NgưƯi TÉnh Nói ChuyÇn MÙng Du

Vì sao tôi in tuyĂn tp này

Ghi chép t£n m¡n ß nưÛc Nga

T¡p c£m vÁ chó

Vó ngña

Chó, chim và ngña

Ngưáng vÍng trƯi sao

TưƯng hát

Ba bài t¡p c£m vÁ chuyÇn ăn

T¯m nưÛc nóng

MưƯi hai bài t¡p c£m

Gi¥c mơ đ¡i hÍc cça tôi

Tôi và âm nh¡c

Nhïng con cëu và... tôi

Tôi và rưău

ChuyÇn ci quê hương

ChuyÇn đÍc thuß ¥u thơ

MÙng dài văn chương

Ba bài bút ký vÁ chuyÇn đÍc sách

Bàn vÁ Faulkner

Suy đoán vÁ Mishima Yukio

NgưƯi tÉnh nói chuyÇn mÙng du

Siêu viÇt cÑ hương

“Gia tÙc cao lương đÏ” bË vong låc

Đ§u trâu m·t ngña

Nàng tiên mê ho·c

Vì sao tôi in tuyĂn tp này

(Thay lƯi tña)

Đây là tp “t£n văn - tùy bút” đ§u tiên cça tôi, nhưng cing thành thñc mà thëa nhn r±ng, đây là mÙt “mâm lòng dê” hƠ lÑn, bßi tôi không thĂ phân đËnh mÙt cách chính xác nhïng bài vi¿t trong này suy cho cùng là t£n văn hay t¡p văn, tùy bút hay là mÙt cái gì khác. Không ngƯ r±ng mưƯi m¥y năm nay, ngoài tiĂu thuy¿t và kËch b£n, tôi còn vi¿t lung tung nhiÁu đ¿n vy. M¥y năm trưÛc, khi mà tùy bút và t£n văn đang hÓi ăn khách, có mưƯi m¥y nhà xu¥t b£n đÙng viên tôi đem nhïng bài lung tung ¥y biên tp thành tuyĂn tp, tôi c£m th¥y không m¥y héng thú, nói chính xác hơn là không dám. Tôi v«n thưƯng ngh) r±ng, ngưƯi vi¿t tiĂu thuy¿t lúc nào cing cÑ ý gi£ trang, bôi ph¥n bôi kem lòe lo¹t khi¿n đÙc gi£ khó mà hình dung đưăc gương m·t tht cça tác gi£ trong tiĂu thuy¿t, nhưng trong nhïng bài t£n văn (cing có thĂ gÍi là tùy bút, cing có thĂ gÍi là t¡p văn, đ¡i lo¡i như vy), tác gi£ thưƯng quên hóa trang khi vi¿t, do vy bÙ m·t tht cça hÍ dÅ dàng chưƯng ra trưÛc m¯t đÙc gi£. N¿u diÇn m¡o “đ¹p tña Phan An” mà chưƯng ra, thôi thì cing đưăc xem là mÙt điÁu h¡nh phúc; n¿u dung m¡o mà “đ¹p tña M¡c Ngôn” mà chưƯng ra, há không ph£i là đang tñ mang phiÁn phéc l¡i cho mình, cho ngưƯi sao? Con ngưƯi đáng quý ß ch× tñ bi¿t mình là ai, tôi ngh) r±ng mình là mÙt ngưƯi “tñ bi¿t”. Nghe ngưƯi ta thưƯng nói, vi¿t t£n văn, vi¿t tùy bút c§n ph£i có nhïng suy ngh), nhïng tư tưßng đÙc đáo. Nhưng tôi thì ch³ng có gì đÙc đáo c£, cái mà tôi có ch³ng qua là nhïng suy tư vån v·t và lo¡n xË bát nháo. Cing nghe nói, vi¿t t£n văn tùy bút c§n ph£i có hÍc v¥n, tôi l¡i không hÁ có hÍc v¥n, cái mà tôi có là nhïng điÁu hÍc lóm đưăc cça cuÙc đƯi mà suy cho cùng chúng cing chÉ là nhïng lƯi l½ quê mùa ß nơi thôn dã. L¡i nghe nói, vi¿t t£n văn tùy bút c§n ph£i có mÙt tâm hÓn cao thưăng và mÙt lý tưßng tÑt đ¹p, nhưng qu£ tht c£ hai cái này tôi đÁu không có, cái mà tôi có ch³ng qua là tính cách cça mÙt k» th£o dân và mÙt kiĂu c£m thå cuÙc sÑng có tính ch¥t sinh lý... Chính vì nhïng l½ đó mà tôi không dám cho phép mình dÅ dãi biên tp nhïng bài vi¿t linh tinh đã có thành tuyĂn tp.

Th¿ t¡i sao l¡i có cuÑn sách này?

Bßi tôi ngh) r±ng, đang trong lúc trăm loài hoa quý đua nß thì cing nên đĂ cho mÙt bông hoa đuôi chó ăn theo nß cùng; đang trong lúc muôn chim đang hót thì cé đĂ cho con qu¡ đen c¥t ti¿ng hòa vào ti¿ng hót cça muôn chim. Cing giÑng như chuyÇn xu¥t hiÇn và tÓn t¡i cça tôi bao lâu nay trên văn đàn khi¿n cho t¥t c£ nam tác gia Trung QuÑc đÁu trß thành Phan An, tp “t£n văn tùy bút” này cça tôi ra m¯t t¥t nhiên s½ làm cho t¥t c£ nhïng tp t£n văn tùy bút chính hiÇu vÑn đã thâm sâu l¡i càng trß nên thâm sâu hơn, vÑn đã cao thưăng càng trß nên cao thưăng hơn, vÑn đã tÑt đ¹p càng trß nên tÑt đ¹p hơn, vÑn đã uyên bác l¡i càng trß nên uyên bác hơn.

Nhưng ch³ng qua t¥t c£ đÁu là mÙng tưßng cça tôi, thñc ra trong thƯi đ¡i này, có thêm mÙt cuÑn sách hay bÛt đi mÙt cuÑn sách, cing giÑng như trong chă rau nhiÁu thêm mÙt bó rau ho·c ít đi mÙt bó rau, thm chí là chưa ch¯c đã đưăc như vy.

Ghi chép t£n m¡n ß nưÛc Nga

1. Th£o nguyên

Tháng 7 năm 1993.

Tôi đang ghé thăm mÙt thành phÑ biên giÛi ß Mãn Châu Lý và trong cái tên Vương Gia B£o, tôi nÑi gót mÙt đoàn du khách vưăt qua biên giÛi đ·t chân lên nưÛc Nga trong vòng hai tư ti¿ng đÓng hÓ.

Nhïng thành phÑ cça nưÛc Nga chưa bao giƯ là nơi h¥p d«n đÑi vÛi tôi, cing chưa bao giƯ ngh) là mình đ¿n thành phÑ Nga đĂ mua s¯m gì; måc đích cça tôi theo chân đoàn du khách vào đ¥t Nga cÑt là đĂ ng¯m th£o nguyên. Quê hương tôi cing có th£o nguyên nhưng nó không hoàn toàn giÑng như trong trí tưßng tưăng cça tôi. Trong tưßng tưăng cça tôi, th£o nguyên là ph£i ngút ngàn t§m m¯t, ph£i có cÏ mÍc xanh mưÛt, ph£i có bò có dê th¥p thoáng xa g§n, ph£i có nhïng đóa hoa d¡i tươi t¯n điĂm xuy¿t trong màu xanh răn ngăp cça cÏ, ph£i có nhïng cánh chim chao liÇng và hót vang giïa mây ngàn và bên dưÛi là nhïng dòng sông quanh co uÑn khúc. Nhưng nhïng th£o nguyên quê tôi lúc nào cing hiÇn ra trưÛc m¯t tôi vÛi mÙt màu vàng úa, đây đó l¡i có nhïng ngÍn đÓi trÍc ch³ng khác nhïng chi¿c đ§u hói nh¥p nhô. Không có gió lùa qua k½ lá, không có nhïng làn sóng cÏ xôn xao, nhưng bò dê l¡i r¥t nhiÁu, h¿t đàn nÍ nÑi đàn kia. MÙt th£o nguyên khô c±n, nhïng cÍng cÏ lơ thơ g§y y¿u, làm sao có thĂ cung c¥p đç lưăng théc ăn cho nhïng đàn bò đàn dê kia? Cing không có nhïng đóa hoa, lÛn thì to b±ng n¯m tay, nhÏ thì như nhïng h¡t thóc điĂm xuy¿t trong biĂn cÏ xanh rƯn vươn đ¿n tn chân trƯi như trong trí tưßng tưăng cça tôi. Cing có nhïng con sông, nhưng đa ph§n chúng đÁu c¡n khô đ¿n trơ đáy, hÍa ho±n mÛi có nhïng khúc sông còn nưÛc nhưng là mÙt thé nưÛc đåc ng§u nhïng bùn. Cing có chim nhưng cing chÉ đ¿m đưăc trên đ§u ngón tay và tôi ngh), nhïng con chim này cô đÙc ghê gÛm, có con đang lïng thïng nhïng bưÛc chân n·ng nÁ trên đưƯng, có con ch¥p chÛi trên trƯi và buông nhïng ti¿ng kêu buÓn da di¿t. Không may làm sao, con đưƯng r£i nhña rÙng thênh thang l¡i x» vùng th£o nguyên vÑn ch³ng rÙng rãi cho l¯m ra làm hai nía, hai bên đưƯng thi tho£ng cing có mÙt vài quán rưău tÓi tàn vÛi nhïng chi¿c đ§u dê máu thËt b§y nh§y v¥t lăn lóc trên s¡p hàng trưÛc quán, v«y gÍi nhïng đàn ruÓi bay vù vù như ong vá tƠ. Tìm ß đâu cho ra mÙt th£o nguyên như trong mÙng tưßng cça tôi? NgưƯi b¡n Mãn Châu Lý nói: Đi qua phía bên kia mà xem, th£o nguyên bên ¥y có l½ s½ làm anh hài lòng!

Vưăt qua biên giÛi, chi¿c xe khách nghiêng nghiêng v¹o v¹o ch¡y trên con đưƯng đ¥t gÓ ghÁ ti¿n th³ng vào đËa phn nưÛc Nga. Hai bên đưƯng, th£m cÏ xanh ngát, hoa d¡i đua chen rñc rá khoe s¯c. Trên vùng th£o nguyên ngút ngàn t§m m¯t, không có bóng dáng mÙt gia súc nào và t¥t nhiên cing ch³ng có bóng dáng mÙt con ngưƯi. Đêm qua có l½ đã có mÙt trn mưa lÛn p xuÑng nên trên con đưƯng đ¥t, nhïng ving nưÛc ng§u đåc mÙt màu vàng, con mương hai bên đưƯng nưÛc ngp tràn bƯ, không màu và trong suÑt. ̃ bên phía chúng tôi thưƯng không có mưa, trên th£o nguyên thưƯng là khói båi mù mËt. ChÉ cách nhau mÙt tuy¿n biên giÛi mà c£ trƯi l«n đ¥t đÁu có nhïng khác biÇt dË thưƯng, đây là điÁu làm tôi kinh ng¡c nh¥t. Tôi hÏi ngưƯi b¡n Mãn Châu Lý ngÓi bên: ViÇc này là th¿ nào? Anh b¡n tr£ lƯi: Th£o nguyên cça chúng tôi bên ¥y chăn th£ gia súc quá nhiÁu nên quá t£i, nó đã bi¿n thành mÙt kiĂu th£o nguyên già nua mÏi mÇt. ̃ bên này, trên th£o nguyên không quá nhiÁu gia súc cho nên cÏ bƯi bƯi xanh ngăn ng¯t và nhìn toàn c£nh là mÙt th£o nguyên tươi tr», khÏe m¡nh và đ§y séc sÑng. Tôi l¡i hÏi: Th¿ t¡i sao chúng ta l¡i không nuôi ít gia súc? Anh b¡n cưƯi: L½ nào tôi l¡i ph£i tr£ lƯi anh câu hÏi này? Đúng rÓi, câu hÏi này kĂ ra cing ch³ng c§n ph£i có câu tr£ lƯi nïa.

Càng ti¿n sâu vào trong đ¥t Nga, hơi thß cça cuÙc sÑng càng trß nên nh¡t nhòa, hình bóng con ngưƯi càng trß nên thưa thÛt. CÏ d¡i mÍc lan ra đ¿n tn giïa đưƯng, lòng đưƯng càng lúc càng trß nên h¹p và r¥t khó phân đËnh đâu là đưƯng đi, đâu là bãi cÏ. Th£o nguyên mênh mông vưăt ra khÏi t§m nhìn. C£ đ¥t trƯi này chÉ có m×i chi¿c xe cça chúng tôi hiu qu¡nh bò trên con đưƯng hiu qu¡nh. ThÏ hoang và chuÙt thi tho£ng ch¡y băng ngang qua đưƯng, con nào cing to tưÛng và mp m¡p, ung dung và d¡n d), ch³ng tÏ v» gì să hãi. Trên đ§u chúng tôi, không bi¿t cơ man nào là chim đang chao liÇng trong ánh n¯ng rñc rá, có con bay vòng, có con bay th³ng, có con h¡ cánh xuÑng, có con bay vút lên… Tôi v«n nghe đưăc ti¿ng chim ríu rít như nhïng em nhÏ vëa nghe chuông tan lÛp trong ti¿ng g§m rú cça chi¿c xe cà tàng. Xa xa là nhïng dãy núi nh¥p nhô cùng mÙt màu vÛi th£o nguyên, chéng tÏ r±ng nhïng bãi cÏ b±ng ph³ng cing đang phç dày trên nhïng sưƯn núi thoai tho£i. Dãy núi nh¥p nhô khi¿n tôi liên tưßng đ¿n mÙt thi¿u nï má màng đang n±m ngía, nhïng ngÍn núi trông như nhïng khuôn ngñc đ«y đà. Tôi đã c£m nhn đưăc hơi thß cça th£o nguyên Nga, hình bóng cça nhïng nhà văn Nga v) đ¡i như Dosxtoiepxki, Tuocghenhiev, Solokhov… cing hiÇn ra trưÛc m¯t tôi mÙt cách rõ ràng. Bßi tôi đã tëng đÍc sách cça nhïng con ngưƯi nƠi ti¿ng ¥y, đã tëng bË hÍ mê ho·c bßi nhïng trang vi¿t vÁ th£o nguyên Nga cça hÍ, nên lòng tôi cing s£n sinh nhïng c£m giác r¥t đ·c biÇt, cho dù nhïng th£o nguyên dưÛi ngòi bút cça hÍ chưa ch¯c đã là vùng th£o nguyên đang ß dưÛi chân tôi bây giƯ, m·c dù tôi th§m ao ưÛc điÁu này. Đúng rÓi, đây ph£i là th£o nguyên cça hÍ, mà th£o nguyên cça hÍ cing chính là th£o nguyên cça toàn nhân lo¡i.

Đ¿n g§n trưa thì xe dëng. Chúng tôi cúi khom ngưƯi bưÛc xuÑng xe, đàn ông đàn bà chia ra hai bên đưƯng và b¯t đ§u tưÛi thêm mÙt chút dinh dưáng cho th£o nguyên Nga. Xong rÓi thì vươn vai cúi ngưƯi khom lưng và tranh thç hít thß cái không khí hoang sơ ngát mùi hoa cÏ, tinh th§n thư thái vô cùng. Ai cing nhìn g§n nhìn xa, ai cing cúi đ§u xem hoa cÏ và ng©ng đ§u nhìn trƯi cao. Quá đ¹p, quá tñ nhiên, nhưng quá đáng ti¿c vì đây không ph£i là tƠ quÑc, là quê hương mình. L¡i ngh) đ¿n M·t trăng, sao HÏa, sao Kim, sao MÙc hoang lương hiu h¯t… Trong cõi vi trå mênh mang này có mÙt đËa c§u nho nhÏ xanh xanh màu ngÍc th¡ch, trên đó có nhïng vùng đ¥t xinh đ¹p như th¿ này và trong đó có tôi, vÛi tư cách là mÙt con ngưƯi, vÑn đưăc k¿t hăp mÙt cách ng«u nhiên bßi nhïng nguyên tÑ đÓng, s¯t, b¡c, vàng…, có thĂ hít thß, có thĂ tư duy, đúng là mÙt h¡nh vn. Th£o nào con ngưƯi đã tëng c£m thán: SÑng là t¥t c£, sinh mÇnh là đáng quý; cÏ là mÙt kó tích, cây là mÙt kó tích, hoa là mÙt kó tích còn tôi đây chính là kó tích trong t¥t c£ nhïng kó tích. Ngh) đưăc như vy, chuyÇn ti¿c nuÑi s½ không còn ti¿c nuÑi, chuyÇn c£m khái không còn c£m khái nïa. N¿u t¥t c£ mÍi ngưƯi đÁu ngh) như vy, tôi ngh), nưÛc này nưÛc kia không còn biên giÛi nïa, không còn dân nưÛc này nưÛc kia nïa, không còn vua này vua kia nïa, không còn b§y tôi này b§y tôi kia nïa… Đ¿n ngày ¥y, th¿ giÛi này s½ không còn cách xa vÛi tư tưßng CÙng s£n chç ngh)a cça Các Mác l¯m đâu… NgưƯi hưÛng d«n gÍi to: Nào, lên xe thôi!

Chi¿c xe không nƠ đưăc nïa. NgưƯi lái xe l§m b§m chíi, v¥t chi¿c mi lưái trai xuÑng gh¿ rÓi nh£y xuÑng đ¥t: ĐÓ chó ch¿t, ch¡y mÇt rÓi à, nhưng đây đâu ph£i là ch× đĂ mày nghÉ ngơi! Anh ta mß n¯p thùng máy, vươn đ§u và tay vào trong không bi¿t sƯ mó ch× nào. MÍi ngưƯi chƯ đăi m¥y phút, có ai đó đã sÑt ruÙt c¥t ti¿ng than phiÁn. NgưƯi hưÛng d«n xuÑng khÏi xe cúi gp ngưƯi bên c¡nh lái xe, dùng ti¿ng đËa phương hÏi mÙt câu gì đó biĂu thË sñ quan tâm nhưng lái xe không thèm tr£ lƯi. Đã nía ti¿ng trôi qua, mÍi ngưƯi đã tÏ ra lo l¯ng và bàn tán xôn xao, có nhïng lƯi phát biĂu r¥t khó lÍt l× tai. M·t mày lái xe đ§y mÓ hôi, c±m và cƠ l¥m lem d§u má, téc gin trëng m¯t nói: Nói th¿ mà nghe đưăc à? Ai muÑn nó hÏng giïa đưƯng th¿ này. Chi¿c xe ch¿t tiÇt này đáng ra ph£i vÁ hưu lâu rÓi nhưng nó cing như cán bÙ nhà nưÛc vy, l§n kh§n mãi có chËu vÁ hưu đâu. Nhưng cing không ph£i nó không muÑn nghÉ hưu mà là s¿p cça chúng tôi không muÑn cho nó nghÉ hưu đ¥y thôi. Cåc trưßng cça chúng tôi là ngưƯi v¯t cƠ chày ra nưÛc, các ngưƯi có bñc téc gì thì cé đi tìm lão ¥y mà nói, nói vÛi tôi phÏng có ích gì? L¡i có mÙt ngưƯi nào đó buông mÙt câu r¥t khó nghe nïa, lái xe cáu ti¿t: MuÑn chƯ thì cé chƯ, không chƯ đưăc thì xuÑng mà đi bÙ vy! Nói xong thì vung quyÁn đ¥m m¡nh vào thùng xe. R§m! MÍi ngưƯi trên xe git mình. Đưa m¯t nhìn th£o nguyên mênh mông vÛi con đưƯng hun hút, phía trưÛc không th¥y ngưƯi Nga, phía sau không th¥y đÓng bào mình; đây qu£ là hoàn c£nh như ngưƯi xưa nói: TrưÛc không th¥y làng, sau không th¥y quán, huÑng hÓ hoàn c£nh chúng tôi là ß trên đ¥t cça mÙt quÑc gia, mÙt dân tÙc khác. MÍi ngưƯi đÁu đã nhn ra thñc t¿ đáng să này nên nhïng ti¿ng than thß chíi bÛi d§n d§n l¯ng xuÑng, ai cing cÑ g¯ng ngm miÇng, trong lòng như lía đÑt nhưng v» m·t cÑ tình làm ra v» nhàn nhã ung dung chƯ đăi. Có ngưƯi huýt sáo mÓm, có ngưƯi tña đ§u vào gh¿ nh¯m m¯t, có ngưƯi đưa đi¿u thuÑc mƯi lái xe, đÙng viên: Cé bình t)nh mà chïa, chúng tôi chƯ, đëng vÙi. Có ngưƯi xuÑng xe và tôi cing là mÙt trong nhïng ngưƯi ¥y.

Chúng tôi không dám đi xa bßi să tay lái xe cåc c±n này mà sía đưăc s½ phóng ch¡y ngay, bÏ chúng tôi l¡i giïa mênh mông th£o nguyên này. Nhưng đ¿n ba giƯ chiÁu, chi¿c xe v«n là mÙt đÑng s¯t b¥t đÙng. NgưƯi hưÛng d«n chíi nhau mÙt trn vÛi lái xe, gương m·t tr¯ng bÇch gưƯm gưƯm nhìn lái xe. Lái xe cing gin dï ch³ng kém, tay c§m mÏ l¿t đp m¡nh vào thùng xe, vung chân đá vào bánh xe, chíi mÙt câu r¥t tåc r¥t b©n rÓi ngÓi bÇt xuÑng đ¥t phì phèo hút thuÑc. Tôi cÑ thu h¿t can đ£m đ¿n bên anh ta, hÏi: Ông anh ơi, chëng nào thì chïa xong? Anh ta trëng m¯t nhìn tôi, g¯t: Ông hÏi tôi, tôi hÏi ai đây?

Th¿ là tôi yên tâm s£i bưÛc đi sâu vào trong lòng th£o nguyên.

Nhïng lá cÏ non mÁm cÍ vào qu§n tôi kêu lên l¡o x¡o, tay tôi thi tho£ng l¡i vung ra ng¯t nhïng đóa hoa d¡i to b±ng n¯m tay màu đÏ sm. MÙt c£m giác mÁm mÁm, lành l¡nh të nhïng cánh hoa truyÁn vào lòng bàn tay khi¿n cho đ§u óc tôi d¥y lên mÙt nhåc c£m không lành m¡nh. Tôi ngh) đ¿n Natasa, ngh) đ¿n Acxinhia… Tôi ngh) đ¿n cái đêm c¯t cÏ khó quên ¥y, đêm c¯t cÏ cça Grigori và Acxinhia. Tôi dñ c£m r±ng, đêm nay chúng tôi s½ ngç trên th£o nguyên này. TrƯi r¥t cao và l¡i r¥t trong nên ánh n¯ng trên th£o nguyên vô cùng gay g¯t, nhïng luÓng hơi nóng të dưÛi m·t đ¥t bÑc lên. Trong không khí ©m th¥p đm đ·c mùi cÏ, mùi hoa, mùi bùn… và còn có c£ mùi văn hÍc. BuƠi chiÁu tà trên th£o nguyên như mÙt chi¿c nÓi h¥p v) đ¡i, may m¯n l¯m mÛi có nhïng làn gió nh¹ të nơi xa xăm thƠi vÁ khi¿n nhïng c£m giác béc bÑi đưăc gi£i tÏa. Gió thƠi lưÛt qua, nhïng làn sóng cÏ cuÓn cuÙn đuƠi theo nhau lúc nhô lên lúc thåp xuÑng, nhïng cánh hoa rung rinh uÑn mình trong gió dÅ khi¿n ngưƯi ta sinh lòng c£m thương, mÙt lòng c£m thương không rõ ngÍn nguÓn nhưng r¥t ngÍt ngào, r¥t êm dËu và không thĂ xác đËnh đưăc đó là lòng c£m thương trong h¡nh phúc hay khƠ đau. Tôi đéng l·ng ngưƯi r¥t lâu, đôi m¯t dõi vÁ nơi xa xăm nhưng kó thñc là ch³ng trông th¥y gì. Đôi m¯t tôi đang hưÛng vào lòng mình đĂ nhìn nhn mÙt dân tÙc Nga v) đ¡i vÛi nhïng tính cách buÓn mà không th£m, phóng túng mà không điên cuÓng.

Hoàng hôn đã buông xuÑng, m·t trƯi đÏ rñc đã chìm sau dãy núi như ngưƯi thi¿u nï n±m ngía xa xa, c£nh s¯c trên th£o nguyên trông như trong nhïng béc tranh sơn d§u cça trưƯng phái ¥n tưăng, s¯c màu đm đ·c đ¿n đÙ không thĂ phân đËnh đưăc. Chim chóc đang ào ào h¡ cánh xuÑng nhïng lùm cây tìm chÑn ngç, bóng nhïng con diÁu hâu đen mƯ vút như điÇn x¹t trên không trung. Đ¿n lúc này, th£o nguyên đã b¯t đ§u se l¡nh. Bình thưƯng, trong c£nh s¯c thiên nhiên này c£m giác cơ b£n cça con ngưƯi là thư thái, nhưng t¥t c£ mÍi ngưƯi đang bñc bÙi vì sñ trß chéng cça chi¿c xe khi¿n hÍ bË giam c§m nơi th£o nguyên hoang vu không có bóng ngưƯi, không có mÙt săi khói chiÁu nào, con đưƯng phía trưÛc mông lung, lành dï th¿ nào m¥y ai đã bi¿t trưÛc. Th¿ cho nên, cho dù c£nh s¯c có h¥p d«n m¥y đi chăng nïa cing liÇu có m¥y ai quan tâm ng¯m nhìn? Có m¥y ngưƯi đang vây l¥y ngưƯi hưÛng d«n yêu c§u anh ta ngh) cách gì đó đĂ gi£i quy¿t. Anh ta l¯c đ§u cưƯi khƠ, đưa m¯t nhìn lái xe. Lái xe nói: ChÛ có nhìn tôi, nhìn tôi ch³ng đưăc gì đâu! Chi¿c xe này ruÙt gan đã nát bét rÓi, đëng nói là tôi chïa không đưăc, ngay c£ Thưăng đ¿ xuÑng đây cing ph£i bó tay. Các ngưƯi nhìn tôi làm gì? MuÑn ăn tươi nuÑt sÑng tôi à? L½ nào tôi không muÑn lúc này mình đã có m·t t¡i thành phÑ HÓng Th¡ch, uÑng mÙt ly rưău m¡nh rÓi chui vào t¥m chăn tr¯ng tinh, thú vË bi¿t chëng nào? Anh b¡n tôi ng¯t lƯi anh ta: Anh b¡n, anh nói ít thôi, nói nhiÁu phí lƯi, nên đĂ cái đ§u ngh) cách gì đó đi! Lái xe nói: Tôi đã nói rÓi, cách tÑt nh¥t là cé đăi, đăi đ¿n khi có chi¿c xe nào đó ch¡y qua đây, tôi s½ nhƯ nó kéo xe cça chúng ta đi! MÙt cô gái khó đoán tuƠi tác nói: Bác tài à, trên th£o nguyên này có chó sói không? Lái xe nói: Yên tâm đi! N¿u có cing ch³ng ph£i lo l¯ng gì vì thÏ hoang trên th£o nguyên nhiÁu vô sÑ, sói ăn đã căng bång rÓi. ChË có tñ nguyÇn đ¿n trưÛc m·t sói, nó cing ch³ng thèm há miÇng ra đâu! MÍi ngưƯi đÁu dß khóc dß cưƯi. Cô gái vëa bÏ đi, lái xe đã h¡ giÍng nói: ThËt cça cô liÇu sói có thèm ăn hay không? NgưƯi b¡n nói vÛi tôi: Anh b¡n, oan uƠng cho anh quá! Tôi nói: R¥t tÑt, đúng là r¥t tÑt! Có thĂ qua đêm trên th£o nguyên Nga là cơ hÙi ngàn năm có mÙt. NgưƯi b¡n nói: R¥t mong đ¥y là nhïng lƯi xu¥t phát të đáy lòng cça anh!

M·t trƯi vëa l·n thì ánh trăng đã buông xuÑng trên th£o nguyên, ban đ§u có chút đùng đåc nhưng mÙt lát sau đã trong veo. Trăng vàng rñc rá l¥p loáng như thçy ngân rót xuÑng m·t đ¥t. Th£m cÏ im lìm, không gian yên ¯ng trong mÙt thoáng rÓi ti¿ng côn trùng b¯t đ§u vang lên chung quanh chúng tôi. Ban đêm, th£o nguyên v«n không nghÉ ngơi, thm chí còn biĂu hiÇn mÙt séc sÑng sinh đÙng hơn c£ ban ngày. Ai đó có chút tâm hÓn lãng m¡n nh·t mÙt ít cÏ khô ch¥t l¡i thành đÑng nhÏ và châm lía. Trong ánh trăng v±ng v·c, đÑng lía trß nên y¿u Ût b¡c nhưăc và dưƯng như ch³ng có đÙ nóng nào, giÑng hÇt mÙt d£i låa hÓng đang ph¥t phơ. Côn trùng kéo thành đàn lao vào ngÍn lía, bË đÑt cháy bÑc mùi khét l¹t. Nhưng đÑng lía đã låi tàn, chÉ còn l¡i mÙt đÑng tro âm É khói. ĐÙ ©m trên th£o nguyên quá lÛn, cÏ khô khó cháy, v£ l¡i ai n¥y cing đÁu tr)u n·ng ưu tư nên chút lãng m¡n trong tâm hÓn cing không thĂ kéo dài. Th£o nguyên mênh mông và thoáng đãng, chÉ c§n có mÙt chi¿c xe ch¡y trên đưƯng vÛi kho£ng cách mưƯi cây sÑ là chúng tôi đã có thĂ nhn bi¿t. MÍi ngưƯi đưa m¯t trông ngóng vÁ phía hai đ§u con đưƯng, chÉ th¥y ánh trăng mênh mang, th£m cÏ mông lung, ch³ng th¥y xe th¥y ngưƯi. Đã đ¿n thƯi điĂm này ch¯c có l½ không còn chi¿c xe nào lưu thông trên đưƯng. MÍi ngưƯi đã tuyÇt vÍng, ngưƯi l©m b©m văng tåc, ngưƯi chíi vu vơ, có ngưƯi trèo lên xe cÑ d× gi¥c ngç đĂ qua cái đêm dài d±ng d·c này nhưng tôi bi¿t t¥t c£ đÁu ß trong tr¡ng thái mơ mơ hÓ hÓ mà thôi.

Tôi kéo tay anh b¡n đi sâu vào trong lòng th£o nguyên. Chúng tôi r½ cÏ mà đi và có c£m tưßng như chúng tôi đang r½ ánh trăng mà đi, chính xác hơn là tôi như đang bơi trong dòng sông trăng. Tôi mß lòng bàn tay ra và n¯m l¡i, có c£m giác là mình đã n¯m đ§y ánh trăng trong lòng bàn tay cÓm cÙm, thm chí là c£m nhn đưăc ti¿ng vá cça trăng. Cé th¿ chúng tôi đi, ban đ§u còn tÉnh táo, ti¿p theo d§n d§n bưÛc vào tr¡ng thái mÙng du tê liÇt nhưng tràn trÁ h¡nh phúc. NgưƯi b¡n cça tôi không thĂ đi nƠi nïa rÓi, anh ta b£o: Ông b¡n à, đëng đi nïa, đi nïa là chúng ta s½ đ¿n Matxcơva m¥t thôi! Tôi không đĂ ý đ¿n anh ta nïa, ti¿p tåc bưÛc đi. Tôi bi¿t anh ta đã c£m th¥y buÓn chán, đi như mÙng du dưÛi trăng th£o nguyên, chân bË sương đêm làm cho ưÛt đ§m, tay và m·t bË mu×i đÑt cho ngéa ngáy khó chËu; ngưƯi đi bên c¡nh là mÙt gã đàn ông thô l× mà không ph£i là mÙt thi¿u nï đa tình, cho nên chuyÇn buÓn chán cça anh ta tht dÅ hiĂu. MÍi chuyÇn cé l·p đi l·p l¡i: CÏ qu¥n vào chân chúng tôi, côn trùng kêu rÉ r£ và mu×i đÑt lên m·t chúng tôi, trăng v«n chi¿u lên ngưƯi chúng tôi… Nhưng nhïng héng thú cça tôi chính là ß sñ l·p đi l·p l¡i này, h¡nh phúc cça tôi cing chính là ß sñ l·p đi l·p l¡i này.

CuÑi cùng thì chúng tôi cing dëng chân ß mÙt triÁn đÓi thoai tho£i. Tôi đưa m¯t nhìn bÑn phía và phát hiÇn të mÙt nơi r¥t xa có nhïng v§ng sáng nh¡t nhòa h¯t lên trƯi. Anh b¡n b£o: Đó chính là thành phÑ HÓng Th¡ch, chÉ có thĂ nhìn mà không thĂ đ¿n! Tôi nói: Lão huynh à, tôi đã vô cùng thÏa mãn. C£m ơn ngưƯi lái xe, c£m ơn chi¿c xe cà tàng. Anh ta nói: Tôi có quen bi¿t vÛi mÙt nhà văn, đĂ chéng minh sñ khác biÇt cça mình vÛi nhïng ngưƯi bình thưƯng, ngưƯi ta nói thÑi thì anh ta nh¥t đËnh ph£i nói là thơm; ngưƯi ta nói thơm thì nh¥t đËnh anh ta b£o thÑi. Tôi nói đó là chính tôi. Anh ta cưƯi lên ha h£. CÏ trên triÁn đÓi không ưÛt l¯m, chúng tôi ngÓi xuÑng, hút mÙt đi¿u thuÑc rÓi n±m ngía ra. Nhïng con côn trùng nho nhÏ đã bò lên b¯p chân tôi nhưng tôi ch³ng thèm quan tâm. Tôi ngía m·t nhìn trƯi. Đây là l§n đ§u tiên tôi bi¿t b§u trƯi đêm rñc rá đ¿n nhưƯng ¥y. Trong b£n hòa âm đç giÍng điÇu và đç cung bc t¡o nên mÙt sñ yên t)nh l¡ kó cça th£o nguyên, tôi cÑ g¯ng l¯ng nghe ti¿ng nói cça các vì sao trên cao tít t¯p kia. Sao đêm l¥p lóa chao đ£o như đang muÑn rơi xuÑng. Sao băng như nhïng ngÍn lía v¡ch ngang vòm trƯi. NgưƯi già Trung QuÑc nói vÛi th¿ hÇ con cháu: DưÛi m·t đ¥t có mÙt ngưƯi ch¿t đi thì trên trƯi rång mÙt vì sao. NgưƯi già Nga nói vÛi th¿ hÇ con cháu: Trên trƯi rång mÙt vì sao thì dưÛi đ¥t có mÙt ngưƯi ch¿t đi. Chúng ta cùng có chung mÙt b§u trƯi trên đ§u và khi chúng ta ng©ng đ§u lên nhìn nó, ý théc vÁ biên giÛi quÑc gia l¡i trß nên mơ hÓ mông lung. Nhưng chúng ta không thĂ ng©ng đ§u mãi mãi, chç y¿u là chúng ta cúi đ§u. Khi cúi đ§u là chúng ta đÑi diÇn vÛi hiÇn thñc tàn khÑc. Con ngưƯi đang tràn ngp trên lãnh thƠ Trung QuÑc nhưng trên đ¥t nưÛc Nga này, con ngưƯi thưa thÛt vô cùng. Trên các th£o nguyên Trung QuÑc có quá nhiÁu gia súc nên chúng trß nên già c×i mÏi mÇt; nhïng cánh rëng già trên lãnh thƠ Trung QuÑc ngày càng ít đi, diÇn tích gieo trÓng ngày càng thu h¹p… Cho dù là như vy, thË trưƯng cça chúng ta ngày càng phÓn vinh, vt giá Ơn đËnh. Còn Nga thì sao? Anh có nhïng th£o nguyên mênh mông, anh có nhïng cánh rëng rm bát ngát, anh có nhïng cánh đÓng màu má… nhưng t¡i sao anh v«n còn nghèo đ¿n như vy? NgưƯi Nga muÑn đưa kinh t¿ gia đình trß thành thưƯng thưƯng bc trung thñc t¿ là ch³ng khó khăn gì. Nhïng thí nghiÇm vÁ nÁn kinh t¿ xã hÙi chç ngh)a ß Liên Xô trưÛc đây đã th¥t b¡i mÙt cách tương đÑi triÇt đĂ, còn nÁn kinh t¿ lúc này v«n còn đang ß trong tr¡ng thái mơ mơ màng màng sau cú sÑc lÛn. Nhưng điÁu kiÇn tñ nhiên cça Nga quá ưu viÇt, đ¥t đai mênh mông, tài nguyên phong phú, nhân kh©u không nhiÁu, n¿u ngưƯi Nga muÑn giàu lên ch¯c ch¯n là s½ dÅ dàng hơn ngưƯi Trung QuÑc chúng ta nhiÁu. Lúc này tôi đã ngh): HÍ ch³ng bao giƯ nghèo khƠ mãi đâu. Chúng tôi muÑn dùng sñ nghèo khƠ t¡m thƯi cça ngưƯi Nga đĂ chéng minh mÙt suy ngh) thñc sñ r¥t ¥u tr): Tư b£n chç ngh)a không b±ng xã hÙi chç ngh)a. Và cing vÛi cái lý ¥y, n¿u m¥y năm sau ngưƯi Nga giàu m¡nh lên, chúng ta cing không thĂ dùng điÁu ¥y đĂ chéng minh là tư b£n chç ngh)a hơn h³n xã hÙi chç ngh)a. Nhân dân, cho dù sÑng trong b¥t cé ch¿ đÙ xã hÙi nào cing đÁu c§n cù, cing đÁu ding c£m, là qu§n thĂ đ§y sáng t¡o. ChÉ c§n nÛi lÏng nhïng ngón tay đang si¿t ch·t cƠ hÍ, đĂ hÍ có đç không khí đĂ thß; chÉ c§n mß xiÁng tay cùm chân cho hÍ, đĂ có đç sñ tñ do đĂ lao đÙng, hÍ có thĂ sáng t¡o nên nhïng thành tñu văn hóa và kinh t¿ huy hoàng, n¿u không, s½ không thĂ nào lý gi£i đưăc th¿ giÛi trong quá khé, cing ch³ng thĂ nào lý gi£i đưăc th¿ giÛi trong hiÇn t¡i.

Sáng hôm sau, mÙt chi¿c xe du lËch xu¥t phát të thành phÑ Mãn Châu Lý đã dëng l¡i ß phía sau xe chúng tôi. MÍi ngưƯi rùng rùng chen lên xe như ngưƯi thân lâu ngày g·p l¡i. Lái chi¿c xe này là ngưƯi quen vÛi lái xe cça chúng tôi. Anh ta hÏi: Ông b¡n, bË làm sao th¿? Lái xe chúng tôi tr£ lƯi: Đëng hÏi nïa, mÙt lƯi không nói h¿t đâu! Có dây thëng đĂ kéo chúng tôi không? Làm sao kéo nƠi? ĐĂ tôi xem nó hÏng ß ch× nào! Nói xong, anh ta leo lên xe mày mò trong m¥y phút, ti¿ng đÙng cơ l¡i g§m lên. Có gì đâu, ông làm cái quái qu÷ gì th¿? Lái xe cça chúng tôi có v» buÓn phiÁn, l©m b©m: Đúng là qu÷ quái, qu÷ quái! Hành khách trên xe điên ti¿t, r¥t nhiÁu lƯi tåc t±n kèm theo nhïng ti¿ng chíi phun ra tÛi t¥p, t¥t c£ như muÑn trút cơn gin dï xuÑng đ§u lái xe. Anh ta há mÓm đËnh thanh minh gì đó nhưng cuÑi cùng câm b·t, cái đ§u kiêu ng¡o cúi xuÑng l·ng l½.

HÙ chi¿u cça chúng tôi là lo¡i hÙ chi¿u du lËch tp thĂ hai ngày, do vy đành ph£i cúi đ§u buÓn bã quay vÁ TƠ quÑc.

2. Thành phÑ biên giÛi

Mùa hè năm sau tôi l¡i đ¿n Mãn Châu Lý, v«n hóa thành Vương Gia B£o theo chân mÙt đoàn du lËch ti¿n vào biên giÛi nưÛc Nga. Cing v«n là tour du lËch hai ngày, måc tiêu v«n là hưÛng vÁ HÓng Th¡ch, thành phÑ Nga g§n Trung QuÑc nh¥t. L§n này, lái xe là mÙt cô gái có đôi tay trông tht điêu luyÇn, dáng đi nhún nh£y ch³ng khác khiêu vi, nói năng như hát. Không hiĂu vì sao ngưƯi ta gÍi tên cô là Lão Long. Xem ra cô gái này chÉ kho£ng hai mươi tuƠi, nưÛc da tr¯ng nõn, lông mày r¥t đen, đôi môi r¥t hÓng, đôi m¯t r¥t to, trên mép có mÙt hàng lông tơ rm r¡p, n¿u không să mích lòng thì có thĂ gÍi đó là hàng ria mép cing không quá đáng. Anh b¡n năm ngoái l¡i ti¿p tåc d«n tôi đi, anh ta có v» r¥t thân vÛi Lão Long, trưÛc m·t t¥t c£ du khách trên xe mà anh ta v«n li¿c m¯t đưa tình vÛi cô. Ph£i công nhn là miÇng mÓm cça Lão Long r¥t nhanh nh¹n, dí dÏm khi¿n c£ xe luôn luôn cht ních ti¿ng cưƯi đùa. B£y giƯ sáng chúng tôi lên xe xu¥t phát, mÙt giƯ chiÁu là đ¿n thành phÑ HÓng Th¡ch.

Xe dëng trưÛc mÙt khách s¡n nhÏ. Cô hưÛng d«n đoàn đi vào trong làm thç tåc ăn ß, còn chúng tôi ngÓi t£n mát trên nhïng viên đá trưÛc khách s¡n chƯ đăi. Có hai cô gái Nga đang ngÓi trên bãi cÏ đÑi diÇn vÛi khách s¡n, mÙt cô th£ mái tóc vàng óng xuÑng đ¿n ngang lưng, cô còn l¡i có mái tóc màu h¡t d» c¯t ng¯n như con trai. C£ hai cô đÁu chăm chú nhìn chúng tôi, trên môi điĂm nå cưƯi vô cùng thân thi¿t, không nói năng gì, yên l·ng hút thuÑc. Tôi cing móc gói thuÑc ra đưa cho anh b¡n Mãn Châu Lý mÙt đi¿u rÓi cing đÑt cho mình mÙt đi¿u. Cô lái xe li¿c xéo vÁ phía chúng tôi. Tôi linh c£m r±ng cô cing bi¿t hút thuÑc nên vÙi vàng đưa gói thuÑc ra mƯi. Cô ta l¯c l¯c đ§u, nói: C£i tà quy chính rÓi! Anh b¡n nói: VƯ vËt làm gì, hút đi, th§y giáo Vương Gia B£o cing không ph£i ngưƯi l¡ l¯m đâu! Cô ta nói: Không ph£i v¥n đÁ ß th§y giáo Vương mà là ß ông nhà tôi. Ông ¥y r¥t ghét mùi thuÑc lá trên miÇng vă, thƯi gian g§n đây ông ¥y cé tránh né m×i khi tôi muÑn hôn! Anh b¡n nói: Lão Long! HÏng, hÏng t¥t c£ rÓi! Cô tròn m¯t: Sao th¿? HÏng cái gì? Anh b¡n nói: Căn cé vào kinh nghiÇm cça tôi, mÙt th±ng đàn ông không bao giƯ të chÑi nhïng nå hôn vì trên miÇng vă có mùi thuÑc lá. Tôi ngh), đó là điÁm báo ông ¥y muÑn làm lo¡n rÓi! Lão Long nói: Cé mong ông ¥y làm lo¡n đi! Tôi cing đang muÑn làm lo¡n đây! Tôi chen vào: Ngay c£ chÓng muÑn làm lo¡n mà ch³ng să, l½ nào l¡i să hút mÙt đi¿u thuÑc sao? Cô nói: Vương Gia B£o nói r¥t đúng, thôi thì tôi s½ làm theo lƯi Vương Gia B£o vy! Lao Long ti¿p l¥y đi¿u thuÑc và anh b¡n tôi đánh lía giúp cô. R¥t điÇu nghÇ, cô rít mÙt hơi thuÑc dài, nuÑt khói tht sâu và tht lâu mÛi đĂ cho hai luÓng khói tr¯ng tuôn ra të hai l× mii.

Cô hưÛng d«n viên đã làm xong thç tåc, v«y tay gÍi chúng tôi ti¿n vào khách s¡n. Phòng ngç lÛn nhÏ không đÁu, trông ch³ng ra quy ph¡m nào c£ nhưng có mÙt điĂm thÑng nh¥t chung là r¥t thoáng vì đã lăi dång đưăc không gian ki¿n trúc, nhïng chi¿c giưƯng đưăc kê sát bên c¡nh cía sƠ. Cho dù phòng ngç có hơi cht mÙt tí nhưng tôi c£m th¥y vô cùng hài lòng bßi t¥t c£ các vt dång trên giưƯng đÁu mÙt màu tr¯ng tinh, drap tr£i giưƯng màu tr¯ng, chăn màu tr¯ng, vÏ gÑi cing màu tr¯ng. T¥t c£ đÁu thoang tho£ng mÙt mùi xà phòng thơm h¥p d«n, tinh khi¿t. Chi¿c gÑi r¥t to nhưng r¥t mÁm khi¿n tôi thoáng nhÛ đ¿n Natasa, Anna Karenina… Trên nhïng chi¿c giưƯng cça các cô gái Nga đ·c biÇt này ch¯c ch¯n cing có nhïng chi¿c gÑi to đùng th¿ này và bên trong có l½ là đÙn lông ng×ng. Chúng tôi ría m·t và đËnh n±m xuÑng chi¿c giưƯng tinh khi¿t ¥y tn hưßng mÙt vài phút tho£i mái thì ngưƯi hưÛng d«n đã gÍi tp trung ăn cơm. Nh¯c đ¿n cơm, chúng tôi mÛi c£m th¥y đói nên nhanh chóng đi theo cô ta xuÑng dưÛi l§u.

Chúng tôi đi bÙ đ¿n g§n hai cây sÑ mÛi tìm ra đưăc mÙt quán ăn. Vì đi quá xa nên có mÙt vài ti¿ng càu nhàu nƠi lên trong đoàn, hưÛng d«n viên nói: Toàn thành phÑ có mưƯi m¥y quán ăn nhưng đây là quán g§n nh¥t. TrưÛc khi đi tôi đã thông báo vÛi các vË rÓi, tÑt nh¥t là mang theo lương khô nhưng các vË có tin tôi đâu, như vy trách nhiÇm không ph£i là ß tôi nïa!

Chúng tôi bưÛc vào quán. Quán rÙng thênh thang nhưng chÉ có m×i đoàn chúng tôi. MÙt ngưƯi đàn ông m·t đÏ au lưƯi nhác ti¿n vÁ phía chúng tôi, đôi m¯t ch³ng m¥y thân thiÇn nhìn kh¯p mÙt lưăt m·t t¥t c£ mÍi ngưƯi rÓi nói gì đó vÛi hưÛng d«n viên. Cô lái xe có bi¿t mÙt ít ti¿ng Nga, nói l¡i cho chúng tôi bi¿t r±ng, gã đàn ông này cho r±ng đoàn chúng ta quá đông, không muÑn phåc vå. Tôi c£m th¥y chán n£n và có mÙt chút l¡ lùng. Mß quán ăn mà l¡i ng¡i khách đ¿n quá đông, trên đƯi này có cái đ¡o lý này hay sao? Đây có l½ là cía hàng ăn quÑc doanh chăng? Cô lái xe nói: Anh ta lưƯi. Nói chung ngưƯi Nga r¥t lưƯi! Tôi c£m th¥y lƯi gi£i thích cça cô chưa h³n là đúng. Gã m·t đÏ đưa cho hưÛng d«n viên mÙt tƯ thñc đơn, hưÛng d«n viên nhìn chúng tôi nói: Ch³ng có món gì ngon, chÉ có canh rau đÏ, l¡p xưßng và bánh mì. MÍi ngưƯi đÓng thanh nói: Th¿ cing đưăc, b£o anh ta nhanh nhanh lên mÙt tí! HưÛng d«n viên cưƯi nói: M×i ngưƯi mÙt ph§n, mÙt nghìn rúp. Nhanh thì hơi khó đ¥y, mong là mÍi ngưƯi chËu khó chƯ mÙt tí. Th¿ là chúng tôi đành ph£i ngÓi chƯ, không dưÛi mÙt ti¿ng đÓng hÓ sau mà v«n chưa th¥y nhà b¿p có đÙng t)nh gì, ngay c£ gã m·t đÏ cing không hÁ th¥y tăm d¡ng đâu. M¯t tôi nhàn nhã phóng ra ngoài cía sƠ dõi nhìn con đưƯng rÙng rãi ngay trưÛc quán. Xe cÙ thưa thÛt, chÉ có mÙt vài thanh niên phóng xe mô tô g§m rú våt qua. Có ngưƯi bñc dÍc vì chƯ đăi, b£o hưÛng d«n viên đ¿n g·p chç quán giåc làm nhanh. HưÛng d«n viên cưƯi khƠ: Giåc cing ch³ng đưăc tích sñ gì đâu! Nhưng cô ta cing đéng dy đi vào nhà b¿p, nhưng ngay lp téc đã quay trß l¡i, nói: Ngay c£ mÙt bóng ma trong nhà b¿p cing không có! L¥y làm l¡ và r¥t b¥t mãn, mÍi ngưƯi r§m rÙ đéng dy đi vào nhà b¿p. Qu£ nhiên không có mÙt bóng ngưƯi, chÉ th¥y ruÓi bay vù vù, trên bàn có v¥t lÏng chÏng m¥y qu£ Ût đÏ, trong góc phòng có mÙt nhúm cç hành tây. Cô lái xe chåp l¥y con dao chém tht m¡nh xuÑng chi¿c thÛt trên bàn, gào to: Vaxili! Vaxili! Ông ch¡y đi đ±ng nào rÓi? MÙt ti¿ng kêu tr£ lƯi rÓi gã m·t đÏ xu¥t hiÇn đ±ng sau mÙt cánh cía nhÏ, phía sau gã ta là mÙt ngưƯi đàn bà to béo. Cô lái xe vung vung con dao trong tay, dùng mÙt thé ti¿ng Nga không m¥y thu§n thåc nói xì xÓ gì đó. Tròng m¯t cça gã đàn ông cé chuyĂn theo cánh tay c§m con dao vung lên h¡ xuÑng cça cô lái xe, miÇng xƠ ra mÙt tràng hình như là nh±m gi£i thích. Chúng tôi hÏi hưÛng d«n viên: H¯n nói gì vy? HưÛng d«n viên cưƯi khƠ: H¯n b£o là h¯n đã m¥t quên chuyÇn ăn cơm cça chúng ta!

Chúng tôi đành ph£i ra ngoài ngÓi chƯ. Tôi hÏi Lão Long vì sao cô bi¿t gã đàn ông ¥y tên là Vaxili, cô ta b£o: Tôi gÍi anh ta là Vaxili tht à? Kho£ng nía ti¿ng đÓng hÓ sau, canh rau đÏ đã đưăc mang lên, m×i ngưƯi m×i bát, màu s¯c không đÏ không đen, nhiÇt đÙ không nóng không l¡nh, mùi vË không nh¡t không m·n, dùng thìa múc húp thí vài ngåm bèn đ©y sang mÙt bên. L¡i chƯ thêm nía ti¿ng nïa, món ăn chính cuÑi cùng cing đã đưăc mang ra. M×i ngưƯi mÙt đo¡n l¡p xưßng, hai mi¿ng bánh mì màu xám xËt. L¡p xưßng r¥t tanh, bánh mì thì nhơn nhÛt, bång thì muÑn ăn nhưng miÇng nhét không vô, tôi th¥t vÍng vô cùng. Tôi đã tëng hy vÍng r±ng s½ đưăc thưßng théc nhïng cç khoai lang nưÛng đ¿n bÏng tay, nhïng chi¿c bánh mì nưÛng thơm phéc, nhïng mi¿ng thËt bò n¥u nhë thơm và ngÍt lËm… toàn là nhïng đ·c s£n mà tôi đã tëng ti¿p xúc trong tác ph©m văn hÍc. Không ngƯ là ph£i g·m nhïng cça ch¿t tiÇt này! ĐÍc không bi¿t bao nhiêu là tiĂu thuy¿t Nga, bË nhïng gì đưăc các ông nhà văn miêu t£ trong ¥y làm cho ti¿t nưÛc bÍt, hy vÍng quá lÛn nên th¥t vÍng càng ê chÁ. ĐÑi vÛi tôi, ¥n tưăng vÁ mÙt quÑc gia hay mÙt vùng đ¥t nói chung bao giƯ cing ß ch× các món ăn ngon hay dß. Món ăn Nga quá kém, do vy mà ¥n tưăng cça tôi vÁ nưÛc Nga theo đó mà nh¡t d§n.

Ăn xong bïa cơm đÍa đày, chúng tôi r£o bưÛc trên nhïng đưƯng phÑ chính. Đã x¿ chiÁu, hưÛng d«n viên b£o đã đ¿n thƯi gian sinh ho¡t tñ do, chúng tôi tåm năm tåm ba thành mÙt đÙi và b¯t đ§u tách đoàn. Tôi và anh b¡n Mãn Châu Lý cùng cô lái xe k¿t thành mÙt nhóm. Cô lái xe này vÑn r¥t muÑn quay vÁ khách s¡n ngç vì mÍi ngóc ngách xó xÉnh cça cái thành phÑ nhÏ này đã có d¥u chân cça cô. Anh b¡n Mãn Châu Lý nói: Lão Long! Th§y Vương Gia B£o là khách quý të phương xa đ¿n, cô mà të chÑi lƯi mƯi là không hi¿u khách, là thi¿u t¿ nhË đ¥y! Lão Long đưa m¯t nhìn tôi, nói: Tôi ngh) th§y Vương là ngưƯi chân tht, thôi thì tôi phåc vå ông ¥y mÙt l§n vy. N¿u chÉ có mình anh, tôi quy¿t không thĂ m¡o hiĂm đâu! Anh b¡n cưƯi: Cô ngh) mình là mÙt cô gái đài các khuê môn sao? Cô không mß to m¯t mà nhìn đi, đ§y đưƯng là nhïng thi¿u nï Nga mù miÁu, tôi mà muÑn căt nh£ thì thĂ nào tôi ch³ng tìm đ¿n hÍ? Cô lái xe nói: MÙt con qu÷ ho lao như anh mà dám căt nh£ vÛi các cô gái Nga hay sao? Tôi kh³ng đËnh là khi đi thì anh đi mÙt cách bình thưƯng, khi trß vÁ là anh ph£i bò vÁ thôi! Đúng là trên đưƯng có r¥t nhiÁu thi¿u nï Nga, t¥t c£ đÁu ăn m·c r¥t thƯi trang, thư thái ung dung tñ t¡i, ánh m¯t lúng li¿ng sáng ngƯi, miÇng hé nå cưƯi đĂ lÙ nhïng hàm răng tr¯ng đÁu tăm t¯p. Tôi hÏi Lão Long: Lão Long, nhïng cô gái này ß nhà ăn nhïng thé gì? Có ph£i là hÍ cing ăn nhïng thé như chúng ta vëa thưßng théc ß quán? Lão Long nói: Th§y Vương! Câu hÏi cça th§y làm tôi céng miÇng m¥t thôi. Làm sao tôi bi¿t ß nhà hÍ ăn nhïng thé gì? Hay là chúng ta hÏi cho bi¿t nhé? Tôi nói: Như th¿ không hay, ngưƯi ta s½ ngh) là ngưƯi Trung QuÑc chúng ta không bi¿t văn minh lËch sñ là gì!

Chúng tôi thong th£ đ·t chân lên qu£ng trưƯng trung tâm thành phÑ. MÙt thành phÑ nhÏ mà có qu£ng trưƯng rÙng th¿ này sao? MÙt nía qu£ng trưƯng đưăc lát bßi nhïng viên g¡ch xi măng hình bát giác, còn l¡i là nhïng th£m cÏ d¡i xanh rì và hoang sơ, hình như chưa bao giƯ đưăc c¯t xén thì ph£i. Trung tâm qu£ng trưƯng có mÙt chi¿c xe tăng, phía sau xe tăng có mÙt t¥m bia k÷ niÇm. Cô lái xe nói, t¥t c£ các qu£ng trưƯng trên toàn nưÛc Nga đÁu có mÙt chi¿c xe tăng, có thĂ đó là mÙt cách giáo dåc truyÁn thÑng. Có m¥y đéa nhÏ đang đá bóng trên qu£ng trưƯng, mÙt sÑ bé gái đang hát say sưa. MÙt thi¿u phå dung m¡o vô cùng xinh đ¹p đang đ©y mÙt chi¿c xe nôi màu s¯c rñc rá đang, nhàn nhã d¡o trên nhïng con đưƯng lát g¡ch bát giác. Xiêm y cça ngưƯi thi¿u phå bay ph¥t phơ trong gió, tho¡t nhìn cing bi¿t ngay nó đưăc may b±ng nhïng lo¡i v£i đ¯t tiÁn. Th±ng cu n±m ngía trong xe nôi, miÇng ngm đ§u vú nhña mút chùn chåt. Tôi nói, ngưƯi thi¿u phå này n¿u không ph£i là con dâu cça mÙt nhà quyÁn quý nào đó thì cing là vă mÙt đ¡i phú thương! Anh b¡n Mãn Châu Lý nói: Anh không hiĂu gì h¿t. Đàn bà Nga sau khi sinh con t¥t c£ đÁu như vy! Cô lái xe nói: Hai anh cá cưăc đi! Anh b¡n hÏi: Cá cưăc cái gì? Tôi nói: Anh b£o cá cái gì chúng tôi cá cái n¥y! Anh b¡n nói: Th¿ thì mÙt tút thuÑc HÓng Trung Hoa vy, quay vÁ bên ¥y mua! Cô lái xe bưÛc th³ng vÁ phía trưÛc, l¯p b¯p mÙt câu ti¿ng Nga, ngưƯi thi¿u phå cing nói mÙt câu ng¯n. HÍ nói vÛi nhau nhïng gì, chúng tôi không thĂ hiĂu nƠi. Cô lái xe nói: Th§y Vương Gia B£o, th§y th¯ng rÓi! NgưƯi phå nï này tên Dania, là con gái cça thË trưßng thành phÑ này!

ĐÑi diÇn vÛi qu£ng trưƯng là mÙt tòa nhà r¥t đưƯng bÇ màu xám - hình như t¥t c£ các ki¿n trúc trong thành phÑ này đÁu là màu xám. Cô lái xe nói: Đây là hÙi trưƯng trung tâm thành phÑ. Chúng tôi đi đ¿n cƠng, trên trå cƠng có dán mÙt tƯ gì đó trông giÑng như thông báo ho·c qu£ng cáo gì đ¡i lo¡i th¿. Cô lái xe chăm chú đÍc giây lâu rÓi nói hình như tÑi nay ß đây có biĂu diÅn, tôi hÏi biĂu diÅn gì, cô ta b£o diÅn ca kËch. Tôi b£o chúng ta mua vé đi, ß đây mà đưăc xem mÙt vß ca kËch Nga là r¥t có ý ngh)a, không uƠng phí mÙt l§n đ¿n Nga. Cô lái xe nói: Tôi cing không dám ch¯c là ca kËch. Tôi nói: Quan tâm làm gì, cé mua vé rÓi hãy nói.  Cô lái xe bưÛc vào bên trong mua ba t¥m vé. Chúng tôi ti¿p tåc đi d¡o, đ¿n thƯi gian ghi trên vé, chúng tôi quay l¡i và xu¥t trình vé vào hÙi trưƯng. Trên sân kh¥u rÙng mênh mông có treo mÙt t¥m màn b¡c l¥p lánh không to l¯m. Té ra không ph£i ca kËch gì c£ mà là chi¿u phim. Tôi b£o xem phim cing tÑt, đưăc xem mÙt bÙ phim trên đ¥t Nga thì vÁ nưÛc có điÁu kiÇn đĂ bÑc phét. Không ngƯ ngưƯi xem l¡i đông đ¿n như th¿, chç y¿u là thanh niên nam nï khoác vai ôm eo đi vào hÙi trưƯng. Đèn trên tưƯng phåt t¯t, buƠi chi¿u phim b¯t đ§u. Đ§u đÁ cça phim hiÇn ra, b¥t giác chúng tôi không nín đưăc cưƯi. Té ra là hÍ đang chi¿u bÙ phim r¥t nƠi ti¿ng cça Trung QuÑc “CuÙc chi¿n dưÛi đËa đ¡o”. Tôi ngh) mãi mà v«n không ra là t¡i sao mÙt thành phÑ nhÏ cça Nga mà l¡i chi¿u mÙt bÙ phim như th¿ này. Anh b¡n Mãn Châu Lý nói, năm nay là năm th¿ giÛi k÷ niÇm năm mươi năm cuÙc chi¿n tranh chÑng phát xít th¯ng lăi. Chi¿n tranh chÑng Nht cça Trung QuÑc là mÙt bÙ phn hăp thành cça chi¿n tranh chÑng phát xít trên toàn th¿ giÛi.

Đêm đó, n±m trên chi¿c giưƯng vô cùng tho£i mái, tôi muÑn ngç mÙt tí nhưng vëa chăp m¯t thì l¡i nghe có ti¿ng hát bên ngoài cía sƠ. Mß m¯t nhìn, b¯t g·p ngay mÙt ánh trăng sáng ngƯi lÍt qua khe hß cça rèm cía chi¿u vào phòng. L¯ng nghe kù, ngưƯi hát là đàn ông, tuy không hiĂu đưăc ca të nhưng làn điÇu cça các bài hát r¥t quen thuÙc. Đó là nhïng bài “ChiÁu ngo¡i ô Matxcơva”, “Kachiusa”… H¿t bài này thì nÑi ti¿p bài khác. Tôi đi đ¿n bên cía sƠ, vén rèm nhìn ra. Trong ánh trăng v±ng v·c, mÙt cu thanh niên đang đéng tña lưng vào gÑc cây, hưÛng m·t vÁ mÙt cánh cía sƠ hát say sưa. Đương nhiên, cánh cía sƠ ¥y không thĂ là cça phòng tôi mà là phòng cça cô lái xe và các cô gái trong đoàn. Tôi hÏi anh b¡n Mãn Châu Lý, có l½ nào trong đoàn cça chúng ta l¡i có cô nào tính chuyÇn yêu đương vÛi chàng trai Nga? Anh b¡n nói r±ng trong cái th¿ giÛi này b¥t kó chuyÇn gì cing có thĂ x£y ra. Tôi hÏi, th¿ theo anh cô nào trong đoàn chúng ta đç séc h¥p d«n đĂ chàng trai Nga đ¿n bên cía sƠ hát như th¿? L½ nào l¡i là Lão Long? Anh b¡n nói, bi¿t đâu đó l¡i là Lão Long. Cô ¥y lái xe cho tuy¿n du lËch này đã m¥y năm nay nên làm quen đưăc vÛi các chàng trai Nga là chuyÇn không có gì đáng ng¡c nhiên c£. Tôi b£o, th¿ Lão Long không ph£i đã k¿t hôn rÓi sao? Anh b¡n nói, th§y Vương nói như vy chéng tÏ th§y không ph£i là ngưƯi sÑng trong các thành phÑ lÛn rÓi, k¿t hôn rÓi thì đã sao nào, k¿t hôn rÓi v«n tìm tình yêu khác là chuyÇn thưƯng tình thôi. Chúng tôi đang bàn tán nhïng câu không đâu vào đâu như th¿ thì b×ng nhiên cía sƠ căn phòng ¥y bt mß. MÙt cô gái thò nía thân hình ra ngoài cía sƠ và c¥t ti¿ng hát. Tôi git mình kêu lên: Lão Long, đúng là cô ta rÓi! Ti¿ng hát cça Lão Long r¥t trong tr»o và mÁm m¡i như mÙt t¥m v£i nhung cao c¥p. Ti¿ng nam ti¿ng nï đan quyÇn vào nhau, hòa l«n trong nhau, tuy không đ¡t đ¿n đÙ trùng khít nhưng r¥t tròn trËa khi¿n lòng tôi bÓi hÓi rung đÙng. MÙt bài ca ch¥m dét, Lão Long đóng cía sƠ l¡i, không hÁ xu¥t hiÇn nïa. Chàng trai hát ti¿p m¥y bài nïa rÓi buÓn bã bÏ đi. Yên l·ng bao trùm không gian, hình như nhïng gì diÅn ra vëa rÓi đÁu là mÙng £o. Ánh trăng như nưÛc, c£nh đêm sao mà thanh bình. Đây chính là lúc ngç ngon nh¥t nhưng tôi không hÁ c£m th¥y buÓn ngç tí nào.

Sáng hôm sau, chúng tôi theo đoàn đi tham quan trå sß æy ban thành phÑ. Khi chúng tôi đ¿n nơi, nhân viên trong trå sß v«n chưa đi làm. Chúng tôi đi d¡o bên ngoài, vëa d¡o vëa ng¯m nhìn toàn c£nh ngôi nhà. Ngôi nhà r¥t đÓ sÙ nhưng hình như các béc tưƯng đÁu xiêu xiêu v¹o v¹o, thi tho£ng l¡i có nhïng viên g¡ch lÓi lõm trên tưƯng. Nhïng ngôi nhà như th¿ này không thĂ tÓn t¡i ß Trung QuÑc, ngay c£ nhïng đÙi thă xây h¡ng tÓi nh¥t ß vùng nông thôn cing không thĂ xây nên nhïng s£n ph©m như th¿ này, huÑng hÓ đây l¡i là mÙt trå sß æy ban thành phÑ. CƠng chính đi vào tòa nhà càng thô thiĂn và n·ng nÁ, cánh cƠng không hÁ đưăc sơn, nhïng phå kiÇn b±ng s¯t đã hoen rÉ. Tôi ngh) th§m, phi thuyÁn vi trå t¡i sao l¡i đưăc s£n xu¥t ß Nga, và n¿u có s£n xu¥t đưăc thì làm sao chúng có thĂ bay đưăc nhÉ?

Tham quan Tòa thË chính xong, chúng tôi đưăc đưa vÁ các cía hàng đĂ mua đÓ. Nhïng lo¡i hàng n·ng nÁ là đáng đĂ ý nh¥t trong các cía hàng, ngoài ra ch³ng có gì đáng xem và đáng mua. Có ai đó đÁ nghË đ¿n chă trƯi nhưng ß đó chç y¿u l¡i là hàng Trung QuÑc, do vy cing ch³ng có gì đĂ mua, chúng tôi đành đéng tña lưng vào nhïng béc tưƯng l·ng l½ hút thuÑc. Đúng lúc ¥y, mÙt ông già ăn m·c xÙc xÇch ti¿n đ¿n, dùng mÙt thé kh©u âm không m¥y chu©n nhưng r¥t lưu loát tÏ ý muÑn mua bán mÙt lo¡i hàng nào đó. Anh b¡n hÏi ông ta có nhïng lo¡i hàng gì, ông ta nói: Lo¡i hàng gì cing có, các anh muÑn nhïng thé gì? Anh b¡n nói: Ông nói đi, có lo¡i hàng gì? Ông ta bèn nói tên nhïng m·t hàng: Hàng gang thép có c§n không? Anh b¡n nói: Không c§n! Ông ta nói: ĐÓ g×? Không c§n! Th¿ phân hóa hÍc? Cing không c§n! Th¿ ch¥t Uranium 235? Tôi kinh hoàng, hÏi: Ông nói cái gì? Ông ta nói: Ch¥t Uranium 235! Có l½ nào đó là lo¡i hóa ch¥t 235 có thĂ ch¿ t¡o bom nguyên tí? Đúng, đó là lo¡i hóa ch¥t 235 đĂ ch¿ t¡o bom nguyên tí! Anh b¡n hÏi: Ông có bao nhiêu? Không nhiÁu, chÉ kho£ng mÙt t¥n! Anh b¡n nói: Chúng tôi ph£i suy ngh) mÙt tí, nhưng làm sao đĂ chuyĂn qua biên giÛi? Ông ta nói: N¿u các ông c§n tht sñ, chuyÇn vn chuyĂn đĂ chúng tôi lo! Tôi nói: Ch¥t uranium 235 thì tôi không c§n, nhưng n¿u ông có bom nguyên tí thì chúng tôi mua ngay mÙt qu£! Ông ta cñc kó hưng ph¥n, nói: Có tht không? Tôi có thĂ giúp các ông tìm đưăc, có điÁu các ông ph£i éng trưÛc ba mươi ph§n trăm đ·t cÍc! Tñ nãy giƯ không hÁ mß miÇng, cô lái xe lúc này mÛi nói: Cút đi, ông đëng ß đây làm phiÁn ngưƯi ta nïa! Ông ta l¯c đ§u, nói: Đúng là các ngưƯi ch³ng có mÙt chút thành ý nào… Nói xong, vÛi dáng v» cñc kó th¥t vÍng, ông ta ch§m chm bÏ đi.

Không ăn cơm trưa, chúng tôi leo lên xe hưÛng vÁ TƠ quÑc, trên đưƯng đi v«n cé trông th¥y nhïng th£o nguyên mênh mông và xanh th³m như năm ngoái đã tëng th¥y cùng vÛi nhïng đàn bò sïa đang nhàn nhã g·m cÏ trên nhïng th£m cÏ xanh mưÛt, thi tho£ng cing có nhïng cô thi¿u nï Nga xách thùng đñng sïa đi trên đưƯng. Tâm hÓn tôi trß nên bình l·ng, không hoàn toàn hài lòng nhưng cing không h³n là th¥t vÍng. T¥t c£ không hoàn toàn giÑng như trong trí tưßng tưăng cça tôi nhưng t¥t c£ đÁu n±m trong trí tưßng tưăng cça tôi.

Tháng 7 - 1997

T¡p c£m vÁ chó

1. LƯi ai đi¿u cho chó

MÑi quan hÇ giïa con ngưƯi và chó vÑn đã hình thành të r¥t lâu đƯi. Khi con ngưƯi còn ß trong hang đÙng đÑt lía đĂ sưßi ¥m, đĂ xua đuƠi thú dï thì có l½ chó đã vây quanh đÑng lía mà sça, không hÁ có ý đËnh bi¿n con ngưƯi thành mÓi ngon cça chúng, tuy ti¿ng sça cça chúng v«n còn đ§y dã tính. Khi xã hÙi loài ngưƯi đã phát triĂn đ¿n mÙt trình đÙ văn minh nh¥t đËnh, chó đã đưăc con ngưƯi thu§n hóa, v«n n±m bên b¿p lía mà sça song ti¿ng sça bên b¿p lía ¥y đã chuyĂn të dã tính sang gia tính, të ch× là đËch thç, chó đã trß thành tră thç cça con ngưƯi. Hãy suy ngh) mÙt cách nghiêm túc xem, điÁu này là sñ ti¿n hóa hay là sñ thoái hóa cça chó? Là h¡nh phúc hay bi kËch cça chó? Loài thú tuy không có cái oai hùng phong đÙ cça hƠ báo hay sư tí trong rëng sâu nhưng v«n là loài thú dï này të đó trß nên thoái hóa hay văn minh? D«u sao thì loài chó cing đã ß vÛi con ngưƯi, të bÏ rëng sâu mà bưÛc chân vào xã hÙi loài ngưƯi.

Të xưa đ¿n nay, nhïng chuyÇn có liên quan đ¿n chó là c£ mÙt kho tàng mà không thĂ nào kĂ ra h¿t đưăc. Nào là chuyÇn chó céu chç, nào là chó d¯t chç đi chơi, nào là chó báo thù, nào là chó trông nhà giï cía, nào là chó giúp chç săn mÓi, nào là chó đánh nhau vÛi sói - đÓng lo¡i cça chúng, nào là chó phåc hÓi dã tính quay vÁ vÛi sơn lâm… RÓi tr£i qua không bi¿t bao nhiêu l§n phÑi giÑng đĂ bi¿n chó thành mÙt loài t¡p nham chó không ra chó: chó Cáp Ba, chó sư tí, chó bưÛm, chó ong mt, chó Quý Phi, chó Tây Thi… Nhïng loài này trß thành nhïng con vt yêu cça quý bà quý cô vÛi nhïng giá tiÁn cao ng¥t ngưßng, nhiÁu khi đ¿n c£ chåc v¡n đÓng mÙt con vÛi r¥t nhiÁu tên gÍi chçng lo¡i khác nhau, n¿u biên tp l¡i thành mÙt cuÑn đ¡i të điĂn vÁ chó e r±ng chí ít cuÑn të điĂn này cing ph£i dày như viên g¡ch xây nhà. Nhưng loài đưăc gÍi là chó này đúng là r¥t đáng yêu, nh¥t là lúc tôi đã ăn no xong. Tôi vÑn không hÁ ph£n đÑi chuyÇn nuôi chó, đôi khi còn có nhïng câu tán tång - cÑt đĂ cho chç nhân vui lòng. Ví då: Ôi, sao mà đáng yêu th¿! Nhưng b£o tôi hãy nuôi mÙt sçng vt chó, đó là điÁu tuyÇt đÑi không thĂ x£y ra. Nghe đâu r±ng, kh©u ph§n cça nhïng “danh c©u” thưƯng do nhïng đ§u b¿p danh ti¿ng ch¿ bi¿n, m×i loài “danh c©u” đÁu có mÙt kiĂu “chăm sóc viên” chuyên nghiÇp riêng, ¥y là chưa kĂ “vú em” riêng. Tiêu chu©n đĂ tuyĂn chÍn “vú em” cho nhïng sçng vt này nghe đâu còn nghiêm kh¯c hơn c£ tuyĂn chÍn vú nuôi cho nhïng đ¡i quý tí thuÙc th¿ giÛi loài ngưƯi! Vú nuôi cça nhïng đ¡i quý tí thuÙc th¿ giÛi loài ngưƯi ch³ng qua là nhïng ngưƯi tr», không có bÇnh tt gì, nguÓn sïa dÓi dào và nhiÁu ch¥t là đ¡t yêu c§u. Còn “vú em” cça “danh c©u” ngoài nhïng điÁu kiÇn như con ngưƯi đã kĂ trên còn ph£i mày thanh m¯t sáng, khí đÙ cao nhã - đây là nhïng điÁu mà mÙt ngưƯi b¡n có tên là C©u Tam Thương nói vÛi tôi, không bi¿t thñc hư th¿ nào, nhưng nhïng vt sçng này cñc kó khó nuôi là điÁu mà ai cing bi¿t. Phu nhân cça vË lãnh đ¡o cơ quan tôi nuôi mÙt con chó hÓ điÇp, m×i tu§n cu công vå ph£i t¯m nưÛc nóng cho nó ba l§n, d§u t¯m ph£i là thé d§u nhp kh©u đ¯t tiÁn, t¯m xong còn ph£i dùng máy s¥y đĂ làm cho khô lông, cuÑi cùng là xËt vào lông nó mÙt lo¡i nưÛc hoa Pháp h£o h¡ng. Nhïng đãi ngÙ cça con ngưƯi đÑi vÛi nó khi¿n tôi thèm muÑn, đƯi nó sao mà h¡nh phúc l¯m vy? Dân Tràng An - B¯c Kinh, theo tôi thì chưa đ¿n mÙt nía đưăc t¯m b±ng thé sïa t¯m cao c¥p nhp kh©u cing như đưăc t¯m ba l§n nưÛc nóng trong mÙt tu§n, t¯m xong đưăc s¥y khô rÓi xËt nưÛc hoa Paris h£o h¡ng thì l¡i càng ít. ĐiÁu đó cho th¥y, méc sÑng cça chó thành phÑ cao hơn méc sÑng chung cça nhiÁu ngưƯi Trung QuÑc. Bao giƯ méc sÑng cça nhân dân Trung QuÑc ngang b±ng vÛi chó thành phÑ như bây giƯ, ngày ¥y chúng ta có quyÁn tuyên bÑ là xã hÙi Trung QuÑc đã đ¡t đưăc trình đÙ “đ¡i khang” - téc xã hÙi có đƯi sÑng kinh t¿ phát triĂn tÙt đÉnh mà không ph£i là “trung khang”, t¥t nhiên càng không ph£i là “tiĂu khang” - lo¡i xã hÙi có nÁn kinh t¿ thưƯng thưƯng bc trung. Nhïng lƯi này có v» l¡ lùng khó nghe, tña như tôi đang có ý châm chÍc gì đó, nhưng qu£ thñc là tôi ch³ng có ý châm chÍc b¥t kó ai, châm chÍc cái gì c£, ch³ng qua lƯi nói tht thì dÅ nói nhưng l¡i khó nghe, th¿ thôi.

GiÑng như xã hÙi loài ngưƯi phân chia thành năm b£y h¡ng, chó cing đưăc phân chia thành năm b£y h¡ng. Tôi vëa nói đ¿n nhïng lo¡i chó “sçng vt”, t¥t nhiên đưăc x¿p vào lo¡i mÙt, lo¡i thé hai có thĂ kĂ đ¿n là lo¡i chó nghiÇp vå cça công an, cça bÙ đÙi biên phòng. Loài chó này có v» ngoài oai phong hung dï, mÛi nhìn là đã phát khi¿p, trên thñc t¿ chúng cing tht sñ ghê gÛm. Tôi đã tëng g·p mÙt ngưƯi chuyên hu¥n luyÇn chó c£nh sát mÛi hay r±ng viÇc chÍn giÑng cho chúng vô cùng nghiêm ng·t, giá c£ mÙt con chó thu§n chçng dÅ dàng làm mÙt ngưƯi có thu nhp bình thưƯng bË đéng tim. Giá c£ đã cao, viÇc nuôi dưáng và hu¥n luyÇn chúng càng không dÅ dàng gì. TrưÛc đây ngưƯi ta thưƯng kháo vÛi nhau r±ng, nuôi đưăc mÙt phi công cho quân đÙi QuÑc dân đ£ng thì vàng ph£i chÓng hàng đÑng, còn bây giƯ thì nói nuôi đưăc mÙt con chó c£nh sát ph£i tÑn c£ đÑng nhân dân tÇ cao ng¥t ngưßng. Nhïng con chó c£nh sát lp đưăc công tr¡ng mà hy sinh đã đưăc con ngưƯi truy phong c¥p bc và làm lÅ truy điÇu vô cùng long trÍng. ChuyÇn này tôi đã đÍc đưăc r¥t nhiÁu trong tác ph©m văn hÍc Liên Xô trưÛc đây, liÇu ß Trung QuÑc có chuyÇn này không?

Năm ¥y tôi có đÍc “Rëng th³m tuy¿t dày”, đÍc đ¿n ch× con chó ding c£m có tên Tr¡i HƠ cça Khương Thanh Sơn, em hÍ Lý Ding Kó đã ch¿ ngñ đưăc hai tên thƠ phÉ vÛi đ§y đç trang bË vi khí, tôi ngh) r±ng đ¥y ch³ng qua là trí tưßng tưăng quá đà cça ngưƯi vi¿t tiĂu thuy¿t nh±m ca tång Khương Thanh Sơn - mÙt con ngưƯi có nhiÁu kinh nghiÇm núi rëng, nhïng kù năng trưăt tuy¿t cao siêu, múa đao như th§n trông ch³ng khác nhïng hiÇp khách giang hÓ trong truyÇn ki¿m hiÇp mà thôi. Còn trong hiÇn thñc, mÙt con chó làm gì có kh£ năng ch¿ ngñ hai con ngưƯi khÏe m¡nh, huÑng hÓ đó l¡i là hai tên thƠ phÉ có trang bË vi khí? Sau đó tôi có đÍc truyÇn “Ti¿ng gÍi nơi hoang dã” cça nhà văn Mù Jack London, con chó có tên là Puck càng lăi h¡i hơn g¥p nhiÁu l§n, chÉ trong mÙt loáng là đã c¯n ch¿t c£ mÙt đám ngưƯi có súng Ñng h³n hoi, chuyÇn này càng khi¿n tôi khó tin. Tôi cho r±ng trên qu£ đ¥t này không thĂ có loài chó như th¿ tÓn t¡i, Puck ch³ng qua là mÙt con chó th§n tho¡i giÑng như con Hao Thiên khuyĂn cça Dương TiÅn mà thôi.

Nhưng đ¿n lúc này thì tôi đã tin vào nhïng điÁu mà các nhà văn đã miêu t£. Chó, đích xác là lăi h¡i hơn con ngưƯi nhiÁu. Vì sao nhïng nhn théc cça tôi vÁ chó l¡i thay đƠi như vy? Bßi vì, mÛi cách đây m¥y ngày thôi, tôi bË con chó g§y đ¿n đÙ giơ c£ xương nuôi trong nhà đÛp cho m¥y mi¿ng. Qua mÙt lÛp qu§n bông, rÓi đ¿n mÙt lÛp qu§n lông; mÙt lÛp áo sơ mi, hai chi¿c áo lông mà trên ngưƯi tôi v«n bË ba v¿t thương tóe máu, mÙt v¿t xanh tím bßi nhïng chi¿c răng cça nó. N¿u là mùa hè, ch¯c m¡ng tôi đã tiêu dưÛi răng chó rÓi, tôi ngh), n¿u không ch¿t, lòng ruÙt ch¯c cing ph£i lòi ra khÏi da bång thôi. Qu£ tht là chó r¥t đáng să, chó mà s¯p phát điên, con ngưƯi r¥t khó ch¿ ngñ. Đây là l§n đ§u tiên trong cuÙc đƯi tôi bË chó c¯n, tâm hÓn tôi có nhïng nhn théc sâu s¯c như vëa đưăc hÍc mÙt lÛp vÁ giáo dåc giai c¥p sâu s¯c cho nên tôi mÛi vi¿t bài có liên quan đ¿n chó và răng chó này.

Nghe nói tôi bË chó c¯n, bÑ tôi lt đt đi të quê lên thăm. Tôi nói: MÙt con chó gh», không ngƯ l¡i lăi h¡i đ¿n như th¿! BÑ tôi b£o: KĂ ra con chó này cing chưa có gì là ghê gÛm, nhïng con chó cça bÍn qu÷ Nht B£n mÛi đáng đưăc gÍi là lăi h¡i! T¥t c£ đÁu là nhïng con chó sói thu§n chçng, răng tr¯ng nhßn, m¯t xanh lè, tai đen dñng đéng, lưái đÏ thè ra ngoài, ăn thËt ngưƯi đ¿n đÙ lông da láng mưăt, to lÛn ch³ng khác mÙt con trâu nghé, ti¿ng sça đinh tai nhéc óc… T¡i sao Trung QuÑc l¡i có nhiÁu Hán gian và tay sai đ¿n như th¿?… MÙt nía là bË bÍn qu÷ Nht B£n đánh ch¿t, mÙt nía là bË chó Nht B£n c¯n ch¿t! TrƯi ¡, thì ra là như th¿!

̃ nông thôn ngưƯi ta cing nuôi chó. Trong thƯi kó Cách m¡ng văn hóa, lương thñc không đç nuôi sÑng con ngưƯi, bÑn vách nhà cça ngưƯi nông dân trÑng trơn, ch³ng có gì đáng đĂ ăn trÙm - quan trÍng hơn là quá đói nên ngưƯi ta r¥t ít nuôi chó. Trong thƯi kó Cách m¡ng văn hóa “n±m gai n¿m mt” ¥y, ngưƯi ta nâng chuyÇn ít nuôi chó lên thành mÙt trong nhïng tiêu chu©n quan trÍng đĂ kh³ng đËnh xã hÙi mÛi tÑt hơn xã hÙi ci nhiÁu. M¥y năm trß l¡i đây, lương thñc đã trß nên dÓi dào, tài s£n trong nhà cing khá hơn nên phong trào nuôi chó l¡i trß nên r§m rÙ. TrÙm đ¡o ß nông thôn nƠi lên như rươi, không có con chó trong nhà là không đưăc. Tôi ngh), có l½ trong lËch sí Trung QuÑc, đây là thƯi gian chó xu¥t hiÇn nhiÁu nh¥t ß nông thôn, viÇc nuôi chó nh¥t đËnh không ph£i là đĂ thưßng ngo¡n mà là phòng ngëa bÍn trÙm c¯p. Nhưng bÍn chó này h§u h¿t là giÑng chó cÏ b£n đËa, bé gan l¡i thi¿u trí, n¿u có bÍn trÙm v·t mò vào nhà, chúng chÉ sça lên m¥y ti¿ng gÍi là cho có thôi. Do vy, cho dù đã nuôi chó nhưng cça c£i v«n cé m¥t như thưƯng. HuÑng hÓ bÍn trÙm đ¡o hiÇn đ¡i đÁu là nhïng k» đa mưu túc trí, tinh thông “c©u hÍc” nên đã nghiên céu đưăc đ¿n mưƯi m¥y phương pháp đÑi phó vÛi chó. Nghe đâu phương pháp hïu hiÇu nh¥t v«n là nưÛng mÙt cç c£i ném cho chó, bÍn chúng đéa nào cing ngh) là bánh bao nhân thËt dê nên há miÇng đÛp l¥y khi¿n hàm răng rång c£, đánh m¥t b£n năng c¯n ngưƯi và bÍn trÙm đ¡o cé th¿ mà đưƯng hoàng đ)nh đ¡c đi vào nhà. Cho dù không dùng cç c£i, chÉ c§n ném mÙt cåc thËt thơm lëng, miÇng chúng cing s½ bË bËt kín, m¯t nh¯m m¯t mß và trß thành nhïng k» đÓng lõa vÛi bÍn trÙm đ¡o. Ch³ng qua là bÍn ăn trÙm không đành lòng v¥t mi¿ng thËt nên chç y¿u là dùng cách ném cç c£i. Chó ß nông thôn nói chung là đói, sÑng kham khƠ quá lâu nên dÅ dàng bË mua chuÙc cing là chuyÇn thưƯng tình; còn chó thành phÑ ăn còn chê không tinh, uÑng còn chê không ch¥t, gà quay bơ vàng ươm đ·t trưÛc m·t cing ch³ng thèm ngưÛc đ§u li¿c m¯t, nên mua chuÙc đưăc chúng không ph£i là chuyÇn đơn gi£n.

Năm năm trưÛc, vă và con gái tôi đưăc chuyĂn lên sÑng trên phÑ huyÇn. ĐĂ t¡o an toàn và cing là đĂ có chút sinh đÙng trong nhà, tôi xin mÙt con chó bé xíu vëa mÛi sinh chưa đưăc bao lâu cça mÙt ngưƯi b¡n đem vÁ nuôi. M¹ nó là mÙt con chó b¹c-giê lai t¡p lung tung, nhìn kù mÛi nhn ra tƠ tông b¹c-giê ph£ng ph¥t trên ngưƯi nó, nhưng không ph£i đó là nhân tÑ quy¿t đËnh v» khôn lanh nhanh nh¡y cça nó. Khi tôi ôm nó trong lòng đĂ vÁ nhà, trông nó đáng yêu vô cùng, lông th³ng đuÙt, bưÛc đi còn xiêu xiêu v¹o v¹o. Trán nó r¥t cao, tho¡t trông thì bi¿t ngay là loài chó có trí tuÇ. Không ph£i nói đ¿n sñ khoái chí cça con bé nhà tôi, con bé tình nguyÇn nhưƯng mÙt ph§n sïa theo tiêu chu©n hàng ngày cho con chó. Khi tôi quay vÁ B¯c Kinh, con bé vi¿t thư thưƯng xuyên báo cho tôi hay vÁ chuyÇn con chó m×i ngày m×i lÛn, nhưng càng lÛn nó càng m¥t đi v» đáng yêu. Nó r¥t hung dï, cÙng thêm cái tt chÉ thích ăn nhïng théc ăn ngon và cao quý nên nhïng con gà vă tôi nuôi đĂ c£i thiÇn kinh t¿ đã chui vào bång nó không ít. ĐĂ đ£m b£o an toàn cho gà, vă tôi đành ph£i tròng cho nó mÙt chi¿c vòng cƠ và mÙt săi xích s¯t, të đó nó m¥t đi sñ tñ do. Đúng là sÑ nó khƠ, n¿u nó không b¥t h¡nh đ¿n đÙ lÍt vào nhà tôi mà rơi vào nhà mÙt cán bÙ lãnh đ¡o hay mÙt chç xí nghiÇp nông thôn nào đó, r¥t có nhiÁu kh£ năng nó s½ to đùng như mÙt con bê. B¥t h¡nh thay, khi vÁ vÛi tôi, ban đ§u nó còn ăn đưăc m¥y bïa no, sau đó thì đói liên tåc. Nó g§y đ¿n đÙ xương lòi c£ ra, thân xác chưa kËp trưßng thành đã vÙi vàng thoái hóa. Ngay c£ làm cho nó mÙt cái Ơ cing ch³ng đưăc chúng tôi quan tâm, mÙt năm bÑn mùa gió mưa bão tuy¿t đÁu n±m còng queo trong mÙt góc tưƯng. Có mÙt ngày mưa bão thâu đêm suÑt sáng, nó điên cuÓng quay vòng tròn, mÓm cÑ chåp l¥y đuôi mà c¯n, đôi m¯t đÏ kè khi¿n tôi ngh) là nó bË điên. Sau đó thì nó không thĂ ch¡y nh£y đưăc nïa, sça cing không thành ti¿ng nïa, suÑt ngày n±m cuÙn tròn m·c cho nưÛc mưa xÑi x£ trên ngưƯi, trông nó ch³ng khác mÙt lão ăn mày chÉ còn séc đĂ rên lên ư í, m×i l§n trông th¥y ngưƯi nhà là kêu lên nhïng ti¿ng như khóc, nưÛc m¯t lã chã, đáng thương vô cùng. Nhưng chúng tôi nh¥t đËnh không thĂ cho nó vào nhà bßi vì toàn thân nó đ§y bùn đ¥t, mùi hôi thÑi xông lên nÓng n·c, chưa kĂ là ch¥y rn bâu kín thân thĂ. Tôi và vă đÙi mưa làm cho nó mÙt cái chuÓng nhÏ nhưng nó ch³ng hiĂu gì c£, ch³ng chËu chui vào trong đó đĂ tránh mưa tránh gió. Đêm ¥y, tôi không thĂ nào ngç yên vì nhïng ti¿ng rên rÉ ai oán cça nó. Qu£ là nó sÑng dai, m·t trƯi vëa lên là nó đã đéng dy, l¯c mình tht m¡nh đĂ cho nưÛc mưa b¯n té tung rÓi ch¡y nh£y lÓng lÙn điên cuÓng. Tôi ph£i ghi nhn mÙt điÁu là ý théc trách nhiÇm cça nó tht đáng nĂ, tuy sÑng kham khƠ như vy nhưng m×i khi ngoài đưƯng có nhïng ti¿ng đÙng b¥t thưƯng là nó quên ngay nhïng n×i thÑng khƠ đang ph£i gánh chËu, nh£y chÓm lên như muÑn bét khÏi chi¿c dây xích và sça lên oang oang nh±m thË uy vÛi chç cça mình.

Nó ß vÛi chúng tôi quá khƠ, tôi nhn ra điÁu ¥y và tñ c£m th¥y x¥u hƠ vÁ mình. Khi sía nhà, chúng tôi đã nhân thĂ làm cho nó mÙt căn nhà nhÏ, të đó, nhïng ngày dãi n¯ng d§m mưa cça nó cing k¿t thúc. Cing të đó, hình như nó càng tn tâm tn lñc hơn trong viÇc trông nhà trông cía đĂ đÁn đáp h£o tâm cça chç. Xe đi trên đưƯng, nó nh£y lên sça; bÍn hÍc sinh đi ngang qua cƠng, nó nh£y lên sça; vă chÓng hàng xóm chíi nhau, nó nh£y lên sça; n¿u có ai đó đång vào Ơ khóa cƠng nhà tôi, nó nh£y dñng lên cao c£ thưÛc; n¿u có ai tñ ý mß cƠng bưÛc vào sân, nó quên bµng là cƠ đưăc nÑi vÛi săi xích s¯t, ding mãnh lao tÛi, thân hình đang lơ líng trong không gian thì bË dây xích kéo ngưăc l¡i, rơi đánh bËch xuÑng đ¥t lăn lÙn m¥y vòng, bò dy l¡i ti¿p tåc lao vÁ phía trưÛc, cé th¿ cho đ¿n khi khách vào h³n trong nhà mÛi thôi, hai mép sùi đ§y bÍt vì bË vòng cƠ si¿t cho ngh¹t thß.

T¥t c£ nhïng ai đã tëng ghé qua nhà tôi đÁu ca c©m r±ng đ¥y là mÙt trong sÑ ít nhïng con chó hung tăn nh¥t mà hÍ đã g·p trong đƯi, cing có cùng mÙt điĂm chung khi cho r±ng tht may m¯n là nó còm nhom, n¿u nó mp hơn mÙt tí nïa thì không bi¿t sñ hung tăn s½ đ¡t đ¿n méc đÙ nào. BÑ tôi l¡i b£o: Ưng béo không b¯t thÏ, chó mp không giï nhà. T¥t c£ nhïng ai muÑn vào nhà tôi đÁu khép nép đi mÙt bên tưƯng nhưng sñ să hãi v«n không hÁ gi¥u gi¿m trên m·t và l§n nào cing th¿, tôi ph£i chào hÏi tht lÛn rÓi ch¡y ra nghênh đón vì v«n nơm nÛp lo con chó s½ đét xích. TrưÛc sau nó đã làm đét ba săi xích s¯t to khi¿n tôi và vă ph£i d¡o quanh chă bán xích r¥t nhiÁu l§n mà v«n chưa tìm ra săi thé tư vëa ý, cuÑi cùng mÛi tìm ra đưăc mÙt săi kh£ d) trong ch× bán đÓ s¯t đÓng nát. Đó là mÙt săi dây xích vÑn đĂ kéo xe t£i h¡ng n·ng, r¥t giÑng vÛi săi xích cùm đôi chân cça Lý NgÍc và Phó Hình TrưƯng trong bÙ phim “HÓng Đăng ký”, dài hơn ba mét, n·ng g§n mưƯi ký. Trông th¥y săi dây xích này, chúng tôi mëng còn hơn b¯t đưăc vàng và t¥t nhiên là chÙp ngay téc kh¯c. Lão chç bán đÓ đÓng nát nghe tôi nói là dùng đĂ xích chó thì trăn m¯t kêu lên: TrƯi ¡, nhà hai vË nuôi lo¡i chó gì th¿? Đương nhiên tôi không hÁ có nhiÇm vå ph£i báo cáo vÛi lão ta vÁ viÇc nhà tôi nuôi con chó như th¿ nào. VÁ đ¿n nhà, chúng tôi cht vt l¯m mÛi tròng đưăc săi xích vào cƠ nó, con chó cúi đ§u đéng l·ng, trông dáng điÇu bi¿t ngay là nó chưa quen vÛi dây xích quá n·ng này. Nhưng ch³ng bao lâu, săi xích không còn là chưÛng ng¡i cça nó nïa và nó l¡i ti¿p tåc t¥n công khách, săi xích bË nó lôi kêu rƠn r£ng trên nÁn sân xi măng. ViÇc này làm tăng thêm tính bi tráng cho sÑ phn không may cça nó, m×i khi th¥y nó kéo lê săi xích s¯t to tưÛng trên nÁn xi măng, ai ai cing dÅ dàng s£n sinh mÙt sñ liên tưßng có tính ch¥t bi tráng liên quan đ¿n con ngưƯi. Lông cƠ nó dñng đéng lên, đôi hàm răng nhÍn s¯c như khoe ra toàn bÙ và cái nhìn rõ ràng là ch¥t chéa mÙt n×i oán hn vô bƯ đÑi vÛi khách, trong cái nhìn ¥y biĂu hiÇn mÙt năng lñc, mÙt khát vÍng đ¥u tranh đ¿n tn cùng. Cé cách vài ngày, không tôi thì vă tôi l¡i ph£i kiĂm tra săi dây xích buÙc cƠ và vòng cƠ cça nó, chÉ să mÙt n×i khi nó đã chÙp đưăc mÙt phút giây tñ do thì s½ tranh thç gây tƠn thương đ¿n tính mÇnh cça qu§n chúng nhân dân. V«n còn nhÛ ba năm trưÛc, lúc nó chưa hoàn toàn trưßng thành đã có mÙt l§n bét đét dây xích và nh¯m vào cu nhân viên trong đÙi tuyên truyÁn cça huyÇn, đ¿n nhà tôi đưa gi¥y tƯ, mà c¯n. Khi cu ta đưa mÍi thé cho tôi xong và đang trao đƠi vài câu thì mÙt chi¿c bóng nhanh như điÇn x¹t lao đ¿n dưÛi ánh sao lƯ mƯ. Và chÉ trong mÙt cái chÛp m¯t mß m¯t, cu ta đã bË nó đÛp mÙt mi¿ng tht sâu vào b¯p chân. Cu ta đéng l·ng trong mÙt giây rÓi chÉ vÛi mÙt cú nh£y, cu ta đã ngÓi gÍn lÏn trên xà ngang cao dÅ đ¿n ba mét trong nhà tôi, bó gÑi chƯ vă tôi xích l¡i con chó và mang thang đ¿n mÛi lò dò run r©y bò xuÑng, đ¿n lúc này mÛi mß miÇng: TrƯi ¡, làm sao mà tôi phóng đưăc lên ¥y ché? Të đó trß vÁ sau, m×i l§n đ¿n nhà tôi đưa gi¥y tƯ là cu nhân viên ¥y chÉ đéng nép ngoài béc tưƯng bao quanh sân, ném t¥t c£ vào trong rÓi kêu lÛn: Em không vào nhà đâu, thưa th§y M¡c!

Bây giƯ thì nó đã lÛn, tuy g§y còm nhưng ý théc chi¿n đ¥u dưƯng như đưăc cçng cÑ thêm theo thƯi gian, n¿u nó thoát khÏi dây xích thì hu qu£ thñc sñ khó lưƯng. Đ·c biÇt là khi con gái tôi d«n b¡n bè vÁ nhà hÍc tƠ hÍc nhóm, đéa nào cing là b£o vt vô giá cça bÑ m¹ chúng, v¡n nh¥t bË chó dï c¯n thì không bi¿t k¿t cåc s½ đi đ¿n đâu, nào là bÓi thưƯng kinh phí tiêm thuÑc ngëa d¡i, nào là lo l¯ng hu qu£ thiĂu năng. ĐiÁu đó mà x£y ra thì gia đình tôi không có cách gì bù đ¯p đưăc cho ngưƯi bË h¡i. Do vy mà tôi sÑng ß B¯c Kinh nhưng hÓn thì đĂ ß nhà, t¥t nhiên không ph£i lo l¯ng hay nhÛ thương gì vă con đ¿n đÙ như vy, t¥t c£ là tp trung ß con chó, m×i l§n vi¿t thư và gÍi điÇn đÁu không dám quên câu nói cuÑi cùng: Ph£i xích ch·t con chó l¡i, nhÛ chưa!

Theo lƯi cça con gái tôi, có r¥t nhiÁu l§n vòng cƠ cça con chó bË tuÙt ra và nhïng lúc ¥y, nó và ông nÙi trÑn tiÇt trong nhà không dám bưÛc ra sân, chƯ đ¿n khi m¹ con bé đi làm vÁ. Nói ra thì hơi kó l¡ nhưng qu£ thñc là th¿ này, con chó sµn sàng nhe nanh và lao vào b¥t kó ai, nhưng vÛi vă tôi thì nó thu§n phåc vô điÁu kiÇn, m×i khi trông th¥y cô ¥y là nó v«y đuôi cúi đ§u cåp tai, n±m b¹p xuÑng đ¥t, dáng v» cung cung kính kính đ¿n đÙ tÙi nghiÇp trông ch³ng khác nào thái giám đéng trưÛc m·t hoàng hu. Cho dù cô ¥y có chíi, có đánh, có đ¡p…, nó v«n không hÁ nhe răng, thm chí còn không dám mß to m¯t, dưƯng như nó đã bi¿n thành mÙt con mèo hiÁn lành thùy mË. Vă tôi mß cƠng, nó nhn ra đ¥y chính là ti¿ng mß cƠng cça vă tôi, h§u như không nh§m l§n nào. BÑ tôi nói, không ph£i là nó nghe ti¿ng đÙng mà nó ngíi mùi; tôi cing đã tëng đÍc th¥y trong mÙt cuÑn sách nào đó b£o r±ng, mii cça loài chó thính g¥p mưƯi m¥y v¡n l§n so vÛi mii ngưƯi. M×i năm tôi có m·t ß nhà chÉ vài tháng, nhưng nó v«n nhn ra tôi. Có lúc tôi cÑ làm ra v» gan d¡ cho nó ăn, nó còn v«y đuôi biĂu hiÇn lòng c£m t¡, có khi còn chåp l¥y chân tôi mà nhay nhay r¥t thân thiÇn. Nhưng qu£ tht là tôi să nên quy¿t tâm không đ¿n g§n nó, bßi tôi bi¿t giïa tôi và nó có tÓn t¡i mÙt kho£ng cách nh¥t đËnh. Nhưng chuyÇn nó c¯n c£ tôi thì chưa bao giƯ có trong trí tưßng tưăng cça tôi, không chÉ c¯n mà thm chí c¯n đ¿n đÙ ch³ng có chút lưu tình nào.

Ngày ¥y, tôi tiÅn mÙt cu thă điÇn đ¿n ghi sÑ điÇn dùng trong tháng cça nhà tôi ra cƠng, con chó vùng v«y dï dÙi và vòng cƠ tuÙt ra khÏi cƠ nó cùng vÛi dây xích n±m uÑn lưăn trên sân. Con gái tôi chÉ kËp kêu lên: BÑ! Chó! Thì nó đã đ¿n sát c¡nh tôi, thân thĂ nó ép sát dưÛi m·t đ¥t. Tôi đã nhìn quen hình £nh nó g¯n ch·t vÛi chi¿c vòng cƠ b±ng da to tưÛng và săi xích s¯t đen sì nên lúc này tôi c£m th¥y nó r¥t l¡ lùng, hình như đó không ph£i là chó cça tôi mà là mÙt con chó hoang nào đó. Vn đÙng viên thĂ dåc đeo bao cát đĂ luyÇn tp, đ¿n mÙt ngày v¥t bao cát đi s½ bi¿n thành mÙt mii tên rƯi khÏi cánh cung; con chó nhà tôi c£ đƯi g¯n liÁn vÛi săi xích s¯t n·ng nÁ, đ¿n mÙt ngày v¥t đi săi xích thì tÑc đÙ cça nó còn nhanh hơn so vÛi mii tên rƯi khÏi cánh cung. Tôi đéng im, đ©y cu thă điÇn ra phía sau lưng mình, đưa mÙt tay quơ qua quơ l¡i trưÛc m·t nó, mÓm quát: Chó! Chó! ChÉ c§n mÙt cú đÛp là nó đã ngm ch·t chân ph£i tôi. May mà tôi đang m·c qu§n bông, bên trong qu§n bông l¡i còn có c£ qu§n lông, cho nên nó ngo¡m vào chân tôi vË t¥t răng nó đã xâm ph¡m đ¿n da thËt tôi. Cé ngh) r±ng nó ngo¡m mÙt mi¿ng cho vui rÓi thôi, không ngƯ r±ng nó ti¿p tåc t¥n công, nh£ chân ph£i tôi ra, nó quay sang t¥n công chân trái rÓi tung ngưƯi lên đÛp mÙt cú cñc kó ác hiĂm vào bång tôi. Đ¿n lúc ¥y tôi mÛi thñc sñ th¥y nó đáng să như th¿ nào và đ¿n lúc ¥y tôi mÛi hiĂu vì sao cu tuyên truyÁn viên kia l¡i có kh£ năng nh£y lên chi¿c xà nhà có đÙ cao hơn ba mét. Nhïng v¿t thương nhéc nhÑi vô cùng, tôi quơ tay và tht vëa v·n, tôi quơ ngay vào miÇng nó và nó ch³ng viÇc gì ph£i khách khí mà không đÛp vào bàn tay tôi mÙt mi¿ng. R¥t may là tôi vëa rƯi khÏi cía chÉ đưăc mÙt bưÛc nên tôi giãy tht m¡nh thoát khÏi miÇng nó, đ©y cu thă điÇn vào nhà và cùng con gái đóng cía l¡i, să đ¿n đÙ ba hÓn m¥t đi hai hÓn rưái. Cßi qu§n áo ra xem, ba ch× tóe máu, mÙt ch× xanh tím tái, v¿t c¯n ß bång là n·ng nh¥t, nguyên do là áo lông không dày b±ng áo bông. N¿u tôi chÉ m·c áo sơ mi qu§n cÙc, n¿u là mùa hè…, n¿u nó không c¯n tôi mà c¯n cu thă điÇn… Tôi ngh), đây chính là cái may m¯n vô cùng trong cái b¥t h¡nh cça tôi!

Lúc này cƠng không hÁ khóa, n¿u nó ch¡y ra đưƯng và g·p ai c¯n n¥y thì làm th¿ nào? KĂ të khi vÁ vÛi nhà tôi, chưa bao giƯ nó bưÛc ra khÏi cánh cƠng s¯t này. Nó có thĂ nghe th¥y ti¿ng kêu ti¿ng sça cça nhïng con chó nhà hàng xóm nhưng chưa hÁ g·p m·t, nó có thĂ nhn ra đÓng lo¡i cça mình không?

CuÑi cùng thì vă tôi cing đã đi làm vÁ, nó v«y đuôi chào mëng bà chç, và r¥t ngoan ngoãn đĂ cô ¥y tròng vòng cƠ l¡i như ci.

BuƠi chiÁu tôi đ¿n tr¡m phòng d¡i mua thuÑc rÓi đ¿n tr¡m y t¿ tiêm mÙt mii. Bác s) b£o ph£i tiêm liên tåc năm mii, c¥m rưău bia, c¥m trà trong mÙt tháng.

ChÉ vì nh¥t thƯi không làm chç đưăc b£n năng mà c¯n chç nên ngày tàn cça nó đã đ¿n.

Tôi b£o vă đi thăm dò xem thí có ai đÓng ý nuôi con chó này không. Khi trß vÁ vă tôi b£o: Ai cing nói là ngay c£ chç mà nó còn c¯n thì ai dám ti¿p nhn nó. Nhưng có m¥y tay qu÷ nhu ß trong xưßng vă tôi tình nguyÇn ăn thËt nó.

Tình c£m cça tôi tñ nhiên y¿u mÁm h³n đi. Con chó này r¥t đ×i trung thành, nh¥t là vÛi nï chç nhân. L¡i ngh), con chó này mà nuôi trong hoàn c£nh trt tñ trË an không tÑt nh¥t đËnh s½ mang l¡i sñ an toàn cho vă và con gái tôi. Con gái tôi đã nghe đưăc ß trưƯng r¥t nhiÁu chuyÇn làm ngưƯi ta ph£i git mình kinh să nên ban đêm thưƯng ngç không yên gi¥c. Vă tôi tr¥n an nó: Đëng să, nhà ta có chó! Nó c¯n tôi ch¯c cing là do sñ hÓ đÓ nh¥t thƯi? Th¿ là tôi quy¿t đËnh v«n giï nó l¡i nuôi, thêm vào cƠ nó mÙt chi¿c vòng nïa, n¿u tuÙt cái này thì v«n còn cái kia. Nhưng hai gã tíu đÓ đã đ¿n, vă tôi suy ngh) mÙt lát rÓi kh³ng đËnh: Không nuôi nïa!

Hai gã đàn ông trung niên này đÁu mang giày nhña cao đ¿n đ§u gÑi, m×i ngưƯi xách trên tay mÙt săi dây thëng. HÍ vëa bưÛc vào cƠng thì con chó đã nh£y dñng lên xông th³ng vào, gào rú kinh hoàng. Tôi să hÍ hành sñ ngay trưÛc m¯t mình nhưng hÍ kh³ng đËnh là không. HÍ chÉ nhƯ vă tôi tròng hai săi dây thëng vào cƠ nó đĂ hÍ lôi đ¿n xưßng rÓi mÛi ra tay.

Con gái tôi r¥t đau lòng. NgÓi trưÛc bàn nghe ca nh¡c trên đài phát thanh, tôi v·n volume to h¿t cá đĂ ti¿ng nh¡c át đi ti¿ng kêu céu tuyÇt vÍng cça con chó. Con gái tôi ngÓi gåc m·t xuÑng bàn, hai tay bưng l¥y m·t, l·ng l½ khóc.

Qu£ tht tôi cing c£m th¥y đau lòng vô cùng nhưng v«n cÑ g¯ng kiÁm ch¿ đĂ khuyên gi£i con gái, nói dÑi r±ng ngưƯi ta d«n nó đi vÁ nhà ăn đĂ nuôi, ngày nào cing đưăc ăn thËt ăn cá, nó ra đi l§n này là tìm vÁ vÛi cõi phúc. Con bé v«n cé khóc, tôi c£m th¥y phiÁn phéc, nói: Th¿ bÑ mày quan trÍng hay con chó quan trÍng?

Con gái tôi ch¡y vÁ giưƯng, kéo chăn trùm kín đ§u, không chËu ăn cơm. Tôi d× dành, tôi quát n¡t nhưng ch³ng hÁ tác đÙng đưăc đ¿n con bé. Vă tôi thì th§m vào tai tôi r±ng, khi con chó rƯi khÏi cƠng, nó quó mÍp hai chân trưÛc xuÑng đ¥t và ngưÛc m¯t lên nhìn chç, đôi m¯t nó khó diÅn t£ l¯m nhưng đ§y nưÛc m¯t và khi¿n ngưƯi ta muÑn khóc.

Sáng hôm sau të xưßng trß vÁ, vă tôi nói, hai gã đàn ông lôi nó đi, nó sÑng ch¿t cing không chËu đi, do vy mà hÍ đã đp ch¿t nó ngay trên đưƯng. Tôi hÏi, nó có ph£n kháng gì không, vă tôi b£o không có, hoàn toàn không có.

Tôi đã héa vÛi con gái r±ng s½ mua vÁ cho con bé mÙt con chó hiÁn lành, xinh đ¹p hơn nhưng qu£ tht là tôi hơi do dñ. Ai đã nuôi chó thì ph£i nuôi nó đ¿n ngày cuÑi cùng, cho dù nó có c¯n anh, anh có thĂ đánh ch¿t nó nhưng ph£i đánh ch¿t trong tr¡ng thái đau khƠ, đó mÛi chính là tình c£m chân chính cça ngưƯi nuôi chó!

Bây giƯ, thân xác con chó cça tôi đã sÛm bi¿n thành phân bón ruÙng, nhïng y¿u tÑ vt ch¥t t¡o thành nó đã quay vÁ vÛi b£n nguyên đ¡i tñ nhiên, và ch¯c ch¯n nhïng d¡ng vt ch¥t ban đ§u ¥y không còn cơ hÙi đĂ k¿t hăp l¡i vÛi nhau đĂ t¡o thành mÙt con chó mÛi nïa, nhưng cuÙc sÑng ng¯n ngçi cça nó đã g¯n liÁn vÛi mÙt giai đo¡n trong lËch sí tÓn t¡i và phát triĂn cça gia đình tôi. Nhïng mi¿ng c¯n cça nó trên thân thĂ tôi có khi l¡i bi¿n thành nhïng câu chuyÇn mà sau này con gái tôi s½ kĂ cho con cháu cça con bé nghe, có thĂ l¯m ché!

2. N×i oan cça chó

Thñc ra thì không chÉ có chó mÛi oan uƠng, phàm là b¥t kó loài đÙng vt nào đã bË con ngưƯi thu§n hóa đÁu oan uƠng, trong đó có thĂ nói chó là oan uƠng nh¥t. Ch³ng h¡n như trâu, vì con ngưƯi mà kéo cày, vì con ngưƯi mà cho sïa, vì con ngưƯi mà cung c¥p thËt xương lông da, ngay c£ phân cing hi¿n cho con ngưƯi làm phân bón ruÙng ho·c sưßi ¥m, oan uƠng tht đ¥y nhưng nhïng cÑng hi¿n vô tư cùng vÛi công lao cça chúng đã đưăc con ngưƯi tán thưßng và xem đó là mÙt ph©m ch¥t đ¡o đéc cao đ¹p, thm chí con ngưƯi còn dùng ph©m ch¥t ¥y đĂ tuyên dương nhïng ngưƯi chËu thương chËu khó, c§n cù kham khƠ.

Khi còn đang t¡i ngi, tôi đã nhn ra r±ng trong bÙ đÙi là dÅ vào Đ£ng nh¥t, dÅ thăng ti¿n nh¥t, miÅn là anh đưăc yêu m¿n, cho dù trình đÙ văn hóa không cao nhưng ph£i là mÙt “trâu vàng”, “trâu vàng cách m¡ng” có năng lñc đ·c biÇt vÁ trÓng rau, quai búa, vÁ chăn trâu và c£ “dÍn d¹p nhà xí”. Th¿ có lo¡i trâu vàng không cách m¡ng không? Ai mà bi¿t đưăc! N¿u anh tÑt nghiÇp phƠ thông trung hÍc, miÇng anh bi¿t nói lƯi hay, bút anh bi¿t vi¿t nhïng câu văn tÑt thì viÇc ki¿m sÑng cça anh khó khăn hơn nhiÁu so vÛi nhïng “trâu vàng”, l¡i không đưăc nhn nhïng lƯi bình ph©m tÑt đ¹p gì trong tƠng k¿t cuÑi năm ch¯c ch¯n ngưƯi ta s½ chåp lên đ§u anh cái mi “kiêu ng¡o tñ mãn, thi¿u tinh th§n c§u ti¿n”. Nhïng chuyÇn ¥y tñ thân tôi đã tr£i nghiÇm rÓi ch¥t chéa oán hn trong lòng. R¥t nhiÁu năm g§n đây, suy cho cùng đã có bao nhiêu “trâu vàng” đưăc đÁ b¡t làm quan trong quân đÙi, chưa ai thÑng kê đưăc nhưng có thĂ kh³ng đËnh là sÑ lưăng không hÁ ít. MÙt ngày nào đó, nhïng “trâu vàng” đưăc đÁ b¡t làm quân quan, mÙt nía ph©m ch¥t “trâu” bi¿n m¥t và quá trình đ¿n vÛi tråy l¡c hç hóa kĂ ra còn nhanh hơn nhiÁu so vÛi giai c¥p tư s£n. Hành vi cça bÍn chúng ch³ng khác nào bÍn đánh b¡c cÑ đ¥m ăn xôi đĂ vÛt vát l¡i mÙt ít vÑn mình đã bÏ ra, n¿u có cơ hÙi thì còn ki¿m đưăc c£ lãi. Sau mÙt thƯi gian đào th£i, hơn mÙt nía nhïng “trâu vàng” này đã gi£i giáp vÁ vưƯn, nhưng cing có mÙt sÑ l¡i ti¿p tåc bò lên nhïng vË trí cao hơn, dña vào viÇc hÍc như ăn tươi nuÑt sÑng đưăc vài trăm chï Hán, dña vào nhïng khái niÇm và nhïng câu nhai đi nhai l¡i mÙt cách vô ngh)a vÁ “công tác chính trË tư tưßng” cho bÙ đÙi đĂ thÑng trË mÙt đËa h¡t riêng cça mình. Nhïng con hƠ të “trâu vàng” bi¿n thành này hÅ mß miÇng ra là “giác ngÙ”, “tính đ£ng”, “nguyên t¯c tƠ chéc”, “tác phong k÷ lut”, “quan tâm bÓi dưáng”, kó thñc anh ta cing không thĂ hiĂu h¿t ý ngh)a chân chính cça nhïng të này, chÉ là con v¹t hÍc nói mà thôi. VÁ thñc ch¥t mà nói, trong đ§u óc cça anh ta chÉ có tư duy cça gã tiĂu quan d«n vă đ¿n đĂ phåc vå món v±n th¯n cho Tu§n Vi đ¡i nhân trong “Quan trưƯng hiÇn hình ký” mà thôi. Anh ta quát n¡t c¥p dưÛi, cưƯi trơn như má vÛi k» ngang c¥p, còn vÛi thưăng c¥p thì sao? Đó là mÙt con chó Cáp Ba chính hiÇu - Trông kìa, oan uƠng đã xu¥t hiÇn rÓi đó!

NgưƯi ta thưƯng thích dùng trâu đĂ tán dương ngưƯi, dùng chó đĂ chíi ngưƯi. Có l½ nào chó cÑng hi¿n cho nhân lo¡i ít hơn so vÛi trâu? Không! Không ít hơn tí nào c£. Căn cé vào ý ki¿n cça mÙt chuyên gia vÁ đÙng vt, chó là loài dã thú đưăc con ngưƯi thu§n hóa sÛm nh¥t, có ngh)a là, chó có lËch sí bán mình cho con ngưƯi sÛm nh¥t so vÛi t¥t c£ các loài gia súc khác. Nghìn v¡n năm qua, có bao nhiêu con chó đã b¯t đưăc bao nhiêu loài thú hoang vÁ dâng cho chç? Có bao nhiêu con chó đã săn đuƠi nhïng con vt đã bË b¯n bË thương nhưng không ch¿t vÁ nÙp trưÛc m·t chç, đƠi l¡i là đưăc thưßng mÙt chi¿c đ§u chim ho·c mÙt khúc xương thú? Có bao nhiêu con chó đã theo chç qu£n lý dê cëu và đã bao nhiêu l§n chó đuƠi dÓn nhïng con vt cÑ tình l¡c b§y vÁ l¡i vÛi chç? Có bao nhiêu con chó đã vì chç mà n±m canh ß chuÓng vËt lÓng gà không cho bÍn sói và nhïng con chÓn tÛi ăn trÙm v·t, đã có bao nhiêu cuÙc chi¿n đ¥u mÙt m¥t mÙt còn x£y ra giïa chó và bÍn này? Đã có bao nhiêu con chó trung thành đã n±m dưÛi móng vuÑt cça bÍn sói hoang, vì lăi ích cça chç mà hy sinh cái sinh mÇnh đáng quý cça mình? Đã có bao nhiêu chó và bao nhiêu l§n chó bË trÍng thương vì chç, da thËt nát bươm mà chç nhân không hÁ thuÑc thang gì, chÉ còn cách tñ mình thè lưái li¿m v¿t thương, có ông chç còn b£o chân chó không bao giƯ gãy, trên lưái cça chó có sâm, trong nưÛc bÍt cça chó có ch¥t tiÇt trùng kháng viêm? Đã có bao nhiêu chó vì con ngưƯi mà vưăt qua không bi¿t bao nguy nan đĂ đưa tin céu đưăc sinh mÇnh cça chç? Đã có bao nhiêu chó theo chân con ngưƯi đĂ phát hiÇn ra bao nhiêu vùng đ¥t mÛi? Đã có bao nhiêu chó kéo xe trưăt tuy¿t ch¡y không mÇt mÏi trên nhïng vùng băng tuy¿t v)nh viÅn ß B¯c cñc Nam cñc, ban đêm ngç trong hÑ tuy¿t, ban ngày chÉ đưăc cho mÙt vài chú cá con? Đã có bao nhiêu chó dña vào chi¿c mii r¥t thính cça mình đĂ giúp đá c£nh sát điÁu tra phá án? Đã có bao nhiêu chó dña vào hàm răng s¯c, và đôi móng vuÑt khÏe m¡nh cing như sñ nhanh nh¹n cça thân thĂ đĂ khÑng ch¿ nhïng tên tÙi ph¡m, trëng trË k» ác, b£o vÇ chính ngh)a? Có bao nhiêu chó suÑt đƯi tn tåy vÛi chéc trách giï nhà canh cƠng vì tài s£n cça chç, tr¥n tÉnh nhïng trái tim y¿u đuÑi và an çi cô nhi qu£ phå trong cuÙc sÑng mÏi mòn? Có bao nhiêu chó vÛi dáng v» đáng yêu, xinh đ¹p ho·c quái dË đã làm vui lòng không bi¿t bao nhiêu thi¿u nï thanh xuân, ông già bà c£, tr» mÓ côi, quý tÙc bình dân, làm phong phú hơn đƯi sÑng t» ng¯t cça nhïng linh hÓn chán chưƯng tuyÇt vÍng? Có bao nhiêu chó đã hi¿n bÙ lông bóng mưăt cça mình đĂ làm ¥m lòng nhïng k» lưu l¡c giang hÓ, giúp hÍ vưăt qua nhïng đêm dài tê cóng? Có bao nhiêu chó đã hi¿n thËt xương cça mình cho nhïng cái miÇng thèm ăn cça nhïng băm rưău đĂ bi¿n thành máu thËt, thành t¿ bào cça chính hÍ? Có bao nhiêu bÙ lông chó xinh đ¹p đã bi¿n thành nhïng chi¿c mi n±m trên đ§u cça bao nhiêu ngưƯi đĂ giúp hÍ chÑng chÍi vÛi gió tuy¿t bão bùng? Có bao nhiêu t¥m lông chó đã làm ¥m thêm chi¿c giưƯng cça bao nhiêu ngưƯi trong đêm đông? Có bao nhiêu bÙ xương chó đã đưăc con ngưƯi n¥u thành “cao hƠ cÑt” đĂ lëa ngưƯi khác?… Th¿ thì, chó ơi! Nhïng cÑng hi¿n cça chúng mày rõ ràng không hÁ ít hơn so vÛi trâu, l¡i càng không ít hơn so vÛi ngña, nhưng không hÁ có mÙt câu tán dương nào dành cho mày. Khi ngưƯi ta chíi mÙt ai đó, hÍ ngoác mÓm lên và câu đ§u tiên văng ra là: ĐÓ chó! ĐÓ chó Cáp Ba! ĐÓ chó gh»! ĐÓ chó đ»! ĐÓ cét chó!… CÑng hi¿n cça mèo cho con ngưƯi làm sao đÍ đưăc vÛi chúng mày nhưng khi chíi ngưƯi khác, có ai chíi là “đÓ mèo đ»”, “đÓ mèo”… đâu! HiÇn tưăng b¥t bình đ³ng này b¯t đ§u të bao giƯ và b¯t đ§u như th¿ nào? Ai có thĂ tr£ lƯi cho tôi đây?

Chó ngh): Con ngưƯi qu£ đúng là mÙt loài đÙng vt tht đáng să, các ngưƯi qu£ tht là khó đÑi đãi. ChÉ c§n chúng tao hung b¡o mÙt tí là các ngưƯi sµn sàng ra tay gi¿t ch¿t, nhưng chúng tao quá hiÁn thì các ngưƯi l¡i chê là đÓ vô dång và cing ch³ng ng§n ng¡i gì mà không cho mÙt dao, rÓi bi¿n thành mÙt thé théc ăn ngon v× béo chính mình. Ngày nào chúng tao cing nghe các ngưƯi than thß r±ng làm ngưƯi sao mà khó, nhưng liÇu các ngưƯi có bi¿t là làm chó còn khó g¥p trăm nghìn l§n không? Lúc mÛi b¯t đ§u sáng t¡o nên v¡n vt, Thưăng đ¿ đÁu đã cho chó và con ngưƯi mÙt cái đuôi, dña vào cái gì mà con ngưƯi thÑng trË chó mà t¡i sao l¡i không ph£i là chó thÑng trË con ngưƯi? Chúng tao không ph£n kháng đưăc ch³ng qua là vì chúng tao đánh không l¡i các ngưƯi, các ngưƯi phát minh ra cung tên, súng và không bi¿t bao nhiêu là vi khí khác, chúng tao chÉ còn nưÛc cúi đ§u xưng th§n trưÛc các ngưƯi thôi. Nhïng ai trong sÑ chúng tao giác ngÙ triÇt đĂ mÙt tí thì bË các ngưƯi gÍi là “chó điên”, nhưng kó thñc là chúng tao cñc kó bình thưƯng, chúng tao đang muÑn khôi phåc nhïng vinh quang có të thƯi xa xưa cça loài chó và sÑ ít bË xem là “điên” ¥y xéng đáng đưăc xem là nhïng liÇt s) “sát thân thành nhân”. LiÇt s) cça chúng tao hÅ th¥y ngưƯi là c¯n bßi vì chúng đã nhn chân ra mÙt v¥n đÁ mang tính b£n ch¥t: Con ngưƯi đích thË là k» thù cça loài chó! M×i mÙt đÓng lo¡i “chó điên” cça chúng tao bË các ngưƯi h¡i ch¿t đÁu đã bi¿n thành mÙt tưăng đài nguy nga đÓ sÙ tÓn t¡i mãi mãi trong th¿ giÛi loài chó chúng tao. Con ngưƯi ơi! Các ngưƯi chÛ có đ¯c ý quá sÛm như th¿! Đương nhiên chúng tao cing không thĂ phç nhn là trong giÑng loài cça mình cing có nhïng k» b¡i ho¡i vÁ đ¡o đéc, ch³ng h¡n như chuyÇn vi ph¡m nguyên t¯c sáng t¡o v¡n vt, công khai giao c¥u vÛi nï chç nhân cça mình, chuyÇn này có thĂ th¥y đưăc trong sách “Liêu trai chí dË” cça BÓ Tùng Linh ngưƯi tÉnh Sơn Đông. Nhưng suy cho cùng, căn nguyên đĂ d«n đ¿n chuyÇn này không ph£i të chó mà là të nï chç nhân cça chó…  Bên ngoài hình như có ti¿ng đÙng gì đó? Có ph£i là bÍn trÙm đ¡o đang c¡y cía nhà chç? Có ph£i bÍn chÓn sóc đang ăn trÙm dưa cça chç? Gâu gâu gâu! M·c dù đang đ¯m chìm trong nhïng bÙn bÁ suy ngh) nhưng chúng tao không thĂ quên nhiÇm vå cça chó đâu! Gâu gâu gâu gâu gâu gâu…

N¿u không thâm nhp vào tâm linh chó, có n±m mơ tôi cing không thĂ tưăng tưăng đưăc chó l¡i có nhïng n×i đau sâu s¯c và nhïng suy ngh) phéc t¡p đ¿n như th¿. ChuyÇn gì chó cing bi¿t nhưng ch³ng bao giƯ thƠ lÙ tâm hÓn mÙt cách hƯi hăt. ChuyÇn gì chó cing bi¿t nhưng chúng gi£ vƯ ngu đÙn đ¥y thôi. Ngay c£ trong nhïng ti¿ng gâu gâu kia cing ©n tàng không bi¿t bao nhiêu là mâu thu«n nÙi tâm mà không hÁ đơn thu§n là nhïng lƯi c£nh báo gi£n đơn cho chç đâu!

ChuyÇn đã đ¿n hÓi k¿t thúc: v«n cé là L× T¥n sâu s¯c, v«n cé là L× T¥n biÇn chéng. Tiên sinh cing đã tëng chíi “bÍn chó hoang táng gia giai c¥p tư s£n”, cing đã tëng giơ cao ngÍn cƯ “đánh ch¿t bÍn chó rơi xuÑng nưÛc”, nhưng tiên sinh l¡i kĂ r±ng, sau khi bË thương, tiên sinh không kêu l¥y mÙt ti¿ng, n¥p vào trong cÏ rm và tñ li¿m v¿t thương cça mình. Trong t¥t c£ các loài đÙng vt, chó là mÙt trong sÑ ít bi¿t tñ li¿m đĂ trË thương, do vy mà th¥y, m·c dù tiên sinh không hÁ bàn lun gì vÁ chó nhưng đÑi vÛi tính lưáng diÇn cça chó hay nói khác đi là hai lo¡i chó, tiên sinh đã phân biÇt đÑi đãi. Lo¡i trưÛc là lo¡i tiên sinh r¥t hn, lo¡i sau là lo¡i tiên sinh b¯t chưÛc. Cho nên, tôi ngh), gÍi ngưƯi khác là chó ß thƯi kó đ§u vÑn không có ý chê bai và nhåc m¡ nhưng rÓi sau đó, cách gÍi này đã phát sinh bi¿n hóa và trß thành danh të chuyên dång đĂ chíi ngưƯi.

Nhưng nhïng ngưƯi th§y trong cuÙc đƯi tôi, kĂ c£ chính cuÙc sÑng này đã d¡y tôi r±ng, cái gÍi là thu§n túy chÉ là nói mÙt cách tương đÑi, khó tìm đưăc vàng mưƯi, khó có ngưƯi hoàn thiÇn, t¥t nhiên cing khó có chó hoàn mù. GÍi ngưƯi khác là chó nói chung trong mÍi hoàn c£nh đÁu bao hàm sñ ác ý, nhưng nhiÁu ông bÑ bà m¹ l¡i gÍi con cái mình là “chó con”. GÍi “chó con”, “cún con” nhưng không hÁ ác ý, ngưăc l¡i là biĂu hiÇn cça sñ thương yêu. Nghe đâu có bà vă l¡i gÍi đéc lang quân là “c©u c©u”. Không đâu xa, trong sách “Låc hóa thå” cça Trương HiÁn Lưăng, nhân vt Mã Anh Hoa gÍi Chương V)nh Lân là “c©u c©u”. Đây là cách gÍi suÓng sã g§n gii, là mÙt kiĂu biĂu hiÇn tình sâu ngh)a n·ng. HiÇn tưăng này tôi ngh) là thưƯng phát sinh ß nhïng ngưƯi đàn bà có m«u tính m¡nh m½, nhưng sñ tht đã chéng minh r±ng, nhïng ngưƯi đàn ông m·t s¯t c§n nh¥t có l½ chính là nhïng ngưƯi đàn bà bi¿t diÅn xu¥t đúng vai trò làm m¹ nhưng đÓng thƯi cing làm tròn vai diÅn tình nhân. Khi b¯t tay vào vi¿t kËch b£n “Hán Sß tranh hùng” cho mÙt đ¡o diÅn danh ti¿ng, tôi phát hiÇn ra ß nhân vt anh hùng cái th¿, khí lñc trùm trƯi H¡ng Vi có lo¡i tính cách này. ChuyÇn ngưƯi anh hùng này và Ngu Cơ bËn rËn luy¿n lưu ß Ô Giang r¥t có kh£ năng là do H¡ng Vi là mÙt “lão ngoan đÓng”, còn Ngu Cơ là mÙt điĂn hình cho hình m«u “m¹-tình nhân”!

