NGHỆ THUẬT XỬ THẾ
(GIỎI VUÔNG GIỎI TRÒN)

NGỌC ANH
(Biên soạn)

Thanks to the VOZ Ebook Team.

Editors:

Diep Chi, HoaVoSac, Ran Mouri, Zerrakhan.

Proofreaders:

Anon914, HDP_overovel, Súng của anh đây, Tiny Bear, Zerrakhan.

Supporters:

Ryn, Quan, ffffff

Thân gửi tới độc giả của ebook "Nghệ thuật xử thế - Giỏi vuông giỏi tròn", trong quá trình thực hiện ebook cho tập sách này chúng tôi đã gặp khá là nhiều lỗi chính tả, câu cú, tên nhân vật… VOZ Ebook Team đã cố gắng tìm kiếm thông tin cũng như chỉnh sửa, bổ sung những lỗi sai này. Tuy nhiên chất lượng bản chính có quá nhiều "sạn" nên ebook có thể vẫn tồn tại một số lỗi ngoài ý muốn. Hy vọng độc giả thông cảm và phản hồi tích cực.

VOZ Ebook Team.

21/04/2022

MỤC LỤC

LỜI NÓI ĐẦU

LÀM NGƯỜI

1. ĐẠI TRƯỢNG PHU LÀM NGƯỜI, PHẢI ĐƯỜNG ĐƯỜNG CHÍNH CHÍNH

2. LÀM NGƯỜI NÊN LẤY SỰ NGAY THẲNG LÀM GỐC

3. NGƯỜI KHÔNG CÓ CHÍ HƯỚNG KHÔNG ĐẠT ĐƯỢC VUÔNG, TRÒN

4. DÂN THƯỜNG NẾU CÓ CHÍ

5. ĐẠO DƯỠNG TÂM LÀ GỐC CỦA LẬP CHÍ

6. NGƯỜI TỰ TIN SẼ SỐNG MÃI

7. LÒNG TIN Ở TRONG VUÔNG TRÒN

8. TẠO NIỀM TIN LỚN CHO THIÊN HẠ

9. ĐÁNH THỨC TIỀM NĂNG ĐÃ NGỦ QUÊN

10. THẦN THÁNH CÓ TỪ SỰ TỰ TIN

11. QUÂN TỬ GIẢ KHÔNG BẰNG KẺ TIỂU NHÂN

12. NHÂN CÁCH PHẢI ĐƯỢC TU HÀNH Ở TRONG VUÔNG

13. QUÂN TỬ KHÔNG TỰ TRỌNG THÌ KHÔNG CÓ UY

14. NGƯỜI ĐỨNG ĐẮN, NGAY THẲNG KHÔNG LÀM VẬY

15. TÔN KÍNH CÒN HƠN MỌI TRÒ MA QUỶ

16. MUỐN TỰ TÔN, TRƯỚC HẾT PHẢI TỰ TRỌNG

17. TỰ TÔN TỰ ÁI, DANH TIẾT KHÔNG HOEN Ố

18. KHÍ PHÁCH CỦA TRANG NAM TỬ

19. NGƯỜI GÁNH VÁC TRÁCH NHIỆM LỚN TRÀN ĐẦY KHÍ PHÁCH

20. THIÊN HẠ NGÀY NAY

21. KHÔNG NÊN SỐNG CHỈ VÌ TĂM TIẾNG

22. AN LÒNG VỚI NHỮNG VIỆC NHỎ

23. TRONG CÔNG VIỆC HIỆN THỰC XUẤT HIỆN THÁNH NHÂN

24. VƯỢT KHỎI PHẠM VI NHỎ BÉ CỦA CHÍNH MÌNH

25. GIỮ VỮNG CHỦ KIẾN CỦA MÌNH

26. SỐNG BẰNG ĐỨC HẠNH CỦA MÌNH

27. TỤ HỘI ĐƯỢC CHÍNH KHÍ CỦA ĐẤT TRỜI SẼ THÀNH CÔNG

28. PHONG THÁI LỚN THÌ DUNG LƯỢNG LỚN

29. CON NGƯỜI BỊ CÔ LẬP SẼ NGUY HIỂM

30. NHẪN NHỤC CHỊU ĐỰNG, CÓ DUNG LƯỢNG LỚN

31. NHÂN CÁCH MẪU MỰC HƠN NGƯỜI

32. KẾT HỢP VUÔNG TRÒN, CƯƠNG NHU ĐẦY ĐỦ

33. LẤY CÁI CHẾT ĐỂ HOÀN THÀNH CUỘC ĐỜI

34. CON NGƯỜI TỪ XƯA ĐẾN NAY CHẲNG CÓ AI KHÔNG CHẾT

XỬ THẾ

35. ĐẠO TRUNG DUNG GIÚP GÂY DỰNG ĐẠI NGHIỆP TRONG THIÊN HẠ

36. DÙNG THÌ PHẢI "TRUNG", LÀM THÌ PHẢI "VUÔNG TRÒN"

37. TRUNG THÀNH THEO MỘT MÀ DẪN ĐẾN HÀI HÒA

38. AN PHẬN THỦ THƯỜNG, TRỜI TRÒN ĐẤT VUÔNG

39. DƯỚI TRĂNG VÉN MÂY CƯỜI MỘT TIẾNG

40. NGƯỜI TÍNH KHÔNG BẰNG TRỜI TÍNH

41. ĐẠO THIỀN TRUYỀN MIỆNG LẤY ĐỨC BÁO OÁN

42. NHỮNG ƯU ĐIỂM CỦA BẢN THÂN THÌ GIẤU ĐƯỢC MẤY PHẦN

43. NHƯỜNG NGƯỜI KHÁC LÀ HƠN, CHỊU THIỆT LÀ PHÚC

44. YÊU NGƯỜI KHÁC NHƯ YÊU CHÍNH BẢN THÂN MÌNH

45. SỐNG LẤY PHỤC VỤ LÀM MỤC ĐÍCH

46. TIỀN CỦA NHIỀU SẼ LIÊN LỤY BẢN THÂN

47. CON NGƯỜI LÀ LOÀI ĐỘNG VẬT CÓ TÌNH CẢM

48. TRUNG - ĐẠI DIỆN CHO MỌI CHÂN LÝ

49. KHÔNG CÔNG BẰNG SẼ KHÓ THUYẾT PHỤC NGƯỜI

50. NGƯỜI NGHIÊM KHẮC ÍT KHOAN DUNG

51. TÍNH NHẪN NẠI KIỂU ANH HÙNG

52. BỎ QUA NHỮNG LỖI LẦM CỦA NGƯỜI KHÁC

53. QUÊN BẢN THÂN CÓ THỂ DUNG NẠP VẠN SỰ VẠN VẬT

54. TRONG TỔ ẤM VUI VẺ CÓ MỘT SỨC SỐNG RIÊNG

55. ĐEM LẠI SỰ TIỆN LỢI CHO NGƯỜI KHÁC

56. ĐẠI BÀNG LÀM CHẤN ĐỘNG CHÍN VẠN DẶM TRỜI XANH

57. LẤY NHẤT HƯ MÀ PHỤC VỤ THIÊN HẠ

58. BAN ƠN CHO NGƯỜI KHÔNG MONG ĐỀN ĐÁP

59. TRONG LÒNG THẾ NÀO CŨNG ĐƯỢC

60. KHÔNG THỂ TRONG CHỐC LÁT QUAY LƯNG LẠI VỚI CHÍNH NGHĨA

61. VỨT BỎ KIẾN THỨC VÀ THÀNH KIẾN CÁ NHÂN

62. KẾT BẠN VỚI NGƯỜI CHÍ ĐỒNG ĐẠO HỢP

63. CON NGƯỜI KHI KẾT BẠN, QUÝ NHẤT LÀ TRI KỶ

64. NÊN THẬN TRỌNG TRONG KẾT BẠN

65. KHIÊM TỐN ĐỐI ĐÃI BẠN BÈ

66. KẾT BẠN CẦN CÓ SỰ HÀO PHÓNG

67. NÓI CHUYỆN TÙY NGƯỜI, GỢI Ý TUỲ ĐỐI TƯỢNG

68. KẺ KÍNH TRỌNG NGƯỜI KHÁC TẤT ĐƯỢC NGƯỜI KHÁC KÍNH TRỌNG

BẢN NGÃ

69. DÙNG MÁU VÀ MỒ HÔI ĐỔI LẤY THÀNH CÔNG

70. TRỜI LÀM CHO TOẠI NGUYỆN, NGƯỜI QUÂN TỬ LÚC VUÔNG LÚC TRÒN

71. QUÊN MÌNH ĐỂ TỰ HOÀN THIỆN

72. MÌNH VÌ MỌI NGƯỜI, MỌI NGƯỜI VÌ MÌNH

73. NHẬN THỨC CHÍNH MÌNH

74. HY SINH BẢN THÂN ĐỂ HOÀN THIỆN MÌNH

75. CÁI TÂM CỦA ĐẠO CHÍNH LÀ TÂM CỦA TA

76. VẠN SỰ DO MÌNH TA GÁNH VÁC

77. HẾT LÒNG LÀM VIỆC NGHĨA

78. CON NGƯỜI QUÝ LÀ Ở CHỖ BIẾT TỰ LẬP VÀ TỰ TRỌNG

79. MỌI HẠNH PHÚC TRÊN ĐỜI ĐỀU XUẤT PHÁT TỪ TẤM LÒNG

80. GIỮ MÌNH CHÍNH LÀ GIỮ ĐẠO

81. THÂN GIÁO QUAN TRỌNG HƠN NGÔN GIÁO

82. ĐẠI ĐẠO VỐN VÔ "GIỚI"

83. ẨN DẬT LÀ QUAN NIỆM XỬ THẾ THẤU ĐÁO

84. ĐÓI THÌ ĂN CƠM, GẬT GÙ THÌ ĐI NGỦ

85. KHAI THÁC TIỀM NĂNG TRÍ TUỆ

86. TRỜI SINH RA TÀI NĂNG CỦA TA TẤT HỮU DỤNG

87. QUÂN TỬ GIÚP NGƯỜI KHÁC HOÀN THIỆN

88. LUÔN THAY ĐỔI, NGÀY NGÀY THAY ĐỔI

89. BÁO ĐẾN XÃ HỘI, TỰ MÌNH VUÔNG TRÒN

90. TRANH MỘT XẤU HAI, NHƯỜNG MỘT CÓ HAI

91. TINH THẦN, MỘT VÒNG TRÒN LỚN XOAY CHUYỂN

92. TA Ở TRONG TRÒN, TRONG TRÒN CÓ TA

93. CHẤN CHỈNH BẢN THÂN, VUÔNG TRÒN THIÊN HẠ

94. LÀM ĐIỀU NHÂN THÌ KHÔNG CẦN NHƯỜNG THẤY

95. KHÓ NHỊN CÓ THỂ NHỊN, KHÓ LÀM CÓ THỂ LÀM

96. GIỮ GÌN THẦN TRÍ ĐỂ DƯỠNG TĨNH

97. TRONG CÁI TĨNH ĐÃ CÓ TRỜI ĐẤT

98. BỒI DƯỠNG CHÍ KHÍ LỚN LAO

ĐỜI NGƯỜI

99. TRỊ BỆNH TRƯỚC TIÊN PHẢI TRỊ TÂM

100. HÀNH ĐỘNG CÓ VUÔNG THÌ KẾT CỤC TỰ TRÒN

101. THỜI GIAN HIỆN HÌNH LÀ SỰ LUÂN CHUYỂN CỦA TRÒN

102. NỖ LỰC LÀ MẸ THÀNH CÔNG

103. MỌI NGƯỜI ĐỀU CÓ THỂ THÀNH THÁNH NHÂN

104. DŨNG KHÍ LÀ NGỌN NGUỒN CỦA SỰ SỐNG

105. TINH THẦN COI VIỆC THIÊN HẠ TRÁCH NHIỆM CỦA MÌNH

106. CHIẾM GIỮ VỊ TRÍ ĐÚNG ĐẮN TRONG THIÊN HẠ

107. LÒNG CAN ĐẢM VÀ SỰ HIỂU BIẾT SINH RA DŨNG KHÍ LỚN

108. BIẾT XẤU HỔ TỨC LÀ DŨNG CẢM

109. SỐNG VĨ ĐẠI, CHẾT VINH QUANG

110. QUAN NIỆM VỀ SỰ SỐNG CÁI CHẾT VƯỢT LÊN NHỮNG QUY PHẠM THÔNG THƯỜNG

111. KIÊN ĐỊNH LÝ TƯỞNG VÀ NIỀM TIN

112. MỞ MANG CƠ NGHIỆP THÁI BÌNH VÌ VẠN KIẾP

113. KHÔNG ĐỘNG TÂM BỞI SỰ VẬT BÊN NGOÀI

114. DUNG NGƯỜI, DUNG VẬT, DUNG TRỜI ĐẤT

115. LÀM VIỆC KHÔNG THỂ HOÀN HẢO

116. ĐỜI NGƯỜI CÓ CHỖ NÀO KHÔNG VUÔNG TRÒN

117. CHỊU ĐỰNG ĐIỀU NGƯỜI KHÁC KHÔNG THỂ CHỊU ĐỰNG

118. CUỘC SỐNG TRONG VÒNG TRÒN CỦA NÓ

119. GIEO NHÂN NÀO, GẶT QUẢ ẤY

120. QUAN NIỆM BIẾT CO BIẾT DUỖI

121. VÒNG LUÂN HỒI LÀ QUY LUẬT CỦA TRÒN

122. "THIÊN NHÂN HỢP NHẤT"

123. ĐỂ PHÚC ĐỨC TRẢI KHẮP DƯƠNG GIAN

124. PHƯƠNG SINH PHƯƠNG TỬ, PHƯƠNG TỬ PHƯƠNG SINH

125. NGƯỜI CÓ TINH THẦN BẤT TỬ SẼ TRƯỜNG THỌ

126. MÃI Ở CẢNH GIỚI VÔ SINH TỬ

CUỘC SỐNG

127. SỰ VĨ ĐẠI XUẤT HIỆN TRONG KHÓ KHĂN

128. CHỊU KHỔ LÀ GIỚI HẠN CỦA CON NGƯỜI

129. KHÔNG CÓ VIỆC GÌ KHÓ

130. TÌM CON ĐƯỜNG SỐNG TRONG CÁI CHẾT

131. NGHĨ SUY TRONG NGHỊCH CẢNH

132. THẮNG LỢI VÌ THÊM MỘT LẦN NHẪN NẠI

133. KHÔNG ĐÁNG ĐƯỢC NHẬN THÌ KHÔNG NÊN NHẬN

134. TÍNH CÁCH THANH LIÊM, CƯƠNG TRỰC

135. SỐNG ĐẠM BẠC MÀ Ý CHÍ SÁNG SUỐT, GIỮ THÁI ĐỘ BÌNH TĨNH ĐỂ SUY XÉT SÂU RỘNG

136. LẤY NHÂN NGHĨA TRỊ VÌ THIÊN HẠ

137. TRỜI BIẾT, ĐẤT BIẾT, NGƯỜI BIẾT, TA BIẾT

138. TRÂN TRỌNG PHÚC THÌ SẼ LUÔN CÓ PHÚC

139. LẬP NGHIỆP THÌ DỄNHƯNG GIỮ ĐƯỢC NGHIỆP MỚI KHÓ

140. TÍNH CÁCH THỰC CỦA CUỘC SỐNG

141. KHÔNG HỔ VỚI TRỜI XANH, KHÔNG THẸN VỚI NHÂN GIAN

142. GIÀU NGHÈO TẠI TA, CHẲNG TẠI NGƯỜI

143. KHÔNG THEO NHỮNG THÓI XẤU CỦA THẾ TỤC

144. KHÔNG THẤY TỨC LÀ PHÚ QUÝ

145. TÂM, CHÍ KIÊN ĐỊNH KHÔNG DAO ĐỘNG

146. BIẾT ĐIỂM DỪNG, BIẾT THẾ NÀO LÀ ĐỦ VỚI THỰC TẾ

147. TAI HOẠ LỚN NHẤT LÀ KHÔNG BIẾT THẾ NÀO LÀ ĐỦ

TU THÂN

148. TÂM RỘNG LỚN CÓ THỂ VÔ HẠN

149. DƯỠNG TÂM PHẢI THẬN TRỌNG

150. CON NGƯỜI LÀ TRUNG TÂM CỦA TRỜI ĐẤT VÀ VẠN VẬT

151. BIẾT THIỆN BIẾT ÁC LÀ LƯƠNG TRI

152. CON ĐƯỜNG HOÀN THIỆN CÁI TÂM

153. BẢN CHẤT CỦA TÂM LÀ THANH TĨNH TỰ NHIÊN

154. TÂM LÀ CHÚA TỂ CỦA CON NGƯỜI

155. TRONG SÁNG CHÍNH LÀ BẢN CHẤT CỦA TÂM

156. BỒI DƯỠNG CHÂN TÍNH KHÔNG CHỈ LÀ NÂNG CAO NĂNG LỰC

157. ĐIỀU ĐÁNG QUÝ CỦA NHÂN TÍNH LÀ SỰ THÀNH THẬT

158. SỰ DỐI TRÁ KHÉO LÉO KHÔNG BẰNG SỰ THÀNH THẬT VỤNG VỀ

159. SỰ CHÂN THÀNH CÓ THỂ LÀMTRỜI XANH VÀ LÒNG NGƯỜI CẢM ĐỘNG

160. NHÂN (ĐẠO) LÀ ĐẠO LÝ LÀM NGƯỜI

161. TỰ MÌNH THỰC HIỆNLÀ GẦN ĐẠT ĐƯỢC ĐẾN NHÂN

162. NHÂN TÂM CHÍNH LÀ THIÊN TÂM

163. NHÂN LÀ MỘT THỨ CỦA CHUNG THIÊN HẠ

164. XÂY DỰNG HÌNH ẢNH CỦA BẢN THÂN

165. TỨC GIẬN CHỈ CÓ THỂ LÀM HẠI MÌNH

166. DÙNG ÂN UY KHÔNG BẰNG DÙNG NHÂN LỄ

167. NHÂN CHÍNH LÀ NGHĨA

168. NGƯỜI BIẾT KHIÊM NHƯỜNG THẬT CAO QUÝ

169. LUÔN TÂM NIỆM KHÔNG QUÊN KHIÊM TỐN

170. BẤT KÌ VIỆC GÌ ĐỀU PHẢI KHIÊM TỐN

171. SỬA CHỮA SAI LẦM PHẢI CHỊU NHỤC NHÃ

172. LỄ LÀ THỂ HIỆN CỦA ĐỨC HẠNH

173. KHÔNG LÀM ĐIỀU VÔ LỄ

174. CHỊU ẤM ỨC THÌ CÓ THỂ BÌNH YÊN VÔ SỰ

SỰ NGHIỆP

175. KIÊN TRÌ THÌ SẼ GẶT HÁI ĐƯỢC NHIỀU THÀNH QUẢ

176. KHI LẬP NGHIỆP ĐIỀU QUAN TRỌNG LÀ CÓ SỰ KIÊN TRÌ

177. DỰ (ĐỊNH) TRONG TRÒN, LẬP TRONG VUÔNG

178. BIẾN MÌNH TRỞ THÀNH MỘT CỤC NAM CHÂM

179. NGƯỜI LÀM VIỆC LỚN PHẢI CÓ VUÔNG CÓ TRÒN

180. NHỮNG NGƯỜI LÀM VIỆC THỰC TẾTHÌ MONG GIÀNH ĐƯỢC HIỆU QUẢ THỰC TẾ

181. CHUYÊN TÂM TÌM HIỂU TIN TỨC LÀ VUÔNG, TRÍ TUỆ LÀ TRÒN

182. TAY TRÁI VẼ VUÔNG - TAY PHẢI VẼ TRÒN

183. DÙNG TẤT CẢ SỨC MẠNH CÓ TRONG THIÊN HẠ

184. PHÒNG HỌA TỪ TRƯỚC KHI NÓ XẢY RA

185. NẮM CHẮC THỜI CƠ

186. THUẬT VUÔNG TRÒN ÂM DƯƠNG ĐỂ GIÀNH THẮNG LỢI

187. NGỌN LỬA NHỎ CÓ THỂ BỐC CHÁY LAN TRÀN

188. GIÀU CÓ GỌI LÀ ĐẠI NGHIỆP

189. LOẠI BỎ TẤT CẢ KHÓ KHĂN GIAN KHỔ

190. KHÔNG THÀNH CÔNG THÌ THÀNH NHÂN

191. CỐ GẮNG MỘT LẦN CUỐI CÙNG

192. NGUYÊN TẮC "DỐC ĐÁNH CANH BẠC CUỐI CÙNG"

193. SUY NGHĨ MỘT CÁCH THỰC SỰ CHO SỰ NGHIỆP CỦA MÌNH

194. CÓ THỂ TIẾN, CÓ THỂ LÙI VÀ CÓ CÁCH TRÁNH HỌA

NHÂN TỪ

195. DÙNG NHỮNG TỔ CHỨC KHÁC NHAU

196. LINH HỒN CỦA CƠ QUAN LÀ Ở CHỦ NGHĨA

197. CHỈ CÓ ĐƯỜNG VÒNG MỚI THÀNH CÔNG

198. LỰA CHỌN NGƯỜI KẾ THỪA CHO THIÊN HẠ

199. KHÔNG THEO QUY CỦ THÌ KHÔNG THÀNH VUÔNG TRÒN

200. TUÂN THỦ NGHIÊM NGẶT HIỆU LỆNH THƯỞNG PHẠT

201. PHÚ QUÝ CHÍ NHƯ MÂY KHÓI BAY QUA

202. KHIÊM TỐN NHƯỜNG NHỊN Ở KHẮP NƠI

203. CÙNG CHUNG SỐNG, CÙNG SỐ PHẬN

204. LUÔN BIẾT GIỮ CHỮ TÍN

205. DÂN VÔ TÍN, TẮC BẤT LẬP

206. KÍCH THÍCH DỤC VỌNG CỦA MỌI NGƯỜI

207. ÍT HỨA SUÔNG

208. DĨ "HÒA" VI QUÍ (COI TRỌNG HÒA)

209. LÀM CHÍNH TRỊ, QUÝ Ở CHỖ CÓ ĐƯỢC NGƯỜI

210. LÒNG NGƯỜI KHÓ ĐOÁN, KHÓ HƠN CẢ HIỂU TRỜI

211. BIẾT NGƯỜI KHÔNG DỄ, LÀM NGƯỜI CÀNG KHÓ

212. TÂM NGAY THẲNG THÌ TẤT CẢ ĐỀU NGAY THẲNG

213. THẦN DO TÂM LẬP, KHÍ DO TÍNH MÀ THÀNH

214. NHÂN TÀI TRĂM NGƯỜI TRĂM VẺ

215. TƯỚNG MẠO CỦA NGƯỜI TA SINH RA TỪ TRỜI ĐẤT

216. TÀI ĐỨC LẤY TRUNG HOÀ LÀM ĐIỀU QUÝ NHẤT

217. QUAN SÁT NHÂN TÀI Ở NHIỀU PHƯƠNG DIỆN

218. XEM LÝ DO CỦA NGƯỜI XÉT SỰ *** CỦA NGƯỜI

219. BIẾT LẮNG NGHE NGƯỜI KHÁC NÓI CHUYỆN

220. DÙNG NGƯỜI CÓ TÂM HUYẾT

GIA QUỐC

221. TẤT CẢ QUAY VỀ CHỖ GIẢN ĐƠN

222. THIÊN HẠ TRĂM ĐƯỜNG MÀ QUY VỀ MỘT MỐI

223. KHÔNG CẦN THIẾT CHUYỆN GÌ CŨNG PHẢI LO LẮNG

224. ĐẠO LÝ GIẢN DỊ

225. TIÊU CHUẨN THƯỞNG PHẠT NẰM Ở PHÁP LUẬT

226. THƯỞNG QUÝ Ở CHỖ TIN DÙNG, PHẠT QUÝ Ở CHỖ BUỘC PHẢI LÀM

227. THƯỞNG PHẠT PHẢI CÓ NGUYÊN TẮC

228. PHẠT TRƯỚC ĐỂ LẬP UY

229. PHÁP LUẬT RÕ RÀNG, ÌNH PHẠT NGHIÊM MINH

230. DÙNG ĐẠO ĐỨC ĐỂ GIÁO HOÁ THIÊN HẠ

231. LỢI DỤNG NHƯỢC ĐIỂM CON NGƯỜI

232. SUY ĐOÁN TƯƠNG LAI SỰ VIỆC

233. HOẠCH ĐỊNH MƯU LƯỢC RỘNG LỚN

234. BỔ NHIỆM NGHIÊM KHẮC, HỊU KHÓ SÁT HẠCH

235. DANH KHÔNG CHÍNH THÌ UY KHÔNG LẬP ĐƯỢC

236. SỰ TU DƯỠNG LỚN LAO, À HÒN ĐÁ NAM CHÂM

237. CHỌN NGƯỜI CAO GIỮA NHỮNG NGƯỜI CAO

238. NHÂN TÀI CÓ CAO CÓ THẤP

239. TÀI NĂNG LẤY TRUNG TÍN LÀM GỐC

240. GÀ BÁO THỨC, MÈO BẮT CHUỘT (NGƯỜI NÀO VIỆC NẤY)

241. NGƯỜI TỰ TIN KHÔNG NGHI NGỜ NGƯỜI KHÁC

242. DÙNG NGƯỜI HIỀN CHO THIÊN HẠ

243. THI HÀNH ĐẠO LỚN, OI THIÊN HẠ LÀ CỦA CHUNG

244. DÙNG HÀNH ĐỘNG THỰC TẾ ĐỂ CẢM HÓA

245. "VÔ VI NHI VÔ BẤT VI" (KHÔNG LÀM LẠI LÀ LÀM)

246. NHỮNG ĐIỀU KHỔNG TỬ NÓI ĐẾNLÀ THẦN HỌC (ĐẠO LÀM TÔI)

247. XÂY DỰNG CHẾ ĐỘ HOÀN THIỆN

MƯU LƯỢC

248. BIẾN ĐỔI THUẬN THEOLÀ DÙNG TRÒN MỘT CÁCH KHÉO LÉO

249. TÙY THEO CHUYỂN BIẾN CỦA KẺ ĐỊCH ĐỂ GIÀNH THẮNG LỢI

250. MƯU KẾ NHỜ VÀO HIỂU BIẾT ĐẦY ĐỦ

251. BIẾT NGƯỜI BIẾT TA, TRĂM TRẬN TRĂM THẮNG

252. RA TAY TRƯỚC MỘT BƯỚC CHẾ NGỰ NGƯỜI

253. KHÔNG MƯU TÍNH ĐỂ ĐỐI PHÓ VỚI MƯU TÍNH

254. ĐI NGƯỢC ĐƯỜNG

255. VẬN DỤNG KHÉO LÉO XUẤT QUỶ NHẬP THẦN

256. XỎ MŨI ĐỊCH MÀ DẮT ĐI

257. VẬN DỤNG SÁCH LƯỢC LIÊN KẾT, LIÊN MINH

258. MƯỢN QUÂN CỨU VIỆN

LỜI NÓI ĐẦU

Giỏi vuông giỏi tròn là quy luật của tự nhiên. Trong "Kinh Dịch" có câu: "Thiên hành kiện, quân tử dĩ tự cường bất tức" và "Địa thế khôn, quân tử dĩ hậu đức tải vật". Ở đây, tròn tượng trưng cho sự vận động không ngừng, các thiên thể tuần hoàn; vuông biểu thị mặt đất bao la rộng lớn, bằng phẳng vững vàng.

Giỏi vuông giỏi tròn là sách lược để hiểu đời, trị nước. Tròn tượng trưng cho sự tốt lành: mưa thuận gió hòa, quốc thái dân an. Vuông tượng trưng cho cảnh: thiên hạ một lòng, khắp nơi thanh bình. Tròn được ví như tấm lòng bao la ôm cả năm châu bốn biển, dọc ngang trời đất. Vuông ví với tạo hóa: "Thời gian trôi không trở lại, vật có thật, người không thật, chỉ có núi sông là trường tồn".

Đặng Tiểu Bình là một con người cự phách, mọi người đều ngưỡng vọng, là nhà kiến trúc sư vĩ đại, tay trái vẽ tròn, tay phải vẽ vuông. Ông là hội tụ của trí tuệ, văn hóa truyền thống Trung Hoa. Ông đã tổng kết những kinh nghiệm thành công của chiến lược, hiệp thương của Đảng Cộng sản Trung Quốc, mạnh dạn đề ra phương pháp "Một nước hai chế độ". Cái gọi là "một nước" tức là lấy cái vuông - cái bất biến để ứng với một cái vạn biến, cái gọi là "hai chế độ" chính là lấy cái tròn - cái vạn biến để ứng với cái bất biến. Cách nghĩ thành công này cuối cùng đã vạch tấm màn mở đầu cho sự nghiệp thống nhất tổ quốc vĩ đại: Hồng Kông trở về thuận lợi, Ma Cao cũng sắp được trao trả. Gần đây, một hiệp hội ở Đài Loan do ông Hạnh Chấn Phủ dẫn đầu, khi về đến Bắc Kinh, phó thủ tướng Tiền Kỳ Thâm ra đón tiếp, đã nói: "Với nguyên tắc "Một nước Trung Quốc", điều gì cũng có thể làm được".

Xem lại phản ứng của Đài Loan khi đó, liệu có phù hợp bối cảnh lịch sử, có thuận ý dân, thuận với "vuông", thuận với "tròn" hay không? Trong "Thiên hạ" của Trang Tử có nói: "Củ [1] tuy vẽ được vuông nhưng bản thân nó lại không vuông, quy tuy vẽ được tròn nhưng bản thân nó lại không tròn". Trong tác phẩm "Toàn kinh" có nói: "Trong vuông có tròn, gọi là vuông tròn. Trong tròn có vuông gọi là tròn vuông". Người xưa đã nói rõ đạo lý "Giỏi vuông giỏi tròn".

Giỏi vuông giỏi tròn là mức độ cao nhất trong đối nhân xử thế. Làm người nên tuân theo trời đất, chứ không vô tư giống như trời; chất phác chân thật, phóng khoáng khoan dung, giống như đất. Tôn quý hay hèn hạ, khôn ngoan hay ngu đần, đắt giá hay rẻ mạt, được hay mất… đều nằm trong vuông và tròn. Tục ngữ nói: "Tròn thì không vững, vuông thì không đổ".

"Tròn thì không vững" tức là làm người không được quá nhu nhược. Làm người mà quá nhu nhược thì sẽ chỉ là kẻ bỏ đi, làm quan mà quá nhu nhược thì không được việc, dân tộc quá nhu nhược thì chỉ là kẻ bệnh hoạn.

"Vuông thì không đổ" tức là xử lý việc không được quá cứng nhắc. Đối nhân xử thế quá cứng nhắc thì sẽ bị cô lập, làm việc quá cứng nhắc thì sẽ thành hại nước hại dân, quốc sách quá cứng nhắc thì nước sẽ thành bế quan tỏa cảng, lạc hậu, bị uy hiếp.

Làm người một tay vẽ vuông, một tay vẽ tròn là rất khó, làm người, lúc nào, việc nào, chỗ nào cũng toàn vẹn thì cực khó. Vậy nhưng, chỉ cần dũng cảm hành động, tích cực chăm chỉ... thì sẽ thấy trong khó có dễ.

Phương pháp và mưu sách trình bày trong cuốn sách này đều là bí quyết thành công của những người đi trước. Nếu có thể đúc kết kinh nghiệm làm người bằng một câu thì đó chính là: "Làm người phải theo trời đất, thuận theo vuông, thuận theo tròn".

TÁC GIẢ

PHẦN I

LÀM NGƯỜI

Vuông - tròn là một cặp khái niệm thường gặp trong văn hóa Trung Quốc, hàm nghĩa của nó thì tùy sự khác nhau của từng đối tượng thảo luận, thứ tự thảo luận... mà sẽ khác nhau. Nói chung, hàm nghĩa của "tròn" là: ở thể động, chỉ chỉnh thể, thể, có tính viên mãn, linh hoạt...; hàm nghĩa của "vuông" là: ở thể tĩnh, chỉ bộ phận, dụng, có tính quy tắc, nguyên tắc.

Ở góc độ động - tĩnh: tròn là động, vuông là tĩnh.

Người xưa cho rằng: trời tròn, đất vuông; trời động, đất tĩnh. Do đó có hàm nghĩa "tròn động, vuông tĩnh".

Nghiên cứu thảo luận quẻ thứ 64 của "Kinh Dịch" có "phương đồ" và "viên đồ", nếu kết hợp phương đồ và viên đồ thì sẽ có thể phân tích và giải quyết được các vấn đề về không gian và thời gian.

Ở góc độ chỉnh thể - bộ phận: tròn là chỉnh thể, là toàn bộ tính khả năng, tính đa dạng của sự vật. Vuông là bộ phận, là một phương diện của sự vật. Kết hợp tất cả "vuông" sẽ tạo thành "tròn".

Ở góc độ thể - dụng: tròn là thể của sự vật, tức là cái bản chất, cái trừu tượng, tổng hợp. Vuông là dụng, tức tính ứng dụng và hiện tượng, là cụ thể, là phân hóa.

Ở góc độ linh hoạt - nguyên tắc: tròn có tính linh hoạt, tùy cơ ứng biến, tùy từng vấn đề mà phân tích cho phù hợp. Vuông là cứng nhắc, là quy định bất di bất dịch, là lấy bất biến ứng vạn biến.

Người xưa nói "Trí dục viên nhi hạnh dục phương", ý nói: trí tuệ con người thì phải tròn, còn hành động thì phải vuông. Không chỉ nhìn thấy mặt tĩnh tại, bất biến của sự vật mà còn phải nhìn thấy mặt vận động, phát triển; không những phải thấy được đặc tính của từng sự vật khác nhau và đặc tính riêng mà phải nhìn thấy chỉnh thể các sự vật và đặc tính chung; không chỉ thấy hiện tượng và ứng dụng cụ thể của sự vật mà còn phải thấy bản chất của sự vật, không chỉ có khả năng giữ vững nguyên tắc, lấy bất biến ứng vạn biến mà còn phải cực kỳ linh hoạt, phân tích cụ thể từng lúc, từng nơi, từng người và chọn phương pháp tốt đẹp nhất. Điều này nói từ góc độ của "trí viên".

Về mặt hành vi, tuy trí tuệ con người phải vô hạn nhưng những việc cụ thể không thể đại khái qua loa. Tức là, làm người phải tuân theo những nguyên tắc, mức độ nhất định mới có chỗ đứng trong xã hội. Đây chính là hàm ý của "hành dục phương" (hành động phải theo "vuông"). Cho nên "vuông" là nền tảng khi làm người.

1. ĐẠI TRƯỢNG PHU LÀM NGƯỜI, PHẢI ĐƯỜNG ĐƯỜNG CHÍNH CHÍNH

Lập chí trong sự nghiệp là chí hữu hình - vuông

Lập chí trong lý tưởng là chí vô hình - tròn.

Đại trượng phu làm người phải đường đường chính chính, tấm lòng ngay thẳng. Lý Bạch có câu thơ: "Đại trượng phu tất hữu tứ phương chi chí" (Đại trượng phu phải có chí tung hoành bốn phương). Lưu Viêm đời Tống nói: "Quân tử chí vu trạch thiên hạ, tiểu nhân chí vu vinh kỳ thân" (Người quân tử chí ở việc ban phúc cho thiên hạ, kẻ tiểu nhân chỉ cầu vinh hoa cho mình). Mạnh Tử thì cho rằng: "Sỹ hà sự, viết thượng chí". Sở dĩ chúng sinh chỉ là chúng sinh bởi vì họ không có chí lớn. Kẻ có chút sĩ khí nhưng chỉ màng chuyện công danh lợi lộc, ăn mặc, thê thiếp, con cái... Người như thế cũng có thể làm quan lớn, tài nhiều, lộc lắm, hưởng thụ vinh hoa phú quý suốt đời, nhưng sẽ chẳng lưu dấu tích gì cho thiên thu vạn cổ, chẳng hiểu chút gì về thế thái nhân sinh, rốt cuộc vẫn chỉ là kẻ phàm phu tục tử.

Lập chí ở đây phải là chí lớn vượt hẳn người đời, chí lớn chuyển xoay trời đất, sáng tạo lịch sử. Như vậy dù có không hơn người nhưng cũng đứng vững được, từ đó khiến cho sự sống chết của mình khác với sự sống chết của loài cầm thú. Con người hội tụ linh khí trời đất mà sinh ra, nên cố gắng làm gì đó cho trời đất, cho nhân loại lịch sử, cho bố mẹ gia đình… Đó không chỉ là những chuyện ăn uống, ăn mặc, sinh con đẻ cái. Vì vậy, lập chí là việc lớn nhất, căn bản nhất của việc làm người.

Tăng Quốc Phiên đã nói: "Hữu chí tắc bất cam vi hạ lưu" (Người có chí thì không cam chịu phận làm hạ lưu), nhân tài lấy chí khí làm gốc. Tạ Lương Tá cũng đã nói: "Người ta trước tiên phải lập chí, lập chí phải có căn bản, cũng như cây cối, cần phải có rễ rồi mới chăm bẵm và lớn thành cây vừa người ôm". Người đời thường cứ mở miệng là nói "chí khí" rồi thì "chí hướng". Nói đến chí khí thì lập chí là cái gốc của việc làm người, cũng là sức mạnh để làm người. Nói đến chí hướng thì lập chí là mục tiêu, cũng là đạo lý để làm người. Muốn làm một nam tử hán đội trời đạp đất, trước hết phải lập lên chí hướng đội trời đạp đất, lập chí làm đại nhân thì phải noi theo thánh hiền, lập chí làm đại sự thì phải noi theo các anh hùng hào kiệt, lập chí để giàu sang thì chỉ lo đến danh lợi, lập chí làm kẻ tiểu nhân thì chỉ nghĩ đến ăn mặc.

Làm người phải lập được chí mới có hướng đi. Vương Dương Minh đã nói: "Không lập chí sẽ không có việc gì thành công. Dù là những kẻ tài giỏi trăm bề, cũng phải là người có chí. Ngày nay nhiều học giả tài cao nhưng cả trăm người không có ai thành công, đều do chưa lập chí. Lập được chí thì làm thánh hiền cũng được, không lập chí thì cũng như con thuyền không có bánh lái, con ngựa không có đường đi, cứ lang thang trôi dạt, cuối cùng chẳng thể chống đỡ nổi!". Lập được chí rồi thì không được thay đổi, không dao động, mới có thể thành công. Từ trước đến nay chẳng có ai không có chí hướng mà có thể thành công. Làm người chỉ có lập chí, lập chí lớn đứng đầu thiên hạ, lập chí coi thiên hạ là trách nhiệm của mình, mới có thể thành người có ích.

2. LÀM NGƯỜI NÊN LẤY SỰ NGAY THẲNG LÀM GỐC

Lập tâm vì trời đất là "tròn"

Lập mệnh vì dân chúng là "vuông"

Trong thơ của Văn Thiên Tường có nói "Nhân sinh tự cổ thùy vô tử, lưu thủ đan tâm chiếu hãn thanh" (từ trước đến nay có ai là không phải chết, nguyện lấy tấm lòng son để chiếu sáng sử xanh). Vương Hỗn đời Nguyên cũng viết: "Thành sự tự lai du hữu chí, bất giáo huân nghiệp kính trung khán" (sự nghiệp thành công do có chí, những người có công trạng chính là những tấm gương soi).

Là con người sống trên cõi đời này, phải có lý tưởng, có hoài bão, có mục tiêu, không thể hồ đồ cả đời được. Lý tưởng và mục tiêu chính là chí hướng của con người, chính là sự ngay thẳng ở tâm. Trương Hoành Cừ có câu nói rất nổi tiếng. "Vị thiên địa lập tâm, vị sinh dân lập mệnh, vị vãng thánh kế tuyệt học, vị vạn thế khai thái bình". (Lập tâm sống theo trời đất, lập mệnh vì dân chúng, học kế tiếp thánh hiền xưa, giữ thái bình cho muôn đời". Ông tổ thứ sáu, Thiền Tông có nói "Chúng sinh vô biên thệ nguyện độ, phiền não vô tận thệ nguyện đoạn, pháp môn vô lượng thệ nguyện học, phật đạo vô thượng thệ nguyện thành". Đây chính là chí hướng và hoài bão làm người của họ, cũng là lý tưởng và mục tiêu làm người của họ, đây dường như là khí khái nhất trong thiên hạ, cũng là biểu hiện cao cả của tinh thần.

Muốn làm thánh nhân thì phải có lý tưởng của thánh nhân, muốn làm anh hùng hào kiệt phải có lý tưởng của anh hùng hào kiệt. Điều này có thể khiến người ta phấn đấu vươn lên, nâng cao phẩm chất, tinh thần; nâng cao nhân cách, địa vị; khiến người ta tuy sống trên đời nhưng lại vượt hơn hẳn người đời. Từ đó đã sáng tạo ra lịch sử, không bị lịch sử đào thải và nhấn chìm. Triết gia cổ đại đã nói: "Thất phu nhất lập chí, tiện khả tham thiên địa" (người dân thường nếu nuôi chí thì có thể so sánh với đất trời). Người ta không sợ không đủ tài mà chỉ sợ không lập được chí hướng. Có đại chí mưu lược chính là có cơ sở để sự nghiệp thành công vĩ đại. Thế gian này không có ai không có chí lớn, mưu lược mà đạt thành tựu to lớn cả. Vì thế tất cả tài trí, tự tin, dũng cảm đều cần phải lấy chí hướng ngay thẳng làm gốc.

3. NGƯỜI KHÔNG CÓ CHÍ HƯỚNG KHÔNG ĐẠT ĐƯỢC VUÔNG, TRÒN

Khí chất của con người là nguồn tài nguyên trời phú - tròn

Chí hướng con người là công lao khổ luyện - vuông

Tăng Quốc Phiên đã nói về cái đạo của người quân tử: "Quân tử lập chí, phải lớn như dân giàu nước mạnh, có nghiệp như của thánh hiền, đế vương, không kém những người đi trước và không hổ thẹn với những con người hoàn mỹ trong thiên hạ. Lo khi không bằng Thuấn, không bằng Chu Công, lo khi chưa tu đức, chưa học hành, lo khi tiểu nhân đắc thế, hiền tài không được dùng, lo khi dân chúng không được yên vui, thương cho số phận và xót cho dân nghèo, tất cả những điều ấy là những nỗi lo của bậc quân tử. Sự thăng trầm của đời người, sự no ấm của mỗi nhà, nhục và vinh, được và mất, tôn quý và hạ tiện, danh dự và sỉ nhục, người quân tử không thể không lo". Đây là những lời nói đáng kính mà chúng ta đời đời ghi nhớ, cũng là cái căn bản của đạo làm người, tức là tâm phải "vuông".

Người xưa nói "Trạch vô thuỷ, khốn, quân tử dĩ trí mệnh toại chí". Câu nói này có nghĩa là: Dù khó khăn người quân tử vẫn phải gắng sức thực hiện chí nguyện của mình, kiên trì với nó suốt cả cuộc đời, dù có chết nhưng chí vẫn còn, dù khốn cùng vẫn không nản lòng. Cho nên Tô Thức đã nói: "Những người làm nên nghiệp lớn ngày xưa, không những phải có tài năng xuất chúng mà phải có tài chí kiên cường không thay đổi. Người không có chí lớn, thì không làm được việc lớn, lập lên nghiệp lớn. Hàn Thuỵ Chi nói: "Thiên hạ không có người có chí mà không thành công, cũng không có người không có chí mà thành công". Bất cứ việc gì cũng phải lập chí hướng trước, có chí hướng thì chắc chắn sẽ thành công. Lập được chí lớn rồi thì phải kiên trì không thay đổi, dù phải dùng cả mạng sống của mình để đấu tranh. Đúng như lời Chu Tang đã nói: "Lập chí bất kiên, chung bất tế sự" (Nếu chí không vững vàng, cuối cùng sẽ chẳng được việc gì). Làm người nếu giữ được chí khí, làm nổi bật chí khí, thì còn có việc gì mà không đạt được, có việc gì mà không làm được? Có chí mà không làm được việc, chỉ bởi vì lập chí không kiên định, giữa chừng gặp trở ngại liền từ bỏ. Cho nên Napoleon đã nói "Tài trí thực sự chính là một ý chí cương nghị và bền bỉ".

Triết gia cổ đại cho rằng: "Bần mạc bần vu vô tài, tiện mạc tiện vu vô chí". Sự bần tiện của con người có thể thay đổi và người có chí sẽ thay đổi được; nếu không có chí việc gì cũng khó khăn. Kê Khang nói: "Vô chí giả, phi nhân dã", (người không có chí không phải là người). Người ta nếu muốn lập công mà lại không có chí thì dù thánh nhân cũng chẳng làm gì được, phật tổ cũng chẳng có cách nào và thượng đế cũng bó tay. Vì vậy Khổng Tử nói: "Tam quân khả đoạt soái dã, thất phu bất khả đoạt chí dã" Chí ở Đông thì hướng về Đông, chí ở Tây thì hướng về Tây, chí làm vĩ nhân thì học theo thuyết của vĩ nhân, nói lời mà vĩ nhân đã nói, đi con đường mà vĩ nhân đã đi, làm những việc mà vĩ nhân đã làm. Nếu chí làm kẻ tiểu nhân, tất nhiên chẳng cần phấn đấu vươn lên mà chỉ cam chịu đứng vào đội ngũ của những kẻ tiểu nhân.

Nếu chúng ta muốn thay đổi cuộc sống, sáng tạo ra cuộc sống, đều phải xuất phát từ điều căn bản là việc lập chí. Tăng Quốc Phiên từng nói: "Tính cách con người do trời sinh ra, khó mà thay đổi. Nếu muốn thay đổi "vuông" thì phải có ý chí kiên cường, vững vàng. Chí hướng đã quyết, phải nỗ lực không ngừng để thực hiện ý chí đó, kiên trì với ý chí đó, nuôi dưỡng ý chí dó, tự nhiên sẽ đổi mới từng ngày, sẽ thay đổi một trời một vực. Đào Giác từng nói "Bậc trượng phu nếu ý chí kiên định sẽ chẳng còn việc gì không thể thành công. Những kẻ chỉ cần có tiền tài thì chẳng thể tạo được công trạng gì. Người có chí tức là "Phương-Viên", "Phương-Viên" tức là người có thể làm nên nghiệp lớn".

4. DÂN THƯỜNG NẾU CÓ CHÍ

Sỹ là gốc của chí - tròn

Khí là ngọn của chí - vuông

"Thất phu dưỡng khí, có thể sánh ngang trời đất", đây là điều quan trọng nhất khi người quân tử lập chí. Cho nên Chu Hy khi ở Tinh Xá, Thương Châu đã dạy học sinh rằng: "Sách không nhớ, đọc kỹ sẽ nhớ; nghĩa không hiểu, nghĩ kỹ sẽ hiểu. Chỉ có kẻ không nuôi chí thì sẽ không làm gì được. Những kẻ ham lợi lộc mà không ham đạo nghĩa, muốn làm quý nhân mà không muốn làm người tốt, đều là những kẻ có bệnh" không lập chí, có tật trí không "vuông". Cần phải suy nghĩ thật kĩ, tìm ra mầm mống của các bệnh về tư tưởng, phải dũng cảm phấn đấu, vươn lên, "vuông" ở trong nghìn vạn lời răn dạy của thánh hiền xưa, chẳng có câu nào sai cả, "Vuông" bắt đầu từ "chí" này đây và cũng chính từ đó gom góp công sức, cố vươn cao, làm nên việc lớn".

Trương Hoành Cự thì nói: "Đức" mà thắng "khí" tức là tính cách có đức, "khí" mà thắng "đức" tức là tính cách có khí. Những kẻ mà tính có khí thường sẽ bác bỏ khí, những kẻ có đức thường sẽ nuôi dưỡng khí. Không thắng được "khí" thì chỉ vì không có chí, nếu dưỡng được chí rồi thì khí sẽ phải tuân theo". Chí là gốc của khí, khí là ngọn của chí. Phạm Văn Chính coi việc thiên hạ là việc của mình, có chí khí của một vị quan tể tướng nhưng hết lòng làm việc chỉ mong mang lại lợi ích cho người khác, vừa là bậc hiền nhân vừa là trang hào kiệt, làm quan hay dân sỹ đều được. Nếu người ta chỉ biết nghĩ cho mình, không biết nghĩ đến người khác, ngoài bản thân mình ra, tất cả việc khác đều bỏ qua, đã không có chí lớn như vậy, làm sao có thể làm nên việc lớn? Lã Duy Kỳ cũng nói "Lập chí phải học thánh nhân, chứ không nên chỉ dừng lại ở bậc trung nhân, và cũng không thể cho mình là bậc anh hùng hào kiệt". Nếu không có chí lớn tầm nhìn sẽ hạn hẹp, chí hướng tất sẽ không lớn, kiến thức nông cạn, chí khí ắt cũng sẽ yếu.

Hãy một đời hết lòng làm việc theo lý tưởng và phương pháp làm việc của mình, không gò bó mình trong một phạm vi nhỏ hẹp. Lập chí làm người về mặt tâm lý phải chứa đựng những yếu tố như: Phải làm cho quốc gia không thể thiếu mình, nhân loại không thể thiếu mình, lịch sử không thể thiếu mình, trời đất cũng không thể thiếu mình. Những tấm lòng cao cả, tự gánh trọng trách như vậy là ý chí lớn nhất của đời người. Như vậy, có thể siêu thoát một cách khí khái, hiên ngang độ lượng. Thành tựu của những con người như vậy tất nhiên không có giới hạn.

Quản Trọng thời xưa phò tá Tề Hoàng Công, xưng bá chư hầu, thao túng thiên hạ. Vậy mà Khổng Tử cho rằng Quản Trọng Tử chỉ là một kẻ tiểu nhân, ông ta không chí hướng hoài bão, khí chất của thánh nhân. Gia Cát Lượng từng nói: "Người có chí lớn nhìn xa trông rộng, học thánh hiền xưa, đoạn tuyệt tình sắc dục, không bị sự đình đốn che lấp chí khí. Nhẫn nhục chịu đựng, ghét thói ích kỷ keo kiệt; dù bị ức chế cũng không làm mất hứng thú, cho dù có bệnh tật gì cũng chẳng để ý. Nếu như chí không mạnh mẽ, ý không khẳng khái, bị tình cảm trói buộc, mãi ẩn nấp trong sự tầm thường... chắc chắn chỉ là kẻ hạ lưu!". Đây đều là những ý bàn luận con người nên có chí nguyện cao xa, chí khí rộng lớn, chí hướng kiên định, trí lực kiên nghị, nếu có bốn điều này mà không phải là kẻ siêu phàm xuất chúng thì rất hiếm thấy.

Nếu chúng ta muốn trở thành kẻ đội trời đạp đất, trở thành một kẻ xưa không ai bằng, người đời sau không ai sánh nổi, thì chí nguyện phải cao xa, chí khí phải rộng lớn, chí hướng phải kiên định, trí lực phải kiên cường, cương nghị. Nếu thiếu một trong bốn điếu này, khó mà có thể đạt được sự nghiệp thành công không ai vượt nổi.

5. ĐẠO DƯỠNG TÂM LÀ GỐC CỦA LẬP CHÍ

Vẻ ngoài không khác gì quần chúng - ngoài tròn

Trong lòng luôn ngay thẳng - trong vuông

Ngụy Bí Khang thời Tam Quốc đã nói: "Ngoại bất thù tục, nội bất thất chính". Khi giao tiếp với thế giới bên ngoài thì có thể thích ứng với phong khí của thế tục, nhưng chí hướng của bản thân vẫn không xa rời chính đạo.

Tăng Quốc Phiên cho rằng: "Quan tướng cũng có nhiều, thánh nhân hào kiệt cũng vô cùng đông, chỉ cần chịu lập chí thì đều có thể làm được". Nếu muốn thực sự làm được thì phải dựa vào chí khí. Chí có thể bổ sung cho khí, khí có thể duy trì chí, tuy nhiên, về tu dưỡng chí, khí chỉ đóng góp một phần công sức. Nếu việc leo lên đỉnh núi cao nhất thế giới Everest là lập chí, thì việc muốn leo lên chính là chí khí, từng bước từng bước leo lên chính là tu dưỡng chí khí.

Cái đạo của sự dưỡng tâm, thứ nhất là cần chí hướng kiên định, thứ hai cần chí hướng thuần chính; kiên định thì sẽ không bị lung lay, không bị thay đổi ý chí... Thuần chính tức là làm điều thiện, không làm điều ác, theo chính nghĩa chứ không theo gian tà. Lập chí không kiên định thì việc gì cũng không thành công. Mạnh Tử đã nói: Phải giữ khí không tỏ ra nóng nảy. Nếu nóng nảy khí sẽ rời rạc mất, nếu nản chí thì khí sẽ nguy mất, nếu chí kiệt thì khí sẽ yếu. Khí thế hơn người khác, chí hướng có thể kém người khác, nếu chí hướng hơn người khác thì không được ngang ngược, ngạo mạn đi ức hiếp người khác. Dùng khí để hiếp áp người khác là kém cỏi, kém cỏi tức là không dưỡng khí. Khí thế cô đọng ở bên trong là khí chất chứa, khí chất chứa là khí được nuôi dưỡng. Việc nuôi dưỡng khí này hàng nghìn năm nay vẫn chưa có ai chê trách cả. Thực tế đó chính là gốc rễ vững chắc trong đạo làm người của thánh nhân hào kiệt.

Rễ có sâu thì cây mới có thể mạnh, gốc có chắc thì lá cây mới tốt tươi, chẳng có thứ cây nào gốc rễ thưa thớt mà lại xum xuê xanh tốt cả. Chí khí là điều quan trọng nhất trong tính cách của con người. Nếu nắm vững được điều quan trọng này và tất cả những thứ quan trọng khác thì chí khí sẽ được bảo tồn và phát huy. Nếu có thể nuôi dưỡng chí khí thì tự nhiên sẽ cải tạo được cuộc sống, bổ sung cho cuộc sống, làm cho cuộc sống cao thượng hơn, con người tốt đẹp hơn, vững vàng trong cuộc sống, hiên ngang giữa vũ trụ. Cho nên, Kỳ Thừa Diệp từ việc tu chí suy rộng ra đến việc tu chí cho con em, ông nói: "Tu chí cho con em cũng giống như việc nuôi dưỡng Chi Lan vậy, vừa phải dùng tri thức phong phú để nuôi dưỡng, lại vừa phải dùng chí khí cao thượng để thấm đẫm cho chúng.

6. NGƯỜI TỰ TIN SẼ SỐNG MÃI

Bạn đã bao giờ cảm thấy trống rỗng và cô đơn chưa

Tặng cho bạn một phương thuốc kỳ diệu: tự tin

Cô lập chỉ là căn nguyên nhỏ, rộng mở mới là căn nguyên to lớn. Đây chính là sự tự tin cao hơn hết thảy, lớn hơn tất cả mà chúng ta đang bàn luận tới.

Chúng ta làm người, lập được chí vẫn chưa đủ, mà còn phải có sự tự tin mạnh mẽ. Không những tự tin với sự nghiệp to lớn và lý tưởng của mình, mà còn phải tự tin với dân tộc và quốc gia, với truyền thông văn hóa dân tộc của nước mình. Như vậy, chúng ta mới có thể kế thừa và nối tiếp quá khứ, đồng thời có thể truyền lại cho đời sau. Đây chính là sự rộng mở và phát huy lòng tự tin. Cho nên chúng ta mới khuyên người khác "Tự tin". Bàn về "Tự tin" nhưng sự tự tin được nói đến ở đây không phải là sự tự tin của kẻ lầm lì, hẹp hòi quái gở.

Làm người, bất kể bậc thánh nhân hay anh hùng, không được cô lập mình giữa nhân loại. Phải hấp thụ và tiếp thu tất cả từ quốc gia dân tộc, mọi người, mọi thứ dương đại. Phải kế thừa truyền thống và lịch sử văn hóa để truyền lại cho con cháu đời sau. Phải coi mình là một phần của quốc gia dân tộc và toàn nhân loại. Đây chính là nguyên nhân phải tiếp thu. đồng thời cũng phải phát huy truyền thống lịch sử, văn hóa vĩ đại. Nếu bạn làm được như vậy, lịch sử văn hóa truyền thống ngược lại cũng sẽ hoàn thiện bạn, làm vẻ vang bạn. Hơn thế, bạn làm rạng rỡ hơn cho lịch sử văn hóa tương lai nên lịch sử văn hóa tương lai cũng sẽ đền đáp lại bạn như thế. Đây chính là nguyên nhân bạn tiếp thu và sáng tạo lịch sử. Đây cũng chính là cái mà lịch sử văn hóa con người gọi là "trời đất và con người hòa làm một".

Do đó nói, Phật Thích Ca trở thành Phật Thích Ca, nhưng không phải là Phật Thích Ca cô lập; Khổng Tử trở thành Khổng Tử, nhưng không phải là Khổng Tử cô lập. Họ đều kế thừa những người đi trước, tiếp thu cuộc sống đương đại và để lại, mở đầu cho đời sau. Bỏ nhân thế đi quy y cửa Phật, bỏ một đời để góp đức cho ba đòi, đó cũng chính là "một người trong tất cả, tất cả trong một người".

7. LÒNG TIN Ở TRONG VUÔNG TRÒN

Làm người có chủ kiến

Làm việc có vuông tròn thì không bao giờ gặp trở ngại

Tự tin là phẩm chất tốt đẹp để con người là chính bản thân mình. Có niềm tin to lớn sẽ có thành công to lớn, có niềm tin nhỏ bé sẽ có thành công nhỏ bé, không có niềm tin sẽ chẳng có thành công nào cả. Thế gian này chẳng bao giờ có người thiếu lòng tin mà lại thành công. Đây là một chân lý không bao giờ xoay chuyển nổi.

Người có chủ kiến trước hết phải có lòng tin không đổi. Có chủ kiến thì sẽ xử lý được mọi việc chính xác, khi "tròn" có thể "tròn", khi "vuông" có thể "vuông".

Độ cao của suối phun nước không bao giờ vượt quá đầu nguồn của nó. Sự nghiệp của mỗi con người cũng vậy, thành tích của anh ta không bao giờ vượt quá mức tin tưởng ở bản thân anh ta. Sức mạnh của sự tự tin là không thể tưởng tượng được, nó có thể biến tất cả những cái không thể thành có thể, đưa một người từ mặt đất đứng dậy sánh ngang với trời cao.

Sức mạnh của sự tự tin đối với sự nghiệp quả là những kỳ tích, có nó, bạn có thể dùng mãi không vơi cạn tài trí của mình. Một người thiếu đi sức mạnh tự tin, bất kể anh ta tài năng như thế nào cũng sẽ không có cơ hội để thành công. Tất nhiên, những người muốn xây dựng nghiệp lớn nhất định phải tự tin, nhưng trước khi làm việc phải vẫn luôn nên lắng nghe mọi người, tìm các quy luật để làm tốt công việc, nhất định phải xoá bỏ sự cố chấp ngu ngốc, sự ngoan cố ương ngạnh cho mình là đúng. Nhưng cũng phải nói, hai điều này là hai bệnh mà người lãnh đạo rất hay mắc phải.

Rất nhiều người, hễ vừa có chút thành tích, thường không coi ai ra gì, tự coi chỉ có mình là thông minh, mọi mặt đều tốt. Họ không hiểu như thế rất dễ mắc phải thói "Dùng riêng cái ngu của mình, dùng riêng cái kém của mình".

Bàn về điều này, có học giả cho rằng: Tự tin không có nghĩa là chỉ tin mỗi bản thân mình, cố chấp thành kiến, bảo thủ ý kiến riêng, rơi vào con đường ngang ngạnh ương bướng. Song cũng không phải là chỉ nghe người khác, tin vào số đông, không có chủ trương định kiến riêng, mù quáng bước đi trên con đường a dua, nịnh hót.

Vậy thì làm sao để có thể đạt được sự chí thiện mà không gặp trở ngại? Đáp án chính là "Vận dụng khéo léo, dốc hết sức mình".

8. TẠO NIỀM TIN LỚN CHO THIÊN HẠ

Tạo niềm tin ở con người, trong mọi việc và cả thiên hạ

Sự tự tin cần xây dựng trên nền tảng niềm tin của xã hội, giữa các đồng nghiệp, người thân với nhau. Không có chỗ dựa là niềm tin của cộng đồng và sự tin tưởng lẫn nhau, sự tự tin cũng như cái cây không có gốc, như dòng nước không nguồn. Cho nên để có thể thực sự tự tin, trước tiên phải có lòng tin của cộng đồng và sự tin tưởng lẫn nhau tạo nên tín ngưỡng và sự tín nhiệm. Nói một cách đơn giản thì chính là: lập tín - "tạo dựng lòng tin". Đây chính là một khía cạnh của lòng tin. Phải tạo lòng tin với mọi người, trong mọi việc và cả thiên hạ. Tự tin ở mình và phải khiến mọi người cũng tin mình, cả thiên hạ tin ở mình... Như vậy sẽ được gọi là "Đại tín".

Trong "Kinh dịch" có nói: "Lý hành tư thuận" (hành động giữ chữ tín, mọi suy nghĩ sẽ đều thuận lợi). Nói phải để ý đến hành động, hành động phải chú ý đến lời nói; như vậy là lập tín. Ra chính sách phải thi hành chính sách, ra lệnh phải thi hành lệnh, như vậy là lập tín; thưởng phạt đều phải thi hành, không kể quyền thế, thân thích, không bỏ mặc những kẻ thấp cổ bé họng, như vậy cũng là lập tín.

Ngày xưa, Tử Công hỏi Khổng Tử về chính sự. Khổng Tử nói: "Lương thực đầy đủ, binh lực dồi dào chính là coi sức mạnh quốc phòng lên hàng đầu, khi được dân chúng tin tưởng thì phải dùng lòng tin đó vào những việc lớn. Đây là ba điều căn bản của chính sự". Tử Cống lại hỏi: "Nếu vạn bất đắc dĩ thì trong ba điều này phải bỏ điều gì trước?". Khổng Tử nói: "Phải bỏ sức mạnh quốc phòng" Tử Cống lại hòi: "Nếu vạn bất đắc dĩ thì trong hai điều đó phải bỏ điều gì trước?". Khổng Tử đáp: "Bỏ lương thực. Từ xưa đến nay, người ta ai cũng phải chết, nhưng lòng tin của nhân dân không thể mất được". Cho nên nói rằng nếu người ta có thể "lập tín" mới có thể đứng vững trong trời đất, giỏi vuông giỏi tròn.

9. ĐÁNH THỨC TIỀM NĂNG ĐÃ NGỦ QUÊN

Chiến thắng sự tự ti và nhút nhát là lời chúc phúc tốt lành nhất cho sự nghiệp.

Mao Chủ tịch có câu thơ: "Tự tin nhân sinh nhị bách niên, hội đương thủy kích tam thiên lý" (kẻ tự tin có thể sống hai trăm năm, có thể đánh trận thủy chiên khắp ba nghìn dặm).

Tự tin là bí quyết số một để thành công trong sự nghiệp. Lương Khởi Siêu cũng từng nói rằng "Muốn làm bất cứ việc lớn gì trong thiên hạ, không thể không có sự tự tin. Mỗi khi làm một việc gì, có thể nhìn thấu suốt, tự tin mà vượt qua, thì phải nắm bắt lấy nó bằng dũng khí chưa từng có, giữ lấy nó bằng sự kiên trì không ngăn cản nổi, dù trăm nghìn ngọn núi cùng một lúc sụp đổ cũng không hề gì, dù giận như sóng cồn nhưng sắc mặt không đổi". Từ đó chúng ta có thể thấy rằng, đối với một người muốn làm nên nghiệp lớn, sự tự tin vô cùng quan trọng.

Cùng với sự phát triển của xã hội loài người, giá trị tồn tại của cái tôi cá nhân và tác dụng cải tạo xã hội của cái tôi cá nhân ngày càng bộc lộ một sức mạnh to lớn, lòng tin và sự tự tin trở thành điều kiện tiên quyết để thành công. Huyên Viên đại đế đã sáng tạo ra bánh xe khi có một gợi ý, Đại Thục ba lần qua cổng nhà mà không vào để dẫn dân chúng đi trị thuỷ, cho đến tinh thần Ngu Công dời núi - tất cả đều ẩn giấu sự tự tin mạnh mẽ và lòng tin dám thách thức với thiên nhiên để làm nên một sự nghiệp thành công.

Những người đã làm nên nghiệp lớn từ xưa đến nay không có ai là kẻ thiếu tự tin và nhút nhát cả. Tần Hoàng Hán Vũ, Đường Tông Tống Tổ đều thể hiện rất rõ sự tự tin đầy kiêu hãnh của mình. Lý Gia đã viết về khí phách hơn hẳn người đời của Tần vương "Tần vương kỵ hổ du bát cực, kiếm quang chiếu không thiên tự bích". (Vua Tần cưỡi hổ dạo chơi khắp chốn, lưỡi kiếm chiếu lên bầu trời nên nhuốm màu xanh biếc). Lư Luân cũng đã miêu tả về khí thế điềm tĩnh thản nhiên, giết rồng giết hổ của tướng quân Lý Quảng: "Lâm án thảo kinh phong, tướng quân dạ dẫn cung. Bình minh tầm bạch vũ, một tại thạch lăng trung". Tần vương và Lý Quảng không phải là những nhân vật lịch sử cùng một mẫu hình nhưng trong các chiến tích lẫy lừng để thống nhất Trung Quốc, họ đều có sự tự tin khiến trời xoay đất chuyển và giúp họ thoát mọi hiểm nguy.

Nên tự tin nâng cao giá trị bản thân, nhận thức đúng về bản thân mình. Lý Bạch trong "Tướng Tiến Tửu" có viết: "Thiên sinh ngã tài tất hữu dụng" tức là: ta có thể sinh ra trên thế gian này nhất định bởi thế gian cần có ta, ta có thể phát huy được sự hữu ích của mình cho thế gian, thậm chí có những cống hiến nhất định cho thế gian.

Có những người sống cuộc sống "thuận buồm xuôi gió", giọng điệu hùng hồn như thể đầy niềm tin, nhưng vừa gặp phải khó khăn thì đã nản lòng nhụt chí, không thể gượng dậy nổi như thể đóa hoa sen héo rũ vì sương muối, cần phải biết rằng: "chiến thắng sự tự ti nhút nhát là lời chúc phúc tốt đẹp nhất cho sự nghiệp". Trong nghịch cảnh, không những phải "tay cầm thanh kiếm trí tuệ, người khoác tấm giáp nhẫn nhục" mà còn phải tự tin và dốc lòng cho đất nước.

Những người có sự nghiệp thành công luôn luôn là những người tin ở kiến giải cá nhân của mình, dám nghĩ những điều mà người khác không dám nghĩ, dám làm những chuyện mà người khác không dám làm, không bao giờ sợ bị cô lập, dũng cảm và có sáng tạo. Còn những kẻ chỉ ngập chìm trong cảm giác tự ti, không dám ngẩng cao đầu mong muốn những thứ tốt đẹp hơn, vậy tất nhiên sẽ ôm hận mà chết già nơi xó cửa.

Những người bình thường, do không phát hiện được "tiềm năng thần thánh" ngủ quên trong mình nên không thể gọi dậy tiềm năng đó, không dám tin rằng mỗi người đều là anh hùng hào kiệt, mà chỉ yên phận với kiếp sống của kẻ tầm thường. Những anh hùng hào kiệt thì không như vậy, họ có chí hướng hơn hẳn người thường, có lý tưởng cao xa, mục tiêu cao cả, có ý chí dũng cảm, lòng tin son sắc, ngẩng đầu mạnh bước, luôn tiến xa vươn cao, kiên trì không bao giờ khuất phục, tăng sức sống cho mình, sáng tạo những kỳ tích vĩ đại.

10. THẦN THÁNH CÓ TỪ SỰ TỰ TIN

Người có lòng tin, có thể biến nhỏ bé thành vĩ đại, biến những cái bình thường thành những cái thần kỳ.

Sự tự tin đem đến cho người ta dũng khí đối với cuộc sống và công việc.

Sự tự tin có sức mạnh ngút trời. Có một vị triết gia xưa đã nói: Tự tri giả minh, tự tín giả cường" (kẻ tự biết mình thì sẽ sáng suốt, kẻ tự tin thì sẽ là kẻ mạnh). Sự tự tin là điều kiện đầu tiên của tất cả những vĩ nhân, những người có sự nghiệp thành công. Chỉ có lòng tự tôn mà không có sự tự tin, nếu không ngông cuồng thì cũng khoác lác. Người tự tin có thể biến những cái nhỏ bé thành vĩ đại, những cái bình thường thành những cái thần kỳ. Tất cả những phẩm chất tốt đẹp của con người như: sự kiên nhẫn, chí tiến thủ, lòng dũng cảm, sự nhẫn nại, bền gan khắc phục mọi khó khăn, chiến thắng mọi nguy hiểm… đều sinh ra từ sự tự tin. Có nhiều người đã nói: "Tự tin là ông tổ của sự thành công. Tự tin sẽ phát triển tài năng, khiến cho tinh lực dồi dào, tăng thêm sức mạnh, đồng thời giúp cho rất nhiều phẩm chất tốt đẹp khác có thể phát huy. Tự tin là sức mạnh trung tâm, sức mạnh chủ đạo để có thể không bao giờ chịu khuất phục, kiên trì bền bỉ, dù gục ngã vẫn can đảm gượng dậy", nếu không có cơ sở là lòng tự tin thì làm sao có thể làm được điều đó?

"Nghiêu, nhân dã; Thuấn, nhân dã; bỉ năng thi, ngã diệc tất năng thi" (Nghiêu là người, Thuấn là người, họ có thể làm được việc, tôi cũng có thể làm được việc). Có được sự tự tin đó thì tất nhiên sẽ có đủ dũng khí và nghị lực để khi chưa đạt được mục đích thì chưa thôi phấn đấu. Người ta bình thường, tầm thường chính vì không tự tin được như người khác, sự tự tin của họ không hơn được người khác, đây là tư tưởng cam chịu thua kém, lạc hậu; người ta là anh hùng hào kiệt vì có sự tự tin hơn người thường, mới có được một sự nghiệp phi thường. Nếu tin tưởng ở sự nghiệp và không bao giờ chịu khuất phục thì sẽ không bao giờ thất bại.

Một người nếu mất tự tin thì cũng như một kẻ buông bỏ vũ khí trong tay, cam chịu thất bại. Tự tin chính là sự tin tưởng ở lý tưởng của mình, tự tin chính là tin ở năng lực của mình, từ đó mới có thể đạt được ý tưởng của mình. Cho dù bạn tin có thượng đế nhưng tôi không tin thì chẳng bao giờ tôi gặp được thượng đế: Nếu tôi tin ở thánh nhân, phật tổ, mà bạn không tin mình có thể thành phật, thành thánh thì chẳng bao giờ bạn có thể thành phật tổ hay thánh nhân.

Dù là lên thiên đàng hay đấu tranh để lên được chốn Tây Thiêncực lạc thì vẫn phải có lòng tin và sức mạnh của mình, để từng bước đi về nơi đó, đến tận cùng mới thôi.

Lòng tin là sự hòa trộn cái yếu đuối của cuộc sống hữu hạn với sự kiên cường của cuộc sống vô hạn, từ đó sinh ra một sức mạnh không gì sánh nổi, như vậy, tự tin thì sẽ có thể không ngừng đi lên, cho đến khi đạt được lý tưởng mục tiêu mới dừng lại. Có sự tự tin thì sẽ có dũng khí chiến thắng mọi khó khăn. Có sự tự tin thì mới có thể làm nên sự nghiệp vĩ đại mà chưa ai làm nổi với tâm trạng tốt nhất của mình.

11. QUÂN TỬ GIẢ KHÔNG BẰNG KẺ TIỂU NHÂN

Chỉ trong chân tính, chân tình mới thấy chí khí thực sự

Chúng ta làm người, khi đã lập được chí hướng và có được lòng tin để phấn đấu không ngừng, vẫn phải có tính tình chân thật.

Giữa bạn bè với nhau chỉ có trong chân tính - chân tình mới thể hiện được một tình bạn chân thật; giữa nam và nữ phải ở trong chân tính, chân tình mới thấy được một tình yêu chân thật. Tình hơi sâu sắc đã vội biến thành những ham muốn thì không còn là "vuông", không còn là "chính", không còn là "chân", không còn là "thiện "nữa, cần phải cắt đứt nó dù có phải đau đớn. Cho nên, Khổng Tử đã nói: "phát vu tình, chỉ vu lễ". "Chỉ vu lễ" chính là sự kiềm chế giữa chừng như vậy.

Con người không thể vô tình, vô tình thì sẽ không thể hiện được "tính"- cũng không thể hiện ra mình là một con người nữa. Tính người và tình người là đặc điểm làm người rõ nhất. Ham muốn của con người có thể kiềm chế nhưng tình cảm của con người không những không nên kiếm chế mà hãy nên duy trì nó, nó như là cỗ máy chạy đến với thành công. Trong cuộc sống, người ta vẫn mắng nhau: không có tính người, không có tình người, vô tình vô nghĩa… đây chính là sự lý giải thông tục đối với tình người.

Không cần nói đến những nhà nho tạm thời dời xa thế tục, mà hãy nói đến tư tưởng của những phật gia thoát đời, thoát tục họ cũng chẳng bao giờ bỏ qua cái "thế giới hữu tình", thậm chí còn rất coi trọng cái "tình". Nhà phật chủ trương "giác mê tính", kẻ quá mê đắm trong tình cảm là kẻ ngây dại si mê, si mê đến mức không còn ngay thẳng nữa thì cần phải có đại triệt đại ngộ (sự sáng suốt, tỉnh táo) đến thức tỉnh để trở về với ngay thẳng. Sự sáng suốt, tỉnh táo là chủ thể của tình, tình lại do tính sinh ra, tính là tròn, tình là vuông. Tính cách sinh ra tình duyên, nếu tính có duyên thì sẽ có tình với nhau, khi mất đi "tình" thì không còn thấy "tính" nữa. Người mà không có tính tình thì đâu còn là con người?

Trong sự biểu lộ của tính tình, đáng quý nhất là chân tình, chân tính, hỏi có chút giả dối thì đã trở thành quân tử giả rồi. Quân tử giả thì cũng bằng kẻ tiểu nhân, mà còn có hại hơn. Cho nên người ta nói: chỉ có trong chân tính - chân tình thì thấy đâu là hào kiệt thực thụ, đâu là thánh nhân. Khi thuận lợi, chỉ có trong chân tính - chân tình mới thấy khí thế thực sự; trong khốn khó, chỉ có chân tính - chân tình mới thấy đâu là khí khái thực sự.

Là người phải có một cái tôi hoàn toàn chân thực và thể hiện một cái tôi chân thực; chỉ có từ lúc sinh ra cho đến khi chết đi, trước sau giữ lấy chân tính thì mới có thể hòa cùng với lẽ trời, trường tồn cùng với núi sông! Như vậy không những giữ được cái tôi chân thật của mình mà còn giữ được cái chân thật trong trời đất. Và chỉ có những người có được đất trời thì mới có thể tồn tại cùng trời đất, chỉ cần trời đất vẫn còn thì cái tôi ấy cũng vẫn còn.

12. NHÂN CÁCH PHẢI ĐƯỢC TU HÀNH Ở TRONG VUÔNG

Nhân cách hoàn chỉnh là vuông

Nhân cách lương thiện là tròn

Khi nói tới bản tính của con người, nhất thiết phải nói tới nhân cách con người. Bản tính con người là cái đã có sẵn, nhưng nhân cách là cái mà con người phải tu dưỡng mới có được. Chúng ta đều biết, mục đích của nho gia chính là cố gắng hoàn thiện một nhân cách hoàn chỉnh của con người.

Mạnh Tử đã nói: Điểm khác nhau giữa con người và cầm thú vốn không nhiều, vậy nhưng con người có thế giới nội tâm và thế giới tinh thần, có thể vượt qua chính mình và trở thành thánh nhân, còn cầm thú chỉ có thế giới hình thể và thế giới vật chất, vốn không thể vượt qua cái vốn có của nó nên chẳng làm được điều gì. Điều này không liên quan đến việc vì sao một người có thể chỉ là con người - cũng có thể siêu phàm - hoặc trở thành thánh nhân.

Kẻ thống trị trong các thời đại trước chỉ là thống trị về mặt thống trị, những hào kiệt thời trước chỉ đạt thành tựu trong sự nghiệp, các chuyên gia, học giả, nhà phát minh, nhà khoa học của thời đại trước chỉ đạt thành tựu về tri thức trí tuệ mà không phải là thành tựu trong thế giới nội tại bên trong con người. Những thành tựu ở thế giới bên ngoài bất kể cao bao nhiêu, nhiều như thế nào, có nó thì cũng không làm cho cái tôi nhiều lên là mấy, mà thiếu nó thì cũng không làm cho cái tôi bớt đi là mấy, nó chẳng liên quan gì tới cái tôi cá nhân của con người.

Muốn hoàn thiện cái tôi cá nhân, mỗi con người phải đạt được những thành tựu liên quan đến phương diện này, chúng ta gọi những thành tựu đó là "nhân cách", "đạo đức". Đó cũng chính là điều khác biệt so với những tri thức khoa học. Điều này dựa trên sự sáng tạo và tu dưỡng của bản thân mình, chứ không thể chiếm đoạt hay thừa hưởng lại cái tôi cá nhân của người khác. Vì vậy, Khổng Tử mới sánh ngang được với Nghiêu Thuấn, và từ xưa đến nay không ai có thể bằng được Thích Ca, Na Tộ, Lão Tử, Khổng Tử cũng chính vì đạo lý này.

Thế giới vật chất phát triển song song với sự tiến bộ từng ngày của việc tích lũy và kế thừa tri thức của nhân loại, lại thêm việc khoa học phát triển nhanh chóng trong nền văn minh vật chất, làm cho con người dần dần bị ngập chìm trong thế giới vật chất bên ngoài, khó có thể quay trở lại mong cầu được thỏa mãn, có thành tựu trong thế giới nội tâm và tinh thần của con người, làm mất đi cái tôi cá nhân và con người đích thực của mình, thậm chí không hiểu nổi chính bản thân mình nữa, ngược lại còn cho rằng văn hóa thế giới chỉ có như vậy, điều đó chẳng phải rất đáng buồn sao?

Chỉnh thể văn hóa của nhân loại, là sự kết hợp của cả hai mặt, tinh thần và vật chất, chỉ có sự kết hợp của tinh thần và vật chất mới có thể ghép thành một chỉnh thể hoàn chỉnh.

Tốc độ phát triển của văn minh tinh thần không bắt kịp sự phát triển của văn minh vật chất, dần dần khiến sự tiến hóa của loài người di đến cực đoan. Kết quả này cuối cùng sẽ làm cho nhân loại tự đi thi huỷ diệt bản thân mình. Bây giờ cần phải cứu vãn nó, chỉ có kết hợp phát triển đồng bộ văn hóa phương Đông và phương Tây mới làm cho con người dân kiềm chế được những nhu cầu về vật chất và chuyển sang nền văn minh tinh thần của thế giới nội tâm con người. Từ đó, dần dần giải thoát cho bản thân mình không trở thành nô lệ của vật chất, không trở thành nô lệ của danh lợi, tiền tài, không phải là nô lệ của tất cả các dạng trong thế giới bên ngoài. Từ đó, tĩnh tâm mà hoàn thiện một con người hoàn chỉnh để có thể đạt được sự cải tử hoàn sinh.

13. QUÂN TỬ KHÔNG TỰ TRỌNG THÌ KHÔNG CÓ UY

Thẳng thắn, trang nghiêm, cung kính
Không tùy tiện, không cẩu thả, không phân tán.

Âu Dương Tu - một học giả lớn thời Tống nói: "Việc tu dưỡng đạo đức của người quân tử, bên trong phải chấn chỉnh tư tưởng của mình, bên ngoài cần chấn chỉnh dung mạo của mình". Tô Tuần - một học giả lớn khác đời Tống cũng nói: "Nếu trên mặt có vết bẩn thì nhớ phải rửa hàng ngày. Nếu trên quần áo có vết bẩn thì cũng phải thường xuyên giặt". Đây là những sự việc tối thiểu nhất của con người. Có tuân thủ theo lẽ thường đó, hoàn thiện nhân cách hoàn chỉnh thì mới được người khác tôn trọng. Do vậy, muốn được người khác coi trọng thì bản thân mình phải có sự tự trọng. Nhân cách cần phải thẳng thắn, trang nghiêm, phải cung kính, không được tùy tiện, không cẩu thả, không phân tán. Người xưa nói: "Người quân tử không tự trọng thì không có uy". Người như vậy mới có thể làm gương cho người khác, thần sắc oai hùng khiến cho người khác vừa nhìn thấy đã tự cảm thấy kính phục. Con người vốn là linh hồn của vạn vật, họ có thể vượt qua chính mình thành Thánh, thành Phật, đều dựa vào bản thân minh, tự mình làm lấy, "coi việc quốc gia đại sự là của mình".

Con người nếu có thể đi sâu quan sát chính mình, nhận thức chính mình, đánh thức những năng lực tiềm tàng còn chìm đắm trong giấc ngủ say, như vậy, sức mạnh và kỳ tích to lớn khôn cùng có thể sinh ra từ đây. Hơn nữa, sẽ vô cùng kinh ngạc khi phát hiện thấy mình chẳng khác gì với thiên cổ quái nhân, thiên cổ quái nhân cũng chẳng khác gì mình; mình chính là anh hùng hào kiệt, anh hùng hào kiệt cũng chính là mình, hoàn toàn chẳng có chút khiếm khuyết nào. Sở dĩ mình không theo kịp người ta, là bởi vì mình không dốc hết tâm sức đi tìm tòi chính mình, sáng lập chính mình. Bởi vậy, khi làm người thì phải có lòng tự trọng, lòng tự trọng là một yếu tố không thể thiếu của những người thành công, hay những thánh hiền hào kiệt. Người tự trọng phải biết tự tôn trọng mình, người tôn trọng mình phải biết tự tôn, người tự tôn phải biết tự ái. Ngược lại, người tự trọng thì không được tự ti, biết tôn trọng người khác thì không được tự hạ thấp mình, người tự tôn thì không được tự ái, người tự ái thì không được huỷ hoại mình.

Nhan Uyên nói: "Ai cũng có thể là Nghiêu, ai cũng có thể là Thuấn. Mọi người đều có thể trở thành như vậy" Đây chính là tự tôn. Lục Tương Sơn nói: "Dùng hai tay với sao Nam Đẩu. vươn mình dựa vào sao Bắc Cực, ngẩng đầu nhìn ra khỏi bầu trời, tôi không phải là loại người chỉ tầm thường như vậy". Đây chính là tự tôn tự trọng. Vì anh ta có cảm giác này nên anh ta mới nói:" Dùng hai tay với sao Nam Đẩu, vươn mình dựa vào sao Bắc Cực, ngẩng đầu nhìn ra khỏi bầu trời". Đây chính là tự biết coi trọng bản thân. Con người phải biết coi trọng mình mới có thể khiến người khác coi trọng mình, mới có thể sinh ra một lòng tự tin không gì sánh kịp. Muốn để người ta coi trọng mình thì mình sống phải có sự tự trọng, thẳng thắn, trang nghiêm, cung kính, không tùy tiện, không cẩu thả, không phân tán. Tức là phải sống đứng đắn, xử sự đúng mực, làm tròn bổn phận đối với gia đình, làm tròn nghĩa vụ với đất nước và phải làm trọn vẹn các việc trong thiên hạ.

14. NGƯỜI ĐỨNG ĐẮN, NGAY THẲNG KHÔNG LÀM VẬY

Lòng tự tôn tự trọng chứa đựng ở nội dung bên trong.

Sự tự cao tự đại thể hiện ở sự nông cạn bên ngoài.

Nếu muốn sống đúng đắn chỉ có cách là phải có lòng tự tôn. Lòng tự tôn là bản thân phải ngay thẳng, bản thân ngay thẳng có thể khiến mình hoàn thiện vuông tròn. Sự tự tôn không có nghĩa là tự mình khuếch đại và "duy ngã độc tôn" (chí mình là cao nhất). Khuếch đại thì dễ trở nên tự cao, sẽ trở nên quái đản. Vì thế nên sự tự tôn và tự đại có khác biệt lớn. Mục đích của lòng tự tôn là khiến mình biết tự coi trọng ban thân, hiểu rằng bản thân do trời đất sinh ra và không hề thua kém bất cứ ai điều gì. Chỉ cần luôn cố gắng không ngừng, kiên trì nghị lực, nếu cứ tiếp tục như vậy thì tên bạn không thể thiếu trong số các thánh hiền hào kiệt trong lịch sử. Vì vậy làm người không nên cam chịu thụt lùi mà phụ lại ý trời, không xứng với cuộc đời.

Lòng tự trọng là một phẩm chất tốt, là một động lực thúc đẩy con người không ngừng phát triển. Shakespeare có một câu danh ngôn là: "Nếu chúng ta tự ví mình với bùn đất, thì nhất định chúng ta sẽ trở thành bùn đất bị người ta giày xéo". Ông còn nói: "Người không có lòng tự trọng, thì cũng chính là sự tự ti". Người tự ti luôn thỏa mãn với hiện thực, an lòng với sự tầm thường, không có chí tiến thủ, luôn cảm thấy mình không bằng người khác. Trên thực tế, những gì trời cho và những gì là của bạn chẳng có chỗ nào là thua kém người khác cả. Chỉ cần bạn có thể tự khám phá mình, tự phấn đấu, ngày đêm gắng sức, thì chắc chắn bạn sẽ thành công. Vì thế, người tự trọng quyết không thể tự ti được.

