặng.

– Ông đã biết điều gì trong cuộc đi săn? – Konrad hỏi.

– Một cuộc săn thú vị. – Ông nói, giọng phấn chấn như người đang sống lại trong ý nghĩ từng chi tiết của những kỉ niệm cũ. – Cuộc săn cuối cùng trong khu rừng này. Khi đó còn sống những tay thợ săn thực thụ... có khi, ngày nay, họ vẫn còn, tôi cũng không rõ. Và đó là lần cuối cùng tôi đi săn trong khu rừng của mình. Từ đó tới nay, chỉ có bọn xách súng tới đây, vì cái điền trang này mà họ tới, và họ bắn loạn xạ trong rừng. Cuộc săn bắn theo đúng nghĩa của nó thì khác, ông không hiểu điều này đâu, vì chưa bao giờ ông là thợ săn. Với ông thì đi săn cũng chỉ là một nghĩa vụ, nghĩa vụ thượng lưu và nghề nghiệp, như cưỡi ngựa hoặc cuộc sống xã giao, ông cũng đi săn, nhưng chỉ như người miễn cưỡng chấp nhận những hình thức xã hội. Ông đi săn với vẻ mặt khinh miệt. Ngay cả vũ khí ông cũng chỉ mang theo như một thứ gậy đi dạo. Ông không biết tới nỗi đam mê lạ lùng, nỗi đam mê thầm kín nhất của đời người đàn ông, sau tất cả vai diễn, trang phục, học vấn, nó tiềm tàng trong từng tế bào thần kinh của tất cả đàn ông, sâu thẳm như ngọn lửa vĩnh hằng trong lòng đất. Nỗi đam mê ấy là khát khao được tàn sát, được giết. Không thể nào khác... Người ta giết để tự vệ, giết để chiếm đoạt, giết để trả thù một cái gì đó. Ông cười ư? Ông cười vẻ khinh thị ư? Ông là một nghệ sĩ, những bản năng hạ đẳng, thô thiển đã mờ nhạt trong tâm hồn ông ư?... Ông tưởng ông chưa hề sát sinh ư? Điều đó chưa hẳn đâu. – Ông tướng nói nghiêm khắc và khách quan. – Buổi tối nay, khi nói về những chuyện khác là vô nghĩa, chỉ về sự thật và những gì cốt lõi nhất, vì buổi tối nay không có tiếp tục, và có lẽ sẽ không tiếp tục những ngày và đêm khác... ý tôi muốn nói rằng sẽ không còn tiếp diễn những gì có ý nghĩa đặc biệt nữa. Chắc ông còn nhớ, có lần đã lâu lắm rồi, tôi cũng có đi về phương Đông, trong tuần trăng mật cùng Kristina. Chúng tôi đi cùng những người Ả Rập. Ở Bagdad, chúng tôi là khách của một gia đình người Ả Rập. Họ là những người phong lưu bậc nhất, chắc ông vốn là kiểu người lãng du sẽ biết điều đó. Vẻ cao ngạo, lòng kiêu hãnh, cách hành xử, sự đam mê, tính kiên nhẫn của họ, sự khắc kỉ thân thể và ý thức tự chủ trong từng động tác của họ, những trò chơi và ánh mắt họ, tất cả đều phản ánh thế giới thượng lưu thời xa xưa, thế giới mà con người lần đầu tiên thức tỉnh sau cái hỗn mang của tạo hóa để trở thành đẳng cấp con người. Theo một học thuyết thì lịch sử nhân loại bắt đầu từ đâu đó trong lòng thế giới Ả Rập, vào buổi sơ khai, trước các dân tộc, bộ lạc, các nền văn hóa. Có lẽ vì thế mà họ kiêu hãnh. Tôi không biết, tôi không am tường vấn đề này... Nhưng tôi biết chút ít về lòng kiêu hãnh, cũng như người ta cảm thấy nhau mà không cần dấu hiệu bề ngoài, rằng họ xuất thân từ cùng một dòng dõi và đẳng cấp. Trong những ngày ở phương Đông, tôi cảm thấy họ đều quý phái, ngay cả những người đánh lạc đà bẩn thỉu cũng vậy. Như tôi đã nói, chúng tôi sống với những người bản địa, trong một tòa nhà tựa lâu đài; nhờ sự giới thiệu của ngài Đại sứ, chúng tôi làm khách của một gia đình rất hảo tâm. Những ngôi nhà màu trắng, mát mẻ... Ông biết chứ? Một cái sân rộng, nơi thường xuyên diễn ra những sinh hoạt của gia đình và bộ tộc, cũng là chỗ họp chợ phiên, nơi hội họp và sân nhà thờ... Trong mỗi cử chỉ của họ đều toát lên nỗi thèm khát được vui chơi, hay đi lang thang vô định. Sự nhàn rỗi khả kính và áp đặt này, phía sau ẩn chứa niềm vui sống và sự say mê, như một con rắn ẩn giữa những tảng đá bất động dưới ánh mặt trời. Một buổi tối người ta mời khách để chào mừng chúng tôi, những người khách Ả Rập. Cho tới hôm đó, chúng tôi được đón tiếp theo kiểu châu Âu, ông chủ là một thẩm phán và người buôn lậu, ông là một trong số người giàu có nhất thành phố. Trong các phòng khách đặt toàn đồ gỗ Anh, bồn tắm bằng bạc thật, nhưng tối hôm đó chúng tôi đã nhìn thấy một cái gì đó. Các vị khách đến sau khi mặt trời lặn, tất cả đều là đàn ông, các quý ông và đầy tớ. Kristina là người phụ nữ duy nhất trong chúng tôi. Rồi họ mang đến một con cừu non, một chú cừu non màu trắng, ông chủ nhà lấy ra một con dao, và bằng một động tác không thể nào quên được, ông đâm chết con cừu non... Động tác ấy không thể nào học được, động tác đặc thù phương Đông, khi sát sinh cũng mang ý nghĩa tôn giáo và biểu tượng, đồng nghĩa với một điều gì hệ trọng, với nạn nhân. Abraham*đã giơ dao định đâm Isaac* như thế, khi muốn hiến dâng, cũng bằng những động tác như thế họ đã giết những con vật làm lễ tế thần trong các nhà thờ cổ xưa trước bệ thờ, thần tượng, hay biểu tượng thần linh, và cũng bằng một động tác như thế người ta đã chặt đầu Thánh John*. Đó là một động tác rất cổ xưa. Ở phương Đông, nó tiềm ẩn trong cánh tay mọi người. Có lẽ, con người đã bắt đầu bằng động tác này, khi tách ra khỏi loài thú trung gian giữa con thú và con người.

•

Abraham: Nhân vật trong Kinh Thánh, ông tổ huyền thoại của dân Do Thái, cha đẻ của Isaac và Ishmael, ông tổ của người Ả Rập, vì thế Abraham được cả những người Hồi giáo kính trọng.

•

Isaac: Nhân vật trong Kinh Thánh, con trai duy nhất của bà Sara với Abraham. Chúa đòi Abraham hi sinh con cho Chúa để thử thách ông, Isaac sẵn sàng hi sinh cho Chúa, nhưng Chúa lại thôi không đòi, mà đòi tế một con cừu đực.

•

Thánh John: Một trong mười hai vị thánh tông đồ trong Kinh Thánh, chuyên làm lễ rửa tội.

Theo nhân chủng học, con người bắt đầu bằng khả năng gập ngang ngón tay cái vào lòng bàn tay, vì từ đó nó biết cầm vũ khí, cầm công cụ. Nhưng cũng có thể bắt đầu bằng ý thức, chứ không phải bằng ngón tay cái, tôi không rõ... Đức ông Ả Rập đâm chết con cừu non, và trong giây phút đó con người đứng tuổi ấy, trong chiếc áo choàng trắng không dính một giọt máu, thực sự như một giáo chủ Đông phương đang làm lễ tế thần. Mắt ông sáng long lanh, trong một giây ông trẻ hẳn ra, và xung quanh đầy vẻ im lặng chết chóc. Họ ngồi quanh đống lửa, nhìn động tác sát sinh, nhìn con cừu non giãy chết, nhìn tia máu phun ra và mắt ai cũng long lanh sáng. Và lúc đó, tôi đã hiểu: những con người này sống rất gần sự giết chóc, với họ, máu không có gì xa lạ, ánh mũi dao sáng loáng đối với họ cũng là hiện tượng tự nhiên như nụ cười của một phụ nữ hay như mưa rơi. Chúng tôi đã hiểu ra, tôi nghĩ cả Kristina cũng hiểu, vì nàng im lặng trong những giây phút ấy, mặt đỏ lên rồi tái dại đi, nàng khó thở và quay mặt đi, như bất giác phải chứng kiến một tiểu phẩm đam mê và sướt mướt nào đó. Chúng tôi hiểu ra rằng ở phương Đông, người ta biết đến ý nghĩa biểu trưng và thiêng liêng của sự giết chóc, và cả ý nghĩa tình cảm bí ẩn của nó. Vì tất cả đều mỉm cười, những gương mặt nâu sẫm quý phái tròn miệng lại, nhìn như bị thôi miên về phía trước, hệt như giết chóc là một việc dễ chịu, ấm nóng như một nụ hôn. Kì lạ là, trong tiếng Hung hai từ “giết” và “ôm” lại gần như đồng âm*. Thế đấy, chúng ta là những người Tây phương. – Ông nói giọng hơi khác, như muốn luận bàn. – Người Tây phương hay ít nhất những người đến định cư ở đây. Đối với chúng ta, giết là vấn đề luật pháp và đạo đức, hoặc y học, dù sao cũng là việc được phép hay nghiêm cấm, một hiện tượng được ghi chép chính xác của một hệ thống luật pháp, đạo lí bao trùm. Chúng ta cũng giết, nhưng phức tạp hơn, trong khuôn khổ luật định và cho phép. Chúng ta giết vì những lí tưởng cao cả và để bảo vệ những tài sản quý báu của con người, chúng ta giết người để giữ gìn trật tự chung sống của con người. Không thế khác được. Chúng ta là những tín đồ Thiên chúa giáo, chúng ta có ý thức về tội lỗi, chúng ta là con đẻ của nền giáo dục Tây phương. Lịch sử của chúng ta, cho tới hôm nay đầy rẫy những cuộc tàn sát tập thể, nhưng chúng ta nói về việc giết người với con mắt cụp xuống và với giọng đạo đức giả và trách cứ, chúng ta không thể làm khác, đó là vai diễn của chúng ta. Chỉ có săn bắn, – ông nói giọng vui vẻ hẳn lên. – Trong cuộc săn, chúng ta cũng tuân thủ những quy ước hào hiệp và thực tế, ta nương nhẹ các loài thú tùy theo tình hình khu vực săn đòi hỏi, nhưng săn bắn là những gì còn lại méo mó, mang tính nghi lễ của một hành động tín ngưỡng xưa cũ, có cùng tuổi với nhân loại. Vì người đi săn không giết vì con mồi, có khi ngay cả từ thời cổ đại cũng không, khi săn bắn là phương thức duy nhất trong những khả năng kiếm ăn ít ỏi của họ. Bao giờ đi đôi với săn bắn là những nghi lễ, những nghi lễ bộ tộc và tín ngưỡng. Người săn bắn giỏi bao giờ cũng đứng đầu bộ tộc, và như vậy có chút ít vai trò của một đức cha. Tất cả những cái đó đã mai một dần theo thời gian. Nhưng những nghi lễ thì còn lưu lại những dấu tích mờ nhạt cho đến hôm nay.

•

Trong tiếng Hung: giết (ölés), ôm (ölelés) chỉ khác nhau âm “el” ở giữa. Tác giả chơi chữ để nhấn mạnh đoạn văn ở trên.

– Có lẽ tôi không yêu thích gì hơn những buổi bình minh, vào những sáng đi săn. Thức dậy khi trời còn tối, thay bộ đồ khác hẳn những ngày bình thường, anh mặc những áo quần tiện dụng và có chọn lọc, ăn sáng cũng khác mọi bữa, anh uống một chút rượu trắng cho tim đập rộn ràng trong căn phòng còn sáng đèn, ăn một miếng thịt nguội sau mỗi ngụm rượu. Tôi thích mùi quần áo săn, vải nỉ đã hấp thụ mùi của rừng, của những bụi cây, của khí trời và mùi máu chảy ra, vì ta đeo lũ chim bắn được bên mình, máu chim thấm bẩn áo săn. Nhưng máu có dơ bẩn?... Tôi nghĩ là không. Đó là thứ cao quý nhất trên thế gian, khi con người muốn nói với Đức Chúa điều gì trọng đại, không thể nói bằng lời, thì ở mọi thời đại người ta đều hiến dâng máu. Và mùi dầu mỡ tỏa ra từ khẩu súng săn, mùi hôi hăng hăng của đồ da thuộc. Tôi mê tất cả. – Ông tướng nói nghe già nua, như ông hổ thẹn vì yếu điểm của mình. – Rồi anh bước từ trong nhà ra sân, các bạn săn đã chờ anh. Mặt trời còn chưa thức dậy, người thợ săn ghìm lũ chó và thầm thì vào tai anh những việc diễn ra ban đêm. Rồi anh lên xe, xuất phát. Cảnh vật bắt đầu thức giấc, rừng như cựa mình, như dụi mắt bằng những cử chỉ ngái ngủ. Mọi thứ đều có mùi hương thanh khiết, như thể anh quay về một thế giới khác, thế giới nguyên sơ của đời sống và vạn vật. Rồi xe dừng lại ven rừng, anh xuống xe, người thợ săn và lũ chó lặng lẽ theo anh. Dưới đế giày cao gót, cây cỏ ẩm ướt gần như không phát ra tiếng động. Con đường mòn in đầy dấu chân thú. Và lúc này quanh anh bắt đầu sống động: ánh sáng chan hòa trên cánh rừng, như có một cơ cấu bí ẩn, làm cho những tấm phông rèm trên sân khấu của thế giới bắt đầu hoạt động. Chim chóc bắt đầu hót, một chú hoẵng vụt ngang qua con đường rừng, cách xa chừng ba trăm bước, anh núp sau một bụi rậm và theo dõi. Anh có chó nòi theo sau, hôm nay anh không định rình hoẵng... Con vật dừng lại, không thấy, không đánh hơi thấy gì, vì gió thổi ngược chiều, nhưng nó vẫn biết, giờ tận số đã tới gần; nó ngẩng cao đầu, chiếc cổ nhỏ hơi quay nghiêng, thân gồng lên, nó đứng im với tư thế như vậy trước mắt anh trong vài giây, như người ta khựng lại trước kết cục, bất lực, vì biết rằng kết cục không phải là ngẫu nhiên, không phải một tai nạn, mà là hậu quả tất yếu của những mối quan hệ rắc rối khó hiểu, không đoán định trước được.

– Và lúc này anh ân hận là không mang theo vũ khí bắn tỉa. Anh cũng khựng lại, trong bụi rậm, anh – kẻ đi săn – cũng như tê cứng đi trong khoảnh khắc. Anh cảm thấy tay mình run, – sự run rẩy có từ khi con người sinh ra – cảm nhận thiên hướng giết chóc, sự lôi cuốn bí ẩn, nỗi đam mê mạnh hơn tất cả, sự phấn khích, không hay cũng không dở, mà là một trong những sự phấn khích bí ẩn của mọi cuộc sống: ta phải mạnh hơn, phải khéo léo hơn kẻ khác, phải tinh nghệ, không được sai sót. Con báo khi chuẩn bị chồm lên, con rắn khi nâng cao đầu giữa những tảng đá, con kền kền khi lao xuống từ trên cao ngàn mét, và con người khi đưa nạn nhân vào tầm ngắm, đều cảm thấy như thế.

– Ông cũng đã cảm thấy như thế, có lẽ lần đầu tiên trong đời ông, từ chỗ nấp trong rừng, khi ông nâng súng lên, đưa tôi vào tầm ngắm, ông định giết tôi.

Ông tướng cúi xuống chiếc bàn ngăn cách hai người, đặt trước lò sưởi, rót vào cốc một thứ rượu ngọt, và ông nhâm nhi trên đầu lưỡi thứ chất lỏng màu nâu đỏ, sóng sánh. Rồi ông đặt lại cốc rượu xuống bàn, vẻ mãn nguyện.

14

Trời vẫn còn tối, – ông nói, khi người kia không đáp lời. Ông khách không phản đối, không một cử chỉ duy nhất, không một cái chớp mắt để ra hiệu ông đã nghe rõ lời buộc tội. – Chỉ trong một khoảnh khắc, khi bóng đêm giã từ ánh ngày, khi thế giới ảo giã biệt thực tại. Có thể những thứ khác cũng lưỡng phân trong những khoảnh khắc như thế. Đó là giây phút cuối cùng mà sự thấp hèn và cao thượng của thế giới loài người, ánh sáng và bóng tối còn dan díu với nhau, khi những người ngủ mê mệt bừng tỉnh cơn ác mộng, những người ốm bất chợt rên lên vì cảm thấy một đêm địa ngục đã sắp qua, và sau đó là sự đau đớn hiện hữu hơn. Ban ngày và ánh sáng sẽ phơi bày những ý muốn tăm tối hỗn mang, những khao khát thầm kín, những tình cảm rồ dại của đêm. Những người thợ săn và những con thú đều thích khoảnh khắc này, trời không còn tối nữa nhưng chưa sáng hẳn. Hương rừng còn hoang dã, tinh khôi, như mọi sinh vật hữu cơ bắt đầu tỉnh thức trong căn phòng ngủ vĩ đại của vũ trụ, đang thở ra những khao khát độc ác và thầm kín, cả cây cỏ, muông thú và con người. Một làn gió nhẹ, khẽ khàng như hơi thở người đang tỉnh ngủ, vì anh ta chợt nghĩ đến thế giới mà anh ta sinh ra. Lùm cây ẩm ướt, cây dương xỉ, mùi vỏ cây, lá cây ẩm mốc, mùi con đường rừng đẫm sương mà lá kim kết thành một lớp thảm mềm trơn ướt bốc lên từ đất, như mùi mô hôi đam mê toát ra từ thân thể những cặp tình nhân. Đó là một giây phút kì bí, những người đa thần giáo cổ xưa trong rừng sâu hai tay mở rộng đã chào đón một cách sùng kính, mặt hướng về phía Đông, trong sự chờ đợi ma mị, như ánh sáng trong trái tim con người và thế giới gắn bó với vật chất, muôn thuở chờ đợi giây phút của trí tuệ và nhận thức. Đó là lúc các loài cầm thú đi tìm nguồn nước. Đó là giây phút đêm chưa hoàn toàn kết thúc, trong rừng vẫn còn nhiều diễn biến, cuộc săn đuổi và sự cảnh giác giữa các loài thú còn chưa lơi đi, con mèo rừng vẫn rình mồi, con gấu đang nuốt những miếng mồi cuối cùng, con hươu si tình còn đang hồi tưởng những giây phút hoan lạc dưới đêm trăng, nó dừng giữa bãi cỏ trống, nơi diễn ra cuộc quyết đấu với địch tình, kiêu hãnh và ướt tả tơi, nghênh đầu nhìn ra xung quanh, đôi mắt thú nghiêm trang, buồn rầu, ngầu đỏ vì xúc động như muốn nhớ mãi niềm đam mê vừa trải nghiệm. Trong thời khắc ấy, đêm vẫn ẩn nấp trong rừng sâu, bóng đêm và tất cả những gì đồng hành với nó: con mồi, tình yêu, sự lang thang, niềm vui sống vô định và ý thức đấu tranh sinh tồn. Đó cũng là khoảnh khắc không chỉ trong âm u của rừng, mà trong cả những ngóc ngách tăm tối của trái tim con người cũng diễn ra một điều gì đó. Vì trái tim con người cũng có mặt tối của nó, với những xúc động, cũng hoang dã như những cơn xúc động bùng phát của chú hươu đực hay con sói rừng. Mơ ước, khát vọng, lòng kiêu hãnh, sự ích kỉ, nỗi khát khao dục vọng của con đực, sự ghen tức, ý muốn trả thù lẩn quất trong mặt tối của con người, như con báo, con kền kền, con diều hâu, con chó rừng trong đêm sa mạc phương Đông.

Và có những khoảnh khắc, khi đêm đã hết là đêm và ngày chưa phải là ngày trong trái tim con người, khi những loài thú dữ mò ra khỏi nơi ẩn nấp, khi một nỗi bức xúc chuyển động trong trái tim ta và biến thành một cử động trên cánh tay ta, cử chỉ mà ta đã kiềm chế và thuần phục một cách vô ích trong suốt bao nhiêu năm, đôi khi trong một thời gian rất dài... Và tất cả đều vô ích, chúng ta phủ nhận một cách vô vọng với chính bản thân ta ý nghĩa thực của thứ tình cảm bức xúc này: nội dung thực của nó mạnh hơn ý muốn của chúng ta, nó không tan chảy ra, mà vón lại thành cục. Trong tận cùng những quan hệ con người có một thứ chất liệu gì đó có thể sờ nắn được, mọi lí lẽ, mẹo luật đều vô ích, sự thật đó không thể thay đổi.