Cho dù tôi có biÇn lun th¿ nào thì chó v«n cé là chó, ngưƯi v«n cé là ngưƯi, chó v«n cé bË con ngưƯi nô dËch như thưƯng, chó v«n cé bi¿n thành nhïng phù hiÇu đĂ chÉ lo¡i ngưƯi b¡i ho¡i vÁ ph©m ch¥t. Văn chương chính hiÇu ngàn năm nay không thĂ làm thay đƠi nhïng thiên ki¿n, huÑng hÓ là lo¡i văn chương cét chó như tôi đang vi¿t ra đây!

Ta ôm ¥p ngươi, ta nuôi ngươi lÛn, ngươi l¡i đÛp ta ba mi¿ng, ta tìm ngưƯi đánh ch¿t ngươi, c£ nhà ta bÏ công vì ngươi nhiÁu quá! Ta dùng hai bài văn này đĂ gi£i tÏa nhïng gì còn ch¥t chéa trong đôi m¯t ngươi, ngươi yên nghÉ nhé!

3. Vu vơ vÛi chó

Năm nay là năm con gà, nhưng tôi l¡i quá thiên vÁ chó, l¡i c£ gan vi¿t m¥y bài vÁ chó nïa khi¿n tôi có c£m giác là mình đang sÑng trong năm chó. May mà thƯi gian trôi qua nhanh như bóng câu qua cía sƠ, chÉ trong chÛp m¯t mà “năm chó” đã lùi vào quá khé và të nơi xa xăm nó đang hưÛng vÁ tôi sça vang lên. Đ§u năm con gà, tôi bË chính chó cça mình c¯n cho nhë tí, tiêm chích thuÑc phòng d¡i hơn mÙt trăm ngày, ngoài viÇc lưu l¡i trên ngưƯi m¥y v¿t thương đÏ hÏn m×i khi trái gió trß trƯi phát ngéa râm ran ra, tôi không còn chút c£m giác nào khác. Nghe đâu đÙc tÑ chó d¡i có kh£ năng tiÁm ©n, nhưng trăm ngày đi qua mà ch³ng th¥y mình có d¥u hiÇu gì khác thưƯng tôi mÛi tin r±ng kh£ năng phát bÇnh cça mình là r¥t nhÏ. N¿u m¯c ph£i đÙc tÑ chó d¡i mà ch¿t thì cing ch³ng bõ mình đã nhn mÙt cái ch¿t đÙc đáo, đĂ có thĂ trß thành đÁ tài đàm lun cça anh em b¡n bè.

Sau khi xí lý con chó hung dï đã c¯n mình, tôi c§u kh©n bÑ mình tìm cho con gái tôi mÙt con chó nhÏ. TrưÛc yêu c§u cça đéa cháu nÙi nhÏ nh¥t, bÑ tôi sµn sàng đáp éng, không nhïng đáp éng mà còn đáp éng mÙt cách r¥t nhiÇt tình nghiêm túc. ChÉ c§n ông phát ra hiÇu lÇnh là b¡n bè thân thích nháo nhào hưßng éng phân công nhau đi tìm, nhanh chóng tìm đ¿n mưƯi m¥y hÙ có chó m¹ đang mang thai, ai cing b£o chƯ đ¿n khi đ» xong thì đ¿n lña chÍn tùy thích. TrưÛc yêu c§u cça cháu gái, chË tôi m·t d¡n mày dày tìm đ¿n mÙt gia đình mà trưÛc đó có quan hÇ không m¥y hïu h£o - con chó nhà này trưÛc đây đã c¯n con gái cça chË. Nhà này đáp éng vô cùng nhiÇt tình, nói không có v¥n đÁ gì, đ¿n ngày chó đ» nh¥t đËnh s½ đĂ dành cho chË tôi mÙt con đ¹p nh¥t.

Trong lúc c£ hÍ đang t¥t bt vÁ chuyÇn ¥y thì con gái tôi không bi¿t tha të đâu vÁ mÙt con chó nhÏ. Con chó vô cùng đáng yêu, lông tr¯ng nhƯ và mưăt như nhung. Con gái tôi kiên quy¿t kh³ng đËnh đó là mÙt con chó đñc. Th¿ thì là chó đñc vy, chÉ c§n con bé thích là đưăc, chó cái mà nói thành chó đñc thì có v¥n đÁ gì đâu!

Vëa mÛi bưÛc chân vào nhà, con chó đã làm cho không khí trong gia đình nhÙn nhËp h³n lên. Con bé ôm nó đi đi l¡i l¡i trong sân, líu lo cưƯi nói không dét. M×i l§n trưÛc khi đi hÍc, con bé “b¯t tay” të biÇt con chó; të trưƯng quay vÁ, viÇc đ§u tiên cça con bé v«n là “b¯t tay” con chó và hàn huyên. M×i khi nhìn th¥y c£nh ¥y, tôi r¥t vui trong lòng. ThƯi niên thi¿u cça tôi trôi qua trong gian khƠ thi¿u thÑn nhưng lúc ¥y tôi v«n không c£m th¥y quá khƠ, nhïng lúc ch¡nh nhÛ cing chÉ th¥y mÙt màu bàng b¡c thôi, nhưng tôi să con gái mình khƠ. ChÉ c§n con bé vui là tôi vui. Tương lai cça th¿ giÛi này như th¿ nào, đ¿n thƯi ¥y con gái tôi liÇu có ph£i chËu khƠ như bÑ m¹ chúng mÙt thƯi chËu khƠ không, có ai nói trưÛc đưăc đâu? ChuyÇn cça tương lai có lo l¯ng cing b±ng thëa, chuyÇn cça trưÛc m¯t lo ngh) nhiÁu mÙt chút là đúng đ¯n nh¥t. Chó đem l¡i niÁm vui sưÛng cho con tôi, chó v¡n tu¿! Vi¿t đ¿n đây, nhïng b¥t mãn đÑi vÛi chó đô thË cça tôi cing gi£m đi ph§n nhiÁu. NgưƯi ta dùng sïa cao c¥p t¯m cho chó, dùng nưÛc hoa cao c¥p xËt cho chó… là tiÁn cça ngưƯi ta, là phúc phn cça chó, có quan hÇ gì đ¿n tôi nào?

M¥y ngày trưÛc, trong mÙt cuÙc hÙi nghË tôi đã g·p Đ·ng Cang. Anh ta b£o r±ng m¥y năm nay anh ta “treo chéc” ß Nga, t§m nhìn đã mß mang vô cùng. Anh ta kĂ mÙt lô mÙt lÑc nhïng chuyÇn thú vË x£y ra ß Nga cho tôi nghe, trong đó có kĂ đ¿n chó Nga. Anh ta b£o r±ng, chó Nga có r¥t nhiÁu chçng lo¡i, có lo¡i nhìn đi nhìn l¡i v«n ngh) r±ng đó là mÙt con dê ho·c mÙt con cëu nhưng v«n cé là chó. Anh ta còn b£o là có r¥t nhiÁu lái chó đáo qua đáo l¡i giïa hai thç đô B¯c Kinh và Matxcơva, lái chó b×ng nhiên phát tài lÛn, không chÉ phát tài mà còn trß thành chuyên gia vÁ chó, thuÙc làu nhïng đ·c điĂm cça chó trong lòng bàn tay. Lão Đ·ng còn b£o r±ng anh ta đã tëng nuôi mÙt con chó t¡i Matxcơva có tên là “N¯m Đ¥m”, dung m¡o cça nó trông như gương m·t cça mÙt ai đó đang nghênh đón n¯m đ¥m cça mÙt võ s) quyÁn Anh h¡ng n·ng, còn tưßng tưăng ra nó như th¿ nào thì tùy ý ông! Theo lƯi anh ta thì phå nï Nga không chÉ có kù thut nuôi chó r¥t tÑt mà còn có c£m tình đ·c biÇt vÛi chó. Vú đàn bà Nga thưƯng to, khe hß giïa hai “ngÍn núi vú” có thĂ chéa đưăc vài chú chó con, nhïng chú chó ¥y đÁu đÙi mi nhung be bé trông ch³ng khác nào nhïng đéa bé đang våc đ§u vào ngñc m¹ bú sïa, nhưng t¥t nhiên là chó không ph£i đang bú sïa phå nï Nga. Phå nï Nga thưƯng gi¯t nhïng bình sïa bên hông, lăi dång nhiÇt đÙ thân thĂ đĂ giï ¥m cho sïa trong bình. Trên nhïng chuy¿n tàu quÑc t¿ Matxcơva - B¯c Kinh, phå nï Nga chuyên buôn chó lôi chi¿c bình sïa bên hông ra nhét vào miÇng m¥y con chó đ§u đÙi mi nhung đang ©n thân trong “khe núi” ¥y, và bÍn nhóc vô cùng khoan khoái tn hưßng nhïng hương vË ngÍt ngào cça sïa đưăc thân nhiÇt con ngưƯi sưßi ¥m. C£nh tưăng vô cùng sinh đÙng trong tëng lƯi kĂ cça Đ·ng Cang như hiĂn hiÇn b±ng xương b±ng thËt trưÛc m¯t khi¿n lòng tôi ¥m áp vô cùng. Th¿ giÛi này vô cùng đáng yêu, đàn bà Nga l¡i càng đáng yêu hơn! Tôi tưßng tưăng ra nàng Acxinhia trong “Sông Đông êm đÁm” cça Solokhov. ChÉ có nhïng ngưƯi đàn bà mà trong “khe núi vú” có thĂ nhét đưăc chó mÛi đ» ra đưăc nhïng Acxinhia, mà cing chÉ có nhïng hu duÇ cça Acxinhia mÛi có thĂ gi¥u đưăc chó giïa “khe núi vú”!

Vó ngña

LƯi bàn: Tôi cho r±ng các thĂ lo¡i văn chương cing giÑng như mÙt chi¿c lÓng s¯t đang nhÑt tëng đàn chim ngÛ ng©n “tác gia” ho·c “thi nhân”. T¥t c£ mÍi ngưƯi đÁu đang bay ß trong chi¿c lÓng ¥y và đang thi đua vÛi nhau xem thí ai bay bi¿n hóa nh¥t, lá có ai đó đâm th³ng vào lưÛi s¯t t¥t y¿u s½ g·p ph£i sñ chíi bÛi, trào lÙng. Có mÙt ngày, mÙt con chim chín đ§u đâm th³ng vào lưÛi s¯t và làm cho không gian trong lÓng trß nên rÙng hơn, thoáng đãng hơn, t¥t c£ nhïng con chim còn l¡i bay đưăc thÏa séc hơn. RÓi l¡i có mÙt ngày, mÙt b§y chim chín đ§u húc vá toang chi¿c lÓng, nhưng chúng không thĂ bay th³ng lên chín t§ng mây xanh đĂ rÓi l¡i chui vào mÙt chi¿c lÓng mÛi mà thôi. Thơ té tuyÇt, thơ ngi ngôn, thơ th¥t ngôn, thơ tñ do, truyÁn kó đƯi ĐưƯng, tho¡i b£n đƯi TÑng, tiĂu thuy¿t Minh Thanh… MÙt thĂ lo¡i văn hÍc mÛi hình thành không ph£i mÙt sÛm mÙt chiÁu nên sau khi đã hình thành c§n ph£i có mÙt thƯi gian Ơn đËnh, c§n ph£i có mÙt quy ph¡m th©m mù - chi¿c lÓng. Nhïng con chim chín đ§u không ngëng húc vào đó đĂ nÛi rÙng thêm, nhưng trưÛc khi húc nát chi¿c lÓng,  chúng ph£i có mÙt thƯi gian đĂ bay trong ¥y. Bên trong ¥y có l½ là có chút ít ý vË tri¿t hÍc Mác!

Nhïng con chim mÙt đ§u như chúng tôi, nhƯ vào nhïng đ¡i sư phå chín đ§u nÛi rÙng không gian trong lÓng, g¯ng gưăng chao đôi cánh mÏi mÇt mà tñ c£m th¥y “tri túc”.

Khi chúng tôi të nhà hàng ăn uÑng “Không nói ngoa” trong vùng du lËch sinh thái tn sơn lâm cùng cÑc vëa mÛi khai trương bưÛc ra thì đã giïa trưa. Trong khe núi, mây mù đ·c quánh ùn ùn xông lên, nhïng lÑi đi trên đá gp ghÁnh tr£i đ§y mÙt thé ánh sáng vàng vàng. Không bi¿t m·t trƯi ß nơi nào, chÉ th¥y nhïng ch× da thËt đĂ lÙ ra ngoài như bË muôn ngàn mii kim châm vào, mÓ hôi dâm d¥p nhưng không thĂ ch£y thành dòng, toàn thân như bË phç mÙt lÛp keo đ·c quánh. Khi g·p nhau vào năm ngoái, anh trai tôi b£o khí hu HÓ Nam r¥t nóng, miÇng tôi nói huyên thuyên không hÁ h¥n gì và trong lòng cé ngh) là anh trai mình quan trÍng hóa v¥n đÁ. NhƯ b£n tin dñ báo thƯi ti¿t trên ti vi mà tôi bi¿t nhiÇt đÙ ß TrưƯng Sa không hơn ß B¯c Kinh bao nhiêu (mà ß B¯c Kinh chưa bao giƯ tôi c£m th¥y khó chËu vÁ nhiÇt đÙ cao c£), bây giƯ tôi mÛi th¥m thía, th¥m thía ngay trong buƠi sáng đ§u tiên đ·t chân lên thành phÑ TrưƯng Sa. Nhïng ngưƯi buôn bán nhÏ trên các đưƯng phÑ TrưƯng Sa ai ai cing như nhïng con cua say n¯ng, ngưƯi đi đưƯng l·ng l½ cúi đ§u lê bưÛc, không đç séc ng¯m nhìn quang c£nh phÑ phưƯng. NgÓi trên chi¿c xe khách cà tàng đi vÁ ThưƯng Đéc, khi xe ch¡y ngang qua chi¿c c§u lÛn b¯c ngang Tương Giang, tôi ng©n ngưƯi nhìn dòng nưÛc sông đåc như nưÛc đu xanh n¥u nhë, chÉ có vài chi¿c thuyÁn bé xíu đen ngòm đéng im lìm như ch¿t trên m·t nưÛc. M·t nưÛc sông bàng b¡c mÙt màu vàng đåc đ·c quánh, tìm đâu ra c£nh nưÛc trong th¥y cá lÙi tung tăng dưÛi đáy nưÛc, cing như c£m xúc nghe ti¿ng cây lá rì rào trong gió mà ti¿u ng¡o thiên h¡ nhÏ bé như trong lòng bàn tay trong bài të “T©m viên xuân” cça Mao Tr¡ch Đông, mà tôi đã thuÙc lòng të nhÏ? Hay là thƯi điĂm tôi đ¿n đây không trùng hăp vÛi thƯi điĂm Mao Tr¡ch Đông sáng tác bài të này? Nhïng kho£nh đ¥t trÓng quít uÑn lưăn trông như mÙt ngưƯi thi¿u nï không chËu nƠi cái nóng thiêu đÑt nên đã trút bÏ xiêm y n±m bên bƯ sông, thân thĂ đ§m đìa mÓ hôi, chƯ cho đ¿n mùa thu se s¯t, nàng s½ khoác xiêm y vào và trß mình ngÓi dy. Tôi đang cÑ g¯ng tìm tòi và chƯ đăi cơ hÙi đ¿n HÓ Nam vào mùa thu.

Bà chç quán ăn “Không nói ngoa” đã bÏ ít nh¥t g§n nía l¡ng Ût vào trong bát mi¿n hai l¡ng cça tôi, cay xé lưái, vëa n¿m vào là lưái tôi đã co git như n¿m ph£i thuÑc đÙc. RƯi khÏi quán ăn rÓi mà tôi v«n còn c£m giác låc phç ngi t¡ng cça mình như đang bË đÑt trong lò, nhïng giÍt mÓ hôi rËn ra có c£m giác đÏ mÙt cách rõ ràng, m×i l× chân lông đÁu đang phát nhiÇt. Đ¥t mÛi khai phá, đưƯng sá cheo leo, muÑn lên đưăc xe thì chúng tôi ph£i đi bÙ hơn năm cây sÑ, may mà con đưƯng d±ng d·c ¥y xuyên qua mÙt khe núi, phong c£nh trong khe ly kó hiĂm quái ch³ng khác nào trên thiên đưƯng. ChÉ mÙt ti¿ng gÍi “Đi!” là mÍi ngưƯi nh¥t tÁ xông lên, ti¿n th³ng vào khe núi vài trăm mét mÛi quay đ§u vÍng vÁ quán “Không nói ngoa”, nhìn t¥m v£i bÑ đÏ như lía trông ch³ng khác nào mÙt t¥m da bò treo bên thÁm mà ch¡nh nhÛ nhïng t¥m b£ng qu£ng cáo, nào là nhïng lo¡i thuÑc như “DiÇu thç hÓi xuân”, “Hoa Đà tái th¿”… mà lòng b×ng th¥y mênh mang.

Đã tëng vưăt qua ba con sông tÉnh HÓ Nam, chân đã lê trên nhïng con đưƯng cça ba thành phÑ tÉnh HÓ Nam, trèo lên m¥y ngÍn núi cça tÉnh HÓ Nam, trên nhïng chi¿c xe khách l¥m láp båi đưƯng phóng m¯t ng¯m nhìn đÓi núi nh¥p nhô hòa vÛi cÏ cây thành mÙt khÑi, thiên bi¿n v¡n hóa, tr§m m·c ng¡o nghÅ ch³ng khác nào mãnh hƠ đang lim dim mơ màng. Thiên nhiên HÓ Nam có nhïng nét r¥t riêng, ch¥t riêng ¥y l·ng l½ như nhïng đÓ gÑm cƠ thô ráp n·ng nÁ, dâm d¥p máu huy¿t ngưƯi xưa, xán l¡n huy hoàng pha mùi man dã. Ngh) nhiÁu vÁ bao bc phong lưu anh kiÇt ra đi të vùng Tam Tương này đĂ đ¿n vÛi đƯi, hú gió gÍi mây, dƯi non l¥p bĂ, dưÛi đôi chân đ¥t b±ng nƠi sóng, mà trong lòng không thĂ ch¿ ngñ đưăc n×i buÓn phiÁn, không bi¿t bây giƯ các bc ¥y đi vÁ nơi đâu?

Khi đ·t chân trên “Thp lý hÍa lang”, có vài cơn gió hiu h¯t thƠi đ¿n, nhïng l× chân lông trên toàn thân như muÑn nß bung ra. Nghe đâu trong “hành lang đưăc trang trí b±ng tranh mưƯi d·m” này có sông nhưng đi mãi mà ch³ng th¥y sông đâu, có chăng là con mương nông choèn bên ph£i, chen dày dưÛi đáy mương là nhïng viên đá hình tréng ng×ng, bÁ m·t phç mÙt lÛp vôi tr¯ng. Có l½ đây chính là sông. Bên trái là vách đá sëng sïng, nhïng giÍt nưÛc treo trên lá cÏ như nhïng giÍt nưÛc m¯t tí tách rơi xuÑng, mÙt vài b¡n đÓng hành đưa nhïng chi¿c lưái hÓng hÓng ra đón l¥y nhïng giÍt lÇ đá ¥y. Tôi b¯t chưÛc làm theo. NưÛc có vË m±n m·n và ch¥t chéa bao n×i buÓn đau cça núi rëng. Ban đ§u, chúng tôi ph£i dò d«m tëng bưÛc khó khăn trên nhïng viên đá n±m ghép bên nhau ch³ng theo mÙt quy lut nào nên khi gi«m chân trên đưƯng b±ng ph³ng, dáng đi cça chúng tôi v«n chưa kËp trß l¡i bình thưƯng, nhìn dáng đi cça ngưƯi phía trưÛc mà nhn ra dáng đi cça chính mình, không nín đưăc đành cưƯi lên thành ti¿ng, cƠ hÍng khô khÑc nên ti¿ng cưƯi phát ra cing ch³ng tròn trËa gì. Qu£ tht là phong c£nh trong khe núi đ¹p vô cùng, nhïng đÉnh núi đÙt ngÙt nhô cao vÛi đç các hình thù kó dË, có l½ ngôn ngï con ngưƯi s½ b¥t lñc khi muÑn miêu t£ chúng. NgưƯi có trí tưßng tưăng đưa tay chÉ Đông chÉ Tây tha hÓ ví von, nào là ngÍn này nên gÍi là Chó biĂn, nào là ngÍn kia xéng hiÇu Tây Thi… Tôi nhìn theo ngón tay hÍ mà ph£n đÑi th§m. Núi cuÑi cùng v«n cé là núi, gÍi tên cho nó chÉ có ý ngh)a phù hiÇu, vì mÙt cái tên mà cÑ n·n ra mÙt chuyÇn truyÁn kó đĂ gán cho nó chính là mÙt sñ miÇt thË đÑi vÛi tñ nhiên.

Càng đi càng l¡c vào cõi thâm u. Tán cây të hai bên vách núi trùm xuÑng. Trong rm r¡p nhïng là cây, tôi chÉ nhn ra m×i mÙt lo¡i cây tùng, còn l¡i toàn là nhïng loài cây chưa hÁ th¥y qua. Nhïng cây tùng đáng thương như đang chăm chú nhìn tôi, còn nhïng loài cây tôi không quen bi¿t thì đang nh¯m m¯t dưáng th§n, hình như đang biĂu thË mÙt thái đÙ “khinh miÇt lÛn lao” đÑi vÛi tôi. Tôi đang bË thái đÙ khinh miÇt ¥y làm cho cong gp ngưƯi, ti¿ng thß cing trß nên hƠn hĂn. Thi tho£ng ti¿ng ve l¡i nƠi râm ran trên cây - thñc ra thì tôi không ch¯c đó là ti¿ng ve. Cô gái vóc ngưƯi nhÏ thó mang giá v½ trên lưng kh³ng đËnh đó là ti¿ng ve - Ti¿ng ve kêu cing như ti¿ng ¿ch nhái kêu ß bƯ ao phương B¯c, ưÛt át mưăt mà, có đÙ vang r¥t lÛn. N¿u đó là ti¿ng ve - tôi ngh) - nó cing là mÙt lo¡i thanh âm tr§m hùng ng¡o nghÅ. Núi sông HÓ Nam tr§m hùng ng¡o nghÅ t¥t nhiên cing s½ s£n sinh mÙt lo¡i ti¿ng ve mang ch¥t tr§m hùng ng¡o nghÅ. Lo¡i ve có ti¿ng kêu như ¿ch nhái phương B¯c này có thĂ ăn c£ bÍ ngña - tôi ngh). Tôi l¡i ngh), loài bÍ ngña ß đây l½ nào l¡i không tr§m hùng ng¡o nghÅ sao? Chúng có thĂ dùng càng c¯t phăng đ§u chim s» đ¥y ché! Còn chim s» ß đây thì sao? Gi£ sí có lo¡i chim s»… Tht không dám tưßng tưăng nïa, nhưng n¿u không có mÙt d¡ng thiên nhiên thô ráp như đÓ sành sé gi£n đơn th¥m đ«m máu huy¿t bao th¿ hÇ, thì làm gì có mÙt nÁn văn hóa Sß huy hoàng tráng lÇ đ¿n th¿. Hàn Thi¿u Công, mÙt nhà văn HÓ Nam trong sách “GÑc rÅ cça văn hÍc”, trong khi kh£o sát hưÛng di chuyĂn cça văn hóa Sß, vË này đã nghe mÙt nhà thơ nói r±ng văn hóa Sß đã di chuyĂn lên phía Tây sông Tương. Tôi thi¿t ngh), n¿u Tương Tây không ph£i là mÙt vùng “b¿ quan tÏa c£ng”, n¿u Tương Tây l§u cao gác tía mÍc lên như n¥m rëng, đưƯng ngang ngõ dÍc ch±ng chËt, nông dân nhà nhà có xe hơi, có dương c§m, đ¡i phƠ cp văn hóa, đƯi sÑng kinh t¿ nâng cao… văn hóa Sß còn có ch× dung thân t¡i đ¥y không? ChÉ ngh) đ¿n đó, lòng tôi đã d¥y lên mÙt n×i să hãi. Té ra muÑn b£o tÓn văn hóa truyÁn thÑng thì con ngưƯi ph£i l¥y l¡c hu, ngu muÙi làm tiÁn đÁ sao? Các tp tåc truyÁn thÑng lâu đƯi sau nhïng bi¿n đÙng mÛi vÁ kinh t¿ chính trË cing như nhïng thay đƠi vÁ môi trưƯng tñ nhiên, đ¡i bÙ phn đÁu đã m¥t đi cái v» trang nghiêm huy hoàng vÑn có, bi¿n thành mÙt d¡ng théc có xác nhưng vô hÓn. Ch³ng h¡n như nhïng cuÙc đua thuyÁn rÓng tháng năm mà ngưƯi tham gia đua thuyÁn l¡i đeo đÓng hÓ điÇn tí trên tay, thí ng«m xem, nó là mÙt ho¡t đÙng quái qu÷ gì? Gi£ sí chuyÇn ¥y đã và s½ x£y ra, th¿ thì hÏng bét. Vùng Tương Tây t¥t nhiên không cam tâm chËu l¡c hu, không cé ph£i “b¿ quan tÏa c£ng” mãi, rÓi s½ có mÙt ngày nó trß thành mÙt vùng đ¥t mß, l½ nào văn hóa Sß tuyÇt mÇnh hay sao? May thay, tôi v«n cho r±ng văn hóa Sß là mÙt khái niÇm có nÙi hàm vô cùng uyên thâm, mÙt bÙ phn cça nó đích xác là v«n đưăc b£o tÓn ß mÙt sÑ “vùng tring” cça Tương Tây mà biĂu hiÇn cå thĂ là trong mÙt sÑ phong tåc tp quán cƠ xưa, tåc sùng bái totem; mÙt bÙ phn khác, như nhïng sáng tác cça Khu¥t Nguyên, t¥t nhiên đã hòa nhp vào trong dòng ch£y cuÓn cuÙn văn hóa chung, bÓi dưáng nên không bi¿t bao nhiêu th¿ hÇ ngưƯi Trung QuÑc, thm chí nó đã bi¿n thành mÙt nhân tÑ có tính di truyÁn, muÑn trÑn tránh cing không trÑn tránh đưăc.

Lúc ¥y có ti¿ng vó ngña r§m rp vang lên të phía sau, vÙi vàng ngoái đ§u nhìn l¡i, tôi trông th¥y b£y tám con ngña rñc rá đç s¯c màu, trên lưng m×i con là mÙt kơ mã. MÍi ngưƯi tránh gi¡t vÁ hai bên đưƯng, nh¥t thƯi quên ph¯t chuyÇn nóng nñc, đưa m¯t kinh hãi nhìn đÙi ngưƯi ngña. Có ngña vàng, có ngña đen, có ngña đÏ b§m, không có ngña tr¯ng. ĐÙt nhiên tôi nhÛ đ¿n thuy¿t “ngña tr¯ng không ph£i là ngña” cça Công Tôn Long. Trong sách giáo khoa tri¿t hÍc, Công Tôn Long bi¿n thành k» ngåy biÇn và t¥t nhiên “ngña tr¯ng không ph£i là ngña” ch³ng có giá trË gì. Đ±ng sau nhïng lƯi nhn đËnh cça sách giáo khoa, tôi l¡i nhìn th¥y mÙt Công Tôn Long ng©ng đ§u nhìn trƯi cao b±ng đôi m¯t ng¡o ngưăc, kiĂu ngÓi cing ng¡o ngưăc, ngay c£ trƯi sp và nhïng t£ng đá đƠ xuÑng ào ào trưÛc m·t v«n không hÁ nháy m¯t. “Ngña tr¯ng không ph£i là ngña” chính là “ngña tr¯ng không ph£i là ngña”, quan tâm làm chi đ¿n chuyÇn tiên sinh nh§m l«n logic như th¿ nào, chÉ mÙt cái mÇnh đÁ r¥t “oách” này cing đã khi¿n tiên sinh trß nên v) đ¡i rÓi! M¥y mươi năm nay, thñc ra là chúng ta đang sí dång mÙt phương pháp biÇn chéng quá đơn gi£n đĂ gi£i thích th¿ giÛi, nhïng k¿t lun đưa ra tñ cho là đ§y đç nhưng thñc ch¥t l¡i đ§y r«y nhïng y¿u tÑ ngåy biÇn. Công théc hóa văn hÍc, gi£n đơn hóa văn hÍc l½ nào không liên can gì đ¿n v¥n đÁ trên sao? Tôi cho r±ng, m×i mÙt tác gia đÁu ph£i có tinh th§n “ngña tr¯ng không ph£i là ngña”. Dám lp ngôn là điÁu tÑt, Hàn Thi¿u Công b£o văn hóa Sß đã chuyĂn vÁ Tương Tây thì cé đĂ nó vÁ Tương Tây! Ông ¥y có lý l½ riêng cça mình, ©n tàng trong nhïng con chï do ông ¥y vi¿t ra, ngưƯi ngoài cuÙc khó lòng lý gi£i th¥u đáo, vung bút vi¿t m¥y câu bình lun phç nhn mÙt cách tñ tiÇn là không nên. Nhïng ai phê phán logic hình théc cça ngưƯi khác thì ngưƯi ¥y có chút ngÑc ngh¿ch - kó thñc, t¥t c£ chúng ta đÁu có thĂ c¥t gi¥u nhïng suy ngh) riêng trong lòng, th¿ mÛi gÍi là ngưƯi có “võ”.

Đang ngh) đ¿n “võ” cça riêng mình, tôi đưa m¯t nhìn nhïng con ngña. Nhïng khóe miÇng sùi đ§y bÍt tr¯ng, toàn thân mÓ hôi l¥p lánh, vó gi«m xuÑng đá viên hình tréng ng×ng, ti¿ng vó khô khÑc vang lên. Trông chúng ch¡y r¥t nh¹ và nhanh nh¹n nhưng tôi phát hiÇn të bên trong, xương cÑt chúng đang biĂu lÙ sñ b¥t bình, chúng gưăng g¡o, th³ng đuÙt và rõ ràng, chúng đã m¥t đi sñ tñ do, “cưái ngña mà không ph£i cưái ngña vy”. Trang Chu đã tëng vi¿t trong thiên “Mã đÁ” như sau: “ Ngña, vó có thĂ đ¡p sương tuy¿t, lông có thĂ ch¿ ngñ gió l¡nh, g·m cÏ uÑng nưÛc, gh¿ch chân mà đéng trên đ¥t; đó là chân tính cça ngña vy. D«u có đài cao, cung đ¹p, chúng đâu c§n dùng. Bá Nh¡c nói: “Ta trË ngña r¥t giÏi. RÓi đÑt lông c¯t bƯm, x»o móng, buÙc đ§u, mang yên cương cho nó, giam nó vào máng cÏ, th¿ là ngña mưƯi ph§n ch¿t đ¿n hai ba ph§n. BÏ nó đói, b¯t nó khát, buÙc nó ch¡y, đánh nó qu§n; đ±ng trưÛc có cái n¡ng mang hàm thi¿c, đ±ng sau có cái uy cça roi vÍt. Th¿ là ngña ch¿t hơn mÙt nía.” Ngña vÑn tiêu dao giïa cõi đ¥t trƯi, đói ăn cÏ non, khát uÑng nưÛc ngÍt, ăn sương n±m tuy¿t mà hưßng trÍn niÁm sung sưÛng; không bË trói buÙc, không bË qu£n thúc mÛi đáng đưăc gÍi là “chân mã”, không đánh m¥t b£n tưÛng cça ngña, th¿ mÛi có cái khí đÙ cça rÓng cça hƠ. DưÛi ngòi bút cça Të Bi HÓng, ngña không bao giƯ đeo hàm thi¿c buÙc yên cương, có l½ là do đ¡o lý ¥y mà ra. Nhưng con ngưƯi l¡i nhét hàm thi¿c vào miÇng nó, buÙc yên cương trên lưng nó, lúc gin thì đòn roi tÛi t¥p, lúc thương thì thưßng đu thưßng đưƯng, ân ngh)a và quyÁn uy đÓng thƯi giáng xuÑng mình ngña, cương nhu đÓng thƯi thi thÑ trên mình ngña, cho nên ngña có thĂ mp m¡p cưƯng tráng nhưng làm sao đÍ đưăc vÛi hình hài m«n tiÇp săn ch¯c ban đ§u. Con ngưƯi là loài tàn nh«n, bá đ¡o nh¥t trên đËa c§u này… Và b×ng nhiên, tôi c£m th¥y căm ghét nhïng kơ mã đang ngÓi trên lưng ngña vô cùng. Nhưng, ngay lp téc tôi đã ph£i phç đËnh chính mình. Thi¿u ăn thì s½ thèm ăn vô cùng, đó là mÙt quy lut cça giÛi tñ nhiên, th¿ giÛi loài ngưƯi cing không là mÙt ngo¡i lÇ. Tôi v«n thưƯng nghe ngưƯi ta nói: “Trong xã hÙi ci… con ngưƯi ph£i chËu mÙt cuÙc sÑng không ph£i là con ngưƯi.” Con ngưƯi mà ph£i chËu b¥t kó mÙt sñ qu£n thúc cça mÙt ngưƯi khác thì không ph£i là con ngưƯi. Như th¿ thì “ngña bË ngưƯi cưái không ph£i là ngña” có l½ cing không ph£i là mÙt logic sai. Đem ngña so vÛi ngưƯi, có l½ là mÙt sñ so sánh khp khiÅng vÁ m·t “lo¡i”, nhưng không ph£i là ngày nào chúng ta cing đang so sánh như th¿ sao? KhƠng Phu Tí khi nghe Tí LÙ bË muôn ngàn v¿t thương mà ch¿t, ngài bèn b£o đ§u b¿p v¥t bÏ toàn bÙ thËt băm trong b¿p (thƯi kó phê KhƠng đ¥u Nho đã tëng cho chuyÇn này là bËa đ·t); trong tác ph©m văn hÍc nhïng năm g§n đây, không ph£i đã có nhïng sinh linh bé nhÏ đưăc các nhà văn v) đ¡i ký thác tinh th§n nhân đ¡o cao c£ sao?

Nói ngoài miÇng thì dÅ nhưng thñc hành thì khó vô cùng. Tôi hn bÍn kơ mã vì thñc ra tôi không có ngña đĂ cưái, do vy mà KhƠng Phu Tí v¥t thËt khi¿n tôi c£m th¥y ti¿c. Trong sÑ nhïng tác gia nhÏ bé hiÇn nay liÇu có m¥y ngưƯi là hòa thưăng? Nói mÙt đưƯng làm mÙt n»o chính là thiên tính cça loài ngưƯi.

Khi đÙi ngưƯi ngña đ¿n trưÛc m·t chúng tôi, có l½ đĂ hÏi đưƯng, cing có l½ là do đưƯng đi bên mép nưÛc quá nguy hiĂm nên t¥t c£ đÁu đã xuÑng ngña. T¥t c£ đÁu trÍc đ§u, t¥t c£ đÁu m·t đen, t¥t c£ ho·c là phanh ngñc ho·c trên mình chÉ có t¥m áo may-ô trÑng hoác, mang giày cÏ ho·c çng cao cƠ, trên lưng áo đÁu có mÙt m£nh v£i tr¯ng trông như mÙt v§ng trăng tròn, trên đó dùng mñc đen vi¿t mÙt chï “ding” to b±ng n¯m tay. Có hai ngưƯi trên lưng đeo cung tên, hai ngưƯi đeo dao bên hông. T¥t c£ ngña đÁu đóng yên cương, dưÛi yên treo toòng teng mÙt kh©u súng trưƯng buÙc v£i đÏ, mÙt thanh đao to b£n và mÙt vài hành lý khác, giÍng nói khác vÛi ngưƯi HÓ Nam, không bi¿t nhóm thƠ phÉ nào đang xuÑng núi đây?

Cưái trên con ngña màu tía là tay thanh niên có dáng v» đ§u måc, thân thĂ cao g§y, trông r¥t tu¥n tú. Toàn thân con ngña tía đưăc phç r¥t nhiÁu dây tua, trên cƠ l¡i đeo mÙt chi¿c låc l¡c, nhïng ti¿ng kêu leng keng vui tai vang lên không ngÛt. Tay trái d¯t ngña, tay ph£i đè lên chuôi dao gi¯t trên th¯t lưng, vÛi nhïng bưÛc đi như hƠ báo, anh ta đi đ¿n trưÛc m·t tôi. Tôi đang lúng túng không bi¿t éng phó như th¿ nào thì anh ta đã nß mÙt nå cưƯi đĂ lÙ đôi hàm răng vàng khè hÏi tôi: ĐÓng chí, vÁ nhà khách có ph£i đi lÑi này không? Tôi đáp bëa là đúng. Gã m·t s¹o d¯t con ngña đen, nói: Đ¡i Văn, còn thuÑc lá không? Cho vay mÙt đi¿u, thèm quá! - Vay gì, chÉ th¥y vay mà không th¥y tr£! Nói th¿ nhưng gã d¯t con ngña tía cing rƯi bàn tay khÏi chuôi dao, mò trong túi áo l¥y ra hai đi¿u thuÑc, đưa lên miÇng mình mÙt đi¿u, gã vay thuÑc đánh lía châm thuÑc cho mình và cho ngưƯi cho vay thuÑc. Të trong l× mii cça c£ hai, bÑn luÓng khói màu lam đm đ·c bay ra khi¿n nhïng con ngña khËt khËt nhïng ti¿ng khô khÑc, đ¡p m¡nh vó xuÑng đưƯng, đuôi ph¥t m¡nh đuƠi ruÓi, m·t nghĂnh vÁ phía bƯ sông. Dòng sông xanh mÙt màu phÉ thúy đÙt ngÙt xu¥t hiÇn të trong khe núi kèm theo là nhïng cơn gió mát m» dÅ chËu vô cùng. Gã d¯t con ngña tía nói: Các anh em, đi mÙt lát nïa, ráo mÓ hôi rÓi cho ngña uÑng nưÛc! RÓi gã mƯi tôi hút thuÑc, tôi b£o mình không hút. Gã nhìn chăm chú vào chi¿c huy hiÇu tôi đeo trưÛc ngñc rÓi không nói năng gì nïa, d¯t ngña đi nhanh vÁ phía trưÛc. Tuy trong khe núi đã có sông như ngưƯi ta nói và phong c£nh có thĂ nói là tuyÇt mù song chúng tôi ch³ng có tâm trí đâu mà thưßng théc, mÍi ngưƯi c¯m cúi đi theo đÙi ngưƯi ngña và trong nhïng lƯi bàn tán vu vơ mÛi bi¿t hãng phim Tiêu Tương quay bÙ phim “Thiên quÑc ân cëu ký” t¡i đây. HÍ chính là nhïng qu§n chúng đưăc thuê të Hà Nam đ¿n đóng vai quân Tương Tây cça Tăng QuÑc Phiên đánh nhau mÙt trn kinh thiên đÙng đËa vÛi quân Thái Bình ß Tây H£i, quân Tương Tây thương vong g§n h¿t, nhưng cing có mÙt vË đ¡i tưÛng cça quân Thái Bình đang ngÓi trên mình ngña vÛi tư th¿ hiên ngang vô cùng, nhưng lúng ta lúng túng rơi xuÑng ngña, gãy mÙt cánh tay. ChuyÇn khôi hài quá khi¿n mÍi ngưƯi đÓng lo¡t cưƯi vang lên. Th¥y mÍi ngưƯi hưßng éng, ngưƯi kĂ chuyÇn - chính là gã thanh niên d¯t con ngña tía càng hăng ti¿t, b£o r±ng hãng phim tr£ thù lao quá bèo, đi të Hà Nam đ¿n HÓ Nam trên lưng con ngña vÑn là ngña kéo cày cça gia đình, ngưƯi ngña mÇt muÑn đét hơi, xương cÑt muÑn rã rƯi, n¿u không vì muÑn ki¿m ít tiÁn nhân lúc nông nhàn thì ngay c£ qu÷ cing ch³ng thèm tham gia vào bÙ phim, v£ l¡i cing có thĂ đi đây đó mß rÙng t§m m¯t. Gã còn nói, vëa khoác lên mình bÙ quân phåc và trèo lên lưng chi¿n mã là đã có c£m giác ch³ng să trƯi cing ch³ng să đ¥t nïa, g·p c£ nhïng “quan lÛn” ngÓi trong xe “ba ba đ¥t” - téc xe tăng - cing không c£m th¥y run tí nào, ch£ bù cho lúc còn ß quê nhà, chÉ c§n thôn trưßng quát mÙt ti¿ng thôi là đã muÑn såm gÑi quó xuÑng đ¥t, bây giƯ ngh) l¡i, t¡i sao l¡i ph£i să ông ta nhÉ? Thân phn con ngưƯi suy cho cùng đâu ph£i đưăc quy¿t đËnh bßi anh khoác cái gì bên ngoài, chÉ có cái mông r×ng tu¿ch mà bưÛc chân vào chÑn phÓn hoa đô hÙi thì d«u cho có làm đ¡i quan cing không thĂ biĂu hiÇn cái oai phong cça mình ra đưăc. Anh th¥y tôi nói có đúng không? - Gã hÏi, tôi tr£ lƯi là quá đúng. Gã nói ti¿p, tht ti¿c là chúng tôi ph£i đóng vai quân Tương Tây, toàn bË ngưƯi ta “gi¿t”, ph£i chi đưăc đóng vai quân Thái Bình mÛi đã nghiÇn. Kêu lÛn mÙt ti¿ng: Anh em! Xung phong! Th¿ là chém gi¿t sưÛng tay…

Gã cùng vÛi đÓng bÍn d¯t ngña xuÑng mép sông cho uÑng nưÛc. NưÛc l¡nh đ¿n đÙ bÍn ngña cé ngoác mõm lên trƯi. Ngña uÑng nưÛc xong, t¥t c£ nh£y tót lên mình ngña, ưán ngñc, ng©ng đ§u, đÙi mi rÙng vành lên đ§u rÓi b¯t chưÛc cách chào hÏi trong phim cƠ, ch¯p tay vái chúng tôi nói lƯi cáo biÇt rÓi quát to mÙt ti¿ng, hai đ§u gÑi thúc m¡nh vào hông ngña. Nhïng chú ngña lÓng lên, ch¡y đi. ĐưƯng đá gÓ ghÁ lßm chßm nên bÍn ngña ch¡y mÙt cách thn trÍng, nhưng dù sao v«n cé nhanh hơn ngưƯi đi bÙ nhiÁu, chúng tôi chÉ có thĂ đưa m¯t nhìn theo.

Khi kho£ng cách giïa chúng tôi và đÙi kơ mã đã vëa mÙt t§m tên bay, chúng tôi trông th¥y con ngña màu tía b×ng nhiên l£o đ£o rÓi ngã vt xuÑng đưƯng, h¥t gã thanh niên trên lưng lăn m¥y vòng đ¿n tn lùm cây ven đưƯng và m¥t hút. Nhïng kơ mã khác đÓng lo¡t nh£y xuÑng ngña, gã cưái con ngña tía đang lom khom bò ra khÏi lùm cây, bÙ d¡ng trông tht thê th£m ch³ng khác nào mÙt binh s) th¥t trn. Chúng tôi cing vÙi vàng ch¡y đ¿n. Nhïng kơ mã đang đéng chung quanh con ngña tía gương m·t ai cing biĂu lÙ v» buÓn th£m. Gã cưái con ngña tía đang ngÓi dưÛi đ¥t, hai tay ôm l¥y đ§u, không trông th¥y nét m·t gã như th¿ nào. Con ngña tía đang g¯ng gưăng đéng dy, nhưng hình như nó không còn chút séc lñc nào nïa, mÙt chân cça nó lÍt xuÑng khe h¹p giïa hai viên đá và đã gãy lìa, máu đang tuôn xÑi x£. B×ng nhiên tôi ch¡nh nhÛ đ¿n năm 1976, khi đang t¡i ngi ß huyÇn Hoàng, tôi cùng vÛi tiĂu đÙi trưßng cing d¯t mÙt con ngña màu tía vn chuyĂn than të mÏ vÁ, trên đưƯng đi khi đ¡p lên mÙt đÑng giá đá b±ng s¯t ph¿ th£i, mÙt thanh s¯t đã đp m¡nh vào chân trưÛc cça nó. M·c dù chi¿c chân đã gãy lìa nhưng con ngña cça chúng tôi v«n đéng yên, đo¡n chân gãy n±m chơ vơ trên m·t đ¥t như mÙt khúc g×. Lúc ¥y, tiĂu đÙi trưßng cça tôi đã òa lên khóc néc nß. Đo¡n chân cça con ngña h±n sâu trong tâm trí tôi và të đó tôi h¡ quy¿t tâm là s½ vi¿t mÙt truyÇn vëa vÁ nó, đ§u đÁ s½ là “Vó ngña”.

Tháng 9-1985

Chó, chim và ngña

1. MưƯi năm trưÛc, tôi đã tëng theo chân mÙt đoàn đ¡i biĂu nhà văn đ¿n thăm CÙng hòa Liên bang Đéc. Trong ký éc cça tôi, ¥n tưăng sâu đm nh¥t v«n là các thành phÑ hoa lÇ cça đ¥t nưÛc này, b¥t kó lúc nào và b¥t kó ß đâu chúng ta cing có thĂ dÅ dàng nhìn th¥y nhïng thanh niên nam nï áo qu§n lÙng l«y d¯t chó đi thong dong trên các đưƯng phÑ. Të b¯c chí nam qua r¥t nhiÁu thành phÑ, tôi chưa hÁ th¥y mÙt con chó vô chç nào. Qu£ thñc là ß đây có quá nhiÁu loài chó, có loài ngÑc ngh¿ch như mÙt con trâu, có loài nhÏ bé xinh x¯n như mÙt con thÏ, có loài lông dài ph¥t phơ như nhïng phå nï xinh đ¹p thưÛt tha, có loài m·t nhăn môi l¹m trông như qu÷ sé… nhưng h§u như b¥t kó con chó nào cing có mang mÙt săi xích trông r¥t ch¯c ch¯n trên cƠ. Thi tho£ng tôi cing b¯t g·p mÙt vài con chó không đeo xích s¯t nhưng thay vào đó là mÙt vòng cƠ b±ng da. Nhïng săi xích s¯t ¥y đưăc chç nhân cça chúng đi phía sau giï ch·t và b¥t cé lúc nào cing có thĂ buÙc chúng l¡i m×i khi c§n thi¿t. Nhïng con chó không ph£i mang xích s¯t h§u h¿t đÁu ngoan ngoãn dÅ thương như mÙt đéa tr», ch¡y lon ton qu¥n ch·t l¥y chân chç, chç đi nhanh thì nó ch¡y nhanh, chç đi chm thì nó ch¡y chm, do vy mà dù không có xích nhưng ch³ng khác nào có xích. Trông th¥y nhïng c£nh ¥y, đoàn đ¡i biĂu nhà văn cça chúng tôi ai cing mß miÇng tr§m trÓ thán phåc.

T¡i thành phÑ Munich, chúng tôi trông th¥y mÙt con vt trông giÑng chó, nhưng hình như không ph£i là chó, đang ngt ngưáng theo sát phía sau lưng mÙt cô gái r¥t đ¹p có mái tóc vàng rñc. Cô gái m·c áo hß ngñc hß lưng, chi¿c đ§u kiêu ng¡o ng©ng cao, con quái vt ¥y theo sau đ±ng đ±ng sát khí vÛi nhïng bưÛc đi như hƠ báo uy nghi l«m liÇt. Tôi rùng mình să hãi vì chưa hÁ tưßng tưăng ra r±ng trên th¿ giÛi này l¡i tÓn t¡i mÙt loài quái vt khçng khi¿p đ¿n như th¿. L½ nào nó là mÙt loài t¡p chçng, là k¿t qu£ giao phÑi h×n t¡p giïa hƠ và cëu? DưƯng như đã phát hiÇn ra tôi đang chăm chú nhìn mình, con quái vt ¥y cing nghiêng đ§u li¿c xéo vÁ phía tôi, đôi m¯t ©n sau nhïng lÛp lông dày phát ra mÙt màu xanh låc hung dï và đe dÍa, nhïng bÙ móng vuÑt có l½ to hơn n¯m tay cça tôi nÇn xuÑng m·t đưƯng nhña kêu lên ken két răn ngưƯi, chi¿c đuôi quét xuÑng đ¥t trông ch³ng khác mÙt chi¿c chƠi chà. Loài quái vt này n¿u xu¥t hiÇn ß vùng thâm sơn cùng cÑc, nh¥t đËnh s½ là đ¡i vương cça muôn thú nhưng lúc này nó đang lò dò theo sau mÙt cô gái, trên cƠ nó l¡i là mÙt dây xích s¯t, rõ ràng nó chÉ là mÙt con chó không hơn không kém.

Trong mÙt tiÇm ăn nhÏ n±m sát bên con đưƯng cao tÑc, tôi quan sát mÙt đôi nam nï trung niên ăn m·c r¥t hăp thƯi trang đang dùng mÙt chi¿c đ)a b±ng b¡c đñng sïa đĂ cho mÙt con chó nhÏ n·ng chÉ kho£ng mÙt ký uÑng sïa. Nhìn nhïng đÙng tác và nhïng biĂu hiÇn trên nét m·t dÅ dàng nhn ra v» yêu m¿n cça c£ hai đÑi vÛi con chó nhÏ, dưƯng như đang n±m trong lòng hÍ không ph£i là mÙt con chó mà là mÙt đéa con bé bÏng mÛi sinh. Con chó đ¹p mÙt cách kiêu sa và e lÇ khi¿n tôi ng§m so sánh nó vÛi nhïng ngưƯi đàn bà đ¹p trong lËch sí cƠ đ¡i Trung QuÑc. Nó dùng chi¿c lưái xinh xinh hÓng hÓng li¿m sïa mÙt cách lưƯi bi¿ng rÓi l¯c đ§u, ngưƯi đàn bà nói thì th§m mÙt vài câu ti¿ng Đéc, t¥t nhiên là tôi không thĂ hiĂu bà ta nói gì nhưng tôi dÅ dàng đoán đưăc ý bà ta. L½ nào không ph£i là nhïng câu đ¡i lo¡i như: Bé yêu, con không ăn nïa à? Con ăn ít như vy sao đưăc? Con chó nhÏ ti¿p tåc l¯c đ§u. NgưƯi đàn ông l¥y ra mÙt chi¿c xúc xích đưa đ¿n tn mõm con chó. Tôi cing đã tëng ăn xúc xích, có nhïng lo¡i xúc xích chui vào miÇng tôi không đưăc thơm l¯m nhưng chi¿c xúc xích mà ngưƯi đàn ông đang đưa cho con chó kia qu£ tht là r¥t thơm ngon. Nhưng nó chÉ ngíi, không ăn, khi¿n lòng tôi b×ng dưng dâng lên mÙt cơn gin dï vô cÛ. MưƯi năm trưÛc, tư tưßng cça chúng ta không cßi mß như bây giƯ, cuÙc sÑng cing không thĂ so sánh vÛi hiÇn t¡i. Tôi nói như th¿ vÛi måc đích là muÑn thëa nhn chi¿c xúc xích kia đang khêu găi ý théc thèm ăn cça tôi. MưƯi năm trưÛc không đç ding khí đĂ thëa nhn điÁu này, mưƯi năm sau tôi thëa nhn nó mÙt cách th£n nhiên, kó thñc là t¥t c£ đÁu thuÙc cái gÍi là “danh phn”. Khi t¡o ra muôn loài, Thưăng đ¿ không hÁ quy đËnh lo¡i nào dành cho ngưƯi ăn, lo¡i nào dành cho chó ăn, con chó Đéc kia không chËu ăn chi¿c xúc xích thơm lëng và điÁu đó đã khêu găi ý théc ham ăn cça tôi là mÙt điÁu hoàn toàn bình thưƯng, chính đáng. N¿u là bây giƯ, tôi đã yêu c§u ngưƯi đàn ông Đéc kia cho tôi mÙt chi¿c xúc xích, cho hay không là quyÁn cça h¯n. H¯n c©n thn dùng gi¥y bÍc chi¿c xúc xích l¡i rÓi vét vào thùng rác. Tôi th¥y đau nhói trong lòng. H¯n ti¿p tåc dùng chi¿c khăn mùi xoa tr¯ng tinh lau mõm con chó tht c©n thn rÓi mÛi ngÓi xuÑng ăn uÑng cùng vÛi ngưƯi đàn bà cça h¯n.

Còn có mÙt l§n, chúng tôi đang ngÓi trên xe Mercedes ch¡y bon bon trên đưƯng cao tÑc. R¥t nhiÁu nhïng chi¿c xe sang trÍng vùn våt lao qua lao l¡i hai bên xe cça chúng tôi. B×ng nhiên tôi trông th¥y, ngÓi ß băng gh¿ sau cça mÙt chi¿c xe vëa vưăt qua m·t xe tôi là mÙt chú “sư tí chó”. Con quái vt này còn hưÛng vÁ xe chúng tôi sça oang oang, hình như đang biĂu thË sñ khinh miÇt vì xe chúng tôi ch¡y quá chm. Tôi téc tÑi vô cùng, muÑn dùng tn lñc đá vào chi¿c mõm x¥u xí ¥y mÙt cú tht m¡nh. Nhưng nó v«n ng¡o nghÅ vÍt đi rÓi m¥t hút trưÛc m¯t tôi. Tôi ngh): LiÇu con chó này có say xe hay không? N¿u có say, nó có thĂ nôn Íe như con ngưƯi hay không? Và n¿u có nôn, liÇu nhïng thé nó nôn ra có làm b©n chi¿c xe sang trÍng ¥y hay không?

L¡i có mÙt l§n khác, tôi không nhÛ rõ là ß thành phÑ nào, bên c¡nh mÙt giáo đưƯng có mÙt ông già lang thang, râu tóc đÏ qu¡ch đang n±m, năm con chó như năm đéa con n±m bên c¡nh ông ta. Năm con chó đÁu r¥t xinh đ¹p, không hÁ có vÇt b©n nào trên lông, thm chí là bÙ lông nào cing đưăc ch£i chuÑt r¥t mưăt mà. Không thĂ nhn ra chúng là nhïng con chó không hÁ đưăc ăn ngon và no, nhìn l¡i chç nhân cça chúng, m·t vàng bång lép. TrưÛc m·t ông già và năm con chó có mÙt chi¿c khay, trong đó có m¥y xu tiÁn l». M×i khi có ai đó đi ngang qua trưÛc m·t, ông già lang thang mß miÇng nói m¥y câu gì đó, âm thanh khàn đåc. ChƯ cho ông già nói xong, năm con chó đÓng lo¡t sça vang lên, âm thanh cing r¥t khàn đåc. Nói chung, c£ chç l«n chó đÁu biĂu hiÇn mÙt thái đÙ h¿t séc khiêm nhưƯng và an phn trong cái xã hÙi phÓn hoa này.

Tôi hÏi ngưƯi phiên dËch: HÍ đang nói gì?

Phiên dËch nói: Ông già nói, xin ông bà hãy thương l¥y năm con chó vô gia cư r¥t đáng thương này!

Tôi hÏi: Th¿ nhïng con chó nói gì?

Phiên dËch cưƯi nói: Tôi không hiĂu ngôn ngï cça loài chó!

Tôi nói: Anh không hiĂu nhưng tôi thì hiĂu. Nh¥t đËnh chúng đã nói, xin ông bà hãy thương l¥y năm con chó vô gia cư r¥t đáng thương này!

Đây là hành đÙng đ¹p đ½ đĂ biĂu thË tình thân ái giïa ngưƯi và vt, giïa ngưƯi vÛi ngưƯi, là biĂu thË mÙt cách chân chính sñ quan tâm l«n nhau, yêu thương nhau: Cho dù nhà văn Trung QuÑc r¥t nghèo nhưng t¥t c£ mÍi ngưƯi trong đoàn đÁu låc túi áo túi qu§n tìm nhïng đÓng l» và th£ vào chi¿c khay trưÛc m·t ông già và năm con chó. Ông già cúi đ§u nói mÙt câu gì đó mà tôi có thĂ kh³ng đËnh đó là lƯi cám ơn xu¥t phát tn đáy lòng, năm con chó cing đÓng lo¡t sça vang, tôi cing kh³ng đËnh đó là nhïng lƯi biĂu thË sñ c£m t¡. ĐÙt nhiên tôi thoáng ngh): LiÇu chó Trung QuÑc có thĂ hiĂu ti¿ng nói cça chó Đéc?

Tôi đã b¯t g·p không bi¿t bao nhiêu là loài chó hình thù quái dË ß Đéc, do vy mà tôi ngh) đ¿n nhïng con chó cing như không bi¿t bao nhiêu cÑ sñ vÁ chó x£y ra ß quê mình. Tôi có mÙt thói quen vô cùng tÇ h¡i là, khi đi đ¿n b¥t kó mÙt nơi nào đó và b¯t g·p mÙt chuyÇn gì đó thì thưƯng r¥t thích thú đem ra so sánh vÛi nhïng sñ viÇc đÓng lo¡i ß quê mình, so sánh xong thì buÙt miÇng nói nhïng điÁu đáng ra không nên nói, do vy mà tôi đã tëng đ¯c tÙi vÛi r¥t nhiÁu ngưƯi, të nay vÁ sau ph£i c£i tà quy chính thôi! ̃ quê tôi, chó r¥t hi¿m khi có vòng cƠ, xích s¯t l¡i càng hi¿m, và t¥t nhiên chó ß quê tôi tìm đâu ra sïa đĂ uÑng, xúc xích đĂ ăn, nhưng có mÙt điÁu mà chó Đéc không thĂ có đưăc, đó là tñ do. Sïa và xúc xích t¥t nhiên là r¥t ngon, nhưng tñ do mÛi là cái vô giá. BÍn chó quê tôi suÑt ngày ch¡y nh£y trên đÓng ruÙng mênh mông, ban đêm n±m lăn trên nhïng th£m cÏ xanh rì, muÑn giï nhà cho chç thì sça lên m¥y ti¿ng, không muÑn thì ch¡y ra ngoài đùa vui vÛi b¡n bè. Rõ ràng chó quê tôi có cuÙc sÑng phong phú hơn chó Đéc nhiÁu.

Giïa nhïng năm b£y mươi, tôi đã tëng làm mÙt chân b£o vÇ ß tr¡i chăn nuôi lăn cça công xã, đêm nào cing đánh nhau vÛi bÍn chó đ¿n b¯t trÙm lăn. Tôi ôm mÙt kh©u súng kíp tñ t¡o, ngÓi mai phåc trong nhïng góc tưƯng đ¥t. Trong ánh trăng bàng b¡c, tôi chăm chú theo dõi bÍn chúng rón rén đ¿n g§n. Nhïng đôi m¯t chó xanh lè dưÛi trăng trông ch³ng khác nhïng đÑm lía ma trơi. ChƯ cho bÍn chúng đ¿n g§n hơn nïa, tôi phát hÏa. MÙt ti¿ng nƠ ch¥n đÙng không gian yên t)nh vÁ đêm, bÍn chó kêu lên thê th£m và ho£ng lo¡n bÏ ch¡y. Không ph£i là trình đÙ b¯n súng cça tôi kém mà vì tôi không dám b¯n ch¿t chúng, bßi t¥t c£ chúng đÁu là chó trong thôn, b¯n ch¿t chúng r¥t khó ăn nói vÛi mÍi ngưƯi.

Nhïng ho¡t đÙng vÁ văn hóa tinh th§n ß quê hương tôi r¥t hi¿m, v£ l¡i trình đÙ nhn théc cing còn khá ¥u tr) nên m×i l§n nhìn th¥y hai con chó mÙt đñc mÙt cái “dính” vào nhau là chúng tôi vui như t¿t, chƯ cho chúng “dính” tht ch·t là chúng tôi hè nhau, đéa thì gy, k» thì g¡ch đá nh¥t tÁ xông đ¿n. Cái cách mà chúng tôi đÑi xí vÛi nhïng đôi chó lúc ¥y ch³ng khác gì năm xưa trên bãi biĂn cha ông chúng tôi đã tëng ùa ra vây b¯t quân đËch nh£y dù të trên trƯi xuÑng. ̃ quê tôi có mÙt câu đÑ: “BÑn tai vĂnh lên trƯi, tám chân đ¡p xuÑng đ¥t, chính giïa có mÙt tråc xoay, hai chi¿c đ§u thß phì phò” là gì? Câu tr£ lƯi là mÙt đôi chó đang hành sñ! Hai con dính liÁn vÛi nhau và đang cÑ séc rưÛn vÁ hai phía và t¥t nhiên là bË bÍn tr» chúng tôi đánh ho·c ném đá đ¿n đÙ ngía m·t lên trƯi kêu khƠ. Mà cing không ph£i là chÉ có bÍn nhóc chúng tôi làm viÇc này, nhiÁu khi c£ ngưƯi lÛn cing tham gia vào trò vui tàn khÑc ¥y. Lúc ¥y chúng tôi nào có bi¿t đó là mÙt chuyÇn “đ¡i nghËch b¥t đ¡o”, bßi të lâu ngưƯi quê tôi đã cho r±ng, chó mà “dính” vào nhau, không đánh thì không thĂ rƯi nhau ra đưăc nïa, mà mÙt ngày không dét ra đưăc thì chó cái s½ ch¿t, hai ngày sau chó đñc cing ch¿t nÑt. VÛi nhn théc ¥y, chúng tôi đánh chó sau khi chúng hành sñ xong l¡i đưăc cho là mÙt công viÇc “tích đéc hành thiÇn”. Sau này lên thành phÑ, đưăc hÍc hành tôi mÛi bi¿t đó chÉ là nhïng quan niÇm vô cùng ¥u tr) và tàn b¡o.

Bây giƯ ngh) l¡i mÛi th¥y, chó Đéc hình như không thích kêu, n¿u có kêu chăng nïa cing kêu r¥t nhÏ. DưƯng như chúng să ph£i làm kinh đÙng ngưƯi khác. Chúng tôi đã đ¿n Đéc, t¥t nhiên chúng tôi là ngưƯi nưÛc ngoài nhưng h§u như không có con chó Đéc nào quan tâm đ¿n chúng tôi. Tôi nhÛ r±ng khi s¯p hàng mÙt đĂ bưÛc vào nhà thăm mÙt nhà văn Đéc ß ngo¡i ô thành phÑ Munich, con chó to lÛn như mÙt con trâu nghé n±m trong góc nhà đã lưƯi nhác đ¿n đÙ ch³ng thèm ng©ng đ§u, thm chí mÙt cái li¿c m¯t nhìn nhïng ngưƯi khách trong đoàn là ai cing ch³ng có, nhưng khi trông th¥y tôi đi ß cuÑi đoàn thì lông tóc nó xù lên và sça vang nhà. Có mÙt ông b¡n đÓng hành nói: Ngay c£ chó cing nhn ra ông không ph£i là ngưƯi tÑt! Vì câu nói này mà tôi dương dương đ¯c ý đ¿n m¥y ngày. Lý do đĂ tôi dương dương đ¯c ý là: Trë tôi ra, t¥t c£ nhïng ngưƯi còn l¡i trong đoàn đÁu không còn gì đáng đĂ ý, ngay c£ mÙt con chó cing nhn ra điÁu đó!

M¥y năm trưÛc đây, mÙt nhà văn Đéc đã ghé vÁ thăm quê tôi, bÍn chó trong thôn truyÁn tin cho nhau r¥t nhanh, mÙt truyÁn mưƯi, mưƯi truyÁn trăm và t¥t c£ bÍn chó trong thôn đã tÁ tñu đông đç ß ngoài sân phơi lương thñc cça hăp tác xã, đÓng thanh ca mÙt khúc ca muôn đƯi cça loài chó khi¿n cho vË khách Đéc này m·t như đƠ chàm, să đ¿n đÙ chân muÑn såm xuÑng. Tôi nói vÛi ông ta: Đëng să, bÍn chúng đang ca hát đĂ đón mëng ngài đã đ¿n vÛi chúng tôi!

Có l½ xu¥t phát të mÙt niÁm “thiên ái”, cho nên tôi v«n cho r±ng chó ß quê tôi tÑt hơn chó Đéc. Chó Đéc quá ng¡o m¡n, chó quê tôi nhiÇt tình; chó Đéc là vt yêu cça ngưƯi Đéc, chó ß quê tôi là b¡n cça chúng tôi. Chó quê tôi có thĂ ch¡y nh£y, sça rÑng lên tùy thích, thích gì thì sça n¥y, khác vÛi kiĂu dáng thâm tr§m cça loài chó Đéc. Đương nhiên chó ß quê tôi cing có thĂ v«y đuôi cåp tai cåp m¯t trưÛc chç nhân, nhưng chuyÇn chó nËnh nÍt chç nhân t¥t nhiên là hăp đ¡o lý hơn h³n chuyÇn chç nhân nËnh nÍt chó. Đương nhiên chó quê tôi cing không h³n là chó chân chính, chó chân chính ph£i là loài sói trong th¿ giÛi hoang dã.

Năm mươi ph§n trăm chó Đéc không có đuôi. L¥y làm kó, tôi bèn đem đi hÏi thì mÛi hay là đuôi cça chó đã bË con ngưƯi c¯t phăng. Tôi hÏi các vË đÓng hành: Quý ngài có bi¿t vì sao ngưƯi ta c¯t đuôi chó đi không? Có ngưƯi nói không bi¿t, có ngưƯi nói là vì cái đ¹p… Tôi nói: Các ngài đÁu nói không đúng. ̃ quê tôi có mÙt câu y¿t hu: “Chó không đuôi trèo tưƯng… nhanh”, như vy c¯t đuôi chó là đĂ chúng… trèo tưƯng mÙt cách thun lăi mà thôi!

2. NưÛc Đéc có dòng sông Rhine. Nhïng năm tháng miÇt mài hÍc tp nhïng trưÛc tác cça chç ngh)a Mác, tôi mÛi bi¿t ß Đéc có mÙt dòng sông mang tên ¥y. Trong tưßng tưăng cça tôi, nưÛc cça dòng sông ¥y r¥t trong, nhưng thñc ra là đã có mÙt sÑ ngưƯi Đéc tëng la ó rùm trƯi vÛi chính quyÁn r±ng, nưÛc cça dòng sông này ô nhiÅm nghiêm trÍng. Cing giÑng như b¥t kó mÙt dòng sông lÛn nào trên th¿ giÛi, hai bên bƯ sông Rhine cing có r¥t nhiÁu thành phÑ lÛn. Có mÙt thành phÑ tên là Born, vÑn là thç đô cça CÙng hòa Liên bang Đéc, thành phÑ r¥t đông ngưƯi và cing r¥t nhiÁu chim, nhưng chim không hÁ să ngưƯi.

Tôi ngÓi trên bƯ sông và quan sát dòng nưÛc lưăn lƯ. MÙt chú vËt hoang nh¹ nhàng bơi qua trưÛc m·t tôi, ngưÛc đôi m¯t đen láy nhìn tôi rÓi kêu lên c¡c c¡c. Ti¿p theo đó là c£ mÙt b§y bơi qua, t¥t c£ đÁu nhưÛng đôi m¯t hi¿u kó lên nhìn tôi. ChÉ c§n vươn tay ra là tôi đã có thĂ vuÑt ve đưăc đ§u chúng, lúc ¥y tôi b×ng n£y ra ý đËnh túm l¥y mÙt con đem vÁ nưÛng nhưng chÉ ng¡i mÙt n×i ngưƯi ta mà b¯t đưăc thì m¥t m·t ngưƯi Trung QuÑc. Tôi đã tëng vi¿t mÙt tiĂu thuy¿t ng¯n vÁ mÙt ngưƯi đàn ông nghèo chuyên đi săn vËt trƯi. Anh ta ©n mình trong mÙt lùm cao lương rm r¡p, ng¯m nhìn m·t trƯi chìm xuÑng sau r·ng núi xa xa, ng¯m nhìn tëng đàn vËt trƯi đáp xuÑng bƯ đ§m trưÛc m·t. Vì muÑn b¯n đưăc nhiÁu con mÙt lúc, anh ta nhét thuÑc tht đ§y vào nòng súng. K¿t qu£ cuÑi cùng không hoàn toàn như anh ta mong muÑn, vì lòng tham quá lÛn nên nhÓi thuÑc quá nhiÁu, nòng kh©u súng săn bË vá toác, vËt trƯi ch³ng ch¿t con nào mà ngưƯi đi săn vËt trƯi l¡i th¿ cái m¡ng nghèo cça mình vào đó.

M¥y năm g§n đây, ý théc b£o vÇ môi trưƯng sÑng cça ngưƯi Trung QuÑc ngày càng đưăc nâng cao, Nhà nưÛc cing đã ban hành nhïng quy đËnh vÁ lut b£o vÇ môi trưƯng nhưng chuyÇn săn b¯n đÙng vt quý hi¿m v«n cé thưƯng xuyên ti¿p diÅn. Săn b¯n vËt trƯi chÉ là chuyÇn nhÏ, có ngưƯi còn săn c£ g¥u đĂ l¥y bao tí, l¥y mt, còn l¡i thËt thì đem làm nhân bánh bao. Xem ra phá lut không có tác dång gì. N¿u bá tánh không có má trong bång, ch³ng có lut pháp nào có thĂ ngăn c¥m đưăc nhïng cái miÇng qu÷ lúc nào cing c£m th¥y đói ăn. Ăn no mÛi ngh) đ¿n chuyÇn sÑng có văn minh, bång căng đ§y mÛi ngh) đ¿n chuyÇn hÍc văn hóa. Tôi không tin r±ng, trong khi bång cça ngưƯi Đéc trÑng r×ng mà hÍ v«n quan tâm đ¿n chuyÇn b£o vÇ đÙng vt hoang dã. Có thĂ b£o vÇ đưăc thiên nga nhưng liÇu nhïng con vËt hoang này, ai thèm quan tâm b£o vÇ?

Đương nhiên cing không nên quy k¿t toàn bÙ mÍi chuyÇn vào viÇc ăn no hay không no. Trong khi tham gia quân đÙi đóng dưÛi chân núi Lang Nha, cuÙc sÑng cça anh em bÙ đÙi r¥t tÑt, bïa cơm nào cing có má có thËt, nhưng trong cơ quan bÙ v«n có mÙt tay cán sñ ngày nào cing xách súng đi b¯n chim. Vàng anh, đ× quyên, hÉ thưÛc, qu¡ đen, gõ ki¿n… ch³ng con chim nào thoát khÏi hÍng súng cça anh ta. KĂ ra thì trình đÙ x¡ kích cça anh ta r¥t khá, bách phát bách trúng cho dù måc tiêu lÛn nhÏ xa g§n khác nhau. M×i ngày ph£i đ¿n vài chåc con chim trß thành oan hÓn dưÛi bàn tay cça anh ta. Lúc ¥y tôi mÛi bi¿t là chim gõ ki¿n sau khi ch¿t thì lưái thè ra khÏi miÇng giÑng như ngưƯi treo cƠ vy, đ§u lưái như mÙt cái mii dùi b±ng thËt. Anh ta gi¿t ch¿t không bi¿t bao nhiêu là chim nhưng r¥t ít khi ăn, v¥t lăn lóc ß kh¯p nơi cho ki¿n ăn, tôi đã tëng khuyên anh ta là không nên b¯n chim nïa nhưng anh ta không nghe, th¿ là tôi l³ng l·ng tÑ cáo viÇc làm cça anh ta lên c¥p trên, cuÑi cùng là bË kiĂm điĂm mÙt trn ra trò.

Con ngưƯi là mÙt lo¡i đÙng vt cñc kó phéc t¡p. Con ngưƯi là lương thiÇn nh¥t nhưng cing tàn b¡o nh¥t; nhu nhưăc nh¥t nhưng cing bá đ¡o nh¥t. Có l½ rÓi s½ có mÙt ngày, con ngưƯi s½ rƯi bÏ vai trò bá chç trên đËa c§u này, nhưng chƯ đ¿n lúc ¥y xương thËt cça tôi đã chuyĂn hóa thành mÙt d¡ng vt ch¥t khác; có thĂ đã bi¿n thành mÙt đóa hoa, cing có thĂ bi¿n thành mÙt đÑng cét chó, nhưng tôi v«n cé hy vÍng là mình s½ bi¿n thành mÙt con chim, có thĂ là mÙt con vËt hoang bơi lÙi trên dòng sông Rhine cing đưăc.

Không ngƯ là trong thành phÑ Born cing có r¥t nhiÁu chim s», hình dáng không khác m¥y so vÛi chim s» Trung QuÑc. Có mÙt tƠ chim s» n±m đưƯng hoàng đ)nh đ¡c trên b£ng hiÇu cça mÙt quán cà phê, r¥t th¥p, chÉ c§n vươn tay là sƯ đưăc. Nghe loáng thoáng ngưƯi ta đÍc tên b£ng hiÇu, tôi mÛi bi¿t chï vi¿t trên đó là Betthoven. Chim s» đ» con, đái Éa trên đ§u Betthoven, quá hay!

̃ Trung QuÑc, chim s» đang g·p đ¡i n¡n. ChÉ c§n mÙt mÇnh lÇnh thi¿u suy ngh) là súng nƠ lưÛi giăng, thanh la trÑng thi¿c vang lên dÓn dp như muÑn tiêu diÇt sñ tÓn t¡i cça chúng trên qu£ đ¥t này. MÙt quÑc gia rÙng lÛn vÛi hàng tÉ con ngưƯi đang hăp séc vÛi nhau đĂ đÑi phó vÛi mÙt trong nhïng loài chim nhÏ bé nh¥t trong tƠng sÑ các loài chim, hành vi này qu£ tht vëa hoang đưƯng vëa vui v» và có l½ là vô tiÁn khoáng hu trong lËch sí tÓn t¡i cça loài ngưƯi. Tôi đã đÍc mÙt sÑ tài liÇu chép r±ng đã tëng có mÙt sÑ nhà khoa hÍc cùng vi¿t chung mÙt ki¿n nghË gíi đ¿n Mao Tr¡ch Đông vÁ viÇc gi£i céu cho chim s» mÛi bi¿t r±ng viÇc này không hÁ là đơn gi£n. Không có cái gÍi là “diÇt trë bÑn nguÓn h¡i” vào nhïng năm năm mươi - trong đó có diÇt trë chim s» - đ¡i khái s½ không có cái gÍi là “đ£ phá bÑn cái ci” trong cao trào đ¡i cách m¡ng văn hóa nhïng năm sáu mươi, cing r¥t có thĂ s½ không có chuyÇn tiêu diÇt “té nhân bang”. Ngh) l¡i, chuyÇn nghiÁn nát “té nhân bang” qu£ thñc là đáng să, cho dù t¥t c£ đÁu là nhïng k» x¥u. Tôi đã đÍc mÙt cuÑn truyÇn ngå ngôn cça mÙt tác gi£ r¥t nƠi ti¿ng vi¿t vÁ mÙt gia đình chim s», hai chim s» già và hai chim s» non trong đ¡i n¡n tiêu diÇt “bÑn nguÓn h¡i” “g·p” l¡i nhau trong nưÛc m¯t. Hai con chim non, mÙt con thì bË tên b¯n ch¿t, mÙt con bay chưa thu§n thåc nên rơi xuÑng đ¥t và bË b¯t sÑng. Chim s» bÑ hÑt ho£ng bay nên đp vào đưƯng dây điÇn cao áp, ch¿t tươi; chÉ còn l¡i chim s» m¹ không dÅ dàng gì mà quay vÁ đưăc vÛi tƠ cça mình. Ban đêm, nó n±m trong tƠ mà khóc nhưng rÓi mÙt luÓng ánh sáng cñc m¡nh chi¿u đ¿n, cuÑi cùng nó cing bË mÙt đéa tr» con gi¿t ch¿t. VË nhà văn vi¿t truyÇn này vÛi måc đích là nh±m tuyên truyÁn cho cuÙc vn đÙng cça con ngưƯi, nhưng ông ta không hÁ hiĂu ý ngh)a chân chính cça cuÙc vn đÙng này là gì.

3. Ngña ß nưÛc Đéc cing giÑng như chó ß nưÛc Đéc, rùng mình bi¿n hóa të tư liÇu s£n xu¥t sang loài đÙng vt yêu të r¥t sÛm, nói cách khác, thƯi kó huy hoàng cça ngña Đéc đã k¿t thúc - kó thñc ngña Trung QuÑc cing s¯p sía rơi vào tình tr¡ng này. Đây là mÙt chuyÇn không thĂ nào tránh đưăc. LËch sí văn minh nhân lo¡i trÙn l«n không bi¿t cơ man nào là phân ngña và phân chó. Ngña đã tëng là tră thç đ¯c lñc nh¥t, trÍng y¿u nh¥t trong lËch sí phát triĂn cça loài ngưƯi, nhưng trong thƯi hiÇn đ¡i này, vai trò cça chúng đã hoàn toàn trß nên thé y¿u. Lúc nào tôi cing ngh) vÁ cách miêu t£ vô cùng tinh luyÇn vÁ ngña cça Solokhov trong “Sông Đông êm đÁm”. Ông ¥y vi¿t vÁ con ngña mà Acxinhia đã cưái trưÛc khi ch¿t, con ngña này có tt x¥u là thưƯng cúi xuÑng c¯n vào đ§u gÑi ngưƯi cưái nó. Rõ ràng đây là mÙt tính cách “r¥t ngña”! Tôi cing r¥t hay ngh) vÁ mÙt cuÑn sách bán r¥t ch¡y là “Mã ngï gi£”, nhưng chÉ c§n đÍc qua là tôi bi¿t ngay đ¥y là mÙt ngưƯi không hÁ hiĂu gì vÁ ngña vi¿t ra, và tôi đã tëng vi¿t mÙt bài đĂ trao đƠi vÁ cuÑn sách này, trong bài vi¿t đó có mÙt câu làm tôi thÏa mãn vô cùng: “Kó thñc, të trưÛc đ¿n nay con ngưƯi chưa hÁ dám nhìn th³ng vào đôi m¯t màu lam cça ngña”.

̃ nưÛc Đéc, tôi đã tëng đ¿n mÙt tr¡i nuôi ngña ß ngo¡i ô mÙt thành phÑ nhÏ. Chç nhân cça tr¡i nuôi ngña là mÙt gã đ¡i Hán m·t đÏ, toàn thân toát ra mùi vË thân thi¿t cça phân ngña. Nghe nói r±ng, anh ta r¥t hiĂu ngña, l¡i cưái ngña r¥t giÏi, đã tëng git gi£i quán quân trong mÙt cuÙc đua ngña quÑc t¿. Anh ta có mÙt cô vă nhÏ nh¯n xinh đ¹p, m·c qu§n bò, dáng v» cñc kó nhanh nh¹n, không c§n tìm hiĂu cing bi¿t là mÙt kơ s) thñc thå. Đéa con trai nhÏ cça anh ta đang gíi trong nhà tr» thành phÑ, đéa con gái nhÏ r¥t bå b«m lon ton ch¡y sau lưng m¹. M¹ anh ta hãy còn tráng kiÇn l¯m, lúc nào cing có v» t¥t bt. Nói tóm l¡i, đây là mÙt gia đình h¡nh phúc.

Chúng tôi bưÛc vào tr¡i nuôi ngña cça gã m·t đÏ. Có kho£ng mưƯi con ngña cao lÛn mp m¡p đ¿n đÙ lông trơn mưăt như đưăc bôi mÙt lÛp d§u má, ngoài ra còn có mÙt chú ngña non khi¿n chúng tôi git mình. Nó không to hơn con cëu là m¥y, nhưng rõ ràng nó không ph£i là mÙt con ngña bình thưƯng. NgưƯi phiên dËch cça chúng tôi b£o r±ng, đ¥y là loài ngña quý hi¿m, chÉ lÛn có chëng ¥y thôi. Đây l¡i là ngña sao? Loài “ngña” này là k¿t qu£ cça đƯi sÑng văn minh cça con ngưƯi mang l¡i đ¥y sao? Trong lòng tôi đ§y nhïng câu hÏi đau đÛn sµn sàng tuôn ra b¥t cé lúc nào.

Gã chç tr¡i ngña nhƯ ngưƯi vào thành phÑ đón con trai vÁ đĂ nó biĂu diÅn kù thut cưái ngña cho chúng tôi xem. Th±ng bé m·c bÙ qu§n áo đi ngña vào ngưƯi, d¯t con ngña quý hi¿m trông giÑng như con cëu ¥y ra và r¥t thành thåc móc yên cương vào. Đéa con gái mÛi bi¿t đi l«m ch«m chåp l¥y chi¿c đuôi cça con ngña, viÇc này khi¿n chúng tôi r¥t l¥y làm l¡ nhưng bÑ m¹ nó hình như ch³ng thèm quan tâm. Khi con ngña nhÏ đã đưăc d¯t ra bãi tp, con bé đuƠi theo sau đuôi khóc thét lên, lúc này m¹ nó mÛi bÓng nó v¥t lên lưng ngña và nå cưƯi đã nß trên gương m·t mim m)m.

Cho phép tôi kĂ vÁ đéa bé gái trưÛc. Nó m·c mÙt chi¿c qu§n ng¯n b±ng da màu đÏ, mÙt đôi giày da đÏ, mÙt chi¿c áo pull cing màu đÏ, mái tóc màu b¡ch kim đưăc bÇn thành hai chi¿c bím. Da thËt nó nõn nà trông ch³ng khác nào mÙt giÍt sïa, đôi m¯t xanh biêng bi¿c như m·t nưÛc hÓ, đôi môi đÏ ch³ng khác hoa đào. Nó đ¹p như mÙt thiên th§n!

Th±ng bé b¯t đ§u thúc ngña ch¡y vòng tròn trong bãi tp, ban đ§u còn chm nhưng m×i lúc mÙt nhanh. BÑn chi¿c vó ngña loang loáng khi¿n tôi liên tưßng đ¿n nhïng ngón tay siêu tÑc khi đ¿m tiÁn cça nhïng cô nhân viên ß các qu§y giao dËch trong nhïng ngân hàng lÛn. Con ngña nhÏ vưăt qua nhïng chưÛng ng¡i trên đưƯng ch¡y như bay lên không, có lúc bång cça nó như c¡ vào các thanh g× n±m ngang khi¿n chúng tôi git mình. Nhưng không có chuyÇn gì x£y ra c£, chúng tôi v× tay…, rÓi l¡i v× tay.

Khi ß trên nưÛc Đéc, tôi luôn luôn thưƯng trñc mÙt c£m giác: Gi£ mà giÑng như tht, tht mà giÑng như gi£! Ch³ng h¡n, trong chă rau qu£, đç các s¯c màu tươi th¯m, bao bì s¡ch s½ tinh tươm khi¿n ngưƯi mua nghi ng¡i - Đây là do nhña hay sáp ch¿ thành? Ho·c như mÙt bình hoa đang đ·t trên bàn, tuy bi¿t đó là đÓ gi£ nhưng anh không thĂ d±n lòng đưăc mà ph£i đưa mii vào sát cánh hoa đĂ ngíi mùi hương cça nó. Ngña Đéc cing ch³ng khác nào ngña gi£, quá s¡ch s½, quá thu§n thåc, quá bóng mưăt và t¥t nhiên là không thĂ tìm đâu ra đưăc cái ch¥t phóng túng hoang dã vÑn là b£n ch¥t cça ngña trên thân thĂ cça chúng.

Tôi l¡i ngh) vÁ ngña ß quê hương mình. Khi băng tuy¿t đã l¥p kín m·t đ¥t, ngña đưăc th£ ra ngoài đÓng đĂ ki¿m tìm mÙt ít m§m lúa m¡ch ngÍn cÏ. MÙt v§ng m·t trƯi đÏ to tưÛng treo lïng lƯ, cánh đÓng hoang sơ tr¯ng xóa l¥p loáng mÙt màu đÏ, nhïng m§m lúa m¡ch mÛi nhú cing đeo nhïng giÍt sương băng màu đÏ. Con ngña màu tía cça nhà tôi toàn thân túa mÓ hôi, l·ng l½ dùng mõm ng¯t nhïng m§m lúa m¡ch mÛi nhú, chi¿c đuôi phe ph©y lưƯi bi¿ng nh¹ nhàng. Đôi m¯t ngña sáng trưng như mÙt viên thçy tinh màu lam. Tôi rét l¯m, hai vành tai đÏ lñng đéng trên bƯ đê, cao giÍng gÍi: Ngña, quay l¡i, vÁ thôi!… Të đ±ng xa, con ngña nhà tôi ng©ng đ§u lên, l¯c l¯c bƯm lông trên cƠ, ch¡y như bay vÁ phía tôi. Và dưÛi sñ d«n đ§u cça nó, m¥y chåc con ngña tung vó trên cánh đÓng hoang sơ như mÙt dòng sông nhiÁu màu s¯c đang §m §m nƠi sóng…

Ngưáng vÍng trƯi sao

Năm ngoái, sau khi cuÑn “TuÇ mÙc tương chàng” làm Ón ào dư lun mÙt thƯi gian đã găi cho tôi nhiÁu c£m xúc, do vy mà tôi b¯t chưÛc giÍng điÇu cça nhà văn danh ti¿ng nÍ vi¿t mÙt bài t¡m gÍi là “tùy bút” có tên là “Ngưáng vÍng trƯi sao” phát hành nÙi bÙ đĂ t·ng cho anh em b¡n bè thân thuÙc ß quê. Vi¿t đã xong nhưng v«n c£m th¥y có cái gì đó mà mình chưa kËp nói h¿t, hôm nay giß ra, đem nguyên văn nhun s¯c l¡i và thêm vào cho nó mÙt “đo¡n đuôi”, phun h¿t nhïng gì “tùy c£m” ch¥t chéa trong lòng mình. Nguyên văn như sau:

TrưÛc đây không lâu, mÙt m£nh vá cça sao ChƠi (to kho£ng vài cây sÑ vuông) đã đâm th³ng vào sao MÙc. Trên khÑi tinh c§u th§n bí ¥y, mÙt chuyÇn “kinh thiên đÙng đËa” đã phát sinh. N¿u ß trên ¥y có loài sinh vt nào đó đang sÑng, nh¥t đËnh sinh mÇnh cça nó ph£i nhn l¥y mÙt k¿t qu£ thê th£m. Ngày phát sinh chuyÇn “ChƠi MÙc đâm vào nhau” ¥y, hàng triÇu đôi m¯t ß dưÛi đËa c§u đã chăm ch¯m nhìn lên vì sao có quan hÇ r¥t mt thi¿t vÛi trái đ¥t. Nghe đâu là các đài truyÁn hình ß các nưÛc phương Tây liên tåc phát sóng hăm bÑn trên hăm bÑn nhïng tin téc vÁ sñ kiÇn trÍng đ¡i này, nhưng ß đ¥t nưÛc mình, nhïng phương tiÇn thông tin v«n thƯ ơ và yên l·ng tuyÇt đÑi. ChÉ có mÙt vài phương tiÇn truyÁn tin thô sơ ch³ng khác nào hình théc truyÁn miÇng đã mò m«m đâu ra nhïng tài liÇu të nưÛc ngoài truyÁn vÁ và rÉ tai cho nhau nghe là chính. Hình như đÑi vÛi ngưƯi Trung QuÑc chúng ta. ChuyÇn sao ChƠi và sao MÙc va vào nhau ch³ng qua cing giÑng như ß mÙt quÑc đ£o xa xôi nào đó ß tn ngoài khơi Thái Bình Dương xu¥t hiÇn mÙt trn bão mà thôi.

Trong nhïng ngày ¥y, lúc nào tôi cing cé ngh), n¿u như có mÙt ngày nào đó, sÑ phn tương tñ l¡i giáng xuÑng trái đ¥t, loài ngưƯi s½ éng phó th¿ nào đây? Ngày xưa, chuyÇn “ngưƯi nưÛc Khßi lo trƯi sp ăn ngç không yên” là đĂ nh±m phóng thích nhïng ngưƯi thích lo l¯ng chuyÇn hão huyÁn nhưng con ngưƯi hiÇn đ¡i có c§n thi¿t ph£i hÍc hÏi n×i lo să trƯi sp cça ngưƯi nưÛc Khßi không nhÉ? M£nh vá cça sao ChƠi đã “hôn” vào sao MÙc, ai dám đ£m b£o là mÙt ngày nào đó nó s½ không “hôn” vào trái đ¥t? “Nå hôn” này s½ làm băng tan núi lß, đ¥t trƯi đ£o lÙn ché ch³ng ph£i là nå hôn thân thi¿t gì đâu!

Có mÙt tác gi£ tên là Vương HÓng Kó đã vi¿t cuÑn sách tuyÇt vƯi “ChuyÇn vui văn hóa vÁ bí mt cça các vì sao”, trong ngày sao ChƠi va vào sao MÙc, cuÑn sách này cùng tôi đi vào nhïng gi¥c ngç chp chƯn và đã d¡y cho tôi r¥t nhiÁu điÁu bƠ ích. Vương HÓng Kó cho r±ng, thƯi xa xưa, mÙt m£nh vá cça mÙt hành tinh nhÏ, cing có thĂ là m£nh vá cça sao ChƠi đã tëng va đp vào trái đ¥t và g§n như hçy diÇt sñ sÑng ß đây. Vương còn b£o, nhïng th§n tho¡i cƠ xưa nh¥t và nƠi ti¿ng nh¥t cça Trung QuÑc chúng ta như Nï Oa đÙi đá vá trƯi, Hu NghÇ b¯n m·t trƯi, ThưƯng Nga lên cung trăng, Khoa Phå đuƠi m·t trƯi… đÁu có liên quan mt thi¿t đ¿n nhïng sñ kiÇn trÍng đ¡i trên l)nh vñc thiên văn hÍc.

ChuyÇn Hu NghÇ b¯n m·t trƯi có thĂ lý gi£i như sau: Có mÙt thiên thĂ to lÛn đang vn đÙng nh±m th³ng vÁ phía trái đ¥t. Khi nó lÍt vào trong t§ng khí quyĂn, lñc ma sát quá lÛn khi¿n nó phát ra ánh sáng, kèm theo là nhïng âm thanh khó có thĂ hình dung và sau đó vá tung ra thành nhiÁu m£nh (th¿ mÛi có mưƯi m·t trƯi trong truyÇn này), sau đó là thiên hôn đËa ám, đ¥t rung núi lß, núi gào biĂn réo… Nhïng khái niÇm tôi vëa nh¯c trên có l½ là nhïng të nh±m måc đích t£ thñc lúc ¥y, sau này chúng mÛi bi¿n thành nhïng tính të. Sñ kiÇn này đã làm ngưƯi thƯi viÅn cƠ ch¥n đÙng, b¥t giác đưa m¯t nhìn lên và ngưáng vÍng không gian, tâm trí con ngưƯi đưăc khai phá, ý théc vÁ lËch sí s£n sinh, tri¿t hÍc të đó mà hình thành.

Sách “Hoài Nam Tí - Thiên văn hu¥n” vi¿t: “Ngày xưa Cung Công cùng vÛi Chuyên Húc tranh nhau làm đ¿, nƠi gin dùng đ§u húc vào núi B¥t Chu, cÙt chÑng trƯi gãy, dây buÙc đ¥t đét, trƯi nghiêng vÁ hưÛng tây b¯c, të đó mà m·t trƯi m·t trăng và các vì tinh tú mÛi rƯi nhau ra, đ¥t lÇch vÁ phía đông nam…”. Núi B¥t Chu - nơi đánh nhau kËch liÇt thuß ¥y chính là V«n th¡ch khanh. Vương HÓng Kó gi£i thích, “B¥t Chu” là vòng tròn không hoàn chÉnh. Có thĂ thiên th¡ch ¥y có góc c¡nh r¥t s¯c? Sau sñ kiÇn ¥y, k¿t qu£ đáng să là “đ¥t nghiêng vÁ tây b¯c, m·t trƯi m·t trăng và các vì tinh tú mÛi rƯi nhau ra. HÍc gi£ ngưƯi Anh gÑc Hán nƠi ti¿ng Lý ƯÛc S¯t r¥t sinh đÙng chÉ ra r±ng, đây chính là nhïng tri théc sơ khai nh¥t có liên quan đ¿n sñ vn đÙng cça bÁ m·t trái đ¥t cça văn hóa Trung QuÑc, đương nhiên cing là nhïng tri théc sÛm nh¥t vÁ thiên văn hÍc cça văn hóa nhân lo¡i. Vương HÓng Kó còn cho r±ng, n¿u ngưƯi viÅn cƠ không tñ thân kinh lËch qua chuyÇn này, nh¥t quy¿t không thĂ sáng t¡o nên nhïng m©u th§n tho¡i như th¿ theo trí tưßng tưăng đưăc. Do trái đ¥t bi¿n hóa tñ chuyĂn tñ nghiêng cùng vÛi khói båi sau trn đánh kinh thiên đÙng đËa ¥y (Hoàng Đ¿ và Xuy Vưu đánh nhau ß đÓng hoang Trác LÙc, Xuy Vưu làm khói bao phç mù mËt c£ ba tháng liÁn); cing ph£i kĂ đ¿n kh£ năng thiên th¡ch nóng bÏng rơi xuÑng biĂn khi¿n cho biĂn g§m gào (Phía đông Phù Tang có mÙt hòn đá, rÙng bÑn ngàn d·m, nưÛc biĂn bao phç không h¿t), v«n th¡ch rơi xuÑng đ¥t t¡o nên nhïng đám cháy lÛn… mà hoàn c£nh sinh tÓn cça ngưƯi viÅn cƠ phát sinh nhïng bi¿n đÙng lÛn. Trong nhïng trn đ¡i hÓng thçy, nhïng đám cháy lÛn và kĂ c£ khí hu kh¯c nghiÇt phát sinh trong quá trình ¥y, mÙt bÙ phn lÛn ngưƯi viÅn cƠ đã bË tiêu diÇt, nhïng ngưƯi còn l¡i chính là nhïng ngưƯi th¯ng lăi trong quá trình đ¥u tranh kiên cưƯng vÛi đ¡i tñ nhiên. Do vy, nhïng th§n tho¡i truyÁn thuy¿t vÁ thƯi kó viÅn cƠ chính là nhïng ghi chép vÁ nhïng đ¡i n¡n trong lËch sí nhân lo¡i, cing chính là nhïng ghi chép vÁ quá trình đ¥u tranh sinh tÓn vô cùng ding c£m vÛi tñ nhiên cça tƠ tiên chúng ta.

Thi¿t ngh), nhïng Bàn CƠ, Nï Oa, Hu NghÇ, ThưƯng Nga, Khoa Phå, Tinh VÇ… xéng đáng là nhïng đ¡i diÇn cho qu§n thĂ anh hùng cça tƠ tiên chúng ta thƯi viÅn cƠ, ho·c cing có thĂ là nhïng anh hùng đưăc sáng t¡o të trong tâm hÓn ngưƯi viÅn cƠ. Bàn CƠ khai thiên lp đËa là hành vi tp thĂ, Nï Oa luyÇn đá vá trƯi, Hu NghÇ b¯n m·t trƯi, Khoa Phå c§m gy đuƠi m·t trƯi, Tinh VÇ ngm đá l¥p biĂn… đÁu có thĂ lý gi£i theo cách nhìn nhn ¥y. Còn ThưƯng Nga thì đưăc Vương HÓng Kó lý gi£i là mÙt sñ hi¿n t¿ đÑi vÛi m·t trăng (là mÙt thiên thĂ phát ra ánh sáng). Cách lý gi£i này khi¿n tôi liên tưßng đ¿n cuÑn tiĂu thuy¿t nƠi ti¿ng “NgưƯi đàn bà cưái ngña đi ra” cça văn hÍc Anh, viÇc ngưƯi Indian dùng đàn bà đĂ t¿ m·t trăng trong truyÇn này có ph£i là tàn tích cça nhïng tp tåc thƯi viÅn cƠ? Đương nhiên, nhïng truyÁn thuy¿t cñc kó tinh diÇu này kh³ng đËnh là xu¥t hiÇn sau khi sñ kiÇn trÍng đ¡i ¥y đã phát sinh, cing là lúc mÙt môi trưƯng đ¡i tñ nhiên mÛi đã hình thành, con ngưƯi đã quay l¡i vÛi cuÙc sÑng an cư l¡c nghiÇp. Trn đ¡i n¡n ¥y thông qua truyÁn thuy¿t cça thƯi đ¡i này nÑi ti¿p thƯi đ¡i khác, thm chí hình thành nên mÙt thé tiÁm théc di truyÁn cho đƯi sau đĂ ngưƯi ta th§n tho¡i hóa nhïng sñ kiÇn lËch sí cho đ¿n khi văn tñ xu¥t hiÇn mÛi đưăc ghi chép l¡i trong “Sơn h£i kinh” và nhïng tác ph©m cùng lo¡i khác. Tôi ngh), nhïng ngưƯi sáng tác và lưu truyÁn nhïng lo¡i kó thư kiĂu “Sơn h£i kinh” - sách trƯi - đáng đĂ cho ngưƯi ta ph£i khom ngưƯi khâm phåc.

T¥t c£ các dân tÙc trên th¿ giÛi đÁu có kho tàng th§n tho¡i riêng nhưng chúng l¡i giÑng nhau đ¿n đÙ đáng kinh ng¡c, đÁu có chuyÇn khai thiên lp đËa, đÁu có chuyÇn mưƯi m·t trƯi mÍc cùng mÙt lúc, đÁu có nhïng trn đ¡i hÓng thçy ngp đ¿n tn trƯi… Không thĂ quy k¿t vào sñ ng«u nhiên đưăc. Suy cho cùng, trái đ¥t này nhÏ l¯m, hu qu£ cça sñ kiÇn thiên văn trÍng đ¡i không chÉ £nh hưßng đ¿n bÙ tÙc cça Nï Oa, Hu NghÇ, ThưƯng Nga… Lúc ¥y, không thĂ xác đËnh là nhân lo¡i đã phân chia ranh giÛi r¡ch ròi cho nhïng chçng tÙc bÙ l¡c hay chưa, nhân lo¡i liÇu có ph£i là do mÙt loài vưăn ngưƯi ti¿n hóa mà thành hay không cing không thĂ đoan ch¯c. Tôi ngh), khái niÇm “th§n tho¡i truyÁn thuy¿t viÅn cƠ” là cñc kó phéc t¡p, th§n tho¡i và truyÁn thuy¿t vÑn không ph£i là mÙt, cho dù truyÁn thuy¿t càng xa xưa thì càng mang s¯c thái th§n tho¡i. ChuyÇn này không ph£i là mÙt hiÇn tưăng s£n sinh vì tƠ tiên cça chúng ta chưa có đç nhïng tri théc khoa hÍc đĂ lý gi£i chúng mÙt cách r¡ch ròi. B£n thân truyÁn thuy¿t là mÙt quá trình thêm d§u tra má, n¿u có mÙt văn nhân nào đó bÏ séc gia công là ngay lp téc nó đã bi¿n thái, tam sao th¥t bƠn. Ngay c£ Tư Mã Thiên cing không là mÙt ngo¡i lÇ. Căn cé vào nhïng phát hiÇn kh£o cƠ hÍc, ngưƯi thƯi Hán có thân hình nhÏ bé hơn bây giƯ nhiÁu nhưng nhân vt H¡ng Vi dưÛi ngòi bút cça Tư Mã Thiên đã bi¿n thành mÙt ngưƯi to lÛn th¿ nào ch¯c ai cing bi¿t. Th§n tho¡i có l½ là s£n vt xu¥t hiÇn muÙn hơn, là s£n ph©m mang tính lý tưßng, là sñ ph£n chi¿u hiÇn thñc, ch³ng h¡n như chuyÇn Ngưu Lang Chéc Nï, còn truyÁn thuy¿t, cho dù là truyÁn th§n nhưng nÙi dung v«n là ph£n £nh mÙt sñ kiÇn chân thñc. Do vy, xem ra Nï Oa bƠ thiên, ThưƯng Nga bôn nguyÇt, Hu NghÇ x¡ nht… v«n có giá trË lÛn vÁ m·t lËch sí; còn Ngưu Lang Chéc Nï, Tiên nï h¡ phàm… v«n cé thiên vÁ giá trË văn hÍc và luân lý hÍc.

Sñ kiÇn sao ChƠi và sao MÙc va vào nhau (đã quan tr¯c đưăc) vÛi nhïng chuyÇn ghi chép trong “Sơn h£i kinh”, “Hoài Nam tí” có ch× giÑng nhau đ¿n l¡ lùng, như: lo¡i ánh sáng này không thĂ dùng ngôn ngï đĂ miêu t£, mÙt cÙt khói cao đ¿n m¥y nghìn cây sÑ phá vá t§ng khí quyĂn dày cça sao MÙc. ThĂ tích cça sao MÙc lÛn hơn đËa c§u đ¿n hơn 1.300 l§n nhưng sau cú va đp, nó cing chao đ£o nghiêng ng£. (B¥t giác ngh) đ¿n câu thơ đ§y khí phách hùng tráng cça ngưƯi đƯi nay: Công nhân d§u khí lên ti¿ng quát, ĐËa c§u run r©y đéng không yên! Tôi không thĂ không buông mÙt ti¿ng thß dài thê thi¿t). Theo ý ki¿n cça Vương HÓng Kó, nhïng năm g§n đây ngưƯi ta đã phát hiÇn trên trái đ¥t có m¥y hÑ v«n th¡ch r¥t to (Thái HÓ cuÓn cuÙn khói sóng trên đ¥t nưÛc ta nghi là hÑ v«n th¡ch). Të nhïng suy đoán trên, trái đ¥t đã tëng chËu ki¿p n¡n tương tñ như sao ChƠi và sao MÙc đâm vào nhau, điÁu này chéng minh, trái đ¥t hoàn toàn không an toàn, do vy mà ngưƯi nưÛc Khßi lo trƯi sp là có lý và có l½ thƯi đ¡i cça ngưƯi Khßi lo trƯi sp cing đã b¯t đ§u trß l¡i.

Ki¿p n¡n të thƯi viÅn cƠ có thĂ xem là điĂm chuyĂn ti¿p cça lËch sí loài ngưƯi, th¿ thì sao ChƠi và sao MÙc đâm s§m vào nhau có thĂ đưăc xem là mÙt điĂm chuyĂn ti¿p mÛi hay không? Đây chính là “c£nh báo cça trƯi cao”. Tôi ngh), loài ngưƯi c§n ph£i nhn théc đưăc r±ng: Trái đ¥t vÑn đã r¥t nhÏ, cương vñc giïa quÑc gia này vÛi quÑc gia khác, sñ khác biÇt vÁ ch¿ đÙ xã hÙi, đ¥u tranh giai c¥p… n¿u so vÛi chuyÇn ChƠi - MÙc như đã nói thì ch³ng th¥m vào đâu, thm chí là hoang đưƯng, đáng téc cưƯi. Gi£ sí có mÙt ngày nào đó, có mÙt hành tinh nhÏ nào đó trên bưÛc đưƯng phiêu lãng cça mình muÑn ti¿p cn vÛi trái đ¥t và nó “hôn” vào New York thì ch¯n ch¯n Thưăng H£i cing ch³ng dÅ chËu gì. Con ngưƯi nên phóng khoáng mÙt tí, nên đ¡i đÙ mÙt tí. Thêm mÙt tí phóng khoáng đ¡i đÙ, gi£m mÙt tí bång d¡ h¹p hòi kiĂu ruÙt gà; thêm mÙt tí vô tư thanh th£n, gi£m mÙt tí âm mưu qu÷ k¿; thêm mÙt tí đưƯng đưƯng chính chính, gi£m mÙt tí lòng lang d¡ sói… Thi¿t ngh), năm ¥y ngưƯi Mù đéng trên cung trăng, ch¯c hÍ không chÉ là đ¡i biĂu cho “ngưƯi Mù đ¿ quÑc” đâu. Gi£ sí có mÙt ngày, ngưƯi Trung QuÑc có thĂ làm thay đƠi quù tích bay cça mÙt tiĂu hành tinh đang nh¯m th³ng vào B¯c Kinh khi¿n nó chÉ có thĂ phóng vút qua và chÉ ghé m¯t nhìn trái đ¥t, nhïng ngưƯi đưăc chúng ta céu ch¯c ch¯n không chÉ là ngưƯi B¯c Kinh và thç đô Trung QuÑc. Do vy tôi ngh), nhïng bá tánh bình thưƯng như chúng ta cing ph£i ngh) thoáng mÙt tí. Cho dù có mÙt lo¡i đá cñc quý trong tay như đá ruby thì cuÑi cùng nó cing chÉ là đá, trong sa m¡c giá trË cça nó không b±ng mÙt mi¿ng vÏ dưa. Tranh quyÁn đo¡t lăi, đ§u cơ cơ hÙi mà lén lút tÑ cáo b¡n bè, vì chi¿c mi sa trên đ§u mà nËnh trên n¡t dưÛi, bán b¡n c§u vinh… càng không có ý ngh)a gì h¿t.

Đương nhiên, nói gì thì nói chúng ta v«n ph£i cé nhìn nhn l¡i mình. Nhïng quan sát và nghiên céu vÁ sñ kiÇn ChƠi - MÙc khi¿n tôi ph£i buÙt miÇng c£m thán vÁ sñ v) đ¡i cça con ngưƯi, đÓng thƯi cing khi¿n tôi than th§m là con ngưƯi đã h¿t thuÑc chïa trË. Gi£ sí ngày mai có mÙt vË khách të bên ngoài vi trå “ghé thăm” trái đ¥t, lúa g¡o cça Nht B£n cing không thĂ mang qua cho không TriÁu Tiên, biên giÛi cça nưÛc Mù cing không thĂ mß rÙng ra toàn th¿ giÛi. GiƯ đây, cuÙc sÑng cça bá tánh nói chung đã tÑt lên mÙt tí, nhưng kó thñc ngưƯi ta đÑi đãi vÛi nhau v«n cé giÑng như suy ngh) cça nhïng nhân vt trong “Câu chuyÇn nÙi bÙ ban biên tp”, ai cing muÑn ăn thêm mÙt hÙp cơm, th¿ thôi - gì thì gì ché chuyÇn chi¿u cÑ cái bång cça chính mình v«n là ưu tiên sÑ mÙt! Ngay c£ các nhà lãnh đ¡o các nưÛc s½ làm gì khi chuyÇn ¥y x£y ra, tht khó có thĂ tưßng tưăng ra đưăc. Theo phân tích cça mÙt ngưƯi b¡n thì hÍ s½ kéo nhau lên mÙt chi¿c hÏa tiÅn rÓi nh¯m th³ng m·t trăng mà phóng lên đĂ k¿t b¡n vÛi ThưƯng Nga! Tôi thì không ngh) như vy. ĐËa c§u không còn nïa, bay lên cung trăng thì đưăc tích sñ gì? Cho dù đã chu©n bË đ§y đç dưáng khí, thñc ph©m và nưÛc, nhưng m¥y mươi tƠng thÑng ß vÛi nhau thì có ý ngh)a gì đâu. Do vy mà tôi tin tưßng r±ng hÍ ph£i tìm ra trăm phương nghìn k¿ đĂ: Thé nh¥t: Phong tÏa mÍi tin téc đĂ bách tính không bi¿t gì c£. Thé hai: Phóng đ§u đ¡n vi trå đĂ ch¯n đưƯng đi cça tiĂu hành tinh nÍ.

Vi¿t đ¿n đây tôi đÙt nhiên ngh) đ¿n Loan Lai Tông và ngưƯi cháu cça ông ta là Loan Cñ Khánh ß thôn Hoa ĐÓng thË tr¥n Song Dương thuÙc thành phÑ Duy PhưƯng cách quê chúng tôi không xa. Ông cháu nhà hÍ Loan đã m¯c bÇnh “cuÓng tinh”, dùng h¿t tinh lñc cça c£ m¥y th¿ hÇ đĂ nghiên céu quù tích vn đÙng cça năm hành tinh lÛn trong thái dương hÇ và khí hu trên đËa c§u, công bÑ hai chuyên kh£o “ Hành tinh và dñ báo khí hu dài ngày”, “Sñ vn đÙng cça các vì sao và dñ báo khí hu, đÙng đ¥t” gây đưăc chú ý trong nhïng năm g§n đây. Hai ngưƯi nông dân ch¥t phác, ăn khoai khô uÑng nưÛc lã mà l¡i có t§m nhìn xa cing như trí tuÇ tuyÇt vƯi đ¿n như th¿ qu£ là mÙt điÁu kó diÇu. ChÉ dña vào “ngÙ tính” mà hÍ đã lăn x£ vào trong mÙt l)nh vñc khoa hÍc cñc kó cao siêu và thu đưăc nhïng tri théc khó tưßng tưăng như th¿, đúng là ph£i khi¿n các nhà khoa hÍc m·c áo g¥m ăn sơn hào h£i vË ph£i cúi đ§u nĂ phåc. Trong thƯi đ¡i cça ngưƯi ông - Loan Lai Tông, thành phÑ Duy PhưƯng đã cung c¥p cho đ¥t nưÛc r¥t nhiÁu cí nhân ti¿n s), nhưng đéng ß góc đÙ cÑng hi¿n cho nhân lo¡i mà nói, cÙng t¥t c£ l¡i v«n chưa là gì so vÛi cÑng hi¿n cça Loan Lai Tông, bßi đôi m¯t cça hÍ chÉ ngưáng vÍng vÁ vàng b¡c châu báu và nhïng chi¿c mi ô sa, còn đôi m¯t cça Loan Lai Tông chÉ ngưÛc lên nhìn cao mà “ngưáng vÍng trƯi sao”.

28 - 4 - 1994

ThƯi điĂm vi¿t xong nhïng trang trên chÉ cách đây hơn mÙt năm nhưng sñ kiÇn ChƠi - MÙc đã bË tôi nhét vào mÙt xó cça ký éc và đã b¯t đ§u quên. MÙt năm trß l¡i đây, nhïng gì c§n ăn tôi đã ăn, c§n ngç tôi đã ngç, c§n xem tôi đã xem… nhưng cing chưa có gì phóng khoáng hơn so vÛi ngày xưa. Të đó mÛi th¥y, văn chương chÉ là ghi l¡i mÙt tr¡ng thái tình c£m nh¥t thƯi, tác gia mà như tôi đây tht ra cing chÉ là mÙt lo¡i ngưƯi sáo r×ng, hư ngåy mà thôi. NgưƯi đã như vy, còn trái đ¥t này thì sao? GiÑng như vào th¿ k÷ thé X, nhà vt lý Galile khi đéng trưÛc tòa án chËu sñ phán quy¿t cça giáo hÙi đã vô cùng tñ tin tuyên bÑ: “Nó v«n cé đang quay”. Ti¿c thay, khi tôn giáo chu©n bË cho ông lên giàn hÏa thiêu, Galile đã nhin. Ông ta să bË thiêu cháy thành tro nên đã tuyên bÑ, trái đ¥t không chuyĂn đÙng nïa, cho dù trong thâm tâm, ông v«n bi¿t mÙt cách rõ ràng r±ng, trái đ¥t v«n đang quay! Có lúc tôi đã ngh), mÁm y¿u vÑn là đ·c tính bình thưƯng cça con ngưƯi, có thĂ tha thé cho ông ta thôi!

10 giƯ 56 phút ngày 20 tháng 7 năm 1969 (theo giƯ đËa phương nưÛc Mù), phi thuyÁn vi trå Apollo đưƯng hoàng đi vào lËch sí. Phi hành gia đ·t bàn chân trái đ§u tiên lên m·t trăng, đĂ l¡i v¿t chân đ§u tiên cça con ngưƯi trên m·t trăng, ti¿p theo anh ta nói mÙt câu v)nh viÅn tÓn t¡i trong lËch sí: “Đây là mÙt bưÛc chân tht ng¯n cça mÙt cá nhân nhưng là mÙt bưÛc cñc dài cça nhân lo¡i!”.

Hàng triÇu ngưƯi trên trái đ¥t này đÁu đã nhìn th¥y nhïng bưÛc chân khó quên cça phi hành gia qua ti vi, të trên đài phát thanh có thĂ nghe th¥y ti¿ng nói cça ông ta, ngưƯi xem và ngưƯi nghe đông vô tiÁn khoáng hu. Ngày ¥y, tôi v«n còn chưa bi¿t ti vi có hình thù như th¿ nào, đài phát thanh đã có, mÙt chi¿c loa s¯t cñc lÛn móc trên cành cây cao dây nhă lòng thòng, ngày nào cing kêu oang oang, thi tho£ng cing có mÙt vài đo¡n kËch nhưng mß đ§u bao giƯ cing là “Đông phương hÓng”, k¿t thúc bao giƯ cing là “QuÑc t¿ ca”. “M·t trƯi lên, đông phương hÓng, Trung QuÑc có Mao Tr¡ch Đông.…Ông là đ¡i céu tinh cça nhân dân”. L¡i là mÙt hiÇn tưăng thiên văn, mÙt ngưƯi ß dưÛi th¿ gian đ¡i diÇn cho mÙt vì sao. Trong “Tam QuÑc diÅn ngh)a”, hiÇn tưăng này nhan nh£n. Phưăng SÓ tiên sinh ch¿t trn t¡i gò L¡c Phưăng, Gia Cát KhƠng Minh ß Kinh Châu v«n trông th¥y vì sao cça tiên sinh rång xuÑng: “ChÉ th¥y phía chính tây có mÙt vì sao to như cái đ¥u të trên trƯi rơi xuÑng, ánh sáng tóe kh¯p bÑn phương”. Gia Cát KhƠng Minh không chÉ có thĂ nhìn th¥y sao cça ngưƯi khác mà còn có thĂ xem đưăc sao cça chính mình. T¡i Ngi Trưăng Nguyên, tiên sinh bË Tư Mã Ý giß chiêu bài cÑ thç làm cho tâm trí buÓn bñc, vô k¿ kh£ thi, nía đêm rƯi khÏi màn trưÛng, ng©ng đ§u nhìn trƯi cao, nói: “Trong ba vì sao Tam Thai, sao khách sáng rá, sao chç tÑi tăm, dña vào nhau mà sáng nhưng ánh sáng hôn ám. MÇnh trƯi đã vy, mÇnh ta tñ bi¿t!”. Khương Duy khuyên tiên sinh dương sao. Tiên sinh có tài bi¿n ngña ch¿t thành ngña sÑng nên đăng đàn tác pháp, đáng ti¿c là bË Ngåy Diên qu¥y rÑi, cuÑi cùng không thĂ cãi l¡i mÇnh trƯi. ĐÑi thç cça tiên sinh là Tư Mã Ý cing là mÙt cao thç vÁ thiên văn - VË đ¡i nguyên soái này không thèm đánh nhau mà đêm đêm rƯi màn trưÛng ra “ngưáng vÍng trƯi sao” - “B×ng mÙt đêm đang ng©ng đ§u trông lên trƯi cao, c£ mëng, nói vÛi H¡ H§u Bá r±ng: Ta th¥y mÙt vì sao s¯p rơi, KhƠng Minh đang lâm bÇnh n·ng, không lâu nïa thì ch¿t”. Gia Cát Lưăng tính toán như th§n, trưÛc lúc ch¿t d·n Dương Nghi đem thi thĂ mình đ·t lên xe ngÓi cho tht vïng, trong miÇng ngm b£y h¡t g¡o - lo¡i g¡o ThiĂm Tây - dưÛi chân đĂ mÙt cây đèn th¯p lên cho sáng, cé như th¿ không cho ngôi sao cça mình rơi xuÑng. Phân phó thÏa đáng xong, “đêm ¥y KhƠng Minh mÇnh lÇnh cho mÍi ngưƯi đá dy đi ra ngoài, ngưáng vÍng trƯi sao, chÉ mÙt ngôi sao xa, nói: Đó là vì sao cça ta. MÍi ngưƯi đÁu nhìn, th¥y ngôi sao ¥y màu s¯c u ám, rung rung muÑn rơi. KhƠng Minh vung ki¿m chÉ th³ng vào nó, miÇng l§m th§m niÇm chú. NiÇm xong, vÙi vã quay vào trưÛng phç”. Đúng là trình đÙ tưßng tưăng đã đ¡t đ¿n cñc đ¡i. “L¡i nói vÁ Tư Mã Ý, đêm ¥y xem thiên văn th¥y mÙt vì sao cñc lÛn màu đÏ, ánh sáng lu mƯ chuyĂn të hưÛng đông b¯c sang tây nam, rơi vào doanh tr¡i quân Thåc rÓi l¡i phóng våt lên đ¿n ba l§n, Ý c£ mëng, nói: KhƠng Minh ch¿t tht rÓi!”. Nhïng chuyÇn tương tñ vÁ quan hÇ giïa ngưƯi và sao trong truyÁn thuy¿t và văn hÍc nhiÁu không kĂ h¿t đưăc, nói r±ng đó hoàn toàn là sñ mê tín cing không h³n là chính xác, mà đó chính là mÙt lo¡i “s£n ph©m phå” cça hành vi “ngưáng vÍng trƯi sao” có nhiÁu ý ngh)a khoa hÍc trong lËch sí nhân lo¡i. Ngưng th§n ngưáng vÍng b§u trƯi xán l¡n chính là bưÛc đánh d¥u sñ ra đƯi cça lËch sí khoa hÍc. Đem Mao Tr¡ch Đông so sánh vÛi m·t trƯi, vÛi tinh tú, vÁ m·t tình c£m có thĂ lý gi£i, nhưng n¿u chuyên tâm nghiên céu mÙt cách sâu s¯c, ß đây có mÙt chút ý vË trào phúng. Nghe đâu r±ng, nguyên soái Bành Đéc Hoài, con ngưƯi cương trñc như Trương Phi đã tëng đem chuyÇn này phê phán m¥y câu - hu qu£ sau đó th¿ nào ai cing bi¿t, ông không thĂ tránh đưăc vn đen. N¿u ding c£m kiên trì vÛi lp trưƯng chç ngh)a duy vt biÇn chéng đ¿n cùng mà nói thì, lúc phi hành gia ngưƯi Mù đĂ l¡i nhïng bưÛc chân đ§u tiên trên m·t trăng cing là lúc ß Trung QuÑc, chç ngh)a duy tâm đang hoành hành mÙt cách khÑc liÇt nh¥t. Chi¿c loa s¯t to đùng và cƠ l× ß quê tôi ngày nào cing giáng nhïng cái tát tá hÏa vào m·t t¥t c£ mÍi ngưƯi: B¯t đ§u là “Đông phương hÓng”, v«n là điÇp khúc “đ¡i céu tinh”; k¿t thúc xưÛng “QuÑc t¿ ca”, “të xưa đ¿n nay ch³ng có đ¥ng céu th¿ nào h¿t, cing không dña vào th§n tiên Thưăng đ¿, muÑn sáng t¡o h¡nh phúc cho nhân lo¡i, chÉ có thĂ dña vào chính chúng ta”. Chi¿c loa s¯t cƠ l× như th¿ t¥t nhiên không thĂ nào thông báo đưăc cho mÍi ngưƯi tin téc vÁ ngưƯi Mù đã đ·t chân lên m·t trăng, chuyÇn này đ¿n tn mưƯi năm sau chúng tôi mÛi bi¿t. Sau này chúng tôi cing bi¿t, lúc ¥y ß B¯c Kinh đã có đài truyÁn hình, ngưƯi B¯c Kinh đã có ti vi tuy sÑ lưăng không nhiÁu. Tôi c£ gan tưßng tưăng: Chç tËch Mao Tr¡ch Đông cùng vÛi nhïng chi¿n hïu cça ông đang ngÓi trưÛc máy thu hình xem ngưƯi Mù lên m·t trăng… Trên m·t hÍ lúc ¥y có biĂu hiÇn gì không nhÉ? Trong lòng hÍ lúc ¥y có suy ngh) gì không nhÉ? Lúc ¥y, hàng triÇu ngưƯi Trung QuÑc đang ôm cái bång đói meo đĂ tƠ chéc “đ¥u phê c£i”, Lưu Thi¿u Kó ß trong ngåc Khai Phong chƯ ch¿t, hàng trăm v¡n Gi£i phóng quân nhân dân đang tp k¿t ß biên giÛi Trung QuÑc - Liên Xô chu©n bË đánh nhau vÛi “tân Sa hoàng”!

Hai nhà du hành vi trå cça Mù đã đ·t mÙt t¥m bia trên bÁ m·t hoang v¯ng cça m·t trăng, trên đó vi¿t:

Tháng 7 năm 1969 sau Công nguyên

Loài ngưƯi trên trái đ¥t l§n đ§u tiên đ·t chân lên m·t trăng

Chúng tôi đ¡i diÇn cho nÁn hòa bình toàn nhân lo¡i mà đ¿n đây!

Sau đó có ngưƯi phê bình r±ng, ngưƯi Mù lưu bút tích trên m·t trăng là mÙt viÇc làm hoang đưƯng, nhưng riêng tôi thì ngh), viÇc làm cça hai nhà du hành vi trå ¥y không hÁ hoang đưƯng, bßi trái đ¥t rÙn ràng bÁ bÙn vÛi nhïng s§u hn bi hoan ly hăp trăm nghìn mÑi đang treo lơ líng trên không trung, trên đ§u hÍ, yên l·ng và tr§m m·c như mÙt thi¿u phå khoác bÙ cánh màu lam vÛi trăm mÑi tơ lòng.

Năm 1965, khi Chç tËch Mao Tr¡ch Đông lên núi T)nh Cang đã vi¿t nhïng câu të vô cùng hùng tráng: “Leo lên trƯi cao lãm nguyÇt, Cúi xuÑng biĂn c£ đùa ngư”. Lên trƯi cao đĂ g·p chË H±ng, chuyÇn kinh thiên đÙng đËa này ngưƯi Mù thñc hiÇn đ§u tiên, chÉ còn l¡i mÙt viÇc chưa làm, đó là xuÑng biĂn đùa vÛi cá kình. Hãy suy tưßng vÁ tr¡ng thái tâm lý cça mÙt bc v) nhân! Nhïng năm năm mươi, Mao Tr¡ch Đông đã vi¿t nhïng câu thơ tuyÇt vƯi: “ThưƯng Nga cô đơn buông lơi váy áo, V¡n lý trƯi cao hÓn trung th§n nh£y múa”… C£m tình cça ông đÑi vÛi trăng qu£ có ch× đÙc đáo riêng. Khi hai nhà du hành vi trå chu©n bË bưÛc vào không gian, ngưƯi truyÁn tin đã thì th§m qua điÇn tho¡i: Có mÙt truyÁn thuy¿t cƠ xưa kĂ r±ng, có mÙt ngưƯi con gái Trung QuÑc xinh đ¹p tuyÇt tr§n đã ß trên m·t trăng bÑn nghìn năm nay… N¿u không ng¡i, các anh cé tìm cô ¥y mà thăm hÏi. Ngoài ra, trên m·t trăng còn có mÙt con thÏ Trung QuÑc r¥t to, ch¯c là tìm không khó bßi chân trưÛc cça nó đang giơ lên cao đéng bên c¡nh mÙt gÑc qu¿. Đưăc rÓi - mÙt phi hành gia nói - Chúng tôi nh¥t đËnh s½ tìm ra cô gái và con thÏ ¥y!

Hãy suy ngh) nhïng ý vË të nhïng câu thơ bÙc lÙ tâm tr¡ng cça Chç tËch Mao Tr¡ch Đông!

R¥t nhanh sau đó, chi¿c c§u nÑi Trung - Mù đã đưăc b¯c, quà t·ng cça Nixon cho Mao Tr¡ch Đông l¡i là đ¥t và nham th¡ch trên m·t trăng mà các nhà du hành vi trå đã mang vÁ.

Tôi đã đi càng lúc càng xa trên con đưƯng sai l§m cça cƠ nhân và v) nhân mà bình lun lung tung rÓi, ph£i dëng l¡i thôi đĂ tránh nhïng lƯi ph¡m húy. Nhưng l¡i có mÙt v) nhân xu¥t hiÇn ngay trưÛc m¯t: NgưƯi ¥y toàn thân bË tê liÇt, chÉ có m¥y ngón tay là có thĂ cí đÙng đưăc. Ông ta dùng m¥y ngón tay ¥y đĂ điÁu khiĂn chi¿c gh¿ điÇn ch¡y ch§m chm trong khuôn viên trưƯng đ¡i hÍc Cambridge, nhïng ngưƯi g·p ông ta đÁu thĂ hiÇn sñ cung kính mÙt cách tñ nhiên. Ông ta chính là ngưƯi đưăc toàn th¿ giÛi tôn là truyÁn nhân xu¥t s¯c nh¥t cça Einstein, là nhà vt lý xu¥t s¯c nh¥t cça th¿ k÷ XX - Giáo sư Stephan Howkin. Nhïng nghiên céu cça Howkin có liên quan đ¿n hiÇn tưăng th§n bí nh¥t cça vi trå - nhïng ngôi sao đã t¯t. Nhïng ngôi sao đã t¯t cing là sao. Nhïng ngôi sao sáng nh¥t thì nhìn không th¥y, bßi d«n lñc cça nhïng vì sao này quá lÛn. Tôi đã xem danh tác cça Howkin “ThƯi gian gi£n sí”, xem mà không hiĂu gì c£, xem hiĂu đưăc sách này thì ai còn làm văn hÍc nïa! MÙt hÍc trò cça Howkin kĂ, có mÙt năm, c£ nhà Howkin đưa anh ta vÁ biÇt thñ cça gia đình. BiÇt thñ này n±m trên núi, có mÙt con đưƯng r¥t ph³ng d«n đ¿n tn nhà. Khi đi lên, chi¿c gh¿ điÇn cça ông ch¡y trưÛc anh ta mÙt đo¡n không xa, mÙt lúc sau ông r½ ngo·t vào nhà, nhưng chi¿c gh¿ l¡i đÙt ngÙt dëng l¡i, ch¡y lui rÓi lt ngía ra phía sau. Anh ta vÙi vàng ch¡y l¡i đËnh đá l¥y nhưng không kËp nïa. Howkin bË ngã ngía ra sau và lăn vào lùm cây. Trông th¥y vË đ¡i sư chuyên nghiên céu vÁ d«n lñc l¡i bË lñc h¥p d«n y¿u Ût cça trái đ¥t chinh phåc khi¿n anh ta c£m th¥y ho£ng să vô cùng. Trông th¥y c£nh ¥y, ai mà ch³ng ho£ng kinh? Howkin bË ngã ngía, điÁu này chéng minh r±ng, cho dù đ§u óc con ngưƯi có v) đ¡i đ¿n đâu cing không thĂ thoát khÏi nhïng ưÛc ch¿ cça quy lut khách quan. T¥t c£ mÍi ngưƯi đÁu ph£i th§n phåc trưÛc khoa hÍc và chân lý (ngay c£ Giáo hoàng cing đã đ§u hàng, Howkin cing ph£i ngã ngía), bßi chân lý và khoa hÍc là nhïng quy lut khách quan trung thñc nh¥t.

Lúc này mÛi ngh) ra, do sao ChƠi và sao MÙc đâm vào nhau mÛi cƠ súy mÍi ngưƯi quan tâm đ¿n trƯi là không đưăc. Con ngưƯi vëa là nô lÇ, vëa là chç nhân cça tñ nhiên. “Trong vi trå điÁu không thĂ lý gi£i chính là vi trå có thĂ lý gi£i” (lƯi Einstein). Đ¡i tñ nhiên muÑn nhn théc chính mình nên đã đem nhiÇm vå vinh quang ¥y giao phó cho con ngưƯi. Khoa hÍc và kù thut mÛi là chi¿c c§u duy nh¥t d«n đ¿n chç ngh)a cÙng s£n. Trên mÙt ý ngh)a nào đó mà nói, ngưƯi Mù lp mÙt t¥m bia k÷ niÇm trên m·t trăng chính là đ·t mÙt viên đá t£ng chç ngh)a cÙng s£n, nó đã làm cho trái đ¥t trß nên thu nhÏ l¡i, nó khai thông t§m nhìn cça nhân lo¡i, nó khi¿n nhân lo¡i mÙt l§n nïa “ngưáng vÍng trƯi sao”, nó khêu găi c£m giác làm ngưƯi cça con ngưƯi. Tôi tñ tin là mình không xa rƯi nguyên lý cça chç ngh)a Mác Lênin, ngay c£ tư b£n ling đo¡n cing là cơ sß vt ch¥t cça chç ngh)a xã hÙi khoa hÍc thôi!

Ngày 18 tháng 10 năm 1989, phi thuyÁn vi trå Atlantic đã b¯n mÙt tr¡m quan tr¯c giá trË hàng tÉ đô la Mù vào không gian. Theo quù tích dñ đËnh, đ¿n năm 1995 nó s½ bay đ¿n sát sao MÙc đĂ chúng ta l¡i mÙt l§n nïa “ngưáng vÍng trƯi sao” đĂ quan sát diÇn m¡o xinh đ¹p cça mÙt trong nhïng vÇ tinh cça m·t trƯi, đĂ xem m£nh vá cça sao ChƠi chính là Chu sơn hay B¥t Chu sơn, đĂ xem nhïng hiÇn tưăng th§n kó mà cho đ¿n ngày nay chúng ta v«n chưa thĂ lý gi£i đưăc. M×i thành qu£ nghiên céu vÁ vi trå đÁu ph£i là niÁm kiêu hãnh cça toàn thĂ nhân lo¡i. Chúng ta có thĂ trß thành mÙt con ngưƯi qu£ là mÙt niÁm vinh quang vô bƯ b¿n. Chúng ta nhÏ bé đ¿n đÙ đáng thương, chúng ta v) đ¡i đ¿n khôn cùng. Nghìn v¡n năm sau, khi mà con cháu cça chúng ta đưăc sÑng trên nhïng vì tinh tú khác nhau, liÇu chúng s½ mông lung hÏi nhau như th¿ này không:

- Nghe nói chúng ta đ¿n đây të trái đ¥t, nhưng trái đ¥t ß đâu nhÉ?

Do đó, chúng ta đã có thĂ kÁ vai thích cánh vÛi nhïng Bàn CƠ, Nï Oa, Hu NghÇ, Khoa Phå… đĂ bi¿n thành nhïng anh hùng!