Sự tự tôn và tự đại không hề liên quan gì với nhau. Chỉ có sự tự ti và tự đại là luôn đi đôi với nhau. Có người đã ví von: "Mặc cảm tự ti và sự tự cao tự đại là hai mặt của một sự vật, giống như lưỡi dao, cả hai bên đều có lưỡi sắc có thể khiến người khác bị thương…" Lưỡi dao sắc đâu chỉ khiến người khác bị thương, có khi còn làm đau chính mình. Mặc cảm tự ti, không phải chỉ ở những người bình thường, mà ở rất nhiều vĩ nhân cũng tồn tại nó. Làm một con người, không chỉ mỗi người có một sở trường mà mỗi người còn có một nhược điểm. Nếu như là người yếu đuối thì rất dễ nảy sinh cảm giác tự ti, thế là dùng sở trường của anh ta che đậy đi nhược điểm của anh. Nhưng mặt khác lại dễ sinh ra cảm giác tự đại, thế là đem nhược điểm của anh ta che đậy sở trường. Vì thế thường tự cho là thông minh, tự cảm thấy là anh hùng, tự coi mình là bậc thánh nhân hay lên mặt dạy đời.

Những người ngu dốt mà hay tự làm theo ý mình, thấp kém mà thích chuyên quyền, thích lên mặt dạy đời đều rất dễ mắc lỗi này. Đây chính là tự tay chặt đứt và đưa sự vĩ đại thành công của mình xuống mồ, không biết có bao nhiêu loại người như vậy. Mặt khác, tự tôn không phải là ngạo mạn, tự tôn không phải là cuồng vọng. Tự tôn tự đại luôn ẩn chứa ở bên trong, sự ngạo mạn, tự cao luôn lộ ra ở bên ngoài. Chỉ trông thấy việc nhỏ mà không trông thấy việc lớn. Việc lớn, nếu đem so với trời đất thì có gì đáng tự cao tự đại đây?

15. TÔN KÍNH CÒN HƠN MỌI TRÒ MA QUỶ

Biết cung kính với người khác mới không bị coi thường

Thành kính giữ lễ với người khác thì không bao giờ phải chịu ấm ức

Khổng Tử khi dạy học sinh có nói: "Cung tắc bất vũ" (cung kính với người khác thì không bị coi thường). Nếu luôn thành kính, giữ lễ với người khác thì không bao giờ phải chịu ấm ức. Đây chính là đạo lý tôn trọng người khác và tôn trọng chính mình. Muốn tự trọng trước hết phải tự tôn trọng mình. Không tự tôn trọng bản thân thì làm sao có thể tôn kính người khác, làm sao có thể tự trọng được. Người tự tôn trọng mình không được hạ thấp mình. Tôn trọng bản thân chính là môn học "chủ kính". Trình Phu Tử nói: "Kiềm chế phải đi đôi với sự tự tôn trọng". Tôn trọng bản thân thì không khinh mạn bản thân, tôn trọng cái tâm thì không động đến tâm, tôn trọng hành động thì hành động không phóng túng, tôn trọng sự việc thì không thể làm việc lười biếng, tôn kính trời đất quỷ thần thì không thể vô tình sơ ý với trời đất quỷ thần. Nếu luôn biết giữ cho mình có lòng tôn kính đó, thì làm gì có ai là không thành công? Nếu luôn giữ cho mình có lòng tôn kính đó, thì tinh thần không lúc nào là không tập trung không lúc nào là không chuyên tâm.

Người xưa nói: "Thành giả thiên chi đạo, kính giả nhân sự chi bản" (Sự chân thành chính là đạo trời, kính trọng người khác là điều cơ bản trong cuộc đời), "kính thắng bách tà" (sự tôn kính có thể hơn mọi trò ma quỷ), "xây dựng cơ nghiệp rồi hành sự tạo đó, chỉ một chữ kính", "kính" không có gián đoạn, cái mà không thể bị mất đó là thành kính". Phải làm cho thể xác và tâm hồn bớt phóng túng, tinh thần tập trung, không lười không ngại.

Nếu tự cho rằng bản thân mình tôn quý, thì đối với những bậc hiền đức, có học vấn, lại áp dụng thái độ ngạo mạn. Nếu cho rằng mình là người thông minh, không chịu tiếp thu ý kiến của người khác, khoe khoang bản thân - những người như vậy thì chẳng bao giờ được người khác kính trọng.

16. MUỐN TỰ TÔN, TRƯỚC HẾT PHẢI TỰ TRỌNG

Sống chết có số con người không cần lo can dự
Vui buồn tùy lúc chẳng phải suy tư

"Công đức thận hành, vi thế sư phạm" (luôn cung kính, làm việc thận trọng, nêu gương sáng cho đời) - đây chính là tiêu chuẩn tự tôn tự trọng, ngay thẳng đứng đắn của người làm lãnh đạo. Tự tôn là tiêu chuẩn của tự trọng, tự trọng là điều kiện của tự tôn. Muốn tự tôn, trước hết phải biết tự trọng. Có thể khẳng định bản thân mới có thể đưa ra vị trí của tự tôn. Coi trọng lượng bản thân mình nặng như thiên hạ mới có thể tự tôn tự trọng và lớn ngang tầm thiên hạ. Coi trọng lượng bản thân mình nhẹ tựa lông hồng, thì sẽ khiến mình chẳng từ bất cứ việc xấu xa nào và chẳng có việc gì cần mình lưu tâm và thực thi. Do đó, người biết tự trọng chắc hẳn không cam chịu thụt lùi, mới có thể trở nên cao quý mà không bị làm nô dịch cho vạn vật. Người phải làm nô lệ cho vạn vật thì thể xác chịu mệt nhọc, người phải làm nô dịch cho danh dự thì tâm trí bị phiền não, người phải làm nô lệ cho lợi ích thì tinh thần bị tổn thương, người phải làm nô lệ cho người khác thì không coi trọng bản thân mình. Do đó Lão Tử nói: "Cái đáng quý ở chỗ bản thân chính là thế giới, lại có thể gửi gắm vào thế giới. Cái đáng yêu ở chỗ bản thân là thế giới, lại có thể nương nhờ thế giới".

Nghiêu muốn nhường thiên hạ cho Hứa Do, Hứa Do không chịu nhận là vì ông không chỉ tự trọng với bản thân, mà còn tự trọng với thiên hạ. Nếu là người tự trọng thì thể xác sẽ không phải chịu sự vất vả bởi ngoại cảnh, sẽ không bị dục vọng làm mê hoặc tâm trí. Như vậy, bản thân có thể giữ được lời hẹn, giữ được sự đồng nhất, giữ được phạm vi, giữ được đạo lí.

Người xưa có thơ viết rằng: "Khi say rượu, trời đất không bằng vạn vật, khi rỗi nhàn vạn vật lại kém ai, sống chết có số" con người đâu cần lo lắng. Thêm bớt đúng lúc, bản thân chẳng lo buồn". Đây chính là sự tự trọng tự đáy lòng, trong lòng có sự chi phối. Hoà thượng Triệu Châu nói: "Các vị thì bị 12 tiếng đồng hồ sai khiến, còn lão tăng lại sai khiến 12 tiếng đồng hồ". Đây chính là tâm đã có sự chi phối, không bị dao động bởi xung quanh, chỉ những người rất tự trọng mới có thể làm được. Người tự trọng có thể thay đổi trời đất, người không tự trọng sẽ bị đất trời thay đổi. Đây chính là chân lý không thể thay đổi được.

17. TỰ TÔN TỰ ÁI, br/>DANH TIẾT KHÔNG HOEN Ố

Người tự tôn tự trọng, chắc chắn phải biết tự ái

Người biết tự trọng không bao giờ coi thường, hạ thấp bản thân, không chịu thụt lùi.

Phần trước đã nói đến tự tôn, tự kính trọng, tự trọng, ở đây lại bàn về tự ái. Làm người thì phải yêu cái gì? Đó là yêu quý nhân cách của bản thân, bảo vệ danh dự của chính mình. Giữ được danh dự mà vẫn có nhân cách, bảo tồn được nhân cách thì mới được hoàn thiện vuông tròn.

Người tự tôn tự trọng hẳn phải biết tự yêu quý mình. Người biết tự yêu quý mình không bao giờ tự coi thường tự hạ thấp mình, tự cam chịu thụt lùi. Người hiểu được thế nào là tự yêu quý bản thân mới có thể được an toàn. Có yêu quý bản thân mới có thể tự tu dưỡng đức hạnh cho mình, có yêu quý tâm hồn của mình mới có thể nuôi dưỡng được tâm hồn.

Người xưa thường nói: "Danh tiết không bị hoen ố". Muốn cho danh tiết không hoen ố, thì cần biết tự yêu quý bản thân. Trang Tử nói: "Thánh nhân nhẹ nhàng mà bình dị, bình dị mà điềm nhiên, nếu luôn bình dị điềm tĩnh thì bản thân không gặp hoạn nạn khốn khó, không bị ảnh hưởng bởi tà khí, do vậy tâm đức mới được vẹn toàn mà tinh thần không bị tổn hại". Những điều nói ở đây hoàn toàn là đạo lý tự ái tự tôn. Nhan Tử chỉ một ống cơm, một muôi nước mà vẫn gối đầu lên những tác phẩm kinh điển, an nhàn vui vẻ. Nếu không phải là người hiểu về sự tự yêu quý bản thân thì đâu làm được như vậy.

Chung Li Quyền, một trong tám vị tiên có một bài thơ nội dung như sau: "Sương nhỏ xuống bậc thềm hồng ngọc đầy bờ. Rảnh rỗi đi cùng bầy voi bước đến đỉnh núi phía Tây. Nhưng trái tim trong sạch như hoa sen, hà tất thân thể phải ngang với cành khô. Cổ khiếm hương đưa với cây hồng cổ. Một nửa vầng mây và đám tuyết tan, đám mây trắng khóc lóc. Cho dù không phải là động hoa đào. Nhưng mùa xuân đến hoa đào cũng nở đầy lối đi".

Đây chính là sự tự yêu quý bản thân. Có biết yêu quý bản thân thì trong lòng mới có những cảnh đẹp khác vời. Có lẽ là: "Trong lòng tôi có một thế giới riêng, thì toàn thể thế giới cũng ở trong lòng tôi", đây là những điếu Lữ Động Tân đã nói "Trong một hạt thóc chứa cả thế giới"

Khuất Nguyên trong lần ngâm vịnh ở bờ đầm đã thổ lộ tâm sự với người đánh cá: "Nước dòng sông Thương Lãng nếu trong suốt, có thể dùng để giặt sợi dây trên mũ của ta. Nước dòng sông Thương Lãng nếu vẩn đục, thì sẽ dùng để rửa chân của ta". Những lời bàn như vậy đã thể hiện một chí hướng kiên định không đổi thay theo cuộc đời hỗn loạn.

18. KHÍ PHÁCH CỦA TRANG NAM TỬ

Khí phách là một loại phản xạ thiên cơ,
là một cách bộc lộ hoài bão lớn lao.

Bên trong khí khái phải chứa đựng một sức sống vô hạn và thần lực khôn cùng.

Sở Bá Vương nói: "Ta, sức mạnh không gì sánh được, có thể vượt lên đỉnh núi cao. Dũng khí của ta luôn cao vút, chẳng ai có thể sánh được". Làm người không những cần tự tôn tự kính tự trọng còn cần phải có một khí phách anh hùng như vậy. Người có chí hướng cao xa đặc biệt cần phải biết chú ý bồi dưỡng khí phách anh hùng đó. Có khí phách anh hùng thì mới có thể sáng lập ra một sự nghiệp anh hùng. Có khí phách của một thánh nhân mới có thể sáng lập ra sự nghiệp của một thánh nhân.

Quân tử hiểu biết, tiểu nhân hạ lưu. Người hiểu biết mới có được cách nghĩ thông suốt tuyệt vời. Người an tâm với sự thấp hèn, luôn gặp sao hay vậy nước chảy bèo trôi, chẳng có chút khí phách anh hùng.

Ngạn ngữ nói: "Khí phách chỉ anh hùng là có, tầm thường thì chẳng có gì". Vì vậy mà những người hành động thiếu thận trọng thì chỉ có sự chuyển động của cuộc sống bình thường chứ không thể có hành động mang khí phách anh hùng. Khí phách là một loại phản xạ cơ mật, là một cách bộc lộ hoài bão lớn lao. Bên trong khí phách phải chứa đựng một sức sống vô hạn và thần lực vô cùng, nếu không sẽ trở nên tự đại và tự khoe khoang. Khoe khoang, tự đại là bệnh thường có của kẻ tiểu nhân, chỉ cần nhìn một cái là biết được ngay, người như vậy không có khí phách anh hùng. Chúng ta thường ở bên cạnh một người, có thể trông thấy khí phách của anh ta, và có thể từ trong khí phách đó tìm thấy phẩm chất của họ. Vì vậy, chỉ người nào biết nuôi dưỡng một khí phách anh hùng xuất chúng siêu quần mới có thể trở thành một anh hùng xuất chúng siêu quần.

Thời Xuân Thu, Thành Anh từng nói với Tề Cảnh Công: "Anh cũng là một người đàn ông, tôi cũng là một người đàn ông, tại sao tôi lại phải sợ anh chứ". Đây là khí phách của Thành Anh.

Công Tôn Sửu, đệ tử của Mạnh Tử có lần hỏi: "Thưa thầy, khả năng đặc biệt nhất của thầy là gì?" Mạnh Tử nói: "Ta hiểu được sự kỳ diệu của ngôn ngữ. Ta có sở trường về bồi dưỡng tinh thần ngay thẳng cương trực của mình". Rồi ông trả lời Cảnh Xuân: "Cư trú tại một vùng đất lớn như thế này trong thiên hạ, cần phải tìm một vị trí chính xác trong trời đất, đi lại trên con đường lớn của đất trời, sau khi làm quan phải luôn sát cánh với nguyện vọng của nhân dân, nếu không được làm quan phải kiên trì chí hướng của mình. Nếu phú quý thì không được phóng túng, khi nghèo hèn không được thay đổi chí hướng, khi đối mặt với quyền thế bạo ngược không được khuất phục. Con người như vậy sẽ được gọi là người đàn ông chân chính".

Mạnh Tử còn nói: "Cứ 500 năm thì lại có một thánh đế thống nhất thiên hạ xuất hiện. Lúc này nhất định sẽ xuất hiện một người kiệt xuất tiếng tăm vang mãi đời sau. Từ đời nhà Chu tới nay, đã hơn 700 năm rồi. Thời gian có thể nói là đã vượt qua rồi, nếu quan sát lúc này cũng nên xuất hiện một bậc thánh hiền danh tướng. Đây là trời cao không muốn trị vì thiên hạ. Bây giờ khiến thiên hạ có được bình an. Những thói đời ngày hôm nay, ngoài ta ra còn có ai?" Mạnh Tử còn nói với người khác: "Các hào kiệt tráng sĩ trong lịch sử không nhiều bằng dưới thời Chu Văn Vương". Tất cả những điều này đã nói lên lòng dạ và khí phách của Mạnh Tử.

Tu dưỡng tính ngay thẳng cương trực là sự tự tôn, tự tin một cách lớn lao nhất, hàng trăm hàng nghìn năm nay nó không ngừng thúc đẩy con người phát triển đi lên, tự lập hơn người. Jesu - là con của Thượng Đế, nhận lệnh của Thượng Đế là phải chuộc tội cho mọi người, cứu vớt trần thế. Sứ mệnh của ông ta thật là có một không hai, dây cũng chính là khí phách của ông.

19. NGƯỜI GÁNH VÁC TRÁCH NHIỆM LỚN TRÀN ĐẦY KHÍ PHÁCH

Phú quý không vấy bẩn, nghèo hèn mà vẫn vui
Nam nhi như thế mới là anh hùng.

Thơ Lục Do viết: "Chí sĩ núi Tê lòng không ôm hận. Mọi người biết là đã gánh vác trách nhiệm từ ban đầu. Không cần nói là thế hệ Nghiêm Quang. Từ đời Sào, Do còn sai lầm cho đến ngày nay". Trong lòng các hiền lương ẩn sĩ, còn có một thế giới khác, một trời đất khác, không cần để người ngoài phải biết.

Tăng Tử nói: "Sự giàu có của nước Tấn, nước Sở thì ta không theo kịp. Thế nhưng, ông ta dựa vào sự giàu có của ông ta, ta dựa vào lòng nhân ái của ta, ông ta dựa vào chức quan của ông ta, ta dựa vào nghĩa của ta. Ta còn có điều gì chưa được thỏa mãn đây?", đây là một khí phách khác thường của Tăng Tử. Có thể nói, "nhân" có thể so sánh với quyền cao chức trọng. Bọn họ coi phú quý tước lộc là tôn quý, ta coi nhân nghĩa mới là tôn quý. Vậy ông ta sao thể vì có chút nương dựa mà coi thường ta, ta sao có thể để cho nhân nghĩa của mình phải sợ hãi ông ta.

Coi thường vương hầu mà khinh bỉ quyển chức bổng lộc, người quân tử luôn biết cân nhắc, lúc này có thể thấy được thực chất to lớn của đạo đức nhân nghĩa. Đây chính là vẻ ngời sáng trong cuộc đời Tăng Tử. Trình Minh Đạo có thơ ca ngợi rằng: "Phú quý không vấy bẩn, nghèo hèn mà vẫn vui. Nam nhi như thế mới là anh hùng". Các bậc anh hùng hào kiệt mọi người hay nhắc tới không phải được nhìn thấy từ chốn phú quý công danh. Người ở giữa chợ đông và cảnh nghèo hèn, giữa các ẩn sĩ chốn sơn lâm, chỉ cầu cho mình được một chút thôi, đó chẳng phải anh hùng hào kiệt sao?

Lo nỗi "lo trước thiên hạ, vui sau thiên hạ", đây là khí phách lo cho nước cho dân của Phạm Trung Yêm. Khi còn là một tú tài, ông coi việc thiên hạ là nhiệm vụ của mình. Vì vậy, ông có thể đảm nhiệm công việc mà người thường không làm được và trở thành người mà người bình thường không thể theo được.

"Muôn đời sau, có thể gặp một người tri kỷ, giống như đã gặp hôm nay đây". Đây chính là khí phách của Trang Chu khi viết cuốn "Trang Tử".

"An dật nơi rừng núi, truyền đến tận mọi người". Đây chính là khí phách Tư Mã Thiên khi viết cuốn sử kí.

"Biết ta phải chăng chỉ là bộ Xuân Thu. Trừng phạt ta phải chăng cũng là bộ Xuân Thu". Đây chính là khí phách của Khổng Tử khi biên soạn cuốn kinh Xuân Thu.

Chỉ vài chữ mà để đến muôn đời, một chữ mà vĩnh viễn ngàn thu, một văn nhân học giả, nếu không có khí phách lớn lao thì không thể biết cái đáng trọng của mình, cái đáng quý của mình, chỉ nhìn thấy thấp kém hơn người và bị người đời sai khiến.

"Hai tay với sao Nam Đẩu, vươn mình dựa vào sao Bắc Cực, ngẩng đầu nhìn ra khỏi bầu trời. Tôi không phải là con người bình thường như vậy", "ở biển Đông xuất hiện một vị thánh nhân, người này tâm tương đồng, lý cũng tương đồng, ở biển Tây có xuất hiện một thánh nhân, người này tâm tương đồng, lý cũng tương đồng. Biển Nam biển Bắc đều có thánh nhân, tâm này tương đồng, lý cũng tương đồng. Hàng ngàn hàng vạn năm trước có thánh nhân xuất hiện, tâm này tương đồng, lý cũng tương đồng. Hàng nghìn hàng vạn năm sau có thánh nhân đến, tâm này tương đồng, lý cũng tương đồng". Đây chính là khí phách của Lục Tượng Sơn.

Một nhà tư tưởng không thể nào thiếu sự đảm nhận này, không thể thiếu khí phách này. "Phía trước không thấy người xưa, phía sau không thấy người đến. Niệm đất trời dài dằng dặc. Một mình đau buồn mà rơi lệ". Đây hoàn toàn có thể nói là khí phách của một nhà thơ đang một mình một bóng trong trời đất.

"Thề nguyện sẽ cứu độ cho muôn ngàn chúng sinh, thề nguyện sẽ dứt nỗi buồn khổ vô tận, thề nguyện học hết pháp môn vô lượng, thề nguyện sẽ thành phật đạo vô thượng". Đây là khí phách của lục tổ Thiền Sư Huệ Năng khi làm lãnh tụ tôn giáo.

"Tôi không vào địa ngục thì ai vào địa ngục". Đây là khí phách của Bồ Tát Địa Tạng Vương. "Nam nhi có chí hướng xông lên trời cao. Chứ không chỉ như Như Lai". Đây chính là khí phách của Đại Đức Thiền Tông.

"Trong cuộc đời xưa nay chẳng ai là không chết cả, chỉ lưu lại một tấm lòng son chiếu ngời trong sử sách". Đây không chỉ là khí phách qua vài câu nói đơn giản, mà qua câu thơ còn thấy được khí phách vì mọi người, và vẫn còn dũng mãnh đến tận hôm nay. Từ các nhân vật anh hùng trong lịch sử có thể thấy được khí phách của họ, và từ trong khí phách đó có thể thấy được con người, nếu không phải là bậc chí sĩ anh hùng hào kiệt, liệu có được khí phách đó không?

20. THIÊN HẠ NGÀY NAY

Lời người không đáng phải lo buồn
Trời đất chưa đáng để sợ hãi

Hán Cao Tổ lần đầu gặp Tần Thủy Hoàng đã nói: "Trời, Đại trượng phu, cần phải như thế này!" sở Hạng Vương nói: "Anh ta, giá tôi có thể giành được anh ta".

Tào Tháo khi than về cuộc đời nói: "Thà để ta phụ thiên hạ chứ không để thiên hạ phụ ta". Khi bình luận về các anh hùng hào kiệt trong thiên hạ, ông nói với Lưu Bị: "Anh hùng trong thiên hạ chỉ có ông và Tào Tháo tôi mà thôi"

Vì vậy nói, lòng vì người khác của chúng ta trước hết phải nuôi dưỡng cho mình một khí khái trong sạch, kiên cường, to lớn, phải dốc hết toàn lực để hoàn thành khí phách đó. Khí phách này cao lớn nguy nga sừng sững như núi Thái sơn, như thảo nguyên Bình Yến rộng nghìn dặm hay lòng Trường Giang cuồn cuộn ngút trời, hay là biển lớn mênh mông vô tận, để cho các tuấn kiệt hàng ngàn đời sau nghe thấy tiếng tăm cảm thấy như được gặp người, không ai là không tôn kính ngưỡng mộ.

Muốn làm một anh hùng hào kiệt cần có một khí phách vô thường: "Thiên hạ ngày nay, ngoài ta ra thì còn có ai" đồng thời còn phải có khí phách để khi hành động được mọi người ca ngợi, không bị phê phán, khi làm gì không có ai phải bàn luận và ngăn trước, lời nói con người không đáng để phải lo nghĩ, trời đất không đáng phải sợ hãi, tổ tông chưa đủ để noi theo, chuyện thị phi chưa đủ để dựa vào, việc thành bại chưa đủ để tiếc rẻ, sống chết không đáng phải tính toán". Trước hết phải có sự thức tỉnh lớn, sau đó phải có được công tích lớn, rồi phải biết hoài thai và nuôi dưỡng tinh thần ngay thẳng cương trực trong lòng làm nền tảng, thì mới có được khí phách: "Đã không kêu thì thôi chứ kêu một tiếng khiến người khác kinh ngạc, đã không bay thì thôi chứ vừa bay là vút tận trời xanh".

Khí phách là sự thể hiện khí chất nội tại của một con người, khí chất luôn lấy sự tu dưỡng đạo đức làm cơ sở. Chúng ta đều biết, điều kiện thành công của sự nghiệp ở bên ngoài, điều kiện tu dưỡng đạo đức ở bên trong. Tu dưỡng đạo đức không quyết định bởi người khác, xã hội và ngoại vật, mà hoàn toàn là do tự bản thân mà thôi.

Đạo đức không hề có sự khác biệt về ngôi vị cao thấp, trên dưới, lớn nhỏ. Có đức hạnh của một thánh nhân, thì dù là đốn củi gánh nước, làm người quét rác, làm con buôn hay sai dịch cũng đâu có gì khác so với vua Nghiêu vua Thuấn. Do đó không thể luôn hết lòng ca ngợi những nhân vật như Trưởng Tử, Kiệt Nịch.

Một người cam tâm tình nguyện làm một việc tầm thường, có một chức vị nhỏ nhoi, hoàn toàn khác biệt giữa người do giác ngộ mà đi làm việc tầm thường, chức vị thấp và người không hề giác ngộ mà đi làm việc tầm thường, chức vị thấp. Người có tài năng, học vấn trình độ để làm việc lớn, nhưng cam tâm đi làm việc nhỏ, đương nhiên so với những người chỉ đủ khả năng làm việc nhỏ mà cả đời luôn bị những việc tầm thường sai khiến - cũng không thể nói là giống như nhau được.

Về chức phận làm người với quốc gia, với xã hội mà nói: Lãnh tụ một quốc gia, người nắm việc quân cơ, lãnh đạo các cấp về chính trị đều cần có người làm, mà các chiến sĩ vác súng đứng gác, bảo vệ biên cương cũng càng cần một lượng lớn người đảm nhiệm. Tôi là một chiến sĩ cần làm tròn chức trách một người chiến sĩ, tôi là một nông dân phải làm tròn chức phận của một nông dân, là công nhân, thương nhân thì phải làm tròn chức trách của công nhân, thương nhân, giá trị đối với quốc gia với xã hội của họ so với những người làm lãnh tụ quan viên các cấp đều làm tròn trách nhiệm của mình, có thể nói là như nhau. Đây chính là khí phách phi phàm của những người dân bình thường, sức mạnh mà nó sinh ra mới khiến người người phải kinh ngạc.

21. KHÔNG NÊN SỐNG CHỈ VÌ TĂM TIẾNG

Vĩ đại chân chính trong giá trị nhân sinh là ở chỗ bình thường

Điều cao quý nhất của chân chính là ở chỗ phổ thông

Trang Tử nói: "Thiên hạ chẳng ai coi một sợi lông tơ mùa thu là lớn, coi núi Thái Sơn là nhỏ, cũng chẳng ai coi Thương Tử (chết yểu) là trường thọ, coi ông Bành Tổ là số ngắn cả". Vì nó to lớn nên được coi là lớn, vạn vật không thể không lớn. Vì nó nhỏ nên coi là nhỏ, vạn vật không thể không nhỏ. To hay nhỏ đều phụ thuộc vào bản thể chính mình, chứ không phụ thuộc vào quan niệm của người khác, và cũng không phụ thuộc bởi nổi tiếng hay không nối tiếng, biết hay không biết.

Các vì sao lơ lửng trên bầu trời, chúng ta nhìn thấy nó rất nhỏ nhưng không thể nói là nó nhỏ. Mặt khác, những điều rất nhỏ bé trong lòng chúng ta cũng không thể làm tổn thương đến cái lớn của bản thể nó. Huống hồ còn có bao điều lớn nhỏ tồn tại mà vẫn chưa được con người phát hiện, vẫn chưa được biết. Ví như các vì sao thì vẫn cứ là các vì sao. Có biết vậy nó cũng không tăng thêm, không biết vậy nó cũng chẳng giảm đi.

Làm người cũng chỉ là làm người, không nên sống chỉ vì danh tiếng, không nên sống chỉ vì để người khác biết đến mình. Lão Tử nói: "Người biết ta không nhiều, điều đó thể hiện sự tôn quý của ta". Người biết ta nhiều, hành động giống ta, chẳng qua cũng chỉ là bình thường nông cạn, nên rất dễ biết được. Người biết ta ít, hành động giống ta, nên sâu sắc khó đoán, do đó khó lý giải, vì thế mà tôn quý. Hơn nữa, con người trong cuộc đời phần đông có tầm nhìn hạn hẹp, danh tiếng và sự hiểu biết như thế, danh dự và nghị lực như thế, thì sao có thể làm tăng thêm hay giảm đi sự lớn nhỏ về bản chất của chúng ta đây!

Sự vĩ đại chân chính của giá trị cuộc sống là ở cái bình thường. Sự cao quý chân chính cũng nằm ở sự bình thường. Cái bình thường nhất lại có thể vĩ đại nhất, cao quý nhất.

Từ trong sự bình thường nổi lên sự đặc sắc, từ trong sự bình thường nổi bật lên cái vĩ đại, đây chính là đạo lý làm người thực tế nhất, có giá trị nhất. Chỉ cần bản thân có cống hiến cho nhân loại, cho nhà nước, cho dân tộc, dù không được danh, không được lợi, thì cũng không thể làm tăng hay giảm chút cống hiến nào. Vàng ngọc châu báu chôn vùi trong lòng đất, dù mọi người biết nó vẫn là vàng ngọc, dù không biết nó vẫn là vàng ngọc, việc nâng cao giá trị của nó và hạ thấp giá trị của nó đối với bản thân của nó thì chẳng thể có chút tăng giảm nào. "Chuông vàng thì bị vứt bỏ, tiếng gạch ngói vang lên như sấm dậy". Trong lịch sử, phần lớn các nhân vật cao cấp trong chính trị đều là "tiếng ngói gõ", còn "chuông vàng" trong lĩnh vực chính trị rất khó đạt được thành công.

Khổng - Mạnh sống trong thời đại khác nhau, đều là nhân vật hàng đầu, nhưng lại khó dung thân trong lĩnh vực chính trị, chu du khắp các nước, không được các nước chọn dùng, lúc đó, những người như Khổng - Mạnh bị mai một danh tiếng không biết có bao nhiêu. Do đó nói con người là thứ vĩ đại nhất trong lịch sử, thường bị mai một trong những người không tăm không tiếng, chẳng ai biết tới. Tôn chỉ để làm người là: thà làm tiếng chuông vàng bị vứt bỏ chứ không làm tiếng gạch ngói kêu như sấm dậy.

22. AN LÒNG VỚI NHỮNG VIỆC NHỎ

Làm người - không nên chỉ sống vì một cá nhân nhỏ nhoi, hãy sống vì mọi người.

Những người trước ba triều đại Hạ, Thương, Chu đều rất sợ danh tiếng tốt, những người sau ba triều đại đó lại sợ danh tiếng không tốt. Những người trước ba triều đại đều sợ có danh tiếng, những người sau ba triều đại đều sợ không có danh tiếng. Đây chính là những điều rất căn bản ngày một trầm luân của thói đời.

Làm người không nên chỉ sống vì một cá nhân nhỏ nhoi của chính mình mà hãy sống vì mọi người. Sống cũng không phải để trở thành một cá nhân nhỏ bé mà là trở thành một "con người" hoàn chỉnh, vì rời xa người khác thì không có ta. Hơn nữa, làm người không sống vì lợi ích, xa rời danh, xa rời lợi, mới có thể nhận thấy sự tồn tại đích thực của chính bản thân mình, mới có thể thấy được ý nghĩa cuộc đời chân chính. Vì vậy, nhân cách mới trở nên cao cả vô cùng, có thể nói là vô cùng thuần khiết.

Con người sống vì danh lợi có nghĩa là không có nhận thức, không có lý tưởng, không có đức tin, không có hiểu biết, chỉ bôn ba vất vả với hư danh và sự ham muốn vật chất mà thôi. Con người như vậy và hành vi như vậy thì không thấp hèn cũng phải thấp hèn. Khi phân biệt nhân cách và giá trị của hai con người hoàn toàn không phải do ở sự tốt xấu của danh tiếng, sự cao thấp của chức vị hay sự thành bại trong sự nghiệp. Có danh tiếng, có địa vị, có thành công cũng nghĩa là có giới hạn. Không danh tiếng, không địa vị không thành công, cũng là không thể đánh giá, không thể so sánh không thể xưng danh, cũng là không giới hạn.

Do đó, Lão Tử nói: "Đạo" nếu như có thể dùng ngôn ngữ mà nói rõ ràng thì đó không phải là "đạo" nữa. "Danh" nếu như có thể lấy lời lẽ để chải chuốt thì đó không còn là "danh" nữa. Làm người nếu như sống được không thể nổi tiếng, không cần nổi tiếng thì có thể nói anh ta đã đạt tới sự lớn lao".

Đạo lý "nghịch thành" trong "Dịch Kinh", đạo lý "Phản Thành" của Lão Tử đều đã chứng tỏ rằng đạo lý chỉ mang tính tương đối. Nhờ "thuận" mà có thể thành công, nhờ "nghịch" cũng có thể thành công, nhờ "chính" mà có thể thành công, nhờ "phản" cũng có thể thành công. Mọi người đều chọn cái lớn chỉ mình ta là chọn cái nhỏ, mọi người đều giành ở trên chỉ mình ta là ở dưới. Do vậy nếu có thể không tranh giành với cuộc đời thì dễ dàng đạt được thành công.

Thiên Huyền Tử nói: "An tâm với sự thấp kém nhỏ nhoi nên ít khi oán hận. Thích giành lớn thích công to nên luôn gây chuyện lôi thôi. Tranh giành quyền lợi nên đánh mất chính mình. Giữ sự hài hòa, ở chức vị thấp thì có thể nhường nhịn người khác". Điều này có thể coi là "bốn bí quyết xử thế" của đạo lý làm người.

Nói tóm lại, những danh ngôn này luôn giáo dục con người sống phải biết an lòng làm những việc nhỏ, an tâm với địa vị thấp, Người có thể an lòng với việc nhỏ, ở địa vị thấp kém thì cách xử thế của anh ta tự nhiên sẽ không có đố kỵ, không gò bó, nghĩa là không oán hận, không sơ suất. Chúng ta nên vui vẻ lạc quan khi làm những việc bình thường, chức vị thấp, nhưng không có nghĩa là không yêu cầu ta không có sự tiến lên, mà là trong khi làm việc nhỏ có thể làm được đại sự, ở địa vị thấp mà vẫn là một bậc cao minh.

Một hiền triết thời xưa đã nói: "Sự suy xét của người quân tử không vượt quá vị trí của anh ta". Có nghĩa là yêu cầu mọi người trên một cương vị, chức vụ hiện tại hãy gây dựng nên một sự nghiệp cao siêu mà vĩ đại.

23. TRONG CÔNG VIỆC HIỆN THỰC XUẤT HIỆN THÁNH NHÂN

Sống không được đánh mất đạo làm người của mình, trở thành một người chân chính, chỉ có cách là phải khổ công thực sự.

Mỗi người đều có sự nghiệp cuộc đời của mình, đều có ý nghĩa cuộc sống của mình, đều xác định được lý tưởng cuộc sống của mình. Phạm trù tư tưởng của con người bình thường, nói chung không vượt qua ý nghĩ muốn làm việc lớn, thành đại nghiệp, thành đại danh và luôn hổ thẹn vì những việc tầm thường, sự nghiệp nhỏ bé và danh tiếng ít ỏi. Trong lòng luôn cảm thấy là lớn thì tốt hơn nhỏ, nhưng thực ra lớn nhỏ và cách nhìn của người đời có sự khác biệt rất nhiều.

Các thánh nhân thời xưa nói rằng cuộc đời có ba điều bất hủ đó là: lập đức, lập công và lập ngôn. Trong ba điều này, lập công cần phải xem cơ hội, lập ngôn phải căn cứ vào tình hình thích hợp, chỉ có lập đức là không có tính hạn chế, cũng không có sự phân biệt lớn nhỏ, mà người người đều có thể làm, ai ai cũng được.

Nghiêu, Thuấn có thể trở thành thánh nhân, Khổng Tử không hề có tôn vị của Nghiêu, Thuấn cũng có thể trở thành thánh nhân. Bá Di, Thúc Tề và Liễu Hạ Huệ không hề có ngôn luận như Khổng Tử, cũng chưa từng giảng dạy cho học trò, vậy mà cũng thành thánh nhân. Hơn nữa, trong lịch sử, trong hiện thực còn có biết bao thánh nhân vô danh chẳng qua chỉ là không lôi cuốn sự chú ý của người khác, không được các nhà lịch sử học lưu truyền lại mà thôi. Từ ý nghĩa bản thân của mỗi thánh nhân mà nói, thánh nhân không do nổi tiếng hay không nổi tiếng, lưu truyền hay không lưu truyền mà là do bản thân anh ta có sự nghiệp cuộc đời, ý nghĩa cuộc sống, lý tưởng sống và do đạo làm người của anh ta.

Trên thực tế, sự quý giá của con người không nằm ở chỗ họ có làm việc lớn, lập đại nghiệp, thành công lớn hay không, mà do ở chỗ họ có đạo đức khát vọng của thánh nhân, có thể nói là trong công việc hiện thực xuất hiện thánh nhân, chứ không là sự tưởng tượng vô căn cứ, từ trên trời rơi xuống. Chủ tịch nhiệm kỳ thứ nhất của thành phố trực thuộc Trùng Khánh nói: "Quan niệm của tôi là ở công việc hiện thực, dù có cho tôi đi quét dọn nhà vệ sinh, tôi cũng sẽ quét dọn sạch sẽ hơn người khác". Đây chính là quan điểm của thánh nhân - Thánh nhân không để ý đến địa vị, cũng không để ý đến hư danh, mà điều quan tâm chính là công việc và sự nghiệp hiện tại của mình. Đây chính là nguyên nhân của ba điều bất hủ của Thánh Nhân.

Còn về các đế vương trong lịch sử, có mấy người trở thành thánh nhân? Vị trí của họ quả cao đến đỉnh điểm đó! Nghiêu Thuấn là bậc đế vương, Lương Trụ cũng là bậc đế vương. Một thì được người đời tôn kính, một thì bị ngàn đời chửi rủa. Do đó nói, tiêu chuẩn cao nhất trong cuộc đời không phải là trở thành một đế vương mà là thành một thánh nhân, không phải được đánh giá bằng địa vị chính trị mà là bằng tu dưỡng đạo đức. Địa vị chính trị là cái bên ngoài, tu dưỡng đạo đức mdi là cái bên trong. Địa vị là chi tiết trong cuộc đời, đạo đức là căn bản cuộc đời. Đạo làm người chỉ chú trọng điều căn bản chứ không chú trọng những chi tiết.

24. VƯỢT KHỎI PHẠM VI NHỎ BÉ CỦA CHÍNH MÌNH

Cho dù việc lớn hay việc nhỏ, bất cứ lúc nào cũng làm hết mình, hết trách nhiệm, thì chức trách cũng được hoàn thành đúng lúc.

Sở dĩ chúng ta đặc biệt nhấn mạnh khi sống phải biết vui dù làm việc nhỏ, an tâm với chức vị thấp, khiến cho mọi người luôn thoải mái khi làm việc nhỏ và yên lòng với địa vị thấp, mục đích chính là để mọi người có thể yên phận với chức vị của mình, không đi tranh quyền đoạt lợi. Ở đây, trước hết cần phải nâng cao tu dưỡng đạo đức và bản chất làm người của mọi người, thuận lợi cho việc nâng cao trình độ nhân tài và trình độ chính trị của mọi người và tạo thành tinh thần đạo đức tuyệt đối chân thành, trong sáng, thuần tuý và tinh thần đại trí, đại nhân, đại dũng của thánh nhân, thăng hoa một cách cao độ đến mức độ "trời và người hợp nhất" của thuyết duy vật, thuyết tề vật và thuyết tương đối, để con người trong sáng đến mức là trung tâm của sự văn minh và khoa học.

Do vậy làm người không nên bị hạn chế bởi sự lớn nhỏ, bị khống chế bởi thời gian, bị kìm hãm bởi không gian, cần phải có quan niệm vượt khỏi chính mình, vượt qua không gian, thời gian, vượt quá phạm vi lớn nhỏ, trở thành chính mình một cách bình thường nhất mà đặc biệt nhất, bình thường nhất mà kiệt xuất nhất, nhỏ bé nhất mà vĩ đại nhất. Như vậy mới có thể phát huy giá trị cuộc sống, phát huy sự tôn nghiêm khi làm người, hoàn thành một nhân cách hoàn thiện và cao thượng.

Giữ quan niệm: "Không để nhỏ làm tổn hại lớn, không để ít làm tổn hại nhiều", bỏ đi sự tranh chấp lớn nhỏ, bỏ đi ý định cao thấp, bỏ đi ham muốn phú quý, bỏ đi những tính toán quyền lợi mà toàn tâm toàn ý đi làm việc nhỏ, có thể là con buôn hay sai dịch, có thể là quét dọn nhà vệ sinh, quét dọn đường phố, thì cũng có tấm lòng của một thánh hiền, dù là gánh nước nấu cơm cũng có khí chất của vua Nghiêu, vua Thuấn.

Làm việc nhỏ, nói ngược lại chính là làm việc lớn, nếu như tự nhiên từ trong công việc nhỏ, trong chức vụ thấp lại xuất hiện một bậc thánh hiền, như vậy chẳng phải việc lớn cũng chính là việc nhỏ sao. Như một con khỉ sau khi tắm xong, cho nó mặc trang phục của Nghiêu Thuấn, đội mũ của Trang Công, nhưng con khỉ vẫn là con khỉ, đương nhiên con người không thể biến con khỉ trở thành Nghiêu Thuấn, Trang Công. Vì thế, địa vị về mặt chính trị tuyệt nhiên không hề nâng cao nhân cách con người, ý nghĩa cuộc sống và quan niệm về giá trị hoàn toàn nằm ở bản chất làm người của anh ta.

"Hết lòng tận tụy, có chết đời sau cũng biết đến", Gia Cát Lượng đã nói câu này, nó chứa đựng tinh thần làm việc quên mình đến chết cũng hoàn thành trách nhiệm. Cho dù chức trách là lớn hay nhỏ, chủ hay thứ, tinh thần làm việc quên mình lấy cái chết hoàn thành nhiệm vụ chính là tinh thần của một thánh nhân.

Cho dù việc lớn hay việc nhỏ nếu bất cứ lúc nào cũng làm hết trách nhiệm, làm hết phận sự thì chức trách sẽ được hoàn thành đúng thời hạn. Chức trách có thể hoàn thành đúng lúc, cuộc đời cũng có thể được hoàn thành đúng lúc, nghĩa là có thể từ trần ở mọi nơi mọi lúc. Cuộc đời là hữu hạn, sự nghiệp là vô hạn, do đó nên hướng một cuộc đời hữu hạn vào một sự nghiệp vô hạn.

25. GIỮ VỮNG CHỦ KIẾN CỦA MÌNH

Chẳng liên luỵ, chẳng sợ hãi, chẳng tính toán, về sau sẽ không bị ngoại vật bó buộc

Không có sinh tử, không có thị phi, không có vinh nhục, về sau sẽ có một nhân cách độc lập.

Cho dù là làm việc nhỏ hay làm việc lớn, mục đích là để có thể hoàn thiện nhân cách bản thân từ trong sự nghiệp chứ không phải là vì để đạt được hư danh, giành được phú quý. Nếu không thà ở nơi thấp kém, thà rằng nghèo hèn.

Phú và quý là điều mà con người đều khát khao có được nhưng không phải có được bằng con đường chính đáng - rất hiếm. Nghèo và hồn là điều mà mọi người rất ghét, thế nhưng không thể vứt bỏ nó thông qua con đường chính đáng, thà rằng không vứt bỏ. Muốn làm được điều này thì cần phải có sự rèn luyện tinh thần lạc quan với số mệnh của mình.

Khổng Tử đã từng nói: "Người không hiểu được mệnh trời thì không thể trở thành quân tử". Ông còn nói: "Tôi không oán hận ông trời, cũng không trách con người, truyền dạy lễ lạt, đạt đến thiên mệnh, hiểu ta chỉ có ông trời thôi". Làm người nếu có thể yên với mệnh trời, vui vẻ lạc quan, tự nhiên sẽ không oán không hận, không có đố kị, không có gò bó, tự nhiên lòng dạ rộng mở, tinh thần vui vẻ, chẳng có gì là không thích hợp, chẳng chỗ nào là không an tâm. Sự thịnh vượng của đại đạo là do số mệnh, sự suy tàn của đại đạo cũng do số mệnh. Khi Khổng Tử bị thổ dân của nước Khuông vây khốn ông nói: "Sau khi Chu Văn Vương chết, văn hóa lễ nhạc của nhà Chu không phải đều biểu hiện ở con người ta sao? Ông trời nếu không muốn tuyệt diệt con người văn hóa này, thì người nước Khuông có thể làm gì được ta đây?". Vì vậy mà nói, làm người dù được hay mất cũng phải an với số trời, đối với việc sống và chết thì cũng như vậy,

Tử Hạ nói với Tư Mã Ngưu: "Tôi từng nghe nói: Sống chết có số, phú quý tại trời". Trang Tử cũng từng nói rằng: "Khi có thể đạt được, đó là thời vận, khi mất đi cũng phải thuận theo. An với thời vận mà biết cách thuận theo thì vui buồn hay đau khổ đều không bị ảnh hưởng, đây chính là cách lý giải mà người xưa từng nói. Làm người thì không thể tự hóa giải được, thì sự vật sao đều có thể giải thích được. Hơn nữa, vật thì không thể thắng "thiên", đây là quy luật vĩnh hằng không thay đổi, ta sao có thể ghét nó đây!"

Trang Tử nói: "Con người vĩ đại thì không có bản thân mình, thần thì không có công tích, thánh thì không có danh tiếng". Sau đó còn mượn câu nói của một người không rõ tên tuổi nói rằng: "Anh rong chơi trong cuộc sống thanh bạch, hòa hợp với cảnh mênh mông vắng vẻ, thuận theo tự nhiên mà không có chút tư lợi nào, thì thiên hạ đã được thái bình rồi. Lại đem "chí đạo" trong truyện Quảng Thành Tử cho hoàng đế vận dụng để tu thân dưỡng tính, nói: "Tinh hoa của chí đạo thì sâu không thể đo được. Đỉnh điểm của chí đạo trầm tĩnh sâu thẳm, không cần nhìn cũng chẳng cần nghe, chăm chú suy ngẫm thì có thể tự nhiên sẽ khoẻ mạnh, tỉnh táo không lo, không cần phải làm phiền thể xác của bạn, không cần quấy rối tinh thần bạn, không cần phải làm khổ cho tâm tư của bạn". Đây chính là con đường duy nhất để tĩnh tâm tĩnh trí, cũng là công phu thượng thừa để lạc quan với số mệnh.

Một người nếu muốn có thể an lòng với số mệnh cần phải luôn luôn thoải mái ở mọi nơi, yên tâm ở mọi lúc. La Hồng Tiên nói: "Khi có thể thoải mái thì hãy vui vẻ, đến được chỗ vô lo thì đừng ưu sầu". Đối với cuộc đời, nếu tất cả sự việc đều có thể nhìn một cách rộng lượng thì tự nhiên cõi lòng sẽ rộng mở vô cùng. Và khi đó tư tưởng lạc quan, đau buồn, lo lắng tự nhiên sẽ không hề tồn tại nữa.

Đào Đảng nói: "Không có mệt nhọc, không sợ hãi, không tính toán thì sau này không bị trói buộc bởi ngoại vật. Không có chuyện sống chết, không có chuyện thị phi, không có vinh nhục, sau này sẽ có một nhân cách độc lập". Ông còn nói: "Khi được đắc ý thì liền vui mừng, khi không được như ý thì ưu sầu, như vậy sẽ bị điều khiển bởi sự thuận nghịch của hoàn cảnh, thì bản thân sao có thể làm chủ được? Loài trâu ngựa bị con người xâu mồm xâu mũi, bắt nó làm nó phải làm, cho nó nghỉ nó mới được nghỉ, nhưng lại không biết rằng tất cả những người có thể sai khiến mình trên đời này đều là những người xâu qua lỗ mũi của mình một sợi dây thừng cứng chắc. Bị hoàn cảnh chi phối, tức là bị nó xâu vào lỗ mũi, ta sao có thể làm chủ đây, cũng chỉ giống như loài trâu ngựa bị xỏ mũi mà thôi".

An phận thủ thường tức là có thể giữ vững được chủ kiến của mình, mọi điều trong lòng mình phải vững vàng, không bị công danh phú quý mê hoặc, không bị tiền của thanh sắc sai khiến. Hiên ngang sừng sững, không bị dao động bởi ngoại cảnh, đây chính là thái độ lạc quan mà không phải là tự đắc.

26. SỐNG BẰNG ĐỨC HẠNH CỦA MÌNH

Mệnh lập nên trong vuông, phúc cầu được ở tròn

Khổng Tử nói: "Quân tử mọi mặt đều phải dựa vào chính mình, tiểu nhân mọi mặt đều ỷ lại vào người khác". Đại trượng phu sống cần phải tự lập chứ không cần sự giúp đỡ của người khác. Khổng Tử nói: "Sống bằng đức hạnh của mình, dựa vào sức của mình để làm người chân chính". Đây chính là đạo lý làm người vĩ đại. Nếu "Sống dựa vào người khác để đứng lên, cầu sự giúp đỡ của người khác" đây là đạo lý làm người của kẻ tiểu nhân.

Nghèo cũng không nên cảm thấy nhục nhã, nếu nghèo mà không tự làm lấy mà ăn mới là nhục nhã. Hèn cũng không nên cảm thấy nhục nhã, nếu hèn mà phải cầu cạnh người khác mới là nhục nhã. Ngươi nếu có thể xem thường thiên tử, ngạo mạn vương hầu, coi thường tước lộc, thờ ơ với công danh thì chẳng cần phải cầu cạnh người khác. Người muốn cầu cạnh người khác chắc chắn coi thường chính bản thân mình và hắn cũng coi thường người khác.

Mạnh Tử nói: "Yêu quý con người mà không cảm thấy thân thiết thì hãy tự hỏi lại xem mình có thật sự đạt đến nhân ái hay không. Quản lý mọi người mà quản lý không xong hãy tự hỏi lại mình có tài năng thật hay không, lấy lễ tiết đối xử với người khác mà không được đáp lại thì hãy tự hỏi mình có thật sự cung kính hay không, khi làm việc mà không có hiệu quả hãy tự hỏi lại chính mình, tìm ra nguyên nhân còn tồn tại". Khi bản thân chân chính thì thiên hạ sẽ quy thuận theo, do đó trong "Kinh Thi" nói: Nếu lời nói và việc làm của mình luôn hợp với mệnh trời, thì có thể tìm được mọi nguồn hạnh phúc". Khi bản thân tìm được mọi nguồn hạnh phúc, thì tức là anh ta đã hoàn thành mục tiêu đầu tiên của cuộc đời trong việc làm người. Trong cuốn "Thượng Thư - Đại Giáp Biên" có nói: "Tai họa từ trên trời giáng xuống vẫn có thể tránh được, nghiệp chướng mà mình tạo ra mới là không thể tránh được". Câu nói mà Đạo gia thường nói: "Số phận của ta nằm trong tay ta chứ không phải tại trời", cũng chính có nghĩa là: "Số mệnh do ta tạo nên, phúc do ta cầu đến".

Cho dù là một bậc thánh nhân hay một con người bình thường, đều quyết định bởi chính mình. Do đó một thánh nhân thời xưa nói: "Sự phân biệt là thánh nhân hay là người điên đều ở chữ "niệm" (ý nghĩ)". Nếu bị mê hoặc bởi ý nghĩ thì sẽ cuồng vọng tự cao tự đại. Nếu kiềm chế được ý định tự cao tự đại thì sẽ là thánh nhân. Là phúc hay là hoạ, là thành công hay thất bại, người thông minh chỉ nhìn qua cái là thấy ngay. Do đó mới nói: "Đạo đức là phụ thuộc thái độ đôi nhân xử thế của mình, bậc thánh nhân cũng phải dựa vào chính bản thân mình".

27. TỤ HỘI ĐƯỢC CHÍNH KHÍ CỦA ĐẤT TRỜI SẼ THÀNH CÔNG

Tiết tháo không thể tạo nên

Nhân cách có thể bị mất hoàn toàn do hám lợi.

Lão Tử, Khổng Tử, phật Thích Ca, Na Tra đều là những người tụ hội được chính khí của đất trời mà thành, hội tụ được nhiều thì thành công lớn, hội tụ được ít thì thành công nhỏ, chẳng có cái gì là không phải như thế này mà tạo thành thế kia được. Do đó mới nói là trời đất có thể bằng nhau. Quốc gia có thể thoái thác, tước lộc có thể vứt bỏ, tiền tài có thể chối từ, cơm áo có thể thiếu thốn, đầu có thể lìa, có thể vỡ, thân có thể bị chém, có thể bị phơi khô nhưng đạo nghĩa thì không thể làm trái, không thể rời xa trong khoảnh khắc. Đây chính là cái gọi là đại nhân thời xưa.

Lão Tử nói: "Trong đất trời có bốn cái lớn: đạo, thiên, địa, nhân". Con người có thể nhận thức được cái đạo của đất trời để xây dựng cái khí của đất trời, đây chính là tinh thần ngay thẳng cương trực vô cùng cứng rắn, có thể chứa đầy đất trời mà Mạnh Tử đã nói. Hào khí này nếu được dùng vào lúc thành đạt, có thể kinh thiên động địa, nếu dùng vào lúc khôn, có thể lấy cái chết để giữ tròn đạo nghĩa. Cái chết vào lúc đường cùng này chính là khí tiết hay tiết tháo mà người ta thường nhắc đến, tức là tiết tháo hi sinh vì nghĩa lớn, xả thân vì nghĩa, lấy cái chết giữ đạo nghĩa, coi thường cái chết - thường nhắc đến trong lịch sử.

Khổng Tử nói: "Buổi sáng nghe mà hiểu được đạo nghĩa thì tối có chết cũng đáng". Trong ranh giới giữa sự sống và cái chết, "nếu đạo còn thì mình còn tồn tại, nếu đạo không còn thì mình nên chết đi, những gì trông thấy trước mắt chỉ là đạo, không phải suy nghĩ sự sống chết tồn vong của bản thân". Nếu không nghe thấy đạo, thì ranh giới sống chết cũng chẳng thể phân biệt rõ ràng, không thể tránh khỏi thoái chí nhục nhã, công danh mất trắng, vi phạm đạo nghĩa mà sống lén lút, cẩu thả.

Chính khí không được tu dưỡng, tà khí tất sẽ sinh ra ở trong lòng. Tiết tháo không thể lập nên, nhân cách lại có thể bị mất toàn bộ do hám lợi. Như vậy nếu không phải là đứa con ngỗ ngược của gia đình thì cũng là con sâu trong xã hội, nếu không phải là gian thần của nước nhà thì cũng là kẻ ngu xuẩn của nhân loại. Đến cầm thú cũng không bằng, thì sao có thể trở thành người tốt được.

Ngày trước, vua Nghiêu muốn nhường lại thiên hạ cho Hứa Do, Hứa Do không nhận mà lui về ở ẩn. Đây chính là chính khí, cũng là tiết tháo. Khi nhường lại cho vua Thuấn, Thuấn đợi Nghiêu chết, chịu tang ba năm sau, trốn đến phía Nam của Nam Hà, nhưng nhân dân trong thiên hạ đều đi theo ông, vạn bất đắc dĩ ông phải nhận chức. Đây là chính khí, cũng là tiết tháo. Vua Kiệt nhà Hạ, vua Trụ nhà An đối xử bạo ngược với nhân dân. Thang nhà Ân, Vũ nhà Chu trượng nghĩa đứng lên làm cách mạng. Đây là chính khí cũng là tiết tháo. Y Quân trợ giúp Thái Giáp, Chu Công phò tá cho Thành Vương, đây đều là biểu hiện của chính khí.

Thời xưa, thừa tướng Tỉ Vu trước khi chết vẫn còn can gián, chứa đầy trung nghĩa. Bá Di, Thúc Tề chịu chết đói trên núi Thủ Dương mà không chịu xuất hiện, Trung Bao Tư đứng bảy ngày đêm trong triều nhà Tần khóc lóc thảm thiết để giữ được nước Sở, Tử Lộ đã nói ra chuyện nước Vệ phản loạn, chạy đi cứu giá, đến chết vẫn giữ tròn khí tiết. Nhan Nhân chỉ một ống cơm, một muôi nước mà không thay đổi niềm vui của mình. Tăng Tử mặc áo bào thô còn chưa hoàn chỉnh, bữa cơm toàn rau dại, cám lợn mà cũng không đủ no, nhưng chức Thượng Khanh không hợp đạo nghĩa cũng từ chối chẳng làm. Hình Khoái Hối chết vì Trang Công, Ngọc Yết chết vì đô thành, hưởng bổng lộc của nước nhà nên phải chết để bảo vệ, tôi trung không thờ hai chủ. Bình Nguyên Quân coi sự cao quý là bạn bè thì thật hèn hạ, coi sự giàu sang làm phản là vì nghèo khổ nhưng không rời khỏi Ngụy Tề sang Tần, Ngu Khanh giao toàn bộ tướng ấn rồi cùng Ngụy Tề chạy sang Đại Lương, Ngụy Tề vì câu nói "Mới đầu khó mà gặp được" của Tín Lăng Quân mà tự sát. Tất cả những việc như vậy, vừa là chính khí, cũng là tiết tháo.

Nếu như chúng ta có thể tu dưỡng được những chính khí này, tiết tháo sẽ tự được hình thành mà tiếng tăm nổi khắp thiên hạ, có thể trở thành một tấm gương để ngàn đời noi theo. Nếu như có thể lấy điều đó để báo ơn với tổ quốc tức là có thể "trung thành", lấy điều đó để phục vụ nhân dân tức là có nhân nghĩa, lấy điều đó để làm việc trên quan vị của mình tức là tự coi trọng bản thân, lấy điều đó để quản lý tài chính là có thanh liêm, lấy điều đó để kết giao bạn bè là có lòng tín nghĩa, lấy điều đó để tu tâm dưỡng tính là nghiêm túc cẩn thận, tiếng tăm thế này không phải tùy tiện mà có được, sự tồn tại này không phải tùy tiện mà đạt được, cái chết không phải tự nhiên mà tránh được, như thế tự nhiên sẽ trung thành với nhật nguyệt, hào khí khắp đất trời. Làm sao để mãi là khí phách bậc đại trượng phu "phú quý không hề vấy bẩn, nghèo hèn không hề đổi thay, uy lực không thể khuất phục" mà Mạnh Tử đã nói đây?

28. PHONG THÁI LỚN THÌ DUNG LƯỢNG LỚN

Lớn đến mức có thể chứa được trời đất, rộng đến mức không có giới hạn là tròn. Tròn có thể chứa được đất trời.

Trời chẳng bao giờ che phủ không công bằng, đất không bao giờ chịu sức nặng một cách thiên lệch, nhật nguyệt không bao giờ chiếu rọi không công bằng. Đây chính là điều kiện để mỗi người đạt được thành công, cũng chính là nghệ thuật anh hùng và nghệ thuật chính trị.

Những người biết cách hình thành cho mình một tính khí cương trực, tự nhiên sẽ có một khí chất, phong thái, khí phách, khí tiết của tính cách ngay thẳng cương trực. Khí chất lớn, phong thái tự nhiên sẽ lớn. Phong thái lớn, phí phách tự nhiên sẽ lớn lao. Công phu khí chất mà các bậc thánh hiền nhắc đến, những người nào có được khí chất thiên địa thì sẽ là khí chất của thánh nhân. Rất khó để hình thành khí chất này, cả bậc thánh nhân cũng khó có được. Anh hùng hào kiệt, đế vương tướng soái, chỉ có thể thấy được khí phách và phong thái của họ, đây chính là bản lĩnh bậc hai. Nếu dễ làng hình thành thì dễ dàng thành công, do đó cả thiên hạ đều cuồn cuộn, đều là như vậy. Nếu một người không thể dung nạp người khác, không biết dung nạp sự vật, không biết dung nạp cuộc đời thì sao có thể biến mọi vật phục vụ mình, sao có thể xây dựng nghiệp lớn và lập công được. Có dung lượng, đó là phong thái. Phong thái hơn người mới có thể dung nạp con người, phong thái hơn vật mới có thể dung nạp sự vật, phong thái hơn đời mới có thể dung nạp cuộc đời, phong thái hơn trời đất mới có thể dung nạp trời đất. Nếu đối tốt với con người thì dễ được lòng người, nhờ người mà thành sự nghiệp, nhờ đời mà lập được công, có chỗ dung nạp thì mới tụ hội được. Dung lượng này phụ thuộc vào phong thái, phong thái lớn thì dung lượng lớn, thành công cũng sẽ lớn, phong thái nhỏ thì dung lượng nhỏ, thành công cũng rất nhỏ.

Thời xưa, Triệu Khang tiết công trước khi chết mở hai tay ra hiệu cho Trinh Y Xuyên nói: "Con đường phía trước hẹp, ngày nay cần phải mở rộng. Con đường chật hẹp thì mình không chỗ lập thân". Huống hồ còn để cho người khác đi lại? Cái mà người học thể hiện ra là những việc thuộc phương diện học thuật, cái mà anh hùng hào kiệt sở dĩ có thể dùng đời, dùng người làm cái cơ bản để sáng lập sự nghiệp. Có thể dung nạp một nhà, thì một nhà được anh ta dùng, có thể dung nạp một vùng, thì một vùng được anh ta dùng, có thể dung nạp một nước thì một nước được anh ta dùng, có thể dung nạp toàn thiên hạ, toàn thiên hạ được anh ta dùng. Mà nếu lấy một nhà hay một vùng đi đối địch với cả thiên hạ thì thành bại ra sao? Trang Tử nói: "Cái không tương đồng mà lại có thể tương đồng được gọi là cái lớn, nơi chưa đi đến bờ bến được coi là rộng". Nếu như chỉ có thể giống với cái tương đồng, làm việc mình có thể làm được, như vậy sẽ vừa nhỏ vừa hẹp, không thể dung nạp những thứ khác.

Do đó, vật lớn đến mức có thể chứa được trời đất rộng đến mức không có giới hạn chính là hình tròn. Trong hình tròn có thể chứa đựng trời đất.

29. CON NGƯỜI BỊ CÔ LẬP SẼ NGUY HIỂM

Bản thân cô lập, bản thân gặp nguy hiểm

Một nhà cô lập, một nhà gặp nguy hiểm

Một nước cô lập, một nước gặp nguy hiểm.

Phải như thế nào mới có thể hình thành một phong thái không gì sánh được? Trước hết phải hình thành nó từ lĩnh vực học thuật.

Học đến mức trước chẳng ai bằng, sau chẳng ai hơn, siêu phàm tuyệt thế, phong thái của anh ta tự nhiên là như vậy. Có thể học được đến mức rợp trời kín đất, học cả những gì chứa trong câu chữ, thì sao lại không thể không dung nạp con người, sự vật và cuộc đời được. Những gì học được là rộng lớn, những gì tích lũy được thì phong phú, những gì nhìn thấy thì xa rộng, phong thái như vậy chắc chắn sẽ lớn lao, tấm lòng hẳn sẽ khoáng đạt. Hơn nữa, trong lòng không thể chỉ có một cá nhân mình, một sự riêng tư của mình. Rất nhiều nhân vật thiên tài, thậm chí cả lãnh tụ xưa nay có thể thành sự nghiệp lớn, xây dựng đại nghiệp mà lại thất bại trên hành trình lịch sử là do đã mắc phải lỗi "ý, tất, cố, chấp".

Vì trong lòng chỉ tồn tại một mình mình, vì tư chất tự nhiên của mình hơi khác với người thường, nên cảm thấy tự cao tự đại, cảm thấy "mình trở thành thánh nhân". Đây chính là đã mắc lỗi "kỷ". Tiết Văn Thanh Công nói: "Con người sở dĩ có hàng ngàn hàng vạn lỗi lầm chỉ vì ở họ có chữ "kỷ". Do vậy tính toán mọi cách chỉ muốn cho mình giàu sang, yên ổn, vui sướng và sống lâu. Còn như sự nghèo hèn, nguy nan, vất vả, chết chóc của người khác thì không thèm quan tâm. Thế là sức sống không thu về được, lẽ trời bị tuyệt diệt. Cho dù có thể xác con người nhưng thực chất đâu có gì khác với loài cầm thú. Nếu như có thể sửa được lỗi "kỷ "trong mình, không vì phú quý nghèo hèn, yên vui, sống chết, có thể cùng chung sống hòa bình với con người, thì làm ăn thông suốt, hai bên đều được như ý của mình, lẽ trời đại thịnh, có một cảm nhận tưởng như không thể có được mà lại giành được". Nếu như có thể quên bản thân mình, thì tự nhiên sẽ không phải suy nghĩ, không phải ép buộc, không phải cứng rắn, không phải chấp hành nữa.

Mắc lỗi "ý, tất, cố, chấp" tức là trong lòng đã có tính toán cho bản thân, như vậy không phải là "tự thông minh, tự hùng mạnh" mà là "ngu xuẩn tự cho là đúng". Người tự cho mình luôn đúng thì sẽ bị cô lập. Con người không thể trơ trọi một mình, cô lập tức là sẽ nguy hiểm. Bản thân cô lập bản thân sẽ nguy hiểm; một nhà cô lập, một nhà sẽ nguy hiểm; một nước cô lập, một nước sẽ nguy hiểm.

Người thông minh thực sự phải biết dựa vào trí tuệ của người khác. Làm người không nên chỉ dựa mỗi trí tuệ của mình, nếu không sẽ là trí tuệ của người đần độn. Đây không phải là hành động thông minh. Khi so sánh với người, sẽ rơi vào thất bại mà không hề hay biết. Do vậy Lão Tử nói: không tự trông thấy thì sẽ hiểu được, không tự cho mình là đúng thì tiếng tăm sẽ lẫy lừng, không tự cho mình là đúng mà còn biết dựa vào người khác, không tự dung nạp mình mà còn dung nạp người, quên đi mình tức là để tồn tại mình. Đây chính là nghệ thuật xử thế vuông tròn.

Lão Tử còn nói: "Thánh nhân không có tấm lòng bình thường mà ông lấy tấm lòng của nhân dân trăm họ làm tấm lòng của mình. Người tốt thì ta dùng, đối xử tốt với anh ta, người xấu ta cũng dùng, cũng đối xử tốt với anh ta, như vậy thì có thể được điều tốt. Người giữ chữ tín ta tín nhiệm anh ta, người không giữ chữ tín ta cũng tín nhiệm anh ta, như vậy thì có thể được tín nhiệm. Thánh nhân ở trong thiên hạ, khi hít thở không khí thì quên mất rằng vạn vật và mình có sự khác biệt, trăm họ đều chú ý đến ông ta, cứ như thánh nhân cũng giống như một đứa trẻ. Như vậy thánh nhân thường lấy cái thiện để cứu vớt mọi người, do đó không vứt bỏ bất cứ một con người nào, lấy cái thiện để cứu vớt vạn vật, do đó không vứt bỏ vạn vật. Đây là phong thái cao thượng làm sao, khí chất cao cả làm sao.

30. NHẪN NHỤC CHỊU ĐỰNG, CÓ DUNG LƯỢNG LỚN

Trên nắm tay, người có thể đứng được

Trên cánh tay ngựa có thể phi được.

Có khí khái của một thánh nhân, thì có thể dung nạp được đất trời. Có khí phách của một lãnh tụ thì có thể dung nạp được thiên hạ. Cho dù thân hay sơ, tốt hay xấu, ta hay địch, cho dù là thông minh hay ngu dốt, hiền tài hay phẩm hạnh xấu xa, ta đều có thể lấy sự độ lượng để dung nạp họ, khiến cho họ giống như con cá quên mất rằng mình đang ở trong ao hồ vậy. Con người quên rằng mình ở giữa đất trời, không muốn cầu được thánh hiền mà muốn tự nhiên được làm thánh hiền, vậy còn phải lo buồn vì mọi người không chịu sự lãnh đạo của mình. Khi hít thở khí trời mà quên rằng mình và vạn vật có sự khác biệt, quên đi sự cạnh tranh lẫn nhau thì có thể thành thật với nhau được.

Con người nếu muốn kế tục thành công đại nghiệp lưu truyền muôn đời thì không thể thiếu khí chất to lớn khoáng đạt, ngay thẳng cương trực. Đây là điếu mà người bình thường cũng có thể làm được. Nhưng học vấn trong thiên hạ không phải chỉ với trí tuệ của một cá nhân là có thể hiểu hết được. Sự nghiệp trong thiên hạ không phải chỉ dựa. vào sức lực của một cá nhân là có thể làm được. Sự mênh mông của biển cả không phải chỉ một dòng nước là có thể hợp thành. Cái sừng sững của núi đồi không phải chỉ một gò đất mà chất lên được. Đạo lý này đã cho thấy rằng: "Phải biết dựa vào sức mạnh của cộng đồng mới có thể sinh tồn. Nếu độc đoán ngang ngược thì sẽ bị diệt vong".

Trời đất có khả năng dung nạp, người muốn thành công đại nghiệp thì phải có sự độ lượng. Dù Hạng Vũ có sức khoẻ nhổ được núi đồi, khí phách cái thế, tay không mà gây dựng cơ đồ đánh bại nhà Tần nhưng khi tranh hùng tranh bá với Lưu Bang vẫn không tránh khỏi thất bại, ông ta không những không dung nạp người khác, ngay cả bậc kỳ tài như Phạm Tăng cũng không dung nạp. Còn như so với Lưu Bang: Lưu Bang biết dung nạp vô số người như Phạm Tăng. Do vậy, mới thấy rằng sự độ lượng trước có thể làm bạn với khắp thiên hạ, sau có thể dung nạp thiên hạ, biết độ lượng thì trước có thể áp đảo khắp thiên hạ, sau có thể chỉ huy toàn bộ thiên hạ. Trí tuệ, trước có thể áp đảo thiên hạ, sau có thể xoay chuyển thiên hạ. Dùng khí, trước có thể áp đảo thiên hạ, sau có thể dựa vào thiên hạ. Một người nếu có đươc phong thái như vậy thì có thể cao lớn ngang bằng trời đất.

Phong thái mà mọi người thường nói là bao gồm đại lượng, sự rộng rãi, sự bao dung và sức chịu đựng. Cách tu dưỡng của nó chủ yếu vẫn là có thể bỏ hẳn lòng đố kị, oán hận, đặc biệt là phải biết khoan dung và tha thứ. Như vậy vừa có thể biết thông cảm, biết khoan dung mà không tính toán chuyện được mất. Lữ Khôn nói: "Nỗi đau lớn nhất của một học giả chính là khí phách lớn hay nhỏ". Vì thế Đào Giác nói: "Anh hùng hào kiệt từ xưa tới nay chỉ vì không chịu thiệt mà làm hỏng biết bao việc khác".

Trong Đường thư có lời giáo huấn "phải biết nín nhịn chịu đựng", nhà Phật có nghĩa cử "nhẫn nhục", Na Tra có lời răn dạy "Người đánh ta mặt bên trái, ta lại quay mặt bên phải ra đón". Đây đều là những dẫn chứng tốt nhất để rèn luyện sự bao dung độ lượng.

31. NHÂN CÁCH MẪU MỰC HƠN NGƯỜI

Sống nếu có thể cố gắng không ngừng thì sẽ vượt qua mọi khó khăn, chiến thắng kẻ địch, không chịu sự đào thải của tự nhiên và xã hội.

Muốn trở thành bậc thánh hiền hào kiệt, bác cổ thông kim, đội trời đạp đất thì phải xuất phát từ ý thức văn hóa mãnh liệt, ý thức lịch sử mãnh liệt, không những cần rèn cho mình một tấm lòng độ lượng, mà phải rèn cho mình lòng tự trọng, lòng tự tin. Từ trong sự giác ngộ của nhân tính và lý tính, hãy xây dựng một nhân cách và đạo đức hơn người, để cho con người trở thành một con người thực sự, để con người thật sự khác biệt với loài cầm thú, đây cũng chính là những điều căn bản của tinh thần nhà Nho.

Nhìn vào nền văn hóa lịch sử Trung Quốc, tinh thần kiên cường, tinh thần tích cực này cũng có thể được gọi là tinh thần Nho gia và cũng có thể gọi là tinh thần truyền thống văn hóa Trung Quốc. Từ thời kỳ Tiên Tần, trăm nhà đua tiếng, trăm nhà cạnh tranh, phong phú đa dạng về lĩnh vực tư tưởng học thuật. Các dòng tư tưởng Đạo gia, Pháp gia, Mặc gia, Âm dương gia, Tung hoành gia… đều có một ảnh hưởng sâu rộng với thời đó cũng như với các đời sau. Cho đến trào lưu Huyền học thời Ngụy Tấn, Phật học thời Tuỳ Đường Nam Bắc triều, thì ảnh hưởng với đương thời và đời sau lại càng sâu sắc.

Các triều đại đều lấy tư tưởng Nho gia là xu hướng chú ý chính thống, lịch sử lâu đời 5000 năm của dân tộc Trung Hoa sở dĩ có thể kéo dài không ngừng thực chất do nó dựa vào tư tưởng Nho gia và có một tác dụng hàng đầu. Mỗi khi rơi vào thời kỳ nguy hiểm lại có thể tiếp tục phát triển, ra sức cứu vớt thế cục hỗn loạn, để trăm sông lại chảy về biển lớn.

Tinh thần của dân tộc Trung Hoa sau thời Tống sở dĩ bị suy yếu là do các thánh hiền hào kiệt chân chính trên đời không nhiều, để cho mọi người mất đi tinh thần Trung Quốc cổ đại ngời sáng mà tổ tiên đã lập nên, với tầng lớp trí thức mà nói, cũng mất đi tinh thần chân chính của nhà Nho cổ đại.

Khổng Tử nói: "Ba trăm bài kinh thi, chỉ dùng một câu là có thể khái quát được đó là "tư tưởng đúng đắn", nếu tư tưởng không kiên cường không chính trực thì sao có thể gọi là đúng đắn đây? Trên thực tế, đây cũng chính là những điều cơ bản của "chính khí của đất trời", "chính khí của dân tộc". Từ thời Tống đến nay, tư tưởng của mọi người có phần lệch lạc, khiến cho tình hình đất nước sa sút, kém xa so với thời kỳ thịnh vượng của nhà Hán, nhà Đường. Những người có ảnh hưởng lớn như Trình, Chu, Lục, Vương gia đều phải rời bỏ nhà Phật để trở về với nhà Nho. Trong cảnh yên tĩnh hài hòa mà nhận thức về "đạo", nhận thức về "nhân", nhận thức về "bản thể" mà quên đi tác dụng to lớn "đời đời không ngừng nghỉ" như "Dị kinh" đã nói.

Cái gọi là "kiên nghị, không giỏi câu chữ lời lẽ thì mới gần với sự nhân ái" mà Khổng Tử nói đến có thể chứng tỏ rằng "nhân" rõ ràng có sự kiên nghị chứ không phải chỉ là một cách nói hài hòa. Vương Dương Minh dù nhận thức được - chân lý "đời đời không ngừng nghỉ" song vẫn không tránh khỏi ảnh hưởng của Phật gia, chỉ có thể nhận thức được "bản thể" trong sự yên tĩnh. Bản lĩnh trong tay của các nhà triết học, nhà tâm lý học thời Tống cũng chính là bản lĩnh nhân đạo, nói chung so với điều này thì có sự khác biệt. Người gặp khó khăn thì vượt lên trên, càng bị rơi vào sự trống rỗng, cổ hủ, nho nhã yếu ớt, ủy mị, mất đi nhuệ khí kiên cường. Thế là sức sống, tinh thần mang tính dân tộc bỗng nhiên bị hao mòn và dần dần mất đi. Đây là điều mà các học giả trong lịch sử ít khi thấy được, rõ ràng nó đã khiến cho những người hôm nay cảm thấy ngậm ngùi.

Trong lịch sử, tinh thần của bất cứ bậc anh hùng hào kiệt nào vốn kiên cường, dũng mãnh, có chí khí, kiên nghị, cũng chính là tinh thần "đời đời không ngưng nghỉ", ái mộ dũng võ, coi trọng nghĩa hiệp, những điều này có thể thấy được trong bất cứ thời đại nào.

Trong cuốn "Trung Dung "có viết: Tử Lộ hỏi về sức mạnh, Khổng Tử trả lời: "Sức mạnh của phương Nam, sức mạnh của phương Bắc đều là sức mạnh đè nén. Lấy sự khoan dung để giáo dục, không báo đáp lại đạo, đó là sức mạnh phương Nam. Dùng những người tài năng thượng đẳng để bọc lót, đến chết không từ, đây là sức mạnh phương Bắc. Do vậy bậc quân tử nhân hậu mà không tầm thường, trung lập chứ không thiên lệch, coi sức mạnh là đáng quý, khi quốc gia thái bình thì có thể thông suốt không hề bị ngăn trở. Có sức mạnh là đáng quý, khi quốc gia gặp cảnh hỗn loạn, đến chết cũng không thể thay đổi". Đây chính là khí chất thánh hiền "mạnh mẽ kiên nghị", "công minh chính trực" của Khổng Tử.

Làm người, nếu có thể cố gắng không ngừng thì sẽ vượt qua mọi khó khăn, chiến thắng kẻ địch, không phải chịu sự đào thải của tự nhiên và xã hội. Tinh thần dân tộc kiên nghị tự cường này có thể sinh ra tinh thần không thỏa hiệp, không khuất phục, lại có thể sinh ra khí tiết không bị đồng hóa, không phải đầu hàng. Có thể khuất phục người khác mà không bị người khác khuất phục, có thể đồng hóa người khác mà không bị người khác đồng hóa. Đây chính là một đặc điểm chính của bậc anh hùng hào kiệt.

32. KẾT HỢP VUÔNG TRÒN, CƯƠNG NHU ĐẦY ĐỦ

Cương mà có thể nhu, đây chính là cách dùng người

Nhu mà có thể cương, đây chính là cách đối xử khéo léo.

Tăng Quốc Phiên nói: "Đạo lý làm người, cương nhu đều phải kết hợp dùng không được bỏ cái nào. Quá mềm yếu thì sẽ uỷ mị, quá cứng rắn thì dễ đứt gãy. Cứng rắn không có nghĩa là cần phải tàn bạo nghiêm khắc, chẳng qua chỉ là cường tráng oai vệ mà thôi. Làm những việc lớn cần phải mạnh mẽ. Tranh quyền đoạt lợi, cần phải biết khiêm nhường". Từ những điều này có thể thấy rằng Tăng Quốc Phiên đã nghiên cứu rất kĩ tư tưởng của Lão Tử, cả đời ông luôn sống vì người khác và tin theo quan niệm của Lão Tử, nhưng không hề bàn đến tư tưởng của Lão Tử. Do đó, dù sống ở nơi cao nhất, công danh phú quý nhưng ông giữ trọn danh tiếng mà trở về, giữ trọn tấm thân đến cùng. Khi xử lý những việc trong thiên hạ, có lúc dùng sự cứng rắn mà thắng lợi, có khi dùng sức mạnh mà thắng lợi, có khi dùng sự mềm yếu mà thắng lợi, cũng có khi lấy sự yếu ớt mà thắng lợi. Do đó, Lão Tử đã đề xướng phương pháp lấy sự mềm yếu để đạt được thắng lợi.

Theo sử kí trước đây viết: Thương Dung mở to miệng hỏi Lão Tử: "Lưỡi của tôi có còn không? Lão Tử đáp:" Còn!". Thương Dung hỏi "Răng của tôi có còn không?" Lão Tử nói: "Không còn". Thương Dung hỏi: "Thế có hiểu đạo lý này không?" Lão Tử nói: "Đây không phải đạo lý cứng rắn thì dễ bại vong, mềm yếu thì có thể tồn tại đó sao?". Thương Dung nói: "Ồ! Mọi việc trong thiên hạ đều là như vậy!". Đây chính là cách mềm yếu thì chi phối được thế gian, mà còn được đời đời lưu truyền.

Lão Tử nói: "Khi con người còn sống, thân thể rất mềm mại, sau khi chết đi cơ thể bỗng trở nên cứng đờ. Cây cỏ khi còn sống thì cũng mềm mại, yếu ớt, mà sau khi chết đi bỗng trở nên vừa khô vừa cứng. Do đó những thứ gì cứng chắc sẽ bị xếp vào loại chết, còn những thứ gì mềm yếu lại được xếp vào loại phát triển". Ông còn nói: "Trong trời đất, thứ mềm yếu nhất, lại có thể xuyên vào bên trong những gì cứng rắn nhất, do vậy mới nói là không có lỗ nào là không chui vào được", "Dưới gầm trời này chẳng có thứ gì mềm mại hơn nước, nhưng những thứ để tấn công mạnh mẽ nhất thì chẳng có thứ gì mạnh hơn nước được". Yếu thắng mạnh, nhu thắng cương, đạo lý này ở trong thiên hạ không ai là không biết nhưng chẳng ai thực hành cả. Thực chất của đạo là rất mềm yếu, do đó mới có được tác dụng khôn cùng. Vì vậy, vật mềm yếu nhất lại có thể kiềm chế được vật cứng rắn nhất. Nếu quá cứng thì sẽ gãy, nếu quá mạnh thì dễ bại. Từ đó có thể thấy, Nho gia chú trọng vuông, Đạo gia chú trọng tròn, vậy ai tốt hơn đây?

Sự vật không thể đến cực điểm, nếu đến cực điểm thì sẽ quay ngược trở lại trong trạng thái ban đầu. Do đó trong Kinh Dịch có viết: "Mặt trời khi lên đến chính giữa thì sẽ chế về hướng Tây, mặt trăng tròn rồi sẽ lại khuyết". Lão Tử cũng nói: "Nếu dùng binh để tỏ ra mạnh mẽ thì sẽ gặp phải diệt vong, cây cối to chắc thì sẽ bị chặt phá. Tất cả những gì lớn mạnh sẽ luôn ở vị trí thấp, tất cả những gì mềm yếu thì ngược lại sẽ đứng ở chỗ cao, đây chính là điểm then chốt của nguyên tắc cao nhất của "đạo", cũng là điểm then chốt của "cách nhìn trời đất", "cách nhìn lịch sử". Chúng ta hoàn toàn có thể gọi nó là "nhu đạo". Nếu dùng nó để xử thế, thì coi là cách xử thế của "nhu đạo". Nếu dùng nó cho tâm thuật thì có thể gọi là tâm thuật của "nhu đạo". Nếu dùng nó để xử thế, thì coi là cách xử thế của "nhu đạo". Nếu dùng nó trong lĩnh vực chính trị thì coi là chính trị của "nhu đạo".

Theo sử sách ghi lại, Quang Vũ Đế thời Hán đích thân đến Chương Lăng, ở đó cho sửa chữa các miếu tự, xây cất từ đường, xây dựng điền trang, uống rượu tấu nhạc, cử hành ban tặng cho dân. Đúng lúc đó mẫu hậu và một bậc cha chú trong tông thất vì uống rượu quá vui mừng nên nói với nhau: Khi Văn Thúc (tức Quang Vũ Đế) còn trẻ thì rất cẩn thận, giữ chữ tín, không khuất phục, không tiếp đãi người khác. Ngày nay thì vừa cứng rắn lại vừa hiền dịu". Sau khi Quang Vũ Đế nghe xong cười lớn nói: "Ta cai trị thiên hạ, cũng luôn dựa vào nhu đạo mà làm". Do đó, nói đến tác dụng của nhu đạo không chỉ có tác dụng suốt đời con người mà ngay với việc cai trị đất nước cũng có tác dụng hết sức to lớn.

Cương mà có thể nhu, đây chính là cách dùng cương. Nhu mà có thể cương, đây chính là cách dùng nhu. Mạnh mà có thể yếu, đây chính là cách sử dụng sức mạnh, yếu mà có thế mạnh, đây chính là cách sử dụng sự mềm yếu. Bốn điều này, nhiều thì có thể cai trị đất nước, ít thì có thể để xử thế và giữ mình.

Cương thì dễ vuông, nhu thì dễ tròn. Khi đối xử với mọi người, vuông tròn đều dùng, cương nhu có đủ, đây mới là phương pháp toàn diện. Nếu như chỉ có thể cương mà không thể nhu, chỉ có thể vuông mà không thể tròn, chỉ có thể mạnh mà không thể yếu, chỉ có thể tiến mà không thể lùi thì chắc chắn sẽ tổn thất và thất bại.

Lữ Khôn nói: "Vuông và nghiêm là một sai lầm lớn khi đối xử với con người. Bậc thánh nhân khi đối xử với người khác thì phải dịu dàng đôn hậu". Do vậy mới nói: Yêu quý nhân dân một cách rộng khắp, gọi là hài hòa mà không tương đồng. Mặc kệ kẻ khác bàn luận, làm bậc quan thanh liêm, vẫn sẽ là vật trở ngại của thế gian này. Tức là giữ mình trong sạch, độc lập nghiêm túc, thì vẫn chưa đủ để dùng nhân tài trong thiên hạ. Như vậy chỉ có thể coi đó là một người tính tình chính trực và không muốn chung dòng nước bẩn với bọn xấu xa mà thôi.

33. LẤY CÁI CHẾT ĐỂ HOÀN THÀNH CUỘC ĐỜI

Một sinh mệnh hữu hạn thì sự sáng tạo của nó hẳn sẽ hữu hạn. Một cái chết vô hạn thì sự sáng tạo của nó sẽ trở nên vô hạn.

Nếu mọi người đều có thể thực hiện được điều như Khổng Tử đã nói: "Buổi sáng nghe hiểu đạo nghĩa thì đến tối có phải chết cũng cam lòng", tự nhiên sẽ không phải hổ thẹn với đại đạo, không hổ thẹn với sự sống chết. Xứng đáng với đại đạo, thì sẽ biết hoàn thiện cuộc đời mình.

Làm người mà không có đức tin, tức là không có chủ kiến, chỉ biết sống hoài sống phí cả một cuộc đời. Ở con người hành vi thức tỉnh và hành vi chưa thức tỉnh, sự sống chết được lý giải và sự sống chết chưa được lý giải đều là đường phân chia ranh giới giữa bậc thánh hiền và kẻ ngu muội.

Ý nghĩa nghe đạo mà Khổng Tử coi trọng đã bừng sáng ở đây. Nó chính là điểm quan trọng để làm người và đối nhân xử thế. Một người không thể hiểu được ý nghĩa lớn lao của sự sống chết, thì ý nghĩa của sự sống chết trong anh ta cũng hoàn toàn không tồn tại. Vì vậy nói "đạo nghĩa về sự sống và cái chết" là việc quan trọng đầu tiên của cuộc đời.

Một con người đã hiểu được sự sống thì có thể tạo nên tất cả. Còn nếu như không có sự giác ngộ thì đến chết mới tạo được mọi thứ, không hiểu được rằng đến lúc chết là hoàn thành cuộc đời thì phải lấy cái chết có ý nghĩa để xây dựng một cuộc đời đầy ý nghĩa, đồng thời phải tưởng tượng suy tính trên ý nghĩa của sự sống. Bởi vì một sinh mệnh hữu hạn thì sự sáng tạo của nó sẽ hữu hạn, một cái chết vô hạn thì sự sáng tạo của nó sẽ trở nên vô hạn. Do đó con người không nên chỉ lấy sự vĩ đại đặt trước sự sống mà cần phải coi trọng sự vĩ đại sau khi chết đi. Khi ở ranh giới sống và chết, khi có thể chết, hãy chết một cách không hề do dự, coi cái chết trước tiên là niềm hạnh phúc là sự vinh quang, cái chết sau là sự nhục nhã thì có thể khiến cho cuộc đời tỏa ra chút hào quang. Đây chính là đạo lý lấy cái chết để hoàn thành cuộc đời.