Thực tế là ông đã thù ghét tôi suốt hai mươi hai năm, với sự cuồng si mà nhiệt lượng của nó gần đủ làm người ta liên tưởng đến sự nồng cháy của một quan hệ lớn. Đúng, đó là tình yêu. Ông thù ghét tôi, và nếu một cảm xúc, một nỗi đam mê đã chế ngự tâm hồn con người, thì bên cạnh sự hứng khởi bao giờ khát vọng trả thù cũng âm ỉ như than hồng dưới đáy những đống lửa... Vì nỗi đam mê không lập luận bằng lí trí. Nỗi đam mê hoàn toàn lãnh đạm với việc anh nhận được gì ở người khác, nó muốn thể hiện hết mình, muốn áp đặt ý muốn của nó, ngay cả khi nó chỉ nhận được những tình cảm quý mến, sự tử tế, tình bạn và lòng kiên nhẫn. Tất cả mọi niềm đam mê lớn đều vô vọng, bằng không nó không còn là nỗi đam mê, mà là sự ngã giá, sự thỏa hiệp khôn ngoan, sự trao đổi lợi ích tẻ nhạt. Ông căm thù tôi, và điều này cũng là một kết nối mạnh mẽ, như thể ông yêu quý tôi.

Vì sao ông thù ghét tôi?... Có thời gian tôi đã cố gắng hiểu cảm giác này. Không bao giờ ông nhận tiền tôi đưa, cả tặng vật. Ông không để tình bạn trở thành tình anh em thực sự, và nếu lúc đó tôi không quá trẻ, lẽ ra tôi phải biết đó là một tín hiệu đáng ngờ và nguy hiểm. Người không chấp nhận những cái nhỏ, thì có lẽ muốn mọi thứ, muốn tất cả. Ông đã thù ghét tôi từ lúc chúng ta còn là những đứa trẻ, ngay từ khi tôi mới quen ông, trong ngôi nhà đặc biệt ấy, nơi người ta tinh luyện và thuần dưỡng những phiên bản đã được tuyển lựa của một thế giới quen thuộc với chúng ta. Ông thù ghét tôi vì tôi có một cái gì đó mà ông thiếu. Đó là thứ gì vậy? Khả năng hay tính chất nào?... Ông có học vấn khá hơn, ông được kì vọng trở thành một kiệt tác, là kẻ chăm chỉ, đạo đức, ông tài năng và có nhạc cụ, với đúng nghĩa của từ này, ông có bí mật riêng là âm nhạc. Ông có họ hàng với Chopin, ông là người ẩn dật, kiêu hãnh. Nhưng trong sâu thẳm tâm hồn ông vẫn phấp phỏng một nỗi bức xúc: nỗi khát khao trở thành một người khác so với bản thân mình. Đây là đòn lớn nhất mà định mệnh có thể giáng lên con người. Nỗi khát khao trở thành một người khác so với bản thân ta và bản ngã ta: không còn khát vọng nào đớn đau hơn cháy trong trái tim con người. Vì không thể chịu đựng nổi cuộc đời bằng cách nào khác hơn, chỉ bằng ý thức bằng lòng với những gì ta có, và với ý nghĩa của ta đối với thế giới. Cần biết chấp nhận ta như ta vốn có, và cần biết rằng khi ta chấp nhận điều đó thì cuộc sống chẳng hề khen ngợi ta vì sự khôn ngoan đó. Khi ta biết rõ và chấp nhận ta hợm hĩnh hay ích kỉ, trọc đầu hay phệ bụng người ta sẽ không gắn huân chương lên ngực ta. Không! cần phải biết rằng ta chẳng nhận được phần thưởng hay lời ngợi khen vì bất cứ điều gì. Cần phải chịu đựng, bí quyết là ở đó. Cần chấp nhận tính cách và bản ngã của mình, với những khiếm khuyết của nó, sự ích kỉ, lòng tham lam, không thể thay đổi được bằng quan sát và trải nghiệm. Cần phải chấp nhận việc những khao khát của chúng ta không có hồi âm trên thế gian này. Cần phải chấp nhận người mà ta yêu không hề yêu ta hoặc yêu ta không như ta mong đợi. Cần phải chấp nhận sự phản trắc và bất trung, và điều khó khăn nhất trong tất cả những nghĩa vụ làm người là phải biết chấp nhận sự vượt trội về tính cách và trí tuệ của người khác. Đó là những điều tôi đã học được trong bảy mươi ba năm ở giữa khu rừng này. Nhưng ông không chịu đựng nổi tất cả những thứ đó. – Ông tướng nói nhỏ nhẹ như khẳng định, rồi im lặng nhìn vào bóng tối lờ mờ.

– Thời niên thiếu tất nhiên tôi chưa biết những điều đó. – Ông tướng nói tiếp, giọng như người muốn thanh minh. –Thời ấy mọi thứ quá đẹp và mê hoặc. Sự hồi tưởng của tuổi già phóng đại và hiển thị bằng một bức tranh rõ nét tới từng chi tiết của nó. Chúng ta là những đứa trẻ và là bạn bè, đó là một món quà lớn. Ta phải biết ơn số phận đã ban tặng cho ta. Nhưng rồi tính cách ông hình thành, ông không chịu đựng nổi việc con người ông thiếu một điều gì đó mà xuất xứ và sự giáo dục đã cho tôi, một khả năng thiên bẩm nào đó... Khả năng ấy là gì? Có đúng là một khả năng? Đơn giản chỉ là xung quanh nhìn ông lãnh đạm, thờ ơ, đôi khi còn thù nghịch, nhưng với tôi, người ta trao cho tôi cả nụ cười và sự tin cậy của họ. Ông khinh ghét sự tin cậy và tình bạn xung quanh dành cho tôi, ông khinh ghét nhưng đồng thời ông cũng ghen tị ghê gớm. Ông mường tượng, – tất nhiên không phải bằng lời mà bằng linh cảm – rằng trong con người được xung quanh ưu ái, thương mến kia có một cái gì nhẹ dạ, quyến rũ như gái làng chơi, có những người được mọi người yêu mến, ai cũng dành cho họ một nụ cười rộng lượng và trìu mến. Những người như thế đúng là có một cái gì như mê hoặc, như mời gọi, đĩ thõa. Ông thấy đấy, tôi không còn sợ ngôn từ nữa. – Ông nói và cười như muốn khích lệ người kia cũng đừng ngại. – Trong cô đơn người ta ngộ ra tất cả, và ta chẳng còn sợ hãi một điều gì. Những người trên vầng trán phản ánh dấu hiệu thiên phú, biểu hiện việc các đấng thần linh luôn che chờ cho họ, đúng là họ cảm thấy mình là một sinh linh được ưu ái chọn lựa, trong cách thức họ xuất hiện trước thiên hạ có sự kiêu hãnh, tự mãn nào đó. Nhưng nếu ông đã nhìn nhận tôi như vậy thì ông đã lầm. Chỉ lòng đố kị méo mó đã khiến ông nhìn tôi như thế.

Tôi không tự bào chữa đâu, vì tôi muốn sự thật, và người đi tìm sự thật, chỉ có thể bắt đầu tìm kiếm từ chính bản thân mình. Điều mà ông cho là sự ưu ái và quà tặng của thần linh trong con người tôi và xung quanh tôi chẳng phải gì khác, chỉ là sự cả tin mà thôi. Tôi đã cả tin cho đến tận hôm, vâng, đến tận cái ngày khi tôi đứng trong phòng ông, căn phòng mà từ đó ông đã trốn chạy. Có lẽ chính sự cả tin này đã khiến mọi người chia sẻ những tình cảm của họ với tôi, dành cho tôi thiện ý, nụ cười, và sự tin cậy. Đúng, trong tôi đã từng có một cái gì đó, – tôi nói trong thời quá khứ, và những điều tôi nói đã lùi xa, như cách người ta nói về một người đã chết hay một kẻ xa lạ – sự dễ dãi và vô tư đã chinh phục được mọi người. Có một khoảng thời gian trong đời tôi, một thập kỉ của tuổi thanh niên, khi thế giới quanh tôi sẵn lòng chịu đựng sự hiện diện và những đòi hỏi của tôi. Đó là một thời kì nhiều ân sủng. Khi đó nhiều người đến tìm gặp tôi, như thể tôi là kẻ chinh phục, người phải được chào đón bằng rượu, bằng những cô gái và những vòng hoa. Và đúng như vậy, trong thập kỉ ấy, khi chúng ta tốt nghiệp học viện ở thành Viên, bắt đầu phục vụ trong quân ngũ, không một giây phút nào cảm giác an toàn rời bỏ tôi, cảm giác các bậc thần thánh đã đeo cho tôi chiếc nhẫn hộ mệnh bí ẩn, không thể xảy ra điều gì tồi tệ, nguy hại với tôi, quanh tôi bao bọc tình thương yêu và lòng tin cậy. Đó là những gì lớn nhất con người có thể nhận từ cuộc đời. – Ông tướng nói nghiêm chỉnh. – Đó là ân huệ lớn nhất. Trong lúc như thế, kẻ nào tự mãn sẽ trở thành lố bịch hay hợm hĩnh, kẻ nào không biết quý trọng sự nuông chiều của số phận, kẻ nào không biết những đặc ân ấy chỉ tồn tại chừng nào ta không bán rẻ món quà tặng của Chúa, kẻ đó sẽ thất bại. Cuộc sống chỉ tha thứ cho kẻ nào mang trong tim sự khiêm nhường và tòng phục... Nghĩa là ông thù ghét tôi. Khi ma lực quyến rũ của tuổi thiếu niên đã hết, khi thời thanh niên dần qua, quan hệ giữa chúng ta bắt đầu nguội lạnh. Không có gì buồn và vô vọng hơn quá trình diễn biến tình cảm khi tình bạn giữa hai người đàn ông lịm tắt. Vì giữa đàn bà và đàn ông tất cả đều có điều kiện, như cuộc ngã giá giữa chợ. Ý nghĩa sâu nặng hơn của tình bạn giữa hai người đàn ông chính là ở sự vô tư, ở chỗ ta không đòi hỏi sự hi sinh, sự dịu dàng từ người kia, ta không muốn gì khác ngoài việc tôn trọng những thỏa thuận của một liên minh thầm lặng. Có thể lỗi là ở tôi, vì tôi không hiểu đầy đủ về ông. Tôi đã chấp nhận ông như thế: không cởi mở hết mình, tôi tôn trọng lí trí của ông, vẻ kẻ cả lạ lùng, cay đắng toát ra từ con người ông. Tôi tưởng ông cũng tha thứ cho tôi như mọi người, vì tôi dễ gần, luôn vui tươi với tất cả, trở thành kẻ được ưa chuộng, ở nơi mà người ta chỉ miễn cưỡng chấp nhận ông, tôi tưởng ông tha thứ cho tôi vì tôi hòa nhập được với thế giới xung quanh. Tôi tưởng ông vui mừng vì điều đó. Tình bạn của chúng ta, trong những câu chuyện của mọi người, giống như tình bạn giữa những người đàn ông thời xa xưa. Và trong khi tôi đi trên con đường sáng ánh mặt trời, thì ông cố ý ở trong bóng râm. Tôi không biết ông có cảm thấy vậy không?...

– Ông đã nói về cuộc đi săn, – người khách né tránh.

– Đúng, về cuộc đi săn. – Ông tướng đáp. – Nhưng tất cả đều liên quan đến cuộc săn. Khi người ta muốn giết hại một người khác, trước đó phải xảy ra nhiều việc, chứ không chỉ đơn giản là anh nạp đạn và giơ súng lên. Trước đó đã xảy ra chuyện mà tôi đã nói tới, rằng ông không thể tha thứ cho tôi. Quan hệ được hình thành từ tuổi thơ, phức tạp và bền chắc, như thể hai đứa bé được ru bởi những chiếc lá khổng lồ của loài hoa hồng trong cổ tích, những chiếc nôi lá tuyệt vời của loài hoa – chắc ông còn nhớ, tôi cho trồng loài hoa có những tay bám, kì bí, mỗi năm chỉ nở hoa một lần này trong nhà kính rất lâu – quan hệ đó tới một ngày đã tan vỡ. Khoảng thời gian quyến luyến của tuổi thơ đã hết, còn lại hai con người, bị trói buộc bởi mối quan hệ cảnh vẻ và bí ẩn mà chúng ta vẫn thường gọi nó là tình bạn. Điều này chúng ta cũng cần phải biết, trước khi bắt đầu nói về cuộc săn bắn. Vì một con người không nhất thiết mắc tội nặng nhất khi giơ súng lên giết người. Tội ác có trước lúc đó, tội ác là chủ ý. Và khi tôi nói tình bạn đó đến một ngày tan vỡ, thì tôi phải biết, nó đã tan vỡ thật không? Và nếu có, thì tại ai và tại đâu? Vì chúng ta khác nhau nhưng vẫn gắn bó với nhau, tôi khác ông nhưng chúng ta bổ sung cho nhau, chúng ta là một liên minh, một sự đồng thuận và điều đó rất hiếm thấy trong cuộc sống. Tất cả những gì thiếu vắng trong tính cách ông, trong liên minh tuổi trẻ của chúng ta, trở nên hoàn thiện, vì mọi người xung quanh niềm nở, hòa nhã đối với tôi. Chúng ta là bạn! – Ông tướng bỗng nói rất to. – Ông phải hiểu thế, nếu ông không biết. Nhưng chắc chắn ông phải biết từ trước, cả sau này khi ở xứ nhiệt đới hay ở bất cứ đâu. Chúng ta là bạn, từ ngữ này mang đầy ý nghĩa, mà nghĩa vụ của nó chỉ có đàn ông mới biết. Bây giờ, ông phải biết nghĩa vụ đầy đủ của từ này. Chúng ta là bạn thân, không phải chỉ quen nhau, không phải lũ choai choai tụ bạ, chẳng phải chiến hữu của nhau. Chúng ta là những người bạn, trong cuộc đời không gì có thể bù đắp nổi tình bạn. Và nỗi đam mê tự hành xác cũng không đem lại niềm vui mà một tình bạn tinh tế và câm lặng đem đến cho hai người. Vì nếu chúng ta không là những người bạn, thì ông đã không nâng súng nhắm vào tôi sáng hôm ấy ở trong rừng, trong cuộc săn. Và nếu chúng ta không là những người bạn, thì tôi đã không tới ngôi nhà của ông, nơi chưa bao giờ ông mời tôi tới, nơi ông cất giấu một bí mật, điều bí mật độc địa và không thể hiểu nổi, đã tiêm nhiễm tình bạn của chúng ta. Và nếu ông không phải là bạn tôi, ngày hôm sau, ông đã không trốn chạy khỏi thành phố này, trốn xa tôi, xa hiện trường, như những kẻ sát nhân và hiểm độc, mà ông đã ở lại đây, ông lừa dối tôi, phản bội tôi, và điều này có thể đau đớn, có thể làm tổn thương lòng kiêu hãnh và tự trọng của tôi, nhưng tất cả chưa đến nỗi tồi tệ như việc ông đã làm, vì ông là bạn tôi. Và nếu chúng ta không phải là những người bạn, thì ông đã không trở lại sau bốn mươi mốt năm, như một tên sát nhân và kẻ bất lương, kẻ chui lủi quay lại hiện trường gây án. Vì ông phải quay lại, như ông thấy đấy. Và lúc này tôi cần phải nói cho ông, điều mà tôi nhận ra rất chậm, tôi không tin, tôi tự phủ nhận trước bản thân mình, tôi cần phải nói cho ông điều bất ngờ và khám phá khủng khiếp này: đến bây giờ chúng ta vẫn là những người bạn.

Có vẻ như không một ngoại lực nào có thể thay đổi được những quan hệ con người, ông đã giết đi trong tôi một điều gì đó, làm tan nát cuộc đời tôi, thế mà tôi vẫn là bạn ông. Tối nay tôi sẽ giết đi trong ông một điều gì đó, rồi để ông trở lại London hay xứ nhiệt đới hay địa ngục, thế nhưng ông vẫn luôn là bạn tôi. Chúng ta cần phải biết điều này trước khi ta nói chuyện về cuộc đi săn và những chuyện khác xảy ra sau đó.

Vì tình bạn không phải là trạng thái tinh thần lí tưởng. Tình bạn là một quy luật nhân văn chặt chẽ. Trong thế giới cũ đây là quy luật mạnh nhất, hệ thống luật pháp của các nền văn hóa lớn đều xây dựng trên quy luật này. Trong trái tim con người tồn tại quy luật này ngoài những bức xúc và lòng vị kỉ, quy luật của tình bạn. Nó còn mạnh hơn nỗi si mê thúc đẩy đàn ông và đàn bà đến với nhau trong sự bức xúc vô vọng. Tình bạn không thể thất vọng, vì nó không đòi hỏi người khác điều gì, có thể giết chết bạn, nhưng tình bạn kết giao từ tuổi hoa niên giữa hai con người thì có thể ngay cả cái chết cũng không giết nổi: hồi ức về nó vẫn còn sống trong tâm thức người đời, như kỉ niệm về một chiến công thầm lặng. Và nó đúng là một chiến công, một hành động can trường, theo đúng ý nghĩa định mệnh và không ồn ào của những từ ngữ này, nghĩa là không có tiếng va chạm vào nhau của đao kiếm, nó vẫn là một chiến công, một hành động can trường như mọi hành xử vô tư, không vụ lợi của con người.

Giữa chúng ta đã tồn tại một tình bạn như thế, điều đó thì ông biết rõ. Và trong khoảnh khắc ông giương súng lên định giết tôi, tình bạn ấy giữa hai chúng ta còn sống động hơn bất cứ khi nào trước đó, trong hai mươi hai năm của tuổi thanh niên. Ta nhớ đến khoảnh khắc đó, vì trong thời gian sống còn lại của ta chỉ nó có nội dung và ý nghĩa đối với cuộc đời ta. Tôi cũng thường nhớ đến khoảnh khắc đó. Chúng ta đứng trong bụi rậm giữa những cây thông. Từ đó mở ra một lối mòn tách khỏi con đường rừng, chạy xuống thung sâu, nơi chỉ có rừng rậm nguyên sơ, sẫm tối. Tôi đi trước ông và chợt dừng lại, vì ở phía trước cách khoảng ba trăm mét, một chú hươu bước ra khỏi rừng thông. Trời bắt đầu rạng sáng, chậm chạp như thể mặt trời đang sờ nắn chiến lợi phẩm của nó là thế gian này bằng những luồng sáng. Con vật dừng lại bên cạnh lối mòn, ngửng đầu lên nhìn vào bụi rậm, vì nó cảm thấy mối hiểm họa. Đây là bản năng, là giác quan thứ sáu, tinh tế và chính xác hơn cả khứu giác và thị giác, bắt đầu hoạt động trong từng tế bào thần kinh con thú. Nó không thể nhìn thấy chúng ta, gió sớm thổi ngược chiều cũng không cảnh báo nó về mối nguy hiểm, còn chúng ta thì đã đứng bất động từ khá lâu, chân tay níu bám đã rã rời, tôi đứng phía trước cạnh con đường mòn, giữa đám cây cối, ông đứng phía sau tôi. Người thự săn và con chó tụt lại phía sau. Chỉ có hai chúng ta ở giữa rừng, trong sự cô đơn của đêm, của rạng đông, của rừng, của những con thú, và ở nơi mà trong một khoảnh khắc con người bao giờ cũng cảm thấy mình đã đi lạc đường trong cuộc đời và trên thế gian, và đến một ngày phải trở về nơi hoang dã và nguy hiểm này như trở về nhà, ngôi nhà đích thực duy nhất – là rừng thẳm, nước sâu, là kịch trường cổ xưa của đời sống. Thời còn đi săn, tôi luôn luôn cảm thấy như thế khi ở trong rừng rậm. Tôi nhìn thấy con thú và dừng lại, ông cũng nhìn thấy nó và dừng lại sau tôi mười bước. Những giây phút này, cả những người thợ săn và những con thú, đều dùng những giác quan của mình, lắng từng tiếng động nhỏ để đoán biễt thực tế. Ta biết tất cả tình huống và hiểm họa, cả trong bóng tối, khi ta không nhìn lại phía sau. Các loại sóng, lực, tia nào truyền dẫn thông tin trong những lúc như vậy? Tôi không biết... Không khí trong lành và không có mùi vị. Những cây thông đứng im trong làn gió nhẹ. Con thú đứng im không động đậy như bị thôi miên, vì trong hiểm họa bao giờ cũng có sự quyến rũ và ma lực. Khi số phận bằng cách nào đó trực tiếp gọi đích danh ta, đánh thức bản ngã ta, trong tận cùng nỗi hồi hộp và sợ hãi bao giờ cũng tỏa ra một sức quyến rũ, vì con người không chỉ muốn sống, bằng mọi giá, không, con người còn muốn hiểu rõ và chấp nhận số phận của mình, bằng mọi giá, bất chấp hiểm nguy và nguy cơ bị hủy diệt. Trong khoảnh khắc ấy, con hươu cảm thấy như thế, tôi biết chắc như vậy. Và trong khoảnh khắc ấy, tôi cũng cảm thấy như vậy, điều đó tôi cũng biết chắc. Và cả ông cũng cảm thấy như thế, ở phía sau tôi vài bước, khi ông lên cò súng, – cũng trong trạng thái bị thôi miên, như tôi và con thú đang đứng phía trước ông trong tầm bắn – bằng một tiếng tách nhỏ, khô lạnh mà chỉ những thứ kim loại quý mới phát ra như thế, khi người ta sử dụng chúng vào những nhiệm vụ thảm khốc quyết định số phận con người, như tiếng dao kiếm chạm vào nhau, hay như thứ vũ khí Anh quý giá khi người ta lên cò đế giết một ai đó. Chắc ông còn nhớ khoảnh khắc ấy, tôi hi vọng ông còn nhớ?...