Tháng 8 - 1995

TưƯng hát

Phía Nam vùng Đông B¯c Cao Mt có mÙt làng nhÏ, đó chính là nơi tôi sinh ra. M¥y mươi nóc nhà cÙt g× tưƯng cÏ vÛi nhïng mái lá đơn sơ trong làng đưăc dòng Gi£o Hà ôm gÍn trong lòng. Xóm làng tuy nhÏ nhưng giïa làng có mÙt con đưƯng đ¥t cát vàng r¥t rÙng, hai bên đưƯng là nhïng loài cây hòe, liÅu, bách, thu… h×n t¡p, ngoài ra còn có mÙt vài cây mà ngưƯi trong thôn không thĂ gÍi đưăc tên, cé đ¿n đÙ thâm thu là toàn thân khoác mÙt màu vàng ươm cça lá. Có cây sëng sïng chÍc th³ng lên trƯi, có cây g§y guÙc như mÙt săi dây thëng… Nhưng theo sñ hiĂu bi¿t cça tôi, trong vòng m¥y chåc năm trß l¡i đây h§u như chưa có mÙt ai ch·t cây hai bên con đưƯng đ¥t này.

Men theo con đưƯng đ¥t đ§y cây t¡p này đi th³ng vÁ phía đông kho£ng ba d·m là đã rƯi khÏi làng. MÙt cánh đÓng mênh mông ngút ngàn tr£i dài theo hưÛng đông nam, c£nh vt đÙt nhiên thay đƠi khi¿n ngưƯi ta c£m th¥y l¡ lùng. Con đưƯng cát vàng đã bË bÏ l¡i phía sau, con đưƯng dưÛi chân rùng mình bi¿n thành mÙt con đưƯng đ¥t đen, nhÏ h¹p, quanh co bò theo hưÛng đông nam. Đi đ¿n đây, ngưƯi ta không d±n lòng đưăc đành ph£i quay đ§u nhìn l¡i phía sau. Khi quay đ§u l¡i, anh s½ trông th¥y chi¿c thp tñ trên nóc tòa giáo đưƯng Thiên Chúa giáo vÛi ki¿n trúc đã hoàn toàn Trung QuÑc hóa. Chi¿c thp tñ cao cao đã bË qu¡ đen bám đ§y nên đã bi¿n thành mÙt điĂm đen ©n hiÇn trong bóng hoàng hôn ho·c mƯ mƯ trong sương sÛm. Có khi anh ngoái đ§u nhìn l¡i đúng vào lúc ti¿ng chuông giáo đưƯng đang ngân lên buÓn bã të l§u chuông, nh¥t đËnh tâm hÓn anh s½ c£m th¥y bÓi hÓi c£m đÙng. Bóng hai hàng cây mƯ mƯ tÏ tÏ lưăn vòng theo con đưƯng cát vàng, n¿u là mùa thu có l½ s½ trông th¥y đưăc kó quan cça lá rång: Không có mÙt săi gió nào nhưng vô sÑ lá cây bƯi bƯi rơi xuÑng va vào nhau và nhïng âm thanh xào x¡c vang lên, nhïng chó nhïng gà lang thang trên đưƯng hÑt ho£ng ch¡y cong đuôi vì tưßng lá s½ rơi xuÑng làm đ§u chúng bË thương!

N¿u anh đ¿n đây vào hè, anh không thĂ không men theo con đưƯng đ¥t nhÏ màu đen đi vÁ hưÛng đông nam. Đ¥t đen vào mùa hè trơn trơn, anh hãy cßi giày và gi«m chân tr§n lên nhïng con đưƯng đ¥t đen ¥y, anh s½ b¯t g·p mÙt c£m giác r¥t tuyÇt vƯi. Trên con đưƯng ngo±n ngoèo, bàn chân anh s½ đĂ l¡i nhïng d¥u v¿t rõ ràng, thm chí có thĂ nhìn th¥y c£ nhïng đưƯng vân dưÛi lòng bàn chân. Anh đëng vÙi coi thưƯng lo¡i đ¥t này, n¿u anh bÑc mÙt n¯m lên n¯m trong lòng bàn tay, dùng séc bóp m¡nh, ngay lp téc anh s½ c£m nhn đưăc sñ quý giá cça nó. M×i l§n tôi c§m n¯m đ¥t đen trong tay, tôi luôn có c£m giác là mình như đang c§m nhïng chú chim, con thÏ b±ng các lo¡i vt liÇu r¥t đ¯t tiÁn đưăc bày bán trong các cía hàng. Nó mËn đ¿n đÙ giÑng như mÙt lo¡i bÙt đu đưăc nhào nhuyÅn đ¿n chín mươi chín l§n. TƠ tiên chúng tôi đã dùng chày g× nÇn r¥t nhiÁu l§n lên nhïng t£ng đ¥t đen này rÓi b±ng nhïng bàn tay điêu luyÇn cça mình, n·n ra không bi¿t bao nhiêu là vt dång khác nhau, kĂ c£ đóng g¡ch đóng ngói, đÑt lên và chúng đã trß thành nhïng đÓ gÑm đÓ sé trong cuÙc sÑng hàng ngày cça ngưƯi quê tôi.

Anh hãy ti¿p tåc đi vÁ phía trưÛc, n¿u là mùa xuân, hai bên đưƯng là nhïng th£m cÏ tr£i dài tít t¯p, mËn và êm như nhïng t¥m th£m nhung. ĐiĂm xuy¿t trên đ¥y là nhïng nå hoa linh lung đç màu đç s¯c làm hoa văn cho t¥m th£m thiên nhiên. Tít t¯p trên cao là ti¿ng chim khoan nh·t, trƯi xanh đ¿n đÙ lóa m¯t. Nhïng chú chim có bÙ lông v±n trên lưng và nhúm lông đÏ trưÛc ngñc như chim cút ch¡y vun vút trên đưƯng; cing có khi đ±ng sau lưng anh có m¥y con chim non lon ton ch¡y theo; có khi phía trưÛc m·t anh, nhïng con thÏ hoang màu vàng sm băng vút qua đưƯng, đuƠi theo chúng vài bưÛc cho vui thì anh nên làm, còn ngh) đ¿n chuyÇn đuƠi theo đĂ b¯t chúng chÉ là điÁu hoang tưßng. ChÉ có nhïng con chó có séc khÏe mÛi ngh) đ¿n chuyÇn này nhưng ph£i vào mùa đông, lúc mà tuy¿t đã l¥p kín m·t đ¥t trên đÓng khi¿n nhïng bưÛc ch¡y cça thÏ hoang không còn lanh l¹ nïa.

Phía trưÛc m·t anh lúc này là mÙt chi¿c ao, gÍi là ao nhưng kó thñc chÉ là mÙt chi¿c hÑ tring nhÏ, ngay c£ viÇc vì sao nó tring xuÑng, đ¥t ch× này đã đưăc chuyĂn đi đâu, không ai quan tâm lý gi£i. Trên đÓng có h±ng hà sa sÑ nhïng chi¿c “ao” như th¿ này, có to có nhÏ. Mùa hè, nưÛc trong “ao” c¡n veo, chÉ còn mÙt ít vàng vàng đÍng dưÛi đáy. Không kĂ to nhÏ, nhïng chi¿c “ao” này đÁu tròn vành v¡nh khi¿n ngưƯi ta c£m th¥y l¡ lùng, lý gi£i không đưăc cho nên trí tưßng tưăng hoang đưƯng m·c séc thi triĂn. Mùa hè hai năm trưÛc, tôi có đưa mÙt ngưƯi b¡n vÁ đây và đ¿n quan sát nhïng chi¿c ao này. Vëa có mÙt trn mưa lÛn nên có nhïng giÍt nưÛc còn đÍng trên lá cÏ đã làm qu§n áo chúng tôi ưÛt mèm, nưÛc trong ao đåc ng§u, nhïng luÑng bong bóng të dưÛi đáy nƠi lên và vá trên m·t nưÛc, mÙt mùi tanh nÓng xông lên. Trên mÙt sÑ ao, bèo nƠi đ§y không nhìn th¥y m·t nưÛc; cing có mÙt sÑ ao chÉ có m¥y cÍng sen vÛi nhïng chi¿c lá to dày vươn lên khÏi m·t nưÛc, tho¡t trông cé tưßng ngưƯi ta nh·t nhïng cành sen b±ng nhña ß đâu đó đem vÁ găm trên m·t nưÛc, nhưng rõ ràng nó không hÁ là hoa nhña. Trong nhïng đêm trăng, đéng trên bƯ ao ng¯m nhìn nhïng đóa sen như t¡c b±ng ngÍc ¥y; chung quanh yên t)nh, ánh trăng như gương, ti¿ng côn trùng rÉ r£ khi¿n lòng ngưƯi dÅ sinh nhïng tình c£m sâu l¯ng, ph£ng ph¥t nhÛ câu thơ Haiku Nht B£n: Ti¿ng ve s§u th¥m đá núi ngàn năm. Âm thanh là mÙt lo¡i lñc hay là mÙt d¡ng vt ch¥t? Nó có thĂ “th©m th¥u” vào trong băng đ)a, như vy nó cing có thĂ “th¥m” vào trong đá núi. Nhïng âm thanh cça đÓng hoang cing “th¥m” vào trong tâm hÓn tôi và nó có thĂ ngân lên b¥t kó lúc nào. Tôi đéng trên bƯ ao l¯ng nghe ti¿ng côn trùng, miên man trong £o £nh mÙt mái tóc cça ngưƯi đàn bà đ¹p l¥p lánh ánh sáng và mùi mt ong toát lên të thân thĂ cça nàng. ĐÙt nhiên, mÙt b£n hăp xưÛng cça loài ¿ch nhái vang lên të mÙt chi¿c ao g§n đó, ánh trăng càng trß nên mông lung, mùi vË l¡nh l¡nh cça ¿ch nhái như đang bám trên da thËt tôi. Hình như toàn bÙ ¿ch nhái cça vùng Đông B¯c Cao Mt đang tp trung c£ vÁ đây, trong chi¿c ao rÙng nía m«u này. Tôi không nhìn th¥y m·t nưÛc nïa mà chÉ th¥y dưÛi trăng, t§ng t§ng lÛp lÛp ¿ch nhái đang chuyĂn đÙng và nhïng nưÛc bÍt màu tr¯ng bám đ§y hai bên mép chúng. Ánh trăng và ¿ch nhái dung hăp trong nhau, âm thanh vÑn là nh¥t thĂ - tñ nhiên là tñ nhiên cça con ngưƯi, con ngưƯi là mÙt bÙ phn cça tñ nhiên. Con ngưƯi tå tp ß Thiên An Môn, ¿ch nhái tp trung dưÛi ao đĂ tƠ chéc lÅ cưÛi tp thĂ.

Thôi thì hãy quay lên con đưƯng ci vy. Con đưƯng cát vàng đã bË chúng ta bÏ l¡i phía sau, hai bên con đưƯng nhÏ đ¥t đen dinh dính trưÛc m·t là nhïng loài cây t¡p và të con đưƯng nhÏ này, vô sÑ nhïng bƯ ruÙng ch¡y ngo±n ngoèo như nhïng con r¯n khƠng lÓ bË mù m¯t l·ng l½ trưƯn trên đÓng. Anh không c§n ph£i chÍn bƯ ruÙng nào đĂ đ·t chân lên, bßi t¥t c£ chúng đÁu đưăc nÑi ti¿p vÛi nhau và đÁu hưÛng anh vÁ vÛi nhïng c£nh đ¹p hoang sơ. BƯ ao là nhïng c£nh đ¹p hoang sơ: bƯ ao cça ¿ch và nhái, bƯ ao cça r¯n, bƯ ao cça cua đÓng, bƯ ao cça chim phÉ thúy, bƯ ao cça nhïng đóa sen tinh khi¿t, bƯ ao cça lau lách, bƯ ao cça rau h¡nh, bƯ ao cça nhïng chi¿c bong bóng, bƯ ao cça truyÁn thuy¿t và kĂ c£ bƯ ao không ph£i cça truyÁn thuy¿t…

TruyÁn thuy¿t kĂ r±ng, vào thƯi Gia T)nh triÁu Minh, có mÙt cu bé chăn trâu cho nhà phú hÙ ngÓi nghÉ trên bƯ ao nhÏ cÏ cây rm r¡p. Cu nghe th¥y có hai ngưƯi đang nói chuyÇn rì r§m vÛi nhau ß phía bên kia ao. Cu l¯ng nghe và loáng thoáng bi¿t đưăc r±ng, chính giïa chi¿c ao này là mÙt vùng đ¥t tÑt vÁ phong thçy, đúng vào nía đêm s½ có mÙt đóa hoa sen cñc to nß giïa ao, chƯ cho đ¿n khi nó nß bung ra thì ai đó đem tro tàn cça tƠ tiên r¯c lên nhåy hoa, nh¥t đËnh con cháu cça ngưƯi ¥y s½ đ× tr¡ng nguyên. Cu bé chăn trâu r¥t thông minh, bi¿t ngay đó là hai ngưƯi r¥t giÏi thut phong thçy đ¿n të phương Nam, trong lòng th§m ngh): N¿u con mình sau này mà đ× tr¡ng nguyên, há không ph£i là chuyÇn tÑt lành hay sao? Cho dù bây giƯ ta chưa có vă, nhưng rÓi ta s½ có thôi. Ngh) th¿, cu bé chăn trâu vÙi vàng ch¡y vÁ đào mÙ bÑ lên lưăm xương đÑt thành tro rÓi bÏ vào trong mÙt chi¿c hÙp, chƯ cho đ¿n mÙt đêm trăng sáng tÏ ngÓi chƯ trên bƯ ao. Đúng vào canh ba, qu£ nhiên có mÙt đóa sen to hơn c£ đ§u mÙt con trâu tr¯ng tinh të të nhô lên giïa ao rÓi të të nß ra, nhïng cánh sen to tưÛng tr¯ng tinh đưăc ánh trăng chi¿u rÍi đ¹p như th¿ nào thì anh cé tưßng tưăng. Khi đóa hoa nß bung ra thì nó đã b±ng thÛt cÑi xay, hương sen nñc nÓng khi¿n cho cÏ cây bên bƯ ao say sưa nghiêng ng£. Cu bé chăn trâu đ§u hoa chân nhin bò dy, hai tay nâng chi¿c hÙp đñng tro h¯t m¡nh vào giïa đóa hoa, hương thơm lp téc bi¿n m¥t, nhïng cánh hoa cing të të khép l¡i như lúc mÛi trÓi lên khÏi m·t nưÛc và të të chìm xuÑng. Cu bé đéng trên bƯ ao nhưng có c£m giác là mình đang chu du trong mÙng, trên trƯi cao trăng v«n v±ng v·c soi, m·t nưÛc ao như mÙt t¥m gương, chung quanh yên l·ng đ¿n răn ngưƯi, ti¿ng chó sça të xa xăm v³ng l¡i. Të đó vÁ sau, cu bé v«n cé chăn trâu, t¥t c£ d§n d§n đi vào quên lãng. RÓi có mÙt ngày, hai ngưƯi đàn ông phương Nam l¡i xu¥t hiÇn bên bƯ ao, mÙt ngưƯi c¥t ti¿ng than: MuÙn m¥t rÓi, đã bË ngưƯi khác hÛt tay trên m¥t rÓi! Than xong thì quay vÁ. Ch³ng bao lâu sau hÍ trß l¡i vÛi hai ngưƯi con gái phương Nam đ¹p như hoa như ngÍc, ch³ng đòi hÏi gì h¿t mà t·ng cho chàng trai chăn trâu làm vă, chàng trai đành ph£i ti¿p nhn hai ngưƯi cùng mÙt lúc. Vài năm trôi qua, khi hai ngưƯi con gái này đÁu mang thai, hai ngưƯi đàn ông bí mt nÍ l¡i đ¿n và thëa lúc chàng trai không có nhà đã đưa hai ngưƯi con gái đi m¥t. Chàng trai quay vÁ không th¥y vă đâu bèn đi tìm, cuÑi cùng cing đuƠi theo kËp. Hai bên cãi vã om sòm làm kinh đÙng đ¿n nhiÁu ngưƯi, hai ngưƯi đàn ông phương Nam ch³ng còn cách nào hơn đành ph£i thÏa hiÇp vÛi chàng trai: Trong hai ngưƯi đàn bà, chàng trai hãy chÍn giï l¡i mÙt ngưƯi, mÙt ngưƯi theo hÍ vÁ Nam. Sau đó, c£ hai ngưƯi con gái đÁu sinh con trai, të nhÏ đã thông minh d)nh ngÙ, đÍc sách thuÙc làu làu dÅ như uÑng nưÛc ăn cơm, mưƯi m¥y năm sau cùng lên đưƯng lên kinh éng thí ti¿n s). Trên chi¿c thuyÁn cça chàng trai phương Nam có treo mÙt lá cƯ có thêu m¥y chï: “ĐƠng Mai Tán quy¿t git tr¡ng nguyên, chÉ ng¡i m×i anh trai TiĂu Lam ĐiÁn Cao Mt!”. Khi ch¥m bài thi, quan chánh chç kh£o không thĂ phân đËnh hai anh em ai cao ai th¥p, đành ph£i dùng cách “cưái ngña xem b£ng”, “đáy nưÛc mò bia” đĂ quy¿t đËnh ai đ× tr¡ng nguyên. ĐƠng Mai Tán khi mò bia dưÛi đáy nưÛc đã giß trò ma mãnh, do vy trß thành tr¡ng nguyên, TiĂu Lam ĐiÁn đành yên phn b£ng nhãn… TruyÁn thuy¿t này còn có r¥t nhiÁu dË b£n nhưng nhìn chung tình ti¿t và cÑt truyÇn là giÑng nhau.

N¿u anh muÑn rƯi bÏ con đưƯng, cho dù dưÛi chân anh là th£m cÏ mÁm hay là phân trâu bò, đëng ng¡i ph£i gi«m vá nhïng tréng chim dưÛi cÏ, cing đëng să lông cça nhïng con nhím đâm vào bàn chân, đëng ng¡i ph¥n hoa vương vào qu§n áo, đëng quan tâm đ¿n mùi cÏ måc có thĂ làm cho anh cay m¯t, chúng ta s½ cùng nhau đi th³ng vÁ ngÍn đÓi cô đÙc xinh đ¹p ß phía Đông Nam. M¥y ti¿ng đÓng hÓ sau, anh đã đ·t chân lên con đê cao cÏ cây rm r¡p bên dòng M·c Thçy và truyÁn thuy¿t vÁ chàng chăn trâu ngày xưa đã bË bÏ l¡i phía sau lưng đĂ ng¯m nhìn nhïng đéa tr» chăn dê đang đưa đôi m¯t tò mò quan sát chúng ta. N¿u trong sÑ ¥y mà có đéa nào mÙt chân thì anh đëng bao giƯ dây dưa vào nó. Nó là cháu nÙi đÙc nh¥t cça tay thƠ phÉ khét ti¿ng nh¥t vùng Đông B¯c Cao Mt - Héa Bàn Tay To. Héa Bàn Tay To đã cùng vÛi vË tưÛng l)nh Bát LÙ quân tëng tung hoành mưƯi sáu năm ròng ß Giao Đông - Héa Th¿ Hïu - tÉ thí võ nghÇ và đ¥u súng. “Chúng ta đÁu hÍ Héa, nhưng mÙt chi¿c bút không thĂ vi¿t lên cùng lúc hai chï Héa!”, câu nói đ§y mùi giang hÓ này không bi¿t phát ra të miÇng vË hÍ Héa nào. Cho đ¿n bây giƯ, ß vùng Đông B¯c Cao Mt v«n còn lưu truyÁn nhïng câu chuyÇn tÉ thí võ nghÇ giïa hai ngưƯi và trong quá trình lưu truyÁn, chúng đã bi¿n thành truyÁn kó. Th±ng bé mÙt chân cô đÙc đang đéng trên bƯ đê vung chi¿c roi trong tay đánh vun vút xuÑng cÏ, m×i ngÍn roi giáng xuÑng là mÙt m£ng cÏ bt gÑc, đ¥t ló ra. Vành môi th±ng bé này mÏng như mÙt lưái dao, sÑng mii r¥t cao, c±m không có thËt, m¯t không có lòng tr¯ng. M¥y nghìn năm trưÛc, Khương Tí Nha ngÓi câu cá bên bƯ VË Thçy, bây giƯ đang ngÓi bên bƯ M·c Thçy, đ§u đÙi nón lá, mình khoác áo tơi, bên mình có mÙt chi¿c giÏ liÅu, trưÛc m·t là dòng sông ph³ng lì; vËt trƯi đang tha th©n ki¿m ăn bên mép nưÛc; nhïng con diÇc chân cao gi¥u mÏ nhÍn trong cánh, l·ng l½ đéng giïa b§y vËt trƯi. MÙt tia chÛp sáng lòa run r©y ngo±n ngoèo, mÙt tràng s¥m §m §m rung đÙng, nhïng đån mây đen trên đ§u đang rùng rùng bay và ch³ng m¥y chÑc đã che l¥p c£ b§u trƯi, nhïng giÍt mưa n·ng tr¯ng xóa ào ào rơi xuÑng làm m·t sông nƠi lên trăm ngàn n¿p nhăn như gương m·t cça mÙt lão già. MÙt con cá ¥n hình d¡ng giÑng lưái cày đã lÍt vào trong giÏ cça Khương Thái Công. DưÛi sông có lo¡i cá gì nào? Cá nheo, cá h¯c, cá chép, cá cÏ, cá ¥n… Cá ch¡ch chưa h³n là cá, chúng tôi b¯t vÁ chÉ cho mèo, ngay c£ mèo cing chê không thèm ăn. Ba ba là loài có thĂ thành tinh, đ·c biÇt là ba ba năm ngón thì không ai dám đÙng đ¿n. Loài thçy tÙc nhiÁu nh¥t dưÛi dòng M·c Thçy là cua, sau đó là loài tôm xanh. M·c Thçy và Giao Hà là hai dòng sông M¹ cça chúng tôi, Giao Hà ß phía B¯c, M·c Thçy ß phía Nam; c£ hai đÁu ch£y vÁ hưÛng đông b¯c kho£ng bÑn mươi d·m và hăp lưu đƠ th³ng vÁ BÙt H£i mênh mông. Có sông t¥t có c§u, c§u đưăc b¯c të nhïng năm đ§u Dân QuÑc, đ¿n nay đã liêu xiêu muÑn såp, đá xây c§u đã tëng nhuÙm không bi¿t bao nhiêu máu. MÙt cô gái áo đÏ đang ngÓi trên c§u, đôi chân đen đen bóng loáng buông xuÑng đ¿n sát m·t nưÛc. Đôi m¯t cô ta như đang xưÛng nhïng bài ca dao hàng trăm năm ci, đôi môi mím ch·t. Cô ta chính là mÙt trong sÑ r¥t nhiÁu nhïng cô gái câm xinh đ¹p cça gia tÙc hÍ Tôn vang bóng mÙt thƯi. Nhïng cô con gái cça gia tÙc này có nét chung là r¥t tr§m m·c, v)nh viÅn mím ch·t đôi môi dài và mÏng khi g·p ngưƯi l¡. Năm ¥y, chín cô gái câm cça gia tÙc này k¿t thành mÙt chi¿c b£o tháp, trên đÉnh tháp là cu em trai - mÙt viên d¡ minh châu cça dòng hÍ. Cu quý tí đéng trên đ§u cça các chË mình c¥t ti¿ng hát: Hoa sen trăng tr¯ng như dòng sïa… Ti¿ng hát cça cu em như th¥m vào trong m¯t cça chín ngưƯi chË, m×i l§n tôi nhìn vào nhïng đôi m¯t l¡nh l½o nhưng r¥t đ¹p cça chË em nhà hÍ Tôn, là bên tai tôi văng v³ng lƯi ca trong tr»o cça cu bé út. Ti¿ng ca ¥y còn th¥m vào trong nhïng khuôn ngñc căng tròn cça nhïng cô chË và bi¿n thành nhïng giÍt sïa thanh khi¿t đĂ dưáng dåc cho nhïng chàng thanh niên m·t tr¯ng.

Nhïng câu chuyÇn có liên quan đ¿n chi¿c c§u Íp ¹p b¯c ngang qua dòng M·c Thçy nhiÁu như lông trên mình trâu. Sách trên th¿ gian này đưăc vi¿t trên gi¥y ho·c të th» tre, nhưng có mÙt bÙ sách vi¿t vÁ vùng Đông B¯c Cao Mt l¡i đưăc th¥m vào trong đá. Tôi đang muÑn nói vÁ chi¿c c§u này.

Đi qua c§u, anh l¡i bưÛc chân lên mÙt con đê, cing là mÙt con đê cÏ xanh hoa đÏ tÑt tươi rm r¡p. Đéng trên con đê vÍng vÁ phía nam, s¯c màu cça đ¥t đai b×ng nhiên thay đƠi: Phía bƯ b¯c là mÙt cánh đÓng màu đen, bƯ nam là mÙt vùng đ¥t màu vàng. N¿u là mùa thu, hàng v¡n m«u cao lương ß bƯ nam đã chín rÙ, đÏ như máu, rñc rá như lía, vô vàn chim chóc bay liÇng trên không và mƯi chào nhau tranh thç ăn cao lương, ti¿ng kêu như ti¿ng khóc thê thi¿t cça đàn bà. Nhưng lúc này đã là mùa đông l¡nh l½o, đ¥t đai đang ngç mê mÇt dưÛi lÛp tuy¿t dày, m·t trƯi vëa mÛi lên chi¿u rÍi, trưÛc m·t anh s½ là mÙt m·t gương vàng rñc kéo dài đ¿n vô tn. R¥t nhiÁu ngưƯi đang bn rÙn trên tuy¿t, hình như hÍ vëa chui të dưÛi tuy¿t lên. Đây chính là “Chă tuy¿t” cça vùng Đông B¯c Cao Mt. “Chă tuy¿t” téc là chă phiên trên tuy¿t, mua bán trên tuy¿t, tƠ chéc lÅ hÙi trên tuy¿t, ß đây mÍi ngưƯi ph£i ém ch·t lƯi nói trong lòng, mß miÇng là g·p ngay tai hÍa. Nghìn v¡n con ngưƯi ß vùng Đông B¯c Cao Mt hÅ đ¿n mùa đông là mong chƯ phiên “Chă tuy¿t” đ·c biÇt này. Khi tuy¿t đã phç mÙt màu tr¯ng cho đ¥t trƯi thì ngưƯi ta rƯi khÏi nhïng căn nhà ¥m cúng, tp trung vÁ mÙt kho£nh đ¥t cao ráo rÙng kho£ng năm trăm m«u bên dòng M·c Thçy, nghe đâu m¥y trăm năm trưÛc là đ¥t thuÙc gia tÙc hÍ Tôn, lúc này đương nhiên đã là đ¥t công, đang bË lãnh đ¡o chính quyÁn đËa phương đóng cÍc giăng rào đĂ bi¿n thành mÙt khu kinh t¿ mß. Dñ tính ngu xu©n này đang bË nhân dân Đông B¯c Cao Mt phê phán m¡nh m½, nhïng chi¿c cÍc g× đưăc đóng xuÑng vào lúc ban ngày, ngay lp téc bË nhƠ lên đ¿n m¥y mươi l§n vào ban đêm.

Tôi v«n nhÛ mãi l§n đ§u tiên theo ông nÙi tham dñ “Chă tuy¿t”. ChÉ có thĂ dùng m¯t ng¯m nhìn, dùng tay ra hiÇu, vn dång toàn bÙ tâm tư đĂ lý gi£i ngưƯi khác và đĂ ngưƯi khác lý gi£i mình, tuyÇt đÑi không đưăc mß miÇng. Mß miÇng nói s½ chËu hu qu£ như th¿ nào? Suy trong lòng t¥t bi¿t, không c§n ph£i nói. Trong chă thé gì cing có, nhưng nhiÁu nh¥t v«n là giày bÇn cÏ bÓ và các lo¡i théc ăn, bao trùm không gian chă là nhïng mùi thơm: mùi thơm cça bánh bao, mùi thơm cça bánh qu©y, mùi thơm cça thËt chiên, mùi thơm cça thÏ nưÛng… Nhïng ngưƯi đàn bà thưƯng xòe v¡t áo bông che l¥y miÇng, tho¡t trông cé tưßng là đang cÑ g¯ng chÑng chÍi vÛi nhïng cơn gió l¡nh ùa vào cƠ hÍng, nhưng tôi thì cho r±ng hÍ đang bËt miÇng mình đĂ tránh nhïng câu nói sµn sàng thoát ra b¥t cé lúc nào. Chúng tôi tuân thç nhïng quy đËnh truyÁn thÑng mÙt cách tñ giác, không bao giƯ mß miÇng. Đây là con ngưƯi tñ ch¿ ngñ hay tñ khiêu chi¿n vÛi chính mình? Nhân vt chính trong tiĂu thuy¿t “Thép đã tôi th¿ đ¥y” cça Liên Xô - Paven Coocsơghin - b£o không hút thuÑc là không hút thuÑc, ngưƯi Đông B¯c Cao Mt b£o không nói là không nói. Bi¿t hút thuÑc mà không hút thuÑc là mÙt đau khƠ, bi¿t nói mà không nói l¡i là mÙt kiĂu l¡c thú. Năm ¥y, tôi chéng ki¿n tn m¯t điÁu th§n kó ß t¥t c£ mÍi ngưƯi khi ti¿n hành trao đƠi mua bán mà không hÁ mß miÇng như th¿ nào, t¥t c£ nhïng ánh m¯t nhìn, nhïng đÙng tác b±ng tay đÁu đưăc biĂu hiÇn mÙt cách h¿t séc rõ ràng khi¿n tôi ngh) chín mươi ph§n trăm lƯi nói cça loài ngưƯi đã trß nên vô dång. Ngm ch·t miÇng l¡i đi, ti¿t kiÇm năng lưăng và trau dÓi tư duy, không nói khi¿n anh c£m thå đưăc nhiÁu ý tưßng hơn vÁ màu s¯c, vÁ mùi vË, vÁ hình thĂ. Không có ngôn ngï là điÁu kiÇn tÑt nh¥t đĂ anh hòa nhp vào trong không gian “d) tâm truyÁn tâm”; không có ngôn ngï khi¿n con ngưƯi tránh đưăc sñ chán ngán và cing tránh đưăc sñ đ¥u tranh; không có ngôn ngï khi¿n giïa ngưƯi và ngưƯi có mÙt t¥m màn che trong suÑt và nhƯ có t¥m màn che này mà ngưƯi này và ngưƯi kia càng nhÛ kù dung m¡o cça nhau hơn. Không có ti¿ng nói càng khi¿n anh c£m thå đưăc nhiÁu lo¡i âm thanh đ¹p cça th¿ gian này; không c§n ngôn ngï khi¿n nå cưƯi cça mù nhân càng mê hÓn hơn. N¿u anh muÑn nói cing không ai c¥m anh nói, nhưng m×i khi anh mß miÇng là không bi¿t bao nhiêu ánh m¯t s½ đƠ dÓn vào anh và t¥t nhiên s½ là nhïng ánh m¯t khó chËu và anh cing ch³ng th¥y tho£i mái gì. T¥t c£ mÍi ngưƯi đang nói mà không nói, không nói mà nói, hà cÛ gì anh ph£i bt lên ti¿ng nói? Yên l·ng mÛi là điÁu đáng să! Khi ngưƯi ta b¯t đ§u lên ti¿ng lo¡n xË bát nháo, anh hãy yên tâm là xã hÙi hãy còn phương đĂ céu chïa; khi ngưƯi ta ngm tăm đưa m¯t nhìn thƯ ơ, ngay c£ mÙt ti¿ng chíi cing không có, e r±ng xã hÙi ¥y đã đ¿n ngày cuÑi cùng! Đương nhiên, chuyÇn không nói trong “Chă tuy¿t” là chuyÇn riêng cça vùng Đông B¯c Cao Mt, nghe đâu r±ng có mÙt ngưƯi ngo¡i lai đ¿n vÛi “Chă tuy¿t”, buÓn r§u nói: Tht tÙi nghiÇp, mÍi ngưƯi ß đây câm c£ rÓi à? H¯n đã ph£i nhn nhïng đòn trëng ph¡t nào, anh cé tñ mình tưßng tưăng nhé!

Không nên dëng quá lâu ß đây, vÁ cái “Chă tuy¿t” này tôi s½ ti¿p tåc kĂ trong mÙt bÙ tiĂu thuy¿t đÓ sÙ hơn. B¯t đ§u të đây, mƯi các đÓng chí cça tôi chú ý đ¿n mÙt con chó - mÙt con chó mù đang đuƠi thÏ hoang trên tuy¿t. R¥t nhiÁu l§n tôi đã tëng gán cho con chó này mÙt tính cách: L× mãng và cåc c±n. L× mãng vì nó bË mù, cåc c±n vì nó bË mù, và cing chính vì bË mù nên mÛi sinh ra l× mãng cåc c±n. Nó đuƠi theo thÏ hoang trên tuy¿t chÉ dña vào mùi vË và âm thanh nhưng cuÑi cùng nhïng con thÏ cing khó lòng thoát khÏi đôi hàm răng s¯c nhÍn cça nó. Tôi nhÛ trong bÙ tiĂu thuy¿t “NưÛc thơm” cça văn hÍc Đéc có kĂ vÁ mÙt quái nhân chÉ c£m nhn cuÙc đƯi thông qua l× mii, nhưng đÙ chính xác cao hơn nhiÁu so vÛi nhïng ngưƯi c£m nhn đƯi qua đôi m¯t bình thưƯng. Nh¡c s) mù Cung Thành Đ¡o Hùng cça Nht B£n vi¿t: “Sau khi ánh sáng t¯t, trưÛc m·t tôi l¡i xu¥t hiÇn mÙt th¿ giÛi âm thanh vô tn và phéc t¡p. Chúng phá vá sñ cô tËch trong lòng khi tôi ti¿p xúc đưăc vÛi màu s¯c và đưƯng nét”. Thiên tài âm nh¡c này còn có thĂ nghe th¥y màu s¯c cça âm thanh, b£o r±ng âm thanh và màu s¯c hòa quyÇn trong nhau, có âm thanh tr¯ng, có âm thanh đen, có âm thanh đÏ, có âm thanh vàng… Có l½ rÓi s½ còn có mÙt thiên tài nào nïa có thĂ ngíi th¥y mùi vË cça âm thanh chăng?

Thôi thì chúng ta không c§n ph£i r£o bưÛc đ¿n vùng đ§m l§y ß phía Tây Nam, cing không c§n ph£i đ¿n ch× dòng sông đƠ ra biĂn ß phía Đông B¯c nïa. ̃ trên vùng cát ¥y có nhïng vưƯn nho đang tr)u qu£. Chúng ta cing ch³ng c§n ph£i đi qua h¿t t¥t c£ nhïng xóm làng cça vùng Đông B¯c Cao Mt nïa. ̃ nhïng nơi ¥y đã tëng có nhïng lò n¥u rưău cñc lÛn, có nhïng lò nhuÙm, có nhïng lò h¥p tréng, có nhïng ông già hu¥n luyÇn chim ưng, có nhïng cô gái ngÓi bên khung cíi, có nhïng ngưƯi thă da… đã tr§m tích trong nhïng t§ng văn hóa - lËch sí. Chúng ta đi không h¿t đâu. Xem kìa, con chó mù đã ngo¡m đưăc con thÏ hoang trong miÇng nó, ngm ch·t và mang đ¿n dâng hi¿n cho chç mình - mÙt ông già tuƠi đã cao l¯m rÓi. Căn nhà cô đơn cça ông ta n±m ß ngoài rìa làng phía nam. TrưÛc cía nhà ông ta, chÉ có m¥y bưÛc chân là mÙt béc tưƯng r¥t kó quái, bên này béc tưƯng là th¿ giÛi cça chúng tôi, bên kia béc tưƯng là lãnh đËa cça ngưƯi khác.

Ông già hÍ Môn này thân thĂ cao lÛn, tuƠi cao l¯m rÓi, không tính đưăc nïa. ChuyÇn vÁ ông ta kĂ hoài không h¿t, tôi chÉ thích nh¥t mÙt câu chuyÇn g§n như là bËa đ·t - chuyÇn ông ta b¯t ma. ChuyÇn kĂ r±ng ông già g·p mÙt con ma. Con ma yêu c§u ông ta cõng nó. Th¿ là ông ta cõng nó vÁ đ¿n nhà và đ·t xuÑng, té ra đó là… Là cái gì? Tôi cing không bi¿t nïa. Ông già cô đÙc này đã tëng là ngưƯi đánh xe ngña cho mÙt nhân vt l×i l¡c, nghe đâu ông già cing đã tëng là mÙt đ£ng viên. KĂ të khi tôi b¯t đ§u hiĂu mÍi chuyÇn thì tôi đã th¥y ông ¥y xa lánh mÍi ngưƯi, dÍn ra ß ngoài rìa làng, tuy vy tôi v«n thưƯng đưăc ông ¥y sai ngưƯi mang đ¿n cho tôi r¥t nhiÁu thËt thÏ ho·c thËt chim. Ông ¥y thưƯng dùng mÙt cÍng cÏ màu đÏ xâu thËt l¡i mà luÙc, mùi vË tươi ngon và hình như trong thËt có nhïng âm thanh réo r¯t vui tai, cho đ¿n bây giƯ v«n cé vương v¥n trên đ§u lưái, bên tai tôi. Ngoài ông ¥y ra, không ai tìm th¥y đưăc lo¡i cÏ này. M¥y năm trưÛc tôi có nghe ngưƯi trong thôn kháo vÛi nhau r±ng: Ông già hÍ Môn đã đi kh¯p nơi đĂ thu gom vÏ chai rưău, l¥y làm kó ngưƯi ta bèn hÏi ông làm chuyÇn đó đĂ làm gì, ông ¥y không tr£ lƯi. CuÑi cùng ngưƯi ta mÛi phát hiÇn ra r±ng, ông dùng nhïng vÏ chai rưău ¥y đĂ đ¯p nên mÙt béc tưƯng phân cách giïa vùng Đông B¯c Cao Mt và ngo¡i đËa. Béc tưƯng vươn đưăc kho£ng hai mươi mét thì ông già gåc ch¿t dưÛi chân tưƯng.

Béc tưƯng do m¥y v¡n chi¿c vÏ chai đ¯p thành, t¥t c£ các miÇng chai đÁu hưÛng vÁ phía B¯c, chÉ c§n gió thƠi, béc tưƯng đÓng lo¡t vang lên muôn vàn âm thanh khác nhau, tå hÙi l¡i vÛi nhau và trß thành mÙt lo¡i âm nh¡c chưa tëng có trong lËch sí âm nh¡c cça loài ngưƯi. Trong nhïng đêm b¯c phong g§m gào, chúng tôi n±m trong giưƯng v«n nghe đưăc nhïng âm thanh bi¿n hóa khôn lưƯng, du dương, có mùi, có vË, có hương, có s¯c vang lên të hưÛng Đông Nam, nhïng giÍt nưÛc m¯t ngân ng¥n lăn trên đôi gò má chúng tôi và bao nhiêu n×i niÁm sùng kính đÑi vÛi tƠ tiên, n×i să hãi trưÛc thiên nhiên v) đ¡i, nhïng mơ ưÛc vÁ ngày mai, sñ c£m kích đÑi vÛi thánh th§n… tr×i dy trong lòng.

Anh có thĂ quên b¥t cé điÁu gì nhưng đëng bao giƯ quên nhïng âm thanh phát ra të béc tưƯng kó l¡ này, bßi nó là âm thanh cça đ¡i tñ nhiên, là b£n hăp xưÛng cça qu÷ th§n.

Ngày hôm qua, béc tưƯng bi¿t hát đã đƠ såp, nghìn v¡n m£nh thçy tinh l¥p lóa trong mưa và v«n ti¿p tåc ngân lên nhïng âm thanh b¥t tuyÇt, nhưng n¿u trưÛc đây là nhïng âm thanh vút cao thì bây giƯ là nhïng nÑt nh¡c tr§m. Nhưng v«n may sao, t¥t c£ nhïng âm thanh vút cao hay nhïng cung tr§m đåc cça béc tưƯng đÁu đã th¥m nhu§n trong tâm hÓn chúng tôi và s½ ti¿p tåc lưu truyÁn mãi mãi cho con cháu sau này.

29 - 12 – 1994

Ba bài t¡p c£m vÁ chuyÇn ăn

1. N×i nhåc vÁ chuyÇn ăn

ChuyÇn ăn thì ai cing đã rõ, ch³ng có chuyÇn gì đĂ nói nhưng cing có r¥t nhiÁu điÁu đáng nói. Ý tôi muÑn nói ß đây là, n¿u ăn cça ngưƯi mÙt chi¿c cç c£i mà nhn l¥y điÁu sÉ nhåc thì cho dù anh có dùng nhân sâm ngàn năm đĂ ría, e r±ng cing ría không h¿t đâu.

Sau khi lê đôi chân như mÙt k» ngÑc ngh¿ch cça mình vào thç đô B¯c Kinh, tôi cé ân hn mãi là không g·p đưăc mÙt loài đÙng vt nào đĂ có thĂ nhe đôi hàm răng cça mình ra biĂu thË tình hïu h£o. Tôi đã bi¿t, trình đÙ hung dï cça các loài đÙng vt ß B¯c Kinh là sÑ mÙt trên trái đ¥t này, ngay c£ nhïng con chó hoang xác xơ bùn đ¥t cing có v» có th§n có khí hơn g¥p nhiÁu l§n n¿u so vÛi nhïng chó hoang tÉnh l» khác, trong ti¿ng sça oang oang cça nó cing có mùi vË hoàng thành không thèm che gi¥u. M¥y năm trưÛc, tôi bưÛc chân vào mÙt quán bán mi¿n l¡nh vëa b©n thÉu vëa tÓi tàn do mÙt ngưƯi thu§n chçng B¯c Kinh làm chç, ruÓi bay té tung, bà chç quán phì nÙn má màng, con chó già m¯t đ§y ghèn n±m phåc ß trong góc qu§y nhìn tôi. Tôi r¥t thñc lòng c§m mÙt mi¿ng thËt v¥t cho nó, ý cça tôi là: “Chó ơi, đëng nhìn tao thù đËch như vy. Tao bi¿t B¯c Kinh là B¯c Kinh cça chúng mày, mày đang căm ghét nhïng k» ngo¡i lai như chúng tao làm hoen Ñ và h×n t¡p thành phÑ sang trÍng cça chúng mày. Ăn mi¿ng thËt này đi và chÛ có nhìn tao b±ng ánh m¯t ¥y nïa, tao chÉ t¡m thƯi dëng chân ß đây thôi và có thĂ s½ ra đi b¥t cé lúc nào”. Con chó sça oang oang, làm như tôi ném đ¿n trưÛc m·t nó mÙt qu£ lñu đ¡n không b±ng. Bà chç quán điên ti¿t: “Anh làm cái gì th¿, ăn no rÓi ríng má à? Con vËt ngu ngÑc kém ph©m h¡nh kia?”. Trong lòng tôi ngh), lƯi nói cça ngưƯi đàn bà đ·c sÇt B¯c Kinh này t¡i sao l¡i xu¥t phát të dưÛi đing qu§n th¿ nhÉ? NgưƯi B¯c Kinh t¡i sao l¡i ng¡o ngưăc th¿ nhÉ? NgưƯi B¯c Kinh t¡i sao l¡i không kĂ gì đ¿n đ¡o lý như thƯi liên quân tám nưÛc th¿ nhÉ? Tôi cho con chó cça bà ta mi¿ng thËt là đĂ biĂu thË tình hïu h£o thôi mà! Đúng lúc ¥y, mÙt gã đ¡i Hán - lo¡i ngưƯi điĂn hình cho nhïng k» thÑng trË trong các ngõ ngách cça thành phÑ B¯c Kinh të nhà trong đi ra, giÍng B¯c Kinh - lo¡i giÍng có mÑi liên hÇ vô cùng mt thi¿t giïa cái miÇng ß trên và đing qu§n ß dưÛi nƠ liên tåc như ngô rang: Nào là “vË” chó này là nhp të Pháp vÁ, là thu§n chçng, là danh chçng, ít nh¥t cing đáng giá mÙt trăm nghìn nhân dân tÇ. “VË” chó này không thĂ cho ăn mÙt cách tùy tiÇn mà ph£i có các phương pháp điÁu ch¿ théc ăn đ·c biÇt, nhïng ch¥t có chéa nhiÁu vitamin, nhiÁu protein ph£i đúng sÑ lưăng, nhiÁu mÙt chút không xong, ít mÙt chút không đưăc. Anh cho nó ăn thËt c©u th£ như vy ch¯c ch¯n s½ làm đưƯng ruÙt nó rÑi lo¡n m¥t! Đây là mÙt “vË” chó sao? Tôi c£m th¥y ruÙt gan mình tan nát. Con chó có bÙ d¡ng như th¿ mà đưăc nhp të Pháp vÁ sao? Nhïng con chó suÑt ngày bÛi nhïng đÑng rác đÑng phân ß quê tôi xem ra còn đ¹p mã hơn h³n. Ngh) th¿, tôi đâm liÁu: “Đëng có mà dÍa n¡t, đëng có mà lòe nhïng ngưƯi nhà quê như tôi. Ch³ng qua nó cing chÉ là mÙt t¥m da rách!”. Ai da! M¹ ơi! LƯi cça tôi vëa tuôn ra khÏi miÇng, ngay lp téc đôi m¯t cça gã đ¡i hán lóe lên nóng như thiêu đÑt, còn nóng hơn c£ ngưƯi ta dùng móc s¯t hơ nóng dí vào mông hƠ; còn ngưƯi đàn bà thì l¯c lư đôi mông núng nính hét lên the thé: “Gi£i Phóng! Ông đem th±ng o¯t này vào nhà trong xin tí ti¿t giúp tôi!”.

Toàn thân tôi rét run, tôi quá séc să hãi. Căn cé vào trt tñ cça công viÇc đÓ tĂ, sau khi c¯t ti¿t con vt là nhúng vào nưÛc sôi rÓi nhƠ lông cánh, sau đó là ch·t đ§u ch·t chân, mƠ bång lôi h¿t ruÙt gan phèo phƠi ra ngoài, cuÑi cùng là treo lên trên móc đĂ chƯ ngưƯi ta đ¿n mua. Có l½ đ¿n sáng mai, cing có thĂ là trưa mai, cing có thĂ là chiÁu mai, trong nhïng chi¿c ch£o đ§y d§u, trên nhïng b¿p lò đ§y than, trong nhïng xiên thËt dê thËt cëu có l«n lÙn mÙt ph§n r¥t nhÏ thËt cça tôi và t¥t nhiên nó s½ chui vào d¡ dày cça ngưƯi B¯c Kinh. Ngh) đ¿n đây, xương sÑng tôi Ûn l¡nh, ch³ng còn tâm trí đâu mà ăn mi¿n l¡nh nïa, tôi vÙi vàng đéng dy, áp lưng vào tưƯng, cúi đ§u khom lưng chân nÍ đ¡p lên chân kia vÍt ra khÏi quán.

Quay vÁ ký túc xá, càng ngh) càng c£m th¥y nhåc và u¥t éc, hai hàng nưÛc m¯t trông ch³ng khác nưÛc đái chó trào ra khÏi hÑc m¯t tôi. Oán ai? Oán chính mình thôi. Ai b£o mày đi ăn mi¿n l¡nh? Cé n¥p trong phòng ăn bánh bao ho·c gói mì ăn liÁn là đưăc rÓi. N¿u không muÑn làm phiÁn cô nhân viên bán mì ăn liÁn ngưƯi gÑc B¯c Kinh, m×i l§n đ¿n cía hàng mày có thĂ mua bÑn năm mươi gói, cái tÙi dám qu¥y nhiÅu ngưƯi khác s½ gi£m đi đưăc bÑn năm mươi l§n là đưăc ché gì? Đang ngh) đ¿n đ¥y thì mÙt ngưƯi b¡n bưÛc vào, hÏi anh khóc cái n×i gì? B¯c Kinh đang thi¿u nưÛc, nưÛc m¯t tuy ít nhưng cing là nguÓn nưÛc tñ nhiên, không nên phí ph¡m. Tôi ngh) lƯi anh ta có lý, chúng tôi là dân tÉnh l» đ¿n B¯c Kinh, mÍi chuyÇn c§n ph£i tính toán c©n thn, muÑn khóc thì vÁ Sơn Đông mà khóc, khóc ß B¯c Kinh cing đưăc nhưng không đưăc khóc vì uÑng ph£i nưÛc “tñ nhiên” cça ngưƯi B¯c Kinh!

Anh b¡n mƯi tôi ăn cơm. MÙt đ)a cç c£i xào, mÙt bát mi¿n và mÙt bát thËt gì đó, tôi quên m¥t rÓi. Ăn xong, c£m th¥y mình đã hoàn toàn sung séc, ch¡nh ngh), ăn cça ngưƯi mÙt mi¿ng cơm, c£ đƯi s½ không bao giƯ quên.

Sau đó m¥y ngày, trong khi tå tp vÛi b¡n bè, tôi đã vô tình nói mÙt câu gì đó xúc ph¡m đ¿n ngưƯi đã mƯi tôi ăn cơm. Anh ta nghi¿n răng nói: “Cu hãy đem chút lương tâm còn l¡i cça mình v¥t cho chó ăn đi! M¥y ngày trưÛc, tôi đ¿n cía hàng San Kalina mua cç c£i Tây Ban Nha, đ¿n siêu thË TrưƯng Thành mua thËt bít t¿t Mù, còn dùng bÙt cá trưÛc đây bÑ tôi đi Liên Xô mang vÁ đĂ mƯi cu ăn. Cu đã ngÑn đ¿n đÙ miÇng mÓm b¿t bê d§u má, chÉ chÛp m¯t mà cu đã quên sao? Nhïng mi¿ng thËt bò v«n chưa kËp tiêu hóa kia mà?

Tôi c£m th¥y toàn thân mình l¡nh toát, hÑi hn quá đ×i. Tôi hn mình t¡i sao không dùng keo dán kín cái miÇng thèm ăn cça mình l¡i. Ngày trưÛc mày ăn gì mà mày v«n sÑng và trưßng thành? Mày ăn cç c£i Tây Ban Nha, thËt bò Mù, bÙt cá Liên Xô cça ngưƯi làm gì? N¿u quá thèm ăn, mày cé đi mua cç c£i Tây Ban Nha, thËt bò Mù vÁ mà ăn, quá l¯m cing chÉ hai mươi đÓng! Mày ăn chút théc ăn cça ngưƯi, mày buÙc lòng ph£i nuÑt cái n×i nhåc do ngưƯi mang l¡i này thôi!

Cái tt x¥u nh¥t cça th±ng tôi là r¥t mau quên, giÑng như loài chó, chÉ nhÛ đ¿n chuyÇn ăn mà không nhÛ chuyÇn bË đánh. Nghi¿n răng nuÑt hn cho qua chuyÇn ¥y, m¥y ngày sau tôi đã quên. L¡i có mÙt ngưƯi b¡n khác mƯi tôi ăn cơm, mÙt chi¿c nÓi đ·t trên b¿p gas, trong nÓi là mưƯi m¥y con tôm, mÙt ít rau c£i tr¯ng, l¡i còn có m¥y mi¿ng thËt gì đó tôi cing quên rÓi. Ăn, ăn và ăn. Dáng v» ăn r¥t hung tăn cça tôi cuÑi cùng đã l¡i bÙc lÙ. Anh b¡n c£m khái: “Ôi dào, l¡i ph¥n đ¥u quên mình rÓi!”.

ChÉ mÙt câu c£m thán thôi nhưng đã làm cho toàn thân tôi l¡nh loát, nhïng chuyÇn nhåc nhã vì ăn cça ngưƯi ùn ùn quay l¡i trong tâm trí tôi. Sao mày l¡i h¡ đ³ng đ¿n như vy? Sao tôi l¡i ch³ng có chút lòng tñ tôn nào h¿t c£ vy? Sao tôi l¡i không tñ mình d«n xác đ¿n mÙt quán ăn nào đó, quá l¯m cing chÉ mưƯi m¥y đÓng đã có mÙt bïa ăn ngon lành hơn nhiÁu, l¡i thích ăn gì thì cé ăn n¥y, muÑn ăn hùng hƠ như th¿ nào thì cé như th¿ mà hùng hƠ; cho dù mày ăn h¿t thËt rÓi bê đ)a lên mà li¿m cing ch³ng có ai chê bai gì. Mày thưƯng quên m¥t thân phn cça chính mày, mày quên m¥t r±ng mày là mÙt th±ng cùng đinh ß nông thôn, dưÛi m¯t nhïng ngưƯi ¥y căn b£n mày chưa hoàn toàn là mÙt con ngưƯi, thi tho£ng tìm đ¿n mày chơi cing ch³ng khác nào thiên nga muÑn tìm hiĂu vËt nhà vy thôi. Tôi tñ thÁ vÛi lòng là të nay vÁ sau thà ch¿t đói còn hơn ăn théc ăn cça ngưƯi khác. Tôi tñ thÁ là të nay có tå tp ăn uÑng vÛi b¡n bè, tôi ph£i là ngưƯi đéng ra thanh toán tiÁn, lúc ¥y cho dù tôi ăn có nhiÁu và có hùng hƠ đi chăng nïa, các ngưƯi cing không có cÛ gì đĂ nh¡o báng tôi nïa ph£i không?

Có mÙt l§n chúng tôi đi ăn vËt quay B¯c Kinh. Bàn ăn chÉ mÛi vơi mÙt nía, tôi vÙi vàng đéng dy thanh toán tiÁn. Sau khi d¡ dày cça chúng tôi đã lèn đ§y nhïng théc ăn ngon, nhìn th¥y trên bàn v«n còn thëa l¡i r¥t nhiÁu, b£n ch¥t nông dân thé c¥p l¡i nƠi lên trong lòng, ti¿c quá đi m¥t. Nào là thËt vËt, nào là bánh cuÑn, nào là nưÛc tương, nào là hành tÏi… thôi thì g¯ng ăn thêm mÙt tí vy, tôi bèn cÑ séc nhét vào cái d¡ dày đã căng cça mình. Lúc ¥y, mÙt trong sÑ nhïng ngưƯi đưăc tôi mƯi ăn nói: “Nhìn anh M¡c Ngôn kìa, không ăn h¿t sÑ tiÁn đã bÏ ra là không đưăc rÓi!”. Tôi th¥y m·t mình nóng lên như vëa bË giáng mÙt b¡t tai trí m¡ng. NgưƯi ¥y còn nói thêm: “Các ông nói đi, séc ăn cça M¡c Ngôn ghê gÛm đ¿n méc nào? Anh ¥y sao l¡i có thĂ ăn nhiÁu đ¿n th¿ nhÉ? N¿u t¥t c£ ngưƯi Trung QuÑc đÁu ăn như anh ¥y, Trung QuÑc sÛm đã bË dìm trong đáy sâu cça chç ngh)a tư b£n rÓi!”.

Đ¿n lúc ¥y tôi mÛi rõ: MÍi chuyÇn trên th¿ giÛi này sÛm đã đưăc an bài, nhïng ai ph£i nhn sñ khinh bÉ të ngưƯi khác cho dù có đÙi kim khôi trên đ§u cing không tránh đưăc!

Trong chuy¿n vÁ quê ăn t¿t năm trưÛc, tôi đem nhïng chuyÇn mình bË sÉ nhåc ß B¯c Kinh ra kĂ cho bÑ m¹ nghe. M¹ nói: “Con ngưƯi ta sÑng chç y¿u ph£i có chí khí cça riêng mình. M¹ không tin r±ng n¿u l§n sau anh đi ăn tiÇc, trưÛc khi đi anh ăn bÑn năm chi¿c bánh bao, húp thêm vài bát cháo to, khi ngÓi trong bàn tiÇc anh v«n cé c¯m cúi ăn như qu÷ đói như th¿!”.

Sau khi trß l¡i B¯c Kinh, tôi làm theo lƯi m¹ d·n, qu£ nhiên tôi không còn ăn vÓ ăn vp nïa mà thái đÙ ăn cça tôi điÁm đ¡m hơn, lËch sñ hơn. Ăn xong, như mÙt ngưƯi đ§u b¿p ngưƯi Anh, tôi chƯ đăi nhïng lƯi khen t·ng, nhưng có mÙt ngưƯi l¡i nói: “Xem cái kiĂu làm bÙ làm tËch cça M¡c Ngôn kìa! Hình như anh ¥y cho r±ng chÉ dùng m¥y chi¿c răng cía đĂ ăn cơm là đã có thĂ bi¿n thành Gi£ B£o NgÍc vy!”.

MÍi ngưƯi cưƯi rÙ lên. NgưƯi ¥y l¡i ti¿p tåc nói: “Là ngưƯi thì ph£i t¡o cho mình mÙt chút b£n s¯c ché! Ngay c£ Lâm Đ¡i NgÍc còn ph£i ngÓi trong bô đ¡i tiÇn kia mà!”.

“M¹ ơi! Con h¿t đưƯng đĂ đÑi đãi vÛi ngưƯi ta rÓi!”. - Tôi kêu vÛi m¹.

M¹ tôi b£o: “Con trai ơi! Ch¥p nhn mÇnh vy thôi! MÇnh b¯t ph£i như th¿ nào thì ph£i ch¥p nhn như th¿ thôi!”.

Tôi ti¿p tåc kêu: “M¹ ơi! C£ nhà ta t¡i sao chÉ có mình con ph£i chËu nhåc nhã như th¿ này? Nía đƯi ngưƯi rÓi mà cái ki¿p chËu nhåc v«n chưa đƠi thay sao?”.

M¹ nói: “Con trai ơi! Con chËu th¿ đã có th¥m gì? Trong nhïng năm sáu mươi, m¹ l¥y trÙm théc ăn cho ngña cça đÙi s£n xu¥t nên đã bË lão Lý thç kho treo lên mà đánh. Lúc ¥y m¹ ngh), n¿u đưăc th£ xuÑng thì đâm đ§u vào gÑc cây mà ch¿t, th¿ là xong. Nhưng đ¿n khi đưăc th£ xuÑng thì l¡i bò mà trß vÁ nhà. Bác gái anh đi xin cơm ß thôn Tây, đi đ¿n nhà cça mÙt gia đình m¯c bÇnh hçi, th¥y trên bàn v«n còn mÙt chi¿c bát, trong đó còn l¡i nía bát mi¿n đang ăn dß. Théc ăn thëa cça ngưƯi hçi có đáng să không h£ anh? Nhưng bác gái l¡i nhào đ¿n, dùng tay bÑc l¥y bÑc đĂ mà nhét vào mÓm, vëa nuÑt vëa să ngưƯi ta trông th¥y thì chíi cho! Anh g·p nhïng chuyÇn đó kĂ ra cing có gì là quá nhåc nào? M¹ th¥y anh càng ngày càng mp lên rÓi đó, không hưßng phúc, sao l¡i mp đưăc? Con trai ơi, anh đang hưßng phúc, đëng nên trong phúc mà không bi¿t đó là phúc!”.

Tôi suy ngh) r¥t lâu vÁ nhïng lƯi cça m¹ và d§n d§n bình tâm trß l¡i. Đúng rÓi, nhïng gì gÍi là tñ tôn, là thĂ diÇn đÁu là chuyÇn sau khi ăn no. ĐÑi vÛi mÙt ngưƯi s¯p ch¿t thì bát mi¿n thëa cça ngưƯi m¯c bÇnh hçi l¡i là thé quý giá nh¥t, đương nhiên cing có ngưƯi thà ch¿t còn hơn ăn mi¿n cça ngưƯi Mù, nhưng hÍ là nhïng con ngưƯi v) đ¡i. Còn như tôi đây cing giÑng như mÙt loài đÙng vt (chó ho·c lăn ch³ng h¡n) thì nhïng gì gÍi là tñ tôn, thĂ diÇn cét chó ¥y chÉ đem l¡i phiÁn phéc cho chính mình mà thôi!

2. Dáng ăn hùng hƠ

Trong suy ngh) cça tôi, khi mà tôi đang c§n nhiÁu ch¥t dinh dưáng nh¥t cing chính là lúc tuyÇt đ¡i đa sÑ ngưƯi Trung QuÑc đang đói đ¿n đÙ sÑng dß ch¿t dß. Tôi thưƯng nói vÛi b¡n bè r±ng, n¿u không vì cái đói, tôi có thĂ s½ thông minh hơn tôi bây giƯ nhiÁu, t¥t nhiên cing chưa h³n là như vy. Cing chÉ vì vëa mÛi mß m¯t chào đƯi đã chËu đói cho nên trong ký éc tôi, nhïng ¥n tưăng vÁ cái ăn là sâu đm nh¥t. Ngày ¥y, nhà tôi có đ¿n mưƯi m¥y miÇng ăn, m×i khi ăn cơm là tôi khóc mÙt bn. Lúc tôi kho£ng bÑn năm tuƠi gì đó, tôi và con gái cça chú tôi - lÛn hơn tôi m¥y tháng tuƠi, bïa ăn  nào cing đưăc bà nÙi cho m×i đéa mÙt cç khoai khô khÑc. Lúc nào tôi cing ngh) là bà nÙi thiên vË nên chåp l¥y cç khoai ph§n cho cô em và ném ph§n cça tôi vÁ phía con bé. Git đưăc rÓi, l¡i c£m th¥y ph§n cça mình l¡i có ph§n to hơn nên l¡i vÙi vàng git l¡i đ¿n đôi ba l§n. Gương m·t cça thím tôi đÏ r§n lên, em gái cing khóc thét lên, t¥t nhiên nưÛc m¯t cça tôi cing đã rơi lã chã. M¹ thß dài b¥t lñc, bà nÙi thì phàn nàn tôi là th±ng tham ăn tåc uÑng, m¹ liên ti¿p phå hÍa biĂu lÙ sñ đÓng tình, l¡i còn oán cái bång cça tôi sao mà to! M¹ l¡i còn nói, bi¿t th¿ này bà ch³ng bao giƯ đ» tôi ra làm gì.

Ăn xong cç khoai khô khÑc, nhïng gì còn l¡i trong mâm chÉ là nhïng săi rau dai nhách. Nhïng săi rau đen sì nhét vào mÓm nhưng không thĂ nuÑt nƠi, nhưng dù sao thì cing ph£i nuÑt, do vy mà vëa nuÑt vëa khóc. Vy thì  dña vào ch¥t gì đĂ tôi trưßng thành? Làm sao tôi bi¿t đưăc. Lúc ¥y tôi chÉ ngh): Đ¿n lúc nào thì tôi đưăc ăn mÙt bïa khoai no nê nhÉ? ChÉ c§n ăn khoai no, th¿ là tôi đã thÏa mãn l¯m rÓi!

Mùa xuân năm 1960 là thƯi kó £m đ¡m nh¥t trong lËch sí tÓn t¡i cça đƯi tôi. Nhïng cái gì có thĂ ăn đưăc đÁu không còn, rÅ cÏ, vÏ cây, cÏ ß hiên nhà cing đã h¿t. Trong làng ngày nào cing có ngưƯi ch¿t, t¥t c£ đÁu là ch¿t đói. Ban đ§u, thân nhân cça ngưƯi ch¿t còn khóc vài ti¿ng và khiêng xác ra m£nh đ¥t đ§u thôn chôn c¥t đàng hoàng, sau đó thì không còn séc đĂ khóc nïa, chÉ làm m×i công viÇc mang ra ngoài đÓng, đào cái hÑ nông choèn mà vùi cho có lÇ. R¥t nhiÁu nhïng con chó m¯t đÏ đói l£ đéng chƯ sµn mÙt bên, ngưƯi vëa quay lưng là chó đã lôi đưăc xác lên khÏi m·t đ¥t. Nghe đÓn r±ng lão Mã Té đã tëng c¯t thËt đùi cça ngưƯi vă đã ch¿t mà nưÛng ăn, chuyÇn này có hay không r¥t khó xác minh, bßi cing chÉ m¥y ngày sau là lão ta đã ch¿t. Lương thñc đi vÁ đâu nhÉ? Lương thñc chui vào mÓm ai h¿t c£ rÓi? NgưƯi quê tôi vÑn hiÁn lành chân thñc, cho dù có ch¿t đói cing không hÁ dám tha phương c§u thñc. Sau đó ngưƯi ta kháo nhau r±ng, có mÙt lo¡i đ¥t tr¯ng ß vùng tring phía Nam có thĂ ăn đưăc, bèn đƠ xô nhau đi đào vÁ mà ăn, ăn vào không l¥y ra đưăc, ch¿t thêm mÙt sÑ nïa, do vy mà h¿t dám ăn đ¥t. Lúc ¥y tôi đã đi hÍc. Mùa đông, trưƯng kéo vÁ mÙt xe than đá sáng l¥p lánh, đúng là lo¡i than đá tÑt. Có mÙt b¡n hÍc m¯c bÇnh lao hÍ Đ× b£o tôi r±ng, than đá r¥t thơm, càng nhai càng thơm, th¿ là chúng tôi cùng nhau ra bÑc than đá mà ăn, qu£ nhiên càng nhai càng th¥y thơm. Lúc lên lÛp, cô giáo vi¿t trên b£ng, chúng tôi ngÓi dưÛi nhai than, ti¿ng nhai r¡o r¡o vang lên kh¯p phòng. Cô hÏi các em đang ăn gì vy, khi nhìn th¥y mÓm đéa nào cing đen nh»m, cô bèn phê bình: Than đá sao l¡i có thĂ ăn đưăc? Chúng tôi cãi: Thơm cñc kó, n¿u cô không tin cé thí mÙt mi¿ng thì bi¿t. Cô giáo hÍ Du, cing đang r¥t đói, gương m·t vàng võ khi¿n chúng tôi có c£m giác râu cô s½ mÍc ra tua tça, đói có thĂ bi¿n cô thành đàn ông l¯m ché? Cô giáo nghi ngƯ hÏi l¡i, sao l¡i ăn than đá đưăc nhÉ? MÙt b¡n gái mß c·p l¥y ra mÙt thÏi đưa cho cô giáo, cô đưa lên miÇng c¯n mÙt chút nhÏ, nh¥m nháp, cuÑi cùng cing đưa lên mÓm c¯n mÙt mi¿ng to và b¯t đ§u nhai ngon lành. Cô giáo nói: Thơm l¯m! ChuyÇn này nghe có v» hoang đưƯng quá, ngay c£ lúc này tôi cing có c£m giác là nó không hÁ trung thñc, nhưng năm ngoái tôi đã nghe ông Vương kĂ chuyÇn. Ông Vương kĂ r±ng: Khi mà nhïng chi¿c mÓm cça chúng mày đang ngáp ngáp chƯ ch¿t thì may sao, Nhà nưÛc l¡i có mÙt đăt céu t¿: Bánh đu, m×i ngưƯi nía cân, sïa đóng bánh m×i ngưƯi đưăc phân mÙt thÏi to b±ng h¡t h¡nh nhân, ngm trong miÇng không ná nuÑt nhưng hình như nó tñ bi¿n m¥t trong cƠ hÍng. Ông Tôn, ngưƯi hàng xóm tôi đã ăn hai cân bánh đu liÁn, ngh¹n, uÑng nưÛc vào, bánh đu nß ra, bao tí chËu không nƠi, ch¿t ngay sau đó. MưƯi m¥y năm sau, nhÛ vÁ thƯi kó này, m¹ b£o lúc ¥y bao tí con ngưƯi mÏng như mÙt tƯ gi¥y, không có chút má nào bên trong. NgưƯi lÛn bË phù thing, tr» con lÛp mÙt như chúng tôi thì bång to như cái trÑng nhưng da bång l¡i trong suÑt, nhïng khúc ruÙt non ruÙt già bên trong có thĂ th¥y đưăc h¿t. Đang tuƠi ăn tuƠi lÛn, nhïng đéa tr» sáu b£y tuƠi như chúng tôi lúc ¥y có thĂ uÑng mÙt lúc đ¿n sáu b£y bát canh toàn rau.

CuÙc sÑng sau đó có tÑt lên mÙt chút, có thĂ nói là nía năm ăn cám nía năm ăn cơm. Chú tôi đã mua đưăc mÙt bao bánh h¡t bông ép b±ng cách gõ cía sau nhà ngưƯi khác, v¥t trong góc nhà, m×i l§n théc gi¥c nía đêm đĂ tiĂu tiÇn, tôi v«n không quên lén nhón mÙt m©u đem vÁ đ¿n tn Ơ ngç và nhai të të trong đêm, ngon quá!

T¥t c£ gia súc trong đÙi l§n lưăt ch¿t vì đói, đÙi s£n xu¥t bèn đ·t mÙt chi¿c nÓi tht lÛn trong trå sß đÙi và ría ráy qua loa chu©n bË bÏ chúng vào nÓi ninh nhë. MÙt đám tr» con ngíi th¥y mùi đÙng vt ch¿t nên đã tÁ tñu chung quanh chi¿c nÓi. Có mÙt th±ng có biÇt danh là “Vn Thâu” c§m đ§u chúng tôi hát vang:

Chíi th±ng Lưu BiĂu đ§u quá to,

BÑ mày mưƯi lăm, m¹ mày mưƯi sáu,

C£ đƯi chưa có l¥y mÙt bïa no,

ChÉ giï xương trâu g·m bo bo.

ĐÙi trưßng s£n xu¥t vung gy đuƠi chúng tôi ch¡y té tán, nhưng làm sao đuƠi chúng tôi đưăc khi mùi thËt đÙng vt ch¿t h¥p d«n đ¿n như vy. DưÛi m¯t đÙi trưßng, chúng tôi chÉ là mÙt đàn nh·ng không hơn không kém.

Thëa lúc đÙi trưßng đÙi s£n xu¥t đi vào nhà xí, chúng tôi nhào tÛi. Anh hai tôi kho¯ng đưăc mÙt chi¿c chân ngña vÙi vàng vác ch¡y vÁ nhà, ch³ng khác nào ôm mÙt đÑng tài s£n trong lòng. ĐÑt mÙt đÑng lía nhÏ lên đĂ thui lông trên chân ngña, bƠ ra rÓi bÏ vào nÓi ninh. NưÛc ninh chân ngña thơm lëng, đ¿n nay v«n chưa thĂ quên.

Trong thƯi kó Cách m¡ng văn hóa, cái đói v«n theo đuƠi chúng tôi, tôi thưƯng ra nhïng thía ruÙng ngô cça đÙi s£n xu¥t đĂ đào m§m ngô, n¥u chín, bÏ ít muÑi, thêm vài tép tÏi. Mùi vË thơm lëng, ngon không thĂ t£. Sau đó có ngưƯi b£o r±ng, thËt cóc ngon hơn thËt lăn nhiÁu l§n nhưng m¹ tôi să bË trúng đÙc, không cho chúng tôi b¯t cóc.

CuÙc sÑng d§n d§n tÑt lên, khoai cing đã có thĂ ăn no. Lúc này đã là thƯi kó cuÑi cça Cách m¡ng văn hóa. Có mÙt năm, vào dËp thanh toán cuÑi năm, nhà tôi đưăc nhn 290 nhân dân tÇ. Đây là sÑ tiÁn đç làm mÍi ngưƯi chung quanh ph£i git mình kinh să, bßi vì tôi v«n nhÛ là bà thím thé sáu cça mình đã đánh cho đéa con gái đ¿n đÙ thëa sÑng thi¿u ch¿t vì nó đã đánh m¥t mÙt xu. Đưăc nhn sÑ tiÁn khƠng lÓ ¥y, bÑ tôi quy¿t đËnh mua năm cân thËt lăn, n¥u nhë, m×i ngưƯi trong nhà đưăc chia mÙt bát. ChÉ c§n vài l§n cúi ngưƯi xuÑng, bát thËt cça tôi đã s¡ch veo. Vì thương con, m¹ san mÙt ph§n thËt cça mình vào bát cça tôi. Ăn no, d¡ dày chËu đñng không nƠi, nhïng cơn Ûn l¡nh liên tåc trào lên trong cƠ hÍng, nhïng cơn đau dï dÙi nƠi lên trong bång tôi ch³ng khác nào bË nhïng con dao chÍc vào. Đó là c£m giác đau đÛn đ§u tiên khi đưăc ăn thËt trong cuÙc đƯi tôi.

Tôi trß nên nƠi ti¿ng vì tt thèm ăn. ChÉ c§n trong nhà có gì có thĂ ăn đưăc là tôi dùng trăm phương nghìn k¿ đĂ đưa vào miÇng cho kó đưăc, có khi không thĂ khÑng ch¿ đưăc mình, ăn no rÓi nhưng v«n cÑ nhét vào cho kó h¿t, do vy mà thưƯng bË chíi. Ông bà nÙi tôi sÑng ß nhà chú thím, m¹  thưƯng b£o tôi đem théc ăn đ¿n cho ông bà, nhïng l§n ¥y, tôi thưƯng mß n¯p hÙp đñng théc ăn và ăn vång, do vy mà m¹ tôi chËu r¥t nhiÁu tai ti¿ng oan uƠng, nhïng chuyÇn này cho đ¿n bây giƯ v«n làm tôi ân hn mãi. Vì sao tôi l¡i thèm ăn đ¿n đÙ như vy? Có l½ chuyÇn này không hoàn toàn là do cái đói mang đ¿n, mÙt ph§n có l½ là do ph©m ch¥t con ngưƯi đem l¡i. MÙt th±ng ngưƯi mà thèm ăn đ¿n đÙ như th¿ nh¥t đËnh ph£i là th±ng ý chí vô cùng b¡c nhưăc, ý théc tñ kÁm ch¿ nhïng dåc vÍng cá nhân h§u như không có. Chính tôi là mÙt th±ng ngưƯi như vy!

Trong thp niên b£y mươi, khi làm công nhân thçy lăi, nhà b¿p cça đÙi s£n xu¥t dùng bÙt mì đĂ làm bánh bao, cé m×i ký bÙt khô n·n thành bÑn chi¿c. K÷ låc ăn cça tôi và cing là cça toàn công trưƯng là m×i bïa tôi ăn bÑn chi¿c bánh bao, đÙt xu¥t cing có khi có thĂ ăn đ¿n sáu b£y chi¿c.

Năm 1976, tôi nhp ngi, kĂ të đó con đưƯng đói khát cça tôi r½ sang mÙt hưÛng khác. Të tiĂu đoàn tân binh, tôi đưăc bƠ nhiÇm vÁ đơn vË mÛi, tôi ăn mÙt lúc đ¿n tám chi¿c bánh bao mà trong bång v«n còn c£m th¥y trÑng không. Đ§u b¿p nói vÛi c¥p dưáng viên: “HÏng rÓi, đơn vË ta đã có mÙt chi¿c thùng tô nô vëa mÛi đ¿n!”. C¥p dưáng viên cưƯi nói: “Sau mÙt tháng, ăn không nƠi nïa đâu!”. Qu£ nhiên, sau mÙt tháng, tôi chÉ có thĂ ăn đưăc hai chi¿c bánh bao to b±ng n¯m tay m×i bïa ăn, còn bây giƯ, chÉ c§n mÙt chi¿c là đç.

Cho dù, nhïng năm tháng ¥y không còn đói nïa, trong bång cing đã b¯t đ§u có d§u má, có ch¥t tanh, nhưng m×i l§n dñ tiÇc là trong lòng tôi luôn luôn có mÙt n×i să mơ hÓ là mình s½ ăn không đç no nên tôi ăn uÑng mÙt cách vÙi vàng, không hÁ quan tâm đ¿n ngưƯi chung quanh đang nhìn mình như th¿ nào. Nhưng có điÁu, sau m×i l§n ăn no là tôi l¡i hÑi hn: Vì sao mình l¡i không ăn të të đưăc nhÉ? Vì sao tôi l¡i không thĂ gây đưăc thiÇn c£m cho mÍi ngưƯi là mình xu¥t thân cao quý, nho nhã đưăc nhÉ? Bßi vì trong xã hÙi văn minh này, ăn nhiÁu là biĂu hiÇn cça mÙt sñ vô giáo dåc, bao nhiêu ngưƯi đã công kích vì séc ăn quá kinh khçng, ăn c¯m cúi vô tư đ¿n đÙ quên mình cça tôi. Tôi c£m nhn r±ng, lòng tñ tôn cça mình đã bË tƠn h¡i quá lâu rÓi, bèn h¡ quy¿t tâm l§n ăn sau s½ tÏ ra nhã nh·n mÙt tí, nhưng rÓi r¥t nhiÁu l§n sau đó, tôi v«n bË nhïng ngưƯi nhã nh·n công kích là tôi ăn quá nhiÁu, ăn quá nhanh, ch³ng khác nào mÙt con sói đói. Të đó, lòng tñ tôn cça tôi càng bË xúc ph¡m nghiêm trÍng. L¡i trong mÙt l§n ăn cơm khác, tôi tñ d·n lòng: Ăn ít, ăn chm, không đưăc đ¿n trưÛc m·t ngưƯi khác g¯p théc ăn, khi ăn không đưăc đĂ cho nhïng âm thanh chóp chép vang ra ngoài, ánh m¯t đëng li¿c ngang li¿c dÍc, đia không đưăc g¯p nhiÁu mà chÉ đưăc phép g¯p mÙt cÍng rau hay mÙt mi¿ng thËt hay mÙt mi¿ng đu phå thôi. Ăn ph£i giÑng như chim, như bươm bưÛm… Nhưng cuÑi cùng, ngưƯi ta v«n cé chê cưƯi tôi ăn quá nhanh. Tôi th¥t vÍng vô cùng. Bßi vì trong khi tôi cÑ tình ăn uÑng mÙt cách nhã nh·n të tÑn, ánh m¯t tôi v«n không ngëng quan sát nhïng công tí quý tÙc, nhïng quý bà quý ông, nhïng tiĂu thư công nương chung quanh mình. HÍ đÁu ăn như hà mã, chÉ đ¿n khi ăn no căng c£ bång, hÍ mÛi b¯t đ§u chú ý đ¿n sñ nhã nh·n të tÑn. Th¿ là lía gin ùn ùn bÑc lên trong đ§u, trong mÙt l§n đi dñ tiÇc không ph£i tr£ tiÁn, khi ngưƯi phåc vå vëa mang đ¿n mÙt đ)a h£i sâm lung tung gì đó, tôi chÙp l¥y, bê lên và đƠ hơn mÙt nía vào bát mình, rÓi không quan tâm đ¿n chuyÇn théc ăn nóng s½ làm miÇng lưái mình bË bÏng, tôi nhai nhai nuÑt nuÑt mÙt cách vÙi vàng. T¥t c£ quan khách đáng kính đÁu b£o tôi có dáng ăn quá hùng hƠ. Nghe xong nhn xét này, tôi đéng dy bê nÑt ph§n còn l¡i trong đ)a ăn h¿t, l¡ thay t¥t c£ mÍi ngưƯi đÁu cưƯi vang mÙt cách thân thiÇn.

HÓi tưßng chuyÇn ăn cça mình cách đây ba mươi năm trưÛc, tôi c£m th¥y mình ch³ng khác mÙt con lăn, mÙt con chó chÉ bi¿t c¯m đ§u c¯m cƠ mà nhai mà nuÑt, cÑt sao l¥p đ§y cái thùng không đáy trong bång mình. Vì chuyÇn ăn mà tôi đã đánh m¥t không bi¿t bao nhiêu là trí tuÇ, bao nhiêu là cơ hÙi, đ¿n bây giƯ m·c dù chuyÇn ăn vÁ cơ b£n là không thành v¥n đÁ nïa nhưng trí óc cça tôi thì v«n cé th¿, không còn minh m«n lên đưăc nïa.

Tháng 6 – 1992

3. V«n không quên đưăc chuyÇn ăn

M¥y năm trưÛc, tôi đã tëng có m¥y bài vi¿t nhÏ vÁ chuyÇn ăn, trong đó có bài “Dáng ăn hùng hƠ”, mÙt bài nïa là “N×i nhåc vÁ chuyÇn ăn”, ch³ng qua là mÙt cách tr£ nă cho b¡n bè khi hÍ đ·t hàng cho tôi vi¿t “tùy bút” thôi, không ngƯ sau khi đăng t£i l¡i đưăc m¥y anh b¡n tài tí Giang Nam bÑc lên đ¿n tn mây xanh khi¿n tôi c£m th¥y choáng váng. Không phân biÇt chân gi£ thiÇt hơn, sau khi trß vÁ tôi bèn phát huy tinh th§n “xe nhÏ chưa đƠ thì cé th¿ mà đ©y”, ti¿p tåc chuyÇn ăn, chu©n bË ăn đ¿n khi đ§y d¡ dày thì thôi. Tôi cing tñ ý théc đưăc r±ng, chuyÇn ăn ch³ng qua là chuyÇn vån v·t, chuyÇn cà kê dê ng×ng ch³ng đáng ph£i bàn, trong thâm tâm tôi v«n muÑn vi¿t vÁ nhïng điÁu cao thưăng và nhã nh·n mÙt tí; tôi cing muÑn văn chương cça mình có khí vË quý tÙc và mang nÙi dung tư tưßng ti¿n bÙ mÙt tí, nhưng qu¡ đen làm sao có thĂ kêu đưăc ti¿ng cça phưăng hoàng, chim ưng trÍc đ§u sao có thĂ nh£y theo điÇu cça tiên h¡c? Th¿ thì, mong các bc chính nhân quân tí hãy tha thé cho, mong nhïng ngưƯi đÓng chí hưÛng vÛi tôi vui lòng mà đÍc bài vi¿t này. Tôi b¯t đ§u ti¿p tåc “ăn” đây!

Chi¿t tñ cça chï  - “ngt” (téc “ăn”, “ăn uÑng”), bao gÓm chï  -  “kh©u” (cái miÇng) và chï  - “kh¥t” (xin, c§u xin). Đúng là mÙt kiĂu t¡o chï vô cùng tinh t¿! Tôi vÑn ngh) r±ng chï “ngt” là gi£n thĂ cça chï  - “khi¿t”, tra trong “Të h£i” mÛi bi¿t  (khi¿t) là cách vi¿t khác cça  (ngt). “Sñ kh©n c§u cça cái miÇng”, “miÇng đang c§u xin”, rõ ràng trong chï “ngt” đã bÙc lÙ sñ thèm thuÓng, đã bÙc lÙ sñ đói khát. Ngh) đ¿n ngưƯi t¡o ra chï “ngt” đÙc đáo này nh¥t đËnh ph£i là ngưƯi vëa nghèo vëa đói, n¿u đĂ cho Lâm Đ¡i NgÍc ho·c Lưu Văn Thái t¡o ra chï này, nh¥t đËnh là nó không có tñ d¡ng như ngày nay, bßi vì ngày nào cing th¿, të sáng đ¿n tÑi bång hÍ lúc nào cing  đ§y đ¿n đÙ chËu không nƠi, nhïng lo¡i théc ăn lúc nào cing c§u xin cái miÇng cça hÍ: “TiĂu thư ơi! Lão gia ơi! Chúng tôi van mÍi ngưƯi, mÍi ngưƯi hãy ăn chúng tôi đi!”. Do vy mà xem, ngôn ngï văn tñ rõ ràng có tính giai c¥p mà không hÁ đơn thu§n là nhïng ký hiÇu trëu tưăng - B×ng nhiên sñc nhÛ có mÙt ngưƯi nào đó có vi¿t chúc të cho mÙt tƯ báo nào đó nhân ngày k÷ niÇm thành lp đã gÍi tƯ báo ¥y b±ng đ¡i të “nÅ” -… -”bà” mà không gÍi “nÅ” -  - “ông”. Té ra báo chí mà cing phân chia “ông” và “bà”, qu£ là cñc kó tinh diÇu!

Quay vÁ vÛi chính truyÇn vy. Sau khi Cách m¡ng văn hóa k¿t thúc, các vË lãnh đ¡o cơ quan có truyÁn đ¡t nhiÁu văn kiÇn. NÙi dung cça văn kiÇn thưƯng là mÙt bài phát biĂu cça mÙt lãnh đ¡o trung ương nào đó, nÙi dung chç y¿u cça lƯi phát biĂu l¡i là v¥n đÁ ăn cça quÑc dân. Thç trưßng b£o, mÍi ngưƯi ai cing có mÙt cái miÇng, há miÇng ra là mÙt cái hang đÙng, mÙt tÉ con ngưƯi đang há miÇng, tưßng tưăng mà xem, mÙt tÉ cái hang đÙng gÙp l¡i lÛn bi¿t chëng nào, đ¡i khái là còn lÛn hơn qu£ng trưƯng Thiên An Môn đ¿n m¥y l§n, anh b£o th¿ có đáng să không ché! Lãnh đ¡o cça chúng ta phát huy: N¿u nói t¥t c£ nhïng cái miÇng cça nhân dân đÁu bé b±ng h¡t anh đào, chÉ c§n đƠ vào kho£ng mÙt ít nưÛc cháo g¡o là đã đ§y thì v¥n đÁ không quá đ×i nghiêm trÍng, nhưng khƠ n×i, hàng tÉ chi¿c mÓm ¥y l¡i to hơn c£ mÓm L× Trí Thâm, Trư Bát GiÛi, ba bát cháo to như cái đ¥u đƠ vào chÉ mÛi lưng mÙt nía, cho nên, lãnh đ¡o cça chúng ta nói: Të nay vÁ sau, trong mÙt kho£ng thƯi gian dài đÑi vÛi ngưƯi Trung QuÑc mà nói, no hay đói trß thành v¥n đÁ lÛn nh¥t.

Lúc này nó còn là v¥n đÁ không?

Tương lai nó s½ còn là v¥n đÁ không?

Nhïng gì tôi vi¿t lung tung ß trên chÉ là mÙt sñ “khơi mào”, vào chính truyÇn v«n ph£i còn vi¿t vÁ lËch sí chï “ngt”. L¥y tôi ra mà nói, tôi đã tëng làm cho mÍi ngưƯi chán ng¥y, chán thì cé chán, tôi không có cách nào khác. Tôi thích ăn bánh mì tr¯ng, tôi thèm ăn tréng Sơn Dưăc. Tréng Sơn Dưăc qu£ là mÙt món ăn ngon, nhã tåc h×n t¡p, hoàng đ¿ thích ăn, bách tính cing thích ăn; chiên cing ngon mà luÙc cing ngon. Tréng Sơn Dưăc ơi! Cái tên cça ngươi tht mù miÁu! Ôi, tréng Sơn Dưăc ơi! Bao nhiêu chuyÇn gi£ chuyÇn chân xoay quanh cái tên cça ngươi rÓi, điÁu đó cho th¥y ngươi không hÁ là mÙt cç khoai! Nói đ¿n đây, thôi thì vét quách cái cç khoai ¥y đi đĂ nói vÁ tôi vy: Cho đ¿n lúc này, tôi đã sÑng đç 42 năm, nói cách khác, tôi đã đưăc ăn 42 năm. Cho dù tôi cing có chút năng khi¿u đĂ dùng “bút công” vi¿t văn chương, nhưng n¿u trình bày h¿t toàn bÙ nhïng gì tôi đã nhét vào d¡ dày trong 42 năm qua, e r±ng tôi uÑng thuÑc chuÙt ch¿t cho xong, do vy mà tôi chÉ chÍn nhïng gì chç y¿u đĂ mà nhÛ và ghi l¡i thôi.

KhƠng Phu Tí có nói mÙt câu đ¡i ý là: Ham ăn uÑng và s¯c đ¹p là b£n tính con ngưƯi vy! Câu nói này cça ngài ch¯c là chÉ cho ngưƯi lÛn, đÑi vÛi tr» con mà nói, “s¯c” chưa trß thành v¥n đÁ. ĐÑi vÛi kiĂu ngưƯi như tôi, trưÛc hai mươi tuƠi, “s¯c” chưa hÁ trß thành v¥n đÁ quan trÍng, bßi vì kĂ të khi tôi b¯t đ§u có trí nhÛ thì cái đói đã trß thành triÁn miên. Nói như th¿ này r¥t có thĂ tôi s½ bË nhiÁu bc anh hùng h£o hán chíi bÛi, chåp cho tôi cái mi dám lÙng ngôn “bôi đen chç ngh)a xã hÙi” m¥t. Nhưng sñ tht là như th¿, cái đói nào có gì là quang vinh, nào có gì là tÑt đ¹p, viÇc gì ph£i đơm đ·t thêm bÛt? Nhưng tôi có ý khoe khoang nhïng “khƠ n¡n” không? Có, đích thñc là có, đó là điÁu tôi hÍc đưăc të các anh.

Tôi sinh năm 1955. Đ¥y chính là thƯi kó hoàng kim đ§u tiên cça đ¥t nưÛc Trung QuÑc mÛi. Theo lƯi ngưƯi già kĂ l¡i, lúc ¥y v«n còn có cái đĂ nhét cho no bång, nhưng c£nh đ¹p ch³ng tÓn t¡i lâu dài, r¥t nhanh sau đó là thƯi kó “đ¡i nh£y vÍt”. “Đ¡i nh£y vÍt” vëa b¯t đ§u thì đã đói. Sñ kiÇn đ§u tiên in vào trong trí óc non d¡i cça tôi thƯi ¥y là theo m¹ đ¿n ăn cơm ß nhà ăn công cÙng. Ôm đ)a c§m bát trên tay, m¥y chåc ngưƯi nông dân đéng s¯p hàng ngay ng¯n đĂ chƯ nhn đưăc mÙt bát cháo g¡o ít rau nhiÁu, r¥t hi¿m khi chúng tôi đưăc ăn cơm. Tôi còn nhÛ mÙt th±ng bé bên c¡nh nhà tôi khi nhìn th¥y trong bát cça mình chÉ có cháo đã v¥t bát cháo xuÑng đ¥t, cháo bò lênh láng, còn m¹ nó vëa đánh con vëa ôm m·t khóc. Th±ng bé gào lên th£m thi¿t: M¹ ơi! Đëng đánh con nïa, con ăn ngay đây! Nó nín khóc, bò trên đ¥t rÓi đưa lưái ra li¿m s¡ch nhïng h¡t cháo n±m trên đ¥t, vëa li¿m vëa nói: M¹ ơi, ăn đi, li¿m đi! Li¿m đưăc mÙt tí thì có lãi mÙt tí đ¥y! M¹ nó đéng l·ng rÓi nghe lƯi nó, quó xuÑng đ¥t hÍc cách li¿m cça con. Nhïng ngưƯi có m·t lúc ¥y đÁu khen th±ng bé thông minh và ai cing dñ đoán tiÁn đÓ cça th±ng bé này không hÁ t§m thưƯng. Qu£ nhiên nhãn quan cça mÍi ngưƯi như th§n, th±ng bé năm ¥y lúc này là ngưƯi giàu có nh¥t quê tôi. Nó dña vào viÇc nuôi các loài côn trùng như bò c¡p, như sâu đu… và bán vÛi giá r¥t cao cho các khách s¡n và các chiêu đãi sß cça các c¥p chính quyÁn mà làm giàu. Nó đã nhìn ra đưăc r±ng, miÇng cça các ông quan lÛn và nhïng ngưƯi có tiÁn ngày càng nhÏ, kh©u vË cça các vË cing càng ngày càng quái dË, hÍ të chÑi cá lÛn thËt to, hÍ như nhïng con chim nhÏ chÉ thích thú vÛi nhïng lo¡i théc ăn nhÏ bé, càng kó dË gÛm ghi¿c càng thích. Đúng đôi m¯t cça th±ng này nhìn ch× nào cing th¥y tiÁn th¥y vàng, nó còn b£o nó đang chu©n bË d¡y cho quý ông quý bà có tiÁn có quyÁn mÙt món ăn đÙc đáo là sâu chuông chuyên ăn trái bông!

Sau khi nhïng chi¿c b¿p ăn công cÙng såp đƠ, nhïng ngày đen tÑi nh¥t đã đ¿n. Lúc ¥y, không chÉ không có cơm đĂ ăn, ngay c£ nÓi đĂ n¥u cơm cing không có nÑt. R¥t nhiÁu gia đình dùng nÓi đ¥t đĂ n¥u rau. Nhà tôi v«n còn đá hơn, bßi trong thƯi kó t¥t c£ s¯t thép đÁu dành cho công cuÙc “đ¡i luyÇn kim”, tôi đã trÙm đưăc mÙt chi¿c mi s¯t cça lính Nht B£n v¥t l¡i trong mÙt đÑng ph¿ liÇu vÛi måc đích là đĂ chơi, chơi chán rÓi thì v¥t vào trong xó nhà. M¹ tôi đã dùng chi¿c mi s¯t này làm nÓi. NÓi đ¥t không chËu nƠi lía, do vy m¥y ngày thì vá ngay trên b¿p làm tro båi bay lên mù mËt và t¥t nhiên là lía t¯t ng¥m, tình c£nh th£m h¿t ch× nói. Cái “nÓi” cça nhà tôi đưăc đúc b±ng s¯t tinh ch¥t, không să bË đp vá, cing không ng¡i gì lía đÑt, đúng là mÙt b£o bÑi! M¹ tôi dùng nó đĂ luÙc rau d¡i, n¥u rÅ cÏ, h¿t nÓi này sang nÓi khác, đƠ ra trông giÑng vÛi théc ăn dành cho lăn đĂ nuôi sÑng anh chË em chúng tôi cho qua ngày đo¡n tháng.

Đã có r¥t nhiÁu bài vi¿t vÁ ba năm kinh hoàng này, h§u h¿t đÁu xem nó tÑi đen như mñc, không có chút sinh khí, không có chút l¡c thú nào. ĐiÁu này không hoàn toàn chính xác, chí ít là đÑi vÛi bÍn nhóc chúng tôi, thƯi kó này v«n đem l¡i nhiÁu hoan l¡c. ĐÑi vÛi k» đói, t¥t c£ nhïng gì gÍi là hoan l¡c đÁu có liên quan đ¿n chuyÇn ăn. Lúc ¥y, tr» con là nhïng “tinh linh” ki¿m théc ăn, chúng tôi ch³ng khác nào Th§n Nông trong truyÁn thuy¿t đã thưßng théc đç mùi vË cça các lo¡i côn trùng và cÑng hi¿n không nhÏ vào trong phƠ hÇ thñc ph©m cça nhân lo¡i. Nhïng đéa tr» lúc ¥y h§u h¿t vác cái bång tròn vo và chi¿c đ§u to mÙt cách l¡ lùng trên đôi chân kh³ng khiu như que cçi, tôi là mÙt trong nhïng đéa tr» con ¥y. Chúng tôi k¿t bè k¿t nhóm đi ki¿m ăn të đ§u thôn đ¿n cuÑi thôn, të thôn trong đ¿n thôn ngoài. Ngoài rìa làng cça chúng tôi là mÙt vùng đ§m tring không nhìn th¥y bƯ bên kia, nưÛc giïa đ§m sâu bao nhiêu chúng tôi không thĂ bi¿t, chÉ th¥y cÏ hoang ngút ngàn chung quanh. Vùng cÏ hoang này chính là kho thñc ph©m, đÓng thƯi cing là nơi chơi đùa hoan l¡c cça chúng tôi. ̃ đó chúng tôi có thĂ nhƠ cÏ lên mà ăn rÅ non, vëa nhƠ cÏ vëa ca hát, vëa nhai vëa ca hát, bÙ d¡ng vëa giÑng như bò dê vëa giÑng như ca s). Chúng tôi là nhïng ca s) bò dê cça thƯi đ¡i! Tôi không thĂ quên đưăc nhïng con châu ch¥u mp ú đ¿n đÙ toàn thân láng bóng ß nơi ¥y, nưÛng chín thì có màu đÏ sm, r¯c thêm vào mÙt ít muÑi thì mùi vË không chê vào đâu đưăc, ch¥t dinh dưáng l¡i càng không kém b¥t cé mÙt lo¡i thñc ph©m nào khác. Năm ¥y châu ch¥u cñc nhiÁu, có thĂ xem đó là nguÓn thñc ph©m trƯi ban cho chúng tôi. T¥t c£ mÍi ngưƯi trong làng - të ông già bà c£ cho đ¿n nam phå lão ¥u - đÁu xách giÏ ra đây đĂ b¯t châu ch¥u, tôi là tay quán quân trong chuyÇn này, m×i buƠi sáng có thĂ b¯t đ§y c£ mÙt giÏ. Tôi có mÙt bí quy¿t r¥t đơn gi£n: TrưÛc khi b¯t châu ch¥u c§n ph£i hái mÙt n¯m cÏ non thơm vò nát rÓi xoa tht kù đôi bàn tay. Con châu ch¥u bË b¯t trong lòng bàn tay rÓi nhưng chÉ c§n sơ ý là nó s½ bay vù. Tôi đoán nó có thĂ ngíi th¥y thËt ngưƯi trong tay mình, do vy dùng cÏ thoa tay là đĂ tiêu diÇt mùi da thËt đi. Séc bt cça châu ch¥u là r¥t lÛn, m×i cú nh£y cça nó có thĂ đ¿n năm b£y mét, nhưng khi tôi dùng cÏ xoa tay, tôi có mß lòng bàn tay ra chúng cing không thèm nh£y nïa. ĐĂ đưăc nhn thưßng cça bà nÙi, tôi không truyÁn thå kinh nghiÇm này cho ai, ngay c£ ông bà nÙi tôi cing gi¥u nh¹m. Trong nhïng ngày ¥y, bà nÙi đã bi¿t dùng vt ch¥t đĂ khích lÇ tinh th§n mÍi ngưƯi, tôi b¯t đưăc nhiÁu nên ph§n ăn cça tôi cing nhiÁu hơn t¥t c£ mÍi ngưƯi trong gia đình. Châu ch¥u tuy là món ngon nhưng dùng nó đĂ thay cơm là hoàn toàn không thĂ. Cho đ¿n bây giƯ ngh) đ¿n chuyÇn ăn châu ch¥u tôi v«n c£m th¥y cái Ûn trào lên trên cƠ hÍng.

Ăn h¿t mùa châu ch¥u thì mùa hè cing đã đ¿n. Mùa hè là mùa mà cái ăn có nhiÁu nh¥t, là nhïng ngày vinh quang nh¥t cça chúng tôi trong mÙt năm. Nhïng năm sáu mươi mưa r¥t nhiÁu, hoa màu ph§n lÛn đÁu ngp úng mà ch¿t, trong đ§m nưÛc mênh mông, các loài cá như rơi të trên trƯi xuÑng, r¥t nhiÁu chçng lo¡i, có lo¡i mà ngay c£ nhïng ông bà già g§n trăm tuƠi v«n chưa hÁ nhìn th¥y l§n nào. Tôi đã tëng b¯t đưăc mÙt con cá có hình dáng r¥t kó quái. Toàn thân nó ánh lên mÙt màu xanh låc, đuôi đÏ rñc, đ¹p vô cùng. N¿u con cá này còn tÓn t¡i đ¿n bây giƯ đĂ cho vào trong bĂ nuôi mà ng¯m, nh¥t đËnh nó l¡i là loài cá c£nh thưăng ph©m, nhưng khi n¥u đĂ cho vào miÇng thì nó l¡i tanh kinh khçng, nuÑt không xuÑng. Cá trong đ§m tuy nhiÁu nhưng lưăng ngưƯi đói l¡i nhiÁu hơn, v£ l¡i ngày ¥y không có nhïng công cå b¯t cá hiÇn đ¡i như bây giƯ nên đĂ b¯t đưăc vài con cá trên m·t đ§m mênh mông không hÁ là chuyÇn dÅ dàng. B¯t không đưăc cá nhưng không vì th¿ mà chúng tôi ch¿t đói.

Mùa thu là thƯi kó thu ho¡ch khá nhiÁu cá tôm, ngoài ra còn có cua. Gió thu se s¯t, lá đu đã vàng, nhïng đôi chân cua đã b¯t đ§u th¥y ngéa ngáy, cua k¿t thành tëng đàn men theo bƯ sông mà đi. Ông nÙi tôi b£o r±ng, cua muÑn đi ra biĂn đĂ đ» tréng, tôi thì l¡i ngh) r±ng chúng đang rç rê nhau đĂ mß mÙt cuÙc liên hoan nào đó. Tuy có hình dáng h¿t séc thô thiĂn nhưng khi bơi lÙi trong nưÛc, tÑc đÙ cça cua không hÁ chm tí nào, nhanh như điÇn x¹t, như ánh chÛp, khó lòng nhn ra hưÛng vn đÙng cça chúng, muÑn b¯t đưăc cua không ph£i là chuyÇn dÅ dàng. ThƯi gian b¯t cua tÑt nh¥t là vào ban đêm, khoác áo tơi, đÙi nón lá, mÙt tay c§m đuÑc ho·c đèn bão, bưÛc tht êm, c¥m nói năng. Tôi đã tëng theo chú Sáu đi b¯t cua mÙt l§n, đúng là không khí r¥t thân mt, thú vË l¯m. BuƠi chiÁu, chú Sáu l§n dò quan sát đËa hình rÓi dùng thân cây cao lương k¿t l¡i thành mÙt chi¿c rÍ nhÏ, chëa l¡i mÙt l× hƠng rÓi g¯n vào đó mÙt chi¿c hom. Không khí đ·c quánh trong nhïng làn mưa thu nhÏ, toàn thân cuÑn ch·t trong chi¿c áo tơi, tai l¯ng nghe nhïng âm thanh rào rào, trong ánh sáng vàng vÍt nhìn nhïng con cua men theo thành rÍ và chui vào trong… Nhïng điÁu tn m¯t chéng ki¿n tht khó có thĂ quên đưăc. Cua r¥t ngon nhưng không ná ăn. Dùng dây mÁm buÙc chúng l¡i thành xâu khi¿n chúng phun bÍt tr¯ng ra ngoài, mang ra chă, cé ba xu mÙt con bán cho nhïng cán bÙ lãnh đ¡o công xã, đưăc ít tiÁn mua mÙt ít g¡o cao lương, bánh h¡t bông rÓi nghiÁn thành bÙt, thêm vào mÙt vài loài rau d¡i, vÛi nông dân chúng tôi, th¿ đã là h¡nh phúc nh¥t tr§n đƯi. Chúng tôi chËu khƠ đã thành n¿p, quy¿t không đĂ cho cái miÇng lúc nào cing thèm ăn cça mình đång đ¿n nhïng thé théc ăn xa xÉ, c§n ph£i có ý théc xác lp nhïng giÛi h¡n cho cái miÇng cça mình đĂ h¡n ch¿ nhïng đau khƠ trong ngày mai!

Mùa thu, h¡t cÏ đã chín. Lo¡i h¡t cÏ ngon nh¥t là h¡t bo bo nưÛc. Chà tht m¡nh, vÏ cça chúng s½ bong ra, xay nhÏ và làm bánh h¥p lên, nhai trong miÇng nghe tí tách cing r¥t thú vË.

Côn trùng mùa thu ăn cing r¥t ngon, ngoài nhïng con châu ch¥u thưƯng mùa nào cing có, còn có d¿. D¿ đ¿n thâm thu thì đen bóng đ¿n đÙ phát ra màu đÏ, trong bång toàn tréng, rang giòn lên có mùi vË r¥t đ·c biÇt. B¯t d¿ khó hơn b¯t châu ch¥u nhiÁu, lo¡i này không nhïng ch¡y nhanh mà còn bi¿t chui vào hang. Ngoài ra còn có mÙt loài côn trùng khác, đ¿n bây giƯ tôi mÛi bi¿t tên nó là bÍ rùa vàng, vÑn là ¥u trùng cça loài bÍ dëa, to b±ng h¡t h¡nh, toàn thân màu đen, láng bóng, ban đêm thưƯng nh¯m vào nhïng ngÍn đèn mà lao vào nên ngưƯi quê tôi gÍi là “bÍ đui”. Loài côn trùng này thưƯng k¿t thành đàn bám trên cành cây ho·c cÍng cÏ thành tëng chùm trông ch³ng khác mÙt chùm nho. Lăi dång bóng đêm, chúng tôi cé nh¯m nhïng cành cây cÍng cÏ mà vuÑt, m×i đêm có khi đưăc c£ túi. “BÍ đui” đưăc rang chín bÑc lên mùi vË khác h³n vÛi châu ch¥u và d¿. Còn ph£i kĂ đ¿n loài sâu đu, sau t¿t Trung thu thì nh£ h¿t ch¥t b©n trong bång. Sau khi nh£ ch¥t b©n, bång sâu đu chÉ còn toàn má màu tr¯ng, là mÙt ch¥t protein cao c¥p!

Mùa đông là thƯi kó £m đ¡m nh¥t cça chúng tôi. Ba mùa xuân h¡ thu, chúng tôi có thĂ b±ng cách này cách khác ki¿m vÏ cây rÅ cç và côn trùng cho vào miÇng; mùa đông cây cÏ điêu linh, băng dày c£ thưÛc, cho dù dưÛi m·t đ¥t có côn trùng nhưng làm sao phá vá nƠi băng dày, cá dưÛi đ§m dưÛi sông cing không thĂ nƠi trên m·t băng. Nhưng trí tuÇ cça con ngưƯi là vô cùng vô h¡n, đ·c biÇt là trong l)nh vñc tìm cái ăn. MÍi ngưƯi nhanh chóng phát hiÇn, nhïng vùng đ¥t đã tëng bË ngp nưÛc trong đ§m lúc này đã có mÙt lÛp rêu xanh dày xu¥t hiÇn, cong veo và bóc lên tëng m£ng như bánh khô, ngâm trong nưÛc mÙt thƯi gian ng¯n, rÓi l¡i bÏ vào trong nÓi hong cho khô s½ giòn như cơm cháy. Ăn h¿t rêu trên đ§m thì quay sang bóc vÏ cây. VÏ cây bóc vÁ dùng chày đp cho gip nát ra, bÏ vào nÓi ngâm rÓi dùng đia tht to khu¥y tht lâu cho đ¿n khi đông k¿t l¡i như hÓ, n¥u lên là có thĂ ăn. Nhïng công đo¡n đ§u tiên cho viÇc ăn rÅ cây giÑng như nhïng công đo¡n cça viÇc làm gi¥y. Të góc đÙ ăn mà nói, vÏ cây du đưăc xem là thưăng ph©m, k¿ đ¿n là vÏ cây liÅu, vÏ cây hòe… R¥t nhanh, t¥t c£ nhïng cây có thĂ ăn đưăc ß thôn trong thôn ngoài nhanh chóng bË lÙt s¡ch vÏ, tr§n truÓng run r©y trong nhïng cơn gió rét mùa đông trông tht thê th£m. Trong lúc nguy ngp ¥y, không bi¿t Chính phç điÁu të đâu vÁ mÙt sÑ lương thñc céu đói. GÍi là lương thñc céu đói nhưng tìm mãi v«n không th¥y h¡t g¡o săi mi¿n nào, chÉ th¥y toàn mÙt vt trông như lá cç c£i ép l¡i thành tëng kiÇn. Lo¡i này ngày nay đem cho lăn, lăn cing ch³ng màng li¿c m¯t nhưng vÛi chúng tôi ngày ¥y, nó quý giá vô ng§n. Khi nhn phân phÑi, m¯t ai cing đÏ kè trëng trëng nhìn vào chi¿c cân, cán cân nhích lên mÙt tí, h¡ xuÑng mÙt tí là không chËu đưăc, so bì huyên náo. KhƠ n×i, vt này cing không thĂ có mãi, chÉ đ¿n khi mÍi ngưƯi đói đ¿n đÙ không chËu thß nïa mÛi đem ra céu t¿, do đó mà bi¿t, Nhà nưÛc cing khó khăn l¯m, ch³ng sung túc gì. Khi ti¿ng chiêng báo hiÇu phát lương thñc céu t¿ vang lên, ngay c£ nhïng ngưƯi đã chui vào quan tài cing nh£y dñng dy, đương nhiên nói như th¿ là hơi cưƯng điÇu, vì ngày ¥y ngưƯi ch¿t quá nhiÁu, l¥y đâu ra quan tài. NgưƯi ch¿t à, ban ngày lôi ra ngoài đÓng đào đ¥t vùi qua loa, tÑi bË chó lôi lên ăn, m·c kÇ. Nhïng năm ¥y là thƯi kó hoàng kim tÙt đÉnh cça loài chó, ăn thËt ngưƯi ch¿t đã thành quen, trông th¥y ngưƯi còn đang sÑng chúng cing nhào đ¿n. Có thĂ có ai đó s½ nói: T¡i sao các vË không gi¿t chó mà ăn? ThËt chó có r¥t nhiÁu dinh dưáng, l¡i ngon vô cùng? Anh hÏi r¥t hay. Suy ngh) cça anh đã tëng đưăc chúng tôi ngh) đ¿n të r¥t sÛm, nhưng chân giò cça t¥t c£ chúng tôi đÁu đã bË phù thing, sưng to lên như chân voi và mÍng nưÛc, đi hai bưÛc đã thß phì phò, do vy mà nói chúng tôi không ph£i là đÑi thç cça chó. Cho nên b£o chúng tôi gi¿t chó, chi b±ng b£o chúng tôi đ¿n trưÛc m¯t chúng đĂ tăng thêm kh©u ph§n cho chúng. N¿u có mÙt kh©u súng, có l½ s½ có ngưƯi còn chút séc cuÑi sùng đĂ vác súng lên vai, còn chút séc đĂ ngoéo cò. Nhưng trong tình hình ¥y, trong tay bách tính chúng tôi mà có kh©u súng, chuyÇn gì mà chúng tôi ch³ng dám làm, b¯n chó làm quái gì? Bí thư công xã và công an viên công xã trong tay có súng, nhưng bång hÍ đâu có đói, b¯n chó đĂ làm gì. HÍ chê chó mà ăn thËt ngưƯi ch¿t là b©n, xách súng đi b¯n thÏ hoang, b¯n nh¡n, b¯n vËt trƯi… còn thú vË hơn nhiÁu.

Có l½ đó là mÙt ngày t¿t âm lËch năm 1961, chính quyÁn phân phÑi cho m×i gia đình nía cân bánh đu đĂ ăn t¿t. Không khí ß nơi nhn quà phân phÑi hoan hÉ đ¿n tÙt cùng. Có ngưƯi dùng áo đĂ gói bánh, vëa ch¡y vÁ nhà vëa đưa bánh lên miÇng c¯n c¯n nhai nhai. Hàng xóm cça tôi -  ông Tôn ngưƯi chưa vÁ đ¿n nhà mà nía cân bánh đu đã h¿t veo, vëa bưÛc chân vào nhà thì đã bË vă và con cái vây l¥y, vëa khóc vëa chíi. Khóc thì cé khóc, chíi thì cé chíi nhưng bánh thì đã h¿t, chÉ còn nưÛc mƠ bång ông Tôn ra mà l¥y thôi, cho th¥y tình yêu thương trong lúc nhân qu§n đang đói ph£i chi¿t kh¥u đi ph§n lÛn. Ông Tôn n±m trên đ¥t, s¯c m·t xám như tro tàn, nưÛc m¯t lưng tròng, mÙt ti¿ng kêu cing không hÁ có, chËu đñng nhïng cú đá cú đánh cça vă con, ngay trong đêm ¥y không të biÇt mà ch¿t. Ông ta ăn bánh đu quá nhiÁu nên khát nưÛc, uÑng h¿t mÙt thùng nưÛc, bánh đu nß ra, bång trương phÁnh lên mà ch¿t. ThƯi ¥y, d¡ dày cça chúng tôi mÏng như tƯ gi¥y, chÉ c§n nong to lên mÙt tí là båc ngay. Ông Tôn ch¿t nhưng vă con ông ta ch³ng sa mÙt giÍt nưÛc m¯t. R¥t nhiÁu năm sau nh¯c l¡i chuyÇn này, bà Tôn v«n nghi¿n răng ken két, chíi lão già ch¿t tiÇt chÉ bi¿t hưßng phúc mÙt mình, không thèm đĂ ý đ¿n nhân tình, ch¿t không đáng ti¿c! L§n phát bánh đu này đã h¡i ch¿t mưƯi b£y ngưƯi trong thôn, nhïng bài hÍc vÁ chuyÇn này là vô cùng sâu s¯c cho nhïng ngưƯi còn sÑng như chúng tôi. VÁ sau, tôi làm viÇc trong tr¡i chăn nuôi cça đ¡i đÙi s£n xu¥t chuyên cho trâu ăn, khi ăn lén nhïng bánh đu dành cho trâu tôi luôn luôn tñ ch¿ ngñ cái tính thèm ăn cça mình vì cái gương cça ông Tôn và mưƯi m¥y ngưƯi nïa v«n còn nhãn tiÁn.

Trong nhïng năm ¥y, m¹ tôi thưƯng kĂ cho anh em tôi nghe vÁ mÙt gi¥c mơ cça bà. M¹ kĂ r±ng trong mơ khi đéng trưÛc ph§n mÙ cça ông ngo¡i, m¹ đã trông th¥y ông ngo¡i. Ông ngo¡i b£o, ông chưa ch¿t, ông chÉ đang t¡m trú trong ph§n mÙ mà thôi. M¹ hÏi ông ngo¡i ăn gì, ông b£o: Ăn áo bông, săi bông trong áo bông. NuÑt vào rÓi l¡i lôi ra thành tëng xâu, ría s¡ch rÓi l¡i ăn ti¿p, l¡i lôi ra, ría s¡ch… KĂ xong, m¹ có v» nghi ngƯ hÏi chúng tôi: Có l½ nào bông l¡i có thĂ ăn đưăc?

Vưăt qua nhïng năm đ§u tiên cça thp niên sáu mươi, nhïng năm ti¿p theo v«n cé khƠ, nhưng so ra đã đá hơn r¥t nhiÁu. Trong nhïng tháng năm cça Cách m¡ng văn hóa, trong thôn thưƯng tƠ chéc nhïng cuÙc vn đÙng “nhÛ vÁ nhïng ngày khƠ £i đĂ c£m thå nhïng ngày sung sưÛng”, m×i khi nhÛ vÁ nhïng ngày khƠ £i, không ai b£o ai mà mÍi ngưƯi đÁu nhÛ vÁ năm 1960. ChÉ c§n nh¯c đ¿n năm ¥y, cán bÙ lãnh đ¡o đã nh£y dñng lên trên gh¿ hô kh©u hiÇu, mÙt là đ£ đ£o Liên Xô, hai là đ£ đ£o Lưu Đ·ng. Cán bÙ lãnh đ¡o nói, năm sáu mươi chúng ta khƠ là do Lưu Thi¿u Kó và Đ·ng TiĂu Bình c¥u k¿t vÛi Liên Xô đĂ si¿t cƠ nhân dân Trung QuÑc. Chúng tôi v«n bi¿t thëa đó là nói láo, nhưng có ai dám bày tÏ lòng không tin tưßng?

Đ¿n nhïng năm giïa cça thp niên b£y mươi, chúng tôi v«n chưa thĂ đưăc ăn no, nhưng n¿u so vÛi năm 1960 thì đã tÑt g¥p bÙi. Të nhÏ, séc ăn cça tôi đã làm nhiÁu ngưƯi kinh ng¡c, miÇng tôi là mÙt cía đÙng không đáy, do vy tôi đã trß thành mÙt món nă lÛn cça gia đình. Không nhïng tôi ăn nhiÁu mà còn r¥t tham ăn, m×i bïa ăn sau khi vÙi vàng ngÑn xong ph§n mình, tôi nhìn ph§n còn l¡i trong bát cça ngưƯi khác mà gào khóc. M¹ thưƯng san ph§n trong bát mình cho tôi, tôi ăn xong v«n cé khóc, vëa khóc vëa ngang nhiên cưÛp ph§n ăn cça cô em gái con ông chú. Nhïng ngày ¥y, chúng tôi là mÙt đ¡i gia đình, chưa hÁ phân ra ß riêng, tính h¿t lÛn nhÏ trong nhà ph£i đ¿n hơn ba mươi miÇng ăn. Trong mÙt đ¡i gia đình như th¿, m¹ tôi là con dâu trưßng, chÉ bi¿t cúi đ§u nhn trách nhiÇm cai qu£n gia đình, cuÙc sÑng đã khÑn khó l¡i thêm tôi quá vô l¡i khi¿n cuÙc sÑng cça m¹ ch³ng có l¥y mÙt ngày vui. CưÛp théc ăn cça em gái mà ăn, đúng là quá đ×i lưu manh, m·t thím tôi trông tht khó coi, m×i câu nói cça thím như mÙt bát thuÑc đÙc h¯t vào m·t m¹ tôi. M¹ tôi chÉ bi¿t chíi con mình và xin l×i thím. Đây là hành vi tÓi tÇ nh¥t trong cuÙc đƯi tôi cho đ¿n lúc này, tôi không bao giƯ tha thé cho mình. Sau khi lÛn lên, tôi có nh¯c l¡i chuyÇn này vÛi cô em gái, nó cưƯi r¥t bình th£n và nói là đã quên të lâu rÓi.

M¹ thưƯng phê bình tôi r±ng, tôi là th±ng không có chí khí, tôi cing đã tëng nhiÁu l§n h¡ quy¿t tâm là mình ph£i trß thành mÙt con ngưƯi có chí khí, nhưng chÉ c§n trông th¥y cái ăn thì mÍi chí khí đÁu hóa thành bong bóng xà phòng. Không kĂ đ¡o lý, không có lương tâm, không bi¿t sÉ nhåc, đúng là mÙt con chó không hơn không kém. Trên đưƯng có ai bán thËt chó là tôi vươn tay chåp l¥y, suýt tí nïa là đã bË con dao cça ngưƯi đéng bán thËt tiÇn ngÍt mÙt cánh tay. Cán bÙ thôn đang ch·t thËt mÙt con chÓn hương, tôi thò tay bÑc mÙt n¯m, bË cán bÙ cho mÙt đá chúi mii vào đÑng thËt, má huy¿t dính b¿t trên đ§u trên tóc. Trong nhïng năm ¥y, cái miÇng cça tôi đã làm cho con ngưƯi tôi trß nên đáng ghét vÛi t¥t c£ mÍi ngưƯi, dưÛi m¯t hÍ tôi không b±ng mÙt đÑng cét chó! Khi no bång, tôi v«n nhç lòng c§n ph£i thay đƠi chính mình, nhưng chÉ c§n nhìn th¥y món gì ngon, lp téc tôi đã quay vÁ vÛi nguyên d¡ng cça mình. Khi lÛn lên, tôi trông th¥y trên truyÁn hình hình £nh x¥u xí đ¿n đÙ đáng ghét cça nhïng con cá s¥u vëa ăn vëa ch£y nưÛc m¯t, tôi liên tưßng ngay đ¿n mình. Tôi có khác nào cá s¥u, cing vëa rơi lÇ vëa ngÑn théc ăn. Trong nhà đã như vy, ra đưƯng cing ch³ng khác. Tôi lén nhƠ cç c£i nhà ngưƯi, bË b¯t, đéng trưÛc m¥y trăm ngưƯi, hưÛng m·t vÁ £nh Mao Chç tËch nhn tÙi. Tôi còn l»n đ¿n nhïng kho£nh đ¥t tÉa đu l¡c cça đ¡i đÙi, dùng tay bÛi đ¥t lên tìm nhïng h¡t đu vëa mÛi gieo xuÑng đĂ ăn, trúng ph£i đu đã t©m qua thuÑc đÙc chÑng sâu bÍ và ki¿n, suýt nïa vong m¡ng. Còn chuyÇn trÙm dưa hái bí là bình thưƯng, có lúc cing bË b¯t, có lúc ngưƯi ta phát hiÇn ra nhưng không b¯t đưăc tôi. BË b¯t t¥t nhiên là nhn đòn, không bË b¯t là th¯ng lăi. Có mÙt l§n tôi v·t trÙm dưa nhà hàng xóm, bË ngưƯi ta phát hiÇn, chç dưa đÑt mÙt qu£ pháo, ti¿ng nƠ kinh thiên đÙng đËa v·t s¡ch mÙt v¡t ngô, tôi să đ¿n đÙ bò lăn trên đ¥t, cét đái tuÓn ra ngoài. MuÑn ch¡y nhưng chân nh¥c không lên, bË ngưƯi ta tóm gÍn trói l¡i và điÇu đ¿n trưƯng hÍc, trß thành mÙt tin thƯi sñ nóng hƠi cho c£ làng. Nhïng chuyÇn x¥u có liên quan đ¿n ăn cça tôi có đµn h¿t trúc trong rëng cing không ghi h¿t đưăc. M¥y năm nay rƯi xa quê hương, thi tho£ng v«n có thĂ vênh váo vÛi ngưƯi đƯi, nhưng m×i l§n bưÛc chân vÁ đ¿n đ§u làng, ngay lp téc tôi bi¿n thành mÙt con chó bË đánh đau, k¹p đuôi khép chân vì să mình vĂnh đuôi lên s½ nhn l¥y nhïng cái nhìn ph£n c£m cça bà con và ch¯c ch¯n hÍ s½ lôi h¿t nhïng chuyÇn x¥u thƯi tr» con ra mà nhìn nhn tôi khi tôi đã làm ngưƯi lÛn.

Có ngưƯi hùng hÓn tuyên bÑ r±ng tôi ch³ng có c£m tình gì vÛi quân đÙi, chuyÇn này tôi không thĂ ch¥p nhn đưăc. Nhïng tình c£m đeo trên miÇng thưƯng chÉ là thé tình c£m gi£, tàng trong tim mÛi là thé tình c£m tht. Sau ngày nhp ngi, cái bång cça tôi mÛi thñc sñ có nhïng bïa no, con ngưƯi tôi cing có v» tôn nghiêm lên mÙt tí trưÛc m¯t mÍi ngưƯi. ChÉ riêng hai điĂm này thôi, tôi đã không thĂ không có c£m tình vÛi quân đÙi. TrưÛc ngày lên đưƯng nhp ngi, mÙt vài anh bÙ đÙi phåc viên trong làng đã d¡y cho tôi nhïng kinh nghiÇm quý báu mà hÍ tích liy đưăc trong quá trình t¡i ngi. HÍ b£o: N¿u là ăn mi¿n thì bát đ§u tiên chÉ nên múc nía bát, mi¿n nguÙi nhanh do vy mà ăn cing nhanh. Ăn xong nía bát ¥y thì múc l¥y mÙt bát tht đ§y, đ§y có ngÍn càng tÑt, të të mà ăn. N¿u bát thé nh¥t mà anh múc quá đ§y, ăn xong và muÑn múc bát khác, anh chÉ có thĂ múc đưăc nhïng thìa nưÛc trong v¯t dưÛi đáy nÓi. N¿u ăn cơm thì chÛ có nhai, lính phương B¯c mà nhai cơm s½ bË lính phương Nam cưƯi vào mii. Khi vào quân ngi, tôi mÛi bi¿t nhïng lƯi cça các anh bÙ đÙi phåc viên làng tôi chÉ là nói phét. Khi còn đang hu¥n luyÇn thì cuÙc sÑng có khó khăn mÙt tí, nhưng khi đưăc điÁu đÙng vÁ các đơn vË thì ch³ng khác tìm vÁ vÛi thiên đưƯng. Đơn vË tôi chÉ có mưƯi m¥y ngưƯi mà canh tác hơn mưƯi m«u đ¥t, m×i năm thu hai vå, mÙt vå tiĂu m¡ch, mÙt vå ngô. TiĂu m¡ch mài thành tinh bÙt (chúng tôi chÉ ăn tinh bÙt), ngô đĂ nuôi lăn. Cé th¿ mà anh tưßng tưăng ra điÁu kiÇn sinh ho¡t ß đơn vË tôi. BÑ m¹ cça anh em đ¿n thăm con, ß l¡i đơn vË tôi ăn vài ngày đÁu than thß khôn cùng r±ng: Th¿ nào là CÙng s£n chç ngh)a? ̃ đây chính là CÙng s£n chç ngh)a! Ngày mÛi të đơn vË hu¥n luyÇn vÁ, bïa ăn đ§u tiên tôi ăn tì tì tám chi¿c bánh bao, tñ c£m th¥y x¥u hƠ, càng să hơn nïa là mình t¡o ¥n tưăng không tÑt cho cán bÙ lãnh đ¡o, £nh hưßng đ¿n sñ ti¿n bÙ b£n thân, m·c dù v«n còn thòm thèm nhưng tôi cương quy¿t ngm miÇng l¡i. ChuyÇn này l¡i làm cho nhân viên c¥p dưáng ph£i mÙt phen git mình, trong buƠi hÙi ý giao ban ngay sau đó đã báo cáo vÛi lãnh đ¡o đơn vË r±ng: Lãnh đ¡o ơi, đ¡i sñ hÏng rÓi! Lãnh đ¡o hÏi, có chuyÇn gì mà đ¿n n×i đ¡i sñ bË hÏng, l½ nào qu÷ l¡i mò vào làng? C¥p dưáng nói, qu÷ không hÁ mò vào làng, nhưng nhïng tân binh vëa mÛi đ¿n đÁu là nhïng chi¿c thùng không đáy, trong đó có mÙt cu ăn r¥t ít cing đã h¿t tám chi¿c bánh bao! Lãnh đ¡o nói: Tôi chÉ să các cu ¥y không ăn đưăc, lính mà ăn đưăc là lính bi¿t làm viÇc, không ăn đưăc là không bi¿t làm viÇc, lương thñc cça chúng ta đç đĂ cho anh em ăn. Ngày mai hãy mƠ cho tôi mÙt con lăn đĂ cho m¥y cu nhóc này có chút má trong bång! Ngày hôm sau qu£ nhiên mÙt con lăn béo nung núc đã bË x» thËt, thái thành cåc to b±ng n¯m tay, lèn ch·t nía ch£o mà ninh. Bánh bao mÛi h¥p, tr¯ng ch³ng khác hoa tuy¿t, thËt lăn nhë đ¿n đÙ bÏ vào miÇng là tñ tan. Th¿ nào thì đưăc gÍi là h¡nh phúc? Th¿ nào thì đưăc gÍi là c£m kích đ¿n đÙ rơi nưÛc m¯t? Chính là đây! Bïa ăn ngon lành nh¥t të khi đưăc sinh ra đ¿n giƯ đã xong. Nhïng tân binh chúng tôi lê nhïng bưÛc chân có v» n·ng nÁ và thm chí có chút l£o đ£o xiêu v¹o trên đưƯng vÁ doanh tr¡i. Hóa ra ăn thËt lăn cing say! C£m giác riêng cça tôi là bång mình quá n·ng, hình như có mÙt chú lăn con đang tÓn t¡i bên trong bång. Đúng là mÙt bïa ăn “đã nghiÇn” đúng ngh)a! Hai mươi năm nay tôi mÛi nhn ra cái ăn có ý ngh)a như th¿ nào, đưăc như th¿ này mà nh¯m m¯t ch¿t cing ch³ng oan uƠng tí nào. Nhưng hu qu£ cça bïa ăn ngon quá séc kinh hoàng, đêm đó tôi ngÓi ló trong nhà vÇ sinh đĂ tÑng khé t¥t c£ nhïng gì mình ăn buƠi trưa ra ngoài, tëng luÓng tëng luÓng nhïng thé t¡p nham vëa tanh hôi vëa trơn tuÙt tuÓn ra khÏi cuÑng hÍng tôi như nhïng con r¯n, cƠ hÍng đau như bË dao c¯t thËt. Ngày hôm sau v«n là bánh bao tr¯ng thËt lăn đÏ nhưng t¥t c£ tân binh chúng tôi đÁu ăn c§m chëng, đ£o qua đ£o l¡i đ)a thËt đĂ tìm nhïng chút n¡c bÏ vào mÓm, qu£ thñc mùi vË cça nó không còn h¥p d«n l¯m. C¥p dưáng viên nƠi đóa chíi: Nhïng tưßng ngưƯi ta điÁu đ¿n đây nhïng h£o hán Lương Sơn, tht ra chÉ là mÙt bÍn tréng thÑi!

L¡i tr£i qua m¥y mươi năm nïa, sau khi tôi đã trß thành cái gÍi là “tác gia”, trong mÙt vài buƠi y¿n tiÇc, tôi l¡i ăn châu ch¥u, d¿, sâu đu… đç các lo¡i côn trùng, l¡i đưăc ăn nhïng thé cÏ d¡i, rau d¡i mà ngày xưa tôi đã nhai đ¿n tr¹o quai hàm; gà vËt thËt cá đ§y bàn nhưng ch³ng ai đÙng đia. NgưƯi giàu nh¥t thôn l¡i là ngưƯi chuyên nuôi côn trùng. Tôi ngh), th£o nào tri¿t nhân ngày xưa đã tëng nói “lưáng cñc tương thông”, cñc đói và cñc no đÁu quay vÁ vÛi viÇc ăn th£o mÙc côn trùng, chuyÇn này cing giÑng như B¯c cñc và Nam cñc đÁu có băng tuy¿t phç đ§y.

8 - 7 - 1997

T¯m nưÛc nóng

TrưÛc khi nhp ngi, tôi sÑng ß nông thôn trÍn hai mươi năm nhưng chưa bao giƯ đưăc t¯m nưÛc nóng l¥y mÙt l§n. ThƯi ¥y, chúng tôi chÉ bi¿t t¯m trên sông, thƯi ¥y mùa hè nóng hơn bây giƯ r¥t nhiÁu, ăn xong cơm trưa thì toàn thân đã đ§m đìa mÓ hôi, không thèm quan tâm đ¿n mÍi thé, v¥t bát xuÑng là ch¡y ngay ra bƯ đê, chúi đ§u xuÑng dòng nưÛc mát l¡nh v«y vùng thÏa thích đ¿n m¥y ti¿ng đÓng hÓ. Hành vi này ngưƯi ta gÍi là bơi lÙi, nhưng chúng tôi thì gÍi là t¯m. V«y vùng c£ mÙt buƠi trưa trên sông, chƯ cho ngưƯi lÛn ngç trưa dy, chúng tôi mÛi lưu luy¿n trèo lên bƯ đê đĂ đ¿n trưƯng ho·c đi chăn trâu. Mùa hè nào cing th¿, ít nh¥t cing có mÙt vài đéa tr» ch¿t trên dòng sông này, nhưng chuyÇn đó không hÁ ngăn c£n chúng tôi t¯m sông, ngưƯi lÛn cing ch³ng thèm qu£n lý chúng tôi nïa. Chúng tôi sinh ra là đã làm quen vÛi sông nưÛc, không đưăc ai d¡y bơi, t¥t c£ là do chúng tôi tñ tp tành l¥y, do vy mà cing có thiên hình v¡n tr¡ng kiĂu bơi. ThƯi ¥y, m×i khi mùa hè đ¿n, nhïng th±ng con trai mưƯi tuƠi trß xuÑng thưƯng là không có m£nh v£i nào trên ngưƯi, giày cing không có nÑt, toàn thân đ§y bùn đ¥t, đen nh»m ch³ng khác gì mÙt con cá ba. Thi tho£ng cing có vài đéa con gái to gan theo đuôi bÍn con trai xuÑng sông vào buƠi trưa, nhưng bÍn chúng lúc nào cing m·c qu§n áo chÉnh tÁ nên khi khoát nưÛc vÍc bùn không hÁ thun tiÇn tí nào.