Cơ hội lấy cái chết để tạo nên tất cả, cho dù là ai cũng chỉ có một lần. Nếu như không có cơ hội được chết thì hãy đặt toàn bộ sinh mệnh con người hiện có vào trong đạo nghĩa, thì dù ở mọi lúc mọi nơi đều không phải hổ thẹn với cuộc đời. Như vậy thì nhất cử nhất động, toàn tâm toàn ý của mình đều không đi trái với đạo đức nhân nghĩa, đều có thể làm kinh động đất trời nhật nguyệt, quỷ thần. Lúc nào cũng chuẩn bị hoàn thành cuộc đời, giải thoát con người, khiến cuộc đời trở nên trọn vẹn. Giống như yếu điểm lập thân xử thế của Gia Cát Lượng, đều là "cúc cung tận tụy, tử nhi hậu kỉ". "Cúc cung tận tụy" tức là dùng tính mệnh để làm tròn chức trách, hoàn thành cuộc đời. "Tử nhi hậu kỉ" tức là lấy cái chết để làm tròn trách nhiệm. Không những là hoàn thành cái chết của mình mà còn là lấy cái chết để hoàn thành cuộc đời. Đây chính là một nhân sinh quan mà chúng ta cần noi theo.

Mỗi một người đều có nhiệm vụ là phải làm tròn nghĩa vụ với dân tộc, với đất nước, với nhân loại, và trách nhiệm an thân lập nghiệp cho mình và đối nhân xử thế ở đời. Có thể làm tròn những nghĩa vụ đó thì phải tạo ra đạo lý ngay thẳng. Do vậy, quân tử không phải là người thấy đạo lý này mà không suy nghĩ, không sử dụng, không nắm lấy, không chiếm giữ. Khổng Tử nói: "Sự giàu sang mà không có đạo nghĩa, đối với ta chỉ là mây khói thoảng qua". Cái không phải chính nghĩa ta không lấy, điều chính nghĩa thì có chết cũng không chối từ. "Không trở thành bậc thánh hiền thì sẽ là loài cầm thú". Do đó phải phòng bị ở mọi nơi mọi lúc. "Lòng người thắng cả đạo nghĩa", "thú tính thắng nhân tính".

Chúng ta đối với nghĩa vụ và trách nhiệm của mình, cho dù nó lớn hay nhỏ, cao quý hay thấp hèn thì đều phải đối xử với nó bằng thái độ "cúc cung tận tụy, tử nhi hậu kỉ" của Gia Cát Lượng. Để hợp với đạo nghĩa, dù là việc quét dọn nhà vệ sinh cũng phải làm hết chức trách. Nghĩ đến những việc mà mình làm lúc này, tức là dù thay đổi đến vị trí của các bậc thánh lớn như Nghiêu, Thuấn, Vũ, Thang thì cũng chỉ làm được như ta thôi, không làm cho sự việc có chút gì không như ý. Nếu đối nhân xử thế với thái độ như thế này, dù sự nghiệp có vô cùng thấp kém thì có thể trở thành các bậc thánh nhân Nghiêu, Thuấn, Vũ, Thang, Văn, Võ, Khổng Tử. Cho dù hoàn cảnh nào, thời gian nào, nơi chốn nào mà đều lấy thái độ này để đối xử với người, lấy thái độ này để thực hiện thì có thể hoàn thành cuộc đời một cách viên mãn.

34. CON NGƯỜI TỪ XƯA ĐẾN NAY CHẲNG CÓ AI KHÔNG CHẾT

Nếu như sống chỉ là để ăn uống, rong chơi, giữ gìn bản thân để chờ đợi một cái chết tự nhiên đến thì có khác gì loài cầm thú.

Tôn chỉ của nhà Phật là "tự nhận thức tấm lòng, tìm đến ngọn nguồn". Trên thực tế: tấm lòng, lương tri, trời và người hợp làm một của nhà Nho cũng chính là bản lĩnh ngọn nguồn chân chính, cũng chính là bản lĩnh tu chân của Đạo gia. Tất cả đều không thể làm cho tấm lòng mất đi, tức là "tâm", "lí", "tri", "hành" là điều quan trong.

Con người có thể làm được và tự lập, con người trở nên thoải mái dùng lòng tốt của mình có thể nhìn thấu tất cả, có thể "bỏ mặc vạn vật, ở nơi nhàn rỗi". Nếu coi nguyên tắc cùng nhau "hướng về sự yên tĩnh" của phái Tiểu Thừa của đạo Phật làm tôn chỉ, thì có thể vượt ra ngoài khỏi sự sống chết. Trong nguyên tắc "không ở cõi Niết Bàn" do phái Đại Thừa của nhà Phật đặt ra, không vấy bụi trần cũng không giũ bỏ bụi trần, không tính toán chuyện sống chết, không ở cõi Niết Bàn. Do không thể cứu độ hết chúng sinh, nhưng không thể vứt bỏ chúng sinh. Vì không vứt bỏ chúng sinh mà phổ độ chúng sinh, trong Nho gia là đại nhân đại dũng, trong Phật gia là đại từ đại bi, mục tiêu chủ yêu vẫn đều là vì cứu người, cứu đời.

Cái gọi là "trông không chẳng có gì" của Khổng Tử, chỉ trong hoàn cảnh trống không thì mới có thể trong trắng tinh khiết không vấy một hạt bụi, kiên định mà sắt đá không lay chuyển. Quen với sự đơn thuần thì không theo đuổi ngoại cảnh. Quen với cái chết mới có thể phát huy được sức mạnh to lớn, mới có thể không khiến cho nhân tính vượt qua thiên tính, không khiến cho lòng người vượt qua đạo nghĩa.

Hòa thượng già thành Phật cần phải tu luyện hàng trăm hàng ngàn năm. Làm người biết coi trọng đạo nghĩa, coi thường cái chết, rõ ràng không phải là việc dễ làm được. Trong cuộc sống hàng ngày cần phải chú ý rèn luyện dũng khí này theo thói quen. Còn như dũng khí tuốt kiếm đứng lên, hăng hái quyết đấu của kẻ thất phu và dũng khí liều lĩnh làm bừa chết không hối hận đều là không đáng học tập.

Mạnh Tử đề xướng: phải biết rèn luyện sự ngay thẳng chính trực tức là yêu cầu con người hãy rèn chính khí đạo nghĩa, đại dũng, chỉ có chính khí to lớn, dũng khí hùng mạnh mới có thể sống, mới có thể không còn tồn tại quan niệm sống chết.

Văn Tín Quốc có nói trong thơ của mình: "Ba lần ra đời đều gặp thời cơ. Một lần chết mà vẫn cười. Giành được tồn tại hàng ngàn năm, tấm lòng son chiếu rọi trời xanh".

Nếu có thể chết mà vẫn cười tức là có tinh thần coi cái chết nhẹ tựa lông hồng, do đó đã xem cái chết như một việc bình thường.

Khổng Tử nói: "Các chí sĩ và người nhân nghĩa, chẳng có ai do tham sống sợ chết mà làm tổn hại nhân nghĩa, chỉ có người hi sinh tính mệnh của mình để hoàn thiện nhân nghĩa "Đàn ông có thể chết chứ không thể nhục", đây chính là thái độ tự trọng truyền thống của người Trung Quốc. Tinh thần chết cho lý tưởng này được sinh ra do tụ hội được nghĩa và đạo.

Trong "Tả truyện" có viết: Thôi Trữ giết chết vua, con trai của ông liền giết chết ông, em trai của ông đã ghi chép lại chuyện này: "Sứ nước Nam nghe nói đại sứ Thôi Trữ đã chết, cầm cuốn ghi chép tới, nghe nói chuyện này đã được ghi chép lại, liền quay trở về". Nền văn hóa mấy nghìn năm qua của Trung Quốc sở dĩ có thể dằng dặc không ngừng là vì có được tinh thần dùng cái chết để bảo vệ chân lí.

Mạnh Tử nói: "Sống, là điều mọi người đều muốn có được, con người chẳng ai là không muốn được sống. Chết là điều mà mọi người đều ghét, con người chẳng có ai là không ghét cái chết. Thế nhưng con người có thể tạo ra tinh thần "coi nghĩa nặng tựa núi non, coi tính mệnh nhẹ tựa lông hồng" thì mới có biểu hiện "không thích sống cũng không ghét cái chết". Con người nếu có thể coi sống chết chỉ là chuyện bình thường tự nhiên sẽ coi thường cái chết.

Khổng Tử cũng có câu nói khuyên con người khi sống lúc nào cũng phải hợp với nhân, hợp với đạo nghĩa, hoàn thành trách nhiệm với đời.

Nếu bỗng nhiên đi ngược lại nhân, đạo nghĩa và chân lí, thì chỉ có cách lấy cái chết để bảo vệ chúng. Như vậy mới xứng là người trên, mới có thể nói là cuộc đời đã thành công. Nếu không, sống chỉ là để ăn chơi hưởng lạc, giữ gìn bản thân chờ đợi cái chết tự nhiên, điều này rõ ràng chẳng khác gì loài cầm thú.

Văn Thiên Tường bị Viên Bình giam vào ngục, trong quãng thời gian 3 năm, ông không hề dao động ý chí vì công danh phú quý, không cầu cuộc sống vui vẻ, chỉ cầu một cái chết oanh liệt. Không những thế, ông còn viết 200 bài thơ từ, viết ra cuốn "Chính khí ca" mà còn lưu truyền ngàn đời. Khi phải hi sinh vì nghĩa lớn, Văn Thiên Tường khẳng khái nói: "Khổng Tử nói là thành nhân, Mạnh Tử nói phải giữ nghĩa, chỉ có tận nghĩa mới có thể đạt đến nhân, ta đã đọc sách thánh hiền, mục đích là tinh thần lấy cái chết để bảo vệ chân lí, đạo nghĩa, nhân đức, là một thái độ siêu nhiên khoáng đạt". Tinh thần vĩ đại: "Con người từ xưa đến nay chẳng ai không chết, tấm lòng son lưu lại trong sử sách" của ông sẽ trường tồn mãi mãi. Do đó, ý nghĩa sống chết của một con người phụ thuộc vào "nghĩa sống thì mình sống, nghĩa chết thì mình chết", trong lòng chỉ có sự tồn tại của đại nghĩa, không có sự tồn tại của sống chết. Vì thế có thể lấy giá trị cái chết để thay thế cho giá trị của sự sống.

Con người sống mà không có ý nghĩa thì đâu bằng lấy cái chết để mà giải thoát. Nếu có thể chết một cách thỏa đáng, chết một cách hợp lí, thì ngược lại còn làm tăng ý nghĩa của tính mệnh, đạt được sự vĩ đại trong khi sống. Do đó, Bá Di, Thúc Tề thà chết đói trên núi Thủ Dương chứ không thèm ăn gạo nhà Chu. Lỗ Trung Liên thà đâm đầu xuống bể Đông tự sát cũng không hầu hạ vua Tần. Sử Khả Pháp, Phương Hiếu Nho trong lịch sử cận đại còn có khí phách chẳng biết sợ ai. "Đỉnh Sưu ngọt như đường mạch nha, cầu mà không thể được..." có lẽ chỉ nhìn thấy một chữ nghĩa, không nhìn thấy sống chết thế nào. Các vị tiền bối của chúng ta, nếu như không có hàng ngàn hàng vạn sự hi sinh đó và cả trận đấu oanh liệt oai hùng đáng ca ngợi đó, thì khó mà có được nền văn minh to lớn như thời hiện đại, phát triển cao độ. Vì thế chúng ta nên có tinh thần hi sinh cống hiến mà Địa Tạng Vương nói: "Ta không vào địa ngục thì ai vào địa ngục". Đây là cách xử thế thứ hai.

Thuận theo đạo mà làm, vuông tròn không gặp trở ngại.

Nếu nói tròn là đạo, là toàn bộ, là hài hòa, là xoay sở, có tính linh hoạt, như vậy, vuông là khí dụng, là cục bộ, là cá biệt, là ổn định, là tính nguyên tắc.

Nếu có thể mang trí tuệ vuông và tròn kết hợp lại, làm được cái cần vuông thì vuông, cần tròn thì tròn, vuông đến mức độ nào, tròn đến mức độ nào, đều vừa vặn khéo léo, trái phải thông nguồn, đây chính là "trung hòa, "trung dung" và "tự nhiên" mà người xưa đã nói.

Trong cuốn "Trung Dung "có viết: Trạng thái tinh thần vui buồn yêu hận trong lòng mà không được biểu hiện ra ngoài, đó là "trung". Trung là "bản thể của thiên hạ" khi tình cảm buồn vui yêu ghét đó được thể hiện ra ngoài, thì đó vừa vặn khéo léo giống như cái phù tiết - đây là "hòa". Hòa là "đạt đạo của trời đất". Trung là thể, hòa là dụng, trung là tròn, hòa là vuông. Trung và hòa kết hợp với nhau, thể dụng nhất quán, vuông tròn không trở ngại, nếu "rất vuông tròn, đất trời được lập nên, vạn vật được sinh ra". Nếu có thể đạt đến ranh giới "trung hòa" thì đất trời mỗi cái yên ổn một nơi, vận hành bình thường, vạn vật sẽ sinh trưởng, phát triển bình thường.

Trong "Luận ngữ" và "Trung Dung "đều nhắc đến đạo Trung Dung. Chữ "trung" trong "trung phủ" tức là tròn, là thể, chữ "dung" nghĩa là vuông, là dụng. Hàm nghĩa của từ "dung" là bình thường, còn có nghĩa là dụng. "Trung Dung "tức là "trung chi dụng", cũng có nghĩa là lấy đạo lý "trung" biểu hiện và sử dụng bằng một phương thức khéo léo nhất, hợp lý nhất. Vì thế, cũng có thể nói đây là: cách kết hợp và vận dụng một cách hoàn hảo giữa vuông và tròn.

Đạo gia chủ trương tự nhiên, vô vi. Thế nhưng "tự nhiên" không phải là hành vi tùy tiện trên ý thức chủ quan, mà được làm thuận theo bản tính tự nhiên, vũ trụ và nhân loại. Bản tính của vũ trụ, tự nhiên và nhân loại là "thể", là "tròn", phương thức hành vi cụ thể là "dụng", là "vuông". Vì thế, cái "tự nhiên" mà Lão Tử nhắc đến cũng là sự kết hợp hoàn hảo giữa vuông và tròn, chứ không phải là cái "tròn" đơn thuần.

Cũng như thế, cái "vô vi" mà Lão Tử nói đến, không có nghĩa là "không làm nên được việc gì", cái gì cũng không thực hiện, mà là "thuận đạo nhi hành", thuận theo phép tắc, quy luật, xu thế của tự nhiên mà làm. Vĩ thuận đạo mà làm, tất cả đều phải tuân theo đạo, do đó, cũng giống như là chẳng làm cái gì cả, hiện tượng biểu hiện ra bên ngoài tức là "vô vi".

Thuận theo đạo là một mặt của "tròn", còn "vô vi" là một mặt của "vuông". Vì thế, cũng giống như "trung hòa", "trung dung", "tự nhiên", "vô vi" cũng là biểu hiện của sự vuông tròn không trở ngại.

"Vuông tròn không trở ngại", cách nói hiện nay là sự thống nhất cao độ giữa tính nguyên tắc và tính linh hoạt, là phương thức phương pháp đối nhân xử thế cao cấp. Muốn làm được điều này thì cần có một trí tuệ và trình độ cao. Người có thể suốt đời thực hiện được điều này chính là bậc thánh nhân, thần nhân, chí nhân, người đắc đạo.

PHẦN II

XỬ THẾ

35. ĐẠO TRUNG DUNG GIÚP GÂY DỰNG ĐẠI NGHIỆP TRONG THIÊN HẠ

"Trung" là tròn, là "thế". Dung là "vuông" là "dụng"

Điều quan trọng trong đối nhân xử thế: kiên trì cái trung và hòa.

Đạt được chữ "trung", đây là biểu hiện của việc đạt đến tốt đẹp. Đạt được chữ "hòa", đây là sự vận dụng của đạo. Nếu nói về nó một cách thông tục, thiển cận, đặt nó vào bản thế của vũ trụ, thì có thể coi là trung tâm của trời đất, ngang bằng với trời đất. Do đó Nghiêu đã khuyên Thuấn rằng: "Nhất định phải nắm được cái "trung" một cách thích hợp, Thuấn lại truyền lại cho Vũ rằng: "Lòng người nguy hiểm, đạo tâm bé nhỏ, chỉ có tinh thần là duy nhất, phải kiên trì theo cái trung".

Trong "Đạo đức kinh", Lão Tử nói: "Trời đất là chẳng có cái gì nhân từ cả, nó không có lòng nhân ái, đối xử với vạn sự vạn vật cũng giống như đối xử với loài chó Sô (loài chó được làm bằng cỏ dùng khi cúng tế thời xưa, dùng xong vứt đi), mặc cho vạn vật sinh ra rồi tự huỷ diệt. Thánh nhân cũng chẳng nhân ái, cũng đối xử với trăm họ như đối xử với loài chó Sô, mặc kệ trăm họ tự tồn tại, tự bị diệt vong, ở giữa đất và trời, chẳng phải cũng giống như cái bễ thổi gió ư?". Nó trống rỗng mà khô cạn, càng thổi thì gió càng nhiều, đời đời không ngừng nghỉ. Chính lệnh quá nhiều khiến cho con người nghi hoặc chẳng biết nên tin vào đâu, không giống như thái độ giữ sự yên tĩnh trống vắng cho hợp với cái "trung". Tư Tự - đệ tử của Khổng Tử đã thuật lại câu nói của Khổng Tử rằng: "Quân tử làm theo đạo Trung Dung, tiểu nhân không làm theo đạo Trung Dung. Quân tử sở dĩ hành đạo Trung Dung là vì ở mọi lúc mọi nơi quân tử đều có thể làm việc có ích. Tiểu nhân sở dĩ không hành đạo Trung Dung là vì kẻ tiểu nhân làm việc gì cũng chẳng phải lo lắng băn khoăn". Ổng còn nói: "Trung Dung quả là đạo tôi cao trên đời! Từ xưa tới nay, những người bình thường đâu thể làm được điều đó". Do đó không thiên không lệch, không hơn cũng không kém, hợp với thường tình, hợp với lẽ thường, chỉ tinh thần là duy nhất, nếu đạt được tốt nhất thì gọi là "trung". Quân tử sở dĩ có thể làm được đến "trung" bởi vì họ có thể thích nghi với sự thay đổi của thời đại, lúc nào cũng đứng ở vị trí trung gian.

Tử Hoa nói: "Thánh nhân cao quý bởi chữ trung, quân tử gìn giữ cái "trung", cái gọi là đạo Trung Dung, điều này thì có thể đạt được". Đông Phương Sóc nói: "Người thông minh khi đối nhân xử thế chẳng có ai là không tôn sùng cái "trung"". Làm người trong cuộc đời này, nếu có thể thực hiện được cái trung, hợp với thói thường sẽ thương thì có thể nói là đã không sai lầm, có thể hợp với đại đạo. Thế nhưng những điều này nói ra thì dễ mà làm lại rất khó".

Từ sau đời Khổng Tử, có thể nói là thói đời suy bại, lòng người suy vi, như mặt trời đang lặn về phía Tây, mỗi lúc một thấp. Do đó có người đã than rằng: "Đạo trung dung đã mất hoàn toàn rồi. Đạo Trung Dung hiếm có trên thế gian này đã rất lâu rồi". "Thiên hạ, quốc gia có thể vứt bỏ, quan tước bổng lộc cũng có thể chối từ, núi đao biển lửa cũng có thể bước vào, nhưng đạo Trung Dung là không thể mất được".

Đối nhân xử thế, nếu hợp với đạo Trung Dung thì có thể tuân theo sự công bằng trong thiên hạ. Nếu ở vào vị trí cao nhất trong thiên hạ, thì có thể thuần phục hàng ngàn hàng vạn người trong thiên hạ, hoàn thành đại sự của thiên hạ, ngăn được dòng nước chảy xiết, có thể vuông, có thể tròn.

36. DÙNG THÌ PHẢI "TRUNG",
LÀM THÌ PHẢI "VUÔNG TRÒN"

Nếu đức là duy nhất thì làm gì cũng sẽ may mắn.

Nếu đức có hai ba thì làm gì cũng nguy hiểm.

Trong Trung Dung có viết: "Tình cảnh vui buồn yêu giận không biểu hiện ra ngoài thì gọi là Trung. Còn nếu như đã biểu hiện ra bên ngoài và lại hoàn toàn phù hợp với các quy tắc lễ nghĩa thì gọi là "hòa". "Trung" là thứ căn bản của thiên hạ, "hòa" là con đường tất yếu của mọi người trong thiên hạ. Nếu có thể đạt tới mức độ "trung hòa", tức là thể hiện được ba yếu tố thiên, địa, nhân cùng là một thể, cũng chính là cái đức đất trời hóa sinh ra vạn vật".

Nếu như trời đất không thể hợp với cái "trung" thì lâu dần cũng sẽ bị huỷ diệt, làm gì còn có ngày hôm nay? Từ các hành tinh trong hệ mặt trời mà nói, đều phải thích hợp với vị trí của mình, chỉ có thể có một không hai. Nếu như có hai thì sự vận hành của nó không hợp với quy luật, đất trời sẽ đại loạn. Do đó từ khi có trời đất đến nay, các vì sao trong bầu trời vẫn đang từng giây từng phút không ngừng vận động trong sự biến hóa có tính quy luật, vì thế nó có vị trí dừng lại ở cái "trung", ở con số một, ở vị trí tốt nhất. Nếu vạn sự vạn vật đạt đến mức độ tốt nhất thì có thể hòa hợp có thể thành công.

Khổng Tử nói: "Cái vĩ đại của vua Thuấn là biết mà không tranh giành, rất thích học vấn và có thể vận dụng vào thực tiễn, cất giấu sai lầm của người khác, tuyên dương điểm tốt của họ, nắm được thiên hướng "cực đoan" quá hòa sẽ không tới, lại biết điều giải và dùng đạo Trung Dung để dẫn dắt muôn dân. Đây chính là điểm để cho Thuấn có thể trở thành vua Thuấn vĩ đại". Điều này đã nói rằng có thể đem đạo tốt nhất, cao thượng nhất dùng với trăm họ.

Trong "Đại học" có nói: "Cương lĩnh lớn nhất của đại học là: "Phát huy những đức tính có sẵn từ trước, cải cách những tư tưởng và thói quen cũ mới, để có thể đạt đến mức độ hoàn thiện nhất". Muốn đạt đến mức độ hoàn thiện nhất, tức là đạt đến mức độ dừng lại ở đạo Trung Dung. Đạo Trung Dung sinh ra thích hợp, từ thích hợp dẫn đến hợp lý, từ sự hợp lý chế định ra "lễ". Do đó mới nói toàn bộ hành vi đạo đức, thậm chí là hành vi pháp luật của loài người đều cần phù hợp với đạo Trung Dung, nhưng không hơn cũng không kém, để đạt đến mức độ tốt nhất". Khổng Tử nói với Tăng Tử: "Đạo của ta xưa nay vẫn xuyên suốt bởi chữ "nhất"". Khổng Tử nói với Tử Cống: "Ta coi cái "nhất" xuyên suốt toàn bộ tư tưởng của ta. Chữ "nhất" này nghĩa là "trung", tức là vuông tròn".

Cái gọi là "dung", tức là thực dụng, là thực hành. Cái gọi là Trung Dung mà Khổng Tử nói tức là sử dụng thì phải trung, hành cũng phải trung. Trong "Kinh Hoa Nam" có viết: "Dung" là có thể sử dụng, sử dụng thì có thể thông, thông thì có thể được (đắc)". Chữ "đắc" ở đây, chính là "nhất". Do đó, trong "Đạo đức kinh" - chương 39 có viết: "Những gì đã từng đắc đạo có: Thiên mà được "nhất" thì sẽ trong sáng, địa được "nhất" thì sẽ yên tĩnh, thần được "nhất" thì sẽ anh linh, lòng sông được "nhất" thì sẽ tràn đầy, vạn vật được "nhất" thì sẽ phát triển, vương hầu được "nhất" thì sẽ lãnh đạo thiên hạ. Chữ "nhất" ở đây tức là Trung Dung".

Do đó, "nhất" chính là đạo, nhất chính là "trung", mà "trung" thì chỉ có một chứ không có hai. Nếu là phải hay trái, trên hay dưới, ba hay bốn thì không phải "trung". Âm dương giao hòa sẽ sinh ra vạn vật, mà tương giao thì phải trung. Có thể đạt đến "nhất" tức là đạt đến tốt nhất. Đạt đến "trung", đạt đến tốt nhất thì có thể thích hợp, thích hợp thì hài hòa, hài hòa có thể sinh vạn vật. Do đó Trang Tử cho rằng đạo thông suốt bởi "nhất", và còn cho rằng chỉ có người hiểu biết thông suốt mới thông hiểu chữ "nhất".

Trong "Kinh Dịch, phần Hệ Từ" có viết: "Hành động trong trời đất đều bắt nguồn từ trong cuốn "Thượng thư" này: Không phải cho tôi thiên hạ nhà Thương một cách tự nhiên, chỉ là nhờ trời phù hộ cái đức này, không phải tôi cứu giúp muôn dân, mà là muôn dân đều quy tụ về đức. Đức là duy nhất thì hành động được may mắn. Nếu đức có hai ba thì hành động sẽ nguy hiểm. Vì thiên tử kế nghiệp ngày nay là duy nhất, là sứ mệnh, duy tân duy đức, trước sau như một, thì thời đại sẽ ngày ngày đổi mới.

Vì vậy, vạn vật được "nhất" thì sẽ phát triển, đất nước được "nhất" thì sẽ thanh bình, nhân loại được "nhất" thì vạn sự hòa thuận.

37. TRUNG THÀNH THEO MỘT MÀ DẪN ĐẾN HÀI HÒA

Tuân theo trung và hòa là sự vuông tròn trong đối nhân xử thế.

Hình thức biểu hiện của trung hòa là thực tế của lễ. Nói cách khác, thực tế của lễ là coi trung hòa là cái quý. Khổng Tử nghe Lão Tử truyền dạy đại đạo căn bản của Lễ, sau khi trở về, nói một cách đầy cảm kích: "Lão Tử giống như con rồng bay lượn trên trời". Đây chính là đạo trời, con người phải noi theo nó thì mới thành công, mới có thể trở thành thần thánh. Cũng có thể nói: Tuân theo trung và hòa là sự vuông tròn cách đối nhân xử thế.

Trang Tử trong cuốn: "Nam hoa kinh - ngoại biên - chương tái hữu" có thuật lại lời kinh điển cao nhất để cứu đời trị quốc là: "Lấy "trung nhất" làm chủ thể, lấy lễ pháp nhân nghĩa làm phụ thể, lấy nhân dân vạn vật làm căn bản, lấy vô vi làm thực tế". Rất tiếc là những người giải thích xưa kia đã bỏ qua điều này, chỉ hấp thụ cành tàn lá héo mà không lây được tinh thần cốt yếu của nó.

Trang Tử nói: "Vật dù rất tầm thường song cũng không thể không dùng. Dân dù thấp kém song cũng không thể không thuận theo. Sự việc dù thần bí nhưng cũng không thể không làm. Pháp luật dù còn cẩu thả song cũng không thể không thực thi, "Nghĩa" dù cách xa đạo song cũng không thể không tuân thủ; "Nhân" dù là thân cận song cũng không thể không đẩy mạnh nó; "Lễ" dù còn có hạn chế song cũng không thể không phức tạp như vậy; "Đức" dù thuận hợp với đời, nhưng bản chất của nó cũng phải cao thượng; bản chất của "Đạo" dù là vĩnh hằng nhưng vẫn phải không ngừng biến đổi; "ý" dù rất thần bí khó đoán song cũng không thể không phát huy tác dụng. Do đó, thánh nhân thuận với tự nhiên mà không phải thực hiện gì cả, đức tính tự nhiên sẽ hình thành mà không phải lo lắng. Bắt đầu từ đạo mà không cần tính toán mưu đồ, hợp với nhân mà không cần dựa theo, gần với nghĩa mà không cần tích lũy, ứng với lễ mà không phải làm trái, chấp nhận làm việc mà không phải chối từ. Thống nhất theo pháp luật chứ không gây rối, dựa vào trăm họ chứ không coi thường, sử dụng vạn vật chứ không tùy ý vứt bỏ chúng. Vạn vật dù khó dùng song không thể không nắm bắt cơ hội để sử dụng, không hiểu phép tắc tự nhiên, đức tính sẽ không trong sáng, không hiểu biết tinh thông đạo thì làm việc gì cũng không thành được, không hiểu được đạo đó là nỗi đau lớn nhất. Cái gì gọi là hành đạo? Đạo thì có đạo trời và đạo người. Đạo mà vô vi và tôn quý, đó là đạo trời; đạo mà hữu vi và mệt nhọc, đó là đạo người. Thiên đạo là chúa tể, đạo người là tiểu thần, giữa đạo trời và dạo người có một khoảng cách rất lớn, về điểm này mọi người đều phải rõ.

Do đó nói, đạo trời và đạo người dù có khác biệt nhưng, trên thực tế vẫn chỉ là một thứ, đạo tức là "nhất", "nhất cũng là đạo". Cả đời theo cái trung có thể đạt đến đạo "trung nhất", như vậy thì có thể phù hợp với cái tự nhiên của vạn vật, tự nhiên của con người, do đó mới gọi là vô vi, nhân nghĩa lễ pháp, đều cần biện pháp hợp lí. Trang Tử còn nói: "Người quân tử nếu như không ham muốn phóng túng, không khoe khoang tài năng, yên tĩnh bất động mà linh hoạt như rồng, thâm trầm lặng lẽ mà chấn động như sấm sét, hành động như thân mà hợp với tự nhiên, ung dung vô vi mà hành động tự nhiên như gió thổi trên cát, thì đâu còn cần ta cai trị thiên hạ đây!". Đương nhiên, những đạo lý này đều nằm trong bản lĩnh: "nhân, nhiệm, thuận, ứng", nếu không hiểu tôn chỉ "trung nhất" thì sao có thể hiểu được chúng, nếu hiểu được những đạo lý này và noi theo chúng thì có thể đạt được thành công, trở thành những bậc thánh siêu phàm.

Khi Lão Tử nói cho Khổng Tử về quy luật bắt đầu của sự vật cũng là quy luật bản thể của "Lễ", nói "Chí âm, chí dương, phát ra từ trời, phát ra từ đất, hai thứ đó tương giao thông hòa với nhau, rồi sinh ra vạn vật. Hay cái gọi là kỷ cương thì không thể trông thấy hình dạng của nó. Âm dương giao hòa với nhau, tất phải sinh ra điểm giao thoa, trung hợp thành "Nhất" mà đến mức hài hòa. Thế là trời đất đã định vị, đã xuất hiện vạn vật, sinh ra đất nước, đây chính là quy luật đến mức trung hòa. Dừng lại ở "trung nhất" cũng đã đạt tới sự tốt nhất, có thể dừng lại ở sự tốt nhất, thì có thể hòa đồng, có thể hòa đồng thì trời người mới hợp nhất được. Thế là vạn sự vạn vật được sinh ra và hình thành, vạn lý vạn pháp cũng được xác lập và dần dần đạt đến sự hoàn thiện. Căn bản của lễ chính là "trung nhất", chính "lễ sở dĩ chế định trung" mà thiên đạo sinh ra nhân đạo dạo nói, cũng là điều nói ra khi nhân đạo cần hợp với thiên đạo. Lễ là tiêu chuẩn cao nhất trong hành vi của loài người, hơn nữa tốt nhất thì chỉ có một chứ không có hai, nếu như có hai thì đã không gọi là tốt nhất. Trung cũng chỉ có một không hai, nếu như có hai thì không thể nói là Trung.

38. AN PHẬN THỦ THƯỜNG,
TRỜI TRÒN ĐẤT VUÔNG

Biết đối nhân xử thế thì có thể trút toàn bộ trách nhiệm, đến một gánh nặng cũng không còn.

Đây là cách tiêu dao nhẹ nhàng như thế nào, còn là sự tự nhiên thoải mái ra sao?

Đạo gia khởi xướng "trung", thực chất nó là phiên bản của vô vi. Đối lập với vô vi tức là hữu vi, mà cách sống trên đời cũng không ngoài hai phương pháp vô vi, hữu vi. Về phương diện này Vương Tây Vân đã bàn rất thấu đáo. Ông nói: "Người vô vi, cái họ tuân theo là Thiên đạo. Người hữu vi, cái họ tuân theo là Nhân đạo. Vô vi là trời, hữu vi là người. Cũng giống như gánh một gánh nặng, cả hai đầu đều phải giữ cho thăng bằng, một đầu mà rơi xuống thì sẽ lệch mất. Nếu như hai đầu đều trút xuống, thì gánh nặng cũng không còn, thì lại trở về chỗ ban đầu". Những câu này có thể chỉ coi là chỉ điểm bến mê cho con người. Đối nhân xử thế có thể trút toàn bộ gánh nặng xuống, đến một gánh nặng cũng không còn. Đây là cách tiêu dao nhẹ nhàng như thế nào, là sự thoải mái tự nhiên ra sao? Nếu đối xử với vạn sự vạn vật bằng một thái độ như vậy, tự nhiên sẽ trở nên hiểu biết, lạc quan, tức là vào giờ phút quan trọng của sự sống và cái chết cũng chẳng hề lo.

Một người nếu có thể an với số phận của mình, làm tròn bổn phận của mình thì chẳng có chỗ nào là không ung dung tự tại, có thể nhìn thế giới với thái độ minh mẫn, chẳng có đâu là không tự nhiên thoải mái.

Lịch sử có ghi lại chuyện: Vương Thông, tự Trọng Yêm, sau khi chết có nhiều học trò gọi là Văn Trung Tử. Ông dâng tấu "Thái bình thập nhị sách", Hoàng đế không muốn tiếp thu, thế là ông cáo quan về nhà ông mở trường dạy học tại quê nhà Hà Phần, các đệ tử từ phương xa tìm đến rất đông. Triều đình đã nhiều lần trưng dụng song ông cũng không đi. Dương Tô (mới đầu làm quan ở nước Chu, về sau theo Tùy Cao Tổ bình định thiên hạ) hết sức coi trọng Vương Thông khuyên ông nên ra làm quan. Vương Thông nói: "Ta có một gian nhà cỏ do tổ tiên để lại đủ để tránh mưa gió. Mảnh ruộng cằn cỗi mà tổ tiên truyền lại đủ để sống, đọc sách bàn luận đạo đủ để vui vẻ. Chỉ mong ông chí công vô tư cai trị thiên hạ, khiến cho đất nước thái bình, mùa màng bội thu, ta coi như đã hưởng nhiều lợi lộc rồi, quả thực không muốn làm quan. Đây chính là nơi vui vẻ an nhàn của Vương Thông".

Hứa Hằng thời Nguyên trước khi chết đã nói với con cháu rằng: "Ta cả đời bị liên lụy bởi hư danh, nhưng không thể cáo từ quan chức, sau khi chết ta không cần xin phong đất hiệu, không cần lập bài vị, chỉ cần viết lên đó chữ "Hứa Hằng chi mộ" (mộ Hứa Hằng) là đủ, mong rằng con cháu sau này hiểu là được". Đây chính là cách nhìn đời sáng suốt mà ông hiểu ra trước khi chết. Nếu ông vẫn tiếp tục nhắc nhở con cháu, bia cũng không phải lập để thể hiện rằng con người sinh ra từ trời đất thì chết cũng về với trời đất, mức độ sẽ càng trở nên giá trị.

Trần Lượng, người Vĩnh Khang thời Tống, tự Đồng Phụ, quan hệ rất thân thiết với Chu Hi. Trong "Long Xuyên văn tập", tài hoa của Trần Lượng thật hơn người. Dưới thời Thuần Hi, đã từng dâng tấu cho Hoàng đế, bàn luận hăng say về tình thế đương thời, hoàng đế rất yêu quý ông, chuẩn bị phong cho quan chức, Trần Lượng lại từ chối rời về quê. Ông còn nói: "Tôi muốn xây dựng cơ nghiệp mấy trăm năm cho nước nhà, phải chăng là muốn làm quan cao chức trọng?". Trình độ của ông là để đổi nhân xử thế chứ không phải để mưu cầu quan chức, và không muốn tìm bổng lộc để thay đổi hành vi phẩm chất của mình.

Thơ Bạch Cư Dị viết rằng: "Mạc nhàn địa trách lâm đình tiểu. Mạc nhàn gia bần hoạt kê vi. Đại hữu cao môn khong tỏa hạng. Chủ nhân đáo lão bất tằng quy" (nghĩa là: "Không chê đất hẹp, trạm giữa rừng nhỏ. Không chê nhà nghèo, cuộc sống thiếu thốn. Đã có nhà cao cổng đóng chặt. Chủ nhân đến già vẫn chưa về). Con người nếu biết an phận thủ thường, lạc quan hiểu biết thì trời yên bể lặng, cõi lòng thanh thản ung dung.

39. DƯỚI TRĂNG VÉN MÂY CƯỜI MỘT TIẾNG

Trong cuộc sống hiện thực, mười việc thì có đến tám, chín việc không được như ý con người.

Ta sao có thể cứ phải đau buồn than thở một mình, tại sao lại không mỉm cười thoải mái chứ?

Trong triết học xử thế của Trang Tử, có thể nói thuần tuý là "Dựa theo số trời, thuận theo tự nhiên". Trong "Nam Hoa kinh - Nội biên Đại Tông Sư", ông nói: "Các bậc chân nhân thời xưa không hề biết tham sống cũng không biết sợ chết. Ông ta sinh ra đời cũng không hân hoan, người chết cũng không cự tuyệt, đi thì không hề gò bó trói buộc, đến thì tự do tự tại, sống chết với ông ta cũng chỉ như vậy mà thôi. Không quên nguồn gốc của mình, cũng không theo đuổi tìm kiếm chỗ quy tụ, giành được sự sống thì vui vẻ tiếp nhận, mất đi sự sống cũng coi như trở về với tự nhiên, điều này có thể coi là: không lấy tâm trí làm tổn hại đạo, không lấy hành vi con người để giúp đỡ trời. Người như vậy sẽ được gọi là chân nhân".

Nếu suy tính kĩ lưỡng, sẽ thấy cái gọi là "không dùng tâm trí làm tổn hại đạo, không lấy hành động con người đê giúp trời" của Trang Tử cùng không vượt ra khỏi ý nghĩa: sống hợp thời cuộc, vui với số mệnh trời cho. Nhìn từ thành tích sự nghiệp của con người, dù sức người có thể thắng được số trời, vận mệnh có thể chi phối con người, thế nhưng trong công danh phú quý, cũng không thể gạt bỏ một vài cơ hội bên trong. Vì vậy, một mặt cần phải cố gắng "tất cả là ở mình", nhưng mặt khác, khi gặp phải điều không như ý, không đắc chí, cần phải "vui với số trời". Dù có cố gắng lắm song cũng không được gò ép. Khi thành công thì đương nhiên không quá vui mừng, không được đắc chí, khi không thành công cũng không nên sầu muộn, phải luôn biết suy nghĩ lâu dài, không được oán trời hận người, phải an phận thủ thường, như vậy đối với vạn sự vạn vật mới có thể tinh thông lạc quan được. Nếu có thể làm được điều này thì làm gì cũng không đi ngược lại quy luật tự nhiên. Đặc biệt khi ở vào hoàn cảnh thuận lợi, hãy nhìn tất cả một cách vô tư thì tự nhiên sẽ vô lo vô nghĩ.

Nghiêu làm thơ viết:

"Tĩnh lý càn khôn đại

Nhàn trung nhật nguyệt trường

Nhược năng an đắc phận

Đô thắng biệt ân lượng"

(Dịch nghĩa: Nếu yên tĩnh thì đất trời rộng lớn, nhàn hạ thì ngày tháng kéo dài, nếu có thể biết an phận thì còn hơn là mọi ân huệ).

Thơ của La Hồng Tiên cũng viết:

"Vinh nhục phân phân mãn nhãn tiền

Bất như an phận thả tùy duyên

Thân Vần thiểu lự vi thanh phúc

Danh trọng khâu sơn trường nghiệt duyên

Đàm bão tân kham sung nhất bão

Cẩm y na đắc kỷ thiên niên

Thế gian tối đại duy sinh tử

Bạch ngọc hoàng kim toàn uổng nhiên"

(Nghĩa là: Vinh nhục ồn ào ngay trước mắt, đâu bằng an phận và tùy duyên. Thân nghèo nhưng ít phải lo nghĩ chính là phúc. Danh nặng như núi càng tăng thêm nghiệp chướng. Nói đến việc no đủ thì chỉ được một đời. Áo gấm có thể mặc mấy ngàn năm? Thế gian lớn nhất riêng chỉ việc sống chết. Vàng bạc cũng chỉ uổng phí mà thôi).

Việc đối nhân xử thế của một con người thì cần phải biết an phận, nhìn tất cả mọi việc trong thiên hạ cho thoáng một chút. Biết an phận thì tự nhiên sẽ giữ mình trong sạch, chứ không khiến bản thân bị khuất phục bởi sự giàu sang. Trong cuộc sống hiện thực, mười việc thì có đến tám, chín việc không được như ý mình, việc gì ta phải buồn bã than thở một mình. Sao không mỉm cười một cách thoải mái. Nếu gặp phải thất bại, chí lớn chưa thành liền nản lòng thoái chí, cam chịu thất bại, oán trời trách người, cuối cùng một tia hi vọng cũng theo đó mà tiêu tan. Như vậy, nếu không đau khổ uất ức mà chết mới là chuyện lạ. Huống hồ Lão Tử đã nói "đại khí vãn thành tài cao thành đạt muộn", Mạnh Tử cũng nói: "Nếu muốn đem nghiệp lớn đặt lên vai ai đó, trước hết phải làm mệt mỏi tâm trí anh ta, làm cho gân cốt anh ta rã rời, làm cho cơ thể anh ta đói khát, làm thân hình anh ta phải xơ xác, khiến anh ta phải làm việc không thể làm được". Sự vất vả tâm sức này đã cổ vũ con người, thúc đẩy con người, cho dù ở vào hoàn cảnh tồi tệ gian nan khốn khổ, lưu lạc cùng quẫn thế nào chăng nữa, thì không nên nhụt lòng thoái chí, không thể thay đổi chí hướng. Huống hồ là "nếm trải hết nỗi khổ trong đời thì sẽ trở thành người ở trên mọi người khác".

Con người nên giữ thái độ lạc quan hiểu biết, vui với mệnh trời, không cam chịu thất bại, luôn luôn phấn đấu với khí phách hăng hái không hề lùi bước. Nếu việc không được như ý phải biết giữ lấy để dùng lúc cần, chờ đợi thời cơ. Ai mà chẳng muốn giành được thắng lợi cuối cùng, chi cần ta có thể hiểu rõ hiện thực, nắm chắc hiện thực, trong giai đoạn hiện nay hãy dùng thái độ hiểu biết lạc quan để giải quyết nó; đi tìm sự đầy đủ phong phú trong lòng, dùng học thức học vấn để tự an ủi minh. Còn có điều gì mà nhìn không ra, nghĩ không thông đây?

40. NGƯỜI TÍNH KHÔNG BẰNG TRỜI TÍNH

Sống biết nhường một bước mới là cao, lùi lại chính là để tiến bước. Đối xử với người biết độ lượng một chút mới là hạnh phúc, lợi cho người chính là cơ sở để lợi cho minh.

Trong khi đối nhân xử thế luôn phát sinh những mối quan hệ lớn nhỏ với tiền bạc, địa vị, danh dự và giàu sang. Một con người khi đối mặt với công danh phú quý nên coi việc vui với mệnh trời là căn bản, không nên gò bó. Đối với đạo đức, học vấn, không những phải ăn với so trời, đạt tới bước tiến mạnh mẽ. Có thể thấy: trách nhiệm vui với số trời định là phụ thuộc vào chính mình chứ không phải người khác. Đương nhiên, không nên loại bỏ thời vận và cơ hội đan xen vào giữa. Giống như Đường Bá Hổ đã nói: "Người tính không khéo bằng trời tính. Lòng dạ dối trá đòi sự bình lặng của đạo tâm". Trong phép xử thế luôn yêu cầu phải chấm dứt sự tính toán, sự dối trá của con người. Như vậy, tự nhiên sẽ có một phong thái hồn hậu, trọn vẹn, hiền hòa, tự nhiên sẽ thanh thản, tự tại, vui vẻ.

Triệu Nghiêu Phu trong "Thiếu sự ngâm" có nói: Nghĩ ít thì ít ngủ mơ, lời ít thì ít sai lầm. Mành rủ thì biết được bức tranh lâu dài. Cây liễu yên lặng thì biết gió nhẹ. Nhưng nhìn thấy hoa nở rồi rụng không biết con người đúng hay sai. Việc gì phải tìm chốn động phủ, lượng tuổi cũng nên chậm dần". Mức độ này rõ ràng là tiếng vọng của tự nhiên, hoàn toàn là một phong thái nhàn rỗi, thư thái, hiền hòa.

Hồng Tự Thành nói: "Sống biết nhường một bước mới là cao, lùi lại chính là để tiến bước. Đối xử với người biết rộng rãi một chút mới là phúc, lợi cho người là cơ sở để lợi cho mình". Khi đối nhân xử thế biết mềm mỏng thì thiên hạ không thể chi phối ta được, biết ôn hòa, thiên hạ không thể làm động lòng ta, biết khiêm nhường thiên hạ không thể tranh chấp với ta. Một người nếu biết sống như vậy, tự nhiên sẽ có dáng vẻ khiêm nhường tự tại, ung dung uyển chuyển, hoạt bát tuyệt trần của một vị tiên. Thế nhưng, nếu ở vào hoàn cảnh khó khăn phải coi khiêm nhường làm đầu, nếu ở vào hoàn cảnh đầy đủ thì càng phải coi khiêm nhường là trên hết.

Ngày trước, khi Khổng Tử trông thấy một đồ vật khi bị chất đầy thì lệch đổ, ông cảm động và than thở rằng: "Đồ vật sao lại không thể chất đầy lên được?". Tử Lộ đến và nói: "Xin hỏi có phương pháp để chất nó đầy không?". Khổng Tử nói: "Khi xếp đầy, nó bị nghiêng đổ". Tử Lộ hỏi: "Như vậy là như thế nào?". Khổng Tử nói: "Thông minh mưu trí phải biết giữ sự ngu đần vụng dại, đánh khắp thiên hạ phải biết chỗ nhượng bộ, dũng mãnh ngút trời phải có lúc nhát gan, giàu nhất thiên hạ cũng có lúc khiêm nhường". Đây chính là lý lẽ để giảm tổn thất. Lời dạy của Khổng Tử so với quan niệm của Lão Từ về cơ bản không có gì khác nhau. Người hiểu biết tinh thông về học thuyết của Lão Tử trên đời này chính là Khống Tử. Trên thực tế, học vấn của Khổng Tử và Lão Tử, nói chung đều là "khác đường cùng đích", chẳng qua mục đích của Lão Tử cao hơn mà thôi.

Vương Lưu Canh nói: "Lưu lại chút khéo léo dư thừa để trả cho tạo hóa, lựu lại chút bổng lộc để trả triều đình, lưu lại chút của cải dư thừa để trả cho trăm họ, lưu lại chút phúc dư thừa để trả lại cho con cháu". Trương Vô Tận cũng nói: "Việc không nên làm hết, quyền thế không nên dùng hết, lòi không nên nói hết, phúc không nên hưởng hết. Mọi việc gì mà chưa đến hết thì có nghĩa là sâu xa". Nếu hết thì sẽ đạt đến cực điểm, cực điểm thì sẽ phản hồi, đây chính là tôn chỉ không nên kiêu ngạo và lên tới cực điểm.

Trong Thượng Thư có nói: "Kiêu ngạo sẽ bị tổn hại, khiêm nhường sẽ có lợi ích". Do đó con người không nên chỉ mưu cầu mạnh mẽ, lâu dài, mà cần phải khuất phục sự mềm yếu, không nên chỉ toan tính một mực tiến lên mà còn phải chấp nhận sự lùi bước.

41. ĐẠO THIỀN TRUYỀN MIỆNG LẤY ĐỨC BÁO OÁN

Thành thực với người khác, dù xa lạ cũng sẽ thân thiết

Giả dối với người, khác, dù thân thiết cũng sẽ xa lạ.

Trong cuộc sống hiện thực, khi quan hệ và sống với mọi người đều cần đối xử với người một cách thành tâm, lấy thiện ý đối xử với người, lấy hòa khí đối xử với người, lấy lễ phép đối xử với người. Dù đối với thầy hay với bạn, với người trên hay kẻ dưới đều cần phải sống một cách chân thật. Đó cũng chính là "sự thành thực có thể can được trời, thành thực có thể cảm động lòng người" và "thành thực với người khác, dù xa lạ cũng sẽ thân thiết; giả dối với người khác, dù thân thiết cũng sẽ xa lạ" mà triết học thời xưa đã nói.

Phẩm chất của con người luôn đa dạng không giống nhau, cách đối xử với con người cũng thay đổi theo từng người.

Gặp phải người dối trá hãy lấy lòng thành để cảm hóa anh ta, gặp người hung bạo, hãy lấy hòa khí để hun đúc anh ta, gặp người tham lam vô độ hãy lấy liêm sỉ tặng anh ta, gặp người thiên lệch ích kỷ hãy lấy nghĩa khí tiết để khích lệ anh ta. Như vậy toàn thể thiên hạ sẽ chịu sự tôi luyện của mình.

Người cương nghị mà còn dịu dàng, với người dịu dàng hãy kích thích sự kiên cường của anh ta, với người kiên cường hãy kìm nén sự nhu nhược hèn yếu của anh ra, với người nhu nhược hãy khích lệ sự kiên cường của anh ta, với người oán hận hãy hủy bỏ anh ta. Với người tức giận hãy làm bình tĩnh anh ta, với người nhút nhát hãy làm yên lòng anh ta, với người sợ hãi hãy làm lung lạc anh ta, với người thân cận hãy nhìn thẳng vào anh ta, với người xa lạ hãy tiếp cận với anh ta, với người gặp nguy hiểm hãy giải cứu anh ta, với người khốn khó hãy nâng đỡ anh ta, với người dựa thế trốn chạy hãy giải vây cho anh ta, với người không màng danh lợi hãy đốc thúc anh ta, với người có đạo đức hãy xác lập anh ta, với người có dục vọng hãy xua đuổi anh ta, với người sống trong nghèo hèn hãy đề bạt anh ta, với người sống trong hoạn nạn hãy giúp đỡ anh ta. Như vậy thì chẳng còn ai là không phục tùng. "Lấy đức báo oán", là đạo Thiền truyền miệng của mọi người, con người nếu lấy oán báo oán thì sẽ oán oán chất chồng, mãi mãi không thôi. Đào Giác nói: "Phàm là khi đối xử với vật với người cần phải tự mình làm chủ chứ không nên dựa vào người để đạt được mục đích. Nếu như người bạc đãi ta, ta cũng bạc đãi người, người lãnh đạm với ta, ta cũng lãnh đạm với người, thậm chí người phỉ báng ta, ta cũng phỉ báng người. Như vậy mình cũng tầm thường như người ta. Tốt nhất là người bạc mình thì mình hậu, người ngạo mạn thì ta cung kính, người phỉ báng ta thì ta ca ngợi. Như vậy mới có thể thay đổi được con người chứ không bị con người thay đổi".

Trong "Tống sử" có ghi chép lại: Vương Đán thường đề cử Khấu Chuẩn, mà Khấu Chuẩn lại nhiều lần nói ra lỗi sai của Vương Đán. Hạ Tông nói cho ông ta biết, nhưng ngược lại, Vương Đán lại ca ngợi Khấu Chuẩn là trung thần. Nhiều lần sau, Khấu Chuẩn phải thốt lên mình không bằng ông ta. Đây chính là một ví dụ thực tế về lấy đức báo oán.

Thánh nhân khi đối xử với người khác thường là từ có tội cứu ra vô tội, từ có sai lầm tìm ra không sai lầm, từ chỗ không thể khoan dung tìm ra sự khoan dung, từ chỗ không thể tha thứ tìm ra để tha thứ. Sự trung thành của anh ta, dung nạp sự dịu dàng của anh ta, lỗi nhỏ có thể bỏ qua, nhưng phải khiến anh ta bị cảm hóa mà không oán hận, khiến anh ta sửa chữa sai lầm mà biết phục thiện, đây chính là tấm lòng hồn hậu sự việc có đạo đức.

Do đó Lý Tây Âu nói: "Công kích lỗi lầm của người khác không nên quá nghiêm khắc, hãy suy nghĩ xem anh ta có thể tiếp thu hay không. Giáo dục người khác phục thiện không nên yêu cầu quá cao, phải làm cho họ có thể thực hiện được. Ca ngợi cái tốt của người khác nên dựa vào thành tích của anh ta, không nên yêu cầu quá nghiêm khắc với anh ta, khi lên án sự sai lầm của người khác nên nhẹ nhàng, tha thứ cho anh ta, không nên cố chấp về thành tích bất hảo của anh ta. Đây chính là cách đặt lối thoát cho người khác".

Về cách đối xử với người khác, có người cho rằng: "Đối xử với bậc quân tử thì dễ, đối xử với kẻ tiểu nhân thì khó. Đối xử với kẻ tiểu nhân có tài thì càng khó hơn. Đối xử với kẻ tiểu nhân có nhiều công lao thì rất khó". Như vậy chỉ có thể dùng sự rộng lượng, chất phác mộc mạc để xử trí. Đối xử với bậc quân tử cũng như vậy, đối xử với kẻ tiểu nhân thì càng như vậy. Cho dù đối xử với bất cứ ai luôn cần phải tạo cho họ một chỗ rút lui, khiến cho họ vẫn có chỗ phải nuối tiếc. Nhà Phật nói: "Bỏ dao đồ tể thì sẽ thành Phật". Có người buổi sáng thì là kẻ tiểu nhân mà đến tối nghĩ lại đã thành bậc quân tử rồi.

Lữ Khôn Tăng đã từng nói: "Con người khi đến lúc không có gì phải lo lắng nữa, sự tôn quý của vua và cha không thể làm cho họ nghiêm túc, cực hình thê thảm không thể khiến họ sợ hãi. Muôn ngàn câu nói không thể khiến họ hiểu ra. Đạt đến mức độ này thì thánh nhân cũng chẳng biết làm sao. Thánh nhân biết anh ta như vậy lần nào cũng giữ thể diện cho anh ta, thương xót tình riêng của anh ta, khiến cho anh ta chẳng phải băn khoăn, do dự".

42. NHỮNG ƯU ĐIỂM CỦA BẢN THÂN THÌ GIẤU ĐƯỢC MẤY PHẦN

Bỏ ra càng nhiều thì thu được càng phong phú.

Thi hành càng rộng khắp thì thành công càng to lớn.

Việc gì cũng phải tự mình làm là chính, hãy ít đòi hỏi người khác. Đây chính là tư tưởng mà thánh nhân đối xử với con người. Người thường xuyên chỉ trích mình, kiểm điểm mình thì ngày một tiến gần đến cái đức, người người sẽ tôn kính và ngưỡng mộ anh ta, ít đòi hỏi người khác thì có thể sống tốt được với người mà ai ai cũng cho rằng anh ta đức cao vọng trọng.

Lý Tây Âu nói: "Những điểm tốt của mình thì giấu được mấy phần, đây chính là kín đáo mà sâu sắc. Điểm tốt của người khác thì biểu dương mấy phần, đây cũng chính là bao dung để khoan hậu". Ông còn nói: "Quân tử thì sợ quyền chức của mình quá cao, quá xa cách với con người. Thánh nhân ca ngợi cái thiện mà không chút kiêu căng, tự nhiên đạo lý sẽ rất thích hợp xác đáng. Dù thiên hạ có rất nhiều người ngu dốt, ta cũng nên thương hại họ, giáo dục họ, sao có thể nhìn thấy họ không quy về với thiện?". Rõ ràng chỉ có cảm hóa quân tử là dễ, cảm hóa tiểu nhân khó khăn. Nếu lấy việc trong đất nước, trong xã hội mà nói, giáo dục cảm hóa mười bậc quân tử không bằng giáo dục một kẻ tiểu nhân. Biết rằng anh ta không thể dạy mà dạy anh ta, biết anh ta rất khó cảm hóa mà cảm hóa anh ta. Do đó, biết anh ta không đáng để làm mà làm cho anh ta, tấm lòng tràn đầy mà kín đáo, không hỏi lòng người đời thế nào, tấm lòng nhiệt tình đối tốt với người thật ít thấy có được. Sống phải biết nhìn con người bằng con mắt của bậc thánh nhân.

Mạnh Tử nói với Tề Tuyên Vương: "Vua coi bề tôi là anh em thì bề tôi coi vua là người tâm phúc. Vua coi bề tôi là chó ngựa thì bề tôi coi vua là người tầm thường. Vua coi bề tôi là rơm rác thì bề tôi coi vua là thù địch". Do đó nếu muốn người khác tốt với mình thì trước hết mình phải tốt với họ. Ta không muốn họ gây áp lực với ta thì ta cũng không thể gây áp lực với họ.

Do đó, Khổng Tử hết sức nhấn mạnh "tiên thi" (thi hành trước). Khi nói đến đạo của người quân tử, ông nói: "Người quân tử gặp phải bốn việc, ta ngay cả một phương diện cũng không thể đạt tới, yêu cầu làm con phải chăm sóc cha mẹ, ta không thể làm được; yêu cầu đại thần phải hầu hạ nhà vua, ta không thể làm được; yêu cầu em trai phải săn sóc huynh trưởng, ta không thể làm được, trong quan hệ bạn bè phải tạo cho họ cơ hội tốt trước, ta cũng không thể làm được". Chữ "thi hành trước" ở đây thực chất là tiêu chuẩn quý báu để thành công trong sự nghiệp. Do đó, Lão Tử nói: "nếu muốn giành được nó, trước hết phải cho nó đi, vun đắp nó".

Làm người cũng như vậy, chỉ người nào biết yêu quý người khác thì người khác mới mãi mãi yêu quý anh ta. Người nào biết kính trọng người khác, người khác mới kính trọng anh ta. Người nào biết thi hành ân đức với người khác, người khác mới lấy đức để báo đến anh ta. Người nào biết giúp đỡ người khác, người khác mới giúp đỡ anh ta. Bỏ ra càng nhiều thì được báo đền càng lớn, bỏ ra càng nhiều thì thành công càng lớn.

Trước đây, vua Thuấn đã cày ruộng trong Lịch Sơn, bắt cá ở Lộ Trạch, trị thủy sống Hà Tân. Thế là người ở Lịch Sơn đều nhượng lại ruộng đất, người ở Lôi Trạch đều nhường lại nơi ở, người ở Hà Tân đều không sợ sự tồi tệ của môi trường. Thuấn lấy việc lao động mệt nhọc của mình để phục vụ người trong thiên hạ, do đó ông có thể thành công. Vũ trị lũ lụt, mở 9 ngọn núi, thông 9 con đầm, đào 9 con sông, định ra 9 châu, vất vả lưu lạc ở bên ngoài 9 năm, ba lần đi qua nhà mà không vào, lông tơ trên ngực và chân đã bị mài rụng hết. Như vậy, ông cũng dùng sự lao động vất vả để phục vụ thiên hạ, do đó có thể khiến mình đạt được thành công cao nhất.

Ở thời Hán Sở tranh hùng, Thích Thông khuyên Hàn Tín phản bội nhà Hán, hòa hợp với Sở, có lợi cho hai bên, chia ba thiên hạ tạo thế chân vạc, phong các chư hầu, làm minh chủ của thiên hạ. Hàn Tín trước sau không nghe theo, không chịu phản bội Lưu Bang. Hàn Tín nghĩ lại khi còn ở trong tay Sở Hạng Vương, chỉ là Lang Trung, chẳng khác gì tên lính cầm kiếm đứng canh. Sở Hạng Vương không nghe theo ông, không dùng kế sách của ông. Mà Lưu Bang cho ông làm Tướng quân, thống soái đại quân, không ngừng thay đổi điều kiện ăn ở đi lại cho ông, sự quan tâm đối với gia đình ông cũng rất cẩn thận tỉ mỉ. Do đó, Hàn Tín trả lời Thích Thông: "Hán Vương đối với tôi rất hậu, cho tôi xe, cho tôi quần áo, cho tôi đồ ăn. Tôi nghe người ta nói rằng ngồi lên xe của người khác thì phải chia sẻ hoạn nạn với họ, mặc quần áo của người khác cho thì phải quan tâm đến sự lo nghĩ của họ, ăn thức ăn người khác cho thì phải dâng hiến sức lực cho sự nghiệp của họ. Tôi sao có thể vì món lợi nhỏ mà làm trái đại nghĩa đây?". Giả sử nếu như Hàn Tín nhe theo lời của Thích Thông, thì lịch sử chắc đã thay đổi, thì đại nghiệp của thiên hạ chưa chắc Lưu Bang đã có được.

Di Môn Hầu Doanh và đao phủ Chu Hội sở dĩ lấy cái chết đi báo đền Lăng Quân, tức là báo ơn ông ta đã mấy lần khuất phục mình và hành động hạ mình thi lễ của ông ta.

Chu Văn Vương biết kính lão, tôn quý người hiên, nên có Lã Thượng, Thái Điên, Hoằng Yểu, Tán Nghi Sinh, Dục Tử làm quan lớn. Thương Thang Vương có thể ba lần đến Hữu Cô mà có Y Quân làm tướng, Lưu Bị ba lần đến lều tranh, do đó mời được Gia Cát Lượng. Đây chính là điều chứng tỏ thi lễ một thì đạt được mười, đắc tội một thì mất một trăm. Kính trọng người khác nên bản thân tôn quý, giúp đỡ người khác thì bản thân thành công.

Nước Tấn thời xưa, Do Nhượng để báo thù cho Trí Bá mà hành thích Triệu Tương Tử, đổi họ thay tên, bôi đen người mình, nuốt than nóng để thành kẻ điên, ngoại hình xấu xí khó coi, thân thể tàn tật chỉ vì để giết Tương Tử. Hai lần đều không thành công, bị Tương Tử bắt được, Tương Tử nói với Do Nhượng: "Người không phải là đã từng làm việc cho Phạm Trung Hành sao? Trí Bá đã tiêu diệt ông ta, mà người 1 không báo thù cho họ Phạm, lại nương thân vào Trí Bá, Trí Bá đã chết rồi, tại sao còn phải báo thù giúp ông ta một cách sâu sắc như vậy?". Do Nhượng nói: "Phạm Trung Hành đối xử với ta cũng giống mọi người, do đó ta chỉ báo đáp ông ta như mọi người thôi. Còn Trí Bá đối đãi với ta như đối với một bậc quốc sĩ, do đó ta báo đáp ông ta bằng lễ với quốc gia". Cuối cùng Do Nhượng lao vào mũi kiếm mà chết.

Nhiếp Chính hành thích Hàn Tưởng Hiệp bị thất bại rạch mặt, moi mắt, mổ bụng, cắt đứt ruột mà chết, cũng là vì báo đáp ơn Nghiêm Trọng Tử đã coi trọng mình. Điền Quang tự sát mà giữ tín với Yên Đan, Hầu Doanh tự sát để cảm tạ ơn Ngụy Vô Kỵ. Đây đều là báo đến sự đối đãi quá hậu của các bậc vua. Phàn Vu Kỳ rời khỏi nước Tần đến nước Yên, giúp sức người Kinh Hà báo thù, Vương Xa rời khỏi nước Tề đến nước Ngụy, lúc đến thành thì tự sát để giữ Ngụy, rời Tề, Tái Do tập hợp chí nghĩa để tạ ơn người tri kỷ.

Lại lấy ví dụ về Hồ Lâm Dực, một danh tướng thời kỳ Trung Hưng đời Thanh, là người tri kỷ cả đời của Bào Siêu, dạy dỗ ông ta, đề bạt ông ta, tình như anh em. Khi Hồ Lâm Dực bệnh nguy cấp, Bào Siêu đã liều chết, thay đổi hình dạng đi mấy trăm dặm, vượt qua mấy chiến khu đến Vũ Xương để thăm hỏi bệnh tình Hồ Lâm Dực. Hồ Lâm Dực trách ông ta: "Quân địch lớn trước mặt, tự tiện rời bỏ chức vụ, phép nước khó dung tha". Bào Siêu lao vào vòng tay của Hồ Lâm Dực, nước mắt lưng tròng nói: "Tôi liều chết vạn lần để đến, để được nhìn mặt ông một lần, có chết cũng không hối tiếc". Hồ Lâm Dực vỗ về ông ta, nước mắt tuôn trào không ngừng. Do đó nói: "Đàn ông chết vì kẻ tri kỷ. Con gái trang điểm vì người yêu".

43. NHƯỜNG NGƯỜI KHÁC LÀ HƠN, CHỊU THIỆT LÀ PHÚC

Biết nhượng bộ một phần thì thu lợi ích một phần.

Chịu một phần thiệt thòi là tích một phần phúc.

Khi sống với người khác không những lợi không tham mà công cũng không được tham, danh cũng không được tham, không những công phải biết nhường nhịn, lợi, danh cũng phải biết nhường. Biết nhượng bộ một phần thì thu lợi ích một phần, chịu thiệt thòi một phần thì tích phúc thêm một phần. Ngược lại, nếu kiêu ngạo một phần thì nhục nhã thêm một phần, lợi dụng một phần thì gây ra một phần tai họa.

Thiên Huyền Tử nói: "Lợi cho người chính là lợi cho mình, thiệt người chính là thiệt mình, nhường người chính là nhường mình, hại người chính là hại mình". Do đó nói: "Quân tử biết nhường người mới là thượng sách". Lữ Tử cũng đã từng nói: "Chịu người hơn mình mà nhường nhịn người, hạn chế mình mà rộng rãi với người, do đó mọi người bị mình dùng mà vẫn vui, điều đạt được cũng là đương nhiên". Do đó nói: "Khiêm tốn nhường nhịn là một phẩm chất đầu tiên của nhân tính".

Một con người, khi gặp thất bại trong sự nghiệp, biết tự nhận sai sót về lĩnh vực này thì sẽ khiến người khác cảm thấy động vì đức. Khi sự nghiệp thành công, biết nhường công tích cho người khác, thì sẽ khiến người khác cảm động vì ân. Lão Tử nói: "Sự nghiệp thành công mà không được nhận công". Không những khi thành công phải nhường công, đối với danh dự cũng phải biết nhường danh, đối với lợi ích cũng phải biết nhường lại, đối với sự tốt đẹp cũng biết nhường cái tốt, đối với cái mình được cũng phải biết nhường cái được. Cái gì xấu đều quy về mình, cái gì tốt thì quy cho người khác. Người khác có được danh, ta có được con người họ; người khác được lợi, ta có được trái tim họ. Giữa hai cái đó, nặng nhẹ thế nào. Người sáng suốt nhìn thì sẽ biết ngay thôi".

Nhường người khác là trên hết, chịu thiệt là được phúc. Do đó Tăng Quốc Phiên nói: "Khi dùng người phải tôn kính, khi đối đãi người phải biết nhường nhịn". Kính chính là nghiêm túc thành kính, mọi việc bất kể lớn nhỏ đều không được coi thường. Nhường, tức là việc gì cũng phải tạo chỗ rút lui cho người. Có công không được hưởng riêng, có lỗi sai không được đùn đẩy trách nhiệm. Hãy đinh ninh ghi như hai câu này, thì mãi mãi không gặp nguy khốn, phúc sẽ vô lượng. Sử Thô Thần nói: "Khiêm tốn, người khác sẽ phục tùng. Khoe khoang, người khác sẽ nghi ngờ. Ta cung kính thì sẽ làm dịu cơn tức giận của người khác, ta tham lam sẽ khiến cho mọi người tranh chấp. Tất cả đều phụ thuộc vào cách đối xử với người khác của ta mà thôi".

Trong cuộc sống hiện nay không thể tách rời khỏi quan hệ giữa người với người. Giữa con người với con người, không thể không có quan hệ chiếm hữu quan hệ, mà phải có một chuẩn mực khiến mọi người cùng phải tuân thủ, thì không gây nên sự lộn xộn. Đây chính là đạo lý để đối xử với người khác. Trong đạo lý đối nhân xử thế, chuẩn mực cao nhất là "Tất cả là do tìm thấy đạo đức hoàn hảo nhất, cao thượng nhất" mà nhà Nho đã đề xướng. Muốn có cái để theo đuổi, một mặt thì phải biết chờ đợi trong lòng, mặt khác khi thi hành thì phải biết tuân theo. Đây chính là chuẩn mực, còn gọi là quy phạm.

Trong "Đại học" viết rằng: Trong cuốn "Thi Kinh - Thương Công - Huyền Điểu biên" có nói: "Thành đô của nhà vua có rộng lớn đến nghìn dặm, đều là nơi mà nhân dân cư trú". Trong "Thi Kinh - Tiểu Nhã - Miên Man biên" có viết: "Chim Hoàng Điểu hót miên man, đậu ở trên một góc núi". Khổng Tử bình luận nói: "Từ nơi để cư trú mà nói, Hoàng Điểu còn biết nơi mà nó hạ cánh. Còn con người thì cũng không bằng cả Hoàng Điểu. Trong "Thi Kinh. Đại Nhã - Văn Vương biên" có viết: "Văn Vương, có đạo đức thật sâu xa, không ngừng ca ngợi sự hiển hách to lớn, chẳng có chuyện gì là không cẩn thận, cung kính. Khi mời Chu để làm vua, có thể thực hiện nền chính trị nhân từ. Khi làm quan dưới triều Ân, biết làm việc một cách cung kính, thận trọng. Khi làm con trong gia đình, biết hiếu kính với cha mẹ; khi làm người chủ gia đình, biết hiện từ độ lượng. Khi quan hệ với mọi người biết thành tâm, chân thành". Những cái gọi là nhân, kính, hiếu, từ, tín chính là một chuẩn mực tuyệt vời nhất trong quan hệ con người.

44. YÊU NGƯỜI KHÁC NHƯ YÊU CHÍNH BẢN THÂN MÌNH

Tròn khi đối đãi người thì thuận buồm xuôi gió, được lòng người.

Vuông với bản thân sẽ thiện với người.

Để khiến cho sự tốt xấu của con người không trở nên cố chấp chính mình, lại không buông thả tùy thích, khoe tài trắng trợn thì cần phải có một tiêu chuẩn cao thượng để hạn chế nó, có một nguyên tắc để mọi người có thể cùng nhau tuân thủ, ràng buộc bản thân. Đây chính là đạo lý phải tuân theo phép tắc đã nói trong "Đại học".

Trong "Đại học" có viết: Đạo lý để trị quốc chính là ở người trên sao phải biết hiếu kính với người già, thì trong dân gian, đạo hiếu sẽ thành phong trào. Người ở trên cao biết kính trọng người cao tuổi, trong dân gian đạo nghĩa sẽ thành phong trào. Người ở trên cao biết an ủi giúp đỡ cô nhi quả phụ, dân gian cũng sẽ làm theo như vậy. Do đó quân tử phải có "lũy cử chi đạo" suy xét bản thân mà tin tưởng người khác. "Lũy cử chi đạo" là gì? Những việc người trên làm mà mình không thích, thì cũng không yêu cầu người dưới đi làm. Những việc kẻ dưới làm mà mình không thích thì cũng không lấy cái đó để dâng người trên. Những việc người trước làm mà mình không thích thì không nên làm trước mặt người sau. Những việc người sau làm mà mình không thích thì không nên làm trước mặt người trước. Những việc người bên phải làm mà mình không thích thì không nên làm cùng với người bên trái, những việc người bên trái làm mà mình không thích thì cũng không nên làm cùng với người bên phải. Đây chính là "lũy cử chi đạo", cũng chính là lý lẽ tha thứ suy bụng ta ra bụng người. Tất cả những việc gì mà mình không thích, là những thứ mình không muốn theo đuổi thì cũng không nên áp đặt cho người.

Chu Phanh bình luận nói: "Nếu như không muốn người trên vô lễ với mình thì phải dùng chính tấm lòng này để khoan dung cho tấm lòng kẻ dưới, cũng không được lấy sự vô lễ này để xúi bẩy họ. Nếu không muốn người dưới không trung thành với mình, thì phải dùng chính tấm lòng mình khoan dung với kẻ dưới, cũng không nên lấy tư tưởng này để bất trung với sự nghiệp. Còn như trước sau, bên trái bên phải, cũng đều như vậy. Vị trí của bản thân mình, trên dưới bốn phía, dài ngắn rộng hẹp, hai bên đều như vậy, chứ chẳng có cái gì không quy củ cả. Người mà có thể lo liệu, việc mà suy xét tốt chính là đạo lý quan trọng để bình thiên hạ".

Tử Cống hỏi: "Có câu nói nào để có thể phụng sự cả đời không?". Khổng Tử trả lời: "Thứ, chữ "thứ" này chính là những việc mình không muốn làm thì không nên áp đặt cho người khác". Đây cũng chính là "lũy cử chi đạo". Nhưng điều này nói thì dễ nhưng làm thì lại vô cùng khó.

Do đó Tử Cống nói với Khổng Tử: "Cái gì ta không muốn mọi người không thể áp đặt ta được, ta cũng không muốn áp đặt với người khác. Khổng Tử cho rằng đây không phải điều Tử Cống có thể làm được, ông nói: "Đoan Mộc Từ, đây không phải điều ngươi có thể làm được. Điều này không những phải dựa vào trình độ đạo đức, mà còn phải nhìn tính cách".

Người có sự dũng cảm, có lòng trung thành, thành thực lại có trí thức sâu rộng thì càng dễ có hiệu quả. Khi đối xử với người phải lấy tiêu chuẩn cao cả này để yêu cầu mình mới có khiến cho mọi người phải tâm phục khẩu phục.

Na Tra nói: "Yêu người như yêu chính bản thân mình". Ông còn nói: "Anh muốn người khác đối xử với anh thế nào thì anh hãy đối xử với họ như vậy". Có thể thấy, kiến giải của các bậc thánh nhân phương Đông và phương Tây đều rất giống nhau.

Một bộ thánh kinh, chỉ là giáo dục con người yêu người như yêu chính mình, giáo dục con người hãy khoan dung người như khoan dung chính mình. Nếu có được tinh thần vĩ đại đó thì luôn có thể thuần phục được tấm lòng của người trong thiên hạ. "Nếu muốn xây dựng bản thân thì hãy xây dựng người khác trước. Nếu muốn thể hiện bản thân thì hãy thể hiện người khác trước". Bản lĩnh của bậc thánh nhân chính là biết cách suy xét người khác bằng những gì mình muốn.

Khổng Tử nói: "Ghét người khác xưa nay chính là ghét chính mình, muốn trách người khác thì hãy tự trách chính mình". Người tốt số sở dĩ là tốt thì hãy làm theo và tốt như họ. Người xấu sở dĩ là xấu thì hãy tiến lên mà trở thành nỗi nhớ trong họ. Đây chính là đạo lý tuyệt diệu nhất để xử thế từ xưa tới nay. Người trong cuộc đời này chẳng ai là không thích giàu sang. Khi đã giàu sang rồi chẳng ai là không muốn tôn quý, vinh dự. Khi ta đã tôn quý, vinh dự, chẳng ai là không ghét sự nghèo hèn. Ta cần phải xoá bỏ sự nghèo hèn của họ, chẳng có ai là không ghét hoạn nạn, khó khăn, nên ta cần phải giúp mọi người trừ bỏ hoạn nạn khó khăn.

Thánh nhân thời xưa nói: "Trong thiên hạ có người phải chịu đói khát thì giống như mình phải chịu đói khát. Trong thiên hạ có người sa ngã thì giống như mình cũng sa ngã". Từ đây có thể thấy được sự vĩ đại của ông, có thể thấy được sự nhân đức của ông ngang bằng trời đất. Ngày nay, anh em bạn bè có người chịu đói khát lại coi như sự đói khát của người qua đường. Anh em bạn bè có người bị sa ngã, lại coi như sự sa ngã của người qua đường, không cho dù một chút lương thực để giúp đỡ người ta, đưa tay ra để xô thêm họ, duy nhất chỉ có động lòng xúc động với công danh lợi lộc của mình.

Danh tiết phải lập, danh dự phải tiếc, sức mạnh phải coi trọng. Bất cứ việc gì có lợi cho mình, thì phải khom lưng quỳ gối cũng được. Chỉ cần việc gì không có lợi cho mình thì chẳng hề quan tâm. Người như vậy có thể thành công lớn, lập đại nghiệp không? Từ xưa đến nay đều không có. Không phải vì mình mà vì mọi người, không yêu mình mà yêu nhân loại, đó là quan điểm của bậc thánh nhân.

Trâu Hạo hỏi: "Lấy tấm lòng yêu quý chính mình để yêu quý người, nhân đức có một tác dụng rất lớn. Lấy tấm lòng ghét người khác đế ghét chính mình, đạo nghĩa có tác dụng rất lớn lớn". Phạm Thuận Nhân nói: "Thược Khẩu nếu có thể dùng tấm lòng đòi hỏi người khác để đòi hỏi chính mình, dùng tấm lòng khoan dung chính mình để khoan dung người khác. Đây chính là sự tu dưỡng không hơn không kém của một bậc thánh nhân". Tô Đông Pha nói: "Nếu tự cho rằng mình là quân tử mà cho rằng kẻ khác là tiểu nhân thì người như vậy cũng chẳng khác gì với kẻ tiểu nhân". Ngô Đăng nói: "Mình xưa nay chưa từng mắc sai lầm, thì nhìn những gì họ đạt được và chưa đạt được, giống như một việc chẳng có can hệ gì đến mình". Đây chính là cái vì mình của Dương Chu, đây chính là điều mà các bậc thánh hiến hết sức phản đối.

Dương Chu dù nhổ một sợi lông của mình mà lợi cho thiên hạ cũng không làm, làm tấm gương cho thiên hạ để được thờ một đời cũng không làm. Ngày nay có người nhổ một sợi lông mà lợi cho thiên hạ cũng không làm, làm gương cho thiên hạ để được thờ một đời cũng không làm. Không chỉ như vậy, ngày đêm lại còn mưu tính chỉ cốt hại người để lợi cho mình, người như vậy thì so với Dương Chu cũng chẳng kém gì.

45. SỐNG LẤY PHỤC VỤ LÀM MỤC ĐÍCH

Nếu như thật sự thực hiện được mục đích suốt đời là cứu người, giúp người, phục vụ con người thì tự nhiên sẽ có được linh hồn, tâm linh, thể xác và tinh thân con người.

Mỹ Thái Công thua Tả Chu Triệu xây dựng sự nghiệp vĩ đại, liền nói với Chu Văn Vương: "Thiên hạ không phải là thiên hạ của một người mà là thiên hạ của người trong thiên hạ. Người cùng hưởng lợi ích của thiên hạ mới được thiên hạ, người độc chiếm món lợi trong thiên hạ sẽ mất thiên hạ". Ông còn nói: "Giành được đại thắng mà không phải dựa vào chiến đấu mới khó. Chỉ huy đại quân mà không có vết thương, hiểu biết với quỷ thần, thật tuyệt diệu, tuyệt diệu! Với người khác thì có bệnh cùng cứu giúp, có tình cảm cùng tác thành, có điều xấu cùng tương trợ, có điều tốt cùng hướng tới. Do đó không phải dùng binh mà có thể giành thắng lợi, không phải xung phong mà có thể tiến công, không có chiến hào mà có thể phòng thủ. Người không muốn giành được trăm họ lại có thể có được trăm họ, người không muốn giành được lợi ích, trăm họ có được lợi ích, người không muốn giành được thiên hạ, thiên hạ sẽ được lợi ích". Người lấy sự lo buồn của người khác coi là sự lo buồn của mình thì người khác sẽ buồn nỗi buồn của anh ta. Người coi niềm vui của người khác là niềm vui của mình thì mọi người sẽ vui với niềm vui của anh ta, người giúp người khác được lợi thì người khác sẽ lấy cái lợi để giúp anh ta, người lấy đạo đức để đối đãi người khác thì người khác sẽ lấy đạo đức để đền đáp anh ta. Đây chính là điều rất bình thường của con người.

Triết nhân xưa đã nói: "Người biết yêu quý mọi người thì mọi người sẽ yêu quý anh ta, biết cung kính với mọi người thì mọi người sẽ luôn cung kính anh ta". Do đó nói yêu người chính là yêu mình, lợi cho người chính là lợi cho mình, giúp người chính là giúp mình, hoàn thành cho người chính là hoàn thành cho mình, phỉ báng người chính là phỉ báng mình, gây tổn hại cho người chính là gây tổn hại cho mình. Đây chính là quy luật ngàn đời không đổi.

Những người làm việc lớn, thành công lớn thời xưa hẳn là người có đức độ, được lòng dân. Có thể có được sự tương trợ của nhân dân thì có thể sẽ được trời giúp. Do đó nói: "Giúp đỡ người chính là giúp đỡ mình, chu cấp người chính là chu cấp mình" và "người biết tương trợ giúp đỡ người khác, trời sẽ ban phúc cho người tạo phúc cho người khác". Đây chính là đạo lý người muốn lập được công lớn trong thiên hạ thì trước hết cần phải mong được giúp đỡ người khác.

Người được nhiều người giúp đỡ sẽ thành công lớn, người được ít người giúp đỡ thì thành công sẽ nhỏ. Người không được người khác giúp đỡ, chẳng ai không thất bại mà còn may mắn thành công. Người được thiên hạ giúp đỡ có thể đoạt được thiên hạ. Muốn được người khác giúp đỡ, thì phải giúp đỡ người khác trước, chịu thiệt thòi trước thì sau được hưởng phúc. Do đó nếu như rèn luyện được đức tính hy sinh thân mình để phục vụ gia đình, bạn bè, xã hội, dân trí, quốc gia và toàn thiên hạ thì phải khiến cho ý thức tư tưởng của mình biểu hiện bằng hành động, phải khiến cho hành động này trở thành thói quen, chuẩn mực trong cuộc sống, hãy để nó xuất phát từ tự nhiên, từ lòng chân thành, giống như hành vi bản năng bẩm sinh. Thái độ phục vụ này nếu nói một cách mở rộng chính là một nhân sinh quan cứu vớt con người là mục đích. Người cứu giúp người khác sẽ hoàn thành sự nghiệp của mình, người cứu giúp đất nước sẽ hoàn thành sự nghiệp nước nhà, người cứu giúp nhân loại sẽ hoàn thành sự nghiệp toàn nhân loại. Nếu thực sự đã thực hiện được mục đích cả cuộc đời là cứu người, giúp người, phục vụ người, trở thành một quy tắc làm việc của đời mình, thì tự nhiên sẽ giành được linh hồn, tâm linh, thể xác và tinh thần của người khác. Nếu có thể phục vụ không tiếc mình cho sự nghiệp của nhân loại, thì nhân loại sẽ phục vụ không tiếc mình cho sự nghiệp của bạn. Đây chính là quy luật tự nhiên.

Do đó nói "vô ngã" chính là điều căn bản để được lòng người, "lợi cho người" là thực tế để được lòng người. Cần phải có thế giới quan "vô ngã" mới có thể quên mình vì người khác. Chẳng ai nghĩ đến mình trước rồi mới quên mình vì người, cũng chẳng có ai không vì người khác mà lại được lòng người. Con thuyền từ bi phổ độ của Phật Thích Ca, tinh thần bác ái cứu nhân của Na Tra, tinh thần bác ái với nhân dân của Mặc Tử, tinh thần nhân chính nhân đức của Khổng Tử, tinh thần quên lợi ích riêng của Lão Tử. Quan niệm, điểm xuất phát của những người này có thể nói là giống nhau đại thể khác nhau chi tiết, hay khác đường cùng đích.

Khổng Tử nói: "Thân phận thấp kém không thể được cấp trên tín nhiệm, nhân dân trăm họ không thể được cai trị. Được sự tín nhiệm của cấp trên thì không được lòng tin của bạn bè, cũng không thể vĩnh viễn được cấp trên tín nhiệm". Chỉ có phương pháp dùng "lũy cử chi đạo" và cách yêu người cứu người, xuất phát từ lòng thành, lại đạt đến thiên đức hoàn hảo nhất, cao quý nhất mới có thể hợp với thánh đức của Trung Dung. Tâm thành thì có thể dốc hết tâm lực, có được thiện đức thì có thể khuất phục con người. Chí thiện chí thành, tự nhiên có thể sẽ lập đức lập nghiệp, được mọi vật nhất tâm phục vụ.

46. TIỀN CỦA NHIỀU SẼ LIÊN LỤY BẢN THÂN

Khi đối nhân xử thế, tốt nhất là cân nhắc nặng nhẹ.

Để có được hai chữ công bằng thì mọi người chẳng ai không khuất phục.

Lấy "công" để khuất phục người, lấy "bình" để khuất phục người, đây là một luận điểm quan trọng trong đối nhân xử thế. Đối xử với người công bằng, đối với vật thì bình tĩnh. Khi đối nhân xử thế, tốt nhất phải cân nhắc nặng nhẹ, đế cầu được hai chữ công bằng, thì chẳng có ai là không tin phục. Không thể coi công là tư, lấy tự hại công. Hai điều này tốt nhất hãy đinh ninh ghi nhớ trong lòng.