– Vâng! – Ông khách đáp.

– Một khoảnh khắc độc đáo. – Ông tướng nói vẻ gần như thỏa mãn. – Tất nhiên, chỉ mình tôi nghe thấy tiếng tách rất nhỏ ấy, nó nhỏ đến nỗi trong sự yên lặng của buổi rạng đông và của rừng, nó không làm kinh động con thú cách đó ba trăm mét. Và lúc đó xảy ra một việc mà tôi không bao giờ chứng minh được trước tòa, nhưng tôi nói cho ông, vì đằng nào ông cũng biết sự thật. Điều gì đã xảy ra?... Tất cả chỉ là tôi cảm thấy những động tác của ông, chính xác hơn là trong những giây phút ấy tôi cảm nhận được tất cả, giống như tôi nhìn thấy ông đang làm gì. Ông đứng chéo sau tôi, ở khoảng cách gần. Tôi cảm thấy ông nâng súng lên, tì vào vai và lấy đích. Tôi cảm thấy ông nheo mắt lại và nòng súng từ từ quay đi một góc nhỏ. Đầu tôi và đầu con hươu nằm đúng trên một đường thẳng và ở độ cao ngang nhau phía trước ông. Có lẽ giữa hai mục tiêu là một dải rộng chừng mười xăng-ti-mét. Tôi cảm thấy tay ông run lên. Và chính xác như chỉ một người thợ săn biết phán đoán tình thế trong rừng, tôi cũng biết rằng ở vị trí đứng như vậy ông không thể ngắm bắn con hươu. Ông phải hiểu rằng trong tích tắc ấy, tôi quan tâm đến đặc điểm săn bắn hơn tính cách con người. Tôi cũng hiểu biết chút ít về săn bắn, về việc phải đứng ở góc độ như thế nào để bắn một chú hươu ngây thơ chờ đạn, đứng cách xa ba trăm mét.

Tình thế đã nói lên tất cả, tương quan vị trí của người đi săn và những mục tiêu thông báo cho tôi một cách chính xác, điều gì đang xảy ra sau lưng mình, trong trái tim một con người. Ông đã ngắm trong nửa phút, dù không cần đồng hồ, tôi vẫn biết chính xác từng giây. Người ta biết hết trong những khoảnh khắc như thế. Tôi biết ông không phải là một tay súng cừ khôi, chỉ cần tôi hơi nghiêng đầu, viên đạn sẽ xoẹt qua tai tôi, và có thể trúng vào con hươu. Tôi cũng biết chỉ cần một động tác và viên đạn sẽ nằm yên trong khẩu súng. Nhưng tôi cũng biết rằng tôi không thể cử động, vì số phận tôi trong giây phút đó không còn lệ thuộc vào những quyết định của tôi: một điều gì đó đã chín muồi, một việc gì đó phải xảy ra theo đúng trình tự và cách thức của nó. Tôi cứ đứng như vậy và chờ súng nổ, tôi chờ ông kéo cò, và tôi sẽ chết vì một viên đạn bắn ra từ khẩu súng của bạn tôi.

Tình huống thật hoàn hảo, không có nhân chứng, người thự săn và lũ chó ở tận đâu phía cuối rừng, một tình huống hợp lí và chân xác, đúng là một trường hợp “ngẫu nhiên bi kịch”, năm nào báo chí chẳng đưa tin.

Rồi nửa phút trôi qua, không nghe tiếng súng nổ. Trong giây phút ấy, con hươu nhận ra mối hiểm họa, bằng một cú nhảy, nhanh gọn như một tiếng nổ, nó mất hút vào rừng. Hai chúng ta vẫn còn đứng yên. Rồi ông từ từ hạ súng, rất chậm. Động tác ấy không thể nhìn thấy, cũng không thể nghe thấy. Thế mà tôi vẫn nhìn thấy, vẫn nghe thấy, như đang đứng đối diện với ông. Ông hạ súng xuống, rất thận trọng, như thể tiếng ma sát của không khí cũng có thể bán đứng dã tâm của ông, vì khoảnh khắc ấy đã qua, con hươu đã mất hút vào rừng, ông thấy đấy, điều lạ lùng là lẽ ra ông vẫn có thể giết tôi, vì không ai chứng kiến hoạt cảnh ấy, không có ai, không một thẩm phán nào có thể kết tội ông, nếu ông làm điều đó. Mọi người sẽ chia buồn cùng ông, vì chúng ta là những người bạn huyền thoại, là Castor và Pollux*, hai mươi hai năm sướng khổ có nhau, chúng ta là hình mẫu lí tưởng của tình bạn. Nếu ông giết tôi, mọi bàn tay sẽ chìa ra cho ông, cùng chịu tang với ông, vì không có gì bi thương hơn trong mắt thế gian là một người bạn vì một ý muốn thảm khốc nào đó của số phận đã ngộ sát bạn mình. Kẻ nào, pháp luật nào, tên đê tiện nào dám kết án, dám tuyên bố công khai điều không thể tin nổi là ông đã giết tôi có chủ định?... Không có một bằng chửng nào chứng tỏ ông nuôi dưỡng những tình cảm khốc hại đối với tôi trong trái tim ông. Tối hôm trước chúng ta còn ăn tối với nhau, có mặt bạn bè, vợ tôi, họ hàng và các bạn phường săn của tôi, trong tòa lâu đài mà đã mấy chục năm nay ông là khách hằng ngày. Mọi người đều nhìn thấy chúng ta, như trước đây, trong mọi hoàn cảnh cuộc đời, trong quân ngũ, trong đời sống xã hội, lúc nào cũng thân thiện và vui vẻ. Ông không mắc nợ tôi tiền nong, ông là người trong nhà, ai có thể nghĩ rằng ông đã giết tôi?... Không một ai hết. Mà tại sao ông lại giết tôi? Thật là một giả thuyết bất nhân và phi lí, rằng ông: bạn của những người bạn, lại giết tôi: bạn của những người bạn, người đã dành cho ông mọi sự giúp đỡ tình cảm và vật chất trong cuộc sống; ông: người có thể coi nhà tôi như nhà mình, tài sản của tôi như tài sản chung của hai anh em, coi gia đình tôi như gia đình cha mẹ nuôi?

•

Castor và Pollux: hai anh em sinh đôi trong huyền thoại Hi Lạp cổ đại. Ở đây biểu thị tình bạn khăng khít, không thể tách rời.

Không! Bản án sẽ phản lại kẻ tuyên án, không ai có thể kết án ông, sự nổi giận của xung quanh sẽ quét phăng cái tên đểu giả dám khẳng định điều đó đi, sự cảm thông chia sẻ sẽ nắm lấy bàn tay ông, vì chuyện kinh khủng và phi nhân này đã xảy ra với ông, đòn khủng khiếp này giáng xuống đầu ông, vì một sự ngẫu nhiên bi thảm đã dùng bàn tay ông để giết người bạn thân nhất của mình... Tình huống là như thế.

Thế nhưng ông đã không kéo cò khẩu súng đã lên đạn? Tại sao thế? Điều gì đã xảy ra trong khoảnh khắc ấy? Có thể chỉ vì con hươu đã cảm nhận được hiểm họa và chạy khỏi chỗ đứng, và bản chất của con người là bao giờ cũng đi tìm một nguyên do cụ thể trong giây phút hành động đặc biệt. Điều ông mưu tính thật chính xác, hoàn hảo, nhưng có thể phải có một chú hươu; hoạt cảnh bị phá vỡ và ông đã hạ súng xuống. Tất cả chỉ trong vài giây, ai có thể tách, có thể chia, có thể phân tích và kết luận?...

Cũng không quan trọng. Sự thật mới quyết định, dù sự thật không có ý nghĩa quyết định trong vụ án. Sự thật là ông muốn giết tôi, nhưng rồi một hiện tượng bất ngờ của thế giới tự nhiên đã làm thay đổi giây phút ấy, tay ông bắt đầu run lên và ông đã không giết tôi. Con hươu đã biến mất sau những lùm cây, còn hai chúng ta thì bất động. Tôi không quay lại phía sau. Chúng ta còn đứng như thế trong chốc lát. Có thể nếu trong giây phút ấy tôi nhìn vào mặt ông, tôi sẽ rõ tất cả. Nhưng tôi không dám nhìn vào mặt ông. Một cảm giác hổ thẹn, còn khó chịu hơn những gì con người ta đã trải qua trong cuộc đời, cảm giác hổ thẹn mà nạn nhân buộc phải nhìn vào mặt kẻ giết mình. Những lúc như thế con người hổ thẹn trước Tạo Hóa. Chính vì thế tôi không nhìn vào mặt ông, và khi cái giây phút tê liệt ma mị khống chế cả hai chúng ta ấy đã qua đi, tôi đã đi theo con đường rừng về phía quả đồi. Ông cũng đi theo một cách máy móc. Nửa đường tôi nói qua ngang vai, không quay về phía sau: “Cậu bỏ lỡ rồi”, ông không trả lời. Sự im lặng này chính là lời thú nhận. Vì bất cứ ai khác, trong tình huống tương tự, sẽ bắt đầu lên tiếng một cách xấu hổ hay hăng hái, anh ta sẽ giải thích một cách bông phèng hay tự ái; người đi săn nào cũng sẽ tự biện hộ cho mình, nào là anh ta coi thường con thú, hay đoán nhầm cự li, nào là chê bai điều kiện ngắm bắn không thuận lợi... Nhưng ông đã im lặng. Như thể bằng sự im lặng đó ông muốn nói: “Đúng, tớ đã bỏ lỡ cơ hội giết cậu”. Chúng ta lặng lẽ lên đến đỉnh đồi, nơi người thợ săn và lũ chó đã đợi, dưới thung lũng tiếng súng râm ran, cuộc săn đã bắt đầu. Chúng ta mỗi người đi một đường. Đến bữa trưa – một bữa ăn kiểu phường săn, dọn ngay trong rừng – người xua thú của ông nói ông đã về thị trấn.

Ông khách châm thuốc hút, tay không run, ông cắt đầu điếu xì gà bằng những động tác rất bình tĩnh. Ông tướng cúi người về phía Konrad và cho lửa bằng một ngọn nến.

– Cám ơn! – Ông khách nói.

– Nhưng tối hôm đó ông vẫn đến dùng bữa tối. – Ông tướng nói tiếp. – Cũng như mọi tối khác, ông đến như thường lệ, bằng xe ngựa kéo mui trần, lúc bảy giờ rưỡi. Chúng ta ăn tối tay ba, cùng với Kristina, như tối hôm trước, như nhiều tối trước đó nữa. Bàn ăn dọn trong phòng lớn, như tối hôm nay, bàn ăn cũng bài trí như lúc nãy và Kristina ngồi giữa hai chúng ta. Giữa bàn thắp những ngọn nến màu xanh. Nàng thích thắp nến, thích tất cả những gì gợi nhớ đến quá khứ, đến cách sống quý phái thuở trước, đến thời quá vãng.

Đi săn về tôi lên thẳng phòng mình thay quần áo, chiều hôm ấy tôi không nhìn thấy Kristina. Người đầy tớ bảo quá trưa nàng lấy đi xe vào thị trấn. Chúng tôi gặp nhau bên bàn ăn, Kristina đã chờ sẵn, nàng ngồi trước lò sưởi, vai choàng một chiếc khăn mỏng, vì ngoài trời ẩm thấp và sương mù. Lửa vẫn cháy trong lò. Nàng đang đọc và không biết tôi bước vào phòng. Có thể do những tấm thảm làm nhẹ tiếng bước chân tôi, cũng có thể do nàng mải mê đọc – một cuốn sách chỉ dẫn du lịch tiếng Anh về xứ nhiệt đới – điều chắc chắn là khi tôi tới trước mặt nàng mới biết. Nàng ngước nhìn lên. Ông còn nhớ đôi mắt nàng chứ? Nàng có cái nhìn trong sáng như ban ngày, cũng có thể do ánh nến, nhưng vẻ trắng bệch trên gương mặt nàng làm tôi phát hoảng. “Em làm sao thế?” – Tôi hỏi. Nàng không đáp. Nàng im lặng nhìn tôi rất lâu bằng cặp mắt mở tròn, và khoảnh khắc đó cũng kéo dài gần bằng và nói lên nhiều điều như khoảnh khắc vào buổi sáng, khi tôi đứng bất động và chờ đợi điều gì đó xảy ra: hoặc ông lên tiếng hoặc ông kéo cò súng. Nàng nhìn vào mặt tôi, chăm chú, dò xét, như thể việc biết được trong giây phút ấy tôi đang nghĩ gì, tôi có suy nghĩ gì không, tôi biết điều gì đó chăng? Có lẽ trong giây phút ấy điều đó còn quan trọng hơn cả cuộc đời. Bao giờ điều này cũng quan trọng hơn cả con mồi và kết quả: biết được nạn nhân hay kẻ ta chọn làm nạn nhân nghĩ gì về ta. Bà ấy nhìn vào mắt tôi như tra vấn. Tôi nghĩ mình đã chịu đựng nổi cái nhìn ấy. Trong giây phút ấy và cả sau này tôi rất bình tĩnh, gương mặt tôi không tiết lộ cho Kristina điều gì.

Đúng vậy, buổi sáng và chiều hôm ấy, trong cuộc đi săn khác lạ ấy, khi tôi suýt nữa trở thành một con mồi, tôi đã quyết định: dù cuộc sống sau này sẽ ra sao, về những khoảnh khắc lúc rạng đông tôi sẽ vĩnh viễn câm lặng, tôi sẽ không nói gì cho hai con người mà tôi tin cậy nhất là bà nhũ mẫu và Kristina, về việc đã xảy ra trong rừng. Tôi quyết định sẽ nhờ một bác sĩ kín đáo theo dõi ông, vì ông đã bán linh hồn cho quỷ dữ, tôi nghĩ thế. Tôi không tìm ra lời giải thích cho những khoảnh khắc ấy. Con người từ lâu gắn bó với ta đã phát cuồng, tôi cứ nhắc đi nhắc lại như thế từ sáng đến chiều, gần như tuyệt vọng, và buổi tối khi ông đến tôi đã đón ông với cái nhìn như thế. Với giả thiết này tôi muốn cứu vãn đẳng cấp con người, nói chung và nói riêng, vì nếu trí lực ông bình thường, và ông có lí do – bất cứ lí do gì – để chĩa súng vào tôi, thì tất cả chúng ta, những người sống trong ngôi nhà này, cả Kristina và tôi, đã để mất đi đẳng cấp con người của mình. Tôi cũng đã giải thích cái nhìn kinh ngạc của Kristina khi tôi đứng trước mặt nàng sau buổi đi săn. Có vẻ như nàng đã cảm thấy một điều gì bí mật giữa hai chúng ta kể từ lúc rạng đông. Tôi nghĩ phụ nữ bao giờ cũng nhạy cảm với những chuyện như thế. Rồi ông đến, trong bộ y phục thường mặc vào buổi tối, và chúng ta ngồi vào bàn ăn. Chúng ta chuyện trò như mọi buổi tối khác, về buổi đi săn, về báo cáo của những người xua thú, về chuyện một vị khách của chúng ta đã mắc sai lầm khi bắn chết một con dê đực, theo đúng nghĩa của từ này, mà lẽ ra không được phép... Nhưng ông không nói một lời nào về những khoảnh khắc ấy. Ông không đả động gì đến cuộc đi săn phiêu lưu của ông, về việc ông đã bỏ lỡ không hạ sát được một con hươu đực. Người ta phải nói về những chuyện như thế, dù không phải thợ săn chuyên nghiệp. Ông không nói gì về việc để sổng con thú, không nói gì về việc ông đã bỏ cuộc săn về thị trấn sớm, chẳng nhắn lại điều gì. Tất cả những điều đó chắc hẳn bất bình thường, ngược lại những thỏa thuận xã hội. Lẽ ra ông phải có đôi lời về buổi sớm,... nhưng một lời cũng không, cứ như chúng ta không hề cùng đi săn lúc sáng sớm. Ông toàn nói những chuyện khác, ông hỏi Kristina đọc gì khi ông bước vào phòng khách. Kristina đọc về xứ nhiệt đới. Hai người trao đổi khá lâu về cuốn sách, ông hỏi Kristina tựa đề sách, ông còn hỏi nó tác động đến nàng ra sao, ông rất muốn biết về cuộc sống ở vùng nhiệt đới. Ông làm như rất quan tâm đến đề tài mà ông ít hiểu biết này. Sau này qua người buôn bán sách trong thành phố tôi mới biết cuốn sách đó và vài cuốn khác nữa về đề tài này chính ông mua và cho Kristina mượn vài hôm trước đó.

Tối hôm ấy tôi còn chưa biết những điều đó. Hai người đã loại tôi ra khỏi câu chuyện vì tôi chẳng có khái niệm gì về vùng nhiệt đới. Sau này khi biết hai người đã lừa dối tôi tối hôm đó, nghĩ lại những gì diễn ra, tôi thành thật công nhận cả hai đã đóng kịch thật hoàn hảo. Như một người không tham gia câu chuyện, tôi không hề nghi ngờ gì: hai người trao đổi về xứ nhiệt đới, về một cuốn sách, về những đề tài chung, ông muốn biết ý kiến của Kristina, đặc biệt là nàng nghĩ thế nào về việc một người sinh ra và lớn lên trong một vùng khí hậu khác có thể chịu đựng được những điều kiện sống nhiệt đới hay không... Kristina nghĩ thế nào?... Còn tôi thì ông không hỏi. Và cá nhân Kristina, liệu nàng có thể chịu đựng những mùa mưa, nóng ẩm, sương mù nóng hầm hập, nỗi cô đơn giữa đầm lầy trong rừng rậm nguyên sinh?... Ông thấy đấy, lời nói không bay đi. Lần cuối cùng khi ông ngồi đây trong phòng này, trên chiếc ghế này, bốn mươi mốt năm về trước, ông đã nói về xứ nhiệt đới, về đầm lầy, về sương mù nóng hầm hập, về mưa. Khi nãy khi vừa quay về căn nhà này ông lại nói về những thứ đó. Đúng, những lời nói lại quay về. Tất cả đều quay về, những sự việc, những lời nói cứ đi vòng tròn, đôi khi quay vòng quanh thế giới, rồi chúng lại gặp nhau và khép lại một điều gì đó. – Ông tướng nói vẻ hờ hững, đều đều. – Đấy, ông đã nói với Kristina về chuyện đó. Gần nửa đêm ông cho gọi xe về thành phố. Ngày hôm ấy đã diễn ra như thế, ngày có cuộc đi săn. – Ông tướng nói, trong giọng ông, sau tất cả sự miêu tả chính xác, có hệ thống lớp lang, vẫn cảm thấy âm hưởng mãn nguyện của một người già cả.