ThƯi gian t¯m sông cça chúng tôi thưƯng b¯t đ§u të ngày lÅ Lao đÙng 1 - 5 và k¿t thúc vào kho£ng trưÛc sau ngày QuÑc khánh. Cá biÇt có nhïng th±ng quá ham thích dòng nưÛc nên cho đ¿n nhïng ngày cuÑi thu, sương đã b¯t đ§u rơi mà v«n vëa run vëa nh£y xuÑng sông. Lúc ¥y chúng tôi v«n chưa hÁ ngh) là đ¿n mùa đông s½ t¯m như th¿ nào, chÉ bi¿t là n¿u không ngâm mình trong dòng nưÛc thì ch¯c ch¯n toàn thân chúng tôi s½ r¥t ngéa ngáy khó chËu. NưÛc sông đóng thành mÙt lÛp băng dày, chúng tôi ch³ng còn cách nào đĂ t¯m đưăc nïa. Tr£i qua mÙt mùa đông d±ng d·c, trên thân thĂ chúng tôi, cáu ghét đã đóng mÙt lÛp dày như đÓng xu. Lúc ¥y chúng tôi v«n không hÁ bi¿t r±ng, ß thành phÑ ngưƯi ta t¯m nưÛc nóng trong mùa đông.

L§n đ§u tiên đưăc t¯m nưÛc nóng cça tôi chính là sau khi nhn lÇnh gÍi nhp ngi, tôi lên huyÇn đĂ nhn quân trang. Lúc ¥y tôi đã tròn hai mươi tuƠi. Mùa đông năm ¥y, huyÇn tuyĂn mÙ đ¿n m¥y trăm tân binh, t¥t c£ đÁu tp trung vÁ huyÇn lơ, nhn xong quân trang, ngưƯi ta lùa chúng tôi như lùa vËt vÁ hai nhà t¯m. Thân nhân đưa tiÅn chúng tôi đÁu đéng đăi bên ngoài nhà t¯m đĂ nhn l¡i qu§n áo ci. Lúc ¥y, thË tr¥n huyÇn có hai nhà t¯m, mÙt là nhà t¯m công cÙng và mÙt là cça xưßng s£n xu¥t keo dán. Nhà t¯m công cÙng có tên là BĂ t¯m Nhân dân, là nơi đĂ nhân dân thË tr¥n t¯m tp thĂ, nghe đâu bên trong có mÙt bĂ nưÛc r¥t lÛn đưăc Ñp và lát đá r¥t b±ng ph³ng. Nhà t¯m cça xưßng s£n xu¥t keo chÉ dành riêng cho công nhân cça xưßng, vëa nhÏ vëa trang bË r¥t đơn gi£n. B¥t h¡nh thay, tôi l¡i bË phân vÁ đây. BĂ t¯m này thñc ch¥t là mÙt cái hÑ đưăc đào trên mÙt kho£nh đ¥t b±ng ph³ng, chung quanh đưăc trét mÙt lÛp xi măng, trong đó có g¯n m¥y vòi nưÛc nóng, ch¯c là đưăc ch£y ra të m¥y cái lò đang bÑc lía ngùn ngåt ß chung quanh. Vách hÓ, đáy hÓ đÁu đóng mÙt lÛp mùn nhƯn nhăt đen đen, trông b©n đ¿n phát khi¿p, có l½ chúng đưăc gÙt ra të thân thĂ công nhân xưßng keo. Toàn bÙ khu bĂ t¯m mÙt mùi hôi thÑi xông lên ngh¹t mii, so vÛi nhïng mùi hôi ß nông thôn thì ß đây khó ngíi đ¿n m¥y l§n, r¥t nhiÁu tân binh vëa bËt mii vëa ch¡y nháo nhào, mÓm thì hét lên: Không t¯m, thÑi quá, không t¯m đâu! Nhưng cán bÙ đơn vË vi trang đã b£o: Các cu đÁu là là quân nhân. Quân lÇnh như sơn! B£o các cu t¯m, các cu ph£i t¯m, không t¯m là không ch¥p hành k÷ lut quân đÙi! Do vy mà anh em tân binh lóng ngóng cßi qu§n áo. Ba trăm thanh niên tr§n truÓng đéng ngây như ph×ng. MÙt ti¿ng kh©u lÇnh hô vang, t¥t c£ cuÑng cuÓng ch¡y th³ng đ¿n bĂ, bƠ nhào xuÑng, trông ch³ng khác ngưƯi ta lùa bánh sçi c£o vào nÓi nưÛc sôi đĂ luÙc. NưÛc trong bĂ lp téc bË thân thĂ con ngưƯi lèn céng, đúng là mÙt ch£o thËt ngưƯi! NưÛc trong bĂ cing dâng lên ch£y tràn lan trên đ¥t, ch£y ra đ¿n tn bên ngoài và th¥m ưÛt c£ qu§n áo ci vëa cßi ra cça chúng tôi. Đây gÍi là l§n t¯m nưÛc nóng đ§u tiên cça tôi, nhưng nói đúng hơn là dùng nưÛc nóng cho th¥m vào ngưƯi, thm chí nhïng ngưƯi không khÏe m¡nh thì không chen xuÑng đưăc dưÛi nưÛc nên thân thĂ không hÁ bË ưÛt. Nhưng cing të đó trß vÁ sau, tôi bi¿t r±ng trong nhïng ngày đông l¡nh l½o, ngưƯi ß thành phÑ đã tëng chen chúc nhau đĂ t¯m nưÛc nóng là như th¿ này đây.

Sau khi nhp ngi, chúng tôi đóng quân ß mÙt vùng nông thôn xa tít t¯p, chung quanh không hÁ có mÙt dòng sông con suÑi nào đĂ có thĂ t¯m đưăc. C£ ngày chúng tôi lăn lê bò toài, l¡i còn ph£i nuôi lăn trÓng rau, b©n đ¿n đÙ trông ch³ng khác nhïng con khÉ gián bùn, thân thĂ bÑc mùi chua loét. M×i khi g·p nhïng ngày lÅ trÍng đ¡i, lãnh đ¡o đơn vË đã sai ngưƯi đ¿n huyÇn đĂ liên hÇ bĂ t¯m të r¥t sÛm. Liên hÇ đưăc rÓi thì nhét chúng tôi lên nhïng chi¿c xe t£i h¡ng n·ng chuyĂn đi. Nhïng ngày ¥y, bĂ t¯m là cça bÙ đÙi, nhân dân c¥m tiÇt không đưăc vào, do vy mà chúng tôi đưăc t¯m mÙt cách thÏa thích. ĐËa phương đóng quân cça chúng tôi vÑn là mÙt căn cé đËa cách m¡ng ngày xưa, thái đÙ cça nhân dân đÑi vÛi bÙ đÙi là r¥t thân thiÇn; nhïng nhân viên phåc vå trong nhà t¯m r¥t chu đáo, cho uÑng trà miÅn phí, sí dång xà phòng thơm miÅn phí khi¿n chúng tôi c£m đÙng vô cùng. VË lãnh đ¡o cao nh¥t trong nhà t¯m nói vÛi chúng tôi: Các đÓng chí thân m¿n, cé t¯m cho tht kù, t¯m cho tht s¡ch, t¯m không s¡ch, không thÏa thích là có l×i vÛi sñ quan tâm cça nhân dân thành phÑ đÑi vÛi các đÓng chí! Có l½ chúng tôi đã ngåp l·n trong bĂ t¯m đ¿n sáu ti¿ng đÓng hÓ, chín giƯ sáng bưÛc vào và ba giƯ chiÁu bưÛc ra. DưÛi sñ d«n d¯t cça nhïng cñu binh, đ§u tiên là chúng tôi ngâm mình trong bĂ nưÛc có đÙ nóng vëa ph£i, ngâm chán, bò lên, cé hai ngưƯi thành mÙt đôi cÍ lưng cÍ nách cho nhau, cÍ đ¿n lúc toàn thân đÏ rñc, có c£m giác chúng tôi đã lÙt mÙt lÛp da cho nhau, và qu£ tht là chúng tôi đã m¥t đi mÙt lÛp da. Kó cÍ xong, chúng tôi l¡i ti¿p tåc ngâm mÙt lát nïa, l¡i trèo lên kó cÍ. L§n này thì kó cÍ ß nhïng ch× hi¿m nh¥t, ngay c£ cáu ghét trong nhïng k½ chân cing bË chúng tôi cÍ cho kó h¿t. ĐÓng chí cñu binh đéng trên thành bĂ lÛn ti¿ng gÍi: N¿u ai không bi¿t să nóng, bi¿t hưßng phúc thì hãy theo tôi đ¿n bĂ nhÏ! Th¿ là chúng tôi ùn ùn kéo nhau theo chân đÓng chí ¥y. NhiÇt đÙ nưÛc ß đây ít nh¥t cing ph£i sáu mươi đÙ, trong v¯t, hơi nưÛc bÑc lên ngùn ngåt. MÙt cu tân binh đưa tay nhúng vào nưÛc, kêu lên mÙt ti¿ng “oái” rÓi rút ph¯t tay lên. ĐÓng chí cñu binh nhìn cu ta mÙt cách khinh thưƯng, b£o: Cu bË làm sao th¿? Có gì đâu mà ph£i kêu lên như vy? Nói xong, như muÑn biĂu diÅn vÛi lÛp đàn em, anh ta hít mÙt hơi tht sâu, hai tay chÑng lên thành bĂ, m¯t nh¯m tít rÓi thân thĂ anh ta të të h¡ xuÑng và d§n d§n chìm trong nưÛc, m¥y phút sau v«n không th¥y anh ta ngoi lên khÏi m·t nưÛc, chúng tôi cé ngh) là anh ta đã hy sinh nhưng không dám kêu gào. R¥t lâu sau đó, anh ta mÛi ngoi lên và nhìn chúng tôi cưƯi mÙt cách s£ng khoái. DưÛi sñ d«n d¯t cça đÓng chí cñu binh lão luyÇn nhưng r¥t hiÁn lành ¥y, chúng tôi s¯p hàng đéng trên thành bĂ, dùng tay khoát nưÛc lên ngưƯi đĂ cho da thËt thích éng d§n d§n, ti¿p theo là të të nhúng chân xuÑng nưÛc. ĐÓng chí cñu binh nói, cho dù có nóng mÙt tí, nhưng hÅ nhúng vào nưÛc rÓi là không muÑn lên nïa. Nghe lƯi hưÛng d«n cça anh ta, tôi c¯n răng nhăn m·t nhúng chân ngp sâu đ¿n b¹n. Lúc ¥y tôi c£m th¥y hình như có ngàn v¡n mii kim đang châm vào da thËt mình, m¯t nƠ đom đóm, hai tai bùng nhùng. Anh nh¥t đËnh ph£i c¯n ch·t răng, ngàn v¡n l§n chÛ có dao đÙng, hÅ mà dao đÙng là mÍi chuyÇn coi như ch¥m h¿t. Anh c£m th¥y mÓ hôi như nhïng loài côn trùng bò ra të nhïng l× chân lông. DưÛi sñ cƠ vi cça đÓng chí cñu binh, anh nh¯m m¯t l¡i, c¯n ch·t răng, vÛi lòng quy¿t tâm cao đÙ như đang bưÛc vào con đưƯng ch¿t, anh të të th£ ngưƯi ngp h³n trong nưÛc. Trong kho£nh kh¯c ¥y, hàng trăm c£m xúc s½ p đ¿n, tuyÇt đ¡i bÙ phn là chËu không nƠi và ngay lp téc vÍt lên khÏi m·t nưÛc. ĐÓng chí cñu binh nói, ý chí cça ai kiên đËnh hay không kiên đËnh, nhìn vào đây có thĂ đánh giá đưăc ngay. N¿u anh vÍt lên khÏi m·t nưÛc lúc này, khác nào ki¿m cçi ba năm mà đÑt mÙt giƯ, c£ quãng đƯi còn l¡i không còn có cơ hÙi đĂ t¯m nưÛc nóng chân chính đưăc nïa đâu! Lúc ¥y, vô lun là th¿ nào anh cing ph£i h¡ quy¿t tâm: Thà tôi ch¿t dưÛi đáy bĂ nưÛc này còn hơn là ph£i bò lên! Lúc ¥y, anh có thĂ c£m th¥y có muôn v¡n mii kim nhÍn s¯c đang chích vào cơ thĂ mình, nhËp tim anh đp nhanh hơn c£ nhËp tim chim s», máu cça anh có khác nào nưÛc sôi đang tu§n hoàn trong cơ thĂ mình, mÓ hôi cça anh s½ túa ra như thác đƠ, nhïng gì nhơ b©n nh¥t trong thân thĂ anh s½ theo mÓ hôi mà ra. Qua khÏi giai đo¡n này, anh c£m th¥y thân thĂ mình như bi¿n đi đâu m¥t, cơ b£n anh không còn là anh nïa. Anh chÉ có thĂ c£m nhn đưăc trí óc cça anh là còn tÓn t¡i, anh chÉ có thĂ chi phÑi đưăc mÙt bÙ phn khí qu£n duy nh¥t là mí m¯t - n¿u xem mí m¯t là khí qu£n, nhưng ngay c£ mí m¯t cing không muÑn mß ra nïa. Lúc này, anh có thĂ kê đ§u vào thành bĂ mà ngç mÙt gi¥c ngon lành, cho dù có đi vào cõi ch¿t, anh cing s½ r¥t h¡nh phúc, đúng không? Sau khi đưăc nưÛc nóng ôm ¥p kho£ng mÙt ti¿ng đÓng hÓ, trong mơ mơ hÓ hÓ cça ý théc, anh tñ nói vÛi chính mình: Đưăc rÓi, nên lên rÓi, n¿u không lên anh s½ bË n¥u chín m¥t thôi! Anh cÑ g¯ng tìm l¡i thân xác cça chính mình, hai tay bám ch·t l¥y thành bĂ, të të nh¥c mình lên, anh có muÑn lên tht nhanh cing không thĂ đưăc. Nhưng cuÑi cùng thì anh cing đã bò lên đưăc thành bĂ, cúi ngưƯi nhìn xuÑng, thân thĂ anh đÏ như mÙt con tôm bË luÙc chín, mÙt mùi vË tươi mát tÏa ra. Cho dù nhiÇt đÙ trong nhà t¯m là r¥t cao nhưng anh v«n có c£m giác nhïng cơn gió l¡nh đang thƠi tÛi. Anh trông th¥y mÙt chi¿c gh¿ băng và anh n±m xuÑng. N¿u không có gh¿ băng, anh có thĂ tùy ý n±m xuÑng b¥t cé ch× nào. Anh nhn ra trên kh¯p ngưƯi, mÙt c£m giác l¡ lùng, đau đÛn không ra đau đÛn, tê d¡i không ra tê d¡i, khó có thĂ kh³ng đËnh nó là c£m giác h¡nh phúc hay đau khƠ, do vy c£ quãng đƯi còn l¡i anh không bao giƯ quên đưăc nó. N±m trên chi¿c băng dâm d¥p nưÛc, anh c£m th¥y trƯi đ¥t đ£o lÙn quay cuÓng, thân thĂ anh nh¹ tênh như sµn sàng bay lên b¥t cé lúc nào. Sau nía ti¿ng đÓng hÓ, anh bò dy, l¡i ti¿p tåc ngâm mình trong nưÛc nóng kho£ng mưƯi phút nïa và đ¿n bên dưÛi vòi hoa sen xÑi thêm vài phút. Thñc ra thì không c§n thi¿t ph£i đéng dưÛi vòi sen nïa vì trong thƯi kó ¥y, chúng tôi cing chưa có nhïng nhn théc rõ ràng vÁ vÇ sinh hay không vÇ sinh. Sau l§n t¯m nưÛc nóng ¥y, t¥t c£ chúng tôi đÁu có c£m giác mình đã bi¿n thành mÙt ngưƯi hoàn toàn khác, tinh th§n tho£i mái vô cùng và hình như ai cing đ¹p lên mÙt tí.

MưƯi m¥y năm sau, tôi đ¿n B¯c Kinh hÍc tp, làm viÇc. Tuy sÑng ß Thç đô nhưng muÑn đi t¯m mÙt bïa đã đƯi l¡i không dÅ chút nào. Ch³ng h¡n, trong thƯi gian hÍc tp ß hÍc viÇn NghÇ thut Quân đÙi, m×i tu§n bĂ t¯m mß cía mÙt l§n. ĐĂ đ£m b£o vÇ sinh, ngưƯi ta thưƯng xuyên thay nưÛc trong bĂ nên không mß cía liên tåc đưăc. Toàn hÍc viÇn có m¥y trăm ngưƯi, do vy có ngưƯi t¯m t¥t nhiên s½ có ngưƯi ngÓi chƯ, nưÛc cing không đưăc nóng nên chúng tôi thưƯng bË rét run, do vy chúng tôi thưƯng bÏ t¯m giïa chëng, co ro đ¡p trên lÑi đi đ§y xÉ than đĂ vÁ ký túc xá, h§u như không tìm th¥y mÙt c£m giác tho£i mái nào sau khi t¯m xong trong suÑt quãng thƯi gian tôi ß đây. Lúc ¥y tôi đã tëng ngh): Sau này n¿u có tiÁn ho·c có quyÁn, công viÇc đ§u tiên tôi ph£i làm là s½ xây cho mình hai bĂ t¯m trong nhà, mÙt lÛn mÙt nhÏ, m×i ngày hai bÑn ti¿ng đÓng hÓ đÁu có nưÛc nóng đ§y ăm ¯p, ß bĂ lÛn nưÛc nóng vëa vëa, ß bĂ nhÏ nưÛc tht nóng. Nghe đâu r±ng có r¥t nhiÁu đ£ng viên là cán bÙ lãnh đ¡o c¥p cao thưƯng thích ngÓi trên bô đĂ điÁu hành công viÇc, riêng tôi, n¿u trß thành cán bÙ lãnh đ¡o, nh¥t đËnh tôi s½ d§m mình trong nưÛc nóng đĂ làm viÇc, bàn làm viÇc đĂ nƠi php phù trên m·t nưÛc. HÙi hÍp gì cing đưăc ti¿n hành trong bĂ t¯m, mÍi ngưƯi vëa kó lưng cho nhau, vëa th£o lun. N¿u th¿, mÍi công viÇc s½ đưăc gi£i quy¿t dÅ dàng hơn khi ph£i áo mi xênh xang. Có m¥y l§n tôi g·p gá phóng viên, hÍ hÏi tôi: Lý tưßng cao nh¥t cça anh là gì? Tôi không hÁ suy ngh) gì, tr£ lƯi: Xây mÙt bĂ bơi trong nhà đĂ ngày ngày đÁu đưăc d§m mình trong nưÛc nóng.

L¡i g§n mưƯi năm nïa trôi qua, nhà tôi đã l¯p đưăc bình nưÛc nóng, vÁ cơ b£n là đã gi£i quy¿t đưăc viÇc t¯m nưÛc nóng, nhưng rõ ràng chuyÇn này quá xa rƯi lý tưßng cça tôi. Đéng dưÛi vòi nưÛc nóng t¯m xong, tôi có c£m giác mình chÉ mÛi ría ráy qua loa, chÉ s¡ch đưăc ngoài da mà không hÁ có c£m giác mình đưăc thay da đƠi thËt. Tôi v«n hoài niÇm nhà t¯m công cÙng ß thË tr¥n huyÇn, ß đó có bĂ nưÛc nóng và siêu nóng. N¿u xây mÙt bĂ t¯m to như vy và ngày nào cing duy trì nưÛc nóng liên tåc, e r±ng tôi không đç tiÁn, quyÁn cça tôi l¡i càng không đç. NgưƯi như tôi, có ph¥n đ¥u c£ đƯi cing ch³ng đưăc làm quan, do vy mà ý tưßng lăi dång chéc quyÁn đĂ xây mÙt bĂ t¯m trong nhà h§u như chưa bao giƯ tÓn t¡i trong đ§u óc tôi, chÉ ký gßi hy vÍng vào viÇc mình có thĂ vi¿t đưăc mÙt bÙ sách v) đ¡i nào đó, bán đưăc m¥y triÇu cuÑn, thu nhp đưăc hàng tÉ nhân dân tÇ, lúc ¥y mơ ưÛc cça tôi mÛi có thĂ trß thành hiÇn thñc. Lúc ¥y, cía nhà tôi s½ rÙng mß đĂ đón chào quý khách kh¯p nơi đ¿n nhà tôi t¯m nưÛc nóng. Chúng ta vëa ngâm mình trong nưÛc vëa bàn lun chuyÇn văn chuyÇn đƯi. Ôi! CuÙc sÑng sao mà h¡nh phúc!

MưƯi hai bài t¡p c£m

1. Tiêu sái như mÙt dËch cúm

Theo “Të h£i”, “tiêu sái” đưăc hiĂu là “cßi mß, khoáng đ¡t, hào hoa, không gò bó gì”. Nhưng trong thñc t¿ cuÙc sÑng, chúng ta hiĂu “tiêu sái” n¿u so vÛi cách gi£i thích cça “Të h£i” rÙng hơn r¥t nhiÁu. Sau khi bài hát chç đÁ “Sao không tiêu sái ra đi” trong bÙ phim truyÁn hình nhiÁu tp cça Đài Loan “BÑn công tí kinh thành” đưăc truyÁn tång kh¯p Giang Nam, Giang B¯c thì “tiêu sái” trß thành të ngï treo ß cía miÇng mÍi ngưƯi, đ·c biÇt là vÛi nhïng ngưƯi phát đưăc mÙt ít tài lÙc, ho·c leo lên đưăc mÙt chéc quan nho nhÏ, ho·c chÙp đâu đó đưăc mÙt em thơm tho thì càng hô hào hào hoa khoáng đ¡t; ăn cing khoáng đ¡t, hát cing hào hoa, say cing hào hoa khoáng đ¡t, tÉnh cing hào hoa khoáng đ¡t. Trong mÙt thƯi gian dài, ngưƯi ta hào hoa khoáng đ¡t đ¿n đÙ nghiêm trÍng, ch³ng khác nào mÙt trn dËch c£m cúm. Nhưng rÓi b¥t kó trào lưu nào cing ph£i đ¿n kó låi tàn, m¥y năm trß l¡i đây, ngưƯi ta đã d§n d§n quên hào hoa khoáng đ¡t, ai ai cing cÑ t¡o gương m·t nghiêm trang đ¿n đÙ tr§m trÍng. ĐiÁu đó cho th¥y, nhïng cái gì mà ngưƯi ta gÍi là hào hoa khoáng đ¡t vÑn không ph£i là mÙt thé hào hoa khoáng đ¡t mÙt cách đích thñc.

Tôi ngh), hào hoa khoáng đ¡t kó thñc cing chÉ là mÙt tr¡ng thái tâm lý, mÙt thái đÙ éng xí trong cuÙc sÑng, mÙt phương théc gi£m thiĂu áp lñc, ß mÙt ý ngh)a nào đó có thĂ nói là mÙt kiĂu tinh th§n AQ, có thĂ có mÙt sñ hào hoa khoáng đ¡t tht, nhưng không ph£i là nhiÁu. Thông qua bÓi dưáng ho·c b¯t chưÛc, dùng mÙt phương théc nào đó đĂ điÁu ti¿t cuÙc sÑng tinh th§n và vt ch¥t cça chính mình cing có thĂ đưăc xem là hào hoa khoáng đ¡t, cho dù nó không hÁ xu¥t phát të b£n thân ta nhưng v«n có lăi cho cá nhân và xã hÙi. Të đó mà suy, cho dù là ngåy trang nhưng kiĂu hào hoa khoáng đ¡t ¥y v«n có ch× hay, r¥t đáng phát huy. Đương nhiên cing có r¥t nhiÁu điÁu đáng bàn nhưng kiĂu hào hoa khoáng đ¡t ngåy trang này cing có giá trË văn hóa nh¥t đËnh, cing là mÙt c£nh giÛi tinh th§n c§n thi¿t. Không ph£i nh¥t thi¿t ph£i có tiÁn mÛi hòa hoa khoáng đ¡t ho·c chÉ c§n có tiÁn là đã có sñ hào hoa khoáng đ¡t, mÙt sÑ ngưƯi không có đÓng xu dính túi v«n cé là bc th§y cça sñ hào hoa.

Đưăc sñ chÉ d«n cça mÙt ngưƯi b¡n, tôi đã tëng ti¿p ki¿n mÙt vË đưăc mÇnh danh là “ngưƯi tiêu sái nh¥t kinh thành”. NghiÇp tích “tiêu sái” huy hoàng nh¥t cça vË này là thi đ¥u đp vá nhïng chai rưău ngo¡i đ¯t tiÁn vÛi mÙt ngưƯi ngo¡i quÑc trong nhà hàng ăn uÑng sang trÍng - t¥t nhiên là lo¡i rưău ph£i tính b±ng hàng nghìn nhân dân tÇ m×i chai - të t§ng mÙt lên đ¿n t§ng ba, cé bưÛc mÙt bưÛc thì đp mÙt chai - đúng là “nh¥t bÙ thiên kim”! Nghe đâu là tay ngưƯi ngo¡i quÑc kia lên đ¿n t§ng hai thì giơ tay đ§u hàng. Đây có thĂ đưăc xem là th¯ng lăi cça c£ mÙt dân tÙc, nhưng sau khi ti¿p ki¿n vÛi con ngưƯi nƠi danh “chơi đ¹p” này, tôi chÉ th¥y mÙt c£m giác nhàm chán đ¿n vô vË. Tåc t±n, thô l×; ngay c£ mÙt chút “tiêu sái” ngåy trang cing không hÁ có, cuÑi cùng cing chÉ là mÙt d¡ng tiĂu nhân đ¯c chí! Nhưng nhïng k» h§u h¡ bên c¡nh h¯n ta thì cé bô bô: M¡c tiên sinh à, hãy vi¿t mÙt bài tht hay vÁ ông chç chúng tôi đi. Ông ¥y là ngưƯi hào hoa, là ngưƯi “tiêu sái” nh¥t thiên h¡ đ¥y!

Có lo¡i ngưƯi “tiêu sái” chân chính không? Bây giƯ thì không có nhiÁu đâu; thƯi cƠ có nhiÁu nhưng h§u như là mÙt sñ “tiêu sái” triÇt đĂ. Thí đơn cí mÙt vài minh chéng. ThƯi Tam QuÑc, Đ¡i đô đÑc Đông Ngô là Chu Du vÑn đưăc xem là r¥t “tiêu sái”. Anh xem, lúc ông ta thi¿t k¿ đĂ lëa Tưßng Cán trong Qu§n anh hÙi, đúng là cưƯi cưƯi nói nói như không, khoáng đ¡t tñ nhiên, tíu héng dâng trào cuÓng ca vi vút, tuyÇt đÑi “tiêu sái”. Sñ tiêu sái cça Chu Du r¥t phù hăp vÛi phong đÙ cça ông ta: Nghi dung đưƯng đưƯng, văn võ kiêm toàn, tinh thông âm lut. “Khúc hïu ngÙ, Chu Lang cÑ - Khúc nh¡c lÇch âm, Chu Du ngoái đ§u” vÑn đĂ ca tång nhïng con ngưƯi tinh thông âm nh¡c xưa nay. Chu Du vÑn là lo¡i hình “tiêu sái” kinh điĂn. Nhưng ông ta chÉ vì mÙt Kinh Châu mà bao l§n thƠ huy¿t, xem ra đó không ph£i là con ngưƯi tiêu sái chân chính. Chu có mÙt ngưƯi b¡n vô cùng trung hu là L× Túc, đúng là mÙt k» kh£ng khái đ¡i đÙ. Chu Du mưăn lương thñc cça L× Túc, trong nhà chÉ còn hai cót, nhưng ông ch³ng hÁ do dñ chÉ vào mÙt cót nói: Cót này thuÙc vÁ ông! Sñ “tiêu sái” cça L× Túc vÁ b£n ch¥t mà nói đó là kiĂu “đ¡i trí nhưăc ngu” cça bc trí gi£, mÙt kiĂu “tiêu sái ngÑc ngh¿ch”, ngưƯi bình thưƯng khó lòng b¯t chưÛc đưăc. Nhưng L× Túc cing bao phen đi đòi l¡i Kinh Châu trông r¥t đáng thương vì bË Gia Cát Lưăng bày trò khÉ, xem ra L× Túc cing không ph£i là k» “tiêu sái” triÇt đĂ. Gia Cát Lưăng đ§u đÙi luân cân, tay phe ph©y qu¡t lông cùng vÛi ti¿ng đàn du dương thánh thót, trông ra r¥t khoáng đ¡t, nhưng sñ “tiêu sái” cça bc đ¡i trí này xem ra chÉ là hình théc, biĂu diÅn là chính và có tính ch¥t yêu ma qu÷ quái. Cho nên Gia Cát Lưăng không hÁ là con ngưƯi cßi mß khoáng đ¡t. Lúc ©n dt thì ngày ngày nghiên céu th¿ lÛn trong thiên h¡ đĂ chu©n bË cho ngày rƯi khÏi NgÍa Long Cương, b¯t Lưu HuyÁn Đéc “tam cÑ th£o lư”, theo tôi chÉ là mÙt trò ma mãnh. Sau khi theo Lưu thì cúc cung tn tåy, trung thành, chuyÇn lÛn chuyÇn nhÏ đÁu ph£i qua tay, ngưƯi khác làm thì Gia Cát không yên tâm, cuÑi cùng thì gåc ch¿t. KiĂu “tiêu sái” như th¿ là không đáng, cing không nh¥t thi¿t ph£i như th¿.

Ngay c£ nhïng con ngưƯi tré danh như Chu Du, L× Túc, Gia Cát Lưăng mà v«n không “tiêu sái” triÇt đĂ, th¿ thì còn có ai xéng đáng đưăc nhn danh hiÇu này? ChuyÇn này h¡ hÓi phân gi£i.

2. K» ăn xin tiêu sái rưÛc th§n cùng khƠ

Th¿ thì như th¿ nào mÛi đáng đưăc gÍi là “tiêu sái” mÙt cách chân chính? L§n trưÛc v«n chưa nói đưăc rõ ràng, bây giƯ ti¿p tåc bàn thêm. Đ¡i khái mà nói, “tiêu sái” chân chính là ph£i có cái nhìn bao quát th¿ thái nhân tình; ph£i bi¿t là trái đ¥t r¥t nhÏ mà vi trå thì bao la; c§n nhn ra đƯi ngưƯi là t¡m bă và ng¯n ngçi ch³ng khác nào giÍt sương buƠi sÛm đu trên ngÍn cÏ; m¯t ph£i nhìn, tai ph£i nghe, ph£i tñ thân kinh lËch qua t¥t th£y… Nhưng ph£i nhÛ r±ng, t¥t c£ đÁu là t¡m bă và ng¯n ngçi hơn c£ làn khói vút qua trưÛc m¯t. Đương nhiên, n¿u đ¡t đưăc c£nh giÛi ¥y l¡i là mÙt điÁu r¥t đáng să. N¿u là như vy, lËch sí s½ không hÁ phát triĂn, xã hÙi s½ không thĂ ti¿n bÙ, cuÙc sÑng không có måc tiêu, con ngưƯi kéo nhau xu¥t gia làm hòa thưăng, ni cô… t¥t th£y. Nhưng làm hòa thưăng ni cô cing chưa hoàn toàn triÇt đĂ, bßi lo¡i ngưƯi này cing c§n ph£i có cái ăn. N¿u t¥t c£ mÍi ngưƯi đÁu bi¿n thành hòa thưăng và ni cô, th¿ thì đành ph£i đĂ cho hÍ k¿t hôn vÛi nhau vy, n¿u không thì nhân chçng s½ bË tuyÇt diÇt, th¿ thì còn gì đĂ mà bàn vÁ “tiêu sái” nïa! Do vy, cho dù tôi đang nói vÁ “chân tiêu sái” cing chÉ là nói mÙt cách tương đÑi, vëa ph£i mà thôi.

MuÑn trß thành “tiêu sái tương đÑi” cing không ph£i là chuyÇn dÅ, nhưng cing ch³ng “khó hơn đưƯng lên trƯi”. DưÛi nhïng t¥m gương kiĂu m«u, chúng ta có thĂ ti¿n thêm mÙt bưÛc vÁ phía tr¡ng thái “tiêu sái”.

Tôi muÑn đÁ cp đ¿n hai t¥m gương kiĂu m«u vÁ “tiêu sái”, mÙt là đ¡i thi nhân đƯi ĐưƯng - Lý B¡ch, mÙt là đ¡i văn nhân đƯi T¥n - NguyÅn TËch. Nhïng giai tho¡i vÁ Lý B¡ch thì ai cing có thĂ kĂ đưăc vài chuyÇn, cing giÑng như ai cing có thĂ đÍc ra m¥y câu thơ cça ông vy. Ban đ§u, Lý B¡ch ch³ng có chút “tiêu sái” nào h¿t. ThƯi thanh niên, Lý B¡ch ham mê con đưƯng s) ho¡n, nói hơi khó nghe mÙt chút là r¥t thích làm quan. Mà con ngưƯi mÙt khi đã ham mê quan chéc thì nh¥t đËnh là không thĂ “tiêu sái” đưăc nïa. NgưƯi muÑn làm quan t¥t nhiên không c§n m·t mii, t¥t nhiên là ph£i v¥t đi lòng tñ tôn và nhân cách, cing giÑng như Lý B¡ch nói: “CÛ gì ph£i cau mày khom lưng phång sñ bÍn quyÁn quý, Khi¿n ta không thĂ nß đưăc m·t mày tươi tÉnh”. Ông muÑn nß m·t mày tươi tÉnh thì đëng có ngh) đ¿n chuyÇn làm quan, chuyÇn này như mÙt l½ t¥t nhiên, ch³ng c§n ph£i bàn lun gì thêm. Lý B¡ch đã tëng “cau mày khom lưng phång sñ quyÁn quý”, vi¿t nhïng câu thơ h¡ng bét đ§y nhåc thĂ kiĂu như “Mây ngá là xiêm y, hoa ngá là dung nhan”, v× đùi v× đít Quý phi cça Hoàng đ¿ hòng ki¿m đưăc mÙt chéc quan. Ti¿c thay, Hoàng đ¿ không màng nhïng lƯi tâng bÑc cça ông mà chÉ phong cho mÙt chéc Hàn lâm cung phång không quyÁn không lñc, ch³ng khác nào mÙt k» lÙng th§n kiĂu Đông Phương Sóc! ViÇc này đã đi quá xa vÛi nhïng gì mà tiên sinh hÍ Lý ôm ¥p trong lòng, khi¿n Lý “không thĂ nß đưăc m·t mày tươi”, do vy mà tâm phiÁn ý lo¡n đĂ ngp ngåa trong rưău ß t¥t c£ các tíu quán TrưƯng An. Ban đ§u chÉ là mưăn rưău gi£i s§u, thé nïa là gi£ điên gi£ ngÑc, nhưng d§n d§n sa đà vào trong rưău và bi¿n thành “tíu qu÷” không hÁ chi¿t kh¥u! Ban đ§u thì bán chân bán gi£ nhưng sau đó thì bi¿n gi£ thành chân, thành con sâu rưău, ngày nào không có rưău thì ngày ¥y thê lương, thƯi gian say nhiÁu hơn thƯi gian tÉnh, të đó mà nhp th§n vào tr¡ng thái “tiêu sái”, nhïng bài thơ v) đ¡i và b¥t hç të đó nên v§n. Đương nhiên Lý B¡ch cing không say đ¿n n×i quên c£ th¿ sñ, quên c£ đ¥t trƯi. Đ× Phç có v» khoa trương khi tán tång Lý B¡ch: “Vua gÍi đ¿n thuyÁn không chËu tÛi, Tñ xưng: Th§n là tiên rưău đ¥y!”, kó thñc là Lý B¡ch không dám cuÓng ng¡o đ¿n đÙ như th¿. N¿u là thiên tí gÍi tht, Lý B¡ch không dám không xuÑng thuyÁn, trë phi ông say đ¿n đÙ đánh m¥t ý théc. NgưƯi đƯi nay chưa đưăc ăn nho mà đã b£o nho chua, chÉ c§n mÙt tí thăng hoa là b£o mình đã cñc kó khoáng đ¡t; qu£ là Lý B¡ch cao vƯi hơn lo¡i ngưƯi này r¥t nhiÁu l§n, bßi ông là mÙt thiên tài.

ChuyÇn uÑng rưău gi£ điên gi£ d¡i thì NguyÅn TËch còn xéng đáng là bc th§y cça Lý B¡ch. ThƯi Ngåy T¥n, nÁn chính trË còn h¯c ám hơn thƯi ThËnh ĐưƯng, do vy mà trình đÙ cay đÙc trong nhïng lƯi nói cça NguyÅn TËch lúc say ho·c gi£ say cay đÙc hơn Lý B¡ch nhiÁu. L× T¥n tiên sinh trong danh tác “Quan hÇ giïa phong đÙ Ngåy T¥n vÛi văn chương, rưău và thuÑc đÙc” đã miêu t£ mÙt cách vô cùng tinh t¿ hành vi cça NguyÅn TËch, ch³ng h¡n mÙt l§n say là ba tháng không tÉnh, ch³ng h¡n m«u thân ch¿t mà m·t không hÁ bi¿n s¯c, cé th¿ mà ăn thËt uÑng rưău nhưng đ¿n khi nhïng ngưƯi phúng vi¿ng vÁ h¿t thì khóc lÛn m¥y ti¿ng, máu Ùc ra c£ đ¥u. Đương nhiên nói ba tháng không tÉnh nhưng kó thñc là r¥t tÉnh, nói m·t không bi¿n s¯c nhưng trong lòng kó thñc là r¥t đau, cho nên nhïng cí chÉ “tiêu sái” ß đây ch³ng qua là đưăc ngåy trang c£ thôi, n¿u không như vy đ§u cça tiên sinh s½ bË tiÇn ngÍt b¥t cé lúc nào. Trong tình hình ¥y, b£o vÇ sinh mÇnh trß thành yêu c§u cao nh¥t, do vy mà NguyÅn TËch tiên sinh không thèm theo đuƠi hư vinh, cing ch³ng lao theo danh lăi. Të góc đÙ này mà xét, “tiêu sái” cing là do tình huÑng béc bách mà ra c£ thôi.

Tôi nhÛ lúc còn nhÏ đã tëng nghe chuyÇn đêm giao thëa rưÛc th§n cùng khƠ vào nhà. Đúng thƯi điĂm ¥y, t¥t c£ mÍi ngưƯi đÁu mß cía rưÛc th§n tài, nhưng l¡i có mÙt ngưƯi tên là Hoa Tí l¡i đón th§n cùng khƠ vÁ nhà ăn t¿t. Anh ta ngh), mình đã nghèo đ¿n đÙ đi ăn xin lang thang trên kh¯p ng£ đưƯng, “nghèo đ¿n đÙ không có ăn thì không còn gì đĂ gÍi là nghèo nïa”, mÍi ngưƯi lo đón ti¿p th§n tài, đĂ th§n cùng khƠ cô đơn tÙi nghiÇp, thôi thì mình mƯi ông ta vÁ ăn t¿t vy. Ngh) th¿, bèn công khai đón ti¿p th§n cùng khƠ vÁ khi¿n ngưƯi ta ph£i trăn m¯t lên mà nhìn. Cing chính të đó, Hoa Tí đã bưÛc vào c£nh giÛi “tiêu sái”. Cho nên, cing có thĂ nói, m×i mÙt con ngưƯi khi g·p ph£i mÙt tình huÑng tn cùng nào đó trong cuÙc đƯi thì cing giÑng như có quá nhiÁu rn trong ngưƯi thì không còn c£m th¥y ngéa ngáy nïa, të đó anh ta chÉ còn cách c£nh giÛi “tiêu sái” nía bưÛc chân.

3. Hai chân đ¡p h¿t hoa thành phÑ

Trong bài đ§u tiên, tôi đã nêu tôn chÉ là: “Tiêu sái” là mÙt tr¡ng thái tinh th§n, là mÙt kiĂu giác ngÙ đÑi vÛi nhân sinh và tñ nhiên. Bài thé hai tôi muÑn nói rõ điÁu này: Có nhïng kiĂu “tiêu sái” là do bË béc bách mà ra, lúc này “tiêu sái” là chuyÇn không thĂ khác hơn đưăc. Chúng ta có thĂ nêu lên r¥t nhiÁu minh chéng cƠ kim vÁ chuyÇn này. Nhưng liÇu có mÙt lo¡i “tiêu sái b©m sinh” không? Có!

Nhïng năm đ§u Dân QuÑc, ngay ß làng tôi đã xu¥t hiÇn mÙt nhân vt đúng lo¡i “tiêu sái b©m sinh” này. Ông ta l¡i là ngưƯi bà con xa vÛi tôi, xu¥t thân trong mÙt gia đình nông dân thu§n túy, không bi¿t l¥y mÙt chï đ¡i tñ, nhưng ông ta l¡i có mÙt tâm th¿ yên t)nh và mÙt trí tuÇ siêu viÇt - không b©m sinh. Ông nÙi tôi r¥t thân thi¿t vÛi con ngưƯi này cho nên nhïng gì mà tôi bi¿t vÁ ông ta cing như nhïng câu chuyÇn có liên quan đ¿n sñ “tiêu sái” cça ông ta, tôi đÁu nghe të miÇng ông nÙi tôi kĂ l¡i. Ông nÙi nói: Vương Đ¡i Hóa không ph£i là ngưƯi. Không ph£i là ngưƯi thì là cái gì? Là th§n! Ông nÙi kĂ, có mÙt l§n Vương Đ¡i Hóa đi chă, mua mÙt chi¿c chu r¥t to vác trên lưng. Đi đ¿n chi¿c c§u cách nhà không xa, có mÙt th±ng nhÏ tinh nghËch không bi¿t vô tình hay cÑ ý đång đ§u vào chi¿c chu. MÙt ti¿ng cÙp khô giòn, chi¿c chu rơi xuÑng c§u đá và vá thành trăm m£nh. MÍi ngưƯi c£m th¥y b¥t bình thay cho Vương Đ¡i Hóa, đÓng lo¡t kêu lÛn đòi b¯t th±ng nhÏ l¡i đánh cho mÙt trn khi¿n nó să hãi, m·t xanh như tàu lá. Nhưng riêng Vương Đ¡i Hóa thì v«n cé đi như ch³ng có gì x£y ra, ngay c£ không thèm ngoái đ§u nhìn l¡i, hình như ch³ng có chuyÇn gì đang x£y ra sau lưng. Có ngưƯi gÍi: Vương Đ¡i Hóa! Chi¿c chu cça ông vá rÓi! Ông ta v«n không ngoái đ§u. Ông nÙi nói, sau khi chuyÇn ¥y x£y ra, có ngưƯi hÏi Vương Đ¡i Hóa r±ng ông ta có bi¿t chi¿c chu sau lưng đã rơi xuÑng và vá tan tành không, ông ta tr£ lƯi là có bi¿t. NgưƯi ¥y có v» l¡ lùng hÏi: Bi¿t mà sao không quay đ§u nhìn? Vương Đ¡i Hóa nói: Bi¿t là vá rÓi thì nhìn đĂ làm gì?

Còn có mÙt nhân vt “tiêu sái” khác nïa, cing là ngưƯi thƯi Dân QuÑc sơ kó. Ông ta tên là Vương Té Ph¡m, tên tñ là Ki¿m Tam, ngưƯi đương thƯi xưng là Ki¿m Tam tiên sinh. NgưƯi này cing có chút quan hÇ dây mơ rÅ má vÛi nhà tôi, ông nÙi tôi gÍi ông ta vào hàng chú hÍ. Anh trai ông nÙi tôi lên mưƯi chín tuƠi đã tëng ß nhà Ki¿m Tam tiên sinh làm chuyÇn l·t v·t nên đã tëng chéng ki¿n tn m¯t nhïng chuyÇn có liên quan đ¿n sñ khoáng đ¡t cça ông ta. Nhïng chuyÇn do anh trai ông nÙi tôi kĂ l¡i đÁu đưăc tôi nhÛ như in trong đ§u, thành tài s£n cça riêng tôi. Tôi đã tëng dùng hình m«u Ki¿m Tam tiên sinh đĂ vi¿t nên truyÇn “Th§n đi¿m” đăng t£i trên t¡p chí “Liên hăp Văn hÍc” ß Đài Loan.

ChuyÇn kĂ r±ng, t¿t năm ¥y, Ki¿m Tam tiên sinh vÑn lâu nay không hÁ quan tâm đ¿n nï s¯c b×ng nhiên rung đÙng lòng phàm nên đã sai thuÙc h¡ đi tìm gái giang hÓ. BÍn thuÙc h¡ hÏi là c§n tìm m¥y cô, Ki¿m Tam tiên sinh bèn b£o có bao nhiêu gái làng chơi trong thành phÑ đÁu d«n h¿t vÁ nhà cho ông. BÍn thuÙc h¡ nhìn thân thĂ g§y gò nhu nhưăc cça Ki¿m Tam tiên sinh b¥m bång cưƯi th§m. RÓi chúng nháo nhào tÏa vÁ các hang cùng ngõ h»m, tìm đ¿n t¥t c£ nhïng nơi buôn ph¥n bán hương, không kĂ già tr» x¥u đ¹p, đưa hai mươi tám cô gái làng chơi toàn thành phÑ lên xe kéo vÁ đ¿n tn nhà. Đang lúc toàn thành phÑ đang hương đèn nghi ngút cúng bái ông bà tƠ tiên thì trong phòng khách cça Ki¿m Tam tiên sinh, hơn mưƯi cây n¿n đÏ to b±ng b¯p tay đưăc đÑt lên sáng hơn c£ ban ngày, nÁn g¡ch cça phòng khách đưăc phç th£m đÏ, bÑn góc phòng đ·t bÑn lò sưßi b±ng than đÏ rñc, căn phòng ¥m áp vô cùng. T¥t c£ các cô đÁu đã đưăc ăn no uÑng say, trang điĂm diÅm lÇ ngÓi chƯ đĂ phåc vå Ki¿m Tam tiên sinh. BÍn thuÙc h¡ thì đang dÏng tai trăn m¯t chƯ xem Ki¿m Tam tiên sinh hành l¡c, trong lòng m×i ngưƯi, ai cing có nhïng phÏng đoán riêng, liÇu tiên sinh dùng phương théc nào đĂ “yêu” cùng mÙt lúc hai tám cô gái? Ki¿m Tam tiên sinh đang uÑng rưău ngâm thơ trong thư phòng, hình như đã quên ph¯t chuyÇn ¥y. Đêm đã vÁ khuya, nhïng ti¿ng pháo đón giao thëa đã lác đác vang lên trong thành phÑ, các cô gái đã ngáp ng¯n ngáp dài, bÍn thuÙc h¡ cing không còn hào héng gì nïa. Có mÙt thuÙc h¡ đ¿n thư phòng hÏi Ki¿m Tam tiên sinh gi£i quy¿t hai tám cô gái như th¿ nào, tiên sinh b£o, cé b£o bÍn hÍ cßi qu§n áo ra mà chƯ. T¥t c£ các cô gái đÁu cưƯi vang lên, r¥t vui v» rÓi l§n lưăt trút bÏ toàn bÙ y phåc trên ngưƯi. Hai mươi tám thân hình lõa lÓ n±m la liÇt thành mÙt dãy trong phòng khách. Đúng lúc ¥y, Ki¿m Tam tiên sinh c§m mÙt cÑc rưău cñc to, xiêu xiêu đi të nhà trong ra. Ông cßi giày và trên đôi bàn chân không, ông ta d«m trên bång hai mươi tám cô gái và đi mÙt vòng. Xong b£o thuÙc h¡: Cho m×i đéa m¥y đÓng tiÁn Đ¡i Dương rÓi đưa hÍ vÁ!

Đây là mÙt trong nhïng phương théc đÑi đãi vÛi phå nï r¥t Trung QuÑc, r¥t điĂn hình, có khí đÙ khoáng đ¡t cça bc tiên phong đ¡o cÑt, nhưng t¥t nhiên cing s½ còn có nhïng cách gi£i thích và đánh giá khác nhau.

4. Áo rÙng vung tay tñ phong lưu

Ngh) mÙt cách thô thiĂn, “tiêu sái” vÑn là mÙt khái niÇm chuyên dång cça nam giÛi, còn đÑi vÛi phå nï, nhïng të ngï đĂ xưng tång thưƯng ph£i là: đ¹p, dËu dàng, tình c£m… L¡i ngh), të “tiêu sái” l¡i có liên quan mt thi¿t vÛi cách ăn m·c. MÙt gã đàn ông cho dù là cưƯng tráng, đ¹p trai… như th¿ nào mà cé tr§n truÓng dưÛi bĂ t¯m thì cing r¥t khó phát hiÇn ra sñ hào hoa khoáng đ¡t cça anh ta như th¿ nào. L¡i ngh), “tiêu sái” vÛi nhïng bÙ veston cça ngưƯi Tây hình như r¥t khó phù hăp. Veston céng cáp, th³ng đuÙt, chÉ có thĂ mang l¡i ¥n tưăng chÉn chu, nghiêm túc; të “khoáng đ¡t” hình như không có ch× đéng bên c¡nh nhïng bÙ qu§n áo Tây này. “Tiêu sái” và “phiêu dt - ho¡t bát phóng khoáng” và “khoan tùng - thư thái” có quan hÇ mt thi¿t vÛi nhau. “Tiêu sái” có thĂ là cây liÅu nhưng quy¿t không thĂ là cây tùng. Phóng khoáng và thư thái l¡i có quan hÇ r¥t mt thi¿t vÛi chi¿c áo dài đàn ông Trung QuÑc. Do vy mà tôi chăt ngh) đ¿n nhïng con ngưƯi thƯi kó Ngi Té như U¥t Đ¡t Phu, ĐÛi VÍng Thư… cho dù hÍ cing đã tëng m·c qua Âu phåc. Ngoài ra, có l½ “tiêu sái” còn găi đ¿n mÙt thân hình cao nhã, mÙt gương m·t thanh tú; mÙt ngưƯi đàn ông vÛi chi¿c bång tròn trËa khó có thĂ gÍi là “tiêu sái” đưăc. Trong xã hÙi hiÇn đ¡i, nhïng ngưƯi đàn ông đáng đưăc gÍi là phóng khoáng thanh cao càng ngày càng ít đi, điÁu này liÇu có liên quan gì đ¿n viÇc thay đƠi cách ăn m·c hay không?

ThƯi kó Mãn Thanh, r¥t khó tìm th¥y nhïng ngưƯi đàn ông phóng khoáng ho¡t bát. Anh cé xem quan phåc cça hÍ, chi¿c áo vÑn đã ch³ng rÙng gì nhưng bên ngoài l¡i có thêm mÙt chi¿c áo khoác bó ch½n, Ñng tay áo l¡i hình móng ngña, trên đ§u l¡i là mÙt chi¿c mi úp xuÑng, trên mi l¡i có mÙt nhúm lông gà vĂnh lên ph¥t phơ, đúng là mÙt cách trang điĂm cça nhïng con rÑi điĂn hình. Bó thân trong nhïng bÙ quan phåc như vy, cho dù có nhïng linh hÓn khoáng đ¡t đ¿n m¥y cing bË c§m tù thôi, chÉ có thĂ cúi đ§u khom lưng đĂ biĂu hiÇn dáng v» nô tài, ngay c£ Lâm T¯c Të cing khó lòng biĂu lÙ v» khoáng đ¡t ra bên ngoài.

Phåc trang đƯi Minh có l½ hào hoa khoáng đ¡t hơn so vÛi đƯi Thanh, do vy mà xu¥t hiÇn nhiÁu nhân vt phóng khoáng hào hoa hơn. NgưƯi phóng khoáng hào hoa đ§u tiên ph£i kĂ đ¿n là Chu Nguyên Chương - Hoàng đ¿ khai quÑc cça nhà Minh. Nhïng bài thơ do ông ta làm phá bÏ nhïng thưƯng quy, không câu không thúc, có thĂ xem là thiên h¡ đÇ nh¥t: “MÙt phi¿n hai phi¿n ba bÑn phi¿n, Năm phi¿n sáu phi¿n b£y tám phi¿n. TrƯi đ¥t mang mang mÙt phi¿n to, Phong tuy¿t mai hoa đÁu b¥t ki¿n”. Trong công cuÙc khai quÑc v) đ¡i, ông ta đã tëng nói vÛi nhïng công th§n: Các ngưƯi hãy nhÛ, ta vÑn là mÙt k» thëa gió b» măng, không ngƯ chuyÇn đùa chơi mà hóa ra tht! Nhân cao héng mà ông ta ngâm sang s£ng bài thơ trên và k¿t qu£ là đem tính nghiêm túc cça thơ ca triÇt tiêu hoàn toàn; chÉ tùy tiÇn buÙt miÇng nói chơi mà đã đem sñ nghiÇp đ¿ vương th§n thánh phç đËnh hoàn toàn. ĐưƯng Bá HƠ cing là ngưƯi đưăc xem r¥t phóng khoáng hào hoa dưÛi thƯi Minh. Ông này thích hÍa đàn bà đ¹p và nhïng ngưƯi đàn bà xu¥t hiÇn dưÛi ngòi bút ông ta đÁu r¥t đ§y đ·n má màng. Đây là quan niÇm th©m mù thƯi ThËnh ĐưƯng lưu l¡i. Ông ta trÑn t¡i hÑc núi Đào Hoa đĂ v½ đàn bà đ¹p nhưng h§u như không bao giƯ thưßng théc mÙt chút da thËt thơm néc cça đàn bà. N¿u nhåc thân ĐưƯng Bá HƠ thưßng théc đàn bà giÑng như trong ý théc nghÇ thut, ngay lp téc ông ta s½ bi¿n thành phàm phu tåc tí thôi.

Trong lËch sí, thƯi đ¡i đưăc xem là phóng khoáng hào hoa nh¥t ph£i kĂ đ¿n thƯi Ngåy T¥n. ThƯi ¥y, qu§n áo rÙng rãi l¯m, mÍi ngưƯi chÉ c§n khoác mÙt m£nh áo bào, bên trong không m·c b¥t kó nÙi y nào h¿t, khi đi ngç cing ch³ng c§n cßi ra. Căn cé cách nói cça L× T¥n tiên sinh, ngưƯi thƯi Ngåy T¥n thích m·c qu§n áo thênh thang là vì hÍ uÑng r¥t nhiÁu thuÑc tiên có nhiÇt lưăng r¥t lÛn khi¿n cho da thËt lúc nào cing nóng h§m hp và phát ngéa ngáy, qu§n áo mà cht mÙt tí thì m×i l§n ngéa là khó gãi vô cùng. L¡i nïa, do qu§n áo không bao giƯ đưăc gi·t gii nên sinh ch¥y rn, mà qu§n áo đã có ch¥y rn thì ngưƯi bË hút máu và m¥t ngç, do vy mà thưƯng g§y, mà g§y thì hăp vÛi khoáng đ¡t hào hoa! Đương nhiên, chuyÇn khoáng đ¡t hào hoa cça văn nhân thi s) thƯi Ngåy T¥n có liên quan đ¿n nÁn chính trË vô cùng h¯c ám thƯi ¥y nhưng không thĂ phç nhn r±ng, nó có liên quan vÛi chuyÇn m·c qu§n áo.

ThƯi Xuân Thu - Chi¿n QuÑc, khoáng đ¡t hào hoa nh¥t v«n là ngưƯi nưÛc Sß. Anh cé nhìn vào nhïng di chÉ kh£o cƠ vÁ các béc tưăng đàn ông nưÛc Sß, đúng là áo rÙng th¯t lưng mÏng, Ñng tay áo l¡i căng phÓng lên như mÙt chi¿c buÓm no gió. M·c nhïng bÙ qu§n áo này, đàn ông như muÑn phiêu diêu lên cõi tiên, b¥t kó lúc nào cing có thĂ hóa thành mÙt cánh chim bay th³ng lên đ§u non Qu§n NgÍc mà đánh mÙt gi¥c ngon lành. Khu¥t Nguyên còn cho r±ng, qu§n áo như th¿ v«n chưa đç đĂ gÍi là phóng khoáng hào hoa mà cho r±ng, qu§n áo phóng khoáng hào hoa ph£i là: “Hái sen súng c¯t manh áo đ¹p, C¯t phù dung may n¿p xiêm dài.”, không nhïng rÙng rãi mà còn hào phóng; không nhïng mát m» mà còn thơm tho. M·c qu§n áo có cÑt cách th§n tiên như th¿, anh không muÑn phóng khoáng hào hoa cing buÙc ph£i phóng khoáng hào hoa.

Đương nhiên, “tiêu sái” cing c§n ph£i có khí ch¥t nÙi t¡i. Cé buÙc mÙt k» bång gà lòng chó m·c bÙ qu§n áo cça Khu¥t Nguyên liÇu anh ta có phóng khoáng hào hoa nƠi không? Nhưng tôi tin tưßng r±ng, khi anh ta m·c bÙ qu§n áo cça Khu¥t Nguyên vào, nh¥t đËnh anh ta s½ hào hoa phóng khoáng hơn mÙt tí n¿u so vÛi lúc anh ta m·c bÙ qu§n áo bó ch·t trong ngưƯi. Tôi phát hiÇn mÙt điÁu, phàm là nhïng ai thích phóng khoáng tñ nhiên thưƯng không bao giƯ m·c qu§n áo bó sát ngưƯi mà h§u h¿t đÁu m·c qu§n áo rÙng rãi, đơn sơ. Nhåc thĂ v) đ¡i cça hÍ cing giÑng như linh hÓn v) đ¡i cça hÍ vy, không bao giƯ tñ nguyÇn ch¥p nhn sñ gò bó trói buÙc nào. GiÑng như Einstein m·c áo ngç đi giïa đưƯng phÑ, Mao Tr¡ch Đông cing đã tëng m·c chi¿c áo bông to så, vëa lt chéo áo lên đĂ b¯t rn vëa bàn lun chuyÇn th¿ lÛn trong thiên h¡ vÛi nhïng phóng viên ngưƯi Mù.

5. Dáng anh hùng ăn như hùm sói

Ăn là chuyÇn cñc kó b£n năng và cing cñc kó th¥p hèn trong th¿ giÛi loài ngưƯi. ĐĂ đưăc ăn, con ngưƯi ph£i lao tâm khƠ té, n× lñc làm viÇc; cing vì cái ăn, k» nô lÇ mÛi d±n lòng cam chËu nhïng ngÍn roi vút xuÑng thân xác mình. Trong quá trình duy trì cái sinh mÇnh bé nhÏ cça mình, chuyÇn ăn và hào hoa khoáng đ¡t h§u như không có liên hÇ gì. MuÑn đ¡t đ¿n phong đÙ ăn mÙt cách hào hoa phóng khoáng, trưÛc tiên là bång anh cơ b£n không đói - ngo¡i trë anh hùng. Con ngưƯi hiÇn đ¡i, đ·c biÇt con ngưƯi sÑng trong nhïng xã hÙi phát triĂn, tương đÑi giàu có, chuyÇn ăn cça hÍ không ph£i là nh±m gi£i quy¿t cái đói mà là mÙt thói quen, đÓng thƯi cing là mÙt phương théc giao thiÇp. Ý ngh)a cça viÇc uÑng rưău đâu ph£i là ß rưău, ý ngh)a cça viÇc ăn cơm đâu ph£i là ß cơm, do vy mà nhïng bïa cơm cça các quý ông quý bà hiÇn đ¡i ph§n nhiÁu đưăm s¯c thái biĂu diÅn và s¯c thái kinh doanh.

Có hai kiĂu ăn phóng khoáng hào hoa, mÙt là ăn kiĂu võ, hai là ăn kiĂu văn. Ăn kiĂu võ thì phóng khoáng hào hoa theo kiĂu võ; ăn kiĂu văn thì phóng khoáng hào hoa theo kiĂu văn.

TrưÛc tiên là nói vÁ ăn kiĂu võ. ThƯi Tây Hán, Tư Mã Thiên tiên sinh trong danh tác “Sí ký” cça mình đã vi¿t: H¡ng Vi th¿t tiÇc HÓng Môn, muÑn nhân cơ hÙi này mà gi¿t Lưu Bang. Đang trong lúc nguy c¥p, Phàn Khoái xách ki¿m mang thu«n ti¿n th³ng vào cía, vëa vào đ¿n nơi đã trëng m¯t nhìn H¡ng Vi, tóc tai dñng đéng, mi m¯t tóe máu. H¡ng Vi chÑng ki¿m th³ng lưng dy, th¥t kinh hÏi: Ngươi đang giï chéc gì vy? Trương Lương nói: Anh ta là Tham tưÛng cça Bái Công, hÍ Phàn tên Khoái. H¡ng Vi nói: Tráng s)! Thưßng cho mÙt nm rưău! Thç h¡ cça H¡ng Vi mang đ¿n mÙt nm rưău tht to, ngh) nhân cơ hÙi này mà d±n m·t anh ta. Phàn Khoái cúi ngưƯi t¡ ơn H¡ng Vi, mÙt tay c§m l¥y nm rưău, ngía cƠ uÑng c¡n mÙt hơi. H¡ng Vi b£o cho anh ta mÙt chi¿c đùi lăn, bÍn thuÙc h¡ l¡i cÑ tình chÍn mÙt đùi lăn còn chưa chín h³n đem đ¿n trưÛc m·t Phàn Khoái. Anh ta đ·t chi¿c thu«n xuÑng đ¥t, đón l¥y chi¿c đùi lăn đ·t lên trên, dùng ki¿m x»o thËt mà ăn như hùm như sói. Trong nháy m¯t, chi¿c đùi lăn chÉ còn trơ l¡i xương. Tho¡t nhìn Phàn Khoái như chăm chú vào viÇc ăn thËt, nhưng thñc ra chÉ là cÑ ý mưăn viÇc ăn thËt đĂ thË uy. Lưu Bang có thĂ b£o toàn đưăc sinh mÇnh ß bïa tiÇc HÓng Môn ph§n lÛn dña vào bïa ăn thËt như lang như hƠ cça Phàn Khoái.

H£o hán Võ Tòng trong “Thçy hí” trưÛc khi đ¿n C£nh Dương Cang đ£ hƠ đã ăn h¿t ba góc thËt bò, uÑng mưƯi tám bát rưău Th¥u Bình Hương. N¿u không có bïa ăn bïa uÑng kinh hoàng ¥y, e r±ng anh ta đã bË hƠ ăn thËt m¥t. Võ Tòng cùng vÛi nhïng anh em đÓng bÍn như L× Trí Thâm, Lý Quó… đÁu là hình m«u cça ăn kiĂu võ. L× Trí Thâm đ¡i náo sơn môn, mÙt mình ăn h¿t nía con chó. Lý Quó càng man ră hơn, chÉ mÙt l§n ăn đã ngÑn h¿t hai chân cça gã Lý Quó gi£. Lo¡i ngưƯi này ăn theo kiĂu thô l× cåc c±n, ăn như lang như hƠ không đĂ ý gì đ¿n lËch sñ văn minh, chÉ c§n đÙng vào viÇc ăn cça hÍ là ngay lp téc hÍ đp bàn đánh ngưƯi. Nhưng t¡i sao chúng ta l¡i không ghét bÏ hÍ, thm chí l¡i yêu thích hÍ nïa? Đáp án r¥t đơn gi£n: bßi vì hÍ là nhïng anh hùng. Ăn thËt uÑng rưău là mÙt trong nhïng biĂu hiÇn quan trÍng cái khí đÙ anh hùng cça hÍ, không có nó, hÍ m¥t đi mÙt ph§n b£n s¯c anh hùng. NgưƯi thưƯng mà ăn uÑng như vy thì bË xem là h¡ lưu, anh hùng ăn uÑng như vy thì đưăc xem là “tiêu sái”.

L¡i nói vÁ ăn kiĂu văn. Hành vi ăn kiĂu văn chç y¿u phát sinh ß nhïng quý bà quý tiĂu thư danh gia vÍng tÙc. Như Lâm Đ¡i NgÍc trong “HÓng lâu mÙng”, m×i bïa chÉ ăn mÙt chi¿c càng cua, l¡i thêm mÙt cÍng giá đu đã no. Đương nhiên Lâm Đ¡i NgÍc là nhân vt cça tiĂu thuy¿t, không ph£i là nhân vt tht ngoài đƯi nhưng chúng ta tin tưßng r±ng trong cuÙc sÑng cing có không ít nhïng kiÁu nï theo “kiĂu Lâm Đ¡i NgÍc” như vy. L¡i như mÙt nhà văn có ti¿ng tăm Trung QuÑc khác, tñ tuyên bÑ r±ng mình m×i ngày chÉ ăn m¥y h¡t tùng, uÑng vài ngåm nưÛc suÑi, th¿ thì chuyÇn ăn cça vË này có khác gì chim s»? Lâm Đ¡i NgÍc là đ¡i diÇn cho phái nï trong viÇc ăn kiĂu văn, vË tác gia này là đ¡i diÇn cho phái nï trong viÇc ăn kiĂu văn. Các vương tôn công tí mà ăn như th¿ thì đưăc gÍi là “tiêu sái”, còn con nhà bình dân nghèo rÛt mÓng tơi mà ăn như vy thì bË cho là ngåy trang, làm điÇu.

L¡i còn mÙt kiĂu ăn nía văn nía võ nïa. Ch³ng h¡n nhà đ¡i thư pháp đƯi T¥n - Vương Hy Chi, nhïng ngưƯi anh em cça ông đÁu muÑn đưăc TĂ tưÛng đương triÁu tuyĂn làm rĂ nên đÁu trang điĂm đ¿n đÙ lòe lo¹t, ngưƯi thì xem sách, ngưƯi thì vi¿t chï… Riêng Vương Hy Chi n±m khĂnh trên giưƯng ß phía đông mà ăn bánh nưÛng. Đôi m¯t TĂ tưÛng qu£ là th§n thông, chÉ vëa nhìn th¥y Vương Hy Chi là đã bi¿t ch¯c đây là mÙt thiên tài.

6. Đêm mưa đÓng sàng vÛi tiĂu hÓ ly

Trong cuÙc sÑng cça m×i ngưƯi, mÙt nía thƯi gian trôi qua trong nhïng gi¥c ngç. Có ngưƯi ngç nhiÁu mÙt chút, cing có ngưƯi ngç ít đi mÙt tí, nhưng nói chung, ngç cing như ăn là v¥n đÁ, là nÙi dung quan trÍng trong đƯi sÑng con ngưƯi. Có thĂ ngç đ¡t đ¿n đÙ “tiêu sái” là h¡nh phúc tÙt cùng cça m×i ngưƯi, m¥t ngç là n×i đau khƠ lÛn nh¥t cça m×i ngưƯi. Nói ngç đ¡t đ¿n đÙ “tiêu sái” téc là ngç tht say, ngç tht ngon, ngç tht sâu, cho dù có bom rÁn s¥m git v«n không tÉnh.

Con ngưƯi muÑn ngç say, ngon và sâu, thé nh¥t là đ§u óc ph£i đơn gi£n và thanh th£n. Anh xem, nhïng đéa bé mÛi sinh ăn no xong là lăn ra ngç, ngç dy l¡i ăn, ăn no xong l¡i ngç, t¡i sao l¡i đưăc như vy? Bßi trong đ§u óc chúng không hÁ vương v¥n nhïng chuyÇn lo¡n xË bát nháo cça cuÙc đƯi. Lúc nhÏ, chúng ta đÁu như th¿ c£, đÁu đã đưăc tn hưßng nhïng tháng ngày “tiêu sái” trong khi ngç. Nhưng rÓi chúng ta đã trưßng thành, n¿u như mÙt đéa bé không thèm suy ngh) gì h¿t, hóa ra chúng ta l¡i là k» thiĂu năng. Không suy ngh) là không thĂ đưăc nhưng đĂ có nhïng gi¥c ngç ngon, chúng ta hãy cÑ g¯ng bÛt đi nhïng ngh) suy trưÛc khi đi ngç.

MuÑn ngç say, ngon và sâu, điÁu c§n thi¿t thé hai là đëng làm nhïng chuyÇn trái vÛi lương tâm. Tåc ngï nói r¥t hay: Trong lòng không chuyÇn phiÁn, không să qu÷ gõ cía. ̃ đây, “chuyÇn phiÁn” téc là nhïng chuyÇn trái vÛi lương tâm. Câu tåc ngï này ch¯c ch³ng tác dång gì đ¿n nhïng k» như cưƯng đ¡o, lưu manh, gian thương… BÍn này đưăc Thưăng đ¿ phái xuÑng tr§n gian đĂ làm chuyÇn x¥u, do vy mà “chéc nghiÇp” cça chúng là phá ho¡i xã hÙi, điĂm xuy¿t cho xã hÙi, hình thành mÙt lñc lưăng đÑi sánh vÛi ngưƯi tÑt, cing giÑng như trong “Thçy hí truyÇn”, Thiên sát tinh Lý Quó là đưăc Thưăng đ¿ phái xuÑng đĂ gi¿t ngưƯi vy. N¿u bÍn ngưƯi này mà m¥t ngç, lý do m¥t ngç cça chúng ch¯c ch¯n không ph£i vì làm chuyÇn x¥u mà có l½ là vì chúng đã làm mÙt viÇc tÑt nào đó. Mao Tr¡ch Đông có mÙt đo¡n “Ngï låc” r¥t nƠi ti¿ng: “MÙt ngưƯi làm đưăc mÙt viÇc tÑt là không khó, khó là ß ch× c£ đƯi làm viÇc tÑt mà không bao giƯ làm viÇc x¥u”. Câu này n¿u nói ngưăc l¡i hình như v«n có ý ngh)a: MÙt ngưƯi làm mÙt viÇc x¥u là không khó, khó là ß ch× c£ đƯi làm viÇc x¥u mà không bao giƯ làm viÇc tÑt. NgưƯi tÑt thi tho£ng làm viÇc x¥u, chÉ c§n đó không ph£i là cÑ ý, chÉ c§n cÑ ý sía đƠi thì không nh¥t thi¿t ph£i cé tâm tâm niÇm niÇm vÁ chuyÇn x¥u ¥y mà không rét ra đưăc, £nh hưßng đ¿n gi¥c ngç ngon cça mình.

MuÑn ngç mÙt cách “tiêu sái”, thé ba là ph£i đƠ séc lñc, đƠ mÓ hôi. R¥t ít nghe nói nhïng ngưƯi phu kéo xe bË m¥t ngç, r¥t ít nghe nói nhïng công nhân khai thác mÏ m¥t ngç, cing r¥t ít nghe nói nhïng nông dân ban ngày vung mÓ hôi như mưa trên đÓng l¡i không ngç đưăc vào ban đêm. Tôi chưa bao giƯ làm phu kéo xe thành phÑ nhưng đã r¥t nhiÁu năm tôi là mÙt nông dân đúng ngh)a ß quê nhà, bi¿t r¥t rõ r±ng sau mÙt ngày ct lñc trên đÓng, trƯi vëa sp tÑi là đã lăn lên giưƯng ngáy khò khò. Th¿ nào là trưÛc khi ngç ph£i ría chân, đánh răng…, trong të điĂn cça nông dân h§u như không có nhïng khái niÇm này. Th¿ nào là mu×i, th¿ nào là ch¥y rn… nào có đĂ ý gì. V¥t bát xuÑng đ¥t, mò lên giưƯng, chÉ vëa nh¯m m¯t là đã chìm vào gi¥c ngç mt ngÍt, ngay c£ mÙt gi¥c mÙng cing không có. NgưƯi ß thành phÑ bây giƯ ít khi có cơ hÙi đƠ mÓ hôi, nhưng lao lñc nhiÁu lên mÙt tí cing r¥t có lăi cho gi¥c ngç.

Thé tư là ph£i có chút tinh th§n cça AQ, nói cách khác là hãy cÑ g¯ng hÍc tp AQ. Lão AQ m×i l§n nhn ph£i nhïng điÁu u¥t éc ß bên ngoài, quay vÁ đ¿n ThƠ CÑc trăn qua trß l¡i không d× đưăc gi¥c ngç thì dang tay tát th³ng vào m·t mình. N¿u bË ngưƯi khác đánh thì b£o đó là con đánh cha; n¿u bË k» giàu có làm nhåc thì tñ nhç tƠ tiên nhà tao giàu g¥p m¥y nhà mày…, sau đó thì thu đưăc nhïng th¯ng lăi vÁ m·t tinh th§n và th¿ là lão chìm trong gi¥c ngç r¥t ngon. Phép th¯ng lăi tinh th§n này h§u như không có tác dång vÛi nhïng ai hiĂn đ¡t, nhưng vÛi nhïng ngưƯi th¥p cƠ bé hÍng chúng ta cing là mÙt lo¡i pháp b£o b¥t kh£ ly thân.

Ngoài bÑn cách như đã trình bày ß trên, nh¥t đËnh s½ còn r¥t nhiÁu cách đĂ d× con ngưƯi ta vào gi¥c ngç. Chính trË gia chç y¿u dña vào thuÑc an th§n, văn nhân thưƯng dña vào rưău ngon, nghe đâu là nhïng ngưƯi phå nï cô đÙc thưƯng dña vào viÇc tñ an çi… Trong m¯t tôi, hoàn c£nh đ¹p nh¥t đĂ có gi¥c ngç ngon là: đêm khuya thanh v¯ng, mưa thu se s¯t hay mưa xuân rào rào đp vào cành lá cành hoa bên khung cía sƠ. G§n thì ti¿ng mưa r£ rích ngoài khung cía, xa hơn thì có ti¿ng chó sça văng v³ng mông lung, trên giưƯng chăn chi¿u vëa mÛi phơi thoang tho£ng mùi n¯ng, trên bàn có mÙt ngÍn n¿n lung linh mƯ tÏ soi rÍi cuÑn sách đĂ mß. Lúc vëa c£m th¥y mÇt mÏi, thân thĂ và tâm hÓn đang phiêu diêu thì mÙt hÓ ly tinh ph£ ra mùi hương sñc néc dâng lên mÙt bình Hoàng tíu ThiÇu Hưng, l¡i thêm mÙt đ)a l¡c rang và mÙt đ)a đu phå. Sau khi thưßng théc cái đ¹p m¯t sáng răng trong të hÓ ly tinh, trong tr¡ng thái vô tri vô giác uÑng c¡n bình rưău, men nÓng ng¥t ngây vin vào hÓ ly tinh leo lên giưƯng, trong cái se l¡nh cça mùa thu cùng giúp nhau thoát y và sau đó là mÙt trn điên loan đ£o phưăng, mưa móc chan hòa… CuÑi cùng hai thân thĂ ép sát vào nhau và gi¥c ngç s½ đ¿n trong tr¡ng thái rã rƯi thân xác.

ChuyÇn này chÉ có thĂ có trong “Liêu Trai chí dË” và tôi cing đã đÍc të trong ¥y mà chép ra. Nhưng trong cuÙc đƯi này n¿u có h¡nh ngÙ như th¿ thì cing không ti¿c là đã sÑng đưăc c£ mÙt đƯi ngưƯi!

7. Tr¡ng chíi Phan Kim Liên

Con ngưƯi vì sao ph£i chíi ngưƯi khác? V¥n đÁ này tho¡t nhìn thì không thành v¥n đÁ, nhưng đĂ tr£ lƯi mÙt cách chính xác thì tht không dÅ dàng gì, nhưng n¿u tr£ lƯi mÙt cách đ¡i khái thì có thĂ đưăc. Theo tôi, sß d) ngưƯi ta thưƯng thích chíi ngưƯi khác không ngoài viÇc trong lòng đang gin dï, ho·c trong đ§u óc oán hn đang tích tå, không nôn ra đưăc thì không chËu nƠi. Chíi ngưƯi khác là mÙt cách phát ti¿t, là mÙt cách tñ vÇ, là mÙt phương théc làm gi£m bÛt áp lñc tâm lý, như là mÙt ho¡t đÙng b£n năng. Tr» con hÍc nói, nhïng câu nghiêm túc đéng đ¯n thưƯng có mÙt quá trình r¥t dài lâu mÛi nhp tâm, nhưng nhïng câu chíi thì chúng hÍc r¥t nhanh, không ai d¡y mà tñ bi¿t, đúng là “không th§y chúng mày đÁu nên”. Chíi ngưƯi không ph£i là chuyÇn hay ho gì, nhưng trong c£ mÙt đƯi ngưƯi, vô lun là thánh hiÁn hay hào kiÇt, có ai chưa tëng chíi ngưƯi, chưa tëng nói mÙt câu b©n không? Ch¯c là không! KhƠng Phu Tí có chíi ngưƯi không, tôi không có cách gì đĂ kh£o sát đưăc, nhưng nhïng điÁu mà hÍc trò ngài ghi chép có liên quan đ¿n ngôn ngï và hành vi cça ngài trong sách vß, chúng ta bi¿t là tính khí cça ngài cing ch³ng dËu dàng gì, thưƯng hay nƠi gin trưÛc nhïng viÇc làm và lƯi nói sai trái cça hÍc trò, nhïng lúc ¥y khó lòng kìm giï nhïng lƯi chíi phát ra. Do vy tôi ngh), thánh nhân như KhƠng Phu Tí cing đã tëng chíi ngưƯi khác. CƠ nhân chíi ngưƯi b±ng nhïng phương pháp gì, chúng ta cing có thĂ nhn ra. KhƠng Phu Tí đã tëng “chíi” mÙt hÍc trò cça ngài là “cây måc không thĂ ch¡m kh¯c, tưƯng phân không thĂ trét vôi”, cách “chíi” cça ngài là dùng phương théc “tÉ” cing có thĂ là “héng” cça thơ ca, tuyÇt đÑi không liên quan tÛi sinh thñc khí ho·c nhïng ho¡t đÙng tính dåc. Trong “Sí ký”, Tư Mã Thiên tiên sinh cing không hÁ ghi chép câu nào có ý ngh)a chíi ngưƯi như con ngưƯi thƯi hiÇn đ¡i. Ph¡m Tăng bË H¡ng Vi làm cho téc gin đ¿n hôn mê b¥t tÉnh cing chÉ phát ti¿t u¥t éc b±ng câu: “Th±ng nhãi này không đç mưu trí!”. Cách gÍi “th±ng nhãi” hay là “tiĂu tí” trên cái nhìn hiÇn đ¡i không ph£i là chíi, thm chí nó còn bao hàm mÙt ý ngh)a thân thi¿t nào đó. Nhưng căn cé vào kh©u khí và hoàn c£nh cça Ph¡m Tăng lúc ¥y, đó có thĂ là mÙt câu chíi r¥t n·ng nÁ trong thƯi kó ¥y. Trong đƯi sÑng Trung QuÑc hiÇn đ¡i, nhïng câu chíi n·ng nÁ nh¥t nhìn chung đÁu có liên quan đ¿n sinh thñc khí, cho nên tôi đâm ra nghi ngƯ r±ng “th±ng nhãi” hay “tiĂu tí” liÇu có cách gi£i ngh)a nào khác hay không?

ThƯi Tam QuÑc, chíi là mÙt cách thĂ hiÇn khí đÙ cça ngưƯi quân tí. NÅ Chính Bình cßi qu§n áo chíi Tào Tháo vÛi hàng ngàn câu đÙc đËa khi¿n Tào Tháo tiên sinh toát mÓ hôi đ§y sÑng lưng, nhưng tuyÇt đÑi không có câu nào liên quan đ¿n sinh thñc khí và ho¡t đÙng tính dåc. Câu ác nh¥t cing chÉ nói thuÙc h¡ cça Tào “bË thËt”, “thùng rưău”, “túi cơm”… cho nên cing không hÁ là nhïng câu chíi “chân chính”. BË Gia Cát Lưăng chíi, Vương Lãng u¥t éc mà ch¿t nhưng vÁ cơ b£n, nhïng câu chíi cça Gia Cát Lưăng đÁu nh±m vào v¥n đÁ chính trË. Đây chÉ là nhïng lƯi cça nhà tiĂu thuy¿t, không ph£i là lËch sí. Thi¿t ngh), Gia Cát Lưăng và Vương Lãng đÁu là nhïng chính trË gia, trong hoàn c£nh xã hÙi h×n lo¡n lúc ¥y hÍ không thĂ không ý théc đưăc cái đ¡o lý thành ¯t là vương h§u, b¡i ¯t là đ¡o t·c. Thiên h¡ nhà Hán cça ngươi, há không ph£i là giành të tay ngưƯi khác vÁ sao? Dùng nhïng câu nói thëa thãi ¥y, sao l¡i có thĂ làm cho Vương Lãng ch¿t đưăc? N¿u trong lËch sí mà có chuyÇn ¥y tht, tôi đoán là Vương Lãng đáng ch¿t, không c§n chíi ông ta cing ch¿t; hay là Gia Cát Lưăng dùng nhïng lƯi chíi cça con ngưƯi hiÇn đ¡i như “Đ. m¹ mày”, “Đ. m¹ tƠ tông nhà mày”…? Nhưng con ngưƯi nho nhã phong lưu như Gia Cát, nh¥t đËnh s½ không dùng nhïng câu chíi tåc t)u ¥y, do vy chuyÇn này ch¯c là La Quán Trung ngåy t¡o ra mà thôi. Nhưng kĂ gì chân gi£, “Tam QuÑc diÅn ngh)a” đã cung c¥p cho chúng ta nhïng cách chíi r¥t “tiêu sái” cça ngưƯi xưa. Kó thñc, hai trn chíi nƠi ti¿ng cça NÅ Chính Bình và Gia Cát Lưăng đÑi vÛi ngày nay mà nói, nó ch³ng khác nào chuyÇn chúng ta tƠ chéc cho hÍc sinh sinh viên tranh lun trên đài truyÁn hình, hai bên đÁu dùng nhïng lƯi l½ đ¯c nh¥t đĂ giành ph§n th¯ng vÁ mình, cho dù trong thâm tâm chưa ch¯c hÍ đã tñ đÓng ý vÛi nhïng lý l½ mà hÍ đưa ra.

Xét trên phương diÇn sách vß mà nói, cách chíi ngưƯi g§n gii nh¥t vÛi thƯi hiÇn đ¡i có thĂ th¥y đưăc të thƯi “Kim Bình Mai”. Có thĂ phong cho Phan Kim Liên làm Tr¡ng chíi. Cô nàng này ch³ng khách khí gì vÛi anh đâu, hÅ mß miÇng là đi ngay vào cái vt dưÛi đing qu§n con ngưƯi. Nhïng lƯi này rõ ràng là ch³ng hay ho gì nhưng n¿u không có chúng thì không thĂ hiÇn đưăc b£n l)nh Phan Kim Liên, đương nhiên cô nàng này cing chưa ph£i là cao thç lão luyÇn nh¥t trong nhïng chiêu théc này. Khi còn đang lao đÙng ß quê nhà, tôi thích nh¥t là đưăc nghe m¥y ngưƯi đàn bà bên c¡nh nhà đánh nhau. Nói là đánh nhau nhưng ít khi th¥y hÍ đÙng chân đÙng tay, chç y¿u là đánh theo kiĂu “văn”, téc là chíi nhau. Ngày ¥y, nhà nào cing có mÙt kho£nh mái b±ng đĂ phơi lương thñc. Nhïng ngưƯi đàn bà thưƯng đéng trên cái sân kh¥u r¥t cao ¥y, trong ánh sáng rñc rá cça hoàng hôn và đ¥u kh©u vÛi nhau, nÙi dung cça nhïng câu chíi đương nhiên cing xoay quanh sinh thñc khí. Thiên tài ß ch×, hÍ đéng đó và chíi nhau liên tåc c£ ti¿ng đÓng hÓ mà không hÁ có câu nào trùng l¯p. N¿u ai đó lá miÇng nói l¡i câu đã chíi, k» ¥y cam chËu th¥t b¡i. Lúc ¥y tôi mÛi hiĂu r±ng, té ra trong Hán ngï cing có r¥t nhiÁu të dùng đĂ tu séc cho sinh thñc khí cça con ngưƯi.

Đ¿n B¯c Kinh, tôi v«n ngh) đây là kinh đô văn hóa, con ngưƯi ß đây lËch sñ, không bi¿t chíi ngưƯi. Nhưng ngay lp téc tôi th¥y mình đã hoàn toàn nh§m l«n. Không ít ngưƯi B¯c Kinh vëa mß miÇng ra đã “con c.”, “đ. m¹”… Khi chíi nhau, m¥y të ¥y cé l·p đi l·p l¡i, b©n thÉu, m¥t vÇ sinh vô cùng và t¥t nhiên là không có mÙt chút văn hóa nào; nói thm tÇ mÙt tí, hÍ còn thua xa nhïng ngưƯi đàn bà ít hÍc ß quê tôi vÁ m·t ph©m h¡nh, t¥t nhiên cing không b±ng Phan Kim Liên.

Tñ nhiên thành thói quen, nghe mãi nhïng lƯi nhơ b©n cça ngưƯi B¯c Kinh rÓi cuÑi cùng cing ch³ng th¥y nó b©n nïa; cing giÑng như chính nhïng ngưƯi phát ngôn ra nhïng lƯi ¥y, hÍ đâu có c£m th¥y b©n mÓm.

Đem chuyÇn tính giao vÛi nhïng ngưƯi đàn bà là trưßng bÑi cça k» bË chíi ra mà nói là mÙt cách sÉ nhåc đau đÛn nh¥t. Nghe đâu r±ng đây chính là đ·c s¯c trong văn hóa chíi cça ngưƯi Trung QuÑc, ngưƯi nưÛc ngoài có chuyÇn này không, tôi không thĂ kh£o sát đưăc. ChuyÇn này tho¡t nghe thì có v» đơn gi£n nhưng kó thñc là r¥t phéc t¡p vì nó có liên quan đ¿n đ¡o đéc và văn hóa, có liên quan đ¿n lËch sí và cing liên quan đ¿n hiÇn thñc, quan hÇ đ¿n tâm lý nhưng cing quan hÇ đ¿n sinh lý. Thi¿t ngh), đ¿n lúc nào đó ngưƯi ta không còn đem chuyÇn tính giao vÛi trưßng bÑi ra làm vi khí đĂ làm nhåc ngưƯi khác nïa, lúc đó xã hÙi chúng ta đã có mÙt bưÛc ti¿n bÙ r¥t dài.

8. ĐĂ nß nå cưƯi, th¿ nhân khó g·p

C£ mÙt đƯi ngưƯi, ai có thĂ không cưƯi nào? Ngay c£ nhïng ngưƯi bË bÇnh DAO cing có điÇu cưƯi ngô nghê; ngay c£ nhïng k» ngu xu©n cing có cái cưƯi ngÑc ngh¿ch; ngay c£ gian t·c cing có điÇu cưƯi gian x£o; ngay c£ kù nï cing có nå cưƯi l³ng lơ… Ngoài ra còn đç các kiĂu cưƯi: cưƯi to, cưƯi nhÏ, cưƯi khƠ, cưƯi dâm, cưƯi nía miÇng, da cưƯi mà thËt không cưƯi… Nå cưƯi đáng giá ngàn vàng, cưƯi mÙt cái tr» đ¿n mưƯi tuƠi, l¡i có kiĂu bên ngoài cưƯi vui nhưng bên trong hiĂm ác, dao s¯c ©n trong nå cưƯi. Nå cưƯi luôn nß trên m·t Pht Di L·c. Đ¡i anh hùng ti¿u ng¡o giang hÓ, đ¡i văn hào cưƯi cưƯi nói nói trß thành văn chương… Không có nå cưƯi là không có cuÙc sÑng, không có nå cưƯi cing không có văn hÍc.

Khi nhÏ xem sách “Thuy¿t ĐưƯng”, bi¿t đưăc r±ng Trình Gi£o Kim cưƯi to ba ti¿ng mà ch¿t, cing là mÙt chuyÇn thú vË.

ĐÍc “Tam QuÑc diÅn ngh)a”, Tào Tháo đ¡i b¡i nơi Xích Bích, d«n tàn binh b¡i tưÛng ch¡y đ¿n rëng Ô Lâm, th¥y cây cÑi um tùm, vách núi cheo leo bèn ngía m·t c£ cưƯi, quân s) không bi¿t cÛ gì. Tháo nói: Ta không cưƯi ai khác, chÉ cưƯi Chu Du vô mưu, Gia Cát Lưăng kém trí. N¿u là ta, nh¥t đËnh ta s½ cho mÙt đ¡o quân mai phåc nơi đây, thì s½ ra sao nhÉ? LƯi chưa dét thì mÙt ti¿ng pháo đã nƠ đùng, mÙt đ¡o nhân mã xông ra, đi đ§u chính là ThưƯng Sơn TriÇu Tí Long. MÙt trn chém gi¿t tơi bƯi, Tháo bÏ ch¡y thåc m¡ng. Ti¿p tåc ch¡y vÁ trưÛc mÙt đo¡n nïa, Tào Tháo l¡i ngía m·t cưƯi lÛn. Các tưÛng hÏi: Thëa tưÛng l¡i cưƯi gì nïa th¿? Tháo nói: Ta cưƯi Gia Cát Lưăng, Chu Du mưu trí kém cÏi. N¿u ta dùng binh, ta s½ phåc sµn mÙt đ¡o quân ß ch× này, l¥y nhàn nhã chƯ mÇt mÏi, tính m¡ng cça chúng ta có giï đưăc nh¥t đËnh cing ph£i bË trÍng thương. BÍn hÍ không tính đưăc nưÛc này nên ta cưƯi đó thôi! LƯi chưa kËp dét thì đÙt nhiên khói lía nƠi lên mù trƯi, mÙt đÙi ngưƯi ngña đéng ch¯n giïa đưƯng, đéng đ§u là mÙt viên đ¡i tưÛng, chính là Trương Dñc Đéc nưÛc Yên. L¡i mÙt trn chém gi¿t tơi bƯi, Tháo t¿ ngña ch¡y thoát. Ch¡y đ¿n đưƯng Hoa Dung, Tháo l¡i cưƯi lÛn lên mÙt l§n nïa, chư tưÛng b£o Thëa tưÛng chÛ có cưƯi nïa, Tháo b£o: N¿u là ta dùng binh, phåc sµn ß đây mÙt đ¡o nhân mã, chúng ta h¿t đưƯng sÑng! MÙt ti¿ng pháo nƠ vang, Quan Vân TrưƯng đã đ¿n!

Ba l§n cưƯi cça Tào Tháo, đúng là nhïng ti¿ng cưƯi cça mÙt anh hùng chân chính. Ông ta đã xem chi¿n tranh như là mÙt thé nghÇ thut. Tuy ông ta đã thua, nhưng v«n ti¿c nuÑi vì nhïng ch× chưa đưăc hoàn mù cça đÑi thç, cho đ¿n khi ba l§n cưƯi là ba l§n bË truy sát, b¥y giƯ ông ta mÛi thôi ti¿c nuÑi. Th¥t b¡i trong quân sñ và chính trË nhưng Tào Tháo đã kËp thưßng théc tác ph©m hoàn mù cça đËch, n¿u không ph£i là anh hùng thì không thĂ có nhïng biĂu hiÇn tinh t¿ đ¿n đÙ “tiêu sái” như th¿.

Nhïng năm cuÑi cùng cça thp niên b£y mươi, văn hóa đ¡i låc b¯t đ§u mß cía, bÙ phim “Ba l§n cưƯi” cça HÓng Kông đưăc chi¿u rÙng rãi. BÙ phim nói vÁ chuyÇn ĐưƯng Bá HƠ và Thu Hương khi¿n tôi say đ¿n đÙ mê muÙi, xem đi xem l¡i đ¿n ba l§n, ngay c£ nhïng lƯi tho¡i trong phim tôi cing đã thuÙc làu. Ba l§n cưƯi cça Thu Hương đúng là quá séc tuyÇt vƯi khi¿n ngưƯi ta mê muÙi. Nhïng nå cưƯi ¥y lưu l¡i d¥u ¥n sâu đm trong lòng tôi đ¿n nay chưa phai. Té ra nå cưƯi cça đàn bà l¡i làm ngưƯi ta mê muÙi, l¡i đ¹p đ¿n đÙ mê hÓn như th¿ sao?

Nå cưƯi ti¿p theo ph£i kĂ đ¿n “Anh Ninh” cça BÓ Tùng Linh đƯi Thanh. Cô tiĂu yêu tinh này nghiÇn cưƯi, đÙng mÙt tí là cưƯi đ¿n đÙ cong ngưƯi, không thĂ kÁm ch¿ đưăc. Nàng cưƯi mà không c§n ph£i có căn nguyên, không c§n ph£i cÑ tình làm v»; mÙt t¥m thiên chân, thu§n khi¿t vô cùng. Nhïng nå cưƯi vÛi âm thanh trong v¯t cça nàng lúc nào cing ©n hiÇn trưÛc m¯t tôi. Suy cho cùng, Anh Ninh cưƯi cái gì? CưƯi nhïng điÁu đáng cưƯi cça th¿ nhân, cưƯi nhïng con ngưƯi đáng cưƯi cça th¿ nhân?

Mao Tr¡ch Đông nói: “ĐĂ nß nå cưƯi, th¿ nhân khó g·p. Ra biên cương tôi anh đÁu giương cung”.

Lý B¡ch nói: “Ngía m·t c£ cưƯi ra khÏi cía. C£ đƯi ta há ph£i sÑng nơi lÁu tranh”.

CưƯi nói chuyÇn trò vui v» là phong thái cça cƠ nhân. Sau khi bưÛc vào giai đo¡n hiÇn đ¡i, m×i ngày ngưƯi ta bÙn bÁ vÛi bao nhiêu lo toan đƯi thưƯng, nhïng nå cưƯi càng ngày càng ít đi trên m·t. Nhïng nå cưƯi phát xu¥t të tâm hÓn, nhïng nå cưƯi thiên chân vô tà, nhïng nå cưƯi khoáng đ¡t phong lưu d§n d§n đã bË thay th¿ bßi nhïng nå cưƯi méo xÇch, gi£ t¡o, khô khÑc và chua chát. Đàn ông không nên cưƯi mÙt cách tùy tiÇn, đàn bà cưƯi đëng bao giƯ hß răng là mÙt thé chu©n mñc mÛi. Ngoài ra, nå cưƯi còn có thĂ đem ra trao đƠi mua bán. Ánh sáng phát ra të kim tiÁn đã che l¥p ánh sáng cça nå cưƯi. Thi¿t ngh), không c§n ph£i nhiÁu tiÁn đ¿n như th¿, không c§n ph£i cé đ¥u tranh mãi vÛi nhau như th¿, không nh¥t thi¿t ph£i có nhiÁu quy đËnh như th¿, không c§n thi¿t ph£i theo đuƠi khoa hÍc mãi như th¿, không c§n ph£i quá nhiÁu văn minh, cé đĂ cho mÍi ngưƯi khôi phåc nå cưƯi, đĂ mÍi ngưƯi cưƯi mÙt cách thÏa thuê, cưƯi cho khoái trá, không bË c¥m kơ gì mà cưƯi, cưƯi mÙt cách chân thành, cưƯi tht sñ phóng khoáng,… th¿ giÛi này nh¥t đËnh s½ thay đƠi và so vÛi bây giƯ, đ¹p hơn r¥t nhiÁu.

9. Khoái l¡c ría chân

Trong bÙ phim nƠi ti¿ng “Đèn lÓng đÏ treo cao”, Trương NghÇ Mưu đã làm mÙt áng văn b¥t hç cùng vÛi Cçng Lăi. Ch¯c ngưƯi xem còn nhÛ, nhïng ngưƯi đàn bà đưăc diÅm phúc h§u h¡ lão gia qua đêm, trưÛc tiên là đÁu đưăc hưßng thå xoa bóp bàn chân. Nhïng công viÇc có liên quan đ¿n bàn chân như th¿, không nghi ngƯ gì nïa, là mÙt bưÛc chu©n bË cho ngưƯi đàn bà trưÛc khi làm chuyÇn gÑi chăn vÛi đàn ông. Trong bÙ phim này, đôi bàn chân đưăc xây dñng thành mÙt hình £nh có tính tưăng trưng.

Trong danh tác “Thçy hí truyÇn” cça văn hÍc cƠ điĂn, hai tên sai nha ĐƠng Siêu và Ti¿t Bá áp gi£i Lâm Xung đi Thương Châu đã nhn tiÁn hÑi lÙ cça k» khác nên trên đưƯng đi đã hành h¡ Lâm Xung đç điÁu, trong đó hành vi đÙc ác nh¥t là dùng nưÛc sôi ría chân cho Lâm Xung, nóng đ¿n đÙ Lâm Xung ngía m·t lên trƯi kêu khƠ, bàn chân phÓng rÙp lên, mÍng nưÛc. Sáng hôm sau, chúng l¡i cÑ ý b¯t Lâm Xung mang đôi giày cÏ mÛi làm cho nhïng ch× bÏng vá toét ra, máu ch£y d§m dÁ. Ría chân kiĂu này chính là mÙt trong nhïng khƠ n¡n đau đÛn nh¥t.

Trong nht ký cça đ¡i văn hào L× T¥n có nhïng ghi chép có liên quan đ¿n chuyÇn ría chân như “ría chân buƠi trưa” ho·c “ría chân buƠi tÑi”… Nhïng chuyên gia chuyên nghiên céu vÁ L× T¥n, có ai là không đ·t v¥n đÁ nghi v¥n vÁ ch× này. Trong suy ngh) cça hÍ, ría chân là ría chân, ch³ng có ý ngh)a gì khác. Nhà phê bình r¥t thn trÍng là Lý Khánh Tư l¡i të điĂm này mà phát hiÇn ra điÁu kó l¡. Nht ký cça L× T¥n tiên sinh đâu ph£i là sƠ ghi chép cơ đÙng, nhïng viÇc quan trÍng hơn ría chân nhiÁu t¡i sao tiên sinh không ghi mà l¡i ghi vÁ mÙt chuyÇn không đâu vào đâu như th¿ này? Mà n¿u đã ghi thì ph£i ghi m×i ngày ché, cÛ gì cé cách mưƯi ngày nía tháng mÛi ghi mÙt l§n? L½ nào nía tháng tiên sinh mÛi ría chân mÙt l§n? T¡i sao nghÉ trưa cing c§n ph£i ría chân? Khi nghiên céu đ¿n cuÙc sÑng đƯi thưƯng cça tiên sinh, Lý Khánh Tư mÛi phát hiÇn mÙt điÁu lý thú r±ng, trong nht ký tiên sinh ghi “ría chân” là mÙt cách nói ©n ngï cça ho¡t đÙng tình dåc!

TrưÛc đây không lâu, tôi đ¿n TrưƯng Xuân đĂ tham gia hÙi chă sách toàn quÑc. HÙi chă đ§y ngưƯi khi¿n đ§u tôi choáng, m¯t tôi hoa, uÑng m¥y viên thuÑc gi£m đau mà v«n không gi£m, n±m vt vã trên giưƯng, ngay c£ cơm tÑi cing bÏ nÑt.

Sau khi ăn tÑi, mÙt ngưƯi b¡n b£o: Đi ría chân. Ría chân xong, đ§u cu s½ h¿t đau ngay, tôi b£o đ£m.

MÙt đoàn bÑn ngưƯi, chúng tôi v«y mÙt chi¿c taxi, b£o lái xe là chß chúng tôi đ¿n mÙt đËa điĂm ría chân nào đó. Lái xe cưƯi mÙt cách tinh quái: Các s¿p cé yên tâm!

Thái đÙ cça lái xe khi¿n tôi lo l¯ng. VÛi cái m·t chưa hÁ ngh) đ¿n hai chï thĂ diÇn là gì cça tôi đây, lúc nào cing ngh) đ¿n chuyÇn vui v», nhưng chÉ ngh) thôi và tán dóc vÛi b¡n bè thôi, đ¿n lúc làm tht thì l¡i không đç can đ£m. Lái xe đưa chúng tôi đ¿n mÙt con h»m, trên cao trƯi mưa l¥t ph¥t, dưÛi th¥p đ¥t bùn sÁn sÇt, bánh xe làm bùn văng tung tóe. ̃ thành phÑ này, lái xe taxi ch¡y ©u kinh khçng, chi¿c xe phóng như mÙt con chuÙt mù, lúc ngo·t sang đông lúc đánh sang tây. Lái xe không có thái đÙ gì song nhïng ngưƯi ngÓi trên xe thì đưăc mÙt phen th¥t kinh hÓn vía. Đêm tÑi như th¿, con h»m như th¿, ngÓi chi¿c taxi như th¿, con ngưƯi không ai không ngh) đ¿n nhïng chuyÇn lung tung?

TrưÛc mÙt căn nhà tÓi tàn, lái xe nói: Đ¿n rÓi, đây là ch× tÑt nh¥t trong thành phÑ này! Chúng tôi líu ríu kéo nhau đi vào. Trong mÙt hành lang ánh đèn mƯ mƯ tÏ tÏ, chúng tôi đưăc mÙt ngưƯi đàn bà đÓ sÙ, đen nh»m të trong bóng tÑi hiÇn ra ch³ng khác nào mÙt con báo đen đón ti¿p. Bà ta nói: Các ông chç, chúng em sµn sàng phåc vå các ông chç!

Đây là lƯi nói đưa đ©y, nhưng chúng tôi ch³ng l¥y th¿ làm vui lòng hay sinh ác c£m gì. Ti¿p theo, bà ta hÏi chúng tôi c§n phåc vå món gì, chúng tôi b£o ría chân. NgưƯi đàn bà đưa chúng tôi vào mÙt gian phòng nhÏ, b£o chúng tôi n±m lên giưƯng. Ti¿p theo có bÑn cô gái g§y có béo có đen có tr¯ng có ti¿n vào phòng và m×i cô ti¿n vÁ m×i ngưƯi chúng tôi và b¯t đ§u đ¥m bóp. Xong, hÏi có tho£i mái dÅ chËu không, đáp không. Đúng là biĂu hiÇn mÙt cách chính xác th¿ giÛi nï quyÁn, các cô gái đè s¥p chúng tôi ra giưƯng rÓi đéng h³n lên lưng gi«m mÙt hÓi. Gi«m xong l¡i b£o chúng tôi ngÓi dy thò hai chân vào trong chu nưÛc có màu tương Ût, các cô gái b£o trong nưÛc đã pha mưƯi m¥y lo¡i thuÑc quý. Ngâm đ¿n mưƯi m¥y phút, các cô b£o, đưăc rÓi, l¡i b£o chúng tôi n±m xuÑng và dùng khăn lau khô, b¯t đ§u xoa bóp bàn chân. Khó có thĂ nói chính xác c£m giác cça tôi là đau hay nhÙt hay tê d¡i, chÉ bi¿t r±ng khi rƯi khÏi cía, dáng đi cça c£ bÑn đÁu xiêu xiêu, »o l£ trông ch³ng khác gì nhïng nàng thiên kim tiĂu thư cça ngày xưa.

Đ§u tôi qu£ nhiên đã h¿t đau!

10. UÑng rưău ngon như ng¯m ngưƯi đ¹p

M¥y năm trưÛc, đĂ vi¿t cuÑn tiĂu thuy¿t “Tíu quÑc”, tôi đã dày công nghiên céu nhïng cuÑn sách vi¿t vÁ nghÁ n¥u rưău và nghÇ thut uÑng rưău mÛi hay r±ng té ra rưău không hÁ gi£n đơn tí nào, ngưăc l¡i nó còn là mÙt biĂn trƯi ki¿n théc vô cùng thâm uyên, n¿u bÏ công séc cça c£ mÙt đƯi ngưƯi đĂ nghiên céu vÁ nó, chưa h³n đã nhn théc đưăc tưƯng tn.

Khi chưa vi¿t “Tíu quÑc”, tôi uÑng rưău ch³ng khác nào nhïng tên thƠ phÉ, chén to ly nhÏ nào có đĂ ý gì, cé viÇc dÑc vào d¡ dày là xong chuyÇn đĂ tìm th¥y nhïng c£m giác s£ng khoái gi£ t¡o, đĂ tÏ rõ hào khí là mình cing là k» bi¿t say. Sau khi đÍc nhïng cuÑn sách chuyên nghiên céu vÁ rưău mÛi hay r±ng, cách uÑng như th¿ đã tëng bË nhïng con ngưƯi nho nhã ngày xưa gÍi mÙt cách miÇt thË là “lăn rưău”, đúng là so vÛi lăn say thì ch³ng có khác biÇt gì. Bc đ¡i sư trong chuyÇn uÑng rưău trưÛc tiên là ph£i chÍn lña công cå, hoàn c£nh; sau đó là chÍn b¡n rưău, đương nhiên cing ph£i chÍn lo¡i rưău nào phù hăp nh¥t vÛi hoàn c£nh. Chúng ta là nhïng k» dung tåc, khó lòng bì kËp vÛi phong cách uÑng rưău đ§y văn hóa và “tiêu sái” cça ngưƯi xưa, chÉ có thĂ tâm tâm niÇm niÇm là cÑ g¯ng b¯t chưÛc đưăc mÙt tí văn hóa, mÙt chút “tiêu sái” là đã thÏa mãn l¯m rÓi. Chúng ta không thĂ và cing không nh¥t thi¿t ph£i quá coi trÍng chuyÇn này. CÑc uÑng rưău à, thôi thì cÑc thçy tinh là quá đ¹p rÓi, không có cÑc thçy tinh thì dùng cÑc sé Thanh Hoa cing đưăc. Quan trÍng nh¥t v«n là rưău, n¿u không thì s½ trß thành chuyÇn “không bÙt mà gÙt nên hÓ” m¥t. Rưău ngon đã có, cÑc đ¹p đã chƯ, t¥t nhiên viÇc ti¿p theo là uÑng thôi. Đương nhiên, n¿u anh có nhu c§u đĂ cho tiÇc rưău đưăc hoàn thiÇn thêm, tÑt nh¥t là có mÙt giai nhân m·t hoa da ph¥n tâm đ§u ý hăp ß bên c¡nh anh đĂ lÙ đôi cƠ tay ngÍc, trên đó có nhïng vòng ngÍc lanh canh, miÇng nói nhïng lƯi thêu hoa dÇt g¥m, thay anh ho·c thay tôi c§m cÑc rưău đưa đ¿n tn môi. Trên chi¿u rưău cing không nên thi¿u nhïng ngưƯi giÑng như công tí Ti¿t Bàn trong “HÓng lâu mÙng”, thi¿u lo¡i b£o bÑi này tiÇc rưău s½ m¥t đi r¥t nhiÁu ý ngh)a. Đương nhiên chúng ta không ph£i là Gi£ B£o NgÍc, cing không ph£i là LiÅu Tương Liên, cing không thĂ m¡o muÙi tñ nhn, như th¿ s½ bË Tào Tuy¿t C§n tiên sinh cưƯi vào mii cho. Đưăc rÓi, bây giƯ thì mÍi thé đã đâu vào đó, b¯t đ§u uÑng thôi! Tíu héng đã có, ph£i có nhïng trò chơi trong chi¿u rưău nïa nhé, nhưng ch³ng qua trò hay nh¥t thì Gi£ B£o NgÍc đã chơi m¥t rÓi, nhïng lƯi nghËch ngăm kiĂu “đÙng phòng xu¥t hiÇn chú khÉ ngña” đã bË Ti¿t Bàn công tí nói m¥t rÓi. Bí quá, thôi thì đành ph£i nhƯ đ¿n karaoke cça Nht B£n vy. UÑng cho đ¿n khi líu c£ lưái, git l¥y micro rÑng lên vài câu, lúc ¥y có ai hơi séc đâu mà ngh) đó là qu÷ khóc hay hƠ g§m. N¿u không thì cé tìm m¥y câu gì đó hay hay ti¿u ti¿u vÑn r¥t thËnh hành trong nhïng chi¿u rưău, thm chí có thĂ tñ lôi nhïng gì x¥u xa cça nhau ra mà trào ti¿u cing là mÙt cách đùa vui. Nhïng tiÇc rưău cça nhïng quan gia lúc này đ¡i khái đÁu là như vy.

Nhïng con ngưƯi hiĂu bi¿t vÁ rưău mÙt cách chân chính thưƯng không cùng uÑng vÛi ngưƯi khác, cing giÑng như ngưƯi đ¹p trong tay mình thì không thĂ cùng chia s» h¡nh phúc vÛi ai c£. Đương nhiên, n¿u ngưăc dòng thƯi gian mÙt tí, chuyÇn đem ngưƯi yêu d¥u cça mình làm lÅ vt đĂ t·ng b¡n bè cing không ph£i là ít. Hình như Lý B¡ch đã tëng t·ng cho Đ× Phç mÙt cô ca kù r¥t tâm đ¯c cça mình, nhưng vì cuÙc sÑng sinh nhai quá khó khăn, Đ× Phç đã đem bán m¥t cô này. Lý B¡ch chính là khuôn m«u cça k» uÑng rưău hào phóng, Đ× Phç l¡i là điĂn hình cho k» uÑng rưău cùng cñc. C£ hai đÁu là đ¡i thi nhân, nhưng trên phương diÇn uÑng rưău mà nói không thĂ xem là cao thç. MÙt cao thç uÑng rưău chân chính khi thưßng théc rưău, trong m¯t thưƯng không có rưău. Trong m¯t nhïng ngưƯi này, rưău là đàn bà, mù tíu chính là mù nhân. Khi chưa mß n¯p bình, đ¡i sư s½ thưßng théc nhan s¯c cça rưău giÑng như đang ve vuÑt thân thĂ ngà ngÍc cça mù nhân; sau khi mß n¯p, đ¡i sư s½ tn hưßng mùi hương cça rưău giÑng như đang ôm ¥p thân thĂ nÓng nàn cça mù nhân. GiÍt rưău thé nh¥t lan trong miÇng như đang đê mê trong làn môi thơm ngÍt cça mù nhân… RÓi të đó, đ¡i sư s½ ti¿n thêm vào th¿ giÛi cça cái đ¹p, cho nên mÛi nói “rưău không làm say ngưƯi mà ngưƯi tñ say”, như t¯m trong gió xuân, gÙi đ§u trong mưa xuân. Đ¡t đ¿n c£nh giÛi ¥y, quá trình uÑng rưău s½ bi¿n thành quá trình hòa điÇu vÛi mù nhân. Có sñ hòa điÇu vÁ tâm hÓn, cing có sñ hòa điÇu vÁ nhåc thĂ, đương nhiên quan trÍng hơn v«n là sñ hòa điÇu vÁ tâm hÓn.

Tôi có mÙt ngưƯi b¡n vong niên r¥t đáng kính, là mÙt giáo sư chuyên vÁ các lo¡i men ß trưƯng đ¡i hÍc X, đã tëng l¥y b±ng ti¿n s) vÁ Men hÍc ß Đ¡i hÍc California vào cuÑi thp niên ba mươi. Ông ¥y chính là mÙt đ¡i sư xem rưău là vă, l¥y rưău làm b¡n. Trong m¯t ông ta - cing có thĂ nói là trong tâm hÓn ông ta - b¥t kó mÙt chai rưău nào cing đÁu có mÙt sinh mÇnh đÙc lp. Ông ta đã tëng nói vÛi tôi: M×i mÙt giÍt rưău đÁu có mÙt v» tôn nghiêm riêng. Anh chÉ có thĂ tôn trÍng nó, không đưăc coi thưƯng nó; anh chÉ có thĂ thưßng théc nó, không thĂ khinh m¡n nó. DưÛi ánh đèn mƯ tÏ, anh nâng chi¿c cÑc thçy tinh cao chân, trong đó chéa thé rưău màu đÏ sm và đĂ cho nó sóng sánh nh¹ nhàng, nó s½ phát ra mÙt thé ánh sáng như ngÍc th¡ch, như hƠ phách, khác nào mÙt mù nhân xiêm y rñc rá đưƯng hoàng bưÛc ra të trong cÑc rưău, lúc ¥y tâm hÓn anh b×ng chÑc trß nên trong v¯t như b§u trƯi không mÙt găn mây, linh hÓn anh b×ng nhiên thánh thiÇn như mÙt vË thánh. Anh nên c£m t¡ Thưăng đ¿, tôi cing nên c£m t¡ Thưăng đ¿ bßi vì ngưƯi đã t·ng cho chúng ta mÙt lo¡i ch¥t lÏng cñc kó cao quý như ngưƯi đã tëng n·n ra đàn bà đĂ t·ng cho đàn ông.

11. Th¿ gian này, mùi vË nào thơm nh¥t?

Të góc đÙ khoa hÍc mà nói, mùi vË cing là mÙt d¡ng vt ch¥t. Mùi vË là phân tí cça vt ch¥t - có l½ nhÏ hơn so vÛi phân tí - t£n m¡n trong không khí rÓi chui vào mii ngưƯi, kích thích nhïng t¿ bào khéu giác, thông qua đ§u mút dây th§n kinh d«n đ¿n th§n kinh não, rÓi thông qua bÙ phn phå trách phân tích mùi vË ß đ¡i não mà con ngưƯi c£m nhn đưăc mùi vË mà mình ngíi đưăc là thÑi hay thơm ho·c mùi gì khác nïa. Quá trình vô cùng phéc t¡p ¥y l¡i diÅn ra trong mÙt kho£ng thƯi gian r¥t ng¯n. ĐÑi vÛi b¥t kó mÙt tác gia nào, ký éc cça vË giác còn quan trÍng hơn ký éc vÁ thË giác, ký éc vÁ thính giác, ký éc vÁ xúc giác r¥t nhiÁu l§n. Danh tác “Truy tìm năm tháng như nưÛc ch£y” cça văn hÍc hiÇn đ¡i Pháp b¯t đ§u b±ng mùi vË cça mÙt chi¿c bánh mÏng. Khi mùi vË đ·c biÇt cça chi¿c bánh tan d§n trong miÇng, nhïng ký éc vÁ cuÙc đƯi đã qua như nhïng béc hÍa l§n lưăt hiÇn vÁ trong tâm hÓn và trí óc cça nhà văn.

Nhïng năm đ§u thp niên tám mươi, trên văn đàn Đéc xu¥t hiÇn bÙ tiĂu thuy¿t nƠi ti¿ng “NưÛc hoa”. BÙ tiĂu thuy¿t này t¡o nên mÙt làn sóng ch¥n đÙng b§u trƯi văn hÍc phương Tây. CuÑn tiĂu thuy¿t này vi¿t vÁ mÙt ngưƯi có khéu giác cñc kó m«n c£m, là mÙt thiên tài trong viÇc ch¿ xu¥t ra nhïng lo¡i nưÛc hoa nhƯ vào khéu giác cça chính mình. Cho dù là lo¡i nưÛc hoa cñc quý vÛi bao nhiêu hương liÇu ©n tàng trong đó, chÉ c§n đ·t bên mii là ông ta đã có thĂ phân biÇt đưăc đó là nhïng lo¡i hương liÇu gì, kĂ c£ hàm lưăng cça tëng lo¡i là bao nhiêu. Ông ta dùng t¥t c£ tinh lñc cça c£ mÙt đƯi đĂ điÁu ch¿ ra mÙt lo¡i nưÛc hoa đ·c biÇt. Ông ta có nói mÙt câu cñc hay: Trên th¿ giÛi này, ai n¯m vïng đưăc mùi vË, ngưƯi ¥y cing n¯m b¯t đưăc tâm hÓn con ngưƯi; ai khÑng ch¿ đưăc khéu giác con ngưƯi, ngưƯi ¥y cing có thĂ khÑng ch¿ c£ th¿ giÛi. Ông ta chuyên tâm nghiên céu c£i ti¿n công nghÇ điÁu ch¿ tinh d§u thơm të hương thơm cça các loài hoa và d§u má đÙng vt cça Pháp đĂ điÁu ch¿ ra nhïng lo¡i nưÛc hoa mÛi làm ch¥n đÙng th¿ giÛi mù ph©m. N¿u so vÛi nhïng lo¡i nưÛc hoa mà ông ta s£n xu¥t ra, nhïng lo¡i nưÛc hoa thƯi thưăng và đ¯t tiÁn cça các xí nghiÇp Pháp không đáng giá mÙt xu! Ông ta đã mang l¡i cho ông chç cça mình mÙt món lăi nhun khƠng lÓ, nhưng đÓng thƯi cing vì ông chç mà ông ta đã đánh m¥t sinh mÇnh cça chính mình. Sau đó, ông ta trÑn vào mÙt hang đÙng nơi thâm sơn cùng cÑc, không ăn không uÑng và bi¿n mình g§n như trß thành mÙt xác ch¿t khô, kéo dài cho đ¿n b£y năm. RÓi, hình như có mÙt ti¿ng gÍi siêu nhiên nào đó khi¿n ông ta h¡ sơn. MÙt đêm nÍ, mÙt mùi thơm l¡ lùng dưƯng như có mà cing dưƯng như không đã h¥p d«n ông ta, tim ông ta như ngëng đp. Mùi vË mà ông th§m c§u mong trong nhïng cơn mÙng mË đã xu¥t hiÇn. Như có ma d«n lÑi qu÷ đưa đưƯng, ông ta nh¯m m¯t l§n theo mùi vË như mÙt con chó. BưÛc chân ông ta đã đi qua bao nhiêu đưƯng phÑ, bao nhiêu con h»m và trong tr¡ng thái nía tÉnh nía mê, ông ta dëng l¡i trong mÙt hoa viên và ß đây, cuÑi cùng ông ta đã phát hiÇn ra ngÍn nguÓn cça mùi hương: Chính là đéa con gái mưƯi ba tuƠi cça ông chç m£nh hoa viên này. Mii ông ta phÓng lên, đôi m¯t v«n nh¯m, tëng bưÛc tëng bưÛc ti¿n vÁ phía con mÓi. Khi ông ta đã đéng trưÛc giưƯng cça cô thi¿u nï, đôi m¯t như m¯t cá ch¿t cça ông ta đ§y nưÛc m¯t. Sau đó, ông ta bÏ ra đ¿n hai năm chuyên tâm nghiên céu kù thut phân ch¥t b±ng phương pháp hòa tan mùi vË trên thân thĂ con ngưƯi. Sau đó, ông ta lăi dång cái thân thĂ không hÁ có mùi vË gì cça mình, gi¿t ch¿t cô gái có mùi thơm vô cùng cao quý ¥y rÓi h¥p thå toàn bÙ mùi hương cça cô ta vào cơ thĂ mình (trưÛc khi chuyÇn này x£y ra, ông ta đã tëng gi¿t ch¿t hai mươi bÑn cô gái khác đĂ làm điÁu tương tñ). Ông ta dùng mùi vË cça hai mươi lăm cô gái đĂ điÁu ch¿ ra mÙt lo¡i nưÛc hoa có mùi vË kó dË nh¥t trên th¿ giÛi, vô lun là ai, chÉ c§n ngíi th¥y mùi nưÛc hoa ¥y, dåc tình s½ như nưÛc thçy triÁu dâng lên ngùn ngåt, lan tràn…

Nhïng điÁu vëa nói ß trên, cho dù là đưăc kĂ bßi nhà tiĂu thuy¿t nhưng rõ ràng chúng v«n có nhïng điÁu có thĂ chéng thñc đưăc. Căn cé vào k¿t lun cça khoa hÍc, tñ nhiên giÛi có đ¿n bÑn mươi v¡n lo¡i mùi vË khác nhau, mùi thơm l«n mùi không thơm phân biÇt vÛi nhau m×i lo¡i chi¿m mÙt nía. Trong hai mươi v¡n mùi thơm ¥y, cao quý nh¥t, khó tƠ hăp l¡i nh¥t v«n là mùi vË cça thi¿u nï thanh xuân. Đây là mÙt lo¡i mùi tươi non như hoa nhưng l¡i có séc sÑng vô cùng dï dÙi; là mÙt thé mùi mang đ§y đç v» thanh xuân cça sinh mÇnh; là mÙt thé mùi tưăng trưng cho th¿ giÛi trong tương lai. Theo đà phát triĂn cça hóa hÍc và vt lý hÍc, nhân lo¡i h§u như đã điÁu ch¿ ra t¥t c£ các lo¡i mùi vË, nhưng nhân lo¡i v«n không thĂ nào chi¿t xu¥t ra đưăc mùi vË thanh xuân cça thi¿u nï.

Thi¿u nï chính là nhïng nå hoa chÛm hé. RÓi s½ có mÙt ngày, thi¿u nï s½ trß thành ngưƯi lÛn, l¡i giÑng như hoa tươi nß rÙ. Hoa tươi nß rÙ lúc nào cing ti¿t ra mùi hương nÓng nàn nhưng đÓng thƯi cing đang ©n tàng trong đó mùi vË cça sñ tàn rïa.

12. NgưƯi đ¹p không ph£i là ngưƯi

NgưƯi như th¿ nào thì đưăc gÍi là mù nhân? M×i thƯi đ¡i đÁu có nhïng tiêu chu©n th©m mù riêng, m×i dân tÙc cing đÁu có tiêu chu©n th©m mù riêng cça mình. “Trong m¯t ngưƯi đang yêu em b×ng hóa Tây Thi”, điÁu này chéng minh ngay c£ m×i ngưƯi cing có nhïng tiêu chu©n th©m mù riêng. Thơ “Th¡c nhân” trong “Kinh Thi” vi¿t: “Thç như nhu đÅ, phu nhưăc ngưng chi. Lãnh như tù tÁ, XÉ nhưăc hÓ tê, T§n thç nga mi - Ngón tay như nhïng m§m lá mÛi nhú tươi non, làn da nõn nà mưăt mà như má đông, chi¿c cƠ dài và tr¯ng như ¥u trùng sâu thiên ngưu, hàm răng tr¯ng đÁu như h¡t b§u, lông mày đen dài như mày t±m”. Ti¿p theo còn vi¿t: “X£o ti¿u s£nh hÁ, Mù måc phán hÁ - Nét cưƯi duyên dáng, m¯t nhìn long lanh”. Đúng là có phong thái sinh đÙng. Đ¡i khái, đây là cách miêu t£ mù nhân cñc kó kinh điĂn, m×i hình tưăng so sánh đÁu tuyÇt vƯi, k¿t hăp t¥t c£ l¡i s½ trß thành mÙt mù nhân b±ng xương b±ng thËt xu¥t hiÇn trưÛc m·t chúng ta. Ngay trong buƠi bình minh cça văn hÍc mà ngưƯi bình dân đã vi¿t nhïng câu miêu t£ đ¹p đ¿n mê hÓn như th¿ nên TÑng NgÍc, cho dù là tài cao tám đ¥u, khi miêu t£ mù nhân cing chÉ có thĂ nói đưăc th¿ này: “Tăng thêm mÙt ph§n thì quá dài, Gi£m đi mÙt tí thì quá ng¯n. Thoa son ¯t quá đÏ, đánh ph¥n t¥t quá tr¯ng”. Đúng là nhïng lƯi hàm hÓ, mông lung; hình dáng và làn da cça mù nhân th¿ nào đÑ có ai hình dung ra! Dân ca Nh¡c phç cing b¯t chưÛc cách miêu t£ cça TÑng NgÍc đĂ miêu t£ s¯c đ¹p cça La Phu: “NgưƯi đi đưƯng trông th¥y La Phu, Qu³ng gánh ngÓi th«n thƯ vuÑt râu. NgưƯi cày quên ph¯t chuyÇn cày bëa, NgưƯi cuÑc ruÙng buông rơi c£ cuÑc”. Suy cho cùng, hình d¡ng cça La Phu như th¿ nào? Không bi¿t, anh cé tñ tưßng tưăng vy. Trong tiĂu thuy¿t xưa, t£ dung m¡o mù nhân quanh đi qu©n l¡i cing toàn nhïng câu đ¡i lo¡i như “chim sa cá l·n”, “nguyÇt th¹n hoa nhưƯng”, đúng là khoa trương đ¿n cao đÙ, nhưng cuÑi cùng thì mù nhân ch³ng qua cing chÉ là mƯ mƯ nhân £nh, là £o £nh trëu tưăng. Đ¿n thƯi đ¡i cça “Kim Bình Mai”, “HÓng lâu mÙng” mÛi có mÙt vài nét cå thĂ khi¿n chúng ta nhn ra Lâm Đ¡i NgÍc r¥t g§y, Ti¿t B£o Thoa r¥t đ§y đ·n. Të khi có máy £nh, có phim, có ti vi xu¥t hiÇn, chúng ta mÛi có thĂ đem h¿t s¯c đ¹p cça mù nhân trƯi nam đ¥t b¯c đưa vào trong t§m ng¯m, mÛi có thĂ hình thành nhn théc c£m tính vÁ hÍ.

NgưƯi như th¿ nào mÛi xéng đáng đưăc gÍi là mù nhân? Tuy m×i ngưƯi đÁu có nhïng tiêu chu©n th©m mù riêng, nhưng c£m quan vÁ nhïng nét th©m mù cÙng đÓng nh¥t đËnh ph£i tÓn t¡i. Thân hình cça ngưƯi đ¹p có thĂ cao có thĂ th¥p, thĂ thái có thĂ mp có thĂ g§y, nhưng nhìn chung là ph£i hài hòa cân xéng. MÙt sÑ bÙ l¡c ß châu Phi xăm mình, mii đeo vòng khuyên đưăc xem là đ¹p chÉ là trưƯng hăp đ·c thù. Gương m·t mù nhân có thĂ tròn cing có thĂ nhÍn, m¯t có thĂ to có thĂ nhÏ, mii có thĂ cao có thĂ th¥p, miÇng có thĂ rÙng có thĂ h¹p, đ§u tóc có thĂ vàng có thĂ đen, nhưng nói chung là ph£i hài hòa. Nói hài hòa cing có ngh)a là nhìn thun nhãn, chí ít cing ph£i tương đÑi thun nhãn.

Thun nhãn là tiêu chu©n th¥p nh¥t khi đËnh giá mù nhân, bßi nhïng ngưƯi như th¿ có thĂ th¥y nhan nh£n ß kh¯p mÍi nơi. Đ·c biÇt là trong đƯi sÑng vt ch¥t đang lên ngôi, nghÇ thut hóa trang đã ti¿n bÙ bÙi ph§n, tuyÇt đ¡i đa sÑ đàn bà đÁu có thĂ vn dång nhïng ki¿n théc hóa trang đĂ bi¿n mình thành “thun nhãn” trưÛc mÍi ngưƯi. N¿u trong hàng ngi đông đ£o ¥y tuyĂn chÍn mÙt vài mù nhân siêu c¥p, téc là lo¡i quÑc s¯c thiên hương thì tiêu chu©n không còn dëng l¡i ß ch× hài hòa và thun nhãn nïa. Ngưăc l¡i, có khi tiêu chu©n tuyĂn chÍn l¡i là không hài hòa, nói mÙt cách chính xác là muÑn tuyĂn chÍn mÙt ngưƯi đàn bà có nhïng đ·c điĂm riêng đĂ tôn vinh là mù nhân. ĐiĂm đ·c biÇt này t¥t nhiên không ph£i là biĂu hiÇn cça sñ chưa hoàn bË vÁ m·t sinh lý. MÍi ngưƯi đÁu đã bi¿t, Cçng Lăi đã tëng có hàm răng không đưăc chu©n, Sophia Loren vÛi chi¿c mÓm to và c·p môi dày… đÁu là nhïng điĂm khi¿n ngưƯi ta khó quên. Mù nhân trong “Đăng ĐÓ tí hi¿u s¯c phú” cça TÑng NgÍc đưăc miêu t£ như là mÙt sñ chu©n mñc, kó thñc không thĂ đưăc gÍi là mù nhân, chí ít cing không đưăc xem là mù nhân trong th©m mù quan hiÇn đ¡i.

Cing là do chéc nghiÇp quy đËnh, tôi cing có thĂ đưăc xem là ngưƯi đÍc trung thành cça văn hÍc, đÍc qua r¥t nhiÁu tác ph©m nhưng hình tưăng mù nhân khi¿n tôi khó quên không ph£i Điêu ThuyÁn cing ch³ng ph£i Tây Thi, mà là nhïng hÓ ly tinh dưÛi ngòi bút cça BÓ Tùng Linh tiên sinh ngưƯi Sơn Đông chúng tôi. Nhïng cô hÓ ly tinh này, ngưƯi thì thích cưƯi, ngưƯi thích làm huyên náo… nhưng cô nào cing có cá tính, đÁu siêu phàm thoát tåc, không gi£ t¡o, không ngåy tác, không ch¥p nhn sñ ưÛc thúc cça lÅ giáo, không nÁ hà nhân gian sóng gió. Chung quanh hÍ có mÙt luÓng yêu khí là là. Anh xem, nhïng cô siêu m«u trên sàn diÅn thƯi trang chi¿u trên ti vi, đôi m¯t cça các cô mÛi đ¹p nhưng kó l¡ và l¡nh l½o làm sao, có giÑng m¯t ngưƯi không? Không giÑng! Th¿ giÑng gì? GiÑng hÓ ly, giÑng yêu tinh! Cho nên tôi nói, nhïng mù nhân chân chính trên toàn th¿ giÛi này không có bao nhiêu. HÍ không bi¿t vào nhà b¿p, cing ch³ng bi¿t thêu thùa may vá. Tôi cho r±ng s¯c đ¹p cça Dương LÇ Bình, cô diÅn viên múa balê có thĂ đưăc đem ra đĂ so sánh vÛi nhïng cô tiĂu hÓ ly cça BÓ Tùng Linh. Khi cô ta múa trên sân kh¥u, toàn thân cô ta tÏa ra mÙt làn yêu khí, tiên khí nhưng hoàn toàn không có nhân khí. Do vy không ai có thĂ b¯t chưÛc, không ai có thĂ vưăt đưăc Dương LÇ Bình.

Tháng 12 - 1997

Gi¥c mơ đ¡i hÍc cça tôi

Nhïng năm đ§u thp niên sáu mươi, khi tôi mÛi bưÛc chân vào tiĂu hÍc thì anh c£ tôi đã thi đ× vào TrưƯng Đ¡i hÍc Sư ph¡m Hoa Đông vÛi điĂm sÑ r¥t cao, trß thành cu sinh viên đ§u tiên cça vùng Đông B¯c Cao Mt. ViÇc anh đ× vào đ¡i hÍc đã mang l¡i vinh dñ lÛn lao cho gia đình, cing kích thích gi¥c mơ đ¡i hÍc cça tôi. Nhưng ngay sau đó, “Đ¡i Cách m¡ng văn hóa” bÙc phát, tôi l¡i vì chuyÇn vi¿t báo cho mÙt tƯ báo nhÏ “Qu£ tt lê t¡o ph£n” nên đã đ¯c tÙi vÛi th§y hiÇu trưßng, do vy mà tôi bË đuƠi khÏi trưƯng khi đang còn hÍc dß lÛp năm.