Sử ký có ghi lại: Phạm Văn Trung thân là gián thần (quan chuyên can gián), Triệu Thanh Hiến Công là quan Ngự sử. Khi bàn luận sự đời vì ý kiến trái ngược mà xa cách nhau. Vương Hình công nhiều lần hạ thấp Phạm Công, nói: "Bệ hạ hãy hỏi Triệu Phế thì sẽ biết ông ta là người biết vì người khác". Về sau, có một hôm, Thần Tông hỏi về Thanh Hiến Công, Triệu Phế trả lời: "Trung thần", Hoàng thượng nói: "Sao người biết ông ta là trung thần?". Triệu Quảng trả lời: "Đầu thời kỳ Gia Hựu, Thần Tông còn ở ngoài, ông ta nói phải lập con đường để dẹp an thiên hạ, lẽ nào đây không phải là trung sao?". Sau khi trở về Vương Hình Công hỏi Triệu Phế: "Ngươi không phải có hiềm khích với Phạm Trung Yểm sao?". Triệu Phế nói: "Ta không thể lấy việc riêng hại việc công được". Không thể lấy tư làm hại công, nói thì dễ mà làm thì thật khó. Đã không thể lấy tư hại công thì tự nhiên cũng không thể coi công là tư. Từ đó về sau, có mấy người theo kịp ông ta. Dù Phạm Văn Trung Công rất khâm phục ông ta, Thần Tông cũng rất khâm phục, Vương Hình Công cũng không thể không phục.

Không coi công là tư, có nghĩa là trong sạch mà không tham lam. Như vậy không những cần để ý quá khứ của ông ta mà cần để ý cả tương lai của ông ta. Cố Đình Lâm trong "Nhật Tri Lục" có nói: "Khi Quý Văn Tử chết, liệm ông theo nghi lễ một bậc đại phu, cho lấy những đồ ông dùng hàng ngày để chôn theo, thể thiếp không có áo gấm, ngựa không có lương thức ăn, không có tiền của chìm giấu, không có gia sản quý giá. Như vậy người quân tử mới biết Quý Văn là trung với hoàng thất. Phụ tá cho ba đời vua mà không có tài sản tích góp, chẳng nhẽ coi là không trung sao?". Gia Cát Lượng dâng biểu cho Hậu Chủ Lưu Thiền nói: "Nhà tôi ở Thành đô có 800 rừng dâu, ruộng, 15 héc ta, việc ăn mặc của con cháu đều dựa vào tự mình, tôi cảm thấy đã quá rộng rãi dư dật rồi. Còn như tôi ở bên ngoài, không có khoản thu nào khác chỉ có những đồ ăn đồ mặc tùy thân, toàn bộ đều nương nhờ quan phủ, không đòi hỏi gì hơn. Khi tôi chết đi, không cần phải chôn trong có ngọc lụa, ngoài có của cải, để phụ lòng bệ hạ". Khi Gia Cát Lượng chết, hoàn toàn như lời ông đã nói. Liêm khiết, chẳng qua là một phẩm chất của bề tôi, mà họ Tả ca ngợi ông là "Trung". "Gia Cát Lượng lấy cái không để tự phụ mà thôi". Đọc qua tờ biểu của Gia Cát Lượng, có thể thấy được hành vi phẩm chất hàng ngày của ông, chí hướng của ông, sự dũng cảm của ông, và tấm lòng hết sức trung thành của ông. Không chữ nào là không nhuốm máu, từng câu từng chữ chứa đầy tấm lòng, có thể sáng cùng nhật nguyệt. Người đọc qua tờ biểu của ông, nếu như không bị ông cảm hóa thì cũng là loài cầm thú.

Muốn chinh phục con người, chinh phục thiên hạ và đời sau, không những phải coi tội ăn hối lộ tham lam là tội lớn, thói quen tặng biếu với người cũng phải bỏ đi.

Trong "Ngôn hành hội toàn" của Vương Lang Xuyên có ghi lại "Đại lý phủ ở Vân Nam sản xuất tranh đá, quan lại quản lý vùng này người nào cũng tốn công tốn của, xếp lên xe thuyền để đi tặng người khác. Có một bang chủ một mình làm thơ ngụ ý nói: "Tương tư chưa phải đi tặng tranh đá. Lưu lại khắc bia chính đức ở Nam Trung". Lại có một sản vật ở Hà Nam là hương dây và nấm ăn, những người đến du lịch đều mang về để dâng tặng người khác. Khi Túc Mãn Công đi tuần thú ở vùng này, ông không hề lấy một chút nào. Lúc đó có người làm thơ nói: "Khăn tay, nấm ăn và hương dây. Lấy dùng về sẽ là tai họa. Hai tay áo mát mẻ hương lên trời mà đi. Tránh được những lời bình luận đàm tiếu ong ve".

Đây dù là chuyện nhỏ, thế nhưng từ đây có thể thấy được khí tiết cao ngút của con người, khí tiết nhỏ đã lập thì khí tiết lớn tự nhiên cũng được lập. Cách lấy tiền của rất nhiều, nhưng muốn phát tài thì không cần làm quan, nếu làm quan mà phát tài thì sẽ có ngày gặp cảnh thê lương. Kể cả đời con người là không cần phải giàu, kể cho con cháu thì không cần phải để lại tài sản. Tiền nhiều sẽ mệt đến thân hại đến thân. Đầu bằng thanh liêm trong sạch, lưu lại danh tiếng tốt, tấm gương tốt cho con cháu đời sau.

47. CON NGƯỜI LÀ LOÀI ĐỘNG VẬT CÓ TÌNH CẢM

Cách duy nhất để giành được cảm tình của mọi người chính là ở chỗ bạn biết thể hiện ở các mặt: coi trọng họ, cảm thông họ, giúp đỡ họ, yêu quý họ.

Để chinh phục được mọi người và có được lòng tin của họ thì phải trở thành người lãnh đạo tốt. Để có thể cho người khác cảm động thì chỉ có sự lợi và hại bởi chính họ mà thôi. Nếu muốn nắm lấy người khác để dùng, dù dùng vào việc lớn hay nhỏ cần phải đứng trên quan điểm lợi và hại của đối phương, suy xét cho chính họ chứ không phải cho mình, đây là một nguyên tắc lớn vững chắc vô cùng. Bây giờ mời hãy xem đại tướng nhà Tần là Chương Hàm ghi lại sự thực lịch sử mà Trần Dư đã nói và làm phản nhà Tần.

Sử ký ghi lại:

Hạng Vũ thống lĩnh đại quân chư hầu tấn công nhà Tần. Quân đội của Chương Hàm, đại tướng nhà Tần, đóng quân của Cúc Nguyên, quân đội của Hạng Vũ đóng quân ở Chương Nam, hai bên giằng co, nhưng vẫn chưa phân ranh giới. Trần Dư phái người đem thư cho Chương Hàm, có viết: "Bạch Khởi làm đại tướng nước Tần, phía Nam chinh phạt Sở, phía Bắc thuần phục Mã Phúc, công thành chiếm đất không biết bao nhiều nhưng khó mà dự tính được cái mà ông ta có lại là cái chết. Mông Quát là đại tướng nước Tần, phương Bắc đã đuổi người Hồ, mở ra ngàn dặm vùng Dư Trung, lại bị chết ở Dương Châu. Tại sao lại có kết quả như vậy? Công lao quá lớn, nhà Tần sẽ không phong thưởng, sẽ dùng hình phạt đế xử chết. Gần đây, ông là đại tướng nước Tần, được ba năm rồi, nhưng người bỏ trốn có đến hơn ngàn vạn người, mà chư hầu nơi đây gây sự quá nhiều. Triệu Cao của các ông thích nịnh nọt, nhưng lâu thì không xong. Hiện nay tình hình khẩn cấp, rất khó tránh được các binh sĩ Tần không giết ông, do đó luôn tìm mọi cách để giết ông mà chối từ trách nhiệm, để người khác thay thế ông và tránh được tai họa (là sách lược mượn đầu người trong lịch sử). Trong quân như ông chỉ ở bên ngoài, thời gian lâu dần, hiềm khích trong triều càng nhiều, ông có công cũng muốn giết ông, không lập công cũng muốn giết ông (đây chính là chỗ tinh yếu trong thư tín). Hơn nữa ông trời muốn diệt nhà Tần, người không thông minh cũng hiểu rõ điều này. Hiện nay ông là vị tướng lĩnh trong thì không dám trực tiếp can gián, ngoài thì là mất nước. Thân cô thế cô, chẳng nhẽ không cảm thấy đau xót sao. Tướng quân như ông sao không bãi binh, cùng các nước chư hầu tấn công nước Tần, cùng chia thiên hạ, mỗi người tự xưng vương. Như vậy so với cánh thân bị chặt đứt vợ con chịu chém không phải tốt hơn sao?"

Chương Hàm nhận được bức thư này liền hẹn ký kết liên minh với Hạng Vũ ở vùng Ân Hư phía Nam Hằng Thuỷ.

Chúng ta đều biết, con người là động vật có tình cảm, tất cả động lực hành vi của con người đều bị tình cảm chi phối. Cách duy nhất để có được cảm tình của con người thì nằm ở biểu hiện của bạn trên các mặt: tôn trọng, coi trọng, thông cảm, giúp đỡ và yêu quý anh ta.

Nếu như bạn muốn nâng cao thân phận của mình lên, để mọi người thấy rằng bạn là vị lãnh tụ vĩ đại, quỷ thần cũng không thể làm gì thì tốt nhất bạn hãy hạ thấp thân phận của mình, vứt đi cái giá của mình để mọi người cho rằng bạn là người hoàn toàn có thể tin cậy, là người bạn chân thành của họ, nhưng thực ra bạn là lãnh tụ của họ. Cứ tiếp tục như vậy, vô hình chung họ đã nâng cao địa vị thân phận của bạn, khiến cho trong con mắt mọi người giữ mãi quan niệm và cách nhìn đó. Thế là bạn mở ra lòng tự trọng của con người đi giành lấy sự ủng hộ nhiệt liệt và tấm lòng yêu quý kính trọng của mọi người đối với bạn. Như vậy, mọi người không chỉ vui vẻ khuất phục và ủng hộ bạn, yêu quý bạn, thậm chí cam tâm tình nguyện nhảy vào nước sôi lửa bỏng, tập trung tận lực dâng hiến cho bạn, cam tâm tình nguyện hiến tính mạng của mình. Thế nhưng bạn là người lãnh đạo, nếu như cho mình là người tự cao tự đại, thì vĩnh viễn không có được sự ủng hộ và lòng kính yêu chân thành của mọi người.

Lão Tử có nói trong "Kinh đạo đức": "Vương hầu nếu không giữ được chức thủ lĩnh trong thiên hạ, e sẽ bị lật đổ. Cho nên "Quy dĩ tiện vi bản, cao vĩ hạ vi cơ" (có nghĩa là: cái cao quý lấy cái thấp hèn làm gốc, cao lấy thấp làm nền), do vậy các vương hầu thường tự xưng là "cô" (ta), "quả", "bất cốc". Đây chẳng phải là lấy "tiện" làm gốc sao? Điều mọi người ghét nhất chính là "cô", "quả", "bất cốc" song các vương hầu lại dùng những từ đó đế tự xưng. Cho nên đối với tất cả mọi việc, nếu muốn giảm bớt nó đi, nó lại tăng lên, nếu muốn tăng lên lại chỉ đạt được sự giảm bớt. Trong "Khúc lễ" cũng nói: "Lễ cũng chính là phải tự ti. Và tôn kính người khác, dù là phàm phu tiểu tốt cũng phải tôn trọng họ, huống hồ là những người cao quý?".

Do vậy, đối với tầng lớp lãnh đạo mà nói, chính là phải biết kìm nén bản thân đúng mức, biểu dương người khác. Biểu dương người khác thực tế chính là đề cao bản thân mình. Kiêu ngạo cố nhiên sẽ làm hỏng sự việc của mình, và duy ngã tự tôn, ngông cuồng tự đại, bừa bãi vô lễ tương tự cũng sẽ làm huỷ hoại sự nghiệp của mình.

Người vĩ đại thực sự không biểu lộ sự vĩ đại, một người cao quý chân chính không khoe khoang sự cao quý của mình. Cho nên Lão Tử nói: "Biển sở dĩ có thể trở thành nơi hội tụ của hàng trăm con sông là do biển nằm ở địa thế thấp, do vậy mới có thể trở thành vua của trăm sông. Vì vậy, thánh nhân muốn lãnh đạo được người dân, buộc phải ăn nói khiêm tốn với người dân, muốn lãnh đạo được dân phải đặt lợi ích cá nhân mình sau lợi ích của người dân. Một thánh nhân có đạo đức thì tuy địa vị cao sang hơn nhân dân, song người dân cũng không vì thế mà cảm thấy nặng nề; ở trước mặt người dân, người dân cũng không vì thế mà cảm thấy khó xử". Là một vị lãnh đạo, muốn có được sự ủng hộ và yêu mến của quần chúng nhân dân thì dù có cao quý cũng không cố ý biểu lộ sự cao quý, có vĩ đại cũng không cố ý thể hiện sự vĩ đại.

48. TRUNG - ĐẠI DIỆN CHO MỌI CHÂN LÝ

Đối nhân xử thế không được quá, cũng không thể không bằng người, chỉ cần "vừa phải" là được.

Tâm lý tiêu cực và cầu an qua ngày đoạn tháng, những thói quen cam chịu an bài và cảm giác tự ti xuất hiện trong xã hội hiện đại đều trái ngược với tôn chỉ chủ yếu về đại nghĩa do các bậc thánh hiền thời xưa truyền lại. Cho nên, chúng ta rất cần đến tinh thần tích cực của các thánh nhân hào kiệt xưa. Sự xuất hiện của tinh thần này chính là dựa trên tinh thần "thi hành nhân nghĩa", lo nghĩ cho mọi người, không lo nghĩ cho bản thân. Tinh thần tích cực được nói ở đây chính là tinh thần yêu chuộng chân lý và tinh thần tiến thủ của nhân loại.

Văn hóa Trung Quốc từ xưa đã lấy "đạo" làm chân lý đại diện cho vạn sự vạn vật giữa con người và vũ trụ, lấy "trung" làm cơ sở, do vậy "trung" cũng là chân lý đại diện cho tất cả. Cho nên nói hàng loạt đạo Nho chính thống và truyền tâm của Nghiêu, Thuấn, Vũ, Thang, Văn, Võ, Chu và cả Khổng Tử đều là một chữ "trung". Cách gọi là doãn chấp quyết trung, hoặc kiến trung kiến cập, hoặc gọi thời trung, thủ trung, ý nghĩa chính của "Dịch" - Khổng Môn là "Trung Dung", trong "Đại học" gọi là "chí thiện", đều có nghĩa là "trung đạo". "Trung" không có nghĩa là "đứt đoạn", "ở giữa" mà là ranh giới đại diện cho "chí thiện", cũng là ranh giới của "tối cao minh". Trong sự vật, nó đại diện cho chân lý "bất biến", hoặc gọi là chân lý "vĩnh hằng", về mặt tinh thần, nó đại diện cho tinh thần tự cường "Không khuất phục", đó cũng là tinh thần tiến thủ của con người.

"Đạo trung dung" không thiên lệch cũng không thể biến đổi; đạo lý "chí thiện" không thể tăng lên, cũng không thể giảm đi; đối nhân xử thế, không thể quá đáng, cũng không thể không bằng người, chỉ cần làm đến mức "vừa phải" là được. Đây chính là "trung", cũng chính là "chí thiện". Cho nên trong "Đại học" nói "dừng ở chí thiện" cũng chính là "dừng ở trung dung". Đây là học thuyết của Khổng Phu Tử. Tôn chỉ chính của đạo Khổng chính là răn dạy con người ta phát triển theo "tinh thần tích cực", theo lý tưởng cao cả cao minh nhất để hoàn thiện nhân cách bản thân.

49. KHÔNG CÔNG BẰNG SẼ KHÓ THUYẾT PHỤC NGƯỜI

Việc đáng sợ nhất trong thế gian chính là không công bằng, không đúng mực. Cho dù trị vì nghiêm khắc hay thoải mái cũng đều phải lấy công bằng để thuyết phục người.

Là người, chúng ta không chỉ cần có đạo đức, đối nhân xử thế càng cần có đạo đức, hình thức biểu hiện tốt nhất của đạo đức là đối xử công bằng với mọi người.

Điều đáng sợ nhất thế gian chính là không công bằng, không đúng mực. Cho dù trị vì nghiêm khắc hay thoải mái cũng đều phải lấy công bằng để thuyết phục người, không công bằng sẽ khó thuyết phục người.

Trương Nam Hiên nói: "Làm chính trị cần phải có lòng công bằng, không có lòng công bằng thì việc tốt sẽ làm thành việc sai trái. Ví dụ nâng đỡ kẻ yếu, kiềm chế kẻ mạnh vốn là việc làm tốt song thường vì việc tốt mà làm thành việc sai trái. Cũng giống như tấm gương sáng vậy, xinh là xinh, xấu là xấu. Nếu ngay từ đầu đã cho rằng người này là xấu, sẽ xem thường người ta, và lúc nào cũng thấy người ta xấu".

Muốn đánh giá tấm lòng, đặc biệt muốn đánh giá tính khí, tình cảm của người khác, thì phải dựa vào tính cách, thái độ con người ta. Lòng người sở dĩ khó đánh giá chính là chỗ tình cảm của con người thể hiện vô cùng phong phú. Gia Cát Lượng có một câu danh ngôn rằng: "Lòng ta cũng giống như một cán cân, không cân nặng nhẹ với người khác". Công lao và sự nghiệp cả cuộc đời ông đều thể hiện rõ hai chữ công bằng. Không làm được hai chữ công bằng thì không thể lấy được lòng người, không thể trị vì thiên hạ được.

Trần Thọ, tác giả "Tam Quốc chí" khi đánh giá Gia Cát Lượng nói: "Gia Cát Lượng là một tướng quốc chăm lo trăm dân, lấy mình làm gương, quản lý chế độ quan trường, làm chế độ quyền lực, thành tâm và công bằng. Chỉ cần là người tận tâm tận lực thì ngay những người xa lạ cũng khen ngợi, chỉ cần là người phạm pháp dã man thì cho dù là người thân cũng trừng phạt. Những người đuối lý nhận tội, những người nhận tội có ý ăn năn hối cải sẽ được xử nhẹ. Những người tội chết cũng không hối cải, gian dối chối cãi thì dù nhẹ cũng xử phạt nặng. Người tốt mà không có thành tích gì thì không khen thưởng, ác nhưng không gây hậu quả xấu cũng không đáng chê. Tinh luyện của sự việc, căn bản của sự vật, tên gọi phải đúng với thực tế, giả dối không còn coi là con người nữa, cuối cùng trong phạm vi cả nước vừa uy nghi lại vừa có một tấm lòng yêu dân. Hình phạt chính trị tuy nghiêm khắc song không có người oán hận, đấy chính là thành tích mà ông đạt được bằng trái tim thẳng thắn khuyến cáo của ông. Có thể nói Gia Cát Lượng là nhân tài trị thế hiếm có trong số ít các bậc cha chú tiền bối như Quản Trọng, Túc Hà.

50. NGƯỜI NGHIÊM KHẮC ÍT KHOAN DUNG

Khi cần buông phải buông, chỗ cần cứu người thì cứu người.

Theo "Lịch sử đời Đường" có ghi chép: Những tướng lĩnh đến đầu hàng từ thời Lưu Vũ Chu phần lớn đều gây phiền loạn, mọi người đều nghi ngờ cho cấp uý - Trì Kính Đức, liền bắt giam ông.

Khuất Đột thông qua Ân Khai Sơn nói với Lý Thế Dân: "Cấp úy - Trì Kính Đức là người vô cùng gan dạ, nay đã bắt giam hắn, tất nhiên sẽ sinh oán hận, giữ hắn lại e sẽ có tại họa về sau, chi bằng ta giết hắn đi".

Lý Thế Dân nói: "Nếu như Kính Đức muốn làm phản để bỏ trốn thì đã trốn từ lâu rồi, sao lại đợi đến bây giờ?". Sau đó ra lệnh thả ngay Kính Đức, đồng thời cho dẫn lên phòng mình và ban thưởng rất nhiều tiền vàng, ông nói: "Mong ngài dùng khí tiết của đại trượng phu để nhìn nhận sự việc, đừng vì những hiềm nghi nhỏ này mà để bụng. Tôi luôn không tin những lời vu oan giá họa cho ngài, mong ngài thông cảm cho. Nếu như ngài muốn ra đi, thì số bạc vàng này có thể giúp được ngài gọi là thể hiện tình cảm cùng làm việc với nhau một thời gian giữa chúng ta".

Có một lần, Lý Thế Dân chỉ đem năm trăm quân đi xem xét trận địa, Vương Thế Sung dẫn hơn một vạn quân bất ngờ vây chặt ông, Đan Hùng Tín bắt Lý Thế Dân, Trì Kính Đức phi ngựa đến hét lớn: "Không được hại chủ ta!", nói rồi quất đánh ngang dọc, Đan Hùng Tín phải xuống ngựa bỏ chạy, Khuất Đột dẫn đại quân đuổi tới, Vương Thế Sung đại bại, may mà thoát chết.

Lý Thế Dân nói với Trì Kính Đức rằng: "Sao ngài lại báo đáp nhanh đến vậy?". Đây chính là biện pháp, là khí tiết anh hùng giúp anh hùng trên giang hồ. Đã thả một phạm nhân như anh ta ra, lại còn đưa về phòng mình và còn tặng cả tiền bạc, để mặc tự do. Nếu không phải là Đường Thái Tông, thì liệu người khác có thể làm được không?

Lại có chuyện lịch sử kể: Quế môn vương Lưu Hưu Phạm dấy binh làm phản ở Cửu Giang, Tiêu Đạo Thành đã ngầm tiêu diệt ông ta mà quân làm phản vẫn không hề biết, vẫn chuẩn bị ra tiền tuyến. Lúc này, trong cung mới có tin đồn. Hưu Phạm đã ở Tân Đình, đám binh lính hoang mang vô cùng, số người phải ghi tên xung quân được đề trong tố cáo thị lên hàng nghìn, song người đợi đến lượt lại là Tiêu Đạo Thành.

Tiêu Đạo Thành liền xé bỏ và đốt tờ giấy cáo thị, đứng trên tường thành nói: "Cha con Lưu Hưu Phạm đã bị giết, xác dưới chân núi Nam, ta chính là Tiêu Bình Nam, tên trong cáo thị đã bị đốt, mọi người không phải sợ hãi!". Quân phiến loạn thấy hổ thẹn mà phục tùng Tiêu Đạo Thành. Tiếp đó nhận được cáo thì lập tức cho xé đốt đi, làm như vậy độ lượng biết bao.

Ông không hề truy cứu tội của họ, không sợ sau này họ sẽ phản bội, đồng thời cho thiêu huỷ xoá hết dấu tích để thể hiện thành ý ân đức, những việc như vậy người bình thường có thể làm được chăng?

"Lịch sử đời Tống" có ghi: Khổng Thủ Chính và Vương Vinh cùng tiếp tiệc Tống Thái Tông, cả hai đều say ngất ngưởng, tranh luận không một chút kiêng nể trước mặt Thái Tông. Ngày hôm sau, Khổng và Vương cùng đến xin chịu tội. Thái Tông nói: "Ta cũng quá say, không phải tri tội". Đây tuy là chuyện nhỏ, song ở thời đó, nếu truy cứu trách nhiệm sẽ khó làm cho hạ thần ngoan ngoãn phục tùng, không truy cứu trách nhiệm lại làm mất uy nghiêm của hoàng đế, chỉ còn cách không đồng ý trị tội theo luật pháp mà mượn cớ ta cũng quá say để chiếu lệ, làm yên được lòng người. Như thế vừa khoan hồng độ lượng, lại vừa cởi mở, chỉ một chút nhân đức đã làm tăng thêm tình người giữa quân thân.

Thời Đường Minh Tông có vị hòa thượng ngao du Tây Thành về, được một chiếc răng Phật bèn đem dâng lên Minh Tông, Minh Tông đem ra cho mọi người xem. Học sĩ Triệu Phương Tiến thưa rằng: "Thế gian có truyền rằng nước lửa cũng không thể làm hư hại được răng Phật, vậy xin cho kiểm tra thực giả". Nói rồi lấy rìu bổ xuống, răng Phật vỡ tan theo tiếng rìu, Minh Tông cũng không vì vậy mà truy cứu tội.

Đây xem ra chỉ là chuyện nhỏ, lúc đó, nếu chiếu sự tôn nghiêm của vua chúa thì không cho phép xảy ra chuyện như vậy. Mà ngay chế độ dân chủ hiện đại cũng vậy, không có căn cứ cũng không thể có chuyện như thế. Chính điều này cho thấy thái độ cai trị đấng minh vương, không chỉ khoan hồng với việc lớn mà việc nhỏ cũng khoan dung. Trong sự khoan hồng, từ không ân đức thành có ân đức, không có mưu kế tùy cơ ứng biến trở thành có.

Chỉ có khoan hồng bao dung mới có thể phân minh mực thước. Hứa Lỗ Trai nói: "Làm người cần phải độ lượng bao dung, phân chia mức độ một cách chặt chẽ. Phân minh không nghiêm, sự tình sẽ không thể vững được, mà sẽ còn bị sỉ nhục. Ngụy Công Tố độ lượng giải quyết sự việc, chí khí mạnh mẽ, là mẫu người không thể xâm phạm, cho nên đã trở thành danh thần đương đại. Hiện nay, có thể tìm thấy những người độ lượng nhân hậu, người uy nghiêm thì lại ít khoan dung, đối với sự nghiệp mà nói tất sẽ có hại".

51. TÍNH NHẪN NẠI KIỂU ANH HÙNG

Thà bị người khác ăn hiếp, cũng không ăn hiếp lại.

Dù bị người làm nhục cũng không được phép làm nhục người.

Đại Công nói với Văn Vương: "Rộng lượng bao trùm khắp thiên hạ, sau đó có thể bao dung thiên hạ, tín dụng khắp thiên hạ, sau đó có thể thao túng được thiên hạ; nhân đức khắp thiên hạ, sau đó có thể thu phục được thiên hạ, ấn trạch khắp thiên hạ, sau đó có thể có được thiên hạ, quyền thế vượt thiên hạ, mới không thể mất thiên hạ. Gặp chuyện phải quyết đoán, như thế thiên vận mới không thể thay đổi, thời đại không thể thay đổi". Ông cho rằng "Có đầy đủ sáu điều này mới có thể trị vì thiên hạ làm chính trị". Mà trong sáu điều này, bao dung thiên hạ lại chiếm vị trí đầu tiên. Nó có thể là một điều kiện quan trọng không thể thiếu đối với một nhân vật lãnh đạo.

Gandi là một lãnh tụ nổi tiếng của phương Đông thế kỷ 20, cơ sở chính trị của ông dựa trên nền tảng tôn giáo. Tính nhẫn nại kiểu anh hùng đã giúp cho tư tưởng của ông thấm sâu vào tâm hồn mỗi người dân Ấn Độ, làm cho chủ nghĩa áp bức bằng vũ lực của đế quốc Anh chịu bó tay. Sự nhẫn nại vô hạn và tình yêu vô bờ được thể hiện ở tinh thần hy sinh của ông, và điều đó đã mang lại động lực cơ bản nhất định cho phong trào cách mạng sau này. Ông là vị lãnh tụ phong trào dân tộc thuần túy duy nhất. Trong công tác cách mạng và công tác chính trị của ông không hề có sự lợi dụng quyền lợi để mưu cầu lợi ích riêng tư. Ông luôn luôn làm việc với tinh thần vĩ đại hy sinh bản thân, cho nên cảm hóa và kêu gọi được tín đồ, cảm phục được kẻ thù. Chúng tôi xin được kể một vài chuyện nhỏ để mọi người có dẫn chứng.

Năm 1997, Gandi do chủ trương mà ông đã lựa chọn, không thể làm cho một bộ phận phần tử cấp tiến vừa ý, thậm chí toàn bộ kế hoạch đều bị nghi ngờ, đồng thời chính phủ lại ra sức dùng toàn bộ quyền lực để ép buộc ông yếu mềm và thuận theo. Một hôm, Gandi bị một đám người dùng bạo lực tấn công và quất đánh một cách hung ác độc địa, chỉ đến khi cho rằng ông đã chết mới dùng tay bỏ đi. Sau đó, lại bị bắt bỏ ngục, xử tội tù và phạt làm khổ dịch. Chính trong thời gian đặc biệt như vậy, ông vẫn tạm thời độ lượng hết sức bao dung, kẻ thù xưa nay vẫn tiếp tục đánh bạt sự phấn đấu của ông, tiếp tục đi theo con đường đã định của mình. Khi giữa Gandi và Tagore bất hòa, có sự rạn nứt nhỏ, ông không muốn làm bất cứ biện giải và tranh luận nào bằng giấy tờ hay bằng miệng. Trong số những bạn hữu của ông, có người kể rõ với ông những lời nói không hay của Tagore, nhằm tăng thêm thành kiến giữa hai người. Ông thường xuyên tìm cách ngắt lời họ, thậm chí còn không một chút khách khí ra lệnh cho họ không được nói nữa, không chỉ không nói xấu Tagore ngược lại còn thanh minh bản thân phải cảm ơn Tagore như thế nào, phụ lòng Tagore như thế nào. Như thế mới là bí quyết có thể thắng được người.

Dương Kế Thịnh trong thư nói với con trai mình có viết: "Thà là nhượng người, chứ không để người nhượng ta; thà độ lượng với người chứ không để người bao dung với ta, thà bị người ta ăn hiếp chứ không được ăn hiếp người, thà bị người sỉ nhục chứ không để người bị sỉ nhục vì ta. Những người ta mang ơn thì ta cả đời cũng không quên; người oán ta, ta phải kịp thời xóa bỏ oán hận. Khi nhìn thấy ưu điểm của người khác phải hết lời khen ngợi, khi nghe thấy khuyết điểm của người khác thì tuyệt đối không được nói để họ biết. Có người nói với con rằng ai đó muốn báo đáp cám ơn con, thì hãy nói rằng anh ta mang ơn ta, nhưng ta cũng không để ý đến điều đó, như thế làm cho người hàm ơn càng thêm cảm kích sâu sắc. Có người nói với con rằng ai đó cáu giận con nói xấu con, hãy nói khi thường anh ta và tôi đối với nhau rất tốt, sao lại có chuyện nói xấu tôi? Như vậy sẽ làm cho người cáu giận ta, nói xấu ta nghe xong sẽ tự nhiên hết cáu giận. Đây thật là một nguyên tắc làm bậc thánh nhân. Con người nếu có thể làm được như vậy thì thế giới sao có thể không tươi đẹp được? Mọi người sao có thể không chung sống hòa bình được?".

Hoàng Thạch Công nói: "Cáu giận nhỏ không bỏ qua, hắn sẽ gây oán hận lớn". Ông lại nói: "Người chỉ nhìn thấy oán xưa mà không nhìn thấy công lao hiện tại thì sẽ có kết cục xấu". Cho nên, người đạt được thành công rực rỡ trong thiên hạ hẳn là người có tấm lòng độ lượng bao dung. Chỉ cần anh ta có tài năng, thì ngay cả kẻ thù cũng trọng dụng, chỉ cần anh ta có công đức thì đến cả sự oán hận cũng được khen thưởng. Trương Tử Phòng khuyên Hán Cao Tổ nên gia phong cho Ung Xí, nếu như không thể bỏ qua vài hiềm khích nhỏ, sợ rằng sẽ dẫn đến sự oán hận và mưu loạn của bọn bề tôi, và như vậy tất sẽ dẫn đến sự thất bại. Trịnh Quốc Công Ngụy Trung đã khuyên can Đường Thái Tông như vậy, chỉ cần anh ta có tài năng, thì có thể không xét những sai lầm trước đây, cách này có thể coi là rất có lý.

52. BỎ QUA NHỮNG LỖI LẦM CỦA NGƯỜI KHÁC

Thường thì con người chỉ biết những kiến giải, hành vi của người khác là sai lầm, là hạn hẹp ấu trĩ, mà không biết rằng chính mình cũng có thái độ hành động như vậy.

Có người đã từng nói: "Thiên hạ không có ai toàn tài, cũng không có ai không có tài cán gì; thiên hạ không có người nào kh ông phạm sai lầm, cũng không có người nào hoàn toàn không có điểm tốt. Con người phải cân nhắc tài năng để phát huy, có thể lấy ưu điểm bù khuyết điểm, đó chính là chuẩn mực trong cách dùng người.

Napoleon là người nắm rõ điểm này. Phàm là những nhân tài mà ông ta cần dùng, ông ta đều dùng mọi cách mời cho bằng được cho dù anh ta đang ở phe đối phương, ông ta cũng nghĩ cách làm cho anh ta chạy sang phe cánh của mình. Có một vài kẻ thù trong phe cánh của Napoleon nhưng ông ta coi là tướng lĩnh quan trọng và nghĩ cách luân phiên điều phối sử dụng. Brian đã từng đánh giá Napoleon "dùng người không vì cá nhân, luôn thực hiện chính sách quên sự phẫn nộ thù oán". Qua câu nói này có thể chứng tỏ Napoleon am hiểu một cách sâu sắc nội dung chính trong bí quyết thành công của sự nghiệp.

Lục Tiên Công đã nói trong "Tấu nghị" của ông rằng: "Trong sử sách khi trần thuật tất cả nguyên nhân mất thiên hạ của Hạng Vũ đã viết: Đối với người có công thì không coi trọng, với người phạm lỗi lầm thì không bỏ qua. Quản Trọng cho rằng Bảo Thúc Nha sở dĩ không gánh vác nổi trọng trách làm tướng quốc chính là bởi nghe nói đến lỗi lầm của người khác mà cả đời không quên". Lại cho rằng: "Suốt ngày chỉ rong ruổi chạy xe, bản lĩnh chỉ bằng anh đánh xe ngựa. Buổi sáng vẫn cho là kẻ phản nghịch, đến tối lại có thể được phong là kẻ trung thành; mới đầu là tên kẻ cướp, cuối cùng thì làm khanh tướng. Biết Trần Bình là kẻ có thái độ không ra gì, mà không từ bỏ, phẫn nộ Hàn Tín tự phong vương nên phong vương, Khoái Thông đưa ra lý luận để được xá tội, Ung Xí tích hận trước khi được khen thưởng. Đó chính là nguyên nhân để Cao Tổ hoàn thành nghiệp đế vương. Bỏ qua tội bắn vua mà trọng dụng tài năng của người khác, xoá bỏ oán hận đáng chém đầu để tránh những khó khăn. Đó là nguyên nhân để Tề Tuyển Công xưng bá và lập nghiệp. Đối với người trực tiếp có liên quan, tuy phạm tội ác nhưng không thể không khoan dung. Tuỳ theo hoàn cảnh thích hợp, tuy là kẻ địch lớn cũng không thể không trọng dụng".

Đoạn này bình luận dành cho những nhân vật lãnh đạo tham khảo để có thái độ đối nhân xử thế cho phù hợp.

"Bậc đại trượng phu nên là người khoan dung, không được để người khoan dung". Phong độ của Tôn Trung Sơn cũng vô cùng độ lượng. Thường thì con người chỉ biết đến kiến giải và hành vi của người khác sai lầm, hạn hẹp, ấu trĩ, mà không biết chính mình cũng có thái độ như vậy, dường như cũng đi theo vết xe của người khác.

Năm dân quốc thứ 7, Tôn Trung Sơn lại đi du lịch Châu Âu, Hưng Trung Hội chuẩn bị họp ở Berlin. Đồng chí Vương Phát Khoa nhận được lời cảnh báo đe dọa của hai học sinh Mãn Châu, nói sẽ báo cáo với chính phủ để cắt bỏ hết bổng lộc, thậm chí còn nguy hiểm đến tính mạng. Vương Phát Khoa quá cùng đường, phải đến Paris để tránh nạn. Ông ta chủ trương với đồng chí Ôn La Minh mới gia nhập hội đồng minh làm phản, đợi Tôn Trung Sơn đi ra ngoài, mới vào phòng của ông ăn trộm danh sách đồng minh rồi chạy đến đại sứ quán đóng ở Pháp khóc lóc, tiết lộ bí mật coi đó là lễ vật tự thú. Vương Phát Khoa đâu biết được rằng đại sứ lúc đó là Tôn Bảo Kỳ, coi thường hành vi của ông ta, lại sợ xảy ra chuyện đáng buồn cười ở đại sứ quán tại London nên mới quát mắng ông ta. Vương Phát Khoa và Ôn La Minh sợ hãi nhếch nhác chạy về khách sạn, khóc lóc với Tôn Trung Sơn khai ra chuyện ăn cắp danh sách. Tôn Trung Sơn chẳng hề trách mắng nửa lời mà ngược lại còn nhẹ nhàng an ủi họ. Tôn Trung Sơn chính là dùng tấm lòng khoan dung độ lượng như vậy để hoàn thành sự nghiệp vĩ đại của mình.

53. QUÊN BẢN THÂN CÓ THỂ DUNG NẠP VẠN SỰ VẠN VẬT

Quên mình đãi người thì có thể tiếp thu người

Quên mình tiếp vật thì có thể dung nạp vạn vật

Quên mình dụng thế thì có thể xoay chuyển thời gian thời thế

Quên mình dụng thiên hạ thì có thể bao dung thiên hạ.

Lão Tử đã nói: "Đạo là vật hư không, không thể nhìn thấy, trống rỗng vô hình, nhưng tác dụng của nó cũng vô cùng vô tận không thể đánh giá. Nó thăng trầm kín đáo như vậy dường như là chúa tể của vạn vật, mài mòn nhuệ khí của chính mình không bộc lộ tài năng, giải thoát khỏi phiên khô hỗn loạn, nó ẩn giấu ánh hào quang của mình, đem bản thân nó hòa lẫn vào nơi trần tục. Nó thâm trầm kín đáo như vậy, mà vô hình vô dạng, dường như đang tồn tại, lại dường như không tồn tại". Lão Tử lại nói: "Thánh nhân thống trị thiên hạ, là làm cho đầu óc con người giản đơn, thuần phát lấp đầy bụng người ta, mài mòn ý chí của con người, tăng cường sức khoẻ thể lực cho họ, cố gắng hết sức làm cho sự trống rỗng tĩnh mịch của tâm linh con người lên đến cực điểm, làm cho cuộc sống thanh tĩnh, kiên định không hề thay đổi. Khiến cho vạn vật đều tập trung sinh trưởng mạnh mẽ từ đó khao sát đạo lý lặp lại của nó. Những điều này đều chứng minh tác dụng to lớn của đạo Hư không. Theo quan niệm của đạo gia, cách xử thế của họ luôn tôn trọng: "Coi hư vô làm căn bản, lấy sự yếu đuối là thực dụng. Theo sự đổi thay của thời gian, mà thuận theo sự biến đổi của vạn vật".

Hư, có thể dung nạp vạn sự vạn vật; Vô, có thể sinh trưởng có thể thay đổi, nhu là không cương mà có thể viên dung (tràn đầy hòa hợp); nhược là không tranh mà có thể giữ vững và theo sự thay đổi của thời gian có thể thay đổi không ngừng, tự sinh cái mới, thuận theo vạn vật hài hòa thích hợp. Quên mình để đối đãi với người thì có thể tiếp thu người, quên mình để tiếp nhận vật thì có thể dung nạp vạn vật, quên mình dùng thế thì có thể xoay chuyển thời thế; quên mình để dụng thiên hạ thì có thể bao dung thiên hạ.

Người biết khiêm tốn tiếp thu bất luận là họa phúc, nguy hiểm, bình yên đang đến gần, hay là cơ hội sống chết đều có thể khiêm tốn tiếp nhận người có tấm lòng thẳng thắn vô tư, bất luận ở trong cảnh công danh phú quý hay là ở trong cảnh bần hàn đều không vội vàng nóng nảy, vô tư du ngoạn. Tất cả là do trong lòng họ có chúa tể bản thân, cho nên thường không bị ngoại cảnh và hoàn cảnh thay đổi.

Hướng Mẫn Trung thời Tống, vào thời Tống Thái Tổ phong là danh thần, thời Châu Tôn đã được thăng chức Hữu Bộc Xạ, đảm nhận chức vụ khoảng ba mươi năm, không có người nào không thuận theo ông ta; lúc đó mọi người đều dùng đức cao vọng trọng để đối đãi với ông ta.

Trong "Tống Sử" đã viết: Hướng Mẫn Trung, đầu năm Vô Xuân (niên hiệu của Châu Tôn) được phong chức thượng thư bộ sự, vì ở viện ứng Thiên dâng An Thái Tổ thánh dung lễ nghĩa sử nên được phong chức Hữu Bộc Xạ, kiêm chức môn hạ thị lang. Một lần, ông cùng với học sĩ Hàn lâm là Lý Tôn Ngạc và mọi người vào triều, Châu Tôn nói: "Từ khi ta lên ngôi, vẫn chưa ban lệnh phong chức cho ai làm Bộc Xạ. Nay ta ban lệnh giao cho Hướng Mẫn Trung làm Hữu Bộc Xạ". Đây là một chức quan rất cao nên nhiều người chúc mừng ông ấy. Từ Hạ nói: "Hôm nay nghe nói ông được thăng chức Hữu Bộc Xạ, sĩ đại phu chúng tôi đều quy phục chúc mừng". Hướng Mẫn Trung chỉ vâng vâng dạ dạ ứng đáp. Có người nói: "Từ khi hoàng thượng lên ngôi, từ trước tới nay chưa phong cho ai chức quan cao như vậy, không có công đức trọng vọng, công lao đặc biệt, làm sao có thể được phong như vậy?". Hướng Mẫn Trung chỉ vâng vâng dạ dạ ứng đáp. Lại có người xét những người đã từng nhận chức này ở các triều trước đều chức cao vọng trọng. Hướng Mẫn Trung vẫn thế, chỉ vâng vâng dạ dạ, chẳng nói câu nào.

Ngày hôm sau lên triều, hoàng thượng nói: "Hướng Mẫn Trung là viên quan có sức chịu đựng cao". Hướng Mẫn Trung đối với việc được phong chức quan lớn như vậy cũng chẳng có biểu hiện gì, đối với sự được mất đều khiêm tốn tiếp nhận, đó chính là đã làm được những điều mà Lão Tử dạy. "Được sủng ái hay bị làm nhục đều không kinh ngạc". Mấy lần mọi người ca tụng chúc mừng cũng là bấy nhiêu lần miễn cưỡng ứng phó mà không nói một câu. Có thể thấy rằng ông ta luôn luôn tự kiềm chế, trấn tĩnh hơn người đúng như trong "Kinh Dịch" đã nói: "Chính vì lẽ đó nên đủ để làm được việc lớn". Cho nên ông ta làm quan ba mươi năm, mọi người chẳng nói một lời oán trách. Ông ta có thể xử thế và làm chính trị như vậy, đối với sự vinh nhục tiến thoái, đều khiêm tốn chấp nhận một cách bình tĩnh, không chút động lòng. Cho nên ông ta giải quyết xử lý chính sự, đối nhân xử thế cũng chính là thuận theo cái lý của trời đất, thuận theo tình người, thuận theo quốc pháp, chẳng có chỗ nào là không thích đáng.

54. TRONG TỔ ẤM VUI VẺ CÓ MỘT SỨC SỐNG RIÊNG

Làm cho vạn sự vô tâm, ắt có thể khiêm tốn tiếp nhận, ắt có thể thẳng thắn vô tư.

Bất luận là thuận nghịch cùng tận thế nào, hay là hoạn nạn sinh tử, trong lòng tự có chủ kiến, tự có cảm nhận.

Duy chỉ có khiêm tốn mới thừa nhận mọi sự thật, mới có thế hóa giải mọi oán hận. Cho nên, con người quý là ở chỗ dùng khiêm tốn để tu dưỡng bản thân, dùng sự thẳng thắn để giao du đối nhân xử thế. Đúng là có thể nói: "Quân tử thẳng thắn vô tư, tiểu nhân luôn lo buồn".

Văn Lộ Công, cả đời luôn khiêm tốn tiếp nhận, tự do du ngoạn, lúc ông từ quan trở về Lạc Dương đã tám mươi tuổi rồi. Trần Tông thấy tinh thần ông dồi dào sức khoẻ hơn người bình thường mới hỏi có phải ông ta biết cách dưỡng sinh hay không? Ông trả lời: "Không có cách nào đặc biệt cả, thần chẳng qua chỉ là tùy ý tự thích nghi, không để cho ngoại vật làm tổn thương hòa khí, không dám làm việc gì vượt quá giới hạn mà thôi". Câu này quả có thể coi là câu danh ngôn. Khang Trọng Tuân đã 96 tuổi nhưng vô cùng khỏe mạnh, ông ta tự giải thích khi còn trẻ học được một nghìn chữ đột nhiên có cảm xúc và hiểu ra được. Trong đời mình, ông ta đối với vạn vật tuyệt nhiên không động lòng, chẳng qua chỉ khiêm tốn tiếp nhận mà thôi, cho nên già rồi mà không yếu.

Thiệu Nghiêu Phu đã nói trong thơ rằng: "Tuổi già thân thể muốn tĩnh dưỡng. An vui trong nhà có xuân riêng. Vạn vật cứ nhàn rỗi vô tình, tứ chi co duỗi thư thái. Ngoài sân đầy hoa râm mát cả tấm phản. Ngoài hiên tuyết rơi như tấm thảm vải mềm. Ai ai cũng biết Sơn Ông sử dụng vụng về, cũng có thể giữ cho cơ thể khoẻ mạnh". Làm cho vạn vật vô tình, ắt có thể khiêm tốn tiếp nhận tự nhiên, có thể thẳng thắn vô tư, bất luận là thuận nghịch vô cùng, hay là lúc hoạn nạn sinh tử, đều có thể có chủ quan, tự có cảm giác tiếp nhận, tự nhiên có cảm giác vô lo vô nghĩ.

Theo ghi chép thời tiền sử, hai bố con Trình Y Xuyên, Trình Minh Đạo đi dự tiệc, có cô gái mới tiếp rượu, Y Xuyên phẩy tay áo bỏ đi, Minh Đạo lại tận tình thỏa sức mà uống. Ngày hôm sau, Y Xuyên vẫn chưa nguôi tức giận nhưng Trình Minh Đạo lại nói: "Hôm qua trong bữa tiệc có cô gái mới tiếp rượu, nhưng trong mắt tôi chẳng có bọn họ, hôm nay trong trai phòng không có cô gái mời mọc, trong lòng anh lại có hình ảnh bọn họ". Trình Y Xuyên nói không lại ông ta. Từ đó có thể thấy Trình Y Xuyên rất nghiêm chỉnh, cũng có thể nhận thấy Trình Minh Đạo kiến thức cao minh. Trình Y Xuyên trong trong hoàn cảnh đó lập tức thể hiện tư tưởng của mình, mà Trình Minh Đạo trước hoàn cảnh đó đã đặt mình vào trong cuộc, do đó mà không thể hiện khả năng chịu đựng của mình. "Tự ta vô tình với vạn vật, ngại gì vạn vật quây lấy ta". Khi sự phức tạp của ngoại cảnh đến mà ta không bận tâm, tự nhiên sẽ đúng như lời Thiệu Nghiêu Phu đã nói: "Vui vẻ có sức sống riêng".

Trong sách sử đã từng ghi chép một chuyện của Thiệu Ung. Thiệu Ung ở nhà làm nghề nông chỉ đủ ăn nhưng vẫn tự đề tên "Nhà an lạc", vì thế tự phong là: "Ông an lạc". Sáng sớm thì thắp hương ngồi tĩnh tọa, buổi tối thỉnh thoảng ngồi uống vài ba chén rượu, hơi say say một chút là được rồi. Khi cao hứng thì làm vài bài thơ, một mình thưởng thức, vào thành đi dạo chơi thì ngồi trên cỗ xe nhỏ, cảm thấy rất thoải mái. Mọi người đều có thể nghe thấy tiếng chuông xe của ông ta, tranh nhau ra nghênh tiếp, ngay cả trẻ nhỏ cũng vui vẻ nói với ông: "Ông an lạc đến rồi!". Có người còn giữ ông ở lại một đêm rồi mới để ông đi. Có người còn tốt bụng xây một căn nhà khác cho ông ở và đặt tên là "Hành Oa". Như vậy chứng tỏ ông ta thường ngày rất được lòng người, giỏi xử thế giao lưu thẳng thắn vô tư - thật không đơn giản chút nào!

55. ĐEM LẠI SỰ TIỆN LỢI CHO NGƯỜI KHÁC

Lợi cho người tức là lợi cho mình; yêu người tức là yêu mình; kính người tức là kính mình.

Ngược lại, gây tổn thương cho người tức là gây tổn thương cho mình, hại người tức là hại mình, khinh người tức là khinh mình.

Hư lên đến cực điểm tức là vô, người bình thường chỉ biết lấy hữu làm dụng, đạo gia lại chủ trương lấy vô thành dụng.

Lấy hữu thành dụng, chỉ có tác dụng nhỏ, có giới hạn, lấy vô thành dụng có tác dụng lớn, vô hạn. Cho nên, đại đạo vô hình vô dạng, vô thanh vô khí, trên thực tế lại có tác dụng kỳ diệu vô cùng. Vô, đạt đến cực điểm thì có thể sinh hóa vô cùng, thì có thể thể hiện tác dụng của đạo. Con người đạt đến giới hạn hư hằng vô kỷ, tự nhiên có thể lợi người lợi vật, lợi thế mà vượt đến đại đồng.

Vương Chúc đã chú giải "Lão Tử" rằng: "Thiên địa tuy rộng lớn, lấy vô thành tâm. Thánh nhân tuy lớn lấy hư làm chủ. Cho nên loại bỏ sự tự tư, có lợi cho bản thân mình, tất người trong bốn biến không thể không hướng về phía trên, người xa gần không thể không chết". Cho nên Lão Tử đã giảng đạo: "Đứng sau quần chúng mà lại thành lên trước, đặt mình trong hoàn cảnh xấu để sinh tồn, vô tư cho nên có thể đạt được mục đích".

Một người càng tự tư thì càng không thể vì mình, càng là người vĩ đại thì người đó càng không vì bản thân. Cho nên Lão Tử nói: "Thánh nhân không có lòng chiếm hữu mà lại hết lòng giúp đỡ người khác, bản thân họ đã đầy đủ rồi, hết mình ban cho người khác vì thế ông ta ngược lại càng đầy đủ hơn". Lại nói rằng: "Vì thế, thánh nhân có "đạo" cả đời không ham những cống hiến lớn, cho nên mới làm được những việc đại sự". Người càng không vì tiếng tăm của mình ngược lại có thể giành được nhiều tiếng thơm, càng là người không vì lợi ích của mình, lại càng giành được lợi ích cho mình. "Vứt bỏ đi tiếng tăm nhỏ thì có thể có được tiếng tăm lẫy lừng, bỏ đi cái lợi nhỏ thì có thể giành được cái lợi lớn. Đó là chân lý trong thực tiễn.

Con người có thể khiêm tốn, quên đi bản ngã, thì có thể không tranh với người, không tranh với thế, không tranh với thời, không tranh với vật, tùy theo duyên phận đã an bài, tùy theo hoàn cảnh mà yên vui. Cùng mọi người chia sẻ giàu nghèo, họa phúc, bình yên, cùng được mất, cùng sinh tử. Thông hiểu cái chí lý của trời đất, thông hiểu cái chí tình của trời đất cho nên con người không thể có hy vọng quá lớn.

Không tranh với người tức là có thể gần gũi mọi người. Không tranh với vật tức là có thể an ủi vạn vật. Không tranh với danh, danh khắc sẽ tự đến. Không tranh với lợi, lợi khắc sẽ tự về. Họa đến toàn là do tranh giành. Không tranh thì sẽ không có họa. Cho nên Lão Tử nói: "Chỉ có vô tranh mới có thể vô lo". Có lợi cho người tức là sẽ được người, có lợi cho vật tức là sẽ được vật, lợi cho thiên hạ tức là sẽ được thiên hạ. Từ trước tới giờ chưa bao giờ nghe thấy, người chỉ trông vào tư lợi có thể đạt được lợi lớn. Cho nên người giỏi mang lại cho vạn dân, như nước tưới ướt vạn vật, còn vô tranh với vạn vật thì không cầu mà được. Cho nên, cái tranh mà không tranh là thượng sách tranh. Kẻ tầm thường không biết, cho nên có thể vui sống yên ổn với nhau, người sáng suốt biết, nhưng cũng chẳng tốt. Cho nên Lão Tử nói: "Chỉ có không tranh chấp thì thiên hạ mới không có tranh chấp". Đây chính là tác dụng của "quên mình" (hư kỷ vô ngã).

Quan niệm triết học của hư kỷ vô ngã, hoàn toàn là đạo lý tương phản tương hành. "Kinh dịch" coi trọng "nghịch, dụng", Lão Tử coi trọng "phản dụng" đều lấy điều này làm cơ sở này. Phật gia coi trọng "bố thí" để tạo "công đức" cũng chính là đạo lý triết học này làm cơ sở.

Âm đến dương suy, sáng đi tối đến. Cái này mất đi thì được cái đối lập với nó. Tổn hại cái này thì tất nhiên sẽ lợi cho cái đối lập. Cho nên nói, lợi cho người tức là có lợi cho mình, yêu người tức là yêu mình, kính người tức là kính mình, ngược lại gây tổn thất cho người tức là gây tổn thất cho mình, hại người tức là hại mình, khinh người tức là khinh mình. Vì thế, người khác gây thiệt cho ta, ta có thể vì mất vì thiệt mà có thể hưởng phúc, ta gây thiệt hại cho người thì ta sẽ vì được vì lợi mà gặp phải tai ương. Cho nên Lão Tử nói: "Sự vật vì tổn thất mà được lợi, được lợi ngược lại sẽ tổn thất, chính là vì lý do này. Đây chính là triết học xử thế cao minh nhất của đạo gia. Như vậy cũng có thể nói về quan niệm xử thế như sau: "Cái người ta muốn thì mình bỏ đi, cái người bỏ đi thì ta lại lấy".

Có người hỏi phương pháp giữ mình của Trần Hy Di (Trận truyện, đạo sĩ nổi tiếng thời Ngũ đại). Trần Hy Di nói: "Khi được lợi rồi, thì không nên làm nữa; nơi có được lợi rồi, thì không nên đi nữa". Hãy đem lại cho người khác, giữ lại những tổn thất cho mình mới là chuẩn mực xử thế có giá trị.

56. ĐẠI BÀNG LÀM CHẤN ĐỘNG CHÍN VẠN DẶM TRỜI XANH

Hư kỷ (không có mình, quên mình) xử thế: muốn cầu được công thì không được chiếm hết được, cầu danh thì không được hưởng hết được, cầu lợi thì không được đặt trọn, cầu việc thì không được làm hết.

Năng lượng của hư kỷ, trên phương diện lớn đủ để đạt tới dung nạp thế giới, ở phương diện nhỏ lại có thể bảo toàn bản thân. Hư bỏ được cực điểm, bỏ được sự đầy đủ thừa thãi, đỉnh điểm mà hư thì không thể nghiêng lệch, đủ đầy dư thừa mà có thể hư thì không tràn ra ngoài.

Bản thân ở địa vị cao mà dựa vào uy quyền đủ để dẫn đến cái họa diệt thân - Hồ Duy Dung, Thạch Hanh cũng là những người như vậy đó. Có tài mà không khiêm tốn để rồi dẫn tới cái hại diệt thân như Lô Cách, Từ Vị. Tích nhiều của mà không phân tán, chia ra, dẫn đến cái hoa diệt thân - Trầm Tú, Từ Bách Vạn là người như vậy. Cậy tài làm bậy, để rồi mang lại cái họa diệt thân, ví dụ như Lâm Chương, Lục Thành Tú. Ngang tàng làm xằng làm bậy, dẫn đến cái họa diệt thân, Lý Triết, Đạt Quan đúng là người như vậy. Ngược lại, thì có thể tránh được tai họa tai ương. Hậu quả của những người này đều là không thể hư kỷ mà tạo thành.

Đại bàng sau sáu tháng nghỉ ngơi, nó vỗ cánh bay cao, có thể làm chao đảo chín tầng trời xanh. Làm quan không hiểu bộ máy then chốt, không vỗ cánh tất sẽ ngã. Cho nên nói rằng biết đủ sẽ không chịu nhục, biết dùng sẽ không gặp nguy hiểm. Quý quá sẽ mong cầu cái hèn, hèn mọn quá sẽ mong cầu cái quý, phàm là mọi việc đều là như vậy. Đến cực điểm sẽ không thể tăng thêm, tăng thêm tất sẽ trở về điểm ban đầu. Con người sống trong cuộc đời thường giành chỗ để có thể tiến thoái. Co duỗi tiến thoái thoải mái theo ý muốn chính là cách tuyệt vời trong xử thế.

Người có đủ tính hư kỷ, tự nhiên có thể tùy thời mà bồi dưỡng khả năng, linh hoạt mở lòng mình luôn luôn giữ lại khoảng trống tiên tiến thoái, không chỉ có thể bảo toàn bản thân mà còn có thể bồi dưỡng độ lượng của bản thân.

Xử thế hư kỷ, cầu được công không được chiếm hết, cầu danh không được hưởng được hết, cầu lại không được đạt trọn, cầu việc không được làm hết. Nếu như bản thân thấy không bằng người thì cần phải luôn khiêm nhường, bản thân cảm thấy không đủ, thì phải rút lui thích hợp, không tranh chấp.

Lịch sử đã ghi lại, thời Đông Hán, Túc Tôn lên ngôi tôn Mã Hậu làm thái hậu, và chuẩn bị phong tước vị cho mấy người cậu nhưng thái hậu không đồng ý. Mùa hè năm sau trời hạn hán lớn, rất nhiều người cho rằng nguyên nhân do hoàng thượng không phong tước cho bên ngoài. Mã thị hạ chỉ dụ nói: "Bất cứ người nào đề cập đến chuyện này, đều là muốn nịnh nọt ta, để được hưởng phúc lộc. Trước nay, ngũ hầu Vương Thị cùng lúc được thụ phong, sương vàng khắp nơi nhưng cũng chưa từng nghe thấy có mưa ngay. Tiên đế cẩn thận dự phòng cứu thị (cậu bên ngoại) không đồng ý cho giữ vị trí quan trọng, làm sao có thể mang Mã Thị ta ra so sánh với Dương Thị?". Thái hậu một mực không đồng ý Túc Tôn nhiều lần xem chiếu thư, cứ luôn than thở rồi lại thỉnh cầu thái hậu. Thái hậu đáp lại: "Ta đã từng quan sát những gia đình phú quý, quan cao lộc hậu cũng giống như một cây gỗ trắc, cái gốc của nó tất sẽ bị làm hại. Mà con người sở dĩ mong được phong hầu, trên muốn cầu đồ lễ vật, dưới cầu ấm no. Hiện nay, đồ vật tất sẽ nhận được vật phẩm quý báu từ bốn phương, đồ ăn thì nhận được đồ ban tặng từ trong hoàng cung. Thế vẫn còn chưa thỏa mãn ư? Có còn muốn được phong hầu hay chăng?". Điều này không chỉ chứng minh thái hậu là người ngồi cao nghĩ lúc thất cơ, sống trong yên ổn nghĩ ngày nguy nạn, đặt mình vào hư không, giữ không tràn, có thể khiến cho cửu thị (các ông cậu) ở vào thế "hư mà không mãn" để tránh cho sự ghen ghét sau này và có tầm nhìn xa trông rộng về sự nghiêng ngả thất bại. Trong đoạn nói chuyện đó còn có thể thấy thái hậu là người công chính vô tư, kiến thức vững chắc.

57. LẤY NHẤT HƯ MÀ PHỤC VỤ THIÊN HẠ

Chúng ta không được dựa vào tinh thần để đi tìm lợi ích, không được lấy tài năng đi mưu cầu sự nghiệp, không được lấy cái tư để đi lại cái công, không được lấy bản thân để liên lụy đến người khác.

Bản thân có thể giữ được khiêm tốn, thì có thể giữ vẹn bản thân, tu dưỡng bản thân cho khiêm tốn thì có đủ nhân đức nhân đạo, khiêm tốn thì có thể bao dung con người, bao dung thế giới. Chỉ có hư mới có thể chuyển thực, thực lại không thể chuyển hư. Cho nên quên mình là rất quan trọng để đối nhân xử thế.

Theo sách sử đã ghi chép: Tào Phi ra sức hạn chế phong vương hầu trong tổn thất, pháp luật chặt chẽ lại nghiêm khắc, người bị liên lụy rất nhiều cho nên sự sai lầm của các hầu vương ngày nào cũng có thể nghe thấy, duy chỉ có Bắc Hải Vương Tào Thực tập trung cẩn thận, thích học hành không có lỗi lầm. Giám Quốc và Phông Phụ bàn luận rằng: "Phụng lệnh đi điều tra các vương hầu: người mắc lỗi ắt sẽ có sơ hở, người làm việc tốt dễ để người biết". Do đó cùng dâng thư biểu dương ông ta.

Sau khi Tào Thực nghe xong, rất hoang mang, liền nói: "Tu thân tu tính, là hành động thông thường của mọi người. Vậy mà các vị lại báo lại cho hoàng thượng, đây chính là tăng thêm gánh nặng cho ta". Từ đó có thể nhận thấy cách bảo vệ bản thân có trí tuệ, điềm tĩnh rút lui, khiêm tốn mà giữ mình của ông ta. Đây tuy là tác dụng nhỏ của khiêm tốn, nếu là tác dụng lớn thì chỉ cần khiêm tốn là có thể thu phục được thiên hạ.

Con chim hung ác khi tấn công, đầu tiên thường cúi thấp đầu xuống, mãnh thú khi vô thức ăn, nhất định đầu tiên sẽ giấu đi móng vuốt. Hổ báo không bao giờ để lộ răng của chúng ra ngoài, chó cắn người cũng không nhìn thấy răng của chúng. Cho nên, người dùng binh phải thể hiện nhu để đối phó với cương, lấy sự mềm yếu của bản thân thắng cái mạnh của kẻ địch. Không chỉ dùng binh mà khi dụng chính (làm chính trị), dụng sự (làm việc), dụng thế (đối nhân xử thế) cũng như vậy.

Tài ở bên trong, dụng ở bên ngoài; hiểu ở bên trong, làm bên ngoài; thất ở bên trong, vô ở bên ngoài. Đó chính là đạo lý lấy hư làm đại thực, lấy vô làm đại hữu, lấy cái bất dụng làm đại dụng. Mọi người lấy thực, mình ta lấy hư; mọi người lấy hữu, riêng ta lấy vô; mọi người đều tranh thượng (ở trên), riêng ta tranh hạ (ở dưới); mọi người đều tranh lấy cái hữu dụng, ta một mình tranh cái vô dụng. Đó là chân lý tuyệt vời trong xử thế của Đạo gia. Cái mà họ tranh giành là được ít, có ít dụng ít, còn cái không tranh thì đoạt nhiều được nhiều, dụng nhiều".

Cho nên, Trang Tử đã nói: "Cây trồng trên núi lớn lên ắt dùng để làm nhiên liệu; nhục quế có thể ăn, cho nên thường bị chặt cây; nhựa keo có ích cho nên bị khứa. Mọi người đều biết tác dụng có ích của nó mà không biết đến sự vô dụng của nó". Cho nên chúng ta không được lấy tinh thần đi mưu cầu lợi ích, không được lấy tài năng đi mưu cầu sự nghiệp, không được lấy cái của tư đi hại cái của công, không được lấy bản thân làm liên lụy người khác, không được lấy học vấn để suy xét tri thức, không được lấy cái chết làm mệt mỏi sự sống.

Con trai vì ngọc trai mà bị chết; con cáo vì bộ lông quý mà bị săn bắn. Người muốn dùng thời thế hoàn thành ý nguyện thì nên che giấu cái tài, không thể hiện tài năng, đem cái hữu dụng giấu kín trong cái vô dụng, đem tự tư giấu vào trong cái vô tư (không tư lợi cá nhân), như vậy mới có thể cảm nhận được tác dụng tuyệt vời của khiêm tốn.

58. BAN ƠN CHO NGƯỜI KHÔNG MONG ĐỀN ĐÁP

Người gặp khó khăn thì ta nên giúp đỡ. Người gặp nguy nan thì ta nên giải cứu, người có mong muốn nào ta nên đáp ứng mong muốn ấy.

Chúng ta trong cách xử thế làm người, sở dĩ luôn đề xướng hư, tức là yêu cầu cẩn thận giữ trọn đạo đức. Quên mình vì người khác, thiệt mình lợi người, khinh mình trong người, tổn mình ích người. Giữ trọn được bốn quan niệm cơ bản này, mọi người sẽ thật sự khâm phục ta.

Lão Tử nói: "Hết lòng chăm sóc người khác, bản thân ta cũng sẽ đầy đủ hơn, hết lòng cung cấp cho người khác, bản thân ta sẽ càng giàu có hơn". Đó là sự đòi hỏi phải chân thành, lấy đạo đức hoàn mỹ nhất để bổ trợ cho sự chân thành cao thượng nhất, khiến đối phương cảm động ở đáy sâu lòng người.

Người khác có ơn với ta, tuy chỉ là bố thí một bát cơm, ta cũng không bao giờ được quên; ta có ân đức với người khác, tuy là ơn cứu mạng cũng không thể hy vọng báo đáp, cũng không được đề cập với người ta, cũng không hy vọng người ta nâng đỡ lại. Đó chính là đạo lý mà các thánh nhân thời cổ đại thường nói: "Ban ơn đức cho người không mong báo đáp, nhận được ân đức người khác ban cho không bao giờ quên".

Mấu chốt để người khác phục tùng là dựa vào đạo lý, không dựa vào đạo thuật; dựa vào nhân đức, không dựa vào vũ lực. Người dựa vào vũ lực mượn nhân nghĩa xưng bá thiên hạ, xưng bá nhất thiết phải có quốc lực vô cùng mạnh mẽ. Người dựa vào đạo đức, thi hành nhân nghĩa để xưng vương không nhất thiết phải có quốc lực mạnh mẽ. Thương Thang Vương chỉ dựa vào mượn 90 dặm đất vuông; Chu Văn Vương chỉ dựa vào mượn 100 dặm đất vuông. Cậy vũ lực mà hàng phục người ta, người ta trong lòng sẽ không hoàn toàn quy phục mà chỉ vì lực lượng không đủ nên phải bất đắc dĩ quy phục. Lấy đạo đức làm người ta quy phục, người ta sẽ vui vẻ mà quy phục, cũng giống như 72 đệ tử của Khổng Môn bái phục Khổng Tử. Trong "Kinh Thi" đã viết: "Từ Đông đến Tây, từ Nam đến Bắc không có ai không thành tâm bái phục" chính là thể theo ý này.

Cho nên khi người lấy đạo đức để hàng phục người khác chính là tu dưỡng đạo đức bản thân, khiến cho mọi người đều phục tùng ta. Người tu dưỡng bản thân khiến cho nội tâm đạt đến thánh, lấy thánh đức soi rọi thiên hạ, khiến cho mọi người đều ngưỡng mộ, tôn trọng. Duy chỉ có Mạnh Tử nói đạo đức để hàng phục người, ngoài "dùng đức" còn phải kết hợp với "hành nhân", cũng tức là chỉ tu dưỡng đạo đức bản thân thì chưa đủ mà còn phải thể hiện nhân đức với thiên hạ, cần phải có đạo đức, yêu người, lợi người, giúp người, cứu người, lập người, đạt người.

Nếu muốn mọi người phục tùng ta, mình lập mình đạt cũng không đủ để người ta phục tùng mình. Điều quan trọng nhất là, người muốn lập, thì ta lập cho người, người muốn đạt thì ta đạt cho người. Người có khó khăn thì ta giúp đỡ người, người gặp hoạn nạn thì ta giải cứu người, người có mong muốn nào, ta nên theo mong muốn đó của người. Nguyện vọng như vậy thì có thể đạt được, lợi ích sẽ đến, tai họa sẽ tránh, thuần túy một tấm lòng nhân nghĩa. Ta chỉ vì người mà không vì mình, chỉ lợi người mà không lợi mình, chỉ yêu người mà không yêu mình, chỉ tôn trọng người mà không tôn trọng mình. Làm như vậy thì sợ gì người ta không quy phục mình.

Cho nên Khổng Tử đã nói: "Lấy phú quý cho thiên hạ, người nào không tôn trọng; lấy phú quý mà yêu người, người nào không thân". "Người lấy cái phú của ta mà có thể phú cho người, muốn nghèo cũng không thể nghèo được; lấy cái quý của ta mà có thể ban cho người, hèn cũng không hèn được, lấy cái đạt của ta mà cho người, muốn cùng cũng không cùng được".

59. TRONG LÒNG THẾ NÀO CŨNG ĐƯỢC

(Không có sự lựa chọn nhất định)

Có thể làm quan thì làm quan, có thể sa thải thì sa thải, có thể làm trong thời gian dài thì làm trong thời gian dài, muốn thôi việc ngay thì thôi việc ngay.

Khổng Tử nhìn thấy 251mà than thở sự khốn cùng của nó, than thở trong thiên hạ không có người hiểu nó; Tử Cống, đệ tử của Khổng Tử ở bên cạnh cảm thấy kỳ lạ mới hỏi nguyên nhân. Khổng Tử trả lời: "Không oán hận trời, cũng không oán trách người; cúi mình học tập sau đó mới có thể thành đạt, người hiểu ta lẽ nào chỉ có trời? Không hạ thấp chí hướng của mình, không áp bức và lăng nhục thân thể mình, Bá Di, Thúc Tề chẳng phải là người như vậy sao? Nói như Liễu Hạ, Huệ Ban, hạ thấp chỉ hướng làm nhục bản thân; Bá Di, Thúc Tề sau khi về ở ẩn, hành vi thanh bạch, vứt bỏ quyền vị. Ta thì không giống với họ, ta thì thế nào cũng được". Mọi người thường nói thành công lớn của Khổng Tử là câu nói: "Thế nào cũng được" này.

Mạnh Tử trả lời Công Tôn Sửu khi hỏi ý kiến về Bá Di, Y Doãn, Khổng Tử nói: "Đạo xử thế của họ không giống nhau, không phải là quân chủ cho phép họ không phục tùng, không phải là bách tính họ không sai khiến, thiên hạ thái bình thì làm quan, thiên hạ hỗn loạn thì từ quan ở ẩn. Bá Di chính là người như thế. Vua như thế nào cũng phục vụ, bách tính như thế nào cũng sai bảo, thiên hạ thái bình cũng làm quan, thiên hạ hỗn loạn cũng làm quan, Y Doãn chính là người như vậy. Có thể làm quan thì làm quan, có thể từ quan thì từ quan, có thể làm được lâu dài thì làm lâu dài, nói lập tức từ quan thì lập tức từ quan. Khổng Tử chính là người như vậy". Nhưng Khổng Tử không phải là Bá Di, Y Doãn có thể theo kịp; Khổng Tử đối với mọi người là người không theo kịp; chính là thế nào cũng được.

Có thể làm được điều này thì cần hiểu rõ nỗi lòng của ông ta, đặc biệt còn phải hiểu tài năng của ông ấy, tuyệt đối không phải là thái độ vâng vâng dạ dạ, thế nào cũng được. Có rất nhiều nhân vật lãnh đạo thường hay bảo thủ, cố chấp, độc ý độc hành (nghĩ thế nào thì tự mình làm thế ấy), chỉ theo kế hoạch của mình rồi đi theo con đường của riêng mình, dựa vào thiên phú đặc biệt của mình, luôn dẫn dắt vận mệnh của lịch sử đi theo con đường của mình, nhưng tai họa đến đều bị thất bại. Cho dù có tình cờ đạt được thành công thì cũng có một nửa là chết yếu trong cái nôi tiền đề phát triển. Ví dụ như Hitler, Mussolini... chính là những nhân vật như vậy. Họ tuy có thái độ "có thể hoặc không thể" nhưng không có "thế nào cũng được".

Trong lịch sử Trung Quốc, bá chủ nước Sở, Hạng Vũ có thể nói là một nhân vật đại diện cho nhóm người đầu tiên; Hán Cao Tổ, Lưu Bang là nhân vật đại diện cho nhóm sau. Thiết tưởng nếu như Hạng Vũ nghe lời khuyên của Phạm Tăng, không quyết giữ ý kiến của mình, không quá tự cao, không bảo thủ cố chấp, thành bại như vậy, cho dù trong bữa tiệc ở Hồng Môn có giết Hán Vương, thiên hạ cũng không thể xoay chuyển. Lưu Bang đối đãi tất cả mọi việc, tuy bản thân đã có quyết định chính nhưng lại biết nghe ý kiến từ quảng đại quần chúng, đặc biệt là ý kiến của Tiêu Hà, Trương Lương, hầu hết là tuân theo răm rắp. Khi Tiêu Hà muốn bái Hàn Tín làm đại tướng quân, Lưu Bang vốn cho là như thế không được, nhưng Tiêu Hà hết sức khuyên ngăn nên không còn cách nào khác. Khi Hoài Âm Hầu Hàn Tín muốn phong vương, Lưu Bang phẫn nộ thất sắc, vốn cho rằng không thể phong vương, nhưng được Trương Lương bày tỏ ý kiến đành phải làm theo. Tấm lòng đối nhân rộng lượng và thái độ đối sự không mảy may cố chấp chính là một thành công lớn nhất của ông.

Sử ký trước đây đã ghi chép, Mã Viện quy phục Thạch Lũng, khi Quỳ Ngao hỏi chuyện phương Đông, Viện nói: "Hoàng thượng là người minh dũng không ai sánh kịp, lại là người sống vui vẻ chân thành, thẳng thắn không che giấu điều gì, sống vì đại tiết, có nhiều điểm tương đồng với Cao Tổ, học rộng biết nhiều, giỏi việc chính sự, những thế hệ trước không ai bì kịp". Quỳ Ngao hỏi: "Ngươi nói Cao Tổ là người như thế nào? Mã Viện nói: "Quang Vũ Đế không thể bằng Cao Tổ! Cao Tổ thì thế nào cũng được. Bây giờ hoàng thượng thích việc quan, thích tổ chức những ngày lễ tết và lại thích cả uống rượu nữa". Cái "không bì kịp" mà Mã Viện nói chính là bởi ông ấy thế nào cũng được. Làm được như vậy mới thế hiện được cái uyên thâm uyên bác, mới thể hiện được cái bình dị, dễ gần, khiêm tốn, không tỏ ra kiêu ngạo vì mình là vua không ai có thể sánh kịp.

Các bậc quân vương trong lịch sử như Nghiêu, Thuấn, Vũ, Dương Văn, Vũ khi giải quyết mọi việc đều giữ thái độ này, cho nên có thể tập trung được nhiều trí lực, sự sáng suốt, dùng lực của các nhà triết học, hiền tài và các anh hùng hào kiệt tạo nên sức mạnh cho chính mình, tập hợp nhiều kiến giải sáng suốt thánh hiền thâm thuý trở thành kiến giải của mình. Những người như vậy đương nhiên mạnh gấp trăm lần so với người chỉ biết dùng tài năng của bản thân, lẽ dĩ nhiên khó có thể tìm được đối thủ trong thiên hạ.

Con chó mà Tề Cảnh Công vốn rất yêu thích bị chết, ông muốn chôn cất nó với nghi lễ như chôn người, dùng quách và quan tài để khâm liệm. Yến Tử biết chuyện này liền vội vàng đến khuyên nhủ và nói đây chỉ là việc nhỏ nhặt với những lời lẽ khuyên giải hợp lý. Cảnh Công liền rút lại quyết định ban đầu của mình, dùng phương pháp này đế thu phục lòng người. Ngoài ra, ông rất sủng ái Phách Thiếp, thường rất sẵn lòng làm theo cách làm của cô ta. Có một lần, bởi vì Phách Thiếp rất thích kỹ thuật cao minh của Nhi Tử Tiễn của Đích Vương có thể điều khiển cùng một lúc 16 con ngựa, xin ban thưởng hậu hĩnh cho người kéo xe, Cảnh Công cũng đã đáp ứng. Sau này nghe lời Yến Tử mà bỏ đi Nhi Tử Tiễn của Đích Vương và rời xa Phách Thiếp.

Lại ví dụ về con ngựa yêu quý của Sở Trang Vương bị bệnh mà chết. Trang Vương muốn dùng lễ nghi của các đại phu để an táng nó làm cho quần thần đều bất bình. Bởi vì rất nhiều người khuyên can nên Trang Vương hạ lệnh, người nào dám khuyên can về việc con ngựa thì sẽ bị ghép vào tội chết, Trang Vương kiên quyết không thay đổi ý kiến. Nhưng sau đó ông lại bị khuất phục bởi những lời khuyên của Thuần Vu Nghiêu mà từ bỏ chủ trương của mình, đó là do ông biết nghe lời khuyên can, nghe lời thiện ý nên có thể xưng bá.

Cùng thời gian đó có Ngụy Vương, ông quyết định xây dựng đài Trung Thiên, đồng thời còn hạ lệnh: "Người nào dám can gián thì sẽ bị tội chết" để thể hiện sự kiên định của mình, nhất quyết phải thực hiện. Cuối cùng khi thảo luận với Quán Nguyên về việc xây dựng Thiên Đài thì trước tiên phải giải quyết việc dị nghị can gián, cho nên phải từ bỏ kế hoạch.

60. KHÔNG THỂ TRONG CHỐC LÁT QUAY LƯNG LẠI VỚI CHÍNH NGHĨA

Một người nếu có tấm lòng biết nghe lời khuyên can thì có thể nhìn thấy tấm lòng bao dung người khác của họ. Mặc dù có thể tiếp nhận nhưng trong lòng họ vẫn nên có sự tự chủ, có cách kiến giải riêng của mình, có sự phân biệt đúng sai.

Các bậc minh quân trong lịch sử sở dĩ có thể nghe được ý kiến của những con người lương thiện và những người can gián ngày càng nhân lên, bởi vì họ đều biết nghe lời khuyên can. Các trí sĩ hiền nhân thời cổ đại, sở dĩ có thể hy sinh bản thân để tạo nhân, quên bản thân để tạo nghĩa, cũng là bởi vì họ không quá coi trọng sinh tử. Các bậc quân tử cổ đại và người đức cao vọng trọng sở dĩ thành danh là vì biết coi trọng đạo nghĩa, không màng đến hai từ danh lợi. Nếu vì sự tồn tại của đạo nghĩa, của chính khí thì dù muốn chết cũng không từ, đó chính là điểm chung giữa họ.

Vì vậy, Mạnh Tử khi bình luận điểm tương đồng giữa Bá Di, Di Y, có nói: "Bậc quân chủ có được đất đai hàng trăm dặm phải có quan hệ tốt với các nước chư hầu mà thống lĩnh được cả thiên hạ. Dù chỉ làm một việc bất nghĩa, giết một người vô tội mà có được cả thiên hạ thì họ cũng không làm".

Vì vậy, không thể lập tức rời xa, quay lưng lại với đạo nghĩa, cũng không thể trong chốc lát quay lưng lại hay làm mất đi chính khí. Đây chính là điểm khác biệt giữa người và loài cầm thú, khó có thể lý giải được. Nếu không thì hảo hán tặc tử, tham quan ô lại, phi tặc, thổ phỉ, những tên tiểu nhân đều có thể nói: "Tôi không còn cách nào khác".

Một người nếu không bảo thủ thì có thể thấy được tấm lòng bao dung với người của họ. Mặc dù có thể tiếp nhận ý kiến nhưng trong lòng cũng nên có sự tự chủ, có kiến giải riêng, có cách phân biệt riêng, đó chính là sự rộng rãi đối với ý kiến người khác.

Theo cuốn "Đường sử" đã ghi chép: "Địch Nhân Kiệt được làm tể tướng, thực tế là do Lâu Sư Đức tiến cử. Địch Nhân Kiệt lại không biết, ông ta cho rằng Lâu Sư Đức chẳng qua cũng chỉ là kẻ võ biền nên nhiều lần khinh miệt ông. Thái hậu Võ Tắc Thiên biết được chuyện này, đã từng nói với Địch Quảng rằng: "Lâu Sư Đức có hiểu người không?". Địch Nhân Kiệt trả lời: "Mặc dù thần và ông ta đều là đại thần nhưng chưa bao giờ nghe nói ông ta hiểu người". Võ Tắc Thiên nói: "Trẫm dùng người, chính là do Lâu Sư Đức tiến cử đó. Cũng có thể nói ông ta hiểu người". Địch Nhân Kiệt sau khi ra ngoài mới than rằng: "Thịnh đức của Lâu Công, tôi được ông ta che chở từ rất lâu mà không hề hay biết".

Trong đó còn ghi: "Lâu Sư Đức là người độ lượng rộng rãi, trong sạch, chất phác, ông cũng không thù ghét những lời xúc phạm đến ông. Em trai ông làm thích sử ở Từ Châu, khi chuẩn bị lên đường, Lâu Sư Đức nói với em: "Ta làm tể tướng, nay đệ lại đến Từ Châu. Làm thích sử, ta thấy chúng ta quá được ưu ái, sợ rằng sẽ có kẻ đố kỵ, đệ chuẩn bị làm gì để tránh?". Người em quỳ xuống nói: "Từ nay trở đi, nếu có kẻ nào nhổ nước bọt vào mặt đệ, đệ sẽ lau sạch nó, huynh cứ yên tâm đi". Lâu Sư Đức đồng ý nhưng không vui lòng, ông nói một cách nghiêm túc: "Đây chính là điều ta lo lắng nhất. Người ta nhổ nước vào mặt đệ, đó là người ta căm giận đệ, đệ lau nó đi, đó là đi ngược lại với ý muốn của người ta cho nên họ càng căm giận đệ. Đệ không được lau mà hãy để nó tự khô". Em trai ông ta lúc đó cười đồng ý. Nước mà người ta nhổ lên mặt thì để nó tự khô, Lâu Sư Đức quả là người độ lượng bao dung.

Trong "Đường sử" còn ghi chép: "Võ Tắc Thiên hỏi Địch Nhân Kiệt: "Người ở Nhữ Nam, rất giỏi triều chính, ngươi có muốn biết tên kẻ hãm hại ngươi không?". Địch Nhân Kiệt đáp: "Bệ hạ thấy thần có lỗi lầm gì thì xin chỉ bảo để thần sửa chữa. Biết thần không có lỗi gì, đó là sự bất hạnh của thần. Thần không muốn biết tên kẻ đã hãm hại thần". Võ Tắc Thiên rất tán thưởng ông". Việc không muốn biết kẻ hãm hại mình, đó chính là sự bao dung đối với người khác.

Chúng ta lại xem đến chuyện Tống Thái Tổ đã được sử sách ghi chép: "Triệu Phổ thường tiến cử người vào làm quan, Tống Thái Tổ không chấp thuận. Ngày hôm sau, Triệu Phổ lại tiến cử, Tống Thái tổ vẫn chưa chuẩn tấu. Ngày thứ ba, Triệu Phổ lại tiến cử người đó, Tống Thái Tổ rất tức giận, xé nát bản tấu ném xuống đất, Triệu Phổ liền quỳ xuống chỗ những mảnh giấy vụn nhặt lên. Sau khi về đến nhà, Triệu Phổ liền dán các mảnh vụn lại và lại mang đi trình lên Tống Thái Tổ. Sự chân thành của Triệu Phổ làm Tống Thái Tổ rất cảm động liền trọng dụng người được tiến cử đó. Lại có một vị đại thần lẽ ra phải được thăng chức nhưng Thái Tổ vốn không thích ông ta nên không đồng ý. Triệu Phổ kiên trì thỉnh cầu giúp vị đại thần kia, ông nói: "Hình pháp dùng để trừng trị người có tội, ban thưởng để khen thưởng những công thần, đây là đạo lý vẫn được dùng từ cổ chí kim. Nhưng trừng phạt hay khen thưởng, bệ hạ không thể dựa vào sự yêu quý hay ghét bỏ của mình mà định đoạt". Thái Tổ giận dữ vô cùng, liền đứng phắt dậy, Triệu Phổ cũng đứng lên theo. Thái Tổ đi vào trong cung, Triệu Phổ đứng trước cửa cung nhất quyết không đi, cuối cùng Thái Tổ cũng phải đồng ý. Sự cương nghị quyết đoán của Triệu Phổ chính là ở chỗ đó". Từ đây chúng ta có thể thấy sự bao dung độ lượng của Tống Thái Tổ, có thể thấy sự cương nghị, quyết đoán của Triệu Phổ. Sự bao dung giữa quân thần, rất ít gặp ở hậu thế.

61. VỨT BỎ KIẾN THỨC VÀ THÀNH KIẾN CÁ NHÂN

Không lấy tư tưởng của người trong thiên hạ làm tư tưởng, không lấy ý của người trong thiên hạ làm ý, không lấy lực của người trong thiên hạ làm lực thì tất là người có kiến thức nông cạn, tầm nhìn hạn hẹp, không làm nên được việc gì.

Là người, nếu như dùng dáng vẻ oán hận, coi điều mình quan sát là suy nghĩ, coi cái mình chứng kiến là đúng, mang trong lòng làm sở thích căm thù riêng tư thì sẽ dùng thiên hạ như thế nào?

Người coi việc thiên hạ là nhiệm vụ của mình, nhất thiết sẽ dụng thiên hạ. Rất ít khi gặp người chỉ dựa vào lực lượng của bản thân mình mà có thể tự cao. Muốn đứng đầu thiên hạ mà không vứt bỏ tri thức cá nhân, thành kiến cá nhân, không bỏ oán hận cá nhân, không dựa vào tư tưởng của người trong thiên hạ làm tư tưởng, không dựa vào ý của thiên hạ làm ý, không lấy lực của thiên hạ làm lực thì tất sẽ là người có kiến thức nông cạn, tầm nhìn hạn hẹp, không làm được việc gì. Cho nên nói người lãnh đạo nhất thiết phải mang trong lòng tư tưởng thế nào cũng được và tấm lòng độ lượng lớn.

Hàn Tín nguyên là bề tôi của nước Sở, vì Hạng Vũ không biết đến ông ta, cũng không trọng dụng ông ta, do đó ông ta chạy sang Hán. Hán Cao Tổ cũng không biết ông ta, không trọng dụng, ông ta liền bỏ đi khiến Tiêu Hà đuổi theo Hàn Tín dưới ánh trăng. Lưu Bang cho rằng Tiêu Hà cũng bỏ chạy, hết sức kinh hãi, đợi khi ông ta quay lại mới trách mắng ông ta: "Người chạy trốn thì rất nhiều, nhưng tại sao chỉ đuổi theo Hàn Tín?". Tiêu Hà trả lời: "Người bình thường thì rất dễ có được, Hàn Tín lại rất khó mà cầu được". Cao Tổ hỏi phải đối đãi với Hàn Tín như thế nào, Tiêu Hà nói rằng nhất định phải phong ông ta làm đại tướng. Cao Tổ lúc đầu không đồng ý, cuối cùng cũng phải phong Hàn Tín làm đại tướng, giao tất cả binh quyền cho ông ta. Sau khi nước Sở thất bại, Hàn Tín muốn giả phong làm Tề Vương, Lưu Bang rất tức giận cho rằng như thế là không được. Trương Lương ngồi cùng một bàn với Lưu Bang nên ngầm giẫm vào chân Lưu Bang một cái. Lưu Bang bắt đầu hiểu ra, bèn đồng ý và nói: "Hà tất gì phải giả xưng vương, làm vương thật cũng được".