15

Khi ông đi khỏi, Kristina cũng chào tôi và đi nghỉ. – Ông tướng tiếp tục. – Còn lại mình tôi trong căn phòng này, nàng bỏ cuốn sách về xứ nhiệt đới viết bằng Anh ngữ trên ghế bành. Chưa muốn đi ngủ, tôi cầm cuốn sách lên và giở ra xem. Tôi nhìn những bức ảnh, những con chữ trên các bảng biểu về kinh tế, tình hình y tế, khám chữa bệnh... Tôi rất ngạc nhiên vì thấy Kristina đọc loại sách như thế. Nàng không liên quan gì đến những việc này, tôi nghĩ, chẳng lẽ nàng lại quan tâm tới biểu đồ sản lượng cao su của bán đảo, hay tình hình sức khỏe của những người bản xứ. Đây đâu phải con người Kristina, tôi nghĩ. Nhưng cuốn sách vẫn nói lên một điều gì, không phải chỉ bằng tiếng Anh và về những điều kiện sống của bán đảo ấy. Tôi cầm cuốn sách trong tay, một mình trong phòng này, đã quá nửa đêm, hai con người gần gũi tôi nhất trong đời kể từ khi cha tôi mất đến nay vừa đi khỏi đây, tôi bỗng hiểu ra rằng cuốn sách này chẳng qua chỉ là một tín hiệu. Và tôi còn lờ mờ hiểu ra một điều khác: ngày hôm nay, mọi thứ bắt đầu cất tiếng, một điều gì đó đã xảy ra, cuộc đời đã lên tiếng theo cách riêng của nó. Và những lúc thế này, phải hết sức lắng nghe, tôi nghĩ vậy. Vì trong những ngày như thế, lời thoại bằng những tín hiệu kì lạ của cuộc đời sẽ nói lên tất cả và nhắc nhở ta nhiều điều, chỉ cần ta hiểu ra những điều đó. Đến một ngày mọi việc sẽ chín muồi và giải đáp tất cả. Và điều cuốn sách ấy muốn nói: Kristina muốn đi khỏi nơi này. Nàng nghĩ đến một xứ sở xa lạ, nghĩa là muốn một cuộc sống khác cuộc sống hiện tại. Hay có lẽ nàng muốn trốn chạy khỏi nơi này, hay trốn chạy một người nào đó – và người đó có thể là tôi, nhưng cũng có thế là ông. Tôi nghĩ rõ ràng Kristina cảm nhận và biết rõ một điều gì đó, vì muốn rời bỏ chốn này, nên nàng mới đọc sách nói về xứ nhiệt đới. Và trong giây phút ấy tôi cảm nhận và hiểu ra nhiều. Tôi hiểu và cảm thấy điều gì đã xảy ra ngày hôm ấy: cuộc đời tôi bỗng như phân đôi, giống như một vùng phong cảnh bị động đất tách làm hai nửa – một bên là tuổi thơ, có ông và tất cả những gì thuộc về dĩ vãng, ở bờ bên kia bắt đầu một khoảng mông lung, vô định mà tôi cần phải vượt qua trong phần còn lại của cuộc đời. Và hai đoạn đời không bao giờ gắn liền được nữa. Điều gì đã xảy ra? Tôi không thể trả lời nổi. Cả ngày tôi phải cố gắng tĩnh tâm, cố tỏ ra bình thản. Kristina không thể nhận ra điều gì, khi nàng nhìn tôi với cái nhìn cật vấn, lạ lùng và vẻ mặt xanh xao. Nàng không thể biết, không thể đọc được trên gương mặt tôi điều gì đã xảy ra trong buổi đi săn sớm hôm ấy... Nhưng thực ra điều gì đã xảy ra? Tôi không tưởng tượng ra ư? Hay tất cả chỉ là một cơn ác mộng? Nếu nói ra với một ai đó, chắc tôi sẽ bị người ta cười vào mặt. Trong tay tôi làm gì có dữ liệu, chứng cứ gì,... chỉ có một âm thanh – mạnh hơn mọi chứng cứ, không thể hiểu khác, không chấp nhận tranh biện, hoài nghi – mách bảo: tôi không lầm, tôi biết sự thật. Và sự thật đó chỉ đơn giản là bạn tôi muốn giết tôi sáng sớm hôm đó. Một sự buộc tội vô cớ nực cười, đúng không? Tôi có thể nói cho ai biết sự đoán chắc còn đáng sợ hơn cả sự thật này không? Tôi không thể nói được với ai hết. Nhưng khi tôi đã biết chắc chắn, như người ta biết về những điều đơn giản nhất trong cuộc đời, thì trong tương lai cuộc sống chung sẽ ra sao? Tôi còn có thể nhìn vào mắt ông hay cả ba chúng ta, Kristina, tôi và ông sẽ tiếp tục đóng kịch, từ một tình bạn sẽ trở thành một màn kịch và sự rình rập lẫn nhau – liệu có thế sống như thế? Như tôi đã nói đấy, tôi hi vọng là ông đã phát điên hay mất trí. Hay tại âm nhạc, tôi nghĩ, ông lúc nào cũng là một kiểu người khác, đặc biệt, không giống chúng tôi. Con người không thể là nhạc sĩ, là chỗ họ hàng của Chopin mà không có những hệ lụy. Nhưng tôi cũng biết rằng hi vọng như thế là ngu ngốc và hèn nhát: phải nhìn thẳng vào sự thật, không tự huyễn hoặc mình, ông không điên, không thể bào chữa và lẩn tránh, ông có lí do để căm ghét tôi, để giết tôi. Nhưng lí do đó tôi không thể hiểu nổi. Cách giải thích tự nhiên và đơn giản là ông đột nhiên say mê, hâm mộ và thèm muốn Kristina, một dạng mất trí – nhưng giả thuyết này cũng tỏ ra vô lí, không có một dấu vết, tín hiệu nào trong cuộc sống của ba chúng ta minh chứng đều đó, đến nỗi chính tôi phải phản bác điều đó. Tôi biết rõ Kristina, biết rõ ông và tự biết bản thân mình – ít nhất là vào lúc đó tôi hi vọng như thế. Cuộc đời của ba chúng ta, từ khi chúng ta quen Kristina, cuộc hôn nhân của chúng tôi, tình bạn của chúng ta, tất cả đều rõ ràng, cởi mở, minh bạch, trong sáng, những tính cách và hoàn cảnh không thể nào hiểu khác, đến nỗi chỉ có phát cuồng tôi mới có thể tin như thế, dù chỉ trong một giây. Sự mê đắm dù có quẫn trí đến như thế cũng không thể giấu kín, nỗi đam mê – đã làm cho kẻ bị nó chế ngự đến một ngày nào đó chĩa súng vào người bạn thân nhất của mình – không thể che đậy nổi trước xung quanh hàng tháng trời. Ngay cả tôi, người thứ ba vừa mù vừa điếc, cũng phải nhận thấy một dấu hiệu gì. Chúng ta cùng sống gần nhau, có tuần nào ông không ba, bốn lần ăn tối ở nhà tôi, ban ngày chúng ta ở trong thành phố, trong binh trại, chúng ta biết tất cả về nhau. Tôi hiểu tường tận Kristina, những ngày và đêm của nàng, thể xác và tâm hồn nàng, như biết về chính bản thân tôi. Thật là một giả thuyết vô lí, rằng ông và Kristina... và tôi gần như cảm thấy nhẹ nhõm khi nhìn thẳng vào giả thuyết này. Chắc phải do một lí do khác. Điều xảy ra sâu sắc hơn, bí ẩn hơn, khó hiểu hơn. Tôi phải nói chuyện với ông. Hay tôi cho người theo dõi ông, như một gã chồng tồi tệ trong các vở hài kịch? Tôi đâu có phải một anh chồng ghen tuông. Ngay cả nỗi ngờ vực cũng không len lỏi được vào các tế bào thần kinh của tôi, tôi rất yên tâm khi nghĩ đến Kristina, người mà tôi đã tìm thấy trên thế gian này như một nhà sưu tập tìm thấy mẫu vật quý hiếm và hoàn hảo nhất của đời mình, một tuyệt phẩm mà phát hiện ra nó là mục đích và ý nghĩa của cả cuộc đời anh ta. Kristina không dối trá và bội bạc, tôi biết rõ suy nghĩ của nàng, cả những điều bí mật mà chỉ trong giấc mơ người ta mới nghĩ tới. Cuốn nhật kí bìa nhung màu vàng mà tôi tặng nàng những ngày mới cưới đã nói lên tất cả, vì chúng tôi đã thỏa thuận nàng sẽ ghi lại mọi cảm xúc và ý nghĩ cho cả hai người, những cảm xúc, những khát vọng, những mảnh vụn tâm hồn không thể nói bằng lời vì ngại ngùng hay bị coi là vặt vãnh không đáng nói ra: về tất cả những điều đó nàng sẽ để lại những dấu hiệu trong cuốn nhật kí đặc biệt này, để tôi biết nàng nghĩ và cảm thấy gì về sự tác động của một con người, một tình huống... Chúng tôi đã tin tưởng nhau như thế. Và cuốn nhật kí bí mật này lúc nào cũng được để trong ngăn kéo bàn Kristina, chỉ hai chúng tôi có chìa khóa mở cái ngăn kéo ấy. Cuốn nhật kí là sự tin cậy nhất có thể có giữa hai người khác giới. Nếu cuộc sống của Kristina có điều gì thầm kín, cuốn nhật kí chắc đã cho thấy những tín hiệu. Đúng là gần đây chúng tôi quên trò chơi ngấm ngầm này... Tôi đứng dậy lần mò trong bóng tối sang phòng khách của Kristina, mở ngăn kéo tìm cuốn nhật kí bìa nhung màu vàng. Nhưng ngăn kéo rỗng không.

Ông nhắm mắt, ngồi yên như thế trong một lát với vẻ mặt không biểu hiện gì. Như ông đang muốn lục tìm một từ, một lời thích hợp.

– Đã quá nửa đêm, cả nhà đã ngủ yên. Kristina cũng mỏi mệt, tôi không muốn làm phiền nàng. Có lẽ nàng mang cuốn nhật kí vào phòng ngủ, tôi nghĩ thế. – Ông nói vẻ thân tình. – Tôi không muốn quấy rầy, ngày mai tôi sẽ hỏi xem nàng có nhắn gửi gì cho tôi qua những tín hiệu riêng trong nhật kí? Vì ông phải biết rằng, đây là cuốn vở riêng tư, chúng tôi không nhắc đến nó, trước mặt nhau chúng tôi còn ngại ngùng vì sự tin cậy thầm lặng này – nó y hệt một lời tỏ tình thường xuyên vậy. Thật khó nói về chuyện này. Đó là ý tưởng của Kristina, chính nàng đã yêu cầu tôi, trong chuyến trăng mật sang Paris, nàng là người muốn tự bộc bạch. Rất lâu sau này, khi nàng không còn nữa, tôi mới hiểu ra rằng chỉ có người nào biết rằng một ngày nào đó trong đời có điều cần tự thú, người đó mới chuẩn bị cho việc đó một cách sốt sắng như thế. Khá lâu tôi không hiểu sự cần thiết của cuốn nhật kí, tôi cho việc viết nhắn gửi nhau kín đáo đó là một ý tưởng phụ nữ, là một trong nhiều trò đỏng đảnh của Kristina. Nàng nói không bao giờ muốn giấu tôi điều gì, cả với bản thân mình nàng cũng không giấu giếm, chính vì vậy mà nàng muốn ghi chép lại những điều khó nói ra. Như tôi đã nói, mãi sau này tôi mới hiểu ra, người trốn chạy vào sự chân thành như thế chắc hẳn sợ hãi một điều gì đó, nàng sợ một ngày nào đó sẽ diễn ra những sự việc, những bí mật mà nàng không chia sẻ được với tôi nữa, điều bí mật không thể viết, không thể nói ra. Kristina muốn dành cho tôi tất cả thể xác và tâm hồn, những cảm xúc và những suy nghĩ thầm kín, mọi thông điệp tinh thần, lúc ấy chúng tôi đang đi nghỉ trăng mật, Kristina đang yêu. Ông thử nghĩ xem, nàng từ đâu đến, và tất cả những gì tôi mang lại cho nàng có ý nghĩa như thế nào, danh tước của tôi, tòa lâu đài này, cái biệt thự ở Paris, cả thế giới rộng lớn, những thứ mà chỉ vài tháng trước đó nàng không dám mơ tưởng. Trước đó nàng sống trong một thị trấn nhỏ, trong một ngôi nhà tuềnh toàng với người cha già ốm yếu, ông chỉ còn sống vì nhạc cụ, những quyển vở chép nhạc và những hồi ức của ông. Và bỗng nhiên cuộc sống đã hào phóng cho nàng tất cả: hôn nhân, một năm trăng mật đi khắp Paris, London, Roma rồi phương Đông, hàng tháng sống trên ốc đảo và biển. Tất nhiên, nàng tưởng mình đang yêu. Sau này tôi mới biết nàng không yêu, ngay cả trong những ngày đó, nàng chỉ hàm ơn.

Ông tì khuỷu tay lên gối, đan hai tay vào nhau, người hơi ngả ra phía trước và tiếp tục nói:

– Nàng biết ơn, rất biết ơn và trả ơn theo cách của nàng, một phụ nữ còn trẻ, đi nghỉ trăng mật với một người chồng trẻ giàu có, sang trọng. – Siết chặt hai tay vào nhau, ông tướng đăm chiêu nhìn những hình vẽ trên tấm thảm. – Nàng muốn trả ơn bằng mọi cách, chính vì thế nàng nghĩ ra cuốn nhật kí, như một món quà đặc biệt. Ngay từ đầu cuốn nhật kí đã đầy rẫy những suy nghĩ bất ngờ. Kristina không ghi chép để làm tôi vừa lòng, những suy nghĩ của nàng nhiều khi chân thành đến khó chịu. Nàng viết về tôi theo cách nhìn của nàng, ngắn gọn, nhưng rất đặc trưng. Nàng viết về những điều nàng không thích ở tôi, đó là cách tôi tiếp xúc với mọi người ở mọi nơi quá tự tin – nàng không cảm thấy sự khiêm nhường cần thiết mà đối với một tâm hôn sùng đạo như nàng đó là đức tính quan trọng nhất. Đúng là trong những tháng năm ấy tôi thiếu sự khiêm nhường. Thế gian này trong tầm tay tôi, tôi đã tìm thấy người phụ nữ mà tôi chấp nhận bằng những hồi âm hoàn hảo từ mọi lời nói, từ tất cả những tín hiệu của thể xác và tâm hồn nàng, tôi giàu sang, có phẩm hàm, cuộc sống mở ra chói lọi phía trước tôi, mới ba mươi tuổi, tôi yêu cuộc đời, binh nghiệp, tiền đồ. Giờ đây khi nhìn lại tôi cũng cảm thấy buồn nôn về sự tự cao, tự mãn với địa vị và hạnh phúc của mình.

Và cũng như tất cả những ai được các bậc thánh đặc biệt gia ân vô cớ, đâu đó trong tận cùng cảm giác hạnh phúc vẫn lấp ló một sự phấp phỏng lo âu. Tất cả quá tuyệt vời, quá thông đồng bén giọt, quá suôn sẻ. Người ta luôn có chút sự hãi niềm hạnh phúc quá thuận buồm xuôi gió như thế. Tôi muốn được trả giá cho số phận, có lúc tôi chỉ mong những lá thư nhận ngoài bến cảng, gửi từ quê nhà, mang đến một tin xấu nào đó như tòa lâu đài bị cháy hay người quản lí tài sản thông báo một tin thiệt hại gì đó về vật chất hoặc một điều gì tương tự. Ông biết đấy, con người ta muốn trả nợ một chút gì cho các bậc thánh vì hạnh phúc của mình. Vì các đấng thần linh bao giờ cũng ghen tị, nếu các vị ấy cho người trần tục như ta một năm hạnh phúc, thì các vị ấy sẽ ghi lại món nợ ấy, và đến cuối đời các vị ấy sẽ bắt ta trả cả gốc lẫn lãi. Nhưng mọi việc diễn ra quá trơn tru, hoàn hảo. Kristina viết nào nhật kí những câu ngắn, như tâm tình trong một giấc mơ. Đôi khi chỉ một dòng, có khi là một chữ, ví như nàng viết: “Anh thật vô vọng, vì anh quá tự tin và kiêu hãnh”. Có khi hàng tuần nàng không viết gì. Hoặc nàng viết về chuyện nàng thấy một người đàn ông ở Angiê, người ấy đi theo, bắt chuyện với nàng trên một con phố nhỏ, và nàng cảm thấy có thể đi theo người ấy. Tôi nghĩ Kristina là một tầm hồn đa cảm và bất ổn. Nhưng tôi thấy mình hạnh phúc, những cơn bột phát khác lạ và đáng ngại của lòng thành thật không làm vẩn đục niềm hạnh phúc của tôi. Tôi không hề nghĩ rằng người nhất mực muốn nói tất cả với người khác, có thể nói về mọi chuyện một cách chân thành vô tư như thế, để không buộc phải nói về điều còn hệ trọng hơn thế. Nhưng cả trong chuyến đi trăng mật và sau này tôi không nghĩ đến điều đó. Nhưng rồi đến ngày và đêm hôm ấy trong cuộc đời, ngày chúng ta đi săn, cả ngày hôm ấy tôi cứ cảm thấy như súng trong tay ông đã nổ, viên đạn bất ngờ ấy xoẹt qua bên tai tôi. Rồi đến tối, trước khi về ông tranh luận cặn kẽ và chi tiết với Kristina về những gì liên quan tới xứ nhiệt đới. Tôi còn lại một mình với những hình ảnh của ngày và đêm hôm ấy. Và tôi không tìm thấy cuốn nhật kí ở chỗ quen thuộc, trong ngăn kéo bàn viết của Kristina. Tôi quyết định sáng hôm sau sẽ vào thành phố tìm ông và hỏi cho ra nhẽ...

Ông tướng chợt im lặng, lúc lắc đầu với vẻ già nua, như ngạc nhiên trước việc làm của một đứa trẻ con.

– Nhưng hỏi ông điều gì cơ chứ?... – ông nói khẽ, vẻ khinh thị như muốn tự chế giễu mình. – Có thể hỏi gì ở con người bằng lời nói? Và câu trả lời có đáng giá gì khi họ không đáp lại bằng chính thực tế cuộc đời họ, mà bằng những lời nói?

– Chẳng đáng bao nhiêu. – Ông nói dứt khoát. – Rất ít có người mà lời nói phản ánh đầy đủ thực tế cuộc đời. Có lẽ đó là hiện tượng hiếm thấy nhất trong cuộc sống. Khi đó tôi còn chưa biết điều này. Tôi không nghĩ tới những kẻ giả dối, đểu cáng. Tôi nghĩ con người có biết những sự thật, có tích lũy bao nhiêu kinh nghiệm cũng vô ích, họ không thể thay đổi được bản chất của mình. Có lẽ, không thể làm gì hơn trong cuộc đời là thận trọng và khôn khéo điều chỉnh thực tế không thể chối bỏ và bản chất con người phù hợp với thực tại. Đó là tất cả những gì chúng ta có thể làm được. Và ngay cả khi đó, ta cũng không trở nên khôn ngoan hay cứng rắn hơn, không... Tôi muốn nói chuyện với ông và lúc đó tôi còn chưa biết rằng tất cả những gì tôi sẽ hỏi và tất cả những gì ông trả lời cũng không làm thay đổi những điều đã diễn ra. Nhưng vẫn có thể hiểu và tiếp cận thực tế bằng lời nói, bằng những câu hỏi và lời đáp, vì thế tôi muốn nói chuyện với ông.

Tôi ngủ li bì và mệt mỏi. Giống như tôi vừa trải qua một việc gì rất nặng nhọc ngày hôm đó, như phi ngựa hay đi lang thang... Có lần tôi đã tha về từ trong núi tuyết một con gấu lớn, nặng tới hai tạ rưỡi, trong những năm ấy tôi có sức khỏe hơn người, thế mà sau này nghĩ lại chính tôi cũng ngạc nhiên, làm sao tôi có thể mang con vật nặng nề ấy qua những khe hẻm, những con đường núi dốc cao như thế. Hình như con người có thể chịu đựng tất cả, đến cái giới hạn chừng nào cuộc sống còn có mục đích. Tôi đã ngủ thiếp đi dưới thung lũng, trong tuyết lạnh, khi tôi đem được con vật xuống núi. Những người thợ săn đã tìm thấy tôi nằm lạnh cứng bên xác con gấu. Đêm hôm đó tôi đã ngủ mệt mỏi như thế. Ngủ li bì, không một giấc mơ, sau khi thức dậy tôi cho đóng xe vào ngay thị trấn, tới ngôi nhà của ông. Tôi đứng trong phòng ông, biết rằng ông đã bỏ đi. Chỉ ngày hôm sau chúng tôi mới nhận được lá thư ông gửi lại trung đoàn, ông thông báo xin từ bỏ cấp bậc và ra nước ngoài. Trong giây phút ấy, tôi mới chỉ biết việc ông đã bỏ trốn, nhưng giờ đây thì chắc chắn ông muốn trốn chạy, chắc chắn đã xảy ra và sẽ xảy ra chuyện gì đó, mà tôi chưa hiểu hết ý nghĩa thực của nó, và chắc hẳn có liên quan đến số phận tôi, chuyện này đã xảy ra cả với tôi, chứ không phải với một mình ông. Tôi đứng như thế trong căn phòng bí ẩn, ngột ngạt, chất đầy đồ đạc quý báu, khi cửa mở ra và Kristina bước vào.

Ông tướng nói một cách nhã nhặn và thân tình, như người kể một câu chuyện cũ dễ thương cho một người bạn từ xa, từ thời gian, từ ngoại quốc mới trở về.

Konrad ngồi bất động lắng nghe, ông đặt điếu xì gà đã lụi tắt xuống thành chiếc khay thủy tinh, khoanh hai tay trước ngực, và ông cứ ngồi im lặng như vậy trong tư thế của một sĩ quan nói chuyện thân tình với thượng cấp.

– Kristina dừng lại trên bục cửa, – ông tướng nói tiếp. – Nàng từ nhà đến, đầu không đội mũ, tự mình đánh chiếc xe nhỏ một ngựa kéo. “Anh ta đi rồi sao?”- Nàng hỏi, giọng khàn đặc. Tôi gật đầu ra hiệu ông đã đi. Nàng đứng thẳng trong khung cửa, dáng dong dỏng thon cao, có lẽ chưa bao giờ tôi thấy Kristina đẹp như trong khoảnh khắc ấy. Mặt nàng trắng bệch ra như người bị thương mất nhiều máu, chỉ có đôi mắt lấp lánh sáng như người lên cơn sốt, hệt như tối hôm trước khi tôi tới gần, lúc nàng đang đọc cuốn sách về xứ nhiệt đới. “Anh ta đã bỏ trốn.” – Nàng nói mà không chờ lời đáp, như nói một mình: tuyên bố và khẳng định. “Thật hèn nhát”. – Nàng nói thêm, nhẹ nhàng và bình thản.

– Nàng nói vậy thật ư? – Ông khách hỏi và khẽ cựa mình, dáng ngồi im như tượng của ông bỗng thay đổi trong giây phút đó, ông húng hắng ho.