TƯ “Qu£ tt lê t¡o ph£n” chÉ ra m¯t đưăc mÙt kó thì đã bË các th§y buÙc ph£i đình b£n. Tôi nhÛ trên tƯ báo có “bài thơ” - tác ph©m đ§u tay cça tôi, đ¡i khái là: T¡o ph£n t¡o ph£n c§n t¡o ph£n, Mao Chç tËch hiÇu triÇu t¡o ph£n! Đp nát đp nát đp nát h¿t. Đp nát nÁn giáo dåc tư b£n! Kó thñc thì th§y hiÇu trưßng đương quyÁn đã t¡o ph£n, ông ¥y cing đp phá c£, nhưng quan điĂm cça ông ¥y vÛi tôi không hoàn toàn giÑng nhau, do vy mà tôi đã đ¯c tÙi vÛi ông ¥y.

Sau khi m¥t hÍc, tôi mÛi th¥m thía đưăc n×i thÑng khƠ theo kiĂu cça Cao NgÍc B£o. Sau khi các trưƯng mß cía trß l¡i, tuyÇt đ¡i bÙ phn b¡n cùng lÛp cça tôi đÁu chuyĂn đ¿n hÍc ß trưƯng trung hÍc Nông nghiÇp ngay trưÛc m·t nhà tôi. Cho dù chuyÇn đi hÍc lúc ¥y đưăc xem như mÙt trò đùa, nhưng dù sao đi hÍc v«n cé là đi hÍc. M×i l§n d¯t dê d¯t trâu, lưng đeo sÍt cÏ đi ngang qua con đưƯng nhÏ trưÛc cía lÛp hÍc, nghe th¥y ti¿ng Ón ào cça nhïng b¡n hÍc ngày xưa, lòng tôi xÑn xang vô cùng. Không chÉ mÙng đ¡i hÍc đã bË t¯t ng¥m, ngay c£ t¥m b±ng trung hÍc cing l¥y không xong. Thành ph§n gia đình phú nông, tham gia bÙ đÙi cing không ph£i là chuyÇn dÅ, làm công nhân cing ch³ng có chút hy vÍng gì, xem ra c£ đƯi tôi ph£i bán m·t cho đ¥t bán lưng cho trƯi m¥t thôi. Trong cơn tuyÇt vÍng, tôi låc lÍi nhïng quyĂn sách gi£ng văn cça anh c£ khi còn đang hÍc trung hÍc ra, đÍc đi đÍc l¡i mÙt cách say mê đ¿n khi thuÙc thì thôi, đ§u tiên là đÍc nhïng truyÇn ng¯n và nhïng đo¡n trích tiĂu thuy¿t trong ¥y rÓi đ¿n t£n văn, ngay c£ nhïng bài vi¿t cça Tr§n Bá Đ¡t, Mao Tr¡ch Đông tôi cing thuÙc làu làu.

M¥y năm trôi qua, mÙt nhân vt danh ti¿ng là Trương Thi¿t Sinh đã xu¥t hiÇn. Cho dù con ngưƯi này ch³ng tÑt lành gì, nhưng nhïng cách théc cça anh ta đã găi ý cho tôi và të trong tăm tÑi, tôi đã nhìn th¥y mÙt luÓng ánh sáng. Té ra chÉ c§n dña vào mÙt phong thư mà đã đưƯng đưƯng chính chính bưÛc vào cánh cƠng đ¡i hÍc! Tôi hÍc theo cách théc cça Trương Thi¿t Sinh vi¿t mÙt phong thư gíi cho BÙ trưßng BÙ Giáo dåc QuÑc gia lúc ¥y là Chu Vinh Kim, biĂu đ¡t nguyÇn vÍng đưăc hÍc đ¡i hÍc mÙt cách điên cuÓng cça tôi. Thư đi đưăc nía tháng, đêm ¥y tôi đang giúp m¹ đÑt lò, bÑ tôi có viÇc đi ra ngoài quay trß vÁ, trên tay ông có mÙt phong thư màu xám. Như có mÙt ti¿ng nƠ lÛn vang lên bên tai, linh c£m mách b£o r±ng, đó là hÓi âm cho lá thư cça tôi. Tôi vëa kích đÙng vëa lo l¯ng, không bi¿t là phúc hay hÍa đang chƯ mình. BÑ tôi giơ phong thư lên, tay ông cing đang run nhưng cing không vÙi vàng gì đưa nó cho tôi, đôi m¯t ông nhìn tôi dài d¡i, buÓn buÓn - cái nhìn mà đ¿n nay tôi v«n chưa quên. CuÑi cùng thì ông cing nói đưăc mÙt câu: Con ngh) như th¿ nào? HÏi xong thì đưa phong thư cho tôi. TƯ gi¥y bên trong màu hÓng, có mưƯi m¥y dòng chï vi¿t b±ng bút chì, nÙi dung đ¡i khái là: Tôi đã nhn đưăc thư cça anh. NguyÇn vÍng muÑn hÍc đ¡i hÍc cça anh là r¥t tÑt, hy vÍng anh ti¿p tåc ph¥n đ¥u lao đÙng, chƯ đăi sñ ti¿n cí cça b§n h¡ trung nông. Đúng là lƯi l½ cça quan chéc, nhưng lúc ¥y tôi c£m đÙng đ¿n đÙ muÑn phát khóc. Đây chính là thư hÓi âm cça BÙ trưßng BÙ Giáo dåc

QuÑc gia! Đêm ¥y, tôi nghe bÑ m¹ thì th§m vÛi nhau, bÑ nói: Th±ng nhÏ này ra đƯi n¿u mà hanh thông thì bi¿t đâu s½ làm nên chuyÇn, không may thì gieo hÍa cho tƠ tông thôi! M¹ thß dài nói: Cing uƠng phí cho con l¯m, có đ§u óc như vy mà ngày nào cing quanh qu©n vÛi con trâu con dê!

HÓi âm cça BÙ trưßng khi¿n cho mÙng đ¡i hÍc cça tôi ngày càng trß nên điên cuÓng hơn. Nhưng tôi v«n đç tÉnh táo đĂ bi¿t r±ng, n¿u tôi có khƠ hơn c£ mÙt con trâu cing ch³ng trông chƯ gì vào sñ ti¿n cí cça b§n h¡ trung nông đĂ vào đ¡i hÍc. Lúc ¥y, chuyÇn cí tuyĂn theo đÁ nghË cça b§n h¡ trung nông ch³ng qua là nhïng lƯi nói suông, m×i năm đưăc phân cho m¥y chÉ tiêu phân phÑi thì làm sao lÍt qua tay cça con em cán bÙ lãnh đ¡o công xã, h¡nh phúc ¥y căn b£n ch³ng đ¿n phn cça con em nông dân, đëng nói là k» như tôi vÑn xu¥t thân të t§ng lÛp phú nông, ngay c£ tiĂu hÍc mà không tÑt nghiÇp nƠi nïa là. Do vy mà tôi ngh) đ¿n chuyÇn đi bÙ đÙi. Trong quân đÙi, chÉ c§n làm viÇc cho tht tÑt là có thĂ đưăc cí tuyĂn vào đ¡i hÍc. Cho dù không vào đưăc đ¡i hÍc, làm mÙt cán bÙ qu£n lý cing là mÙt con đưƯng tươi sáng vô cùng.

Sau bÑn năm liên tåc n× lñc, khi tròn 21 tuƠi tôi đưăc gÍi nhp ngi. Đó là mÙt ngày tháng 2 năm 1976. Trong quân ngi, tôi làm viÇc ct lñc đ¿n đÙ không thi¿t gì đ¿n b£n thân. DÍn c§u tiêu, đào phân lăn, “ph£n kích hïu khuynh”. Có mÙt l§n tôi đưăc điÁu đÙng đ¿n nông trưƯng tham gia g·t lúa, khÑi lưăng công viÇc hoàn thành cça mình tôi so vÛi t¥t c£ anh em còn l¡i có khi còn nhiÁu hơn. VÛi nhïng thành tích ¥y, tôi giành đưăc sñ tán thưßng và c£m tình cça toàn đơn vË të cao xuÑng th¥p. Khi vi¿t đơn xin nhp ngi, h§u như ai cing khai th¥p tuƠi xuÑng và khai nâng trình đÙ văn hóa, đương nhiên tôi cing không ph£i là mÙt ngo¡i lÇ - vì chuyÇn đó mà tôi c£m th¥y lo l¯ng trong mÙt thƯi gian r¥t dài - Tuy chưa hÁ tÑt nghiÇp tiĂu hÍc nhưng tôi l¡i c£ gan khai là đã hÍc h¿t lÛp mưƯi! CuÑi năm 1977, lãnh đ¡o đơn vË b£o tôi hãy lo ôn tp bài vß, chu©n bË mùa hè năm sau đ¿n B¯c Kinh dñ thi, nơi đăng ký dñ thi là HÍc viÇn Kù thut công trình vÑn do quân đÙi qu£n lý. Tôi vëa ph¥n khßi vëa să hãi. Ph¥n khßi vì cơ hÙi cuÑi cùng cing đã đ¿n, să là vì mÙt chút ki¿n théc vÁ toán lý hóa cing không hÁ có, ngay c£ viÇc cÙng trë nhân chia còn không n¯m ch¯c. M¥y ngày liÁn tôi nuÑt không nƠi cơm, không chăp đưăc m¯t, muÑn tìm đ¿n thç trưßng đĂ thú nhn chân tình nhưng l¡i să m¯c vào cái tÙi khai man lý lËch đĂ lëa tƠ chéc. Sau đó tôi nghi¿n răng quy¿t đËnh: Đưăc rÓi, liÁu ch¿t, cÑ thôi! Vi¿t thư nhƯ ngưƯi nhà gíi t¥t c£ nhïng sách vß cça anh c£ đ¿n rÓi dưÛi sñ phå đ¡o cça mÙt anh b¡n trong đơn vË, b¯t đ§u quá trình tñ hÍc gian khƠ kinh hoàng. Trong vòng nía năm, trong mÙt gian kho c¥t giï công cå lao đÙng, tôi đã théc tr¯ng nhïng đêm dài, liên tåc të đêm này sang đêm khác đánh vt vÛi nhïng phân sÑ, phéc sÑ…, mÙt cuÑn hóa hÍc, hai cuÑn vt lý. Kó thi s¯p đ¿n, trong lòng tôi càng lo să php phÓng. Ai ai trông th¥y tôi c§n m«n như vy đÁu nói tôi nh¥t đËnh s½ đ×, nhưng tñ tôi nhìn nhn mình mÙt cách rõ ràng nh¥t, trong vòng nía năm, tôi chÉ có thĂ hÍc thuÙc làu mÙt sÑ công théc, đËnh lý, còn vn dång nó đĂ gi£i toán thì t¥t nhiên là ch³ng ra gì, nh¥t đËnh tôi không thĂ đ× đưăc. Trong lúc nguy c¥p nh¥t, c¥p trên l¡i gÍi điÇn đ¿n b£o, danh sách dñ thi không có tên tôi, do vy tôi không c§n ph£i đ¿n B¯c Kinh nïa. Nghe đưăc tin này, t£ng đá nghìn cân như đưăc cßi bÏ nhưng trong lòng tôi l¡i vëa vui vëa buÓn.

Qua mÙt phen lao đao, mÙng đ¡i hÍc cça tôi vÁ cơ b£n đã tan vá. Không lâu sau, tôi đưăc điÁu đÙng vÁ mÙt đơn vË mÛi, đ£m nhiÇm chéc vå giáo viên chính trË kiêm nhân viên qu£n lý thư viÇn. ĐĂ có thĂ lên lÛp, tôi chúi mii vào đÍc nhïng cuÑn sách vÁ lý lun chính trË, l¡i lăi dång chéc danh, đÍc ngÑn ng¥u r¥t nhiÁu sách văn hÍc nghÇ thut. Nhïng năm đ§u thp niên 80, trong nhïng lúc nhàn r×i, tôi b¯t đ§u tp tành sáng tác. Trong lúc mÙng đ¡i hÍc không còn th¥p thoáng trong đ§u nïa thì cánh cƠng đ¡i hÍc đÙt nhiên l¡i mß toang trưÛc m¯t tôi. Đó là mÙt ngày hè vô cùng nóng béc, tôi nghe loáng thoáng r±ng Khoa Văn hÍc cça HÍc viÇn NghÇ thut Quân đÙi thông báo chiêu sinh. Lúc ¥y, viÇc đăng ký dñ thi đã k¿t thúc nhưng có l½ là do mÇnh vn xui khi¿n và chÉ đ¡o, tôi vác tác ph©m cça mình xông th³ng vào cƠng hÍc viÇn. Ân sư Të Hoài Trung tiên sinh đÍc xong tác ph©m cça tôi bèn nói vÛi chuyên viên Lưu NghË Nhiên trong khoa: Cu hÍc sinh này, n¿u thi văn hóa mà không đ¡t điĂm đ× thì chúng ta cing s½ đ·c cách cho đ×! L¡i là mÙt sñ d«n d¯t nïa cça mÇnh vn, điĂm thi văn hóa cça tôi l¡i r¥t cao. Ngày 1 tháng 9 năm 1984, tôi vác ba lô rƯi đơn vË đĂ đ¿n vÛi gi£ng đưƯng đ¡i hÍc.

Tháng 10 - 1997

Tôi và âm nh¡c

Âm nh¡c, xét trên m·t chï, đ¡i khái có thĂ lý gi£i là “khoái l¡c âm thanh” ho·c “âm thanh đem l¡i khoái l¡c cho con ngưƯi”. Trên góc đÙ danh të mà lý gi£i thì có l½ phéc t¡p hơn nhiÁu, không thĂ b±ng m¥y câu mà nói cho tưƯng tn đưăc. Tôi ngh), cÙi nguÓn xa xưa nh¥t cça âm nh¡c là do con ngưƯi dùng khí qu£n cça mình b¯t chưÛc âm thanh cça đ¡i tñ nhiên. Ch³ng h¡n như muÑn b¯t thú hoang ph£i b¯t chưÛc ti¿ng kêu cça thú hoang, không nhïng då đưăc thú hoang mà còn nghe r¥t hay, do vy mà không ngëng l·p đi l·p l¡i, không nhïng th¿ l¡i còn kêu lên cho đÓng bÍn nghe. Đó chính là vëa sáng tác l¡i vëa biĂu diÅn vy. Khi không c§n b¯t thú hoang, dùng âm thanh ¥y đĂ réo gÍi đÓng lo¡i thì ngía cƠ ng©ng đ§u, nhïng ti¿ng hú liên tåc đưăc phát ra. Có ti¿ng kêu hay, có ti¿ng kêu không hay; kêu hay chính là hát vy. Trong th¿ giÛi tñ nhiên có lo¡i âm thanh hay, có lo¡i âm thanh không hay, hay thì làm con ngưƯi vui v» khoái l¡c, không hay làm con ngưƯi không c£m th¥y khoái l¡c. Âm thanh có thĂ làm cho con ngưƯi vui v» khoái l¡c chính là hình théc âm nh¡c sÛm nh¥t trong lËch sí âm nh¡c. D§n d§n, chÉ dña vào cuÑng hÍng đĂ phát xu¥t ra âm thanh không đç thÏa mãn nhu c§u, do vy mà b¯t đ§u dùng lá cây, Ñng trúc ho·c b¥t kó mÙt vt nào khác đĂ h× tră cho viÇc phát âm. Nhïng thé ¥y chính là nhïng lo¡i nh¡c khí sÛm nh¥t trong lËch sí âm nh¡c.

Thuß nhÏ tôi chăn trâu trên đÓng, cưái trên lưng trâu, đang c£m th¥y cô đơn t)nh l·ng quá đ×i thì đÙt nhiên có nhïng ti¿ng chim kêu trên đ§u, ti¿ng kêu sao mà thê lương. Tôi ng©ng đ§u lên nhìn trƯi cao mÙt cách vô théc. TrƯi xanh như m·t nưÛc biĂn, xanh đ¿n đÙ buÓn th£m. Tâm hÓn non tr» cça tôi b×ng nhiên tinh t¿ h³n lên, mÁm o·t như săi tơ t±m nhưng cing ©n chéa mÙt đ§u mii kim. MÙt c£m xúc không thĂ nói rõ như th¿ nào dâng lên trong lòng tôi, lúc thì như mÙt đàn cá đang tung tăng bơi lÙi, lúc thì như ch³ng có gì c£, trÑng không hoang v¯ng. Cho nên, nhïng âm thanh hay không nh¥t đËnh đem đ¿n cho ngưƯi nghe sñ khoái l¡c. Do vy, trên thñc t¿ âm nh¡c có thĂ khơi dy trong tâm hÓn con ngưƯi bao nhiêu là s¯c thái tình c£m, có thĂ mÁm y¿u, có thĂ m¡nh m½, có thĂ hùng tráng, có thĂ bi thương. Âm nh¡c chính là nhïng âm thanh có thĂ làm cho tâm hÓn con ngưƯi trß thành mÙt m·t hÓ mênh mông vÛi nhïng đăt sóng đang lăn tăn.

Ngoài nhïng âm thanh cça chim chóc, trên đÓng còn có ti¿ng cça bò, ti¿ng nhïng con trâu nái gÍi con, ti¿ng trâu nghé oe oe gÍi m¹; ti¿ng kêu cça chúng càng làm cho tâm tư tôi thêm n·ng nÁ. Còn có ti¿ng gió, ti¿ng mưa xuân, ti¿ng ¿ch nhái kêu nía đêm trong tháng ba… T¥t c£ đÁu như dao céa vào g×, kh¯c sâu trong nhïng hÓi éc cça tôi. V¥t chúng qua mÙt bên, tôi đi tìm nhïng c£m giác âm thanh mÛi ß trong lo¡i ca kËch Miêu Xoang cça đËa phương. Nam thanh nï điÇu, bi bi thi¿t thi¿t, hình như con ngưƯi ß đây të xưa đ¿n nay đ¯m chìm triÁn miên trong bĂ khƠ không b±ng.

Đ§u năm 1977, tôi nhp ngi t¡i huyÇn Hoàng, đ¡p xe theo cán bÙ hu¥n luyÇn đi të chÉ huy sß vÁ đơn vË. Đã hoàng hôn, tuy¿t l¥p đ§y trên m·t đ¥t, yên l·ng đ¿n l¡ lùng, không có l¥y mÙt âm thanh nào khác ngoài ti¿ng bánh xe đ¡p lào xào trên tuy¿t. ĐÙt nhiên, të trên loa phóng thanh cça chÉ huy sß vang lên bài hát “HÓng hÓ xích vÇ đÙi”. Nhïng ca të r¥t nƠi ti¿ng: NưÛc hÓ HÓng a, sóng a, sóng đuƠi sóng.…BƯ bên kia hÓ HÓng là quê hương… Chúng tôi dëng xe l¯ng tai nghe, c£m giác toàn thân đang đưăc b£o bÍc trong mÙt dòng nưÛc ¥m áp diÇu kó. Trong mơ mơ hÓ hÓ tôi nhn ra, mùa đông l¡nh l½o đã trôi qua, mÙt thƯi đ¡i mÛi tràn trÁ tình yêu đang đ¿n. LƯi ca đưa tôi quay vÁ vÛi thƯi niên thi¿u. NhË Lãng sơn cao cao, cao hàng v¡n trưăng… Nhïng ngày hè nóng béc thuß thi¿u niên, trong đÓng cÏ quê hương, trên lưng trâu, nghe ti¿ng chuÓn chuÓn đp cánh, nghe đưăc c£ ti¿ng cça nhïng tia n¯ng chi¿u xuÑng m·t đ¥t. Cúi ngưƯi tht th¥p trên thành gi¿ng, dùng cÍng hành làm Ñng hút, hút nưÛc gi¿ng lên mà uÑng, nhïng chú nhái nh£y tung ngưƯi lên cao rÓi chúi th³ng xuÑng đáy gi¿ng. NưÛc uÑng đã no, l¡i dùng cÍng hành làm kèn, nhïng âm thanh tr§m th¥p, đó chính là âm nh¡c.

ThƯi gian th¥m thoát, tôi đã đ× vào HÍc viÇn NghÇ thut Quân đÙi. Nhïng ti¿t hÍc âm nh¡c vÛi nh¡c s) tài ba Lý Đéc Luân, th§y gi£ng đ¿n bao nhiêu ti¿t, lang thang të T§n Thçy Hoàng đ¿n Hán Vi Đ¿, đ¿n Cách m¡ng Tân Hăi mà không hÁ nh¯c qua hai ti¿ng “âm nh¡c”, chúng tôi th¥t vÍng vô cùng. Tôi nói, thưa th§y, th§y đëng gi£ng nïa, có thĂ cho chúng em nghe mÙt vài băng ghi âm đưăc không? Th§y có v» không vui, nói: Tôi có thĂ chÉ huy c£ mÙt dàn nh¡c giao hưßng, nhưng tôi không thĂ điÁu khiĂn đưăc máy ghi âm. MÍi ngưƯi đÁu cưƯi tôi nông c¡n. Ngh) l¡i, tôi th¥y mình qu£ là hÓ đÓ. NgưƯi ta là đ¡i sư trong viÇc chÉ huy dàn nh¡c, sao tôi l¡i có thĂ yêu c§u th§y điÁu khiĂn máy ghi âm?

Tôi đã vi¿t mÙt truyÇn dài có nhan đÁ là “Âm nh¡c dân gian”. ĐÍc truyÇn này, nhiÁu ngưƯi cé cho r±ng ki¿n théc vÁ âm nh¡c cça tôi r¥t khá, kó thñc, nhïng të ngï mà tôi đưa vào trong truyÇn là do tôi sao chép të cuÑn “SƠ tay thưßng théc âm nh¡c” mà ra.

Trong làng tôi có mÙt ngưƯi kéo đàn nhË r¥t hay m·c dù ông ta không hÁ bi¿t l¥y mÙt chï đ¡i tñ. Nói chung là miÇng ông ta có thĂ phát ra nhïng âm thanh gì thì chi¿c đàn trong tay ông ta có thĂ phát ra âm thanh n¥y. M¯t nh¯m tít, tay ông ta kéo đàn, còn miÇng ông ta thì cé nhóp nhép như đang nhâm nhi mÙt viên k¹o thơm ngon. Tôi cing đã tëng hÍc kéo đàn nhË, cing b¯t chưÛc điÇu bÙ cça ngưƯi kéo đàn nhË hay nh¥t trong làng, m¯t nh¯m tít, miÇng nhóp nhép như đang ngm mÙt viên k¹o thơm ngon. Chóc chách chóc chách, chóc chóc chách chách… M¹ tôi b£o: Con trai à, nghÉ chút đi, không c§n ph£i xay lúa nïa, bïa nay như th¿ là đç ăn rÓi! Tôi nói, không ph£i là xay lúa mà con đang bt dây cung. Chúng tôi không hiĂu nh¡c lý, cho nên chÉ hÍc mò, cái miÇng nhóp nhép theo ti¿ng đàn mÙt cách vô théc. Khi tôi đã mò ra đưăc bài “Đông phương hÓng” thì chi¿c đàn nhË bË hÏng, muÑn sía nhưng l¥y đâu ra tiÁn nên lËch sí hÍc đàn cça tôi cing ch¥m dét luôn. Thuß ¥y có mÙt chàng trai mù thưƯng đ¿n làng tôi hát rong, anh ta kéo đàn nhË r¥t hay. MÙt chàng trai có nưÛc da tht tr¯ng, giÍng hát và kéo đàn nhË quá hay khi¿n mÙt cô gái r¥t yêu âm nh¡c và ca hát trong làng đÙng xuân tình và đã bÏ trÑn theo chàng ta. Cô gái này tên Thúy KiÁu, đưăc xem là “chi¿c n¯p ¥m trà”, đ¹p nh¥t làng. Cô gái đ¹p nh¥t làng l¡i bË mÙt anh chàng mù mê ho·c, đó chính là ma lñc cça âm nh¡c, cing là n×i sÉ nhåc lÛn nh¥t cça thanh niên trai tráng trong làng. Të đó trong làng d¥y lên cao trào hÍc kéo đàn nhË, nhưng hÍc đưăc đàn không có m¥y ngưƯi, trình đÙ cing kém xa anh chàng mù nÍ. Th¿ mÛi th¥y r±ng, chÉ có nhiÇt tình không thôi là chưa đç, ph£i có mÙt chút b©m sinh.

Xóm giÁng cça tôi có m¥y cô gái có thĂ xem là thiên tài âm nh¡c, vô lun là nhïng khúc điÇu mÛi l¡ và khó đ¿n méc nào nhưng chÉ c§n nghe qua mÙt l§n là hÍ đã b¯t chưÛc hát theo. Hát theo vài l§n là hÍ đã có thĂ thuÙc làu. Nhưng bÍn hÍ không b±ng lòng vÛi viÇc hát theo nguyên điÇu, do vy mà vëa hát vëa sáng t¡o thêm. Nhïng sáng t¡o cça hÍ khi¿n cho nhïng khúc nh¡c lúc cao lúc th¥p, lúc nhÏ lúc to, lúc thô lúc tinh, luy¿n bên này láy bên kia, khó lòng nhn ra khúc hát ban đ§u nïa. Tôi ngh), hình như các cô đang sáng tác thì đúng hơn. R¥t ti¿c bÑ m¹ cça các cô đÁu là nhïng ngưƯi câm đi¿c vÁ âm nh¡c, nhà l¡i quá nghèo nên nhïng “thiên tài” này đành ph£i chËu mai mÙt vÛi thƯi gian.

M×i khi nghe th¥y b£n hăp t¥u “Lương chúc” là tôi như bË nhp mê. Khúc nh¡c này triÁn miên dìu d·t, dÅ đưa con ngưƯi vào trong cõi mơ mơ màng màng. Sau này tôi còn nghe đưăc nh¡c Beethoven, Mozart,… Tuy không hiĂu h¿t đưăc nhïng gì trong đó, chÉ có thĂ c£m nhn đưăc mÙt ph§n nhïng gì mà ngôn ngï giao ti¿p không thĂ nói đưăc, lúc thì hình như là thà ch¿t ché không khu¥t phåc, lúc thì như sñ vt vã vÁ sinh mÇnh, lúc thì như ti¿ng đàn bà thß than. Có lúc như mê mê tÉnh tÉnh đi vào nhïng th£o nguyên mênh mông hoang dã, vào rëng sâu, lúc như đang đéng bên Hoàng Hà g§m gào cuÙn sóng… Có l½ đó là nhïng hình tưăng âm nh¡c? Ai mà bi¿t đưăc!

Khó có thĂ nói tôi là ngưƯi nghiÇn âm nh¡c, bßi nghe cing đưăc mà không nghe cing xong, cing không hÁ chÍn lña, kinh kËch cing nghe, nh¡c giao hưßng cing thưßng théc. Có mÙt kho£ng thƯi gian tôi đã tëng vëa đeo tai nghe nh¡c vëa vi¿t văn, vi¿t đ¿n đo¡n nhp th§n thì h§u như bên tai không còn ti¿ng nh¡c nïa, chÉ có thĂ c£m th¥y có mÙt séc m¡nh nào đó đ©y ngòi bút tôi đi theo mÙt con đưƯng không có điĂm dëng. ChÉ ti¿c là, băng đ)a nh¡c không ph£i là mÙt con đưƯng đi đ¿n vô cùng, lúc nó dëng l¡i thì tôi cing đánh m¥t tr¡ng thái “vong ngã” đĂ quay vÁ vÛi “chính ngã”, đúng là đáng ghét.

Tôi đã đÍc mÙt cuÑn tiĂu thuy¿t Liên Xô ci, hình như có tên là “Con ngưƯi chân chính”, trong đó có mÙt phi công vëa lái thí xong mÙt lo¡i máy bay mÛi, mß buÓng lái bưÛc xuÑng, cñc kó hưng ph¥n nói: Quá hay, quá đ¹p, như mÙt chi¿c đàn violon! Khi tôi vi¿t đ¿n đÙ say sưa nh¥t, đôi khi cing có c£m giác là bên tai mình luôn văng v³ng mÙt khúc nh¡c giao hưßng. Có khi trong không gian cça nhïng b£n giao hưßng ¥y, tôi thưƯng dùng ngón tay v¡ch xuÑng bàn nhïng ký hiÇu kó l¡, n¿u không có bàn thì tôi l¡i v¡ch trong không gian, hình như đó là nhïng gì tôi th¥y đưăc të nhïng nÑt nh¡c. Tôi không hÁ bi¿t khiêu vi, nhưng khi có mÙt mình trong phòng, tôi cing dm chân hoa tay theo nhïng ti¿t t¥u mà tôi nghe đưăc và có c£m giác là trong thân thĂ mình có mÙt kh£ năng nh£y nhïng khúc điÇu cça loài dã thú đang ©n tàng.

Tôi cing kh³ng đËnh là mình không hÁ có nhïng ki¿n théc vÁ âm nh¡c, nhưng m×i khi đưăc thưßng théc âm nh¡c thì tôi c£m th¥y s£ng khoái vô cùng. S£ng khoái đưăc hiĂu như mÙt të đÓng ngh)a vÛi phát ti¿t, cÙng hưßng. Nói chung, tuyÇt đ¡i bÙ phn âm nh¡c không đem đ¿n cho con ngưƯi sñ cưƯi đùa vui v», n¿u có lo¡i âm nh¡c đĂ mà cưƯi đùa vui v» thì đó là thé âm nh¡c tương đÑi thô thiĂn. VÁ cơ b£n, tôi bi¿t lo¡i hình nghÇ thut này là cái gì, nhưng b£o tôi nói ra b±ng lƯi nó là cái gì thì tôi không thĂ. Nói không đưăc, nhưng có thĂ c£m thå đưăc, tôi ngh) đó mÛi là nghÇ thut chân chính.

Tôi còn muÑn nói thêm là, âm thanh trong th¿ giÛi này còn phong phú g¥p nhiÁu l§n so vÛi âm nh¡c. Âm thanh là hình théc tÓn t¡i cça th¿ giÛi, là ngo¡i xác đĂ cho linh hÓn nhân lo¡i trú ngå. Âm thanh cing là mÙt hình théc tương thông giïa con ngưƯi và Thưăng đ¿, có bao nhiêu ngưƯi đã tëng dña vào âm thanh đĂ mà bay lên thiên quÑc, bay lên cõi tương đÑi v)nh h±ng.

Tháng 9 -1997

Nhïng con cëu và... tôi

HÍ nhà dê có r¥t nhiÁu chçng lo¡i, hình dáng cing khác nhau, nhưng đĂ l¡i ¥n tưăng sâu nh¥t cho tôi v«n là con cëu.

Hai mươi năm trưÛc, tôi có hai con cëu làm b¡n, hình bóng cça chúng cho đ¿n bây giƯ v«n còn lưu l¡i trong ký éc cça tôi. Lúc ¥y, bÙ d¡ng cça tôi th¿ nào khó mà có thĂ kh£o chéng mÙt cách rõ ràng, bßi lúc ¥y ß quê tôi chuyÇn chåp £nh là r¥t hi hïu; mÙt th±ng nhóc năm sáu tuƠi l¡i càng không thĂ bi¿t đ¿n chuyÇn này. Theo lƯi m¹ kĂ, thuß nhÏ tôi r¥t x¥u, khuôn m·t dài ngoµng và loang lƠ trông như m·t chó m·t mèo, lúc nào cing thò lò mii xanh, ngưƯi trong làng gÍi là “hai chi¿c râu rÓng”. M¹ còn b£o, lúc nhÏ tôi ăn r¥t dï, ch³ng khác nào qu÷ đói đ§u thai. T¿t năm ngoái tôi vÁ thăm nhà, m¹ tôi l¡i b¯t đ§u kĂ lĂ nhïng chuyÇn ci. Bà b£o, tôi vÑn là mÙt m§m cây r¥t tÑt, nhưng khi đang séc lÛn séc ăn thì bË cái đói làm cho què qu·t, k¿t qu£ là trß thành mÙt k» cong cong v¹o v¹o như bây giƯ. Vëa nói, m¹ vëa ch£y nưÛc m¯t. Tôi không chËu nƠi nhïng giÍt nưÛc m¯t thương tâm cça m¹, ph£i đánh trÑng l£ng, hÏi m¹ vÁ chuyÇn hai con cëu.

V«n còn nhÛ, đó là mÙt buƠi chiÁu mùa xuân, mÙt ông già ăn m·c r¥t tươm t¥t đ¿n nhà tôi. Tôi n¥p sau cánh cía hi¿u kó nhìn ông ta, nghe ông ta dùng mÙt thé ngôn ngï đËa phương khác nói chuyÇn vÛi ông nÙi. Ông ta lôi të trong túi áo ra hai mi¿ng bánh khô đưa cho tôi. Bánh r¥t ngÍt, nhai trong miÇng nghe giòn tan. Mùi vË ngon ngÍt cça hai chi¿c bánh ¥y đ¿n bây giƯ tôi v«n nhÛ như in. Ông nÙi b£o tôi gÍi ông ¥y b±ng ông Hai. Sau đó tôi mÛi bi¿t ông Hai là anh em k¿t ngh)a cça ông nÙi, trên đưƯng vn chuyĂn lương thñc cho Gi£i phóng quân trong chi¿n dËch Hoài H£i, hai ngưƯi đã g·p nhau, có thĂ gÍi đó là “ho¡n n¡n chi giao”. Ông Hai hÏi tôi: Cháu Ba, có thích chăn cëu không? Tôi sÑt s¯ng: Cháu r¥t thích! Ông Hai b£o: Th¿ thì tÑt, chƯ đ¿n chă phiên gia súc sang năm, ông s½ mang cëu đ¿n t·ng cho cháu!

Ông Hai đi rÓi, ngày nào tôi cing trông chƯ đ¿n ngày chă phiên, lân la bên c¡nh ông nÙi đĂ xem ông dùng săi đay bÇn mÙt chi¿c roi mÁm. CuÑi cùng thì chă phiên mà tôi trông đăi cing đã đ¿n. Qu£ nhiên ông Hai mang hai chú cëu con đ¿n tht. Chúng đưăc nhÑt trong mÙt chi¿c giÏ, lông tr¯ng như tuy¿t, xoăn tít; đôi m¯t màu xanh låc, trong như hai viên thçy tinh. Khi mÛi vÁ, chúng kêu la liên tåc, ch³ng khác nào hai đéa tr» con l¡c m¹. Nghe th¥y ti¿ng kêu cça chúng, tôi thưƯng mçi lòng, nhiÁu khi sa nưÛc m¯t. Ông Hai b£o, hai chú cëu non này mÛi chÉ có hai tháng tuƠi, đáng ra còn ph£i đưăc bú sïa, nhưng m¹ chúng không may đã ch¿t. Nhưng cing r¥t may là đã đ¿n mùa xuân, cÏ non r¥t nhiÁu, chÉ c§n chăm sóc mÙt cách chu đáo thì bÍn chúng không thĂ ch¿t đưăc.

Lúc ¥y là đ§u nhïng năm 60, cuÙc sÑng r¥t khó khăn, đÓng tiÁn m¥t giá nên b¥t kó thé gì ngoài chă cing đ¯t đÏ vô cùng, cëu càng đ¯t. Tuy ông nÙi và ông Hai là b¡n vào sinh ra tí vÛi nhau nhưng ông nÙi v«n mang mÙt ít tiÁn ra đưa cho ông ¥y. Ông Hai téc đ¿n đÙ râu tóc dñng ngưăc lên, quát lÛn: Đ¡i ca! Đ¡i ca nhìn th±ng em không ra cái gì h¿t. Hai con cëu này là tôi t·ng cho cháu Ba! Ông nÙi nói: NhË đÇ à, đây không ph£i là tiÁn mua cëu, là đ¡i ca đây giúp nhË đÇ mÙt chút lÙ phí thôi! Vă cça ông Hai vëa mÛi ch¿t đói, ông ta chÉ sÑng mÙt mình, gia s£n l¡i không có gì nên ông v¥t bÏ t¥t c£ đËnh ch¡y đ¿n vùng Đông B¯c đĂ tìm mÙt ngưƯi đàn bà. Ông Hai run r©y c§m sÑ tiÁn ông nÙi đưa cho, nưÛc m¯t lưng tròng nói: Đ¡i ca, th±ng em này ghi nhn t¥m lòng cça đ¡i ca…

Đôi cëu này mÙt đñc mÙt cái, chË c£ tôi lúc b¥y giƯ đang hÍc trung hÍc đ·t cho chúng hai cái tên, con đñc tên “Kaliosa”, con cái tên “Kalinia”. Lúc b¥y giƯ quan hÇ Trung - Xô r¥t tÑt đ¹p, trong trưƯng hÍc nào cing có môn Nga văn, chË c£ tôi là mÙt trong nhïng hÍc sinh giÏi Nga văn nh¥t lÛp.

Làng tôi n±m ngay vË trí giao ti¿p giïa ba huyÇn. RƯi khÏi thôn đi vÁ phía đông kho£ng vài cây sÑ là mÙt cánh đÓng cÏ mênh mông bát ngát. Mùa xuân vëa đ¿n, điĂm trên nhïng th£m cÏ xanh rì mênh mông là h±ng hà sa sÑ các loài hoa trông như mÙt t¥m th£m hoa văn rñc rá. Tôi và hai con cëu cça mình đã tìm th¥y “l¡c viên” cho riêng mình. Hình như bÍn chúng đã quên h¿t nhïng n×i s§u khƠ, ăn đ§y mÙt bång cÏ non là b¯t đ§u ch¡y nh£y tung tăng, tôi cing n±m trên th£m cÏ mà hưßng thå nhïng phút giây yên bình. Thi tho£ng, nhïng loài chim làm tƠ trên cÏ bË chúng tôi làm cho ho£ng să, như mÙt mii tên bay th³ng lên b§u trƯi.

Kaliosa và Kalinia lÛn r¥t nhanh, l¡i r¥t mp; riêng tôi v«n cé lùn và v«n cé g§y. Nhïng ngưƯi trong nhà đÁu san s» ph§n cơm cho tôi nhưng lúc nào tôi cing v«n c£m th¥y mình không bao giƯ đưăc ăn no. M×i l§n tôi nhìn hai chi¿c mÓm xinh x¯n và sinh đÙng g·m cÏ non cça chúng là tôi c£m th¥y thèm muÑn vô cùng. Có lúc, tôi b¯t chưÛc chúng bét mÙt n¯m cÏ non bÏ vào miÇng nhai, nhưng suy cho cùng tôi không ph£i là loài dê cëu, nên nhïng gì trông r¥t ngon lành ¥y l¡i chán ng¥y trong miÇng, không thĂ nuÑt nƠi.

RÓi có mÙt ngày, tôi vô tình phát hiÇn ra trên đ§u Kaliosa xu¥t hiÇn hai ch¥m tròn màu hÓng hÓng. Tôi c£m th¥y kinh dË vô cùng, vÙi vàng ch¡y vÁ nhà đĂ hÏi ông. Ông nÙi b£o, cëu s¯p mÍc sëng. Tôi r¥t ph£n c£m vÛi viÇc Kaliosa mÍc sëng, bßi trên đ§u nó mà có hai chi¿c sëng, có l½ trông r¥t khó coi.

Xuân qua thu vÁ, con Kaliosa đã trông r¥t to lÛn và đưƯng bÇ, bÑn chân th³ng và r¥t céng cáp, hai chi¿c sëng trên đ§u to, thô và cong veo đâm th³ng lên trƯi. Nó đã hoàn toàn m¥t đi v» đ¹p cça tuƠi thi¿u niên, đi l¡i ngông nghênh vÛi mÙt v» tñ cao tñ đ¡i, sao mà giÑng vÛi nhïng cán bÙ công xã đã thoát ly khÏi ki¿p lao đÙng đÍa đày. Tôi v«n thưƯng n¯m ch¯c l¥y hai chi¿c sëng, dùng chút séc lñc nhÏ bé cça mình ¥n đ§u nó cúi th¥p xuÑng mÙt tí vÛi mong muÑn nó hãy d¹p bÛt đi cái v» kiêu ng¡o, khiêm tÑn hơn mÙt tí. Hình như viÇc làm cça tôi khi¿n nó b¥t mãn, nó l¯c đ§u mÙt cái là tôi đã ngã chÏng vó. Kalinia cing đã lÛn, trông nó r¥t mơn mßn, l¡i r¥t nhu mì hÇt mÙt cô gái đài các. Nó cing có sëng, có điÁu r¥t nhÏ.

Hai con cëu cça tôi nƠi ti¿ng kh¯p làng. M×i khi tôi th£ chúng trên đÓng cÏ, thưƯng thì có mÙt b§y tr» con bao vây l¥y chúng tôi, đéng xa xa ng¯m nhìn c·p sëng trên đ§u Kaliosa và thách đÑ nhau: Đéa nào dám sƯ c·p sëng trên đ§u Kaliosa, mÍi ngưƯi s½ hái đ§y cho đéa ¥y mÙt sÍt rau d¡i. Có mÙt đéa to gan tên là Trình Anh Hùng rón rén ti¿p cn, nhưng không chƯ th±ng này đÙng thç, Kaliosa đã l¯c đ§u húc cho mÙt cú ngã ngía. T¥t nhiên tôi không hÁ să Kaliosa, chÉ c§n tôi không ¥n đ§u nó xuÑng, lúc nào nó cing nghe lƯi và đÑi đãi tÑt vÛi tôi. Tôi có thĂ cưái lên lưng Kaliosa đĂ nó đưa tôi đi mÙt đo¡n khá xa.

Có ngưƯi nhiÁu chuyÇn khuyên ông nÙi hãy bán hai con cëu này, b£o m×i con có thĂ đáng giá 300 đÓng. Nghe tin này, tôi ho£ng să và căm hn vô cùng. Đêm đó tôi không vÁ nhà, muÑn cùng đôi cëu yêu quý cça mình ngç trên đÓng cÏ. Ông nÙi đi tìm chúng tôi, b£o: Yên tâm đi, các con. Ông không bán đâu. Cháu r¥t khƠ công đĂ nuôi chúng lÛn lên, ông ná lòng nào bán chúng.

Ngoài tôi cùng vÛi Kaliosa và Kalinia còn có mÙt đàn cëu cça nông trưƯng quÑc doanh cing thưƯng đưăc chăn th£ trên đÓng. Trong sÑ đó có mÙt con, nghe đâu là loài cëu Tân Cương. Có l½ nó đã sáu b£y tuƠi gì đó, xác to hơn Kaliosa chút ít. Toàn thân con cëu này đưăc phç bßi mÙt lÛp lông vô cùng b©n thÉu màu vàng đ¥t, hai chi¿c sëng xanh xanh cong v¹o trên đ§u như hai thanh thép. Nó r¥t thích li¿c xéo nhìn ngưƯi ta, bÙ d¡ng trông tht đáng să. Xưa nay, tôi ghét và tránh xa đàn cëu này. Không ngƯ có mÙt ngày, Kaliosa và Kalinia l¡i dám vi ph¡m nhïng điÁu c¥m đoán cça tôi, chç đÙng ti¿p cn vÛi đàn cëu ¥y. NgưƯi chăn d¯t đàn cëu này là mÙt thanh niên kho£ng hai b£y hai tám tuƠi, m·c bÙ qu§n áo hÍc sinh màu lam, khuôn m·t tr¯ng nhăt trông như ngưƯi bË đói muÑi. Anh ta r¥t nhiÇt tình nói vÛi tôi: Cu em à, cu chăn hai con cëu này qu£ tht không tÓi tí nào! Tôi ng©ng cao đ§u kiêu ng¡o. Anh ta l¡i nói: Đáng ti¿c chúng không ph£i là giÑng cëu tÑt. N¿u con cëu cái cça cu mà cho giao phÑi vÛi con cëu gÑc Tân Cương cça anh đây, nh¥t đËnh con do nó sinh ra s½ r¥t tuyÇt vƯi! Vëa nói, anh vëa chÉ vào con cëu x¥u xí đang g·m cÏ trưÛc m·t tôi. Tôi vÙi vÙi vàng vàng đËnh d¯t Kaliosa và Kalinia quay vÁ, nhưng đã muÙn m¥t rÓi. Con cëu già x¥u xí ¥y đã trông th¥y Kalinia, điên cuÓng nh£y xÙc đ¿n, cái mÓm b©n thÉu gÛm ghi¿c ngíi kh¯p ngưƯi Kalinia, vëa ngíi vëa chun mii, nhe răng nhìn lên trƯi, bÙ d¡ng vô cùng lưu manh. Kalinia k¹p đuôi trÑn tránh nhưng con cëu khÑn ki¿p ¥y v«n lµng nhµng bám theo đuôi không rƯi. Tôi điên ti¿t vung chi¿c roi lên qu¥t cho m¥y roi, nhưng nó v«n không thèm đĂ ý. Lúc ¥y Kaliosa ding c£m xông đ¿n. Con cëu già kia vÑn là tay đ¥u sëng có h¡ng, đéng yên trên cÏ, đôi m¯t khinh miÇt chƯ Kaliosa, bÙ d¡ng đúng là mÙt k» lưu manh chính hiÇu. HiÇp đ¥u thé nh¥t mß màn, con cëu già dùng mi¿ng “d) hư tË thñc”, chÉ c§n bưÛc tránh sang mÙt bên là Kaliosa đã ngã lăn ra đ¥t. Tuy th¥t th¿ nhưng Kaliosa không hÁ tÏ ra să hãi, đéng dy r¥t nhanh, ti¿p tåc mÙt đăt t¥n công ding mãnh mÛi. Đôi m¯t nó phát ra ánh sáng đÏ rñc, mii căng phÓng lên, thß phì phò, trông ch³ng khác nào mÙt con chó sói trong trí tưßng tưăng cça tôi. Lão cëu già không dám khinh đËch nïa, giơ c·p sëng ra sµn sàng nghênh chi¿n. M¥y ti¿ng cÙp cÙp vang lên, bÑn chi¿c sëng qu¥n ch·t l¥y nhau, hình như có nhïng tia lía tóe sáng. MÙt trn ác đ¥u tht sñ, ti¿ng va cça sëng cÓm cÙp như ti¿ng gõ cça trái bóng bàn lên m·t bàn vang lên liên tåc, mÙt m£ng cÏ xanh bË bÑn chi¿c chân xéo nát. CuÑi cùng thì c£ hai đã đuÑi séc, bÍt mép tr¯ng xóa rơi c£ xuÑng cÏ, mÓ hôi túa ra ưÛt c£ lÛp lông dày. CuÙc chi¿n đã đi vào giai đo¡n quy¿t đËnh, bÑn chi¿c sëng l¡i quyÇn ch·t l¥y nhau. Kaliosa ti¿n ba bưÛc, lão cëu già thÑi lui ba bưÛc; lão cëu già ti¿n ba bưÛc, Kaliosa thÑi lui ba bưÛc. Tôi lo l¯ng quá, khóc và chíi bÛi lão cëu già om sòm nhưng lão nào có đĂ ý gì đ¿n tôi. Tôi chíi ngưƯi chăn cëu, ngưƯi chăn cëu cing ch³ng thèm đĂ ý. Hình như anh ta ch³ng nghe th¥y ti¿ng chíi cça tôi mà đang cúi đ§u chăm chú v½ v½ cái gì đó trên mÙt t¥m b£ng. Đúng là đÓ tréng thÑi! Tôi xông đ¿n, vung roi qu¥t liên tåc xuÑng mông lão cëu già. NgưƯi chăn cëu nhào đ¿n lôi tôi rƯi xa, l¯p b¯p: NgưƯi anh em, tôi xin cu, đĂ cho tôi v½ xong béc v½ đ¥u cëu này… Tôi trông th¥y mÙt tƯ gi¥y tr¯ng n±m trên t¥m b£ng, trên tƯ gi¥y là Kaliosa và lão cëu già trông như tht, chÉ có điÁu ph§n sau cça lão cëu già v«n chưa v½ xong. Đ¿n lúc ¥y, tôi mÛi bi¿t r±ng nhïng con vt sÑng trên th¿ gian này có thĂ sÑng đưăc trên trang gi¥y. Không ngƯ anh chàng trông như k» thi¿u muÑi này l¡i có b£n l)nh dưƯng ¥y.

R¥t tñ nhiên, tôi sùng bái anh chàng chăn cëu të ngày ¥y và chúng tôi đã trß thành đôi b¡n thân, ngày nào chúng tôi cing g·p nhau trên đÓng cÏ. Anh ta đã khi¿n tôi bi¿t đưăc nhiÁu chuyÇn ly kó cƠ quái, tôi cing cho anh ta bi¿t nhïng chuyÇn bí mt trong làng tôi. Anh ta đã đem béc hÍa cëu đánh nhau t·ng cho tôi, l¡i còn đÁ tên, nét chï đ¹p như rÓng bay phưăng múa. Nâng niu như mÙt b£o bÑi, b±ng c£ hai tay tôi mang béc hÍa vÁ nhà, ai cing tr§m trÓ thán phåc. Tôi dùng mÙt cç thåc đËa dán béc hÍa lên tưƯng.

Chç nht, chË tôi të trưƯng quay vÁ đĂ l¥y lương thñc, trông th¥y béc hÍa thì kêu lên r±ng, đây là mÙt hÍa s) nƠi ti¿ng trong toàn tÉnh, không may là bË quy vào phái hïu. Ngay buƠi chiÁu hôm ¥y, tôi giÛi thiÇu chË tôi làm quen vÛi anh chàng hÍa s) chăn cëu.

Sau đó, lão cëu già và Kaliosa còn đ¥u vÛi nhau m¥y l§n nïa, b¥t phân th¯ng b¡i và không hiĂu vì sao, b×ng dưng c£ hai l¡i tÏ ra vô cùng thân thiÇn vÛi nhau.

Năm sau, Kalinia sinh đưăc hai cëu con, lông r¥t dài, chi¿c đuôi ph¿t đ¥t, đúng là lo¡i cëu không hÁ t§m thưƯng. Lúc ¥y, cëu không còn đ¯t giá nïa, bÑn con cëu không đáng mÙt trăm đÓng. Tôi bi¿t ông nÙi có chút hÑi hn nhưng ông v«n không nói l¥y mÙt lƯi vÁ chuyÇn này.

Th¯m thoát mà đã hai mươi năm, ông nÙi cing đã g§n chín mươi, tôi nhp ngi cing đã đ¿n m¥y năm. Năm ngoái tôi quay vÁ thăm gia đình, ông nÙi b£o: T¥m da cëu ¥y đã bË côn trùng c¯n nát rÓi… Ông Hai cça cháu có l½ cing không còn sÑng nïa…

Ông nÙi nh¯c đ¿n t¥m da cëu, đó chính là da cça Kaliosa. Năm ¥y, sau khi đ¥u mÙt trn chí tí vÛi lão cëu già, tính cách cça Kaliosa b×ng nhiên bi¿n đƠi, đÙng mÙt cái là húc ngưƯi. Húc không đưăc ngưƯi, nó bèn húc vào tưƯng. TưƯng cça chuÓng cëu đã bË nó húc vá mÙt m£ng to tưÛng. Có mÙt l§n, ông nÙi đi đƠ nưÛc cho nó uÑng, đÓ súc sinh ¥y ch³ng bi¿t nhn m·t ngưƯi thân, húc ông nÙi đ¿n suýt ch¿t. Ông nói: ĐÓ súc sinh này không đĂ l¡i đưăc nïa. Nhân mÙt ngày không có tôi ß nhà, ông nÙi b£o chú Té gi¿t ch¿t nó. Tôi trß vÁ chÉ còn trông th¥y Kaliosa oai phong l§m l«m ngày xưa đã chui vào trong nÓi, thËt đang nhào lên lÙn xuÑng. MưƯi m¥y đéa tr» trong gia tÙc đang ngÓi ch§u chung quanh chi¿c nÓi chƯ đăi đưăc ăn thËt. NưÛc m¯t tôi trào ra. Khi m¹ đưa mÙt bát thËt đ§y ú đ¿n trưÛc m·t tôi, cho dù không th¥y ngon chút nào nhưng tôi cing lùa vÙi vàng t¥t c£ vào d¡ dày.

Kalinia và hai đéa con cça nó cing bË ông nÙi d¯t đ¿n chă phiên gia súc bán luôn.

Ti¿p theo sau đó, chË tôi cùng chàng hÍa s) chăn cëu bÏ trÑn, béc hÍa cëu đánh nhau bË chË bóc mang đi hay bË m¹ dùng làm vt mÓi lía, tôi không thĂ nào nhÛ đưăc nïa.

B£o ĐËnh, tháng 5 - 1981

Tôi và rưău

Hơn ba mươi năm trưÛc, bÑ tôi r¥t kh³ng khái dùng mưƯi cân khoai đÏ khô đƠi vÁ hai cân rưău tr¯ng đĂ chu©n bË chiêu đãi mÙt vË khách quý đ¿n nhà trË bÇnh cho ông nÙi. BÑ b£o, vË khách quý này tính tình cƠ quái, tuy y thut r¥t cao minh nhưng không chuyên tâm hành nghÁ th§y thuÑc, nghe đâu r±ng ông ta có thĂ vi¿t chï b±ng c£ hai tay cùng mÙt lúc - mÙt tay vi¿t chï TriÇn Mai Hoa, mÙt tay vi¿t chï LÇ - l¡i r¥t thích uÑng rưău, l¡i thông ki¿m thut. Rưău say thì ca, ca të r¥t thê lương nhưng giÍng ca thì tr§m hùng làm rung g¡ch lay ngói. Ca xong thì múa ki¿m, đ¹p nh¥t là múa ki¿m dưÛi trăng, chÉ th¥y mÙt vòng ngân quang l¥p lánh mà không th¥y ngưƯi ß đâu. Nhân vt theo kiĂu hiÇp khách này hình như là thuÙc gia tÙc bà ngo¡i cça ông nÙi tôi, không nhïng th¿ hÇ chúng tôi chưa hÁ g·p bao giƯ mà kĂ c£ th¿ hÇ bÑ tôi cing không hÁ nghe ti¿ng. Ông nÙi bË bÇnh sÏi bàng quang - ngưƯi đương thƯi cho r±ng ông đã tiĂu vào tƠ ki¿n - c§u th§n kh¥n Pht đÁu đã thí h¿t nhưng ch³ng tÑt lên đưăc tí nào. Khi cơn đau nƠi lên, ông nÙi đp đ§u vào tưƯng kêu binh binh khi¿n c£ nhà chúng tôi kinh tâm đÙng phách. Anh cça ông nÙi - ông nÙi lÛn cça chúng tôi - là th§y lang, xem qua bÇnh cça em kêu lên: Không có cách nào khác, chÉ còn cách đi mƯi “đ¡i nhân c¯n ngưƯi” thôi, ch³ng dÅ gì mƯi đưăc ông, nhưng nhà ta là ch× hÍ hàng, có thĂ ông s½ đ¿n. Ông nÙi lÛn còn b£o r±ng, “đ¡i nhân c¯n ngưƯi” này r¥t thích binh khí, ông nÙi nên đem thanh đơn đao cñc kó quý cça gia tÙc truyÁn cho khi phân nhà ra đĂ làm lÅ bái ki¿n. Không còn cách nào khác, ông nÙi đành ph£i nghe lƯi, b£o bÑ leo lên xà nhà l¥y thanh b£o đao xuÑng. BÑ mß đ¿m mưƯi m¥y lÛp gi¥y d§u thì chi¿c vÏ da xù xì hiÇn ra. Ông nÙi lÛn rút thanh đao ra khÏi vÏ, qu£ nhiên là nhïng luÓng ánh sáng xanh l¡nh phát ra loang loáng. Nghe đâu r±ng, thanh b£o đao này là vt truyÁn đƯi cça mÙt vË tưÛng l)nh thƯi quân Thái Bình, đã cho uÑng no máu ngưƯi nên v)nh viÅn không bao giƯ han rÉ, nhưng còn chuyÇn nó có thĂ kêu lên të trong vÏ, tôi không hÁ tin. Ông nÙi lÛn gi¥u thanh b£o đao vào ngưƯi r¥t c©n thn rÓi cưái lên lưng la, mang theo mÙt ít lương thñc đ¿n nhà “đ¡i nhân c¯n ngưƯi”. Như đã nói, vË “đ¡i nhân c¯n ngưƯi” này là mÙt hiÇp khách, hai tay đÓng thƯi vi¿t hai thé chï khác nhau, có thĂ múa ki¿m dưÛi trăng mà không đĂ lÙ thân £nh. BÑ đem hai cân rưău đĂ dưÛi bÇ cía sƠ, chƯ đăi vË hiÇp khách kó l¡ ¥y. Chúng tôi càng hi¿u kó hơn, đêm nào cing ng¯m trƯi sao, ng¯m trăng mà trông chƯ ông đ¿n.

ChƯ đăi mãi mà v«n không th¥y bóng dáng cça con ngưƯi kó l¡ ¥y, ngay c£ ông nÙi lÛn cing ch³ng hÁ th¥y bóng dáng. BÇnh cça ông nÙi ngày càng n·ng thêm, ch³ng còn cách nào khác, đành ph£i bÏ lên xe đưa đ¿n bÇnh viÇn nhân dân đĂ mƠ, l¥y ra mÙt viên sÏi to b±ng h¡t đào, tính mÇnh đã đưăc céu thoát. ChƯ cho séc khÏe ông nÙi hÓi phåc có thĂ xuÑng sông b¯t cá, ông nÙi lÛn mÛi quay vÁ. Con la cing đã m¥t, nghe đâu là bË bÍn cưƯng đ¡o cưÛp m¥t, trên ngưƯi ông là bÙ qu§n áo rách t£ tơi trông như mÙt t¥m lưÛi, may m¯n làm sao là thanh b£o đao v«n không m¥t, nghe đâu là ông nÙi lÛn đã dùng thanh đao này qu§n th£o vÛi bÍn cưƯng đ¡o, trên lưái bË sét m» khá nhiÁu có thĂ là mÙt minh chéng cho chuyÇn này. T¥t nhiên không thĂ mƯi đưăc vË khách quý kó l¡ ¥y. Ông nÙi lÛn cça chúng tôi cing tëng là mÙt hiÇp khách lãng m¡n, tương truyÁn r±ng ông đã tëng đÙt nhp vào doanh tr¡i quân Nht ăn trÙm mÙt con ngña cao to như mÙt ngÍn núi. Ông đËnh dùng con ngña ¥y đĂ lai giÑng vÛi giÑng ngña đËa phương đĂ cho ra nhïng con ngña tÑt hơn. Ông còn bi¿t lên đÓng vi¿t chï, cho nhïng câu đ¡i lo¡i như “gió đông nghÉ, sóng lÛn nƠi”, không thĂ gi£i thích th¿ nào cho thông. Ông cing uÑng rưău r¥t ghê, đã tëng cùng b¡n bè đem rưău ra ngh)a đËa uÑng trÍn mÙt đêm h¿t hai mươi cân rưău tr¯ng, say đ¿n ba ngày ba đêm mÛi tÉnh.

“Đ¡i nhân c¯n ngưƯi” không đ¿n, bÇnh cça ông nÙi cing đã chïa xong, chai rưău dưÛi bÇ cía sƠ trông có v» cô đơn l·ng l½ làm sao. Chai thçy tinh màu tr¯ng, nút chai đưăc dùng keo dán lèn kín, kín đ¿n n×i không khí cing không thĂ chui lÍt vào. Tôi thưƯng l·ng l½ quan sát lo¡i nưÛc trong veo ß bên trong chai, tưßng tưăng ra mùi thơm cça nó. Có lúc, tôi c§m chai rưău lên, mÙt tay n¯m ch¯c cƠ chai, mÙt tay ¥p dưÛi đít chai và l¯c mÙt cách điên cuÓng rÓi đ·t xuÑng, quan sát nhïng h¡t bÍt li ti sçi lên trong chai. Sau khi bË l¯c mÙt cách điên cuÓng như th¿, hình như có mÙt làn hương të trong chai rưău xông ra khi¿n nưÛc bÍt cça tôi ch£y c£ ra ngoài. Nhưng rõ ràng là tôi không dám uÑng vång, bßi ông nÙi và bÑ không ná uÑng, n¿u hÍ phát hiÇn ra chai rưău đã bË xâm ph¡m t¥t nhiên s½ dùng gia pháp cñc kó nghiêm kh¯c mà ph¡t tôi ch³ng chút lưu tình.

CuÑi cùng rÓi cing có mÙt ngày, khi tôi đang xem đ¿n đo¡n h£o hán Võ Tòng uÑng liÁn mÙt lúc mưƯi tám bát rưău Th¥u bình hương, tay c§m gy l£o đ£o bưÛc trên Ngõa Dương Cang đánh nhau vÛi hƠ trong sách “Thçy hí” thì mÙt tr¡ng thái hưng ph¥n đã khích lÇ tinh th§n tôi. Đang lúc trong nhà v¯ng tanh, tôi bèn dùng răng c¡y n¯p, ôm l¥y chai rưău, ban đ§u là nh¥p mÙt ngåm nhÏ đĂ thí - đúng là mùi vË ngon vô cùng, ti¿p theo là mÙt ngåm to - hình như có mÙt luÓng lía màu xanh đang cháy r§n r§n trong bång tôi, c£nh vt trưÛc m¯t quay cuÓng, đ¥t dưÛi chân tôi chao đ£o. Tôi đy n¯p chai l¡i, ch¡y ra khÏi cƠng, đ§u n·ng chân nh¹, đ±ng vân giá vi lưÛt th³ng ra bƯ đê. Tôi kêu lên nhïng ti¿ng quái dË, niÁm hưng ph¥n trong lòng trào lên khó mà hình dung nƠi. Cé th¿, tôi vëa ch¡y vëa hét trên bƯ đê. Ng©ng đ§u lên trƯi, tôi trông th¥y nhïng cánh phưăng hoàng trong truyÁn thuy¿t; cúi đ§u nhìn đ¥t, kó lân đang ch¡y chung quanh tôi; nghÇch đ§u nhìn sông, giïa dòng b×ng nƠi lên mÙt đám sen hÓng. Trên nhïng đóa sen hÓng r¥t to, r¥t nhiÁu nhïng cu bé bång tròn vo đang ôm trong lòng nhïng con cá chép vây vàng đuôi đÏ…

Të đó, chÉ c§n có cơ hÙi là tôi uÑng vång rưău trong chai. ĐĂ phòng ngëa bË ông nÙi và bÑ phát hiÇn, m×i khi uÑng xong là tôi múc nưÛc trong v¡i đƠ vào chai cho đ§y trß l¡i. M¥y tháng sau, trong chai là nưÛc lã hay là rưău tôi cing không bi¿t nïa. MưƯi m¥y năm sau, nh¯c l¡i chai rưău này, anh hai tôi cưƯi hi hí và thëa nhn, uÑng vång chai rưău ¥y không chÉ có tôi mà còn có c£ anh ¥y, đương nhiên sau khi uÑng xong, anh ¥y cing chêm nưÛc lã vào.

CuÙc đƯi uÑng rưău cça tôi b¯t đ§u mÙt cách vång trÙm như vy. Lúc ¥y là tôi thèm rưău tht sñ, đ§u thôn Đông có mÙt quán rưău nhÏ, tôi ß đ§u thôn Tây mà cing có thĂ ngíi th¥y mùi. Có mÙt l§n, tôi ăn trÙm cÓn sát trùng cça ông chú vÑn làm nghÁ thú y đĂ uÑng khi¿n đ§u choáng m¯t hoa r¥t lâu nhưng v«n không dám nói vÛi mÍi ngưƯi. Đ¿n kho£ng b£y tám tuƠi, tôi có nhiÁu l§n đưăc đi ăn cưÛi trong làng, là do m¹ cÑ tình b£o tôi đi, ph£i chăng là m¹ muÑn tôi có mÙt bïa ăn no hay là có đưăc mÙt bïa uÑng cho say, m¹ không hÁ nói ra mà chÉ b£o tôi đi. Kó thñc là anh hai tôi có đç tư cách đĂ đi hơn tôi r¥t nhiÁu, có l½ đó là sñ ưu ái cça bÑ m¹ dành cho con nhÏ vÑn r¥t phƠ bi¿n trong th¿ gian này. Có mÙt l§n tôi uÑng đ¿n đÙ say mÁm, lò dò vÁ đ¿n nhà là n±m vt ra giưƯng, lúc ¥y m¹ tôi đang kéo mi¿n bên c¡nh giưƯng, tôi hñc lên mÙt ti¿ng rÓi nôn thÑc nôn tháo xuÑng t¥m ván kéo mi¿n cça m¹. M¹ không hÁ m¯ng chíi, l³ng l·ng dÍn d¹p mÍi thé rÓi rót nía bát gi¥m do m¹ tñ ch¿ mang đ¿n b£o tôi uÑng. Tôi đã tëng b¯t g·p r¥t nhiÁu ngưƯi đàn bà làm Ón ào vang nhà vang cía khi chÓng hÍ say rưău, do vy mà tôi bi¿t đàn bà ghét nh¥t là đàn ông say rưău. Nhưng tôi chưa hÁ nghe qua mÙt ti¿ng chíi cça m¹ khi th¥y các con mình say rưău quay vÁ. Hay là m¹ xem chuyÇn con trai uÑng rưău say như là mÙt biĂu hiÇn đĂ làm ngưƯi lÛn? Sau này, khi tham gia quân đÙi, cơ hÙi đưăc uÑng rưău nhiÁu vô cùng, nhưng quân lÇnh nghiêm c¥m, chÉ uÑng qua loa đ¡i khái, không dám uÑng đ¿n đÙ tn héng. ThƯi kó uÑng rưău cao điĂm nh¥t cça tôi là sau khi vi¿t đưăc vài truyÇn ng¯n, vài cuÑn tiĂu thuy¿t thành công, téc là vào kho£ng năm 1986 đ¿n năm 1989. Lúc ¥y, đƯi sÑng cça mÍi ngưƯi đã đưăc c£i thiÇn và nâng cao khá nhiÁu, chuyÇn uÑng rưău trong chÑn quan trưƯng không còn bË xem là chuyÇn hç b¡i nïa. M×i l§n vÁ quê, tôi không còn đç thƯi gian đĂ đi dñ tiÇc nïa. H§u như l§n nào đ¿n tham dñ tiÇc rưău do các quan chéc chiêu đãi, tôi cing đưăc ngưƯi ta dìu vÁ c£. Lúc ¥y, m¹ tôi b¯t đ§u lo l¯ng và khuyên tôi không nên uÑng rưău nïa. Nhưng tôi nào có chËu nghe nhïng lƯi khuyên ¥y, lúc nào cing ngh) là ngưƯi ta mƯi uÑng rưău là tôn trÍng mình, không uÑng là có l×i vÛi ngưƯi ta. V£ l¡i, cé vài ba chén rưău trôi vào đ¿n d¡ dày là tâm tình trß nên hào phóng, bao la v¡n trưăng, quên ph¯t nhïng lƯi khuyên cça m¹ và c£ nhïng n×i thÑng khƠ sau nhïng l§n say. “Lý B¡ch mÙt đ¥u rưău là trăm bài thơ”, “Nhân sinh có đưăc m¥y l§n say”…, nhïng câu thơ đ§y hào khí ¥y lúc nào cing vang vÍng bên tai, cho nên, chÉ c§n mÙt ti¿ng mƯi là c¡n, không mƯi cing c¡n, cé th¿ mà c¡n cho đ¿n khi ngưƯi ch³ng ra ngưƯi, ngăm ch³ng ra ngăm nïa.

MÙt đêm mùa thu năm 1988, tôi cùng vÛi mÙt sÑ anh em trên huyÇn uÑng rưău, uÑng liÁn mÙt lúc 42 cÑc rưău tr¯ng, l¡i còn chêm mưƯi m¥y chai bia gÍi là “chïa lía”. Sáng sÛm hôm sau đi tham quan xưßng s£n xu¥t rưău, l¡i uÑng thêm g§n nía lít rưău vëa mÛi ra lò chưa kËp xí lý, nóng hôi hƠi. Bïa trưa l¡i h§u mÙt tay phóng viên đ¿n mưƯi m¥y cÑc. Ngay buƠi chiÁu hôm ¥y, mÍi ngưƯi buÙc lòng ph£i đưa tôi vào bÇnh viÇn huyÇn, châm chích, ría ruÙt lung tung đ¿n c£ nía ngày trƯi. L§n say rưău ¥y £nh hưßng đ¿n séc khÏe cça tôi vô cùng. Trong mÙt thƯi gian r¥t dài sau đó, chÉ c§n ngíi th¥y mùi rưău là tôi c£m th¥y ghê tßm. Të đó trß vÁ sau, tôi uÑng rưău thn trÍng hơn, nhưng m×i khi vài chén vào bång thì l¡i ngña quen đưƯng ci, uÑng đ¿n say mÁm, tuy không đ¿n n×i ph£i vào bÇnh viÇn súc ruÙt như l§n ¥y. Lúc còn nhÏ, trong khi uÑng vång rưău trong lòng tôi v«n thưƯng mơ ưÛc: Đ¿n bao giƯ thì đưăc uÑng rưău thÏa thuê mÙt l§n? Nhưng të giïa nhïng năm 80 trß vÁ sau, tôi không còn thèm rưău đ¿n điên cuÓng như th¿ nïa, tuy uÑng thì v«n uÑng. Đ¿n nhïng năm 90, bÇnh d¡ dày phát tác khi¿n tôi không dám uÑng quá chén nïa. Có mÙt kho£ng thƯi gian tôi không uÑng giÍt nào, cho dù b¡n bè có nài ép, khuyên b£o, chê bai cho đ¿n m¥y tôi cing không uÑng. T¥t nhiên, chuyÇn tôi cai rưău không chÉ làm nhiÁu ngưƯi th¥t vÍng mà ngay c£ lòng tñ tôn cça chính tôi cing bË thương tƠn nghiêm trÍng, nhưng suy cho cùng, tính mÇnh v«n đáng quý hơn b¥t kó mÙt thé gì khác. Không uÑng rưău cing có ngh)a là rƯi khÏi trung tâm cça nhïng tiÇc rưău, bi¿n mình thành ngưƯi quan sát, lúc ¥y mÛi phát hiÇn đưăc r±ng trong bàn tiÇc toàn nhïng ngưƯi vÑn đưăc xem là đéc cao vÍng trÍng. Trên mÙt ý ngh)a nào đó, bàn rưău là nơi đĂ cho cán bÙ Nhà nưÛc hưßng thå, là nơi đĂ hÍ c¥u k¿t ho·c đÍ séc trong chuyÇn làm ăn. UÑng rưău cing có nghÇ thut, mƯi rưău cing ph£i đúng kiĂu cách. Có nhïng câu mƯi rưău khi¿n anh bi¿n thành k» ding c£m đ¿n đÙ quên mình, đ¿n n×i bi¿t trong rưău có thuÑc diÇt chuÙt nhưng v«n ngía cƠ nÑc ngon lành. Trong bàn rưău, có r¥t nhiÁu ngưƯi liên thç vÛi nhau đĂ phåc cho mÙt ngưƯi say và cho đó là chuyÇn vui, nghiÅm nhiên tñ cho mình là k» th¯ng. Nhïng tay uÑng rưău đã lão luyÇn có nhiÁu kinh nghiÇm không nh¥t đËnh ph£i có tíu lưăng tht cao nhưng v«n giï mình không say trong khi chung quanh anh ta, ngưƯi ta đã bò lê bò càng. MuÑn đưăc như vy thì ph£i có kù thut uÑng. GÍi là kù thut cho sang trÍng nhưng thñc ch¥t chÉ là nhïng trò bËp băm qu÷ quái. Có khi anh trông th¥y anh ta c§m cÑc rưău dÑc ngưăc vào cƠ, đáy ly vƠng lên trƯi nhưng thñc ra mÙt giÍt rưău cing không hÁ ch£y vào d¡ dày anh ta. Nhïng trò bËp băm vÁ chuyÇn uÑng rưău nhiÁu l¯m, không thĂ không có ngưƯi chuyên môn nghiên céu chuyÇn này. D§n d§n thì tôi đã nhn ra, nhïng bàn rưău cça ngưƯi Trung QuÑc chính là căn nguyên cça mÍi tÙi ác, chuyÇn uÑng rưău trß thành mÙt kiĂu sÑng tråy l¡c công nhiên cça tuyÇt đ¡i đa sÑ ngưƯi Trung QuÑc, đ·c biÇt là nhïng tiÇc rưău cça t§ng lÛp quan chéc hao phí không bi¿t là bao nhiêu mÓ hôi nưÛc m¯t cça nhân dân, xét vÁ đÙ xa xÉ cing ch³ng khác nào quan l¡i trong thƯi kó phong ki¿n m¡t kó ngày trưÛc, lãng phí đ¿n vô cùng. Trong bàn tiÇc thì bao nhiêu lƯi l½ cåc súc, bao nhiêu là hành vi đÓi b¡i bên c¡nh nhïng lƯi mt ngÍt, bên trong nhïng cÑc rưău đang giơ cao kia hình như chÉ chéa toàn máu ngưƯi đÏ lòm. Có bao nhiêu ngưƯi đÓng c£m vÛi tôi trong v¥n đÁ này? Nhïng n×i niÁm, nhïng ph«n nÙ cça bách tính có ai quan tâm không? Nhïng xưßng rưău mÍc lên như măng sau trn mưa xuân, kh¯p nơi qu£ng cáo vÁ rưău lóa m¯t. Chi phí qu£ng cáo cho rưău lÛn như th¿ nào, bàn dân thiên h¡ mà bi¿t đưăc e r±ng s½ đéng tim mà ch¿t. TiÁn ß đâu ra? L¡i chui vÁ đâu?  L¡i còn có c£ rưău gi£, rưău đÙc, rưău thuÑc mê. Rưău! Rưău! Rưău! Tên cça ngươi đáng ra ph£i là “hç b¡i”, ph©m cách cça ngươi đáng ra ph£i đưăc xem là “tà ác”. Ngươi vÛi ma túy khó mà phân biÇt đưăc cái nào tà ác hơn.

Tôi đã tëng vi¿t cuÑn tiĂu thuy¿t dài “Tíu quÑc”, vÛi ý đËnh là v¡ch tr§n tÙi ác cça rưău, kêu gÍi nhïng con ngưƯi hãy tÉnh l¡i nhưng tôi đã nhn ra r±ng tôi đang n±m mơ, chÉ là mÙt kiĂu gãi ngéa ß ngoài da. Rưău đã trß thành vt không thĂ thi¿u đưăc ß chÑn quan trưƯng, n¿u không gi£i quy¿t v¥n đÁ të gÑc, có l½ đ¥t nưÛc này s½ hóa thành “tíu quÑc” mÙt cách chân chính thôi? Có trƯi mÛi bi¿t đưăc.

G§n đây tôi đã uÑng rưău trß l¡i, thm chí còn xem nó như là mÙt lo¡i thuÑc bßi tôi đã ngâm r¥t nhiÁu lo¡i thuÑc đông y vào trong rưău, m×i ngày mÙt cÑc nhÏ, không uÑng mà chÉ nhâm nhi. Tôi không muÑn xu¥t hiÇn ß nhïng bïa tiÇc quan đĂ thĂ hiÇn b£n ch¥t anh hùng nïa. Đây có thĂ xem là mÙt sñ ti¿n bÙ vưăt bc cça tôi khi mình đã bưÛc vào tuƠi “b¥t ho·c”.

Tháng 2 - 1997

ChuyÇn ci quê hương

Tôi sinh ra t¡i thôn Bình An, xã Đ¡i Lan, huyÇn Cao Mt, tÉnh Sơn Đông, đ¿n năm 20 tuƠi mÛi rƯi khÏi gia đình. CÑ hương vÛi nhïng ¥n tưăng sâu s¯c chính là m¡ch nguÓn và cing là đÙng lñc sáng tác cça tôi. Quan hÇ cça tôi vÛi nông thôn cing giÑng như quan hÇ giïa cá vÛi nưÛc, như quan hÇ giïa đ¥t vÛi cây; đương nhiên, nhìn të mÙt góc đÙ khác, còn là quan hÇ giïa chim và lÓng chim, là quan hÇ giïa nô dËch và bË nô dËch. Tuy đã rƯi xa nông thôn mưƯi m¥y năm nay đĂ lên thành phÑ nhưng vÁ cơ b£n, tôi v«n hưÛng tình c£m cça mình vÁ vÛi nông thôn, v«n cho r±ng t¥t c£ nhïng gì ß nông thôn cing đÁu tÑt đ¹p. Nhưng n¿u b£o tôi quay vÁ nông thôn đĂ làm mÙt nông dân thì rõ ràng tôi không hÁ tñ nguyÇn. Cho nên, có lúc tôi chíi bÛi thành phÑ nhưng không có ngh)a là tôi muÑn xa rƯi thành phÑ; có lúc tán tång nông thôn nhưng không có ngh)a là tôi quay vÁ vÛi nông thôn. Con ngưƯi thưƯng “kh©u thñc tâm phi”, nói mÙt đưƯng ngh) mÙt n»o, t¥t nhiên không ngo¡i trë mÙt sÑ trưƯng hăp cá biÇt “tâm kh©u như nh¥t”.

Nhïng ¥n tưăng vÁ nông thôn là hÓn, là phách trong các sáng tác cça tôi. Đ¥t sông, hoa trái, cây cÏ, chim bay, thú ch¡y, th§n tho¡i, truyÁn thuy¿t, qu÷ ma, yêu tinh, ân nhân, cëu nhân… cça cÑ hương là nÙi dung chính trong các tiĂu thuy¿t cça tôi. N¿u đem quan hÇ giïa tôi vÛi nông thôn lý gi£i mÙt cách tht rõ ràng thì qu£ tht là không hÁ dÅ, do vy ß đây tôi muÑn đem vài chuyÇn r¥t khó quên nhưng chưa đưăc đưa vào tiĂu thuy¿t nào đĂ h§u đÙc gi£.

1. Dòng sông nóng bÏng

SuÑt c£ cuÙc đƯi, chuyÇn khó quên nh¥t là tôi rơi vào hÑ phân suýt ch¿t. ChuyÇn này x£y ra lúc tôi kho£ng hai tuƠi. Trong ký éc cça tôi, đó là nhïng ngày hè mưa r¥t lÛn, m·t trƯi nóng như lía. Chi¿c hÑ phân lÙ thiên cça gia đình xây b±ng g¡ch đ§y ăm ¯p nưÛc, trên m·t nưÛc nhïng là tro đÑt të các loài cây cÏ, nhïng con nòng nÍc đang qu«y nhïng chi¿c đuôi dài trong tro. Tôi còn nhÛ, sát bên bƯ hÑ có c¯m mÙt chi¿c cÍc g×, là vt đĂ giúp đá bà tôi đã già, chân tay y¿u Ût và luÑng cuÑng. Tôi r¥t thích n¯m ch¯c l¥y cây cÍc, ngía đ§u tht m¡nh ra phía sau, vëa đ¡i tiÇn vëa ng¯m nhìn trƯi ngh) ngăi lung tung. Vì chi¿c cÍc c¯m đã quá lâu trong phân trong nưÛc nên đã måc và gãy ngang. Thân hình tôi ngã ngía vÁ phía sau và rơi th³ng xuÑng hÑ, uÑng đ§y mÙt bång nưÛc b©n, may mà có anh trai tôi phát hiÇn đưăc nên mÛi céu tôi lên. Anh c£ bÏ vào túi mÙt cåc xà phòng thơm rÓi lôi tôi ra sông t¯m. Tôi v«n nhÛ, đó là lúc giïa trưa, ánh n¯ng đ·c biÇt gay g¯t, nưÛc sông loa lóa chi¿u th³ng vào m¯t khi¿n tôi không dám mß m¯t. NgưƯi t¯m đ§y trên sông, ngưƯi lÛn thì bơi, tr» con thì đùa nghËch té nưÛc vào nhau. Anh c£ th£ tôi xuÑng mép sông, nưÛc sông cing nóng h§m hp, tôi khóc ré lên, ôm ch·t l¥y cƠ anh, hai chân đ¡p m¡nh làm nưÛc b¯n lên tung tóe. Anh c£ bñc mình đè tôi xuÑng nưÛc, tôi l¡i khóc và giãy đ¡p. Tôi còn nhÛ anh c£ nói vÛi tôi th¿ này: Mày c£ ngưƯi dính cét, mÙt đ§u nòng nÍc, không t¯m cho s¡ch là ch¿t liÁn đó! Tôi v«n còn nhÛ có m¥y ngưƯi đàn ông đang bơi chung quanh, chÉ có chi¿c đ§u ló lên khÏi m·t nưÛc, nheo nheo đôi m¯t hÏi: Mô HiÁn, có chuyÇn gì vy? Tuy nhÏ nhưng tôi v«n nhn ra thái đÙ r¥t tôn kính cça nhïng ngưƯi này khi gÍi tên đi hÍc cça anh c£ tôi. Anh c£ lúc ¥y đang hÍc trung hÍc ß dưÛi thË tr¥n H¡ Trang, là ngưƯi duy nh¥t trong toàn thôn đang hÍc đ¿n trung hÍc nên đưăc mÍi ngưƯi trong thôn kính trÍng. Anh c£ nói: Rơi vào hÑ phân, suýt nïa thì ch¿t! Nhïng ngưƯi đàn ông ¥y cưƯi hi hí hÏi tôi: Phân có mùi gì? Có ngon không? Anh c£ xoa r¥t nhiÁu xà phòng lên đ§u tôi, bÍt xà phòng cay sè khi¿n tôi không thĂ mß m¯t ra đưăc. Tôi ngíi th¥y mùi xà phòng có thoang tho£ng mùi canh cá, cing ngíi th¥y mùi phân.

Tôi cho r±ng, ba mươi m¥y năm trưÛc, m·t trƯi nóng hơn bây giƯ nhiÁu nên mÛi có thĂ đÑt nóng nưÛc sông. Tôi chưa hÁ g·p l¡i dòng nưÛc nào nóng đ¿n như vy trong đƯi. MưƯi m¥y năm nay, nhïng con sông ß quê tôi h§u h¿t đÁu c¡n đ¿n đÙ đáy sông ngía m·t lên trƯi. NgưƯi ß quê tôi trÓng hoa màu dưÛi đáy sông, l¡i dñng sân kh¥u diÅn kËch dưÛi lòng sông nïa. VÁ chuyÇn dñng sân kh¥u diÅn kËch dưÛi đáy sông, tôi đã có kĂ qua trong truyÇn vëa “B¡o t¡c” cça mình.

2. Cây cƠ thå thành tinh

Trong thƯi kó đ¡i nh£y vÍt, đ¡i luyÇn kim, ăn cơm nhà ăn công cÙng, tôi đã đưăc ba tuƠi. Ký éc đ§u tiên cça tôi vÁ thƯi kó này là cây liÅu cƠ thå to đ¿n m¥y ngưƯi ôm đéng bên c¡nh vưƯn rau nhà tôi đã bË ch·t kéo vÁ lò luyÇn kim đĂ làm ch¥t đÑt. Khi ngưƯi ta ch·t cây, tôi bíu vào váy áo chË gái đéng të xa nhìn mà trong lòng c£m th¥y căm téc vô cùng. Nông thôn cùng bưÛc vào thƯi kó xây dñng “cÙng s£n chç ngh)a”, ch³ng c§n tiÁn làm gì, nhưng c£m tình vÛi cây cƠ thå cça gia đình chúng tôi là r¥t lÛn, nó bË ch·t, chúng tôi đau lòng l¯m. Có đ¿n mưƯi m¥y ngưƯi tham gia vào viÇc gi¿t cây này, ngưƯi rìu ngưƯi búa, ngưƯi cưa, ngưƯi c§m rña, k» c§m dao, chan chát roèn ro¹t. Të lúc m·t trƯi b¯t đ§u lên cho đ¿n lúc l·n vÁ phía tây, chung quanh gÑc cây đã có mÙt lÛp dăm tr¯ng mà cây v«n đéng vïng, không chËu ngã. NgưƯi hàng xóm Tôn NhË c§m rìu đi quanh gÑc cây mÙt vòng, nói: Đáng ra là ph£i đƠ rÓi, sao v«n còn đéng đưăc nhÉ? Nhïng bà già tò mò đéng xem chung quanh b¯t đ§u thì th§m bàn lun, nói cây đ¡i thå này đã sÑng đ¿n m¥y trăm năm, đã thành tinh rÓi, không dÅ gì gi¿t ch¿t nó đưăc đâu. HÍ còn nói r±ng năm ¥y có mÙt ngưƯi dùng móc lôi mÙt cành khô xuÑng đĂ làm cçi đun, vÁ nhà lăn đùng ra Ñm thp tí nh¥t sinh, huÑng hÓ muÑn gi¿t ch¿t nó. Sß d) tra rìu vào mà nó không ch£y máu là vì tinh cây đã che m¯t mÍi ngưƯi đó thôi. Nghe nhïng ngưƯi đàn bà bàn tán nhïng lƯi ¥y, cánh đàn ông b¯t đ§u să hãi và có ngưƯi đã líu ríu lùi ra xa gÑc cây đã chËu hàng ngàn nhát rìu mà v«n không đƠ ¥y, đéng n¥p bên c¡nh béc tưƯng th¥p l·ng l½ hút thuÑc. M·t trƯi xuÑng càng th¥p càng đÏ phóng ra nhïng tia sáng đÏ rñc như máu chi¿u th³ng vào thân cây khi¿n nó thêm bi tráng huy hoàng. Nhïng ngưƯi chÉ đéng xem ch·t cây cing đã c£m th¥y să, ch³ng có ai dám đ¿n g§n nïa. Đúng lúc ¥y, đÙi trưßng đ¡i đÙi s£n xu¥t Trương Bình Đoàn đ¿n. Lão trëng đôi m¯t vÑn đã ngây ngây d¡i d¡i, trên lưng lão là mÙt kh©u súng săn r¥t dài, bÙ quân phåc trên ngưƯi vëa rách vëa b©n, chi¿c th¯t lưng da trâu đen sì to b£n, nút nËt b±ng đÓng l¥p lánh. Nghe nói r±ng lão thưƯng dùng chi¿c th¯t lưng này đĂ đánh vă, nhưng điÁu này thì tôi không đưăc chéng ki¿n tn m¯t. Tôi đã nhiÁu l§n trông th¥y lão đánh vă, nhưng nhïng l§n ¥y lão không dùng chi¿c th¯t lưng này mà thưƯng dùng chi¿c que thông nòng súng ho·c gy ho·c thưÛc g×. L§n nào cing th¿, lão đánh cho đ¿n khi trên thân thĂ còm nhom cça vă lão máu thËt bê b¿t mÛi thôi, ngưƯi bình thưƯng thì e là đã ch¿t nhưng kó l¡ là bà vă cça lão v«n sÑng. Không nhïng th¿, vÛi ba ngày mÙt trn đòn nh¹, năm ngày mÙt trn đòn n·ng mà bà ta v«n đ» đÁu đÁu, mÙt đàn tr» con đ§u trÍc lóc cao th¥p khó phân, thu đông đÁu tr§n truÓng như nhÙng, đÁu có đôi m¯t dài d¡i ngây ngây, chÉ tho¡t nhìn thì nhn ra ngay là giÑng cça đ¡i đÙi trưßng. Lúc này đ¡i đÙi trưßng ng©ng cao đ§u, trăn đôi m¯t, trông giÑng hÇt Na Tra, hùng hùng hƠ hƠ bưÛc th³ng đ¿n đám ngưƯi ch·t cây, ngoác mÓm chíi:

- ĐÓ ăn h¡i! MuÑn đình công à? MưƯi m¥y lao đÙng chính trong mÙt ngày mà ch·t không đƠ mÙt cái cây, th¿ thì c§n chúng mày làm quái gì? Mau kéo h¿t l¡i đây, ch·t!

Tôn NhË cúi khom ngưƯi líu ríu đi tÛi, l¯p b¯p nói:

- Đ¡i đÙi trưßng, không ph£i chúng tôi lãn công đình công gì c£, cây này đã thành tinh, ch·t không đƠ đâu! - Lão ta đưa tay chÉ vào gÑc cây lúc này đã bË ch·t g§n đét và nhïng m£nh dăm n±m mÙt lÛp chung quanh gÑc cây, giÍng nói càng tÏ ra să hãi - Đã như th¿ này rÓi mà nó v«n không chËu đƠ.

- Mày đánh r¯m đ¥y à? - Đ¡i đÙi trưßng chíi - Nghe nói có hÓ ly thành tinh, chưa hÁ nghe nói cây liÅu thành tinh bao giƯ. Không đƠ à, nó dña vào cái gì mà không đƠ, nó dám không đƠ sao? Tao s½ b¯n mÙt phát súng đĂ đuƠi tà khí cho mÍi ngưƯi!

Nói xong, lão l¥y kh©u súng b¯n chim trên lưng xuÑng c§m trong tay, quát lÛn:

- M¥y đéa tr» con mau tránh ra xa! - Quát xong, đưa súng lên ngang m¯t ng¯m ng¯m. MÙt luÓng khói vàng vàng të trong nòng súng phun ra, kèm theo là mÙt luÓng lía và mÙt ti¿ng nƠ kinh thiên đÙng đËa. Thân cây bË m¥y chåc viên đ¡n ria găm vào thành mÙt chùm lÛn hơn bàn tay. Hình như cây liÅu có rung nh¹ nhưng v«n đéng yên. Như mÙt con mèo, đ¡i đÙi trưßng đ¿n sát bên gÑc cây, đi quanh mÙt vòng, nói:

- Đét rÓi, nhưng vì cây này ß trên quá n·ng nên đè xuÑng, không đƠ đưăc. Tìm dây thëng buÙc vào cành cây mà kéo, nh¥t đËnh s½ đƠ!

Nhïng ngưƯi ch·t cây m¯t tròn m¯t d¹t nhìn nhau, không ai muÑn làm. Đ¡i đÙi trưßng trëng m¯t, cao giÍng g¯t:

- Không muÑn ăn cơm tÑi nay à? Tôn NhË, mày ch¡y nhanh đ¿n kho mang dây thëng vÁ đây!

Tôn NhË d¥m d³ng nói:

- Đ¡i đÙi trưßng à, trƯi tÑi rÓi. TÑi tăm không th¥y gì đâu, cây đƠ đè ph£i ngưƯi thì không ph£i chuyÇn chơi đâu!

- Nói by! - Đ¡i đÙi trưßng quát - ĐĂ nó đéng th¿ này mÙt đêm mà đưăc sao? Đëng có l±ng nh±ng nïa, đi nhanh lên!

Tôn NhË xiêu xiêu v¹o v¹o ch¡y đi tìm dây thëng. Đ¡i đÙi trưßng nhân thƯi gian chƯ đăi lÛn ti¿ng giáo hu¥n đám ngưƯi ch·t cây. MÍi ngưƯi yên l·ng cúi đ§u hút thuÑc, không có mÙt lƯi cñ nñ. Đ¡i đÙi trưßng m¥t héng, nhƠ mÙt bãi nưÛc bÍt, hai tay chÑng n¡nh hưÛng vÁ phía nhà kho chƯ đăi Tôn NhË.

Tôn NhË vác mÙt vòng dây n·ng ch¡y të phía nhà kho đ¿n. Trông lão như mÙt con chó bË lòi ruÙt, ì ¡ch mãi mÛi ch¡y đ¿n nơi.

Đ¡i đÙi trưßng lÇnh cho mÙt ngưƯi leo lên cây đĂ buÙc dây. Trương Tam b£o chân lão bË đau, Lý Té b£o hông lão bË v¹o, Vương Nh¥t nói m¯t lão bË quáng gà, không th¥y gì… Nói chung không ai tñ nguyÇn leo lên cây c£, dùng sào móc cing không xong, đ¡i đÙi trưßng b¥t lñc đéng nhìn cây, nhìn mÍi ngưƯi. CuÑi cùng lão cing đã ngh) ra cách hay là buÙc mÙt hòn đá vào đ§u dây rÓi ném. MÙt l§n, hai l§n, ba l§n, cuÑi cùng cing thành công. N¯m ch·t dây, đ¡i đÙi trưßng hô: MÙt hai ba, kéo. Nói thì chm nhưng viÇc diÅn ra thì nhanh, cây liÅu kêu lên m¥y ti¿ng răng r¯c rÓi b¯t đ§u nghiêng. Có ngưƯi nào đó gào lên: Không xong rÓi! MÍi ngưƯi v¥t dây thëng co giò ch¡y, nhưng ch¡y nào có kËp. Như mÙt đám mây đen, tán cây të trên cao åp xuÑng còn nhanh hơn c£ gió. R§m! Tán lá run r©y mÙt lát rÓi n±m im như mÙt ngÍn núi nhÏ, bƯ tưƯng th¥p bË đp cho tan tành, g¡ch đ¥t văng đ¿n tn giïa vưƯn rau, ba gian nhà tranh cça nhà hÍ Tôn sp m¥t mÙt gian rưái. MưƯi m¥y ngưƯi ch·t cây không kËp ch¡y thoát l¥y mÙt ngưƯi, đÁu bË tán cây đè lên, không thoát ra đưăc, ti¿ng kêu la vang lên. Đ¡i đÙi trưßng lúc ¥y đéng bên c¡nh hô mÙt hai ba, th¥y sñ viÇc ch³ng lành nên đã nhanh chân vÍt ra khÏi vùng nguy hiĂm. Suy cho cùng, qua m¥y năm tham gia quân tình nguyÇn nên lão ta ph£n éng cing khá nhanh, chân tay cing lanh l¹ vô cùng.

Ban đ§u là ti¿ng kêu thét cça nhïng ngưƯi đàn bà đéng xem, ti¿p theo là ti¿ng kêu gào cça đ¡i đÙi trưßng ch¡y dÍc theo con đưƯng làng: Céu ngưƯi! Céu… ngưƯi! Céu… ngưƯi! Nhïng công nhân đang đÑt lò ß lò luyÇn gang g§n nh¥t nháo nhào ch¡y tÛi, miÇng hÏi dÓn dp: NgưƯi ß đâu? Céu ai?

Sau đó thì ngưƯi ta hè nhau kéo tán cây. Làm sao mà kéo nƠi? MÙt ông già nói:

Đëng kéo nïa! Kéo là cành cây s½ đè n·ng hơn, ngưƯi vÑn không ch¿t nhưng kéo nïa là đè ch¿t ngưƯi đ¥y! - Nghe r¥t có lý nên mÍi ngưƯi thôi không kéo nïa, nhưng ch³ng ai có cách gì. Ông già nói ti¿p: Mau đi tìm tht nhiÁu cưa và rìu l¡i đây, ch·t h¿t cành cây tht nhanh.

Ai đó đã mang đ¿n nhïng chi¿c cưa cñc lÛn cho hai ngưƯi kéo, l¡i đÑt m¥y chi¿c đèn măng sông, b¯t đ§u cưa cành. Đ¡i đÙi trưßng không còn quát tháo nïa, kh©u súng cing đã v¥t đâu m¥t, khuôn m·t tái nhăt, tay xách mÙt chi¿c đèn măng sông soi cho nhïng ngưƯi đang cưa.

Thân nhân nhïng ngưƯi đang bË đè dưÛi tán cây đã nhn đưăc tin khóc la om sòm như ngưƯi thân cça hÍ đã ch¿t rÓi không b±ng. N±m bên dưÛi tán cây, có ngưƯi còn nói đưăc đôi lƯi vÛi ngưƯi nhà, khuyên hÍ không c§n ph£i khóc; nhïng ngưƯi bË thương n·ng hơn thì đang kêu rên đau đÛn; cing có ngưƯi im thít, ngưƯi thân kêu réo tên mà v«n không có ti¿ng tr£ lƯi, n¿u không ch¿t thì cing đã hôn mê.

Tán cây d§n d§n quang, m¥y ti¿ng đÓng hÓ sau đã có thĂ trông th¥y m·t đ¥t, ngưƯi sÑng ngưƯi ch¿t đÁu đã đưăc lôi ra đưa h¿t tr¡m xá đ¡i đÙi. M·t đ¥t đ§y máu. Khi ngưƯi ta đã gi£i tán g§n h¿t, đ¡i đÙi trưßng v«n xách chi¿c đèn măng sông đéng đó, céng đơ như mÙt chi¿c cÍc g×.

Quê tôi m¥y chåc năm nay chưa hÁ có mÙt sñ cÑ nghiêm trÍng đ¿n như th¿. Năm ngưƯi ch¿t, trong đó có Tôn NhË, còn l¡i t¥t c£ đÁu bË thương, n·ng nh¥t là Vương Té H£i, gãy mÙt chân và tám chi¿c xương sưƯn.

Ông nÙi tôi ban đ§u là căm hn chuyÇn ch·t cây, trong ti¿ng chan chát đµn cây ông chíi rça không ngÛt. Sñ viÇc x£y ra, ông ngÓi l·ng l½ rít thuÑc không ngëng, gương m·t xanh lét, không nói câu nào.

3. ChuyÇn vÁ ông nÙi

Trên thñc t¿, tôi muÑn vi¿t mÙt vài truyÇn có liên quan tÛi ông nÙi, không hÁ hư c¥u, trong đ§u đÁ có hai chï “cÑ sñ”, rõ ràng là ch³ng có ý théc ngåy t¡o. Të khi cuÑn “Gia tÙc hÓng cao lương” cça tôi xu¥t hiÇn, có mÙt sÑ đÙc gi£ vi¿t thư hÏi tôi: Ông nÙi anh có ph£i là nguyên hình cça tay thƠ phÉ Të Chi¿m Ngao? Không ph£i đâu, ông nÙi tôi vÛi tư lÇnh thƠ phÉ Të Chi¿m Ngao ch³ng có quan hÇ gì h¿t. Ông là mÙt nông dân chân chính và ưu tú, dáng ngưƯi bình thưƯng, r¥t g§y, là mÙt nông dân có tay nghÁ, l¡i là mÙt thă mÙc khéo tay. Lúc đã già, lưng ông cong v¹o như mÙt chi¿c lưái câu, là hu qu£ cça viÇc lao đÙng quá séc thƯi niên thi¿u.

Thuß nhÏ, xương chân ông bË ho¡i thư, nghe đâu r±ng bÇnh tình vô cùng nguy hiĂm, khó lòng giï đưăc đôi chân. H¿t phương céu chïa mÛi tìm đ¿n mÙt danh y nƠi ti¿ng trong huyÇn có biÇt danh là “đ¡i nhân c¯n ngưƯi”. Y thut cça ngưƯi này vô cùng cao diÇu, đ·c biÇt là đÑi vÛi nhïng chéng bÇnh thuÙc vÁ ung bưÛu, ho¡i thư. Nhưng khƠ n×i, ngưƯi này tính tình cƠ quái, không mang xe ngña đàng hoàng đ¿n rưÛc thì không rƯi khÏi nhà, ăn toàn thËt cá cao c¥p, uÑng rưău ngon, tiÁn công l¡i r¥t cao, do vy mà mÛi có tên “đ¡i nhân c¯n ngưƯi”. Thuê mÙt chi¿c xe đưa đưăc vË này đ¿n cing nhƯ có hÍ hàng dây mơ rÅ má vÛi nhau. Do vy mà “đ¡i nhân c¯n ngưƯi” không c¯n ngưƯi nïa, cho ba thang thuÑc, qu£ quy¿t r±ng sau m×i thang là bÇnh tình s½ có chuyĂn bi¿n. Ông nÙi Té - anh cça ông nÙi tôi cing là mÙt th§y thuÑc đông y - vÑn không hÁ phåc vË “đ¡i nhân c¯n ngưƯi” này bao giƯ, do vy mà chéng ki¿n tn m¯t bÇnh tình cça ông nÙi d§n d§n chuyĂn bi¿n tÑt như dñ báo cça “đ¡i nhân c¯n ngưƯi”, lúc b¥y giƯ mÛi tâm phåc kh©u phåc. Ông nÙi b£o, sau khi uÑng xong ba thang thuÑc, chân cça ông b¯t đ§u sưng lên như mÙt qu£ dưa chín mÍng, g¯n vào đó mưƯi m¥y cÍng cÏ r×ng ruÙt, máu huy¿t theo đó ch£y ra đ¿n hàng lít, bÇnh cça ông nÙi khÏi h³n. Nghe đâu là “đ¡i nhân c¯n ngưƯi” còn có thĂ cho thuÑc đĂ chuyĂn nhïng mån nhÍt lß loét trên đ§u xuÑng dưÛi mông ho·c b¥t kó ch× nào khác trên cơ thĂ, tuy đÑi vÛi ngưƯi khác có thĂ cho là huyÅn ho·c nhưng tôi thì tin. Trong r¥t nhiÁu nhïng th§y thuÑc đông y có nhiÁu ngưƯi nía tiên nía tåc như th¿.

Trong ký éc cça tôi, mùa thu ho¡ch lúa m¡ch hàng năm là thƯi gian vui nh¥t. Lúc ¥y, màu vàng bao phç m·t đ¥t. ĐĂ tranh thç thƯi gian, cánh đàn ông thưƯng ra đÓng të khi sao trƯi còn đang l¥p lánh, cơm sáng thưƯng ph£i mang ra tÛi tn ngoài đÓng. Nhà nào cing mang t¥t c£ lúa m¡ch còn l¡i cça năm trưÛc xay h¿t đĂ làm tht nhiÁu bánh bao khao mÍi ngưƯi. Năm mưƯi ba tuƠi, tôi rƯi khÏi đÙi nhi đÓng thu nh·t nhïng bông lúa rơi vãi đĂ c§m liÁm chính théc gia nhp vào đÙi g·t cça đÙi s£n xu¥t. Chi¿c liÁm cça tôi đưăc chính ông nÙi mài, s¯c bén vô cùng, chÉ c§n céa nh¹ là thân lúa đét gÍn. Tinh th§n cñc kó ph¥n khßi, tôi c§m liÁm theo chân ngưƯi lÛn ra đÓng dưÛi b§u trƯi đ§y sao đĂ đ¿n vÛi nhïng kho£nh lúa m¡ch đang tÏa hương thơm nÓng, có l½ sñ hưng ph¥n cça tôi có thĂ so sánh vÛi nhïng chi¿n s) l§n đ§u tiên đưăc tham gia vào mÙt trn đánh lÛn.

Quê tôi đÓng ruÙng mênh mông, hoa màu thưƯng đưăc gieo trÓng tp trung, nhïng kho£nh ruÙng cho dù là cao lương hay tiĂu m¡ch đÁu ngút ngàn t§m m¯t. Kho£nh ruÙng buƠi sáng đ§u tiên tôi tham gia vào đÙi g·t đưăc xem là ng¯n nh¥t nhưng cing kéo dài đ¿n tn cây sÑ. M×i ngưƯi đ£m nhn c¯t hai hàng lúa, dàn thành hàng ngang, đÙi trưßng đéng ß đ§u hàng, tôi đéng ß cuÑi hàng. C¯t đưăc kho£ng mÙt ti¿ng đÓng hÓ, ng©ng đ§u lên thì nhïng ngưƯi bên c¡nh tôi đã bi¿n đi đâu m¥t không còn bóng dáng. Lúc này, màu đÏ mÛi b¯t đ§u xu¥t hiÇn ß tít t¯p chân trƯi, nhïng đám mây ß bên ¥y cing bi¿n thành mây đÏ. Nhïng chú chim dy sÛm b¯t đ§u c¥t ti¿ng hót líu lo trên b§u trƯi xam xám, không khí ©m th¥p có mùi vË cça bã rưău. Tôi ưán th³ng cái lưng mÏi nhë chăm chú nhìn nhïng luÑng lúa đã đưăc c¯t n±m r¥t chÉnh tÁ trên ruÙng, nhïng ngưƯi lÛn đang đéng trên bƯ đê xa xa chƯ cơm sáng. Thì ra tôi mÛi chÉ đi đưăc nía quãng đưƯng mà ngưƯi ta đã phân công cho mình.

ĐÙi trưßng cùng vÛi vài ngưƯi nïa giúp tôi g·t xong hai luÑng lúa. Tôi xách liÁm, c£m th¥y hƠ th¹n vô cùng bưÛc lên bƯ đê. Vëa đËnh c§m bát đĂ múc mÙt ít cháo g¡o trÙn đu xanh miÅn phí, mÙt ngưƯi đàn ông dáng ngưƯi nhÏ thó nhưng thành ph§n xu¥t thân r¥t tÑt và thưƯng ăn nói r¥t ngang ng¡nh đã git chi¿c bát trên tay tôi v¥t xuÑng đ¥t, nói mÙt cách thâm đÙc: Còn m·t mii mà ăn cháo nïa à? Mày nhìn hai hàng lúa mà mày đã g·t xem, chëa gÑc r¡ l¡i quá cao, bông lúa l¡i rơi vãi quá nhiÁu, hao phí quá. Đáng ra ph£i trë vào ph§n lương thñc đưăc nhn cça nhà mày! Đúng là lƯi cça ông ta quá n·ng nÁ, tôi ngh¹n lƯi không nói đưăc câu nào, nưÛc m¯t trào ra, u¥t éc.

ĐÙi trưßng nói: Thôi, cu quay trß vÁ đÙi nh·t bông lúa rơi vãi vy, lÛn thêm vài tuƠi nïa, lúc ¥y s½ là chç lñc cça đÙi g·t.

Ngay buƠi trưa hôm ¥y, ông nÙi đã bi¿t chuyÇn này, gin l¯m. Ăn cơm trưa xong, ông c§m mÙt chi¿c liÁm ra th³ng ngoài ruÙng. Ông nÙi vÑn không muÑn vào hăp tác xã nhưng ông không thĂ chÑng đÑi vÛi tư tưßng ti¿n bÙ cça bÑ tôi. Sau khi vào hăp tác xã, ông thÁ là không thèm ăn lương thñc cça hăp tác xã, ông ra đÓng c¯t cÏ đĂ bán, khi không có cÏ thì đi làm thă mÙc. Do vy mà viÇc ông xu¥t hiÇn trong ruÙng lúa cça hăp tác xã khi¿n mÍi ngưƯi l¥y làm l¡. ĐÙi trưßng r¥t lËch sñ chào hÏi, ông nÙi không nói l¥y mÙt lƯi, chÍn mÙt luÑng tiĂu m¡ch r¥t tÑt, bông lúa n·ng tr)u ngã r¡p xuÑng đ¥t, khom ngưƯi xuÑng và b¯t đ§u vung liÁm. Ro¡t ro¡t ro¡t… MÙt bó to tiĂu m¡ch đưăc cÙt mÙt cách gÍn gàng, hai đ§u xòe rÙng đưăc qu³ng xuÑng trưÛc m·t mÍi ngưƯi. Nhïng đÙng tác g·t lúa cça ông vô cùng thành thåc, đ¹p m¯t và nhanh nh¹n, khó có ai có thĂ đÍ đưăc. M·t ngưƯi đã m¯ng té tát vào m·t tôi đÏ r§n lên. Ông nÙi nói: Các ngưƯi đã c¯t đưăc m¥y m«u tiĂu m¡ch? ViÇc gì mà m·t mii l¥m lem b©n thÉu th¿ kia? M¥y chåc năm trưÛc tôi đi g·t thuê cho đËa chç, m·c qu§n dài tr¯ng, mÙt tay vung liÁm, mÙt tay xách lÓng hÍa mi, g·t lúa c£ ngày, chi¿c qu§n cça tôi v«n tr¯ng tinh.

LƯi ông nÙi qu£ tht có chút cưƯng điÇu, nhưng kù thut g·t lúa cça ông thì đúng là không chê vào đâu đưăc, nhìn nhïng khuôn m·t ngây đÙn cça hÍ khi nhìn ông tôi c¯t lúa thì bi¿t. Ông nÙi nói xong, ai n¥y đÁu len lén thß h¯t ra.

Ông nÙi tôi bi¿t đan lưÛi, bi¿t đan lÓng chim, bi¿t b¯t cá, b¯t cua, l¡i b¯n chim r¥t tài. Ông là mÙt nông dân có nhiÁu tài v·t. Sau này, công xã ti¿n lên giai đo¡n ăn tp thĂ, xem xã viên như các loài gia súc våc đ§u vào chung mÙt máng, mÍi ngưƯi vt vã trong cuÙc sÑng bán quân sñ hóa, muÑn ra chă cing ph£i báo cáo vÛi lãnh đ¡o công xã, con ngưƯi không còn làm chç thƯi gian sinh ho¡t cça chính mình nên nhïng nông dân tài hoa như ông nÙi tôi cing không còn xu¥t hiÇn nïa. M¥y năm g§n đây, đ¥t đai đã đưăc phân đ¿n tn tay các hÙ nông dân, cuÙc sÑng cça hÍ khá lên r¥t nhiÁu so vÛi thƯi tôi còn ß nông thôn. Tuy cuÙc sÑng v«n còn khƠ l¯m nhưng cá nhân con ngưƯi đã đưăc khôi phåc sñ tñ do tương đÑi, trí tuÇ cça ngưƯi nông dân có cơ hÙi đưăc phát huy. N¿u ông nÙi tôi còn sÑng đ¿n lúc này, nh¥t đËnh ông s½ c£m th¥y h¡nh phúc vô cùng.

Trên thñc t¿, ai cing bi¿t chuyÇn xây dñng công xã nhân dân là không thĂ thành công nhưng không ai dám nói ra. Thưăng c¥p thay đƠi chính sách, ngay lp téc đã gi£i quy¿t đưăc chuyÇn ăn no, m·c ¥m, nhà cía cing đã đưăc xây c¥t đàng hoàng hơn. N¯m trong tay mÙt vùng đ¥t phì nhiêu như vy mà l¡i đói trong mÙt thƯi gian dài, chuyÇn này không bi¿t là nên oán hn ai. Ngày ¥y, ông tôi chíi công xã nhân dân chÉ là mÙt cái đuôi thÏ, không bao giƯ có thĂ dài ra và bË xem là mÙt tÙi lÛn, bây giƯ mÛi th¥y nó quá đúng.

Nói vÁ quê hương, vÁ nông thôn qu£ thñc là có r¥t nhiÁu v¥n đÁ đĂ nói, ch³ng h¡n như nhïng nhn théc vÁ chính trË cça nông dân, v¥n đÁ gia tÙc, vÁ thƯi vå, vÁ thƯi ti¿t, vÁ hoa màu cây cÑi, đ¥t đai sông ngòi, gia c§m gia súc, ruÓi mu×i ch¥y rn, phong tåc tp quán, li låt h¡n hán, chuyÇn l¡ ngưƯi kó… T¥t c£ đÁu có thĂ trß thành nhïng đÁ tài đĂ vi¿t thành nhïng bÙ tiĂu thuy¿t dài. ChÉ ti¿c là sÑ trang có h¡n, đành lòng ph£i k¿t thúc bài vi¿t ch³ng ra ngô cing ch³ng ra khoai này ß đây, mong đÙc gi£ h¡ cÑ ghé m¯t nhìn qua.

Tháng 6 - 1990

ChuyÇn đÍc thuß ¥u thơ

Thuß ¥u thơ, qu£ tht là tôi r¥t mê đÍc sách. ThƯi ¥y không hÁ có phim, cing ch³ng có tivi, ngay c£ mÙt chi¿c máy thu thanh cing không có. M×i năm, trưÛc và sau T¿t, nhïng ngưƯi trong thôn mÛi tƠ chéc diÅn kËch, thưƯng thì nhïng vß kËch thƯi ¥y đÁu xoay quanh viÇc tÑ khƠ như “Huy¿t h£i thâm cëu”, “Tam th¿ cëu”… Trong hoàn c£nh văn hóa ¥y, xem các lo¡i “nhàn thư”, téc sách gi£i trí, sách tiêu khiĂn trß thành l¡c thú lÛn nh¥t đÑi vÛi tôi. Séc khÏe cça tôi vÑn r¥t kém, gan l¡i nhÏ, không dám cùng vÛi cánh tr» con trong xóm chơi nhïng trò trèo cây lÙi sông nên chÉ bi¿t chúi đ§u vào nhïng “nhàn thư”. BÑ tôi r¥t ph£n đÑi chuyÇn tôi đÍc “nhàn thư”, đ¡i khái cing là do ông să tôi trúng ph£i nhïng ch¥t kËch đÙc ©n tàng trong nhïng cuÑn sách ¥y mà bi¿n thành k» x¥u, nhưng điÁu ông lo să hơn là tôi quá ham đÍc sách mà sinh ra trÅ n£i chuyÇn chăn dê c¯t cÏ. Do vy mà m×i khi muÑn đÍc sách, tôi ph£i lén lén lút lút ch³ng khác nào nhïng ngưƯi ho¡t đÙng cách m¡ng bí mt ngày xưa. Sau đó, khi giáo viên chç nhiÇm đ¿n nhà thăm, có khuyên bÑ m¹ tôi r±ng nên đĂ cho tôi đưăc tñ do và mÙt thƯi gian hăp lý đĂ tôi đÍc sách, mÍi chuyÇn mÛi sáng sça lên đôi chút, nhưng cách théc đÍc “nhàn thư” cça tôi v«n cé không đưăc tho£i mái như chuyÇn tôi đÍc sách giáo khoa và mang sÍt cÏ trên lưng. DưÛi m¯t bÑ m¹, chuyÇn tôi d¯t trâu lùa dê đi chăn th£ còn thun m¯t hơn chuyÇn tôi đÍc “nhàn thư” nhiÁu. Nhưng con ngưƯi là mÙt đÙng vt kó l¡, không cho nó đÍc cái gì, làm cái gì thì nó l¡i càng đâm ra nghiÇn cái ¥y; chuyÇn hái trÙm qu£ cça nhà ngưƯi ăn th¥y ngon hơn qu£ cça nhà mình có l½ cing thuÙc vÁ đ¡o lý này.

CuÑn “nhàn thư” mà tôi đÍc mÙt cách lén lút đ§u tiên - trong đó có r¥t nhiÁu tranh £nh đ¹p - chính là “Phong th§n diÅn ngh)a”. CuÑn sách này là đÓ gia b£o cça mÙt cu b¡n cùng lÛp, không cho ai mưăn mÙt cách dÅ dàng. Tôi đ©y cÑi xay cho m¹ cu ta trÍn mÙt buƠi sáng mÛi có thĂ lôi cuÑn sách này trong g§m tç nhà cu ta ra. QuyÁn lăi đưăc hưßng cça tôi là, buƠi chiÁu hôm đó tôi đưăc n±m trong nhà cu ta đÍc cuÑn sách này, t¥t nhiên là dưÛi sñ giám sát ch·t ch½ cça ngưƯi nhà và cça cu ta, làm như hÅ tôi mang đưăc sách ra khÏi cía nhà cu ta là tôi đã bi¿n thành k» trÙm đ¡o ngay lp téc. ThƯi gian ng¯n ngçi đĂ đÍc cuÑn sách đưăc đƠi b±ng mÓ hôi này đĂ l¡i ¥n tưăng vô cùng sâu đm trong trí óc tôi. Tht không dÅ gì quên đưăc nhïng Thân Công Báo có thĂ cưái trên lưng hƠ, TrËnh Luân có thĂ phun ánh sáng b±ng l× mii, ThƠ Hành Tôn có thĂ đÙn thƠ, Dương NhiÇm có tay trên m¯t và có m¯t trên tay… Do vy mà cách đây m¥y năm, xem bÙ phim truyÁn hình nhiÁu tp “Phong th§n diÅn ngh)a” trên tivi, tôi đã b¥t bình thay cho ngưƯi xưa. MÙt danh tác như th¿ mà bË các nhà làm phim làm cho không còn ra hình thù gì nïa. Kó thñc, nhïng tác ph©m kiĂu “Phong th§n diÅn ngh)a” không thĂ chuyĂn thĂ thành kËch b£n phim, n¿u muÑn làm phim, tôi ngh), cing chÉ có thĂ dñng thành phim ho¡t hình như “Đ¡i náo thiên cung”, “VËt đưƯng chuÙt g¡o”… đ¡i lo¡i như th¿.

Të đó vÁ sau, b±ng r¥t nhiÁu phương pháp, thm chí là thç đo¡n, tôi đã đÍc kó h¿t nhïng cuÑn “nhàn thư” như “Tam QuÑc diÅn ngh)a”, “Thçy hí truyÇn”, “Nho lâm ngo¡i sí”… trong tç sách cça mÍi nhà ß trong làng. Ngày ¥y, trí nhÛ cça tôi cñc tÑt, c§m cuÑn sách trên tay và đÍc qua mÙt l§n b±ng tÑc đÙ cça máy bay ph£n lñc nhưng t¥t c£ tên tuƠi nhân vt tôi đã thuÙc làu làu, nhïng tình ti¿t chç y¿u tôi n¯m trong lòng bàn tay, thm chí là nhïng đo¡n miêu t£ ái tình lâm ly dài d±ng d·c tôi cing nhÛ không sai mÙt chï, bây giƯ t¥t nhiên là hoàn toàn không thĂ. Không chÉ có “nhàn thư”, trưÛc khi Cách m¡ng Văn hóa bÙc phát, tôi đã đÍc đưăc mưƯi m¥y bÙ tiĂu thuy¿t hiÇn đ¡i. Còn nhÛ, tôi mưăn đưăc të mÙt ngưƯi th§y bÙ tiĂu thuy¿t nƠi ti¿ng “Bài ca thanh xuân” đã là buƠi chiÁu, v«n bi¿t là n¿u không đi c¯t cÏ, nh¥t đËnh bång tôi tÑi nay s½ trÑng r×ng, nhưng c§m lòng không đ·ng trưÛc séc h¥p d«n cça cuÑn sách nên đã chúi đ§u vào trong đÑng cÏ sau nhà mà đÍc. ChÉ mÙt buƠi chiÁu mà tôi đã đÍc xong cuÑn sách dày cÙp, toàn thân bË ki¿n và mu×i đÑt đ¿n nƠi cåc kh¯p nơi. Đ§u choáng m¯t hoa rƯi khÏi đÑng cÏ thì m·t trƯi đã l·n ß phía tây, ti¿ng dê kêu be be trong chuÓng. Đói quá, trong lòng l¡i c£m th¥y b¥t an, sµn sàng chƯ mÙt trn đòn nên thân, hay ít ra cing là mÙt trn chíi ra hÓn. Nhưng khi trông th¥y bÙ d¡ng th£m h¡i cça tôi, m¹ chÉ than lên mÙt ti¿ng đ§y khoan dung, không đánh cing không chíi, chÉ b¯t tôi mau mau ki¿m ít cÏ cho dê ăn. Tôi phóng vù ra khÏi sân, tâm tình khoan khoái không thĂ t£, lúc ¥y tôi c£m th¥y cuÙc sÑng sao mà h¡nh phúc!

Anh hai tôi cing là mÙt tay mê sách. Anh ¥y lÛn hơn tôi năm tuƠi, viÇc mưăn sách cça anh cing dÅ dàng hơn tôi r¥t nhiÁu, thưƯng mưăn đưăc nhïng cuÑn mà tôi không thĂ mưăn đưăc. Nhưng anh ¥y l¡i không bao giƯ cho tôi đÍc nhƯ nhïng cuÑn anh ¥y mưăn vÁ. Khi anh ¥y đÍc sách, tôi như bË thôi miên, như nhïng vån s¯t bË nam châm hút, l³ng l·ng mò ra sau lưng anh, ban đ§u đéng të xa li¿c m¯t nhìn, cƠ vươn ra r¥t dài ch³ng khác nào mÙt con ng×ng đang uÑng nưÛc, d§n dà quên ph¯t là c§n ph£i giï kho£ng cách nên lân la đ¿n g§n. Anh hai bi¿t tôi đang n¥p sau lưng nên cÑ tình đÍc và lt trang sách tht nhanh, tôi đành ph£i đÍc mÙt lúc đ¿n mưƯi hàng chï mÛi mong đuƠi kËp anh ¥y. CuÑi cùng thì anh ¥y đã c£m th¥y mình bË qu¥y r§y, bèn g¥p sách l¡i và đ©y tôi tránh ra mÙt bên tht xa. Nhưng chÉ chƯ anh hai mß sách ra là tôi đã sà đ¿n. Anh hai còn să thëa lúc anh ¥y không có nhà tôi có thĂ đÍc vång nên thưƯng gi¥u sách vào mÙt nơi bí mt giÑng như nhân vt đ£ng viên Lý NgÍc Hòa trong vß kËch “HÓng đăng ký” gi¥u điÇn đài dưÛi lòng đ¥t. Nhưng tôi thông minh hơn tay đÙi trưßng hi¿n binh Nht trong vß kËch ¥y nhiÁu, lúc nào tôi cing có thĂ tìm ra đưăc ch× gi¥u sách mà anh hai tôi đã hao phí không bi¿t bao nhiêu tâm lñc đĂ gi¥u. Tìm đưăc sách là tôi không còn đĂ ý gì đ¿n chung quanh nïa, chÉ hn là mình không thĂ nuÑt cuÑn sách vào bång mà thôi. Có mÙt l§n anh ¥y mưăn vÁ cuÑn “Phá hiĂu ký” gi¥u trên mái lá chuÓng lăn, khi tôi låc l¡o tìm, đ§u tôi đång vào mÙt tƠ ong treo lçng l³ng trong chuÓng. MÙt ti¿ng vá òa, m¥y chåc con ong đã bâu đ§y m·t, đau đ¿n suýt ng¥t. Nhưng không quan tâm gì đ¿n chuyÇn bË ong đÑt, tôi v«n tranh thç đÍc, đÍc đ¿n khi m¯t không thĂ mß ra đưăc nïa. M·t tôi sưng tròn như qu£ b§u, đôi m¯t híp l¡i. Anh hai tôi trß vÁ, trông th¥y bÙ d¡ng cça tôi thì h¿t hÓn, nhưng công viÇc trưÛc tiên là anh ¥y git cuÑn sách të trên tay tôi đem gi¥u ß mÙt ch× bí mt khác rÓi quay l¡i, b¯t đ§u trË tôi. MÙt b¡t tai cça anh suýt chút nïa đã khi¿n toàn bÙ thân hình tôi bay vèo vào trong chuÓng lăn. Xong, anh ¥y nói: Đáng đƯi cho mày! N×i oán hn cùng vÛi n×i đau đÛn hòa l«n khi¿n tôi khóc rÑng lên. Anh ¥y ngh) ngăi mÙt lúc, có l½ là să m¹ vÁ s½ bË chíi mÙt trn nên nói: ChÉ c§n mày nói là mày vào nhà xí, không c©n thn nên đång ph£i tƠ ong, tao s½ cho mày đÍc xong cuÑn “Phá hiĂu ký”. Tôi khoan khoái vô cùng, đÓng ý ngay. Nhưng đ¿n ngày hôm sau, m·t tôi đá sưng, có thĂ mß m¯t đưăc, đ¿n tìm anh ¥y đòi sách, anh ¥y đã chÑi ph¯t chuyÇn đã héa. Tôi thÁ r±ng të đó vÁ sau n¿u mưăn đưăc cuÑn sách nào s½ không bao giƯ cho anh ¥y đÍc nïa, nhưng chÉ c§n tôi mưăn vÁ đưăc cuÑn nào mà anh ¥y chưa đÍc, ngay lp téc anh ¥y sí dång b¡o lñc đĂ cưÛp l¥y đÍc trưÛc. Có mÙt l§n, khó khăn l¯m tôi mÛi mưăn đưăc cça b¡n cùng lÛp cuÑn “Tam gia h¡ng”, trß vÁ nhà tôi vùi đ§u vào trong đÑng rơm c¡nh chuÓng trâu, đÍc đ¿n đo¡n “nhp mê” thì anh ¥y mò đ¿n, git cuÑn sách trên tay tôi mà ch³ng g·p khó khăn gì, nói: CuÑn sách này vô cùng đÙc h¡i, tao ph£i xem trưÛc, giúp mày phê bình! Nói xong thì nhét cuÑn sách vào bång bÏ ch¡y. Tôi điên ti¿t vô cùng, nhưng đuƠi theo cing không thĂ đuƠi kËp, n¿u có đuƠi kËp đánh cing không l¡i anh ¥y, chÉ bi¿t đéng bên chuÓng trâu nh£y tưng tưng mà chíi rça. M¥y ngày sau, anh ¥y v¥t cuÑn sách cho tôi, nói: Mau đem đi tr£ đi! CuÑn sách này cñc kó lưu manh! T¥t nhiên tôi ch³ng d¡i gì mà nghe lƯi anh ¥y, ôm ¥p mÑi hn lòng và n×i bi thương đÍc “Tam gia h¡ng”, chìm đ¯m trong nhïng cuÙc tình ngây thơ cça các cô gái trong tëng trang sách. Nhïng âm thanh të thành phÑ Qu£ng Châu đ§y nưÛc ngày xưa như văng v³ng réo r¯t bên tai, tëng nhân vt như hiÇn ra b±ng xương b±ng thËt ngay trưÛc m·t. Khi đÍc đ¿n đo¡n Khu Đào đang đi d¡o trên bãi cát thì bË lñu đ¡n nƠ mà ch¿t, tôi n±m úp m·t xuÑng đÑng rơm mà khóc thút thít. Tôi đau lòng l¯m, mÙt n×i đau chÉ có thĂ tñ ng«m mà không thĂ nào dùng ngôn ngï nói ra đưăc. Lúc ¥y hình như tôi chÉ mÛi chín tuƠi. Sáu tuƠi đi hÍc và bi¿t đÍc, thì ra tôi đã đÍc sách đưăc ba năm. Trong mÙt thƯi gian r¥t dài sau khi đÍc “Tam gia h¡ng”, tôi như ngưƯi m¥t hÓn, không còn tâm trí đâu đĂ mà hÍc nïa, trưÛc m¯t lúc nào cing có hình bóng xinh đ¹p cça Khu Đào ©n ©n hiÇn hiÇn, bàn tay c§m bút cé v½ mÙt cách vô théc hình bóng Khu Đào theo trí tưßng tưăng và kĂ c£ vi¿t tên Khu Đào đ§y trên các cuÑn vß. Cán bÙ lÛp đã phát hiÇn ra chuyÇn này, không nhïng lên ti¿ng cưƯi nh¡o, chíi tôi là đÓ lưu manh mà còn báo cáo vÛi th§y giáo chç nhiÇm. Th§y phê bình tôi là tư tưßng không lành m¡nh, b£o tôi đã trúng ph£i thuÑc đÙc tư tưßng cça giai c¥p tư s£n. M¥y chåc năm sau, l§n đ§u tiên đ¿n Qu£ng Châu, tôi chui vào t¥t c£ hang cùng ngõ h»m đĂ tìm hình bóng Khu Đào, nhưng ngay c£ mÙt HÓ H¡nh cing không hÁ g·p m·t. Tôi hÏi nhïng ngưƯi b¡n Qu£ng Châu r±ng, Khu Đào đã đi đâu? B¡n bè nói: Ban ngày, nhïng ngưƯi như Khu Đào ngç vùi, ban đêm mÛi b¯t đ§u làm ăn.

Không lâu sau khi đÍc xong “Tam gia h¡ng”, tôi mưăn đưăc të mÙt ngưƯi th§y r¥t tâm đ¯c vÛi tôi cuÑn “Thép đã tôi th¿ đ¥y”. Anh chàng thă đÑt lò vÛi cô quân nhân, mÑi tình đ§u giïa hÍ bao nhiêu năm qua v«n ám £nh tâm trí tôi. Paven câu cá bên sông, Donia ngÓi trên mÙt cành cây bên sông đÍc sách… Donia vì sao l¡i thích anh chàng đ§u tóc rÑi bù, toàn thân đ§y than đá như th¿ nhÉ? Nàng ngÓi trên cành cây đung đưa đôi chân đÍc sách… Lúc ¥y Paven có tâm trí đĂ mà câu cá không? N¿u là tôi, nh¥t đËnh là không có tâm trí đâu mà câu cá c£. Të khi Donia xin l×i Paven, cánh cía thƯi niên thi¿u đã đóng đĂ cho cánh cía ngưƯi lÛn mß toang ra. MÑi tình r¥t đ¹p và làm cho ngưƯi ta ti¿c nuÑi này đã b¯t đ§u. Tôi ngh), n¿u Donia không xin l×i Paven, n¿u nàng dùng lƯi l½ cça tiĂu thư quý tÙc đĂ nhi¿c m¯ng Paven thì có l½ không có thép đã tôi thành như th¿ nïa. MÙt con ngưƯi cao quý nhưng không ý théc vÁ cái cao quý cça mình mÛi thñc sñ cao quý. MÙt con ngưƯi nhân vì nhïng sơ su¥t cça mình mà xin l×i nhïng ngưƯi th¥p hơn mình, đó là điÁu vô cùng đáng quý. Tôi và Paven giÑng nhau, cing s½ yêu Donia ngay sau khi nàng ngÏ lƯi xin l×i. Có l½ nói yêu là có ph§n hơi sÛm, nhưng ít nh¥t là nhïng c£m tình đã b¯t đ§u nhen nhóm trong lòng, béc tưƯng giai c¥p đã bË phá đƠ. Tình yêu làm cho ngưƯi ta quên đi than đá; k÷ lut lao đÙng lúc nào cing mâu thu«n vÛi tình yêu, cƠ kim đÁu như th¿. HÍ đuƠi b¯t nhau, cô tiĂu thư thiên kim ch¡y trưÛc, anh chàng thă đÑt lò đuƠi theo sau… ThƯi kh¯c kích đÙng tâm tình con ngưƯi nh¥t đã đ¿n: làm như vô tình l¡i vëa như cÑ ý, thân thĂ thơm lëng cça Donia tña vào ngñc Paven… ĐÍc đ¿n đo¡n này, nhïng giÍt nưÛc m¯t h¡nh phúc trào ra khÏi hÑc m¯t th±ng bé con ngu ngÑc nh¥t vùng Đông B¯c Cao Mt. Ti¿p theo là Paven c¯t tóc đ¿n thăm nhà Donia… Hơn ba mươi năm trưÛc, tôi đÍc cuÑn sách này, të đó đ¿n nay không hÁ lt l¡i, có thĂ có nhÛ, có thĂ có quên nhưng nhïng gì tôi kĂ vëa rÓi nh¥t đËnh không thĂ quên. Nhïng ngày trong quân ngi, tôi có dËp xem bÙ phim chuyĂn thĂ të cuÑn sách này, nhưng Donia mà tôi th¥y trên phim không hÁ giÑng vÛi Donia trong sách. Paven và Donia cuÑi cùng thì chia tay. Ngày ¥y đÍc đ¿n đo¡n này tôi không thĂ nói ra đưăc nhïng suy tư cça mình… N¿u tôi là Paven, nhưng ti¿c thay tôi l¡i không ph£i là Paven… Không ph£i là Paven nhưng tôi l¡i không quên đưăc cái đêm chia tay ngÍt ngào ¥y… Con chó hung dï nhà Donia, làn da nõn nà cça Donia, bà m¹ hiÁn të cça Donia, toàn thân toát ra mùi sïa bò và bánh bao… Sau này, trên công trưƯng làm đưƯng, hÍ còn g·p l¡i nhau, nhưng lúc này béc tưƯng giai c¥p đen sì đã đưăc dñng lên, đ¥u tranh giai c¥p, đáng să quá. N¿u Donia có đưăc làm vă Paven, nh¥t đËnh hÍ cing không thĂ h¡nh phúc, bßi nhïng khác biÇt giïa hÍ là quá lÛn. Sau này Paven yêu Rita, mÙt cô gái  trong hàng ngi đoàn thanh niên cÙng s£n cça mình. Đó là tình yêu cách m¡ng, tuy cing có ch× c£m đÙng tht nhưng n¿u so vÛi mÑi tình đ§u, nó thi¿u h³n sñ đam mê thu§n khi¿t. CuÑi cùng thì anh chàng b¥t h¡nh Paven l¡i k¿t hôn vÛi mÙt cô gái khác, mÑi tình thé ba này ch³ng có chút ý vË lãng m¡n nào. Khi xem đ¿n đây, hình tưăng Paven thuß thi¿u thƯi đã bi¿n m¥t khÏi tâm trí cça tôi.