Lại nói chuyện Lưu Bang dùng Lý Bố. Lúc đầu Lý Bố là tướng lĩnh của Hạng Vương đã làm cho Hán Vương vài lần gặp khó khăn. Đợi đến khi Hạng Vũ thất bại, Lưu Bang treo thưởng nghìn vàng lùng bắt Lý Bố và tuyên bố người che giấu Lý Bố xử tội ba đời. Có thể thấy, Lưu Bang căm giận Lý Bố đến chừng nào, Lý Bố không có nơi nào để chạy mới đến trốn trong gia đình Chu gia nổi tiếng "Hiệp nghĩa đạo". Chu gia không chỉ che giấu ông ta mà còn chuẩn bị giải thoát ông ta khỏi hoàn cảnh khó khăn để phát huy khả năng anh hùng mưu lược của ông ta. Chu gia đã đến Lạc Dương, vào bái kiến Nhữ Âm Hầu Tất Công hỏi nguyên do vì sao Hán Vương oán hận Lý Bố, rồi nói: "Kẻ làm bề tôi luôn vì chủ của mình, Lý Bố bị Hạng Vũ lợi dụng, đó là trách nhiệm của ông ta. Bề tội của Hạng gia đều bị giết hết rồi sao? Hiện nay hoàng thượng vừa mới đoạt được thiên hạ, tự lấy mối thù oán riêng tư gây ảnh hưởng cho người, như vậy làm sao có thể chứng tỏ lòng khoan dung độ lượng với thiên hạ. Hơn nữa người có tài năng đức hạnh như Lý Bố, triều Hán rất cần. Nếu ta không trọng dụng ông ta, ông ta không đi đến vùng dân tộc thiểu số thì cũng đến nước Việt ở phía Nam. Đố kị với tráng sĩ, ngược lại sẽ là hành vi trợ giúp nước thù địch. Đó là nguyên nhân Ngũ Tử Tư dùng roi quất vào thị thế của Sở Bình Vương. Làm sao mà ông lại không bình tĩnh đề cập đến vấn đề này với hoàng thượng?". Tất Công nghe xong những ý kiến của Chu gia, đem những lời này tâu lại với Lưu Bang. Lưu Bang cũng hiểu sâu sắc vấn đề này nên mới tha thứ cho Lý Bố và phong ông ta làm Long Trung.

Lưu Bang biết nghe lời phải nên thu phục được nhiều người tài. Từ đó có thể nhận thấy Lưu Bang là người biết tiếp thu ý kiến của người khác, một người có tấm lòng độ lượng.

62. KẾT BẠN VỚI NGƯỜI CHÍ ĐỒNG ĐẠO HỢP

Kết bạn với chính nhân quân tử, có thể nói là hạnh phúc suốt đời.

Kết bạn với kẻ tiểu nhân tàn ác, có thể nói là tai họa cả đời.

Cổ nhân đã nói: "Đàn ông có thể chết vì tri kỷ, còn phụ nữ có thể tha thứ cho người làm mình vui", cũng đúng như câu: "Cuộc đời con người mà có một người tri kỷ là đủ rồi. Giữa con người đối xử chân thành với nhau mới có thể có được người bạn tri kỷ. Vậy phải kết bạn như thế nào?

Điểm quan trọng thứ nhất là phải chọn người có chí hướng cao xa và lớn lao, điểm thứ hai là chọn người tính cách hợp mình, người có tính cách giống nhau cũng chính là chỉ người chí đồng đạo hợp. Người có chí hướng cao xa và lớn lao cũng chính là người bạn trong sự nghiệp có thể có ích trọn đời.

Quân tử đầu tiên chọn lựa sau đó mới kết bạn cho nên ít sai lầm. Tiểu nhân đầu tiên kết bạn bừa bãi sau đó rồi lại chọn cho nên có nhiều oán hận. Với người không thích thì chia tay, chi bằng hãy cẩn thận khi bắt đầu kết bạn. Bạn bè là một trong ngũ luận, trong sự nghiệp có thể nói là một mắt xích quan trọng. "Thuyết văn" đã nói: "Bạn bè, chính là biểu tượng của tình cảm, chí đồng đạo hợp mới kết làm bạn". "Kinh Dịch" cũng viết: "Đồng thanh tương ứng, đồng khí tương cầu". Cho nên nói, người chí đồng đạo hợp có thể kết thành bạn tâm giao.

Thông thường mà nói, người bạn có ích có ba loại, người bạn có hại cũng có ba loại. Kết bạn với người chính trực, kết bạn với người thành tâm, kết bạn với người hiểu rộng biết nhiều chính là ba loại bạn có ích. Kết bạn với người quen đi theo tà đạo, kết bạn với người thích a dua nịnh hót, kết bạn với người mê nói ngon ngọt là ba loại bạn có hại.

"Lễ ký" viết rằng: "Kết bạn với người quân tử, giống như bước vào một vườn hoa đẹp, thời gian trôi qua sẽ không ngửi thấy hương thơm của nó, tức là bạn đã đồng hóa với nó. Kết bạn với kẻ tiểu nhân, chẳng khác nào bước vào hàng mắm, lâu ngày sẽ không ngửi thấy mùi hôi thối của nó, tức là bạn đã bị nó đồng hóa". Kết bạn với chính nhân quân tử thì có thể nói là hạnh phúc một đời; kết bạn với kẻ tiểu nhân tàn ác thì có thể coi là tai họa cả đời. Cho nên khi kết bạn không thể không xem xét và chọn lựa một cách thận trọng.

Gần mực thì đen, gần đèn thì sáng, cho nên Tiêu Chu đã nói: "Cách kết bạn, điều quan trọng nhất là phải hiểu rõ ràng, bị nhiễm màu đỏ thì sẽ bị biến thành màu đỏ. Nhiễm phải màu xanh da trời thì sẽ bị biến thành màu xanh da trời". Lại viết: "Kết bạn hợp với mình thì họ sẽ luôn tốt với mình, bền chắc như keo sơn; kết bạn không hợp sẽ như anh em trong nhà luôn đánh nhau, như nước với lửa".

63. CON NGƯỜI KHI KẾT BẠN, QUÝ NHẤT LÀ TRI KỶ

Người phú quý không tham, bần hàn không thay đổi, uy vũ không khuất phục là quân tử.

Người được phú quý tất sẽ tham, bị bần hàn ắt thay đổi, uy vũ chịu khuất phục là kẻ tiểu nhân.

Kết bạn, điều quý trọng là lấy đạo tương hợp, lấy nghĩa tương tự, lấy tín tương thủ, lấy tâm tương ứng (tức là: hợp với nhau vì đạo đức, tụ với nhau vì nghĩa, giữ với nhau chữ tín, đồng lòng). Quý trọng ở sự tôn trọng lẫn nhau, tin cậy lẫn nhau, lượng thứ cho nhau, yêu quý lẫn nhau, giúp đỡ lẫn nhau. Còn điều cần cấm kỵ nhất là dựa vào quyền thế, vì lợi hại mà kết bạn. "Sử ký" viết: "Kết bạn dựa vào quyền thế lợi hại; quyền thế bị lật đổ, lợi hại hết tất sẽ lánh xa".

Kết bạn dựa vào quyền lực, khi quyền lực bị lật đổ tất sẽ tuyệt giao. Kết bạn vì lợi hại, khi lợi ích không còn thì sẽ lánh xa. Kết bạn dựa vào phú quý công danh thì khi công danh phú quý đã hết thì sẽ rời bỏ. Chỉ có tương giao bằng đạo nghĩa, kết bạn với nhau thân mật, chân thật thì mới sâu sắc, lâu bền, mới không bị chia lìa bởi phú quý, nghèo hèn và lợi họa.

Âu Dương Tu nói: "Không vì lợi, không làm hại, không bắt ép kết bạn, không bừa bãi cắt đứt quan hệ, chỉ người có đạo đức mới có thể làm được". Nếu như không miễn cưỡng trong những hành vi thường ngày, khuyến khích đại nghĩa lẫn nhau, giữ được trung tín với nhau, hợp lòng nhau, khuyên bảo nhau làm việc thiện, sống có quy phạm với nhau, cùng giúp nhau thanh liêm, khích lệ nhau khỏi xấu hổ; còn loại người chỉ tâng bốc nhau, dựa dẫm, nhờ vả lẫn nhau, dựa vào bạn bè để lợi dụng lẫn nhau thì cho dù bạn bè khắp nơi, tiếng tăm khắp thiên hạ cũng chỉ là lớp người dung tục; ngay cả công thành danh toại, tiếng tăm lẫy lừng cũng chỉ là đồ xảo trá, không có ích cho nhân dân, không có ích cho xã hội. Cho nên Khổng Tử nói: "Quân tử coi trọng sự hài hòa, quân tử hội họp bên nhau không câu kết, tiểu nhân vì câu kết mới tụ tập lại". Tăng Tử nói: "Quân tử kết giao bạn bè bằng học vấn văn chương, dựa vào bạn bè giúp mình bồi dưỡng nhân đức".

Phùng Tùng Ngộ nói: "Về giao lưu, nên thân cận với quân tử, tránh xa tiểu nhân; về độ lượng, nên kính trọng quân tử, còn khoan dung với tiểu nhân; về học thuật nên làm theo quân tử và cảm hóa tiểu nhân. Không thể khai hóa được thì làm điều nhân đức".

Phương Hiếu Nho nói: "Điều đáng quý ở người quân tử chính là có thể bao dung, nhẫn nại, tài trí đủ để tự thể hiện ra; kẻ ngu muội, hư hỏng có thể tự toàn, cho nên thiên hạ mới không vứt bỏ được hết oán hận".

Khổng Tử nói: "Điều mà quân tử cầu là nghĩa, điều tiểu nhân cầu là lợi. Quân tử có đức, tiểu nhân quê mùa chất phác". Lại nói: "Quân tử cầu bản thân, tiểu nhân cầu người ngoài", Tô Bác Hoành nói: "Nhờ cậy người, cũng không vì thế mà thân cận hơn, không cầu cạnh người cũng không vì thế mà xa lánh hơn, đây chính là hành động của người quân tử. Nhờ cậy người mà e sợ không thân cận, không nhờ người mà e sợ không xa lạ, đây chính là hành động của kẻ tiểu nhân". Nhờ người song không vì thế mà thêm cung kính, không nhờ người cũng không vì thế mà kiêu ngạo, đây là hành động của người quân tử. Nhờ người thì khúm na khúm núm, không nhờ người liền hống hách, đây là hành động của kẻ tiểu nhân.

Lữ Thân nói: "Thấy lợi thì tiến lên, thấy hại lùi bước; tập thể có công thì ca ngợi bản thân, tập thể sai trái liền đùn đẩy trách nhiệm, đây là tình trạng thông thường ở tiểu nhân, là hành vi mà bậc đại trượng phu cảm thấy bị sỉ nhục, Thiên Huyền Tử nói: "Thấy lợi mà không chạy theo, gặp phải họa nguy cũng không lẩn tránh, đây là việc quân tử thường làm. Có thanh danh thì giành về phần mình, gặp hư bại lại quy cho người khác, đây là việc kẻ tiểu nhân thường làm". Lại nói: "Người mau chóng tiếp thu lẽ phải, ghét cái ác như kẻ thù, là người quân tử. Làm việc thiện hiếm như lên trời xanh, điều ác như núi lở là kẻ tiểu nhân".

Cho nên, lỗi lầm của quân tử chỉ giống như nhật thực, nguyệt thực. Mắc lỗi mọi người đều nhìn thấy, song sửa được lỗi, mọi người sẽ thêm ngưỡng mộ. Người phú quý không tham lam, bần tiện không thay lòng, uy vũ không khuất phục là người quân tử. Người thấy phú quý thì tham lam, bần tiện thì thay đổi, uy vũ thì chịu khuất phục là tiểu nhân.

64. NÊN THẬN TRỌNG TRONG KẾT BẠN

Trong sự nhiễu nhương phong trần, tuyệt đối không có bước bằng phẳng, trong sự hỗn độn của giao tiếp tuyệt đối không có nhân phẩm tốt.

Quy luật của việc kết bạn là, thận trọng trong việc chọn lựa bạn bè, tình cảm thanh bạch. Thận trọng sẽ ít xảy ra lỗi lầm, thanh bạch sẽ có thể giúp tình bạn dài lâu.

Sư Ngô Thần nói: "Cổ nhân nói: "Có gặp được một người tri kỷ, chết cũng không oán hận". Điều này cho thấy bạn tri kỷ thật khó tìm kiếm. Gặp người là nói chuyện vui vẻ, đến đâu cũng kết bạn, song bạn tri kỷ thì có mấy người? Chẳng qua, giọng nói đầy ngưỡng mộ, tự cho là hào phóng mà thôi. Người chỉ vì một chuyện không như ý mà oán hận, phỉ báng nhau nhiều vô kể, chi bằng thận trọng trong kết bạn, chọn bạn mà chơi, kết bạn theo kiểu này sẽ được việc".

Oải Nhân cũng nói: "Kết bạn phải thận trọng, không được cấu kết với nhau để làm hại". Cho nên, biết thêm một người chi bằng biết ít đi một người, cũng có nghĩa nói rằng nên thận trọng trong việc kết bạn.

Trong "Lễ Trí" nói: "Tình bạn giữa người quân tử thanh đạm như nước, tình bạn của tiểu nhân ngọt như anđêhít. Tình bạn của quân tử dựa vào sự giản dị mà thành, tiểu nhân và ngọt ngào mà đổ vỡ".

Có người nói thế này: "Giản dị sẽ có thể lâu bền. Quá thắm thiết sẽ khó tiếp tục, quá thân mật sẽ khó khăn hơn nữa. Phàm là những người dễ vui mừng khi thấy thay đổi cũng sẽ dễ nổi giận. Người dễ thay đổi mà dễ gần, thấy sự thay đổi sẽ dễ xa lánh. Trong nhân sinh, làm sao chuyện gì cũng có thể thành tâm như ý được, cho nên ngẫu nhiên có một câu rằng: Vì một chuyện không hợp nhau, liền kết oán sinh thù lẫn nhau; như thế chi bằng im lặng, nhạt nhẽo giản dị".

Cho nên Trương Động Sở nói: "Trong sự nhiễu nhương phong trần tuyệt đối không có bước bằng phẳng. Trong sự hỗn độn của giao tiếp, tuyệt đối không có người tốt. Bậc thánh hiền lấy người, thà rằng câu nệ chứ không tùy tiện, thà ngay thẳng chứ không qua loa đại khái".

Phùng Cảnh Độ nói: "Kết bạn không cần nhiều, được một người có thể hơn hàng trăm người".

65. KHIÊM TỐN ĐỐI ĐÃI BẠN BÈ

Kết bạn không được xét nét những lỗi lầm của bạn song phải nhớ những điểm tốt của bạn, không xét nét điểm xấu của bạn, song phải ghi nhớ ân đức của bạn.

Quy luật của việc kết bạn là gần mực thì đen, gần đèn thì rạng.

Tăng Quốc Phiên nói: "Thông thường mà nói, người tử tế, trung thành, thật thà thì có thể chỉ ra chỗ sai của ta chính là bạn tốt. Nếu như là người xu nịnh, a dua, lả lơi, ngạo mạn, không đúng đắn, xúi bẩy người khác làm điều ác, chính là bạn xấu".

Từ đó suy ra, đi tìm kiếm bạn hữu theo nguyên tắc trên ắt sẽ đúng sáu, bảy phần.

Kết bạn với người tốt, xem ra không có điểm tốt to lớn, rõ rệt nào, song trong sự tiếp xúc qua lại, trong lời nói, sẽ chịu ảnh hưởng dần dần đổi thay từ họ, chỉ có điều bản thân không nhận thấy mà thôi. Kết bạn với người xấu, xem ra cũng chẳng mất gì, song trong lời nói, giao tiếp qua lại sẽ thường bị họ làm cho xấu đi dần dần mà bản thân không thấy được.

Trong "Viên Thị gia huấn" nói: "Ở cùng người cương trực, trong tâm luôn kiêng kỵ, cho nên nói lời đều có chọn lọc, hành động tất nhiên sẽ cẩn thận, mới đầu không có ý được như vậy, song lâu rồi sẽ được ích lợi nhiều. Ở cùng với người xu nịnh thì ý thức, cảm giác hòa thuận, song lời lẽ tất để tán dương, mắc phải lỗi lầm cũng không bị cảnh cáo, tương thân tương hảo, tích tụ nhiều hối hận mà cả đời cũng không biết, tổn thất như thế ai bảo là nhỏ nào!".

Cho nên, kết bạn không được xét nét lỗi lầm của bạn, song phải ghi nhớ ân đức của bạn; không xét nét những điểm xấu của bạn, song phải nhớ những điểm tốt của bạn.

"Ôn Thị mẫu huấn" khi khuyên răn con cháu nói: "Các con khi cùng với bạn bè, chỉ lấy ưu điểm của họ, đừng nên xét nét những khuyết điểm của họ. Nếu như có gặp người cứng rắn, phải nhẫn nại chịu sự ngang ngạnh của họ; gặp người bị mất mát, phải chia buồn với họ; gặp người chất phác hiền hậu, phải chịu sự ngờ nghệch của họ; gặp người cợt nhả, không nghiêm túc, phải chịu đựng tính xốc nổi, hời hợt của họ. Không chỉ quan tâm lấy mặt tốt mà còn phải có cách đối phó với mặt xấu, đây cũng là phép tắc kết giao với tất cả". Điều này chính là ở chỗ khiêm tốn tiếp thu. Muốn khiêm tốn tiếp thu được phải bỏ tính tự mãn.

Trong "Thượng thư viết: "Khiêm tốn có thể được ích lợi, tự mãn sẽ dẫn đến tổn thất". Hứa Lỗ Tễ nói: "Phàm là trong bạn bè, phải thực sự nhớ bỏ tính tự mãn. Chỉ có khiêm tốn mới có ích, tự mãn sẽ không thể bao dung, người ngoài không bảo ta, cũng phải cấm kị điều này, nếu không sẽ không lâu bền. Cho nên mới nói, ý kiến của một người không đủ đại diện cho mười người. Ta có thể lấy được mười người, nghĩa là có đồng thời tài của mười người. Không ngừng chọn ra ưu điểm của người khác, khi kết giao đến hàng trăm nghìn người thì đó chính ở tài của ta, đây cũng chính là điều có thể cân nhắc!" Cho nên, trong bạn bè với nhau, có thể khiêm tốn, bao dung, độ lượng sẽ được ích lợi vô cùng.

66. KẾT BẠN CẦN CÓ SỰ HÀO PHÓNG

Trong gian nan mới biết sự sâu đậm của tình bạn, trong giàu nghèo mới biết thái độ của bạn, trong sang hèn có thể nhìn thấy sự thật giả của tình bạn.

Cách kết bạn chính là cố làm thế nào mới có thể trở thành tri kỷ của người, làm cho bạn biết cái ân đức của mình. Không nên để bạn làm tri kỷ của ta, khiến ta phải đi cảm ơn báo đức, nếu không sẽ làm ta tiếc nuối cả cuộc đời, đây là một điểm quan trọng. Tốt nhất có thể làm nhiều việc đức, sửa chữa lỗi lầm, khuyến thiện, hy vọng cùng nhau tiến bộ, đều thành đạt.

Trương Dương Viên nói: "Ta có ơn với người, bất luận lớn hay nhỏ cũng cần quên đi. Người có ơn với ta, dù nhỏ cũng không được quên". Lại nói: "Lúc bần hàn, không thể tùy tiện làm liên lụy bạn, liên lụy đến bạn sẽ làm mất đi tình nghĩa. Lúc phú quý, nên nhớ đến công của bạn, nếu không sẽ làm nguy khốn lòng nhân". Đây là những lời hết sức quan trọng, hoàn toàn nên ghi nhớ, cho dù hàng vạn đời sau cũng không thể thay đổi!

Đã kết làm bạn, giúp đỡ bạn cũng như giúp đỡ mình, làm ơn cho bạn như là với mình. Nếu dư dật một chút thì nên nghĩ đến bạn, nếu liên lụy đến bạn, chính là liên lụy đến mình, làm tổn hại người khác cũng chính là tổn hại đến mình. Nếu như bản thân ở trong bần hàn, buồn chán, hoạn nạn, phải phấn chấn lên, nghĩ đến việc tự lực, tự mình phấn đấu, không thể tùy tiện liên lụy đến bạn, nhờ vả bạn.

Nói tóm lại, kết bạn nghèo hèn thì dễ, kết bạn giàu sang thì khó; kết bạn trong hoạn nạn thì dễ, kết bạn hiển đạt thì khó. Kết bạn kiểu thư sinh dễ, kết bạn khí chất quan trường khó. Kết bạn mang tính quê mùa dễ, kết bạn tính cách tỉnh thành khó. Bởi vì ở những người phú quý, hiển đạt, quan trường, tỉnh thành, khó có sự chân tình, khó thấy sự thật lòng.

Trong tình bạn, điểm đáng quý chính là thật lòng, thật tình, không phải ở chỗ cùng phú quý, mà cùng chung hoạn nạn. Trong chốn quan trường, buôn bán, ngoài bạn hiền và những người có khí chất thư sinh ra, đại đa số đều là những người nhìn từ phía quyền thế, lợi hại, được mất. Do vậy, trong hoàn cảnh khó khăn nghèo hèn, tuyệt đối không được tùy tiện kết giao với bạn phú quý, trong hoạn nạn khốn quẫn, nên nhớ không được kết bạn với người hiển đạt.

Tóm lại, hết sức an phận với cảnh nghèo đạm bạc là tốt nhất. Lấy sự thanh đạm, thận trọng giữ gìn, tự bằng lòng làm thượng sách. Song đối với bạn bè không thể như thế, nên giúp đỡ nơi nguy, đỡ đần nơi khó, cứu giúp người lúc khó khăn hoạn nạn, nước sôi lửa bỏng.

Đường Dục Tu nói: "Người cổ đại trọng nghĩa hiệp, điều này không có gì phải nói. Khi bạn ở trong lúc hiểm nguy nguy cấp, kêu trời trời không thưa, kêu đất đất chẳng linh, bỗng có người đến, ra sức giúp khỏi cơn nguy nan, sẽ làm bạn không thể quên ơn. Đây là điều mà cha mẹ đất trời cũng không thể làm được, cho nên không thể không biết đến đạo nghĩa hiệp".

Trong "Sử ký" nói: "Trong gian nan mới biết sự sâu đậm của tình bạn; giàu nghèo mới biết thái độ của bạn, giữa sang hèn có thể nhìn thấy sự thật giả của tình bạn". Người trong lúc hoạn nạn, biếu một đồng còn hơn cả hàng vạn tiền tiêu hoang lúc phú quý ("Một miếng khi đói bằng một gói khi no"). Trong hoàn cảnh ấy mới thấy được sự thật tình, thành ý của bạn bè.

67. NÓI CHUYỆN TÙY NGƯỜI,
GỢI Ý TUỲ ĐỐI TƯỢNG

Có thể nói chuyện cùng bạn mà lại không nói sẽ làm mất đi bạn bè, không thể nói chuyện cùng người, lại cùng họ chuyện trò, như vậy là nói những lời thừa.

Khổng Tử từng nói: "Có thể nói chuyện cùng bạn mà lại không nói sẽ mất bạn, không thể nói chuyện cùng người lại cùng họ trò chuyện như vậy là thừa lời. Người thông minh không làm mất bạn, cũng không nói lời thừa". Trong bốn môn của Khổng Tử, ngôn ngữ trò chuyện là một môn. Kết bạn, đối nhân xử thế càng phải coi trọng nghệ thuật về ngôn ngữ nói chuyện.

Tử Cống nói: "Lời nói nói ra liên quan đến sự được mất của bản thân, sự yên nguy của đất nước".

Chủ Phụ Cương cũng nói: "Người không nói, sao biết được dụng ý của họ. Trước kia Tử Sản nói rất hay nên được Triệu Vũ kính trọng, Vương Tôn Mãn nói lý lẽ rõ ràng khiến cho Sở Trang Vương cảm thấy hổ thẹn; Tô Tần đi diễn thuyết khắp nơi nên lo nước được yên định; Khoái Thông nói lời bộc bạch nên bảo toàn được tính mạng".

Trong cuộc sống hiện thực, chúng ta đối nhân xử thế không phải không dùng đến lời lẽ. Những người thành công, có sự nghiệp lớn từ xưa đến nay, về mặt nghệ thuật nói chuyện cũng đều có nguyên tắc tương tự. Dưới đây, chúng tôi xin tuyển chọn những câu quan trọng.

Đầu tiên là nguyên tắc về "nhân thuyết", nói về các loại quan hệ bên trong và bên ngoài, tùy người, tùy thời gian, địa điểm, môi trường. Thận Tử từng nói: "Nhân, chính là dựa vào tình cảm của người khác, dùng tự lực của họ, không dùng sự không đúng mức của mọi người, như thế mọi người sẽ không thể không có chỗ không dùng được.

Trong "Lã Thị Xuân Thu" giải thích càng rõ hơn: "Người nói năng giỏi, có thể dựa vào sức mạnh của người khác làm sức mạnh của mình, muốn đến thì đến, muốn đi thì đi, không tạo dựng hình tượng nào... Gọi theo chiều gió, âm thanh không lớn nhưng vẫn nhanh; đứng cao nhìn, thị lực không tăng cũng nhìn rõ ràng, đều là do thuận nhân". Cho nên, chúng ta đối với người có thể tùy theo người, tất có thể điều khiển được người, như thế công sức bỏ ra ít mà mục đích lại dễ dàng đạt được.

Cho nên trong "Phù ngôn", Quỷ Cốc Tử nói: "Thánh nhân chính là người thuận theo người, nên có thể điều khiển được người; dựa vào lý để quay vòng, nên có thể lâu bền".

Trong "Quyền Thiên" nói rõ cách vận dụng "nhân": "Dựa vào hoài nghi mà thay đổi cách nhìn về người, dựa vào những gì mình nhìn thấy để đối xử với người như vậy, dựa vào lời nói mà hy vọng có được họ".

Dựa vào tư tưởng, địa vị, bối cảnh, thiện ác, cá tính của người để chuẩn bị trước các loại ngôn từ. Lại dựa vào thời gian, địa điểm để nói chuyện, như thế sẽ ít người không thể dùng được.

Nếu như người có địa vị, trong quan hệ giữa người với người là người "ngoài thân trong lạ", là "thuyết nội". Nếu là người "trong thân ngoài lạ" là "thuyết ngoại". Vận dụng phương pháp này rất huyền diệu màu nhiệm, nếu chúng ta suy nghĩ kỹ sẽ có thể thành công rực rỡ.

Tề Cảnh Công mới đầu hỏi Khổng Tử về chính sự, Khổng Tử liền đáp: "Quân quân, thần thần, phu phu, tử tử". Một lần cuối cùng hỏi, Khổng Tử nói: "Chính sự chính là ở chỗ hạn chế vơ của". Trả lời Diệp Công về chính sự, nói: "Chính sự ở chỗ từ gần đến xa". Trả lời Lỗ Ai Công lại nói: "Chính sự chỗ tuyển chọn hiền tài". Trọng Cung hỏi về chính trị lại nói: "Ra khỏi cửa như là tiếp khách nước ngoài, sử dụng trăm dân như là thừa nhận cuộc tế lễ lớn, trong nước không có oán hận, trong gia tộc cũng không oán hận". Cùng là hỏi về chính sự, song cách trả lời lại khác nhau. Đó là do hoàn cảnh, yêu cầu của mỗi người một khác, đối tượng khác nhau, nói chuyện cũng sẽ khác biệt. Về điểm này, bất cứ một nhà chính trị nào cũng hiểu một cách sâu sắc và giỏi lợi dụng.

Hàn Phi Tử trong cuốn "Thuyết nan" đã chú giải về nguyên tắc này: "Phàm là những kẻ vì danh tiếng mà khi nói với người ta lại dựa vào lợi lộc thì người ta sẽ cho là ti tiện, tất vứt bỏ thật xa. Phàm là những kẻ vì danh tiếng mà khi nói với người ta lại dựa vào danh tiếng thì người ta sẽ xem như chuyện xa xôi, chẳng để tâm đến, tất không được việc. Cho nên, những kẻ ở chỗ tối nói với người ta về lợi mà chỗ sáng lại đề cao danh, nói với người ta về tiếng tăm, loại người này ở chỗ sáng thì tiếp nhận ta mà thực tế thì xa lánh ta. Những kẻ nói với người ta về lợi lộc mà chỗ tối lợi dụng người ta, chỗ sáng vứt bỏ người ta, loại người này không thể không xem xét".

Trên đây chính là lập luận về hai phương pháp dựa vào danh và lợi, từ đó chúng ta có thể cân nhắc toàn bộ các quan hệ khác mà lựa chọn ngôn từ.

Quỷ Cốc Tử trong "Quyền biến" đã viết: "Nói chuyện với người thông minh phải dựa vào sự uyên bác, nói chuyện với người uyên bác phải dựa vào sự khéo biện luận; nói chuyện với người khéo biện luận phải dựa vào sự giản lược; nói chuyện với người cao quý phải dựa vào khí thế, nói chuyện với người bần cùng phải dựa vào lợi ích; nói chuyện với người hèn mọn phải dựa vào sự khiêm tốn, nói chuyện với người dũng mãnh phải dựa vào sự quả cảm; nói chuyện với người ngu đần phải dựa vào sự sắc sảo", cũng chính là căn cứ vào điều kiện của bản thân đối phương mà đưa ra các phương pháp và yếu lĩnh. Đó là do điều kiện của đối phương không giống nhau nên phương thức nói chuyện cũng không giống nhau.

68. KẺ KÍNH TRỌNG NGƯỜI KHÁC TẤT ĐƯỢC NGƯỜI KHÁC KÍNH TRỌNG

Lấy lễ kính người, người sẽ phục tùng; lấy lễ kính thần, thần sẽ phù hộ; lấy lễ kính trời, trời sẽ giúp.

Người ta sống trong xã hội hiện tại, không thể sống một thân một mình được, sống một mình rất nguy hiểm, không sống một mình tức là có quan hệ qua lại. Giữa vua tôi, cha con, vợ chồng, bạn bè với nhau đều phải có quan hệ qua lại. Quan hệ qua lại phải dựa vào lễ mà duy trì, phải phân định rõ ràng để mỗi người đều làm theo lễ, như thế mới không dẫn đến nghịch loạn, mà có trật tự trên dưới.

Lễ không đủ thì sẽ là không chu đáo, lễ quá độ thì sẽ thành nịnh hót.

Sử Thổ Thần nói: "Đối với người cao quý không khó có lễ mà khó có ân, đối với người hèn mọn thì không khó có ân mà khó có lễ".

Lễ, không khó khi bắt đầu, mà khó lúc kết thúc, không khó khi đối với người lạ, mà khó khi đối với người thân. Nói tóm lại, bất luận với ai, cứ lấy lễ mà đối đãi người ta, có cung kính, có lễ nghĩa, đến lúc tốt đẹp, người ta tất không oán hận, lâu dần tất khiến người phải phục, trước sau cứ dùng lễ như vậy mà thu phục người. Bởi thế, Khổng Tử nói: "Cung kính mà không có lễ thì thành uổng công, cẩn thận mà không có lễ thì thành sợ sệt, dũng mãnh mà không có lễ thì thành hỏng việc, ngay thẳng mà không có lễ thì thành nóng nảy".

Lại nói: "Bản thân không dùng lễ mà mong chờ nhận lễ từ người khác, bản thân không dùng đức mà mong chờ đức độ từ người khác, ấy chính là loạn vậy". Thiên Huyền Tử nói: "Người có lễ cho nên có thể làm gương răn dạy, thu phục kẻ khác, có thể tôn kính người mà cũng có thể tự tôn kính mình". Bách Lạp Đồ nói: "Ta đối với người mà không có lễ, họ có thể dùng sự vô lễ mà đối với ta". Lưu Bá Ôn nói: "Duy chỉ có lễ mới có thể hạn chế được sự giận dữ hung bạo, duy chỉ có thành tâm mới có thể giải trừ được tính gian trá". Người bắt người khác hành lễ thì tự mình phải giữ lễ, người chán ghét người khác cho nên tự mình chán ghét chính mình, người tôn kính người khác cho nên tự mình tôn kính chính mình.

Phàm là những thứ mình đem đối xử với người ta, người ta sẽ đem đối xử lại với mình. Cho nên Thích Ca Mâu Ni đã nói: "Ganh ghét, hãm hại người hiền tài, giống như là ngửa mặt lên trời mà nhổ nước bọt vậy, nước bọt không lên tới được trời mà còn từ trên cao rơi xuống chính mình giống như ngược gió mà ném bụi bẩn vậy, bụi bẩn không đến được đối phương mà còn bám vào người mình". Lễ chính là thứ để tỏ lòng tôn kính người khác.

Cẩu Tử cho rằng: "Đạo lý đối đãi với người ta thì không nên chỉ đối xử có lễ với những người hiền tài, mà đối với những người không hiền tài cũng nên đối xử có lễ".

Vô Dật Tử nói: "Lấy lễ kính người, người sẽ phục tùng; lấy lễ kính thần, thần sẽ phù hộ; lấy lễ kính trời, trời sẽ giúp. Đây là đạo lý không thể thay đổi được".

Đối nhân cần tròn, sửa mình cần vuông.

"Kinh Nghiêm Hoa" nói: "Trên đường đời của bạn, chỉ với những người thực sự đáng để bạn tôn kính và tin cậy là bạn có thể trung thành đi theo con đường mà người đó đã chỉ ra cho bạn, như vậy đường đời của bạn sẽ quang đãng hơn rất nhiều". Điều trong kinh muốn nhắc nhở mọi người là sự tôn trọng và tin cậy lẫn nhau giữa người với người, sự tôn trọng và tin cậy chính là công cụ điều tiết quan hệ giữa người với người, là phương thuốc để ổn định xã hội.

Tục ngữ có câu: Tấc cũng có lúc dài mà thước cũng có lúc ngắn, nhân tài cũng vậy. Bởi thế, đãi nhân, kết bạn, dùng người, đều không thế cầu toàn mà chê trách, không thể theo ý mà nghi ngờ. Nên thông cảm, bỏ qua và khoan dung lẫn cho nhau, đây chính là đạo lý "đãi nhân cần tròn".

Học giả đời Minh Hồng Ứng Minh đã nói: "Đối với người cần rộng rãi độ lượng, lúc người ta phạm lỗi lầm thì xem như người ta chưa phạm lỗi lầm mà tha thứ, như thế mới có thể khiến người ta bình tâm đi theo con đường đúng; đối với mình lại cần nghiêm khắc, ngay khi mình chưa phạm lỗi lầm cũng nên nghĩ cách mà tìm ra những lỗi lầm của bản thân, như thế mới có thể khiến mình phẩm chất trong sạch, tài học tiến bộ".

Còn có người nói, người ta có hai con mắt, một con mắt dùng để quan sát người khác, một con mắt kia nên dùng để xem xét chính mình. Bất luận là quan sát người khác hay xem xét chính mình, đều phải kiên trì tuân theo nguyên tắc "Khoan dung để đối đãi với người khác, nghiêm khắc để răn sửa chính mình".

Vẫn biết, nhìn ra lỗi lầm của người khác thì dễ mà nhận thấy lỗi lầm của mình thì khó, cho nên xem xét, sám hối bản thân chính là cốt lõi trong đạo làm người của thánh nhân, là phương sách lập mệnh của kẻ sáng suốt. Bởi vậy mới nói, đãi nhân cần tròn, sửa mình phải vuông.

PHẦN III

BẢN NGÃ

69. DÙNG MÁU VÀ MỒ HÔI ĐỔI LẤY THÀNH CÔNG

Càng tiến lên phía trước thì càng vĩ đại, tiến lên không có giới hạn thì vĩ đại cũng không có giới hạn. Điều này đòi hỏi bản thân phải nỗ lực và phấn đấu.

Lịch sử văn hóa nhân loại là do nhân loại không ngừng nỗ lực, tiến hóa mà sáng tạo nên. Lý tưởng, hy vọng và hoài bão lớn lao của chúng ta muốn thực hiện và hoàn thành được, chỉ có thể tự nỗ lực hành động, nói "Đường đi vạn dặm bắt đầu ngay dưới chân mình" chính là mang ý nghĩa này.

Chúng ta có từng trải qua nỗi thống khổ không gì so sánh nổi mới có thể có được niềm vui khôn cùng. Chúng ta từ thất bại và hoạn nạn mà nhận thức được chính mình, nhận thức được cuộc sống, từ thắng lợi trong công việc mà giành được hạnh phúc cao quý, giành được sự trong sáng của tâm hồn.

Nỗ lực hành động là vô hạn vô cùng, dựa vào nỗ lực hành động để tạo nên sự vĩ đại của con người cũng chính là điều vô cùng vô hạn. Tiến lên một bước, nhưng phía trước những bước đi này vẫn còn vô số những bước đi nữa đang đợi bạn. Càng tiến lên phía trước thì càng vĩ đại, tiến lên không có giới hạn thì vĩ đại cũng không có giới hạn. Điều này đòi hỏi bản thân phải nỗ lực và phấn đấu. Nhất định không được dừng lại giữa đường, thỏa mãn ở sự vĩ đại đã có, như thế mới có thể thể hiện được sự kỳ diệu của việc không ngừng tự cường.

Cổ nhân nói: "Chỉ cần còn một hơi thở thì chí hướng này không bao giờ buông lơi". Muốn hoàn thành nhân sinh vĩ đại và cao quý của bản thân thì phải dựa trên tinh thần không ngừng tự cường để nỗ lực hành động, phấn đấu, tiến thủ. Nguyên tắc nỗ lực hành động phải sát thực hơn trong cuộc sống con người, đó chính là sự chăm chỉ làm việc.

Hán Minh Uy nói: "Trời cao không giúp kẻ không muốn làm việc".

Shakespeare cũng nói: "Khi Thượng đế đày Adam xuống trần gian, giới luật đầu tiên đặt ra là: phải dùng máu và mồ hôi của chính mình để đổi lấy bánh mì chứ không được dùng máu và mồ hôi của người khác".

Nói bằng lời của chúng ta ngày nay, thì là: "Dùng máu và mồ hôi của chúng ta để đổi lấy thành công chứ không dùng máu và mồ hôi của người khác". "Thứ có được không phải bằng lao động chỉ có thể là sự bần cùng".

Newton đã nói: "Nếu anh muốn có tri thức, nên bỏ công sức ra làm việc; nếu anh muốn có cái ăn, nên bỏ công sức ra làm việc; nếu anh muốn có niềm vui, cũng nên bỏ công sức ra làm việc, chỉ có chăm chỉ làm việc mới có thể có được tất cả các định luật".

Franklin khi giải thích về việc vì sao mình thành công cũng nói: "Sở dĩ tôi trở thành tôi ngày hôm nay, hoàn toàn là do tôi chăm chỉ làm việc mà đạt được. Trong cả cuộc đời tôi, từ trước tới giờ chưa từng ăn một miếng bánh mì nào có được không phải do lao động".

Chúng ta cần hiểu rằng: "Làm việc chính là nỗ lực hành động, lao động chính là sáng tạo. Không ngừng gắng sức làm việc chính là không ngừng nỗ lực, không ngừng cần cù lao động chính là không ngừng sáng tạo".

Homer cho rằng: "Lao động chính là vận mệnh của con người".

Alexander nói: "Mọi việc đều được hoàn thành bởi lao động".

Tăng Quốc Phiên cũng nói: "Kiên trì chí hướng của mình, tinh thần chịu đựng gian khổ, làm việc hết sức mình, không quản là việc lớn hay việc nhỏ, đều có thể đạt được thành tựu". Lao động tay chân làm việc, mà lao động trí óc cũng là làm việc.

Đời người muốn có được sự tiến bộ, muốn có thể càng thêm rạng rỡ thì biện pháp duy nhất là từ lao động mà giành lấy. Nỗ lực làm việc khiến cho người ngu đần trở nên thông minh, từ thông minh trở nên trí tuệ, lại từ trí tuệ biến thành thần thánh.

70. TRỜI LÀM CHO TOẠI NGUYỆN, NGƯỜI QUÂN TỬ LÚC VUÔNG LÚC TRÒN

Nói được một trượng chẳng bằng làm được một tấc. Biết được đạo lý trời tròn đất vuông chẳng bằng bắt đầu làm từ ngay dưới chân mình.

Những nhân vật vĩ đại trong lịch sử, bất luận là thánh hiền hay anh hùng hào kiệt, thành công của họ đều ở một chữ "hành" mà ra. Làm người thời nay như chúng ta, không thể chỉ có lý tưởng, hy vọng, hoài bão lớn lao mà còn cần phải thực hiện những lý tưởng, hy vọng, hoài bão lớn lao ấy, như vậy mới có thể nói rằng đã hoàn thành nhân sinh của chính mình. Điều này chỉ có thể dựa vào việc chúng ta tự mình nỗ lực hành động, tự mình thực hiện.

Trong lịch sử các nhân vật vĩ đại của Trung Quốc cũng như nước ngoài xưa nay, học tập tinh thần "Nỗ lực hành động" là nền tảng để có thể hưng thịnh, thành công trong sự nghiệp. Chẳng có ai làm như vậy mà tốn công vô ích. Việc thịnh đức của thánh nhân dựa vào "nỗ lực hành động"; sự nghiệp của anh hùng cũng dựa vào "nỗ lực hành động"; các nhân sĩ công danh phú quý, các trường phái học giả chuyên gia, chỉ cần là những người có đôi chút thành tựu trong đời, thì không có ai là không từ việc "nỗ lực hành động" mà đạt được.

Trong "Kinh Dịch - Càn quái" viết: "Thiên hành kiện, quân tử tự cường bất tức" (Trời làm cho khoẻ mạnh, người quân tử không ngừng tự cường). Lại nói: "Người quân tử trên mình có đủ đức nhân thì có thể giúp đỡ nhân dân, đồ vật tốt đủ để hợp với lễ, lễ và vật đủ để hợp với nghĩa, trung chính (trung thành ngay thẳng) vững chắc thì đủ để thành sự. Người quân tử có đủ bốn hành động có đạo đức (đức hành) này cho nên gọi là "nguyên hanh lợi trinh". Lại nói: "Quân tử coi hành động chân thực là tu dưỡng đức hạnh. Quân tử dựa vào việc nói lời thật, căn cứ trên sự vật để hành sự và có thể kiên trì!"

Khổng Tử trong "Nho hành" đã viết: "Từ nỗ lực hành động mới có được những gì của mình". Khi trả lời Ai Công về chính sự lại nói: "Nỗ lực hành động gần với đức nhân". Tự cổ chí kim, không kẻ nào không chú trọng chữ "hành" mà lại có thể thành công được.

Xưa có người nói: "Nói được một trường chẳng bằng làm được một tấc. Biết đạo lý trời tròn đất vuông chẳng bằng bắt đầu làm ở ngay dưới chân mình".

Vương Dương Minh nói: "Hiểu được mà không làm cũng bằng không hiểu". Hoàng Đế thời thượng cổ, qua 70 lần chinh chiến mới lấy được thiên hạ, diệt được Lượng Long, sau khi lên ngôi lấy được đế vị thay dòng họ Thần Nông vẫn rất cố gắng, nỗ lực không biết mệt mỏi, không dám nghỉ lấy một ngày. Trong "Sử ký" ghi lại về công lao của ông sau khi lên ngôi: "Thiên hạ có kẻ không tuân theo mệnh lệnh, Hoàng Đế liền đi trừng phạt kẻ đó, thường vừa đến liền đi ngay, phá núi mở đường, tự mình không dám sống yên tĩnh. Phía Đông đến Bột Hải, lên núi Cửu Sơn, Thái Sơn; phía Tây đến núi Không Đồng, lên núi Kê Đầu; phía Nam đến Trường Giang, lên núi Hùng Sơn, Tương Sơn; phía Bắc xua đuổi Huân Dục, hợp với chư hầu ở núi Phú Sơn, lại xây thành ở núi Thái Lộc".

"Sử ký" ghi chép lại nơi phát tích của vua Thuấn: "Thuấn làm ruộng trên núi Lịch, người dân ở núi Lịch ai cũng khiêm nhường với ông. Đến hồ Lôi đánh cá, mọi người ở nơi này đều nhường chỗ ở của mình cho ông. Trị thủy sông ngòi, khí tài của sông nước chẳng thể mất đi. Một năm sau, nơi ông sống trở thành một thị trấn nhỏ, hai năm sau trở thành thành phố, đến ba năm sau đã trở thành một đô thị lớn".

Sử ký cũng ghi lại những ngày đầu của vua Vũ như sau: "Lao khổ cả thể xác lẫn tinh thần, mười ba năm trị thuỷ, ba lần qua cửa nhà mà không vào. Thiếu cơm ăn áo mặc nhưng những việc làm, hành động của ông khiến quỷ thần cũng phải cảm động. Từ đất hoang cho đến đầm lầy, trên mặt đất có thể đi xe, dưới nước có thể đi thuyền bè. Đi trên đường bùn lầy có thể dùng xe quệt, trên núi dùng xe kéo. Bên trái là tiêu chuẩn, bên phải là quy tắc, bốn mùa dầm mưa dãi nắng lập ra 9 châu, khai thông 9 con đường, tu sửa 9 con đường lớn gần nơi sông nước, đo được 9 ngọn núi". Từ đó có thể thấy được mức độ nỗ lực làm việc của vua Thuấn và vua Vũ.

71. QUÊN MÌNH ĐỂ TỰ HOÀN THIỆN

Chúng ta cần phải tự hoàn thiện, "vô ngã" (quên mình) để tự hoàn thiện, "vô danh" (không màng danh vọng), "vô công" (không cầu công lao) để tự hoàn thiện, như vậy mới có thể gột rửa chính mình.

Theo quan điểm triết học, càng là người vì mình lại càng không thể vì mình, càng là kẻ tự tư lại càng không thể tự tư - đây chính là điều chí lý trong trời đất.

Ai cũng muốn làm bậc thánh nhân, muốn làm người anh hùng nhưng làm thánh nhân, làm anh hùng đều phải lấy quan niệm "không có mình" làm cái gốc căn bản. Gạt bỏ hết thảy những cái tôi cá nhân, những dục vọng, ham muốn vật chất sẽ có thể có sức mạnh và tỏa sáng, tự nhiên sẽ có thể đạt được cái vô hạn, vô cùng. Không chỉ có thể "Vai sắt gánh đạo nghĩa, xứng đáng dựng non sông" mà còn có thể "Hào khí trùm thiên cổ, lòng trung thấu Đẩu, Ngưu".

Người đời thường cho rằng kẻ mà cái gì cũng có, thực ra là chẳng có gì, còn người chẳng có gì thực ra lại có tất cả.

Phật Thích Ca Mâu Ni tự nguyện vứt bỏ những phú quý của bậc vương tử đi giảng đạo cho chúng sinh; Chúa Giê-su tự nguyện vứt bỏ mọi thứ trên thế gian để chuộc tội cho nhân loại; Phạm Lãi, Trương Lương tự nguyện vứt bỏ địa vị khanh tướng mà đi chu du thiên hạ, Cầu Nhiệm Khách và Trần Bác Chi tự nguyện vứt bỏ cơ hội tranh nghiệp đế vương với Đường Thất, vào rừng núi ở ẩn. Người đời cho rằng những người ấy sau khi giũ bỏ tất cả đã chẳng còn gì mà không biết rằng những điều họ lĩnh hội được là cái tồn tại vĩnh hằng.

Sự hoàn thiện của một người phải xét từ nhiều phương diện. Nơi này mất thì nơi kia lại được. Đây chính là sự hoàn thiện. Cho nên mới nói rằng, một người phải chịu thiệt mới có thể thu lợi, phải quên đi bản thân mới có thể nghĩ đến bản thân, tổn thất lớn mới có thể được lợi nhiều, chẳng có gì mới có thể có tất cả. Tự mình siêu thoát và hóa quy về đơn giản, thành không có chứ không phải là "Đánh mất mình thì như vật, đánh mất tính thì thành tầm thường". Nhan Uyên có thể ăn uống rất đạm bạc, sống ở nơi vô cùng dột nát mà vẫn không thay đổi thú vui của mình, vì vậy, người có thể hoàn thiện nội tại sẽ có thế giới bên trong, sẽ có lòng tự tôn bên trong, không chạy theo vật chất, không bị lung lay trước miệng lưỡi thế gian, không vì ảnh hưởng bên ngoài mà thay đổi tôn chỉ hành động của mình.

Lão Tử nói: "Rất ít người có thể hiểu được ta, đó chính là chỗ đáng quý của ta". Hiểu được đại đạo rồi, thì còn gì để muốn biết thêm nữa đây! Làm anh hùng hào kiệt nổi danh một thời chẳng có gì đáng quý, đáng quý là làm người anh hùng vô danh. Làm một thánh nhân được người người ngưỡng mộ cũng chẳng có gì đáng trân trọng, đáng trân trọng là làm một thánh nhân vô danh kia. Hoàn thiện riêng cá nhân mình chẳng có gì đáng nói, đáng nói là lấy bản thân mình để hoàn thiện một tập thể rộng lớn - vô hạn, một tập thể đông đảo - vô cùng, tức là một tập thể vượt qua không gian và thời gian, không chỉ cá nhân mình hoàn thiện thành một con người, mà còn phải khiến cho mỗi người trong không gian, trong thời gian đều hoàn thiện thành một con người, đều có thể rèn luyện, trau dồi phẩm chất đạo đức, hoàn thiện nhân cách trên nguyên tắc nhân đạo, nhân quyền. Thực hiện được những điều này tức là làm cho cái không có bản thân mình thắng được cái có mình, đây mới chính là điều đáng quý.

Chúng ta cần phải tự hoàn thiện mình, "vô ngã" (quên mình) để tự hoàn thiện, "vô danh" (không màng danh vọng), "vô công" (không cầu công lao) để tự hoàn thiện, như vậy mới có thể gột rửa chính mình, mới có thể vươn tới cái tôi vô cùng vô hạn. Nếu hoàn thiện mình trong cái hữu danh, hữu ngã và hữu công thì chúng ta chỉ thu được một cái tôi hữu hạn; nếu chỉ theo đuổi hình thức bên ngoài thì sẽ mất đi nhân tình nhân tính, mất đi nhân cách nhân phẩm. Còn những kẻ chạy theo cái dung tục tầm thường lại tự cho mình là thanh cao, hoặc còn hơn thế, giả danh thánh hiền cưỡng chiếm ngôi cao, giàu có nhất thiên hạ, sung sướng như đế vương chẳng qua cũng chỉ là một phường giá áo túi cơm hay mặt người dạ thú mà thôi.

Sở dĩ mình là mình, sở dĩ mình không giống với người khác hoàn toàn là ở cái bên trong chứ không phải do cái bên ngoài, ở cái thực chất chứ không phải do cái hư danh. Cho nên, trong cuốn "Đức Sung Phù", Trang Tử đã ca ngợi Thân Đồ Gia có thể quên bản thân mình, Vương Đãi có thể để mặc cho mọi người không để ý đến mình. Do thế mới nói con người ta có thể tỏa sáng chính là ở khí chất bên trong. Dù cái vỏ hình thức bên ngoài có như thế nào, danh vọng chức quyền có ra sao thì cũng chỉ là những thứ rác rưởi bỏ đi, chẳng liên quan gì đến danh dự, phẩm giá của chính mình.

72. MÌNH VÌ MỌI NGƯỜI, MỌI NGƯỜI VÌ MÌNH

Càng là người chỉ sống cho chính mình, càng khó có thể hoàn thiện được bản thân. Còn tinh thần cao thượng lại có thể tỏa ra những ánh hào quang vì mình, vĩ đại và vô cùng.

Cổ nhân có câu: "Ta sở dĩ có bệnh là vì ta có cơ thể, nếu không có cơ thể thì ta còn có bệnh gì nữa đây?"

Con người nếu không có quan niệm về cuộc đời xác thịt của mình hay nói cách khác là tâm niệm "vô ngã" (không có mình), "vô thân" (không có thân thể), sẽ tự nhiên không còn màng danh lợi, thành bại hay sống chết gì nữa. Sự hoàn thiện như vậy tất nhiên sẽ là sự hoàn thiện đến mức cao nhất về mặt tinh thần và không thể đem so sánh nó với cái gọi là sự hoàn thiện trong suy nghĩ thông thường của con người thế tục.

Một người mà mọi sự tồn tại, hoạt động, nỗ lực, phấn đấu, hy sinh đều chỉ là vì một cái tôi nhỏ bé, thì sự khác biệt trong ý nghĩa cuộc đời và quan niệm giá trị của người đó không thể lấy độ dài ngắn ra để tính toán. Hơn nữa, ai cũng suy nghĩ đến việc phải làm thế nào mới có thể trau dồi, hoàn thiện cái tôi nhỏ bé của mình, nhưng giữa cái tôi nhỏ bé và tập thể rộng lớn tất yếu sẽ nảy sinh mâu thuẫn và sự không dung hoà.

Mỗi người đều muốn trau dồi, hoàn thiện nhân cách của mình, nhưng nếu cái tôi bản ngã của mỗi người không tác oai, tác quái thì mọi thứ sẽ có thể dung hòa được với nhau, "mình vì mọi người, mọi người vì mình" thì sẽ hoàn thiện trong cái chung của mọi người - đó cũng chính là hàm ý sâu xa của việc trước không có ta mà sau có ta, trước không có mọi người mà sau có mọi người.

Trong "Trung Dung "có viết: "Tài giỏi đến mấy cũng phải biết trung dung, rộng lớn đến mấy cũng vô cùng bé nhỏ". Càng là người chỉ sống cho bản thân càng khó có thể hoàn thiện mình, còn tinh thần quên mình cao thượng lại có thể tỏa sáng vô cùng vô hạn. Bởi những người thuộc loại này vừa có thể chịu đựng tất cả, vừa có thể gánh vác được tất cả, đã vượt lên trên hiện thực lại làm hoàn thiện hiện thực, vừa có thể quên đi bản thân vừa có thể hoàn thiện bản thân khiến cho cái tôi bản ngã hòa nhập vào vạn vật trời đất, tiến tới thông suốt cổ kim và thế sự mai sau. Nói một cách đơn giản là: quan niệm về thế tục với quan niệm về không gian thời gian là tương đối và hữu hạn. Những người có trí tuệ hơn người, hơn đời thì quan niệm về thế tục, về không gian, về thời gian của họ là tuyệt đối, là vô hạn. Cho nên tất phải từ "có" đến "không". "Có" chính là hữu hạn, là tương đối, còn "không" mới là vô hạn, là tuyệt đối. Do vậy, cái vĩ đại của sự hoàn thiện cũng là cái vĩ đại mang tính vô hạn và tuyệt đối.

Người có thể quên đi bản thân mình cũng là người có thể quên đi được mọi thứ vật chất, quên đi mọi quan niệm so bì hơn kém. Người có thể quên đi chính bản thân mình cũng sẽ có thể vượt lên trên hiện thực, vượt lên trên thế giới, tức là vượt lên được cuộc sống hiện thực và cuộc sống vật chất. Vì thế, người quên được bản thân mình sẽ không trở thành người có nhân sinh quan hưởng lạc, chỉ ham muốn hưởng thụ vật chất và tự nhiên có thể hòa tan một cách tuyệt đối tinh thần, tư tưởng của mình vào trong cái vĩ đại vô hạn. Do đó mà Trang Tử đã từng nói: "Sự tu dưỡng, rèn luyện đạo đức khi đạt đến giới hạn cao nhất thì trong con người ta sẽ không còn nghĩ đến cái tôi cá nhân, khi đạt tới mức thần tiên thì trong con người ta sẽ không còn nghĩ đến công trạng, và khi đạt đến mức thánh nhân, trong con người ta sẽ không còn tiếng tăm, danh vọng nữa". Cái tôi cá nhân chính là hữu hạn, công trạng cũng chỉ là hữu hạn. Chỉ có những người không có nó trong mình mới là những người mà không gì có thể xưng tụng, đo định, so sánh.

Lý Bạch đã từng viết trong "Cổ phong" rằng: "Đán kiên tan tuyền hạ, kim quan táng hàn khôi" (đã nhìn thấy ba dòng suối xuống, quan tài vàng táng trong làn khói lạnh mà thôi). Tranh giành có tác dụng gì? Sở hữu đem lại ích lợi gì? Gạt bỏ được cái "có" nhỏ nhoi trong hiện thực sẽ có thể đạt đến cái "có" lớn lao vô hạn.

Đời người là hữu hạn, không gian sống là hữu hạn, sự nắm bắt tri thức hay sự lớn mạnh của quyền lực cũng là hữu hạn; sự nghiệp học vấn là vô hạn, khoa học, vũ trụ cũng là vô hạn. Lấy cái hữu hạn để chống lại cái vô hạn tất yếu sẽ thất bại và luôn ở vào tình thế nguy hiểm. Điều này có gì đáng câu nệ mà không thể thông suốt đây! Do vậy, chúng ta không thể đem cái vĩ đại đặt vào một cá nhân, mà phải đặt vào cái vĩ đại trong hiện thực và sự vĩnh hằng.

Phần lớn các nhân vật vĩ đại trong lịch sử đều sau khi qua đời mới "trở nên vĩ đại", chứ người ta không nhìn thấy cái vĩ đại của họ lúc họ còn sống. Sự vĩ đại lúc sinh thời là cái hữu hạn, chỉ có sự vĩ đại tỏa sáng sau khi họ mất mới là vô hạn. Cho nên, chúng ta không cần phải tranh giành sự thị phi, cái được mất, chê khen hay thành bại khi còn sống. Công danh phú quý chỉ là mây khói thoảng qua, như đóa phù dung sớm nở tối tàn mà thôi.

73. NHẬN THỨC CHÍNH MÌNH

Nếu vì mọi người, mình sẽ sống trong trái tim của mọi người. Nếu biết vì nhân loại, mình sẽ sống trong trái tim của toàn nhân loại.

Tinh thần vô ngã chính là ranh giới vượt lên trên bản thân mình của bậc thánh nhân, cũng chính là ranh giới vĩ đại của đất trời. Trời đất vô tư nên trời đất mới bao la, rộng lớn. Nhật nguyệt vô tư nên nhật nguyệt mới tỏa sáng giữa trời. Thánh nhân vô tư nên thánh nhân mới vượt lên trên được bản thân mình. Thánh nhân quên mình, nhưng trong cái quên mình đó lại có mình. Thánh nhân vô tư, chính vì vô tư nên mới hoàn thiện được chính mình. Thánh nhân vô năng, nhưng trong cái vô năng ấy lại có quyền năng lớn. Thánh nhân không công trạng gì mà lại trở thành công trạng cao.

Sự nghiệp của người lãnh đạo cũng như sự nghiệp của bậc thánh nhân, không chỉ là sự nghiệp "vì bản thân mình" mà quan trọng hơn còn là sự nghiệp cao cả "vì mọi người", không chỉ là sự nghiệp giải phóng và hoàn thiện mình mà còn là sự nghiệp cao cả giải phóng người khác và giúp họ hoàn thiện, là sự nghiệp vĩ đại xây đời, giúp đời. Nếu như chỉ sống vì mình thì chỉ có thể đạt tới một cái tôi nhỏ bé mà thôi.

Nếu biết vì mọi người ta sẽ sống trong trái tim của mọi người, còn nếu biết sống vì nhân loại, ta sẽ sống trong trái tim toàn nhân loại. Hòa mình vào vạn vật trong trời đất, ta sẽ bất diệt cùng vạn vật. Trở về với đất trời, đất trời là vĩnh hằng nên ta cũng sẽ vĩnh hằng.

Giữa đất trời này, có sự tồn tại của nhân loại là có sự tồn tại của ta, nhiều cá nhân tập hợp lại đã làm nên xã hội loài người và các quốc gia. Vô số những sinh mệnh riêng lẻ, không ngừng kế thừa và phát triển, đã hoàn thiện nên lịch sử nền văn minh nhân loại; cho nên, nếu tách ra khỏi nhân loại thì sẽ chẳng thể thấy được trong bản thân cá nhân mình, thêm một hạt bụi và bớt đi một hạt bụi có gì là quan trọng. Bởi vì từ quan điểm tổng thể về nhân sinh, chúng ta không thể lấy một cá nhân ra để xem xét. Vũ trụ đâu có phải là hạt bụi…

Tại sao ta vì ta, tại sao người khác vì ta và làm thế nào để hoàn thiện chính bản thân mình, làm thế nào để hoàn thiện thành một con người thực sự, đây chính là câu hỏi căn bản của đời người.

Khi Lão Tử đi qua cửa Hàm Cốc, nếu như người gác cổng không mời ông để lại mấy lời thì cuốn "Đạo đức kinh" 5000 chữ kia cũng sẽ không thể lưu truyền cùng thế gian, đây chính là chỗ vĩ đại của Lão Tử. Có được ý nghĩ quên mình là sẽ tự nhiên không còn mang đến danh lợi, tự nhiên chẳng nghĩ đến sống chết, như vậy thì con người và trời đất có thể hòa làm một. Cái tôi vật chất và sự sống chết thống nhất trong nhau, mới có thể ngộ ra lẽ dục hóa của trời đất, mới có thể có được mình trong cái "vô ngã", thấy được mình trong cái "vô ngã".

Những kẻ theo chủ nghĩa duy ngã và chủ nghĩa cá nhân tầm thường luôn khoanh tròn trong việc làm thế nào để phát triển và hoàn thiện đầy đủ cái tôi cá nhân. Nhưng thoát ly khỏi vũ trụ là không thể thấy được hạt bụi nhỏ, tách ra khỏi thế giới loài người, khỏi quốc gia, dân tộc - những tập thể lớn lao này là không thể nhìn thấy cái tôi cá nhân. Cái tôi được nói đến ở đây có được là nhờ vô số những cái tôi trong không gian rộng lớn cùng vô số sự phát triển, hoàn thiện và tổ hợp trong thời gian lâu dài mà thành. Cái tôi cá nhân tuyệt đối chỉ có thể coi như là một cá thể có sinh mệnh tạm thời, một khi sinh mệnh ấy mất đi thì cá thế này sẽ không còn tồn tại nữa. Còn muốn có những giá trị tồn tại vĩnh hằng cần phải có sự thể nghiệm trong lịch sử quốc gia, lịch sử dân tộc.

Trau dồi và hoàn thiện cá nhân phải được xem xét từ sự trau dồi và hoàn thiện tập thể, tách rời khỏi "tập thể" này thì những giá trị của cá nhân cũng sẽ bị mờ nhạt. Đất trời "dục hóa" cá nhân tuyệt đối không chỉ đơn giản vì cá nhân, cho nên muốn hoàn thiện cái tôi cá nhân nhất thiết phải hoàn thiện mọi người. Hoàn thiện và khẳng định cá nhân xuất phát từ việc làm thế nào hoàn thiện quốc gia, dân tộc và nhân loại. Một khi quốc gia, dân tộc - những tập thể lớn lao này không thể tỏa sáng khắp bốn phương thì dù cái tôi cá thể có tỏa sáng cũng chỉ là thứ ánh sáng nhỏ nhoi, giống như đốm lửa nhỏ so với mặt trăng, mặt trời, có tỏa sáng thì cũng không dễ gì nhìn thấy.

Bảy mươi hai liệt sĩ ở Hoàng Hoa Cương sở dĩ có thể "tỏa sáng" là bởi lúc đó họ chỉ mưu cầu cho tập thể chứ không tính toán và cá nhân mình, chỉ lo nghĩ xem làm thế nào để hoàn thành sự nghiệp cách mạng mà không lo đến việc "vun vén" cho cá nhân mình như thế nào, cũng không màng đến sự nổi tiếng, họ chỉ nghĩ đến cách mạng không nghĩ đến chuyện sống chết, chỉ nhìn thấy quốc gia dân tộc chứ không nhìn thấy cá nhân. Không mong thành danh mà danh vọng lại đến, không nghĩ cho bản thân mà mỗi cá nhân lại trở nên lẫy lừng. Đây chính là điểm đáng quý, nguyên nhân làm nên sự vĩ đại ở họ.

74. HY SINH BẢN THÂN ĐỂ HOÀN THIỆN MÌNH

Anh hùng hào kiệt từ xưa đến nay, sở dĩ có bản lĩnh hơn người, hơn đời chủ yếu là bởi tinh thần hy sinh và từ tinh thần hy sinh ấy họ có thể làm nên sự vĩ đại của chính mình.

Trong lòng hoàn toàn không nghĩ cho bản thân, chỉ lo lắng cho nhân loại trên thế gian, như vậy là có trời, có nhân loại, đồng thời cũng có cả bản thân mình. Anh hùng hào kiệt từ xưa đến nay, sở dĩ có bản lĩnh hơn người, hơn đời chủ yếu là bởi tinh thần hy sinh và từ tinh thần hy sinh ấy, họ có thể làm nên sự vĩ đại của chính mình, làm nên một tập thể lớn vĩnh hằng bất tử.

Các triết gia cổ đại nói: "Thánh nhân không yêu, không trọng, không vì bản thân mình, các bậc anh hùng hào kiệt lớn đối với sự nghiệp và công tích cũng có thái độ như vậy. Chủ yếu là lấy việc hy sinh bản thân để hoàn thiện mình, truyền lại tinh thần hy sinh ấy cho trăm nghìn thế hệ đời sau".

Nếu trong lòng chỉ thấy mình, chỉ khư khư bản thân mình thì chắc chắn sẽ không thể có thành tựu, tiếng tăm lưu truyền thiên cổ! Không nhìn thấy mình, không khư khư bản thân mình mới có thể xả thân vì người khác, mới có thể hy sinh danh lợi và sinh mệnh của cá nhân mình mà làm những việc có ích cho nhân dân, cho quốc gia dân tộc và cho toàn thể nhân loại. Như vậy, người đương thời mới kính nể, ngưỡng mộ bạn, người đời sau mới truyền tụng bạn.

Nếu cả một đời chỉ lo sao cho bản thân được thăng quan, phát tài, tham thú hưởng lạc và hưởng thụ gia đình hay chỉ nghĩ đến công danh phú quý của chính mình - thì đó chỉ là sự thành công của chủ nghĩa cá nhân, thứ thành công mang tính hữu hạn.

Cung Định Am đã từng viết trong thơ của mình rằng: "Bách niên tâm sự quy bình đạm, san tận nga mi tá thệ văn". Sự nghiệp của các bậc thánh hiền là như vậy đấy, đưa ra ánh sáng huy hoàng rực rỡ vào trong những sự nghiệp vĩ đại rồi liền trở về với tâm trạng bình thản.

Theo đuổi sự nghiệp cứu đời, cứu người với tấm lòng thanh thản, tự nhiên sẽ khác hẳn những kẻ làm quan hám lợi, hám quyền, vừa có thể thu được hiệu quả lớn lao "Chính kỳ nghi bất mưu kỳ lợi, minh kỳ đạo bất kể kỳ công" (Hướng đến cái tình mà không mưu lợi lộc, làm sáng đạo mà không tính toán công lao) lại vừa khiến cho người làm chính trị không câu nệ bởi chính trị, khiến cho kẻ làm quan không lao lực về việc quan, thoải mái tự do mọi lúc mọi nơi.

Khi người ta đã xác lập được tinh thần hy sinh bản thân là đã có thể làm cho lòng mình trở nên bình lặng, trong sáng, không bị mê hoặc, không chịu cảm nhiễm mà dẫn đến bị vật hóa. "Động cơ chủ quan hoàn toàn là động cơ tốt đẹp, trong sáng không một hạt bụi và mạnh mẽ không gì cản trở nổi, nên đương nhiên nó sẽ không bị chi phối bởi vật chất, không bị mê hoặc trước ham muốn và không chịu khuất phục trước bất cứ một thế lực nào, hơn thế nó còn phát huy sức mạnh kiên cường lớn lao, có thể xua tan đi những ý nghĩ cạnh tranh, loại bỏ những tư tưởng bủn xỉn, keo kiệt; có thể trở thành người liêm khiết chẳng tham lam, không hèn nhát, cố chấp".

"Lập bản nhi đạo sinh" (Tạo được cái gốc rễ trong lòng thì đạo tự sinh), đây là bài học từ thời cổ đại, còn tư tưởng "Lập công kỳ đại giá" (lấy tu dưỡng bản lĩnh là việc lớn) mà hai người Lục và Vương đề xướng ra cũng mang chính ý nghĩa này đây. Khi phương diện lớn đã được xác lập thì những phương diện nhỏ hơn dù không được lập cũng sẽ tự hình thành. Chúng ta muốn làm anh hùng hào kiệt, thì sự hình thành tâm lý của bản thân mình không chỉ là công phu "tạo cái gốc rễ" hay "chấn chỉnh cái gốc rễ" ("lập bản" và "chính bản") mà cần phải làm cho mỗi người có tư tưởng, có ý thức hoàn thành việc của thiên hạ.

Khi đã có chí nguyện hoàn thành việc của thiên hạ, mọi người đều có thể thực sự làm cho thiên hạ là của chung, không có cái ranh giới mà trong đó tồn tại ý nghĩ riêng tư. Đứng trước công danh có thể quên đi danh vọng, đối mặt với sự được mất có thể quên đi quyền lợi của mình, còn lúc sinh tử hoạn nạn có thể hy sinh bản thân.

Trong mọi hành động, kẻ vụ lợi lấy chiếm hữu làm mục tiêu; người có đạo đức lấy việc phục vụ con người làm mục tiêu; bậc anh hùng hào kiệt lấy việc phát huy tài năng thiên bẩm của mình, lấy lợi ích cá nhân và việc hoàn thiện cá nhân làm mục tiêu; bậc thánh nhân lấy việc phát triển khả năng thiên bẩm của quần chúng, lấy lợi ích của nhân loại và việc hoàn thiện nhân loại là mục tiêu. Việc "lập bản" được đề cập đến ở đây chính là làm cho tất cả mọi người đều có thể từ ranh giới vụ lợi, ranh giới anh hùng bước lên lãnh địa của đạo đức, của thánh nhân.

Nếu có tinh thần hy sinh cái riêng để chu toàn cho cái chung được tốt đẹp thì không cần phải thắc mắc là có được hay không, chỉ cần giữ cái gốc tâm lý của người làm ruộng, là sự tranh giành về chính trị tự nhiên có thể chưa cấm đã tự dừng; ý nghĩ về thành tựu của cá nhân tự nhiên có thể tan đi theo gió đạo đức, khí tiết được cá nhân tu dưỡng có thể không cần khuyến khích mà tự nó vẫn tồn tại. Muốn làm nên một tập thể lớn lao bất tử cùng với thời gian thì ý nghĩa tinh tế trong câu nói của Lão Tử: "Người mà thể xác tuy đã chết nhưng tinh thần - tư tưởng mãi mãi bất diệt là người trường thọ vĩnh hằng" chính là lời gợi ý tốt nhất.

75. CÁI TÂM CỦA ĐẠO CHÍNH LÀ TÂM CỦA TA

Trên con đường sự nghiệp, không để tâm đến công tích chính là hơn người một bậc. Cũng chính là hành sự trên thế gian với ý thức "xuất thể".

Trong quá trình tu dưỡng để trở thành một Đạo gia, điều tối kỵ nhất là có dụng tâm làm việc gì, mà có dụng tâm tất sẽ nghe theo lòng tự tư của mình. Nghe theo lòng tự tư của mình thì dẫu có hợp tình đến mấy cũng chỉ là miễn cưỡng, rơi vào cái vòng luẩn quẩn của cái tôi có thể nhỏ bé, không hợp lẽ tự nhiên về nhân, về nghĩa, về lý, về đạo, về trời. Không có dụng tâm, sẽ khiến cho tâm không phóng túng, tâm không phóng túng thì sẽ tự đạt được không cần đến sự giúp đỡ từ bên ngoài. Những lời vàng ngọc của thánh nhân cũng chỉ yêu cầu con người ta phải buộc cái tâm phóng túng lại, đưa nó quay trở về với thể xác, như vậy tất yếu sẽ tìm ra con đường để vươn lên. Theo đuổi sự nghiệp đế vương, tâm sẽ rất dễ thả lỏng, khó có thể điều khiển làm cho nó theo đúng con đường sự nghiệp vốn có. Trên con đường sự nghiệp mà không để tâm đến công tích là hơn người một bậc. Cũng chính là hành sự trên thế gian với ý thức xuất thế. Như vậy, không những có thể đi chỗ đáng đi, làm cái cần làm, dừng nói nên dừng mà còn tiến hơn một bước là tự động đi chỗ đáng đi, tự động làm cái cần làm, tự dùng nơi nên dừng. Đây đúng là bản lĩnh của "cái tâm" đã được kiểm soát, vậy thì đối với một người lãnh đạo mà nói, cho dù ở vào tình thế cấp bách dồn dập cũng dễ có được tâm trạng "giải quyết bao công việc của bách quan, quản lý hàng triệu nhân khẩu, cơm áo gạo tiền mà vẫn tìm thấy niềm vui trong đó".

Tâm của đạo chính là tâm của ta, tâm của ta cũng chính là tâm của đạo. Mọi việc đều tồn tại cùng với "Đạo", không có Đạo thì không tồn tại gì hết. Cho nên mới có luận thuyết "Vũ trụ tức là tâm của ta, tâm của ta tức là vũ trụ". Chấn hưng tinh thần, tự mình làm chủ, vạn vật đều chuẩn bị sẵn cho ta, còn thiếu gì nữa; lúc ta trắc ẩn, thiên nhiên cũng trắc ẩn, lúc ta xấu hổ, thiên nhiên cũng xấu hổ; lúc ta dịu dàng, thiên nhiên cũng dịu dàng; lúc ta mạnh mẽ cứng cỏi, thiên nhiên cũng mạnh mẽ cứng cỏi; khi ta nghiêm trang, thiên nhiên cũng nghiêm trang; bởi cái tâm "quên mình" là có thật nên mọi thứ đều có thể tự nhiên; bởi một lòng tin vào tự nhiên nên mọi thứ càng vĩ đại.

76. VẠN SỰ DO MÌNH TA GÁNH VÁC

Hoạn nạn của người khác, thế vận tốt xấu, đạo nghĩa của nhân gian, chính khí của trời đất, tất cả đều do ta gánh vác.

Những anh hùng hào kiệt, các bậc chí sĩ thời xưa không ham phúc, không tránh hoạ, không cầu danh, không sợ thất bại, vạn sự đều là "do mình ta gánh vác", hoạn nạn của người khác do ta gánh vác; thế vận tốt xấu, do ta gánh vác; đạo nghĩa của nhân gian, do ta gánh vác; chính khí của trời đất, do ta gánh vác.

Do vậy, bất kể là có thành công hay không, bất kể thành công nhiều hay ít, họ đều có thể làm kinh thiên địa, quỷ khốc thần sầu. Cho nên, mỗi cử chỉ, mỗi hành động của họ đều có những chỗ rất khác với người thường, họ thực sự đã vượt lên trên được bản thân mình.

Trong đạo nghĩa hiệp, chúng ta có thể thấy được lòng can đảm, khí huyết hào khí và tình cảm chân thực của một con người. Các chí sĩ, các bậc anh hùng hào kiệt thời xưa đều có tinh thần nghĩa hiệp. Bởi thế, họ thường là quang minh lỗi lạc, không chịu gò ép, tài giỏi hơn người, độc lập hành sự trong cõi đất trời. Từ uy phong của họ, không chỉ thấy được sự kiệt xuất, mà còn có thể thấy được sự thắng thế của hào khí, nghĩa hiệp. Họ hoàn toàn không sợ quyền thế, không khuất phục uy vũ, hoàn toàn là vì hai vai gánh đạo nghĩa, một tay chống đỡ càn khôn, trong mắt họ chỉ thấy mỗi một chữ "lý", trong tim vẫn chỉ là một chữ "lý" ấy, để thực hiện "chân lý" thì dù muốn chết cũng không từ.

Tinh thần "Chết để thành nhân, xả thân vì nghĩa" của Khổng Mạnh là chuẩn mực đối nhân xử thế cao nhất của những người nghĩa hiệp từ trăm nghìn năm nay. Họ vì nghĩa, họ thành nhân cũng chỉ biết có một chữ này, không hề có mục đích khác, không hề có dụng ý gì khác, không cần bất cứ mưu cơ hay thủ đoạn, mánh khoé nào. Cho nên chỉ là tinh thần "biết là không thể làm được mà vẫn cứ làm".

Còn về các nhân sĩ du hiệp, con đường của họ tuy không hợp với chính nghĩa nhưng "ngôn tất tín, hành tất quả" (nói tất giữ lời, làm tất đạt kết quả), đã hứa với ai là hứa thật lòng và không tiếc thân mình để thực hiện lời hứa đó. Dám lao vào khó khăn, nguy hiểm, coi chuyện sinh tử tồn vong nhẹ như lông hồng, đồng thời không khoa trương tài năng, xấu hổ khi nghe ngợi ca công đức của mình, thế nên bọn họ phần lớn đều như vậy. Lại có câu "tuy là dân thường nhưng khi đã nhận lời giúp đỡ thì hết lòng vì nghĩa, không quản hy sinh thân mình, đây là điểm mạnh chứ không phải là sự bất cẩn, cẩu thả, cho nên dù có nghèo khó túng quẫn mà vẫn biết nghe theo mệnh trời, đó chẳng phải là những hiền nhân hào kiệt mà mọi người vẫn nói tới hay sao? Đây là những lời mà khi viết "Sử ký", Tư Mã Thiên đã dành riêng để nói về uy phong của nhân sĩ du hiệp.

Tư Mã Thiên cho rằng bình tĩnh và nóng vội cũng là cái thường tình của con người, bậc thánh hiền cũng không thể tránh khỏi, nếu người ta giúp đỡ kẻ trong cơn nguy khốn bằng tinh thần người chìm ta cũng chìm, người đói ta cũng đói thì tự nhiên họ sẽ để lại cho thế gian này nhiều câu chuyện cảm động.

Tư Mã Thiên lại viết "Khương Tử Nha từng nguy ở bến đò Đức, Quản Trọng từng làm phạm nhân, Bách Lý Hề phải chăn bò, Trọng Ni từng chịu nạn ở đất Khuông, sắc mặt của họ đều không thay đổi. Họ đều là những người có đạo đức, có nhân nghĩa hay được các học sĩ nhắc đến mà còn gặp phải những cảnh ngộ như vậy, nói chi đến những người bình thường, gặp phải thời buổi loạn lạc, chẳng lẽ không bị lưu lạc nay đây mai đó hay sao? Cảnh ngộ của họ có thể còn nguy hại hơn những người đã được nhắc đến ở trên". Ngoài ra, Tư Mã Thiên còn kể ra những chuyện của Chu Gia, Điền Trọng, Vương Công, Kịch Vu và Quách Giải để minh chứng cho những gì ông viết.

Về Chu Gia, ông viết: "Chu Gia ở nước Lỗ, người cùng thời với Hán Cao Tổ. Người nước Lỗ luôn lấy đạo Nho làm gốc nhưng Chu Gia lại nổi tiếng bởi nghĩa hiệp. Trong nhà ông có mấy trăm hào sĩ, còn những người bình thường khác thì không biết bao nhiêu mà kể, tuy vậy nhưng ông trước sau không dám tự khoe khoang, không cần người ta phải cảm phục ân đức của mình. Nhiều lần bố thí, sợ người khác trông thấy, đã làm rung động bao tấm lòng của kẻ nghèo khó. Đi lên từ nghèo khó, trong nhà không có nhiều của cải, mặc không chọn thứ đẹp, ăn không còn đồ ngon, phương tiện đi lại cũng chỉ có chiếc xe bò xong lại chuyên cứu giúp người khác lúc hoạn nạn, rất ít khi lo lắng đến việc riêng. Từng ngấm ngầm cứu giúp tướng quân Quý Bố, lấy lại danh dự cho tướng quân mà chưa từng bao giờ nghe thấy ông nhắc đến chuyện này. Từ Đông Quan trở đi, không ai là không muốn qua lại, kết bạn với ông". Từ những dòng ngắn ngủi này, chúng ta có thể thấy Chu Gia hào hiệp và đức độ đến nhường nào! Khí phách và con người mới cao đẹp làm sao! Người như vậy, từ xưa đến nay đều có phải là dễ gặp. Nói chung, những người hành hiệp trượng nghĩa không ai là không như vậy!

77. HẾT LÒNG LÀM VIỆC NGHĨA

Chỉ một mực nói đến đạo nghĩa mà không làm việc nghĩa, chỉ chuyên nhất làm việc nghĩa mà chưa thông được đạo nghĩa. Phải kết hợp cả hai yếu tố trên mới trở nên toàn diện. Làm được như vậy, tự nhiên sẽ nhờ nghĩa hiệp mà mở mang trời đất, nhờ lòng thành mà cảm động quỷ thần.

Những người hành hiệp trượng nghĩa tính cách tất phải vừa nghiêm khắc vừa nhân nghĩa, hành động tất phải vừa hào phóng, vừa cương nghị, vừa mạnh mẽ, vừa quả cảm, cam kết tất phải vừa chân thành vừa tín thực. Họ có thể từ bỏ cái nghĩa riêng cho cái nghĩa chung, từ bỏ cái lẽ riêng vì cái lẽ chung. Cho nên, lòng hào hiệp của họ phần nhiều được thể hiện ở đạo nghĩa và lẽ trời. Các thế hệ Nho giáo sau này, khí chất phần nhiều giảm sút. Giẫm đạp lên nhân nghĩa, luôn luôn tụt lại phía sau mọi người, nếu thêm phần hào hiệp, tinh thần của họ có xu hướng trở nên mạnh mẽ, cương nghị, lòng can đảm trở nên kiên cường, hào phóng, còn tinh thần "hành đạo tất cầu đạt được kết quả, làm việc nghĩa chỉ sợ chậm ở phía sau" tự nhiên sẽ dễ dàng hình thành trong tâm hồn và thể xác họ.

Chỉ một mực nói đến đạo nghĩa mà không làm việc nghĩa, chỉ chuyên nhất làm việc nghĩa mà chưa thông được đạo nghĩa. Hai yếu tố trên phải kết hợp với nhau mới trở nên toàn diện. Làm được như vậy, tự nhiên sẽ nhờ nghĩa hiệp mà mở mang trời đất, nhờ lòng thành mà cảm động quỷ thần. Từ ngàn xưa đến nay, các hào kiệt, hiệp sĩ đều có tinh thần nghĩa hiệp. Do vậy, tự nhiên phần lớn những người trong đạo này đều là bậc chí sĩ, hào kiệt, họ luôn luôn coi việc lo nỗi lo của người khác, gỡ bỏ khó khăn của người khác, giúp kẻ hoạn nạn, cứu tính mệnh người khác là nhiệm vụ của chính mình.

"Trước sau kiên định tinh thần dám làm việc nghĩa sẽ luôn có tinh thần đạp bằng bất bình" và tinh thần "ăn cơm của người phải trung thành với người để trả ơn", một chút ân nghĩa cũng phải báo đáp bằng được; đồng thời cũng tồn tại một tinh thần nhân đạo như Đức Giê-su chịu tội thay cho toàn nhân loại. Họ có khí phách anh hùng, không tiếc gì thịt nát xương tan, có dòng nhiệt huyết nam nhi và tấm lòng nhân hậu. Cả cuộc đời họ là những việc làm cảm động đáng được ca tụng. Những hành động làm kinh thiên địa, chấn quỷ thần ấy chính là tinh thần "chết để thành nhân của Khổng Tử và "xả thân vì nghĩa" của Mạnh Tử.

Trong lịch sử, ngoài một số ít những trung thần nghĩa sĩ ra, đại bộ phận họ không ở trong tầng lớp sĩ đại phu mà thường thuộc số những người nghĩa hiệp bình thường. Đa số các sĩ đại phu hèn nhát và khiếp nhược, mười phần thì đến tám chín phần không thoát khỏi khí chất thư sinh yếu ớt. Bước vào chốn quan trường lại lấy giàu sang phú quý làm chí hướng, rất dễ bị dục lợi làm quay cuồng đầu óc, bị công danh làm lu mờ nhân cách, thường là "thấy công danh trở nên mê muội, thấy quyền lợi quên hết nhân nghĩa". Từ Hán Đường cho đến nay, chính nghĩa không được nêu cao thì thế lực quốc gia cũng ngày một suy yếu. Trong tâm tưởng của các nghĩa sĩ, khái niệm công danh phú quý không hề tồn tại. Họ một lòng tâm nguyện làm việc nghĩa cử. Họ coi đế vương như cỏ rác, coi tiền bạc như bụi đất và coi sống chết chỉ là quán trọ. Cho nên không chỗ nào là không thể tự hào, không chỗ nào là không thể tự đắc.

Khổng Tử nói: "Quân tử cầu nghĩa, tiểu nhân cầu lợi". Các nhân sĩ nghĩa hiệp không có ai cầu lợi cả. Từ đời Hán đến nay, tất cả các nhân sĩ nghĩa hiệp điển hình như Chu Gia, Quách Giải, Kinh Mạnh… đều chết đi mà không có nhiều tài sản để lại. Sống chết còn chẳng toan tính huống hồ là của cải, quyền lợi? Huống hồ là công danh?