– Đúng! – Ông tướng đáp. – Nàng không nói gì thêm. Tôi cũng không hỏi. Chúng tôi cứ đứng im lặng như thế trong phòng. Rồi Kristina nhìn quanh, lần lượt từ những đồ gỗ, những bức tranh, đồ vật quý trong phòng. Tôi dõi theo ánh mắt của nàng. Nàng nhìn căn phòng như muốn vĩnh biệt, như người đã thấy tất cả những thứ đó, nay chia tay với từng thứ một. Ông biết đấy, một căn phòng, hay những đồ đạc có thể nhìn theo hai cách: như người lần đầu phát hiện ra điều gì mới lạ, hay như người chia tay với một thứ gì. Trong cái nhìn của Kristina không có chút phát hiện của người tò mò. Ánh mắt nàng lướt trên những đồ vật trong phòng bình thản, quen thuộc như người ta nhìn chính căn phòng trong nhà mình, như biết rõ vị trí của mọi vật. Mắt nàng rực sáng như lên cơn sốt, nhưng cũng như mờ ảo. Trong những giây phút đó nàng im lặng và tự chủ, nhưng cùng lúc tôi cảm thấy người đàn bà này đang lột xác, bước ra khỏi chính bản thân mình, gần tới giới hạn đánh mất bản thân, mất ông và mất cả tôi. Chỉ một ánh mắt, một cử chỉ bất chợt, Kristina sẽ làm hoặc nói một điều gì đó không bao giờ có thể cứu vãn nổi... Nàng nhìn những bức họa, bình thản và hờ hững, như người ta nhìn trước khi tạm biệt một vật gì đã thấy nhiều lần và quá thân quen. Nàng liếc nhìn chiếc giường nệm kiểu Pháp rộng với vẻ kiêu kì, đôi mắt hơi nhíu lại trong một giây. Rồi nàng quay gót bước ra khỏi phòng, cũng như khi đến, không nói một lời. Tôi không đi theo, chỉ nhìn qua cửa sổ, thấy Kristina ngang qua khu vườn, giữa những khóm hoa hồng đang nở. Nàng ngồi lên chiếc xe nhỏ vẫn đợi sau hàng rào, cầm dây cương, đánh xe đi. Chỉ chốc lát chiếc xe đã mất hút sau góc phố.

Ông tướng dừng lại nhìn khách, hỏi lịch sự:

– Tôi không làm ông mệt chứ?

– Không! – Konrad đáp. – Không sao đâu. Ông cứ nói tiếp đi!

– Vì tôi kể hơi tường tận. – Ông nói như thanh minh. – Nhưng không thể khác được, chỉ từ những tình tiết ta mới có thể hiểu được bản chất, tôi nghiệm thấy như vậy, trong sách vở và trong cuộc đời. Cần biết tất cả mọi chi tiết, vì ta không thể biết cái nào là quan trọng, khi nào một lời nói có thể soi sáng sự việc. Phải theo đúng trình tự mọi việc. Nhưng đến giờ tôi không còn nhiều điều phải nói nữa. Ông đã bỏ trốn, Kristina đã về nhà trên chiếc xe ngựa nhỏ. Còn tôi, tôi có thể làm gì trong lúc đó và sau đó?... Tôi nhìn căn phòng, nhìn theo hút Kristina đã khuất. Tôi biết người lính cần vụ của ông vẫn đứng nghiêm ngoài cửa. Tôi lên tiếng gọi, anh ta bước vào: “Xin chờ lệnh!”. “Ông đại úy đi từ khi nào?...”. “Dạ thưa, ngài đi tàu nhanh buổi sớm”. “Ông ấy có đem theo nhiều hành lí không?...”. “Thưa không ạ, ngài chỉ đem theo mấy bộ thường phục”, ông ấy có để lại mệnh lệnh hay lời nhắn nhủ gì không?...”. “Thưa có ạ, ngài đại úy dặn phải trả lại ngôi nhà, bán hết đồ gỗ. Ông luật sư sẽ lo liệu cả. Còn tôi sẽ quay về đơn vị”. Anh ta nói có vậy. Chúng tôi nhìn nhau. Và tiếp đó là một giây phút khó quên: cậu cần vụ – một thanh niên nông dân khoảng hai mươi, chắc ông còn nhớ gương mặt dễ coi, thông minh của cậu ta – thôi đứng nghiêm, cặp mắt đang nhìn tôi chăm chú trong tư thế phục tòng chợt chùng xuống, bây giờ cậu ta không còn là một binh nhất đứng đối diện với thượng cấp, mà là một người đàn ông đối diện với một người đàn ông, người mà cậu ta thương hại. Trong cái nhìn của cậu ta có một cái gì đó rất con người, đầy thương cảm, làm mặt tôi tái dại đi, rồi đỏ gay lên... Khi đó – là lần đầu tiên và cũng là lần cuối cùng – tôi không tự chủ được. Tôi bước lại gần cậu ta, túm ngực áo quân phục, nhấc bổng cậu ta lên khỏi mặt đất. Chúng tôi cảm thấy hơi thở của nhau. Cả hai nhìn sâu vào mắt nhau, trong mắt người lính có nỗi khiếp sợ, nhưng cùng lúc vẫn ánh lên sự thương hại. Ông biết, dạo ấy thách thức cú đấm của tôi không phải là hành động khôn ngoan, tôi có thể đập nát mọi thứ trong cơn tức giận. Tôi cũng biết điều đó, tôi cảm thấy cả hai, cậu cần vụ và tôi, đang đứng trước một hiểm họa. Tôi buông tay, thả cậu ta xuống sàn, như buông một chú lính chì, đế giày cao cổ rập bốp trên sàn gỗ, cậu ta lại đứng nghiêm như đang dự duyệt binh. Tôi rút khăn tay lau mồ hôi trán. Chỉ cần hỏi một câu, thì cậu ta sẽ trả lời. Câu hỏi ấy là: “Người phụ nữ vừa tới đây lúc nãy, trước đây đã từng đến đây chưa?...”. Nếu cậu ta không nói, tôi sẽ giết. Nhưng có khi cậu ta nói, tôi cũng giết và không chỉ mình cậu ta... Trong những thời khắc như thế người ta không cần biết đến ai hết. Nhưng tôi cũng biết, hỏi cũng bằng thừa. Tôi biết, trước đó Kristina đã đến đây, không phải một lần.

Ông tướng ngả người ra sau, tựa vào ghế bành, hai tay mệt mỏi đặt lên thành ghế.

– Bây giờ thì hỏi cũng chẳng có ý nghĩa gì nữa, – ông nói. Điều cần biết thì con người xa lạ kia không thể nói ra được. Cần phải biết tại sao xảy ra tất cả những chuyện này? Đâu là giới hạn giữa con người và con người? Giới hạn của sự phản bội? Đó là điều cần biết. Và cần biết thêm, tôi có lỗi gì trong tất cả những chuyện này?...

Ông nói rất nhỏ, giọng như dò hỏi, lưỡng lự. Có thể nhận thấy, lần đầu tiên ông vừa nói thành lời những câu hỏi này, những câu hỏi đã vò xé tâm can ông bốn mươi mốt năm qua, những câu hỏi mà cho đến nay ông chưa nhận được câu trả lời.

16

Vì với con người không chỉ xảy ra những sự việc. – Ông nói giọng đã dứt khoát hơn. Những ngọn lửa nến mải mốt cháy và nhả khói trên đầu hai người, những ruột nến đã thâm đen lại. Ngoài cửa sổ, thị trấn và phong cảnh bên ngoài vẫn còn tối, ánh sáng nến không đủ chiếu sáng ra màn đêm. – Con người gây ra những sự việc xảy ra với anh ta. Anh ta gây ra, mời gọi và không đeo bám điều cần phải xảy ra. Con người là như thế. Anh ta vẫn cứ làm, ngay cả khi cảm thấy và biết trước từ giây phút đầu tiên, rằng việc mình làm sẽ đưa đến một kết cục bất hạnh. Con người và số phận cứ nắm tay nhau, song hành. Không phải định mệnh bước vào đời ta một cách mù quáng, không! Ta thường rước định mệnh vào cửa chính, mời định mệnh đi phía trước ta. Không một ai đủ mạnh mẽ và khôn ngoan để xua đuổi bằng lời hay bằng hành động số phận bi thảm, sẽ đến như một quy luật tất yếu tùy thuộc vào bản ngã và tính cách của mình. Có đúng là tôi không biết một chút gì về ông và Kristina? Ý tôi muốn nói về những ngày đầu hay sau này trong câu chuyện giữa ba chúng ta... Chính ông đã giới thiệu Kristina cho tôi. Ông là người Kristina quen biết từ khi còn nhỏ, ông đã đến chỗ bố cô ấy để ông cụ dạy ghi những nốt nhạc, bàn tay tê liệt của ông cụ còn chép được những khúc nhạc, nhưng không giữ nổi cây vĩ cầm và thanh kéo vĩ cầm, ông cụ không còn tạo nên được nữa những âm thanh trong sáng, quý phái từ cây vĩ cầm. Ông cụ phải bỏ dở sự nghiệp, bỏ phòng hòa nhạc, bằng lòng với việc dạy nhạc cho lũ trẻ chẳng có chút năng khiếu âm nhạc tí tẹo nào trong một trường học ở một thị trấn nhỏ và với khoản thu nhập thêm khiêm tốn mà việc sửa chữa và bổ sung các sáng tác của những người yêu nghệ thuật có năng khiếu mang lại... Ông đã quen biết hai bố con Kristina như thế, lúc đó nàng mười bảy tuổi. Bà mẹ đang ở đâu tận miền nam Tirol, quê hương bà, bà đang chữa bệnh tim trong một dưỡng đường, bà đã mất sau vài năm. Sau này, vào cuối kì nghỉ trăng mật, tôi và Kristina đã đến khu dưỡng đường có bể tắm nước khoáng này, Kristina muốn thấy căn phòng mẹ nàng đã qua đời. Chúng tôi đến Arco* vào buổi chiều bằng xe ô tô. Xe chạy dọc ven bờ hồ Garda thơm ngát hương tỏa ra từ các loài hoa và những vườn cam. Chúng tôi nghỉ lại Riva, sau bữa ăn trưa thì sang Arco. Cảnh vật màu xám bạc, như những cây ô liu, lấp ló sau những mỏm núi đá trên cao, trong bầu không khí nóng ẩm là một pháo đài cổ, dưỡng đường của những người mắc bệnh tim. Đủ các loại cây cọ, thứ ánh sáng yếu ớt, bầu không khí đậm hương thơm, nóng bức như trong nhà kính. Đứng trong sự tĩnh mịch thái quá ấy là một ngôi nhà màu vàng nhạt, nơi bà mẹ Kristina đã sống những năm cuối và qua đời. Ngôi nhà có một cái gì bí ẩn, dường như nó cất giấu mọi nỗi buồn, làm cho những con tim đau yếu, dường như ở Arco, đau tim là một hành động câm lặng nào đó, hậu quả của sự thất vọng và những rủi ro không thể hiểu nổi của cuộc đời. Kristina đi vòng quanh ngôi nhà. Sự yên tĩnh, mùi hương tỏa ra từ những cây gai phương nam, mùi hơi nước nóng ẩm vây bọc tất cả, như một lớp vải mỏng bó chặt trái tim người bệnh, tất cả gây cho tôi cảm giác khó tả. Lần đầu tiên tôi cảm thấy Kristina không hoàn toàn thuộc về tôi, từ rất xa, từ trong sâu thẳm thời gian, tôi nghe thấy một tiếng nói, giọng nói buồn buồn, sâu sắc của cha tôi. Cha tôi nói về ông đấy, Konrad ạ. – Lần đầu tiên ông tướng gọi tên ông khách, giọng lịch lãm, không chút giận dữ hay xúc động. – Cha tôi bảo ông không phải là một người lính thực thụ, ông là một kiểu người khác. Tôi không hiểu ý ông cụ, tôi còn chưa biết, thế nào là kiểu người khác?... Nhiều thời gian và nhiều năm tháng đơn độc đã dạy cho tôi biết, vĩnh viễn chỉ là như thế, đàn ông và đàn bà, bè bạn, các quan hệ xã hội, tất cả đều phụ thuộc điều này: kiểu người khác, nó chia nhân loại ra làm đôi. Đôi khi tôi đã nghĩ, chỉ có hai phái trên thế gian này, tất cả chỉ là những biến thể của hai kiểu người khác nhau, sự phân biệt giai tầng xã hội, thế giới quan, những chênh lệch địa vị và quyền lực, tất cả đều khởi nguồn, đều có căn nguyên từ “kiểu người khác”. Cũng như chỉ những người cùng nhóm máu mới có thể giúp nhau trong cơn hoạn nạn, khi người ta tiếp máu cho đồng loại, vì họ có cùng một huyết đồ, cũng như thế, tâm hồn chỉ giúp nổi một tâm hồn khác khi nó không phải là một “kiểu khác”, khi nó đồng điệu trong cả những điều bí ẩn hơn cả quan niệm và nhận thức... Và khi đó ở Arco, tôi đã cảm thấy những ngày vui vẻ đã kết thúc, Kristina cũng là một “kiểu người khác”. Và tôi nhớ đến những lời nói của cha tôi, người không hề đọc sách, nhưng nỗi cô đơn và cuộc đời đã dạy ông nắm bắt sự thật, ông biết về hai kiểu người. Đúng, chính ông cũng đã gặp một người phụ nữ và ông rất yêu bà, nhưng bên cạnh bà ông vẫn cô đơn, vì họ cũng là hai kiểu người, hai tính cách, hai nhịp điệu sống, vì thân mẫu tôi cũng là một “kiểu người khác” giống như ông và Kristina... Ở Arco, tôi còn biết thêm một điều. Tình cảm của tôi đối với mẹ, với ông và với cả Kristina là giống nhau, là một: cũng khao khát ấy, cũng sự tìm kiếm hi vọng ấy, cũng mong muốn buồn bã và bất lực ấy. Vì ta bao giờ cũng yêu “kiểu người khác”, ta tìm kiếm họ trong mọi tình huống và biến thái của cuộc đời... Ông biết chưa? Nếu hai con người “cùng kiểu” gặp nhau, thì đó là bí ẩn và là món quà tặng lớn nhất của cuộc đời. Điều đó hiếm thấy lắm, như thể tạo hóa muốn cản trở sự đồng điệu này bằng cả sức mạnh và mưu kế, có thể vì muốn tạo ra thế giới, muốn tái sinh cuộc sống cần phải có thế năng xuất hiện giữa những người trái ngược nhau về ý tưởng và nhịp điệu, nhưng luôn tìm đến nhau. Như một dòng xoay chiều, ông thấy đấy... quay vào đâu ta cũng thấy sự trao đổi lực âm và dương. Biết bao nỗi thất vọng và hi vọng mù quáng đan xen giữa hai thái cực! Đúng, khi ở Arco tôi đã nghe thấy giọng nói của cha tôi, và tôi hiểu ra số phận cha tôi đang tiếp nối trong tôi, tôi có tính cách và thị hiếu giống cha tôi, còn thân mẫu tôi, ông và Kristina đứng ở phía bờ bên kia, mỗi người trong một vai khác, một người là mẹ, người kia là bạn, người thứ ba là người vợ đáng yêu và dễ thương, tuy nhiên cả ba đều đóng một vai trò giống nhau trong cuộc đời tôi. Ở phía bờ bên kia, đúng thế, phía mà ta không bao giờ bước qua được... Anh có thể đạt được tất cả trong cuộc đời, có thể vượt lên so với xung quanh, cuộc sống có thể cho anh mọi điều, và anh có thể giành giật từ cuộc sống tất cả, nhưng anh không thể thay đổi thị hiếu, ý thích, nhịp điệu sống của một con người, sự khác biệt đặc trưng đầy đủ con người quan trọng đối với anh, liên quan tới anh. Lần đầu tiên tôi cảm nhận điều đó, ở Arco, khi Kristina đi vòng quanh ngôi nhà, nơi thân mẫu nàng qua đời.

•

Arco: một địa danh nằm trong tỉnh Trento ở miền Bắc nước Ý.

Ông ngả người ra phía sau tựa vào ghế bành, úp hai bàn tay lên mặt, cử chỉ phó thác và bất lực, như người đã hiểu ra điều gì, và ông còn hiểu thêm điều này: không thể và không khi nào có thể thay đổi những quy luật của tính cách con người.

– Rồi sau đó từ Arco chúng tôi về thẳng nhà, bắt đầu cuộc sống ở đây. – Ông tướng nói. – Những chuyện khác ông đã biết cả. Ông giới thiệu Kristina cho tôi. Tôi cảm thấy cuộc gặp gỡ ấy, cuộc gặp gỡ và quen nhau giữa tôi với Kristina là không thể hiểu theo cách nào khác, không giống một cuộc gặp gỡ nào trước đó. Nàng mang nhiều dòng máu, một chút Đức, một chút Ý, còn lại là dòng máu Hung. Có lẽ cả một giọt máu Ba Lan vì dây mơ dễ má bên họ bố... Bản thân Kristina ta cũng không thể đánh giá và nhận biết được, như thể nàng không thuộc hoàn toàn vào đẳng cấp và giống nòi nào, như là tự nhiên một lần thử sáng tạo ra một sinh linh không phụ thuộc, hoàn toàn tự do, một người không liên quan gì tới đẳng cấp và nguồn gốc của mình. Nàng giống như một con thú hoang: sự giáo dục chu đáo, tu viện, học vấn và tình thương yêu của người cha, tất cả chỉ rèn giũa được phong cách bề ngoài của nàng. Nội tâm Kristina vẫn là hoang dã, tất cả những gì tôi mang lại cho nàng như tài sản và đẳng cấp xã hội, đối với nàng không thực sự có giá trị, và nội dung thực sự của bản chất con người nàng là sự phóng khoáng nội tâm, là nhu cầu tự do, thì nàng không muốn chia sẻ một chút gì cho thế giới mà tôi đưa nàng tới... Niềm kiêu hãnh của Kristina cũng khác so với của những người kiêu hãnh vì đẳng cấp, xuất xứ, của cải, vị trí xã hội hay một khả năng riêng, độc đáo nào đó. Kristina tự hào vì sự hoang dã quý phái sống trong trái tim và trong từng tế bào thần kinh nàng như một độc tố hay sự di truyền. Người phụ nữ ấy, – ông biết rõ – là một người tự chủ nội tâm, và điều đó ngày nay thật hiếm, cả ở đàn ông và đàn bà người tự chủ đều rất hiếm. Hình như điều này không phụ thuộc vào xuất xứ và hoàn cảnh. Không thể làm nàng khó chịu, không tình huống nào làm nàng chùn bước, nàng không chịu nổi những ràng buộc theo mọi ý nghĩa. Và nàng còn biết một điều ít thấy trong tính cách phụ nữ, nàng ý thức rõ trách nhiệm của đẳng cấp nội tâm con người. Chắc hẳn ông còn nhớ, lần đầu tiên chúng tôi gặp nhau trong căn phòng đầy những vở chép nhạc của ông cụ thân sinh nàng vương vãi trên chiếc bàn rộng: Kristina bước vào và căn phòng nhỏ tăm tối bỗng như sáng bừng lên. Nàng không chỉ mang tới sự tươi trẻ, mà mang lại niềm đam mê và kiêu hãnh, ý thức tự chủ của những cảm xúc vô điều kiện. Từ đó tới nay tôi chưa thấy một ai hoàn toàn thích ứng với những gì cuộc sống và xung quanh đem đến như nàng: với âm nhạc, với một cuộc dạo chơi buổi sớm trong rừng, với màu sắc và hương thơm của một bông hoa, với lời nói lịch thiệp của một ai đó. Không ai biết cách vuốt ve một tấm vải đẹp, một con vật như Kristina. Tôi chưa thấy một người nào biết vui mừng như nàng trước những món quà bình thường của cuộc sống: những con người hay các loài thú, những cuốn sách hay những vì sao, nàng quan tâm đến tất cả, không phải với vẻ kiêu ngạo, với vẻ nghệ sĩ nửa mùa, mà nàng tiếp xúc với mọi thứ mà cuộc sống đem đến bằng niềm vui vô tư của một người bình thường. Giống như cá nhân nàng có mối liên quan đến tất cả mọi sự trên thế gian này, ông hiểu chứ?... Vâng, nhất định là ông hiểu. Và trong sự gần gũi vô tư ấy có cả sự hàm ơn, dường như nàng luôn cảm thấy cuộc sống là một ân huệ và sự khoan dung. Đôi khi tôi vẫn thấy gương mặt nàng, – ông tướng nói như tâm tình. – Trong nhà này, ông không còn thấy chân dung nàng đâu nữa, không có ảnh nàng, và bức chân dung lớn do ông họa sĩ người Áo vẽ, một thời gian dài treo giữa những bức vẽ cha mẹ tôi, đã được tháo xuống. Đúng, trong ngôi nhà này không còn bức họa nào về nàng nữa. – Ông nói vẻ dứt khoát, gần như mãn nguyện như người ta kể về một chiến tích nho nhỏ. – Nhưng thỉnh thoảng, tôi vẫn thấy gương mặt nàng, trong lúc mơ mơ màng màng hay khi bước vào một căn phòng nào đó. Và giờ đây, khi chúng ta nói chuyện về nàng, chúng ta đều biết quá rõ về Kristina, tôi lại thấy rõ mồn một gương mặt ấy như buổi tối cuối cùng bốn mươi mốt năm về trước, khi nàng ngồi đây giữa hai chúng ta. Vì đó là buổi tối cuối cùng chúng ta cùng ăn tối với Kristina, ông phải biết điều đó. Không chỉ ông, mà cả tôi cũng ăn tối với nàng lần cuối. Vì tất cả đã xảy ra vào hôm ấy, theo cách nó phải xảy ra giữa ba chúng ta. Và vì cả hai chúng ta đều quá hiểu Kristina, những quyết định nhất định đã diễn ra không thể tránh khỏi: ông bỏ sang xứ nhiệt đới, và Kristina với tôi không bao giờ nói chuyện với nhau nữa. Nàng còn sống thêm tám năm, đúng thế. Chúng tôi vẫn ở đây, dưới cùng một mái nhà, nhưng không bao giờ nói chuyện với nhau nữa. – Ông nói giọng điềm đạm.