ĐÍc xong “Thép đã tôi th¿ đ¥y”, Đ¡i Cách m¡ng Văn hóa cing bùng phát, đương nhiên chuyÇn đÍc sách thuß ¥u thơ cça tôi cing đã k¿t thúc.

Tháng 3 - 1997

MÙng dài văn chương

NgưƯi đ§u tiên phát hiÇn tôi có chút tài mÍn vÁ văn chương là th§y giáo Trương, mÙt ngưƯi có thân hình r¥t cao lÛn. Đó là năm tôi hÍc lÛp ba t¡i trưƯng tiĂu hÍc trong thôn. Bßi năng lñc tñ điÁu ti¿t sinh ho¡t r¥t kém, thêm nïa là tôi l¡i đưăc đi hÍc sÛm trưÛc tuƠi nên m¹ may cho tôi mÙt chi¿c qu§n không có đáy, chính vì vy mà tôi thưƯng bË b¡n bè trêu chÍc. Có mÙt đéa con gái tên là Quách Lan Hoa r¥t thích nhìn th¥y c£nh m¥y th±ng con trai thò tay vào đing qu§n tôi n¯m l¥y cái cça ¥y. Nó không tñ mình đÙng thç đưăc nên thưƯng khích lÇ bÍn con trai làm chuyÇn ¥y. Nhìn th¥y c£nh bÍn con trai hành h¡ tôi, nó cưƯi đ¿n ch£y nưÛc m¯t, cong gp c£ lưng, m·t đÏ lñng như mào gà trÑng. Sau đó thì th§y Trương đã đ¿n, th§y, vëa tÑt nghiÇp trưƯng sư ph¡m, tr» trung khÏe m¡nh, qu§n áo chÉnh tÁ, thân thĂ lúc nào cing toát ra mùi xà phòng thơm. Th§y nghiêm c¥m bÍn con trai thò tay vào đing qu§n tôi, th§y gÍi đó là hành vi cça k» lưu manh côn đÓ, không thĂ tái diÅn trong nhà trưƯng. Th§y d¡y chúng tôi môn Ngï văn, l¡i là chç nhiÇm lÛp tôi. M·t th§y v«n còn đ§y lông tơ, đôi m¯t r¥t to, cƠ cao và tính tình cing r¥t dï, chÉ c§n th§y trăn m¯t là tôi đã vãi đái ra qu§n. Có mÙt l§n giïa lÛp, th§y gÍi tên tôi đéng lên tr£ lƯi nhïng câu hÏi cça th§y, tôi đã đái đ§y ra phòng. Th§y r¥t téc gin, chíi: Th±ng nhãi này, sao mày l¡i tùy tiÇn đái trong lÛp th¿? Tôi khóc: Thưa th§y, em không cÑ tình… L§n khác, th§y gÍi tôi lên b£ng đÍc mÙt bài văn, đ¡i khái là miêu t£ vÁ trúc ß T)nh Cang Sơn, khi đÍc đ¿n đo¡n nhïng m§m măng đ§y séc sÑng phá vá m·t đ¥t nhô lên, trong lÛp b×ng vang lên nhïng ti¿ng cưƯi khúc khích, ban đ§u là nhïng đéa con gái cúi đ§u cÑ nén ti¿ng cưƯi, ti¿p theo là bÍn con trai vÛi nhïng tràng cưƯi không hÁ có ý đËnh nén l¡i. TriÇu NgÍc Anh, lúc ¥y mưƯi b£y tuƠi, sau này s½ là vă cça mÙt ngưƯi anh hÍ cça tôi - téc là chË dâu tôi - là ngưƯi cưƯi to nh¥t, nghe đâu là vãi đái ra qu§n. Ban đ§u th§y Trương v«n chưa hiĂu chuyÇn gì đang x£y ra, ngơ ngác hÏi c£ lÛp: Các em cưƯi cái gì vy? Nhưng sau khi cúi ngưƯi quan sát tôi thì th§y cing ch³ng nhËn đưăc cưƯi, b£o: Thôi, đëng đÍc nïa, vÁ ch× đi! Tôi nói: Thưa th§y, em v«n chưa đÍc xong mà! Bßi tôi là ngưƯi đÍc bài hay nh¥t trong lÛp, r¥t ít cơ hÙi đĂ xu¥t đ§u lÙ diÇn trưÛc m¯t mÍi ngưƯi nên không đành lòng bÏ dß. Th§y Trương không nói mà đ©y tôi vÁ ch× ngÓi. ChË dâu TriÇu NgÍc Anh sau này v«n thưƯng cưƯi trêu tôi, gi£ giÍng đÍc cça tôi: Gió xuân tưÛi nhïng m§m xanh cho đ¥t trƯi, nhïng tia n¯ng ¥m áp chi¿u xuÑng m·t đ¥t, nhïng m§m măng nhÍn të të vươn lên khÏi m·t đ¥t…

Th§y Trương đ¿n thăm nhà tôi, ki¿n nghË vÛi m¹ tôi là nên may đáy qu§n l¡i cho tôi. M¹ tôi cñc ch³ng đã ph£i nghe lƯi th§y giáo. Sau khi đáy qu§n đưăc may kín l¡i, nhiÁu khi chi¿c nút th¯t cça d£i låa buÙc lưng trß thành vt trß ng¡i lÛn nh¥t đÑi vÛi tôi và chính vì vy tôi cing không ít l§n bË trêu chÍc. Sau này anh c£ cho tôi mÙt chi¿c th¯t lưng da theo kiĂu Tây, tôi bË trêu chÍc càng thưƯng xuyên hơn. Nhân ngày lÅ thi¿u nhi 1 - 6, tôi đéng trưÛc toàn trưƯng đÍc mÙt bài văn, đÙt nhiên chi¿c qu§n cça tôi tuÙt xuÑng đ¿n tn đ§u gÑi, toàn trưƯng đưăc mÙt trn cưƯi vá bång; rÓi tôi đ¿n phòng giáo viên tìm th§y Trương nÙp bài tp vÁ nhà, cô giáo hÍ Thưăng đang ngÓi nói chuyÇn vÛi th§y Trương yêu c§u tôi đánh bóng bàn vÛi cô, tôi b£o tôi không bi¿t đánh, cô b£o cô s½ d¡y tôi đánh, th§y giáo Trương cing b£o tôi ph£i hÍc đánh, tôi không thĂ không nghe lƯi. Vëa mÛi nh£y bưÛc đ§u tiên, chi¿c qu§n đã tuÙt xuÑng dưÛi đ¥t. Cô Thưăng ngã ngưƯi vÁ phía sau mà cưƯi, nói th§y Trương ơi là th§y Trương, cu hÍc trò yêu cça th§y sao l¡i như th¿!

Trong nhïng ngày đưăc đi hÍc ng¯n ngçi ¥y, đÑi vÛi tôi, đáy qu§n và th¯t lưng là hai thé làm tôi g·p nhiÁu phiÁn não nh¥t. Đ¡i khái là khi lên lÛp bÑn, tôi có vi¿t mÙt bài vÁ ngày QuÑc t¿ Lao đÙng 1-5 khi trưƯng tôi tƠ chéc đ¡i hÙi thĂ dåc thĂ thao. Bài vi¿t đưăc th§y Trương khen ngăi h¿t lƯi. Sau đó tôi còn vi¿t r¥t nhiÁu bài lun, t¥t c£ đÁu đưăc th§y Trương đÍc trưÛc lÛp, có lúc l¡i đưăc dán lên b£n tin cça nhà trưƯng, thm chí có bài đưăc các trưƯng trung hÍc lân cn l¥y làm bài văn m«u. NhƯ có nhïng thành tích ¥y mà chuyÇn vÁ cái đáy qu§n và chi¿c th¯t lưng l¡i bi¿n thành nhïng chuyÇn r¥t đáng yêu.

Sau đó tôi tham gia quân đÙi, thi tho£ng vÁ thăm nhà, tôi lôi nhïng bài văn vi¿t thƯi lÛp ba lÛp bÑn të trong rương ra và đÍc l¡i. Bài nào cing có bút tích cça th§y Trương phê khi¿n tôi bÓi hÓi c£m đÙng, bßi trong Cách m¡ng Văn hóa, tôi và th§y giáo Trương đành ph£i chia tay. Tôi bË đuƠi hÍc, m×i l§n g·p th§y Trương, tôi chÉ còn bi¿t cúi đ§u đi qua, lòng đ§y giá băng. ĐÍc l¡i nhïng lƯi phê cça th§y, dâng lên mÙt niÁm c£m khái, hn là Cách m¡ng Văn hóa đã c¯t đét con đưƯng như hoa như g¥m cça tôi. Nhïng bài văn này đã bË dùng làm gi¥y lau đít cho cháu tôi, n¿u còn giï đưăc đ¿n ngày nay, bi¿t đâu r±ng còn có ch× dùng?

M¥t hÍc và trß thành tr» chăn trâu, tôi thưƯng hÓi éc l¡i nhïng bài văn và nhïng ngày tháng huy hoàng đã qua. Trong làng có mÙt ngưƯi bË quy là “phái hïu” và đuƠi vÁ quê tham gia lao đÙng. Chú ¥y là sinh viên tÑt nghiÇp HÍc viÇn Sư ph¡m Sơn Đông, đã tëng là th§y giáo d¡y ngï văn c¥p trung hÍc. Chúng tôi ß cùng mÙt đÙi s£n xu¥t, thưƯng hay làm viÇc bên nhau. Chú ¥y đã cung c¥p cho tôi r¥t nhiÁu ki¿n théc vÁ tác gi£ và tác ph©m. Nào là nhïng bài văn thƯi hÍc trung hÍc cơ sß cça th§n đÓng Lưu ThiÇu ĐưƯng đưăc tuyĂn chÍn thành bài văn m«u cho c¥p trung hÍc phƠ thông, nào là Lưu ThiÇu ĐưƯng thƯi hÍc phƠ thông đã tëng nhn nhun bút đ¿n ba v¡n đÓng, nào là chuyÇn có mÙt tác gia m·t r× đang ngÓi trên tàu lía trông th¥y mÙt cô gái đang đi bÙ bên đưƯng thì quên c£ nguy hiĂm nh£y xuÑng, cuÑi cùng là bË gãy mÙt chân… Đúng là chú ¥y đã đan dÇt gi¥c mÙng văn chương cça tôi. Tôi hÏi: Chú ơi, chÉ c§n vi¿t đưăc mÙt cuÑn sách là không còn ph£i đi chăn trâu nïa ph£i không ¡? Chú ¥y nói: Đâu chÉ dëng l¡i ß ch× khÏi ph£i chăn trâu! Sau đó chú ¥y còn kĂ cho tôi nghe nÙi dung mÙt cuÑn sách cça Đinh Linh, kĂ vÁ nhïng nhà văn danh ti¿ng mÙt ngày ăn ba bïa sçi c£o… Đ¡i khái là b¯t đ§u të đó, mÙng văn chương cça tôi đã hình thành. ViÇc khác không bàn, chÉ c§n m×i ngày ba bïa đưăc ăn sçi c£o đã là h¡nh phúc nh¥t đƯi tôi!

Năm 1973, tôi theo đoàn dân công cça làng đi đào sông Gi£o Lai ß huyÇn Xương ¤p. Đ¥t trƯi đ§y băng tuy¿t, m¥y chåc v¡n dân công cça ba huyÇn tp trung vào mÙt ch×, ngưƯi đông như ki¿n, cƯ đÏ răp trƯi, chi¿c loa phóng thanh të sß chÉ huy công trưƯng g§m gào bài dân ca HÓ Nam “Lưu Dương hà”. Tình ¥y c£nh ¥y khi¿n sóng trong lòng tôi trào dâng thúc giåc, n±m trong lán mà ngh) đ¿n viÇc vi¿t truyÇn. Đào sông xong quay trß vÁ, da m·t bóc mÙt lÛp dày, tñ c£m th¥y mình đã thay da đƠi thËt. Xin m¹ năm đÓng ra cía hàng cung tiêu cça hăp tác xã mua mÙt lÍ mñc, mÙt cuÑn vß, n±m s¥p trên giưƯng và b¯t đ§u vi¿t, cuÑn truyÇn đ§u tay “Bên dòng Gi£o Hà” hình thành như th¿ vÛi đÁ të “Thçy lăi là sinh mÇnh cça nông nghiÇp”. Chương thé nh¥t có hai câu khai mào: T¿t nguyên tiêu, chi bÙ mß hÙi nghË, ĐËa chç già mưu ch·t chân ngña non. Câu chuyÇn b¯t đ§u b±ng viÇc buƠi sáng t¿t nguyên tiêu, đÙi trưßng dân quân TriÇu HÓng VÇ ăn xong hai cç khoai, húp hai bát cháo g¡o rÓi vÙi vÙi vàng vàng đ¿n khai m¡c đ¡i hÙi đĂ bàn vÁ viÇc đào Gi£o Hà. Ông ta đéng bên c¡nh tưăng Mao Chç tËch, thì th§m niÇm: Mao Chç tËch ơi, NgưƯi là v§ng thái dương đÏ soi đưƯng cho b§n h¡ trung nông… NiÇm xong mÛi ngh), m·t trƯi mà đÏ thì không hÁ nóng, m·t trƯi buƠi trưa không đÏ nhưng nóng nh¥t. Đang ngh) lung tung như vy thì nhïng ngưƯi tham gia hÙi nghË đã đ¿n, vË bí thư già tuyên bÑ khai m¡c hÙi nghË, b¯t đ§u të viÇc hÍc “Mao Chç tËch ngï låc”, sau đó là truyÁn đ¡t nÙi dung quy¿t đËnh đào Gi£o Hà cça æy ban Cách m¡ng Công xã. Cao HÓng Anh, chç nhiÇm phå nï, có biÇt danh “NgưƯi đàn bà thép” muÑn tranh cãi, bí thư chi bÙ không cho phép, Cao HÓng Anh tuyên bÑ là s½ đi tìm bí thư đ£ng çy công xã. Cao HÓng Anh và TriÇu HÓng VÇ đang yêu nhau, gia đình hai bên đang thúc hÍ cưÛi nhau nhưng vì đào Gi£o Hà, hÍ quy¿t đËnh lùi lÅ cưÛi l¡i ba năm. Lúc hÙi nghË đang diÅn ra thì có mÙt nhóm phá ho¡i đang ti¿n hành nhïng âm mưu chÑng phá, mÙt lão đËa chç mài dao s¯c muÑn ch·t chân con ngña màu tía cça đÙi s£n xu¥t, phá ho¡i công cuÙc đào sông, phá ho¡i s£n xu¥t xã hÙi chç ngh)a… TruyÇn vi¿t chưa xong mÙt chương đã bË vét qua mÙt bên, nguyên nhân vì đâu tôi cing không nhÛ nïa. Tôi v«n thưƯng ngh) cuÑn truyÇn này cça tôi như mÙt cô gái v)nh viÅn trinh ti¿t. Sau đó tôi vào quân ngi, ăn đã no, m·c đã ¥m nên mÙng văn chương càng ngày càng thúc giåc. Năm 1978, tôi ß huyÇn Hoàng vi¿t truyÇn “ChuyÇn vÁ mÙt ngưƯi m¹”, vi¿t vÁ con gái cça mÙt đËa chç đem lòng yêu mÙt đÙi trưßng vi trang thuÙc Bát lÙ quân, bÏ nhà theo ngưƯi yêu, cuÑi cùng d«n đÙi quay vÁ gi¿t ch¿t ngưƯi bÑ Hán gian cça mình. Nhưng rÓi trong Cách m¡ng Văn hóa, do thành ph§n xu¥t thân không tÑt nên bË đ¥u tÑ và cuÑi cùng ph£i nhn l¥y cái ch¿t thê th£m. TruyÇn này tôi gíi cho t¡p chí “Văn nghÇ Gi£i phóng quân” và trong khi tôi đang mong ngóng tiÁn nhun bút đĂ mua mÙt chi¿c đÓng hÓ đeo tay thì b£n th£o l¡i bË tr£ vÁ. Sau đó tôi còn vi¿t kËch b£n “Ly hôn”, nÙi dung vi¿t vÁ cuÙc đ¥u tranh vÛi “Té nhân bang”. L¡i gíi cho “Văn nghÇ Gi£i phóng quân”, l¡i chƯ nhun bút đĂ mua đÓng hÓ và l¡i nhn b£n th£o quay vÁ. Nhưng l§n này thì Ban biên tp cça tƯ t¡p chí đã vi¿t cho tôi mÙt lá thư, nhïng con chï đ¹p như rÓng bay phưăng múa trong lá thư đ¿n lúc này v«n nh£y múa trong đ§u tôi. Đ¡i ý cça lá thư như sau: Do sÑ trang cça t¡p chí có h¡n, kËch b£n đÓ sÙ này không thĂ đăng t£i h¿t đưăc, n¿u có thĂ thì cé gíi cho nhà xu¥t b£n nào đó ho·c là nhïng đoàn kËch nói. CuÑi thư còn có con d¥u đÏ chói. Tôi đem béc thư khoe vÛi cán bÙ hu¥n luyÇn, anh ta v× vào vai tôi, nói: Khá l¯m, anh b¡n. V¥n đÁ lÛn đ¿n đÙ ngay c£ t¡p chí văn nghÇ cça quân đÙi mà cing ch³ng dám đăng! Cho đ¿n lúc này tôi v«n không thĂ hiĂu là anh ta đang tán dương hay đang trêu chÍc tôi. Sau đó tôi đưăc điÁu đÙng vÁ B£o ĐËnh và cing nhƯ chính sách đÁ b¡t cán bÙ mà tôi trß thành giáo viên chính trË. Bßi nhïng ki¿n théc cơ b£n vÁ chính trË quá th¥p nên ngày ngày ph£i đÍc thuÙc lòng nhïng bài gi£ng chính trË, gi¥c mÙng văn chương t¡m thƯi gác qua mÙt bên. Sau mÙt năm, tôi đã thuÙc làu toàn bÙ các giáo trình tài liÇu, khi lên lÛp ch³ng c§n ph£i nhìn giáo án nïa thì gi¥c mÙng văn chương l¡i phåc hÓi, tôi l¡i vi¿t như điên cuÓng và gíi cho h§u h¿t các tƯ báo đËa phương cing như trung ương. CuÑi cùng thì mùa thu năm 1981, truyÇn “Mưa đêm xuân bay bay” cça tôi đã đưăc đăng trên t¡p chí “Liên Trì” cça thành phÑ B£o ĐËnh.

Tháng 6 - 1994

Ba bài bút ký vÁ chuyÇn đÍc sách

1. Sß Bá Vương và chi¿n tranh

ĐiÁu v) đ¡i nh¥t cça Tư Mã Thiên trong “Sí ký” là nhà sí hÍc đã triÇt đĂ đ£ phá mô théc tư duy “thành công thì trß thành vương h§u, th¥t b¡i thì bi¿n thành đ¡o t·c” r¥t thËnh hành trong xã hÙi lo¡n l¡c ngày xưa. Trong hoàn c£nh xã hÙi lúc ¥y, đây là mÙt nhãn quan đÙc đáo đ§y tính nhân đ¡o, t¥t nhiên ph£i c§n có ding khí không să bË ch·t đ§u. Căn nguyên cça cái nhìn nhân đ¡o và ding khí này có liên quan mt thi¿t đ¿n chuyÇn Tư Mã tiên sinh chËu nhåc hình. Trong xã hÙi ¥y, nhåc hình và ch·t đ§u xem ra cing ch³ng khác gì nhau. Có r¥t nhiÁu ngưƯi không thĂ chËu n×i nhåc hình mà sµn sàng ch¥p nhn bË ch·t đ§u, nhưng vì trong lòng còn ôm ¥p “Sí ký” đang dß dang nên Tư Mã Thiên đã c¯n răng chËu nhåc; cing có thĂ chính vì do Tư Mã Thiên bË nhåc hình mà mÛi có “Sí ký” v) đ¡i truyÁn l¡i cho đƯi nay. MÙt lÇnh truyÁn cça Hán Vi Đ¿ đã dét bÏ toàn bÙ nhïng tư tâm t¡p niÇm cça Tư Mã Thiên, nhưng đÓng thƯi cing t¡o dñng nên chân dung mÙt anh hùng chân chính. Phàm là con ngưƯi đang trong lúc đ¯c ý thì chÉ nhìn đƯi të phía chính diÇn, dùng quan điĂm cça giai c¥p thÑng trË đĂ nhìn nhn th¿ giÛi; nhưng khi thân lâm vào nghËch c£nh thì con ngưƯi mÛi có thĂ thay đƠi cách nhìn đƯi ß mÙt góc đÙ khác, thm chí là të m·t trái. ĐiÁu này có nhïng nguyên nhân vt ch¥t l«n tinh th§n, nhưng nguyên nhân nào cing quan trÍng như nhau. Vô lun là dùng quan điĂm văn hÍc hay quan điĂm sí hÍc đĂ đÍc “Sí ký” đÁu có thĂ nhn ra ý ngh)a trÍng đ¡i trong viÇc thay đƠi góc nhìn này. K¿t qu£ cça viÇc thay đƠi góc nhìn vÁ th¿ giÛi là xóa bÏ đưăc nhïng thiên ki¿n và ch¥p nê đĂ të đó dÅ dàng nhn ra b£n ch¥t cça cuÙc đƯi. Nhïng ngưƯi hiĂu ra đưăc điÁu này thưƯng không thĂ không rơi vào tr¡ng thái bi thương, cô đơn l·ng l½ nhưng cing là tâm th¿ không ham không muÑn, siêu nhiên bên ngoài sñ vt. Tôi đã chËu đưăc nhåc hình vÑn đáng să hơn cái ch¿t, tôi giãy giåa đĂ thoát ra të con đưƯng ch¿t thì còn gì có thĂ trß thành kơ húy đÑi vÛi tôi? Có tinh th§n “không kiêng dè gì nïa” làm tiÁn đÁ mÛi có thĂ bóc tr§n nhïng quan điĂm chính thÑng, hoàng quyÁn; đéng ß góc nhìn mÛi đĂ v½ lên mÙt phương diÇn khác cça “đ¡o t·c” - B£n s¯c anh hùng cça mÙt ngưƯi anh hùng th¥t b¡i. Thñc tiÅn cça Thái sí công v«n là mÙt bài hÍc, mÙt sñ găi ý cho nhïng tác gia hiÇn đ¡i.

ThưƯng nghe th§y giáo cça tôi gi£ng r±ng, Tư Mã Thiên sÑng trong mÙt thƯi đ¡i r¥t lãng m¡n. ThƯi đ¡i lãng m¡n mÛi có thĂ s£n sinh mÙt đ¡i tính cách lãng m¡n. Quay vÁ vÛi thƯi Hán - Sß tranh hùng, nhân vt đ¡i biĂu cça tinh th§n thƯi đ¡i, đ§y ¯p khí ch¥t lãng m¡n và đưăc xem là anh hùng nh¥t, ngoài H¡ng Vi ra thì không ai xéng đáng hơn. Tinh th§n cça H¡ng Vi đã cÙng hưßng vÛi Tư Mã Thiên. MÙt thiên “H¡ng Vi b£n k÷”, tëng chï tëng chï đÁu gói trÍn thâm tình cça Thái sí công đĂ të đó chúng ta nhn ra b£n s¯c anh hùng vô song cça con ngưƯi th¥t b¡i H¡ng Vi. Thuß thi¿u thƯi, H¡ng Vi đÍc sách không thành, chuyĂn sang hÍc ki¿m thut; hÍc ki¿m thut không thành chuyĂn sang đÍc binh thư; đÍc binh thư không mong hiĂu đưăc mÙt cách th¥u đáo. Có thĂ xem đó là điÁu hay, bßi mÍi tri théc quá cå thĂ dÅ dàng bi¿n thành sñ trói buÙc, là săi dây cương đÑi vÛi con thiên mã tñ do này. Mình cao tám thưÛc, séc m¡nh cíu đÉnh chính là khí đÙ anh hùng thiên b©m. Lâm nguy không bi¿n s¯c, anh ding quy¿t đoán là thiên b©m cça mÙt chi¿n s). Thuß nhÏ tôi sÑng ß Cao Mt, đã tëng nghe qua r¥t nhiÁu truyÁn thuy¿t và t¥t nhiên trong đó có nhiÁu truyÁn thuy¿t có liên quan đ¿n Tây Sß Bá Vương H¡ng Vi.

Ông nÙi tôi nói: Sß Bá Vương do rÓng sinh ra, uÑng sïa hƠ mà lÛn lên. Khi T§n Thçy Hoàng đi tu§n du vÁ phía Đông, đã tëng giao hăp vÛi con gái Đông H£i Long vương trong mơ. Hành sñ xong, T§n Thçy Hoàng chia tay ngưƯi đ¹p mà không hÁ có tí lưu luy¿n nào, nhưng cô Long nï thì đã hoài thai và sau đó thì sinh ra mÙt th±ng bé đen sì và mp m¡p. Có thĂ Long nï đã ngh) th±ng con này không hăp đ¡o lý, danh b¥t chính ngôn b¥t thun, tin téc mà lÍt ra ngoài làm ô u¿ thanh danh cça Long cung nên đã đem bÏ vào rëng sâu. Vì th±ng bé là giÑng rÓng đúng ngh)a, không thĂ đĂ cho nó ch¿t đơn gi£n như vy nên mÙt con hƠ đã đ¿n cho nó bú, lÛn lên chính là H¡ng Vi. Ngoài chuyÇn thuy¿t minh nguÓn gÑc cao quý và gi£i thích séc m¡nh như th§n cça H¡ng Vi, truyÁn thuy¿t này còn có nhïng ý ngh)a thâm vi khác. Đó là, n¿u H¡ng Vi đo¡t l¥y giang sơn cça nhà T§n và lên làm vua có ngh)a là đã k¿ thëa vương nghiÇp cça cha ông mÙt cách danh chính ngôn thun. Do đó mà suy, nguÓn gÑc cça truyÁn thuy¿t này có l½ là nhïng điÁu đơm đ·t të miÇng bÍn thç h¡ cça H¡ng Vi, cing giÑng như chuyÇn Tr§n Th¯ng và Ngô Qu£ng khi phát đÙng khßi ngh)a nông dân đã sai thuÙc h¡ vi¿t câu “Đ¡i Sß hưng, Tr§n Th¯ng vương” đem nhét vào bång cá đĂ lëa mÍi ngưƯi vy thôi. KiĂu mË dân này thƯi nào cing có, nh¥t là khi chu©n bË lp quÑc khai triÁu. Ông nÙi tôi b£o, Sß Bá Vương có thĂ “khí xuy thiÁm ngõa”. Chính là khi H¡ng Vi đéng ß dưÛi mái hiên, hơi thß cça ông ta m¡nh đ¿n đÙ làm cho mái ngói ß trên rơi xuÑng. ChuyÇn này quá hoang đưƯng, nhưng hoang đưƯng hơn c£ là chuyÇn sau đây. Ông nÙi tôi nói, ngoài chuyÇn có thĂ thß làm rơi ngói bên thÁm, H¡ng Vi còn có “quá đÉnh chi lñc”. Đó là, H¡ng Vi có thĂ dùng tay tñ n¯m l¥y đ§u tóc cça mình rÓi nh¥c lên, toàn thân ông ta s½ nh¥c khÏi m·t đ¥t, n¿u chuyÇn này mà có tht thì Sß Bá Vương là ngưƯi duy nh¥t trong lËch sí loài ngưƯi có kh£ năng tñ nâng mình lên khÏi m·t đ¥t. Th§n lñc này đích xác là siêu viÇt khác thưƯng. Đ¿n khi đÍc “Sí ký - H¡ng Vi b£n k÷” mÛi đoán r±ng, “quá đÉnh chi lñc” mà ông nÙi tôi nói có thĂ là mÙt cách bi¿n t¥u kh£ năng dùng séc m¡nh nh¥c đÉnh n·ng cça H¡ng Vi. Có l½ bách tính không đç kh£ năng đĂ lý gi£i cåm të  lñc năng giang đÉnh ›ư¸” nên đã hiĂu thành “lñc năng quá đÉnh ›ư^?” đĂ bi¿n H¡ng Vi trß thành ngưƯi tñ nh¥c mình lên khÏi m·t đ¥t mÙt cách th§n thánh như th¿.

Tôi ngh), hình tưăng H¡ng Vi trong dân gian không hÁ là lo¡n th§n t·c tí mà là mÙt anh hùng cái th¿ nh¥t đËnh có £nh hưßng đ¿n ngòi bút cça Tư Mã Thiên đĂ ông vi¿t lên kiÇt tác “H¡ng Vi b£n k÷”. MÙt đao “cung hình” cça Hán Vi Đ¿ đã t¡o nên mÙt cái nhìn mÛi, mÙt cây bút lÛn, nói không quá đáng là đã s£n sinh cho lËch sí văn minh nhân lo¡i mÙt anh tài và mÙt kiÇt tác. Không ít nhïng bc théc gi£ đương đ¡i, chÉ c§n g·p ph£i mÙt chút oan khu¥t là cé nh¯c đi nh¯c l¡i, nhưng so vÛi Tư Mã Thiên qu£ tht không thĂ b±ng. Đương nhiên, không ph£i là đĂ cho nhïng bc théc gi£ đương đ¡i có nhïng tác ph©m tÑt mà cÑ tình giáng oan khu¥t vào đ§u hÍ, bßi n¿u như vy hÍ chÉ có thĂ trß thành mÙt Lý Liên Anh hay là TiĂu Đéc Trương mà không thĂ nào là mÙt Tư Mã Thiên.

ĐÍc b£n k÷ cça H¡ng Vi, tôi có c£m giác con ngưƯi này hình như không đĂ tâm l¯m đ¿n viÇc đánh nhau. H¡ng Vi đánh nhau cing giÑng như chuyÇn du hí vui v». Đây chính là sñ ho¡t bát, là anh nhiên, là “đÓng tâm - b£n tính con tr»”, là “đÓng thú - thú vui con tr»” cça mÙt ngưƯi anh hùng. Ông “đp nÓi dìm thuyÁn” thĂ hiÇn quy¿t tâm, đÑt nhà… chính là nhïng biĂu hiÇn sñ phá ho¡i theo ý théc “đÓng tâm” điĂn hình. M×i l§n giao chi¿n, H¡ng Vi d«n đ§u s) tÑt, trông ông ta ch³ng ra v» gì cça mÙt vË thÑng soái mà l¡i là mÙt tên lính tiên phong, không xung phong không la hét không chém gi¿t là c£m th¥y chân tay ngéa ngáy và trong lòng không vui. H¡ng Vi chÉ bi¿t đ¥u ding đ¥u lñc mà không thèm đ¥u trí, b£o ông s¯p đ·t mÙt mưu k¿ nào đó là ngay lp téc c£m th¥y đ§u thÑng tâm phiÁn. Đ¿n nhïng thƯi kh¯c cuÑi cùng, H¡ng Vi v«n cùng mù nhân và tu¥n mã ca vang; th£m b¡i đ¿n méc chÉ còn 28 kơ binh bên mình mà ông v«n còn cá cưăc vÛi thuÙc h¡, v«n muÑn chéng minh th§n lñc cça mình. CuÑi cùng, mÙt mình ông đéng bên bƯ Ô Giang mà v«n đem tu¥n mã t·ng cho h£o hán, đem đ§u lâu t·ng cho ngưƯi quen ci. Ông không muÑn qua Giang Đông không ph£i vì không đç can đ£m đĂ g·p m·t Giang Đông phå lão mà vì c£m th¥y đánh nhau như th¿ đã đç, đã phiÁn, không muÑn đánh nïa. Không muÑn đánh nïa thì dùng dao céa cƠ, th¿ thôi. Kó thñc, H¡ng Vi chưa hÁ ngh) đ¿n chuyÇn soán đo¡t giang sơn lên làm Hoàng đ¿, t¥t c£ đÁu do bÍn Ph¡m Tăng ép ông ta ph£i làm, nhïng say mê cça ông không ph£i ß chuyÇn soán đo¡t giang sơn đĂ lên làm Hoàng đ¿. N¿u đĂ ông làm Hoàng đ¿, đó chính là “vưăn đÙi mi ngưƯi”. Khi tñ phong làm Tây Sß Bá vương, phân vương cho nhiÁu ngưƯi khác, vai trò cça H¡ng Vi ch³ng khác nào Hoàng đ¿, nhưng rõ ràng vai trò này không hăp nên ông đã làm t¥t c£ trß nên hÓ đÓ. Thí nghe cái tên hiÇu cça ông: Tây Sß Bá vương - đúng là r¥t tr» con. GiÑng như tâm th¿ cça mÙt đ¥u s) dùng n¯m đ¥m đĂ t¡o dñng uy phong, ông sinh ra là đĂ đánh nhau, đánh nhau mÙt cách ding c£m chính là c£nh giÛi cao nh¥t, là l¡c thú lÛn nh¥t cça ông. N¿u chÍn mÙt vË th§n chi¿n tranh cho Trung QuÑc, H¡ng Vi ph£i là éng viên đ§u tiên. Đëng ti¿c nuÑi gì cho ông ¥y c£, đã có đ¿n m¥y trăm ngưƯi làm Hoàng đ¿ nhưng chÉ có mÙt H¡ng Vi trong lËch sí Trung QuÑc. Đương nhiên, chúng ta c§n ph£i cám ơn Lưu Bang. Trong vi đài chi¿n tranh giïa Hán và Sß, Lưu Bang đã trß thành mÙt tră thç đ¯c lñc đĂ làm phong đÙ hùng tráng oai phong cça H¡ng Vi bÙc lÙ rõ ràng hơn, të đó làm cho cåc diÇn lËch sí trß nên phong phú hơn, đáng xem hơn. Gi£ sí cuÙc chi¿n này có hai H¡ng Vi ho·c hai Lưu Bang đánh nhau thì lËch sí thƯi kó ¥y ch³ng có gì đáng bàn c£.

Nhìn ß góc đÙ chính trË, Lưu Bang đã th¯ng, H¡ng Vi đã th¥t b¡i; nhìn të góc đÙ nhân sinh, c£ hai đÁu đã thành công. C£ hai đÁu đã làm đưăc nhïng điÁu mà hÍ muÑn làm, hơn nïa còn làm r¥t tÑt. Lưu Bang thành công ß k¿t qu£, H¡ng Vi thành công ß quá trình. Thiên “H¡ng Vi b£n k÷” dưÛi ngòi bút cça Thái sí công, giá trË đ§u tiên ph£i kĂ tÛi là m·t văn hÍc, k¿ đ¿n mÛi là sí hÍc, là mÙt áng văn chương thĂ hiÇn đ§y đç cái nhìn khách quan đÓng thƯi cing thĂ hiÇn cái nhìn chç quan vÁ sí hÍc.

Ng«m l¡i, chi¿n tranh - cho dù không ph£i là toàn bÙ thì cing là huy hoàng nh¥t, bÙ phn hăp thành tráng lÇ nh¥t trong lËch sí nhân lo¡i. Chi¿n tranh s£n sinh ra nhïng nhân tài ưu tú nh¥t, tp trung trí tuÇ cao nh¥t cça m×i thƯi đ¡i, là sân kh¥u đĂ con ngưƯi biĂu diÅn sñ thông minh tài trí cça mình mÙt cách tp trung nh¥t. Do vy, trên mÙt ý ngh)a nh¥t đËnh nào đó, lËch sí chính là lËch sí chi¿n tranh, văn hÍc cing chính là văn hÍc chi¿n tranh. Nhà tiĂu thuy¿t quan sát nhïng góc đÙ cça chi¿n tranh, nghiên céu nhïng phương théc chi¿n tranh. Thái sí công là đ¡i gia miêu t£ chi¿n tranh, đương nhiên cing là ông tƠ cça văn hÍc chi¿n tranh. Ông cing vi¿t vÁ quá trình phát triĂn cça chi¿n tranh, nhưng quan trÍng hơn c£ là xây dñng nhïng tính cách cñc kó sinh đÙng trong chi¿n tranh. Chúng ta đÁu đã bi¿t vi¿t như th¿ nào vÁ chi¿n tranh cho hay, nhưng khi c§m l¥y bút thì chúng ta quên m¥t văn hÍc, quên văn hÍc bßi chúng ta không quên đưăc chính trË. Miêu t£ nhïng th£m hÍa cça chi¿n tranh cing như nhïng sÑ phn bi th£m cça con ngưƯi trong chi¿n tranh đưăc xem là mÙt hưÛng khai thác đúng đ¯n, nhưng thói đƯi v«n là “Lý Đ× thi thiên v¡n kh©u truyÁn, Chí kim d) giác b¥t tân tiên - Thơ Lý B¡ch, Đ× Phç truyÁn qua hàng v¡n miÇng, đ¿n nay mÛi hiĂu là ch³ng có gì mÛi”. Vi¿t chi¿n tranh như th¿ nào, tôi đã nhiÁu l§n muÑn thí, nhưng có quá nhiÁu v¥n đÁ ngh) chưa thông suÑt nên không dám đÙng bút mÙt cách dÅ dãi. Trong đ§u tôi đang ©n tàng m¥y câu chuyÇn chi¿n tranh r¥t hay, rÓi s½ có mÙt ngày tôi s½ đç can đ£m mà đÙng bút thôi.

Anh hùng - trong b¥t kó ý ngh)a nào mà nói, đÁu ph£i vưăt ra khÏi nhïng phép t¯c đã m·c đËnh, t¥t nhiên không ph£i vưăt qua toàn bÙ mà mÙt bÙ phn nào đó, do vy mà anh hùng mÙt cách triÇt đĂ là không hÁ tÓn t¡i. H¡ng Vi có ch× chưa triÇt đĂ cça H¡ng Vi, Tư Mã Thiên cing có ch× chưa triÇt đĂ cça Tư Mã Thiên. Nhïng ngưƯi bình thưƯng thưƯng vưÛng víu nhïng săi dây trói buÙc, do vy mà có thĂ coi thưƯng mÙt vài phép t¯c nào đó là anh ta đã đ·t mÙt chân lên con đưƯng d«n đ¿n anh hùng. Tính cách đáng quý nh¥t cça H¡ng Vi là thçy chung, ông v«n giï đưăc cái “đÓng tâm - tâm tình con tr»”. ĐiĂm này có ch× tương thông vÛi Tư Mã Thiên. Trong “H¡ng Vi b£n k÷”, Tư Mã Thiên biĂu lÙ sñ đÓng tình sâu s¯c vÛi H¡ng Vi, đÓng thƯi có nhïng phê phán đÑi vÛi ông vua khai quÑc cça vương triÁu nhà Hán. ĐiÁu này nh¥t đËnh có liên quan đ¿n viÇc ông chËu nhåc hình. N¿u như vy, v¥n đÁ đã n£y sinh: H¡ng Vi dưÛi ngòi bút cça Tư Mã Thiên có đúng là mÙt H¡ng Vi trong cuÙc đƯi thñc hay không? Tương tñ, có ph£i Lưu Bang trong sách cça Tư Mã Thiên là trùng khít vÛi Lưu Bang trong cuÙc đƯi thñc? Tôi ch¡nh ngh) tÛi câu nói cça HÓ Thích: “LËch sí là mÙt cô gái nhÏ đưăc con ngưƯi đánh ph¥n thoa son cho”. Thi¿t ngh), câu nói này cing có ph§n hăp lý.

2. Trên đÉnh cái kó vi¿t b£n th£o

Trên mÙt ý ngh)a nào đó, lËch sí luôn có tính ch¥t truyÁn kó. Đây là c£m tưßng khi đÍc lËch sí cça tôi, cing là k¿t lun đúc k¿t nhïng kinh nghiÇm cá nhân cça tôi. Nhïng năm lao đÙng ß quê hương, tôi thưƯng nghÉ gi£i lao cùng vÛi nhïng ngưƯi lÛn tuƠi trên mÙt ph§n mÙ hoang giïa đÓng, có l½ đây là ph§n mÙ mai táng mÙt ngưƯi anh hùng th£o dã nào đó. Trên chi¿c c§u chòng chành xiêu v¹o xa xa kia có l½ đã tëng phát sinh mÙt câu chuyÇn lãng m¡n kinh tâm đÙng phách. Phía sau con đê cao cao kia có l½ đã tëng có thiên binh v¡n mã mai phåc. Nhïng ngưƯi già ngÓi bên c¡nh tôi hút thuÑc đây có l½ là nhïng ngưƯi đã tn m¯t chéng ki¿n câu chuyÇn ¥y? Bi¿t đâu trong sÑ hÍ l¡i có ngưƯi trñc ti¿p tham gia? HÍ đang xúc c£nh sinh tình mà kĂ l¡i cho tôi nghe câu chuyÇn có thĂ là hÍ nghe kĂ l¡i, cing có thĂ là chính m¯t hÍ trông th¥y. Tôi phát hiÇn ra r±ng, cùng kĂ vÁ mÙt câu chuyÇn nhưng m×i ngưƯi l¡i kĂ m×i khác; cùng mÙt câu chuyÇn và cùng mÙt ngưƯi kĂ nhưng m×i l§n kĂ l¡i khác nhau. Cho dù câu chuyÇn cing chÉ mÛi diÅn ra m¥y chåc năm trưÛc, nhưng trong nhïng lƯi kĂ cça hÍ đã bi¿n thành thiên hình v¡n tr¡ng, dË b£n quá nhiÁu, trë sñ kiÇn chç y¿u là có ch× thÑng nh¥t, nhïng tình ti¿t chung quanh cái sưƯn sñ kiÇn ¥y l¡i phong phú vô cùng, khó mà phân biÇt là gi£ hay chân. Tôi phát hiÇn ra r±ng, trong khi kĂ l¡i nhïng điÁu ¥y, ngưƯi kĂ không ngëng tra d§u thêm má, không ngëng nhun s¯c thêm tùy theo sñ thăng hoa vÁ c£m héng. Anh hùng đưăc thêu dÇt cho thêm anh hùng, kó nhân đưăc điĂm xuy¿t cho thêm kó. Không có ngưƯi kĂ nào không tra d§u thêm má vào chuyÇn kĂ cça mình; cing không có nhà sí hÍc nào dám kh³ng đËnh mình chÉ ghi chép lËch sí mÙt cách khách quan. Bßi con ngưƯi luôn luôn có đƯi sÑng tình c£m, có thiÇn có ác nên muÑn khách quan cing không thĂ khách quan nƠi. Hãy xem “Sí ký” cça Tư Mã Thiên, chúng ta dÅ dàng phát hiÇn ông vô cùng ph«n u¥t vÛi ngai vàng cça hÍ Lưu. Phàm là nhïng ai bË hÍ Lưu béc h¡i ho·c đè nén, Tư Mã Thiên luôn luôn có mÙt sñ đÓng tình không hÁ gi¥u gi¿m, khi miêu t£ nhïng nghiÇp tích cça hÍ, ông thưƯng có nhïng lƯi tán dương r¥t nhiÇt thành, thm chí tán dương đ¿n đÙ khoa trương. Ch³ng h¡n khi vi¿t vÁ Đ¡i tưÛng quân Hàn Tín, Phi tưÛng quân Lý Qu£ng, Tây Sß Bá vương H¡ng Vi… Tư Mã Thiên dám liÇt H¡ng Vi vào hàng “b£n k÷” đĂ cho ngưƯi anh hùng này thå hưßng sñ đÑi đãi ngang hàng đ¿ vương. Khi vi¿t “liÇt truyÇn” vÁ Hàn Tín và Lý Qu£ng, sñ kính trÍng cça ông thĂ hiÇn ß ch× ông không gÍi tên hai ngưƯi mà xưng hô là Hoài Âm h§u và Lý TưÛng quân. ChÉ c§n nhìn vào tiêu đÁ đã th¥y t¥m lòng kính trÍng cça Thái sí công đÑi vÛi nhïng ngưƯi này. Xét đ¿n ngÍn nguÓn cça nhïng nguyên nhân, có l½ không ngoài mÙt nhát dao vô tình cça Hán Vi Đ¿ khi¿n ông chËu mÙt n×i nhåc lÛn nh¥t trong đƯi mÙt k» s). Th¿ thì làm sao mà khách quan cho đưăc? Do vy mà suy, nhïng gì trong lËch sí mà hôm nay chúng ta đÍc đưăc đÁu đã bË các nhà sí hÍc, nhà văn, kĂ c£ bách tính, thêm d§u bÛt má, bi¿n chúng thành nhïng s£n ph©m cça sñ yêu thương, căm gin h¿t c£ rÓi. VÛi nhïng sñ tht đó, chúng ta đÍc lËch sí có khác nào chúng ta đang đÍc truyÁn kó; chúng ta đÍc “Sí ký” có khác nào chúng ta đang đÍc mÙt cuÑn sí tâm linh cça Tư Mã Thiên?

Đ·c điĂm lÛn nh¥t trong cuÙc đƯi Tư Mã Thiên là “hi¿u kó” - téc r¥t ưa thích điÁu kó l¡. Ưa thích điÁu kó l¡ là b£n tính tñ nhiên cça nhân lo¡i. B£n tính tñ nhiên cça con ngưƯi dÅ dàng biĂu lÙ trong thƯi niên thi¿u, cho nên tr» con “hi¿u kó” nh¥t. Tư Mã Thiên đã già nhưng v«n “hi¿u kó”, do vy mÛi nói ông là mÙt nhà văn luôn mang tình “đÓng tâm” - tâm hÓn con tr». “ĐÓng tâm” cça Tư Mã Thiên biĂu hiÇn trong văn chương, “đÓng tâm” cça H¡ng Vi biĂu hiÇn trong chi¿n tranh.

Dương Hùng đƯi Hán là ngưƯi phát hiÇn ra Tư Mã Thiên “hi¿u kó” sÛm nh¥t. Tô TriÇt đƯi TÑng cing nói: “Thái sí công đi kh¯p thiên h¡, du lãm té h£i danh sơn, giao du vÛi nhïng k» hào kiÇt ß vùng Yên TriÇu, do vy mà văn cça ông thông suÑt, có khí vË th§n kó”.

“Hi¿u kó” chính là h¡t nhân tinh th§n lãng m¡n cça Tư Mã Thiên.

Kho£ng 20 tuƠi, Tư Mã Thiên đã “phía Nam đ¿n vùng Giang, Hoài; lên HÙi Kê kh£o sát mÙ vua Vi; qua Cíu Nghi, du lãm Hoàn, Tương; phía B¯c đ¿n tn V¥n Thçy, Té Châu, đ¿n đ¥t NghiÇp, kinh đô hai đƯi TÁ L×; xem di phong KhƠng Tí; đ¿n đ¥t Trâu, DËch; bË khƠn ß đ¥t Phàn, Ti¿t, Bành Thành; qua Lương Sß rÓi quay vÁ”. Tinh th§n “hi¿u kó” d«n d¯t ông du lãm sơn lâm, truy tìm nguÓn cÙi đĂ làm cho t§m nhìn cça mình rÙng mß, tăng thêm kinh nghiÇm thñc tiÅn. T¥t c£ nhïng điÁu ¥y làm cho văn cça ông dÓi dào sinh lñc, kó l¡ siêu nhiên, bi¿n hóa khôn lưƯng.

ĐiĂm “hi¿u kó” đ·c biÇt nh¥t là cái kó bên trong con ngưƯi. Cái kó bên trong con ngưƯi cing gÍi là cái tài, téc kó tài.

DưÛi ngòi bút cça ông, nhïng nhân vt thành công trong cuÙc đƯi đÁu có nhïng ch× “kó”, đÁu có nhïng hành vi kó quái vưăt qua bình thưƯng. Mà t¥t c£ nhïng kó nhân kó tài dưÛi ngòi bút cça Tư Mã Thiên đÁu là nhïng “gà trÑng đÙc hành”, là “ngña trƯi giïa mây”. Cái kó cça H¡ng Vi là đÍc sách không thành, hÍc ki¿m không thông, đÍc binh pháp không hiĂu, cuÑi cùng là không hÍc mà có thut riêng, kó ß ch× là ông chi¿n đ¥u mÙt cách tñ nhiên thiên thành. Cái kó cça Hàn Tín là l¥y cái tâm hùng v) đĂ khu¥t phåc chËu nhåc, sau khi thành đ¡i tưÛng thì sí dång kó mưu kó k¿; kó ß ch× chËu ch¿t mÙt cách mơ mơ hÓ hÓ; kó ß ch× là ngưƯi gi¿t Hàn Tín cing chính là ngưƯi ti¿n cí Hàn Tín. Đó chính là “thành cing do Tiêu Hà, b¡i cing do Tiêu Hà”. Cái kó cça Lý Qu£ng chính là séc khÏe hơn ngưƯi, x¡ tiÅn xuyên qua c£ đá céng, thân lp kó công mà l¡i chËu kó oan… Kó không kĂ h¿t đưăc. Cho nên mÛi nói, mÙt bÙ “Sí ký” chính là nơi Thái sí công thi triĂn cái “kó hÍc”, chuyĂn t£i cái “kó khí”, gíi g¯m cái “kó oan”, thĂ hiÇn cuÙc đƯi cça mÙt “kó nhân”, đĂ l¡i cho thiên thu v¡n cƠ mÙt “kó thư”.

Thưßng théc cái kó tài, thích nghe kó nhân kó sñ chính là sñ biĂu hiÇn cái b£n tính “hi¿u kó” r¥t tñ nhiên cça nhân lo¡i. Trong thƯi đ¡i đ¡o đéc hiÇn nay, ngưƯi ta thå lp nên không bi¿t bao nhiêu là bia, dñng nên không bi¿t bao nhiêu là tưƯng… måc đích cuÑi cùng là r¥t đơn gi£n: phòng ngëa mÍi ngưƯi “hi¿u kó”. Cho nên, đéng ß mÙt ý ngh)a nào đó mà nói, b¥t kó xã hÙi nào cing đÁu là xiÁng xích đÑi vÛi b£n tính hi¿u kó tñ nhiên cça con ngưƯi. Đương nhiên chuyÇn đó không thĂ nào khác hơn đưăc.

ChÉ có “hi¿u kó”, con ngưƯi mÛi có nhïng tư tưßng diÇu kó, mÛi có thĂ có nhïng cái mÛi. Có nhïng cái mÛi vÁ tư tưßng mÛi có thĂ có nhïng sáng t¡o mÛi trong nghÇ thut. Të mÙt ý ngh)a nào đó mà nói, sñ sáng t¡o cái mÛi trong nghÇ thut chính là nhïng ti¿n bÙ cça đƯi sÑng xã hÙi.

Nhïng ngưƯi “hi¿u kó” thưƯng không đưăc ngưƯi ta ưa thích, m·c dù ngưƯi ta luôn “hi¿u kó”.

“Hi¿u kó” và b£o thç vÑn là mÙt c·p mâu thu«n.

K» “hi¿u kó” luôn luôn g·p ph£i nhïng k¿t cåc kó dË.

C£ mÙt đƯi “hi¿u kó”, Kim Thánh Thán đã vì “hi¿u kó” mà g·p đ¡i hÍa, khi s¯p bË hành hình, nói: “Ch·t đ§u đau l¯m, tËch biên gia s£n th£m l¯m, nhưng Thánh Thán này l¡i không tñ nguyÇn mà l¡i đưăc. Đ¡i kó!”.

Thì ra “hi¿u kó” cing có cái giá cça nó!

ĐÑi vÛi mÙt tiĂu thuy¿t gia, “hi¿u kó” còn quan trÍng hơn chuyÇn hÍc tp nhiÁu. HÍc tp chÉ là mÙt trong nhïng biĂu hiÇn cça “hi¿u kó”.

N¿u không có ngưƯi kó viÇc kó, th¿ giÛi này ch³ng khác mÙt ving nưÛc ao tù.

Cé “hi¿u kó” đi, nhưng không nh¥t đËnh ph£i làm mÙt “kó nhân”.

3. Ánh trăng như nưÛc chi¿u áo đen

L× T¥n tiên sinh trong “Đúc ki¿m” đã xây dñng nên hai nhân vt có khí ch¥t anh hùng, đó là Mi Gian Xích và ngưƯi hiÇp s) áo đen. Mi Gian Xích vì báo thù cho cha mà kh³ng khái vung ki¿m c¯t đ§u mình giao cho hiÇp s) áo đen. HiÇp s) áo đen đã vì cu báo thù xong, trong thƯi kh¯c quy¿t đËnh nh¥t cing tuân thç nhïng k¿ ho¡ch đã đËnh sµn, vung ki¿m lên tñ ch·t đ§u mình. KiĂu anh hùng “nh¥t ngôn ký xu¥t”, l¥y đ§u lâu đĂ phó thác và cing l¥y đ§u lâu đĂ làm vt héa là phong đÙ cça nhïng hiÇp khách xưa, nay đÍc l¡i cing khi¿n chúng ta bÓi hÓi.

Mi Gian Xích v«n còn là mÙt đéa tr» con, tính khí v«n còn bÓng bÙt nhưng r¥t quy¿t đoán và cing đ§y thiÇn lương. Cu bé thm chí còn thương c£ con chuÙt “chìm trong nưÛc, chÉ có chi¿c mii hÓng hÓng là còn ló lên khÏi m·t nưÛc”; céu con chuÙt lên, l¡i c£m th¥y nó đáng ghét; muÑn đp ch¿t nó, l¡i c£m th¥y nó đáng thương. KiĂu tâm lý này đích thñc là mô hình tâm lý cça nhà nghÇ thut, điÁu cÑt y¿u là tình yêu nóng bÏng đÑi vÛi sinh mÇnh, là sñ m«n c£m, là tính thiÇn, là sñ dao đÙng. KiĂu tâm lý này chÉ thích hăp vÛi viÇc vi¿t tiĂu thuy¿t, không phù hăp vÛi chuyÇn báo cëu.

Nhưng đã có nhïng đÙt bi¿n phát sinh. Khi bi¿t phå thân vì đúc ki¿m cho Sß vương mà bË Sß vương gi¿t h¡i, thƯi niên thi¿u thu§n khi¿t cça Mi Gian Xích như có mÙt thanh ki¿m tht s¯c ch·t đét, chÉ c§n mÙt bưÛc nhÏ là cu đã bi¿n thành ngưƯi lÛn, “toàn thân như có mÙt ngÍn lía thiêu đÑt, c£m th¥y m×i săi lông trên thân thĂ mình như phát ra nhïng đÑm lía, đôi n¯m đ¥m phát ra nhïng ti¿ng kêu răng r¯c trong bóng tÑi”. Nhïng lƯi cça m¹ làm cho cu nhn ra r±ng, là mÙt nam tí Hán, måc đích duy nh¥t cça c£ mÙt đƯi là báo thù. Trong khi ngÍn lía phåc thù đang âm É cháy trong lòng, cu đã c§m thanh hùng ki¿m “làm cho ánh trăng bên ngoài cía sƠ và ngÍn lía tùng trong nhà m¥t h³n ánh sáng”, “cu c£m th¥y tính tình y¿u mÁm cça mình đã bi¿n đƠi; cu quy¿t tâm c§n ph£i như ngưƯi không hÁ có tâm sñ buÓn phiÁn gì trong lòng, vùi đ§u vào gÑi ngç say, sáng sÛm tÉnh dy, không hÁ có mÙt chút thay đƠi nhÏ trên gương m·t, ung dung đi tìm k» thù không đÙi trƯi chung”. Nhưng nhïng v» điêu luyÇn vÁ tâm tình như th¿ là quá ph§n ¥u tr), nhïng quy¿t tâm th§m kín cça cu ch³ng khác nào nhïng đéa tr» lúc đánh nhau c¯n răng phát hn. Khi đem k¿ ho¡ch báo thù thñc hiÇn thì nhïng quy¿t tâm cça cu b¯t đ§u dao đÙng. Trên đưƯng, “mÙt đéa bé đÙt nhiên ch¡y tÛi, suýt chút nïa thì va ph£i thanh b£o ki¿m đeo trên lưng khi¿n cu să toát mÓ hôi”. Khi xông vào xe ngña cça Sß vương, “chÉ bưÛc đưăc năm sáu bưÛc rÓi ngã chÏng vó”, l¡i bË mÙt th±ng bé m·t đ§y tàn nhang ôm l¥y ch·t céng. Xem ra, viÇc báo thù cho cha chÉ có quy¿t tâm không thôi mà không có b£n l)nh lâm nguy không bi¿n s¯c và nhïng kù thut vưăt ngưƯi thưƯng thì không xong rÓi. Đang lúc Mi Gian Xích bË th±ng bé m·t đ§y tàn nhang ôm ch·t céng thì ngưƯi m·c áo đen “râu đen m¯t đen, g§y như mÙt thanh thép” xu¥t hiÇn, ông ta nhìn Mi Gian Xích “cưƯi mÙt cách l¡nh l½o”, “giơ tay lên phát vào mông th±ng bé nÍ m¥y cái, đÓng thƯi cing nhìn th³ng vào m·t nó”. Th±ng bé “b¥t giác nÛi lÏng tay, phóng ch¡y m¥t”. Đôi m¯t ông ta hình như có “hai đÑm lía lân tinh”. Đó là mÙt hình tưăng báo cëu tàn khÑc điĂn hình. Ông ta không muÑn Mi Gian Xích gÍi mình là “ngh)a s)”, cho mình là “đÓng tình vÛi qu£ phå con côi”. Ông ta có v» pht ý nói: “Ôi, cu bé, cu đëng nói đ¿n nhïng cái danh xưng ô nhåc đó”. Ông ta nói tht nghiêm trang: “Trưăng ngh)a, đÓng tình, nhïng chuyÇn ¥y ngưƯi xưa đÁu đã thñc hiÇn rÓi, lúc này đÁu đã trß thành nhïng kho£n nă vÛi ma qu÷ thôi. Trong lòng ta, vÁ cơ b£n, không có nhïng điÁu như cu vëa nói. Ta chÉ muÑn báo thù cho cu thôi”.

Ý théc “ta chÉ muÑn báo thù cho cu thôi” đã biĂu hiÇn niÁm ưu tư ph«n u¥t trong lòng, mÙt n×i niÁm g§n như tuyÇt vÍng. Nhïng kích đÙng cça ông ta đã thông qua sñ rèn luyÇn đ§y gian khƠ, giÑng như quá trình đúc ki¿m, đã đ¡t đ¿n trình đÙ “tho¡t nhìn hình như không có gì c£”. Đây là hình tưăng mÙt chi¿n s) chân chính: rèn luyÇn đã đ¿n méc thưăng thëa nên linh khí và tinh khí đã l·n vào bên trong. Trên con ngưƯi ông ta tìm không ra mÙt biĂu hiÇn nào cça “quy¿t tâm”, “ding khí” thô thiĂn như Mi Gian Xích, như ông ta tëng nói: “Trong linh hÓn cça ta có r¥t nhiÁu ngưƯi đã tëng bË ta sát h¡i, ta đã tëng căm ghét chính ta”.

MÙt ngưƯi tëng căm ghét mình như vy đương nhiên s½ không bao giƯ đem quy¿t tâm và ding khí treo trên miÇng như mÙt đéa tr». Ông ta chÉ theo đuƠi cách théc hành đÙng. Nhïng trò qu÷ thut kó dË trong truyÇn chính là sñ miêu t£ mÙt cách sinh đÙng nghÇ thut báo thù cça ông ta.

T¥t c£ nhïng b¡o chúa đÁu ưa thích sñ chém gi¿t. Bi¿t đưăc điÁu đó, ngưƯi áo đen đã dùng cái đ§u cça Mi Gian Xích đĂ d«n då b¡o chúa, ông ta đã đúng. Cái đ§u cça k» r¥t thích xem đ§u ngưƯi chính là mÙt tình ti¿t tÑi quan trÍng trong quy trình báo thù, mÙt tình ti¿t r¥t có ý ngh)a.

Tôi đÍc truyÇn này trong sách trích gi£ng ngï văn trung hÍc khi mưƯi m¥y tuƠi, mưƯi m¥y năm sau v«n không thĂ quên truyÇn ng¯n này đã kích đÙng tinh th§n mình như th¿ nào. Cho dù lúc ¥y, không thĂ nói là tôi đã hiĂu truyÇn ng¯n này mÙt cách đ§y đç, nhưng có thĂ nói, tôi cing đã c£m thå đưăc nÙi hàm thâm sâu cing như nhïng hình tưăng tưăng trưng phong phú và mË lñc trong nghÇ thut vi¿t cça nó.

Nhïng chi¿c đ§u lâu rƯi khÏi thân thĂ l¡i v«n có thĂ ca hát vang trƯi, v«n ti¿p tåc đ¥u chÍi vÛi k» thù, đúng là mÙt cách miêu t£ đ§y mË lñc. Ai cing hiĂu là trong chuyÇn này có nhiÁu y¿u tÑ tưăng trưng nhưng nào có ai gi£i thích mÙt cách th¥u đáo. Đ§u lâu tưăng trưng cho cái gì? Thanh ki¿m màu xanh tưăng trưng cho cái gì, hiÇp s) áo đen tưăng trưng cho ai? T¥t c£ là đ§u lâu mà không ph£i đ§u lâu, là ki¿m mà cing không ph£i là ki¿m, là ngưƯi nhưng cing không ph£i là ngưƯi. Đây là mÙt d¡ng tinh th§n đen đ¿n đÙ phát sáng, cing giÑng như nhân vt Grigori trông th¥y mÙt v§ng thái dương màu đen; là mÙt kiĂu rét đ¿n đÙ nóng béc, nóng nñc đ¿n đÙ rét căm. T¥t c£ nhïng điÁu đó hoàn toàn phù hăp vÛi tinh th§n L× T¥n.

M×i l§n đÍc “Đúc ki¿m” tôi đÁu có c£m giác nhân vt áo đen chính là hóa thân cça L× T¥n. Phong cách cça L× T¥n giÑng hoàn toàn vÛi nhân vt áo đen này. Nhïng năm cuÑi đƯi, ngòi bút trong tay L× T¥n ch³ng khác nào thanh hùng ki¿m trong tay ngưƯi áo đen, hïu hình nhưng vô hình, thô mà r¥t s¯c, gi¿t ngưƯi không th¥y máu, chém ngưƯi không đĂ l¡i d¥u v¿t. Nhïng suy tính trong quá trình báo thù cça ngưƯi áo đen chính là nhïng phương pháp mà L× T¥n đã sí dång đĂ đ¥u tranh vÛi k» thù.

G§n đây tôi có đÍc mÙt sÑ tiĂu thuy¿t ki¿m hiÇp và tôi cing có nhïng suy ngh) cça riêng mình, nhưng cing ti¿c r±ng tính cưƯng điÇu khoa trương cça chúng quá lÛn khi¿n cho tính ngå ngôn và tính tưăng trưng cça tiĂu thuy¿t m¥t đi khá nhiÁu. Văn tñ và ngôn ngï s½ m¥t séc sÑng và giá trË th©m mù n¿u ngưƯi vi¿t không bi¿t sí dång nghÇ thut khoa trương th¿ nào cho vëa ph£i, do vy tiĂu thuy¿t chÉ còn có thĂ dña vào sñ ly kó cça cÑt truyÇn đĂ h¥p d«n đÙc gi£ mà thôi. ĐÁ tài cça “Đúc ki¿m” có të tiĂu thuy¿t truyÁn kó nhưng do L× T¥n gíi g¯m r¥t nhiÁu tình c£m vào trong đó nên có thĂ xem đó là mÙt sáng tác mÛi mà không ph£i là “ChuyÇn ci vi¿t l¡i”. Lúc nào tôi cing ngh) đ¿n v¥n đÁ nhïng tiĂu thuy¿t nghiêm túc có thĂ hÍc đưăc nhïng gì të tiĂu thuy¿t ki¿m hiÇp, làm th¿ nào đĂ ti¿p thu nhïng điĂm m¡nh khi¿n ngưƯi đÍc bË h¥p d«n, të đó hÅ c§m sách lên là đÍc mÙt m¡ch cho đ¿n h¿t. Có l½ đây chính là con đưƯng r¥t thoáng cho tiĂu thuy¿t hiÇn đ¡i.

Mi Gian Xích chÉ c§n nghe nhïng yêu c§u cça ngưƯi áo đen là đã qu£ c£m vung ki¿m lên c¯t đ§u mình. Hành đÙng này khi¿n tôi kinh să. Th±ng bé này sao l¡i tin tưßng mÙt cách l¡ lùng vào con ngưƯi mÛi quen bi¿t ¥y th¿ nhÉ? Kó thñc, nhát ki¿m này cça Mi Gian Xích còn khó thñc hiÇn hơn vÛi viÇc tñ tay c§m ki¿m đi báo thù r¥t nhiÁu l§n. Lòng tin ngưƯi khác cça cu ta khi¿n đ¥t trƯi cing ph£i néc nß. Nhïng tâm hÓn phi thưƯng vÑn đưăc khoác bên ngoài mÙt v» đ§n đÙn.

Xét ß nhiÁu góc đÙ, nhïng ph¥n đ¥u, đau khƠ, thành công, th¥t b¡i trong cuÙc đƯi cça mÙt con ngưƯi cing chÉ là mây bay ngang m¯t. NgưƯi áo đen anh hùng, L× T¥n trong chëng mñc nh¥t đËnh nào đó cing là anh hùng. ChÉ có như vy mÛi xem chuyÇn sÑng ch¿t như là lông hÓng, nhìn nhïng đƠi thay lÛn lao cça cuÙc đƯi mà không hÁ nhíu mày nháy m¯t.

“Đúc ki¿m” sá d) gây đưăc nhïng xúc đÙng cho ngưƯi, m¥u chÑt là ß ch× nó có mÙt kho£ng cách khá xa vÛi hiÇn thñc. TiĂu thuy¿t không nh¥t thi¿t ph£i giúp ngưƯi nông dân gi£i quy¿t v¥n đÁ ăn m·c, càng không thĂ gi£i quy¿t đưăc chuyÇn th¥t nghiÇp cça công nhân. ĐiÁu mà tiĂu thuy¿t muÑn nói chính là mÙt thé tinh th§n siêu viÇt cái bình thưƯng, đương nhiên đó cing chÉ là lo¡i tiĂu thuy¿t theo sñ ưa thích cça cá nhân tôi.

Nhïng truyÇn khác trong “ChuyÇn ci vi¿t l¡i” còn thĂ hiÇn nhiÁu điÁu khác ß L× T¥n. Tiên sinh thưƯng đem nhïng điÁu oán hn thay hình đƠi d¡ng đưa vào truyÇn cça mình. Như trong truyÇn “Lý thçy”, nhïng trang vi¿t vÁ CÑ HiÇt Cương theo tôi có thĂ xem là “b¡i bút”. Nhưng b¥t lun là th¿ nào, “ChuyÇn ci vi¿t l¡i” v«n xéng đáng là mÙt bÙ “kó thư”. CuÑn sách này có l½ đã mang dáng d¥p cça nhïng trào lưu tiĂu thuy¿t hiÇn đ¡i, ngay c£ nhïng trang bË tôi xem là “b¡i bút” cing đưăc ngưƯi đương đ¡i ca tång h¿t lƯi. Ranh giÛi giïa sáng láng và tÑi tăm chÉ là mÙt tƯ gi¥y mÏng.

Đ¿n hôm nay tôi v«n còn ngh) r±ng, “Đúc ki¿m” là tác ph©m hay nh¥t cça L× T¥n, cing là tác ph©m hay nh¥t trên văn đàn Trung QuÑc.

Tháng 6 - 1990

Bàn vÁ Faulkner

Năm nay là đúng 100 năm ngày sinh cça Faulkner, tôi ngh) là nên vi¿t vài dòng đĂ k÷ niÇm ông.

MưƯi m¥y năm trưÛc tôi mua đưăc cuÑn “Âm thanh và cuÓng nÙ”, të đó tôi b¯t đ§u làm quen vÛi ông lão ngưƯi Mù hay ngm t©u thuÑc này.

TrưÛc tiên là tôi đÍc lƯi giÛi thiÇu cuÑn sách dài đ¿n hai v¡n chï cça dËch gi£ Lý Văn Tu¥n tiên sinh. ĐÍc xong bài vi¿t này, tôi ngh) đÍc hay không đÍc “Âm thanh và cuÓng nÙ” không còn là chuyÇn quan trÍng nïa. Trong lƯi giÛi thiÇu, Lý tiên sinh nói, Faulkner vi¿t không mÏi mÇt vÁ m£nh đ¥t quê hương to b±ng con tem thư, cuÑi cùng cing sáng t¡o nên mÙt kho£ng đ¥t trƯi riêng cho mình. Ngay lp téc tôi đã nhn đưăc mÙt sñ đÙng viên cƠ vi vô cùng to lÛn, chÉ hn mÙt điÁu là không thĂ nhanh chóng sáng t¡o ra đưăc mÙt kho£ng đ¥t trƯi cho riêng mình.

Vì lòng tôn trÍng đÑi vÛi Faulkner, tôi chm rãi lt nhïng trang sách “Âm thanh và cuÓng nÙ”. ĐÍc đ¿n hai dòng cuÑi cça trang bÑn: “Tôi đã không còn c£m th¥y cái l¡nh cça cánh cƠng b±ng s¯t nïa, nhưng tôi v«n còn có thĂ nghe th¥y mùi vË l¡nh l½o đ¿n lóa m¯t”. Tôi g¥p sách l¡i, hình như ông già Faulkner đang ôm l¥y vai tôi và nói: Đưăc rÓi, anh b¡n, không c§n ph£i đÍc nïa.

Ngay lp téc tôi đã nhn ra r±ng mình ph£i giương cao ngÍn cƯ “huyÇn Đông B¯c Cao Mt”, đem t¥t c£ nhïng đ¥t đai, sông ngòi, cây cÏ, hoa màu, hoa lá, chim muông, côn trùng, cá mú, trai điên nï cuÓng, thƠ phÉ lưu manh, điêu dân dâm phå, anh hùng h£o hán… trên m£nh đ¥t ¥y vào trong tiĂu thuy¿t cça mình, khai sinh ra mÙt nưÛc cÙng hòa trong văn hÍc. Đương nhiên tôi s½ là hoàng đ¿ trong nưÛc cÙng hòa ¥y, ß đó tôi là chúa tĂ cça t¥t c£. ĐĂ khai sinh ra nưÛc cÙng hòa văn hÍc ¥y đương nhiên là ph£i dùng bút, dùng ngôn ngï, dùng mÙt thé trí tuÇ siêu viÇt, và đương nhiên cing ph£i dña vào vn may. Vn may nhiÁu khi còn quan trÍng hơn c£ thiên tài.

Trong tiĂu thuy¿t cça mình, Faulkner đĂ cho nhân vt cça mình “nghe th¥y khí vË l¡nh l½o đ¿n lóa m¯t”. Cái l¡nh không nhïng có “mùi vË” mà còn “lóa m¯t”. Té ra trên đƯi này l¡i có mÙt thé c£m giác đ¿n kó diÇu như th¿ sao? Ng«m ngh) cho tht kù mÛi vá l½ r±ng, th¿ giÛi này vÑn là như vy. NhiÁu năm vÁ trưÛc, trên nhïng con đưƯng k¿t đ§y băng vào nhïng buƠi sáng tinh mơ, tôi đã không c£m nhn đưăc mùi vË cça băng đ¿n lóa m¯t hay sao? TrưÛc khi đÍc Faulkner, tôi đã vi¿t cuÑn “Cç cà rÑt trong suÑt”, trong đó có mÙt cu bé có thĂ nghe đưăc ti¿ng rơi cça mÙt săi tóc xuÑng đ¥t. Khi vi¿t xong nhïng lƯi phá cách như vy, tôi trăn trß b¥t an, loáng thoáng đâu đó tôi nghe th¥y nhïng lƯi khích lÇ cça Faulkner: Anh b¡n, cé th¿ mà làm. Hãy đĂ cho th¿ giÛi ci như hoa đào trôi theo dòng nưÛc và bi¿n m¥t, hãy đĂ cho v§ng thái dương tươi nguyên chi¿u rÍi toàn c§u!

Të đó trß vÁ sau, tôi vùi đ§u vào công viÇc “ki¿n quÑc”, t¡m thƯi rƯi xa Faulkner. Nhưng tôi vÛi ông già ngưƯi Mù này đã thi¿t lp đưăc mÙt mÑi quan hÇ cá nhân tương đÑi thân thi¿t. Tôi thưƯng ngh) vÁ ông ta trong nhïng đêm thanh v¯ng và đĂ biĂu hiÇn sñ tôn kính cça mình, m×i l§n trông th¥y sách cça ông là b±ng mÍi cách tôi ph£i mua cho kó đưăc.

ThƯi gian g§n đây, tôi ti¿p tåc đÍc nhïng trang sách cça Faulkner. Nhïng gì ông vi¿t trong sách qu£ tht là không còn quan trÍng l¯m đÑi vÛi tôi nïa. Të trưÛc đ¿n nay tôi chưa hÁ đÍc cuÑn sách nào cça ông të đ§u đ¿n cuÑi. Tôi đÍc sách cça Faulkner ch³ng khác nào tán chuyÇn g«u vÛi nhïng ông già ß quê tôi, đông mÙt lƯi tây mÙt câu, trƯi nam đ¥t b¯c không có b¿n có bƯ, nhưng có điÁu tôi có thĂ tìm th¥y đưăc nhïng điÁu bƠ ích trong quá trình giao lưu lãng đãng ¥y.

Trong thƯi kó tôi bË nhïng cuÑn “tiĂu thuy¿t hÓng” làm cho đ§u choáng m¯t hoa, Faulkner thưƯng nói vÛi tôi: Anh b¡n, c§n xác đËnh v)nh viÅn mÙt måc tiêu cao hơn so vÛi năng lñc cça chính mình, không nên chÉ là vưăt qua ngưƯi đÓng thƯi vÛi mình ho·c tiÁn nhân mà hao phí séc lñc, hãy tn lñc siêu viÇt chính mình.

Khi tôi trông th¥y sñ thành đ¡t ho·c phát tài cça ngưƯi khác mà trong lòng c£m th¥y chua xót, Faulkner nói vÛi tôi: Anh b¡n, mÙt nhà văn tÑt vÑn không bao giƯ ngh) đ¿n chuyÇn sáng tác đĂ ki¿m tiÁn. Anh ta chÉ ngh) đ¿n sáng tác, không quan tâm b¥t cé chuyÇn gì khác. N¿u không ph£i là nhà văn cça mÙt thƯi, anh ta s½ nói: Không có tñ do vÁ thƯi gian và kinh t¿. Kó thñc, c£m héng nghÇ thut có thĂ b¯t nguÓn të mÙt tay trÙm v·t, mÙt lão chç quán rưău ho·c mÙt ngưƯi đánh xe ngña. N¿u chÉ chú tâm phát hiÇn nhïng con ngưƯi này có thĂ chËu đñng đưăc gian khƠ và khÑn cùng đ¿n méc nào thôi s½ khi¿n ngưƯi ta c£m th¥y să hãi. Tôi nói cho anh b¡n hay, cho dù như th¿ nào cing đëng bao giƯ tiêu diÇt thiên tính cça mÙt tác gia, điÁu duy nh¥t có thĂ hçy diÇt thiên tính cça mÙt tác gia chÉ có cái ch¿t. MÙt nhà văn tÑt không có thƯi gian đĂ chú tâm vào chuyÇn thành đ¡t hay phát tài.

Sau mÙt thƯi gian dài tương giao vÛi Faulkner, tôi cing phát hiÇn ra mÙt sÑ điĂm y¿u r¥t đáng yêu cça ông già này, ch³ng h¡n như thích nói dóc. Chưa hÁ là mÙt ngưƯi lính không quân nhưng ông ta l¡i b£o mình đã tëng lái máy bay tham gia vào nhïng trn không chi¿n, trong đ§u v«n còn giï mÙt m£nh đ¡n. Hơn th¿ nïa, Faulkner còn v× ngñc tuyên dương mình mà không hÁ có trách nhiÇm gì vÁ lƯi nói cça mình, ch³ng h¡n như nói mÙt nhà văn vì sáng tác mà có thĂ đ¿n cưÛp bóc ngay c£ nhà cça m¹ mình. Quan hÇ giïa Faulkner và Hemingway giÑng như quan hÇ giïa hai đéa tr» con, đánh nhau r¥t dï d±n nhưng xem ra ch³ng có ch¥t lưăng gì. Cho dù là như vy, càng ngày tôi càng thích Faulkner, có l½ là vì nhïng khuy¿t điĂm này cça ông khi¿n tôi không thĂ nào quên.

M¥y năm trưÛc, tôi đã tëng đ¿n Đ¡i hÍc B¯c Kinh đĂ tham dñ mÙt hÙi nghË khoa hÍc quÑc t¿ vÁ Faulkner. Trong hÙi nghË, tôi đã làm quen vÛi r¥t nhiÁu vË giáo sư danh ti¿ng đ¿n të quê hương cça Faulkner. Trß vÁ nưÛc, mÙt trong sÑ các vË ¥y đã gíi t·ng tôi mÙt cuÑn sách b±ng tranh và £nh vÁ cuÙc sÑng cça Faulkner, trong đó có mÙt t¥m £nh Faulkner mang đôi giày da ci rích, khoác chi¿c áo rách tươm, đ§u tóc rÑi bƯi như tƠ qu¡, tay c§m x»ng đéng bên c¡nh chuÓng bò. R¥t nhiÁu l§n tôi lt t¥m £nh này ra xem, c£m th¥y giïa mình và Faulkner có nhiÁu điĂm tương đÓng.

Tháng 10 – 1993

Suy đoán vÁ Mishima Yukio

Suy đoán 1: Có l½ Mishima Yukio là mÙt con ngưƯi có đƯi sÑng nÙi tâm vô cùng mÁm y¿u. Khuôn m·t cương nghË, đôi lông mày rm và thô, đôi m¯t l¡nh l½o ch³ng qua là do ông cÑ tình t¡o ra như th¿, là sñ ngåy trang. ViÇc hình thành tính cách mÁm y¿u cça Mishima Yukio có liên quan mt thi¿t vÛi cuÙc sÑng thƯi niên thi¿u cça ông. Bà nÙi ông, mÙt con ngưƯi céng r¯n đã dùng mÙt thé tình yêu bá đ¡o đ§y bÇnh tt phç lên linh hÓn mÙt đéa bé đáng thương. Nhưng n¿u không có mÙt bà nÙi quái ác như vy, r¥t có thĂ s½ không có nhïng tác ph©m văn hÍc quái dË mà đ¹p đ½ như mÙt bông hÓng đen nß trên mÙt xác thÑi trương phÁnh cça Mishima Yukio, đương nhiên trên văn đàn Nht B£n s½ không có mÙt “qu÷ tài” Mishima Yukio. Cho dù Mishima lúc nào cing nói đ¿n cái ch¿t, hÅ mß miÇng ra là nói đ¿n chuyÇn thèm máu tươi, muÑn gi¿t ngưƯi… cuÑi cùng l¡i chÍn cách tñ sát đĂ k¿t liÅu đƯi mình, nhưng tôi l¡i cho r±ng chính ông là ngưƯi să ch¿t nh¥t trên th¿ gian này, chí ít là ông cing quý trÍng sinh mÇnh cça mình ngang hàng vÛi nhïng k» phàm phu tåc tí. Mishima đã tëng khai mình mang trÍng bÇnh đĂ khÏi ph£i nhp ngi là mÙt minh chéng cho viÇc ông r¥t lưu luy¿n th¿ gian này.

Suy đoán 2: Có l½ trong v¥n đÁ giÛi tính, Mishima Yukio chËu r¥t nhiÁu áp lñc. Ông yêu đàn bà đ¿n đÙ điên cuÓng, thm chí g·p cô nào là yêu ngay cô ¥y. Ông tuyÇt đÑi không ph£i là ngưƯi có v¥n đÁ vÁ giÛi tính, l¡i càng không ph£i là k» thèm khát thân xác đ§y mÓ hôi cça nhïng nam công nhân vÇ sinh. Tôi ngh) ông có mÙt mÑi ác c£m đÑi vÛi thân thĂ đàn ông, tuyÇt đÑi không ph£i là k» đÓng tính. Mishima có r¥t nhiÁu câu nói nh±m đánh lëa mÍi ngưƯi. Tôi đÍc tác ph©m cça Mishima chưa nhiÁu l¯m, nhưng n¿u mÙt sÑ truyÇn có liên quan đ¿n chuyÇn đÓng tính mß lÑi cho ông bưÛc chân vào văn đàn đÁu là nhïng truyÇn vi¿t trưÛc năm ba mươi tuƠi, và n¿u sau bÑn mươi tuƠi ông không vi¿t vÁ v¥n đÁ này nïa, thì tôi có thĂ kh³ng đËnh r±ng, ông tuyên bÑ r±ng mình yêu đàn ông ho·c đ¡i lo¡i như th¿ vÁ thñc ch¥t là mÙt hành vi kích đÙng đĂ mÍi ngưƯi chú ý đ¿n mình mÙt cách lp dË mà thôi. Tôi ngh), ß Nht B£n lúc ¥y không có nhà văn nào m¯c bÇnh đÓng tính c£. Mishima Yukio gây ra vå nhiÇt náo này qu£ đúng là h¥p d«n, đ§y mË lñc, do vy đã khi¿n nhiÁu đÙc gi£ c£m th¥y héng thú vÛi tác ph©m cça ông. Trong tâm can cça Mishima, cái cơ thĂ đàn ông cưƯng tráng cça ông là cça chính ông, tình yêu cça ông chính là ông dành cho cơ thĂ ông, l¡i còn £o tưßng là dùng cơ thĂ ¥y đĂ chinh phåc đàn bà. Rõ ràng Mishima tñ tin đ¿n méc cuÓng ng¡o trưÛc đàn bà. CuÙc đƯi Mishima Yukio có r¥t nhiÁu kho£ng thƯi gian cô đÙc, thñc ra là ông hy sinh cho nhïng sáng tác cça mình. Bi kËch cça v¥n đÁ là ß ch×: Nhïng nhà bình lun và nhïng nhà chép truyÇn ký lúc nào cing quá tin tưßng vào nhïng phát biĂu cça nhà văn mà không hÁ đĂ ý r±ng, ph§n lÛn nhïng phát biĂu cça hÍ đÁu là không tht, không tht nhiÁu nh¥t chính là tñ truyÇn cça chính nhà văn. MuÑn bi¿t chân diÇn måc cça nhà văn nên chú tâm tìm ki¿m trong tiĂu thuy¿t cça anh ta. Do vy, nhân vt đ¡o s) trong “Kim các tñ” kó thñc cing không hoàn toàn là đ¡o s).

Suy đoán 3: Tính cách nhu nhưăc cça Mishima Yukio biĂu hiÇn đ§y đç nh¥t là lúc ông ti¿p xúc vÛi đàn bà. Ông có sñ m«n c£m vưăt bình thưƯng, đa tình vưăt bình thưƯng. Ông là mÙt con ngưƯi đa tình đ¿n đÙ bÇnh ho¡n, tuy dung m¡o cing t§m thưƯng thưƯng nhưng linh hÓn thì cao quý và y¿u Ût, trông ch³ng khác nào mÙt con ve vëa thoát xác. Nhân vt thi¿u niên quý tÙc trong “Xuân tuy¿t” chính là sñ thĂ hiÇn m«u hình lý tưßng, cing là sñ thĂ nghiÇm tâm lý tuƠi thanh xuân mÙt cách hình tưăng hóa cça ông. Tôi ngh) Mishima Yukio khi còn đang đi hÍc thì g·p cô bé nÍ trên xe buýt, ngÓi bên c¡nh nhau, đ§u gÑi ch¡m vào nhau, bßi bË kích đÙng nên toàn thân Mishima phát rét run, răng đánh vào nhau lp cp. R¥t khó nói đó là tình yêu, v£ l¡i cô thi¿u nï ¥y chưa h³n đã là đ¹p. ĐÑi vÛi thiên tính cça Mishima Yukio, ái tình chÉ có thĂ là mÙt kiĂu ph£n éng bÇnh lý. Tôi ngh) trong thƯi gian ¥y, Mishima chưa hÁ có năng lñc tính giao, ông không thĂ hoàn thành nhïng ho¡t đÙng tính giao đÑi vÛi ngưƯi con gái mà ông theo đuƠi, đó có thĂ chÉ là mÙt kiĂu luy¿n ái vÁ m·t tinh th§n trong tr¡ng thái không bình thưƯng. ĐÑi vÛi mÙt thi¿u niên như th¿, đĂ khi¿n cho anh ta trß thành mÙt ngưƯi đàn ông chân chính, có l½ ph£i c§n đ¿n mÙt må đàn bà tëng tr£i hơn là mÙt thi¿u nï xinh đ¹p yêu kiÁu. Tôi ngh), chính vì sñ b¥t lñc đÑi vÛi đàn bà trong thƯi niên thi¿u nên ông mÛi đem “cơ thĂ dâm d¥p mÓ hôi cça đàn ông” ra mà nói, thé nh¥t là đĂ tñ an çi, thé hai là đĂ làm cho mình tñ mÛi l¡. Do vy, chuyÇn “luy¿n ái tinh th§n đÓng tính” cça Mishima Yukio, vÁ cơ b£n có thĂ lý gi£i là mÙt hành vi thu§n túy văn hÍc. NgưƯi như Mishima không ph£i là nhiÁu nhưng ß nhïng nghÇ thut gia trác viÇt nói chung đÁu có nhưng diÅn bi¿n tâm lý tương tñ. Tôi ngh), trưÛc khi chính théc k¿t hôn, Mishima đã tëng có nhïng hành vi tính giao khá mù mãn vÛi đàn bà, do vy mà “luy¿n ái tinh th§n đÓng tính” cça ông càng ngày càng thuyên gi£m. K¿t hôn chính là mÙt cái mÑc đánh d¥u sñ chuyĂn bi¿n lÛn lao trong cuÙc đƯi cing như trong sáng tác cça Mishima Yukio, nhïng sinh ho¡t vă chÓng h±ng ngày đã g¡t bÏ nhïng m·c c£m tñ ti vÁ giÛi tính cça ông, vÁ sau ông đưƯng đưƯng chính chính miêu t£ nhïng quan hÇ nam nï r¥t bình thưƯng mà tác ph©m “Sóng lo¡n” chính là mÙt minh chéng.

Suy đoán 4: Trong “Kim các tñ”, Mishima Yukio không gi£i thích mÙt cách rõ ràng khái niÇm “kim các - l§u vàng” tưăng trưng cho cái gì. Tôi cho r±ng “Kim các tñ” đơn gi£n chÉ là mÙt tñ truyÇn tình yêu cça chính ông. Nhïng diÅn bi¿n tâm lý th¥p hèn ß nhân vt đ¡o s) nÍ có thĂ đưăc xem là nhïng thĂ nghiÇm đưăc cça Mishima trưÛc khi k¿t hôn. Tôi cho r±ng, cé céng nh¯c b£o r±ng “kim các” là mÙt hình tưăng tưăng trưng, th¿ thì tôi đoán đó là hình tưăng tưăng trưng cça mÙt thi¿u nï xu¥t thân đài các, có thĂ ng¯m mà không thĂ vÛi tay tÛi đưăc. Nhưng Mishima là ngưƯi không thĂ cùng vÛi kiĂu đàn bà ¥y hoàn thành nhïng ho¡t đÙng tính giao, cing giÑng như nhïng thi¿u niên nhu nhưăc tinh th§n l«n thĂ xác cé hoài vÍng vÁ mÙt hình bóng yêu kiÁu nào đó, b¥t đÓ đ¿n mÙt lúc nào đó, ngưƯi đàn bà mà anh ta hoài vÍng l¡i tr§n truÓng hiÇn ra trưÛc m¯t cùng anh ta ân ái, nhưng khƠ n×i anh ta l¡i không có năng lñc ¥y. Cái đ¹p luôn luôn có séc m¡nh làm cho ngưƯi ta ph£i ch¥n đÙng, ph£i să hãi, tôi ngh) Mishima trưÛc khi k¿t hôn đã tr£i nghiÇm và nhn ra đưăc điÁu này. Khi ngưƯi đ¹p tçi tçi hn hn m·c qu§n áo và bÏ đi, ch¯c ch¯n n×i thÑng khƠ trong lòng Mishima thâm sâu và bao la như biĂn trƯi. Ông càng mê đ¯m đàn bà và cé liên tåc ngh) đ¿n chuyÇn cùng ngưƯi đ¹p làm tình, cing giÑng như đ¡o s) nÍ lúc nào cing tưßng tưăng ra hình d¡ng cça “l§u vàng” trong ngÍn lía ng¥t trƯi. “L§u vàng” đang chao đ£o và phát ra nhïng ti¿ng nƠ §m ì trong ngÍn lía chính là nhïng cơn qu±n qu¡i và nhïng ti¿ng rên rÉ cça đàn bà lúc dåc tình đã đ¿n đo¡n cao trào trong tâm lý cça Mishima. Cho nên khi có mÙt b¡n văn b£o r±ng không c§n thi¿t ph£i vi¿t chương mưƯi miêu t£ c£nh l§u vàng bË lía thiêu, như th¿ s½ tÑt hơn; Mishima đã tr£ lƯi: “Nhưng, c¯t đét giïa chëng mÙt cuÙc giao hoan là r¥t có h¡i cho séc khÏe!”. TuyÇt đÑi đây không ph£i là mÙt câu trêu đùa, cho nên ngưƯi b¡n văn này mÛi nói: “Mishima Yukio thi¿t k¿ lía thiêu Kim các tñ r¥t có thĂ là trưÛc đó ông ¥y đã c£m nhn đưăc mÙt kiĂu phát ti¿t tình dåc mang tính chéc năng cça giác quan. Mishima đã đem l§u vàng làm đÑi tưăng miêu t£ tình dåc cça ông ¥y”. Khi chưa có đưăc mÙt ngưƯi đàn bà, mÙt thi¿u niên điên cuÓng vì tình dåc có thĂ ngh) đ¿n cái ch¿t đĂ thay th¿ cho nhïng dåc c£m hoan l¡c cça ái tình, nhưng đ¿n ngày anh ta đưăc thÏa nguyÇn, nhïng suy ngh) vÁ cái ch¿t s½ tan theo mây theo khói. Do vy mà sau khi đÑt cháy l§u vàng, đ¡o s) nÍ đã v¥t con dao cing như nhïng viên thuÑc ngç - vÑn đËnh dùng đĂ tñ sát - xuÑng đáy bĂ, rÓi đÑt mÙt đi¿u thuÑc, vëa rít thuÑc vëa ngh): “Hay là ph£i sÑng thôi!”. Đúng th¿, nhïng mù nhân sáng nhÛ chiÁu thương cuÑi cùng cing chÉ là như th¿, ph£i ti¿p tåc sÑng thôi!

Suy đoán 5: Sau khi vi¿t xong “Kim các tñ”, nhïng lƯi ca tång m·c séc tuôn ra, ti¿ng tăm nƠi như cÓn, trong nhà đã có vă khôn con quý, đƯi sÑng vt ch¥t và tinh th§n đ§y đç…, Mishima Yukio dÅ dàng rơi vào mÙt cuÙc sÑng bình thưƯng dung dË. Ông đã có t¥t c£, đã công thành danh to¡i, gia đình viên mãn. Nhïng m·c c£m tñ ti ©n tàng trong con ngưƯi ông đã đưăc trË liÇu thông qua cuÙc sÑng gia đình êm ¥m, phù hăp vÛi đ¡o đéc truyÁn thÑng và ngÍn lía hÏa thiêu Kim các tñ. Mishima Yukio cing không còn “mê đ¯m cơ thĂ cça nhïng công nhân vÇ sinh” đĂ tñ khinh mình và khinh ngưƯi nïa. Nhưng Mishima Yukio quy¿t tâm không sa đà vào cuÙc sÑng bình bình thưƯng thưƯng, nhïng ham mê văn hÍc không hÁ có điĂm dëng, cing giÑng như đàn ông mê gái đ¹p là không bao giƯ có điĂm dëng. Khi mÙt nhà văn hoàn thành tác ph©m tiêu biĂu cça mình, hình thành nên cái gÍi là “phong cách” riêng, muÑn đÙt phá là vô cùng khó khăn. Nhïng nhà văn chưa đưăc gÍi là có phong cách thì v«n có thĂ thay đƠi đÁ tài và không ngëng cho ra đƯi nhïng sáng tác mÛi, còn nhïng nhà văn đã có phong cách đ¡i khái chÉ có thĂ dña vào mÙt sñ thay đƠi lÛn trong quan niÇm đĂ thay đƠi diÇn m¡o tác ph©m cça mình. Do vy có thĂ nói, khi mÙt nhà văn hô vang kh©u hiÇu, l¥y nhïng phát biĂu như th¿ này, nhïng tuyên ngôn như th¿ kia đĂ thay th¿ cho sáng tác cing chính là lúc séc sáng t¡o cça anh ta đã suy thoái ho·c chí ít là đã có nhïng biĂu hiÇn cça nguy cơ suy thoái. MÙt nhà văn n¿u qu£ tht có cho ra đƯi mÙt quan niÇm sáng tác mÛi thì tiÁn đÓ sáng tác cça anh ta nh¥t đËnh s½ r¥t huy hoàng. Nhưng đĂ mÙt nhà văn đã tëng có mÙt tác ph©m đÉnh cao ph£i thay da đƠi thËt qu£ tht là không dÅ dàng gì, t¥t nhiên trong đó có c£ tài năng kó l¡ Mishima Yukio. Ông chÉ có thĂ giương cao ngÍn cƯ võ s) đ¡o - đương nhiên đã thông qua c£i bi¿n - đĂ đ¥u tranh vÛi chính mình. Ông nhn théc mÙt cách rõ ràng nguy cơ ©n tàng sau cái gÍi là công thành danh to¡i, ông không chëa mÙt phương sách nào đĂ giãy giåa đĂ thoát ra khÏi ving l§y ¥y, nhưng đĂ làm ra nhïng giá trË mÛi qu£ là ph£i tr£ mÙt cái giá vô cùng n·ng nÁ. Cái giá thé nh¥t là të đó, tác ph©m cça Mishima Yukio vÑn là mÙt thé văn hÍc thu§n chân cao quý đã bi¿n thành mÙt thé văn hÍc s·c mùi chính trË; cái giá thé hai là nhïng tư duy lý tính đã gi¿t ch¿t năng lñc tư duy hình tưăng cça chính ông. Nhưng Mishima không còn cách lña chÍn nào khác. Nhïng nhà văn đÓng thƯi vÛi Mishima cing ch³ng ai có nhïng lña chÍn tÑt hơn. MÙt thƯi gian r¥t dài sau khi vi¿t xong “Kim các tñ”, Mishima v«n là mÙt nhân vt trung tâm cça văn đàn Nht B£n, lúc thì làm đ¡o diÅn, lúc thì s¯m vai diÅn viên, lúc thì bi¿n thành nhà biên kËch; đôi khi l¡i phát biĂu nhïng bài chính lun, lúc lao vào viÇc tƠ chéc các đoàn thĂ xã hÙi… Có thĂ nói ông xu¥t kích trên t¥t c£ các m·t trn. Nhïng ho¡t đÙng này mÙt m·t thĂ hiÇn sñ đa tài nhưng đÓng thƯi cing duy trì thanh danh cho Mishima. Nhưng làm gì thì làm, chúng ta đëng quên ông là mÙt tiĂu thuy¿t gia, đÑi vÛi tiĂu thuy¿t ông v«n chung tình, v«n trân trÍng, tôi ngh), trong nhïng ngày ho¡t đÙng không bi¿t mÇt mÏi này, trong nhïng thÑng khƠ và mâu thu«n, Mishima đã cñc lñc tuyên dương tinh th§n “tân võ s) đ¡o”. T¥t nhiên tinh th§n này có thĂ s½ không là tín ngưáng chân chính cça ông, nó ch³ng qua là mÙt cái cây đưăc trÓng trong lúc khÑn qu«n, ch³ng qua là Mishima tñ céu mình, nó cing giÑng như mÙt khúc g× måc trôi nƠi trên đ¡i dương mênh mông. Mishima đç tÉnh táo đĂ mà bi¿t r±ng, danh ti¿ng cça ông đã mãn thiên h¡, nhưng ông v«n chưa có mÙt tác ph©m lÛn đưăc liÇt vào hàng kinh điĂn đĂ m·c đËnh vË trí cça mình trên văn đàn; nhïng công viÇc mà ông đã làm khi¿n ngưƯi ta bình lun mÙt cách r§m rÙ kia, ch³ng qua là bưÛc chu©n bË tài liÇu cho mÙt cuÑn tiĂu thuy¿t dài cça ông mà thôi. VÁ thñc ch¥t, Mishima Yukio xem tiĂu thuy¿t “BiĂn c£ phì nhiêu” cça ông còn quan trÍng hơn c£ Thiên hoàng. Khi vi¿t xong danh tác đÓ sÙ này, ông cing nên ch¿t là vëa. Mishima đã cưái lên lưng cÍp, n¿u ông không ch¿t thì cing s½ rơi khÏi lưng nó và bË chê cưƯi.

Suy đoán 6: Tôi ngh) Mishima Yukio cing là mÙt ngưƯi r¥t coi trÍng danh lăi. Ông không hÁ có tâm c£nh đ¡m b¡c như văn nhân Trung QuÑc xưa (tuyÇt đ¡i bÙ phn sñ đ¡m b¡c cça văn nhân Trung QuÑc là do hoàn c£nh mà ra, không thĂ nào khác đưăc). Mishima cing là ngưƯi r¥t quan tâm đ¿n chuyÇn các bình lun gia đánh giá tÑt x¥u vÁ mình như th¿ nào. Sau khi vi¿t xong “Xuân tuy¿t”, “Vó ngña”, lòng ông c£m th¥y b¥t an, đ¿n khi nhn đưăc nhïng lƯi khen ngăi cça Kawabata Yasunary và nhïng ngưƯi khác, t£ng đá nghìn cân trên ngưƯi ông mÛi đưăc bÏ xuÑng. Sau khi vi¿t xong “HiĂu tñ”, giÛi bình lun b×ng dưng im hơi l·ng ti¿ng, Mishima có v» b¥t mãn l¯m, bèn than phiÁn vÛi nhïng b¡n tri âm ß nưÛc ngoài. Do vy có thĂ th¥y, Mishima không ph£i là mÙt ngưƯi tñ tin, nhïng lƯi tán tång cça giÛi phê bình có thĂ làm ông đ¯c ý dương dương và quên m¥t mình là ai, sñ im l·ng cça giÛi phê bình có thĂ khi¿n ông lo l¯ng, thm chí là ph«n nÙ. Rõ ràng, Mishima không hÁ tin tưßng vào tài năng cça chính mình. Lòng tin vào chính mình cça ông thm chí không thĂ so đÍ vÛi các nhà văn tr» trên văn đàn Trung QuÑc đương đ¡i, đương nhiên nhïng nhà văn tr» mà tôi muÑn nói ß đây là nhïng ngưƯi đi đêm, đĂ l¥n át n×i să hãi nên hÍ ph£i cÑ gào lên tht to vÛi nhïng lƯi cñc kó hào m¡i s£ng khoái - thñc ch¥t là nhïng k» to gan, còn khí ch¥t thì l¡i cñc kó nhu nhưăc. Tôi ngh), Mishima cing chưa h³n đã có nhiÁu c£m héng sáng tác, không ph£i vung bút thành văn, cing có lúc nào đó ông không vi¿t đưăc chï nào. Khi không có c£m héng sáng tác, ông d«n mÙt b§y hÍc sinh đ¿n thå hu¥n t¡i mÙt đÙi tñ vÇ quân. Suy cho cùng, chuyÇn này cing là vì văn hÍc, v«n là vì sáng tác mà không ph£i là thĂ hiÇn lòng trung thành đÑi vÛi Thiên hoàng. Mishima đã cÑ g¯ng hóa trang mình thành mÙt con ngưƯi đ§y ding khí, có lý tưßng chính trË cao vƯi và mÙt tâm hÓn cao thưăng, vÁ thñc ch¥t là dña vào đó đĂ thu hút cái nhìn cça giÛi phê bình nông c¡n, là mÙt cách qu£ng cáo cho nhïng sáng tác cça ông. Hành đÙng mƠ bång tñ sát cing là mÙt cách qu£ng cáo - mÙt trò qu£ng cáo cñc kó thành công. Ngay khi đ§u cça ông gåc xuÑng đ¥t, mÙt dòng máu đã chi¿u sáng rñc lên toàn bÙ tác ph©m cça ông khi¿n chúng trß nên b¥t hç. ViÇc Mishima thân cn vÛi chính trË chính là mÙt thç đo¡n văn hÍc cça ông, là ông đóng kËch, nhưng vai diÅn r¥t kó công nên cing đã nhp vai, c£m tình vÛi vai diÅn cing đã có ít nhiÁu, do vy mà cing có ý ngh)a bi¿n gi£ thành chân. N¿u thñc sñ vì quÑc gia, vì Thiên hoàng, không nh¥t thi¿t Mishima ph£i chƯ vi¿t xong “Thiên nhân ngi suy” mÛi mƠ bång? QuÑc gia và Thiên hoàng ph£i quan trÍng hơn mÙt bÙ tiĂu thuy¿t ché? Nhưng điÁu hơn ngưƯi cça Mishima là ông đã diÅn vß kËch này quá hay, bi¿n gi£ thành chân. Đ¡i đa sÑ nhïng nhà văn hay hô kh©u hiÇu, sau khi đã đ¡t đưăc måc đích thì lp téc chuyĂn hưÛng, do vy mà suy, Mishima v«n là mÙt nhà văn đáng nhn đưăc sñ kính nĂ.

Tôi ngh), trưÛc khi mƠ bång tñ tí, Mishima r¥t do dñ. Ông không muÑn ch¿t, ông r¥t yêu th¿ giÛi này, nhưng vì kh©u hiÇu đã hô quá vang, không ch¿t thì không còn m·t mii nào mà nhìn th¿ nhân nïa. Cho nên, Mishima tht ra v«n là mÙt con ngưƯi có lương tâm. Ông không tñ mƠ bång thì có ai làm gì đưăc ông nào?

Suy đoán 7: Tôi cho r±ng, Mishima r¥t ân hn vÁ chuyÇn không thĂ chéng ki¿n nhïng gì diÅn ra sau khi ch¿t. TrưÛc khi ch¿t, nh¥t đËnh ông ¥y đã tưßng tưăng r¥t nhiÁu vÁ nhïng ch¥n đÙng trên văn đàn do cái ch¿t cça ông đem l¡i; tưßng tưăng ra c£nh sau khi ông ch¿t, văn đàn th¿ giÛi s½ quan tâm đ¿n nhïng sáng tác cça ông như th¿ nào. Ông thưƯng bË nhïng tưßng tưăng ¥y làm cho kích đÙng đ¿n ch£y nưÛc m¯t. Nhưng nưÛc m¯t đã ch£y nhiÁu thì n×i nuÑi ti¿c càng lÛn, tht khó mà v¹n c£ đôi bÁ. Cho nên trưÛc khi ch¿t, ông đã an bài mÍi chuyÇn đ¿n đÙ hoàn h£o, vi¿t di ngôn l¡i cho vă, đem chi¿c đÓng hÓ đ¯t tiÁn t·ng cho ngưƯi thân. N¿u đúng là vì Thiên hoàng mà hi¿n thân thì đeo đÓng hÓ mà ch¿t cing đưăc thôi, viÇc gì mà ph£i ch¥p nh·t nhïng chuyÇn tiĂu ti¿t đ¿n như th¿.

Mishima Yukio đĂ l¡i r¥t nhiÁu sáng tác cho đƯi, cing làm đưăc nhiÁu viÇc ngoài văn chương, cuÑi cùng l¡i chÍn l¥y mÙt cách k¿t thúc cuÙc đƯi cñc đoan như vy, tho¡t trông thì có v» r¥t phéc t¡p nhưng kó thñc là r¥t đơn gi£n. Ông sinh ra là vì văn chương, và cing vì văn chương mà ch¿t. Måc đích ho¡t đÙng chính trË cça ông cing là nh±m phåc vå cho văn chương. Nghiên céu vÁ Mishima Yukio t¥t y¿u ph£i të góc đÙ văn hÍc, dùng quan điĂm văn hÍc và phương pháp văn hÍc, b¥t kó nhïng phương pháp phi văn hÍc nào đÁu không thĂ lý gi£i Mishima Yukio.

Mishima Yukio là mÙt phàm nhân có đ§y đç th¥t tình låc dåc, nhưng mÙt nhát dao cuÑi cùng bi¿n ông trß thành th§n thánh.

Mishima Yukio vÑn không khó hiĂu, nhưng cing do nhát dao cuÑi cùng mà ông trß thành th§n bí. Nhưng m¥y mươi năm sau, ngưƯi ta v«n quan tâm đ¿n ông, nghiên céu vÁ ông, nhïng điÁu th§n bí s½ đưăc làm sáng tÏ. Đây chính là điÁu mà ông c§n nh¥t.

Mishima Yukio là nhà văn kiÇt xu¥t, nhà văn kiÇt xu¥t cing không ph£i chÉ có m×i Mishima Yukio, nhưng nhà văn kiÇt xu¥t dám dùng dao r¡ch bång thì chÉ có m×i Mishima Yukio.

MÙt linh hÓn như th¿ liÇu có đưăc an nghÉ không?

Tháng 12 - 1995

NgưƯi tÉnh nói chuyÇn mÙng du

T¡p c£m vÁ Dư Hoa

Năm 1987, có mÙt nhà tiĂu thuy¿t vëa cƠ quái vëa tàn khÑc vÛi m¥y bÙ tiĂu thuy¿t đ§y máu đã làm ch¥n đÙng văn đàn. Trong mÙt kho£ng thƯi gian dài, ánh m¯t cça h§u h¿t các nhà phê bình nghiên céu đÁu tp trung vào anh. NgưƯi ¥y hÍ Dư tên Hoa, ngưƯi huyÇn H£i Diêm tÉnh Chi¿t Giang. Sau đó, tôi có may m¯n là đưăc ß chung vÛi anh, cùng nhau tr£i qua nhïng tháng ngày hÍc tp và d§n d§n tôi cing đã hiĂu đưăc đôi chút vÁ mÙt tâm hÓn cƠ quái này. Dư Hoa nói cà lăm nhưng đôi m¯t thì như có lía, không nói đưăc nhïng lƯi thun nhân tình và nhïng lƯi hay ý đ¹p, đ·c biÇt là không hÁ sùng bái “nhân vt nƠi ti¿ng”. Nghe đâu r±ng anh đã tëng làm nha s) năm năm, tôi không tưßng tưăng ra nhïng cñc hình mà bÇnh nhân ph£i chËu đñng dưÛi bàn tay s¯t cça anh chàng nha s) điên cuÓng này. Đương nhiên Dư Hoa cing có nhïng điĂm giÑng vÛi mÍi ngưƯi nói chung, dưÛi góc nhìn cça văn hÍc thì r¥t thô tåc và bình thưƯng. Nhưng điÁu mà tôi thưßng théc ß anh ta là cái v» đÙc đáo khi¿n ngưƯi ta không m¥y thích thú này: “Nhïng ngưƯi chân chính” nói chung đÁu c¥t cao giÍng hát ß trong phòng t¯m thì Dư Hoa l¡i gào rú ß giïa qu£ng trưƯng, trưÛc m·t mÍi ngưƯi. VÁ cơ b£n là anh không quan tâm đ¿n ngưƯi khác có ph£n éng như th¿ nào khi anh biĂu hiÇn sñ hoan l¡c điên cuÓng cça mình mÙt cách tương đÑi tho£i mái. Hoan l¡c cuÓng điên là biĂu hiÇn rõ nh¥t cça “đÓng tâm - tâm hÓn con tr»”, là sñ thĂ nghiÇm đ§y đç nh¥t cça tinh th§n lãng m¡n. N¿u xét ß góc đÙ nào đó, anh chàng này là mÙt gã “ngoan đÓng - đéa tr» bưÛng bÉnh”, ß góc đÙ khác l¡i là mÙt k» già nua ci kù đ¿n đÙ đáng să. VÛi nhïng gì hiĂu bi¿t vÁ con ngưƯi đã thúc giåc tôi quan tâm đ¿n tiĂu thuy¿t cça Dư Hoa, đËnh nói vài điÁu vÁ phương diÇn nghÇ thut, cho dù tôi bi¿t có nói cing b±ng thëa. B¥t kó mÙt con ngưƯi có nhïng suy ngh) kó dË đÁu là nhïng c¡m b«y khó lưƯng, đÁu là mÙt cuÑn kinh khó đÍc, đÁu là mÙt mái tóc khó c¯t…, do vy mà đem anh ra phân tích, chú thích là mÙt công viÇc không hÁ dÅ dàng tí nào. ̃ đây chÉ xin làm theo tôn chÉ cça KhƠng Phu Tí “bi¿t thì nói là bi¿t, không bi¿t thì nói là không bi¿t, ¥y là bi¿t vy” mà thôi.

Công viÇc đ§u tiên cça tôi là xin đưăc thu h¹p ph¡m vi, đ·t cái tính cách cñc kó phéc t¡p ¥y sang mÙt bên, phát biĂu mÙt vài điÁu đơn gi£n vÁ anh trên cơ sß tư tưßng và năng lñc c£m thå văn hÍc cça chính mình.

TrưÛc tiên, đây là mÙt con ngưƯi có năng lñc tư duy lý tính r¥t m¡nh m½. Tư duy lý tính đã giúp anh chuyĂn hoán të ngï mÙt cách có logic, có thé tñ, khúc chi¿t. Thé đ¿n, anh có tài tung hÏa mù trong tiĂu thuy¿t cça mình, trong đám hÏa mù ¥y xây dñng nhïng £o £nh nía qu÷ nía ngưƯi r¥t siêu đ³ng.

Hai điĂm vëa đÁ cp ß trên k¿t hăp l¡i chính là sñ thÑng nh¥t cça nhïng mâu thu«n trong tiĂu thuy¿t cça anh ta - tiĂu thuy¿t mÙng du.

Do vy, Dư Hoa trß thành “ngưƯi tÉnh nói chuyÇn mÙng du” đ§u tiên trên văn đàn Trung QuÑc đương đ¡i.

Tôi cho r±ng lo¡i hình tiĂu thuy¿t này không ph£i b¯t đ§u có të Dư Hoa. Trong nhïng tác ph©m cça nhà văn CÙng hòa Czech Franz Kafka ch× nào chúng ta cing có thĂ b¯t g·p nhïng gi¥c mơ, nhïng c£nh mÙng, điĂn hình nh¥t là trong “Th§y thuÑc nông thôn”, të đ§u chí cuÑi là nhïng ghi chép vÁ c£nh mÙng. Có l½ là Kafka ghi chép mÙt gi¥c mÙng có thñc, cing có thĂ là mÙt c£nh mÙng do ông ta tưßng tưăng ra, nhưng điÁu này không hÁ quan trÍng. Dư Hoa đã tëng th³ng th¯n thëa nhn là mình đã đưăc găi ý të Kafka như th¿ nào. TrưÛc anh đã có mÙt nhà văn Pháp sau khi đÍc xong “Hóa thân” cça Kafka, như sñc tÉnh khÏi gi¥c mơ, chíi đƠng: M¹ nó ché! Té ra có thĂ vi¿t tiĂu thuy¿t như th¿ này sao?

Đây chính là mÙt sñ đÑn ngÙ đÑi vÛi tiĂu thuy¿t. Có thĂ nói, đây là cách xí lý cuÙc sÑng ho·c th¿ giÛi đÙc đáo trong sáng tác cça Kafka, mÙt kiĂu c£m thå cuÙc sÑng mÙt cách siêu viÇt. Cé cách mÙt kho£ng thƯi gian thì xu¥t hiÇn mÙt vài thiên tài có tuÇ căn, të trong sáng tác cça Kafka s½ có mÙt vài ngưƯi nhn đưăc kh£i thË, të đó mÍc lông cánh thành tiên. Dư Hoa chính là ngưƯi g·p đưăc đ¡i h¡nh ¥y.

Không còn nghi ngƯ gì nïa, đây là mÙt anh chàng khi¿n nhiÁu ngưƯi không vëa lòng l¯m, là mÙt “thiên tài tàn khÑc”. Có l½ cuÙc sÑng sinh nhai vÛi tư cách là mÙt nha s) đã bÓi dưáng và hun đúc nên cái thiên tính này, thúc đ©y anh bài trë toàn bÙ nhïng ý ngh) có tính xác đËnh bao hàm trong nhïng sñ vt khách quan cing giÑng như công viÇc nhƠ răng vy thôi. Nghe đâu khi còn làm mÙt nha s), Dư Hoa đã tëng làm như th¿ này: NhƠ s¡ch răng ngưƯi ta, kĂ c£ răng đau l«n răng không đau. Đây là mÙt nha s) r¥t triÇt đĂ, sau khi chuyĂn nghÁ l¡i bi¿n thành mÙt tiĂu thuy¿t gia triÇt đĂ. Do vy, trong nhïng tác ph©m cça anh chÉ còn đĂ l¡i nhïng chi¿c gh¿ nhƠ răng máu huy¿t b§y nh§y hưÛng vÁ phía con ngưƯi gào to lên r±ng: Đã tëng có £o £nh cça nhïng chi¿c răng tÓn t¡i. Do vy mà suy, có thĂ đưa ra mÙt phán đoán: N¿u b£o anh ta v½ mÙt cái cây, anh ta chÉ có thĂ v½ đưăc £nh ngưăc cça cái cây mà thôi.

Đương nhiên, cái mà tôi n¯m b¯t đưăc cing chÉ là £o £nh cça anh ta.

Nguyên nhân nào đưa đ©y Dư Hoa trß thành mÙt nhà văn như th¿? Đây là nhiÇm vå cça nhïng ngưƯi vi¿t truyÇn ký. Bây giƯ tôi s½ mß nhïng trang sách “Ra đi të tuƠi mưƯi tám” cça anh ta. Tôi không đç séc đĂ đÍc h¿t nhïng trang sách dày cÙp này, v£ l¡i tôi cing cho r±ng, đÑi vÛi mÙt nhà văn không nh¥t thi¿t ph£i đÍc cho kó h¿t nhïng tác ph©m cça đÓng nghiÇp, cho dù tác ph©m cça hÍ có ưu tú đ¿n méc đÙ nào.

Tôi s½ phân tích nhïng thành ph§n cça gi¥c mÙng trong cuÑn sách này:

Anh vi¿t: Con đưƯng r£i nhña nh¥p nhô lên xuÑng. Hình như nó đang nƠi giïa lòng đ¡i dương đang dy sóng. Tôi đang đi trên con đưƯng ch¡y qua núi, tôi như mÙt con thuyÁn.

Mß đ§u cuÑn tiĂu thuy¿t cing giÑng như mß đ§u cho mÙt gi¥c mÙng. MÙt gi¥c mÙng đ¿n mÙt cách đÙt ngÙt, mÙt lï khách phiêu lưu theo nhïng làn sóng biĂn nh¥p nhô xu¥t hiÇn. Đương nhiên đây cing là c£nh mÙng đã đưăc c¯t xén. Trung tâm cça c£nh mÙng này là sñ lo ngh) và mong đăi, vì mong đăi mà sinh ra lo ngh), càng lo ngh) thì càng mong đăi cing giÑng như đéa bé trong mÙng buÓn đái vÙi vàng đi tìm nhà vÇ sinh. Nhưng tôi muÑn đem sñ lo l¯ng trong viÇc tìm lï quán cça nhân vt chính xem thành n×i lo l¯ng trong viÇc tìm ki¿m mÙt điÁu mÛi m» vÁ tinh th§n. Hoàng hôn đã buông xuÑng càng làm cho n×i lo l¯ng thêm n·ng nÁ, do vy mà y¿u tÑ mÙng l¡i đưăc đ·c t£ hơn:

Con đưƯng nh¥p nhô lên xuÑng, ß trên cao nó đang mê ho·c tôi, mê ho·c đ¿n đÙ tôi ch¡y lên đĂ tìm quán trÍ, nhưng m×i l§n ch¡y lên tôi chÉ th¥y con đưƯng cao cao, chính giïa là mÙt đÙ cong khi¿n ngưƯi ta ç ri.

C£m giác đưăc miêu t£ ß đây là c£m giác bË éc ch¿ cça mÙt bÙ phn th§n kinh, là mÙt c£m giác bË cưáng béc không thĂ trÑn thoát, cing chính là mÙt cách ti¿p bi¿n câu chuyÇn dƯi núi trong th§n tho¡i Hy L¡p. Con ngưƯi lúc nào cing rơi vào tr¡ng thái theo đuƠi mÙt điÁu gì đó r¥t hoang liêu không có điĂm dëng cho đ¿n tn nhïng giây phút cuÑi đƯi. ̃ đây bao hàm c£ mÙt công théc, nhïng quy lut không thĂ thoát đưăc mà trong đƯi sÑng v«n thưƯng th¥y, con ngưƯi v)nh viÅn cing chÉ là nhïng tài liÇu chéng minh cho quy lut mà thôi, thánh hiÁn hào kiÇt cing không hÁ là mÙt ngo¡i lÇ.

Cho dù là như vy, tôi v«n ti¿p tåc ch¡y lên cao, h¿t l§n này đ¿n l§n khác, và l§n nào cing vy, tôi đÁu ch¡y mÙt cách thåc m¡ng. L§n này thì tôi trông th¥y rÓi, nhưng cái mà tôi trông th¥y không ph£i là quán trÍ mà là chi¿c xe hơi. Chi¿c xe đÙt ngÙt xu¥t hiÇn trưÛc m·t “tôi”, l¡i còn không có lý do gì mà l¡i nh¯m th³ng vào “tôi” mà ch¡y tÛi, không có nhân trưÛc qu£ sau gì c£. Đúng là đ·c trưng cça mÙt gi¥c mơ! Chi¿c xe là xác đËnh, nhưng sñ xu¥t hiÇn cça nó là không xác đËnh, nó có thĂ xu¥t hiÇn mÙt cách không thĂ lý gi£i đưăc và cing bi¿n m¥t mÙt cách không thĂ lý gi£i đưăc. Cing giÑng như chi¿c đ§u ngña màu đÏ chói đÙt ngÙt xu¥t hiÇn trong khung cía sƠ trong “Th§y thuÑc nông thôn” vy thôi. Con ngña đ¿n të đâu vy? Đëng hÏi, hÏi nïa là quan tâm đ¿n nhïng chuyÇn không đâu. Nhưng rõ ràng là có mÙt chi¿c đ§u ngña trong khung cía sƠ, đó là chuyÇn hoàn toàn xác thñc.

Tôi trèo lên xe, chi¿c xe dëng l¡i.

Đây có thĂ là qu÷ k¿ cça gã lái xe, cing có thĂ là chi¿c xe dëng l¡i mÙt cách chính đáng.

Sau đó, mÙt đám ngưƯi đÓng hương nh£y ào lên xe vác nhïng bao táo ch¡y đi. “Tôi” b£o vÇ cho nhïng bao táo này nên bË đánh cho “hoa nß đ§y m·t”.

Nét m·t gã lái xe trưÛc sau v«n điĂm mÙt nét cưƯi (nå cưƯi là có tht, còn vì sao l¡i cưƯi, cưƯi cái gì? Không bi¿t!), l¡i còn cưÛp l¥y c·p sách cça “tôi” rÓi t¯t máy, dương dương bÏ đi.

Ch× tuyÇt vƯi cça cuÑn tiĂu thuy¿t này là: Quan hÇ giïa lái xe và nhïng ngưƯi đÓng hương cưÛp táo kia đưăc giï kín, hoàn toàn là mÙt câu đÑ. Có l½ là do Dư Hoa khi k¿t c¥u truyÇn đã tung ra mÙt qu£ hÏa mù. N¿u xem đây là mÙt phương trình thì đây ph£i là mÙt phương trình b¥t đËnh, chí ít nó cing có đ¿n hai ©n sÑ, tÓn t¡i vô sÑ tính kh£ năng. ĐiÁu xác đËnh đưăc chÉ là quá trình cça sñ kiÇn. Bßi tÓn t¡i r¥t nhiÁu kh£ năng cho nên ý ngh)a cça sñ kiÇn g§n như đã bË triÇt tiêu. Sñ kiÇn là phi logic nhưng l¡i vô cùng chu©n xác. T¡i sao? Có qu÷ th§n bi¿t! ViÇc thăm dò xác đËnh ý ngh)a cça truyÇn này là mÙt viÇc làm ngu xu©n không thĂ nghi ngƯ. Khi tôi đưa ra r¥t nhiÁu đáp án đĂ hÏi ý ki¿n Dư Hoa, anh chÉ nói: Tôi không bi¿t! Tôi tin câu tr£ lƯi cça anh là tht tâm.

Đúng vy, anh cing không hÁ bi¿t gì c£. MÙng không hÁ có ý ngh)a xác đËnh, mÙng chÉ là quá trình k¿t nÑi hàng lo¡t các sñ kiÇn, nó chÉ có kh£ năng tÓn t¡i vÛi tư cách là mÙt gi¥c mÙng. Lý gi£i lo¡i tiĂu thuy¿t này cing như viÇc cÑ g¯ng s¯p x¿p gi¥c mÙng thành mÙt câu chuyÇn hoàn chÉnh vy, ch³ng qua là mÙt viÇc làm hÓ đÓ khiên cưáng mà thôi. LiÇu anh có s¯p x¿p đưăc không?

“Ra đi të tuƠi mưƯi tám” là mÙt tác ph©m tinh hoa cça tiĂu thuy¿t đương đ¡i Trung QuÑc. ĐiĂm kó diÇu chân chính cça nó là ß ch×, nó đã sí dång mÍi tính kh£ năng đĂ lý gi£i ý ngh)a cça cÑt truyÇn khi¿n cho đÙc gi£ c£m thå đưăc v» đ¹p giÑng như mÙng đưăc s£n sinh të sñ k¿t hăp thÑng nh¥t giïa quan hÇ phi logic vÛi nhïng sñ kiÇn rõ ràng chu©n xác mÙt cách vô lý.

Cing nên nói thêm mÙt điÁu là: Sau khi ý ngh)a cça câu chuyÇn bË triÇt bÏ thì mÙt phương théc n¯m b¯t th¿ giÛi, n¯m b¯t nhân sinh mÛi đã đưăc s£n sinh. Đây chính là v¥n đÁ Dư Hoa đã trình bày trong “Nhïng tác ph©m hư ngåy”: sñ thô thiĂn tñ thân cça nhân lo¡i đ¿n të nhïng nông c¡n cça kinh nghiÇm cing như sñ sơ sài trong nhn théc vÁ b£n ch¥t tinh th§n. ChÉ có thoát ly nhïng thưƯng théc, vét bÏ nhïng logic và trt tñ cça hiÇn tr¡ng th¿ giÛi mÛi có thĂ tñ do ti¿p cn vÛi sñ chân thñc.

Kó thñc, nhïng đÙt phá trong văn đàn đương đ¡i Trung QuÑc không chÉ là nhïng đÙt phá vÁ m·t hình théc mà të nhïng đÙt phá vÁ m·t tri¿t hÍc. Dư Hoa đã có thĂ dùng tư duy cñc kó tÉnh táo đĂ tñ biÇn và thi¿t k¿ cho mình mÙt hưÛng đi mÛi, điÁu này tht đáng khâm phåc, tôi tñ th¥y mình chÉ là ngưƯi hít båi phía sau anh mà thôi.

Chàng thanh niên mưƯi tám tuƠi ¥y cuÑi cùng v«n không tìm ra quán trÍ, chuyÇn này cing giÑng như đéa tr» cuÑi cùng v«n không tìm ra nhà vÇ sinh. Nhưng có điÁu khi¿n ngưƯi ta vui v» là, cuÑi cùng cu bé v«n chưa tè ra trên giưƯng.

Tháng 12 – 1989

Siêu viÇt cÑ hương

1. ĐÁ gi£i

Khi sñ ngông cuÓng cça mÙt nhà tiĂu thuy¿t đem nhïng sáng tác thñc tiÅn cça anh ta “thăng hoa” thành nhïng lý lun chÉ đ¡o thñc tiÅn sáng tác; khi mÙt nhà tiĂu thuy¿t ngông cuÓng trëu tưăng hóa të trong nhïng tác ph©m cça mình thành nhïng v¥n đÁ lý lun vÁ tiĂu thuy¿t, nh¥t đËnh anh ta s½ rơi vào tình huÑng lúng túng khó xí. Đương nhiên cing không lo¡i trë nhïng nhà tiĂu thuy¿t cá biÇt có thĂ vi¿t ra nhïng trang lý lun thâm uyên. Nói chung là, lý lun càng thâm uyên thì càng tách rƯi chân lý, nhưng đÑi vÛi tuyÇt đ¡i bÙ phn các nhà tiĂu thuy¿t mà nói, lý lun vÁ tiĂu thuy¿t chính là c¡m b«y cça tiĂu thuy¿t. Trên cán cân cça cuÙc đƯi, ho·c anh là qu£ cân, ho·c anh là vt c§n đưăc cân; trong lò luyÇn thép, ho·c anh là mi¿ng thép, ho·c anh là chi¿c búa. Hai ví då mang tính chém đinh ch·t s¯t này kó thñc cing chưa hoàn toàn xác thñc. Dơi trông th¥y chuÙt bèn nói: TÛ là đÓng lo¡i cça cu; đ¿n khi trông th¥y chim én, dơi l¡i nói: TÛ cing là loài chim bi¿t bay. Nhưng cuÑi cùng, dơi cing bË các nhà sinh vt hÍc quy vào lo¡i thú, suy cho cùng nó không ph£i là chim. Nhưng suy cho cùng thì dơi cing có thĂ bay trong hoàng hôn, thm chí là trong bóng tÑi như các loài chim; l¡i nhân vì cái tên mà đưăc ngưƯi Trung QuÑc xem là vt tưăng trưng cho sñ cát tưƯng[1]. Trong nhïng lúc b¥t đ¯c d), nó v«n cé cho mình là giÑng chim. Đây chính là thái đÙ cça tôi - mÙt nhà tiĂu thuy¿t đÑi vÛi lý lun.

2. Sñ lúng túng cça lý lun tiĂu thuy¿t

Không còn nghi ngƯ gì nïa, lý lun tiĂu thuy¿t là s£n ph©m sau cça thñc tiÅn sáng tác tiĂu thuy¿t. Trong lúc chưa có lý lun, tiĂu thuy¿t đã có nhïng thành tñu đáng kĂ. Lý lun vÁ tiĂu thuy¿t sÛm nh¥t có l½ là të cha con. Kim Thánh Thán, Mao Tôn Cương vÛi nhïng lƯi bình điĂm cho nhïng bÙ tiĂu thuy¿t. Căn cé vào nhïng kinh nghiÇm đÍc cça tôi, nhïng lƯi phê bình này vÛi sñ phô diÅn nhïng tuyÇt kù cça nghÇ thut đÍc cing giÑng như khiên cưáng ghép cho tiĂu thuy¿t nhïng câu thơ bài të gây c£n trß không ít cho viÇc đÍc, nên të trưÛc đ¿n nay tôi không li¿c m¯t đ¿n nhïng đo¡n bình điĂm này. Nhưng rõ ràng trong lƯi bình điĂm cça hai nhà Kim Mao có nhïng điĂm r¥t thú vË, nhïng nhà lý lun tiĂu thuy¿t đƯi sau v«n phát hiÇn ra të đây nhïng ý ki¿n đ§u tiên vÁ lý lun tiĂu thuy¿t và mù hÍc tiĂu thuy¿t. Do vy mÛi nói, sñ b¯t đ§u cça lý lun tiĂu thuy¿t vÛi thñc tiÅn sáng tác h§u như không có quan hÇ gì, cing ch³ng liên quan gì đ¿n tuyÇt đ¡i đa sÑ đÙc gi£. Kim Thánh Thán và nhïng ngưƯi thƯi ¥y khi phê bình tiĂu thuy¿t đÁu b¯t đ§u vÛi tư cách là mÙt đÙc gi£ đÍc tác ph©m đ¿n đÙ nhp mê, tâm đ¯c thñc sñ vÛi nó, c§m lòng không đ·ng mÛi phê phê điĂm điĂm. Hành vi này có thĂ đưăc xem là mÙt sñ “tñ vui” thu§n túy, nhưng khi đã điĂm vào sách thì b×ng chÑc hóa thành “vui ngưƯi”, có chéc năng hưÛng d«n cho ngưƯi đÍc c£m thå và thưßng théc tác ph©m; ho·c có mÙt ai đó trong sÑ nhïng đÙc gi£ ti¿p thu nhïng găi ý cça hÍ, hoành bút vi¿t tiĂu thuy¿t, hóa ra nhïng lƯi bình điĂm cça hÍ l¡i trß thành lý lun chÉ đ¡o sáng tác! Cho nên, lý lun tiĂu thuy¿t s£n sinh të viÇc đÍc, thñc tiÅn cça lý lun tiĂu thuy¿t chính là sáng tác, là tác ph©m. Lý lun tiĂu thuy¿t thu§n túy nh¥t chÉ mang hai chéc năng: chÉ đ¡o cách đÍc và chÉ đ¡o sáng tác. Nhưng kiĂu phê bình hiÇn đ¡i ho·c hu hiÇn đ¡i đã bi¿n thành mÙt sân đua ngña nháo nhào të r¥t sÛm đĂ các nhà phê bình trưng bày kù thut, phô diÅn kù x£o, khoe vÑn të vñng mÛi m» đ¿n đÙ l¡ lùng cça mình. KiĂu phê bình này đã cách ly quá xa vÛi ý ngh)a nguyên sơ cça nó. Trào lưu phê bình tiĂu thuy¿t mÛi hoành hành bá đ¡o lâu nay đã sÛm c¯t đét mÑi quan hÇ giïa phê bình và thñc tiÅn sáng tác, d§n d§n bi¿n sáng tác thành ch¥t phå dung cça phê bình. MÑi quan hÇ cùng dña vào nhau giïa tiĂu thuy¿t và phê bình tiĂu thuy¿t bË điên đ£o khi¿n cho thñc tiÅn sáng tác và lý lun sáng tác cơ hÓ bi¿n thành hai sñ viÇc ch³ng có liên quan gì đ¿n nhau. TiĂu thuy¿t bi¿n thành mÙt thé đ¡o cå c§n thi¿t đĂ các nhà phê bình tân trào lưu phô diÅn kù x£o. KiĂu phê bình theo lÑi biĂu diÅn nhïng ham muÑn cça cái tôi cá nhân cça nhà phê bình, cùng vÛi nhïng khát vÍng đưăc biĂu diÅn cça các nhà tiĂu thuy¿t như th¿ này đã khi¿n tuyÇt đ¡i bÙ phn các nhà tiĂu thuy¿t ph£i quó như mÙt ngưƯi vă hiÁn nâng khăn sía túi trưÛc m·t nhà phê bình, đĂ mong chƯ nhn đưăc sñ phê bình. Quá đưăc yêu chiÁu nËnh nÍt nên kiĂu phê bình tiĂu thuy¿t thƯi thưăng này rÓi s½ r¥t nhanh chóng bÙc lÙ h¿t nhïng m·t trái cça nó và s½ låi tàn; còn kiĂu phê bình truyÁn thÑng vì sñ trong sáng chân thñc mà s½ v)nh viÅn tÓn t¡i.