Mạnh Tử nói: "Nghêu Thuấn và đạo tặc chỉ khác nhau ở nghĩa và lợi mà thôi". Lại nói: "Nhân chính là trái tim của người, còn nghĩa là con đường đi của con người. Vây cá là cái mà ta muốn có, tay gấu cũng là cái mà ta muốn có, nhưng không thể cùng một lúc mà có được hai thứ, đành phải bỏ lại cá để có tay gấu. Sinh mệnh là cần, nghĩa khí cũng cần, nhưng hai thứ ấy không thể có được cùng một lúc, liền xả thân vì nghĩa. Ta muốn có sinh mệnh nhưng cũng lại muốn có cả những thứ quý hơn sinh mệnh cho nên không thể sống tạm bợ cho qua ngày đoạn tháng được; chết chóc là điều ta không thích nhưng có những thứ ta còn ghét hơn cả chết chóc, vì vậy khó có thể tránh được tai họa. Nếu thứ người ta cần không vượt quá sinh mệnh, người ta sẽ có cách tìm ra đường sống, làm theo cách này là có thể sinh tồn được, nhưng cũng có người không muốn làm như vậy. Cho nên, điều đáng quý ở người quân tử chính là có thể chết để thành nhân, xả thân vì nghĩa".

Kẻ hiệp sĩ mà không có được chữ nhân, bội nghĩa, ham hố một cuộc sống cẩu thả, còn nói gì đến công danh đây? Vì vậy, người hiện nghĩa làm ơn cho người nhưng không cầu được báo ân, hành đức cho người nhưng không cầu được báo đức, vả lại, con người ta ai cũng phải chết, nếu chết nhẹ như lông hồng thì chẳng thà im hơi lặng tiếng ẩn mình trong đám cỏ như gà vịt còn hơn! Người đáng sống cũng chết, người đáng chết cũng không thể sống được. Chết nặng tựa Thái Sơn, trọng khí tiết, trọng nghĩa mà chết thì "Hào khí còn vang thiên cổ, tình trung thấu Đẩu, Ngưu". Người như vậy mà không được mọi người ghi nhớ quả là tuyệt đối không có.

78. CON NGƯỜI QUÝ LÀ Ở CHỖ BIẾT TỰ LẬP VÀ TỰ TRỌNG

Một người chỉ có dùng đôi bàn tay của mình để làm nên thiên hạ, dùng đôi bàn chân của mình để đi khắp thiên hạ, dùng máu và mồ hôi của mình gột rửa thiên hạ, như vậy mới có thể coi là hành vi của bậc trượng phu.

Văn hóa truyền thống của Trung Quốc đề cao tinh thần "không ngừng tự cường". Tinh thần này trong vấn đề phát triển cá nhân được biểu hiện bằng sự sáng tạo không ngừng. Tự sáng tạo là một phẩm chất của tinh thần phấn đấu vươn lên.

Tục ngữ có câu: "Con trẻ phải tự nuôi dưỡng, lúa gạo phải tự trồng", "Hảo hán không ăn của bố thí, không uống nước lấy trộm". Trong lịch sử thế giới, sự nghiệp huy hoàng của các anh hùng hào kiệt từ xưa đến nay không có chỗ nào là không tự sáng tạo,

Lục Tương Sơn từng nói: "Con người ta quý ở chỗ biết tự lập, tự trọng, không thể cứ theo vết chân người khác, học ngôn ngữ kẻ khác".

Điều này cũng có nghĩa là: Trong sự tự lập và tự trọng mới có thể nhìn ra ý nghĩa cuộc sống của mình, thấy được tinh thần, phẩm cách và những điểm sáng của mình. Bắt chước và làm theo người khác sẽ không tìm ra chính mình. Nói là tự lập nhưng làm thế nào có thể dựa vào người khác mà tự lập được? Những nhân vật kiệt xuất sở dĩ trở nên vĩ đại như vậy hoàn toàn là do sống giữa trời đất này, họ đều tự đề ra chủ trương tất cả mọi thứ, đầu đội trời, chân đạp đất tồn tại cùng nhân gian. Mọi thứ đều phải ở chính mình thì mới đáng tin, mới thực hiện được, còn nếu do người khác thì đều không đáng tin và không thể thực hiện được.

Mạnh Tử nói: "Cầu là được, bỏ là mất". Cũng có nghĩa là: cầu ở bản thân mình, ở yếu tố nội lực chứ không cầu ở người khác, không cầu ở ngoại lực. Hồ Lâm Dực cũng nói: "Mọi việc trên đời cần phải dựa vào tự lập, tự cường, nhìn lại mình ở mọi phương diện". "Đã là người cần phải tự lập, tự cường, cầu bản thân mình chứ đừng cầu người khác. Cầu bản thân mình tức là người quân tử phải trung lập, không thiên lệch, không ngừng tự cường". Lại nói: "Mọi việc trên đời chỉ có tự mình gây dựng nên mới có thế, dựa vào người khác dù có là cha hay là anh cũng đều không thể thay thế được mình, không nhờ cậy được".

Tăng Quốc Phiên nói: "Phàm là lúc nguy cấp, chỉ có bản thân mình là đáng tin nhất, những người khác đều không đáng tin". Đào Giáo nói: "Đời Tấn có người nói: Mọi việc trên đời chỉ có mình mình mà thôi, cho nên con người quý ở chỗ biết tự lập; muốn tự lập thì điều đầu tiên phải tự cường, không dựa dẫm, không cầu người khác, bất luận là thân hay sơ, mọi thứ đều không được dựa vào họ". Đến lúc này, mọi người phải biết rằng cần xem xét chính bản thân mình.

Việc mà biết vừa đủ thì trong lòng sẽ vui vẻ, người mà không cầu gì hết thì sẽ có phẩm chất cao. Một người chỉ dùng đôi bàn tay của mình làm nên thiên hạ, dùng đôi bàn chân của mình đi khắp thiên hạ, dùng máu và mồ hôi của mình để gột rửa thiên hạ, như vậy mới có thể coi là hành vi của bậc trượng phu.

79. MỌI HẠNH PHÚC TRÊN ĐỜI ĐỀU XUẤT PHÁT TỪ TẤM LÒNG

Người mà mọi thứ đều tự cầu ở mình, không cầu ở người khác chính là người có cuộc đời cao quý và huy hoàng nhất.

Vân Cốc cho rằng: Câu nói trong Kinh Thi "Vận mệnh do ta làm nên; hạnh phúc do ta tự tìm kiếm" là một chân lý không bao giờ thay đổi, dạy con người ta dồn sức mà đến với con đường "lập mệnh" bằng phẳng.

Yếu tố nội lực làm nên thành công, yếu tố ngoại lực cũng có thể mang lại thành công. Chỉ cần tất cả mọi thứ đều tự cầu ở mình, không cầu ở người khác, người như vậy sẽ có một cuộc đời cao quý và huy hoàng nhất. Cho dù cả đời chỉ sống trong nghèo khổ thì đó cũng là cái nghèo vẻ vang và tôn quý nhất. Bởi đạo đức, nhân nghĩa, học vấn và nhân cách nhất thiết phải tìm ở trong chính bản thân mỗi người, đều phải qua quá trình tự tu dưỡng, tự rèn luyện mới có được. Những thành công này chẳng những người khác không thể mang lại mà đến cả Thượng đế cũng không thể bạn cho ta. Mà phú quý, công danh và sự nghiệp - những thứ có tính lịch sử này lại phải có được từ đạo đức, học vấn, nhân nghĩa, như vậy mới thể hiện rõ sự vĩ đại và giá trị của chúng. Còn loại phú quý, công danh, sự nghiệp như đóa phù dung sớm nở tối tàn chỉ có ở trong mắt của những kẻ tiểu nhân hoặc ngẫu nhiên có được từ người khác, những thứ đó thật chẳng có gì đáng kể.

Cho nên, Khổng Tử nói: "Nếu như phú quý có thể cầu được thì dù có phải cầm cương thay người, ta cũng xin làm. Nếu như không thể cầu được, hãy cứ giữ nguyên sở thích của mình. Đó chính là cách để tự hài lòng với mình".

Xưa kia, Nhan Uyên sống trong một khe núi hoang vu, hẻo lánh, ngày ngày chỉ ăn uống vô cùng đạm bạc, người bình thường không thể chịu được, nhưng ông vẫn không thay đổi quan niệm của mình về niềm vui sống, Khổng Tử hết sức khen ngợi. Đây chính là đạo lý tự lập, tự tôn của người quân tử. Không thể dựa vào người khác, cần phải xét lại chính mình, dựa vào bản thân mình, và kiên trì sở thích của mình, như vậy mới có thể tự hành đạo. Còn phú quý, công danh, sự nghiệp chỉ là những thứ ở ngoài ta, có những thứ đó chẳng thêm được gì mà mất chúng cũng chẳng gây tổn hại gì.

Xưa kia, Viên Liễu Phàm hỏi Vân Cốc: "Mạnh Tử nói: những thứ ta đeo đuổi mà có được là nhờ chính bản thân mình. Nhân nghĩa đạo đức còn có thể theo đuổi, công danh phú quý thì theo đuổi thế nào đây?". Vân Cốc trả lời: "Mạnh Tử nói không sai, chỉ có anh hiểu sai thôi. Anh chưa nghe Lục Tổ nói hay sao: Mọi hạnh phúc trên đời này đều ở trong tâm mình cả. Theo đuổi thứ gì đó từ chính nội tâm của mình sẽ có cảm giác làm gì cũng trôi chảy, thuận lợi. Tìm kiếm từ chính bản thân mình, không chỉ có được đạo đức và nhân nghĩa mà còn có cả công danh và phú quý; hai mặt trong ngoài đều nhìn nhận rõ ràng, như vậy rất có lợi. Nếu không tự kiểm điểm lại mình mà chỉ cầu viện ở bên ngoài thì dẫu cầu được đạo, cũng là phải dựa vào số phận. Hai yếu tố nội lực và ngoại lực đều mất đi thì có cầu cũng chẳng ích gì". Đây chính là đạo lý tận tâm, tận lực với chính mình mà các nho sĩ thường nói. Tận tâm, tận lực với mình không những có thể hoàn thiện chính mình mà còn có thể coi cái chết nhẹ tựa lông hồng.

80. GIỮ MÌNH CHÍNH LÀ GIỮ ĐẠO

Biết được sống chết là có mệnh nên được sống thì sống, lúc phải chết thì chết. Hiểu được mạnh yếu là do thời thế nên lúc nào có thể làm thì làm, lúc nào có thể dùng thì dừng.

Tiên sinh Minh Đạo và Thiệu Tử có thơ như sau: "Lúc say, mọi vật đều quay cuồng, khi tỉnh lại, vạn vật lại làm ta quay cuồng, sống chết là có số cả, con người sao có thể can dự vào, mạnh yếu là do thời thế nên ta không buồn rầu làm chi". Biết được sống chết là có mệnh nên được nên được sống thì sống, lúc phải chết thì chết. Hiểu được mạnh yếu là do thời thế nên lúc nào có thể làm thì làm, lúc nào có thể dùng thì dừng.

Sinh tử được "cất giấu", đơn giản là để giữ một đạo chữ khiến vạn thế sau này khi nghe đến đều có thể kiên cường, liêm khiết chấn chỉnh cái xấu xa, bạc nhược, tạo nên khí tiết phong độ của bậc thánh nhân, của người nhân nghĩa. Bởi thế, Vi Tử rời đi, Cơ Tử làm nô bộc, Tỉ Can vì can gián mà phải chịu moi tim. Khổng Tử gọi họ là những người nhân nghĩa của triều nhà Ân. Bởi vì họ có thể "Thủ từ thiện đạo, lấy cái chết để làm tốt đạo", trước mắt họ chỉ có một chữ đạo, không hề có chuyện tử sinh.

Lại nói, khí tiết ngoài được bộc lộ trong chuyện sinh tử còn được chứng tỏ qua hành động ra đi. Cho nên, đa số các ẩn sĩ đều là những người có phong độ, khí tiết thanh cao.

Ý nghĩa của việc Hứa Do không nhận sự nhường ngôi từ vua Nghiêu; Bá Di, Thúc Tề không ăn gạo nhà Chu, đều là để giữ gìn khí tiết của bản thân. Trong "luận ngữ", cuộc đời của Trường Tữ, Suyễn Nịch cũng chẳng phải là ẩn mình để giữ thân như ngọc đó sao?

Cho nên, Khổng Tử khi gặp bọn họ đã than rằng: "Lũ chim thú kia không thể cùng bày với họ, ta không phải môn đệ của họ thì ai sẽ sống cùng với họ đây?" chính là có ý nói: thiên hạ thời nay hỗn loạn, đều không khác gì giống chim thú, thực không thể ở cùng bọn họ, ta không phải môn đệ của Trường Tữ, Suyễn Nịch để cùng họ sống ẩn dật. Vậy ai lại muốn làm điều đó? Ý tứ ca tụng không lời nào diễn đạt hết. Đang lúc thiên hạ vô đạo, kẻ ẩn sĩ giữ mình cũng chính là giữ gìn đại đạo, giữ gìn tiết tháo.

Cao nhân Đạo gia thời Ngũ đại Trần Đồ Nam trước khi lên núi hóa Sơn cũng từng có chí vì thiên hạ, sau cảm thấy không thể được nữa, bèn về ở ẩn quy ở núi hóa Sơn, viết thơ như sau: "Mười năm rời chốn hồng trần, nhớ lại lúc trẻ cũng có nhiều mộng ước. Bóng chiều xuống ung dung không vội ngủ, chốn cửa son tuy giàu có nhưng chẳng bằng nơi nghèo hèn. Sầu thấy kiếm thì giúp chúa gặp nguy, buồn nghe tiếng hát mê mẩn người. Ôm sách cũ quay về nơi ẩn cũ, hoa cỏ chim hót như mùa xuân". Đến khi Triều Khuông Dẫn bình định được thiên hạ, gọi ra nhưng ông không thuận. Sau đó người kế thừa học thuật của ông (Thiệu Nghiêu Thất Tịch) là một người giàu có nhưng cũng không thể lay chuyển được ý chí của ông.

Thời đại Nguyên Thái Tổ, Đạo gia Bắc Thất Tử và chân nhân Khâu Xử Cơ, cũng đã thà làm thầy chứ không chịu làm tôi cho vua chúa. Rồi như bậc đại nho Lý Trung Hãn đầu triều Nho khi cơ hàn, Khang Hy từng đích thân phi ngựa đến Sơn Tây để mời về triều nhưng ông không chịu nép mình nương nhờ, để cầu phú quý. Đây đều là những người "Quân tử lúc thiên thời địa lợi thì ra ngoài làm quan, lúc không gặp thời cơ thì quay về ẩn mình ở chốn cỏ cây".

Tóm lại, mỗi người có khoảng trời riêng của mình, mỗi người có thế giới riêng của mình. Cho nên, họ có thể xem thường thiên tử, không chịu vào khuôn phép, coi phú quý như phù vân.

81. THÂN GIÁO QUAN TRỌNG HƠN NGÔN GIÁO

Dùng gương bản thân mình để giáo hóa quan trọng hơn dùng ngôn từ để giáo hóa

Muốn kêu gọi người trong thiên hạ thanh liêm, trước hết tự mình phải thanh liêm, muốn kêu gọi người trong thiên hạ công minh chính trực, trước hết tự mình phải công minh chính trực.

Ở đây nói về vấn đề tự chấn chỉnh mình. Chúng ta đều biết, để cảm hóa người khác trước tiên ta phải cảm hóa được mình, chấn chỉnh người khác phải chấn chỉnh mình trước, cảm hóa mình mới có thể cảm hóa người khác, chấn chỉnh mình mới có thể chấn chỉnh được người khác. Điều đó thể hiện ở chỗ những tâm thuật, nghệ thuật tác động đến lòng người chứ không phải ở ngôn từ thuyết giáo. Kiến thức về tâm thuật nếu chỉ hạn chế trong sách vở và lời nói thì có thể gọi là nguy trang lừa gạt người.

Chỉ có thể dùng hành động thực tế của mình mới có thể kiến cho người khác nhận thức được đó là sự chân thành không giả dối. Nói ví dụ, muốn kêu gọi người trong thiên hạ thanh liêm trước hết tự mình phải thanh liêm, muốn kêu gọi người trong thiên hạ công minh chính trực trước tự mình phải công minh chính trực, muốn kêu gọi người trong thiên nạ tiết kiệm, trước hết tự mình phải biết tiết kiệm. Đấy là cái mà người ta gọi là "Lễ tiết không cần nói, giáo huấn không cần lời". Tư Mã Quang kiêng không nói lời ngông cuồng chỉ thành thực tự mình động viên khích lệ. Ông cả đời làm việc quang minh lỗi lạc, không có điểm gì không thể nói ra. Ông dùng bản thân mình, dùng hành động của mình để giáo hóa quan trọng hơn dùng ngôn từ để giáo hóa cho nên mới nổi danh một thời.

Bấy giờ lấy mấy chuyện nhỏ của Quản Ninh thời Tam Quốc để chứng minh thêm. Theo "Quan giám" ghi lại: "Quản Ninh chạy loạn đến Lữ Sơn, một hôm trời nắng to, con trâu nhà bên bị nắng, thế là ông liền dắt trâu thả vào chỗ râm, người chủ cảm kích vô cùng. Chỗ ông ở có một cái giếng, mọi người trai gái đều đến lấy nước ở đó, để tranh lấy trước, thường xảy ra ẩu đả, Quản Ninh mua về mấy thứ dụng cụ để lấy nước đem đặt cạnh giếng. Mọi người thấy vậy, ai nấy đều tự xấu hổ, Quản Ninh giảng thơ, thuyết giáo, làm rõ lễ nghĩa gần nơi nhà thông gia với ông ở, có người nghèo khổ, ông đặc biệt giúp đỡ riêng. Với người làm con, ông giảng lý lẽ hiếu thuận; với người làm em, ông giảng về hiếu đệ, với người làm quan, ông giảng về trung ngôn. Thái độ cung kính, lời nói dễ nghe, danh tiếng cùng với hành vi thanh cao tiết nghĩa của ông khiến mọi người ngưỡng vọng, thấy mình không thể bằng ông, đều lấy ông làm tấm gương cho mình. Từ đó ông dẫn dắt mọi người làm việc tốt, dần dần bọn họ đều chịu sự cảm hóa của ông. Quản Ninh là một nhân sĩ, bởi ông đã cảm hóa được người khác, cảm hóa được thế tục.

Lúc nhỏ Quản Ninh đi học ngồi cùng với Hoa Dục, có người đến bằng cỗ kiệu rất đẹp, đi qua cửa, Hoa Dục bèn bỏ sách nhìn theo, nhưng Quản Ninh không hề bận tâm. Ông là như vậy, trước nay chưa từng qua loa trong việc gì bao giờ.

Có một lần, ông cuốc đất trồng rau cùng với Hoa Dục, đào thấy vàng nhưng Quản Ninh không nhặt lên mà tiếp tục đào tiếp coi vàng như đá sỏi bình thường. Hoa Dục nhặt lên, xem một lượt nhưng cũng đành phải vứt đi. Cho nên sau này, Hoa Dục làm đến chức thượng thư cho triều Hán, nhận chức Ngụy đại uý, phong làm Bác Bình Hầu. Còn Quản Ninh chỉ được Hán Văn Đế phong làm Lang trung đại phu, Minh đế ban cho ông vinh quang bổng lộc nhưng ông đều không nhận. Hoa Dục có chức tước bổng lộc, Quản Ninh không có. Mà nói về thành tựu và tài hóa cá nhân thì Quản Ninh vượt xa cả Tản Thưởng. Quản Ninh coi tiền bạc là đồ rác rưởi, xem công danh là thứ giày cỏ, trên đời này liệu mấy người được bằng ông?

Trong "Quan giám" có ghi: "Trần Yến nhà Hán, tự Trọng Cung, người Cảnh Xuyên đối đãi rất công bằng cho nên người trong làng cứ có chuyện tranh cãi, thị phi đều mời ông đến phân định. Ông thành tâm tâm thành ý chỉ ra chỗ sai, chỗ đúng của họ nên mọi người rất cảm động. Mọi người ai cũng nói: "Thà chịu phạt chứ không để Trần Yến coi thường". Có năm mùa màng thất bát người dân đói khổ vô cùng, kẻ trộm lúc đêm đến, nghỉ trên trần nhà. Trần Yến ngầm biết được ông liền gọi con cháu lại và chỉ bảo rằng: "Làm người nên tự động viên mình, những người không hành nghề lương thiện, bản tính họ không xấu, vì bị dồn ép đến cảnh đói rét, lâu ngày mà thành hành vi bất chính, như các bậc quân tử trên trần nhà kia vậy". Bọn cướp kinh ngạc vô cùng liền nhảy xuống đất khấu đầu trước Trần Yến mà nhận tội. Trần Yến nói: "Xem tướng mạo các anh không giống kẻ làm việc ác, hãy tự sửa đổi mình trở lại làm người tốt". Ông bèn tặng cho tên trộm hai mảnh vải đem về. Từ đó, Cảnh Xuyên không có trộm cướp nữa.

Trần Yến sau này làm trưởng quan Thái Khâu, hoàng thượng phong cho ông chức Tam công nhưng ông không nhận. Hưởng thọ 80 tuổi.

Người cùng thời với Trần Yến là Kỷ Tử, đức hạnh so với ông cũng không kém gì, người đương thời gọi họ là hai bậc hiền nhân. Kỷ Tử làm thượng thư cùng với ông là Tư Không - Tỉnh Đồng trứ danh, đương thời gọi là tam quân tử. Trần Yến được xếp ngang hàng với Lý Ưng, Phạm Bảng, ông cảm ghét cái ác, đề cao điều thiện, sống giữa quần chúng, không chống người khác lại, số người được ông cảm hóa quả thực không nhỏ. Từ đây, chúng ta đã thấy được tác dụng của việc cảm hóa người khác.

Lý Ưng người Đông Hán, tự Nguyên Lễ. Thời Hoàn Đế làm hiệu úy tư lục. Ghét kẻ ác như thù, vì án sự mà đã giết em trai Trương Nhượng Báo, các quan khác đều rất sợ ông. Ông tác phong nghiêm cấn, sử sách gọi là: "Lý Nguyên Lễ - tấm gương cho thiên hạ". Danh nghĩa là "Đăng Long Môn" nhưng thực tế có thể sau này bọn thái giám lấy chuyện kết bè đảng để vụ hại cho ông, bãi bỏ quan chức. Linh Đế lên ngôi lại mời ông vào triều, thái giám Đồng Thực Vũ mưu hại ông không thành mà đã bị giết chết.

Phạm Bảng người Đông Hán, tự Mạch Bác, lúc thiếu thời chăm lo đến việc đối phó với bọn kẻ cướp, Phạm Bản làm chúc Thanh Chiếu Sử đối với mọi người nghiêm cẩn, cương trực, có chí hướng làm trong sạch thiên hạ. Tới Dịch Châu, Châu uý đã mật lệnh cho bạn tham ô trốn chạy, những kẻ khác nghe tin cũng bỏ chạy mất. Thời Linh Đế cũng về chuyện phe cánh mà bị bọn thái giám sát hại. Đấy là nói Phạm Bảng, Lý Ưng chỉ biết lấy trị để trị mà không biết trị bằng giáo hoá; kết cuộc thành ra bị thảm, cho nên mới nói họ không bằng Trần Yến.

82. ĐẠI ĐẠO VỐN VÔ "GIỚI"

Quân tử mưu cầu đạo lý, không mưu cầu ăn uống.

Quân tử nghĩ tới đạo lý, không lo lắng nghèo khổ. Như vậy mới có thể vượt lên trên cuộc đời, thể hiện sự vĩ đại. Khổng Tử nói: "Làm kẻ quân tử giống như người bắn tên, mình không chính trực sẽ không bắn trúng mục tiêu, khi bắn không trúng thì phải tự xét lại bản thân, tìm ra nguyên nhân từ nhiều mặt". Hiểu ra đạo lý của Thánh nhân rồi thì còn cầu điều gì ở thiên hạ nữa? Chỉ có tự cầu ở bản thân, tự cầu tự được, như thế chẳng những người khác không cướp đi được mà trời cũng không thể cướp đi được. Cho nên nói "Tự cầu đa phúc" (Tự cầu ở mình ắt có nhiều phúc).

Thánh nhân xưa từng nói: "Trời giúp người tự cầu ở mình, tự giúp mình" lại nói: "Người đức hạnh không đơn độc chắc chắn sẽ có xóm giềng bè bạn", và nói: "Đạo trời không phân biệt thân sơ, thường ban tặng cho người lương thiện". Đại ý của những câu nói đó là: bạn chân thành tu dưỡng đạo đức cá nhân, hành vi minh bạch, không giấu giếm, mang như thế nào thì làm như vậy, thì tự nhiên trên sẽ hợp với ý trời, dưới hợp với lòng người. Không cầu xin trời mà tự được trời giúp, không cầu xin người mà tự được người giúp đấy gọi là: "Trên núi tuyết phủ lại có bậc cao sĩ, trong rừng trắng sáng rừng lại có mỹ nhân". Cho nên Khổng Tử nói: "Không lo mình không có chỗ đứng mà lo mình không thể lập chí. Không sợ không có tri thức, đi tìm tòi, nỗ lực thì sẽ có được tri thức". Và: "Quân tử mưu cầu đạo lý, không mưu cầu việc ăn uống, quân tử nghĩ đạo lý chứ không lo lắng nghèo túng". Như vậy mới có thể vượt lên trên cuộc đời, thể hiện sự vĩ đại!

Làm thế nào để tự làm mình trong sạch, tự mình truy cầu hạnh phúc? Có 8 điều cấm kị quan trọng sau:

Cấm có tư tâm Cấm kiêu ngạo Cấm thiên lệch Cấm gian dối Cấm đố kị Cấm đa nghi Cấm nóng vội Cấm động lòng.

*Cấm có tư tâm

Lục Can Đình nói: "Danh và lợi là thứ của chung trong trời đất, lại chỉ có là của chung thì mới rộng lớn, danh chỉ có là của chung thì mới quang vinh. Kẻ tiểu nhân lấy danh lợi cho riêng mình, mà hai chữ danh lợi từ đầu đến cuối đều vì mục đích riêng. Nhất tư thì vạn sự đầu tư, nhất công thì vạn sự đều công, điều này phải được phân biệt từ trong tâm. Còn nhìn từ góc độ sự việc, thiên hạ ai ai cũng có thể thấy. Không cần phải tốn lời ở đây.

Cái mà con người khó dứt bỏ nhất ấy là tư tâm. Nói thì ai cũng có thể nói được nhưng làm được thực sự thì thật là khó khăn, nghìn vạn người may ra có một hai người. Ai mà không có tư tâm cho mình, con cái mình, bố mẹ mình, để chúng ta thử suy nghĩ lại xem tự xét lại những động cơ và việc làm trong đời, sẽ nhận ra nói như trên là không hề quá. Muốn tránh khỏi cái thường tình, giữ tâm đạo để vứt bỏ dục vọng cá nhân, giữ lẽ trời chỉ có thánh nhân mới làm được. Lão Tử nói: "Tôi sở dĩ gặp nạn là vì tôi có thể xác này, nếu ta không có thể xác này thì còn sợ gì tai họa nữa?". Cho nên chỉ có dùng tấm lòng quên mình vì cái chung mới có thể chế ngự tự tâm.

Tóm lại là phải giảm, phải diệt tư tâm, phải giảm phải diệt bằng sự việc, lý lẽ và tấm lòng. Ba điểm sau đây có thể nghiệm thấy: "Người càng coi thiên hạ là của riêng mình thì càng không có được thiên hạ, người càng có lòng tự tư thì càng không thể thành công về việc tư; chỉ có người lấy thiên hạ làm lợi ích chung thì mới có thể hoàn thành lợi ích chung của thiên hạ. Cho nên Lão Tử từng nói: "Trời đất sở dĩ có thể tồn tại lâu dài là vì mọi hoạt động của nó không vì bản thân mình. Cho nên thánh nhân đặt mình sau quần chúng nhưng lại được yêu mến và ủng hộ, đặt vị trí của mình bên ngoài nhưng lại có thể bảo toàn được tính mạng. Đó chính là do họ không tự tư, mà có thể hoàn thành được sự nghiệp của mình", ý nói là: Đại công có thể trở thành đại tư, vô ngã có thể trở thành đại ngã. Thực sự hết mình vì người khác, hết mình vì thiên hạ thì mới có được sự tồn tại một cái tôi lớn lao. Nếu chỉ xuất phát từ tư lợi thì chỉ có thể đạt đến một cái tôi nhỏ bé mà thôi. Có thể xuất phát từ chữ công, lập thân hành sự dựa nên một chữ công ấy thì tất cả đều rất có lợi, đó chính là cấm tự tâm.

*Cấm kiêu ngạo

Thiên Huyền Tử nói: "Làm lãnh đạo ở vào vị trí cao mà lại như không có vị trí gì, lòng đại đức mà lại như không có đức, có trí tuệ lại chẳng giống có trí tuệ, có công lớn lại giống chẳng có công gì. Vừa không lấy việc thống trị thiên hạ mà coi thường thiên hạ, cũng không lấy thái độ của thầy giáo mà giáo huấn thiên hạ, càng không lấy uy phong mà thờ ơ trước thiên hạ. Đây đều là con đường tự diệt mình và đánh mất thiên hạ, cho nên phải khiêm tốn với mọi người, thái độ phải cung kính, khiêm nhường với mọi người: ấy chính là để giảm bớt kiêu ngạo. Thế nào là kiêu ngạo? Kiêu ngạo cũng chính là lãnh đạm và vô tâm. Những người chỉ cần hơi có chút tài hoa, có chút thành công là rất dễ phạm phải thói kiêu ngạo, kẻ trị vì thiên hạ lại càng dễ mắc phải nhất, Với tính cách rộng rãi độ lượng của Lưu Bang, với nhân sĩ còn sợ nhất là sự kiêu ngạo huống hồ những người không bằng ông! Bởi vì người lãnh đạo cao nhất trong tay thao túng danh lợi bổng lộc, thưởng phạt, ban cho hay lấy đi, toàn quyền sinh sát, có thể làm cho người khác trở thành phú quý, cũng có thể làm cho người đó trở thành kẻ lụi bại, bần cùng, thậm chí muốn người khác sống thì mới được sống, muốn người khác chết là phải chết, cho nên rất dễ coi thường thiên hạ, cho rằng thiên hạ không ai bằng mình. Bởi thế càng nảy sinh quan niệm nô dịch thiên hạ, làm thầy thiên hạ, đó đều là những điều đại kị với người lãnh đạo. Nô dịch thiên hạ mà chỉ tạo ra toàn bọn tiểu nhân gian trá, thao túng thiên hạ tất dẫn đến chỉ chọn một lũ khuyển mã tầm thường. Như những bậc thánh hiền nhân tài có được một người là đã có thể an thiên hạ, tuyệt đối sẽ không cam lòng chịu chết già nơi hoang dã.

Ngày trước, thái tử của Ngụy Văn Hầu gặp Điện Tử Phương trên đường, bèn kính cận cúi chào, Điện Tử Phương không đáp lễ, thái tử rất bực nói với Điện Tử Phương: "Xin hỏi kẻ nghèo hèn có thể kiêu ngạo hay kẻ phú quý có thể kiêu?". Điện Tử Phương nói: "Tất nhiên là kẻ nghèo hèn có thể kiêu ngạo, kẻ phú quý sao dám kiêu ngạo? Kẻ quân vương mà kiêu ngạo sẽ làm bại vong đất nước, bậc đại phu mà kiêu ngạo sẽ tự huỷ diệt gia tộc mình. Kẻ nghèo hèn khi không vừa ý, bỏ đi thì nơi đâu vẫn là kẻ nghèo hèn". Cho nên Lão Tử nói: "Nếu nắm giữ quá nhiều thì không bằng hãy biết kịp thời dừng lại, mũi nhọn mà quá lộ liễu thì độ sắc bén sẽ không giữ được lâu bền. Tiền bạc đầy nhà thì khó giữ, giàu có đến mức coi khinh tất cả sẽ là tự chuốc lấy mầm mống của tai họa. Một việc làm được đến độ rất viên mãn rồi thì phải biết giảm tốc độ đi, đó cũng là hợp với đạo lý của quy luật tự nhiên". Lại nói: "Không tự khen mình mà vẫn có thể biểu hiện, không cho là có mà vẫn hiện ra rõ ràng, không tự tâng bốc mình mà vẫn có công lao, không tự gò bó mình cho nên có thể lâu dài: Xét ở góc độ đạo lý, những hành vi vội vàng khoe khoang ở trên, chỉ có thể coi là đồ thừa bỏ đi. Bởi vì, nó khiến cho người khác ghét bỏ, cho nên người hiểu đạo lý thì quyết không làm như vậy". Ở đây có ý khuyên mọi người, làm lãnh đạo thì tuyệt đối không thể tự cho mình là hiểu biết, là có tài năng, tự khoe khoang đức hạnh, tự khoa trương công lao.

Đứng trên vạn người thì buộc phải gạt bỏ thói kiêu căng, khiêm nhường với người sẽ có được. Bởi thế Lão Tử lại nói: "Biển sở dĩ là nơi hội tụ của trăm dòng chảy, chính là vì nó ở vị trí thấp hơn, cho nên mới có thể trở thành vua của trăm sống. Vì thế, thánh nhân lãnh đạo nhân dân, phải đối đãi với họ, phải đặt lợi ích của mình lại phía sau. Cho nên, bậc thánh nhân có đạo tuy địa vị ở bên dân nhưng dân không cảm thấy phải gánh vác nặng nề; ở trước dân, mà dân không hề cảm thấy sợ hãi, người trong thiên hạ sẽ đều ủng hộ mà không thấy chán ghét". Cho nên, người cao quý phải lấy kẻ thấp hèn làm trọng, người trên phải lấy kẻ dưới làm gốc. Những bậc vương hầu ngày xưa đã tự xưng mình là: "cô", "quả", "bất cốc", đấy chẳng phải là đã coi thấp hèn làm căn bản đó sao? Vinh quang cao nhất không cần tán dương, không cầu làm viên ngọc sáng tầm thường mà muốn cứng cỏi kiên cường như nham thạch. Đấy chính là nguyên lý làm người lãnh đạo của Lão Tử.

*Cấm thiên lệch

Thiên Huyền Tử nói: "Muốn gạt bỏ được sự thiên lệch, chỉ có lấy lòng công tâm của mình mà đối đãi với người trong thiên hạ, lấy sự chính trực của mình mà xem xét mọi việc trong thiên hạ, lấy sự công bằng của mình mà đoán định đạo lý trong thiên hạ, lấy sự khiêm tốn của mình để ứng phó với vạn vật trong thiên hạ". Như thế sẽ có thể toàn tâm thanh tịnh sáng suốt không có gì ngăn chặn cản trở, tất sẽ không bị thiên lệch, không bị mất đi. Lòng người không được kích động, chấp nhất, che giấu, cố định. Kích động sẽ khiến nó mệt mỏi, che giấu sẽ khiến nó không được thoải mái, cố định sẽ khiến nó cứng nhắc, chấp nhất sẽ khiến nó bị gò bó, mất tự nhiên.

Người ta sở dĩ không thể chính trực là do có cái dạ thiên lệch không thể ngay thẳng, là do có tà tâm. Làm người ai cũng có lòng yêu ghét, có cách nhìn nhận riêng, có sự phân biệt thân sơ. Có những tình cảm như vậy tất sẽ dẫn đến xu hướng bảo thủ, xu hướng bảo thủ tất sẽ dẫn đến câu nệ tâm lý.

Cố chấp thì sẽ mất mát, câu nệ thì sẽ bế tắc. Làm người lãnh đạo không thiên về sở thích, sự nhìn nhận, lòng yêu ghét, họ hàng thân thích của riêng mình, thì cũng không bị lòng mất đi lòng yêu ghét (quan niệm thân sơ) và (sự nhìn nhận) của riêng mình, không chỉ như vậy mà còn cần phải hợp lẽ thường tình của con người, hợp với lòng dân.

*Cấm lừa dối

Thiên Huyền Tử nói: "Chỉ có sự chân thành mới gạt bỏ được cái giả tạo của thiên hạ, chỉ có sự ngờ nghệch mới xoá bỏ được cái xảo quyệt của thiên hạ, chỉ có lòng chân thực mới gạt bỏ được cái dối trá của thiên hạ, cũng chỉ có sự thật thà mới làm mất đi cái giả dối của thiên hạ". Đấy chính là chân lý không thể thay đổi. Lừa dối chính là sự ngụy trang, sự giả tạo. Một người có tính dối trá thì không thể có lòng chân thành. Không thành thực tất sẽ lừa gạt. Vì vậy, trong "Đại Học" đã nhắc nhở mọi người không được "Dối mình dối người". Dối trá không chỉ là việc xấu nhất mà còn là việc làm vô đạo đức nhất.

Một người có một phần giả tạo thì có ba phần dối trá, khiến cho mọi người không tin tưởng vào lời nói việc làm của anh ta, một người trong lòng có lừa dối, giả tạo, thì chắc chắn sẽ có lòng tự lợi sự dối trá, những dục vọng, rắp tâm, và lòng tham, lại sợ người khác phát giác ra nên bèn giả vờ thành tâm trung trực, chân thật, nhằm che dấu tại mắt người đời. Trên thực tế, anh ta không biết rằng, người có thể lừa dối được nhưng tâm không thể lừa dối được, tâm có thể lừa dối được nhưng trời thì không thể lừa dối được.

Mọi việc trong cuộc đời ta đều trải qua trước mặt người khác, nhiều người có thể nhìn thấy, nhiều người có thể chỉ rõ. Ngoài lừa dối được mình, tức là lừa dối một người chứ không thể lừa dối được nhiều người, không thể lừa dối được thiên hạ; chỉ lừa dối được nhất thời chứ không lừa dối được mãi mãi. Cho nên nhà nho lấy chữ "thận độc" để dạy; gạt bỏ phân dối trá trong mỗi con người. Người lãnh đạo trong lòng phải gắn với sự nhìn nhận từ nhiều phía, phải gắn với sự an nguy của thiên hạ. Vì vậy, họ gánh vác sứ mạng nặng nề, nhất là trên không dối trời, dưới không dối đất; trong không dối mình, ngoài không dối người. Mọi suy nghĩ và việc làm đều phải quang minh lỗi lạc; không có gì không dám nói ra, không có gì không thể để người khác biết, thế mới xứng đáng làm lãnh đạo.

*Cấm đố kị

Vương An Thạch từng chịu nhiều đau khổ vì bị kích bác, tranh giành, phỉ báng, đã rất cảm khái nói rằng: "Phỉ báng sinh ra đố kị, đố kị dẫn đến không thể thắng được người khác". Vương Dương Minh nói: "Che giấu mặt mạnh người khác để trở thành cái mạnh của mình, vạch ra nỗi uẩn khúc của người khác, mà ngầm cho rằng chính trực; dùng thủ đoạn thâm hiểm để lật đổ hãm hại người khác, nhưng vẫn nói đây là sở thích chung". Đố kị và phỉ báng là điều người có tri thức căm ghét xưa nay, làm người không có lòng đố kị, không có lòng ghen ghét hãm hại người khác, thì tự nhiên trong lòng sẽ thoải mái, cái tâm quang minh lỗi lạc thì tất sẽ có thể sống hóa hợp, hóa bình với mọi người.

Thế nhưng, làm người khó tránh khỏi lòng đố kị, dù lòng đố kị không gây hại cho người khác nhưng vẫn là rất bất lợi cho mình. Hai điểm này đối với người làm lãnh đạo mà nói phải tuyệt nhiên xoá bỏ. Có năng lực hãy coi như trong Đại Học" đã nói: "Hãy coi kĩ năng lực của người khác như là mình cũng có vậy. Người khác thông minh tài giỏi chúng ta phải yêu mến từ trong lòng, sự yêu mến đó phải giống như chính từ miệng người ấy nói ra. Như thế mới thực sự dung nạp được người ta. Khi có thành công không cho đó là thứ của riêng mình, thì sẽ không có lòng đố kị, có cái tiết tháo "trước người sau mình" thì sẽ không có lòng đố kị; có niềm tin rằng, người ta ai cũng có thể thấy mình thì sẽ không có lòng đố kị; mình làm lãnh đạo nhưng không có ý nghĩ ta đây lãnh đạo người khác thì sẽ không có lòng đố kị.

Người làm lãnh đạo nên lấy tấm lòng bao dung với thiên hạ, vì thiên hạ làm chí hướng cho mình, tuyệt đối không được có ý nghĩ đố kị với người hiền tài, ham hố danh lợi, phải coi việc hạn chế mình, kiềm chế mình là điều quan trọng khiến cho người trong thiên hạ đều trở thành thánh hiền, đều trở nên hoàn thiện. Chỉ cần ta tin tưởng họ, dung nạp họ, thì đó chính là sự vĩ đại như vậy thì việc gì phải lo buồn vì thiên hạ không dễ trị? Còn có gì phải đố kị? Nếu vì ghen tị với những sở trường của người khác nên xử phạt người ta, đố kị với những việc làm tốt đẹp của người khác nên phỉ báng họ, ghen ghét sự tài giỏi của một người nên hãm hại người đó, thấy người khác thành công thì tìm cách khống chế, cai trị quốc gia như thế thì có thể cai trị tốt được không? Người lãnh đạo mà làm vậy thì kẻ dưới sẽ càng học đòi theo.

*Cấm nghi hoặc

Sự xuất hiện của nghi hoặc là từ sự hài lòng, ngờ vực. Tục ngữ có câu: "Hai lòng thì sẽ nghi hoặc". Nói tóm lại, đó là lòng tin không còn kiên cường, không còn vững chắc, đã bị lung lay. Các triết gia cổ đại nói: "Người tự tin tưởng vào mình sẽ không nghi ngờ người khác, người tự nghi ngờ mình mới không tin tưởng người khác". Người nghi ngờ sẽ không thành công, việc nghi ngờ cũng sẽ không thành công. Có thể tín nhiệm mình, thì cũng nên tín nhiệm người khác. Thánh nhân xưa nói: "Dùng người không được nghi ngờ, đã nghi ngờ thì đừng dùng", "Chỉ có tin tưởng mới chế ngự được sự nghi ngờ của thiên hạ". Cái gọi là "lòng tin" có nghĩa là bụng nghĩ sao thì miệng nói vậy, lời nói giống với việc làm, thời gian khớp với không gian, là sự thống nhất giữa bên trong và bên ngoài. Chân thành bên trong thì bên ngoài sẽ tín nhiệm; tín nhiệm bên trong sẽ biểu hiện ra bên ngoài. Chân thành đi liền với sự tin tưởng, ngờ vực cũng có thể chế ngự được, đa tâm cũng có thể thống nhất được. Nói rộng ra thì đối phương cũng có thể lợi dụng được, kẻ phản bội cũng có thể lung lạc được, kẻ chống đối cũng có thể thuần phục được. Ta đối với người khác chân thành, tin tưởng người ấy sẽ tin tưởng ta. Ta không tin tưởng người ấy thì người ấy sẽ không tin tưởng lại ta. Đối với người khác chân thành, thực sự hiểu nhau, thẳng thắn thực lòng thì trong thiên hạ sẽ không có người không thể tin tưởng. Cho nên Lục Triết nói: "Sự chân thành tin tưởng mà suy tổn thì làm mọi việc sẽ không được trọn vẹn, nếu nảy sinh lòng ngờ vực thì thiên hạ bách tính không ai là không sợ".

Sự nghi ngờ mà tồn tại, thì thiên hạ sẽ không còn có người có thể tin dùng được. Ngay đến cha con anh em còn không tin nhau thì còn tin tưởng ai được nữa! Như vậy đến một sự cũng không thành, sẽ khó trị vì được đất nước, bảo tồn được quốc gia. Cổ nhân nói: "Quân vương mà hài lòng, thì sẽ làm cho kẻ tả hữu bất hòa, hủy bại mọi việc trong thiên hạ, không nên có lòng ngờ vực". Đây cũng chính là điều mà người lãnh đạo cần phải chú ý.

*Cấm nóng vội

Gia Cát Lượng nói: "Không bình thản sáng suốt mà quay về với sự tĩnh tại thì khó có thể đi xa được. Thế mà nguồn gốc của tính nóng vội phát sinh từ tâm lý hấp tấp, nóng vội và tranh giành, đều là bắt đầu từ việc không thể an định được lòng mình, tâm lý hấp tấp nóng vội và tranh giành dễ làm tổn hại công lý nhất, dễ làm bại hoại sự nghiệp nhất, nhưng khó đối phó với những tình huống phức tạp, cũng khó thông suốt được kỹ càng cặn kẽ sự việc. Chỉ có tĩnh tâm lại mới gạt bỏ được tính nóng vội, chỉ có lắng lòng mới gạt bỏ được tính nóng vội, chỉ có yên định mới gạt bỏ được tính hấp tấp.

Trong "Thanh tịnh kinh" nói: "Tinh thần con người thiên về thanh tịnh thì tâm sẽ không bị quấy rầy, tâm mà thiên về điềm tĩnh thì lo lắng sẽ ít. Luôn gạt bỏ dục vọng thì tâm tất sẽ được thanh thản, lòng sẽ lắng xuống mà tinh thần tự nhiên sẽ sáng suốt. Trong tâm mà thanh tịnh thì bản thân sẽ minh mẫn. Trong "Định quan kinh" nói: "Hữu sự hay vô sự đều thường như không có tâm sự gì, thân dù ở nơi yên tĩnh hay ồn ào cũng giữ cho tâm trí mình không bị kích động, ở vào hoàn cảnh ồn ào mà không chán ghét, có chuyện cũng không thấy buồn phiền, đây mới là sự tĩnh thực sự".

Sự trấn tĩnh thật sự là ở trong lòng, trong lòng mà trốn tĩnh thì có thể không hồ đồ, bản thân sáng suốt, quyết đoán chuyện trong thiên hạ sẽ không phạm phải sai lầm, dữ liệu kẻ địch sẽ không bị thất bại, dụng thiên hạ sẽ không bị sai lệch. Cách trị vì thiên hạ cũng có thể trở nên đúng đắn.

Trong "Đạo Đức Kinh - Chương 16" có viết: "Cố gắng giữ cho tâm linh hư tính đến cực điểm, giữ cho cuộc sống thanh tinh bất biến. Vạn vật cũng sinh sôi phát triển, ta từ đó nhận ra quy luật trở lại của chúng. Vạn vật phong phú đa dạng, mỗi loài đều trở về trạng thái ban đầu của nó. Trở về trạng thái ban đầu gọi là thanh tĩnh, thanh tĩnh thì gọi là trở về với sự sống, trở về với sự sống gọi là tuân theo tự nhiên, nhận ra quy luật của tự nhiên thì gọi là thông minh, chưa nắm được quy luật tự nhiên mà hành động bừa bãi thì sẽ gây rối loạn, tai họa. Người nắm được quy luật tự nhiên thì sẽ luôn bao dung, luôn bao dung thì sẽ công bằng chính trực; công bằng chính trực thì sẽ chu toàn, chu toàn thì mới phù hợp với "đạo" trong tự nhiên. Phù hợp với đạo trong tự nhiên, mới có thể lâu dài, cả đời sẽ không có nguy hiểm".

Trong "Đạo Đức Kinh - Chương 26" có viết: "Quá mức là nguyên nhân của chính xuất. An tĩnh làm chủ được nôn nóng. Vì vậy mà quân tử cả ngày đi lại nhưng không rời xe chở hành lí. Tuy có cảnh đẹp, đồ ngon hấp dẫn, nhưng vẫn có thể ung dung tự tại như không, vậy tại sao những bậc quân vương nước lớn lại phải nóng vội, khinh suất trong cách trị thiên hạ? Khinh suất sẽ mất đi trạng thái ban đầu, nóng vội sẽ mất đi khả năng làm chủ".

Làm lãnh đạo, thận trọng mà không tùy tiện thì mới đạt được kết quả lấy thận trọng chống khinh suất; bình tĩnh mà không nóng vội mới thu được kết quả lấy tĩnh chế động.

*Cấm bị dao động

Trong "Ngọc khu kinh" nói: "Người nhân đạo biết kiềm chế, người giữ đạo biết cân trọng, người dùng đạo thì biết chi tiết, Biết chi tiết thì có thể sinh ra trí tuệ sáng suốt, biết cẩn trọng thì có thể sẽ có tri thức toàn diện như thánh nhân; biết kiềm chế thì sẽ được yên ổn". Cho nên, chăm chú tinh thần, không bận tâm lo lắng, không ham muốn dục vọng để rèn luyện "thượng công" mà bồi dưỡng khả năng nhất định, đấy chính là một bảo bối giúp người lãnh đạo không bị dao động.

Trạng thái tâm lý đầu tiên của con người là thanh tịnh, do ảnh hưởng của điều kiện bên ngoài mà thành ra bị dao động. Tâm tĩnh mới có thể thảnh thơi, thảnh thơi mới có thể tinh tường, tinh tường mới có thể sáng suốt. Động thì sẽ mất tỉnh táo, không tỉnh táo thì sẽ mê muội, mê muội thì sẽ lú lẫn. Tâm động đối với vật thì sẽ mất tỉnh táo trước vật, tâm động trước danh thì sẽ bị mê muội bởi danh, tâm động trước dục thì sẽ bị mê hoặc bởi dục, tâm động trước lợi thì sẽ bị lú lẫn bởi lợi. Bị những điều nhận biết làm cho động lòng thì sẽ mất tỉnh táo trước nó. Vì chuyện được mất mà động lòng thì tâm sẽ loạn bởi được mất, vì thiên hạ mà động lòng thì tâm sẽ loạn bởi thiên hạ, vì chuyện sống chết mà động lòng thì tâm sẽ loạn bởi sống chết. Biện pháp duy nhất để không loạn là tiêu diệt mọi kích động. Muốn lòng không kích động thì chỉ có gạt bỏ dục vọng gạt bỏ ham muốn cho lòng lắng lại mới có thể an định được. Lòng an định rồi, thì mới có thể khắc chế được sự kịch động của thiên hạ! Định tâm phải thống nhất, phải hợp với đạo lý. Định tâm tốt thì nhận thức sẽ thay đổi, sẽ có được thế giới quan mới, tình thế cũng sẽ thay đổi.

Phương pháp xoá bỏ dục vọng, trước tiên phải hạn chế ham muốn, sau đó tới không còn ham muốn nữa; phương pháp để gạt bỏ những tà niệm ý nghĩ xấu) trước tiên phải giảm thiểu những tà niệm, sau đó đến không còn tà niệm gì nữa. Sinh ham muốn là bệnh, còn kiềm chế là thuốc giai, sinh tà niệm là bệnh thì kiềm chế cũng là thuốc giải. Đấy là bí quyết "tức tâm". Cũng chính là tâm thôi ham muốn thì mọi sự sẽ dừng lại, tâm không có thì vạn sự sẽ không có. Lại nói: "Ngộ ra được lòng mình thì dễ nhưng an được lòng mình thì mới khó; vật đổi sao dời trời mới biết, mây trắng kia sao vẫn trôi về núi xanh". Tâm không vướng bận, thì sẽ được thanh thản yên ổn. Tâm không động thì tất sẽ không bị rối loạn, đầu óc sẽ sáng suốt. Biện pháp cơ bản duy nhất chỉ là "vô tâm" (không lo nghĩ gì) với vạn sự mà thôi.

"Huyền các mật luận" viết: "Giữ được trạng thái ban đầu thì trong lòng sẽ không có gì phải lo nghĩ, cho nên tâm tĩnh thì trí sinh". Bạch Ngọc Thiền nói: "Đại đạo lấy vô tâm làm bản thể, lấy vong ngôn (không cần nói) làm thực dụng, lấy mềm mỏng làm cơ bản, lấy thanh tĩnh làm cơ sở". Lại nói: "Giảm bớt mùi vị để tu dưỡng khí chất, gạt bỏ phẫn nộ để tu dưỡng tính cách, ở vào vị trí thấp hèn để tu dưỡng đạo đức, giữ thanh tịnh để tu dưỡng sự chính trực".

83. ẨN DẬT LÀ QUAN NIỆM XỬ THẾ THẤU ĐÁO

Công danh phú quý chẳng qua là thứ trang sức bên ngoài của cuộc đời, là thứ có thể có cũng có thể không. Chỉ có nhân nghĩa đạo đức, mới có giá trị nội tại đích thực của cuộc sống, là cái không thể thiếu trong sự tự hoàn thiện của con người.

Đời người ngắn ngủi như mây khói thoảng qua vậy. Trong đó, mục đích cao nhất là tự hoàn thiện cuộc đời mình. Có rất nhiều con đường để hoàn thiện cuộc đời mình, không thể chỉ nhìn ở góc độ công danh phú quý, xét về việc mình có sự nghiệp hiển hách gì trong thiên hạ, quan trọng là ở việc tự hoàn thiện, tự vượt qua chính mình, dùng những tình cảm đạo đức cao đẹp để tu dưỡng bản thân. Nếu như mọi người đều ham công danh phú quý và lấy đó làm mục đích thì bao nhiêu "câu nói" sự nghiệp như bảo vệ đất nước, giữ gìn xã hội, ai sẽ làm đây?"Học nhi ưu tắc sĩ" (học trước hết để làm quan) của Khổng Phu Tử đã làm tổn hại đến bách tính trong thiên hạ, khiến cho những người đọc sách từ xưa đến nay cho rằng "làm quan" cai trị người khác là chí hướng duy nhất, để rồi tranh giành chôn vùi chính mình trong chốn quan trường hỗn loạn, thật là đáng buồn! Đời người nên coi việc hoàn thiện bản thân, vượt qua chính mình, trở thành thánh hiền, triết gia là mục đích cuối cùng, xem công danh phú quý chỉ là thứ có lúc bất đắc dĩ phải làm, đây mới là ranh giới của sự cao thượng.

Công danh phú quý chẳng qua chỉ là thứ trang sức bên ngoài của cuộc đời, là thứ có thể có cũng có thể không. Chỉ có nhân cách đạo đức mới là giá trị nội tại đích thực của cuộc sống, là cái không thể thiếu được trong sự tự hoàn thiện của con người. Mỗi người đều có lý tưởng, hy vọng và nhận thức riêng, có nhân sinh quan và vũ trụ quan khác nhau. Cho nên, những hiền sĩ ẩn cư, chỗ nào cũng cảm thấy ấm áp hương xuân, chỗ nào cũng có thể hân hoan vui vẻ, chỗ nào cũng có thể ung dung tự tại, thậm chí đạt đến thế giới "Không biết là Trang Chu mơ hóa thành bươm bướm: hay là bươm bướm mơ mà hóa thành Trang Chu". Cái thế giới của các bậc danh nhân, triết gia, nơi mà Trang Chu và bươm bướm hóa lẫn làm một, tất sẽ tồn tại thiên hứng vô hạn rồi.

Thời cổ đại, khi Nghiêu nhường thiên hạ cho Hứa Do, Hứa Do đã kiên quyết từ chối và nói: "Ngài trị vì thiên hạ, thiên hạ đã đạt tới đại trị rồi lại còn muốn tôi thay ngài, chẳng nhẽ tôi vì danh tiếng sao? Danh tiếng chẳng qua cũng chỉ là sự phụ thuộc mà thôi, tôi là kẻ chỉ cầu phụ thuộc thôi sao? Quạ chỉ xây tổ tít trong rừng sâu chẳng qua cũng chỉ chiếm lấy một cành cây, chuột đồng uống nước ở sông chẳng qua cũng chỉ mong được no bụng mà thôi. Xin hãy về đi, tôi không cần thiên hạ! Người đầu bếp tuy không xuống bếp, nhưng người lo việc thắp hương không được vượt quá chức trách của mình mà đi thay anh ta lo việc nổi lửa nấu cơm được". Hứa Do tuy chưa từng trị vì thiên hạ nhưng về sự tự hoàn thiện, tự vượt qua chính mình thì so với vua Nghiêu cũng không có gì khác biệt lắm.

Với tri thức cao siêu của Lão Tử, thiết tưởng khi ông trên đường quy ẩn qua cửa Hàm Cốc, nếu Quan Doãn Hỉ không mời ép ông để lại bút tích có lẽ ông đã không để lại "ngũ thiên ngôn" rồi. Điều mà Lão Tử mong muốn chỉ là đạt đến ranh giới vượt qua chính mình, hoàn thiện chính mình của các bậc thánh nhân, để lại hay không để lại "ngũ thiên ngôn", người đời biết hay không biết và chuyện công danh phú quý đã từ lâu không còn tồn tại trong lòng ông nữa, dù chỉ có một người biết đến ông, thì Lão Tử chẳng phải vẫn là Lão Tử sao?

Sự ham muốn sẽ cuốn đi những cơ hội, phú quý sẽ chôn vùi thiên hứng. Người không bị công danh cầm tù mới có thể cùng vạn vật hài hóa với trời đất. Trang Tử từ chối lời mời ra làm khanh tướng của Sở Ngụy Vương, chẳng thà làm "Con rùa kéo lê cái đuôi bò trong đống bùn", cái quan niệm coi công danh phú quý là thứ gây phiền lụy cho bản thân đó, đủ để rọi sáng thiên hạ.

Minh triết là cốt lõi của thánh nhân giữ mình, ẩn dật là cách đối xử bao dung của thánh nhân. Cho nên, Trần Trọng Tử thời Chiến Quốc đương thời nổi danh là bậc hiền tài, anh của ông làm đến chức thượng khanh của nước Tề, Trọng Tử cho rằng anh mình là người không nhân nghĩa. Nên đã bỏ đi đến sống ở Vu Lăng nước Sở, tự xưng là Vu Lăng Trọng Tử, vua Sở nghe nói danh hiện của ông liền cho người đem tặng ông hàng trăm lượng vàng, muốn mời ông ra làm tướng quốc. Vợ của Trọng Tử nói: "Tiên sinh nhà ta tự thấy rất vui vẻ với sách với dân bên mình. Cưỡi ngựa rong chơi chẳng qua là vì muốn mở rộng cõi lòng, hai vợ chồng ăn mặc đáng mấy, chỉ có một món cơm rau, hiện tại đã đủ để an thân. Nếu đổi lấy sơn hào hải vị để đi lo việc cho Sở Hoài Vương, ngày nay thời thế loạn lạc đầy rẫy những tai ương, chỉ sợ tính mạng của tiên sinh nhà ta khó mà bảo toàn lâu dài được". Trần Trọng Tử đã cự tuyệt lời mời, hai vợ chồng họ dắt nhau tìm đến một nơi khác. Không vì tiền bạc chức tước của nước sở mà thay đổi sở thích với sách với dân, đó chính là cách giữ mình sáng suốt, là thế giới tràn đầy niềm vui.

Lại có Cầu Vạn Khoảnh Gia, không mong muốn ra làm quan. Sau này bị triệu đi làm tư trực, ông ta đã viết cho trong triều rằng: "Tường nhà đọc sách mới xây còn chưa khô, tiếng vó ngựa giục ta đến Trường An. Mấy đời chỉ biết làm quan là tốt, đi nhiều mới thấy đường khó đi! Ngàn dặm quan san ngàn dặm nhớ, mấy hồi mưa gió mấy hồi giá băng. Sao bằng ngồi tĩnh tại dưới mái hiên ngắm nhìn trúc biếc ngô đồng xanh tươi". Rồi ông đi ẩn tích. Điều đó chứng tỏ rằng làm quan trong triều, không thể bằng cái cảm giác thoải mái được ngồi yên tĩnh dưới mái hiên ngắm nhìn trúc biếc ngô đồng.

84. ĐÓI THÌ ĂN CƠM, GẬT GÙ THÌ ĐI NGỦ

Tự thỏa mãn ấy là chỉ cần một bát cơm, một gánh nước, một mái nhà tranh cũng có thể tự mình vui vẻ. Không thể tự thỏa mãn ấy là dù phú quý như bậc thiên tử giàu có nhất thiên hạ mà vẫn không thể yên tâm thoải mái vui vẻ hưởng lạc.

Thông thường mà nói, kẻ sĩ đi ân tích trong lòng đều tự lý giải về bản thân, đều có chỗ tự coi trọng chính mình. Bọn họ không muốn bị công danh phú quý quấy rầy, chỉ mong tự chi phối bản thân. Vừa không muốn chi phối người khác, lại vừa không muốn người khác chi phối mình. Tự tương thích với bản thân, vừa không muốn tương thích với người khác lại vừa muốn người khác tương thích vào mình. Tự mình thấy được là được, tự mình thấy yên thì yên. Dù ở bất kỳ vào hoàn cảnh nào vẫn giữ được trong lòng an lạc.

Tự thỏa mãn ấy là chỉ cần một bát cơm, một gánh nước, một mái nhà tranh cũng có thể tự mình vui vẻ. Không thể tự thỏa mãn ấy là dù phú quý như bậc thiên tử giàu có nhất thiên hạ mà vẫn không thể yên âm thoải mái vui vẻ hưởng lạc. Chính vì biết tự vừa lòng, biết tự dừng lại mới có thể coi công danh phú quý như mây khói, tiền tài như rác bụi.

Trước kia, Đào Huyền Cảnh đời Lương, thời Tề Cao Đế từng làm quan dạy học cho vua. Sau này, ông bỏ quan phục treo ở Thần Vũ Môn, tự xưng là Đào ẩn cư, còn gọi là hóa Dương Chân Dật. Khi Vũ Đế lên ngôi, đã nhiều lần cho gọi ông về triều nhưng ông đều từ chối. Cuối cùng, ông vẽ một bức hóa đem cho Hán Đế xem. Hán Đế mở ra xem, chỉ thấy hai con trâu, một con đang rong chơi giữa vùng có nước, một con thì mình bọc vàng, có người cầm roi đuổi nó. Hán Đế cười nói: "Ông cũng bắt chước Trang Chu làm con rùa kéo lê cái đuôi bò trong đống bùn ư?" Đào Cảnh Huyền hưởng thọ 85 tuổi, không bệnh tật mà mất.

Trương Trí hóa - người đời Đường, thời Túc Tông, cũng từ quan, không trở lại nhiệm chức nữa, sống ở vùng sông nước, tự xưng là Yên Ba Câu Đồ. Ông chỉ buông câu mà không bỏ mồi, mục đích không phải là câu cá, mà chỉ mong buông câu để được yên ổn. Đời Tống, Triệu Thanh Hiến Công học vấn và đức hạnh nổi danh khắp thiên hạ, nhậm chức Tư Trung trong cung cũng làm như vậy.

Sư Thục bên mình chỉ có một đàn một hạc, với mọi người luôn ôn tồn, nhã nhặn. Việc làm lúc ban ngày thì ban đêm ông lại thắp hương báo lên trời. Sau này, vì từ trước sau luôn coi phú quý như thứ phiền lụy nên ông đã đi ẩn dật ở đất Nhai, ở đó có cảnh tùng trúc, khe nước núi non; thường cùng với các hóa thượng trên núi đi du ngoạn cảnh đẹp, không còn có ý định làm quan nữa. Ông từng làm thơ, viết: "Ngoài hiên khe nước núi non trập trùng, vén rèm mây nước mênh mông hỏi. Cao Tề có hỏi thì trả lời như thế nào. Đêm thanh an giấc cả ngày nhàn". Câu "Đêm thanh an giấc cả ngày nhàng thật rất hay, nó quả có hơi thở ngộ đạo giống như câu "Đói thì ăn cơm, gật gù thì đi ngủ". Đó thật là thanh nhàn, thật là cao nhã, thật là thoải mái!

85. KHAI THÁC TIỀM NĂNG TRÍ TUỆ

Trí tuệ trong mỗi con người như thái dương chiếu sáng đất trời, mãi mãi rực sáng, mãi mãi tồn tại. Tính mạng có sinh lão bệnh tử, nhưng trí tuệ thì tồn tại vĩnh hằng, lại còn phát triển theo tuổi tác.

Có học giả nói "Trí tuệ là mặt trời của linh hồn", "Trí tuệ là kẻ chinh phục số phận". "Kẻ không chịu vận dụng trí tuệ là kẻ bảo thủ, kẻ không thể vận dụng trí tuệ là kẻ ngu đần, kẻ không muốn vận dụng trí tuệ là một kẻ nô lệ". Vì thế mới nói, muốn hơn người thì phải có trí tuệ hơn người. Ai cũng có trí tuệ, chỉ có điều nó ẩn nấp sâu nông khác nhau. Người mà trí tuệ ẩn ở chỗ nông thì trí tuệ anh ta sẽ sớm bộc lộ, người mà trí tuệ ẩn sâu thì phải tích cực khai thác, tích cực rèn luyện thì trí tuệ mới có thể hiện ra được. Trí tuệ phát triển rất đa dạng, những thiên tài mà mọi người thường nói tới chẳng qua cũng chỉ là trí tuệ của anh ta phát triển ở một lĩnh vực nhất định mà thôi.

Trí tuệ của con người là sự thần kỳ. Trí tuệ có thể thay đổi bản thân ta, người khác, vạn vật, đất trời, có thể sản sinh ra những cảnh quan thế giới thần diệu, có thể từng ngày từng tháng tạo ra sự tiến bộ về văn minh văn hóa của loài người. Mọi nền văn hóa lịch sử, mọi nhân vật vĩ đại, tất cả đều là sản phẩm của trí tuệ, là thành quả của trí tuệ.

Edison nói: "Thiên tài một phần là tư chất và chiếm 99 phần là mồ hôi nước mắt". Và nói: "Tôi không cho rằng mình là thiên tài, tôi chỉ cố gắng hết mình mà thôi". Picatso nói: "Thiên tài cần phải chăm chỉ, cũng như chăm chỉ cần sự thiên tài vậy". Mạc Bác Tang nói: "Trí tuệ và thiên tài là một loại kiên nhẫn được vận dụng lâu dài". Bồi Căn nói: "Thiên tài là sản vật quý giá nhất được sinh ra từ mảnh đất cằn cỗi". Emerson nói: "Người bình thường thì hy vọng, còn thiên tài thì tự mình sáng tạo".

Ngạn ngữ có câu: "Trí tuệ được sinh ra từ sự phấn đấu, trí thức được bắt nguồn từ sự tích luỹ". Triết gia xưa cũng nói: "Trí tuệ càng dùng thì càng có nhiều thêm". Đấy là những chân lý vô cùng đứng đắn. Trí tuệ không những càng dùng càng có nhiều thêm mà còn càng dùng càng sáng suốt, càng dùng càng cao lên. Trí tuệ là bản năng tiềm ẩn trong mỗi con người; khi dùng thì có, không dùng thì sẽ mất; dùng thì sẽ thêm sắc nhọn, không dùng thì sẽ bị mài mòn. Thiên tài và những người hiểu biết do sử dụng tốt trí tuệ mà không làm hao phí nó. Sự ngu dốt và những kẻ xuẩn ngốc chính là do không biết sử dụng trí tuệ, vứt bỏ nó bừa bãi, làm cho nó bị mai một, bị mất đi cùng thể xác.

Puskin nói: "Thượng đế ban cho mỗi người chúng ta đầy đủ sức mạnh và trí tuệ, chỉ cần ta đem ra dùng, nó có thể sẽ làm tất cả mọi việc cho ta. "Cho nên người trí tuệ kém cỏi thì nhất định không được tự ti, không được than vãn mà phải hiểu rằng, trí tuệ của bất kỳ một người nào cũng phải đem ra dùng mới không hết nông cạn được. Thử lấy những cuốn sách nổi tiếng làm ví dụ, khi bạn càng viết thì văn lại càng ra, hạ bút thành vạn lời, nhanh chóng vô cùng. Càng không động bút thì càng không thể viết ra, càng cảm thấy bất nặng như sơn, không thể viết nổi một câu. Nếu càng viết thì trí tuệ và cảm xúc lại cứ thế cuồn cuộn chảy như sóng lớn vô cùng vô tận vậy. Nếu không viết thì trí tuệ và cảm xúc như giếng cạn nước khô, không thẩm thấu ra được.

Shakespeare nói: "Kẻ ngu đần thì cho rằng mình là người thông minh sáng suốt, nhưng những người thực sự thông minh sáng suốt lại tự biết rằng mình là kẻ ngu đần". Kẻ ngu đần thường không chịu học tập cho nên càng thêm ngu dốt, người thông minh thì không ngừng học tập và cố gắng đến cùng vì thế trí tuệ của anh ta ngày càng cao".

Subona nói: "Có kiến thức thông thường là bản năng, có kiến thức phong phú mới là thiên tài", cũng chính là nói kiến thức tích luỹ càng được nhiều thì trí tuệ tích luỹ được càng cao.

Trí tuệ trong mỗi con người như thái dương chiếu sáng đất trời, mãi mãi rực sáng, mãi mãi tồn tại. Tính mạng có sinh lão bệnh tử, nhưng trí tuệ thì tồn tại vĩnh hằng, lại còn phát triển theo tuổi tác. Trí tuệ càng tích lũy nhiều càng sáng suốt. Học vấn, kinh nghiệm, kiến thức làm tăng trí tuệ. Cho nên, một mặt phải suy xét mọi việc, một mặt phải học hỏi từ những sự việc ấy. Có người nói "người có tri thức vì thường xuyên cố gắng mà có tri thức, kẻ ngu đần vì không chịu cố gắng mà càng ngu them. Cho nên, đời người có trí tuệ thì không được kiêu ngạo và trí tuệ mà lơ là không cố gắng, khi có sự ngu dốt thì không được câu nệ bởi ngu dốt mà thờ ơ không cố gắng". Lại nói: "Người học từ sách vở thì nhờ có sách vở mà có tri thức, người học từ thực tiễn thì có được tri thức nhờ thực tiễn. Người học từ người khác thì sẽ có được tri thức từ người khác, người học tập từ sự vật thì sẽ có sự hiểu biết từ sự vật. Thứ gì cũng học thì không gì là không biết".

Học tập và vận dụng là hai mặt của trí tuệ, mà trong đó lấy con người làm bản thế. Người thông minh học mà có được trí tuệ từ kẻ ngu đần, nói ngược lại, kẻ ngu đần lại học được rất nhiều từ người thông minh. Vì vậy, học tập không thể theo một người, mỗi người đều có cái để người khác phải học.

86. TRỜI SINH RA TÀI NĂNG CỦA TA TẤT HỮU DỤNG

Một người có tri thức phong phú, thì việc gì cũng có thể làm, đồng thời việc gì cũng có thể thành công, sẽ không chỗ nào là không thông, không chỗ nào là không hiểu. Nghĩ cho tốt là thông minh, vạch kế hoạch cho tốt là rất thông minh, làm cho tốt là thông minh nhất. Do đó có thể thấy, thông minh là khả năng vận dụng trí tuệ bản thân của mỗi người.

Thượng đế vận dụng thần lực của trí tuệ để sáng tạo ra nhân loại, sáng tạo ra vạn vật, cải tạo tự nhiên, đây cũng là kỳ quan của đất trời vũ trụ. Thượng đế ban trí tuệ cho loài người, để loài người vận dụng hoàn thiện cuộc đời, làm vinh quang cuộc đời. Đó là kỳ quan của trí tuệ.

Hàng nghìn năm lịch sử văn hóa của nhân loại là sản phẩm mà tổ tiên con người đã vận dụng trí tuệ sáng tạo ra, lịch sử văn hóa của tương lai vô cùng vô tận phải dựa vào trí tuệ của những thế hệ sau chúng ta sáng tạo ra. Chúng ta không thể tự mãn với việc "hoàn thiện mình" mà nên lấy hoàn thiện nhân loại, hoàn thiện đất trời làm mục đích chính. Trí tuệ thần kỳ thì có thể thay đổi được vũ trụ, thiên hạ và đất nước. Người có trí tuệ mà biết sử dụng nó thì có thể làm việc gì cũng thành, khiến cho cuộc đời tỏa sáng vạn trượng, mãi tồn tại với đất trời. Kẻ ngu đần không thể sử dụng nó, từ đó mà không việc gì thành, khiến cho cuộc đời anh ta chìm trong tăm tối, mục nát cùng cỏ cây. Cho nên nói: "Người đảm bảo ổn thỏa nhất cho chúng ta chính là trí tuệ của chúng ta".

Trong một cuốn sách của "Binh kinh tân luận" viết: "Người có trí tuệ và tôn trọng đức hạnh cho nên có thể phân biệt thị phi, phân biệt thiện ác, biết mình biết người, hiểu được thuận nghịch, cho nên biết hi sinh vì chính nghĩa, biết lập sách lược, đoán được thắng thua, quyết chuyện sinh tử".

Một người có tri thức phong phú thì việc gì cũng có thể làm, việc gì cũng có thể thành công, đồng thời sẽ không có chỗ nào không thông, không chỗ nào không hiểu. Có trí tuệ thì sẽ có giác ngộ, có giác ngộ thì có thể nhất ngộ bách ngộ (hiểu một điều mà rõ trăm điều), nhất thông bách thông (thông một việc mà thấu được trăm việc), thì bất tất phải chuyện gì cũng đi cầu xin người ta giải thích, chỉ bảo, mà tự mình có thể hiểu được sâu xa cặn kẽ. Đấy chính là "Viên thông vô ngại" (thấu suốt toàn diện rồi thì chẳng có gì trở ngại) của các phật gia thường nói, hiểu mọi vấn đề, thấu mọi vấn đề.

Đời người, tốt nhất là nên dùng trí để không bị vật mê hoặc, dùng tuệ để không bị vật che giấu, nhận biết được những động cơ, ý đồ. Thấy uẩn khúc là thánh, biết cơ đồ là thần. Khổng Tử nói: "Cầu học thì gần với Trí, nỗ lực hành động thì gần với Nhân, biết xấu hổ thì gần với Dũng". Lại nói: "Người có trí tuệ thì không bị mê hoặc, người nhân đức thì không phải lo lắng, người dũng cảm thì không phải sợ hãi". Không bị mê hoặc, không lo lắng, không sợ hãi, đấy là nguyên nhân để ông có thể tự hoàn thiện mình.

Trí tuệ có thể có được từ học hỏi và qua rèn luyện. Tuyệt đối không được nhỏ mọn, không được tháo bỏ lung tung, không được gò bó bừa bãi. Trời đất không gò bó con người, nhưng con người lại thường xuyên gò bó trời. Người không gò bó với đất trời đấy là anh hùng kiệt xuất, người mà gò bó với trời đất thì đây là kẻ tiểu nhân.

Khi bạn cảm thấy mệt mỏi không thể chịu đựng được nữa, hãy nhớ đến câu thơ của Lý Bạch: "Thiên sinh ngã tài tất hữu dụng" (trời sinh ra tài năng của ta tất hữu dụng), thì sẽ khiến cho lòng được thanh thản mà tiếp tục phấn đấu. Người có đại trí đại mưu thì có thể làm được lãnh đạo mà không bị người khác lãnh đạo, sẽ có thể chỉ bảo được người khác mà không chịu sự chỉ bảo của người khác, có thể dẫn dắt người khác mà không bị người khác dẫn dắt, có thể cải tạo người khác mà không bị người khác cải tạo.

Ai cũng có trí tuệ, khai thác khác nhau thì mức độ sẽ khác nhau, tri thức được phát triển từ học vấn thì sẽ vô cùng rộng lớn. Cho nên, Khổng Tử nói: "Có người sinh ra đã biết, có người phải thông qua hỏi han mới biết được, có người phải thông qua gian khó trong học tập mới biết, lại có người chỉ biết được một mặt". Đấy là đạo lý nói đến "biết" của Khổng Tử. Câu nói của miệng của các nhà tu hành là "Giới định tuệ" cho rằng định xuất hiện từ giới, tuệ xuất hiện từ định. Phái Thiên Tông cho rằng trí tuệ chỉ có được từ sự giác ngộ. Đó là những đạo lý của phật giáo nói về trí tuệ.

87. QUÂN TỬ GIÚP NGƯỜI KHÁC HOÀN THIỆN

Ta khen ngợi mọi người, mọi người cũng sẽ khen ngợi lại ta.

Ta giúp người khác hoàn thiện, người khác sẽ giúp ta hoàn thiện mình; vì mình, mọi người sẽ vì ta. Quy phục được người trong thiên hạ là sự vận dụng tuyệt vời nhất của trí tuệ.

Mạnh Tử nói: "Nghiêu coi việc tìm người hiền như Thuấn là nỗi lo của mình, Thuấn coi việc tìm hiền như Vũ là nỗi lo của mình, nông dân coi trăm mẫu ruộng cày cấy không tốt là nỗi lo của mình. Đem tiền của thưởng cho người là ân huệ, lấy phẩm đức tốt đẹp để đối xử với người khác là trung thành, giữ hiền tài cho thiên hạ là nhân nghĩa. Cho nên, uỷ thác thiên hạ cho người khác thì dễ nhưng tìm được hiện tài cho thiên hạ thì khó". Người có thể tìm được hiện tài cho thiên hạ thì không những một người sẽ quy phục mà mọi người trong thiên hạ đều quy phục, người đời sau cũng sẽ quy phục.

Muốn chinh phục người khác thì phải vận dụng trí tuệ, giúp người khác hoàn thiện, khen ngợi tài năng của người khác. Nha Tử nói: "Quân tử giúp người khác hoàn thiện, không giúp người làm việc ác; kẻ tiểu nhân thì ngược lại. Và nói: "Kẻ cho rằng phá hoại người khác là thiện, gian giảo là trí, mong cho người khác phạm phải lỗi lầm, chịu xấu hổ trong học hành lại tủi thẹn vì vô dụng, đó chính là kẻ tiểu nhân". Khen thưởng tài năng của người khác, hoàn thiện đức độ của người khác, đều có thể khiến cho người khác yêu mến.

Chiếm đoạt cái tốt đẹp của người khác làm cái tốt đẹp của mình, lấy công danh của người khác làm công danh của mình, đánh cắp tài năng của người khác làm tài năng của mình, đây là những điều nghiêm cấm không được làm. Nhạn Chi Thôi nói: "Phàm là những người có một điểm có thể tiến cử với người khác thì đều phải khen ngợi, làm rõ người ta, không thể lấy cắp việc tốt đẹp của người ta làm việc tốt đẹp của mình". Lý Ngao nói: "Bậc quân tử xưa chỉ lo không thể nhận ra cái tài giỏi của người khác; nhận ra rồi lại xấu hổ vì không thể khen ngợi anh ta, khen ngợi anh ta rồi lại xấu hổ vì mình không thể bằng anh ta".

Nếu muốn làm được điều đó thì phải dựa vào công sức vất vả, vào sự tu dưỡng và phải hiểu được chân lý: ta khen ngợi người khác thì người khác cũng sẽ khen ngợi lại ta, ta giúp người khác hoàn thiện thì người khác cũng giúp ta hoàn thiện; ta vì mọi người thì mọi người sẽ vì ta.

Muốn giúp người khác hoàn thiện thì phải biết tiến cử người đó, giúp anh ta đạt được thành tích. Giúp người khác hoàn thiện cũng chính là nói nếu người khác có dự định, mưu kế gì, có sự nghiệp, có thành tích gì, có yêu cầu gì thì ta phải cố gắng hết khả năng ủng hộ, cảm thông, giúp đỡ, thúc đẩy đế anh ta công thành danh toại. Tuyệt đối không được chỉ vì mình, không chịu giúp đỡ người ta về vật chất lẫn tinh thần, khoanh tay đứng nhìn người đó tự sinh tự diệt, tự thành tự bại.

Phải nghĩ được rằng, thành tựu của người khác cũng giống như thành tựu của mình, người khác có thể tự lập thì ta cũng có thể tự lập, đấy là sự cao thượng của việc tạo ra nhân tài cho trời đất. Người được tiến cử không bằng mình thì sau khi tiến cử phải làm cho anh ta đuổi kịp mình, sau đó giúp anh ta vượt hơn mình, dù có được vị trí cao hơn ta thì cũng không mảy may đố kị, tuyệt đối không được nảy sinh tâm lý ganh ghét với người tài.

Tiến cử nhân tài cho thiên hạ thì phải biết mà trân trọng nhân tài vì thiên hạ, điều đó chỉ có người đại nhân đại đức, mới làm được. Xét từ góc độ những người lãnh đạo càng cần phải làm được điều đó, coi việc chọn nhân tài cho thiên hạ là việc quan trọng nhất phải làm. Bão Thúc Nha tiến cử Quản Trọng, từ đó mà Hoàn Công xưng bá thiên hạ. Khi Quản Tr ọ ng bệnh nặng, Hoàn Công hỏi ông ai có thể thay thế ông, vì bình thường không lưu tâm đến việc người kế tục, cho nên không nói gì. Hoàn Công hỏi về ba người: Dịch Nha, Khai Phương, Thục Điêu, ông nói: "Dịch Nha giết con để làm vừa lòng vua, không có tình người, không thể dùng; Khai Phương quay lưng với người thân để hợp ý vua, không có tình người, cũng không thể dùng; Thục Điêu tự thiến để được gần vua cũng không có tình người, không thể dùng được". Cho nên sau khi Quản Trọng chết, Hoàn Công có kết cục chết mà không được chôn cất, bá nghiệp nước Tề cũng bị tiêu huỷ.

Thời Tống, Vương Nghi Công nắm giữ quyền cao, tất cả những người thắng quan đến qua ông chọn lựa mới được. Phạm Trọng Yêm thừa cơ giễu cợt ông nói: "Làm cho nhân sĩ trong thiên hạ được trọng dụng là trách nhiệm của tể tướng, việc thịnh đức của Vương Nghi Công chỉ thiếu có mỗi điều này". Vương Nghi Công nói: "Chính quyền mà muốn ân huệ thuộc về mình thì oán hận sẽ thuộc về ai đây?

Phạm Trọng Yêm rất khâm phục câu nói của ông, người đời sau cũng thừa nhận quan điểm này.

Khi Lý Phòng làm tể tướng, có người đến cầu chức tước, thấy tài của anh ta có thể dùng được thì nghiêm khắc từ chối. Người đã dùng hoặc không thể dùng lại đối đãi với họ rất tự nhiên, vui vẻ, hóa nhã. Bọn học trò hỏi nguyên nhân, ông trả lời rằng: "Dùng hiền tài là việc của quân vương. Nếu tiếp nhận lời thỉnh cầu của anh ta, đó là cho ơn, nên ta một mực từ chối, để anh ta chỉ hướng về quân vương. Anh ta không được dùng thì vô cùng thất vọng, nếu nói với anh ta những lời nói không dễ nghe thì ấy là đạo rước oán. Khiến cho anh ta nhận ra nguyên nhân thất bại, thì sẽ càng phấn đấu để đi lên". Qua đây chúng ta có thể nhận ra sự ôn hòa rộng rãi, sự trung thành công minh vì nước, không muốn để lộ lòng mình của ông.

88. LUÔN THAY ĐỔI, NGÀY NGÀY THAY ĐỔI

Trong việc làm người tất có sai sót. Trên thì người thân mình, dưới thì kẻ ngu đần đều không tránh khỏi. Người thông minh nhờ sửa lỗi mà có thể đi theo hướng thiện, kẻ ngu đần ngại sửa mà đi theo hướng xấu.

Thánh nhân xưa nói: "Người lấy số đông để quyết định việc là sáng suốt, người lấy cá nhân để quyết định việc thì sẽ chỉ gặp tai ương. Cái quan trọng ở người lãnh đạo là phải tìm ra lỗi lầm, ngăn chặn những hành vi xu nịnh".

Thích mọi người a dua, nịnh hót bản thân, xấu hổ khi nghe những thiếu sót của mình, đấy là lẽ thường tình của kẻ thất phu. Chỉ có những bậc thánh nhân mới có thể chán ghét lời ca tụng công đức của mình, dũng cảm lắng nghe những thiết sót của mình. Như thế mới có thể rất mực khiêm tốn, nói lên lời thiện; có sai thì sửa, không có thì cố không mắc phải, không những không có hại mà còn có lợi nữa.

Tô Thức nói: "Nghiêu nhắc nhở Thuấn rằng: Không được kiêu ngạo như Đan Châu, chỉ có cẩn thận mới là ổn thỏa nhất". Thuấn tại sao không làm theo! Châu Công nhắc Thành Vương rằng: "Không được ham mê tửu sắc như Ân Chu Vương". Thành Vương sao không làm như thế! Châu Xương coi Hán cao tổ là Kiệt Trụ, Lưu Nghị coi Phổ Đế là Hoàn Linh. Quân Vương thời đó đã lấy những tội danh chưa từng có mà ghi vào lịch sử, coi đó là nói về cái đẹp".

Lục Tuyển Công càng chân thành thẳng thắn nói: "Ta nghe trong 'Xuân Thu' nói: Người nào chưa từng có sơ xuất, khi có lại biết sửa thì đó là cái thiện lớn nhất". Trong "Kinh Dịch" nói: "Sự tu dưỡng của con người mà mỗi ngày đều đổi mới thì gọi là thịnh đức". Trong "Lễ kí chép: "Luôn thay đổi, ngày ngày đổi, lại thay đổi". Trong "Thường thư" Trọng Huy viết về đức của Thành Thang Vương như sau: "Dùng người không chỉ cho riêng mình, khi sửa lỗi thì tuyệt nhiên không nề hà". Trong thơ thời Chu, Cát Phủ ca ngợi công lao của vua Tuyên viết: "Khi mặc lễ phục sử dụng chức quyền thì chỉ lo xảy ra sơ xuất, chỉ có Trọng Sơn xuất hiện đúng lúc bù đắp nó". "Lễ kí", "Kinh Dịch", "Xuân Thu" là những bộ sách kinh điển bền vững đều nói không thể coi việc không phạm lỗi lầm là tốt nhất mà biết sửa đổi mới là điều đại thiện đại đức, quý chỗ biết sửa sai, biết đổi mới.

Thành Thang là bậc minh quân, Trọng Hủy là trung thần thợ giúp, trung thần khen ngợi minh quân, không nói bản thân ông ta không có khiếm khuyết mà khen ông biết sửa chữa khiếm khuyết, Chu Tuyên Vương là hiền chủ thời trung hưng, Cát Phủ là hiền thần trung văn võ, hiền thần khen ngợi hiền chủ, không ca ngợi ông ta không có sai sót mà khen ngợi ông ta biết sửa chữa sai sót. Đấy là ý của thánh hiền, tự hiện rõ ràng minh bạch. Nên lấy sửa chữa làm tài năng mà chẳng nên coi không có sai sót là tôn quý. Trong việc làm người tất có sai sót, trên thì người tri thức, dưới thì kẻ ngu đần đều không thể tránh khỏi. Người thông minh nhờ sửa lỗi mà có thể đi theo hướng thiện, kẻ ngu đần ngại sửa lỗi mà đi theo hướng ác. Thay đổi theo hướng thiện thì có thể khiến cho đức hạnh của bản thân ngày một đổi mới, đó là người quân tử. Ngại sửa sai lỗi của mình thì lỗi lầm sẽ ngày càng chồng chất, đó gọi là kẻ tiểu nhân.