Rồi ông nhìn vào ngọn lửa.

– Tính cách của chúng ta là như thế – ông nói gọn lỏn. – Dần dà tôi đã hiểu được phần nào chuyện đã xảy ra. Ví như âm nhạc. Trong đời con người có những chi tiết có tính định mệnh, những chi tiết lặp đi lặp lại, như âm nhạc. Giữa thân mẫu tôi, Kristina và ông, âm nhạc như một cầu nối. Có lẽ âm nhạc đã nói với cả ba một điều gì không thể nói lên được bằng lời và bằng hành động, cũng có lẽ, các người đã nói với nhau điều gì đó bằng âm nhạc và đối với cả ba, âm nhạc đã diễn đạt hoàn thiện điều muốn nói, thì chúng tôi – tôi và cha tôi – những kiểu người khác không thể hiểu nổi. Chính vì thế chúng tôi cô đơn giữa các người, cả ông và Kristina đều hiểu ngôn ngữ của âm nhạc, vì vậy, hai người tâm sự được với nhau, ngay cả khi mọi cuộc trò chuyện giữa tôi và Kristina đã nguội tắt. Tôi căm thù âm nhạc! – Ông bỗng nói hơi to, lần đầu tiên trong buổi tối giọng ông trở nên hăng say và hơi khàn. – Tôi căm thù cái thứ ngôn ngữ có nhịp điệu và không thể hiểu nổi ấy, thứ ngôn ngữ mà chỉ một số người biết đàm thoại với nhau, nói với nhau điều gì ngoài những ràng buộc và khuôn phép, đúng vậy, đôi khi tôi nghĩ họ nói với nhau những điều bất nhã và vô luân bằng âm nhạc. Hãy nhìn xem gương mặt họ thay đổi lạ lùng như thế nào khi họ nghe nhạc. Hơn nữa Kristina và ông cũng không tìm đến âm nhạc, tôi không nhớ có khi nào hai người chơi đàn tay đôi, ông cũng không bao giờ ngồi xuống đàn dương cầm trước mặt Kristina, ít nhất là khi có mặt tôi. Có lẽ vì e thẹn và tế nhị mà Kristina không nghe nhạc với ông khi có mặt tôi. Và bởi lẽ âm nhạc không có một ý nghĩa nào diễn tả nổi bằng lời, có lẽ nó có một tầng ý nghĩa khác, nguy hiểm hơn, nếu như nó có thể tác động đến con người mạnh mẽ như thế, những người gắn bó với nhau không chỉ bằng âm nhạc, mà bằng cả máu thịt và số phận, ông có nghĩ thế không?...

– Tôi nghĩ đúng như thế! – Ông khách nói.

– Vậy thì tôi yên tâm. – Ông tướng nhã nhặn nói. – Ông cụ thân sinh Kristina cũng nghĩ như vậy, mà ông cụ mới là người am hiểu âm nhạc. Vì ông cụ là người duy nhất, và cũng chỉ một lần, tôi đã nói với ông cụ về âm nhạc, về ông và Kristina. Khi đó ông cụ đã già, sau cuộc nói chuyện ít lâu thì ông lão mất. Lúc ấy, tôi từ mặt trận trở về. Kristina cũng đã chết trước đó mười năm. Tất cả những người một thời quan trọng đối với tôi đều đã chết hoặc bỏ đi, cha mẹ tôi, ông và Kristina. Chỉ còn hai người già cả, bà nhũ mẫu Nini và ông cụ thân sinh Kristina, với sự hờ hững kì lạ và sức sống dai dẳng của người già..., giống như hai chúng ta bây giờ vậy. Tất cả mọi người đã chết và tôi cũng không còn trẻ, đã xấp xỉ năm mươi, cô đơn như cái cây lớn giữa bãi trống trong rừng, cái cây còn sót lại sau trận bão trước ngày xảy ra chiến tranh. Còn duy nhất một cây ngoài bãi, gần trại đi săn. Xung quanh nó bây giờ rừng mới lại mọc lên sau một phần tư thế kỉ. Nhưng nó là cây cũ, có từ trước. Một cơn bão lốc giận dữ đã tàn phá sạch xung quanh nó. Thế mà cái cây ấy, ông biết không, tới nay vẫn còn sống, một sức sống khủng khiếp và phi lí. Nó sống với mục đích gì?... Chẳng có gì cả, đơn giản là nó muốn sống, muốn tồn tại. Hình như cuộc sống, tất cả mọi sinh vật đều có mục đích sinh tồn và phát triển đến cùng kiệt. Khi đó, tôi từ cuộc chiến trở về và ngồi nói chuyện với ông cụ thân sinh Kristina, ông cụ biết gì về ba chúng ta ư? Ông lão biết hết. Tôi nói với ông cụ, người duy nhất tôi nói ra, tất cả những gì đáng nói. Chúng tôi ngồi trong căn phòng tối, giữa những đồ đạc và nhạc cụ cũ kĩ, trên các giá sách, trong tủ, chỗ nào cũng bừa bộn những cuốn vở chép nhạc, thứ âm nhạc câm lặng ẩn chứa trong các kí hiệu, những âm vang réo rắt trên mặt giấy như vây bủa căn phòng mà tất cả tỏa ra thứ mùi xưa cũ, như những gì thuộc về cuộc sống đã diễn ra trong căn phòng này đều đã bay biến cả... Nghe tôi nói xong, ông cụ bảo: “Anh còn muốn gì nữa? Anh vẫn còn sống sót.” ông cụ nói điều này như một lời phán quyết, và cũng như một bản cáo trạng. Ông lão nhìn khoảng không lờ mờ phía trước bằng đôi mắt mù lòa, ông đã ngoài tám mươi, nhỏ thó, già nua. Và lúc đó tôi chợt hiểu, kẻ còn sống sót sau một biến cố nào đó, kẻ đó không có quyền kết tội. Kẻ sống sót là kẻ đã thắng trong cuộc chơi, và anh ta không có quyền, không có lí do gì để buộc tội, anh ta là kẻ mạnh hơn, khôn ngoan hơn, hung hãn hơn. Như hai chúng ta đây. – Ông nói giọng cộc lốc, khô khan.

Hai ông già nhìn nhau chằm chằm, dò xét thái độ của nhau.

Lát sau ông tướng lại cất tiếng:

– Rồi ông cụ thân sinh Kristina cũng mất, chỉ còn lại bà vú già, và ông ở tận đẩu tận đâu, và lâu đài này với cánh rừng. Tôi đã sống qua chiến tranh*, – ông nói vẻ hài lòng. – Tôi không tìm đến cái chết, cũng không vội vàng đến chỗ hiểm nguy, sự thật là thế, nói khác đi cũng chẳng có nghĩa gì. Cứ như tôi còn có việc cần phải làm – ông nói vẻ suy tư. – Xung quanh tôi người chết như ngả rạ, đủ mọi kiểu chết, đôi khi tôi ngạc nhiên về sự đa dạng của những khả năng hủy diệt, vì cái chết cũng có sức tưởng tượng, giống như cuộc sống. Mười triệu người đã chết trong chiến tranh, người ta tính thế. Thế giới đã bùng cháy, khói lửa dữ dội đến nỗi nhiều khi ta nghĩ mọi nỗi ngờ vực cá nhân, mọi vấn đề và tình cảm riêng tư cũng cháy tuốt tuột hết... Nhưng chúng không bị thiêu đốt. Trong những giây phút cùng cực nhất của chiến tranh tôi vẫn nhớ mình còn việc riêng phải giải quyết, và chính vì vậy tôi không hèn nhát, cũng không dũng cảm, đúng như sách vở, tôi rất bình thản trong trận đánh, trong từng đợt tấn công, vì tôi biết không điều rủi ro gì có thể xảy ra với tôi. Thế rồi một ngày sau chiến tranh, tôi trở về và bắt đầu chờ đợi. Thời gian trôi đi và thế giới lại bùng cháy*, tôi biết vẫn là ngọn lửa ấy, vẫn là nó tái phát một lần nữa... Và trong lòng tôi vẫn nguyên vẹn câu hỏi ấy, hai cuộc chiến tranh và tất cả tro tàn, bụi bặm lắng đọng của thời gian cũng không làm nguội tắt câu hỏi ấy. Thế giới lại bốc cháy, hàng triệu người đang bị hủy diệt, thế mà trong cái thế giới điên loạn này, từ phía bờ bên kia, bằng cách nào đó, ông vẫn tìm về được đến đây để chúng ta thanh toán mọi việc. Bản chất của con người là như thế. Con người không thể sống khác, ta phải trả lời và nhận được câu trả lời cho câu hỏi chính yếu nhất của đời mình. Vì vậy mà ông đã trở về, cũng vì vậy tôi đã đợi ông. Có thể thế giới này sẽ kết thúc, – ông nói và đưa tay chỉ xung quanh. – Có thể ánh sáng sẽ lụi tắt, như trời đêm trên cảnh vật ngoài kia, do một thảm họa nào đó, không phải chiến tranh, mà là một cái gì còn hơn thế; có thể trong tâm hồn con người một điều gì đó đã chín muồi, ở khắp nơi trên thế giới, và đến lúc họ nói chuyện và thanh toán với nhau bằng khói lửa và sắt thép, điều phải thanh toán và phải nói chuyện với nhau. Nhiều dấu hiệu cho thấy điều đó. Có thể... – ông nói bàng quan. – Có thể cách sống mà chúng ta quen, chúng ta đã sinh ra, ngôi nhà này, bữa ăn tối nay, tất cả những ngôn từ chúng ta sử dụng để bàn về chuyện cuộc đời tối nay, tất cả chỉ còn là dĩ vãng. Có quá nhiều căng thẳng trong trái tim con người, quá nhiều bực tức, hận thù. Ta hãy nhìn vào trái tim ta, ta thấy những gì trong đó? Nỗi bực tức mà thời gian chỉ làm nguội bớt, chứ không dập tắt nổi. Vì sao chúng ta chờ đợi ở thế giới, ở con người điều gì khác? Hai chúng ta, già cả và thông thái, đã ở xế bóng cuộc đời, ta cũng muốn trả thù... trả thù ai? Trả thù nhau hay trả thù kỉ niệm người đã khuất. Những thù hận rồ dại. Thế mà chúng vẫn sống trong trái tim chúng ta. Thế thì ta chờ đợi gì khác ở thế giới này, một thế giới đầy vô thức và thèm muốn, thù hận và tàn bạo, xô đẩy con em của dân tộc này tàn sát con em một dân tộc khác, tất cả những gì là nguyên tắc và thỏa thuận đều vô nghĩa, chỉ có lòng thù hận tồn tại và thiêu đốt, lửa cháy ngút trời... Đúng, đó là hận thù. Tôi đã trở về từ chiến tranh, nơi có cơ hội để chết, nhưng tôi đã không chết, vì tôi chờ được trả thù. Như thế nào ư? – Ông sẽ hỏi. Mối thù nào?... Tôi thấy trong ánh mắt ông, ông không hiểu khát vọng trả thù này. Có thể là mối thù hận nào giữa hai con người già nua sắp đi vào cõi chết?... Tất cả đều đã chết, sự trả thù còn đáng giá gì? Ánh mắt ông hỏi tôi điều đó. Và tôi sẽ trả lời ông, câu trả lời đó là: đúng, vẫn là sự trả thù. Vì nó mà tôi đã sống, trong chiến tranh và trong thời bình, suốt bốn mươi mốt năm qua, chính vì thế mà tôi không tự giết mình, vì thế mà người khác không giết tôi, và vì thế, ơn nhờ số phận, tôi cũng không giết một ai. Không, sự trả thù đã đến, đúng như tôi mong muốn. Sự trả thù ấy là ông đã về đây, vượt qua cả một thế giới binh lửa, qua những đại dương bom đạn, ông về đây, nơi xảy ra sự việc để trả lời tôi, để cả hai chúng ta cùng biết sự thật. Đó là thù phải trả. Bây giờ ông sẽ trả lời.

•

Chỗ này, ông tướng nói tới cuộc Chiến tranh Thế giới lần thứ Nhất (1914-1918).

•

Ở đây, ông tướng nói tới Chiến tranh Thế giới lần thứ Hai (1939-1945).

Những tiếng cuối cùng ông tướng nói khẽ đến nỗi người khách phải ngả người ra phía trước lắng nghe.

– Có thể! – Ông khách nói. – Có thể ông nói đúng, ông cứ hỏi đi. Có lẽ tôi trả lời được.

Những ngọn nến chỉ còn sáng yếu ớt, ngoài vườn giữa những cây cổ thụ, gió buổi sớm bắt đầu nhẹ thổi. Căn phòng gần như sẫm tối quanh hai người.