Thao tác cơ b£n cça trào lưu phê bình mÛi là: Đem cái đơn gi£n bi¿n thành phéc t¡p; đem cái rõ ràng bi¿n thành mơ hÓ; të ch× không có ý ngh)a tưăng trưng tìm ra cái tưăng trưng; të ch× không có gì ma quái bi¿n thành ma quái; đem mÙt nhà tiĂu thuy¿t vÑn bình thưƯng dung dË bôi v½ cho đ¿n đÙ thâm uyên không thĂ dò.

Thao tác cơ b£n cça trào lưu phê bình truyÁn thÑng là: Đem cái tưßng như vô cùng phéc t¡p nhưng thñc ra là r¥t đơn gi£n trß vÁ vÛi đơn gi£n; đem cái khô chát tr£ vÁ vÛi sñ rõ ràng minh b¡ch; bài trë nhïng gì tưăng trưng lÙ liÅu; mß khóa nhïng trò qu÷ thut.

Tôi thiên vÁ cách phê bình truyÁn thÑng, bßi nó là mÙt kiĂu phê bình mÙc m¡c gi£n dË, vëa có trách nhiÇm vÛi nhà tiĂu thuy¿t và sáng tác cça anh ta, có trách nhiÇm vÛi đÙc gi£, đÓng thƯi nhà phê bình cing có trách nhiÇm vÛi chính mình, cho dù ph£i đÑi m·t vÛi kiĂu phê bình mÛi, cing ph£i đÑi m·t vÛi kiĂu văn phong phù hoa diÅm lÇ đang trß thành thƯi thưăng trên văn đàn đương đ¡i.

3. Suy cho cùng, tiĂu thuy¿t là cái gì?

Có nhiÁu quan niÇm vÁ tiĂu thuy¿t. Có ý ki¿n cho r±ng, tiĂu thuy¿t là mt sí cça mÙt dân tÙc; l¡i có ngưƯi nói tiĂu thuy¿t là tƠng hăp cao nh¥t cça tinh th§n nhân lo¡i; riêng Marcel Proust l¡i quan niÇm tiĂu thuy¿t là công cå đĂ tìm vÁ vÛi thƯi gian quá khé… Và chính ông đã đích xác dùng công cå này đĂ “đi tìm thƯi gian đã m¥t”, đÓng thƯi đã “vt hóa” thƯi gian trong đ¡i dương të ngï, “vt hóa” thƯi gian trong nhïng dòng miêu t£ vô cùng diÅm lÇ vÁ cuÙc sÑng trong thƯi kó quá vãng. Tôi cing đã tëng ngông cuÓng buông nhiÁu lƯi đËnh ngh)a vÁ tiĂu thuy¿t. Năm 1984, tôi tëng nói tiĂu thuy¿t là sñ ghi chép nhïng tưßng tưăng điên cuÓng cça nhà tiĂu thuy¿t; năm 1985, tôi tëng nói tiĂu thuy¿t là sñ k¿t hăp giïa mÙng c£nh và thñc c£nh; năm 1986, tôi tëng nói tiĂu thuy¿t là khúc ai đi¿u buÓn bã cho mÙt thƯi thanh xuân đã bË chôn vùi; năm 1987, tôi tëng nói tiĂu thuy¿t là vt chéa nhïng tâm tình cça nhân lo¡i; năm 1988, tôi tëng nói tiĂu thuy¿t là hùng tâm truy t§m sñ m¥t phương hưÛng vÁ tinh th§n cça nhân lo¡i; năm 1989, tôi tëng nói tiĂu thuy¿t là mÙt lát c¯t có tính sinh lý vÁ đƯi sÑng tinh th§n cça nhà văn; năm 1990, tôi tëng nói tiĂu thuy¿t là mÙt v§ng lía cuÙn tÛi cuÙn lui, là mÙt dòng nưÛc ch£y tÛi ch£y lui, là mÙt cánh chim huy hoàng bay tÛi bay lui… RÑi r¯m l¡i càng rÑi r¯m, có bao nhiêu nhà tiĂu thuy¿t thì cing có b¥y nhiêu cách đËnh ngh)a vÁ tiĂu thuy¿t. Nhïng đËnh ngh)a này luôn luôn bao hàm nhïng s¯c thái tình c£m khác nhau, đÁu có tính mơ hÓ, do vy mà cing có tính đ¡i khái theo lÑi hình nhi thưăng, khó có thĂ nhn diÇn mÙt cách th¥u đáo và không nh¥t thi¿t ph£i nhn théc mÙt cách th¥u đáo. Nhïng nhà tiĂu thuy¿t thuÙc đ³ng c¥p cao thưƯng thích trêu chÍc đÙc gi£, đ·c biÇt thích chÍc gh¹o nhïng nhà phê bình thích đem cái gi£n đơn bi¿n thành phéc t¡p. Khi nhïng nhà phê bình đang cau mày nhăn nhó trưÛc mÙt të ngï cƠ quái ho·c mÙt chi ti¿t không thĂ lý gi£i, nhà tiĂu thuy¿t đang đéng sau lưng anh ta mà cưƯi th§m. Faulkner đang cưƯi th§m, Marquez cing đang cưƯi th§m.

Tôi không hÁ có ý vi¿t mÙt bài lý lun thâm uyên nào c£, có gi¿t ch¿t tôi, tôi cing ch³ng vi¿t đưăc mÙt bài lý lun cho ra hÓn. Tôi không đưăc trang bË nhïng ki¿n théc lý lun uyên bác, trong đ§u không có thut ngï lý lun, mà thut ngï lý lun cing giÑng như con dao s¯c trong tay đÓ tĂ, không có nó thì ch³ng làm đưăc viÇc gì h¿t. Bài vi¿t cça tôi chç y¿u hưÛng vÁ nhïng ngưƯi yêu thích văn hÍc, thun tùng nguyên t¯c thñc dång chç ngh)a, có l½ có mÙt ít ch× dùng đưăc đÑi vÛi nhïng ngưƯi yêu văn hÍc ß nhïng nơi thôn dã quê mùa, còn đÑi vÛi nhïng ai ß phÑ phưƯng hoa lÇ thì nó ch³ng có chút giá trË nào c£.

LÙt bÏ toàn bÙ nhïng cái vÏ hào nhoáng bên ngoài mà các nhà sáng tác và các nhà phê bình khoác lên cho nó, tiĂu thuy¿t hiÇn ra trưÛc m¯t tôi đã bi¿n thành nhïng y¿u tÑ vô cùng đơn gi£n: ngôn ngï, cÑt truyÇn, k¿t c¥u. Ngôn ngï thì do të vñng và ngï pháp c¥u thành, cÑt truyÇn thì do ho¡t đÙng cça nhân vt và quan hÇ giïa nhân vt vÛi nhau c¥u thành, k¿t c¥u vÁ cơ b£n là mÙt kù thut. Cho dù mÙt nhà văn cao minh như th¿ nào cing không thĂ vưăt ra khÏi ba y¿u tÑ ¥y, cho dù mÙt tiĂu thuy¿t v) đ¡i đ¿n méc đÙ nào đÁu do nhïng y¿u tÑ ¥y t¡o thành. Cái gÍi là phong cách cça nhà văn chính là ß thao tác điÁu đÙng ba y¿u tÑ ¥y, nói chính xác hơn là ba y¿u tÑ cơ b£n ¥y - chç y¿u nh¥t v«n là biĂu hiÇn thông qua ngôn ngï và cÑt truyÇn, không chÉ biĂu hiÇn đưăc phong cách tác ph©m mà còn biĂu hiÇn đưăc đ·c trưng cá tính cça nhà văn.

Vì sao tôi l¡i dùng kiĂu ngôn ngï như th¿ này đĂ thut l¡i mÙt câu chuyÇn như th¿ này? Bßi vì nhïng sáng tác cça tôi đang tìm l¡i nhïng gì đã m¥t vÁ quê hương, bßi vì thƯi niên thi¿u cça tôi g¯n liÁn vÛi nông thôn. Quê hương cça nhà văn không chÉ là nơi sinh sÑng cça bÑ m¹, mà là nơi anh đã tr£i qua thƯi kó niên thi¿u. Gabriel Garcia Marquez đã tëng nói r±ng, mÙt nhà văn khi đã quá tuƠi ba mươi cing như mÙt con v¹t già, không thĂ hÍc nói đưăc nïa, đ¡i khái cing ám chÉ vÁ quan hÇ giïa nhà văn vÛi quê hương. Tác gia không ph£i do hÍc mà thành, tài năng vi¿t lách như mÙt h¡t giÑng ngç đông trong tâm linh, chÉ c§n có điÁu kiÇn ngo¡i c£nh thích hăp là có thĂ đâm hoa k¿t qu£. Quá trình hÍc tp vÁ thñc ch¥t mà nói là quá trình đi tìm h¡t giÑng ¥y, không có gì c£ thì làm sao tìm ra đưăc cái gì. Cho nên nhïng hÍc viÇn văn hÍc bÓi dưáng ra r¥t nhiÁu ngưƯi hiĂu như th¿ nào là sáng tác nhưng không hÁ bi¿t sáng tác. Ai ai cing có quê hương, nhưng t¡i sao không ph£i b¥t kó ai cing là nhà văn? Hãy đĂ cho Thưăng đ¿ tr£ lƯi v¥n đÁ này.

Thưăng đ¿ đã cho anh mÙt tâm linh có thĂ l)nh hÙi đưăc nhïng diÅn bi¿n tình c£m cça con ngưƯi, quê hương cung c¥p cho anh cÑt truyÇn và ngôn ngï, còn l¡i t¥t c£ là chuyÇn cça anh, không ai có thĂ giúp đá đưăc anh trong chuyÇn này.

Suy cho cùng, tôi cing đã ti¿p cn vÛi v¥n đÁ có tính khai tâm: quan hÇ giïa nhà tiĂu thuy¿t vÛi quê hương. Nói mÙt cách chu©n xác hơn là: quan hÇ giïa tiĂu thuy¿t vÛi quê hương cça nhà tiĂu thuy¿t.

4. Ch¿ ưÛc cça cÑ hương

MưƯi tám năm trưÛc, khi tôi còn là mÙt nông dân c§n cù đƠ mÓ hôi trên nhïng m£nh đ¥t nghèo nàn ß vùng Đông B¯c Cao Mt, lòng tôi đã tëng s£n sinh mÙt n×i oán hn kh¯c cÑt ghi tâm đÑi vÛi m£nh đ¥t này. Nó đã bòn rút mÓ hôi và máu cça tƠ tiên tôi, l¡i ti¿p tåc g·m nh¥m cuÙc sÑng cça tôi. SuÑt ngày chúng tôi bán m·t cho đ¥t bán lưng cho trƯi, so vÛi trâu ngña, mÓ hôi cça chúng tôi đƠ ra còn nhiÁu hơn g¥p bÙi, nhưng nhïng thé mà chúng tôi có đưăc là mÙt cuÙc sÑng thê th£m, áo ch³ng che đưăc thân, ăn không đưăc đ§y bång. Chúng tôi trăn trß qua nhïng mùa hè nóng béc, run r©y qua nhïng mùa đông giá l¡nh. T¥t c£ đÁu trß nên gh» l¡nh, tháng ngày cé ngây ngây đÙn đÙn như th¿ mà trôi. Nhïng căn nhà lá th¥p tè rách rưÛi, nhïng nhánh sông c¡n khô trơ đáy, ngưƯi quen như nhïng tưăng đ¥t tưăng g×, nhïng cán bÙ thôn hung ác gian tà, nhïng con em cán bÙ ngu đ§n mà kiêu ng¡o… Lúc ¥y tôi đã tëng vÍng tưßng, n¿u có mÙt ngày nào đó h¡nh vn s½ đ¿n, có cơ hÙi trÑn ch¡y khÏi m£nh đ¥t kinh hoàng ¥y, tôi s½ không bao giƯ quay đ§u trß l¡i. Cho nên, khi bò lên chi¿c xe t£i chß tân binh vào ngày 16 tháng 2 năm 1976, trong khi nhïng ngưƯi trai tr» cùng đi nưÛc m¯t ng¯n dài të biÇt quê hương và ngưƯi thân tÑng hành thì tôi, ngay c£ viÇc ngoái đ§u nhìn l¡i l¥y mÙt l§n cing không hÁ có. Tôi c£m th¥y mình đã là mÙt con chim thoát khÏi cái lÓng cht h¹p, tôi c£m th¥y ß trong chi¿c lÓng ¥y ch³ng có gì đáng đĂ cho mình ph£i luy¿n lưu. Tôi c§u mong cho chi¿c xe t£i hãy ch¡y cho tht nhanh, ch¡y đ¿n ch× nào càng xa càng tÑt, tÑt nh¥t là hãy ch¡y đ¿n tn chân trƯi góc biĂn. Khi chi¿c xe dëng l¡i trưÛc mÙt doanh tr¡i cách Đông B¯c Cao Mt kho£ng hơn trăm cây sÑ, ngưƯi nhn quân b£o r±ng đã đ¿n nơi, tôi c£m th¥y vô cùng th¥t vÍng. Ti¿c m×i mÙt điÁu r±ng, đây là l§n xa quê đ§u tiên mà không đưăc đi cho đã nghiÇn, quê hương như mÙt bóng tÑi v«n cé ám £nh, bao phç lên tôi. Nhưng hai năm sau, khi tôi l¡i đ·t chân lên m£nh đ¥t quê hương, tâm tình cça tôi l¡i bË kích đÙng m¡nh m½. Trông th¥y m¹ tôi, toàn thân đ§y bùn đ¥t, đ§u tóc rÑi bù vưÛng đ§y cÏ rơm, đôi m¯t sưng đÏ, nhúc nh¯c đôi chân kh³ng khiu ch¡y të sân đp lúa ra đón mình, mÙt luÓng hơi é ngh¹n ch¹n ngang l¥y cƠ hÍng tôi, nưÛc m¯t tñ nhiên túa ra të trong hÑc m¯t - Nhïng điÁu này sau đó đưăc tôi miêu t£ trong truyÇn “NƠ tung” - Vì sao tôi khóc? Bßi vì tôi yêu quê hương, trong đó có m¹ tôi đ¿n đÙ thâm tr§m mà tôi không hÁ đĂ tâm. Lúc ¥y, tôi đã mơ mơ hÓ hÓ nhn ra r±ng, quê hương có mÙt sñ ch¿ ưÛc nào đó đÑi vÛi m×i con ngưƯi. ĐÑi vÛi m£nh đ¥t đã sinh ra anh, chôn vùi thân xác cça tƠ tiên anh, anh có thĂ yêu nó, cing có thĂ hn nó, nhưng anh không thĂ trÑn ch¡y khÏi nó. Do vy mÛi có nhïng bài të b¥t hç “Gió lÛn nƠi hÁ, mây bay bay. BiĂn trƯi mênh mông hÁ, quy cÑ hương”, do vy mà “Ta muÑn vưăt sông không có c§u. NguyÇn hóa hoàn điĂu vÁ cÑ hương. VÁ cÑ hương, vào nhà xưa. BÓi hÓi cÑ hương”. Công thành danh tñu t¥t g¯n liÁn vÛi cÑ hương: “Phú quý không vÁ quê, Khác nào áo g¥m đi đêm”. Lúc g·p ph£i chuyÇn không vëa lòng cing nhÛ vÁ quê hương: “Chim lÓng nhÛ rëng xưa, Cá ao nhÛ biĂn rÙng”. Khi vÁ già cing nhÛ vÁ quê hương: “Cáo ch¿t quay đ§u vÁ núi, CÑ hương sao thĂ quên”… Lt tëng trang lËch sí văn hÍc, ngót nghét 5.000 năm, anh hùng hào kiÇt, lãng tí tao nhân m·c khách đã tëng lưu l¡i không bi¿t bao nhiêu là thơ të, cÑ hương trưÛc sau v«n cé là mÙt chç đÁ, mÙt săi dây bi thương mà mt ngÍt, mÙt ch× đĂ quay vÁ khi s¯p sía “tri mÇnh”, mÙt vi đài đĂ thĂ hiÇn khát vÍng. Lưu Bang có thĂ xem là mÙt ngưƯi thành công trong cuÙc đƯi nhưng không thành công trong mÙt l§n biĂu diÅn cuÑi cùng - bË nhïng ngưƯi đÓng quê bóc tr§n ch¥t lưu manh thành thË. H¡ng Vi là mÙt k» th¥t b¡i, không còn m·t mii đĂ vÁ g·p Giang Đông phå lão, thà ch¿t ché không chËu quay l¡i Giang Đông. Thñc ra, tình yêu quê hương kiĂu nhi nï tình trưƯng như th¿ này trên mÙt ý ngh)a nào đó là nguyên nhân chç y¿u hçy diÇt sñ nghiÇp đ¿ vương cça H¡ng Vi. Anh hùng hào kiÇt cing khó lòng c¯t đét gÑc rÅ cça mình, huÑng hÓ làm phàm nhân tåc tí chúng ta? BÑn phía là nhïng bài ca nưÛc Sß, con em Giang Đông bÏ trÑn c£ chính là tình c£m quê hương đang tác oai tác quái. Tình quê hương cça anh hùng hào kiÇt đúc k¿t thành lËch sí, tình c£m quê hương ß tao nhân m·c khách đúc k¿t thành thơ ca, thiên thu v¡n đ¡i, khó lòng dét đưăc săi dây thiêng liêng này.

Năm 1978, trong cuÙc sÑng khô khan t¡i doanh tr¡i, tôi c§m l¥y cây bút, vÑn muÑn vi¿t mÙt truyÇn ng¯n vÁ cuÙc sÑng quân ngi, l¥y h£i đ£o và doanh tr¡i làm bÑi c£nh, nhưng c£m héng tràn ngp trong đ§u tôi không ph£i là ß đó mà là quê hương. Đ¥t quê, sông quê, cây cÏ hoa màu - nhïng đu, nhïng bông, nhïng cao lương…, có màu đÏ, có màu tr¯ng, có màu vàng… tëng phi¿n tëng m£nh xu¥t hiÇn trưÛc m·t tôi như t§ng t§ng con sóng cça đ¡i dương. Phương ngôn thƠ ngï quê hương như v³ng đ¿n të trong sâu th³m cça lòng đ¡i dương dp dƯn bên tai tôi. Lúc ¥y tôi đã cÑ g¯ng kìm ch¿ sñ mê ho·c cça nhïng ti¿ng chó sça, ti¿ng ngña hí të quê hương đĂ chuyên tâm vi¿t vÁ ti¿ng sóng biĂn, vÁ vách đá, vÁ doanh tr¡i… Tuy tôi đã phát biĂu vài truyÇn vÁ nhïng chuyÇn này, nhưng tho¡t nhìn thì đã nhn ra ngay đó là đÓ gi£, bßi vì nhïng gì tôi miêu t£ trong ¥y ch³ng có liên hÇ gì vÛi nhïng niÁm yêu thích cça tôi. Tôi không yêu cing ch³ng hn nhïng gì tôi đã vi¿t, nhưng sau đó mÙt thƯi gian khá dài, tôi cÑ g¯ng dùng cách théc cñc đoan này đĂ tr¥n áp nhïng tình c£m mà tôi đã dành cho quê hương lúc nào cing thưƯng trñc trong tâm hÓn. ĐĂ cho sáng tác cça mình có nhïng ph©m ch¥t đ¡o đéc chính trË cao thưăng, tôi thưƯng cho nhân vt chính cça mình tay c§m “Lenin tuyĂn tp”; đĂ cho sáng tác cça mình mang hơi hưÛng quý tÙc, tôi buÙc nhân vt cça mình ngày nào cing d¡o ba trăm khúc dương c§m… Vi¿t lo¡n xË bát nháo, cÑ làm cho ra v» phong nhã đĂ đưăc ăn mÙt lát bánh mì theo kiĂu Tây, hÍc cách đánh r¯m theo kiĂu Tây… Như con gái ngư dân thưƯng có bàn chân như chi¿c qu¡t bÓ đoàn, con trai måc dân chân thưƯng khuónh theo hình chï bát, hai mươi tuƠi tôi mÛi rƯi khÏi nhïng m£nh đ¥t c±n cça vùng Đông B¯c Cao Mt, cho dù tôi có hóa trang như th¿ nào cing không thĂ rùng mình bi¿n thành mÙt chàng công tí thành phÑ hào hoa phong nhã đưăc, truyÇn cça tôi cho dù có đưăc điĂm trang không bi¿t cơ man nào là vòng hoa, chúng cing chÉ là nhïng truyÇn cç khoai. Kó thñc, đÓng thƯi vÛi viÇc tôi cÑ séc ly khai quê hương, tôi đã tëng bưÛc tëng bưÛc, không hÁ tñ giác, dña h³n vào quê hương. Đ¿n mùa thu năm 1984, trong cuÑn tiĂu thuy¿t “B¡ch c©u thu thiên giá”, tôi đã run run ph¥t lên ngÍn cƯ Đông B¯c Cao Mt, b¯t đ§u të đó mß ra con đưƯng sinh nhai theo kiĂu vào nhà cưÛp cça b±ng văn hÍc. “VÑn chÉ muÑn nhân lía mà hôi cça, không ngƯ là bi¿n gi£ thành chân”. Tôi trß thành hoàng đ¿ khai thiên lp đËa trên l)nh vñc văn hÍc vÁ huyÇn Đông B¯c Cao Mt, phát hiÇu mÇnh lÇnh, khí th¿ núi lß băng tan, b£o ai ch¿t ngưƯi ¥y ph£i ch¿t, cho ai sÑng ngưƯi ¥y t¥t sÑng, hưßng thå đưăc t¥t th£y nhïng l¡c thú cça cuÙc đƯi. Nào là dương c§m, nào là bánh mì, nào là bom nguyên tí, nào là giưƯng mát-xa, nào là lưu manh côn đÓ, nào là hoàng thân quÑc thích, nào là Tây gi£ qu÷ quái, nào là giáo s) chân truyÁn… t¥t c£ đÁu bË lôi vÁ vùng đ¥t trÓng cao lương cça mình. Có mÙt nhà văn đã nói: “TiĂu thuy¿t cça M¡c Ngôn đÁu xu¥t phát të chi¿c bao gai Đông B¯c Cao Mt rách t£ tơi”. B£n ý cça nhà văn này là châm chÍc nhưng tôi l¡i xem câu châm chÍc này là mÙt ph§n thưßng cao nh¥t cho cuÙc đƯi c§m bút cça mình. Chi¿c bao gai rách nát ¥y l¡i là mÙt b£o bÑi vô giá, chÉ c§n såc s¡o trong ¥y kù mÙt tí là đã có truyÇn dài, nh¹ mÙt tí là đã có truyÇn vëa, đưa mÙt ngón tay vào là đã lôi ra mÙt truyÇn ng¯n - Ph£i nói nhïng lƯi này: Tôi cho r±ng văn hÍc là mÙt sñ nghiÇp nói phét nhưng không hÁ là mÙt sñ nghiÇp tâng bÑc, chíi mÙt nhà văn là vua nói phét có khác nào đang tâng bÑc anh ta.

Të đó trß vÁ sau, tôi c£m nhn đưăc mÙt kiĂu c£m xúc có thĂ gÍi là “linh c£m” luôn luôn thưƯng trñc trong tâm hÓn tôi, thưƯng là khi tôi đang b¯t tay vi¿t mÙt tiĂu thuy¿t nào đó thì đÓng thƯi l¡i có mÙt c¥u té mÛi xu¥t hiÇn. Lúc ¥y mÛi tôi nhn ra đưăc r±ng, cuÙc sÑng hai mươi năm ß nông thôn vÛi nhïng gì h¯c ám nh¥t, khƠ đau nh¥t chính là đ·c ân mà Thưăng đ¿ đã ban phát cho tôi. Tuy thân xác tôi đang gíi t¡i đô thË phÓn hoa nhưng tâm hÓn tôi đang đĂ t¡i quê nhà, linh hÓn tôi đang trú ngå trong nhïng hÓi éc vÁ quê hương, thƯi gian đã m¥t vÛi nhïng hình hài đ§y đç thanh s¯c luôn luôn xu¥t hiÇn trưÛc m¯t tôi. Lúc ¥y tôi mÛi có thĂ hiĂu đưăc vì sao Marcel Proust l¡i “đi tìm thƯi gian đã m¥t”.

Nhìn vào lËch sí văn hÍc, phàm là nhïng nhà văn có phong cách đÙc đáo đÁu có mÙt “nưÛc cÙng hòa” riêng. Faulkner có vùng Rawanoak, Marquez có làng Macondo, L× T¥n có vùng L× Tr¥n, Th©m Tùng Văn có “Biên thành”… V«n còn r¥t nhiÁu, có r¥t nhiÁu tác gi£ tuy không h¡n ch¿ tác ph©m cça mình ß mÙt vùng đ¥t văn hÍc cÑ đËnh nào nhưng đÍc nhïng gì mà hÍ miêu t£ trong tác ph©m cça mình ngưƯi ta v«n hình dung đưăc nhà văn đang dña vào mÙt m£nh đ¥t nào đó. Dòng sông Đông trong “Sông Đông êm đÁm” cça Solokhov ch¯c ch¯n là dòng sông đã nuôi n¥ng tuƠi ¥u thơ cça nhà văn, n¿u không làm sao Solokhov l¡i kêu hay như th¿ này: “Ôi chao, sông Đông êm đÁm, NgưƯi là bÑ đ» cça chúng tôi!”.

Nhïng ví då như th¿ này không thĂ liÇt kê h¿t đưăc.

Vì sao l¡i như vy nhÉ?

5. CÑ hương là huy¿t đËa

Trong ph§n 3 cça bài vi¿t này, tôi đã tëng cưƯng điÇu mÙt cách đ·c biÇt: Quê hương cça nhà văn không chÉ là nơi bÑ m¹ anh ta sinh sÑng, mà là nơi anh ta đã tëng tr£i qua thƯi kó niên thi¿u. M£nh đ¥t ¥y có máu cça m¹ khi sinh ra anh, m£nh đ¥t ¥y đã l¥p vùi thân xác cça tƠ tiên anh, m£nh đ¥t ¥y chính là “máu” cça anh. M¥y năm trưÛc khi ti¿p mÙt phóng viên đ¿n phÏng v¥n, tôi đã phát biĂu mÙt vài lƯi không hăp thƯi vÁ v¥n đÁ “nhïng nhà văn trí théc tr»” vi¿t vÁ đÁ tài nông thôn, đ¡i khái ý té cça tôi như th¿ này, nhà văn trí théc vÁ nông thôn h§u h¿t đÁu là nhïng ngưƯi tr» tuƠi, phương théc tư duy đã đËnh hình, cho nên dù hÍ có tn m¯t chéng ki¿n nhïng gì ngu xu©n nh¥t, l¡c hu nh¥t; tr£i nghiÇm cuÙc sÑng vt ch¥t vô cùng gian khó cing như đƯi sÑng lao đÙng khƠ £i ß đó nhưng hÍ ch³ng bao giƯ lý gi£i nƠi nhïng kiĂu tư duy cça ngưƯi nông dân. Nhïng lƯi này cça tôi đã g·p ph£i nhïng ph£n éng r¥t dï dÙi. Nhïng tác gi£ tr» vi¿t vÁ đÁ tài nông thôn như TrËnh Ngh)a, Lý NhuÇ, Sí Thi¿t Sinh… cñc lñc lên án quan điĂm cça tôi. Ba nhà văn tôi vëa kĂ trên đÁu là nhïng ngưƯi tài mà tôi r¥t kính trÍng, hÍ có nhiÁu tác ph©m kiÇt xu¥t vi¿t vÁ nông thôn, nhưng suy cho cùng hÍ đÁu là nhïng thanh niên trí théc vi¿t vÁ nông thôn nên v«n ít nhiÁu bÙc lÙ thái đÙ bàng quan. R¥t khó nói ra đưăc nhïng khi¿m khuy¿t trong nhïng tác ph©m này (xin kh³ng đËnh là nhïng khuy¿t điĂm này không hÁ £nh hưßng đ¿n giá trË nghÇ thut cça tác ph©m), nguyên nhân cơ b£n là nhïng vùng đ¥t ¥y không có d¥u chân thƯi niên thi¿u cça hÍ, không có thé tình c£m “huy¿t nhåc tương liên” vÛi chúng. Cho nên, “nhà văn trí théc tr»” đÁu có thĂ sáng tác b±ng c£ hai tay, mÙt tay vi¿t vÁ nông thôn, mÙt tay vi¿t vÁ thành thË; nhïng sáng tác vÁ thành thË cça hÍ l¡i có tình c£m hơn, có c£m xúc hơn và đÁu là nhïng tác ph©m đĂ đƯi. Ch³ng h¡n cuÑn “ĐËa Đàn cça tôi” cça Sí Thi¿t Sinh. CuÑn “Eo biĂn thanh bình xa xôi cça tôi” cing cça Sí Thi¿t Sinh cing r¥t xu¥t s¯c nhưng n¿u so vÛi “ĐËa Đàn cça tôi” rõ ràng có kém mÙt tí. Trong “ĐËa Đàn cça tôi” có tôn giáo, có Thưăng đ¿, nhưng quan trÍng hơn v«n là: có ngưƯi m¹, có thi¿u niên. ̃ đây hình như có mÙt nh§m l«n: “ĐËa Đàn cça tôi” chç y¿u vi¿t chuyÇn tác gi£ vì bË bÇnh mà quay l¡i sÑng ß thành phÑ mà không ph£i là vi¿t vÁ thƯi niên thi¿u. Tôi xin gi£i thích là: “Huy¿t đËa” cça Sí Thi¿t Sinh là B¯c Kinh. Anh ¥y đã tëng theo m¹ chuyĂn nhà liên tåc nhưng chung quy cing chÉ quanh qu©n vÛi “ĐËa Đàn”, thm chí càng chuyĂn càng g§n vÛi nó. Anh ¥y là đéa tr» hít thß nhïng gì mà “ĐËa Đàn” tÏa ra đĂ lÛn lên. “ĐËa Đàn” là mÙt ph§n lÛn “huy¿t đËa” cça anh ¥y. Tôi thñc sñ không có gan phân tích nhïng tác ph©m đÓng đ¡i, t¥m lòng cça anh Sí Thi¿t Sinh đ¡i lưăng như Pht như biĂn, ch¯c là anh ¥y s½ tha thé cho tôi.

Đã tëng có r¥t nhiÁu bài vi¿t vÁ quan hÇ giïa tác gia vÛi thƯi niên thi¿u. Khi đÁ xu¥t thuy¿t “ĐÓng tâm - tâm hÓn con tr»”, Lý Trác Ngô (1527-1602) đã cho r±ng: “NgưƯi có “đÓng tâm” thì dét bÏ sñ gi£ t¡o, tôn sùng cái chân thñc, đó là cái b£n tính sơ khai nh¥t cça con ngưƯi”. Có đưăc “b£n tính sơ khai nh¥t cça con ngưƯi” thì mÛi nhìn th¿ giÛi mÙt cách chân thñc đưăc. Có mÙt nhà thơ nưÛc ngoài đã nói: “Sñ lý gi£i cça chúng ta đÑi vÛi nhïng ý thơ trong cuÙc sÑng cing như t¥t c£ nhïng gì chung quanh là sñ dâng t·ng vô cùng quý giá cça thƯi niên thi¿u cho chúng ta, të đó chúng ta s½ trß thành nhà thơ nhà văn”. Hemingway cing đã tëng có mÙt danh ngôn: “ThƯi niên thi¿u b¥t h¡nh là cái nôi cça nhà văn”. Đương nhiên cing có nhïng nhà văn tr£i qua thƯi kó niên thi¿u trong h¡nh phúc, mà kinh nghiÇm vÁ thƯi niên thi¿u h¡nh phúc cing là mÙt tài s£n quý giá cça nhà văn. Të góc đÙ sinh lý hÍc mà nói, thƯi niên thi¿u thưƯng y¿u Ût, c§n ph£i đưăc b£o hÙ, céu tră; të góc đÙ tâm lý hÍc mà nói, thƯi niên thi¿u là nhïng £o mÙng, là đáng să, là khát vÍng đưăc yêu thương v× vÁ; të góc đÙ nhn théc lun mà nói, thƯi niên thi¿u là ¥u tr), là thiên chân, là phi¿n diÇn. T¥t c£ nhïng c£m nhn th¿ giÛi trong thƯi kó này đÁu nông c¡n nhưng cing đÁu thâm sâu; nhïng kinh nghiÇm thu đưăc trong thƯi kó này đ§y ¯p tính nghÇ thut mà thi¿u h³n tính thñc dång; nhïng ký éc vÁ thƯi kó này là kh¯c sâu trong tâm kh£m, còn nhïng ký éc sau khi thành niên thì lưu ß ngoài da. K¿t qu£ trñc ti¿p nh¥t cça mÙt thƯi kó niên thi¿u b¥t h¡nh chính là mÙt tâm linh cong v¹o, mÙt c£m giác dË d¡ng. T¥t c£ s½ d«n đ¿n nhïng mÙng c£nh kó hình dË tưÛng và mÙt cách nhìn să hãi đÑi vÛi th¿ tåc. Đó chính là b£n ý trong thuy¿t “tâm hÓn con tr»” cça Lý Trác Ngô và thuy¿t “cái nôi” cça Hemingway. Căn b£n cça v¥n đÁ là: T¥t c£ nhïng điÁu này đÁu phát sinh t¡i cÑ hương; nÙi hàm khái niÇm cÑ hương cça tôi giÛi h¡n trong kinh nghiÇm thƯi niên thi¿u. N¿u thëa nhn sñ dña d«m cça nhà văn vào nhïng kinh nghiÇm thƯi niên thi¿u cing có ngh)a là đã thëa nhn sñ dña d«m cça hÍ vào cÑ hương.

Có mÙt vài nhà phê bình đã đem tôi ra làm ví då, đã tëng phân tích mÑi quan hÇ giïa sáng tác và thƯi niên thi¿u cça tôi, trong sÑ ¥y có Trình Đéc BÓi tiên sinh ngưƯi Thưăng H£i vi¿t r¥t ti¿p cn sñ thñc trong bài “Th¿ giÛi bË ký éc vây bÍc - Góc nhìn tr» thơ trong sáng tác M¡c Ngôn”. Trình tiên sinh nói: “Đây là mÙt tinh linh du đãng có mÑi liên hÇ bÁn ch·t vÛi quá khé xa xăm, là mÙt sñ quay vÁ m·t tinh th§n do vô sÑ nhïng c£m giác h× tương xung đÙt mà hình thành nên, là mÙt ngưƯi bË nhïng ký éc vây bÍc”; “Tác gi£ thưƯng dùng c·p m¯t hiÇn t¡i đĂ ph£n ánh cuÙc sÑng nông thôn trong quá khé. Trong nhïng hình £nh trùng trùng điÇp điÇp đưăc tâm linh hóa, tác gi£ đã khôi phåc l¡i nhïng hoan l¡c và thÑng khƠ cça chính mình trong thƯi kó niên thi¿u”. Trình tiên sinh đã trñc ti¿p viÇn d«n mÙt đo¡n cça tôi trong truyÇn “Gió lÛn”: “ThƯi kó niên thi¿u cing giÑng như mÙt cÓn cát bË vùi l¥p vì cÏ hoang trên con đê ven sông, ông nÙi dùng đôi tay céng cáp cça mình đ©y vào nhåc thân cça tôi, dùng nhïng lƯi ca cça ông đã thúc đ©y linh hÓn tôi, r±ng hãy đi th³ng vÁ phía trưÛc”. Trình tiên sinh nói: “Tác ph©m cça M¡c Ngôn thưƯng vi¿t vÁ cái đói và sñ hçy diÇt, điÁu này hoàn toàn không ng«u nhiên. ĐÑi vÛi ký éc con ngưƯi, không nghi ngƯ gì nïa, đây chính là nhïng ám £nh thƯi niên thi¿u lưu l¡i, đ¿n mÙt lúc nào đó nhïng ám £nh này đưăc biĂu hiÇn trong tác ph©m, nó l¡i trß thành mÙt hoàn c£nh, mÙt s¯c điÇu không thĂ thi¿u đưăc”. Trình tiên sinh còn nói: “TrưÛc nhïng thi¿u thÑn vÁ sñ nuông chiÁu cing như nhïng thi¿u thÑn vÁ cuÙc sÑng vt ch¥t, nhïng gì rñc rá nh¥t cça thƯi niên thi¿u s½ £m đ¡m và m¥t h³n s¯c màu. Të đó, ánh sáng cing trß nên y¿u Ût trong cuÙc sÑng hiÇn t¡i, trong trí tưßng tưăng nó hóa thành nhïng c£m giác và £o giác. Nhïng tia sáng y¿u Ût còn l¡i vëa là sñ đ¥u tranh cça tâm linh đÑi vÛi nhïng gì h¯c ám, đÓng thƯi cing là mÙt cách bƠ sung. ThƯi niên thi¿u m¥t càng nhiÁu thì sñ đ¥u tranh và bƠ sung càng trß nên m¡nh m½”. N¿u tôi còn d«n dång thêm nïa thì e là trß thành k» ăn c¯p văn ngưƯi khác, nhưng tôi không thĂ không trích ý ki¿n cça Quý HÓng Trân: “R¥t khó đĂ mÙt nhà văn đã tëng có thƯi niên thi¿u tr£i qua xã hÙi hương thôn xưa không l¥y nó làm góc nhìn th©m đËnh th¿ giÛi hiÇn t¡i. Nhïng kinh nghiÇm thƯi niên thi¿u thưƯng là nhïng rung đÙng th©m mù chç y¿u cça nhà văn, đ·c biÇt là nhïng sáng tác đ§u tay cça anh ta. ĐiÁu khi¿n ngưƯi ta quan tâm đ§u tiên trong tiĂu thuy¿t cça M¡c Ngôn hiĂn nhiên là nhïng tác ph©m l¥y đÁ tài të xã hÙi hương thôn ngày xưa. Góc nhìn cơ b£n cça xã hÙi hương thôn và nhïng h¡n ch¿ trong góc nhìn niên thi¿u x¿p chÓng lên nhau trß thành cá tính sáng tác nhưng đÓng thƯi cing biĂu hiÇn đưăc tâm hÓn yêu m¿n l«n oán hn đÑi vÛi quê hương trong nhïng sáng tác cça M¡c Ngôn”.

Như nhïng bó đuÑc, lƯi bình lun cça nhïng nhà phê bình đã chi¿u sáng thƯi niên thi¿u cça tôi, r¥t nhiÁu chuyÇn ci như hiĂn hiÇn trưÛc m¯t tôi, tôi không thĂ không d«n lƯi cça vË hoàng đ¿ lưu manh Chu Nguyên Chương nói vÛi mưu s) Lưu Cơ: VÑn chÉ muÑn thëa gió b» măng, không ngƯ l¡i bi¿n gi£ thành chân!

Năm 1955, tôi sinh ra trong mÙt ngôi làng nhÏ nghèo nàn l¡c hu ß vùng Đông B¯c Cao Mt. Căn nhà nơi tôi sinh ra vëa th¥p vëa rách nát, bÑn bÁ lÙng gió, mái dÙt, tưƯng nhà và t¥t c£ vt dång trong nhà bË khói båi lâu năm làm cho đen sì. Căn cé vào tp tåc nghìn đƯi cça quê tôi, khi s£n phå lâm bÓn, ngưƯi ta s½ lót dưÛi lưng s£n phå mÙt lÛp båi đ¥t dày quét trên đưƯng vÁ đĂ đéa tr» lÍt khÏi lòng m¹ là đã ti¿p xúc vÛi đ¥t. Không có ai gi£i thích ý ngh)a cça tp tåc này cho tôi nghe, nhưng tôi đoán r±ng đó chính là sñ thĂ hiÇn thñc tiÅn cça niÁm tin “mÍi vt đưăc sinh ra të đ¥t”. Đương nhiên tôi cing rơi vào lÛp đ¥t båi trÙn l«n vÛi phân bò phân dê và cÏ rác mà bÑ tôi đã hÑt trên con đưƯng in hàng v¡n d¥u chân ngưƯi vÁ. Có l½ đó là nguyên nhân đĂ cuÑi cùng tôi đã trß thành nhà văn cça nông thôn mà không hÁ là nhà văn cça thành phÑ chăng? Gia đình tôi r¥t đông thành viên, có ông nÙi, bà nÙi, bÑ, m¹, chú, thím, anh, chË; sau đó thím tôi l¡i sinh đưăc m¥y đéa con trai con gái đÁu nhÏ hơn tôi. Lúc b¥y giƯ, nhà tôi là đông nh¥t làng. NgưƯi lÛn chÉ lo ki¿m sÑng, không ai cai qu£n chúng tôi, tôi cé lÛn lên mÙt cách l·ng l½. Thuß nhÏ tôi có thĂ đéng c£ ngày bên mÙt tƠ ki¿n đĂ xem nhïng sinh vt bé nhÏ ¥y bn rÙn chui ra chui vào, trong đ§u xu¥t hiÇn không bi¿t bao nhiêu là nhïng suy ngh) kó dË. Tôi còn nhÛ mÙt sñ kiÇn có l½ là sÛm nh¥t trong đƯi là bË rơi vào trong hÑ phân r¥t đ§y, uÑng đ§y mÙt bång nưÛc phân. Anh c£ đã céu tôi lên khÏi hÑ phân rÓi vác ch¡y ra bƯ sông t¯m ría cho tôi. Dòng sông l¥p lóa, nưÛc sông r¥t nóng, r¥t nhiÁu nhïng t¥m lưng tr§n đen thui cça đàn ông đang ß trên sông, ngưƯi thì bơi, ngưƯi thì b¯t cá. Đúng như suy đoán cça Trình Đéc BÓi, nhïng ¥n tưăng sâu s¯c nh¥t vÁ cuÙc đƯi niên thi¿u cça tôi là nưÛc lÛn và đói khát. Con sông ¥y b¥t kĂ mùa nào nưÛc cing ch£y cuÓn cuÙn, sóng đánh §m ào. NgÓi trong nhà, tôi cing có thĂ th¥y đưăc mñc nưÛc sông cao hơn nóc nhà. NgưƯi lÛn thưƯng trñc hÙ đê, nhïng bà già th¯p hương kh¥n vái. TruyÁn thuy¿t kĂ r±ng, có mÙt con ba ba thành tinh thưƯng qu«y đ¡p dï dÙi đĂ làm cho dòng sông nƠi sóng. Đêm đêm, chung quanh tôi ti¿ng ¿ch nhái râm ran, lúc ¥y Đông B¯c Cao Mt đã thñc sñ bi¿n thành l¡c viên cça các loài thçy tÙc, cóc nhái có thĂ làm thay đƠi c£ màu s¯c cça mÙt chi¿c ao lÛn, trên đưƯng đi cóc nhái bò lƠn ngƠn mÙt cách đ§n đÙn, có nhïng con to b±ng c£ bàn chân ngña khi¿n ngưƯi ta trông th¥y ph£i rùng mình. Ngày ¥y khí hu r¥t nóng, ngày ¥y đám tr» con chúng tôi không hÁ m·c qu§n áo suÑt c£ mùa hè. Khi vào lÛp mÙt tôi v«n còn chưa m·c qu§n, không bi¿t th¿ nào là giày là dép, ngưƯi th§y đ§u tiên cça tôi là cô giáo K÷, mÙt ngưƯi khác huyÇn, kh©u âm r¥t khó nghe, vëa vào lÛp đã trông th¥y mÙt b§y khÉ ch³ng m·c qu§n áo gì c£, să đ¿n đÙ quay lưng ch¡y bi¿n. Ngày ¥y, mùa đông l¡nh l¯m, ban đêm đưa tay trưÛc m·t không hÁ nhìn th¥y năm ngón tay, ngoài đÓng nhïng đám lía xanh lè cé ©n ©n hiÇn hiÇn, thưƯng có nhïng qu£ c§u xanh r¥t lÛn ch¡y tÛi ch¡y lui trong đêm tÑi. Ngày ¥y ngưƯi ch¿t r¥t nhiÁu, m×i năm đ¿n mùa xuân thưƯng có đ¿n m¥y chåc ngưƯi ch¿t đói. Ngày ¥y tr» con chúng tôi đéa nào bång cing to, gân xanh nƠi đ§y bång, da bång mÏng đ¿n đÙ có thĂ th¥y t¥t c£ nhïng gì bên trong, ruÙt non ruÙt già cé nhào lên lÙn xuÑng… T¥t c£ đÁu xu¥t hiÇn trưÛc m¯t như đang diÅn ra trong hiÇn t¡i. Do vy, l§n đ§u tiên tôi đÍc “Trăm năm cô đơn” cça Marquez, tôi có nhïng đÓng c£m vô cùng lÛn lao vÛi nhà văn này, đÓng thƯi cing vô cùng ti¿c nuÑi. Nhïng c£nh tưăng kó dË ¥y chÉ có thĂ dùng cách khác đĂ vi¿t mà không thĂ dùng cách vi¿t ma qu÷ đĂ biĂu hiÇn đưăc. Bßi tưÛng m¡o tôi r¥t khó coi, l¡i luôn luôn đái d§m trên giưƯng, miÇng l¡i thèm ăn nên tôi không đưăc mÍi ngưƯi trong gia tÙc yêu m¿n cho l¯m; l¡i g·p ph£i cuÙc sÑng đói nghèo, bË o ép vÁ chính trË nên tâm tình cça nhïng bc trưßng bÑi luôn rơi vào tr¡ng thái n·ng nÁ. Do vy mà thƯi niên thi¿u cça tôi  tÑi tăm mÙt cách đáng să, cái đói và n×i să ch¿t đói theo tôi lÛn d§n lên. Có l½ đó là nguyên nhân chính đĂ tôi trß thành mÙt ngưƯi c§m bút. ThƯi niên thi¿u như th¿ đương nhiên cing t¡o đưăc mÙt quan hÇ máu thËt đÑi vÛi quê hương. Nhïng núi nhïng sông, nhïng đÙng thñc vt… đã th¥m nhu§n trong nhïng ký éc non tr» cça tôi và đÁu mang trong lòng nó nhïng s¯c thái tình c£m. Nhïng ngưƯi b¡n thƯi niên thi¿u đã bË tôi quên đi khá nhiÁu nhưng nhïng gì vÁ quê hương thì tôi không thĂ quên đưăc. Nhïng vòm lá cao lương ng£ nghiêng trong gió, nhïng đàn châu ch¥u bay vù vù trong không trung, mùi cça trâu cça ngña thưƯng xông vào trong gi¥c mơ cça tôi… Trong làn sương đêm dày đ·c b×ng vang lên ti¿ng kêu cça loài chÓn cáo, dưÛi tán cây ngô đÓng, mÙt con cóc to b±ng chi¿c cÑi xay, ß bên ngôi mi¿u đ§u thôn có con dơi to b±ng chi¿c nón lá đang bay dt dƯ… Thñc hay mơ? Nói tóm l¡i, cho đ¿n lúc này mà nói, nhïng tác ph©m cça tôi đ§y ¯p nhïng c£m giác thƯi niên thi¿u và sñ nghiÇp vi¿t văn cça tôi đưăc b¯t đ§u të ngày đi hÍc đ§u tiên - lÛp hÍc đÁu tr§n truÓng như nhau.

6. CÑ hương là nhïng tr£i nghiÇm

Nhà văn tài hoa mÇnh b¡c ngưƯi Mù Thomas Wolfe đã tëng kh³ng đËnh: “MÍi tác ph©m nghiêm túc suy cho cùng t¥t nhiên đÁu mang tính ch¥t tñ truyÇn, v£ l¡i ai đó muÑn sáng t¡o mÙt cái gì đó có giá trË chân thñc, anh ta ph£i sí dång nhïng ch¥t liÇu đã tr£i nghiÇm të trong cuÙc sÑng cça chính mình” (Bài gi£ng vÁ “Câu chuyÇn vÁ mÙt bÙ tiĂu thuy¿t”). LƯi cça Wolfe tuy có ph§n tuyÇt đÑi hóa, nhưng rõ ràng có cái lý riêng cça ông. B¥t cé mÙt nhà văn nào - nhà văn chân chính - đÁu cing ph£i lăi dång nhïng tr£i nghiÇm tñ thân đĂ tƠ chéc cÑt truyÇn, mà nhïng tr£i nghiÇm trong đƯi sÑng tình c£m là quan trÍng hơn r¥t nhiÁu n¿u so vÛi nhïng tr£i nghiÇm vÁ thĂ xác. Trong khi sí dång nhïng tr£i nghiÇm tñ thân, nhà văn lúc nào cing đem mình gi¥u đi, lúc nào cing thay hình đƠi d¡ng cho chúng nhưng nhïng nhà phê bình sáng suÑt thưƯng chÙp đưăc “chi¿c đuôi hÓ ly” ¥y mÙt cách dÅ dàng.

Trong kiÇt tác “Hãy nhìn vÁ quê hương, hái thiên th§n” cça mình, g§n như Wolfe bê nguyên xi quê hương cça ông vào trong tác ph©m, sau khi cuÑn tiĂu thuy¿t ra m¯t, nhïng ngưƯi thân thích ß quê ông đã ph«n nÙ vô cùng khi¿n ông không dám vÁ quê đ¿n m¥y năm. ChuyÇn cça Wolfe chÉ là mÙt trong muôn vàn ví då có tính cñc đoan, còn viÇc sí dång nhïng tài liÇu có liên quan đ¿n tr£i nghiÇm ß quê hương mà đång ch¡m đ¿n pháp lut thì cing không ph£i là không có.

Khái niÇm “tr£i nghiÇm” đ¡i khái là chÉ mÙt cá nhân nào đó trong mÙt kho£ng thƯi gian nh¥t đËnh, trong mÙt hoàn c£nh nh¥t đËnh tr£i qua mÙt viÇc nào đó, làm mÙt viÇc nào đó, đÓng thƯi có quan hÇ th¿ này hay th¿ khác vÛi mÙt sÑ ngưƯi nào đó. Nói chung, các nhà văn thưƯng vn dång nhïng tr£i nghiÇm cça mình mÙt cách linh ho¡t và h§u như không có ai có thĂ të bÏ nhïng tr£i nghiÇm mà mình đã thu đưăc trong cuÙc đƯi khi b¯t tay vào sáng tác.

N¿u đéng ß phương diÇn này mà nói thì mÑi quan hÇ giïa nhà văn và cÑ hương h§u như không quan trÍng l¯m, bßi đã tëng có r¥t nhiÁu ngưƯi, sau khi rƯi bÏ quê hương đã tr£i nghiÇm đưăc nhïng chuyÇn có thĂ khi¿n ngưƯi ta kinh tâm đÙng phách. Nhưng đÑi vÛi cá nhân tôi mà nói, sau khi tôi të bÏ quê hương, mÍi viÇc tôi g·p trong đƯi đÁu ch³ng có gì ly kó, do vy tôi đ·c biÇt trÍng thË nhïng gì mà tôi tr£i nghiÇm trong khi còn ß nông thôn.

Trong sáng tác cça tôi, trñc ti¿p sí dång nhïng tr£i nghiÇm có të thƯi ß nông thôn rõ nh¥t là truyÇn ng¯n “Sông khô” và truyÇn vëa “Cç cà rÑt trong suÑt”.

Trong thƯi kó Cách m¡ng văn hóa, vào mÙt mùa thu năm tôi hai mươi tuƠi, tôi làm phå công trên mÙt công trình làm c§u, ban đ§u là vác đá, sau đó thì kéo Ñng thƠi lò cho nhïng ngưƯi thă s¯t. Vào mÙt buƠi trưa n¯ng gay g¯t, nhïng ngưƯi thă đá và thă s¯t đang trÑn vào nhïng bóng râm nghÉ ngơi, bßi vì cái đói đang réo §m §m trong bång cho nên tôi l»n ra ruÙng trÓng cà rÑt cça đÙi s£n xu¥t, nhƠ mÙt cç cà rÑt nhai l¥y nhai đĂ. Trong lúc tôi đang nhai cç cà rÑt mÙt cách ngon lành thì bË mÙt ngưƯi thuÙc t§ng lÛp b§n h¡ trung nông chÙp đưăc. Ông ta đánh cho tôi mÙt trn rÓi lôi đ¿n giao cho ban chÉ huy công trưƯng. Tôi vùng v«y không chËu đi, ông ta r¥t thông minh lÙt đôi giày hãy còn mÛi l¯m trong chân tôi rÓi đưa đ¿n cho lãnh đ¡o công trưƯng. Làm mãi đ¿n tn chiÁu tÑi, tôi să m¥t đôi giày nên ph£i đi xin l¡i, mà muÑn xin l¡i thì buÙc lòng ph£i đi tìm lãnh đ¡o công trưƯng. VË lãnh đ¡o công trưƯng trông ch³ng khác nào mÙt con khÉ, ông ta tp hăp toàn công nhân có m·t trên công trưƯng l¡i và buÙc tôi ph£i thú tÙi trưÛc Mao Chç tËch. Hai trăm ngưƯi đéng im l·ng như tƯ ß m£nh đ¥t trÑng ngay trên công trưƯng. M·t trƯi đang chìm xuÑng ß phía chân trƯi, mÙt nía b§u trƯi rñc rá mÙt màu đÏ khi¿n tôi có c£m giác như mình đang tÓn t¡i trong c£nh mÙng. VË lãnh đ¡o nÍ treo £nh Mao Chç tËch lên và b£o tôi b¯t đ§u nhn tÙi.

Tôi khóc và quó trưÛc £nh Mao Chç tËch nói trong thƠn théc:

- Thưa Mao Chç tËch... cháu đã ăn trÙm mÙt cç cà rÑt... Cháu đã ph¡m tÙi... tÙi cháu đáng ch¿t...

T¥t c£ công nhân cúi đ§u, không mÙt ti¿ng xì xào.

- Nhn théc như th¿ là r¥t thành kh©n. Tha cho cu ¥y! - Lãnh đ¡o nói.

RÓi lãnh đ¡o đưa đôi giày cho tôi.

Trong lòng nơm nÛp lo să, tôi trß vÁ nhà. VÁ nhà l¡i bË mÙt trn đòn thëa sÑng thi¿u ch¿t. Trong “Sông khô” có mÙt đo¡n miêu t£ như th¿ này:

Anh c£ đ©y nó th³ng vào trong sân rÓi nh¯m th³ng vào mông nó đ¡p mÙt cú tht m¡nh, quát lÛn: “Đéng dy, mày là th±ng chuyên đem tai hÍa vÁ cho gia đình”. Nó n±m trên đ¥t không đÙng đy, anh c£ đá liên tåc vào mông nó, vëa đá vëa hét: “Dy ngay! Mày đã gây nên tÙi mà còn n±m đây ăn v¡ nïa à?”.

Như mÙt phép màu, nó đéng dy (trưÛc đó nó đã bË bí thư chi bÙ thôn đánh cho sÑng dß ch¿t dß), nhưng chÉ đi đưăc vài bưÛc là nó đã đƠ såp xuÑng, chúi đ§u vào chân tưƯng. ĐËnh th§n l¡i, nó kinh să đưa m¯t nhìn thân thĂ cao g§y cça anh c£.

Anh c£ gin dï nói vÛi m¹: “Đánh ch¿t nó đi là xong, đĂ nó l¡i nó s½ ti¿p tåc gây hÍa nïa. Năm nay tôi đã có thĂ nhp ngi, nhưng l§n này thì h¿t phương céu vãn rÓi!”.

Nó đưa ánh m¯t thê th£m nhìn m¹. Xưa nay m¹ chưa hÁ đánh nó bao giƯ. M¹ khóc, bưÛc đ¿n. Nó u¥t éc chÉ kêu đưăc mÙt ti¿ng “M¹!”.

... M¹ đưa bàn tay g§y và céng như que cçi giáng vào m·t nó mÙt cú tát tht m¡nh. Nó kêu lên thê th£m... M¹ nh·t të trong đÑng cÏ khô lên mÙt cành cây dâu, våt liên tåc vào ngưƯi nó.

BÑ ch§m chm bưÛc đ¿n. Ánh tà dương chi¿u trên gương m·t buÓn bã cça ông... Tay trái bÑ thÙp vào cƠ nó, tay ph£i c§m mÙt chi¿c giày... Chi¿c đ¿ giày dày cÙp đ§u tiên là giáng xuÑng đ§u nó. Nó có c£m giác đ§u nó đã lún xuÑng dưÛi cƠ. Chi¿c giày b¯t đ§u giáng xuÑng lưng nó, lúc khoan lúc nh·t, hình như đ¿ giày m×i lúc mÙt mÏng hơn, tëng lÛp tëng lÛp bùn văng tung tóe...

Sao låc đo¡n văn này, lòng tôi ch³ng thư thái tí nào. Nhïng ngưƯi đã tëng xem “Sông khô” ch¯c còn nhÛ đéa bé tên TiĂu HƠ ¥y cuÑi cùng đã bË nhïng ngưƯi thân cça mình đánh ch¿t, còn tình hình thñc t¿ cça tôi là th¿ này: Khi bÑ tôi dùng nhïng săi thëng đã th¥m muÑi đánh tôi thì ông nÙi đã kËp thƯi can thiÇp và céu tôi. Ông nÙi téc gin nói: “MÙt cç cà rÑt thì có đáng gì! Có đáng đĂ chúng mày đánh nó như th¿ không?”. Ông nÙi vÛi nhïng tay thƠ phÉ trong tiĂu thuy¿t cça tôi h§u như không có quan hÇ gì, ông chÉ là mÙt ngưƯi nông dân c§n cù lương thiÇn nhưng l¡i có cách nhìn riêng vÁ công xã nhân dân. Ông v«n luy¿n lưu vÛi cuÙc sÑng cça ngưƯi tiĂu nông hai mươi m«u ruÙng và mÙt con trâu. Ông v«n thưƯng nói: “Công xã nhân dân như mÙt chi¿c đuôi thÏ, lÛn không nƠi đâu!”. Không ngƯ lƯi ông đ¿n nay l¡i hoàn toàn linh nghiÇm. BÑ m¹ tôi vÑn hiÁn lành thương con, viÇc hÍ đánh tôi có nguyên nhân khác, đó là tôi đã quó trưÛc tưăng Mao Tr¡ch Đông thú tÙi trưÛc sñ chéng ki¿n cça r¥t nhiÁu ngưƯi làm cho lòng tñ tôn cça bÑ m¹ bË tƠn thương. Thé nïa, gia đình tôi xu¥t thân trung nông, c§n ph£i sÑng cho tht thành kh©n mÛi may ra đưăc yên thân. TruyÇn ng¯n “Sông khô” cça tôi đưăc xem như mÙt hËch văn theo con đưƯng cñc t£, trong mÙt xã hÙi không bình thưƯng thì không có tình yêu, hoàn c£nh làm cho con ngưƯi ta trß nên tàn b¡o và vô tình.

Đương nhiên, không ph£i ai đã tëng bË đánh mÛi có thĂ vi¿t văn chương, nhưng rõ ràng không có nhïng tr£i nghiÇm vÛi quê hương, tôi không thĂ vi¿t đưăc “Sông khô”, đương nhiên tôi cing không thĂ vi¿t nƠi truyÇn vëa khi¿n tôi thành danh - “Cç cà rÑt trong suÑt”.

“Cç cà rÑt trong suÑt” đưăc tôi vi¿t trưÛc “Sông khô”. TruyÇn này nhƯ vi¿t theo “điĂm nhìn tr» thơ” thu§n túy mà đưăc giÛi phê bình đánh giá cao, đem l¡i vinh dñ cho tôi. Nhưng t¥t c£ nhïng gì trong ¥y là do tôi vô ý vi¿t ra, khi ch¥p bút tôi ch³ng hÁ ý théc là mình đang đéng ß điĂm nhìn nào, chÉ ngh) đ¿n viÇc tôi đã sÑng qua sáu mươi ngày đêm trong lò rèn mà vi¿t. Nhïng ý tưßng th§n kó, nhïng c£m giác cƠ quái trong cuÑn sách này vÑn s£n sinh trong thƯi gian tr£i nghiÇm này. Tâm linh dË d¡ng t¥t nhiên s½ làm cho cuÙc sÑng bË méo mó, do vy trong cuÑn sách này, cç cà rÑt trß nên trong suÑt, chi¿c tàu lía là mÙt con quái vt n±m phç phåc, nhïng săi tóc rơi xuÑng đ¥t gây nên ti¿ng đÙng, khăn choàng cça cô gái có nhïng đÑm lía cháy rñc…

Đưa nhïng ví då tr£i nghiÇm vÁ quê hương vào trong tiĂu thuy¿t ß đâu cing có: Kawabata vÛi “Xé tuy¿t”, Faulkner vÛi “Con g¥u”, Lawrence vÛi “M¹ và tình nhân”… Trong nhïng tác ph©m này, hình bóng cça tác gi£ luôn luôn th¥p thoáng ß đâu đó.

MÙt nhà văn khó thoát khÏi ám £nh cça nhïng tr£i nghiÇm, trong đó khó nh¥t là nhïng tr£i nghiÇm vÁ quê hương. Có lúc, cho dù có nhïng tr£i nghiÇm tuy không ph£i vÁ quê hương nhưng chúng cing dÅ dàng hóa thân thành tr£i nghiÇm vÁ quê hương.

7. Phong c£nh cÑ hương

Miêu t£ phong c£nh - hoàn c£nh đËa lý, tñ nhiên phong quang, thu§n phong mù tåc, ©m thñc, nhà cía… và nhïng điÁu đ¡i lo¡i như vy là mÙt bÙ phn r¥t quan trÍng trong tiĂu thuy¿t hiÇn đ¡i. Ngay c£ trong tiĂu thuy¿t “Sơn dưăc đ£n” cça TriÇu Thå Lý - ông tƠ cça viÇc k¿ thëa cách vi¿t tiĂu thuy¿t truyÁn thÑng cing có r¥t nhiÁu đo¡n miêu t£ phong c£nh. Khi anh đang c¥u té cho mÙt câu chuyÇn, thun tiÇn nh¥t là anh hãy đem hoàn c£nh x£y ra câu chuyÇn ¥y đ·t ß quê hương anh. Tôn Lê thì ß đ§m Hà Hoa, Lão Xá thì ß ngõ TiĂu Dương, Th©m Tòng Văn thì ß thành Phưăng Hoàng, Marquez thì có làng Macondo… còn tôi thì đương nhiên là vùng Đông B¯c Cao Mt.

Trong tiĂu thuy¿t hiÇn đ¡i, cái gÍi là không gian là do phong c£nh đưăc c£m giác hóa, chç quan hóa mà ra - là hoàn c£nh đưăc miêu t£ trong tác ph©m. Lý thuy¿t vÁ “t¥m gương ph£n chi¿u” cça chç ngh)a hiÇn thñc h§u như đã bË các nhà văn đương đ¡i v¥t sang mÙt bên. DưÛi ngòi bút cça hÍ, đ¡i tñ nhiên là có linh hÓn, t¥t c£ đÁu có mÙt linh hÓn tương thông vÛi con ngưƯi, mà cái nhìn v¡n vt tương thông vÁ linh hÓn này hình thành và phát triĂn tÑt nh¥t là thƯi kó niên thi¿u ngay t¡i quê hương cça nhà văn. Có thĂ dùng cách nói phƠ bi¿n nh¥t đĂ diÅn đ¡t là: miêu t£ nhïng gì quen thuÙc nh¥t cça anh.

Tôi không thĂ đem nhân vt cça tôi v¥t vào mÙt khu rëng heo hút mà chÉ có thĂ đ·t hÍ trên nhïng m£nh ruÙng cao lương, bßi tôi đã tëng tr£i nghiÇm toàn bÙ quá trình të khi gieo giÑng đ¿n khi thu ho¡ch cça cao lương. Nh¯m m¯t l¡i tôi v«n có thĂ th¥y c£nh cao lương lÛn lên tëng ngày như th¿ nào. Tôi không chÉ bi¿t mùi vË cça cao lương mà còn có thĂ hiĂu nhïng điÁu th§m kín trong lòng thân cây. Marquez là nhà văn lÛn nhưng ông không thĂ t£ đưăc cây cao lương, ông chÉ có thĂ t£ khu rëng ß vùng Macondo cça mình, bßi vì đ¥t trÓng cao lương là bÙ phn quan trÍng nh¥t trong vương quÑc văn hÍc Đông B¯c Cao Mt cça riêng tôi. Vương quÑc ¥y ph£n kháng mÍi sñ xâm lưăc và mÍi k» xâm lưăc, như ngày ¥y đã tëng ph£n kháng sñ xâm lưăc cça ngưƯi Nht B£n. Tương tñ như vy, tôi tuyÇt đÑi không dám vi¿t vÁ nhïng cánh rëng mưa nhiÇt đÛi ß châu Mù Latinh, đó không ph£i là cÑ hương cça tôi.

Trß vÁ vÛi cÑ hương là tôi như cá g·p nưÛc; rƯi khÏi cÑ hương, bưÛc đi cça tôi m×i bưÛc m×i gian nan.

Trong “Sông khô” tôi đã vi¿t vÁ con sông ß quê tôi; trong “Cç cà rÑt trong suÑt” tôi đã vi¿t vÁ vòm c§u và nhïng m£nh đ¥t trÓng đay; trong “Hoan l¡c” tôi đã vi¿t vÁ trưƯng hÍc nông thôn và nhïng bƯ ao; trong “Bông tr¯ng” tôi đã vi¿t vÁ nhïng kho£nh ruÙng trÓng bông và xưßng gia công bông; trong “Ánh chÛp hình c§u” tôi đã vi¿t vÁ nhïng th£m cÏ và lau lách; trong “Bùng nƠ” tôi đã vi¿t vÁ tr¡m xá và sân đp lúa, trong “Đéa bé tóc vàng” tôi đã vi¿t vÁ con đưƯng và quán rưău; trong “Kh©u súng ci” tôi đã vi¿t vÁ vưƯn cây và đ¥t tring; trong “B¡ch c©u thu thiên giá” tôi vi¿t vÁ b¡ch c©u; trong “Bài ca ngÓng tÏi thiên đưƯng” tôi vi¿t vÁ cây tÏi và cây hòe. T¥t c£ đÁu tÓn t¡i ß quê hương tôi, tuy “Bài ca ngÓng tÏi thiên đưƯng” có liên quan ít nhiÁu đ¿n sñ kiÇn “ngÓng tÏi Thương Sơn” ch¥n đÙng toàn quÑc nhưng tôi v«n cÑ tình chuyĂn nó vÁ quê tôi, bßi trong đ§u óc tôi ph£i có mÙt thôn xóm hoàn chÉnh mÛi có thĂ chi phÑi nhïng nhân vt cça tôi mÙt cách muÑn sao đưăc vy.

Phong c£nh quê hương có linh hÓn và mË lñc như th¿ đÑi vÛi tôi, nguyên nhân chç y¿u là nó b£o bÍc l¥y thƯi niên thi¿u cça tôi. Trong “Cç cà rÑt trong suÑt”, tôi vi¿t vÁ mÙt mái vòm c§u sao mà cao, sao mà th§n kó; nhưng khi tôi đưa m¥y nhà nhi¿p £nh vÁ quê hương đĂ chåp £nh nó, không nhïng các nhà nhi¿p £nh th¥t vÍng mà ngay c£ tôi cing c£m th¥y kinh ng¡c. Không nghi ngƯ gì, chi¿c vòm c§u trưÛc m·t v«n là chi¿c vòm c§u ngày xưa, nhưng sñ hùng v) và thm chí là v» trang nghiêm đÍng trong trí nhÛ cça tôi đã bay đi đâu m¥t. Vòm c§u trưÛc m·t vëa th¥p vëa bé, chÉ c§n vươn tay là có thĂ đång tÛi đÉnh vòm. Thñc ra chi¿c c§u này v«n không hÁ thay hình đƠi d¡ng, nhưng tôi thì đã thay đƠi quá nhiÁu. Đây chính là mÙt chéng minh hùng hÓn vÁ viÇc tôi đã dùng điĂm nhìn tr» thơ đĂ sáng tác “Cç cà rÑt trong suÑt”. Trong truyÇn này, c£nh vt là nhïng ¥n tưăng thƯi niên thi¿u cho nên nó có thĂ bi¿n hình, dÅ dàng đÓng tho¡i hóa, të đó s¯c thái đÓng tho¡i trong tiĂu thuy¿t hình thành.

8. Nhân vt cÑ hương

MÙt buƠi sáng mùa xuân năm 1988, tôi đang giam mình trong mÙt căn nhà kho ß Đông B¯c Cao Mt say sưa vi¿t thì mÙt ông già trông r¥t lam li bưÛc vào. Tên ông ta là Vương Văn Ngh)a, căn cé theo vai v¿ thì tôi ph£i gÍi b±ng chú. Tôi hoang mang đéng dy, mƯi ngÓi rÓi đem thuÑc lá ra mƯi. Chú Vương hút thuÑc, hÏi vÛi giÍng không vui:

- Nghe nói anh đã đem tôi vi¿t vào sách, đúng không?

Tôi vÙi vàng gi£i thích, nhn l×i r±ng mình nh¥t thƯi hÓ đÓ, bây giƯ đã thay rÓi v.v… Chú Vương hút xong đi¿u thuÑc, đéng dy ra vÁ. Tôi ngÓi trưÛc bàn tr§m tư giây lâu. Đúng là tôi đã xây dñng nhân vt Vương Văn Ngh)a trong truyÇn “Cao lương đÏ”, đương nhiên cing đã có thay đƠi ít nhiÁu. Vương Văn Ngh)a đã tëng tham gia Bát lÙ quân, trong mÙt trn chi¿n đ¥u, vành tai bË thương, ông ta vét kh©u súng, ôm l¥y đ§u ch¡y đ¿n, vëa ch¡y vëa khóc om sòm: “ĐÙi trưßng, đÙi trưßng! Đ§u tôi không còn nïa…”. ĐÙi trưßng đá ông ta mÙt cú, nói: “ĐÓ tréng thÑi, không còn đ§u mà còn nói đưăc à? Súng cça ông đâu?”. Vương Văn Ngh)a nói: “V¥t dưÛi chi¿n hào rÓi!”. ĐÙi trưßng chíi m¥y câu rÓi vÍt lên dưÛi làn mưa đ¡n, xách kh©u súng ch¡y vÁ. Đây ch³ng qua là mÙt truyÇn khôi hài mà ngưƯi quê tôi kháo nhau cưƯi cho vui, Vương Văn Ngh)a cing đã tëng cho là ch³ng có gì x¥u hƠ, khi ngưƯi ta cưƯi chê ông ta nhát gan, ông ta cing chÉ cưƯi trë.

Khi tôi vi¿t “Cao lương đÏ”, tñ nhiên tôi l¡i ngh) đ¿n Vương Văn Ngh)a, ngh) đ¿n bÙ d¡ng, giÍng nói, nét m·t cça ông ta cing như nhïng gì ông ta đã tëng tr£i qua trong chi¿n đ¥u như hiÇn ra trưÛc m¯t tôi. Tôi đã tëng có ý đËnh đ·t tên khác cho ông ta, có thĂ là Vương Tam hay Vương Té gì đó, nhưng sau khi đƠi tên, cái hình hài có thanh có s¯c ¥y b×ng bi¿n đi đâu m¥t. ĐiÁu đó cho th¥y, trong mÙt hoàn c£nh nào đó, cái tên không chÉ là mÙt ký hiÇu mà là mÙt bÙ phn hăp thành cça mÙt sinh mÇnh.

Tôi chưa bao giƯ c£m th¥y mình thi¿u đÁ tài đĂ vi¿t. ChÉ c§n ngh) đ¿n quê nhà thì nhïng ngưƯi thân quen l¡i chen l¥n hiÇn lên trong đ§u óc tôi, m×i ngưƯi đÁu có nhïng điĂm đ·c s¯c riêng, hình d¡ng riêng, thú vË riêng. M×i ngưƯi đÁu mang trong mình mÙt cÑt truyÇn hoàn chÉnh, đÁu có thĂ trß thành nhïng nhân vt điĂn hình. Tôi đã vi¿t đ¿n m¥y trăm v¡n chï nhưng chÉ mÛi vi¿t đưăc mÙt góc nhÏ cça quê hương. Còn có nhïng nhân vt văn hÍc phi thưƯng đang đéng ß nơi ¥y chƯ tôi. Quê hương trß thành nguÓn m¡ch sáng tác không bao giƯ c¡n cça tôi bßi theo sñ trưßng thành vÁ tuƠi tác, tr£i nghiÇm cça tôi, quê hương s½ ti¿p tåc sinh ra nhïng nhân vt mÛi, hoàn c£nh mÛi. ĐiÁu này có ngh)a là, trong cuÙc đƯi sáng tác cça mÙt nhà văn, anh ta có thĂ h¥p thu toàn bÙ nhïng nguÓn tài nguyên không bao giƯ vơi trong cuÙc đƯi niên thi¿u cça anh ta.

9. TruyÁn thuy¿t cÑ hương

Thñc ra, tôi ngh), tuyÇt đ¡i bÙ phn con ngưƯi đÁu đang nghe nhïng câu chuyÇn kĂ mà lÛn lên, đÓng thƯi đÁu có thĂ bi¿n thành nhïng ngưƯi kĂ chuyÇn. ĐiĂm phân biÇt giïa nhà văn và ngưƯi kĂ chuyÇn nói chung là nhà văn dùng văn tñ đĂ vi¿t l¡i truyÇn kĂ, bi¿n nó thành văn b£n. Xưa nay, thưƯng là mÙt vùng đ¥t càng l¡c hu b§n cùng thì càng có nhiÁu chuyÇn kĂ xu¥t hiÇn, mÙt bÙ phn lÛn trong đó là nhïng chuyÇn yêu ma qu÷ quái, mÙt bÙ phn là chuyÇn vÁ nhïng ngưƯi l¡ viÇc kó. ĐÑi vÛi nhà văn mà nói, đây chính là mÙt tài s£n khƠng lÓ, là sñ ban t·ng đ§y ân tình cça quê nhà cho chính nhà văn. TruyÁn thuy¿t và chuyÇn kĂ thuÙc ph¡m trù văn hóa, lo¡i văn hóa phi điĂn tËch này chính là chi¿c nôi chéa đñng nhïng khí ch¥t đ·c thù cça mÙt dân tÙc, cing là nhân tÑ quan trÍng hình thành nên cá tính cça nhà văn. N¿u Marquez không nghe đưăc bao nhiêu truyÁn thuy¿t të trong lƯi kĂ cça bà ngo¡i, tuyÇt đÑi không thĂ vi¿t đưăc tiĂu thuy¿t tré danh “Trăm năm cô đơn”. CuÑn tiĂu thuy¿t này đưăc Fuentes Carlos gÍi là “Kinh thánh cça châu Mù Latinh”, nguyên nhân chç y¿u là bßi “truyÁn thuy¿t là rưƯng cÙt quán thông lËch sí và văn hÍc”.

Quê tôi cách quê cça BÓ Tùng Linh ba trăm d·m, nhïng chuyÇn vÁ yêu ma qu÷ quái ß quê tôi đ·c biÇt nhiÁu, trong đó có r¥t nhiÁu chuyÇn xem ra không khác l¯m vÛi truyÇn “Liêu Trai”. Tôi không bi¿t là ngưƯi quê tôi sau khi xem “Liêu Trai” xong thì kĂ l¡i cho nhau nghe hay là nhïng chuyÇn ß quê tôi có trưÛc “Liêu Trai”, nhưng trong lòng tôi v«n mong nhïng câu chuyÇn yêu ma hÓ ly ß quê tôi là có trưÛc. Tôi ngh) năm ¥y, khi BÓ tiên sinh đ·t mÙt bàn trà thuÑc dưÛi gÑc cây cƠ thå trưÛc cƠng nhà và mƯi ngưƯi đi đưƯng thưßng trà và kĂ chuyÇn, mÙt ngưƯi nào đó ß quê tôi đã tëng thưßng théc trà và đem nhïng câu chuyÇn ß quê tôi kĂ cho tiên sinh nghe.

Trong sáng tác cça mình, tôi kĂ không nhiÁu l¯m vÁ ma qu÷ th§n thánh. Trong “Hương giày cÏ” tôi có kĂ mÙt ít, “TƠ tiên có màng chân” cing có đÁ cp loáng thoáng. Nhưng tôi ph£i thëa nhn mÙt điÁu là, nhïng câu chuyÇn yêu ma qu÷ quái nghe đưăc të thuß niên thi¿u này đã £nh hưßng đ¿n tôi không ít, nó hun đúc nên lòng kính să đÑi vÛi tñ nhiên vi trå, thm chí còn £nh hưßng đ¿n phương théc c£m thå th¿ giÛi cça tôi. ThƯi niên thi¿u cça tôi trôi qua trong nhïng c£m giác să hãi vây bÍc. Khi tôi đéng mÙt mình trong nhïng thía ruÙng cao lương, nghe th¥y ti¿ng gió thƠi qua và lá cao lương rung lên xào x¡c là toàn thân tôi tñ nhiên l¡nh toát, đ§u tóc dñng đéng, nhïng cây cao lương xanh um như mÙt sinh linh đang nhe nanh múa vuÑt và bƠ nhào vÁ phía tôi, tôi ôm l¥y m·t kêu rú lên và bÏ ch¡y. MÙt con sông, mÙt cây cƠ thå, mÙt ph§n mÙ đÁu khi¿n tôi să hãi, nhưng suy cho cùng tôi să cái gì, tñ tôi không thĂ lý gi£i đưăc. Nhưng có điÁu, tôi chÉ să c£nh vt tñ nhiên ß quê tôi, c£nh vt ß nhïng vùng khác, cho dù là hùng v) bí mt đ¿n méc nào cing không hÁ gây đưăc c£m giác să hãi cho tôi.

Nhïng truyÁn thuy¿t ß quê tôi liên quan nhiÁu nh¥t đ¿n nhïng ngưƯi l¡ chuyÇn kó. Trong mÙt bài vi¿t nhÏ, tôi đã tëng nói r±ng: Trên mÙt ý ngh)a nào đó, lËch sí là tp hăp r¥t nhiÁu nhïng câu chuyÇn truyÁn kó, sñ kiÇn lËch sí càng xa xưa thì kho£ng cách vÛi sñ chân thñc lËch sí càng lÛn nhưng kho£ng cách vÛi văn hÍc càng g§n. Do vy mà “Sí ký” cça Tư Mã Thiên vÁ căn b£n không thĂ xem là mÙt tác ph©m sí hÍc chân chính. Trong quá trình lưu truyÁn theo hình théc truyÁn kh©u, nhân vt và sñ kiÇn lËch sí đã đưăc truyÁn kó hóa. Khi kĂ chuyÇn lËch sí, đĂ h¥p d«n ngưƯi nghe cça mình, ngưƯi kĂ chuyÇn thưƯng tra d§u thêm má mÙt cách không tñ giác, të đó mà sau này, chim s» dÅ dàng bi¿n thành phưăng hoàng, thÏ hoang cing d§n d§n bi¿n thành kó lân. LËch sí là do con ngưƯi vi¿t nên, anh hùng là do con ngưƯi t¡o ra. Con ngưƯi không b±ng lòng vÛi hiÇn thñc thì hoài niÇm quá khé; con ngưƯi không b±ng lòng vÛi mình thì hoài niÇm tƠ tiên. TiĂu thuy¿t “Gia tÙc cao lương đÏ” cça tôi đ¡i khái thuÙc vào lo¡i này. Nói mÙt cách thành tht, tƠ tiên cça chúng tôi cing ch³ng khác gì chúng tôi, nhïng ngày huy hoàng và vinh quang ß trong ¥y ph§n nhiÁu thuÙc vÁ lý tưßng, ưÛc mơ. Lý  tưßng hóa, truyÁn kó hóa nhïng con ngưƯi và sñ kiÇn g¯n liÁn vÛi quá khé đĂ trß thành suÑi nguÓn vô tn cho c£m héng sáng tác cça nhà văn là mÙt điÁu r¥t bình thưƯng. ĐiÁu này có ngh)a là nhà văn đang lăi dång quê hương, nhïng m·t khác, chính nhà văn l¡i bË quê hương lăi dång. TruyÁn thuy¿t cça quê hương chính là ch¥t liÇu đĂ nhà văn sáng tác, đ¿n lưăt mình, nhà văn l¡i là mÙt t¡o vt cça nhïng truyÁn thuy¿t cça quê hương.

10. Siêu viÇt cÑ hương

V«n là Thomas Wolfe đã tëng phát biĂu: “Tôi đã phát hiÇn ra r±ng, cách théc đĂ nhn chân ra diÇn m¡o cça quê hương chính là ph£i rƯi xa nó; cách théc đĂ tìm vÁ quê hương là hãy tìm nó trong tâm hÓn cça chính mình, trong đ§u óc cça chính mình, trong ký éc cça chính mình, trong tinh th§n cça chính mình và cuÑi cùng là đ¿n mÙt vùng quê khác đĂ tìm quê hương” (Thomas Wolfe - “Câu chuyÇn vÁ mÙt cuÑn tiĂu thuy¿t”).

Tôi r¥t đÓng tình vÛi lƯi cça Wolfe. Khi thân xác tôi còn đang ß t¡i quê hương, nhïng gì trưÛc m¯t tôi cing chÉ là nhïng c£nh hoang tàn, ch³ng hÁ biĂu lÙ mÙt chút giá trË nào, xem ra quê hương ch³ng b±ng so vÛi nhïng vùng đ¥t khác. Nhưng khi tôi đã rƯi xa quê hương, khi tôi c§m cây bút lên và tp tành sáng tác, tôi đã c£m nhn đưăc n×i thÑng khƠ không nhà mà vÁ, mÙt n×i khao khát cháy bÏng vÁ m·t tinh th§n không thĂ nào éc ch¿ đưăc đÑi vÛi quê hương. Lúc nào tôi cing đem linh hÓn cça mình gíi trÍn vÁ miÁn quê ¥y và nó đã trß thành nơi ký thác, nơi tË n¡n cuÑi cùng cça mÙt nhà văn đÓng quê ph£i t¡m gíi thân vào chÑn phÓn hoa đô hÙi. Solokhov và Faulkner càng tÏ ra triÇt đĂ hơn - dét khoát quay trß vÁ quê hương an nghÉ vào cuÑi đƯi - Có l½ trong tương lai không xa nïa, tôi cing s½ quay vÁ Đông B¯c Cao Mt, r¥t ti¿c là ß đó bây giƯ đã thay hình đƠi d¡ng quá nhiÁu, cÑ hương trong hiÇn thñc và cÑ hương trong ký éc không còn là mÙt nïa. Nó đã thay đƠi phong phú và phéc t¡p hơn nhiÁu so vÛi trí tưßng tưăng cça tôi. CÑ hương cça nhà văn ph§n nhiÁu là c£nh mÙng tÓn t¡i trong hÓi éc, nó l¥y diÇn m¡o chân thñc cça mÙt giai đo¡n lËch sí nào đó làm căn cé nhưng trang điĂm thêm vô sÑ hoa lá cÏ cây và cing giÑng như nhïng ngưƯi kĂ chuyÇn ngày xưa, nhà văn thêu dÇt chung quanh cÑ hương trong mÙng không bi¿t bao nhiêu là câu hoa lá đĂ tăng tính h¥p d«n đÑi vÛi đÙc gi£. KiĂu mÙng £o hóa cÑ hương, tình c£m hóa cÑ hương này thĂ hiÇn kh£ năng hy vÍng siêu viÇt cÑ hương cça nhà văn.

Nhïng nhà văn giương cao ngÍn cƯ “văn hÍc nông thôn” vÁ đ¡i thĂ có thĂ phân làm hai lo¡i. Lo¡i thé nh¥t là trung thành vÛi hưÛng sáng tác đã chÍn, téc là trung thành vÛi nhïng lƯi ca tång cÑ hương, tiêu chu©n vÁ giá trË đ¡o đéc cça nhà văn cing chính là tiêu chu©n giá trË đ¡o đéc cça cÑ hương. HÍ chÉ có viÇc ghi chép l¡i, không sáng t¡o, không thêm bÛt gì. Nhïng ngưƯi này có thĂ trß thành nhà văn mang s¯c thái đËa phương, nhưng nhïng s¯c thái đËa phương này không ph£i là mÙt phong cách sáng tác đúng ngh)a. GÍi là phong cách văn hÍc, không chÉ dëng l¡i ß ch× sí dång phương ngôn thƠ ngï, miêu t£ phong vt đËa phương mà ph£i là mÙt kiĂu tư duy đÙc lp, mÙt phong thái đÙc đáo trên cơ sß mÙt cách nhìn th¿ giÛi đÙc đáo, mÙt tư tưßng đÙc đáo; të ngôn ngï nghÇ thut đ¿n cÑt truyÇn nghÇ thut, të nhân vt đ¿n k¿t c¥u nghÇ thut… đÁu ph£i có nhïng nét đÙc đáo riêng, có thĂ phân biÇt đưăc vÛi ngưƯi khác. MuÑn hình thành đưăc phong cách như vy, nhà văn buÙc lòng ph£i rƯi khÏi cÑ hương đĂ có thĂ hình thành nhïng c£m thå đa d¡ng hơn và të nhïng hÇ tham chi¿u khác nhau mÛi có thĂ phát hiÇn ra nhïng ch× đÙc đáo cça cÑ hương, có thĂ là tiên ti¿n, cing có thĂ là l¡c hu; mÛi có thĂ phát hiÇn të trong nhïng nét đÙc đáo đã bao hàm tính phƠ bi¿n, mà tính phƠ bi¿n có ch¥t đ·c thù này là t¥m gi¥y thông hành đĂ văn hÍc thoát ra khÏi đËa phương tính và vươn ra th¿ giÛi. Đây chính là điÁu mà tác gi£ cuÑn “Văn hÍc Mù và ngôn ngï Mù” muÑn đÁ cp đ¿n: “B¥t kó mÙt nhà văn nào trß thành đ¡i biĂu cça mÙt thƯi đ¡i trong ti¿n trình phát triĂn cça văn hÍc dân tÙc c§n ph£i có đ§y đç hai đ·c trưng: biĂu hiÇn mÙt cách đÙt phá s¯c thái đËa phương và ý ngh)a phƠ bi¿n trong tác ph©m… Ch³ng h¡n như trong mÙt thƯi gian tương đÑi dài, sñ ái mÙ cça ngưƯi nưÛc ngoài đÑi vÛi mÙt nhà văn thưƯng không bi¿n đƠi lÛn, điÁu này chéng minh nhà văn này đã k¿t hăp đưăc tính đËa phương và tính phƠ bi¿n biĂu hiÇn mÙt cách s¯c s£o trong tác ph©m cça mình”. Th©m Tòng Văn, Marquez, L× T¥n… chính là kiĂu tác gi£ sau khi rƯi khÏi quê hương đã bi¿n quê hương trß thành ch× dña vÁ tinh th§n, ca tång nó, phê phán nó, làm cho nó phong phú lên, làm cho nó phát triĂn lên, cuÑi cùng biĂu hiÇn đưăc tính phƠ bi¿n có ch¥t đ·c thù và hÍ đã trß thành nhà văn mang t§m th¿ giÛi là vì vy.

Trong quãng thƯi gian ng¯n ngçi cuÑi cùng cça cuÙc đƯi, Thomas Wolfe ý théc đưăc r±ng ông ph£i vưăt qua chính mình, ph£i vưăt qua đưăc cái m£nh đ¥t nhÏ h¹p cça quê hương đĂ lý gi£i th¿ giÛi rÙng lÛn hơn, dùng quan niÇm mÛi đĂ quan sát sñ phong phú cça cuÙc sÑng và đưa vào trong tác ph©m. Đáng ti¿c, ông chưa kËp hoàn thành tâm nguyÇn thì đã qua đƯi.

Trong “Faulkner bình lun tp” cça công trình “Tư liÇu nghiên céu văn hÍc nưÛc ngoài” có trích d«n mÙt ý ki¿n r¥t tinh t¿ so sánh sáng tác cça Faulkner vÛi Hemingway và nhiÁu ngưƯi khác cça mÙt nhà nghiên céu Xô vi¿t như sau: “Thuß ¥y Faulkner đi riêng mÙt con đưƯng. Ông đÑi diÇn vÛi thƯi đ¡i đĂ tìm mÙt cái gì đó nÑi k¿t vÛi quá khé, mÙt săi dây nÑi liÁn nhïng giá trË không bao giƯ đét cça nhân lo¡i, đÓng thƯi phát hiÇn săi dây ¥y vÑn b¯t nguÓn të m£nh đ¥t quê hương ông bên dòng Missipsipi. ̃ đó ông phát hiÇn ra vi trå, phát hiÇn ra mÙt săi dây không thĂ ch·t đét và không bao giƯ làm cho ngưƯi ta th¥t vÍng. Ông mß săi dây đó ra và ông hiĂu đưăc cuÙc sÑng cça chính mình. Hemingway và nhiÁu ngưƯi khác đem nhïng v¥n đÁ sóng gió cça xã hÙi đương đ¡i të ch× l©n qu©n chung quanh mình truyÁn bá ra th¿ giÛi bên ngoài và đây là nguyên nhân khi¿n hÍ đã trß thành nhïng nhà văn nƠi ti¿ng. Còn Faulkner là mÙt nhà văn dân tÙc - điÁu này thì không thĂ tranh cãi - thm chí là mÙt nghÇ thut gia khu vñc. Tác ph©m cça Faulkner r¥t të tÑn, r¥t gian nan biĂu hiÇn mÑi quan hÇ mt thi¿t giïa chính nhà văn và th¿ giÛi, thĂ hiÇn tính trÍng y¿u cça đéc tính cơ b£n cça con ngưƯi, të đó bi¿n mình trß thành mÙt nhà văn mang tính toàn c§u”.

ĐiÁu mà Thomas Wolfe giác ngÙ đưăc cing chính là nhïng tr£i nghiÇm thñc tiÅn cça Faulkner. Wolfe ghi chép nhïng gì diÅn ra trên quê hương ông mÙt cách chân thñc, còn Faulkner trên cơ sß nhïng gì diÅn ra mÙt cách chân thñc trên quê hương đã sáng t¡o nên mÙt lo¡i văn hÍc quê hương phong phú, thoáng đãng hơn c£ quê hương chân thñc cça ông. Khi Faulkner sáng t¡o nên lo¡i văn hÍc quê hương này, ông đã sí dång tài liÇu trên toàn th¿ giÛi, tuy nhiên trong sÑ tài liÇu ¥y, quan trÍng nh¥t v«n là tư tưßng cça nhà văn - Quan niÇm vÁ không gian và thƯi gian, quan niÇm vÁ đ¡o đéc chính là hai chi¿c trå đá quan trÍng nh¥t trong lâu đài văn hÍc cça ông. Ông hÍc đưăc nhïng thé này có l½ là trong thƯi kó ông ß trong trưƯng hàng không, cing có thĂ là hÍc đưăc të trong bÓn t¯m cça nhïng khách s¡n.

Faulkner là t¥m gương sáng rñc cça chúng ta - ít nh¥t là cça tôi. Ông ta đã cung c¥p cho tôi nhïng kinh nghiÇm đĂ thành công, nhưng cing đÓng thƯi bÑ trí nhïng c¡m b«y dành cho tôi. Anh không thĂ vưăt qua đÙ cao mà Faulkner đã đ¡t đ¿n, anh chÉ có thĂ đéng trên mÙt đÉnh núi khác mà anh tñ sáng t¡o ra bên c¡nh ông. Faulkner còn là ngưƯi th§y tinh th§n cça Marquez. Marquez hÍc tp phương pháp cça Faulkner, cing xây dñng lên cho mình mÙt quê hương, nhưng n×i cô đÙc là chi¿c cÙt trÍng y¿u nh¥t trong cung điÇn văn hÍc cça ông. Chúng ta không thĂ có kh£ năng phát hiÇn ra mÙt phương pháp mÛi, điÁu duy nh¥t có thĂ làm là - hÍc tp Marquez đĂ phát hiÇn ra chi¿c cÙt tinh th§n cça mình.

Tr£i nghiÇm vÁ quê hương, phong c£nh cÑ hương, truyÁn thuy¿t cÑ hương là c£nh mÙng mà b¥t kó nhà văn nào cing không thĂ thoát khÏi, nhưng đĂ bi¿n nhïng c£nh mÙng ¥y thành tiĂu thuy¿t t¥t y¿u ph£i dùng tư tưßng. Trình đÙ tư tưßng có cao có th¥p quy¿t đËnh anh s½ đ¡t đ¿n đÙ cao nào. ̃ đây không có sñ phân biÇt ti¿n bÙ hay l¡c hu, chÉ có phân biÇt thô thiĂn và sâu s¯c. Siêu viÇt cÑ hương trưÛc tiên ph£i vưăt qua vÁ m·t tư tưßng, cing có thĂ nói là sñ siêu viÇt vÁ m·t tri¿t hÍc. Ánh sáng linh thiêng cça tri¿t hÍc không bi¿t rÓi s½ chi¿u rÍi vào con ngưƯi may m¯n nào, tôi và nhïng b¡n bè cça tôi đang chƯ đăi, hy vÍng có thĂ trß thành con ngưƯi may m¯n ¥y.

Tháng 5 - 1992

“Gia tÙc cao lương đÏ” bË vong låc

Trong t¡p chí “ĐiÇn £nh đ¡i chúng” sÑ 11 - 87 có bài vi¿t r¥t thú vË cça Tân Gia Pha “Gia tÙc cao lương đÏ bË vong låc”, trong đó có nh¯c đ¿n tên tôi khi¿n tôi ph¥n khßi vô cùng. L¡i may là cing vëa xem xong bÙ phim “Cao lương đÏ”, TƠng biên tp t¡p chí “ĐiÇn £nh Đ¡i Tây B¯c” l¡i yêu c§u tôi vi¿t mÙt bài, tôi tùy héng vi¿t nhïng điÁu nông c¡n dưÛi đây, cing ch³ng bi¿t l¥y đ§u đÁ là gì, thôi thì dùng nguyên xi đ§u đÁ bài vi¿t cça Tân Gia Pha vy.

1. Làm quen Trương NghÇ Mưu

Tháng tám năm ngoái (1986), Trương NghÇ Mưu đ¿n trưƯng NghÇ thut Quân đÙi tìm tôi. Anh ¥y đang đéng trong hành lang cça tòa nhà cao t§ng và réo gÍi tên tôi, tôi mß cía phòng và đưa anh ¥y vÁ ký túc xá. TrưÛc m¯t tôi là mÙt Trương NghÇ Mưu vÛi mÙt chi¿c áo sơ mi đã ci, mÙt chi¿c qu§n v£i bÑ dành cho ngưƯi lao đÙng và hai bàn chân xÏ trong mÙt đôi dép c¯t të lÑp bánh xe cao su - lo¡i dép mà đa sÑ nông dân thƯi ¥y v«n thưƯng mang, mÙt chi¿c đ§u tóc r¥t dày và trơn bóng, đôi m¯t buÓn buÓn, gương m·t tiÁu tåy, đôi vành tai dñng đéng và trông r¥t céng khi¿n tôi ngh) là đưăc mÙt t¥m thép c¯t đâu đó dán vào. Vëa trông th¥y anh ¥y, tôi có c£m giác là g·p đưăc ngưƯi quen, bßi Trương NghÇ Mưu trông ch³ng khác mÙt nông dân ß quê tôi là bao nhiêu. Trong cái vÏ bÍc ngoài càng ngày càng giÑng vÛi nhïng con thÏ nuôi linh lung xinh đ¹p, nhưng không hÁ đáng yêu cça dân thành phÑ lúc này, g·p đưăc mÙt con ngưƯi thân thương như th¿ qu£ tht là vô cùng đáng quý. Căn phòng tôi đang ß r¥t ©m th¥p và tÑi tăm, chuÙt kéo thành đàn tƠ chéc nhïng cuÙc thi viÇt dã, l¡i còn ăn trÙm mì ăn liÁn, Éa trong chu ría m·t cça tôi. Thm chí mÙt ngày nÍ có mÙt con r¯n da đen có lÑm đÑm nhïng bông hoa màu tr¯ng chui vào theo l× hƠng dưÛi chân tưƯng bò th³ng vào giïa phòng. Tôi không đánh con r¯n ¥y, nghe đâu lo¡i r¯n rÓng này thưƯng dñ báo mÙt điÁm cát tưƯng, cing là do ngưƯi quê tôi chưa bao giƯ làm tƠn thương đ¿n loài r¯n, cho dù là r¯n gì. Tôi chƯ mong con r¯n rÓng này s½ mang l¡i cho tôi mÙt điÁu may nào đó, dña vào vn may ¥y, bi¿t đâu r±ng tôi s½ hòa mình vào trong dòng đƯi h×n trÍc này ăn ăn uÑng uÑng, vung tay chÉ trÏ vào giang sơn, g¡n đåc khơi trong văn tñ, dương dương tñ đ¯c l¥y vài ngày cho đá nghiÇn. Đúng lúc ¥y, Trương NghÇ Mưu đã đ¿n.

Chúng tôi bàn vÁ chuyÇn chuyĂn thĂ “Cao lương đÏ” thành kËch b£n điÇn £nh, chuyÇn trÍng đ¡i ¥y cing chÉ diÅn ra trong vòng mưƯi phút không hơn. Tôi nói: “Trương NghÇ Mưu, tôi tin tưßng vào anh”, nói xong thì b¯t tay të biÇt nhau.

Lúc ¥y, Trương NghÇ Mưu v«n đang thç mÙt vai trong bÙ phim “Gi¿ng cƠ” cça đ¡o diÅn Ngô Thiên Minh. Sau khi bÙ phim ra m¯t, Trương NghÇ Mưu đưăc chương trình bình lun phim Đông Kinh b§u là “diÅn viên chính hay nh¥t”. Đây cing là chuyÇn không thĂ khác, bßi lòng đÑ kơ nhiÁu khi không thĂ che mƯ đưăc sñ tht, ăn nho chua cing ch³ng đưăc tích sñ gì, b¥t phåc thì cé diÅn mÙt vai vưăt m·t Trương NghÇ Mưu là cách làm thuy¿t phåc nh¥t. ChuyÇn này cing giÑng như chuyÇn sáng tác tiĂu thuy¿t thôi, đÑ kơ càng không che mƯ đưăc sñ tht, có chíi có đe cing ch³ng đưăc tích sñ gì, có nhƯ vào nhïng lƯi bình điĂm tán tång cça nhïng “bình lun gia” cing ch³ng qua là thêm vào đó mÙt “mi¿ng đu phå khô” mà thôi, nhưng đÙc gi£ đâu ph£i là ngưƯi ngÑc ngh¿ch đĂ đ¿n đÙ bË lëa! Văn hÍc cing đưăc mà điÇn £nh cing xong, cuÑi cùng cing đÁu bi¿n thành thương ph©m; nhưng trß thành mÙt thương nhân văn hÍc thì không đưăc, thương nhân điÇn £nh thì có thĂ. M¥y năm g§n đây trên văn đàn tôi đã g·p nhiÁu hƠ báo sói lang, n¿u không kËp đÁ phòng s½ dÅ dàng bË c¯n cho mÙt mi¿ng chí m¡ng, cho nên phát ngôn lúc nào cing ph£i c©n thn dè chëng. Do vy mà g·p đưăc nhïng anh hào trên văn đàn hay phim đàn ch³ng có chút phong đÙ thương nhân, không thèm điĂm trang đĂ biĂu diÅn mà l¡i hÓn hu như “cây cao lương đÏ trên cánh đÓng phương b¯c” như Trương NghÇ Mưu, të trong đáy lòng tôi đã hình thành nên mÙt niÁm tôn kính.

Trong cuÙc “hÙi đàm” chóng vánh ¥y, tôi nói vÛi Trương NghÇ Mưu: NghÇ thut gia (tôi cao giÍng thanh minh r±ng, tôi ch³ng ph£i là nghÇ thut gia gì c£, nhưng tôi cho r±ng tiÁn đÓ cça Trương NghÇ Mưu là vô cùng xán l¡n, đ¿n trên tuƠi ba mươi lăm - téc đÙ tuƠi trung niên - anh ¥y s½ là mÙt nghÇ thut gia chân chính trong l)nh vñc điÇn £nh) đÁu là nhïng ngưƯi chç quan đ¿n đÙ cñc đoan. Trong đ§u có nhïng suy ngh) chç quan, có nhïng theo đuƠi xác đËnh, cho dù có bË chíi bË phê v«n ph£i đi trên con đưƯng riêng cça mình. Do vy, truyÇn cça tôi mà chuyĂn thĂ thành kËch b£n phim, đÑi vÛi tôi mà nói, nó chÉ có ý ngh)a trên phương diÇn tr£ tiÁn nhun bút, anh hoàn toàn có thĂ đ¯p mÙt chi¿c lò khác cho riêng mình. Anh muÑn cho “ông tôi”, “bà tôi” thí bom nguyên tí trên m£nh đ¥t trÓng cao lương cing không sao, không quan hÇ gì đ¿n tôi, không nhïng không quan hÇ mà tôi còn v× tay hoan hô ding khí cça anh. Quay xong phim mà thành công, vinh quang thuÙc vÁ ph§n Trương NghÇ Mưu anh, không thành công thì cing chÉ là n×i hƠ th¹n cça riêng Trương NghÇ Mưu anh. Trương NghÇ Mưu đã nói là, anh ¥y r¥t khoái cái ch¥t lãng m¡n khoáng đ¡t, không câu nÇ tiĂu ti¿t, dám gin dám yêu dám gi¿t ngưƯi đÑt nhà dám chíi… nói chung là dám đç thé cça nhïng nhân vt trong truyÇn cça tôi. Anh ¥y cho r±ng, chúng ta không thĂ giÑng như nhïng con ngưƯi chÉ bi¿t “ngÓi nghe bà nÙi kĂ chuyÇn bi tráng anh hùng cça nhïng con ngưƯi cách m¡ng”, không khóc nƠi nhưng v«n đưa tay chùi nưÛc m¯t qu¹t mii như xưa nay nïa. Anh ¥y còn nói là s½ khai thác cho kó đưăc “cái th§n” cça cây cao lương…

Trương NghÇ Mưu ra vÁ, tôi đưa anh ¥y ra đ¿n cƠng. Như bưÛc ra khÏi mÙt chi¿c hang chuÙt, ánh n¯ng tháng tám chan hòa đ¿n nhéc m¯t. Đéng nhìn theo Trương NghÇ Mưu, tôi th¥y chân anh ¥y hơi khp khiÅng, sau này đÍc nhïng bài vi¿t cça Tân Gia Pha, tôi mÛi bi¿t là chân anh ¥y đưăc dùng đinh n¹p l¡i, nghe đâu thi tho£ng v«n còn nhïng dòng máu màu lam rÉ ra.

2. Trên m£nh đ¥t cao lương Đông B¯c Cao Mt

Tháng sáu tháng b£y năm nay, Trương NghÇ Mưu gíi đ¿n cho tôi mÙt tƯ điÇn báo, hy vÍng tôi trß vÁ Cao Mt đĂ giúp anh ¥y tìm g·p nhïng lãnh đ¡o đËa phương nhƯ hÍ giúp đá. Nói tht lòng, ban đ§u Trương NghÇ Mưu chÍn ngo¡i c£nh là vùng Đông B¯c Cao Mt, tôi bày tÏ thái đÙ ph£n đÑi đÑi vÛi quy¿t đËnh này. Thé nh¥t, c£nh vt Đông B¯c Cao Mt đã thay đƠi quá nhiÁu, m£nh đ¥t trÓng cao lương mà tôi miêu t£ trong “Cao lương đÏ” l¡i là c£nh vt tÓn t¡i të thƯi thanh niên cça ông nÙi tôi, tôi chưa hÁ trông th¥y bao giƯ, nhïng cây cao lương đÏ như lía tr¯ng như lau chính là do tôi tưßng tưăng ra, là c£nh trong mÙng, là ph§n mÙ huy hoàng cça linh hÓn tôi. HÍ không c§n ph£i đ¿n Đông B¯c Cao Mt đĂ quay c£nh cao lương, quay cái gì ß đ¥y nïa? Đương nhiên là v«n có thĂ trÓng. Thé hai, trong truyÇn tôi đã vi¿t như th¿ này: Đông B¯c Cao Mt là vùng đ¥t anh hùng nh¥t, h£o hán nh¥t, ngu ngÑc nh¥t. M¥y năm g§n đây, theo đà phát triĂn không thĂ ngăn trß, kinh t¿ hàng hóa đã xâm nhp vào đƯi sÑng nông thôn, cái ch¥t thu§n phác đôn hu, yêu chuÙng ngh)a khí, hào hiÇp cça tƠ tiên đã giÑng như mÙt xu tiÁn đÓng lưu hành lâu ngày đã m¥t đi v» sáng loáng ban đ§u, mà thay vào đó là mÙt thé màu đen xÉn ho·c xanh xanh cça đÓng gÉ. T¥t c£ đÁu ph£i có tiÁn, liÇu các anh có bao nhiêu tiÁn?

Ngoài ra, nhân vì đĂ ph£n đÑi sñ tñ do hóa cça giai c¥p tư s£n mÛi, mùa xuân năm nay tôi đã vi¿t bài “Ánh sáng Cao Mt” đ¯c tÙi vÛi mÙt sÑ ngưƯi. Nhïng con ngưƯi đáng yêu ¥y l¡i đ·t chuyÇn r±ng, tôi bË giam vào nhà tù, ngày nào cing ngÓi trên gh¿ điÇn, bË ngâm trong tương Ût… BÑ m¹ tôi vÑn bé gan, l¡i ng¡i chuyÇn phiÁn phéc, nghe nhïng tin ¥y să đ¿n đÙ nuÑt không nƠi cơm, ngç không yên gi¥c. BÑ tôi ngày ngày ngÓi ôm chi¿c radio đĂ nghe chương trình phát thanh cça Đài phát thanh Trung ương nhưng trong lòng v«n nơm nÛp lo să r±ng mÙt ngày nào đó s½ nghe đưăc tin tôi bË lôi ra NgÍ môn chém đ§u răn chúng (đúng là bÑ tôi quá hÓ đÓ, l¥y thç c¥p mÙt th±ng tiĂu tí như tôi sao l¡i khi¿n cho Đài phát thanh Trung ương quan tâm đưăc ché!). Trong tình hình này, tôi vÁ Đông B¯c Cao Mt thì liÇu có giúp đưăc gì cho đoàn làm phim và cho Trương NghÇ Mưu?

Sau đó tôi l¡i nghe nói r±ng, Công ty điÇn £nh cça huyÇn Cao Mt l¡i muÑn duyÇt kËch b£n phim cça chúng tôi, nghe xong mà tôi dß khóc dß cưƯi nhưng cing mëng th§m là mình cing xem th¥u đưăc bÙ m·t tht cça th¿ thái nhân tình. Tôi không muÑn nói nhïng lƯi không hay vÁ quê hương, bßi vì b¥t cé đËa phương nào cing đÁu như th¿ c£ mà thôi. Cing chính vì lúc ¥y đang đúng mùa g·t r¥t bn rÙn ß quê nhà, ß đ¥y đang c§n nhân lñc lao đÙng, tôi đ¯n đo mÙt thƯi gian nhưng cuÑi cùng cing khăn gói trß vÁ Cao Mt.

Trong thƯi điĂm ¥y, vùng Đông B¯c Cao Mt đang g·p đ¡i h¡n hán, m¥y tháng liÁn ch³ng có l¥y mÙt giÍt mưa, ngay c£ nhïng cây cƠ thå cing đéng gåc đ§u ç ri trong cái n¯ng như thiêu như đÑt, nhïng chi¿c lá úa vàng đóng mÙt lÛp båi dày, huÑng hÓ là cây cao lương. Nhïng hương thân phå lão bË cái n¯ng hành h¡ đ¿n đÙ m·t mày đÏ s¡m, ai ai cing cau mày nhíu m¯t, ai ai cing trß nên chm ch¡p và lå khå, hình như não tçy cça hÍ cing đã bË khô kiÇt c£ rÓi.

NgưƯi trong gia đình trông th¥y tôi v«n sÑng và quay vÁ thì vui mëng khôn xi¿t, nhïng tin téc vÁ tôi ngÓi gh¿ điÇn, bË ngâm trong nưÛc Ût tñ nhiên cing không cánh mà bay đi đâu m¥t. BÑ buÓn phiÁn và lo l¯ng khuyên tôi “gi£i giáp quy điÁn” bßi vì ông cho r±ng “ngÍc nát ch³ng b±ng ngói lành”. Ông b£o buôn bán hàng nghìn hàng v¡n ch³ng b±ng bám vào m£nh đ¥t quê hương. Tôi hoàn toàn tin r±ng, lƯi bÑ r¥t có lý có tình, nhưng tôi l¡i không hÁ muÑn ôm l¥y mÙt m£nh đ¥t khô, cuÙc sÑng điÁn viên tươi đ¹p ch³ng qua chÉ tÓn t¡i trong tưßng tưăng cça nhïng vương tôn công tí ăn thËt uÑng rưău no say mà thôi, thñc ra thì cuÙc sÑng ß nông thôn tàn khÑc đ¿n đÙ không tưßng tưăng đưăc, thân phn cça mÙt k» làm nông dân như th¿ nào thì nhïng vương tôn công tí kia không thĂ nào tưßng tưăng ra đưăc. Đương nhiên cing có nhïng ngưƯi hiÇn đ¡i có nhã héng thñc sñ vÛi c£nh điÁn viên nhưng sÑ lưăng nhïng con ngưƯi chân chính này quá ít; còn l¡i chÉ toàn là nhïng k» “ăn đưăc mi¿ng thËt cëu tươi bèn ưÛc ao mình trß thành nông dân” xÑc nƠi nh¥t thƯi chi¿m tuyÇt đ¡i đa sÑ. Cing giÑng như nhïng quý tÙc chân chính trên đƯi này không nhiÁu, ph§n lÛn chÉ là ngåy quý tÙc, chu©n hóa quý tÙc, hÍc đòi quý tÙc… Nhïng k» này xét vÁ phong đÙ có khi còn tÏ ra cao quý hơn nhiÁu so vÛi nhïng quý tÙc chân chính, nhưng ch³ng qua đó cing chÉ là mÙt sñ trát ph¥n tô son, đ¿n mÙt lúc quan trÍng nào đó thì b£n ch¥t cça mÙt tiĂu thË dân - lưu manh và vô l¡i - mÛi thò ra. Đây chính là nhïng k» phá ho¡i thanh danh thñc sñ cça nhïng quý tÙc chân chính.

Tôi đã đi quá xa v¥n đÁ rÓi. VÁ đ¿n nhà thì đã nghe r±ng nhïng ngưƯi trong xưßng làm phim Tây An cing đã đ¿n. DiÅn viên Khương Văn đã tëng là diÅn viên chính trong các bÙ phim nƠi ti¿ng như “ThË tr¥n Phù Dung”, “Hoàng đ¿ cuÑi cùng” cing đã đ¿n nhưng Trương NghÇ Mưu và nï diÅn viên chính Cçng Lăi và nhiÁu ngưƯi khác v«n chưa có m·t.

Không bi¿t vÙi vàng vì điÁu gì, tôi vÍt lên xe đ¡p c¯m đ§u c¯m cƠ đ¡p th³ng đ¿n Tôn Gia Kh©u cách làng chúng tôi kho£ng mưƯi d·m Trung QuÑc. Đúng là trên m£nh đ¥t Tôn Gia Kh©u này năm ¥y đã diÅn ra mÙt trn phåc kích kinh thiên đÙng đËa. Trương NghÇ Mưu đã bÏ ra đ¿n g§n mÙt v¡n nhân dân tÇ đĂ thuê bà con ß đây trÓng m¥y m«u cao lương të trưÛc.

Vëa đ·t chân lên trên chi¿c c§u đá nhÏm tôi đã muÑn khóc. Toàn bÙ cao lương đang sÑng dß ch¿t dß, cây cao l¯m cing chÉ kho£ng mÙt mét, cây th¥p chÉ đÙ vài gang tay, lá cao lương cuÑn l¡i cong queo, trên m·t lá bám đ§y nhïng loài sâu ăn lá, ngay c£ bÍn sâu bÍ này cing đã ch¿t g§n h¿t, sÑ còn l¡i thì đang sÑng dß ch¿t dß. Xác nhïng con đã ch¿t rơi xuÑng đ§y bàn chân khi tôi bưÛc ngang qua. Không xong rÓi, đ¡i ca Trương NghÇ Mưu l§n đ§u tiên làm đ¡o diÅn đã không may, g·p ph£i vn đen rÓi.

Sáng hôm sau thì Trương NghÇ Mưu và mÍi ngưƯi đã đ¿n đông đç. Tôi vÙi vÙi vàng vàng ch¡y đ¿n nhà khách huyÇn đĂ g·p hÍ. Nhïng câu nói đ§u tiên là bàn vÁ nhïng m£nh ruÙng cao lương g·p h¡n, bàn vÁ mÙt tác gi£ văn hÍc như tôi đã đem đ¿n cho hÍ nhïng điÁu không vui và không may. Nhưng Trương NghÇ Mưu l¡i khuyên gi£i tôi, nói: HÍ đã có nhïng chu©n bË sµn sàng cho viÇc kh¯c phåc khó khăn, hÍ không să khó să khƠ. HÍ c§n g·p huyÇn çy, hÍ c§n phân bón, hÍ c§n nưÛc… HÍ đã sµn sàng chai m·t đĂ van nài các quý ông quý bà ß đây giúp đá.

Ngày hôm sau nïa, mây đen đ§y trƯi. Trương NghÇ Mưu nói anh ¥y đã tìm đưăc đÓng chí lãnh đ¡o cao nh¥t huyÇn, vË này đã phê chu©n xu¥t năm t¥n phân bón. VË này còn triÇu tp mÙt cuÙc hÍp kh©n c¥p nhïng lãnh đ¡o các làng các xã có tham gia trÓng cao lương, yêu c§u hÍ đưa viÇc chăm sóc nhïng m«u cao lương này trß thành “nhiÇm vå chính trË trung tâm” trong công tác trưÛc m¯t, điÁu này cho th¥y vË lãnh đ¡o này r¥t nĂ trÍng đoàn làm phim và cá nhân Trương NghÇ Mưu. Tôi đã bË c£m đÙng bßi viÇc làm chí công vô tư này cça vË lãnh đ¡o huyÇn çy nÍ nên hùng hÓn tuyên bÑ, n¿u kinh phí cça đoàn làm phim quá căng th³ng, tôi tñ nguyÇn dùng sÑ tiÁn nhun bút cça mình đĂ mua phân bón cho đoàn. Nghe th¥y tôi nói th¿, Trương NghÇ Mưu đã cưƯi.

Ngay buƠi sáng hôm ¥y, trƯi b¯t đ§u mưa l¥t ph¥t. Tôi l§m r§m trong miÇng: Ông trƯi đáng kính đáng thương! Mưa đi, mưa cho lÛn vào… Tôi mưăn chi¿c xe đ¡p cça mÙt cÑ nhân đ¡p th³ng đ¿n Tôn Gia Kh©u, tìm đ¿n tn nhà bí thư chi bÙ thôn nói cho mÙt hÓi, đ¡i ý là muÑn bà con ß đây hãy tích cñc giúp đá đoàn làm phim r£i phân lên ruÙng cao lương, đëng đĂ cho nhïng ngưƯi ß nơi khác đ¿n đánh giá là nông dân Đông B¯c Cao Mt chúng ta bång d¡ h¹p hòi, chÉ bi¿t đ¿n cái lăi nhÏ mà không ngh) đ¿n cái lăi cao hơn. Lúc ¥y mưa đã b¯t đ§u n·ng h¡t, chúng tôi cho xe chß phân dëng l¡i trên c§u, đéng trên c§u nhìn xuÑng tôi có c£m giác là cây cao lương hình như đã b¯t đ§u phåc hÓi sinh khí. Ti¿ng mưa đp vào lá cao lương khô qu¯t khi¿n chúng vang lên nhïng âm thanh xào x¡c dÅ làm lòng ngưƯi sinh c£m giác thê lương.

Tôi quay vÁ đ¿n nhà thì trƯi đã x¿ chiÁu. M¹ tôi chiên hai qu£ tréng đĂ tôi và bÑ nh¯m rưău. Tôi nhn ra mùi vË cça rưău có gì đó là l¡, không giÑng như rưău bà con v«n thưƯng n¥u mà có l½ là cÓn công nghiÇp pha ch¿. Tôi nói vÛi bÑ vÁ c£m nhn cça mình, ông b£o chai rưău này là ông mua të cía hàng Nhà nưÛc vÁ, l½ nào ngưƯi Nhà nưÛc và cía hàng Nhà nưÛc l¡i đi lëa nhân dân? Tôi không muÑn nói thêm vÁ chuyÇn này nïa, có l½ là tôi cÑ tình đĂ cho thánh đËa cça lòng trung thành đÑi vÛi Nhà nưÛc, đÑi vÛi Đ£ng so ra còn n·ng hơn c£ vô sÑ đ£ng viên cÙng s£n cça bÑ tôi còn có lý do mà tÓn t¡i nhưng trong lòng tôi thì đang léo nhéo: Đëng nói là nhïng cía hàng ß Đông B¯c Cao Mt này mà ngay c£ trên s¡p hàng cça nhïng cía hàng quÑc doanh ß B¯c Kinh có m¥y m·t hàng không ph£i là đÓ gi£ m¡o?

Tôi và bÑ uÑng rưău và ng¯m b§u trƯi trong cơn mưa m×i ngày m×i to, nưÛc trên mái nhà ch£y xuÑng ào ào, trong sân nưÛc lên c£ t¥c. Hoan hô ông trƯi! BÑ tôi cing r¥t hưng ph¥n khi nhìn th¥y trƯi mưa nên trên m·t l¡i có thêm m¥y n¿p nhăn nïa. Tôi và bÑ cé ngÓi như th¿ giây lâu, không ai muÑn nói câu nào vì să phá vá phút giây đón mưa tuyÇt vƯi này.

- TÑt quá! Không ph£i n±m trong lò lía nïa rÓi! Ông trƯi qu£ có m¯t! - CuÑi cùng thì bÑ tôi cing lên ti¿ng.

- TÑt quá! Trương NghÇ Mưu! Đúng là anh có phúc khí! - Đây là lƯi cça tôi. Nói xong tôi quay sang bÑ hÏi: - BÑ, liÇu nhïng đám cao lương có phåc hÓi l¡i kËp không?

- G·p trƯi mưa th¿ này mà l¡i bón kËp phân, cao lương s½ nhƠ gÑc lÛn lên cho mà xem!

- Con không tin là chúng có thĂ lÛn nhanh đĂ kËp quay phim!

- Hoa màu cing có nhïng thƯi kó phát triĂn kó dË. H¡n hán lâu ngày l¡i đưăc g·p mưa, séc tăng trưßng cça nó tăng g¥p đôi! Ông nÙi anh đã tëng nói, ban đêm đéng trong ruÙng cao lương có thĂ nghe th¥y nhïng âm thanh sinh trưßng cça chúng, lào xào, tí tách…

- Mưa đi, mưa thêm mÙt đêm nïa!

- Nói by! Mưa thêm mÙt đêm nïa thì låt m¥t!

M¥y tháng h¡n hán nhưng chÉ hai ngày mưa là úng låt, đây chính là khƠ n¡n truyÁn đƯi, cing là đ·c điĂm cça vùng Đông B¯c Cao Mt. TƠ tiên chúng tôi vì sao l¡i chÍn vùng đ¥t kh¯c nghiÇt này mà đËnh cư? T¡i sao chúng tôi l¡i không di cư? Vì sao l¡i có không bi¿t bao nhiêu ngưƯi l¡i bôn ba vÁ đ¿n tn Quan Đông sinh sÑng nhưng khi s¯p ch¿t l¡i quay vÁ đây, chÍn l¥y mÙt n¥m đ¥t trên ruÙng cao lương hai bên bƯ Gi£o Hà mà vùi n¯m xương tàn? T¡i sao tôi đã n¿m tr£i không bi¿t bao nhiêu là khƠ nhåc ß trên m£nh đ¥t này, nhưng l¡i hy vÍng mình l¡i đưăc vùi xác trên ruÙng cao lương sau khi ch¿t bên c¡nh ông cÑ bà cÑ, ông nÙi bà nÙi, ông nÙi ba bà nÙi ba, chú Tam chú Té, nhïng đéa cháu đã m¥t cça tôi? Trên nhïng ph§n mÙ cça chúng tôi cÏ d¡i s½ mÍc đ§y, đ¥t cao lương đang chƯ đăi chúng tôi… Lúc này tuy không còn cao lương nïa, nhưng m¥y mươi năm trưÛc, nhïng cây cao lương nhô đ§u lên khÏi m·t nưÛc li, con ngưƯi l«n trâu bò ngña dê tå tp trên m·t đê ng¯m vÍng m·t nưÛc mênh mông, và t¥t c£ nhïng c£nh tưăng bË ánh n¯ng tà chi¿u rÍi thành mÙt màu đÏ… T¥t c£ đÁu hiĂn hiÇn trong đ§u tôi như nhïng c£nh mÙng…

Đ¿n chiÁu tÑi thì cơn mưa đã dét. Tôi vÙi vàng ch¡y đ¿n hăp tác xã cung tiêu gÍi điÇn đ¿n nhà khách huyÇn g·p Trương NghÇ Mưu. Tôi gào trong máy: NghÇ Mưu! Chúc mëng cơn mưa, chúc mëng anh! Trương NghÇ Mưu cing hét: Chúc mëng! Tôi nói: BÑ tôi b£o, chÉ còn bón phân đ§y đç, chÉ mưƯi m¥y ngày sau là cây cao lương s½ cao quá đ§u ngưƯi! M×i ngày đi qua chúng s½ lÛn vÛi tÑc đÙ nhân đôi! Trương NghÇ Mưu nói: Th¿ à?

Tôi có c£m giác cuÙc điÇn tho¡i cça mình trß nên thëa nhưng trong lòng tôi v«n hưng ph¥n đ¿n đÙ phát run.

Sau đó thì tôi quay l¡i nhà khách huyÇn. Trương NghÇ Mưu đưa kËch b£n phim cho tôi đÍc. Tôi xem xong, có c£m giác là kËch b£n tinh gi£n r¥t nhiÁu so vÛi truyÇn cça tôi, nhưng điÁu làm tôi bái phåc nh¥t v«n là Trương NghÇ Mưu đã gi£i thích nhïng quan hÇ vô cùng phéc t¡p cça gia tÙc chúng tôi trong “Gia tÙc cao lương đÏ” mÙt cách tưƯng tn - Đây là mÙt v¥n đÁ khó mà trong truyÇn cça mình tôi mÛi gi£i quy¿t đưăc mÙt nía, nía còn l¡i Trương NghÇ Mưu đã gi£i quy¿t. Trương NghÇ Mưu còn yêu c§u tôi đÍc kù kËch b£n, có ch× nào không vëa ý thì sía v«n còn kËp. Tôi đÍc đi đÍc l¡i đ¿n bÑn năm l§n nhưng chÉ đÁ nghË sía đƠi m¥y câu ca të và trong mÙt vài trưƯng đo¡n có góp mÙt vài ý ki¿n nhÏ.

Trên thñc t¿, mÙt đ¡o diÅn tài ba vÁ căn b£n không c§n ph£i có biên kËch. Nói cách khác, biên kËch chÉ có thĂ cung c¥p cho nhà đ¡o diÅn tài ba mÙt  sÑ nhïng tài liÇu có liên quan mà thôi, đương nhiên nói như th¿ không có ngh)a là tôi h¡ th¥p vai trò cça nhà biên kËch.

Lúc này thì mÍi chu©n bË đã đâu vào đó, chÉ còn chƯ b¥m máy. Trong lúc nhàn r×i, tôi mƯi mÙt sÑ đÓng chí trong đoàn vÁ nhà tôi thăm chơi m·c dù trong lòng tôi r¥t muÑn mƯi toàn bÙ đoàn làm phim đ¿n nhà. Khi tôi đem chuyÇn này thông báo cho ngưƯi nhà, t¥t c£ mÍi ngưƯi đÁu r¥t ph¥n khßi nhưng bÑ tôi thì không tÏ thái đÙ gì, l³ng l·ng vác cuÑc ra đÓng, tÑi mËt mÛi trß vÁ. Lúc nào bÑ cing khuyên tôi c©n thn, không nên quá xÑc nƠi, n¿u không s½ g·p tai hÍa trong đƯi. Tôi đang cÑ g¯ng làm theo lƯi khuyên cça bÑ. BuƠi sáng hôm sau, thím tôi bn bËu vÛi viÇc làm lo¡i bánh cuÑn đ·c s£n cça đËa phương, vă tôi thì tƯ mƯ sáng đã đi chă mua s¯m. MưƯi giƯ rưái, mÙt chi¿c xe đ× l¡i trên sân phơi thóc nhà tôi, Trương NghÇ Mưu, phó đ¡o diÅn TiĂu Dương, “bà tôi” Cçng Lăi, “ông tôi” Khương Văn, quay phim TiĂu CÑ và mÙt sÑ ngưƯi nïa bưÛc xuÑng xe, mÙt đám đông bà con làng xóm vây l¥y đoàn ngưƯi m·c áo v£i thô và trÍc đ§u này. Sau này anh hai tôi b£o trông th¥y bÙ d¡ng chân đ¥t cça đoàn ngưƯi này, anh ¥y cing có thĂ làm diÅn viên. Tôi b£o anh có thĂ s¯m vai qu§n chúng ho·c anh lính ¤t lính Giáp cing đưăc.

Tôi s½ giÛi thiÇu mÙt tí vÁ lo¡i bánh biÇn - téc bánh cuÑn cça quê hương tôi: BÙt mì tr¯ng nhào cho nhuyÅn rÓi dùng mÙt vt tròn (như chai rưău) cán ra tht mÏng, bÏ vào ch£o rán chín, sau đó dùng tréng gà luÙc chín làm nhân, cho mÙt ít muÑi, hành rÓi cuÑn l¡i thành nhïng cuÑn riêng là có thĂ ăn đưăc. Đây là lo¡i lương thñc chç y¿u cça nhïng tay thƠ phÉ trong xã hÙi ci, muÑn ăn đưăc nó c§n ph£i có đôi hàm răng tht ch¯c khÏe, hơi khó tiêu gây c£m giác no lâu. Anh em trong đoàn r¥t tñ nhiên như ngưƯi trong làng, cé ngÓi bÇt xuÑng sàn nhà mà ăn bánh cuÑn. Khương Văn ăn nhiÁu nh¥t, l¡i còn bê c£ tô canh Ût cay xè lên húp soàn so¡t. “Bà nÙi” Cçng Lăi ăn mà ch³ng có v» hào héng gì, cô ¥y nói hai đ§u cça bánh cuÑn không có tréng nên không ngon. Ngày ¥y Cçng Lăi m·c mÙt chi¿c qu§n v£i thô buÙc Ñng l¡i b±ng mÙt săi dây, mang dép lê. M¹ tôi than thß: MÙt cô gái đ¹p như vy t¡i sao l¡i hóa trang ch³ng thành bÙ d¡ng gì c£ th¿ này, các ngưƯi chÉ là mÙt li tréng rùa!

Cçng Lăi muÑn mang vÁ cho Đu Quan mÙt ít bánh cuÑn. Khi cô ¥y đang cuÑn bánh thì Khương Văn đéng dy đi vào nhà trong, quýnh quáng th¿ nào mà đá ph£i phích nưÛc sôi. ChÉ nghe mÙt ti¿ng “båp”, phích nưÛc vá tan, m£nh thçy tinh b¯n đ¿n tn ch× Cçng Lăi đang ngÓi cuÑn bánh và rơi vào chi¿c bánh cô ¥y đang cuÑn trong tay. Khương Văn không bË bÏng là may nhưng trông anh ¥y có v» khó xí, tôi nói: Đây là điÁm lành, ch¯c ch¯n là bÙ phim cça chúng ta s½ là mÙt ti¿ng bom nƠ giòn giã trong đƯi sÑng điÇn £nh tương lai!

Chi¿c bánh trên tay Cçng Lăi không thĂ dùng đưăc bßi tôi să m£nh thçy tinh s½ chui vào bång cça Đu Quan - “bÑ tôi”. Tôi chăt ngh) đ¿n nhân vt thuÙc giai c¥p ph£n cách m¡ng TiÁn Thç Duy đã lén lút trÙn m£nh thçy tinh vào trong bánh bao đĂ cho Phương H£i Trân ăn vào bång suýt nguy đ¿n tính m¡ng trong vß kËch cách m¡ng “H£i c£ng” - Sau này cuÑn bánh này đã bË bÑ tôi ăn nhưng tuyÇt đÑi không ph£i bÑ tôi là ngưƯi keo kiÇt bçn xÉn đâu - “Bà tôi” đã cuÑn cho “bÑ tôi” mÙt cuÑn khác.