Cho nên người thấy nghĩa có thể tín nghĩa thì những việc thường tình không thể làm khó anh ta; kẻ có thể can gián mà không chống đối, đó chính là người mà bậc thánh nhân coi trọng của một thánh nhân. Đến mức tán dương phẩm đức, công lao của quân vương, hoặc lấy sửa chữa hà tiện làm chủ đề, hay coi biết bù đắp khiếm khuyết là cái đẹp. Dưới thời trung cổ, ngọn gió trong lành, thuần phác đã nhẹ dần. Thân không xu nịnh thì quân vương sẽ thanh minh. Che lấp đạo đức mà đi theo con đường không chính trực, thế là có người lúc tới thì nói những lời làm cho rối loạn, khi ra đi thì là thái độ ngụy biện! Gian trá từ đó mà có, lương thiện từ đó mà mất đi, suy nghĩ của quân chủ từ đó mà bị mê hoặc, tội danh hãm hại trung thân từ đó mà sinh ra! Khi thói ưa xu nịnh hoành hành thì tai hóa sẽ không hề nhỏ.

Nếu đã nghe ra lỗi lầm của mình, mà lại xấu hổ về chỗ yếu của bản thân, tiếp thu lời khuyên can lại sợ mọi người biết thì tuy có lòng cầu lý nhưng tất sẽ không có hiệu quả giúp đỡ; tuy có ý hối hận, nhưng tất sẽ không có thực danh nghe lời can gián. Đây chính là cách tiếp nhận sự thực không giống nhau, còn cái tình ấn bên trong cũng không khác nhau là mấy, thì về sự tổn thất đã khác xa như vậy, huống hồ là chưa kịp thành tài đã tự cho mình là đúng, tùy ý đứng trên người khác để xua đuổi những cái đúng, cự tuyệt những lời khuyên can chân thành, thì sao lại không có nguy hiểm được?

Đoạn hùng biện này của Lục Tuyên Công có dụng ý chính rất rõ ràng, ý nghĩ của nó chính là làm người lãnh đạo, nếu chỉ thấy sự quỳ gối của bọn bây tôi nô tỳ, chỉ nghe những ý vâng vâng dạ dạ, chỉ thích những lời ca tụng công đức, không hề có một người dám độc lập hành động, một ý kiến trái ngược lại, một lời can gián thẳng thắn, thì sẽ nguy hiểm, ngày bại vong có thể nhìn thấy trước.

Nếu muốn sửa sai mà có thể được mọi sự thì tất phải khiêm tốn mà tiếp thu lời can gián.

Tuyên Công nói: "Người lãnh đạo khi nghe lời khuyên can, thì lấy bổ khuyết làm việc trọng tâm, lấy sửa sai làm việc cấp bách trước mắt, lấy chuyện có thể sửa chữa lỗi lầm của bản thân làm điều đại thiện, lấy chuyện có thể lắng nghe sai lầm của mình làm điều sáng suốt. Do vậy nếu người khuyên can nhiều, chứng tỏ ta là người biết tiếp thu những lời khuyên can; Nếu người khuyên can chính trực thì chứng tỏ ta là người có đức hạnh tài năng; Nếu người khuyên can lời nói ngông cuồng không giữ gìn thì chứng tỏ ta là người khoan dung; Người liên quan nói những lời không nên nói thì chứng tỏ ta có lòng theo mọi người, làm được những điều này thì có thể gọi là thịnh đức".

Có thể tiếp nhận sự khuyên can chính là mở rộng đường cho ngôn luận. Ngôn luận nhiều thì chẳng những có thể chỉ ra chỗ thiếu sót, nghe ra chỗ sai lầm, mà còn chính là đường lối của chính trị, sách lược của đại sự, tập hợp những ý kiến trái ngược về mọi mặt của người thiên hạ, có thể vui vẻ nói thẳng mà không có gì che giấu, nói hết mà không có gì bỏ sót. Lúc này chính là lòng của thiên hạ, ý của thiên hạ, tư tưởng của thiên hạ, đều hiện rõ trước mặt chúng ta, từ đó có thể tổng hợp phân tích để tìm ra biện pháp giải quyết tốt nhất.

89. BÁO ĐẾN XÃ HỘI, TỰ MÌNH VUÔNG TRÒN

Người độ lượng ít thì khó có thể dung người dung vật; Người lòng dạ hẹp hòi thì khó có thể rộng rãi và công tâm, người kiến thức ít thì khó có thể đi xa và bền vững.

Thân này vạn cổ khó có thể quay lại, trăm năm đi qua chỉ trong chớp mắt, dù không thể cùng chảy với đất trời thì cũng không thể làm bẩn càn khôn!

Khổng Tử đề ra một chủ trương chính trị là nếu không thể cầu đại đồng thì phải có tiểu khang. Ông nói: "Đại đạo ngày nay không thể tìm được, thì phải lấy thiên hạ làm nhà. Mỗi người phải tự tôn kính cha mẹ mình, mỗi người phải tự yêu quý bảo vệ con cái mình. Bậc đại nhân xử thế thì làm theo lễ, thành ấp lấy việc khơi thông mương ngòi ao đầm làm kiên cố. Lấy lễ nghĩa làm kỷ cương để điều chỉnh quan hệ quần thần, xác lập tình cảm cha con, anh em hòa mục, vợ chồng hòa thuận. Xây dựng chế độ phân gia tốt ruộng đất, tôn trọng người hiền tài, kẻ dũng cảm, bậc trí tuệ. Coi việc lập công và nước như thể vì mình. Đại Vũ, Âm Thang Vương, Chu Văn, Vũ, Thành Vương và Chu Công, 6 người này là bậc quân tử xưa, rất cẩn thận về lý. Họ quan sát góc độ lý, xem xét lời nói và hành động của mình; suy xét những lời nói thẳng mà tìm ra sai lầm, rồi dùng nhân nghĩa để sửa đổi, để tránh cho dân chúng chịu phải cái họa của họ. Đó chính là tiểu khang".

Vương Dương Minh nói: "Người hòa thành một thể với vạn vật trên mặt đất này chính là bậc đại nhân". Hò a thành một thể với vạn vật trên mặt đất thì có thể dùng cái riêng nhỏ bé của mình để làm nhà không? Có thể dùng cái riêng nhỏ bé của mình để giữ tâm không? Có thể tự học cách kính trọng cha mẹ, yêu quý con cái mình không?

Lãnh đạo thiên hạ, thì mình phải thuộc về thiên hạ chứ không phải là thiên hạ thuộc về mình. Lãnh đạo thiên hạ thì phải coi cha mẹ người trong thiên hạ là cha mẹ mình; coi con cái của người trong thiên hạ như con cái của mình; coi người cô quả tàn phế trong thiên hạ như người cô quả tàn phế của mình. Đồng thời, đức hạnh của người thiên hạ đều là đức hạnh của mình; tài năng của người thiên hạ đều là tài năng của mình, phú quý của người thiên hạ chính là sự phú quý của mình, thành tựu của người thiên hạ chính là thành tựu của mình. Nếu có tư tưởng này thì đâu có sự tranh giành giữa các vây cánh, phe phái? Làm sao lại có sự khác biệt lẫn nhau? Làm sao lại có thể sinh ra lòng đố kị? Do vậy, cái tâm lớn lao thì vạn vật trong thiên hạ sẽ hóa làm một với tay cái tâm nhỏ bé thì cha con anh em sẽ có sự khác biệt như nước Sở với nước Việt; cái tâm xấu xa thì sự được mất trăm năm cũng không thể quấy nhiễu thần trí của ta, lay động tâm tư của ta; cái tâm thiển cận thì lợi hại nhất thời cũng sẽ bị bủa vây lòng ta mà không thể đẩy lui.

Thành được cái riêng của người thiên hạ thì không thể thành được cái riêng của mình; thành được cái công của người thiên hạ thì không thể thành được cái công của mình; thành được cái danh của người thiên hạ thì không thể thành được cái danh của mình. Quên mình mà mình vẫn còn, không có mình mà mình vẫn đó thì như vậy mới bảo đại nhân. Mỗi người đều có cách nhìn của mình đối với sự vật. Có cách nhìn rồi thì cứ theo đó mà làm, không chịu tự nhận mình nhỏ bé, tự nhận mình không đúng. Thế là rơi vào cách nhìn của kẻ tiểu nhân, cách nhìn cô độc. Như vậy chỉ có thể coi là ánh sáng nhỏ, ánh sáng cô độc mà thôi. Tai hại như vậy thì tự nhiên sẽ không xa không lớn, sẽ không cao không sáng. Dù có xa cũng không thể lâu dài, dù có lớn cũng không thể che đậy không dấu vết. Dù có cao cũng không thể thông suốt không trở ngại; Dù có sáng cũng không thể chiếu hết trời đất. Sự hoàn thiện mà nhỏ nhoi như vậy, tự nhiên cũng không thể cùng chảy với trời đất, trường tồn với vạn cổ.

Nếu giới hạn nhỏ bé, thì khó có thể to rộng và phát triển. Người độ lượng ít thì khó có thể khách quan với người với vật; Người lòng dạ hẹp hòi thì khó có thể rộng rãi và công tâm; Người kiến thức ít thì khó có thể cao xa và lâu dài. Giữ lấy cái nhỏ bé thì sẽ rơi vào tự tư, tự tư thì muốn việc chẳng thành được việc gì. Chấp nể vì cái riêng thì bị trói buộc bởi cái riêng, chấp nể vì thân thích thì bị trói buộc bởi thân thích. Chấp nể vì thầy bạn thì bị trói buộc bởi thầy bạn, chấp nề vì đảng phái thì bị trói buộc bởi đảng phái, cái gì cũng chấp nể thì sẽ bị trói buộc bởi mọi cái. Cho nên nói, người ta chỉ cần có ý nghĩ tham lam tư lợi, thì cứng cỏi thành ra nhu nhược, trí lực thành ra tối tăm, ân thành oán, trong thành đục, làm hỏng nhân phẩm cả một đời, do vậy người xưa lấy sự không tham lam tư lợi là điều chính yếu.

90. TRANH MỘT XẤU HAI, NHƯỜNG MỘT CÓ HAI

Về danh thì không cùng người tranh danh, về đến lợi thì không cùng người tranh lợi. Về cái được thì không tranh cùng người, về công thì không cùng người tranh công.

Mọi người đều có lòng vì mình, chỉ có Thánh nhân mới có thể kiềm chế lòng đó. Phàm ở lúc ấy, nếu có thể suy nghĩ một chút thì nói chung cái mà mình muốn được thì mọi người cũng đều muốn được; cái mà mình muốn thành công thì mọi người cũng đều muốn thành công, người khác được mà mình mất thì mình không cam tâm, không muốn. Mình được mà người khác mất thì họ cũng không cam tâm, không muốn. Từ đó cần có cái ưu điểm kiềm chế được mình mà nhường nhịn người khác, để đạt được mong muốn của người khác thì như vậy mới có thể làm người khác phải phục. Người ta có chỗ rộng đẹp; Người ta được danh tiếng, mà ta thì có được tấm lòng của người ấy. Đây chính là muốn nói cái mất đi thì nhỏ mà cái được thì lớn. Do vậy, Tang Quốc Phiên nói: "Phàm là kẻ có khí huyết thì đều có lòng hiếu thắng".

Lòng hiếu thắng của con người thì không ai bằng ta. Việc mình không muốn làm thì chớ bắt người khác làm. Đó chính là cái đạo nín nhịn, một ngày nín nhịn, ngày ngày nín nhịn; một việc nín nhịn, mọi việc nín nhịn. Thời gian lâu rồi thì việc ấy sẽ dần trở thành tự nhiên. Dùng đạo đó để tu thân thì thuận ứng mà yên ổn. Dùng đạo đó để xử thế thì hài hòa mà may mắn". Đạo lý nín nhịn chính là để chế ngự tâm lý hiếu thắng. Việc gì cũng phải tiện cho người khác, nhường nhịn người khác. Mình chịu thua thiệt một chút, đem lại lợi ích cho người ta thì người nào là người không có lòng, người nào là người không có tình người? Mình làm theo lòng mình thì dù không thể khiến họ phải phục thì cũng sẽ không phải lo lắng gì.

Lão Tử nói: "Người thiện nhất là người như nước. Nước giỏi làm trơn tru vạn vật mà không tranh giành cùng vạn vật; đứng ở vị trí mà mọi người đều không thích, do vậy mà gần với đạo nhất". Lại nói: "Quy luật của tự nhiên là để mọi vật, mọi việc đều có được chỗ tốt mà không làm hại chúng. Nguyên tắc hành động của Thánh nhân là bất kể làm việc gì đều không tranh đoạt với người khác". Lại nói: "Không tranh đấu mà giành được thắng lợi, không lời nói mà giành được sự chấp nhận; không kêu gọi mà tự nhiên quay lại, thản nhiên mà giỏi sắp xếp định liệu" cũng chính là việc nên làm: về danh thì không cùng người tranh danh, về lợi thì không cùng người tranh lợi, về cái được thì không cùng người tranh được, về công thì không cùng người tranh công. Chẳng những mình không tranh, mà còn giúp cho người khác đạt được. Như vậy, thế sao phải sợ mọi người không phục tùng! Tranh thì phải trước người và hơn người. Trước người và hơn người thì làm mọi người sinh ra lòng đố kị, thậm chí sinh ra ý muốn hãm hại. Do vậy quan điểm của Lão Tử là: "đứng dưới", "ở sau".

Dương Tử nói: "Tự mình ở sau để người lên trước, tự mình đứng dưới để người xếp trên". Lễ Ký nói: "Quân tử coi người tên quý mà coi mình thấp hèn, người trước mà mình sau. Làm được cái việc đặt mình sau người thì không tranh giành cùng người. Không tranh giành thì không phải lo nghĩ. Đó chính là chỗ tốt của đức không tranh".

91. TINH THẦN, MỘT VÒNG TRÒN LỚN XOAY CHUYỂN

Kiên cường chính là tập trung sức lực bên trong, khi phát ra thì không gì không phá được. Tích cực là tràn đầy hào khí, khi phát ra thì không sợ khó khăn.

Tư tưởng của đạo gia là xuất thể thoát khỏi thế tục, do vậy họ chủ trương: "Không tranh giành". Tư tưởng của Nho gia là đứng trên nhân thế, do vậy họ chủ trương không ngừng tự cường. Biểu hiện của sự không ngừng tự cường là tinh thần kiên cường, tích cực. Từ lịch sử Trung Quốc, có thể thấy rõ tinh thần kiên cường, tích cực của các bậc hào kiệt, thánh hiền xưa có thể nói là từ thời Tam đại qua đời Hán, Đường đến nay vẫn không suy thoái. Bất kể là xét về các mặt học thuật, đạo đức, văn hóa, hay về mặt võ công thì đều có thành tựu vĩ đại.

Từ đời Tống đến nay, mọi người vẫn ngộ nhận rằng thời kỳ Tấn Ngụy nhạt nhẽo, lại không tịch kiểu nhà Phật, thậm chí lại cho rằng thời Tống Minh khiếp nhược Mãn Thanh suy tàn, tinh thần dù cho có thì cũng bị mờ phai tiêu biến. Do vậy, hiện nay muốn thay đổi ngọn gió suy tàn, trước tiên phải nỗ lực theo đuổi sự độc lập về tư tưởng, độc lập về tinh thần, độc lập về nhân cách để thiết lập tâm lý tự tôn, tự tin, tự lập, không ngừng tự cường, dựa vào chính mình chứ không dựa vào người khác, bồi dưỡng chí khí kiên cường vốn có. Đối với bất kỳ người nào mà nói, muốn hoàn thành công tích và đức nghiệp cao quý vĩ đại của mình thì không thể không bồi dưỡng cho tinh thần của mình trở nên cao quý và vĩ đại. Có người sở dĩ có thể xuất sắc vượt lên thế tục mà vạn thế trên chọc trời dưới khuấy đất thì đều là do tinh thần, tinh thần tràn đầy trong bản thân mình, tinh thần tràn đầy giữa đất trời. Nếu muốn thắng họ thì trước tiên phải thắng họ về tinh thần. Nếu muốn vượt họ thì trước tiên phải vượt họ về tinh thần. Kẻ không bằng người trước tiên biểu hiện ở việc tinh thần không bằng người. Còn những bậc Thánh hiền hào kiệt được hun đúc nên từ yếu tố tinh thần ấy thì động lực chủ yếu của họ chính là tinh thần kiên cường và tích cực. Kiên cường chính là tập trung sức lực bên trong, khi phát ra thì không gì phá được, tích cực lại là tràn đầy hào khí, khi phát ra thì không sợ khó khăn. Hai tinh thần này kết hợp hòa trộn lẫn nhau, bổ sung hỗ trợ lẫn nhau, ẩn bên trong mà thi hành ra ngoài. Hai tinh thần này mấy nghìn năm lại đây đã tạo ra vô số thánh hiền hào kiệt cho lịch sử Trung Quốc, đồng thời thai nghén truyền thống đạo đức và tinh thần dân tộc của nước ta.

92. TA Ở TRONG TRÒN, TRONG TRÒN CÓ TA

Người quản lý đất nước không sợ không có người tài, mà khó ở chỗ có công tâm. Người sáng lập đại nghiệp không sợ không có kế lạ mà khó ở chỗ phải có lòng thành thật, bầu trời tròn, quả đất tròn, lòng người cũng tròn. Trong trời đất có ta, trong lòng ta cũng có trời đất. Do vậy nói thiên hạ là thiên hạ của người thiên hạ chứ quyết không thể là vật trong túi của mình. Cho nên thánh nhân xưa nói: "Trời đang nhìn ta, mọi người cũng đang nhìn ta. Trời đang nghe ta, mọi người cũng đang nghe ta" chính là nói nhân tài là nhân tài của thiên hạ chứ tuyệt đối không thể coi là nhân tài của mình; danh khí là danh khí của thiên hạ chứ tuyệt đối không thể coi là danh khí của riêng mình. Chỉ có lấy lòng của trời đất làm lòng người mới có thể thấu đáo cái nghĩa xa rộng; dùng ánh sáng của mặt trời mặt trăng để chiếu rọi mới có thể đạt được đại nghĩa cao minh. Giữ được suy nghĩ này thì sẽ chí công vô tư, bình tâm thì có thể tư vấn lòng mình mà không phải hổ thẹn, dụng tâm không lừa dối, bình tâm không thiên lệch.

Có người nói: "Người quản lý đất nước không sợ không có người tài mà chỉ khó ở chỗ có công tâm. Người sáng lập đại nghiệp không sợ không có kế lạ mà khó ở chỗ phải có lòng thành thật". Có công tâm thì kẻ lái buôn khi đi vào chỗ chết cũng có dũng khí; có lòng thành thật thì người ngu trong cái ngu xuẩn cũng có thể sinh ra khéo léo tài trí. Do vậy nói công bằng có thể bình thiên hạ, cung kính có thể được thần minh chứng, chân thành có thể thông trời đất, trung tín có thể đi khắp nơi.

Không nên tự cho mình là thánh nhân chỉ nhìn thấy bản thân, cũng không nên tự cao tự đại mà coi thường người khác. Không nên mua danh cầu tước, không nên bảo thủ cố chấp, không nên kiêu ngạo tự mãn, không nên mừng công ầm ĩ, không nên hỏi tình riêng trong pháp luật, không nên hẹp hòi làm tổn thương người khác, không nên vì lợi mà quên nghĩa, không nên độc ác hại người, không nên nghịch đạo để mưu lấy ngôi cao, không nên trái trời để giữ sự đầy đủ. Lấy cái tư của một người chống lại cái tư của người thiên hạ, lấy cái lợi của một người địch với cái lợi của người thiên hạ thì tất nhiên không thể sánh được bằng. Do vậy nói, người cốt lấy cái lợi nhỏ thì không được cái lợi lớn. Người tranh cái danh nhỏ thì tranh không được cái danh lớn. Nếu quân vương công bằng thì người thiên hạ làm theo cái công bằng; nếu quân vương có nghĩa thì người thiên hạ đều làm theo nghĩa. Dùng cái công bằng của một người để làm cho người thiên hạ đều công bằng; dùng cái nghĩa lớn của một người để làm người thiên hạ đều tôn sùng nghĩa lớn. Cái được như vậy thì thế nào?

Trong sách "Đại học" nói: "Đường Nghiêu, Ngu Thuấn lấy nhân nghĩa làm thước đo cho thiên hạ thì bách tính đều theo họ. Vua Kiệt nhà Hạ, vua Trụ nhà Ân dùng tàn bạo làm tấm gương cho thiên hạ vì thế dân chúng cũng học họ. Chỉ cần họ thay đổi hành vi ngược lại thì dân chúng mới không học đòi họ. Do vậy, ở nhiều mặt, quân tử đều phải cầu sự giúp đỡ của họ".

93. CHẤN CHỈNH BẢN THÂN, VUÔNG TRÒN THIÊN HẠ

Nếu muốn tâm chính thì trước tiên phải tự chấn chỉnh mình. Chấn chỉnh mình rồi thì có thể chấn chỉnh nhà, chấn chỉnh nước, chấn chỉnh thiên hạ. Người mà cái tâm không thể rộng mở cân bằng, không thể có lòng tự chấn chỉnh bản thân, có tự chấn chỉnh bản thân tự nhiên sẽ không thiên lệch. Nếu muốn tâm chính thì trước tiên phải tự chấn chỉnh mình. Chấn chỉnh mình rồi thì có thể chấn chỉnh nhà, chấn chỉnh nước, chấn chỉnh thiên hạ.

Do vậy, trong sách "Đ ại học "cho rằng cái gốc rễ của trị quốc bình thiên hạ là ở tu thân, cái gốc rễ của tu thân là ở lòng chính tâm. Khổng Tử nói: "Tự mình chấn chỉnh trước thì thiên hạ ai dám không chấn chỉnh". Do vậy Phù Tử nói: "Gốc rễ trong việc lập đức của người lãnh đạo không gì ngoài chính tâm, chính tâm thì sau đó mới có thể chính thân (chấn chỉnh bản thân), chính thân thì sau đó kẻ tả hữu sẽ chính, kẻ tả hữu chính thì tất cả các quan viên đều chính, quan viên chính thì quốc gia sẽ chính, quốc gia chính thì thiên hạ chính".

Do vậy, thiên hạ không chính thì đất nước không chính, tất cả các quan viên không chính thì kẻ tả hữu sẽ không chính, người lãnh đạo sẽ không chính; bản thân của người lãnh đạo không chính thì tâm không chính. Đạo lý chính tâm là nói như vậy. Đây là một cuộc chấn chỉnh lớn. Chấn chỉnh cái tâm của mình thì sẽ chấn chỉnh được bản thân. Chấn chỉnh được bản thân thì sẽ chấn chỉnh được thiên hạ.

Thi Tử nói: "Tâm là chúa tể của cơ thể. Tâm của Thiên tử được thụ mệnh trời, tâm không chính thì thiên hạ hỗn loạn; tâm của Chư hậu được thụ mệnh nước, tâm không chính thì nước diệt vong. Kẻ bình thường thì tâm thu mệnh thần, tâm không chính thì bị sát hại". Do vậy, đạo lý trị và bình giản dị chứ không phức tạp, chuyện trong bốn biển chỉ cầu ở tâm mình là đạt được. Do vậy, chấn chỉnh tâm của mình cho nó không nghiêng ngả, không lỗi lầm, không bất cập. Đấy chính là đạt được tâm đức trong Trung Dung. Những người ở tầng lớp trên giữ được cái tâm này nên có thể vĩ đại mà chính trực. Những người ở tầng lớp dưới cũng tự nhiên theo đó mà lặng lẽ thay đổi. Tâm của người thiên hạ đều được chấn chỉnh, vậy thiên hạ vì sao không trị được đây?

Thế nào là chính? Dừng ở một thì gọi là chính. Thế nào là một? Là cái vốn có của chí thiện và đạo lý của nó. Tâm đã đến chí thiện thì có thể khôi phục dáng vẻ cũ. Không có yêu ghét, không có thói quen, không có mệt mỏi, không có đình trệ, không có thân thích, không có hận thù, không bận lòng, không cáu giận, không lưu tâm, không suy nghĩ, cõi lòng rộng mở, thuần khiết như tuyết trắng. Giữ được thiện tâm, tuân theo thiên đạo thì tâm này không cần chấn chỉnh cũng đã tự chính. Tâm có chính thì hành sẽ có chỗ dừng; hành có chỗ dừng thì tự có cái định, tâm có cái định thì tự có cái tĩnh; tâm có cái tĩnh thì tự có cái an; tâm có cái an thì tự có cái được. Cái được chính là có thể đạt được bản thế của chí thiện, Do vậy, có thể nói là đạt được một cái tâm. Có được cái tâm này thì đối với thiên hạ sẽ không có yêu ghét, sẽ không có khinh trọng, như vậy tự nhiên sẽ không sinh lòng khác.

"Sinh cái tâm này, sợ cái chính này". Không tự sinh cái tâm này thì tức là cái tâm không thiện không ác. Có cái tâm vô tâm này thì tự nhiên có thể chẳng biết đau đớn, linh hoạt sáng suốt trở chẳng có nghĩa lý gì, thành thực như thần. Và tất cả được coi như vô ý, vô vật, vô niệm. Như vậy thì sẽ không bị thiên hạ tác động đến, không bị vạn vật gây lụy đến thân, không bị chuyện lợi hại làm tối tăm đầu óc, không bị việc sống chết làm rối loạn thần trí. Thế là chỉ có sự hỗ trợ cho nhau cùng tồn tại, chỉ có những chuyện tự nhiên hợp lẽ trời. Dùng cái tâm này để trị vạn vật thì vạn vật đều chính; trị thiên hạ thì thiên hạ đều chính.

94. LÀM ĐIỀU NHÂN THÌ KHÔNG CẦN NHƯỜNG THẤY

Tinh thần của đức nhân nghĩa trong thực tế là sự kết hợp của tinh thần tập thể, tinh thần phục vụ, tinh thần lợi nhân lợi thế. Tinh thần dân tộc của bất kỳ quốc gia nào cũng đều phát sinh từ sự bồi dưỡng tính dân tộc và lịch sử văn hóa lâu dài. Xét lịch sử Trung Quốc, từ thời hoàng đế lập nước, tinh thần thượng võ của hàng trăm cuộc chinh phạt, tinh thần nhường ngôi của Đường Nghiêu Ngu Thuấn, tinh thần trị thủy của Vũ, tinh thần trị bạo an dân của Thang Vũ, tinh thần cứu thế của Khổng Mạnh, tinh thần xây dựng Vạn lý trường thành của Tần Thủy Hoàng, tinh thần đào sông Đại vận của Tùy Dương Đế cùng với tinh thần mở mang bờ cõi thời đại Hán, Đường, Nguyên, không có gì là không do tinh thần kiên cường và tinh thần tích cực tu luyện, hun đúc nên.

Tóm lại, chỉ có tinh thần kiên cường mới có thể thành nhân, chỉ có tinh thần tích cực mới có thể thành nghĩa. Khổng Tử dùng "trí, nhân, dũng" mà đạt được Đức, thi hành ngũ đạt đạo của Thiên hạ, thực tế cũng lấy nhân làm trung tâm. Dùng Trí mới có thể biết Nhân, dùng Dũng mới có thể hành Nhân. Người có lòng Nhân thì cương nghị nên "chỉ có người có lòng nhân đức, mới có thể yêu người và hận người". Người có lòng Nhân thì dũng cảm, do vậy nói: "Làm điều Nhân thì không nhường cho thấy". Nói đến Nhân, tất nhiên là nói đến người đó không phải là tư tưởng chủ nghĩa cá nhân, mà chỉ cầu hoàn thiện được bản thân mình, do vậy nói: "Mình muốn tạo lập cho mình thì cũng muốn có thể tạo lập cho người, mình muốn được thông đạt thì cũng muốn có thể làm cho người thông đạt". Có thể lấy "Thiên hạ là của chung" thì tất nhiên có thể khiến cho người già có chỗ đi về nghỉ ngơi, trẻ em có chỗ lớn, thanh niên có chỗ để được dùng, người cô đơn tàn phế có chỗ phụng dưỡng". Cho nên nói, tinh thần của đức nhân trong thực tế bao gồm tinh thần tập thể, tinh thần phục vụ, tinh thần lợi nhân, lợi thế.

"Người có trí tuệ không bị mê hoặc, người có nhân đức không phải lo buồn, người dũng cảm không sợ hãi". Tinh thần đại nhân, đại trí, đại dũng của Nho gia và tinh thần "thành nhân đạt nghĩa" đều muốn mọi người nhận rõ một điều "đúng", hoàn thiện được điều "đúng" đó; nhận thức một điều chính nghĩa, hoàn thiện điều chính nghĩa đó; nhận thức một chân lý, hoàn thiện chân lý đó. Nhận thức chuẩn xác mới có thể làm nên cái chân thực, có thể sinh ra chính khí to lớn hùng mạnh, có thể "sống chết không thay đổi mình".

Nho gia đề xướng tinh thần hành nhân hành nghĩa, do vậy có thể sinh ra tinh thần kiên cường, không sợ hãi, không ngại cái chết, dám hiến thân mình cho Tổ quốc và cho dân tộc.

95. KHÓ NHỊN CÓ THỂ NHỊN, KHÓ LÀM CÓ THỂ LÀM

Tình đời chỗ nồng đậm, có thể nhạt đi; tình đời chỗ khổ não, có thể nhẫn nại; tình đời chỗ phiền muộn, có thể xua tan; tình đời chỗ đam mê có thể dứt bỏ. Tinh thần kiên cường xuất phát từ trong lòng thì có thể dung nạp, khoan dung với người khác.

Trong sách "Thượng thư viết: "Một người có thể đại lượng dung nạp thì đức hạnh của người đó lớn".

Một người phải dung được cái người khác không thể dung, nhìn cái người khác không thể nhịn, tha cái người khác không thể tha, quên cái người khác không thể quên, mới có thể hiểu cái người khác không thể hiểu, làm cái người khác không thể làm thành cái người khác không thể thành, đạt cái người khác không thể đạt, bỏ cái người khác không thể bỏ, như vậy chính là thực sự có tinh thần kiên cường và tích cực.

Sử Tấn Thần nói: "Dung được mấy kẻ tiểu nhân, chịu được dăm chuyện trái ý, qua đó cảm giác thấy lòng dạ vô cùng thoải mái, thở phào nhẹ nhõm, như người nhai ô liu trong miệng, lúc đấy cảm thấy chua chát mà sau đấy nếm lại, lại thấy miệng mát lạnh".

Phạm Thuần Nhân nói: "Cái mà ta học được lúc bình sinh là hai chữ trung và oán, cả đời đắc dụng vô cùng. Khi làm quan trong triều, khi tiếp đãi bạn bè đồng liêu, thân thích họ hàng đều không thể thiếu nó". Lại nhắc nhở học trò rằng: "Con người ta tuy ngu dốt, nhưng khi trách mắng người khác thì rất dễ sáng suốt, tuy thông minh nhưng khi trách mắng mình thì rất dễ hỗn loạn. Nếu dùng tâm lý trách mắng người khác để trách mình, dùng tâm lý khoan thứ mình để khoan thứ người khác thì không cần phải lo lắng không thể đạt đến địa vị Thánh hiền". Do vậy, phải lấy dung dưỡng lượng, lấy nhẫn dưỡng khí, lấy thứ (tha thứ) để dưỡng tính, lấy vong (quên) để dưỡng tâm. Có bốn cái dưỡng này mà không đạt được địa vị Thánh hiền hào kiệt thì quả là điều không có. Một người tất phải dung được cái người khác không thể dung, nhìn cái người khác không thể nhịn, tha cái người khác không thể tha, quên cái người khác không thể quên, mới có thể hiểu cái người khác không thể hiểu, làm cái người khác không thể làm, thành cái người khác không thể thành, đạt cái người khác không thể đạt, bỏ cái người khác không thể bỏ, như vậy chính là thực sự có tinh thần kiên cường và tích cực. Làm được như vậy phải có sự độ lượng hơn đời. Trong tâm bất bình thì sẽ kêu, trong tâm "hữu đắc" (có được điều gì đó) thì phải nói, chính là vô lượng (không bờ bến, rộng mênh mông).

Một người dùng phương pháp này để tu dưỡng hành vi thì tự nhiên sẽ có lòng độ lượng siêu việt.

96. GIỮ GÌN THẦN TRÍ ĐỂ DƯỠNG TĨNH

Muốn có được trí tuệ lớn lao, giác ngộ cao sâu thì phải bắt đầu từ "tĩnh" là chủ yếu. Đã muốn đạt đến hào khí dồi dào hào hùng, chính khí ngút trời cũng phải bắt đầu từ việc chủ tĩnh là chủ yếu. Hiện nay, người phương Đông rất ngưỡng mộ trình độ cao về nền văn minh vật chất và sự phát triển khóa học kỹ thuật của người phương Tây, nhưng người phương Tây lại ngưỡng mộ sự thuần phác điền nhã chú trọng luân lý và quan hệ gia đình của người phương Đông. Dân tộc Trung hóa chú trọng tự mình tu dưỡng để bền lâu.

Chúng ta biết rằng, tâm không bị lay chuyển do ngoại vật thì sẽ yên tĩnh tự nhiên. Yên tĩnh thì sẽ không bị quấy nhiễu, không bị quấy nhiễu thì sẽ thanh tĩnh. Tĩnh thì có thể hư, hư thì có thể minh, minh thì có thể linh, linh hư thì hồ đồ, tất nhiên đó là cái vẻ trong sạch và thông thái của thần thánh. Tĩnh thì không có dục vọng, không có dục vọng thì có thể cương, cương thì có thể cường, cường thì có thể trực, trực thì có thể dùng. Cương cường trực dùng thì sẽ có vẻ lớn lao, làm kẻ khác không thể chống lại. Do vậy, muốn có được trí tuệ lớn lao, giác ngộ cao sâu thì phải bắt đầu từ việc chủ tĩnh. Đã muốn đạt đến hào khí hào hùng, chính khí ngút trời, cũng phải bắt đầu từ việc chủ tĩnh. Chủ tĩnh là bí quyết nhập môn để siêu phàm nhập Thánh (vượt trên phàm tục trở thành thánh nhân) của các nhà hiền triết, thượng nhân, quân tử, là công phu rèn luyện chủ yếu của các bậc anh hùng hào kiệt, lập đức lập nghiệp, cũng là nghệ thuật tu dưỡng của đời người. Tĩnh có thể dưỡng sinh, tĩnh có thể sinh tuệ (thông minh), trong tĩnh mở lối giác ngộ, trong tĩnh làm đạo sáng tỏ, tĩnh có thể thống thần hóa (làm cho thần trí sáng suốt).

Trang Tử nói: "Cái tĩnh của Thánh nhân chính là giỏi về giữ gìn để dưỡng tĩnh, vạn vật không đủ để nhiễu loạn tâm trí họ, do vậy có thể tĩnh", Quảng Thành Tử cũng nói: "Giữ gìn thần trí để dưỡng tĩnh thì hình thể tự nhiên đoan chính". Trong sách "Đại học" cũng nói: "Không động tâm là cái thiện cao nhất". Lại nói: "Hiểu được không động tâm thì sau có thể trấn định, trấn định xong thì có thể tĩnh, tĩnh thì có thể an, an thì có thể lự (suy nghĩ), lự thì có thể đắc". Cũng là nói từ chỗ dừng có thể sinh định, do định có thể sinh tĩnh, tĩnh lại có thể sinh định, rồi định có thể sinh dừng.

Hai thứ công phu này chính phản thông nhau thành một. Thông thường mà nói từ tĩnh vào dễ hơn so với từ dừng vào. Do vậy, các hiện nhân và triết gia trong lịch sử phần lớn đều dùng sức lực vào việc chủ tĩnh. Chu Liêm Khẽ nói: "Thánh nhân chế định ra nguyên tắc dùng nhân nghĩa trung tín để chủ tĩnh là việc cao nhất của việc làm người. Do vậy, Thánh nhân và trời đất hợp nhất với đức, và nhật nguyệt hợp nhất với mình, và bốn mùa hợp nhất với tốt xấu, Quân tử tu đức thì tốt, tiểu nhân tức giận thì xấu". Lại nói: "Không dục vọng thì tĩnh tại, tĩnh tại thì sáng tỏ", "Không dục (ham muốn) thì tĩnh". Liễu Vô Tử nói: "Không niệm (suy nghĩ, thì tĩnh, tĩnh thì thông thần (thần trí thông suốt)". Do vậy nói: "Tâm tĩnh càn khôn lớn, tâm an thì sáng suốt". Khi mọi người tu dưỡng đến giai đoạn tĩnh định thì có thể: "Ta tự vô tâm với vạn vật, còn lo gì vạn vật thường quấy nhiễu. Tự mình làm chủ trong tâm, chỉ có một trời đất thì đã đạt đến chỗ không động rồi". Do vậy, trong "Dịch Kinh" nói: "Vô tư (không suy nghĩ), vô vị (không làm), tịch nhiên không động lặng lẽ không động), có linh cảm thì sẽ thông suốt thiên hạ" Cái tịch nhiên bất động này chính là cái tĩnh ở trong lòng. Giác ngộ thông thân là tác dụng của tâm linh. Do vậy, Mạnh Tử đã có lời dạy "không động tâm".

97. TRONG CÁI TĨNH ĐÃ CÓ TRỜI ĐẤT

Tĩnh có thể dưỡng tâm, dưỡng thần, dưỡng khí, dưỡng tinh, dưỡng giới, dưỡng định, dưỡng tuệ và khai ngộ.

Đường Giám nói: "Công phu về tĩnh rất quan trọng, công phu về tinh của Đại Trình Tử rất đầy đủ, Vương Văn Thành cũng là kẻ công phu về tĩnh, cho nên họ có thể không động tâm. Nếu xét mình không cẩn thận, xem lý không rõ ràng thì đều là thứ phù phiếm. Tóm lại, cái cần thiết là một chữ tĩnh".

Chúng ta phải biết là tĩnh có thể dưỡng tâm, dưỡng thần, dưỡng khí, dưỡng tinh, dưỡng giới, dưỡng định, dưỡng tuệ và khai ngộ. Đây là những chỗ thần diệu của chữ tĩnh. Đâu chỉ là cái mà Hồ Lâm Dực đã nói: "Trí tuệ sinh ở tinh thần, tinh thần sinh ở an tĩnh?" Trần Bá Sa nói: "Tâm của người ta về bản thể đều như nhau, chỉ cần bồi dưỡng cái tĩnh của nó thì nó sẽ càng giác ngộ..." Trong tâm người ta không được giữ lại một vật nào, giữ lại một vật nào thì sẽ bị cản trở. Trước khi chưa động, không giữ một vật nào thì có thể tĩnh hư, không có trở ngại, thông suốt như không, cảm nhận được thì mới có phản ứng. "Tâm này rộng rãi, không có trong ngoài, không có kết thúc, không có chỗ nào không đến, không có phút nào không chuyển động. Lúc này trời đất do ta lập, vạn vật từ ta xuất ra, vũ trụ cũng ở trong lòng ta".

Trần Bá Sa tập trung sức lực vào việc chủ tĩnh mà ngồi tĩnh tọa. Ông nói: "Để học thì tất phải dưỡng môn đạo trong việc ngồi tĩnh tọa. Từ ta đến trình môn đều dùng chủ tĩnh để dạy mọi người. Hội Công chỉ nói về tĩnh, cũng giống như giáo huấn những năm cuối đời của Y Xuyên". Trong nghệ thuật tự mình tu dưỡng của đời người, kỳ thực thì hai loại công phu "Kính" và "Tĩnh" không thể bỏ một cái nào. "Thiên sơn điểu phi tuyệt, vạn kính nhân tông miệt cổ chu soa lạp ông, độc điều hàn giang tuyết" (Nghìn non bóng chim tắt, muôn nẻo dấu người không. Thuyền đơn ông đội nón, một mình câu tuyết sống) (Tương Như dịch).

Trong bài thơ này của Liễu Tông Nguyên có cả một thế giới thanh tĩnh. Có thể thấy được vẻ tao nhã, có thể thấy sự cô quạnh trống trải, đơn độc, hư ảo và diệu linh, đồng thời có thể thấy được một thế giới siêu phàm nơi mà ta hài hóa cùng vạn vật, hợp nhất với trời đất.

Lương Khải Siêu, nhà học giả thời cận đại cũng nỗ lực giữ tĩnh. Ông nói: "Mỗi ngày tĩnh tọa từ một đến hai giờ, cầu đó sự yên tâm, thường khiến cho bản thân tỉnh táo, chí khí như thần, mộng không loạn, trân trọng nhục mạ đều không sợ. Tất cả thành tựu của ông về cơ bản đều là như vậy.

"Bản thân tỉnh táo thì khí chất sẽ như thần. Thiên hạ từ xưa đến nay chưa từng có đầu óc tối tăm hỗn loạn nào mà có thể quyết kế lớn để lập đại nghiệp. Phàm là các nhân vật lớn, các đại hào kiệt thì những việc mà họ gánh vác vừa nhiều lại vừa nặng, thường có một thế giới khác ở bên ngoài thế giới này để bồi dưỡng tinh thần sáng suốt cho mình, lâu dần lâu dần thì người thường bị cảm nhiễm và từng bước được đồng hóa với họ, nếu không đầu óc xương cốt sẽ khô khan, trí tuệ cũng ngày càng giảm sút. Do vậy, muốn làm một nhân vật lớn thì trong cuộc đời mình không thể không một năm nào sống trong thế giới khác bên ngoài thế giới này. Trong một năm không thể không sống một tháng nào ở thế giới khác bên ngoài thế giới này, trong một ngày không thể không sống một giờ nào ở thế giới khác bên ngoài thế giới này". Ở đây có ý nói đến công phu "chủ tĩnh" bởi vì trong tĩnh có trời đất khác, có thế giới khác, có cuộc đời khác. Trong tĩnh có thể biến đổi khí chất, có thể biến đổi tâm tính, có thể biến đổi tinh thần tình cảm. Do vậy nói: tĩnh vượt ra ngoài trời đất, không ở trong vòng "có không".

98. BỒI DƯỠNG CHÍ KHÍ LỚN LAO

Tĩnh có thể làm tâm sáng thần yên, trí tuệ thêm mở mang sáng suốt, thần thái đa dạng, thích ứng vuông tròn. Dùng nó để làm việc lớn, xử lý khó khăn lớn, hóa giải mối nghi ngờ lớn, hoạch định kế lớn, thì tự nhiên không có trở ngại, bắt tay vào làm là được!

Cao Trung Hiến từng nói: "Tĩnh như vậy, động không như vậy, đó là khí tĩnh. Tĩnh như vậy, động cũng như vậy thì đó là lý tĩnh. Lý tĩnh, lý sáng muốn tĩnh thì ở trong đầu thông suốt không việc gì mà tĩnh. Khí tĩnh chính là định lâu thì khí trong, tâm khí giao hợp mà thanh tĩnh. Lý sáng thì khí tự tĩnh. Khí tĩnh thì lý cũng tự sáng. Hai cái giúp đỡ nhau và có ích cho nhau. Lý và khí vốn không phải là hai loại nguyên nhân. Ngồi lặng thể nghiệm lẽ trời là sự giáo hội cao nhất dưới của Diên Bình". Nếu dùng khí tĩnh động một cách hư giả thì sẽ mất đi, vậy còn chỗ nào có ích nữa? Ngồi lặng lắng lòng thể hiện lẽ trời có ý nói khi ngồi lặng lẽ tâm đó sẽ lắng thành vô sự, chính là cái lẽ trời đã được nhắc tới. Cao Trung Hiến đề xướng việc ngồi lặng lắng lòng muốn lấy sự thể hiện lẽ trời làm công phu đích thực của bậc Thánh nhân. Vậy, dưới của Quy Sơn, trong lúc dạy ta tĩnh tọa, quan sát xem khi hỉ, nộ, ái, lạc (yêu, giận, buồn, vui) chưa phát tác thì cảnh tượng như thế nào? Đây cũng chính là môn pháp bất nhị giúp cho tâm sáng tính rõ và thấu suốt trời đất.

Chủ tĩnh thực tế phải đạt tới phương pháp nhập môn chủ yếu mà Mạnh Tử đã nhắc đến là "Dưỡng tinh thần ngay thẳng cương trực" và "không động tâm". Còn cái thế giới "Phú quý không thể làm cho thành phóng túng, bần tiện không thể làm cho thay đổi, uy vũ không thể làm cho khuất phục" của Mạnh Tử nếu không phải trong tâm có trời đất khác, thế giới khác, cuộc đời khác thì làm sao có thể đạt được đây!

Bởi thế Trình Minh đã rắn người ta rằng: "Tâm người tất có chỗ dừng, không có thì nghe ở vật, đó chính là đạo lý không động tâm". Chu Hy dạy người khác nói: "Học giả nửa ngày tĩnh tọa, nửa ngày ôm sách. Cứ như vậy, thì không ai không tiến bộ. Có thể thể nghiệm 1, 2 tháng thì sẽ khác với trước. Học giả không theo được công phu này mà hoài phí đời người thì thật tiếc lắm thay. Cho nên trong tâm tĩnh thì tự nhiên sẽ chẳng một việc nhỏ nào không còn ý nghĩa trần tục vượt ra ngoài thế giới sự nghiệp công tích, vượt ra ngoài thế giới hiện thực. Như vậy thì làm sao có thể không siêu phàm thoát tục, không sáng suốt thần trí đây?

Tĩnh có thể làm tâm sáng thần yên, trí tuệ thêm khai ngộ, thần thái đa dạng, thích ứng vuông tròn. Dùng nó để làm việc lớn, xử lý khó khăn lớn, hóa giải mối nghi ngờ lớn, hoạch định kế lớn, thì tự nhiên không có trở ngại, bắt tay vào làm là được. Do vậy, Manh Sơn nói: "Gặp việc không thể ứng phó, chỉ có cách luyện tâm, càng không có cách luyện việc". Đại pháp tu dưỡng của Đạo gia gồm: luyện tâm pháp, luyện khí pháp, luyện tĩnh pháp, luyện thần pháp, tất cả đều lấy luyện tĩnh làm tôn chỉ nhập môn, cũng chính là cách để thu được sự yên tâm.

Dù với bậc Thánh hiền hào kiệt nào thì thống trị thiên hạ cũng dễ dàng mà thống trị lòng người mới là khó. Cho nên, Tị Tổ Đạt Ma của phái Thiên Tông nói rằng: "Chế tâm vào một chỗ, thì chẳng có việc gì là không làm được". Phương pháp chế tâm không gì ngoài tinh toạ. Chế chẳng qua là có ý không tiến hành một cách bình dị và tự nhiên như sự dưỡng tâm trị tâm mà Nho gia vẫn nói đến.

Yếu pháp trị tâm mà Lương Khải Siêu nhắc tới là: "Công phu trị tâm thì tâm địa phải trong sạch, không theo đuổi ngoại duyên (lý do bên ngoài), hội tâm không rối loạn, siêu thoát ở ngoài cõi trần. Trong tâm không có một chút tạp niệm, không có cặn bã thì sẽ tự hiện lên vẻ hoạt bát như chim bay cá lội. Tuy nhiên đời ta chẳng phải là dòng chán đời thoát trần, không thể tiếp xúc với vạn vật, chí nguyện càng nhiều thì sự việc tiếp xúc càng nhiều, không có cái tâm tự nhiên, giống như những người có đạo dù cho trật tự cũng như trăm vạn quân mà không có chủ soái, hiệu lệnh hỗn loạn, làm sao có thể không tan vỡ đây? Bởi thế phàm là gặp chuyện kinh hoàng sợ hãi mà mất đi cái khí chất thường ngày của mình, đều là cái hại do loạn làm, thực sự cần phải mất công phu. Cho nên các nhà hiền triết cổ kim trong ngoài nước không ai không coi cái tâm khẩn thiết là việc lớn thứ nhất. Phương pháp dùng công phần lớn đều lấy hai con dương là chủ kính và chủ tĩnh làm tôn chỉ. Diệu pháp này dùng kính phần lớn lấy chế ngoài để giúp dưỡng trong, bởi vì đức nghiệp của đời ta sở dĩ không dài, nguyên nhân của nó tuy rất nhiều nhưng vẫn không ngoài việc bị liên lụy do môi trường bên ngoài. Bị liên lụy do môi trường bên ngoài chính là ở ngũ quan mắt tai mũi lưỡi thân, cũng chính là cái mà Mạnh Tử gọi là vật trao đổi với vật". Mắt tai mũi lưỡi thân đã bị liên lụy thì ý của nó liền biến động theo, cũng là sự "dẫn thần" mà Mạnh Tử nói.

"Chí - sẽ động khí, khí - sẽ động vong, qua lại ràng buộc mà thôi, chỉ khách khác nhau thế sẽ không đủ để đối địch nhau. Kính chính là kiềm chế khách tà, tiêu diệt khí lực của nó. Tiêu diệt khách này xong thì chủ lực mới tăng trưởng, do vậy gọi đó là trong ngoài dưỡng lẫn nhau. Diệu pháp dùng tĩnh đều ở chỗ lấy tôn dưỡng làm cái gốc của ngoại ứng. Đời ta bị trói buộc trong thế giới này, tâm bị sự sợ hãi vây quanh, không có đến một khắc để nhìn đến. Nếu không có tính tọa để khống chế nó thì sẽ trở thành thể xác mà thôi. Tâm có thời gian để tồn dưỡng thì tự nhiên sẽ rắn chắc, không có thì sẽ dao động. Mạnh Tử được lực là ở không động tâm, còn bản lĩnh của ông là ở chỗ biết bồi dưỡng tinh thần ngay thẳng cương trực.

Tĩnh tọa không đủ, phải ra sức chủ tĩnh, mà công của chủ tĩnh tất nhiên từ việc tĩnh với mọi người. Do vậy, các nhà Nho đời trước đều coi điều này là phương tiện của môn pháp. Lý luận này của Lương Khải Siêu có thể nói rõ về công phu chủ tĩnh. Chẳng những có thể là bậc thềm đi lên thành bậc Thánh nhân hiền triết mà còn có thể là yếu tố cơ bản để các bậc anh hùng hào kiệt thành đại sự, lập đại nghiệp.

PHẦN IV

ĐỜI NGƯỜI

99. TRỊ BỆNH TRƯỚC TIÊN PHẢI TRỊ TÂM

Chỉ có tĩnh mới có thể an bài được cái tâm này của mình. Chỉ có tĩnh mới có thể an bài được cuộc đời của mình.

Tất cả lập đức, lập công, lập ngôn đều dựa vào tâm làm chủ. Tâm bận đến vật thì bị sai khiến bởi vật, tầm bận đến danh thì bị sai khiến bởi danh, tâm bận đến lợi thì bị sai khiến bởi lợi, tâm bận đến dục thì bị sai khiến bởi dục. Không bận đến điều gì thì sẽ chẳng bị điều gì sai khiến. Không bị điều gì sai khiến thì sẽ không có bệnh gì. Như vậy, nếu ngoài bị vật dục sai khiến thì trong tâm sẽ loạn, đâu có thể làm chủ đây?

Anh hùng hào kiệt, văn nhân triết sĩ cho đến kẻ phàm phu tục tử đại đế cùng có một khuyết điểm giống nhau, đó là đều có bệnh về tâm lý. Tâm không thể tĩnh thì không thể an, tâm không thể định thì không thể giữ. Trong lòng của mình không thể sống ung dung thì sẽ mất đi sự tồn dương. Tâm không thể tự định ra phương hướng thì sẽ mất đi sự thích ứng. Thế là từ một cái loạn thành vạn cái loạn đổ đến, một bệnh mà vạn bệnh sinh ra, như vậy thì thật hết thuốc chữa rồi.

Giả Văn Túc cho rằng dưỡng sinh trước tiên ở trị tâm. Ông nói: "Bản năng của tâm con người là định tĩnh, vốn nó tự ung dung, thì làm sao có thể có bệnh? Chỉ có khi gặp tài vật thì mới phải suy nghĩ để tranh đoạt, gặp công danh muốn giành lấy, gặp quyền thế muốn leo cao, gặp mối thù vặt thì muốn báo thù, gặp hoạn nạn thì muốn trốn tránh. Không đạt được mục đích trong lòng thì muốn đạt được, đạt được rồi thì trong lòng lại sợ mất đi. Như vậy, ngày ngày phải ghi khắc trong tâm, dần dần sẽ nuôi bệnh trong người. Tuy bề ngoài vẫn có được sự tu dưỡng, nhưng cuối cùng cũng không thắng được nỗi lo lắng trong lòng. Nếu muốn chữa bệnh thì trước tiên phải trị tốt bệnh trong tâm mình. Vứt bỏ mọi vinh nhục được mất, không để tâm mình bị liên lụy. Dù là những bệnh vặt vãnh cũng không thể để nó liên luỵ đến tâm của mình; bệnh lớn đến như sống chết thì cũng không thể để sự sống chết đó liên lụy đến tâm của mình. Cơ thể chúng ta có khí chất trong sáng thì tâm linh ngày càng rộng mở, cơ thể sẽ ngày càng khoẻ mạnh, không chờ được trường thọ thì cũng được tăng thọ, không mong đợi đức thì đức cũng ngày càng cao, không mong đợi sự nghiệp thì sự nghiệp cũng ngày càng lớn".

"Tĩnh tọa phi huyền diệc phi thiền, tu trị ngô đạo bổn như thiên. Trực tâm lại tự giáng ai hậu, hạo khí quán ư vị phát tiền. Đãn hữu bình thường vi cùng nghiên, cánh vô huyền diệu khả cùng nghiên. Nhất triều hốt hiển chân đầu diện, phương tín thành minh bổn tự nhiên" (Tĩnh tọa không phải huyền diệu cũng chẳng phải thiền, nên biết con đường của ta vốn như Trời. Lòng dạ thẳng đến từ sau khi đau thương, hào khi thấy từ khi chưa phát. Nhưng lấy cái bình thường để nghiền ngẫm, càng không huyền diệu càng nghiền ngẫm. Một sáng bỗng hiện lên vẻ thật, tin tưởng chân thành sáng rõ vốn là tự nhiên). Bài thơ này của Cao Trung Hiến chính là nói về tu dưỡng chủ tĩnh.

Quách Minh Tuyền đời Minh có bài thơ rằng: "Cận danh chung tang kỷ, vô dục tự thần thông. Thức viễn đái khôn nhuận, tâm không ý cảnh tận. Bế môn chỉ tĩnh tọa, bạch thị xuất phong trần". (Gần danh cuối cùng sẽ đánh mất mình, không muốn tự thần thông. Hiểu biết xa, càn khôn thấm nhuần. Tâm không ý càng mới. Đóng cửa chỉ ngồi tĩnh tọa, rõ ràng ra khỏi chốn phong trần).

Chủ tĩnh bất nhị pháp môn – kiềm chế thân xác và tâm hồn, là bản lĩnh của bậc tiền Phật thánh nhân và anh hùng hào kiệt. Chỉ có tĩnh mới có thể an bài được cái tâm này của mình, cuộc đời của mình, thế giới của mình và trời đất của mình.

Trong tròn có vuông, không quên nguyên tắc quan trọng này.

Trong tròn có vuông, nói từ góc độ tổng thể và bộ phận, tính chung và tính riêng là có ý chỉ những vật chất khác nhau và những cá thể riêng biệt cùng tồn tại hài hòa, cho phép phát triển cá tính dưới tiền đề tuân thủ nguyên tắc chung. Ví dụ, thế giới hiện nay có nhiều nền văn hóa cùng tồn tại, cùng phát triển. Văn hóa của các dân tộc, các nước là vuông, tất cả những cái vuông đó hợp lại với nhau trở thành tròn, là tổng thể của toàn bộ văn hóa nhân loại. Văn hóa của các dân tộc, các nước khác nhau tôn trọng lẫn nhau, học tập và dung nạp lẫn nhau. Giống như người có cá tính khác nhau tôn trọng lẫn nhau và cùng sống hòa thuận.

Nếu nói từ tính nguyên tắc và tính linh hoạt của cuộc đời, trong tròn chứa vuông là chỉ cách xử thế trong từng điều kiện riêng. Nhất là trong đời loạn, tình thế khó khăn, nguy hiểm, con người không thể làm việc theo đường thẳng, không thế không cẩn thận, chú trọng quyền biến. Có lúc vì nguyên tắc chung, vì lợi ích chung mà bất đắc dĩ phải hy sinh hoặc đi ngược lại nguyên tắc riêng và lợi ích riêng. Ví dụ lời đánh giá của Khổng Tử đối với Quản Trọng trong cuốn "Luận ngữ".

Quản Trọng vốn phò tá Công tử Cưu. Công tử Cưu là anh em và cũng là kẻ thù chính trị của Tề Hằng Công. Tề Hằng Công giết Công tử Cưu, Quản Tr ọ ng không những không tuẫn tiết theo Công tử Cưu mà ngược lại, còn làm Tể tướng cho Tề Hằng Công. Có người nói Quản Tr ọ ng bất nhân. Khổng Tử nói, Quản Trọng là người rất có bản lĩnh. Ông giúp Tề Hằng Công 9 lần họp với chư hầu, không dùng vũ lực mà khiến thiên hạ được yên ổn, nhân dân đến nay vẫn nhận được ân huệ của ông. Nếu không có Quản Trọng thì chúng ta hôm nay rất có thể đều trở thành những kẻ tàn bạo. Rồi, ông đã có cống hiến lớn cho thiên hạ và đất nước như vậy, không phải là chỉ biết tự mình thắt cổ, nhảy xuống nước âm thầm mà chết đi một cách vô ích thì người dân bình thường cũng có thể so sánh được.

Quản Trọng làm việc cho Tề Hằng Công thì đối với công tử Cựu mà nói là bất trung, bất nhân, bất nghĩa. Nếu xét từ góc độ xử thế của cá nhân thì tròn mà không vuông. Nhưng ông đã cống hiến cho nhân dân, cho đất nước, vì bách tính mà tận lực đại trung, đại nhân, đại nghĩa, thì có thể nói là trong tròn có vuông, không đi ngược lại đại nghĩa và nguyên tắc lớn của thiên hạ. Do vậy, Khổng Tử không những không phủ nhận ông mà còn khẳng định một cách đầy đủ công tích vĩ đại của ông.

Ví dụ khác về "trong tròn có vuông" là Phùng Đạo. Giữa thời Đường, Lai, trong mấy chục năm Ngũ Hồ làm loạn Trung Hoa, đều do người Hồ trị vì. Năm triều đại đều mời Phùng Đạo ra làm quan, và ông đều thể hiện lòng trung của mình đối với mỗi vị quân chủ. Có thể thấy ông "tròn" đến cực điểm. Về hành vi này của Phùng Đạo, Âu Dương Tu mắng ông là vô sỉ, cho rằng ông làm việc cho người Hồ, không có khí tiết. Nhưng những người cùng thời như Vương An Thạch, Tô Đông Pha… lại cho rằng ông rất giỏi, là "người đứng cùng Bồ Tát". Cả đời của Phùng Đạo có thể nói là "trong tròn có vuông". Dù ông làm quan trong triều đình dưới sự thống trị của người Hồ, nhưng cuộc sống của bản thân ông lại rất nghiêm, vừa không tham tài vừa không hiếu sắc. Với sự cẩn thận và linh hoạt, trước sau ông kiên quyết giữ gìn nguyên tắc sống lớn của mình. Ông cho rằng trong bối cảnh lịch sử lúc đó, cái quan trọng nhất là bảo tồn được tinh thần văn hóa Trung Quốc và mạch máu của dân tộc Trung Hoa, để đợi vị quân vương thật sự của đất nước xuất hiện. Sau khi ông chết rất nhiều năm mới xuất hiện Tống Thái Tổ Triệu Khuông Dẫn, sáng lập ra vương triều Đại Tống.

100. HÀNH ĐỘNG CÓ VUÔNG THÌ KẾT CỤC TỰ TRÒN

Gieo hành vi gặt thói quen, gieo thói quen gặt tính cách, gieo tính cách gặt số phận.

Anh hùng tạo ra thời vận, kẻ tầm thường thì chờ đợi thời vận. Anh hùng trưởng thành trong nghịch cảnh, phá vỡ nghịch cảnh, kẻ tầm thường chịu sự chi phối hạn chế bởi nghịch cảnh. Vận mệnh và khí số chỉ có thể nói là những từ ngữ khiến tự mình buông xuôi không có ý chí tiến thủ. Trời không có tư ứng (linh ứng riêng cho ai), thượng đế không có tư ái (yêu quý riêng ai), chỉ cần người khác có thì bạn cũng có thể có, chỉ cần người khác có thể đạt được thì bạn cũng có thể đạt được. Mặt trăng của người khác chắc chắn sẽ không tròn hơn của bạn. Người không yên phận không hài lòng với hiện trạng vốn có mà không ngừng phấn đấu tiến thủ thì tất sẽ có được thành quả.

Người ta thường đàm luận về vận mệnh, số phận trong những suy nghĩ của các bậc thánh hiền hào kiệt thì không hề tin vào vận mệnh, số phận. Họ không lãng phí thời gian của mình mà chỉ vùi đầu vào làm việc.

Franklin nói rằng: "Chịu sự khống chế của hoàn cảnh, phục tùng sự chi phối của số phận thì chỉ là loài cây cỏ, cầm thú mà thôi".

Vương Nhĩ Đức nói rằng: "Chúng ta không thể chịu để hoàn cảnh chi phối mà cần phải chi phối hoàn cảnh, không thể chịu để thời vận hạn chế mà cần phải tạo ra thời vận". Thời vận và số mệnh chỉ có thể trói buộc được những kẻ phàm phu tục tử chứ không thể trói buộc được những bậc anh hùng hào kiệt.

Triết gia xưa nói rằng "Số phận do ta tạo nên hạnh phúc do ta tự đi tìm".

Tục ngữ có câu "Nhân nào quả ấy". Cầu nhân được nhân, cầu đức được đúc, cầu phúc được phúc, cầu sang được sang. Tất cả đều dựa vào sự nỗ lực của bản thân chứ làm sao có thể dựa vào người khác được?

Mạnh Tử nói rằng "Nỗ lực thì sẽ đạt được, buông xuôi thì sẽ mất hết" đạo đức, nhân nghĩa, phú quý công danh tất cả đều do sự sự nỗ lực của bản thân. Trong lúc tăm tối làm sao có thể có sự chi phối nào khác, mọi sự chi phối đều ở cả trong lòng mình, có một ước vọng to lớn thì kẻ thất phu cũng có thể thành đế vương.

Quách Nhĩ Vệ nói rằng "Số mệnh không phải là kẻ thống trị mà là nô lệ của tạo hoá".

Henry nói rằng "Tôi là chủ nhân của số phận, tôi là chúa tể của linh hồn". Đương nhiên, bạn trồng thứ gì thì sẽ thu hoạch thứ đó. Thời vận và số mệnh đều là do tự mình gieo trồng mà nên.

W.Thackeray [2] nói rằng "Gieo hành vi gặt thói quen, gieo thói quen gặt tính cách, gieo tính cách gặt số phận". Làm một việc thiện bạn sẽ thu được một kết quả tốt đẹp, làm một điều ác bạn sẽ chịu hậu quả mình gây ra. Đây là quy luật không thể thay đổi của thiên kinh địa nghĩa (tức là lý lẽ vô cùng chính xác không thể nghi ngờ).

101. THỜI GIAN HIỆN HÌNH LÀ SỰ LUÂN CHUYỂN CỦA TRÒN

Thời gian như tia chớp, năm tháng tựa thoi đưa. Nếu không chịu phấn đấu nỗ lực mà ham muốn xa xỉ, đam mê tiền bạc thì làm sao có thể không bị thời gian cuốn trôi?

Con người ta lập chỉ muốn làm anh hùng hào kiệt thì phải ươm hạt giống anh hùng hào kiệt, lập chí muốn làm nhân sỹ thánh hiền thì phải ươm hạt giống nhân sỹ thánh hiền. Thế gian nhỏ bé chẳng phải là trồng dưa được dưa, trồng đậu được đậu, trồng cát được cát sao?

Triệu Chuyên nói "Không cần nói là già hay trẻ, thời gian vẫn luôn chuyển vần". Một người có thể trở thành rất vĩ đại nhưng cuối cùng không thể vĩ đại được thậm chí rơi vào sự nhỏ nhoi tầm thường - đó là do anh ta tự trói buộc mình hay tự buông trôi. Vận mệnh không vứt bỏ con người mà con người ta đang vứt bỏ vận mệnh. Số phận không hạn chế con người mà con người thư ờ ng hạn chế số phận. Thời vận sẽ không trói buộc con người mà con người luôn tự trói buộc. Như vậy chẳng thành được việc gì, chẳng những không chịu tự xét mình mà lại nói là do thời vận không tốt. Thế là chẳng bi ai sao?

Thời gian như tia chớp, năm tháng tựa thoi đưa. Nếu không chịu phấn đấu nỗ lực mà ham muốn xa xỉ đam mê tiền bạc, ăn chơi xa xỉ thì làm sao có thể không bị thời gian nhấn chìm? Cả đời mà cứ sống lặng lẽ thì chẳng khác nào sự sống của loài khuyến mãi

Shakespeare nói: "Nếu như lúc trẻ chúng ta vứt bỏ thời gian thì khi về già thời gian sẽ vứt bỏ chúng ta".

Nếu như không muốn bị thời gian vứt bỏ thì chỉ có tích cực cố gắng làm việc, khiến cho cuộc đời mãi mãi tỏa chiếu, phải tạo ra thời vận chứ không phải ngồi đợi thời vận.

Thơ của Đào Uyên Minh viết "Tuổi xuân không quay lại, ngày qua đi khó lại thấy sớm mai, gặp thời thì nên tự khích lệ mình, năm tháng đầu có đợi người ta".

Trong thơ Byron cũng viết "Đừng để ngày qua đi vô ích, tuổi thanh xuân không trở lại bao giờ".

Đây là ánh sáng soi chiếu nghìn đời, có ý rằng, thời gian tạo nên vận mệnh.

Lincoln nói rằng "Cuộc đời của chúng ta đều do thời gian tạo nên, lãng phí thời gian tức là vứt đi một phần của cuộc đời".

Franklin nói: "Kẻ xem thường một chớp mắt thì mất thời gian, không biết rằng đã vứt bỏ phí hoài những gì mình có". "Nếu bạn quý trọng cuộc sống thì xin đừng lãng phí dù là một chút thời gian bởi vì nó là nguyên liệu của cuộc sống".

Napoleon nói rằng: "Nếu một ngày qua đi mà tôi không làm việc gì thì tự tôi cảm thấy như phạm tội ăn cắp".

Einstein nói rằng: "Giá trị của khoảnh khắc thời gian cũng quý như vàng". Câu nói này giống câu ngạn ngữ của ta "Một tấc thời gian một tấc vàng".

Từ đó có thể thấy, bọn họ sở dĩ vĩ đại bởi vì họ có những thành công phi thường nhưng đây không phải là ngồi trong nhà đợi thành công đến mà là do quý trong cuộc đời và thời gian của mình khiến cho không một giây phút nào trôi qua vô ích. Maupassant nói "Trên thế giới thật không biết có bao nhiêu người có thể thành công trong sự nghiệp nhưng họ đều để những khoảnh khắc thời gian ít ỏi trôi đi một cách vô nghĩa".

Socrates nói "Khi rất nhiều người còn đang luẩn quẩn trên đường không tiến lên được người ta đành phải mở một con đường to để cho một số những người quý trọng thời gian vượt lên theo kịp cái trước mặt họ". Cho nên Đại Vũ Đào Khản đều quý từng phút giây. Trong "Hoài nam tử "viết: "Bậc thánh nhân không quý trọng một thước ngọc dài mà quý trọng một tấc thời gian". Từ đó khiến người ta đưa ra khẩu hiệu "Thời gian không chừa một ai", "Tuổi xuân không quay trở lại". Không thể để cho thời gian và vận mệnh của mình trôi qua một cách vô nghĩa.

102. NỖ LỰC LÀ MẸ THÀNH CÔNG

Đời người ta lấy phục vụ làm mục đích mà không phải là lấy đòi hỏi làm mục đích. Phục vụ chính là làm việc, làm việc chính là "Hành".

Khổng Tử ngồi trên bờ sông nhìn xuống dòng nước chảy mà than rằng: "Thời gian như nước trôi đi, không lưu lại một thứ gì, ngày đêm vẫn trôi đi như vậy". Đây có ý khuyên người ta đi đến cuối cuộc đời bằng tinh thần nhất quán triệt để.

Chúng ta cần phải ghi nhớ rằng sự thành công của những vĩ nhân trong lịch sử chủ yếu là do tinh thần nỗ lực phấn đấu không ngừng mà có được. Cho nên khi trả lời Tử Lộ, Khổng Tử nói rằng "Làm việc trước mặt nhân dân khiến cho họ cần cù", Tử Lộ thỉnh cầu giảng thêm một chút nữa, Khổng Tử nói "Không thể lơi lỏng". Cho nên nói "Nỗ lực là mẹ của thành công".

Anh Tử nói với Lương Khâu rằng "Tôi đến chết cũng không theo kịp tiên sinh". Và bình luận: "Tôi nghe nói người có tài thường thành công, người nỗ lực thường đạt được, tôi chẳng có gì không giống người khác, cũng ít khi có thể thường xuyên nỗ lực không ngừng nên khó đuổi kịp". Kh ổ ng Tử dùng lục nghệ để dạy học nhưng bất kỳ ở đâu cũng lấy nỗ lực để dạy dỗ. Tử Tương hỏi chuyện chính trị, Khổng Tử nói với anh ta rằng: "Nói đi đôi với làm là lễ. Trong khi làm việc cảm thấy vui vẻ là lạc. Quân tử có thể làm được hai điều này thì có thể làm quan, bởi thế nên thiên hạ cũng sẽ thái bình".

Khổng Tử dạy Tử Hạ, nói đến đức hành của bậc quân vương là: "Quan phụ mẫu của trăm dân, nhất định phải thông tình đạt lý để đạt đến ngũ trí, thi hành tam vô, cho nên mới có thể tung hoành bốn phương trong thiên hạ".

Nhưng chí, hành, phục, lao đã nói đến đều là chữ "Hành" này. Lấy sự nỗ lực dạy dỗ người đời sau thì là vua, là thần, là dân đều làm như thế.

Khổng Tử bình luận về "Tri" nói rằng: "Hoặc vừa sinh ra đã biết, hoặc thông qua học tập mới biết hoặc sự việc không chế trong một hoàn cảnh nhất định mà biết cũng vẫn là chỉ biết một phần của nó".

Khi bình luận về "hành", ông nói "Hoặc là vì yên ổn mà làm, hoặc là thấy lợi mà làm, hoặc là miễn cưỡng mà làm, đây chỉ là một loại thành công" Mục đích chủ yếu của ông là động viên mọi người "nỗ lực". Còn những người trời sinh ra đã biết, vì yên ổn mà làm thì từ cổ đến nay rất hiếm. Bậc thánh nhân theo Khổng Tử chẳng những không ỷ vào việc trời sinh ra đã biết để tự đắc mà còn dựa vào sự chuyên tâm học tập, dựa vào sự nỗ lực hành động thiết thực, cố gắng đạt được như vậy.

Khổng Tử nói: "Ta không phải là người trời sinh ra đã biết mà là kẻ thích học người xưa lại dựa vào quan điểm sắc bén để tìm kiếm tri thức", tức là phải chú trọng tới "Hành" mới có thể hiểu biết. Cho nên bí quyết để vạn sự đều thành công là ở việc "nỗ lực", nỗ lực tiến thủ và nỗ lực không ngừng. Vì thế Khổng Tử đã truyền dạy thế hệ sau rằng: "Phải học cho rộng, xét cho kỹ, suy nghĩ phân biệt cho rõ ràng", sau đó "Làm việc một cách kiên trì", "Có những thứ cần học lại không học, học rồi cũng không biết vận dụng, có những thứ cần hỏi lại không hỏi, hỏi rồi không biết trả lời, cũng chẳng thực hiện biện pháp bổ cứu, có những thứ cần suy nghĩ cũng không suy nghĩ, suy nghĩ rồi nhưng không nắm được nội dung chủ yếu cũng chẳng biết ngẫm lại, có những cái cần phân biệt rõ ràng cũng chẳng thèm nghiên cứu thảo luận".

Đời người ta lấy phục vụ làm mục đích mà không phải lấy đòi hỏi làm mục đích. Những người có trí thông minh, có tài năng lớn, nên dùng năng lực của mình phục vụ nghìn vạn người. Những người thông minh có tài năng vừa phải thì nên dùng tiềm lực của mình phục vụ chục trăm người. Còn những người không có trí thông minh, không có tài năng thì nên cố gắng phục vụ một người. Nhân sinh quan phục vụ này cũng là nhân sinh quan nỗ lực. Phục vụ chính là làm việc, làm việc chính là "Hành".

103. MỌI NGƯỜI ĐỀU CÓ THỂ THÀNH THÁNH NHÂN

An phận thủ thường, không lo nghĩ đến những thứ vượt quá tầm tay, xã hội chắc chắn có thể tự yên, quốc gia chắc chắn có thể tự trị, mọi người chắc chắn có thể tự hòa nhập.

Ý nghĩ chủ yếu trong cuộc đời con người ta là phải tận chức (làm hết phận sự), tận lý (làm hết lý lẽ), tận tình, tận luân (làm đúng luân thường). Làm hết bổn phận của mình, làm hết trách nhiệm của mình, không tranh giành là có thể đạt được. An phận thủ thường, không mong muốn những thứ vượt quá tầm tay, xã hội chắc chắn có thể tự yên, quốc gia chắc chắn có thể tự trị, mọi người chắc chắn có thể tự hòa hợp.

Mọi người đều chỉ muốn hoàn thiện một cái tôi nhỏ bé, vậy trách nhiệm với xã hội, trách nhiệm với thế giới, trách nhiệm với nhân loại sẽ để cho ai làm, để cho ai hoàn thiện? Những kẻ chỉ muốn hoàn thiện riêng mình quyết không thể làm được người lãnh đạo chính trị. Đế vương tuy được tôn vinh nhất trong nhân thế nhưng tuyệt đối chưa đủ để coi là quý, chưa đủ để coi là lớn. Nghiêu Thuấn tuy làm thiên tử, chủ yếu là do có đức hành của bậc thánh nhân, Kiệt Trụ tuy làm thiên tử nhưng lại không có đức hành của bậc thánh nhân, cho nên bị mọi người xem thường. Các bậc đế vương từ xưa đến nay có đến hàng nghìn hàng vạn, nhưng được người ta sùng bái thì liệu có mấy người. Vậy mà Khổng Tử, Mạnh Tử lại là những nhân vật mà bao đời nay, đến ngay cả đàn bà con trẻ cũng đều biết. Từ đây có thể thấy, người đáng quý, đáng trọng thì đều là ở học vấn, tu dưỡng và đức hành.

Đức hành cao thượng là thánh nhân, địa vị cao nhất là đế vương. Thánh nhân, mọi người ai cũng có thể làm, ai cũng có thể đạt được nhưng đế vương thì không thể.

Mạnh Tử nói: "Người người đều có thể trở thành Nghiên Thuấn" tức là mọi người đều có thể trở thành đức hạnh như vua Nghiêu, vua Thuấn nhưng không phải đều có thể trở thành đế vương, nói cách khác mọi người đều có thể trở thành thánh nhân.

Vương Đương Minh nói: "Đây đường đều là thánh nhân". Tức là mọi người ai ai cũng có thể thành thánh nhân, như vậy tự nhiên trên khắp đường, khắp nước đều là thánh nhân. Như vậy, quốc gia sẽ là thánh quốc.

104. DŨNG KHÍ LÀ NGỌN NGUỒN CỦA SỰ SỐNG

Can đảm, không sợ hãi mãi mãi là đặc trưng nổi bật của những con người thành đạt lớn trong sự nghiệp.

Những kẻ sinh ra đã nhát gan, không dám mạo hiểm lại sợ khó sợ khổ thì suốt đời chỉ có thể làm được dăm việc cỏn con mà thôi.

Trong lịch sử có rất nhiều nhân vật vĩ đại sở dĩ trở thành vĩ nhân là do họ đã khắc phục được rất nhiều khó khăn vượt qua rất nhiều nguy hiểm, họ chế ngự và chiến thắng mọi trở ngại đồng thời đạt được sức mạnh bằng tinh thần không sợ hãi. Tâm lý sợ hãi, bị quan, tiêu cực và ngại khó cầu an là kẻ thù lớn nhất của nhân loại, nó không những có thể phá hủy tiền đồ mà còn có thể huỷ hoại sự sống của con người, chúng ta cần phải dùng tinh thần đại trí đại dũng không sợ hãi để hạn chế tâm lý này, thì mới có thể làm cho sức mạnh tiềm tàng thần kỳ của sự sống được phát huy cao độ.

Một người có thể giữ được cái tâm với đạo nghĩa, làm việc theo lẽ công bằng, cả đời quang minh lỗi lạc, trong sáng như vầng nhật nguyệt, ngẩng đầu không hổ thẹn với trời, cúi xuống không hổ thẹn với đất, thì còn gì phải sợ nữa? Đã không sợ hãi gì - "sống chết chẳng can hệ đến mình" thì làm sao có thể e ngại rằng mình không có được đại dũng, không lập được danh tiết?

Chỉ cần chúng ta có dũng khí thì sẽ có thể không sợ nguy hiểm, sẽ có thể khắc phục được khó khăn và nguy hiểm; cũng sẽ chẳng còn nguy hiểm. Có nguy hiểm tức là có vinh quang. Nguy hiểm càng lớn, vinh quang sẽ càng lớn, nguy hiểm càng nhiều thì vinh quang sẽ càng sáng ngời hơn. Muốn chịu được nguy hiểm lớn thì phải có dũng khí lớn.

Dũng khí là nguồn động lực lớn nhất cho sự sống của chúng ta, nếu không sự sống sẽ biến thành thứ không có động lực, không có giá trị, không có ý nghĩa.

Can đảm, không sợ hãi mãi mãi là đặc trưng nổi bật của những con người thành đạt lớn trong sự nghiệp. Những kẻ sinh ra đã nhút nhát, không dám mạo hiểm lại sợ khó, sợ kh ổ thì suốt đời chỉ có thể làm được một vài việc cỏn con mà thôi. Có tinh thần dũng cảm khắc phục khó khăn mạo hiểm chính là yếu tố quan trọng nhất trong tính cách của một con người vĩ đại.

Chiến thắng được sự sợ hãi, bạn sẽ khiến cho tâm linh mình thay đổi, dũng khí tăng thêm. Bất kể gặp phải khó khăn gì, nguy hiểm gì chỉ cần bạn có thể bằng tinh thần dũng cảm vượt lên phía trước, quyết không quay đầu nhìn lại thì, thà chết chứ không lùi thì lý tưởng cao đẹp của bạn sẽ được thực hiện.

Có những bậc đại dũng lại từ một tinh thần sợ hãi trước kia sinh ra, dũng khí ngoài chỗ do lòng hổ thẹn, do sự sáng suốt, do ý chí quyết không sợ hãi mà tạo thành ra, thì quan trọng nhất là phải dùng sự nhẫn nại của bậc thánh nhân để bồi dưỡng nó.

Việt vương Câu Tiễn có thể chịu đựng sự sỉ nhục của nước Ngô, Hàn Tín có thể chịu cái nhục chui háng, Trương Lương có thể chịu được quẫn cảnh phải xỏ giày, Hán Cao Tổ có thể chịu được nỗi uất ức trăm lần thất bại, tất cả đều có thể chịu đựng được. Cho nên những bậc đại dũng luôn không chút hoang mang đối với những sự việc bất ngờ, không tức giận đối với những tội danh vô cớ, núi Thái Sơn có lở cũng không đổi sắc mặt - "con nai ở bên cạnh cũng không để mắt". Còn về những kẻ "rút kiếm giương tên, thẳng người mà đánh, hung dữ cuồng bạo, chết không tiếc nuối" thì chỉ là thứ dũng khí của loại thất phu tiểu nhân. Dũng khí mà một đức trẻ nhỏ cũng có được, không nhất thiết phải đợi tu dưỡng mới đạt đến thì đó là dũng khí tự nhiên.

Trong "Thượng sách" có nói: "Chịu nhẫn nhục mới có thể có lợi".

Trong "Luận ngữ" cũng nói: "Những chuyện nhỏ đều không chịu đựng được, thì sẽ làm hỏng cả chuyện lớn". Bách Trượng nói: "Buồn phiền lấy nhẫn nhục là cõi Phật". Thiên Huyền Tử nói: "Người dũng cảm coi người có thể chịu đựng làm bậc chân nhân".

Hoàng Đình Kiên nói: "Trăm trận trăm thắng không bằng một lần nhẫn nại, vạn lời vạn đúng không bằng một sự im lặng".

Khí càng nhẫn lại thì càng thấy mạnh mẽ, dũng càng tu dưỡng thì càng lớn lao. Vì thế, nhẫn có nghĩa là cất giấu, dưỡng có nghĩa là thai nghén.

105. TINH THẦN COI VIỆC THIÊN HẠ TRÁCH NHIỆM CỦA MÌNH

Kẻ tầm thường sở dĩ tầm thường là do không có dũng khí, không có tinh thần dũng cảm. Còn bậc anh hùng hào kiệt sở dĩ trở thành anh hùng hào kiệt là do có dũng khí đó, có tinh thần dũng cảm.

Dũng khí là mẹ của mọi sự thành công. Trong dòng thác cuộc đời, từ dũng khí có thể nhìn thấy cái cuộn trào của sức sống, có thể nhìn thấy sự hào hùng của khí phách. Cho nên nói, những người chỉ có dũng khí mới có tinh thần khắc phục khó khăn chiến thắng nghèo hèn, mới có tinh thần dám chịu mạo hiểm, mới có tinh thần dám nhảy vào nước sôi lửa bỏng, coi cái chết nhẹ tựa lông hồng, có tinh thần coi việc thiên hạ là trách nhiệm của mình, mới có tinh thần hi sinh vì chân lý chính nghĩa như vậy, cũng mới có thể nhìn ra chân lý, nhìn ra cái đẹp, cái thiện và sự huy hoàng rực rỡ của cuộc đời!

Có cái dũng và cái khí hơn đời mới có thể làm nên sự nghiệp vĩ đại hơn đời, đạt được thanh danh anh hùng hơn đời. Những bậc anh hùng hào kiệt từ xưa đến nay sở dĩ có thể lập đại công tạo đại nghiệp, sở dĩ có thể lưu danh thiên cổ tất cả đều là dựa vào tinh thần can đảm của họ. Đây chính là yếu tố chủ chốt thứ hai trong khí chất của những bậc hào kiệt đại dũng, không có những yếu tố này thì không bao giờ có thể trở thành anh hùng hào kiệt, Kẻ tầm thường sở dĩ tầm thường là do không có dũng khí và tinh thần can đảm, còn bậc anh hùng hào kiệt sở dĩ trở thành anh hùng hào kiệt là do có dũng khí ấy, có tinh thần can đảm ấy.

Có dũng khí, tức là dám đảm đương tất cả. Có tinh thần can đảm tức là có thể hoàn thành mọi việc. Cho nên không Tử nói: "Đủ ba thứ: trí tuệ, nhân đức, dũng cảm là có thể trở thành bậc đại đức trong thiên hạ", lại nói: "Người thông minh không bị mê hoặc, người nhân đức không phải ưu phiền, người dũng cảm không có sự sợ hãi".

Tôn Tử đưa ra 5 yếu tố mà người làm tướng lĩnh phải có đó là: "Trí, tín, nhân, dũng, nghiêm". Như thế mới có thể hoàn thiện được sự nghiệp, đạt công tích, hoàn thiện được đạo đức và hoàn thiện đời người. Hành nhân và hoàn thiện nhân nhất thiết phải dựa vào dũng; hành nghĩa và hoàn thiện nghĩa cũng nhất thiết phải dựa vào dũng; hành kỳ sở tri (thi hành những điều mình đã biết) và hoàn thiện về đạo, hành đức và hoàn thiện về đức cũng đều phải dựa vào dũng.

106. CHIẾM GIỮ VỊ TRÍ ĐÚNG ĐẮN TRONG THIÊN HẠ

Nhìn thấy việc nghĩa mà không làm, không phải là dũng; mềm nắn rắn buông, cũng không phải là dũng.

Đối mặt với khó khăn lớn mà không dám quyết chí, nhìn thấy nguy hiểm mà không thể tuân mệnh cũng không phải là dũng.

Cái đạo của đại dũng có thể bồi dưỡng từ nghĩa, chỉ nghĩ đến nghĩa, không coi việc sống còn là chuyện thì sẽ tự sinh đại dũng.

Bình luận về đại dũng, Khổng Tử nói: "Tự xét mình can đảm, nếu tự mình đuối lý, thì đối phương là người rất bình thường cũng sợ anh ta. Nếu mình đúng đắn thì đối phương có là thiên bình vạn mã ta cũng vẫn dũng cảm vượt lên", ("Mạnh Tử - Công Tôn Sửu thượng ") lại nói: "Đứng trước đại nạn không cảm thấy sợ hãi là dũng khí của bậc thánh nhân".

Gắng thực hiện đạo lớn mới có thể dám nhảy vào nước sôi lửa bỏng, không qua loa mới có thể tránh được tai họa, không được tùy tiện mưu giành lợi lớn, không sống an phận, không sợ chết, coi thường nguy hiểm, vui lòng chịu nguy hiểm. Coi sinh mạng tựa cây cỏ, coi cái chết như thể quay về.

Nhìn thấy điều nghĩa không làm không phải là dũng; mềm nắn rắn buông không phải là dũng, đối mặt với khó khăn lớn mà không dám quyết chí, nhìn thấy nguy hiểm mà không thể tuân mệnh cũng không phải là dũng.

Khi bình luận về dũng khí Mạnh Tử nói: "Da thịt bị châm cũng không co rụt; mắt bị châm, con người cũng không một chút động đậy. Thế nhưng về mặt tinh thần chỉ chịu nhục nhã chút ít thôi thì đã giống như roi quất trước mặt đông người. Vừa không thể chịu được sự sỉ nhục của người bình thường vừa không thể chịu sự sỉ nhục của bậc quân vương, xem việc đi hành thích quân vương cũng giống như hành thích những người bình thường. Trong con mắt người ấy không có quân vương đáng để sợ hãi, gặp phải sự sỉ nhục lập tức sẽ phải phản kích ngay".