17

Ông phải trả lời hai câu hỏi, – ông tướng nói rồi cúi người về phía trước, gần như thầm thì, một cách tin cẩn. – Hai câu hỏi tôi đã chuẩn bị từ lâu, trong mấy chục năm tôi chờ đợi ông. Hai câu hỏi chỉ có ông mới trả lời được. Chắc ông nghĩ tôi muốn biết tôi có nhầm không, buổi sáng hôm ấy, trong cuộc đi săn, có đúng ông muốn giết tôi? Hay chỉ là một cơn ác mộng? Vì thực tế đã không xảy ra chuyện gì. Bản năng của người đi săn cừ khôi nhất cũng có thể lầm lẫn. Câu hỏi thứ hai, chắc ông nghĩ sẽ như thế này: phải chăng ông đã là tình nhân của Kristina? Phải chăng ông đã lừa dối tôi, như người ta thường nói, ông đã lừa dối tôi, theo đúng cái nghĩa thực tầm thường, hèn hạ của từ này? Không, ông bạn ạ, hai câu hỏi trên đã từ lâu không còn làm tôi bận tâm. Hai câu hỏi ấy ông đã trả lời, thời gian cũng đã trả lời, Kristina cũng đã trả lời, theo cách của nàng. Mọi người đã trả lời, ông trả lời bằng cách ngày hôm sau cuộc đi săn ông đã trốn khỏi thành phố, trốn chúng tôi, ông đào nhiệm, vứt bỏ quốc kì, như thời trước người ta nói, khi người ta còn tin vào ý nghĩa thực sự của ngôn từ. Tôi không hỏi vì tôi biết chắc ông định giết tôi vào sáng hôm ấy. Tôi không nói để kết án ông, tôi xót xa cho ông thì đúng hơn. Đó thật là một khoảnh khắc khủng khiếp, khi trong cuộc đời, sự cám dỗ lên tiếng, khi một người giương súng lên giết một người mà anh ta có liên quan, một người gần gũi với anh ta, và do một lí do nào đó anh ta trở thành kẻ sát nhân. Vì điều đó đã xảy ra với ông, trong khoảnh khắc ấy. Ông không từ chối chứ?... Ông im lặng?... Trong bóng tối tôi không rõ mặt ông... cũng không cần thắp sáng thêm nữa, trong bóng tối lờ mờ này ta vẫn hiểu nhau, giờ đây khi giây phút này đã đến, giây phút trả thù. Chúng ta hãy sòng phẳng với nhau. Mấy chục năm qua, chưa bao giờ, chưa một giây phút nào tôi hoài nghi ông định giết tôi vào buổi sớm hôm ấy, và tôi luôn thấy xót xa cho ông vì khoảnh khắc ấy. Tôi biết chính xác ông cảm thấy thế nào đến nỗi hình như tôi đặt mình vào hoàn cảnh của ông trong khoảnh khắc cám dỗ ghê gớm ấy. Đó là khoảnh khắc mê muội, khoảnh khắc trước hừng đông, khi những thế lực tăm tối còn ngự trị trên mặt đất và trong trái tim con người, khi bóng tối trút ra tiếng thở dài độc ác. Một khoảnh khắc nguy hiểm. Tôi biết. Nhưng tất cả những điều này thuộc hồ sơ cảnh sát, ông thấy đấy... tôi biết làm gì với sự thật chỉ phục vụ trình tự diễn biến trong phiên tòa, nếu như tôi biết cụ thể điều đằng nào tôi cũng biết bằng trái tim và trí tuệ của mình... Tôi có thể làm gì với bí mật ngột ngạt trong nhà một kẻ độc thân, với hồ sơ ruỗng nát của một vụ ngoại tình, với những bí ẩn phòng the lỗi thời và hôi hám, với những hồi ức tin cẩn của mấy lão già sắp về cõi chết và kỉ niệm về những người đã khuất. Sẽ là một vụ án trái khoáy, ô nhục thế nào nếu như bây giờ, vào lúc cuối đời tôi đòi truy tố ông vì tất cả những chứng cứ hiển nhiên của một vụ ngoại tình và một âm mưu giết người, khi mà ngay cả luật pháp cũng đã coi điều đã xảy ra hoặc có thể đã xảy ra là đã mãn hạn. Tất cả những điều đó thật đáng hổ thẹn, không xứng đáng với chúng ta, không xứng đáng với những kỉ niệm về tuổi thơ và tình bạn của chúng ta. Và có lẽ, ông sẽ cảm thấy thanh thản nếu nói ra được hết những gì có thể nói ra bằng chứng cứ. Tôi không muốn ông thanh thản, – ông tướng bình tĩnh nói. – Tôi muốn sự thật, và sự thật giờ đây không phải là vài dữ kiện bụi bặm, xộc xệch của cảnh sát, những bí mật về sự lầm lạc và si mê một thời của một thi thể phụ nữ đã thành tro bụi... Đối với chúng ta, người chồng và người tình, tất cả những điều đó còn đáng kể gì nữa khi nàng đã chết, và chúng ta đã già lão ngồi nói chuyện với nhau một lần nữa, cố tìm ra sự thật, rồi chúng ta tìm về cõi chết, tôi chết ở nhà này, xương cốt tôi sẽ hòa trộn với xương cốt của tổ tiên tôi, ông cũng sẽ chết ở đâu đó cạnh London hay ở xứ nhiệt đới? Còn đáng kể gì nữa, lúc cuối cuộc đời, sự thật và sự giả dối, sự lừa bịp, phản trắc, âm mưu giết người hay chính hành động giết người, còn đáng kể gì chuyện vợ tôi – tình yêu lớn duy nhất và niềm hi vọng của đời tôi, Kristina – đã ngoại tình với ông – người bạn duy nhất của tôi – ở đâu, bao nhiêu lần? Ông sẽ nói ra cái sự thật đê tiện và buồn đau ấy, ông thú nhận tất cả, ông sẽ kể lại chính xác, sự việc bắt đầu như thế nào, sự ghen tức và tị hiềm nào, nỗi sợ hãi và nỗi buồn nào đã đẩy hai người vào vòng tay của nhau, ông cảm thấy điều gì khi ôm ấp nàng, những cảm xúc tội lỗi và uất hận nào đã xâm chiếm thể xác và tâm hồn Kristina trong những năm ấy... Tất cả có còn đáng kể gì nữa? Cuối cùng thì tất cả sẽ giản đơn, tất cả những gì đã xảy ra và lẽ ra đã xảy ra. Tất cả những gì một thời là chứng cớ, là sự thật rồi sẽ thành tro bụi cả. Những gì đã thiêu đốt tim ta, ta tưởng không thể nào chịu nổi, ta sẽ chết hoặc giết chết một ai đó, – vì tôi cũng từng biết đến cảm giác này – biết đến khoảnh khắc của sự cám dỗ cuối cùng, ngay sau khi ông bỏ đi và tôi còn lại một mình với Kristina – tất cả sẽ như những đám bụi, gió vẫn cuốn lên bảng lảng trên các bãi tha ma. Nói về điều này thật hổ thẹn và gàn dở. Và tôi biết mọi chuyện, biết chính xác như đọc báo cáo của cảnh sát về mọi tình tiết sự việc. Tôi có thể nói với ông về bản cáo trạng như một công tố viên đọc trước phiên tòa, nhưng sau đó điều gì sẽ diễn ra? Tôi sẽ làm gì với cái sự thật tầm thường ấy, với những bí mật của một thân xác không còn nữa? Lòng chung thủy là gì? Ta chờ mong gì ở người ta yêu? Ở tuổi già tôi suy nghĩ về điều này rất nhiều. Phải chăng lòng chung thủy là sự ích kỉ ghê gớm, Sự ích kỉ và hợm hĩnh, cũng như phần lớn những tính cách và nhu cầu của con người? Khi chúng ta đòi hỏi lòng chung thủy, phải chăng ta muốn người kia hạnh phúc? Và nếu như trong cái bẫy tinh tế của lòng chung thủy người ấy không thể hạnh phúc, liệu ta có yêu người mà ta đòi hỏi lòng chung thủy? Và nếu ta không yêu người kia theo cách có thể làm cho cho nàng hạnh phúc, liệu chúng ta có quyền đòi hỏi lòng chung thủy hay đức hi sinh? Bây giờ khi gần cuối cuộc đời, nếu có ai hỏi, tôi không dám trả lời dứt khoát những câu hỏi trên, như bốn mươi mốt năm về trước. Bốn mươi mốt năm trước, khi Kristina bỏ tôi lại một mình trong ngôi nhà của ông, nơi trước đó nàng thường lui tới, nơi ông đã sắm sanh mọi thứ để đón tiếp nàng, nơi mà hai người gần gũi nhất trong cuộc đời tôi đã phản bội và lừa dối tôi một cách hổ thẹn và ô nhục... Và tất cả những gì người đời thường gọi là “phụ bạc” chỉ là sự nổi loạn ghê tởm và tẻ nhạt của thân xác chống lại hoàn cảnh và người thứ ba trong cuộc, về cuối đời nhìn lại ta thấy hờ hững đến gần như thương hại, như khi chứng kiến một tai nạn hay một sự hiểu lầm. Nhưng lúc đó, tôi chưa hiểu điều này. Tôi đứng trong căn nhà ông giấu kín không cho tôi tới ấy, nhìn bàn ghế, chiếc giường nằm như nhìn những tang vật, những dấu hiệu tội lỗi... Đúng, khi anh còn trẻ và bị vợ phản bội với người bạn thân nhất, còn hơn cả người ruột thịt của mình, tất nhiên anh cảm thấy như trái đất sụp đổ quanh anh. Nhất định anh cảm thấy như thế, vì sự ghen tuông, nỗi thất vọng, lòng kiêu hãnh làm anh đau đớn khủng khiếp, đau đớn đến tột cùng. Nhưng rồi điều đó cũng qua đi, qua đi một cách phi lí, không phải ngày một ngày hai, có khi hàng năm sau cơn giận dữ còn chưa nguôi ngoai, nhưng cuối cùng thì nó vẫn qua đi, đúng như cuộc đời này. Tôi quay về lâu đài, lên phòng và chờ Kristina. Tôi chờ nàng về để giết nàng, hay chờ nàng về để nàng nói ra sự thật, để tôi tha thứ cho nàng... dù sao tôi cũng đã chờ nàng. Chờ đến tối thì tôi đi xuống khu trại săn, vì nàng không về. Có lẽ đó là một trò trẻ con... bây giờ khi nhìn lại và xét đoán bản thân cũng như người khác, tôi cảm thấy sự cao ngạo, cái trò chờ nàng về rồi bỏ đi ấy đúng là trẻ con. Nhưng con người ta là như thế, ông cũng biết đấy, bằng lí trí và sự từng trải ta cũng chẳng làm được bao nhiêu để chống lại những ý tưởng rồ dại, cố chấp thuộc về bản chất con người.Điều này thì bây giờ ông cũng đã biết. Tôi xuống khu trại săn bắn, ông biết khu ấy cách đây không bao xa, rồi suốt tám năm tôi không nhìn thấy Kristina. Chỉ thấy khi nàng đã chết, vào buổi sáng, khi bà Nini nhắn tôi về, vì nàng đã giã biệt cõi đời. Tôi biết nàng ốm, và biết những bác sĩ giỏi nhất chữa trị cho nàng, họ sống ngay trong lâu đài, và họ đã làm tất cả để cứu nàng, như cách họ nói: “Chúng tôi đã làm tất cả theo trình độ khoa học hiện thời”. Đó chỉ là những lời nói suông. Có lẽ họ đã làm việc này, việc nọ mà kiến thức hạn hẹp của họ cho phép, những việc mà sự ngạo mạn và lòng kiêu hãnh không cản trở họ. Tối nào tôi cũng được thông báo đầy đủ về tất cả những việc xảy ra trong lâu đài, trong tám năm ròng, từ khi Kristina còn chưa ốm, và cả sau này khi nàng quyết định sẽ ốm và sẽ chết. Vì tôi tin rằng người ta có thể quyết định những việc như thế, bây giờ tôi biết chắc điều đó. Nhưng tôi không thể giúp gì nàng, vì giữa hai chúng tôi có điều bí mật, bí mật duy nhất không thể tha thứ, cũng không thể hóa giải trước thời gian, vì không thể biết sau những bí mật như thế ẩn chứa điều gì. Có một cái gì đó, còn tồi tệ hơn cả cái chết và sự đau đớn..., đó là khi người ta đánh mất lòng tự trọng. Chính vì thế mà tôi sợ điều bí mật, bí mật chung của chúng ta – Kristina, ông và tôi. Có điều gì đó gây đau đớn, làm tổn thương và thiêu đốt đến nỗi cái chết cũng không thể giải thoát nổi nỗi hành hạ như thế, đó là khi một hay hai người đã làm thương tổn lòng tự trọng sâu sắc trong ta, mà nếu thiếu nó ta không còn là con người, ông bảo đó là sự hão huyền. Có thể là như thế: hão huyền, nhưng lòng tự trọng vẫn là đức tính cao quý nhất trong cuộc sống con người. Chính vì vậy, tôi sợ điều bí mật ấy. Cũng chính vì thế chúng ta thường chấp nhận mọi giải pháp, kể cả những giải pháp đê tiện và hèn nhát, ông thử nhìn quanh mà xem, người ta thường tìm đến những giải pháp nửa vời: kẻ thì trốn chạy những người mình yêu, vì sợ điều bí mật, kẻ thì ở lại và im lặng, mãi mãi chờ câu trả lời... Đấy, tôi thấy như thế, tôi đã sống như thế. Không phải là hèn nhát, không... đó là sự tự vệ cuối cùng của bản năng sinh tồn. Tôi đã về nhà, chờ đến tối và xuống nhà săn bắn, và tôi đã chờ tám năm, một tiếng nói, một lời nhắn gửi. Nhưng Kristina không đến. Từ trại săn tới đây, tới lâu đài này chỉ hai giờ đi xe ngựa. Nhưng hai giờ ấy, khoảng cách hai mươi cây số ấy đối với tôi còn xa hơn những con đường xứ nhiệt đới đối với ông. Bản chất tôi là như thế, tôi được giáo dục như thế và mọi việc đã an bài như thế. Nếu Kristina nhắn bất cứ điều gì, tôi đã làm theo ý nàng. Nếu nàng muốn tôi mời ông trở về, tôi đã lên đường, gọi ông trở về dù ông đang ở đâu trên thế gian này. Nếu nàng muốn tôi giết ông, tôi cũng sẽ đi cùng trời cuối đất tìm giết ông. Nếu nàng muốn ly hôn, tôi sẽ đồng ý ly hôn. Nhưng nàng không muốn gì cả. Vì nàng cũng là một con người, theo cách của mình, của một người đàn bà, nàng cũng cảm thấy bị xúc phạm bởi những người nàng yêu quý, một kẻ thì bằng cách bỏ trốn khỏi một nỗi si mê, không muốn chia sẻ nỗi bất hạnh, một kẻ bằng cách chờ đợi và im lặng, dù biết rõ sự thật. Kristina cũng có tính cách riêng của nàng, theo nghĩa khác với ý nghĩa của từ này mà cánh đàn ông chúng ta thường hiểu. Trong những năm tháng ấy với nàng cũng đã xảy ra một điều gì đó, không chỉ với ông và với tôi. Số phận đã giáng xuống và chúng ta không tránh khỏi số phận, cả ba chúng ta đều mang gánh nặng của số phận. Tám năm nàng không cho mời gọi tôi. Lúc chiều, khi tôi chờ ông đến đây để ta nói với nhau những chuyện cần phải nói, vì chúng ta không còn nhiều thời gian, bà nhũ mẫu đã cho tôi biết: khi đang hấp hối nàng đã gọi tôi. Chứ không phải là ông... tôi không nói điều này với sự mãn nguyện, nhưng cũng không nói với sự bất mãn, ông nên nhớ kĩ điều này. Nàng gọi tôi, chí ít đó cũng là một chút gì... Nhưng tôi chỉ nhìn thấy nàng khi đã chết. Nàng vẫn đẹp, nỗi cô đơn không hủy hoại nhan sắc của nàng, bệnh tật không động chạm đến vẻ đẹp hi hữu của nàng, đến sự hài hòa trang nghiêm và kín đáo của gương mặt nàng. Nhưng tất cả những chuyện này không liên quan đến ông nữa, – ông tướng nói vẻ tự mãn. – Ông sống tận đâu đâu, còn Kristina thì đã chết. Tôi ôm hận, sống cô đơn, còn Kristina thì đã chết. Nàng đã trả lời cả hai chúng ta, theo cách có thể. Vì ông thấy đấy, người chết đã trả lời hết, vĩnh viễn. Đôi khi tôi nghĩ chỉ có những người chết mới trả lời đúng và đầy đủ. Đấy, chuyện đã xảy ra như vậy. Sau tám năm, nàng còn có thể nói gì khác hơn là cái chết? Con người ta không thể nói gì hơn thế. Và bằng cái chết nàng đã trả lời tất cả những câu hỏi mà lẽ ra tôi và ông có thể đặt ra, nếu như nàng muốn nói chuyện với tôi hoặc ông. Đúng, chỉ có người đã khuất trả lời đúng. Nhưng ông thấy đấy, nàng không muốn nói chuyện với chúng ta. Đôi khi tôi cảm thấy trong ba chúng ta chính nàng mới là người bị lường gạt. Không phải là tôi – người bị nàng phụ tình với ông, cũng không phải là ông – người đã lừa dối tôi để quan hệ với nàng. Lừa dối – từ đó mới kì lạ làm sao! Có những từ ngữ sẵn có như thế, ta dùng một cách vô tình và máy móc để xác định một hoàn cảnh nhất định của con người. Nhưng khi tất cả đã kết thúc, như đối với ba chúng ta bây giờ, ta không còn biết xoay xở thế nào với những từ ngữ đó nữa. Lừa dối, bạc tình, phản trắc đều chỉ là những từ ngữ, khi người được gán những từ ngữ ấy đã chết, khi nào thì người đảm bảo ý nghĩa đích thực của những từ này sẽ trả lời. Cái không phải là từ ngữ, đó là sự thật câm lặng, đó là Kristina đã chết và hai chúng ta còn sống. Và khi tôi hiểu ra điều đó thì đã muộn. Chẳng còn lại gì khác, chỉ còn chờ đợi và hận thù. Giờ đây khi khoảnh khắc trả thù đã tới, và sự chờ đợi đã kết thúc, tôi bỗng ngạc nhiên nhận thấy tất cả những gì chúng ta có thể cật vấn nhau, thổ lộ với nhau, hay dối trá với nhau đều vô vọng và nhạt nhẽo, bao giờ người ta cũng chỉ có thể hiểu được thực tế. Tôi đã hiểu thực tế. Và thời gian đã sàng lọc khỏi những hồi ức tất cả những oán hận. Đôi khi tôi lại nhìn thấy Kristina, trong lúc tỉnh và trong giấc mơ, thấy nàng đi ngang qua vườn đầu đội mũ florentin*, dáng thanh tú trong bộ váy áo trắng, nàng đi ra từ khu nhà kính, hay đang nựng con ngựa cưng của nàng. Tôi nhìn thấy nàng, ngay cả vào lúc chiều nay khi chợt thiếp đi trong khi chờ ông đến. – Ông tướng nói vẻ ngượng ngùng, già nua. – Tôi thấy đủ các kiểu hình ảnh của những ngày xa xưa. Và chiều nay tôi đã hiểu bằng lí trí, điều từ lâu tôi đã hiểu bằng con tim mình: sự bạc tình, sự phản trắc, sự lừa dối của hai người. Tôi đã hiểu và tôi có thể nói gì về chuyện này? Con người ta già đi chậm chạp: đầu tiên là niềm vui sống và hứng thú với con người dần già cỗi đi, ông biết đấy, rồi dần dà tất cả trở nên thực tế hơn, anh biết ý nghĩa của mọi việc, tất cả lặp lại một cách kinh hãi và buồn tẻ. Đó cũng là tuổi già. Khi anh biết chỉ còn có rượu, không có gì khác, chỉ có rượu. Và một con người trần tục, cùng khổ, đáng thương dù anh có làm bất cứ điều gì... Rồi đến thể xác anh tàn tạ, không phải ngay một lúc, không, trước tiên là đôi mắt, hay đôi chân, rồi đến gan ruột anh, trái tim anh. Người ta cứ già đi từ từ như thế, từng phần một. Rồi đến lúc tâm hồn anh bắt đầu già nua, cằn cỗi, vì dù thể xác anh có mòn mỏi, suy kiệt đi, nhưng tâm hồn anh còn khao khát, còn hoài niệm, còn tìm kiếm niềm vui sống. Và đến khi cả khát vọng vui sống cũng qua đi, không còn gì khác ngoài những hoài niệm và ảo vọng, thì khi đó anh đã già lão thực sự, thảm hại và vô phương cứu vãn. Đến một ngày khi anh thức dậy, dụi mắt và tự hỏi: ta thức dậy làm gì? Những gì ánh dương phơi bày, anh đều biết rõ: mùa thu hay mùa đông, những cảnh tượng cuộc sống, thời tiết hay diễn biến trong ngày. Không còn gì bất ngờ có thể xảy ra, anh không còn ngạc nhiên với cả những điều bất chợt, khác lạ, khủng khiếp, vì anh biết trước mọi khả năng, anh tính trước mọi chuyện, anh không chờ đợi gì, tồi tệ hay tốt đẹp... thì đó là tuổi già. Một cái gì đó còn sống trong tim anh, một kỉ niệm, một mục đích sống đã lùi xa, anh còn muốn gặp một người nào đó, muốn nói hay muốn biết một điều gì, và anh biết chắc giây phút ấy sẽ đến vào một ngày, và đột nhiên anh thấy biết sự thật, và đáp lại sự thật cũng không còn quan trọng đến mức như anh tưởng trong mấy chục năm chờ đợi. Con người dần dần hiểu ra được thế giới, rồi anh chết. Anh hiểu ra những hiện tượng và hành động của con người, hiểu được ngôn ngữ tín hiệu của vô thức. Vì người ta hay dùng ngôn ngữ tín hiệu trao đổi ý nghĩ với nhau, ông có nhận thấy không? Giống như họ dùng một thứ ngôn ngữ lạ, dùng tiếng Trung Hoa để nói với nhau những điều hệ trọng, và cần phải dịch ngôn ngữ ấy ra ý nghĩa thực của nó. Họ chẳng biết chút gì về nhau. Họ luôn chỉ nói về những khát vọng, và thường tự bộc lộ bản thân một cách lúng túng và vô ý. Cuộc sống sẽ lí thú hơn, khi anh đọc được sự giả dối của người đời, anh sẽ thích thú dõi xem họ luôn nói khác điều họ suy nghĩ và họ muốn... Đúng vậy, sẽ đến ngày ta hiểu biết sự thật và đó là tuổi già và cái chết. Nhưng đến khi đó thì điều này cũng không còn làm ta đau đớn. Kristina đã bội tình, một từ thật ngốc nghếch!... Mà nàng lại bội tình với ông, thật là một cuộc nổi loạn thảm hại. Đúng, ông đừng có nhìn tôi kinh ngạc như thế, tôi nói điều đó bằng giọng thương hại. Sau này khi tôi đã biết và hiểu ra nhiều điều, vì thời gian đã làm trôi dạt tới hoang đảo của tôi những mảnh vỡ, những bằng cớ nhất định của vụ đắm thuyền này. Tôi nhìn lại quá khứ với con mắt thương cảm, tôi thấy hai người, hai kẻ nổi loạn, người vợ và người bạn, hai con người với ý thức tội lỗi, run rẩy vì tự lên án và mê muội trong nỗi cuồng si bướng bỉnh, bất hạnh và liều lĩnh nổi loạn chống lại tôi. Thật đáng thương! – Tôi nghĩ vậy đấy. Tôi nghĩ tới điều này không chỉ một lần. Tôi mường tượng những tình tiết của các cuộc gặp gỡ trong ngôi nhà ven thị trấn, nơi gần như không thể bí mật gặp nhau, khép kín như trên một con thuyền, đồng thời công khai đến nhức nhối, một mối tình không giây phút bình yên, một bước chân, một lần liếc mắt đều bị người ăn kẻ ở ngấm ngầm dõi theo nghi hoặc, sự sợ hãi và lén lút, những khoảng thời gian ngắn lấy cớ phi ngựa, chơi nhạc hay chơi tennis, những cuộc dạo chơi trong rừng, nơi những người thợ săn của tôi thường xuyên theo dõi bọn săn trộm... Tôi mường tượng sự căm ghét chất chứa trong trái tim hai người khi nghĩ đến tôi, khi mọi bước chân, mọi khoảnh khắc các người đều vấp phải quyền lực của tôi, của người chồng, người chủ điền trang, nhà quý tộc, vấp phải ưu thế vật chất và xã hội của tôi, vấp phải đội ngũ đông đảo gia nhân của tôi và vấp phải một thứ quyền lực còn lớn hơn tất cả, đó là sự ràng buộc bất chấp tình yêu và thù hận, nó nhắc các người luôn nhớ: không có tôi các người không thể sống, cũng không thể chết. Các người là những tình nhân bất hạnh, các người có thể lừa dối tôi, nhưng không thể tránh khỏi tôi, dù tôi có là một kiểu người khác, thì ba chúng ta vẫn liên quan đến nhau, giống như những tinh thể liên kết với nhau trong công thức của một định luật hình học. Và ông đã buông lơi tay súng, khi vào một buổi sớm ông muốn giết tôi, vì ông đã không thể chịu nổi sự vây bủa, sự trốn tránh, sự cùng khốn này. Ông có thể làm gì? Mang Kristina đi ư? Muốn thế, ông phải từ bỏ cấp bậc, ngôi vị, mà ông thì nghèo, Kristina cũng nghèo, các người không thể nhận của tôi chút gì. Không, ông không thể trốn đi với nàng, sống với nàng, đính hôn với nàng cũng không xong, làm người tình mãi thì nguy hiểm, còn nguy hiểm hơn cả cái chết: bất cứ lúc nào chuyện cũng có thể vỡ lở, có thể bị phản bội, ông lo ngại phải tính sổ với tôi, với người bạn và người anh em. Ông không thể chịu đựng tiếp sự căng thẳng. Vào một ngày, khi khoảnh khắc đã chín muồi và nó hiển hiện giữa hai chúng ta dưới một hình thể có thể cảm nhận được, ông đã giương súng lên; và sau này nhiều lần tôi thành thực xót xa cho ông vì khoảnh khắc đó. Giết một người gần gũi ta là việc làm giày vò, đau đớn và khó khăn lắm. – Ông tướng nói nhẹ như không. – Không, ông không đủ sức làm chuyện đó. Hoặc là khoảnh khắc ấy đã qua đi, và ông không thể làm gì hơn nữa. Vì khoảnh khắc – thời gian – cũng kìm hãm hay thúc đẩy sự việc, không chỉ chúng ta điều chỉnh những hành động và sự kiện theo thời gian. Có khi khoảnh khắc mang đến một cơ hội vào đúng một thời điểm nhất định, và nếu khoảnh khắc ấy qua đi thì anh không thể làm gì hơn nữa. Ông đã buông lơi cây súng. Và ngày hôm sau, ông bỏ sang xứ nhiệt đới.

•

Florentin: loại mũ nhẹ rộng vành có trang trí các dải băng và đính hoa.

Ông tướng chăm chú nhìn những đầu ngón tay, những móng tay mình.

– Nhưng chúng tôi thì ở lại đây, – vừa ngắm nghía ông vừa nói tiếp, như thể đó là việc quan trọng nhất. – Chúng tôi ở lại đây, tôi và Kristina. Chúng tôi ở lại, và tất cả đều biết chuyện, theo cách thông thường mà ta không thể hiểu nổi, những tin tức cứ như những đợt sóng lan truyền từ người này sang người khác, dù chẳng có ai vi phạm quy ước giữ kín chuyện trong nhà, hay đưa chuyện làm quà. Tất cả rõ ràng, vì ông đã bỏ ra đi, và chúng tôi thì ở lại, tôi còn sống vì ông đã bỏ qua khoảnh khắc ấy hay khoảnh khắc đã bỏ rơi ông, đằng nào thì cũng thế. Còn Kristina, vì không thể làm gì khác hơn, nàng phải chờ đợi một ai đó, có lẽ nàng muốn chắc chắn rằng hai chúng ta sẽ im lặng, hai người đàn ông gắn bó với nàng đã rời bỏ nàng. Nàng chờ đợi cho tới khi nàng hiểu rõ ý nghĩa sâu xa của sự im lặng. Và nàng qua đời. Nhưng tôi vẫn sống và tôi biết tất cả nhưng lại chẳng biết điều gì. Chính vì thế tôi phải sống và đợi câu trả lời. Đã đến lúc tôi biết lời giải đáp cho câu hỏi. Xin ông hãy trả lời tôi: Kristina có biết buổi sáng sớm hôm ấy, trong cuộc đi săn, ông định giết tôi không?

Ông tướng hỏi nhỏ nhẹ, khách quan, trong giọng ông có chút tò mò, hồi hộp, như một đứa trẻ hỏi người lớn về bí ẩn của những tinh cầu và vũ trụ.