M¥y hôm trưÛc, Trương NghÇ Mưu đã ghé thăm nhà và chåp cho m¹ tôi vài kiĂu £nh. M¹ tôi nói, th±ng bé này tht tÑt, không hÁ phân biÇt là nhà nghÇ thut vÛi nông dân. Tôi ngh) lƯi bình giá này cça m¹ tôi r¥t có giá trË và thành tht chia vui cùng Trương NghÇ Mưu.

Tôi chåp £nh chung vÛi “ông tôi” và “bà tôi”. Vì trong tác ph©m, ông nÙi tôi thưƯng cßi tr§n thân trên nên “ông tôi” Khương Văn và tôi cùng cßi áo, tôi phát hiÇn thân thĂ Khương Văn tht cưƯng tráng, b¯p thËt săn ch¯c, còn tôi má ơi là má. Khương Văn và Cçng Lăi m×i ngưƯi ôm mÙt bên vai tôi. Sau khi in £nh ra, đÓng chí phå trách viÇc in £nh cưƯi trêu tôi: Cé ngh) là “béc trưƯng thành b±ng thép” không bao giƯ nghiêng ché nhÉ? Thì ra trong £nh, tôi đéng hơi nghiêng ngưƯi vÁ phía Cçng Lăi, cưƯi đ¿n đÙ răng chìa c£ ra ngoài, trông khó coi vô cùng. Lúc ¥y tôi chÉ bi¿t chÑng ch¿: Cçng Lăi bám quá ch·t khi¿n vai tôi bË tê d¡i, tÙi không ph£i do tôi! T¥m £nh ¥y đã bË th¥t l¡c, lâu nay tôi v«n có ý đi tìm, cho dù ph£i bÏ ra m¥y đÓng đĂ mua l¡i të ai đó tôi cùng cam lòng, mua đĂ mà đÑt!

Ngày b¥m máy quay vào trung tu§n tháng tám, bà con kh¯p nơi ăn m·c chÉnh tÁ xanh xanh đÏ đÏ đƠ vÁ trưƯng quay tò mò xem ngưƯi ta đóng phim. Tôi cõng con gái trên vai đéng të xa quan sát, trông th¥y Khương Văn cúi đ§u ç ri ngÓi im trên c§u, còn Cçng Lăi thì s¯c m·t tr¯ng nhăt đang bíu vào mÙt cây cao lương. Bà con đéng xem th§m thì vÛi nhau: Nóng béc th¿ này mà b¯t con gái ngưƯi ta m·c áo bông qu§n bông. E r±ng cô gái xinh đ¹p kia s½ ch¿t m¥t thôi! Đúng là làm chuyÇn gì cing ch³ng dÅ dàng chút nào. Cing có ngưƯi nói oang oang: Th±ng M¡c Ngôn ch£ ra làm sao c£. Ngay c£ ông bà nÙi nó cing bË nó làm nhåc kia kìa! Tôi không bñc mình, ch³ng ph£i là năm nay trong cao trào “ph£n đÑi tñ do hóa” đã có mÙt sÑ ngưƯi đưăc xem là “nhà nghÇ thut” trong nhïng đoàn văn công nƠi ti¿ng ß B¯c Kinh đã tëng tuyên bÑ: H¯n ta tñ nguyÇn lÙt s¡ch qu§n áo cça bà nÙi mình đĂ cho ngưƯi Nht B£n hi¿p dâm… đó sao? Nhïng k» ngu ngÑc văng ra nhïng lƯi thÑi hơn cét chó như vy mà tôi không hÁ nƠi gin, huÑng hÓ là vÛi nhïng lƯi bình lun vô tư cça nhïng ngưƯi thân cça tôi vÑn không ph£i là “nghÇ thut gia” gì c£!

3. Lò n¥u rưău trong mÙng

Cao lương đÏ cça vùng Đông B¯c Cao Mt làm th¿ nào đĂ trß thành mÙt thé rưău cao lương thơm lëng? Đúng là tôi không thĂ bi¿t đưăc, nhưng tôi đưăc mÙt sÑ ngưƯi già đã tëng làm viÇc trong nhïng lò n¥u rưău gi£i thích sơ bÙ cho, cing tham kh£o mÙt sÑ tư liÇu có liên quan (tôi đã photo nhïng tài liÇu này t·ng cho Trương NghÇ Mưu), do vy mà tôi cing có chút ít ki¿n théc vÁ nó.

Sau khi të Cao Mt quay trß l¡i B¯c Kinh, tôi đưăc bi¿t Trương NghÇ Mưu đã d«n đÙi quay phim đ¿n Ninh H¡ quay c£nh n¥u rưău. Có mÙt đêm, trong mÙng tôi th¥y mình g·p Trương NghÇ Mưu trong lò n¥u rưău. M¥y hôm nay xem xong bÙ phim mÛi th¥y c£nh tưăng trong lò n¥u rưău sao mà giÑng vÛi c£nh trong mÙng cça tôi! Thành tht chúc mëng nhïng nhà quay phim tài ba!

4. Nhïng c£m tưßng linh lo¡n

Tôi cho r±ng, giïa tiĂu thuy¿t và điÇn £nh v«n có mÙt mÑi liên hÇ nÙi t¡i, do vy mà kh£ năng chuyĂn thĂ të tiĂu thuy¿t sang kËch b£n điÇn £nh là r¥t lÛn. KËch b£n điÇn £nh mà trung thành tuyÇt đÑi vÛi nguyên tác là r¥t khó, nhưng l¥y nguyên tác làm cơ sß rÓi thông qua nhïng kù thut riêng cça nghÇ thut điÇn £nh đĂ khơi găi ß ngưƯi xem mÙt khoái c£m th©m mù mÛi là điÁu hoàn toàn có kh£ năng. MÙt bÙ tiĂu thuy¿t hay luôn luôn mang tính đa ngh)a, do vy mà khi đ·t vào tay nhïng đ¡o diÅn khác nhau s½ có nhïng bÙ phim khác nhau; cing giÑng như cùng sí dång mÙt chi¿c dương c§m đÙc t¥u cùng mÙt khúc nh¡c, nhưng dưÛi ngón tay cça nhïng ngưƯi chơi đàn khác nhau s½ có nhïng khúc nh¡c khác nhau là không nghi ngƯ gì nïa. LƯi nói mà, không nên nghi ngƯ gì nïa, ch³ng qua cing chÉ là nhïng lƯi thëa, càng ít nói càng hay.

Tôi đã tëng phong cho mình cái tư cách cça mÙt khán gi£ bình thưƯng đĂ xem “Cao lương đÏ” cça Trương NghÇ Mưu, cÑ g¯ng tránh chuyÇn đem bÙ phim ra so sánh vÛi truyÇn cça mình, t¥t nhiên là r¥t khó khăn.

Không nghi ngƯ gì nïa, bÙ phim “Cao lương đÏ” chính là mÙt thành công rñc rá cça Trương NghÇ Mưu, có thĂ nói là mÙt thành công rñc rá cça điÇn £nh hiÇn đ¡i Trung QuÑc. Tôi hoàn toàn tin tưßng ngưƯi xem s½ tán thưßng bÙ phim này.

N¿u đéng ß lp trưƯng cça tác gi£ nguyên tác mà xét, đem cao lương đÏ như mÙt biĂn máu cça tôi bi¿n thành cao lương xanh là mÙt điÁu thñc sñ đáng ti¿c, nhưng n¿u đéng ß góc đÙ ngưƯi xem mà nói, màu xanh b¡t ngàn cça cao lương như mÙt biĂn sóng dâng trào, đ§y séc sÑng, đ§y huyÁn diÇu và có mÙt chút bí mt có thĂ khơi găi ß tôi bao nhiêu là liên tưßng vưăt ra ngoài hình hài thñc t¿, do vy tôi chÉ có thĂ ca tång cao lương xanh mà thôi.

Mùa hè ß Cao Mt, tôi cưái xe đ¡p ch¡y ra ngoài đÓng, trên đËa bàn thuÙc huyÇn Gi£o, tôi phát hiÇn ra mÙt kho£nh cao lương xanh đang ngm đòng. Kho£nh cao lương này rÙng đ¿n vài trăm m«u, b±ng ph³ng như mÙt t¥m th£m xanh. Tôi đéng trên bƯ đê, đúng lúc ¥y, gió Tây B¯c nh¹ nhàng thƠi tÛi, sau lưng tôi l¡i là bƯ sông lau lách um tùm, ti¿ng ¿ch nhái râm ran trong mùa nưÛc nƠi, chim bay lưăn vòng trên không trung hót vang. Th£m cao lương b¡t ngàn trưÛc m¯t tôi rùng rùng đuƠi theo nhau dưÛi nhïng làn gió nh¹, có khi đéng l¡i và múa nhïng điÇu luân vi mÁm m¡i đ¿n tuyÇt vƯi. Nhïng làn sóng xanh uÑn lưăn ch¡y d§n vÁ phía tôi và ch¡y th³ng vào tâm hÓn tôi. Cao lương đang múa, cao lương đang hát nhïng lƯi ca nÉ non khi¿n tôi ngƯ là chúng đang chia s» n×i buÓn trong tâm hÓn tôi. Tôi cho r±ng cao lương đang giao lưu vÛi tôi, không b±ng ngôn ngï thông thưƯng mà b±ng ngôn ngï cça tâm hÓn. Tôi c£m nhn đưăc nhïng cái vuÑt ve vô cùng mÁm m¡i cça nhïng cành lá cao lương lên linh hÓn tôi. Đéng trên bƯ đê, tôi chÉ muÑn khóc, nhưng ti¿ng khóc không thĂ nào bt ra đưăc - Đúng lúc ¥y, chính là lúc chiÁu tà, khi ánh m·t trƯi đÏ như lía ôm trùm l¥y th£m cao lương xanh, khi¿n cho nó thêm v» th§n thánh và tráng lÇ thì Trương NghÇ Mưu cùng vÛi nhïng cÙng sñ đang loay hoay tìm c£nh quay trên mÙt m£nh cao lương ß Tôn Gia Kh©u. Tôi ngh), mai này n¿u trong phim tôi có thĂ tìm th¥y đưăc c£m giác như tôi đã có đưăc trên chính m£nh đ¥t này, thì đó là mÙt thành công đáng nĂ cça Trương NghÇ Mưu. Vì chính anh ¥y đã không làm tôi th¥t vÍng.

Lúc nào tôi cing ngh), cao lương trong truyÇn cça tôi là mÙt linh hÓn b¥t khu¥t, tôi hy vÍng phim cça Trương NghÇ Mưu s½ có đưăc nhïng hình tưăng cao lương tưăng trưng, có linh hÓn và có sinh mÇnh khi¿n cho mÇnh vn cça “ông tôi”, “bà tôi” cùng vÛi chúng quyÇn ch·t l¡i vÛi nhau. ĐiÁu này vÁ cơ b£n Trương NghÇ Mưu đã thành công. Nhà quay phim CÑ Trưßng VÇ đã cÑng hi¿n mÙt cách xu¥t s¯c trong nhïng thành công cça Trương NghÇ Mưu, đÓng thƯi CÑ Trưßng VÇ cing đã nhân đó mà mang l¡i vinh quang cho mình - nh¥t đËnh s½ là như vy.

Có m¥y c£nh khi¿n ngưƯi ta không thĂ quên đưăc trong phim:

1. Chi¿c kiÇu chòng chành

Trong r¥t nhiÁu bÙ phim, c£nh khiêng kiÇu xu¥t hiÇn khá nhiÁu, khá phƠ bi¿n nhưng đĂ quay đưăc c£nh khiêng kiÇu đ§y ý vË và nhiÁu s¯c thái tình c£m như trong phim “Cao lương đÏ” thì không nhiÁu l¯m. Con đưƯng gp ghÁnh, båi vàng mù mËt, ti¿ng kèn đÓng thê lương, nhïng điÇu nh£y điên cuÓng… suy cho cùng có ý ngh)a gì? Đo¡n này r¥t dài nhưng ngưƯi xem không hÁ th¥y chán, th¥y đç chính là vì nó biĂu hiÇn đưăc cuÙc đƯi không hÁ bình thưƯng cça “bà tôi”.

2.Hăp hôn trên đÓng nÙi

Khi “ông tôi” cưÛp “bà tôi” ch¡y vào cánh đÓng cao lương, ném “bà tôi” lên chi¿c “giưƯng cưÛi” lót lá cao lương thì “bà tôi” nhìn th³ng lên b§u trƯi xanh thăm th³m trong khi trên thân hình bà là mÙt bÙ qu§n áo cô dâu màu đÏ, thân thĂ bà n±m theo hình chï “đ¡i” ('?). Cây cao lương che phç chi¿c giưƯng tân hôn, bi¿n nó thành mÙt chi¿c đàn t¿ th§n thánh. “Ông tôi” të të quó xuÑng trưÛc đàn t¿ ¥y… Cao lương xanh đen nh£y múa quay cuÓng ch³ng khác nào hàng v¡n tinh linh đang hưÛng lên trƯi xanh kêu gào. Âm nh¡c thê lương, tráng lÇ… TrưƯng đo¡n này càng làm tăng thêm tính th§n bí nhưng nÓng nàn, dÅ dàng kích đÙng nhân tâm khi¿n c£nh ái ân giïa “ông tôi” và “bà tôi” trß nên cao thưăng vô ng§n. TrưƯng đo¡n này có màu s¯c bi kËch, còn âm nh¡c thì như nhïng chi¿c chùy thúc th³ng vào trái tim con ngưƯi.

Có mÙt ngưƯi b¡n cùng xem bÙ phim vÛi tôi nói là nên đĂ cho “ông tôi” cßi áo cça “bà tôi”, nên đĂ lÙ nía b§u ngñc cça “bà tôi” thì hay hơn. Tôi b£o: KiĂu cßi áo và đĂ cho nía b§u vú thoáng hiÇn là r¥t thông thưƯng, tôi còn muÑn “ông tôi” lÙt s¡ch qu§n áo cça “bà tôi” đĂ cho nhåc thân đ¹p đ½, thu§n khi¿t ¥y đÑi diÇn vÛi muôn ngàn đôi m¯t cça đ¥t trƯi! Anh b¡n kêu lên: Không đưăc! Tôi nói: Đúng là không đưăc, nhưng có ai đó trông th¥y “bà tôi” không còn m£nh v£i che thân, n±m trên đài t¿ th§n mà có suy ngh) lung tung đ§y ch¥t nhåc dåc, thì k» đó chính là loài súc sinh!

Qu£ là đáng ti¿c!

Quan hÇ tính giao cça con ngưƯi có khi l¡i là quan hÇ vÁ m·t tâm hÓn, là hưÛng vÁ Thưăng đ¿ mà sám hÑi, nhưng nhiÁu khi l¡i không ph£i như th¿.

Nhïng lƯi khác không tiÇn nói ra đây.

3. T¿ Th§n Rưău và t¿ th§n La Hán

Hai trưƯng đo¡n này có cách t¡o hình khá tương tñ nhưng hàm ngh)a không hoàn toàn giÑng nhau, đo¡n trưÛc khôi hài, đo¡n sau bi ph«n. Séc sÑng cuÓn cuÙn cing như tinh th§n hy sinh giÏi “kêu lÛn l§n cuÑi cùng” cça dân tÙc Trung Hoa có thĂ th¥y ß nhïng đo¡n này.

Đã lâu l¯m rÓi, Trương NghÇ Mưu đã vi¿t thư cho mÙt vài anh em biên kËch chúng tôi, nói anh ¥y đang đÍc cuÑn “Séc sÑng cça bi kËch” và r¥t khâm phåc cái tinh th§n “th§n rưău” trong cuÑn sách ¥y. ĐiÁu này cho th¥y Trương NghÇ Mưu chËu £nh hưßng r¥t lÛn të cuÑn “Séc sÑng cça bi kËch”.

Nói tóm l¡i, bÙ phim này vëa có tinh th§n lãng m¡n vëa có s¯c thái truyÁn kó, dã man và nhu mì thÑng nh¥t, ho¡t kê và cao thưăng thÑng nh¥t, khôi hài và nghiêm túc thÑng nh¥t. N¿u ph£i tìm ch× chưa đ¡t thì tôi có thĂ nói: c§n ph£i có c£nh lÙt da ngưƯi mÛi đá nghiÇn; c§n ph£i có mÙt cánh đÓng cao lương hàng v¡n m«u, đĂ Trương NghÇ Mưu và đÙi quay phim ngÓi trên máy bay mà quay mÛi đá nghiÇn.

Xin chân thành chúc mëng thành công cça đoàn làm phim “Cao lương đÏ”. Thái đÙ ho¡t đÙng nghÇ thut nghiêm túc, tinh th§n hy sinh chËu đñng gian khƠ cça các anh v)nh viÅn thúc giåc tôi. Tài hoa cça các anh khi¿n tôi có mÙt chút đÑ kơ nhưng chç y¿u v«n là khâm phåc.

27-11-1987

Đ§u trâu m·t ngña

Linh tinh vÁ Khương Văn

ĐĂ lý gi£i mÙt con ngưƯi, tôi vi¿t bài vi¿t nhÏ này. Nhưng qua thñc t¿ đã chéng minh r±ng, đĂ lý gi£i mÙt con ngưƯi mÙt cách c·n k½ thì so vÛi viÇc tñ n¯m tóc rÓi nh¥c thân thĂ mình lên khÏi m·t đ¥t còn khó hơn g¥p nhiÁu l§n. Con ngưƯi lúc nào cing đéng ß mÙt góc đÙ riêng, dùng tư tưßng, cách nhìn riêng đĂ suy đoán tâm lý cça ngưƯi khác, të đó mà rút ra nhïng k¿t lun, t¥t nhiên nhïng k¿t lun này cing chÉ mang màu s¯c cá nhân. Cing có thĂ có nhïng ngưƯi cá biÇt trong mÙt hoàn c£nh cá biÇt lý gi£i mÙt cách chu©n xác nhïng ho¡t đÙng tinh th§n cça ngưƯi khác trong mÙt thƯi kó nh¥t đËnh nào đó. Hoàn c£nh cá biÇt này có đưăc ch³ng qua là do Thưăng đ¿ ân sçng mà ban cho, ngàn năm có mÙt.

Tôi khó có thĂ nhn đưăc sñ ân sçng cça Thưăng đ¿, đ·c biÇt là khi đÑi diÇn vÛi mÙt con ngưƯi đã tëng nhn đưăc sñ ân sçng cça Thưăng đ¿.

Cách biĂu thË sñ ân sçng cça Thưăng đ¿ đÑi vÛi con ngưƯi này tho¡t trông thì không bình thưƯng nhưng cing l¡i r¥t bình thưƯng. Có lúc Thưăng đ¿ giơ cao đôi giày da nÇn vào tinh th§n anh ta; cing có khi Thưăng đ¿ ban cho vài gói k¹o đĂ an çi linh hÓn anh ta. Yêu và hn giao thoa, ân tình và uy quyÁn đÓng hành, quát m¯ng và khuyên nhç, tàn khÑc và mÁm mÏng… hai thái cñc cça sñ đÑi lp dung nhp thành mÙt thĂ thÑng nh¥t trông ch³ng khác nào mÙt đÓng xu k½m trong con ngưƯi anh ta.

Chúng tôi chÉ có thĂ dña vào nhïng suy đoán cça mình đĂ bi¿t đưăc khuôn m·t thƯi niên thi¿u cça mÙt ngôi sao điÇn £nh, mà thanh danh cça anh ta đang làm ch¥n đÙng th¿ giÛi điÇn £nh không chÉ trong ph¡m vi Trung QuÑc, mà c£ nưÛc ngoài. Trong nhïng năm sáu mươi, thƯi cça cái đói triÁn miên bám đuƠi con ngưƯi, khuôn m·t cça nhïng đéa tr» sơ sinh tuyÇt đ¡i bÙ phn đÁu giÑng m·t nhïng con mèo rách, trên cái m·t vëa g«y vëa dài ¥y l¡i c¯m mÙt đôi vành tai to tưÛng… Đ¡i khái đó là nhïng nét phác hÍa vÁ khuôn m·t thƯi niên thi¿u cça ngôi sao điÇn £nh đương đ¡i. Tôi chưa hÁ có cuÙc g·p gá chính théc nào vÛi Khương Văn, thm chí cing không bi¿t mÙt cách chính xác là anh ta sinh năm sáu ba hay sáu tư, chÉ nhÛ mÙt cách mang máng r±ng anh ta đã tëng nói có ông bÑ là mÙt quân nhân. Anh ta sinh ra ß ĐưƯng Sơn, sau đó thì theo bÑ bôn ba trên kh¯p các vùng nam b¯c. Tôi cing không bi¿t ông bÑ cça con ngưƯi này cing giÑng như nhïng ông bÑ cça nhïng thiên tài khác, đã dùng h¿t tâm lñc và hÍc v¥n cça mình đĂ hưÛng đ¡o cho con đi theo con đưƯng xán l¡n huy hoàng hay không nïa, chÉ nghe nói r±ng m¹ anh ta là mÙt ngưƯi phå nï vô cùng m«n tiÇp, nhìn đƯi nhìn ngưƯi r¥t s¯c s£o và sâu s¯c. Con trai thưƯng hÍc đưăc ß m¹ nhiÁu điÁu, không còn nghi ngƯ gì nïa, anh ta đã k¿ thëa đưăc ß m¹ sñ m«n c£m và năng đÙng, nhưng không hÁ k¿ thëa c£m giác vÁ sñ bé nhÏ cça thân phn. VÁ cơ b£n, c£m giác vÁ mÍi thé cça anh ta là r¥t hùng tráng, hào phóng và đ§y màu s¯c. Con ngưƯi này già trưÛc tuƠi, khi nhïng đéa con trai cùng thƯi vÛi anh ta v«n còn đang ngÓi run r©y trong nhïng lƯi quát m¯ng cça các cô b£o m«u trong nhà m«u giáo, thì anh ta đã dña vào m¥y chï đ¡i tñ céng đơ và thô như que cçi đưƯng hoàng bưÛc chân qua ngưáng cía tiĂu hÍc đĂ vào lÛp mÙt. Đó là năm chï đ¡i tñ đã và đang thưƯng xuyên thoát ra të miÇng cça mÙt dân tÙc đông dân nh¥t trên th¿ giÛi: Mao Chç tËch v¡n tu¿! Đ¿n nay anh ta v«n còn giï đưăc t¥m £nh mà anh ta cho là quý giá nh¥t trong đo¡n đƯi đã qua cça mình. Lúc ¥y anh ta đang ß ĐưƯng Sơn, sau đó thì vÁ B¯c Kinh, ti¿p theo là đ¿n Quý Châu rÓi còn đi đâu nïa thì tôi không thĂ bi¿t đưăc. Anh ta tñ nhn r±ng khi đang mài đing qu§n trên gh¿ cça trưƯng trung hÍc, anh ta là đ¡i biĂu ưu tú nh¥t cça lÛp trong môn Anh văn, bây giƯ cái vÑn Anh văn bp b¹ cça anh ta ph§n lÛn là hÍc đưăc të thuß ¥y. Không c§n ph£i tìm hiĂu làm gì vÁ kh£ năng diÅn xu¥t cça anh ta, bßi nó đã hình thành të thƯi niên thi¿u. Nói chung, đa sÑ nhïng con ngưƯi sinh ra trong thƯi ¥y đÁu có ít nhiÁu biĂu diÅn ti¿t måc này ti¿t måc nÍ trên sân kh¥u tiĂu hÍc trung hÍc, đương nhiên anh ta càng không ph£i là mÙt ngo¡i lÇ. Kh£ năng đÍc thuÙc lòng có quan hÇ mt thi¿t vÛi chuyÇn anh ta đi hÍc trưÛc tuƠi, n¿u không như th¿ làm sao tÓn t¡i và c¡nh tranh đưăc khi mà anh ta luôn luôn và lúc nào cing là hÍc sinh nhÏ ngưƯi nhÏ tuƠi nh¥t lÛp, ngay c£ cho đ¿n bây giƯ thì anh ta v«n tÏ ra lão luyÇn, mÙt sñ lão luyÇn không tương xéng l¯m vÛi tuƠi tác. Sau đó thì anh ta thi đ× vào HÍc viÇn KËch nghÇ Trung ương, trong kó thi tÑt nghiÇp, anh ta cùng vÛi mÙt sÑ b¡n trong lÛp hăp séc xây dñng mÙt vß kËch nói. Tôi chÉ nhÛ là anh ta đã nói là có t¡p chí đăng £nh cça anh ta, l¡i còn giï đưăc băng ghi hình trong lúc ¥y nhưng tôi chưa hÁ xem qua. Tôi v«n tin tưßng r±ng rÓi s½ có mÙt ngày có ai đó quan tâm điÁu tra mÙt cách nghiêm túc vÁ thƯi kó niên thi¿u cça anh ta, lúc ¥y ¯t s½ có nhïng chuyÇn ly kó h¥p d«n, ¯t s½ có nhïng tình ti¿t có ý ngh)a tưăng trưng đưăc trình bày trong truyÇn ký vÁ anh ta ho·c tñ truyÇn cça anh ta, có l½ đ¿n lúc ¥y tôi cing có thĂ xem đưăc.

L§n đ§u tiên tôi bi¿t đ¿n gương m·t “nghiêm trang như mÙt pháp quan” cça Khương Văn là ß ngay trên quê hương tôi - nhà khách cça æy ban chính quyÁn huyÇn Cao Mt. Đó là mùa hè năm 1987, Trương NghÇ Mưu d«n đoàn làm phim vÁ đây đĂ đóng bÙ phim “Cíu cíu thanh sát kh©u” (sau này đƠi tên thành “Cao lương đÏ”).

Hình như chúng tôi đã có b¯t tay nhau trong hành lang, mÙt cái b¯t tay không m¥y nhiÇt tình. Sau đó m¥y ngày thì Trương NghÇ Mưu, Khương Văn, Cçng Lăi cùng m¥y ngưƯi nïa vÁ thăm nhà tôi ß Đông B¯c. Ngày ¥y Khương Văn m·c áo cÙc tay, mÙt chi¿c qu§n rÙng thùng thình, mÙt chi¿c th¯t lưng màu đÏ và mÙt đôi giày rách đ¿n th£m h¡i, còn đ§u tóc t¥t nhiên là trÍc lóc, da đen nh»m. Hình £nh này hoàn toàn khác vÛi mÙt Khương Văn trong “ThË tr¥n Phù Dung”: mái tóc r½ ngôi r¥t th³ng, tay c§m gy chÉ huy dàn đÓng ca… trong bïa ăn trưa thì bÏ r¥t nhiÁu tréng vào bánh cuÑn. Séc ăn cça Khương Văn r¥t tÑt, trông ch³ng khác nào Phàn Khoái trong HÓng môn y¿n.

Em hÍ tôi trông th¥y hÏi th§m:

- Anh à, phi¿u lương thñc hàng tháng đç cho anh ta ăn không nhÉ?

Ăn cơm xong, anh ta l¡i đá vá phích đñng nưÛc sôi, m£nh thçy tinh b¯n đ§y lên qu§n áo anh ta. Tôi cho đó là điÁm lành nên nói:

- Quá tÑt! Đó là báo hiÇu phim cça chúng ta s½ là mÙt qu£ bom nƠ tung trong đƯi sÑng điÇn £nh tương lai.

Anh ta ra sân bm môi trăn m¯t phçi nhïng m£nh thçy tinh vương trên áo qu§n.

Tôi không kĂ chuyÇn cái phích nưÛc nïa, bây giƯ tôi nói vÁ chuyÇn “tr£ nă”.

Sau đó m¥y năm, tôi g·p l¡i Khương Văn. Lúc này anh ta không còn là Khương Văn cça thƯi kó ăn bánh cuÑn nïa, không nói vÁ sñ bi¿n đƠi ngo¡i hình, tôi chÉ quan tâm đ¿n sñ rÙng rãi cça mÙt con ngưƯi sau khi đã thành danh, cing như sñ tñ tin vào tài năng cça chính mình ß anh ta. Qua m¥y l§n ăn uÑng cùng nhau nhưng anh ta không hÁ cho tôi có cơ hÙi thanh toán khi¿n tôi th§m nĂ phåc vì sñ hào phóng, và qua đó chúng tôi trß nên thân thi¿t hơn. Không thĂ nói là tôi đã hiĂu anh ta hoàn toàn nhưng tôi cing c£m nhn đưăc sñ tuyÇt vƯi ß anh ta, đương nhiên tuyÇt vƯi nh¥t v«n là nhïng vai diÅn. Khương Văn trong cuÙc đƯi như th¿ nào không ph£i là quan trÍng l¯m đÑi vÛi ngưƯi xem, v¥n đÁ quan trÍng là anh ta diÅn như th¿ nào trong phim và trên sân kh¥u.

1. Cho dù Khương Văn r¥t thành công trong nhïng vai diÅn cça mình trên sân kh¥u kËch nói Trung ương hay trong nhïng bÙ phim vÛi mÙt phong cách r¥t riêng, nhưng căn cé vào truyÁn thÑng kËch nói Trung QuÑc, chúng ta có thĂ th¥y vai diÅn cça Khương Văn trên sân kh¥u có đôi chút khoa trương, có thĂ nói là “quá máu lía”. Và anh ta đã đưa cách diÅn ¥y vào trong điÇn £nh khi¿n ngưƯi xem có c£m giác là không đưăc hài hòa cho l¯m.

2. ChÍn Khương Văn đóng vai PhƠ Nghi trong “Hoàng hu cuÑi cùng” là mÙt chÍn lña r¥t sáng suÑt cça đ¡o diÅn. Có l½ ngo¡i hình cça Khương Văn r¥t giÑng PhƠ Nghi là nguyên nhân đ§u tiên đĂ đ¡o diÅn chú ý đ¿n Khương Văn, nhưng ch¯c ch¯n đó không ph£i là nguyên nhân chç y¿u. Tên cça bÙ phim này khi¿n ngưƯi ta ngh) nó chç y¿u nói vÁ nï giÛi, nhưng sñ tht là sau khi xem phim, do Khương Văn diÅn quá xu¥t s¯c nên chúng ta có c£m giác là nó ch³ng thiên vÁ nï giÛi mà cing ch³ng ngã vÁ nam giÛi, cán cân giïa hai lñc lưăng này là thăng b±ng. Khương Văn đã diÅn r¥t thành công vai vË hoàng đ¿ cuÑi cùng - trang điĂm lòe lo¹t trông ch³ng khác nào mÙt con khÉ làm trò trên sân kh¥u cuÙc đƯi. Sñ tht lËch sí kh³ng đËnh, PhƠ Nghi không ph£i là con ngưƯi như trong vai diÅn cça Khương Văn, nhưng đëng quá quan tâm vÁ chuyÇn ¥y. N¿u có ai đó đã tëng g·p m·t PhƠ Nghi, đã tëng bi¿t PhƠ Nghi sinh ho¡t như th¿ nào trong cuÙc sÑng đƯi thưƯng, xem qua vai diÅn cça Khương Văn mà nhn ra đó là mÙt góc cça PhƠ Nghi đã là mÙt thành công. T¥t nhiên đây chÉ là vai diÅn mô phÏng mà chưa ph£i là sáng t¡o, nhưng mô phÏng cing là mÙt c£nh giÛi nghÇ thut. Nghe đâu r±ng, diÇn m¡o cça diÅn viên đã đóng vai Lênin trong thƯi kó Liên bang Xô vi¿t không giÑng Lênin, nhưng khi ông ta chÑng n¡nh và ng©ng cao đ§u đi trong hành lang cça xưßng phim Matxcơva thì đ¡o diÅn v× tay nói: Đây chính là Lênin! Tinh th§n cça Lênin đã xuyên th¥u nhïng béc tưƯng và hiĂn hiÇn ß kh¯p đưƯng phÑ Matxcơva. Như vy, vai diÅn này chç y¿u khai thác nhân vt vÁ m·t tinh th§n. ĐiÁu này không thĂ không khi¿n tôi c£m th¥y ti¿c nuÑi, trong nhïng bÙ phim đÓ sÙ cça Trung QuÑc nhïng năm g§n đây, diÅn viên chúng ta đã quá lãng phí đĂ ch¡y đua theo dung m¡o và trang séc v» ngoài mà quên biĂu hiÇn tinh th§n cça nhân vt, cing quên m¥t dùng tình c£m và khí ch¥t cça mình đĂ làm chç vai diÅn trong phim. Đương nhiên chuyÇn này cing g·p không ít khó khăn. GiÑng hay không giÑng là cách nhìn nhn riêng cça ngưƯi xem, nhưng nhìn chung mÙt diÅn viên tài năng có thĂ làm cho cách nhìn nhn cça ngưƯi xem thay đƠi. Chúng ta đã xem quá nhiÁu nhïng vai diÅn như nhïng ng«u tưăng, diÅn viên lúc nào cing khoác cho mình bÙ m·t cça v) nhân nhưng té chi thì céng đơ, thëa thãi. Đó là sñ coi thưƯng cưƯi căt ngưƯi xem, cing chính là sñ thi¿u tôn trÍng đÑi vÛi nhïng v) nhân. Ch³ng h¡n, mÙt diÅn viên s¯m vai Mao Tr¡ch Đông, dung m¡o chÉ c§n na ná là đưăc, điÁu cÑt y¿u là ph£i biĂu hiÇn cho đưăc khí ch¥t anh hùng, tinh th§n lãng m¡n trong con ngưƯi ông, đ·c biÇt là ph£i không còn d¥u v¿t cça bÑi c£nh phim mà ph£i tñ nhiên như khi ông đang đi d¡o phÑ. Thông qua hóa trang, Khương Văn cing có thĂ s¯m vai Mao Tr¡ch Đông, tôi tin tưßng r±ng đây s½ là mÙt Mao Tr¡ch Đông b±ng xương b±ng thËt. Khương Văn và con ngưƯi v) đ¡i đang yên nghÉ trong chi¿c quan tài b±ng kính ¥y có ch× giÑng nhưng cing có ch× khác nhau, nhưng tôi tin r±ng anh ta s½ đĂ l¡i ¥n tưăng chưa tëng có đÑi vÛi đÙc gi£ vÁ hình tưăng Mao Tr¡ch Đông. Tôi đã ba l§n vi¿t vÁ nhïng suy ngh) dưÛi đây cça mình, đây là l§n thé tư: Gi£ sí tôi là đ¡o diÅn, tôi s½ đưa sñ kiÇn Mao Tr¡ch Đông vëa cßi áo bông b¯t rn vëa bàn chuyÇn th¿ giÛi vÛi phóng viên Mù ß trong hang đÙng Diên An năm ¥y lên phim. Đây chính là b£n s¯c cça mÙt đ¡i anh hùng, là phong đÙ cça mÙt đ¡i danh s). N¿u Mao Tr¡ch Đông mà giÑng như trên màn £nh hiÇn đ¡i thì vô vË quá. Tôi ngh), rÓi s½ có mÙt ngày ai đó s½ tái hiÇn tình ti¿t h¿t séc thú vË này trong phim.

Tôi đã tëng bàn vÛi Khương Văn vÁ vai diÅn H¡ng Vi và Hán Cao TƠ Lưu Bang, Khương Văn b£o anh ta có thĂ diÅn c£ hai vai này, anh ta s½ dùng tinh th§n đĂ diÅn H¡ng Vi và dùng kù x£o đĂ diÅn Lưu Bang. Tht tuyÇt vƯi! Sñ tñ tin cça Khương Văn khi¿n tôi ph¥n ch¥n vô cùng. Đương nhiên, s¯m vai H¡ng Vi hay Lưu Bang đơn gi£n hơn nhiÁu so vÛi vai Mao Tr¡ch Đông, nhưng v¥n đÁ “dùng tinh th§n đĂ diÅn” cing là điÁu đáng đĂ mÍi diÅn viên suy ngh) và tham kh£o.

Qu£ tht, trong “Hoàng hu cuÑi cùng”, vai diÅn cça Khương Văn chính là biĂu hiÇn kiĂu diÅn tinh th§n áp ch¿ ngo¡i hình. Nên có hàng nghìn PhƠ Nghi; PhƠ Nghi cça Khương Văn chính là mÙt vË Hoàng đ¿ dùng tinh th§n cça Khương Văn đĂ thÑng trË. Vì đây là mÙt trong nhïng vai diÅn đ§u tiên nên vË Hoàng đ¿ này v«n th¥p thoáng chút ít tinh th§n Khương Văn. C£nh PhƠ Nghi m·c quân phåc làm ra v» oai vÇ đi giïa hai hàng lính khi¿n tôi liên tưßng đ¿n mÙt tiĂu tưÛng HÓng vÇ binh thƯi Cách m¡ng văn hóa dương dương tñ đ¯c đi giïa phÑ phưƯng. Khi PhƠ Nghi hành h¡ UyĂn Dung, tôi cing liên tưßng đ¿n c£nh HÓng vÇ binh tƠ chéc phê đ¥u nhïng k» theo đòi tư s£n. Tôi cho r±ng trong bÙ phim này, Khương Văn đã dña r¥t nhiÁu vào nhïng tr£i nghiÇm trong thƯi niên thi¿u, nhïng tr£i nghiÇm này thuÙc vÁ cá nhân anh ta, đương nhiên nó r¥t mÛi m». Nhïng thĂ nghiÇm mÛi m» có s¯c thái cá nhân này như mÙt dòng máu nóng ào ¡t ch£y vào trong vai diÅn, dung hòa vào tư tưßng cça vai diÅn vÑn bË giÛi h¡n bßi kËch b£n, như v½ rÓng điĂm m¯t, vai diÅn trß nên có hÓn hơn, chân thñc hơn. Nhưng chÉ đơn thu§n dña vào nhïng tr£i nghiÇm cá nhân là v«n chưa đç - Đây chính là ch× khi¿m khuy¿t nh¥t cça nhïng diÅn viên h¡ng hai.

3. T¡ T¥n tiên sinh đã chÍn Khương Văn đóng vai gã điên hÍ T§n trong “ThË tr¥n Phù Dung” là mÙt thành công nhưng đÓng thƯi cing là mÙt th¥t b¡i. Nhïng biĂu hiÇn đÙt xu¥t cça Khương Văn trong “ThË tr¥n Phù Dung” là nhân tÑ quan trÍng nh¥t làm thành nhïng thành công nhưng cing chính nhïng biĂu hiÇn quá đÙt xu¥t cça anh ta l¡i t¡o nên sñ không hài hòa trong toàn bÙ bÙ phim. Đâu đó trong bÙ phim có c£m giác cưƯi căt cuÙc đƯi, l¡i pha chút tñ trào. C£m giác này là cça các bÙ phim có nÙi dung hiÇn đ¡i, không hoàn toàn phù hăp vÛi phim cƠ điĂn, truyÁn thÑng theo chç ngh)a hiÇn thñc nghiêm kh¯c. “Nï quân nhân đÏ”, “TruyÁn kó núi Thiên Vân”, “Vòng hoa dưÛi chân núi Cao Sơn”… không có kiĂu c£m giác này. Trong nhïng bÙ phim này chÉ có thù hn và tình yêu, t¥t c£ diÅn viên đÁu tuân phåc nhïng yêu c§u cça đ¡o diÅn hÍ T¡ đĂ điÁu ti¿t tình c£m cça mình, trưÛc tiên là nghi¿n răng mím lăi, sau là nưÛc m¯t lưng tròng. Nghi¿n răng mím lăi và nưÛc m¯t lưng tròng là s£n ph©m cça tình c£m bË xao đÙng, đÁu là nhïng biĂu hiÇn cça sñ không bình t)nh, mà sñ không bình t)nh là k» đËch đáng să nh¥t cça tư tưßng. Tôi không cho r±ng tình c£m bË xao đÙng là không nghÇ thut, là không hiÇn đ¡i; nhưng tình c£m bË xao đÙng không thĂ trß thành tiêu chu©n duy nh¥t và cuÑi cùng đĂ bình giá nghÇ thut. Trong giÛi văn hÍc cing có nhiÁu bc đ¡i gia ph¡m ph£i sai l§m này. Trong r¥t nhiÁu cuÙc th£o lun vÁ văn hÍc tôi đã tëng nghe r¥t nhiÁu bc đ¡i gia nói r±ng, tác ph©m này cñc tÑt, bßi khi tôi đÍc nó thì nưÛc m¯t tôi rơi lã chã! Khi¿n ngưƯi ta ch£y nưÛc m¯t có nh¥t đËnh ph£i là mÙt tác ph©m tÑt hay không? Không nh¥t đËnh ph£i như vy. Th¥y chuyÇn b¥t bình thì nghi¿n răng mím lăi, vì đÓng tình mà rơi nưÛc m¯t là sñ ph£n ánh nhïng tình c£m bình thưƯng, nhà nghÇ thut có c§n biĂu hiÇn tình c£m cao c¥p hơn mÙt tí hay không? Tôi c£m th¥y đó là điÁu r¥t c§n thi¿t.

Khương Văn không hÁ bi¿n gã điên hÍ T§n thành mÙt thé d§u V¡n Kim trong m¯t cça ngưƯi xem nhưng anh ta đã thĂ hiÇn mÙt gã điên vô cùng tuyÇt vƯi trong phim. ChÉ c§n trưƯng đo¡n gã điên quét đưƯng phÑ là Khương Văn đã thĂ hiÇn đưăc tính cách cơ b£n cça nhân vt này - nhïng đÙng tác quét như múa cça gã điên hô éng vÛi nhïng điÇu múa trong ph§n đ§u bÙ phim - khi chÉ huy dàn đÓng ca, hình như chç đÁ đưăc l·p l¡i nhưng có bi¿n t¥u. MÙt vài chi ti¿t nïa cing r¥t đáng đĂ ý: gßi đơn xin k¿t hôn, nén mình vào h¯c bang. Đương nhiên, nhïng chi ti¿t này có thĂ có căn cé të trong nguyên tác, nhưng gi£ sí không có Khương Văn biĂu hiÇn mÙt cách vô cùng sinh đÙng, nhïng tình ti¿t ¥y chÉ có thĂ truyÁn cho ngưƯi xem mÙt c£m giác n·ng nÁ và ngưng trÇ mà thôi. Nhïng c£m xúc r¥t thanh thoát trong “ThË tr¥n Phù Dung” ph§n lÛn dña vào tài năng cça Khương Văn.

N¿u b£o r±ng nghÇ thut biĂu hiÇn cça Khương Văn trong “Hoàng hu cuÑi cùng” ph§n lÛn là dña vào nhïng c£m thå tñ thân të thuß thanh thi¿u niên thì trong “ThË tr¥n Phù Dung”, Khương Văn đã nhp thân vào vai diÅn gã điên hÍ T§n không chÉ të nhïng c£m thå tñ thân đơn gi£n ¥y mà ti¿p thu të nhiÁu nguÓn m¡ch khác nhau. Đây là mÙt sñ nh£y vÍt trong nghÇ thut diÅn xu¥t cça anh ta. M×i ngưƯi có mÙt năng lñc chi¿m l)nh c£m giác cça ngưƯi khác và rõ ràng Khương Văn là mÙt cao thç trong v¥n đÁ này. Anh ta r¥t nhanh chóng đem huy¿t dËch cça ngưƯi khác bi¿n thành huy¿t dËch cça chính mình, l¥y c£m giác cça ngưƯi khác bi¿n thành c£m giác cça chính mình. Quá trình chuyĂn hóa này dña vào sñ lý gi£i cça anh ta vÁ con ngưƯi và cuÙc sÑng. Năng lñc này thì ai ai cing có, nhưng trình đÙ t¥t nhiên không đÁu. Đây chính là sñ khu biÇt giïa mÙt diÅn viên thiên tài và mÙt diÅn viên bình thưƯng, đương nhiên cing là điĂm khu biÇt giïa mÙt nghÇ thut gia ưu tú và mÙt nghÇ thut gia bình thưƯng.

Có mÙt điĂm r¥t thú vË nïa là, đ¿n cuÑi bÙ phim, khi gã điên hÍ T§n đi lao đÙng c£i t¡o vÁ đ¿n b¿n đò thì tương ngÙ vÛi Lý QuÑc Hương. Khương Văn diÅn xu¥t đo¡n này có v» r¥t hÓn hu khoan dung. Lúc ¥y, nhïng c£m giác tr» thơ đã m¥t, chú chim s» nhanh nh¹n đã bi¿n thành mÙt con chim ưng gãy cánh. Séc m¡nh tiÁm tàng trong cơ thĂ anh ta, cho dù anh ta không hÁ hé răng nói l¥y nía lƯi, im l·ng như trái đ¥t, trên m·t đ¥t không th¥y gì c£ nhưng trong lòng đ¥t v«n có nhïng dòng nham th¡ch đang âm th§m chuyĂn lưu.

“ThË tr¥n Phù Dung” ti¿t kiÇm khá nhiÁu nưÛc m¯t nhưng l¡i lãng phí không bi¿t bao nhiêu là não tçy cça ngưƯi xem. Đây chính là mÙt thành công ngoài dñ ki¿n cça T¡ tiên sinh.

4. Cho dù nhïng ngưƯi có quyÁn chéc có thëa nhn hay không thì “Cao lương đÏ” v«n cé là mÙt cÙt mÑc huy hoàng đánh d¥u sñ phát triĂn cça lËch sí điÇn £nh Trung QuÑc. Nó là sñ tƠng k¿t nhïng n× lñc cça th¿ hÇ đ¡o diÅn điÇn £nh thé năm và cing là cça mÙt th¿ hÇ diÅn viên mÛi, là thành qu£ cça mÙt bÙ phn trong đÙi ngi nhïng ngưƯi làm phim đông đ£o b¯t đ§u ly khai con đưƯng làm phim truyÁn thÑng đĂ ti¿p cn vÛi điÇn £nh th¿ giÛi. ViÇc nhn đưăc gi£i thưßng quÑc t¿ tuy không hoàn toàn chéng minh đưăc r±ng, “Cao lương đÏ” đã đ¡t đ¿n đ³ng c¥p quÑc t¿, nhưng chí ít nó cing là mÙt sñ chéng minh cho con đưƯng hÙi nhp cça điÇn £nh Trung QuÑc vào ti¿n trình chung cça điÇn £nh quÑc t¿. Trong đÙi xung kích do Trương NghÇ Mưu xu¥t l)nh ¥y, đương nhiên Khương Văn là đ¡i tưÛng tiên phong. Të xưa đ¿n nay ß Trung QuÑc chưa có bÙ phim nào nhn đưăc sñ tán dương cing như nhïng lƯi bình lun đç s¯c màu như “Cao lương đÏ”. ViÇc đã qua m¥y năm, nhìn l¡i mÛi th¥y r±ng nhïng lƯi tán dương và phê bình ¥y có ph§n hơi quá lƯi, là s£n ph©m cça mÙt kiĂu phê bình thi¿u bình t)nh cça mÙt thƯi.

LƯi phê bình cça nhïng ngưƯi này là r¥t thi¿u thuy¿t phåc. HÍ v«n ti¿p tåc đi theo con đưƯng phê bình “vi hu¥n”, lƯi lƯi có d«n chéng, có chéng minh trông r¥t ti¿p cn chân lý - nhưng thñc t¿ là kiĂu v¡ch lá tìm sâu, v¡ch áo b¯t rn mà thôi. Do vy mà tho¡t trông thì “Cao lương đÏ” dưƯng như gây đưăc làn sóng phê bình r¥t m¡nh m½ nhưng vÁ thñc ch¥t thì không hÁ có chút nghiêm túc nào, không xu¥t phát të điĂm nhìn nghÇ thut thu§n túy nào. Nó có thĂ có tác dång thñc t¿ trong viÇc doanh thu cça “Cao lương đÏ” nhưng không có giá trË gì nhiÁu vÁ m·t hÍc thut cing như nghÇ thut. Đương nhiên, chúng ta r¥t hy vÍng làn sóng tranh lun phê bình này nên duy trì đÑi vÛi m×i bÙ phim đĂ cho nhïng ngưƯi đang làm công tác nghÇ thut này có điÁu kiÇn đéng dy, nhưng rÓi cơ hÙi này là “nh¥t khé b¥t phåc ph£n”. Do vy mà t¥t c£ nhïng lƯi chíi bÛi khi¿n ngưƯi ta không thích thú l¯m cça giÛi phê bình cuÑi cùng cing chÉ còn là nhïng ti¿ng mu×i vo ve bên tai cça giÛi điÇn £nh thôi…

Trên thñc t¿, trưÛc “Cao lương đÏ”, mÙt sÑ chç tưÛng hình thành nên “th¿ hÇ đ¡o diÅn thé năm” đã thông qua nhïng bÙ phim như “Đ¥t vàng”, “MÙt ngưƯi và tám ngưƯi”, “TrÙm ngña”, “RƯi khÏi cuÙc săn”… đĂ tuyên bÑ mÙt cách hùng hÓn r±ng mÙt lÛp đ¡o diÅn điÇn £nh mÛi đã të bÏ con đưƯng chính thÑng theo kiĂu c¯n răng ch£y nưÛc m¯t truyÁn thÑng. Nhưng con đưƯng này là chưa hoàn toàn triÇt đĂ. Nhïng hiÇu qu£ mÛi khi¿n ngưƯi ta ph£i chú ý trong nhïng bÙ phim cça hÍ chç y¿u là dña vào sñ cách tân vÁ quan niÇm và kù thut điÇn £nh, cho nên chúng dña chç y¿u vào kù thut cça ngưƯi quay phim ché không ph£i là sñ đƠi mÛi cça diÅn viên, cÑng hi¿n cça ngưƯi quay phim lÛn hơn cÑng hi¿n cça diÅn viên nhiÁu. HiÇn tưăng này có l½ là mÙt hoàn ti¿t trong quá trình ti¿n bÙ cça điÇn £nh, không nên phê phán, nhưng v¥n đÁ tôi muÑn nói đ¿n là sñ khu biÇt giïa “Cao lương đÏ” và nhïng bÙ phim này. Xu¥t thân të mÙt nhà quay phim, Trương NghÇ Mưu không muÑn v¥t bÏ sß trưƯng khi¿n anh thành danh, quay phim CÑ TrưƯng VÇ cing thĂ hiÇn nhïng kù năng xu¥t s¯c cça mình. Đơn cí cách t¡o hình, “Cao lương đÏ” vÛi nhïng bÙ phim đã đÁ cp rõ ràng có nhiÁu ch× tương đÓng, nhưng n¿u chÉ dña vào điĂm này thôi thì “Cao lương đÏ” không thĂ đ¡t gi£i thưßng quÑc t¿ Tây Berlin, cing không thĂ khi¿n ngưƯi xem héng thú đ¿n như vy. “Cao lương đÏ” so vÛi nhưng bÙ phim cça “th¿ hÇ đ¡o diÅn thé năm” khác nhau ch× nào? ̃ ch× lý gi£i con ngưƯi, ß ch× sñ thĂ hiÇn tình c£m g§n vÛi chç ngh)a lãng m¡n cƠ điĂn, ß ch× “con ngưƯi ph£i sÑng như th¿ nào”, “con ngưƯi vÑn có thĂ sÑng như th¿”, “con ngưƯi đã tëng sÑng như vy”. ĐĂ thĂ hiÇn đưăc nhïng v¥n đÁ này mà chÉ dña vào tài năng cça nhà quay phim thì hoàn toàn không thĂ, mà ph£i dña vào diÅn viên. Të góc đÙ tiên phong mà xét, “Cao lương đÏ” dưƯng như là mÙt bưÛc lùi so vÛi nhïng bÙ phim kĂ trên, nhưng sñ tht chéng minh, bưÛc lùi này l¡i bi¿n thành mÙt kiĂu “khai thiên phách đËa” trong nghÇ thut điÇn £nh, cing giÑng như lùi mÙt bưÛc trong cÏ gai um tùm rÓi vung lưái c¯t lên xông th³ng vào cÏ gai ngút ngàn mà mß mÙt con đưƯng mÛi vy thôi.

Vëa diÅn xong vai mÙt ông hoàng quái dË và mÙt văn nhân l¡c phách giang hÓ, Khương Văn l¡i nhp vào vai tên thƠ phÉ hung tàn Të Chi¿m Ngao. Trong giai đo¡n đ§u, diÅn viên và vai diÅn thưƯng là đÑi thç cça nhau, c£ hai thưƯng đi d¡o mÙt vòng bên ngoài trưƯng diÅn và kËch b£n, đ¥u trí tuÇ, tìm cơ hÙi, tìm nhưăc điĂm cça đÑi thç rÓi vung quyÁn lên đ¥m lo¡n x¡ vào nhau, t¥t nhiên s½ có mÙt trong hai s½ bË đánh ngã ra đ¥t, nhưng đó không ph£i là diÅn viên đánh ngã vai diÅn mà là vai diÅn đánh ngã diÅn viên. Vai diÅn đánh ngã diÅn viên, th¿ thì vai diÅn s½ diÅn diÅn viên, diÅn viên đánh ngã vai diÅn thì diÅn viên diÅn vai diÅn. Đúng là phiÁn phéc đ¿n ch¿t m¥t thôi! ĐiÁu này dÅ dàng rơi vào mÙt v¥n đÁ ci rích: “b£n s¯c diÅn viên” và “tính cách diÅn viên”. Ý cça tôi là: MÙt diÅn viên giÏi thì có thĂ diÅn vai hoàng đ¿ l«n vai lưu manh; mÙt diÅn viên giÏi đương nhiên là diÅn hoàng đ¿ thì giÑng hoàng đ¿, diÅn lưu manh thì giÑng lưu manh. DiÅn viên giÏi không ph£i như mÙt viên k¹o trong ruÙt thì giÑng nhau nhưng đưăc gói bßi nhïng vÏ k¹o khác nhau, nhïng diÅn viên đánh b¡i đưăc vai diÅn đương nhiên không ph£i v)nh viÅn chÉ có mÙt mùi vË như viên k¹o đưăc, phiÁn phéc quá! Ý cça tôi là: MÙt diÅn viên giÏi sau khi đánh b¡i đưăc vai diÅn thì nên dùng tinh th§n cça mình, cá tính cça mình dung nhp vào vai diÅn, dung hăp vào tinh th§n cça vai diÅn mà kËch b£n đã ch¿ đËnh. Như th¿, hoàng đ¿ hay lưu manh mà anh diÅn mÛi có thĂ trß thành mÙt điĂn hình vÛi cá tính sinh đÙng và mÛi m» mà không ph£i là mÙt hình tưăng mang tính lo¡i hình. Đ·c trưng cá tính diÅn viên vÛi đ·c trưng cá tính vai diÅn mà kËch b£n đã ch¿ đËnh thông qua đ¥u tranh mà dung hăp vÛi nhau là con đưƯng đĂ ngưƯi ta không thĂ quên hình tưăng đưăc tái hiÇn trên màn b¡c, ai s½ là chç đ¡o trong hình tưăng tinh th§n này? Nói cách khác, ai s½ chÉ huy ai đây? Đương nhiên là cá tính diÅn viên s½ chÉ huy cá tính vai diÅn. Vi¿t đ¿n đây, mÙt câu nói sáng rñc hiÇn ra trong tâm trí tôi: Nguyên t¯c cça chúng ta là, Đ£ng chÉ huy súng, tuyÇt đÑi không có chuyÇn súng chÉ huy Đ£ng.

Trong trn quy¿t đ¥u giïa Khương Văn và Të Chi¿m Ngao, Khương Văn đã th¯ng nhưng là mÙt chi¿n th¯ng vô cùng gian nan. ChÉ c§n mÙt quyÁn, Khương Văn đã đánh b¡i vË hoàng đ¿ cuÑi cùng PhƠ Nghi, hai quyÁn đã đánh gåc mÙt quan chéc văn hóa là gã điên hÍ T§n, nhưng ba quyÁn v«n chưa thĂ h¡ nƠi ngưƯi anh hùng th£o dã Të Chi¿m Ngao. Të Chi¿m Ngao là lo¡i ngưƯi nào vy? Të nhÏ đã gi¿t ngưƯi hôi cça, đÑt nhà phá cía, cay đÙc nham hiĂm, cuÓng phóng tñ do, th¯t lưng đeo lñu đan, mß miÇng là tuôn nhïng lƯi cça thƠ phÉ, dÅ gì đánh gåc đưăc b±ng ba quyÁn? Nhưng cuÑi cùng h¯n ta cing đã quy phåc Khương Văn. Khương Văn không ph£i vung quyÁn đánh nhau mÙt cách đưƯng đưƯng chính chính, anh ta dùng cách đánh nhau cça k» lưu manh. Trong lËch sí phong ki¿n m¥y nghìn năm cça Trung QuÑc, suy cho cùng ph§n nhiÁu là nhïng tp đoàn lưu manh đ£ b¡i nhïng lñc lưăng đưƯng đưƯng chính chính đĂ khoác hoàng bào ngÓi trên ngai hoàng đ¿. Th¯ng lăi cça Khương Văn mÙt l§n nïa chéng minh cái đ¡o lý ¥y. VÛi tư cách là tác gi£ cça nguyên tác, đương nhiên tôi bi¿t đ·c trưng tính cách cça Të Chi¿m Ngao. Con ngưƯi ông ta có cÑt cách cça mÙt tay lưu manh, đương nhiên ông ta cing r¥t thích nhïng trò đùa dai, nhưng vÁ cơ b£n ông ta v«n là mÙt tên thƠ phÉ nghiêm túc. Khương Văn l¡i xí lý nhân vt này đ§y cá tính, anh ta đã phóng đ¡i thành ph§n thích trò đùa dai trong cá tính cça Të Chi¿m Ngao, khi¿n cho nhân vt này có sñ khu biÇt rõ ràng vÛi nhïng nhân vt lưu manh h¯c đ¡o trên màn £nh trưÛc đó. Đây là mÙt thƠ phÉ r¥t đáng yêu nhưng v«n cé là mÙt thƠ phÉ. Ông ta hung b¡o, ông ta đ§y âm mưu, ông ta cưáng gian… đÁu không thua kém b¥t kó mÙt tay thƠ phÉ nào, nhưng ông ta v«n cé đáng yêu mà không hÁ đáng să. Đây chính là nhïng cÑng hi¿n cça Khương Văn. Đây cing là nguyên nhân đĂ nía đ§u “Cao lương đÏ” h¥p d«n mÍi ngưƯi. Nhưng ß nía sau cça “Cao lương đÏ”, chúng ta không còn th¥y cái “khí ch¥t khÉ” trên con ngưƯi Të Chi¿m Ngao nïa mà “khí ch¥t hƠ”, “khí ch¥t sói” đưăc gia tăng, bÙ phim trß nên n·ng nÁ hơn. Nhưng tôi tñ nguyÇn đem th¥t b¡i này gán cho kËch b£n, là khuy¿t điĂm cça ngưƯi biên kËch, nói mÙt cách khoan dung hơn, ph§n sau cça “Cao lương đÏ” cing không hÁ tÓi nhưng n¿u so vÛi ph§n đ§u, ngưƯi xem v«n có c£m giác là đã bưÛc ra khÏi không khí truyÁn thuy¿t đĂ quay vÁ vÛi th¿ giÛi hiÇn thñc.

5. Sau “Cao lương đÏ”, Khương Văn và Lưu HiĂu Khánh hăp diÅn trong “Xuân Đào”, “Lý Liên Anh”. Đây là l§n thé hai, thé ba Khương Văn hăp tác vÛi ngưƯi b¡n diÅn tr» trung này. L§n hăp tác thé nh¥t giïa hai ngưƯi là trong cung điÇn đ¿ vương qu÷ khí tr§m tr§m và nhïng con phÑ v¯ng B¯c Kinh tưƯng cao ngói vá. CuÙc sÑng cá nhân cça hai ngôi sao điÇn £nh Trung QuÑc này vÑn là đÁ tài sinh đÙng cho không bi¿t bao nhiêu ngưƯi đàm ti¿u, nhưng cuÑi cùng hÍ v«n vưăt qua nhïng ngÍn roi đàm ti¿u, đĂ sÑng mÙt cách thanh th£n, ph¥n đ¥u trong công viÇc đĂ cÑng hi¿n cho đƯi “Xuân Đào” rÓi đ¿n “Lý Liên Anh”. Đây là hai con ngưƯi ding c£m, n¿u trong tình c£m nam nï mà cho phép dùng đ¡i tñ đĂ vi¿t thì tôi cho r±ng giïa Khương - Lưu có mÑi quan hÇ cao thưăng, là mÙt kiĂu quan hÇ trong sáng và bao la như b§u trƯi tháng mưƯi. Kó thñc, đĂ có đưăc sñ quan tâm nghË lun cça nghìn triÇu ngưƯi yêu thích điÇn £nh cing là mÙt sñ ưu ái, hy vÍng hai ngưƯi cing nhn đưăc sñ ưu ái th¿ này.

Mang theo phong đÙ oai hùng cça ngưƯi anh hùng th£o dã Të Chi¿m Ngao, Khương Văn ti¿n vào nhïng con ngõ h¹p cça B¯c Kinh. Sau nhïng trn gió bão tơi bƯi v«n thưƯng có nhïng cơn gió hiu hiu và nhïng làn mưa nh¹, të “Cao lương đÏ” đ¿n “Xuân Đào” là mÙt sñ chuyĂn hoán tương tñ. Tôi không có ý đËnh phç nhn bÙ phim này, nhưng thành tht mà nói tôi v«n ngh) đây không ph£i là bÙ phim mà Khương Văn dÓn t¥t c£ tâm trí, vai diÅn nam chính đÑi vÛi Khương Văn là quá nh¹ nhàng, do vy mà Khương Văn cing diÅn quá nh¹ nhàng. Anh ta sÑng mÙt cách thÏa mãn an nhàn trong mÙt gia đình thưƯng thưƯng bc trung và hình như nhïng lÛp má trong ngưƯi anh ta cing dày thêm nía t¥c, cho dù là s¯m vai chính nhưng Khương Văn chÉ dùng da thËt cça chính mình. Đây không ph£i do Khương Văn sai. GiÑng như ngày xưa, Belinxki bình lun Tolstoi r±ng: MÙt ngưƯi hát bè cao dùng ti¿ng hát cça mình l¥n át ti¿ng hát cça ngưƯi hát bè tr§m trong dàn hăp xưÛng, tÑ ch¥t cça bè cao s½ tñ nhiên biĂu hiÇn ra. Trong “Xuân Đào”, Khương Văn dùng da thËt đĂ diÅn, nhưng cÑt cách “dùng tinh th§n đĂ diÅn” v«n tùy lúc mà biĂu hiÇn ra, m×i l§n nó biĂu hiÇn thì lưu l¡i ¥n tưăng sâu s¯c cho khán gi£. Ch³ng h¡n, c£nh Khương Văn giơ tay vÁ phía Xuân Đào trong đêm tÑi, c£nh đôi m¯t Khương Văn vÍng vÁ béc tưƯng thành ci nát có v½ hình mÙt ngưƯi đàn bà qu£ng cáo cho thuÑc lá thơm…

Qua nhïng cơn gió nh¹ và nhïng làn mưa l¥t ph¥t, b§u trƯi đÙt nhiên trß nên đen kËt, hơi qu÷ âm u nhp xâm vào da thËt, đ¡i thái giám Lý Liên Anh đ§u tóc b¡c rÑi bƯi të ph§n mÙ chui lên. L§n thé ba Khương Văn và Lưu HiĂu Khánh hăp tác, chÉ có “Lý Liên Anh” mÛi đáng gÍi là “T§n T¥n chi duyên”. Tôi cho r±ng trong “ThË tr¥n Phù Dung”, nhïng gì Khương Văn thĂ hiÇn đã l¥n át hào quang cça Lưu HiĂu Khánh; trong “Xuân Đào” sñ hăp tác cça Lưu HiĂu Khánh vÛi ngưƯi chÑng pháp đËnh đét gánh giïa đưƯng khi¿n Khương Văn thĂ hiÇn cing bình bình thưƯng thưƯng. Nguyên nhân nào đã áp ch¿ Khương Văn biĂu hiÇn cá tính khi¿n anh ta të mÙt ngÍn lía phëng phëng bi¿n thành nhïng đÑm ma trơi lp lp lòe lòe? Bßi Lý Liên Anh đã bË m¥t sinh thñc khí! Trong trn quy¿t đ¥u giïa vai diÅn và diÅn viên này, vai diÅn Lý Liên Anh và diÅn viên Khương Văn b¥t phân th¯ng b¡i. Chính cuÙc quy¿t đ¥u ngang ngía này đã quy¿t đËnh thành công cça bÙ phim. Lưu HiĂu Khánh - Të Hy uy nghi đã tr¥n áp mÙt Khương Văn Lý - Liên Anh tàn tÓn ý théc nam tính, hình thành cåc diÇn “hai xe cùng ti¿n” (hai hình tưăng Të Hy th¥p thoáng trong t¥m kính trên lưng Lý Liên Anh có ý ngh)a tưăng trưng sâu s¯c). Do vy vai diÅn nam nï và diÅn viên nam nï đã đánh bt phù hiÇu phân biÇt giÛi tính trong “Lý Liên Anh”; viÇc kêu gào kh©u hiÇu “nam nï bình đ³ng” m¥y nghìn năm nay đã đưăc thñc hiÇn trong “Lý Liên Anh”; nhïng ngưƯi theo đuƠi chç ngh)a nï quyÁn, vn đÙng gi£i phóng phå nï có thĂ nhn đưăc nhïng găi ý të “Lý Liên Anh”?

6. Trong “B£n mÇnh niên”, Khương Văn thç vai mÙt thanh niên có nhiÁu ác tích nhưng lương tâm không tÓi. Đây là mÙt câu chuyÇn kêu gÍi sñ đÓng tình và lý gi£i, cing là mÙt câu chuyÇn vô cùng thông thưƯng trong cuÙc đƯi thñc. N¿u ra đƯi sÛm hơn kho£ng năm năm, bÙ phim này r¥t có thĂ s½ gây nên mÙt ti¿ng nƠ kinh thiên đÙng đËa, nhưng điÁu khi¿n ngưƯi ta ti¿c nuÑi là ngưƯi xem đã thưßng théc no nê kiĂu phim Vương Sóc nên đÑi vÛi kiĂu ngưƯi B¯c Kinh bi¿n thái như th¿ này có đôi chút chán ngán. Do vy, cho dù biên kËch, đ¡o diÅn, diÅn viên đÁu r¥t ưu tú nhưng bÙ phim này v«n không nhn đưăc sñ tán thưßng cça mÍi ngưƯi. Thi¿t ngh), điÇn £nh Trung QuÑc đang kêu gào ph£i có nhïng điÁu mÛi l¡ không chÉ ß đ¡o diÅn và diÅn viên mà còn ß nhà biên kËch ph£i có nhïng ý tưßng mÛi, thm chí, ti¿ng kêu gào dành cho nhïng kËch tác gia còn béc thi¿t hơn so vÛi t¥t c£ các thành ph§n còn l¡i.

Không nghi ngƯ gì nïa, trong “B£n mÇnh niên”, Khương Văn thç vai không đ¿n n×i tÓi. Anh ta diÅn lo¡i nhân vt này ph£i nói là r¥t linh ho¡t, muÑn sao đưăc vy. Nhưng trong mơ mơ hÓ hÓ, tôi v«n có c£m giác r±ng đ±ng sau v» thanh th£n linh ho¡t ¥y ©n tàng mÙt khát vÍng muÑn vưăt lên cái t§m thưƯng, mÙt ý théc công kích vào nhïng lô cÑt b£o thç cça Khương Văn.

Tôi không thĂ không nh¥n m¡nh đÁu này: Biên đ¡o, đ¡o diÅn, diÅn viên cça “B£n mÇnh niên” trưÛc m¯t đÁu là nhïng nhân vt ưu tú nh¥t cça làng điÇn £nh Trung QuÑc, bÙ phim cing đã đưăc thëa nhn là mÙt trong nhïng bÙ phim ưu tú nh¥t trong nhïng năm g§n đây. Nhïng điÁu tôi vëa nói ch³ng qua là xu¥t phát të ch× không bi¿t làm th¿ nào khác hơn đưăc, cing giÑng như tôi không thĂ không nói ra nguyên nhân ß đây. Khi “B£n mÇnh niên” k¿t thúc thì ngưƯi xem đã đéng dy bÏ vÁ g§n h¿t, nhân vt nam chính thân thĂ đ§y máu n±m giïa nhïng chi¿c gh¿. KiĂu k¿t thúc này không hiĂu vì sao l¡i khi¿n tôi liên tưßng đ¿n hiÇn tr¡ng cça điÇn £nh Trung QuÑc và mÙt c£m giác ưu thương không thĂ ngăn c£n dâng lên trong lòng. Sau mưƯi m¥y năm lt đƠ “Té nhân bang”, r¥t nhiÁu nghÇ thut gia như mÙt mii tên đã ding c£m xung phong xông th³ng vào nhïng kËch viÇn, nhïng r¡p chi¿u phim nhưng chÉ có thĂ trông th¥y nhïng hàng gh¿ trÑng không đưăc chi¿u bßi nhïng ngÍn đèn điÇn mƯ mƯ tÏ tÏ. Hoa đã khô qu¯t, ti¿ng bàn lun đã tan, ngưƯi xem đã vÁ nhà ngç, ngưƯi phå nï mà nam diÅn viên chính theo đuƠi mÙt cách khƠ sß đã k¹p tay mÙt k» lưng gi¯t theo hàng v¡n quan tiÁn đi m¥t, nam diÅn viên ngã vt ra giïa nhïng hàng gh¿!

Nhưng tôi v«n tin tưßng r±ng, đây ch³ng qua là mÙt sñ l¡nh nh¡t t¡m thƯi, hoa tươi v«n s½ ngm sương kiÁu diÅm, nhïng ti¿ng hoan hô rÓi s½ nƠi cuÙn như sóng đ¡i dương, ngưƯi xem sau khi ngç say rÓi cing s½ quay l¡i, ngưƯi phå nï đã bÏ đi rÓi cing s½ quay vÁ. Quan trÍng hơn là, máu trên bång cça nam diÅn viên chính chÉ là do nhïng ngưƯi hóa trang đƠ mñc đÏ lên mà thôi. Khương Văn cùng vÛi nhïng ngưƯi đÓng diÅn cça anh ta s½ ti¿p tåc ch¡y nh£y vÛi mÙt khí th¿ mÛi vô cùng bÓng bÙt…

Nh¯m vÁ mÙt ngÍn núi cao hơn mà leo. Trong m¯t Khương Văn, ngÍn núi cao ¥y là cái gì? Nói cách khác, sau khi mÙt lo¡t vai diÅn thành công hay không thành công, thông qua điÁu chÉnh, bƠ sung, suy ngh), anh ta muÑn s¯m nhïng vai diÅn nào trong tương lai?

Anh ta nói: MưƯi m¥y năm nay, chúng ta v«y qua vùng l¡i nhưng thñc t¿ là chúng ta v«n chưa thoát khÏi mô théc cça điÇn £nh Liên Xô: ngưƯi tÑt v«n có nhïng suy ngh) h¯c ám, k» x¥u cing có nhïng lúc thiÇn lương, t¥t c£ đÁu trung dung, đÁu hài hòa, đÁu không cñc đoan… Bây giƯ tôi r¥t muÑn đi theo con đưƯng cñc đoan, muÑn diÅn mÙt th±ng khÑn ki¿p, mÙt th±ng lưu manh chân chính; mÙt k» b¡i ho¡i vưăt lên trên c£ quy lut, b¡i ho¡i mÙt cách vô lý; muÑn diÅn tình c£m cça nhïng ngưƯi phi thưƯng, vëa mÛi b¯t đ§u đã nhp vào mÙt tr¡ng thái tinh th§n đ·c biÇt…

Tôi ngh), nhïng vai diÅn như th¿ là đ§u trâu m·t ngña. Theo gi£i thích cça të điĂn, đ§u trâu m·t ngña là chÉ nhïng qu÷ th§n có kó hình dË tưÛng. Nhưng th¿ giÛi này không có qu÷ th§n, qu÷ th§n ch³ng qua là ngưƯi tr§n th¿ kó hình dË tưÛng, mà sñ quái dË hóa, cñc đoan hóa l¡i là sñ biĂu hiÇn tp trung mÙt cách cñc đoan mÙt phương diÇn nào đó cça b£n ch¥t con ngưƯi. Có thĂ biĂu hiÇn đưăc nhïng tr¡ng thái ¥y, có thĂ đĂ cho con ngưƯi xem đưăc đ§u trâu m·t ngña mÛi có thĂ khi¿n con ngưƯi nhn théc đưăc chính mình, të đó phát huy ưu điĂm, sía chïa khuy¿t điĂm đĂ trß nên hoàn thiÇn hơn.

Tháng 3-1991

Nàng tiên mê ho·c

Tán dương Cçng Lăi

Chúng ta không thĂ không thëa nhn mÙt sñ tht này: Trong m¯t cça tuyÇt đ¡i đa sÑ nhïng ngưƯi mê điÇn £nh, tên tuƠi cça Cçng Lăi và Trương NghÇ Mưu g¯n liÁn vÛi nhau. N¿u bài vi¿t này tránh né chuyÇn ¥y s½ làm cho đÙc gi£ không b±ng lòng vÛi ngưƯi vi¿t ra nó, nhưng quan trÍng hơn là, n¿u né tránh chuyÇn này, bài vi¿t này s½ đánh m¥t ph©m ch¥t th³ng th¯n khi đÑi diÇn vÛi cuÙc đƯi và nghÇ thut. Ngôi sao điÇn £nh và nhïng giai tho¡i cing giÑng như mÙt con ngưƯi vÛi cái bóng cça chính anh ta lúc nào cing dính liÁn vÛi nhau, nưÛc ngoài đã như vy thì Trung QuÑc cing như vy thôi. Trung QuÑc trong nhïng năm qua cing đã tëng s£n sinh ra mÙt sÑ ngôi sao có cuÙc sÑng vô cùng nghiêm túc, hoàn mù đ¿n đÙ khó tìm ra đưăc khuy¿t điĂm nào, nhưng h§u h¿t ngưƯi xem đÁu dùng đôi m¯t hoài nghi hưÛng vÁ nhïng mô ph¡m đ¡o đéc này. NgưƯi xem đÑi diÇn vÛi “ngôi sao đ¡o đéc” thì s½ đ·t ra nghi v¥n: Có thĂ như th¿ tht sao? Do vy mà th¥y, ngưƯi xem c§n ngôi sao điÇn £nh nhưng đÓng thƯi cing c§n nhïng câu chuyÇn thêu dÇt chung quanh hÍ đĂ làm phong phú thêm cho nhïng cuÙc trà dư tíu hu trong cuÙc sÑng vÑn ch³ng có nhiÁu mùi vË này. N¿u nhïng ngôi sao màn b¡c trên toàn th¿ giÛi đÁu không có “chi¿c bóng” cça chính mình, rõ ràng cuÙc sÑng cça con ngưƯi t» nh¡t r¥t nhiÁu, và t¥t nhiên cing khi¿n cho nhïng tƯ báo ăn theo vì måc đích ki¿m tiÁn ph£i đình b£n m¥t thôi.

Kó thñc, hiÇn tưăng thêu dÇt và tuyên truyÁn nhïng câu chuyÇn chung quanh các ngôi sao lâu nay v«n ß giai đo¡n cao trào, không có nhiÁu ý ngh)a trong viÇc bình xét tư cách đ¡o đéc, chÉ là mÙt thú vui khi mà cuÙc sÑng đã gi£i quy¿t đưăc chuyÇn ăn no m·c ¥m. MÙt m·t, nhïng ngôi sao sÑng dưÛi ánh sáng cça nhïng ngÍn đèn cao áp nên nh¥t cí nh¥t đÙng cça hÍ đÁu khi¿n ngưƯi ta đĂ ý; m·t khác, qu§n chúng đã ăn no m·c ¥m, xã hÙi an đËnh, chuyÇn bàn lun vÁ chuyÇn riêng nhïng ngưƯi chung quanh trß thành mÙt nhu c§u, mà ngôi sao điÇn £nh là ngưƯi cça công cÙng, tho¡t trông thì r¥t g§n nhưng thñc t¿ kho£ng cách l¡i r¥t xa. Bình lun vÁ hÍ dÅ dàng nhn đưăc sñ đÓng thun cça mÍi ngưƯi, l¡i không ph£i lo l¯ng gì vÁ chuyÇn bË thù oán. Do vy mà chuyÇn riêng tư cça các ngôi sao v)nh viÅn v«n là điĂm nóng cça mÙt xã hÙi nhàn nhã. N¿u ngôi sao không có chuyÇn riêng tư đĂ bàn lun, xã hÙi nh¥t đËnh s½ có ít nhiÁu chuyÇn phiÁn phéc x£y ra. Ngôi sao càng đÏ thì càng đưăc quan tâm chú ý; chuyÇn riêng càng lía thì ngôi sao càng đÏ. Đây là hai phương diÇn cça mÙt v¥n đÁ. Ngôi sao điÇn £nh chân chính không nh¥t thi¿t ph£i c£m th¥y phiÁn phéc vÁ chuyÇn này, càng không c§n lãng phí tinh th§n vào đây mà £nh hưßng đ¿n công viÇc cça mình; thm chí có thĂ nói khi mà nhïng chuyÇn riêng tư cça anh ta không còn đưăc ai quan tâm nïa cing có ngh)a là con đưƯng nghÇ thut cça anh ta đã đ¿n hÓi k¿t thúc.

Quan hÇ giïa Cçng Lăi và Trương NghÇ Mưu e r±ng không đơn gi£n chÉ là chuyÇn gió trăng mÙt thoáng. NgưƯi ta không hÁ trông chƯ hai ngưƯi s½ chung thân giai ng«u, mà hÍ có thành đôi thành léa vÛi nhau hay không chÉ có Thưăng đ¿ bi¿t và chính hÍ bi¿t. Lúc này điÁu mà tôi bi¿t chÉ là: Hai ngưƯi hÍ tay trong tay dìu nhau đi qua mÙt quãng thƯi gian khó khăn cça cuÙc sÑng, và cùng nhau khám phá mÙt con đưƯng mÛi, cùng nhau tr£i qua nhïng niÁm vui thành công cing như n×i buÓn th¥t b¡i. Chúng ta không có quyÁn tò mò vÁ thñc ch¥t quan hÇ cça hÍ như th¿ nào, cing không nh¥t thi¿t ph£i chúc mëng hÍ vÁ chuyÇn gì, nhưng qua nhïng l§n g·p gá, r¥t nhiÁu l§n tôi nghe đưăc r±ng c£ hai đÁu tÏ ra r¥t tôn trÍng và khâm phåc tài năng cça nhau, sñ thân thi¿t thĂ hiÇn qua nhïng lƯi trao đƠi giïa hai ngưƯi. Sñ hăp tác cça hÍ như là mÙt đËnh mÇnh, trưÛc tiên là Trương NghÇ Mưu vÛi c·p m¯t lão luyÇn và mÙt lá gan khá to đã dám sí dång cô sinh viên năm thé hai cça HÍc viÇn KËch nghÇ vô danh - Cçng Lăi, sau đó mÛi đ¿n lưăt Cçng Lăi mÙt l§n, hai l§n, ba l§n làm tăng thêm sñ thành công cho nhïng bÙ phim cça Trương NghÇ Mưu. Sñ hăp tác giïa hai ngưƯi đã cung c¥p cho nhïng ngưƯi thích tò mò chuyÇn cça ngưƯi khác nhïng đÁ tài h¥p d«n, đÓng thƯi cing cÑng hi¿n cho ngưƯi xem trên toàn th¿ giÛi nhïng thành qu£ lao đÙng huy hoàng. Xét vÁ ý ngh)a, mÙt đ¡o diÅn tài năng và mÙt diÅn viên kiÇt xu¥t là vưu vt quÑc gia; të góc đÙ nghÇ thut mà xét, Trương NghÇ Mưu và Cçng Lăi nhn đưăc nhïng danh dñ mang tính quÑc t¿ thì nhïng thành qu£ lao đÙng cça hÍ là thuÙc vÁ toàn nhân lo¡i.

Trên th¿ giÛi đã tëng có mÙt hÍa s) v) đ¡i të bÏ gia đình êm ¥m ß Paris đĂ đ¿n mÙt qu§n đ£o ß Thái Bình Dương, tr£i qua cuÙc sÑng nguyên thçy l¡c hu vÛi thƠ dân ß đ¥y và đã sáng tác đưăc r¥t nhiÁu béc tranh vô giá cho hÙi hÍa th¿ giÛi. Hành vi cça ông ta như mÙt sñ quay lưng vÛi tiêu chu©n đ¡o đéc cça xã hÙi Pháp đương thƯi, và đã nhn không bi¿t bao nhiêu là lƯi chÉ trích. MÙt trăm năm đã qua, nhïng ngưƯi chÉ trích ông đÁu đã hóa thành tro båi, đ¡o đéc cing đã bi¿n hình, nhưng nhïng kiÇt tác cça hÍa s) thì v«n treo mãi cùng m·t trƯi m·t trăng.

N¿u sñ hăp tác giïa mÙt ngưƯi đàn ông và mÙt ngưƯi đàn bà mà có thĂ sáng t¡o ra nhïng gì có lăi cho nhân lo¡i…

1. Ngày 31 tháng 12 năm 1965, khi ti¿ng chuông đón chào năm mÛi chu©n bË vang lên, trong mÙt bÇnh viÇn ß thành phÑ Th©m Dương, mÙt ngưƯi phå nï trí théc tuƠi g§n bÑn mươi đã sinh h¡ mÙt đéa bé gái còm nhom. Đéa bé gái ¥y chính là Cçng Lăi. Lúc ¥y, bÑ và cu Cçng Lăi đang chƯ đăi mÙt cách sÑt ruÙt ß bên ngoài phòng hÙ sinh, cô hÙ lý thò đ§u ra khÏi cía thông báo giÛi tính cça đéa bé. Nét m·t cça ngưƯi bÑ biĂu lÙ v» vui mëng khôn xi¿t, riêng ngưƯi cu thì thß dài đánh sưăt. NgưƯi bÑ nói vÛi cu cça con gái mình: Xin l×i anh, chúng ta đã có ưÛc đËnh të trưÛc!

M·t mày h¿t séc tươi tÉnh, ngôi sao điÇn £nh Cçng Lăi nói vÛi phóng viên:

- Tôi là mÙt con cá lÍt lưÛi. M¹ tôi đã triÇt s£n m¥y năm nhưng không hiĂu vì sao l¡i mang thai tôi, ban đ§u bà v«n ngh) là mình m¯c chéng bÇnh gì đó. Đ¿n bác s) kiĂm tra, bác s) nói: Mang thai rÓi! M¹ tôi nói: Tôi triÇt s£n rÓi! ChuyÇn gì đang x£y ra? Bác s) nói: Có trƯi mÛi bi¿t là chuyÇn gì x£y ra đÑi vÛi các ngưƯi. M¹ tôi đã có ba con trai và mÙt con gái, không muÑn có thêm con nïa - n¿u không như th¿ thì đã không triÇt s£n - Bác s) l¡i b£o: Dù sao thì cing đã có thai rÓi, không dÅ gì bÏ đưăc đâu, sinh thôi! Thuß ¥y v¥n đÁ sinh đ» có k¿ ho¡ch v«n chưa n·ng nÁ l¯m, bÑ và cu tôi ưÛc h¹n vÛi nhau: N¿u là con trai thì nó thuÙc vÁ cu, còn n¿u sinh con gái thì bÑ m¹ tôi không ná lòng đưa cho cu.

BÑ m¹ Cçng Lăi không thĂ tưßng tưăng đưăc r±ng, đéa con gái đưăc sinh ra ngoài dñ liÇu ¥y hai mươi năm sau l¡i mang vÁ cho hÍ bao nhiêu là vinh dñ, đương nhiên cing không ít phiÁn toái. Bßi Cçng Lăi të thuß nhÏ không hÁ biĂu hiÇn nhïng tÑ ch¥t khác biÇt gì vÛi ngưƯi bình thưƯng như nhïng thiên tài trong lËch sí nhân lo¡i. Năm lên mÙt tuƠi, cô theo gia đình di cư đ¿n T¿ Nam. Trên vùng đ¥t mùa hè thì n¯ng như đƠ lía mùa đông thì rét đ¿n cóng ngưƯi này, cô cing giÑng như bao đéa tr» bình thưƯng khác: vào nhà tr» - hÍc tiĂu hÍc - hÍc trung hÍc, tuƠi thơ cô đi qua mÙt cách yên bình, thi¿u màu s¯c. Sau khi tÑt nghiÇp trung hÍc, Cçng Lăi không đ× đ¡i hÍc nên ph£i qua mÙt thƯi gian tìm viÇc. Sau mÙt thƯi gian, Cçng Lăi trß thành nhân viên tư liÇu trong Nhà xu¥t b£n Văn nghÇ Sơn Đông, rÓi ti¿p tåc làm cô b£o m«u trong nhà tr» trưƯng Đ¡i hÍc Sơn Đông. Nhïng ngày làm nhân viên tư liÇu không lưu ¥n tưăng gì l¡i trong tâm hÓn cô nhưng nhïng ngày làm b£o m«u thì cô còn nhÛ r¥t rõ ràng. Cçng Lăi d¡y cho các cháu hát múa, nhïng khuôn m·t thơ ngây và tươi t¯n như hoa lúc nào cing tÓn t¡i trong tâm trí cô. Nía đùa nía tht, Cçng Lăi nói: Khi tôi làm b£o m«u, nhïng phå huynh cça các cháu đÁu ng¡i tôi nên thưƯng muÑn l¥y lòng, să tôi cho con cháu hÍ “đi giày cht”! Cô ngôi sao điÇn £nh hiÇn đ¡i hÅ m×i l§n nói tÛi tr» con là bÙc lÙ tình c£m r¥t chân thành. Cô nói, trong “Cao lương đÏ” có Đu Quan, “Cúc Đu” cing có mÙt đéa tr», “ChuyÇn cça Thu Cúc” có cô em gái và cô đã có săi dây liên l¡c vÁ tình c£m r¥t sâu đm vÛi nhïng đéa tr» ¥y. M¹ cça đéa tr» s¯m vai Đu Quan trong “Cao lương đÏ” đã tëng hiĂu nh§m Cçng Lăi, nói vÛi con trai: Cô ta (Cçng Lăi) là gi£, còn m¹ là tht. Cô ta chÉ diÅn kËch vÛi con, còn m¹ thì cho con ăn, gi·t qu§n áo cho con. Còn khi nói vÛi đéa con gái trong “ChuyÇn cça Thu Cúc” thì đôi m¯t Cçng Lăi đÏ hoe, đưa béc thư mà cô bé vi¿t cho phóng viên xem, mß miÇng là “em gái tôi”, chéng tÏ Cçng Lăi có chân tình thñc c£m vÛi cô bé này.

BÑ m¹ Cçng Lăi cing ch³ng đ·t nhiÁu kó vÍng vào con gái cça mình nên khi Cçng Lăi báo tin là đã đăng ký dñ thi vào HÍc viÇn NghÇ thut hÍ cing ch³ng quan tâm l¯m. Cçng Lăi kĂ l¡i r±ng, lúc ¥y m¹ cô chÉ nói: Thé mii th¥p, m¯t nhÏ miÇng nhÏ như con, ngoài viÇc có ch¥t giÍng nghe cing đưăc thì còn có kh£ năng gì nïa nào? BÑ m¹ không phát hiÇn ra ß con mình nhïng điĂm đ·c biÇt gì nên hÍ cing xem chuyÇn Cçng Lăi m¥y l§n th¥t b¡i cing là chuyÇn bình thưƯng.

Th¥t b¡i trong viÇc thi vào HÍc viÇn KËch nghÇ Quân đÙi và HÍc viÇn NghÇ thut Thưăng H£i, Cçng Lăi g§n như tuyÇt vÍng. Đúng lúc ¥y, có mÙt ngưƯi đã tÑt nghiÇp HÍc viÇn KËch nghÇ Quân đÙi đã hưÛng d«n cho cô mÙt sÑ ki¿n théc vÁ nghÇ thut biĂu diÅn. Ngay sau đó Cçng Lăi đăng ký dñ thi vào HÍc viÇn KËch nghÇ Trung ương và l§n này thì cô đã to¡i nguyÇn.

Cçng Lăi kĂ r±ng, khi cô m·c chi¿c qu§n bò, đeo ba lô bưÛc chân vào khu thánh đËa trong mơ ưÛc cça không bi¿t bao nhiêu nam thanh nï tú đĂ làm thç tåc nhp hÍc, thì HÍc viÇn đã khai gi£ng đưăc ba ngày. Lúc ¥y, t¥t c£ hÍc sinh đÁu đang luyÇn tp trên thao trưƯng, cô đi theo mÙt th§y giáo  ngây ngô bưÛc chân vào thao trưƯng. Th§y giáo nói: Các em hÍc sinh, đây là b¡n Cçng Lăi të Sơn Đông đ¿n. Nhïng con ngưƯi cing không kém ph§n may m¯n ¥y l·ng l½ quan sát và đánh giá cô sinh viên nhp hÍc muÙn. Vóc ngưƯi Cçng Lăi cao ráo nhưng g§y còm, đ§u l¡i r¥t nhÏ, ngi quan đÁu đ·n, đôi môi dày mÍng nhưng hàm răng l¡i ch³ng chÉnh tÁ chút nào, nghe đâu l¡i có c£ mÙt chi¿c răng hƠ r¥t to n±m ß vË trí dÅ th¥y nh¥t (chi¿c răng này đã bË nhƠ). Đúng là Cçng Lăi không ph£i là mÙt mù nhân da tr¯ng như tuy¿t tóc đen như mun, cing ch³ng mày thanh m¯t tú gì c£. Toàn thân cô toát nên v» dân dã quê mùa nhưng cing có v» gì đó hung b¡o hoang dã, nhìn cô dÅ liên tưßng đ¿n mÙt lo¡i đÙng vt ăn thËt nguyên thçy nhÏ lông xù, răng tr¯ng và nhÍn, miÇng mÓm nhanh nh¡y, đương nhiên đôi m¯t đen thưƯng phát xu¥t nhïng cái nhìn c£nh giác, khi¿n t¥t c£ các b¡n cùng hÍc c£m th¥y hi¿u kó vô cùng.

K» vi¿t bài này cing đã tëng lăn lÙn trong mÙt vài lÛp hÍc nghÇ thut nên cing bi¿t đôi điÁu vÁ nhïng quan hÇ r¥t khó nói mÙt cách rõ ràng, nhưng đích xác là có chút đÑ kơ trong nhïng lÛp hÍc này. Tôi cing đã tëng đÑ kơ ngưƯi khác, ngưƯi khác cing đã tëng đÑ kơ tôi. Nhưng riêng Cçng Lăi thì b£o quan hÇ giïa cô ¥y vÛi b¡n hÍc là r¥t tÑt, quá khé đã tÑt và hiÇn t¡i càng tÑt hơn. MÙt con ngưƯi g·t hái nhïng thành công huy hoàng trong sñ nghiÇp dÅ dàng nhìn ra nhïng ưu điĂm cça đÓng nghiÇp, thm chí cô còn thĂ hiÇn sñ đÓng tình sâu s¯c đÑi vÛi nhïng ngưƯi b¡n không m¥y thành công cça mình, muÑn dùng tay mình mà kéo hÍ theo, chÉ c§n có cơ hÙi ch¯c ch¯n là cô s½ kéo hÍ theo thôi.

Hai năm hÍc ß HÍc viÇn KËch nghÇ Trung ương, Cçng Lăi đã thĂ hiÇn đưăc kh£ năng tiÁm ©n cça mình. Cô là ngưƯi đ§u tiên cça lÛp hÍc đưăc chÍn lña cho mÙt vai diÅn trong mÙt bÙ phim truyÁn hình, khi cô cùng đoàn làm phim đ¿n nơi quay phim thì Trương NghÇ Mưu - lúc b¥y giƯ đã nƠi danh vÛi nhïng bÙ phim mang tính tiên phong như “Đ¥t màu vàng”, “MÙt ngưƯi và tám ngưƯi” - l¡i đưa m¥y ngưƯi nïa đ¿n HÍc viÇn KËch nghÇ Trung ương đĂ tìm diÅn viên chính cho bÙ phim “Cao lương đÏ”. Lúc ¥y, Cçng Lăi đang ß Giang Nam chơi đùa vÛi nhïng chú ngña non trên đÓng cÏ, không bi¿t tí gì vÁ vn may đang chƯ mình ß trưƯng.

Nhïng giai tho¡i vÁ Trương NghÇ Mưu tuyĂn chÍn Cçng Lăi nhiÁu không thĂ kĂ h¿t đưăc. MÙt trong nhïng câu chuyÇn có séc n·ng nh¥t là, đ§u tiên Trương NghÇ Mưu đã chÍn đưăc mÙt b¡n hÍc cça Cçng Lăi, cô này sau này cing thành công tương đÑi trên phim trưƯng nhưng trong lòng Trương NghÇ Mưu v«n c£m th¥y thi¿u thi¿u cái gì đó. Đúng lúc ¥y thì Cçng Lăi quay vÁ. Cái cÑt cách tñ nhiên, lúc thì như mÙt con thú nhÏ nhe nanh múa vuÑt, lúc thì như mÙt chú chim nhÏ xù lông nh¯m m¯t cça Cçng Lăi đã đánh gåc Trương NghÇ Mưu ngay téc kh¯c. Nhưng cô gái lÍt vào m¯t Trương NghÇ Mưu trưÛc khi Cçng Lăi xu¥t hiÇn so ra cing ch³ng kém c¡nh gì, bên tám l¡ng ngưƯi nía cân khi¿n Trương NghÇ Mưu phân vân do dñ, cuÑi cùng thì chÉ bi¿t dùng trò chơi may rçi là tung đÓng xu, căn cé m·t ph£i hay m·t trái cça đÓng xu khi n±m yên trên đ¥t đĂ quy¿t đËnh cho mÙt sñ chÍn lña muôn vàn khó khăn. CuÑi cùng thì Cçng Lăi đã g·p may.

Câu chuyÇn này có đáng tin hay không thñc ra cing ch³ng quan hÇ gì đ¿n dång ý cça tôi khi vi¿t bài này. ĐiÁu tôi muÑn nói là, tính ng«u nhiên cça chuyÇn này cing giÑng như vô sÑ nhïng chuyÇn ng«u nhiên khác đã làm thay đƠi bÙ m·t th¿ giÛi, mÙt khi rơi vào ai đó l¡i bi¿n thành vn mÇnh cça chính ngưƯi ¥y. Tính ng«u nhiên trên mÙt ý ngh)a nào đó đã đ£ phá nhïng thưƯng quy, n¿u t¥t c£ đÁu thun tùng quy lut chu©n t¯c thì trong đƯi sÑng tình c£m vÑn mênh mông hơn c£ đ¡i dương cça con ngưƯi e ch³ng còn ch× cho Thưăng đ¿ nïa. Sñ b¯t đ§u cça Cçng Lăi chính là s£n ph©m cça tính ng«u nhiên; tính ng«u nhiên đã chi¿u cÑ cho cô. Đương nhiên, tính t¥t nhiên mÛi là y¿u tÑ quy¿t đËnh sñ thành công cça cô trong hiÇn t¡i. Không bi¿t vË bác s) năm ¥y đã khuyên bà m¹ Cçng Lăi hãy sinh đéa con gái này ra đã tëng nói điÁu này không: Đéa bé này cça bà s½ vang danh thiên h¡?

2. Trong mÙt ngày hè nóng béc năm 1978, mÙt đám đàn ông đ§u trÍc, lưng tr§n, eo lưng th¯t nhïng chi¿c Ñng đi¿u lê nhïng bưÛc chân n·ng nhÍc trên con đưƯng chính cça vùng Đông B¯c Cao Mt. Không gian đã bË båi đ¥t và nhïng tia n¯ng m·t trƯi như thiêu như đÑt hành h¡ nên nhuÑm mÙt mùi tí khí n·ng nÁ. Dáng v» nh¿ch nhác và nhïng kiĂu cách trông có v» r¥t phóng túng cça đoàn ngưƯi đã khi¿n nhïng ngưƯi dân Đông B¯c Cao Mt chú ý, và th¥p thoáng đâu đó có nhïng tia nhìn b¥t mãn. Té ra diÅn viên điÇn £nh là như vy đ¥y! Nhïng gì bí mt và sùng bái đÑi vÛi giÛi điÇn £nh bÑc thành mây khói trong lòng ngưƯi Đông B¯c Cao Mt. Nhưng lúc ¥y, chÉ có Cçng Lăi - cô gái vëa rƯi khÏi lÁu tranh - là còn đĂ l¡i ¥n tưăng tương đÑi sâu đm cho dân làng. Cçng Lăi thưƯng gánh hai thùng nưÛc ch¡y lui ch¡y tÛi trong sân cça nhà khách huyÇn, trên ngưƯi ch³ng có trang séc nào cho ra hÓn, gương m·t lúc nào cing tÏ ra đăm chiêu suy ngh). L§n đ§u tiên tôi trông th¥y bÙ d¡ng Cçng Lăi như vy, trong lòng không khÏi có nhïng mÑi nghi ngƯ. Nói tht lòng, Cçng Lăi và hình tưăng “bà tôi” trong m¯t tôi là cách nhau mÙt trƯi mÙt vñc. Trong m¯t tôi, “bà tôi” là mÙt viên ngÍc long lanh, là mÙt đóa hÓng tươi t¯n nhưng đ§y gai, còn Cçng Lăi chÉ là mÙt cô hÍc sinh mÛi chp chïng nhïng bưÛc đ§u tiên đ¿n vÛi đƯi - thñc t¿ thì cô đúng là mÙt nï sinh. Do vy mà tôi nghi ngƯ đôi m¯t nhìn ngưƯi cça Trương NghÇ Mưu, do vy mà tôi ngh) là bÙ phim này s½ tan tành dưÛi tay Cçng Lăi mà thôi.

Cho dù tôi không tin tưßng vào Cçng Lăi nhưng tôi v«n tích cñc giúp đoàn làm phim mÙt sÑ viÇc. Tôi tìm đưăc lãnh đ¡o HuyÇn çy, tranh thç tìm cho đoàn đưăc năm t¥n phân đĂ giúp cho cánh đÓng cao lương lÛn nhanh. Tôi còn phóng xe đ¿n nhà bí thư chi bÙ thôn, thƠi phÓng trình đÙ cça đoàn làm phim të đ¡o diÅn, biên kËch, quay phim cho đ¿n diÅn viên; qu£ng cáo ý ngh)a vô cùng to lÛn cça bÙ phim, n¿u đưăc quay xong thì ch¯c ch¯n s½ giành gi£i thưßng quÑc t¿… vÛi hy vÍng là ông ta s½ hô hào nông dân chăm sóc cho cánh đÓng cao lương. Bí thư chi bÙ nói “Quan trÍng nh¥t là có mưa, b±ng không bón phân cing ch³ng đưăc gì!”. Đúng là đoàn làm phim g·p vn may, mÙt trn mưa lÛn đƠ xuÑng, cao lương điên cuÓng sinh trưßng. Ngày b¯t đ§u b¥m máy, ngưƯi đ¿n xem đông như ki¿n, so vÛi chă phiên còn náo nhiÇt hơn nhiÁu. Tôi ôm con gái đéng xem mÙt lúc rÓi vÁ nhà.

CuÑi năm 1978, mÙt trong nhïng biên kËch cça “Cao lương đÏ” là Chu V) gÍi điÇn mƯi tôi đ¿n xem phim. Tôi đ¡p xe đ¿n Trung tâm Tư liÇu ĐiÇn £nh TiĂu Tây Thiên. Vëa đ·t chân lên nhïng bc tam c¥p tôi đã đång ph£i Cçng Lăi - đÙi mi nhung, m·c áo lông, chân mang đôi giày cao cƠ theo kiĂu nhïng cô gái du måc. Cô ¥y nhiÇt tình chào hÏi tôi nhưng rÓi bi¿n m¥t r¥t nhanh ch³ng khác mÙt vì sao x¹t. So vÛi hÓi mùa hè, Cçng Lăi có v» tr¯ng và mp ra nhiÁu, toàn thân cing toát lên khí vË cça thanh niên đô thË hiÇn đ¡i, nhïng nét đăm chiêu lo l¯ng ngày nào không còn trên m·t nïa. Tôi ngh), điÁu gì đã khi¿n Cçng Lăi thay đƠi nhanh đ¿n như vy?

Hai ti¿ng đÓng hÓ sau, tôi mang theo n×i tr§m tư vÁ k¿t cåc cça bÙ phim và nhïng ti¿ng phèng la khi¿n ngưƯi ta ph£i rùng mình bưÛc chân ra khÏi cƠng lÛn cça Trung tâm Tư liÇu. Đúng là lúc ¥y tôi đã có dñ c£m r±ng, “Cao lương đÏ” s½ trß thành tâm điĂm cça đƯi sÑng điÇn £nh hiÇn đ¡i, nhưng thñc t¿ là mÍi viÇc l¡i diÅn ra vưăt quá séc tưßng tưăng cça tôi: Theo sau sñ kiÇn “Cao lương đÏ” nhn đưăc gi£i thưßng Tây Berlin, “Em gái can đ£m đi vÁ phía trưÛc” cing khi¿n dư lun như sóng biĂn trào lên kh¯p trong nam ngoài b¯c, đ¿n nay v«n chưa hoàn toàn bình yên trß l¡i.

Ngay trong đêm xem xong “Cao lương đÏ”, tôi nhn lƯi đ·t hàng cça t¡p chí “ĐiÇn £nh Đ¡i Tây B¯c”, théc suÑt đêm vi¿t mÙt bài dài đ¿n tám nghìn chï. Còn nhÛ, trong bài vi¿t này tôi đã dùng mÙt måc đĂ phân tích nhïng vai diÅn cça diÅn viên, trong đó không ng§n ng¡i dùng nhïng të r¥t kêu r¥t đ¹p, đáng ti¿c là bài vi¿t này tôi không thĂ tìm l¡i đưăc, n¿u không s½ trích ra đây vài câu. Th¿ cing hay, lúc ¥y tôi bË kích đÙng bßi nhïng gì mà bÙ phim mang l¡i nên tôi ch³ng ng§n ng¡i gì khi dùng nhïng të r¥t kêu r¥t sáo, nhïng suy ngh) bình t)nh h§u như là r¥t ít. ViÇc đã qua m¥y năm, t¥t c£ đã thành mây bay ngang m¯t, quay đ§u l¡i đĂ ngh) mÙt tí vÁ Cçng Lăi và “Cao lương đÏ” ch¯c là s½ khách quan hơn.

Không nghi ngƯ gì nïa, “Cao lương đÏ” là mÙt bÙ phim thĂ hiÇn mÙt phong cách mÛi. Cái c£m giác mÛi m» khi¿n nhiÇt huy¿t cça ngưƯi xem như muÑn trào lên là k¿t qu£ cça tp thĂ đoàn làm phim. Cçng Lăi dña vào tư ch¥t và sñ m«n c£m cça mình đã thĂ hiÇn trÍn v¹n hình tưăng “bà tôi”. Cô đã thĂ hiÇn mÙt cách tñ nhiên và chu©n xác mÙt hình tưăng đ§y s¯c thái lãng m¡n. ĐĂ thĂ hiÇn đưăc hình tưăng mÙt con ngưƯi sÑng trưÛc mình đ¿n ba mươi năm, cô sinh viên năm thé hai ch¯c ch¯n đã trăn trß không ít đĂ hoàn thành vai diÅn.

Diderot Denis đã tëng nói trong cuÑn “NghËch lý vÁ mÙt diÅn viên” r±ng, mÙt diÅn viên xu¥t s¯c g·p ph£i b¡n diÅn là mÙt ngưƯi bình thưƯng, anh ta đành ph£i v¥t bÏ nhïng kù thut diÅn xu¥t tuyÇt vƯi cça mình đĂ cÑ g¯ng b±ng vai ph£i léa vÛi b¡n diÅn, do vy mà anh ta không nh¥t thi¿t ph£i nghiÁn ng«m tìm tòi và phán đoán chính xác. Trong lúc hai ngưƯi cùng nhau t£n bÙ ho·c đang ngÓi quanh lò sưßi bàn chuyÇn phi¿m cing có thĂ có tình hình này x£y ra mÙt cách b£n năng: GiÍng nói cça ngưƯi này s½ khi¿n ngưƯi kia h¡ th¥p giÍng xuÑng, n¿u anh không hy vÍng gì có sñ phÑi hăp cça ngưƯi kia thì nhïng kù thut cça anh ch³ng còn m£nh đ¥t dång võ nào đâu.

Tôi hoàn toàn çng hÙ nhïng ki¿n gi£i thâm thúy cça Diderot, do vy mà tôi càng cho r±ng, cô gái vëa rƯi khÏi lÁu tranh Cçng Lăi bưÛc chân vào phim trưƯng mà g·p đưăc Khương Văn là mÙt đ¡i h¡nh cça cô. Đương nhiên n¿u không có sñ thông minh m«n tiÇp, n¿u không có sñ thích éng r¥t nhanh vÛi Khương Văn cça Cçng Lăi thì Khương Văn đành ph£i d¹p bÏ nhïng kinh nghiÇm và kù thut diÅn xu¥t cça mình đĂ ngang b±ng vÛi b¡n diÅn. N¿u như vy thì Cçng Lăi đã ch¿t të sÛm mà “Cao lương đÏ” cing ch³ng ra hÓn gì.

ĐiÇn £nh là mÙt lo¡i hình nghÇ thut không bao giƯ đưăc tñ b±ng lòng. Cách đây không lâu, Cçng Lăi nói vÛi phóng viên: N¿u đĂ cho tôi diÅn l¡i “Cao lương đÏ”, tôi kh³ng đËnh s½ diÅn hay hơn lúc ¥y. Ngày ¥y, tôi không có cách gì đĂ thĂ nghiÇm đưăc nhïng tr¡ng thái tâm lý phéc t¡p cça ngưƯi phå nï ph£n nghËch ¥y, do vy tôi chÉ có thĂ dña vào hình thĂ và nhïng biĂu hiÇn bên ngoài mà không thĂ dùng c£m tình đĂ diÅn xu¥t.

Do vy mà trong “Cao lương đÏ”, “bà tôi” mÛi có “nå cưƯi r¡ng rá” trông r¥t chưÛng dành cho tay đ¡i thƠ phÉ tư lÇnh Të Chi¿m Ngao; do vy mà Cçng Lăi biĂu diÅn không đưăc tñ tin l¯m khi “bà tôi” ti¿p qu£n lò n¥u rưău. Tuy sñ chuyĂn hoán të mÙt cô gái thành mÙt ngưƯi qu£n lý lò n¥u rưău đ§y quy¿t đoán chưa thñc sñ hăp lý, nhưng tôi tin r±ng Cçng Lăi cça ngày hôm nay có thĂ dÅ dàng phá bÏ sñ b¥t hăp lý ¥y.

Trong lËch sí điÇn £nh thưƯng xu¥t hiÇn hiÇn tưăng này: Sñ thành công cça mÙt bÙ phim có khi không hoàn toàn dña vào nhïng biĂu hiÇn đÙt xu¥t cça diÅn viên - đương nhiên chuyÇn mÙt bÙ phim thành công là nhƯ vào diÅn viên không ph£i là không có - mà thưƯng là dña vào chç đÁ cça phim nh±m vào viÇc tuyên dương ho·c phê phán mÙt v¥n đÁ nào đó có ý ngh)a xã hÙi, biĂu lÙ mÙt khía c¡nh nào đó vÁ b£n ch¥t con ngưƯi khi¿n ngưƯi xem đÓng tình ho·c të đó ngÙ ra điÁu gì vÁ nhân sinh. VÁ cơ b£n, “Cao lương đÏ” thuÙc vào lo¡i phim này. Nó không hÁ là mÙt bÙ phim “biĂu hiÇn nhïng v¿t s¹o cça ngưƯi Trung QuÑc” như mÙt sÑ nhà phê bình đã lên ti¿ng mà là nh±m tuyên dương séc sÑng mãnh liÇt b¥t khu¥t cça dân tÙc Trung Hoa. Cçng Lăi và Khương Văn giương cao ngÍn cƯ phê phán phong ki¿n và đÁ cao nhân tính. Khi Cçng Lăi thay m·t cho “bà tôi” n±m ngưÛc m·t lên trƯi trên chi¿c giưƯng do “ông tôi” dùng ki¿m đ¯p nên, sñ th§n thánh và sñ trang nghiêm đã xu¥t hiÇn. Lúc ¥y, quan hÇ tính dåc đã có ý ngh)a hi¿n t¿ linh hÓn mang tính tôn giáo. Đương nhiên, ý ngh)a cao quý này không ph£i b¥t cé nhà phê bình nào cing có thĂ c£m thå đưăc.

3. Sau “Cao lương đÏ”, Cçng Lăi ti¿p tåc tham gia vÛi tư cách là diÅn viên chính trong bÙ phim có tính thương nghiÇp “Báo châu Mù hành đÙng” cing do Trương NghÇ Mưu đ¡o diÅn. BÙ phim này ra đƯi të måc đích ki¿m tiÁn - nhưng hình như ch³ng ki¿m đưăc tiÁn - l¡i còn bË phê bình r¥t dï dÙi. Sau này, m×i khi nh¯c đ¿n bÙ phim này, Trương NghÇ Mưu và Cçng Lăi đÁu cưƯi trë. Không lâu sau đó, Cçng Lăi l¡i tham gia bÙ phim “Lưáng cung hoàng thái hu” cça đ¡o diÅn Hongkong Lý Hàn TưƯng, diÅn cing bình bình thưƯng thưƯng, chÉ là dña vào dư âm cça gi£i thưßng G¥u vàng nên ngưƯi xem mÛi dành cho cô và bÙ phim cái nhìn tương đÑi đ·c biÇt.

Ti¿p sau đó, cô và Trương NghÇ Mưu cùng nhau diÅn trong phim “Tưăng đƯi T§n”. Đây là bÙ phim quán thông lËch sí ba nghìn năm, nhïng ngưƯi làm phim đÁu xem đây là mÙt phi vå làm ăn lÛn nên phÑi c£nh phim cñc kó hùng tráng, chÉ có điÁu do cÑt truyÇn cing bình thưƯng, v£ l¡i kho£ng cách giïa truyÇn phim và ngưƯi xem phim quá lÛn nên có thĂ xem đây l¡i là mÙt th¥t b¡i. Trong bÙ phim này, Cçng Lăi diÅn không hay không tÇ, cho dù cô cing đang mang l¡i ít nhiÁu hào quang cho bÙ phim nhưng hào quang này không đ¿n të nhïng kù năng diÅn xu¥t mà đ¿n të ch× cô và Trương NghÇ Mưu liên thç mÙt vài hành đÙng có tính ch¥t khiêu chi¿n. Tôi đã xem mÙt cuÑn băng ghi hình do mÙt ngưƯi Hongkong tên là Cam QuÑc Lương n¯m giï, të trong cuÑn băng ghi hình ¥y có thĂ hiĂu đưăc nhïng chuyÇn bên ngoài bÙ phim. Tôi xem đ¿n ch× Trương NghÇ Mưu bË xe hơi đång ph£i chân, Cam QuÑc Lương lén quay đôi m¯t cça Cçng Lăi lúc ¥y, đôi m¯t th¥t th§n, lo l¯ng, buÓn bñc. Cing trong cuÙn băng này, Cçng Lăi b£o là cô ¥y thích r¯n; thích màu đÏ, màu đen và màu tr¯ng. Không lâu trưÛc đây, Cçng Lăi l¡i nói là cô ¥y r¥t yêu thiên nga. N¿u nói r±ng tôi có chút să hãi khi nghe cô ¥y nói là r¥t thích r¯n, th¿ thì khi nghe cô ¥y nói là yêu thiên nga, tôi c£m th¥y sñ thay đƠi ß ngưƯi đàn bà thích r¯n này là dÅ lý gi£i vô cùng. R¯n là sñ mÁm m¡i, có c£m giác như nưÛc ch£y; còn thiên nga thì ngưÛc chi¿c cƠ dài như r¯n bơi lÙi trong nưÛc ch£y. MÙt nï diÅn viên giÏi nên có sñ mÁm m¡i linh ho¡t cça loài r¯n và sñ cao ng¡o nhàn nhã cça loài thiên nga. Nói gÍn mÙt câu, cô ¥y c§n ph£i phéc t¡p, phéc t¡p chính là trưßng thành. Dña vào ý théc này, tôi c£m nhn đưăc nhïng ngày làm phim “Tưăng đƯi T§n” cça Cçng Lăi là r¥t gian nan. Trương NghÇ Mưu b¥t h¡nh bË thương khi¿n Cçng Lăi thÑng khƠ ngÙ ra mÙt điÁu: Con ngưƯi không thĂ làm chç r¥t nhiÁu chuyÇn trên cuÙc đƯi này. Trên cuÙc đƯi này không làm dùi s¯t thì làm chùy s¯t, sinh mÇnh là đo£n t¡m còn nghÇ thut là v)nh h±ng.

4. Sau nhïng chuyÇn mà tôi đã kĂ trên, Cçng Lăi đã tích liy đưăc tr£i nghiÇm thÑng khƠ và sâu s¯c vÁ quan hÇ nam nï - mÙt v¥n đÁ xưa như trái đ¥t nhưng v«n luôn luôn mÛi đĂ bưÛc vào giai đo¡n hai trong cuÙc đƯi làm nghÇ thut cça cô. Të “Cúc Đu” đ¿n “Đèn lÓng đÏ treo cao”, con đưƯng nghÇ thut cça cô v«n g¯n liÁn vÛi Trương NghÇ Mưu.

Të “Cao lương đÏ” đ¿n “Cúc Đu”, nói là phong cách nghÇ thut cça Trương NghÇ Mưu đã có sñ thay đƠi, không b±ng nói là thái đÙ đÑi vÛi cuÙc sÑng cça anh đã thay đƠi. “Cao lương đÏ” cça Trương NghÇ Mưu th¥m đ«m tinh th§n vui v» hoan l¡c, thô ráp, hoang dã, cuÓng nhiÇt, trong sáng; nhïng nhân vt trong phim ding c£m hành đÙng, ding c£m c£m thå th¿ giÛi, có mÙt ý théc c£i t¡o th¿ giÛi hëng hñc và bÓng bÙt, có mÙt séc sÑng không thĂ hçy diÇt. Nói cách khác, “Cao lương đÏ” thĂ hiÇn mÙt cuÙc sÑng hoan l¡c đ¿n điên cuÓng, vưăt ra khÏi nhïng thưƯng quy, trái vÛi nhïng chu©n mñc đ¡o đéc. Quan trÍng nh¥t là, nhïng điÁu trái vÛi nhïng chu©n mñc đ¡o đéc ¥y l¡i r¥t thành công khi sáng lp nên mÙt chu©n t¯c mÛi cho cuÙc sÑng, còn nhïng trt tñ và chu©n t¯c ci như mÙt con bÇnh hçi đã bË gi¿t ch¿t và dìm xác xuÑng đáy đ§m l§y. Kho£ng cách giïa “Cao lương đÏ” và “Cúc Đu” là hai năm, nhưng nhïng thay đƠi cça chúng đã khi¿n ngưƯi ta ph£i trÑ m¯t: “Cúc Đu” tuy v«n có chút ý vË cça “Cao lương đÏ” nhưng s¯c thái hoan l¡c điên cuÓng đã hoàn toàn bi¿n m¥t mà thay vào đó là nhïng n×i tuyÇt vÍng và sñ să hãi đÑi vÛi v¥n đÁ giÛi tính. Trong “Cúc Đu”, Trương NghÇ Mưu đã cưƯng điÇu hóa quan niÇm vÁ sÑ mÇnh trong nguyên tác cça Lưu H±ng. KiĂu cưƯng điÇu này như muÑn c£nh báo: ĐÑi diÇn vÛi vn mÇnh, b¥t kó sñ giãy giåa nào rÓi cing đ¿n hÓi hçy diÇt và cáo chung.

Nhïng thay đƠi sâu s¯c trong chç đÁ phim cça Trương NghÇ Mưu có nhïng nÙi dung xã hÙi sâu s¯c mà tôi không thĂ phân tích đưăc. Tôi chÉ muÑn nói là: Nhïng thay đƠi cça Trương NghÇ Mưu khi¿n Cçng Lăi ph£i mÙt phen lao tâm khƠ té. Cíu Nhi trong “Cao lương đÏ” và Cúc Đu trong “Cúc Đu” đÁu có tính cách ph£n nghËch nhưng tâm lý cça hÍ l¡i không hoàn toàn giÑng nhau. N¿u nói r±ng Cçng Lăi đã dùng hình thĂ và nghÇ thut diÅn xu¥t đĂ diÅn thành công vai Cíu Nhi, th¿ thì đÑi m·t vÛi hình tưăng Cúc Đu đ§y phéc t¡p, nhïng kinh nghiÇm ß trên là không đç. Cíu Nhi chÉ là mÙt con thiên nga, Cúc Đu l¡i là mÙt con r¯n. Đóng vai r¯n khó hơn nhiÁu. Vai Cúc Đu c§n ph£i có mÙt ngưƯi đàn bà có nhïng tr£i nghiÇm trong xã hÙi h¯c ám nhưng không ph£i ai cing có nhïng tr£i nghiÇm đáng să nhiÁu như Cúc Đu. ĐiÁu này c§n ph£i có mÙt thiên tài trong sáng t¡o mÛi có thĂ tñ mình tr£i nghiÇm mÙt cuÙc sÑng, mà không có cách nào đĂ tr£i nghiÇm thñc t¿ đưăc.

Mang trong lòng không bi¿t bao nhiêu câu hÏi, tôi tìm Cçng Lăi đĂ hÏi cô dña vào cái gì đĂ lý gi£i nÙi tâm vô cùng phong phú và phéc t¡p cça Cúc Đu. Cçng Lăi b£o r±ng, cô không bi¿t, nhưng cô l¡i có thĂ biĂu hiÇn đưăc. Và Cçng Lăi đã thĂ hiÇn đưăc n×i đau khƠ và mÏi mÇt vÁ nhåc thĂ cça Cúc Đu sau khi bË Dương Kim Sơn hành h¡; Cçng Lăi đã diÅn r¥t xu¥t s¯c nhïng khát vÍng th§m kín cça Cúc Đu đÑi vÛi séc tr» cça Dương Thiên Thanh cing như n×i să hãi cça Cúc Đu đÑi vÛi luân thưƯng đ¡o lý; Cçng Lăi đã biĂu hiÇn mÙt cách thành công kiĂu khiêu khích và quy¿n ri cça Cúc Đu đÑi vÛi ngưƯi cháu này trên cơ sß nhïng cëu hn đÑi vÛi Dương Kim Sơn và mÙt tâm th¿ điên cuÓng muÑn tung hê t¥t c£; Cçng Lăi đã diÅn xu¥t r¥t đ¡t đo¡n Cúc Đu l§n đ§u tiên chìm trong nhïng c£m xúc nhåc dåc đê mê vëa hoan l¡c vëa đau đÛn; Cçng Lăi đã r¥t thành công khi thĂ hiÇn mÙt tâm lý hoan l¡c mÙt cách tà ác có pha chút khinh miÇt cça Cúc Đu đÑi vÛi Dương Kim Sơn khi trong bång đang mang giÍt máu cça Dương Thiên Thanh; Cçng Lăi đã r¥t nhp vai khi thĂ hiÇn sñ thù hn cça Cúc Đu đÑi vÛi âm mưu gi¿t con cça Dương Kim Sơn; Cçng Lăi đã diÅn r¥t xu¥t th§n n×i să hãi cça Cúc Đu đéng trưÛc linh sàng Dương Kim Sơn ngh) vÁ tương lai; Cçng Lăi đã tinh t¿ vô cùng khi biĂu hiÇn n×i lo l¯ng să hãi cça Cúc Đu khi nhìn th¥y con m×i ngày m×i lÛn cing như n×i lo vÁ mÇnh vn cça chính mình…

N¿u nói r±ng mÇnh vn cça Cçng Lăi quá đÏ, th¿ thì, të khi Cçng Lăi đi ra të ngÍn lía phëng phëng nuÑt phăng Cúc Đu, chúng ta đã thñc sñ đÑi diÇn vÛi mÙt thiên tài nghÇ thut.

5. Trong bÙ phim “Đèn lÓng đÏ treo cao” vÑn chuyĂn thĂ të tiĂu thuy¿t “Thê thi¿p thành qu§n” cça Tô ĐÓng, Cçng Lăi thç vai bà Té - mÙt hÍc sinh xu¥t thân. Tính mÛi m» cça chç đÁ bÙ phim này rõ ràng là r¥t đÙt xu¥t trong hàng ngi nhïng nhà đ¡o diÅn th¿ hÇ thé năm, nó trñc ti¿p phê phán ch¿ đÙ phu quyÁn phong ki¿n, kêu gào gi£i phóng phå nï, tÑ cáo xã hÙi ci chà đ¡p lên mÇnh vn cça ngưƯi phå nï. BÙ phim này cing thĂ hiÇn lòng yêu thích đ·c thù cça Trương NghÇ Mưu: Anh thích tìm ý ngh)a tưăng trưng trong nhïng ch× không có tưăng trưng. TrưÛc tiên là có cây cao lương, sau đó là có phưƯng nhuÙm. Do ý đÓ sáng tác quá rõ ràng cho nên bÙ phim đã bÙc lÙ mÙt vài ch× hơi khiên cưáng và có tính nhân vi, không đưăc tñ nhiên l¯m. Xem lưÛt qua có c£m nhn bÙ phim r¥t tuyÇt vƯi, dùng lý trí xem kù vài l§n cing có thĂ phát hiÇn vài ch× chưa vëa ý, nhưng cho dù là th¿, “Đèn lÓng đÏ treo cao” v«n cé là mÙt bÙ phim có nhïng ý tưßng kó diÇu, thi¿u chút nïa là git gi£i Osca có thĂ chéng minh điÁu này.

So sánh vÁ m·t ý ngh)a, “Đèn lÓng đÏ treo cao” có thĂ đơn gi£n hơn so vÛi “Cúc Đu”, so vÁ tính cách, bà Té đơn thu§n hơn so vÛi Cúc Đu. Đây chÉ là câu chuyÇn ci rích: M¥y bà thi¿p tranh nhau, liên k¿t đ¥u đá nhau, k¿t cåc là có ngưƯi ch¿t ngưƯi điên, cuÑi cùng là có mÙt bà thi¿p mÛi đ¿n thay th¿ cho bÍn hÍ. Vi¿t vÁ chuyÇn thê thi¿p tranh giành nhau, tiĂu thuy¿t “Kim Bình Mai” đã tëng là mÙt tuyÇt ph©m, ch³ng ai dám ngh) là s½ tìm đưăc nhïng gì mÛi trong chuyÇn này, cing ch³ng ai dám ngh) s½ sáng t¡o đưăc mÙt hình tưăng Phan Kim Liên đa đoan thé hai trong văn hÍc nïa. CÑng hi¿n cça Tô ĐÓng là truyÇn đưăc vi¿t ra bßi mÙt giÍng văn mưăt mà tú lÇ và mÙt phương théc tñ sñ vô cùng ung dung nhàn t£n; cÑng hi¿n cça Trương NghÇ Mưu trong phim là anh đã c¥u té nên nhïng c£nh phim đ§y tính tưăng trưng trong cuÙc sÑng thưƯng nht; cÑng hi¿n cça Cçng Lăi là cô đã dña vào kù năng biĂu diÅn đã chín muÓi và nhïng c£m thå m«n tiÇp đĂ thñc hiÇn nhïng ý đÓ nghÇ thut cça Trương NghÇ Mưu.

Nói tóm l¡i, nhïng sáng t¡o cça Cçng Lăi trong “Đèn lÓng đÏ treo cao” chính là cô đã dùng mÙt kiĂu diÅn xu¥t tương đÓng vÁ m·t trình đÙ vÛi “Cúc Đu” đĂ thĂ hiÇn vai diÅn, không thua kém và cing không vưăt lên. Đương nhiên, không ph£i dÅ dàng gì đĂ làm đưăc điÁu này.

6. Chúng ta đang chƯ đăi “ChuyÇn kĂ vÁ Thu Cúc”, cing là mÙt bÙ phim chuyĂn thĂ të tiĂu thuy¿t. Nghe Trương NghÇ Mưu nói, l§n này anh cing thay đƠi phong cách mÙt cách triÇt đĂ, không có dñng c£nh cing không có tưăng trưng, h§u như mÍi c£nh đÁu quay lén, quay tñ nhiên, do vy mà sau khi hoàn thành, bÙ phim s½ có phong cách ghi chép ngưƯi thñc c£nh thñc. ChuyÇn phim kĂ vÁ mÙt ngưƯi phå nï nông dân d«n em gái vào thành phÑ đĂ đưa cáo tr¡ng. Trong phim, Cçng Lăi s½ ăn m·c rách rưÛi, hÍc đưăc mÙt vài câu phương ngôn chính gÑc ThiĂm Tây, chen chúc trong rëng ngưƯi đi hÏi giá tëng s¡p hàng khi¿n cho nhïng ngưƯi chç qu§y hàng nƠi gin. Të đó mà suy, nh¥t đËnh Cçng Lăi s½ thç vai r¥t thành công, nh¥t đËnh s½ khi¿n Thu Cúc r¥t khác vÛi nhïng nhân vt mà cô đã diÅn.

7. Lúc này Cçng Lăi đang đÏ rñc ß nía b§u trƯi. Báo “Thanh niên B¯c Kinh” đã tëng git nhïng hàng chï to như qu£ h¡nh: Đài Loan, Hongkong tuyÇt mù nhưng khó lòng th¯ng nƠi Cçng Lăi! Nh¥t cÑ khuynh Hongkong, tái cÑ khuynh Nht B£n! Lúc này Cçng Lăi bn rÙn l¯m. Vëa diÅn xong “ChuyÇn cça Thu Cúc”, Cçng Lăi đã đ§u quân cho Tr§n Kh£i Ca trong phim “H¡ng Vi biÇt Cơ”, đ¿n Mù đĂ nhn gi£i Osca, l¡i nhn lƯi vÛi mÙt đ¡o diÅn s¯m vai Giang Thanh… Lúc này giá trË Cçng Lăi tăng lên hàng trăm l§n, là diÅn viên mà các nhà đ¡o diÅn danh ti¿ng săn đón chï ký vÛi nhïng món tiÁn khƠng lÓ. Lúc này Cçng Lăi v«n đương chéc ß KËch viÇn Trung ương, “cưÛp” mÙt căn phòng làm nơi trú thân khi vÁ B¯c Kinh. Lúc này Cçng Lăi v«n thích m·c qu§n bò. Cçng Lăi luôn miÇng nói ưÛc gì cô đưăc ngç mÙt vài ngày mà không bË ai qu¥y r§y. Lúc này Cçng Lăi nói, khi có ngưƯi hÏi cô vÁ quan hÇ vÛi Trương NghÇ Mưu, cô s½ nói: K¿t hôn të sÛm rÓi, anh đúng là đÓ hi nút! Lúc này Cçng Lăi tràn trÁ tñ tin nhưng v«n cưƯi r¥t tươi khi nghe k» bàng môn t£ đ¡o như tôi bình điĂm vÁ nhïng vai diÅn cça cô. Tôi nói: Cçng Lăi, cô c§n ph£i diÅn mÙt thanh niên hai ba mươi tuƠi nhưng trí tuÇ chÉ như đéa tr» lên ba; lúc này Cçng Lăi cưƯi nói: Th¿ không ph£i là k» ngÑc ngh¿ch hay sao? Lúc này Cçng Lăi không đÓng ý vÛi nhïng ý ki¿n lý lun cça Diderot vÁ chuyÇn diÅn viên không đưăc xúc đÙng tình c£m trong khi diÅn xu¥t. Cô cho r±ng nhïng quan điĂm cça Diderot có thĂ thích nghi vÛi nhïng vai diÅn trên sân kh¥u: NgưƯi xem chÉ có thĂ th¥y hình thĂ cça diÅn viên. Nó không thích hăp vÛi điÇn £nh. MÙt c£nh đ·c t£ đôi m¯t anh, không thĂ th¥y trái tim anh, còn đôi m¯t thì trÑng không vô hÓn, th¿ coi sao đưăc? Lúc này Cçng Lăi đang nghe ngưƯi vi¿t nói r±ng, mÙt nï diÅn viên ph£i là mÙt nàng tiên mê ho·c lòng ngưƯi thì cưƯi phá lên mà nói r±ng, không bi¿t có ph£i như th¿ hay không? Lúc này qu£ thñc là Cçng Lăi đang chËu quá nhiÁu áp lñc.

Có mÙt câu nói vô cùng thích hăp tôi t·ng cho Cçng Lăi lúc này: Em gái, em cé ding c£m lao vÁ phía trưÛc!

Ghi chép bƠ sung: Bài này vi¿t xong vào năm 1991, nhưng sau đó thì tôi đĂ nó ngç yên trong ngăn kéo, bßi vì nhïng lƯi l½ cça k» bàng môn t£ đ¡o này n¿u đưa lên m·t báo, e là chÉ nhn đưăc nhïng cái nhìn thương h¡i cça các bc trưßng thưăng thôi. Nhưng suy cho cùng, đã vi¿t rÓi thì cé phát biĂu thôi, cho dù tiÁn nhun bút có th¥p đi chăng nïa thì cing là mÙt k÷ niÇm vÁ “Cao lương đÏ”. Sau khi vi¿t xong thì đưăc xem “ChuyÇn cça Thu Cúc”, tôi đÓng ý vÛi cách ngh) cça nhiÁu ngưƯi: Vai diÅn Thu Cúc cça Cçng Lăi thành công ngoài mong đăi. Sau đó thì tôi chưa có cơ hÙi xem “Phan NgÍc Lương”, “Tây Sß Bá vương”, “Ph£i sÑng”, không dám l¡m bàn. Bài vi¿t vÁ Cçng Lăi phç kh¯p đ¥t trƯi, cô ¥y v«n cé là mÙt điĂm nóng trong làng điÇn £nh. Trong mưƯi năm cuÑi cùng cça th¿ k÷ này, nhƯ có Cçng Lăi mà cuÙc sÑng cça con ngưƯi thêm mÙt chút màu s¯c. Chúc cho Cçng Lăi trong th¿ k÷ sau càng thu đưăc nhïng thành tñu nghÇ thut huy hoàng hơn!

[1] `ð (fú) - con dơi - đÓng âm vÛi  (fú) - phúc (ND).