18

Nghe xong câu hỏi trên người khách vẫn ngồi bất động, ông đưa hai bàn tay che mặt, tì hai khuỷu tay lên thành ghế. Rồi ông thở một hơi rất sâu, cúi đầu về phía trước, một tay lau trán. Ông đang định trả lời thì ông tướng cắt ngang:

– Xin lỗi ông! Ông thấy tôi đã nói ra, – ông tướng nói nhanh, hào hứng, giọng gần như thanh minh. – Tôi cần phải nói ra, và bây giờ khi đã nói ra, tôi cảm thấy mình hỏi không đúng cách, tôi đã đưa ông vào tình huống khó xử, vì ông muốn trả lời, ông muốn nói ra sự thật, nhưng tôi lại không biết cách hỏi. Câu hỏi của tôi vang lên như một lời buộc tội. Và thú thực trong mấy chục năm qua tôi vẫn ngờ rằng cái khoảnh khắc trong rừng buổi sớm đi săn ấy không chỉ là một khoảnh khắc của sự ngẫu nhiên, của ý tưởng bột phát, của một cơ hội bất ngờ, hay lời xui khiến của ma quỷ. Không, nỗi ngờ vực hành hạ tôi là trước khoảnh khắc ấy đã có những giây phút khác, tỉnh táo và minh bạch. Vì Kristina, khi biết ông đã bỏ trốn, đã nói: “Thật hèn nhát!”- Đó là tất cả những gì nàng đã nói, là những lời cuối cùng tôi nghe nàng nói, và đó cũng là những lời phán xử cuối cùng đối với ông mà nàng nói thành lời. Tôi còn lại một mình với lời nói ấy. Ông hèn nhát, tại sao nhỉ?... Tôi cứ nghĩ mãi, nghĩ mãi. Ông hèn nhát với điều gì? Với cuộc sống ư? Với cuộc sống của ba chúng ta hay cuộc sống riêng của hai người? Hay hèn nhát với cái chết? Ông không dám sống, cũng không dám chết cùng Kristina?... Tôi cứ phân vân như thế. Hay ông hèn nhát vì một điều gì khác, không phải vì cuộc sống và cái chết, không phải sự trốn chạy, lừa gạt, không phải ông hèn nhát vì không dám giành Kristina khỏi tôi. Không, đơn giản chỉ là ông hèn nhát vì một sự việc mang tính hình sự, sự việc mà các người – vợ tôi và người bạn thân nhất của tôi – đã bàn tính, đã vạch kế hoạch từ trước. Và mưu kế ấy không thành, phải chăng vì ông hèn nhát? Đó là điều tôi muốn được giải đáp một lần trong đời. Nhưng lúc trước tôi hỏi không chính xác, ông thứ lỗi cho, chính vì thế tôi cắt ngang lời ông khi thấy ông định trả lời. Vì câu trả lời chẳng có ý nghĩa gì đối với nhân loại và vũ trụ, nhưng rất hệ trọng đối với tôi, đối với con người duy nhất cuối cùng muốn biết, – khi con người đã thành tro bụi kia đã một lần lên án ông hèn nhát – vì sao ông hèn nhát, hèn nhát bởi điều gì? Vì tôi sẽ biết sự thật, nếu lời giải đáp này đánh dấu chấm hết cho những thắc mắc của tôi, và tôi sẽ chẳng biết gì cả, nếu tôi không biết chắc chắn hoàn toàn vấn đề chi tiết này. Tôi sống giữa hai trạng thái biết tất cả và chẳng biết gì bốn mươi mốt năm nay, không ai ngoài ông có thể giúp tôi. Và tôi không muốn nhắm mắt như thế này. Lẽ ra còn tốt hơn và xứng đáng với con người hơn, nếu như bốn mươi mốt năm trước đây ông không hèn nhát như Kristina đã khẳng định. Đúng, còn nhân đạo hơn nếu một viên đạn làm thay việc mà thời gian không làm nổi: đó là việc giải tỏa nỗi ngờ vực, rằng các người đã đồng lõa trong âm mưu giết tôi, nhưng vì hèn nhát ông đã không thực hiện được. Tất cả các từ ngữ khác chỉ là những khái niệm dối trá: sự lừa dối, tình yêu, âm mưu, tình bạn đều mờ nhạt trước sức chói sáng của câu hỏi này, tất cả đều trắng bệch ra như những xác chết và giống những bức họa đã bị thời gian làm mờ nhạt đi những hình mảng chính. Tôi không quan tâm đến những điều khác nữa, tôi không chờ câu trả lời về thực chất quan hệ giữa hai người, tôi không muốn biết các tình tiết, không quan tâm đến “tại sao” và “như thế nào”. Giữa một người đàn ông và một người đàn bà thì những câu hỏi “tại sao” và “như thế nào” bao giờ cũng giống nhau đến thảm hại. Một công thức đơn giản đáng khinh bỉ. Bao giờ câu trả lời cũng là vì thế và như thế, như đã có thể và đã xảy ra, sự thật chỉ có chừng ấy. Cuối cùng những chi tiết không đáng để ta quan tâm. Nhưng điều chính yếu, sự thật thì đáng và cần tìm hiểu, vì nếu không, ta đã sống làm gì? Tôi đã chịu đựng bốn mươi mốt năm để làm gì? Tại sao tôi đã chờ đợi ông không phải như anh em ruột thịt chờ nhau, không phải như một người bạn chờ người bạn bỏ trốn, không, tôi đã chờ ông cùng lúc như thẩm phán và nạn nhân chờ bị cáo. Giờ đây bị cáo đã ngồi đây, tôi hỏi và ông muốn trả lời. Nhưng tôi đã hỏi đúng chưa và tôi đã nói hết những điều ông cần biết chưa, để nếu ông – tội phạm và bị cáo – muốn trả lời đúng sự thật? Vì ông biết đấy, Kristina cũng đã trả lời, không chỉ bằng cái chết của nàng. Một hôm, nhiều năm sau khi nàng mất, tôi tìm thấy cuốn sổ bìa nhung màu vàng, cuốn sổ mà vào cái đêm đáng nhớ bốn mươi mốt năm về trước tôi đã uổng công tìm không thấy trong ngăn kéo bàn viết của nàng. Khi đó cuốn sổ đã mất tăm, hôm sau ông bỏ đi, còn tôi thì không bao giờ nói chuyện với Kristina nữa. Rồi Kristina mất, ông thì ở xa, tôi quay về lâu đài này sau cái chết của nàng, vì tôi muốn được sống và chết ở nơi tôi đã sinh ra, nơi tổ tiên tôi đã sinh ra, đã sống và đã chết. Bây giờ, sự việc sẽ diễn ra như thế và mọi việc đều có trật tự của nó, không phụ thuộc vào ý muốn của chúng ta. Nhưng cuốn sổ bìa nhung màu vàng thì vẫn còn, nó có đời sống bí ẩn riêng theo cách của nó theo dòng thời gian, cuốn vở đặc biệt của “sự chân thành”, những lời thổ lộ thành thực đến kinh ngạc, những lời tự bạch vô điều kiện của tình yêu, của những ngờ vực, của sự sợ hãi và nội tâm bí ẩn của nàng. Nó vẫn còn và một hôm về mãi sau này, tôi đã tìm thấy cuốn sổ bọc nhung màu vàng buộc dải màu xanh trong đống đồ đạc của Kristina, nàng giấu nó trong chiếc hộp cùng một bức vẽ trên xương voi hình mẹ nàng, một chiếc nhẫn có khắc dấu tên ông cụ thân sinh ra nàng và một nhánh phong lan khô cứng tôi đã tặng nàng. Nàng đã đóng dấu lên đầu dải buộc bằng chiếc nhẫn của cha. Cuốn sổ đó đây! – Ông tướng nói và rút cuốn sổ chìa về phía người khách. – Kristina chỉ để lại cuốn sổ này. Và tôi chưa tháo dải băng buộc màu xanh, vì không có giấy tờ cho phép để lại, cũng không có hướng dẫn sử dụng di vật này, tôi cũng không thể biết, nàng gửi lại từ cõi bên kia cho tôi hay cho ông những lời tự bạch này. Có lẽ trong cuốn sổ này có sự thật, vì Kristina không bao giờ nói dối. – Ông tướng nói giọng trang nghiêm.

Người bạn không đưa tay nhận cuốn vở.

Konrad gục đầu xuống hai bàn tay, ngồi im lặng, rồi ông nhìn cuốn vở nhỏ bìa nhung màu vàng, buộc dải băng xanh có đóng dấu triện nhẫn, ông ngồi im không động đậy, cũng chẳng hề chớp mắt.

– Ông có muốn chúng ta cùng đọc những thông điệp của nàng?... – Ông tướng hỏi.

– Không. – Konrad trả lời.

– Ông không muốn, hay không dám đọc? – Ông tướng hỏi giọng hơi trịch thượng và lạnh lùng.

Hai người cứ thế nhìn xoáy vào nhau phía trên cuốn vở ông tướng chìa ra cho Konrad trong mấy phút.

– Tôi không trả lời ông câu hỏi này! – Cuối cùng ông khách lên tiếng.

– Tôi hiểu. – Ông tướng nói giọng đầy vẻ mãn nguyện.

Ông chậm rãi ném cuốn sổ nhỏ lên đống than trong lò sưởi. Đống than bắt được mồi, bắt đầu đỏ hồng lên, từ từ nuốt chửng cuốn vở, từ đám tro than vài ngọn lửa than leo lét cháy. Hai người im lặng nhìn lửa bắt đầu bén, rồi bắt đầu bốc cao thành ngọn, cháy bập bùng như reo vui trước con mồi bất chợt, sáp trên dải băng đã chảy, miếng bìa nhung cháy dở tỏa khói khét lẹt, những trang sách như được lật giở, thấp thoáng hiện lên sau ngọn lửa những dòng chữ viết tay mảnh khảnh của Kristina, bàn tay viết những dòng chữ ấy đã thành tro bụi, nay đến lượt những trang giấy, những con chữ đang biến thành tro bụi. Chỉ còn một đám tro đen giữa đống than hồng, trông như ánh lụa, tang tóc, định mệnh.

Hai ông già lặng lẽ, nhìn như bị hút hồn vào đám tro đen như ánh lụa đang lụi tàn.

Rồi ông tướng lên tiếng trước:

– Bây giờ ông có thể trả lời tôi. Không còn nhân chứng nào có thể khai báo phản lại ông. Kristina có biết buổi sáng hôm ấy trong rừng ông định giết tôi không? Ông trả lời chứ?...

– Bây giờ thì cả câu hỏi này tôi cũng không trả lời. – Konrad nói.

– Được thôi! – Ông tướng đáp cộc lốc, vẻ gần như thờ ơ.

19

Căn phòng bắt đầu lạnh dần. Trời chưa rạng, nhưng qua những cánh cửa sổ mở hé đã cảm thấy mùi hoa xạ hương tươi mát buổi sớm lọt vào phòng, ông tướng xoa xoa hai tay vào nhau, người hơi co lại vì lạnh.

Giờ đây, trong bóng tối lờ mờ trước lúc hừng đông, trông cả hai người già hẳn đi, vàng vọt và gầy guộc, như những bộ xương bọc da biết cử động.

Ông khách bất chợt đưa tay lên, ghé mắt sát vào chiếc đồng hồ đeo tay, rồi khẽ bảo:

– Tôi nghĩ chúng ta đã nói với nhau mọi chuyện. Đã đến lúc tôi phải đi rồi.

– Nếu ông nhất định đi, – ông tướng đáp – thì xe vẫn chờ đấy.

Cả hai cùng đứng dậy, như vô tình bước về phía lò sưởi, cúi xuống đưa những bàn tay gầy guộc lên trên đống tro than đang lụi tàn. Bây giờ cả hai cùng thấm lạnh, run rẩy. Đêm đột nhiên trở lạnh, cơn bão đêm làm hư hại trung tâm cấp điện thị trấn đã lướt qua gần tòa lâu đài.

– Ông trở về London. – Ông tướng cất tiếng, như tự nói với bản thân mình.

– Vâng! – Người khách đáp.

– Ông định sống hẳn bên đó?

– Sống và chết. – Konrad đáp.

– Ừ, dĩ nhiên thôi. – Ông tướng nói. – Ông không muốn ở lại thêm ngày mai nữa sao? Đi thăm một cái gì? Hay gặp gỡ một ai đó? Ông chưa thấy ngôi mộ. Cũng chưa gặp Nini. – Ông tướng nói giọng như mời chào.

Ông tướng nói ngập ngừng, như người trước lúc chia tay không tìm ra những lời thích hợp. Nhưng người khách rất bình thản.

– Không! – Ông đáp. – Tôi không muốn gặp ai và nhìn thấy gì khác. Cho tôi gửi lời thăm bà Nini. – Ông lịch sự nói thêm.

– Cám ơn ông! – Ông tướng đáp. Và họ cùng đi về phía cửa.

Ông tướng đặt tay lên tay nắm cửa. Họ đứng đối diện với nhau như thế, hai tấm lưng hơi còng xuống, chờ đợi phút chia tay. Cả hai cùng nhìn lướt căn phòng thêm một lần, họ cảm thấy sẽ không bao giờ quay lại đây nữa. Ông tướng nheo mắt nhìn lướt quanh, như muốn tìm kiếm thứ gì.

– Những ngọn nến, – ông lơ đãng nói, khi ánh mắt chợt dừng lại trên chiếc giá đỡ nến đặt trên lò sưởi, những chân nến cháy hết chỉ vương lại những làn khói mỏng. – Ông xem kìa, những ngọn nến đã cháy tàn.

– Hai câu hỏi. – Konrad bỗng cất giọng cộc lốc. – Ông bảo có hai câu hỏi, câu kia là thế nào?...

– Câu kia à?... – ông tướng đáp như hỏi lại. Hai người chụm đầu sát vào nhau, như hai kẻ đồng lõa sợ bóng tối, sợ xung quanh tai vách mạch rừng. – Câu hỏi kia à?... – ông thầm thì nhắc lại. – Nhưng nếu ông đã không trả lời câu trước... – ông nói rất khẽ. – Này, ông biết không, ông cụ thân sinh Kristina đã lên án tôi đã sống sót qua tất cả. Vì người ta không chỉ trả lời bằng cái chết. Đó là một câu trả lời đích đáng. Nhưng sống qua một điều gì đó cũng là câu trả lời. Chúng ta vẫn sống, còn nàng thì đã chết. – Ông tướng nói vẻ thân tình. – Ông đã bỏ đi xa, tôi thì ở lại đây. Chúng ta đã sống sót, một cách hèn nhát hay mù quáng, bực tức hay khôn ngoan, nhưng đã sống sót, đó là sự thực. Thế ông có bao giờ nghĩ, chúng ta có lí do để sống hay không?... Ông không nghĩ chúng ta là những kẻ mắc nợ nàng ư, món nợ sau khi về cõi. Dù sao nàng vẫn tử tế hơn, con người hơn hai chúng ta, vì nàng đã chết, nghĩa là nàng đã trả lời hai chúng ta, còn chúng ta thì vẫn sống, và khó mà giải thích điều đó. Đó là sự thật. Và kẻ sống sót bao giờ cũng là kẻ phản bội. Chúng ta cảm thấy mình phải sống và điều đó không thể giải thích được, vì nàng đã chết. Nàng đã chết vì ông đã bỏ đi, vì tôi ở lại nhưng không đoái hoài tới nàng, nàng đã chết vì chúng ta – hai người đàn ông gần gũi nàng – còn đểu giả hơn, kiêu hãnh hơn, hèn nhát hơn, to tiếng hơn và im lặng hơn những gì một người đàn bà có thể chịu đựng, vì chúng ta đã trốn tránh nàng, bán rẻ nàng, chúng ta còn sống sót. Đó là sự thật, ông cần phải biết điều này, ở London khi mọi chuyện đã kết thúc, trong giờ phút cuối cùng chỉ còn lại một mình ông. Ở lại ngôi nhà này, giờ đây tôi cũng đã biết điều đó. Sống sót sau cái chết của một người mà ta yêu say mê đến mức có thể vì nàng mà giết người, sống sót sau cái chết của một người mà ta gần gũi tới mức suýt nữa vì nàng ta phải chết là một trong những tội lỗi bí ẩn và không thể định danh nổi của cuộc đời. Trong các bộ luật không thấy ghi chép về tội danh này. Nhưng hai chúng ta thì biết. – Ông tướng nói nhỏ, giọng khô khan. – Và chúng ta còn biết rằng chúng ta chẳng cứu vãn được gì cho bản thân ta bằng sự giận dỗi, tự ái, sự hèn nhát và sự khôn ngoan, kiêu ngạo của chúng ta, vì nàng đã chết và chúng ta còn sống, và ba chúng ta đã từng gắn bó với nhau. Khó khăn lắm ta mới hiểu ra điều này, và khi đã hiểu ra ta rất băn khoăn. Ta muốn điều gì khi ta sống sót, ta đã được gì?... Ta đã thoát ra khỏi tình trạng khó xử ư? Những tình huống thì đáng kể gì bên cạnh sự thật cuộc sống, sự thật ấy là trên thế gian từng sống một người phụ nữ gắn bó với anh, người phụ nữ ấy là vợ người bạn chí cốt của anh?... Và việc mọi người suy nghĩ ra sao về chuyện này liệu có đáng kể gì? Chẳng đáng gì cả, – ông nói đơn giản. – Cuối cùng chẳng có gì đáng kể. Điều quan trọng là trong trái tim ta còn lại những gì.

Ông khách hỏi:

– Điều gì còn lại trong trái tim chúng ta?

– Câu hỏi kia. – Ông tướng đáp lại, không buông tay nắm cửa. – Nội dung của câu hỏi thứ hai là chúng ta đã được gì với tất cả sự khôn ngoan, hợm hĩnh, kiêu ngạo của chúng ta? Đó có phải là ý nghĩa chủ yếu cuộc sống của chúng ta – sự cuốn hút khó xử đối với một người đàn bà đã chết? Tôi biết, đây là một câu hỏi khó. Tôi không trả lời nổi. Tôi đã trải nghiệm tất cả, nhìn thấy tất cả, và không trả lời nổi câu hỏi này. Tôi đã tận mắt thấy thời thanh bình và thời tao loạn, thấy sự cùng khốn và thịnh vượng, đã thấy ông hèn nhát và thấy tôi kiêu ngạo, thấy đối kháng và hòa giải. Nhưng xét cho cùng ý nghĩa mọi hành động của chúng ta có lẽ vẫn là sự gắn bó với một con người – sự gắn bó hay nỗi đam mê, ông gọi thế nào thì tùy. Đó là câu hỏi ư? Đúng, đó là câu hỏi. Tôi muốn ông nói xem ông nghĩ sao về chuyện này? – Ông tướng hỏi khẽ như thể sợ một người nào đó đứng sau cửa nghe lỏm những lời của ông. – Ông cũng tin rằng ý nghĩa cuộc sống không gì khác ngoài một nỗi đam mê, một ngày nào đó chế ngự trái tim, linh hồn và thể xác chúng ta, và nỗi đam mê ấy cháy mãi tới khi ta chết? Bất cứ điều gì xảy ra giữa chừng? Và nếu chúng ta đã trải qua điều này, có lẽ ta đã không sống vô ích? Nỗi đam mê lại sâu sắc, độc ác, tuyệt vời, bất nhân đến như thế?... Có lẽ không phải nỗi đam mê con người, mà chỉ là nỗi khao khát?... Đó là câu hỏi. Hay nó vẫn chỉ là nói về một con người, vĩnh cửu và bao giờ cũng chỉ dành cho một con người bí ẩn, dù người đó có thể là tốt hay xấu, nhưng sự thầm kín, riêng tư của nỗi đam mê không phụ thuộc vào tính cách và những hành động của người đó? Nếu biết, ông hãy trả lời tôi. – Ông tướng nói như đòi hỏi.

– Sao ông còn hỏi? – Người kia trả lời bình thản. – Ông biết đấy, đúng là như thế.

Họ nhìn nhau từ đầu đến chân.

Ông tướng thấy khó thở. Ông ấn tay nắm cửa. Ngoài khoảng bậc lên xuống rộng thấp thoáng những cái bóng, ánh sáng và bóng tối như đan xen quấn quýt lấy nhau. Họ im lặng bước xuống cầu thang, những người đầy tớ vội vàng tiến lại soi đường, đưa cho họ áo khoác và mũ. Trước cổng, đã nghe tiếng bánh xe lạo xạo trên nền sỏi trắng. Hai người im lặng bắt tay nhau, chia tay lặng lẽ, cả hai cùng cúi khom người.

Ông tướng quay về phòng mình. Bà nhũ mẫu đợi ông phía cuối hành lang.

– Bây giờ ông đã bình tâm hơn chứ? – Bà hỏi.

– Vâng! – Ông tướng đáp.

Cả hai cùng đi về phía căn phòng. Bà nhũ mẫu bước những bước nhỏ mau mắn, như thể bà vừa thức dậy, đang vội đi làm công việc buổi sớm. Ông tướng chống gậy, bước chậm rãi. Họ đi dọc theo dãy hành lang trên tường treo đầy những bức họa. Tới chỗ trống trên tường, nơi trước đây từng treo bức chân dung Kristina, ông tướng dừng lại.

– Bây giờ, – ông nói – già có thể treo lại bức tranh vào chỗ cũ.

– Vâng! – Bà nhũ mẫu đáp.

– Chẳng có gì quan trọng đâu. – Ông tướng nói.

– Tôi biết, thưa ông!

– Chúc già ngủ ngon, Nini.

– Xin chúc ông ngon giấc.

Bà nhũ mẫu vươn thẳng người, giơ bàn tay nhỏ bé xương xẩu phủ một lớp da nhăn nheo vàng vọt vẽ lên trán vị tướng già hình cây thánh giá. Hai người hôn nhau, một cái hôn trái khoáy, mau lẹ và khác lạ, nếu có một ai nhìn thấy chắc cũng phải mỉm cười. Nhưng cũng như tất cả mọi nụ hôn của con người, đây cũng là một câu trả lời – theo cái cách dịu dàng và méo mó của nó – cho một câu hỏi không thể nói bằng lời.

HẾT

Table of Contents

- LỜI GIỚI THIỆU
- VỀ NỀN QUÂN CHỦ ÁO – HUNG
- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16
- 17
- 18
- 19