Mạnh Tử khi bình luận về dũng khí của Mạnh Thi Xa đã mượn lời của Mạnh Thi Xa: "Ta coi việc không thể chiến thắng là có thể chiến thắng. Trước tiên đánh giá lực lượng của đối phương rồi mới ra tay, trước tiên cầm chắc phần thắng thì mới bắt đầu giao chiến. Người như vậy tức là sợ đại quân không thể coi là dũng sĩ chân chính. Mạnh Thi Xa ta làm thế nào mới có thể giành được thắng lợi chắc chắn như thế? Chỉ là làm được điều không sợ hãi mà thôi".

Khi bình luận về dũng khí của Chu Văn Vương, ông nói: "Trong "Kinh thi" viết: Chu Văn Vương hầm hầm tức giận, chỉnh đốn quân đội, ngăn chặn hành vi xâm lược, tăng cường phúc uy của triều Chu, báo đáp đầy đủ kỳ vọng lớn của thiên hạ. Đây chính là đại dũng của Chu Văn Vương. Văn Vương tức giận đã làm cho trăm dân được hưởng yên bình".

Khi bình luận về dũng khí của Chu Vũ Vương, Mạnh Tử nói: "Trong "Thượng thư" ghi: "Trời trông nom trăm họ đồng thời cũng gây dựng quân vương của họ, gây dựng các bậc tiên sinh (người cao quý) của họ. Trách nhiệm của quân vương và các bậc tiên sinh là phải trợ giúp cho trời, yêu mến và bảo vệ nhân dân. Mọi người trong thiên hạ cho dù có tội hay không đều do tự ta xử lý, ai dám làm trái với ý chỉ của trời? Chỉ có Ân Trụ (vua Trụ nhà Ân) làm trái với ý trời mà ngang ngược trong thiên hạ, Chu Vũ Vương cho rằng không còn nỗi nhục nào lớn hơn, đã đánh bại ông ta. Đây chính là đại dũng của Chu Vũ Vương, chính vì sự tức giận của Chu Vũ Vương đã giúp bàn dân thiên hạ được hưởng yên bình".

Khi bình luận về dũng khí của bậc đại trượng phu, Mạnh Tử nói: "Sống trong ngôi nhà lớn nhất thiên hạ, đứng ở vị trí đúng đắn nhất trong thiên hạ, đi trên con đường rộng nhất thiên hạ, khi chí hướng đạt thì cùng mọi người đi trên con đường này, khi chí hướng không đạt thì một mình đi con đường của mình. Khi ở địa vị cao quý không mê muội, khi nghèo hèn không dao động, trước cường quyền không khuất phục, người như thế được coi là bậc đại trượng phu".

107. LÒNG CAN ĐẢM VÀ SỰ HIỂU BIẾT SINH RA DŨNG KHÍ LỚN

Dũng khí do lòng can đảm và sự hiểu biết sinh ra, không có lòng can đảm và là sự hiểu biết thì dù cho có kế sách vạn toàn thắng địch cũng bằng không. Có lòng can đảm và sự hiểu biết phi thường thì có thể có được sự nghiệp phi thường.

Thành Cát Tư Hãn nói: "Người có dũng khí ngất trời, tất nhiên có lòng can đảm và sự hiểu biết ngất trời. Cho nên thường có thể dám làm, dám đảm nhận trách nhiệm lớn, dám xông vào kẻ thù mạnh, dám mạo hiểm". Trong tinh thần của nhân loại, dám khắc phục khó khăn, đối đầu với nguy hiểm thì nhất định phải có lòng can đảm cùng sự hiểu biết và dũng khí rất lớn. Anh hùng hào kiệt của các thời đại đều được tôi luyện từ trong khó khăn gian khổ, nguy hiểm chín phần chết một phần sống mà ra, như vậy phải có dũng khí mới làm được điều đó.

Đạo lý của đại dũng có thể do biết mà có, biết tức là hiểu rõ, hiểu rõ tức là không mê muội, không mê muội tức là không dao động tâm chí, không dao động tâm chí thì đại dũng sẽ tự nhiên sinh ra, đã hiểu rõ thì sẽ rõ đạo lý, hiểu rõ lễ nghĩa. Cho nên nói: "Hiểu lễ nghĩa một cách thực sự thì sẽ không mưu cầu tư lợi, hiếu đạo lý một cách thực sự thì sẽ không so đo công đức". Hiểu rõ đại nghĩa thì tự nhiên có thể liều chết để giữ đại thiện mà không dao động tâm trí. Mạnh Tử khi bàn về thuật không động tâm đã nói: "Ta hiểu rõ, ta giỏi bồi dưỡng hào khí lớn lao". Khi trả lời cái gì được gọi là tri ngôn (biết nói), ông nói: "Những lời lẽ không chính đáng thì biết ngay hàm ý sâu xa của nó, lời lẽ dâm loạn là biết ngay sự hãm hại của nó, lời lẽ tà ác là biết được sự ly gián của nói; lời lẽ loanh quanh là biết được sự đuối lý của nó".

Biết tức là sẽ sáng suốt, tức là sẽ có thể phân biệt được đúng sai. Có trí tuệ thì sinh ra lòng can đảm và sự hiểu biết, lòng can đảm và sự hiểu biết sinh ra thì dũng khí mạnh. Như thế mới có thể thành cái người khác không thể thành, gánh vác cái người khác không thể gánh vác, chết vì cái người khác không thể chết.

Vì vậy, dũng khí do lòng can đảm và sự hiểu biết sinh ra, không có lòng can đảm và sự hiểu biết thì dù có kế sách vạn toàn thắng địch cũng bằng không, có lòng can đảm và sự hiểu biết phi thường thì có thể có được sự nghiệp phi thường.

108. BIẾT XẤU HỔ TỨC LÀ DŨNG CẢM

Đạo của đại dũng có thể được tu dưỡng từ cái tâm biết xấu hổ. Có cái tâm biết xấu hổ là là có đại dũng, có đại dũng là có thể chết, có thể chết là có thể sống.

Mạnh Tử cho rằng đại dũng do "tập hợp được nghĩa mà sinh ra", do "trực tiếp tu dưỡng mà vô hại" sinh thành, cho nên tu dưỡng lòng xấu hổ cho chính mình cũng là tu dưỡng đại dũng. Nếu không có lòng xấu hổ thì tự nhiên không có khí cốt, không có phẩm đức, không có nhân cách, cũng không từ bất cứ việc gì, người như thế làm sao hi vọng là anh ta có đại dũng? Làm sao có thể hy vọng anh ta không làm việc xấu xa?

Đạo của đại dũng có thể được tu dưỡng từ cái tâm biết xấu hổ. Có cái tâm biết xấu hổ là có đại dũng, có đại dũng thì có thể chết, có thể chết thì có thể sống. Biết xấu hổ thì không sợ gì, không sợ gì tức là có tinh thần không biết sợ.

Trong "Trung Dung "nói: "Biết xấu hổ thì cũng gần như là dũng cảm".

Bình luận về kẻ bề trên, Khổng Tử nói: "Trong hành vi phải có cái tâm biết xấu hổ".

Mạnh Tử nói: "Con người không thể không biết xấu hổ, việc đáng xấu hổ mà không xấu hổ tức là không biết xấu hổ rồi". Cho nên Ngô Tử đã từng nói: "Tất cả những người trị quốc trị quân nhất thiết phải lấy lễ để dạy cho họ, lấy nghĩa để động viên họ làm cho họ biết xấu hổ, biết xấu hổ thì trong đại túc (khi nhiều) có thể chiến đấu, trong tiểu túc (khi ít) có thể phòng thủ". Quản Trọng nói: "Lễ nghĩa liêm sỉ là 4 cái cương thường của quốc gia, 4 cái cương thường này không được biểu dương thì quốc gia đó sẽ diệt vong".

Mạnh Tử nói thêm: "Người không có lòng xấu hổ yêu ghét thì không phải là người... Có lòng xấu hổ yêu ghét tức là điểm khởi đầu của nghĩa". Có khi xấu hổ và căm ghét cũng nghĩa là có cái tâm biết xấu hổ, bồi dưỡng tâm cũng chính là bồi dưỡng sự mở đầu cho nghĩa.

109. SỐNG VĨ ĐẠI, CHẾT VINH QUANG

Quan niệm về giá trị của một con người là dùng giá trị của cái chết đổi lấy giá trị của cuộc sống hay là dùng vinh quang của cái chết đổi lấy vinh quang của cuộc sống.

Phàm là những người lập nên sự nghiệp lớn hơn đời, đều không ai có tâm lý tham sống sợ chết, tất phải có tinh thần - vượt qua tất cả, có phong độ chở che tất cả, có tấm lòng của người cứu đời, mang tâm lý và khí phách sẵn sàng chết để hoàn thành sứ mạng, liều chết cho sự nghiệp tất thành.

Làm người trước tiên phải lập mệnh, sau đó mới có thể yên phận; trước tiên phải có việc không làm được sau đó mới làm nên việc; trước tiên phải có tâm lý liều chết sau đó mới không thể chết; "liều chết tức là sống, tham sống thì sẽ chết, trước tiên phải có tâm lý "hi sinh bản thân" sau đó mới có sự nghiệp của mình. Có thể đạt đến "sống chết không can hệ đến mình" sau đó hiểu được đầu mối của lợi hại thì mới có thể "vô động vu ai" (đau thương không tác động được đến mình).

Lòng ham muốn của con người đã sạch rồi thì sẽ trong sáng như một tấm gương trời; ý thức về sự sống chết đã phai nhạt rồi thì tự nhiên tinh thần đại trí, đại nhân, đại dũng sẽ được mở mang. Có đầy đủ những điều này thực tế là cái gốc để làm nên bậc anh hùng hào kiệt lớn. Vì thế Trang Tử nói: "Bậc chân nhân xưa không vui vì cái sống, cũng không ghét cái chết".

Muốn nuôi dưỡng nên một tinh thần hi sinh dũng cảm, trước tiên phải có nhận thức đúng đắn về quan niệm sống chết, con người sinh ra từ đâu, chết thì về đâu? Thơ cổ viết: "Đời người ta không cuống rễ, bay như hạt bụi trên ruộng mà thôi".

Trang Tử nói: "Đầu tiên sống như thế nào thì chết như thế đó, đầu tiên là chết như nào mới có thể sống như thế nào". Nếu như hiểu rõ được đại nghĩa của việc sống chết thì tự nhiên sẽ không còn yêu cầu gì, bằng không tự nhiên sẽ đơn độc trong cõi đất trời, đồng thời không thể làm cho sinh mệnh tỏa sáng. Dù sống đến trăm tuổi nhưng cuộc đời của anh ta cũng vô nghĩa chẳng khác gì loài cầm thú. Vả lại hào quang của cuộc được thường không ở sự vĩ đại trong cuộc sống của người ta mà ở sự vĩ đại trong cái chết của người ta. Nếu cái chết của người ta nặng tựa núi Thái Sơn thì cái chết ấy sẽ vượt trên sự sống, dù chết vẫn như sống; nếu sự sống của người ta nhẹ như lông hồng, thì người ta sống không bằng chết, dù sống cũng như đã chết.

Trong thơ của Văn Thiên Tường nói: "Con người ta từ trước đến nay chẳng ai không chết, chỉ cốt giữ được tấm lòng son lưu truyền sử sách". Điều đó nói với chúng ta rằng quan niệm về giá trị của một con người là lấy giá trị của cái chết đổi lấy giá trị của sự sống hay là lấy vinh quang của cái chết để đổi lấy vinh quang của sự sống. Cho nên Bá Di Thúc Tề thà chết đói trên núi Thủ Dương chứ quyết không ăn gạo của nhà Chu; Lỗ Trọng Liên thà nhảy xuống biển Đông chết, chứ quyết không hầu hạ nhà Tần. Một số người như Văn Thiên Tường, Sử Khả Pháp, Phương Hiếu Tho không ai không có khí phách coi cái chết như trở về: "Bạo tàn xin cam chịu, cầu xin quyết không màng". Lại ví như Sở Bá Vương khi chịu thảm bại, vốn dĩ có thể nghe lời khuyên của Đình Trưởng trở về Giang Đông, gây dựng lại cơ đồ nhưng ông lại cười thoái thác. Đến Ô Giang biết rõ là không thể được, chẳng thà cắt cổ tự vẫn còn hơn là cho tả hữu của ông lấy thủ cấp để được thưởng nghìn vàng của Lưu Bang. Sự sống chết của Hạng Vũ đủ để chứng minh "khí phách hơn đời" đến nay vẫn còn "hận mãi khôn nguôi".

Napoleon là vị đại anh hùng của châu Âu trong lịch sử cận đại, cuối cùng lại cúi đầu chịu hàng, bị lưu đày ra hoang đảo mà chết, điều này không khỏi là vết nhơ trong cuộc đời huy hoàng của ông. So với Hạng Vũ quả thực còn kém một bậc. Nếu phương Tây cổ đại không có tinh thần hi sinh vì đạo của Paul thì Cơ đốc giáo khó giành được Rome mà có phương Tây. Hơn nữa, nếu như Trung Quốc không có sự hi sinh oanh liệt của 72 chiến sĩ Hoàng hóa Cương thì cũng khó có được sự thành công của cách mạng Tân Hợi, và lịch sử triều đại Thanh cũng sẽ có thể còn kéo dài hơn thế nữa,

110. QUAN NIỆM VỀ SỰ SỐNG CÁI CHẾT VƯỢT LÊN NHỮNG QUY PHẠM THÔNG THƯỜNG

Nếu muốn làm bậc siêu nhân thì tất phải lập được cái người khác không thể lập, sau đó mới có khả năng làm cái người khác không thể làm, chết với cái chết mà người khác không thể chết. Như vậy mới có thể thành được người mà người khác không thể thành.

Cổ nhân nói: "Khảng khái hi sinh thì dễ, ung dung vì nghĩa thì khó". Nếu muốn làm một bậc siêu nhân thì tất phải lập được cái người khác không thể lập, sau đó mới có khả năng làm cái người khác không thể làm, chết với cái mà người khác không thể chết. Như vậy mới có thể thành người mà người khác không thành.

Quan niệm về sự sống và cái chết không thể vượt qua những quy phạm thông thường thì khó mà hoàn thành được mọi đại sự.

Con người ta không ai không ưa nhàn nhã ghét vất vả, thích sự sống ghét cái chết. Giữa nhàn nhã và vất vả, sự sống và cái chết còn có thể phân biệt ra nên nhàn hay không nên nhàn, nên sống hay không nên sống, giống như Chu Hy đã nói: "Khi bị đói người ta thường nghĩ tới đồ ăn, khi giá lạnh người ta thường nghĩ tới quần áo, đắn đo xem nên lấy hay không nên lấy, nên ăn hay không nên ăn thì đó là ranh giới giữa đạo đức làm người và lòng người. Sự khác nhau giữa những người bình thường và thánh nhân ấy là các bậc thánh nhân đều không dễ cho đạo tâm thắng nhân tâm". Con người ta khi được khi mất, khi sinh khi nhục khi thành khi bại khi sống khi chết cũng luôn phải đề phòng đạo tâm thắng nhân tâm.

Mặc dù "một cái mất đi đủ thành hận muôn kiếp" nhưng điều quan trọng nhất là "ngoảnh đầu lại đã trăm năm". Vì thế Mạnh Tử nói: "Từ nhân nghĩa trở thành bất nhân bất nghĩa dễ dàng lắm thay", và "Phần lớn con người ta đạo lý làm cả một đời mà không biết là mình đã làm". Cho nên có nhận thức, có sự lãnh ngộ, có những việc nhân nghĩa thì ấy là người "hành nhân nghĩa". Nếu không có hành động nhân nghĩa kết hợp giữa tri thức tự phát và bản tính tự nhiên thì không phải là người nhân nghĩa toàn vẹn. Vì vậy cái chết đã lĩnh hội được với cái chết chưa lĩnh hội được là tuyệt nhiên không giống nhau.

Có rất nhiều người đem quan niệm về danh lợi đặt lên quan niệm về sống chết, cho rằng "hổ chết để da, người chết để tiếng", lưu danh đến đời sau mới là việc có giá trị của đời người. Vì thế, những người này sống chết đều vì danh lợi.

Từ quan niệm triết học mà phân tích thì người vì lợi khó đạt được lợi lớn, người vì danh khó đạt được danh lớn. Tốt nhất là không có lòng mưu lợi sẽ đạt được lợi, không có lòng mưu danh mới đạt được danh, không lẩn tránh mới bộc lộ được sự vĩ đại. Huống hồ cái mà người ta không mệt mỏi để giành giật chỉ là danh và lợi của cá nhân, đây cũng là thứ danh lợi chắc chắn khó có thể tồn tại vĩnh hằng.

Sự vĩ đại của Washington không phải là sự vĩ đại trong con người ông ta mà là sự vĩ đại của hơn 200 năm lịch sử của nước Mỹ. Bởi vì sự vĩ đại này mới biểu lộ rõ sự vĩ đại của Washington, sự bất hủ của Lincoln không phải sự bất hủ ở việc ông làm tổng thống mà sự bất hủ nằm trong việc giải phóng những người da đen. Họ đều không phải vì mình cho nên mới hoàn thiện được sự vĩ đại của bản thân.

111. KIÊN ĐỊNH LÝ TƯỞNG VÀ NIỀM TIN

Coi con người ngang với trời thì có thể mang hoài bão to lớn, quang minh lỗi lạc, trong ngoài trong sáng không một chút vấn đục, như thể một vầng trăng sáng ló khỏi đám mây mù, một tấm gương trời phong quang, linh diệu.

Trong thơ của Quách Mông Tuyền viết: "Cận danh chung tang kỷ, vô dục tự thần thôi, thức vốn càn khôn nhuận, tâm không ý cạnh tâm " (Gần danh tiếng rốt cục sẽ đánh mất mình, không ham muốn thần trí sẽ tự thông suốt. Biết rộng thì càn khôn thuận lợi. Tâm không thì nảy ý mới). Có cũng như không, thực cũng như hư, khiến cho nhân sĩ trong thiên hạ đều có thể "đi con đường người khác không thể đi, ngăn cấm thứ người khác không thể ngăn cấm" và "ta" ở trong nó mà như không ở trong nó, để "ta" được thoải mái tự nhiên. Cái thế giới này với cái thế giới dùng biện pháp cứng rắn mà có được, là 2 chuyện khác nhau.

Cho nên mới nói chủ trương tự sáng tạo mà hiện nay chúng ta đề xướng chính là trong điều kiện đột phá vào quan niệm danh lợi, ít nhất phải có phong độ "hành tâm như nhật nguyệt, can đảm chiếu nghìn thu" xây dựng tư tưởng linh hoạt siêu thoát lại không câu nệ sự vật, chí công vô tư, không ngưng trệ sự việc, thoáng đạt chứ không gò bó con người, khí chất hiên ngang mà không bị trói buộc bởi thế tục. Đồng thời quang minh lỗi lạc không cần toan tính, thẳng thắn thành thật không cần mưu kế, làm điều đạo nghĩa mà không tính toán được mất, đơn độc giữa trời đất không kể gì đến khen chê, thành bại, sống chết mà vẫn chạy băng băng về nơi linh cảnh giống như thiên mà không một tiếng động không một dấu tích. Kiên định lý tưởng và niềm tin vì hạnh phúc của dân tộc, quốc gia và toàn nhân loại mà sẵn sàng hi sinh thân mình, vuông là do cái tôi lớn lao tạo nên.

Nếu chỉ để mình tồn tại trong vòng của cái tôi nhỏ bé, để sự hoàn thiện của mình gói gọn trong sự không có mình, thì cái tôi cá nhân ấy là có giới hạn. Nếu như đặt mình trong lòng quốc gia, dân tộc, toàn nhân loại thậm chí trong lòng vũ trụ thì tự nhiên cái tôi mà mình hoàn thiện sẽ là cái tôi lớn lao không hạn chế, độc lập sáng tạo. Nếu muốn độc lập sáng tạo linh hoạt cái tôi lớn lao này, không phải là lấy cái vốn có trong nhân gian là quý mà vứt bỏ vật hứng (hứng thú vật chất) giữ lấy thiên hứng (hứng thú tự nhiên), vứt bỏ tục cơ (ý tr ầ n) giữ lấy thiên cơ (ý trời), thì không thể đặt con người ngang tầm con người mà phải đặt con người ngang tầm với trời.

Đặt con người ngang tầm với trời tức là có hoài bão lớn, quang minh lỗi lạc, trong sáng không vẩn đục, như thể một vầng trăng ló khỏi đám mây mù, một tấm gương trời phong quang, linh diệu, một cảnh tượng tự nhiên hoàn toàn mới lạ.

112. MỞ MANG CƠ NGHIỆP THÁI BÌNH VÌ VẠN KIẾP

Hoài bão phải lớn, chí hướng phải lớn, khí chất phải lớn, lòng độ lượng phải lớn, lý tưởng phải lớn, quy mô phải lớn, hành động phải lớn.

Trong "Trung Dung "nói: "Người quân tử tôn trọng đức tính của mình mà học tập đạo lý, nỗ lực làm cho đức đạt đến chỗ rộng lớn mà vẫn hết sức tinh vi, cao minh cực điểm mà vẫn biết trung dung". Đây đích thực là nghệ thuật tu dưỡng cao nhất của những người làm lãnh đạo.

Tôn trọng đức tính, cho nên giữ được bản tính mà đi vào cửa thánh. Học tập đạo lý, cho nên tri thức uyên bác mà thêm phần có ích; nỗ lực làm cho đức đạt đến chỗ rộng lớn, cho nên có thể có lòng độ lượng dung người, dung vật; hết sức tinh vi, cho nên có thể biết sâu xa mà thấu đáo; cao minh cực điểm, cho nên sáng suốt mà không sơ suất; biết trung dung, cho nên thành thật mà hợp với đạo. Chỉ có những kẻ quân tử đời sau, coi trọng phú quý mà xem thường đức tính, chỉ biết đến công tích lợi lộc mà không biết đến học vấn, đức đạt đến chỗ hạn hẹp mà không rộng lớn, hết sức phù phiếm mà không tinh vi, không cao minh, thấu được lẽ viên hoạt (linh hoạt, khéo léo) mà không thông thấu được lẽ trung dung.

Từ sau thời Tam đại (Hạ, Thương, Chu) các bậc thánh hiền quân tử thì ít đi mà những kẻ tiểu nhân vô lại thì càng ngày càng nhiều lên. Trong đức tính, biết học hỏi, biết trung dung, chính là chủ thể của người lãnh đạo, nỗ lực làm cho đức đạt đến chỗ rộng lớn, hết sức tinh vi, cao minh cực điểm, chính là cái thực dụng của người lãnh đạo. Chủ thể và thực dụng đủ cả thì mới thể hiện được sự "thông suốt không trở ngại", mới thể hiện được: "Đông nhi thế vi thiên hạ đạo, hành nhi thế vị thiên hạ pháp, ngôn như thế vị thiên hạ tắc" (Mỗi động thái đều là đạo lý của thiên hạ, mỗi hành vi đều là pháp luật của thiên hạ, mỗi lời nói đều là phép tắc của thiên hạ), mới có thể "Ví như trời đất không gì gánh vác, không gì không che chở. Ví như bốn mùa đi qua, như ánh sáng mặt trăng mặt trời. Vạn vật cùng sinh mà không nhiễu loạn lẫn nhau, đạo nghiệp cùng tiến hành mà không đối nghịch, tiểu đức thì hanh thông, đại đức thì thuần hậu".

Trời đất sở dĩ có đức, chính là do thánh nhân có đức; trời đất sở dĩ lớn lao, chính là do thánh nhân lớn lao. Bởi thế, Dương Hùng nói "Quan sát trời đất thì có thể nhìn thấy thánh nhân". Đây có ý nói từ khí chất của trời đất, có thể thấy được khí chất của thánh nhân. Trình Y Xuyên nói "Quan sát thánh nhân thì có thể nhìn thấy trời đất". Đây lại là từ khí chất của thánh nhân có thể nhìn thấy khí chất của trời đất. Thánh nhân đều lấy trời đất làm quy mô, coi trời đất là phép tắc, từ đó có thể lập đức mà thành đạt lớn.

Làm người lãnh đạo cũng nên như vậy. Phải có thể lớn lao, có được quy mô của trời đất và khí chất của trời đất khiến người ta không thể phân biệt nông sâu. Cho nên hoài bão, chí hướng, lý tưởng, kế hoạch, quy mô và hành động đều phải lớn lao. Như thế mới có thể có được quan niệm về đại cục, mới có thể trở thành một người lãnh đạo chân chính.

Làm người lãnh đạo, đáng sợ nhất là không thể lớn lao. Có thể lớn lao thì sẽ có lòng bao dung, có ý thức che chở, có khả năng gánh vác, có sự vượt trội. Người thích ta, ta cũng thích người, người ghét ta, ta vẫn đối tốt với người, người thân gần ta, ta thân gần người, người lánh xa ta, ta vẫn thân gần người, người khen ngợi ta, ta khen ngợi người, người phỉ báng ta, ta vẫn khen ngợi người. Hơn nữa, người kính trọng ta, ta kính trọng người, người không kính trọng ta, ta vẫn kính trọng người, người yêu ta, ta yêu người, người không yêu ta, ta vẫn yêu người, người trung thành với ta, ta trung thành với người, người không trung thành với ta, ta vẫn trung thành với người, người tín nhiệm ta, ta tín nhiệm người, người không tín nhiệm ta, ta vẫn tín nhiệm người. Có thể làm được những điều này thì chẳng những có thể bao dung người mà còn có thể cải hóa người, chẳng những có thể dẫn dắt người mà còn có thể hoàn thiện người. Làm được những điều này, thì mới có thể thấy được sự vĩ đại, tầm nhìn xa trông rộng và tấm lòng bác ái của người.

Một người lãnh đạo tốt phải có tinh thần lịch sử, tinh thần trời đất, tinh thần vũ trụ, phải có những tinh thần mà người ta sống trên đời nên có như: sống không sống tùy tiện, chết không tùy tiện, phú quý không tùy tiện đoạt lấy, khó khăn không tùy tiện trốn tránh... thì mới thể hiện được khí phách lớn lao. Có tâm niệm không muốn sống tùy tiện ở trên đời, tuy đang lúc là thường dân mà coi việc thiên hạ là trách nhiệm của mình, người như vậy tất có thể hăng hái hào hùng, tự vượt trội hơn người.

Có được tâm niệm không sống tùy tiện ở trên đời, lại có tâm niệm không chết tùy tiện trên cõi thế này, thì càng có thể tỏa ra ánh hào quang của cuộc đời khiến cho sự sống và cái chết của mình đều vượt hơn người khác. Tự nhiên có thể "người này tuy chết mà nghìn năm sau vẫn có tư tình". Cố Đình Lâm nói: "Trời sinh hào kiệt, tất có việc để làm. Cứu giúp dân tộc này trong cuộc can qua, mở mang cơ nghiệp thái bình cho vạn kiếp, ấy là trách nhiệm của cả đời ta. Xem việc nhân nghĩa là nghĩa vụ của chính mình, chết mà vẫn như còn". Trần Hoằng Mưu nói "Không nên làm việc mà mình cho là không được, không nên sinh ý nghĩ không làm được đối với việc, như thế có thể nói là không phạm sai lầm, tất sẽ thành được người không thể thiếu trên thế gian, tất làm được việc người trên thế gian không thể làm, sẽ không phí hoài cuộc đời mình".

Làm người lãnh đạo thì nên như vậy mới có thể thể hiện được sự vĩ đại của mình. Càng nên làm những việc mà những người lãnh đạo của trăm nghìn đời trước cùng những người lãnh đạo của trăm nghìn đời sau đều không thể làm, thế mới thể hiện được sự vĩ đại chưa từng có từ trước đến nay.

113. KHÔNG ĐỘNG TÂM BỞI SỰ VẬT BÊN NGOÀI

Tâm sáng thì lý sẽ sáng, lý sáng thì việc sẽ sáng, lý và việc đều sáng, thì sẽ tỏ ngời như nhật nguyệt, tự nhiên lương tri rộng lớn, chốn chốn đều thông.

Người ta sở dĩ không thể chấn chỉnh cái tâm của mình, không thể làm trong sáng cái tâm của mình, đó là do bị nhục dục và vật chất bên ngoài che lấp. Cái tâm này thoáng đãng thì tất sẽ sáng suốt không hồ đồ, cái tâm này rạng tỏ thì tự nhiên bản thân sẽ trong sáng, soi chiếu nhận biết rõ ràng không thiếu sót. Tâm sáng thì lý sáng, lý sáng thì việc sẽ sáng. Lý và việc đều sáng thì sẽ tỏ ngời như nhật nguyệt, tự nhiên lương tri rộng lớn, chốn chốn đều thông, trị thiên hạ dễ như trở bàn tay.

Sách "Đại học" lấy câu "Minh minh đức" (sáng suốt làm sáng cái đức) để dạy.

Sách "Trung Dung "lấy câu "Thành minh" (thành thật trong sáng) để dạy.

Trong "Khang tri" viết: "Khắc minh đức" (nghiêm ngặt làm sáng cái đức) để dạy.

Trong "Đế kinh" viết: "Khắc minh tuấn đức" (Nghiêm ngặt làm sáng cái đức lớn).

Nhà Phật nói "Bằng tâm kiến tính, lập địa thành Phật". (Lấy cái tâm bạn bè tốt đẹp mà xét tính người thì lập tức thành phật)

Khổng Tử nói "Ta đến 40 tuổi thì trong lòng đã không bị ngoại vật mê hoặc nữa rồi".

Mạnh Tử nói: "Ta đến 40 tuổi thì không động tâm bởi sự vật bên ngoài nữa".

Bình luận về thời Đại Vũ, ông nói "Thuấn hiểu rõ vạn vật, xét rõ nhân luân (luân thường của con người), thi hành nhân nghĩa, không phải việc nhân nghĩa thì không thi hành".

Sự không động tâm của Mạnh Tử, chính là sự không bị mê hoặc của Khổng Tử chính là sự sáng suốt của Vũ Thuấn.

Không bị mê hoặc thì có thể sáng, sáng thì sẽ khiến tâm không động, tâm không động thì tự mình sẽ làm chủ được mình. Tâm vốn sáng, sở dĩ tâm không sáng là do bị vật chất che lấp, bị dục vọng mê hoặc, tồn tại ở biết và thấy. Cho nên Mạnh Tử nói: "Vật tương giao với vật sẽ dẫn đến động tâm", và các nhà Nho thời Tống đã lấy "Diệt trừ lòng dục (của con người), giữ gìn lẽ trời" để nỗ lực đề xướng khắp thiên hạ. Tâm bị che lấp, bị mê hoặc, thì sẽ đánh mất đi sự sáng suốt của bản tâm.

Tạ Quy Sơn nói: "Người đánh mất bản tâm có 2 loại. Một loại là do ngu đần lỗ mãng, bị vật chất che lấp, bị dục vọng mê hoặc mà mất đi bản thân, một loại là những người thông minh đức độ, lỗi lầm của họ bị ý kiến che đậy mà mất đi bản tâm". Kẻ bình thường đều khó tránh khỏi, huống hồ là người lãnh đạo? Cho nên Đạo gia coi người lãnh đạo thành công nhất là người "vô vi nhi trị" (Trị bằng cách không làm), và "Vô tri, vô năng, vô vi" (không có ý nghĩ, không có năng lực và không làm). Xưng tụng 3 cái không này là 3 thánh đức.

Chỉ có diệt trừ tư trí (ý nghĩa riêng), diệt trừ tà kiến (cách nhìn riêng), diệt trừ tư dục (ham muốn riêng), diệt trừ hữu năng, hữu tác, hữu vị (có khả năng, có tạo nên và có làm) thì mới có thể trở thành bậc thánh hiền triết sĩ, không chỉ làm anh hùng hào kiệt. Thánh hiền triết sĩ thì đều "vô ngã" (quên mình), anh hùng hào kiệt thì đều "hữu ngã" (có mình). Muốn làm trong sáng cái tâm của mình, thì bên ngoài phải trừ bỏ những sự vật, sự việc gây trở ngại, bên trong phải trừ bỏ những dục vọng, ý nghĩ gây trở ngại. Bốn cái trở ngại ấy đã trừ bỏ thì trở ngại trong tâm đều hết, tự nhiên sẽ minh mẫn hiểu biết, tinh thông uyên bác. Trị thiên hạ không để cho thiên hạ làm hỗn loạn cái tâm của mình, làm hồ đồ trí tuệ của mình. Suy nghĩ tính toán, không hề mang một chút ý riêng. Nêu cao tiết nghĩa, như vầng mặt trời treo cao thì tất sẽ thành tấm gương sáng về lương tri và công lý.

114. DUNG NGƯỜI, DUNG VẬT, DUNG TRỜI ĐẤT

Người ta sở dĩ nhỏ bé, chính là do kiến thức của người ta nhỏ bé, người ta sở dĩ lớn lao, chính là do kiến thức của người to lớn lao. Lớn lao thì sẽ sáng suốt, sáng suốt thì sẽ giữ được thần khí, giữ được thần khí thì tự nhiên hễ mắc lỗi lầm liền lập tức có thể hóa giải.

Người có thể quên trời đất, cá có thể quên sông hồ, trong lòng chỉ thấy một chữ "lớn lao" mà thôi. Lớn lao đến mức có thể che phủ được một vùng thì sẽ có thể bao dung được một vùng, lớn lao đến mức có thể che phủ được một quốc gia thì sẽ có thể bao dung được cả thiên hạ.

Không người nào không bao dung, không vật nào không bao dung, chính là người không gì không lớn lao. Lớn lao đến không có giới hạn, không còn biên giới. Chẳng những người khác quên đi sự bao dung của ta mà bản thân ta cũng quên mất sự bao dung của mình, cho nên đức nghiệp của người ấy cũng rộng lớn không biên giới. Đạt được đến chỗ lớn lao thì cái tâm của người ta tự nhiên sẽ không còn giới hạn. Còn tâm sở dĩ không thể tự sáng mà dễ bị che lấp, dễ bị mê hoặc, chính là do lòng dạ của người ta không lớn lao.

Lòng dạ của bách tính thường dân có thể nhỏ, nhưng lòng dạ của những bậc bề trên không thể nhỏ, tất phải dung được người, dung được vật, dung được trời đất, không gì không bao, không gì không dung, vậy mới thể hiện được khí chất của bậc thánh nhân. Sát cánh kề vai với mọi người mới có thể thấy được ranh giới của trời đất.

Thiên Huyền Tử nói: "Có thể làm cho cái tâm của mình lớn lao, thì tự nhiên bản thân ở trong trời đất, có thể nâng đỡ trời đất; tuân theo quy luật âm dương, tự nhiên có thể hài hòa âm dương. Dù giỏi trị thiên hạ, nhưng lúc nào cũng có thể vứt bỏ thiên hạ, tuy xoay chuyển càn khôn nhưng có thể không cùng càn khôn". Giữ được lòng dạ như vậy, có thể rộng lớn thì có thể cao minh, có thể cao minh thì có thể thân trong trí sáng, đồng thời có thể vượt lên trên người khác một bậc, có thể chiếu khắp xa gần, lớn nhỏ không sót, thông minh sáng suốt, tự đạt đến đức trời.

Người ta sở dĩ nhỏ bé chính là do kiến thức của người ta nhỏ bé, người ta sở dĩ lớn lao là do kiến thức của người ta lớn lao, lớn lao thì sẽ sáng suốt, sáng suốt thì sẽ giữ được thần khí, giữ được thần khí thì tự nhiên hễ mắc lỗi lầm liền lập tức có thể hóa giải. Như vậy mới có thể hoàn thiện đạo đức và lưu truyền đại nghiệp.

115. LÀM VIỆC KHÔNG THỂ HOÀN HẢO

Thế gian vốn có khiếm khuyết, lòng người vốn toàn vẹn, chúng ta nên lấy cái toàn vẹn của lòng người để làm toàn vẹn thế gian có khiếm khuyết. Không nên vì thế gian có khiến khuyết mà làm khuyết đi lòng người toàn vẹn.

Trong thơ của Cung Định Am viết: "Chuyện đời vẫn tồn tại những khiếm khuyết! Khi mặt trời lặn xuống núi thì cổ kim ai còn biết rõ ranh giới". Việc đời vẫn còn khiếm khuyết, dù rằng nghèo đến không có tấc đất cắm dùi, trong kho không có một hột gạo nhưng vẫn có thể yên tâm vui vẻ. Nếu như đâu đâu cũng yêu cầu mười phần trọn vẹn thì khi chết mục rồi cũng khó có được sự viên mãn.

Trong phép tắc sống của người ta, có phép tắc chấp nhận khiếm khuyết. Cái gọi là chấp nhận khiếm khuyết, chính là đối với mọi việc đều không thể cầu sự trọn vẹn của nó, không thể cuồng vọng nó sẽ hoàn toàn như ý người ta. Phải coi sự không trọn vẹn là trọn vẹn, coi việc không hoàn toàn là hoàn toàn, coi chuyện không như ý là như ý. Chấp nhận khiếm khuyết, thì tự sẽ có được sự toàn vẹn tự nhiên. Tuy nhiên, đây vẫn là bí quyết tự mình vui vẻ rất khó học được.

Chẳng ai không mong muốn một cuộc đời lý tưởng, nhưng từ xưa đến nay, đã ai có thể toàn vẹn được cuộc đời lý tưởng của anh ta. Trên từ vương hầu khanh tướng, dưới đến bách tính thường dân, trong cuộc đời nếu không phải là điều đáng tiếc này thì là điều đáng tiếc khác, chủ yếu là tự mình thấy viên mãn về mặt tâm lý là được rồi. Như vậy sẽ có thể chỗ nào cũng viên mãn, mọi việc đều viên mãn, bằng không sẽ khiến cho mọi việc khó toàn vẹn, chỗ nào cũng khó toàn vẹn.

Đào Giác nói: "Thế gian vốn có khiếm khuyết, lòng người vốn là toàn vẹn, chúng ta nên lấy sự toàn vẹn của lòng người đế là toàn vẹn thế gian có khiếm khuyết. Không nên vì thế gian có khiếm khuyết mà làm khuyết đi sự toàn vẹn của lòng người". Đó là chân lý tự hài lòng về mình và không mơ ước viển vông.

Hồng Tự Thành nói: "Buồm chỉ giương lên 5 phút thì thuyền liền yên ổn, nước chỉ rót vào 5 phút thì nước trong bình đã có thể ổn định. Giống như Hàn Tín vì dùng lược chấn động Lưu Bang cho nên bị bắt; Lục Cơ vì tài danh trùm khắp thiên hạ nên cũng bị giết; Hoắc Quang thất bại do quyền thế lấn át quân vương. Thạch Sùng chết bởi tiền của quá nhiều". Người ta khi đã mười phần viên mãn rồi thì phải biết tự mình giảm thiểu, tự mình át chế để lưu lại một chỗ khuyếm khuyết, nhất định không thể giữ mãi một sự viên mãn với một ranh giới tột cùng. Đào Chu Công 3 lần tích nghìn vàng thành ph ú hộ nhưng lại 3 lần phân tán tài sản đó là vì hiểu được đạo lý này..

Công tử Mậu nước Ngụy rói: "Chấp nhận khiếm khuyết thường an toàn", có thể biết đủ trong cái thiếu thì biết dừng ở cái khuyết. Như vậy sẽ theo đuổi sự viên mãn toàn vẹn mà cho rằng đạt được một nửa đã là viên mãn rồi, một phần còn hơn 10 phần.

Cổ nhân nói: "Biết cái này tròn phải giữ cho nó khuyết, biết cái này hoàn chỉnh chỉ có thể giữ cho nó hoàn chỉnh 1 nửa thì mới có thể bảo toàn" đó chính là điều chí lý nhất.

Người cứ theo đuổi sự viên mãn thì cuối cùng sẽ là "con số không". Nếu như tự biết thỏa mãn với mình thì tự nhiên sẽ đạt đến ranh giới: "Đ ầ y phòng gió mát trăng thanh, ngồi giữa vật mà nhìn rõ được lòng trời". Cho nên nói "Khuyết còn hơn tròn, một nửa còn hơn toàn bộ" vạn sự đều khiếm khuyết, đời người được một nửa là tốt nhất.

Lã Văn Tịnh thời cổ đại dạy Mã Tử Sơn: "Làm việc không thể làm đến mức hoàn hảo, hưởng phúc cũng đừng hưởng đến tận cùng". Mã Tử Sơn lúc đầu không hiểu, sau này nói với mọi người rằng "Hai câu này cả một đời dùng cũng không hết".

Lý Mật Am tin tưởng vào tác dụng của cái một nửa này đã viết bài ca "Một nửa". "Bài ca ấy nói lên rằng ông đã thấm nhuần lời dạy của Lão Tử, uyển chuyển thì rồi sẽ bảo toàn, uốn mình thì rồi sẽ vươn thẳng, chỗ trũng thấp rồi sẽ lấp đầy, cái gì cũ thì rồi sẽ mới mẻ, ít tranh thì rồi sẽ đạt được, tham nhiều thì rồi sẽ bị mê hoặc". Những cái toàn vẹn, đầy đủ, mới mẻ và nhiều mà người bình thường mong muốn lại hoàn toàn tương phản với quan điểm của Lão Tử.

116. ĐỜI NGƯỜI CÓ CHỖ NÀO KHÔNG VUÔNG TRÒN

Cuộc đời con người ta quý nhất là có sự giác ngộ. Cho nên chấp nhận khiếm khuyết phải là sự chấp nhận khiếm khuyết có giác ngộ, như vậy mới đạt đến ranh giới của bậc thánh nhân.

Trong "Phúc thọ toàn thư" viết "con người ta có thể biết đủ thì bất kỳ lúc nào, bất kỳ ở đâu đều có thể bình yên".

Lý Trầm khi ở nhà phu nhân của ông là Thanh Trị có nói: "Tôi bản thân hưởng hậu lộc, luôn được sự ban tặng, tất nhiên có thể thỏa mãn nhưng nhà Phật cho đó là thế giới còn khiếm khuyết, đâu có thể được đều toàn vẹn như ý đây?".

Thiên Huyền Tử nói: "Tranh danh đoạt lợi, chẳng bằng chấp nhận khiếm khuyết. Nhiều tham vọng, chẳng bằng chấp nhận khiếm khuyết". Điều này quả không sai. Có người nói: "Nửa càn khôn biết được đời người khó vẹn toàn tại sao cứ đi tìm sự viên mãn. Nửa nghèo nửa giàu nửa an túc, nửa thiên nửa mệnh nửa ngẫu nhiên, nửa ngây nửa điếc nửa hồ đồ, nửa thật nửa giả nửa điên dại, nửa dùng nửa bỏ nửa hành tàng, nửa khôn nửa dại nửa thánh hiền, nửa người nửa ta nửa tự tại, nửa tỉnh nửa mê nửa thần tiên, nửa có nửa không nửa khổ lạc, nửa sinh nửa nhục nửa nhân duyên. Một nửa phụ thuộc vào mình còn một nửa theo quy luật tự nhiên. Những suy nghĩ trôi qua nhanh đời người trăm tuổi cũng không nhiều. Biết được chân lý huyền diệu của cái một nửa thế gian này khắp nơi đều an nhàn" những điều này thực sự những đạo lý xử thế tốt đẹp của con người.

Có thể giữ được cái khuyết ấy thì tự nhiên không thấy hối hận, không lo buồn, cho nên Hồng Tự Thành nói: "Trong ý nghĩ của mình thường nhìn thấy sự viên mãn thì thiên hạ tự nhiên thành một thế giới không có khiếm khuyết, tự mình cũng luôn thấy thanh thản hơn, thiên hạ tự nhiên không có hương vị tình người rõ ràng" lòng mình tự cảm thấy viên mãn thì khắp thế gian đều viên mãn". Hồng Tự Thành nói tiếp "Trời lấy phúc mỏng để đối với ta, ta lấy đức dày đáp lại, trời muốn làm mệt mỏi thân xác ta, ta lấy tâm trạng sợ nhàn hạ để bù đắp. Trời đem đến cho ta những khó khăn, ta lấy đại đạo để khai thông chúng. Trời còn có thể làm gì ta nữa đây? Đó chính là người chấp nhận khiếm khuyết, những điều kiện đến từ bên ngoài không tốt thì lấy điều kiện bên trong để bổ sung, bên ngoài là khiếm khuyết thì bên trong lấy đức lớn để đáp lại nó, dùng tấm lòng để bù đắp cho nó, dùng đạo để khai thông, như thế mặc dù là khuyết mà có thể hơn tròn, mặc dù là một nửa vẫn có thể hơn toàn bộ.

Cuộc đời con người ta đáng quý nhất là có sự giác ngộ cho nên chấp nhận khiếm khuyết tất phải là sự chấp nhận khiếm khuyết có giác ngộ. Nếu là sự chấp nhận khiếm khuyết không có giác ngộ thì cũng chỉ là sự chấp nhận khiếm khuyết của bọn phàm phu tục tử mà thôi.

Một con người trước tiên phải có sự giác ngộ mới có thể tự dập tắt được lòng ham muốn công danh phú quý, tư tưởng khen chê sai đúng, ý nghĩ vinh nhục được mất. Dập tắt hoàn toàn này như vậy sẽ tiếp cận gần với đạo.

Ranh giới công danh phú quý, thị phi được mất..., tất cả đối với con người ta chẳng qua chỉ là một loại trang sức bên ngoài mà thôi! Chứ không thể so sánh với sự tôn nghiêm thánh đức trong con người. Vì vậy thơ của Đào Uyên Minh viết: "Dựng nhà nơi nhân cảnh mà không ngựa xe đến hỏi han, chàng sao có thể yên? Tâm xa đất tự nghiêng. Hái cúc dưới giậu Đông, nhởn nhơ nhìn núi Nam. Khí núi chiều thật đẹp, chim chóc cùng bay về. Trong ấy có ý thực; muốn nói đã quên lời".

Tâm có thể xa thì đất có thể nghiêng, không chỉ đất mới tự nghiêng mà tất cả đều có thể tự nghiêng. Phàm là cái bên ngoài thì đều không thể vào bên trong. Cho nên cái khiếm khuyết đó cũng không làm mất đi sự hoàn thiện và thỏa mãn của con người,

Một người làm quan lại có thể lo cho đời sống của thiên hạ tất không giống loại tham công ham lợi, sống nơi núi rừng mà có chí lớn cứu giúp xã tắc tất chẳng như bởi vì suy đồi mà lẩn trốn, có lòng với nghĩa lớn với lợi chung tất không giống bọn ăn hối lộ phá kỷ cương. Đối với đại nạn lại có suy nghĩ của người nghĩa khí thì tất chẳng như kẻ sĩ sống cẩu thả, chấp nhận khiếm khuyết mà có tấm lòng của bậc thánh nhân thì sẽ hơn hẳn những kẻ phàm phu tục tử.

117. CHỊU ĐỰNG ĐIỀU NGƯỜI KHÁC KHÔNG THỂ CHỊU ĐỰNG

Sự nghiệp của nam nhi dọc ngang trời đất, kiến thức phải cao, quy mô phải lớn, lòng độ lượng phải bao la.

Con người ta sống ở trên đời không thể chỉ trong một khoảng thời gian hạn hẹp mà có thể thấu hiểu hết cái hàm chứa bên trong của con người ta. Chấp nhận khiếm khuyết cũng chỉ là một phương diện trong đó. Làm người cố nhiên không thể ngạo nghễ đùa chơi với đời, nhưng cũng không thể quá ngay thẳng, quá cứng nhắc.

Một người muốn có lòng độ lượng với người khác, trước hết phải có đức tha thứ, không xét nét sai lầm của người khác, muốn thành đại sự trước hết phải có đức nhẫn nhịn. Tha thứ có thể bồi dưỡng cho dung, nhẫn nhịn có thể bồi dưỡng cho lượng. Cho nên một triết học cổ đại đã nói: "Phải có lòng tha thứ thì tâm mới rộng lượng".

Mã Viện khi trả lời Quy Hiệu, bình luận về hoàng đế đương thời Vũ Đế và Cao Tổ ông nói: "Hán Quang Vũ Đế tài lược anh minh, không có ai sánh kịp, lại có thể công khai thành thật, không có gì giấu giếm, rộng rãi khoáng đạt. Có điểm hơi giống Cao Tổ, kinh học tinh thông, chính sự giỏi, trước đây không ai sánh nổi". Quy Hiệu lại hỏi: "Ông thấy Cao Tổ là người như thế nào?" Mã Viện trả lời: "Ai cũng không bằng Cao Tổ, không ai có thể sánh được với ông ấy".

Trong "Thượng Thư" nói: "Phải có sự nhẫn nhịn mới có thể thành sự", Hai khí tiết tha thứ và nhẫn nhịn đích thực là môn pháp thần diệu. Đào Giác nói: "Phần lớn anh hùng hào kiệt đều phải có lòng độ lượng lớn. Trương Lương xỏ giày trên cầu, Hàn Tín chui háng giữa chợ - đều là một chữ nhẫn, không phải việc mà người bình thường có thể làm được. Phải tha thứ được điều người khác không thể tha thứ mới có thể dung được cái người khác không thể dung, phải nhịn được điều người khác không thể nhịn mới có thể làm được việc người khác không thể làm. Chỉ có người tài lược lớn mới có lòng khoan dung và nhẫn nhịn lớn.

Hán Cao Tổ rộng lượng, Đường Thái Tông bao dung đều là người có lòng nhẫn nhịn lớn cho nên Vương Thuyền Sơn khi luận về Hán Sở tranh hùng, Hạng vương vốn không ai địch nổi cuối cùng lại chịu khuất phục Hán Cao Tổ, nói: "Thành mà không nghiêng, bại mà không mất đều phụ thuộc vào khả năng nhẫn nhịn của mình chứ không liên quan đến trí tuệ. Hán Cao Tổ từng bị thua ở Bành Thành, lại thua ở Vinh Dương, một mình chạy trốn nhưng tâm thần không rối loạn, không sợ hãi. Mà Hạng Vương cuối cùng phải khuất phục trước sức mạnh không thể bẻ gãy của ông". Lại nói: "Người hoàn thành được sự nghiệp lớn là do lòng độ lượng chứ không phải do trí tuệ".

Tăng Quốc Phiên nói: "Anh hùng dựng công danh lập sự nghiệp trong thời thịnh, coi khoan dung rộng lượng là nghĩa khí hàng đầu, anh hùng phò giúp thiên hạ qua nguy nan giữa thời loạn, lấy lao tâm khổ tứ làm đức nghĩa thứ nhất. Không khoan dung rộng lượng thì khó thành đại sự, không lao tâm khổ tứ thì khó đạt công tích lớn lao".

Lữ Tần Ngô nói: Sự nghiệp của nam nhi rộng khắp thiên hạ kiến thức phải cao, quy mô phải lớn, lòng độ lượng phải bao la", người mà có thể hoàn thiện về kiến thức và quy mô thì có khả năng chịu đựng. Cho nên anh hùng hào kiệt nhất thiết coi cái nghĩa đầu tiên là thái độ khoan hồng.

118. CUỘC SỐNG TRONG VÒNG TRÒN CỦA NÓ

Tùy lúc mà đi, đi cũng phải kiềm chế, biến hóa vô cùng. Cũng giống như trong một vòng tròn, không có điểm khởi đầu, cũng không có điểm kết thúc, không có điểm tận cùng, tan hợp tại tôi, ứng biến do bạn, như vậy là thành công.

Làm thế nào để hiểu rõ con người? Con người trên thế giới này muốn trở thành một người có lòng khoan dung cũng không dễ dàng, cần phải biết phương pháp tư duy hiểu được lòng người. Về điểm này, Quỷ Cốc Tử, một danh sĩ từ thời Xuân Thu trong nguyên lý "Bái diêm" đã có những suy nghĩ rất sâu sắc về vấn đề này.

Suất Viên - một cuốn sách nổi tiếng của Quỷ Cốc Tử đã chỉ ra: trên thực tế, vũ trụ gồm có trời, đất, con người, thời gian và các sự vật hiện tượng, đâu đâu cũng thể hiện đạo lý tan hợp.

Cao Tự Tôn từng nói: "Trong sách của Quỷ Cốc Tử, trí tuệ, mưu lược, thuật số, mưu mẹo, ngôn từ đều xuất phát từ thời Chiến Quốc. Mỗi chương, mỗi hồi đều là sự thần diệu trong "Kinh Dịch", mỗi trang đều là cơ vi của Lão Tử, còn thuật toán của Quỷ Cốc Tử lại vượt qua được cái giới hạn thể hiện sự thông minh vô cùng. Tôi đã từng đọc cuốn "Âm phủ" nghiên cứu về các thiên thể, nghiên cứu về lòng ích kỷ, các thủ đoạn của con người, nhưng Quỷ Cốc Tử vẫn thể hiện được nó, thật là có thể coi là nhị đại anh hùng quái kiệt". Từ câu nói trên có thể nhận thấy, Quỷ Cốc Tử luận triết lý đời người vô cùng tinh thâm, huyền diệu, biến hóa vô cùng.

Quỷ Cốc Tử nói: "Hợp, tan là sự biến hóa lớn nhất của lý". Một là âm dương, một là cương nhu, một là động tĩnh mà âm dương cương nhu động tĩnh đều vận động trong nguyên lý hợp rồi lại tan, có thể là thuận có thể là nghịch.

Tùy lúc mà đi, đi cũng phải kiềm chế, biến hóa vô cùng giống như một vòng khép kín, không có điểm khởi đầu, cũng không có điểm kết thúc, không có tận cùng, tan hợp do tôi, ứng biến do bạn, như vậy là có thể giành được thắng lợi. Tuy cái nguyên lý tan hợp đó do Quỷ Cốc Tử tạo nên nhưng khởi nguồn của nó là từ "Chu Dịch".

Trong "Từ hệ - Kinh dịch" đã nói: hạp hộ gọi là khôn, tịch hộ gọi là càn, một hạp một tịch gọi là biến, từ xưa đến nay vẫn gọi là thông. Đó chính là tinh thần cơ bản cơ đạo lý tan hợp.

Con người với chính mình không thể hiểu đạo lý này, nên không thể hiểu hết tình người, đối với vật cũng không hiểu thấu đáo được đạo lý đó nên không thể biết cách sử dụng hết khả năng của vật, đối với sự việc do không hiểu hết đạo lý đó mà không thể thành nghiệp được. Vận dụng mưu lược mà không hiểu đạo lý đó thì không thể phát huy được trí tuệ của mình, vì vậy nó chính là "cánh cửa tồn vong" mà thánh nhân coi "việc nắm giữ cánh cửa này" là điều quan trọng đầu tiên.

Đệ tử của Quỷ Cốc Tử là Tô Tần, Tương Nghi đã vận dụng thuật tung hoành của ông, hợp tung liên hoành, là những người nắm trời đất trong lòng bàn tay, muốn thay đổi thời thế, thay đổi lịch sử, muốn có thể biết chắc lợi hại được mất, vận dụng một cách linh hoạt đạo lý này để có thể tung hoành khắp thiên hạ. Muốn có công lao với thiên hạ, muốn trở nên nổi tiếng trong thiên hạ mà không hiểu, không biết vận dụng đạo lý này thì có thể nói đó là nói suông.

Quỷ Cốc Tử nói: "Nếu muốn nhìn lại các bậc quái kiệt trong trời đất thời xa xưa, là một người lãnh đạo quần chúng thì cần biết quan sát quy luật âm dương, có sự phán đoán đối với sự vật, hiểu được lý tồn vong của vạn vật, nhìn thấy khởi đầu và kết thúc của vạn vật, có được lòng người, hiểu được chính bản thân mình, đồng thời kiên trì mục đích của chính mình. Do vậy các bậc quái kiệt trong thiên hạ từ cổ chí kim đều nắm rất chắc cái đạo lý đó.

"Sự biến hóa của sự vật hiện tượng là vô cùng vô tận, vì vậy mỗi người đều phải có con đường riêng hoặc là âm hoặc là dương, hoặc nhu hoặc cương, do vậy các bậc quái kiệt thường nắm vững điều này, quan sát thứ tự trước sau của sự vật, tự lượng sức mình, vận dụng linh hoạt, cân nhắc ưu thế của kỹ xảo. Trí, ngu, hiền, dũng, nghĩa không giống nhau, có thể hợp có thể tan, có thể tiến có thể lùi, có thể thắng, có thể bại. Xem xét hữu vô, hư thực, dục vọng để thấy ý chí của nó, con người hợp tan để biến động âm dương, bốn mùa đến đi...đều bắt đầu từ đây". Tung hoành, có thể dung hòa mọi người, không chỉ đơn thuần vận dụng trong quan hệ quân thần, cấp trên cấp dưới, nếu vận dụng đối với kẻ thù, bạn bè, và vạn vật trong vũ trụ thì cũng có ích. Không chỉ những người giỏi ăn nói, quan sát sự vật và trong lĩnh vực hành chính cần phải vận dụng nguyên lý này, mà những người vạch ra mưu lược, cải tạo tự nhiên cũng cần phải tuân thủ nguyên lý này.

119. GIEO NHÂN NÀO, GẶT QUẢ ẤY

Vạn vật vạn sự đều có nhân quả, người kém hiểu biết chỉ nhìn thấy kết quả, người thông minh có thể nhìn thấy nhân, người ngu dốt an phận với kết quả đó, người thông minh lại vì cái nhân đó.

Hiện tượng vạn vật đều xuất hiện dần dần, nó tồn tại trong trạng thái ẩn, đó là (nguyên) nhân. Đợi đến khi hiện tượng hình thành, "nó" tạo nên một dạng đột biến, đó là (kết) quả.

Vạn vật vạn sự đều có nhân quả, người ngu muội chỉ thấy được kết quả của nó, người thông minh lại vì cái nhân. Muốn đạt được thành tựu cần phải hiểu nguyên nhân tạo nên kết quả, rồi mới tính đến kết quả. Cho nên, con người cần phải hiểu hai mặt đó.

Tích nhân thiện mới có thể có quả thiện, người gieo mầm ác tất sẽ thu được điều ác, tích phúc sẽ được báo phúc, tích họa tất sẽ được họa. Đó là sự báo ứng của luật nhân quả, không thể thay đổi được, đó là một quy luật vĩnh cửu.

"Vạn vật đối đãi với thế gian, cần phải biết chúng chỉ là tương đối, từ đó mà tuân theo cái tuyệt đối; cần hiểu rõ mối quan hệ nhân quả của chúng. Mọi sự đều có sự tác động trở lại, ta gây áp lực với người, mọi người tất gây áp lực đối với ta, ta kích động người thì người tất sẽ ứng đối, đó chính là nguyên lý động-ứng tương đối.

Nguyên lý đó trong vũ trụ được sinh ra căn cứ vào quy luật đối lập thống nhất giữa trời đất. Nguyên lý đó trong "Kinh dịch" lấy âm dương đối lập làm khởi điểm, trong đó viết: "Trong kinh dịch có thái cực, thái cực sinh lưỡng nghi, lưỡng nghi chính là âm dương, khi lưỡng nghi chưa hình thành, đang còn nằm trong thái cực đã tồn tại hai mặt âm dương rồi. Từ đó xuất hiện âm dương và quy luật đối lập tương đối, vậy là có nam nữ, phu thê, quân thần, trên dưới, trái phải, trước sau, cương nhu, động tĩnh, thiện ác, thắng bại, lợi hại, sinh tử.v.v., tất cả các mặt đối lập đều tồn tại tương đối. Vì vậy nói vạn vật trong vũ trụ, có một thì sẽ có hai, có mặt này tất sẽ có mặt kia, có lợi tất có hại, có được và có mất, cùng tác động, thúc đẩy nhau phát triển. Vạn vật đều phát triển như vậy.

"Kinh dịch" nói: "Vô bình vô pha, vô vãng vô phục" (không phẳng không gồ ghề, luôn tác động trở lại), lại nói "Phản phục kỳ đạo" (đạo lặp lại), "Tin tức quá "hư" là sự vận hành của các thiên thể".

Lão Tử nói: "Thiên hạ đều biết: cái đẹp sở dĩ được cho là đẹp bởi vì có cái xấu tồn tại, cái thiện sở dĩ được cho là thiện bởi vì có cái ác tồn tại. Có và không đối lập nhau nên sinh ra, khó và dễ đối lập nhau nên tồn tại, thanh và tiếng đối lập nhau nên hòa vào nhau trước và sau đối lập nhau nên xuất hiện, những điều này mãi mãi tồn tại". Điều đó không chỉ nói lên quy luật tương đối của sự vật hiện tượng trong vũ trụ mà nó còn nói lên quy luật vận động của vạn vật trong vũ trụ.

120. QUAN NIỆM BIẾT CO BIẾT DUỖI

Áp lực mạnh thì sự phản hồi mạnh, áp lực nhẹ thì sự phản hồi nhẹ, đó là đạo lý tự nhiên của con người, là một xu thế tất yếu.

Căn cứ vào nguyên lý nhân quả ứng đối có thể hiểu được căn nguyên của vạn vật trong vũ trụ, động mặt này thì tất có ứng ở mặt kia, tự nhiên thành sự, có công lao thì sẽ thành đạt, đó là quy luật bất biến từ xưa đến nay.

Cổ nhân đã nói: "Đạo trời không có thân sơ, thường ban thưởng cho người thiện". Theo cách nói nhân quả, luân hồi báo ứng trong Phật giáo là từ nguyên lý căn bản đó mà có. Vì có mặt này tất có mặt kia, muốn có mặt này tất phải có theo mặt kia, muốn mọi người giúp đỡ mình, trước tiên hãy giúp đỡ người khác, muốn mọi người vì mình, trước hết hãy vì mọi người, muốn mọi người trung thành với mình, tin tưởng mình thì trước hết mình phải trung thành và tin tưởng người khác. Đun dầu dầu sẽ cháy, đun nước nước tất sôi, đánh trống tất có âm thanh, đánh mạnh thì kêu to, trồng bí thì được bí, trồng đậu thì được đậu, do vậy dùng lý lẽ để ép người thì người cũng sẽ dùng lý để ép lại, dùng đức mà đối người thì người cũng sẽ dùng đức báo đáp, dùng oan ức đối người thì cũng sẽ bị điều oan ức báo ứng, ác với người thì cũng sẽ bị người ác lại. Áp bức mạnh thì báo ứng nặng, áp bức ít thì báo ứng nhẹ, không báo ứng vào chỗ này thì cũng sẽ vào chỗ khác, đó là đạo lý tự nhiên, xu hướng tất yếu, quy luật duy nhất của cuộc đời.

Mạnh Tử đã cảnh cáo Tề Tuyên Vương rằng: "Là quân vương mà có thể xem quần thần như chân tay thì trong tim quần thần mới có quân vương, quân vương mà coi quần thần như chó ngựa thì quần thần cũng xem quân vương như vậy, quân vương coi quần thần như cỏ rác thì quần thần sẽ coi quân vương là kẻ thù".

Theo "Uyển thuyết" ghi chép: Tề Hoàn Công khi chinh phạt nước Nhung, muốn đi qua nước Yên, vua nước Yên thân chinh ra đón, Hoàn Công hỏi Quản Trọng: "Chư hầu nghênh đón, ta có cần ra mặt không?" Quản Trọng trả lời: "Không phải đại tử thì không cần ra nghênh tiếp". Hoàn Công nói: "Như vậy là vua nước Yên vì sợ hãi mà thất lễ rồi. Ta không thể vì mượn đường mà làm cho vua nước Yên thất lễ". Vì vậy đã tránh sang đường khác đồng thời tiễn quân vương của nước Yên sang đất Tề. Các nước chư hầu biết chuyện đều đến bái kiến Tề Hoàn Công. Thang Vương không động binh, nhưng thiên hạ đều đi theo ông ta.

Trước đây khi nước Chu bắt đầu hưng thịnh, đô thành hẻo lánh, sau này Tắc Công kế tục đại nghiệp, ông tích đức hành thiện được người dân cả nước yêu mến. Ông lấy đức cảm hóa địch Nhung khiến họ từ bỏ ý định gây binh đao, đồng thời còn tặng cho thủ lĩnh địch Nhung da khuyển mã và rất nhiều vàng ngọc, nhưng thứ địch Nhung muốn là đất đai và dân chúng. Dân chúng trong cả nước rất phẫn nộ, muốn giao chiến với nước Nhung. Thái Công Trình nói: "Bậc làm vua phải vì dân chúng, không thể bắt dân chúng phải vì vua, kẻ làm vua phải làm điều lợi cho dân chúng, không được làm điều tàn hại dân chúng. Bây giờ nước Nhung phát động chiến tranh chính là vì đất đai và dân chúng, dân chúng và đất đai của ta và của họ có gì khác nhau? Dân chúng tuy rằng muốn ta và họ giao chiến song như thế chỉ mang lại chết chóc, chia lìa phụ tử, ta không nhẫn tâm làm vậy". Thế là hạ lệnh rút quân khỏi biên ải, vượt qua Tất Tữ Hà, qua Lương Sơn đến chân Kỳ Sơn. Nhân dân trong cả nước kéo nhau đi theo ông, các nước nhỏ khác biết chuyện đều quy phục ông, vậy là đất nước ngày càng lớn mạnh.

Cũng theo sử sách ghi chép: "Mạnh Thường Quân khi làm Thừa tướng nước Tề, thuộc hạ của ông là Ngụy Tử thay ông ta chiêu mộ nhân tài, năm lần bảy lượt không được một người nào, Mạnh Thường Quân hỏi nguyên nhân, Ng ụ y Tử trả lời rằng: "Có người hiền tài, tôi đến ngầm thỉnh giáo họ, vì vậy mà không có ai theo". Mạnh Thường Quân giận quá mới đuổi ông ta đi. Vài năm sau, có người tố cáo Mạnh Thường Quân với Tề vương rằng: "Nghe nói Mạnh Thường Quân làm loạn, thường muốn làm phản". Tề vương cũng nghi ngờ Mạnh Thường Quân, thế là Mạnh Thường Quân phải ra đi. Ngụy Tử và các bậc hiền sĩ trong thiên hạ biết chuyện liền vào tâu với Tề vương rằng Mạnh Thường Quân không có ý định làm phản, lấy đầu mình ra bảo đảm điều đó, tự sát trước cổng thành để chứng minh cho sự trong sạch của Mạnh Thường Quân. Tề vương kinh hãi, cho người tra xét sự việc, quả nhiên là Mạnh Thường Quân không hề có ý định làm phản, liền triệu về cung.

Cho nên nói, bị thiệt thòi là phúc, lâm vào cảnh khó khăn là đức, tổn thất bản thân có thể được lợi, biết co thì có thể duỗi, đây là điều đương nhiên có thể hiểu được. Tất cả hiện tượng của vạn vật trong vũ trụ đều tồn tại vì có sự đối lập của hai lực lượng ấy, chịu sự đối động của chúng chi phối.

Trời đất sở dĩ có thể trường tồn, cân bằng, không huỷ diệt con người và vạn vật là vì trong thiên thể, giữa các hành tinh đều là hai sự vận động đối lập và tương đối có sức mạnh rất lớn, tác động lẫn nhau, hấp dẫn lẫn nhau, nhưng lực tác dụng được cân bằng tại một trung điểm, trung điểm này tạo thành cùng với độ lớn nhỏ của lực ở hai bên. Sự đối lập và đối động của lực "một với một thành hai", "một với vạn" vẫn là sự đối lập và vận động đối kháng của hai bên, đây là sự hình thành nguyên lý đối động trong vũ trụ. Đế vương trong lịch sử các triều đại có thể vận dụng nguyên lý này và thành công, đây là bí quyết nghìn đời không thay đổi.

121. VÒNG LUÂN HỒI LÀ QUY LUẬT CỦA TRÒN

Thông thường, con người nhìn nhận và đánh giá sự việc ở mặt phản diện của nó rồi mới làm, hoặc là chờ thời cơ đến rồi phấn đấu theo hướng có hy vọng.

Sinh diệt, thành bại, biến hóa của sự vật hiện tượng trong vũ trụ, đều chịu sự chi phối của một định luật vĩnh cửu, đó là định luật vận động đối lập. Cũng chính sự ra đời của vận động đối lập là do sự đối lập của vạn vật và tồn tại.

Tất cả các hiện tượng và vạn vật trong vũ trụ đều không ngừng vận động và biến đổi, nhưng sự biến đổi đó tuân theo một vòng tuần hoàn nhất định của tự nhiên, tự lực sinh diệt tới diệt sinh, tự lực thành bại tới bại thành. Bên ngoài thì đều tự nhiên vận động hướng tới đối phương. Vì vậy, sự phát minh ra định luật "vận động hướng tới đối phương" đã tạo nên nguyên lý vận động đối lập.

Do sự vận động của trời đất, âm dương, nam nữ mà sinh ra sự vận động đối lập của hiện tượng. Sở dĩ có mạnh có yếu, có chính có phản là vì hai mặt đó luôn đối lập nhau, vận động hướng về đối phương. Sở dĩ có trị thì tất sẽ có loạn, có đi thì sẽ có lại, có thành thì có bại cũng là vì hai mặt đó đối lập nhau, vận động hướng về đối phương. Tất cả mọi hiện tượng đều như vậy.

Sự biến đổi của sự vật tồn tại đơn nhất là điều không thể có, cũng không thể có sự vận động biến đổi luôn hướng về phía trước. Cho dù ban đầu thấy dường như mỗi hiện tượng mới vận động biến đổi đều không giống với hiện tượng cũ, nhưng kết quả lại tự nhiên quay trở lại như lúc khởi điểm. Ví dụ như sự biến đổi tuần hoàn của nhật nguyệt, sinh tử, xuân hạ thu đông. Song sự vận động này đều chịu sự chi phối của sức mạnh vận động của đối phương. Ví như nước biến thành khí bay hơi thì phải chịu ảnh hưởng của độ nóng, biến thành băng thì chịu ảnh hưởng của độ lạnh, và con người cũng không nằm ngoài nguyên lý vận động đối lập đó.

Từ nhiều sự kiện lịch sử cho thấy, người ra sức cầu danh lợi thì sẽ khó có thể thành danh, người không coi trọng danh thì lại thành danh, người không coi trọng lợi ích thì lại dễ dàng được lợi, người không cầu phú quý thì thường hay phú quý. Đó chính là người biết thích nghi với mặt trái của sự vật. Vì vậy nếu như nhìn nhận và đánh giá sự vật từ mặt trái của nó rồi mới thực hiện, hoặc bình tĩnh chờ thời cơ, nỗ lực phấn đấu theo hướng có hi vọng, đó chính là đã hiểu được phương pháp "không dùng như dùng"; "Không làm như làm"; "Không cần tranh đoạt mà có". Vì vậy, nói: làm như không làm, tranh như không tranh.v.v. thì trong thiên hạ sẽ không còn sự tranh đoạt công danh và lợi lộc nữa. Có bao nhiêu người trong thiên hạ hiểu được tác dụng thần kỳ của nó đây? Nếu có thể nghiền ngẫm những điều này thì cũng có thể hiểu được nguyên lý vận động đối lập tinh vi, cao thâm đó.

Vạn vật trong vũ trụ cố nhiên là tác động trở lại, nhưng đối với các sự vật lại thường có hiện tượng: nếu như muốn hạn chế sự vật đó, thì có thể nó sẽ tăng lên, nếu như muốn tăng nó lên thì có thể nó sẽ giảm đi, và, trong họa có phúc, trong phúc đã tiềm ẩn họa rồi. Chúng ta nếu muốn có thể thay đổi được đạo trời thì đó là điều sai lầm vô cùng lớn.

Lão Tử đã từng răn người đời, làm khe suối của thiên hạ, làm sông cốc của thiên hạ, thì phải chịu vết nhơ của thiên hạ, chịu nỗi nhục của thiên hạ. Bản thân muốn vươn lên cao thì trước hết phải biết khiêm nhường, muốn có thành công thì phải trải qua thất bại, muốn có được lợi trước hết phải biết mất mát..., như vậy mới là đạo lý của người thông minh. Vì vậy Lão Tử đã nói: "Sự biến đổi vận động của vòng luân hồi là vận động của đạo, mà tác dụng của đạo lại rất tinh vi, mềm mỏng". Tuy nhiên, "nhu" có thể thắng cương", "yếu có thể thắng mạnh" cũng là một đạo lý.

122. "THIÊN NHÂN HỢP NHẤT"

Vạn vật đều có con đường vận động riêng của nó, có phần riêng, lý riêng. Phần chính là đặc tính, lý chính là quy luật vận động. Tuân thủ sự tự nhiên ở lý tính của nó đó chính là đức.

Khổng Tử đã từng nói: "Sáng sớm thức dậy hiểu được đạo lý lớn, buổi tối có chết đi cũng xứng đáng". Đạo chính là căn bản của vạn vật và con người trong thế giới này. Vì vậy Khổng Tử cho rằng: "Đạo thì một khắc cũng không thể bỏ được, xa rời nó thì không còn là đạo nữa".

Lão Tử cho rằng, đạo là chủ thể căn bản của vạn vật trong vũ trụ, ông nói: "Đạo là độc nhất vô nhị, trong đạo đã hàm chứa hai khí âm dương, âm dương nhị khí hình thành nên trạng thái cân bằng, vạn vật được sinh ra trong trạng thái như vậy. Vạn vật đều có âm đối dương, đồng thời qua sự hỗ trợ tương tác của âm dương mà hình thành nên sự hài hoà".

Bởi vì đạo chính là bản thể không ngừng sinh sôi của vạn vật trong vũ trụ vì vậy phân tử trời thuộc về đạo của trời, phân tử đất thuộc về đạo của đất, phân tử người thuộc về đạo làm người, phân tử sự vật thuộc về đạo của sự vật hiện tượng.v.. con người phân tích cái quy luật của đạo thì gọi là tìm lý. Vì vậy nói, trời đất có đạo của trời đất, vạn vật có đạo của vạn vật, con người có đạo làm người. Lấy nhân lý hợp với thiên lý, lấy nhân tâm hợp với thiên tâm, lấy nhân đạo hợp với thiên đạo thì chính là đạo lý "thiên nhân hợp nhất" mà Nho gia đề xướng.

Lão Tử nói: "con người dùng pháp đối với đất, đất dùng pháp đối với trời, trời dùng pháp đối với đạo, mà đạo ở đây chính là các quy luật tự nhiên trong vũ trụ. Điều này cũng là nói công phu của "thiên nhân hợp nhất" và phương pháp của "thiên nhân hợp nhất", từ đó con người có thuộc hạ, có chỗ đứng vững; cũng tức là đạt mục đích cuối cùng và kết quả tốt nhất.

Theo thứ tự phương pháp mà Lão Tử đã gợi ý, mục tiêu cuối cùng của việc tu dưỡng con người phải từ "ranh giới một đời người" nhảy vọt lên "ranh giới của trời đất" và "ranh giới của tự nhiên". Và Khổng Tử nói "Tham đồng trời đất, tán hóa vạn vật" (Hoà cùng trời đất vạn vật) chính là chỉ cái ranh giới đó, có thể đạt tới ranh giới đó tức là đã trở thành thánh nhân.

Do vậy tồn tại trong lòng của thánh nhân chỉ là tinh thần của trời đất, của tự nhiên và của vũ trụ. Vì vậy nhìn thấy bậc thánh nhân chỉ là một cảnh tượng của trời đất, của tự nhiên. Nho gia dạy mọi người "Minh lý" chính là muốn mọi người hiểu rõ cái đạo lý đó, Đạo gia dạy mọi người tu thân chính là muốn tu cái đạo đó, Phật gia dạy mọi người giác ngộ chính là muốn giác ngộ cái đạo đó.

Phần tử đạo gọi hành là đức. Đức lại có cả vạn, để đối phó với vận hành, lấy lý đối với vạn (nhân) tố, lấy thuận ứng với vạn vật, nhưng đạo là đại mẫu thể cũng chính là "nhất", nhất là bản thể, là tuyệt đối vì vậy có thể ứng đối với vạn vật vô cùng vô tận.

Chu Hy nói: "Đạo tốt hơn là một con đường lớn, con người và vạn vật tuân theo bản tính tự nhiên, chính là giữa các sự vật trong cuộc sống đều có con đường đi riêng của chúng, đó cũng chính là đạo mà con người nói tới. Dùng đường đi để lý giải đạo, đó chính là sự ví von của Chu Phu Tử để nói rõ về đạo lý, không là nói về bản thể của đạo. Bản thể của đạo là bất biến, vận dụng nó cần phải nhanh nhạy và thông hiểu sâu xa, thông hiểu thì mới có thể ứng dụng vô cùng.

Vạn vật đều có con đường đi riêng của nó, đều có phận riêng, lý riêng. "Phận" chính là đặc tính của vật, lý chính là quy luật của vật. Tuân thủ các lý tính tự nhiên đó là đức, ví dụ như cha mẹ nhân từ, con cái hiếu thuận, vua nhân đức, bề tôi trung thành, vợ chồng hòa thuận. Vạn hành vạn đức mà các bậc thánh nhân thường rao giảng đều có thể trở thành chuẩn mực để người đời tu dưỡng, đó cũng chính là giữ lấy cái lý, thuận theo con đường của họ, đó chính là con người đã giác ngộ được bản thế của con đường sáng.

123. ĐỂ PHÚC ĐỨC TRẢI KHẮP DƯƠNG GIAN

Tích thiện chi gia tất hữu dư khánh (Gia đình tích thiện ắt có dư niềm vui).

Tích bất thiện chi gia tất hữu dư ương. (Gia đình không tích thiện hơn có nhiều tai hoạ)

"Huệ phụng tảo đãng chướng vân tận, tâm nguyệt cô viên lãng trung thiên", "Thần minh trung tịch, lãng chiếu cô di". Nếu nhận thức được mình có suy nghĩ xấu xa thì phải xoá bỏ, quy thiện, không mang trong lòng suy nghĩ ác độc, nếu có hành vi ác cần phải cải chính, hy vọng người thánh hiền sẽ không có hành vi bất thiện nào. Lời nói của các bậc thánh nhân đều khuyên mọi người làm điều thiện, kinh thánh trong tôn giáo cũng khuyên con người làm điều thiện, vì vậy thánh của Đại Vũ chỉ cần nghe thấy ở đầu hành thiện thì lễ bái.

Nhan Tử luôn giữ tứ thư bên mình, Tăng Tử một ngày ba lần nhắc nhở bản thân. Bá Ngọc 50 tuổi còn phải sửa chữa lỗi lầm của tuổi 49, đó đều là "điều ác không làm, làm điều thiện", đều là phương pháp chủ yếu để hành thiện của các bậc thánh nhân thời xưa. Cũng có thể nói, họ đã vượt qua pháp môn của người phàm.

Bỏ điều tà, làm điều chính, tu tâm dưỡng tính, hành thiện, làm được 4 điều đó tự nhiên sẽ không còn một chút nào tà tâm, không còn tồn tại sự đố kỵ, cũng chẳng còn dục vọng.

Nếu bạn muốn làm được như vậy cần phải "Vui vẻ hành thiện không biết mệt mỏi, làm điều nhiều thiện". Hoàng Thạch Công nói: "Phúc là ở chỗ tích thiện, họa là do trồng ác". Trong "Đường thư" có nói: "Thiện ở người tu thân dưỡng tính, lời đẹp không rời khỏi miệng, việc tốt không ngơi tay, thiện đức bất ly thân, ý thiện bất ly tâm". "Ngôn hành thiện thì ở cách nghìn dặm cũng ủng hộ, ngôn hành không thiện thì ở cách nghìn dặm cũng phản".

Trong "Đại học" đề ra "Chỉ chí thiện" làm giáo lý giảng dạy, chỉ chí thiện là nói tới chuẩn tắc cao nhất của thiện đức. Làm được điều thiện đức tức là làm được việc của thánh nhân. Có thể chấn hưng đất nước tức là làm được việc của bậc minh quân. Tóm lại, câu "chỉ chí thiện" là quy chuẩn cao nhất của các bậc thánh nhân quân chủ. "Chí thiện" tức là đạt tới cảnh giới thượng thừa, "chỉ" tức là cần làm, cần thực hiện. Làm, thực hiện luôn phải thiện.

Nho gia thường lấy minh đức làm tôn chỉ, là bản thế; lấy chỉ chí thiện là cảnh giới, là điều để tu dưỡng, lấy thân dân là nền tảng. Minh đức lấy cái tôi làm đối tượng, thân dân tức là lấy con người làm đối tượng, hai điều trên đều lấy minh đức của bản thân làm bản thể, lấy chỉ chí thiện là điều để tu dưỡng, là cảnh giới. Do vậy có thể nói chỉ chí thiện không có đối tượng cụ thể, thánh học chỉ là một điều. Thế nên Khổng Tử nói: "Học thuyết của ta chỉ có dùng một thứ xuyên suốt nó". Nghiêu, Thuấn, Vũ, Thang, Văn, Võ, Chu Công và Khổng Tử trong lịch sử tương truyền các bí quyết gồm: đạo tâm rất tinh xảo, nhân tâm rất nguy hiểm, nhưng tinh thần là duy nhất, nắm quá sẽ bị ngạt. Cũng là một chữ "nhất", một chữ "trung". Nhất tức là trung, trung tức là nhất, trung tức là chí thiện, chí thiện cũng là trung. Trung cũng là minh đức, minh đức cũng là trung, một chia thành bốn, bốn hợp thành một. Có thể chia thành hàng nghìn hàng vạn nhưng nghìn vạn lại quy về thành một, chẳng có điều gì không như thế này. Thánh học rất giản đơn. Minh đức của con người vốn là thiện, một khi bị ảnh hưởng của ngoại vật, bị dục vọng của con người làm trở ngại thì có thể dẫn tới hành vi bất thiện. Nếu trừ bỏ được yếu tố đó thì sẽ khôi phục lại được thiện tính.

Vì vậy nói tu dưỡng thánh học vô cùng đơn giản. Như Mạnh Tử nói là con người ai cũng có thể trở thành Nghiêu, Thuấn, có thể trở thành thánh nhân - đạo lý chính là ở đây.

Lão Tử nói: "Thiên đạo không phân biệt thân sơ, nhưng thường ban thưởng cho người thiện". "Thiện có thể dưỡng tâm, cũng có thể dưỡng thân, có thể tích đức, cũng có thể tích phúc. Thiện không phụ thuộc vào lớn, ác không phụ thuộc vào nhỏ vì vậy nên tuyệt đối không nên cho rằng "việc thiện nhỏ thì không cần làm, việc ác nhỏ thì có thể làm". Hà Tây

Trù nói: "Một việc thiện dù nhỏ cũng nên làm mà không mong báo đáp, nhưng một ý nghĩ hơi ác độc cũng không nên có". Hành thiện thì sẽ lập đức, làm việc thiện nhỏ thì lập được đức nhỏ, làm điều thiện lớn thì lập được đức lớn. Làm điều thiện để lập đức không dễ dàng, tất cả những ngày chúng ta sống đều phải là những năm tháng hành thiện. Chỉ cần còn một chút hơi thở thì mỗi lời nói, cử chỉ, hành động, suy nghĩ nếu vương chút sai trái thì là chưa hết lòng vì thiện, không thể hết lòng vì thiện, tức là thiếu đức, không thể trở thành thánh nhân. Biểu hiện của đức là làm điều thiện, biểu hiện của tôi là làm điều ác. Thiện và lẽ trời tương ứng nhau, ác và dục vọng của con người tương ứng nhau.

Nho sinh thời Tống thường nói xóa bỏ dục vọng, bảo tồn lẽ trời, trên thực tế cũng chỉ là làm điều thiện, trừ bỏ ác. Trong "Kinh dịch" nói: "Thiện không tích, không thể thành danh; ác không tích, không bị diệt thân" do vậy tích thiện thì có dư niềm vui, tích ác gặp nhiều tai họa.

Nhan Quang Trung nói: "Chỉ vì điều thiện thì chưa đủ, nếu ra sức cân nhắc, thuận theo cách làm này thì có thể cứu tế chẳng có giới hạn. Là một người cẩn thận không bằng là một trang hào kiệt, là một kẻ ti tiện không bằng là một người quyền quý, là một người thân cận không bằng là một người xa lạ. Luôn nói điều thiện, làm điều thiện, giao du với người thiện. Cần làm cho điều thiện trải khắp dương gian, khiến cho phúc đức bao trùm thiên hạ. Đại đức của vua Nghiêu cũng chỉ là làm điều thiện cho người người mà thôi".

Một người làm điều thiện không bằng khuyên mọi người làm điều thiện, dùng thiện để tu dưỡng bản thân không bằng dùng thiện tu dưỡng mọi người. Làm người có thể dùng điều thiện cảm hóa con người, cảm hóa thế giới, thiên địa đều ngập tràn thiện lương, thế thì cảm giác hạnh phúc đó sẽ như thế nào đây? Điều căn bản để làm người thiện chỉ là sự phân biệt giữa thiện và ác. Sự phân biệt thiện ác này cũng chính là sự phân biệt giữa lợi và nghĩa. Nếu nghĩa và lợi cùng song hành thì hãy đi làm, nếu ác và lợi cùng tồn tại thì phải trừ bỏ nó, như vậy là có thể đạt tới cái thiện đích thực.

Giữ lấy thiện thì có ít lỗi lầm, sửa chữa lầm lỗi để hướng thiện, hai điều này là một pháp môn. "Buộc người hành thiện không bằng cùng người hành thiện", "Một mình làm điều thiện không bằng làm cho nhiều người cùng làm điều thiện".

124. PHƯƠNG SINH PHƯƠNG TỬ,
PHƯƠNG TỬ PHƯƠNG SINH

Không chỉ tôn nghiêm và vẻ vang khi còn sống, mà còn phải trang nghiêm và huy hoàng sau khi chết, thế mới là hoàn thành tâm nguyện của đời người.

Sinh mệnh dùng để làm gì? Câu hỏi này không phải ai cũng có thể trả lời được. Để cuộc sống có ý nghĩa là một cách sống, để cuộc sống không có ý nghĩa cũng là một cách sống, có người sống rất oanh liệt, sôi nổi, đạt được nhiều vinh quang của cuộc đời, có người lại sống lặng lẽ, cả cuộc đời vô vị chẳng tiếng tăm. Kẻ thứ nhất thường là thuận theo lẽ tự nhiên mà thành danh, kẻ thứ hai không hiểu được lẽ đương nhiên.

Sinh và tử là hai vấn đề lớn của con người. Con người sống trên thế gian này không thể giác ngộ, lý giải được hai vấn đề đó, thì cho dù có thành danh tới mức nào, học vấn cao đến mức nào thì cũng mất đi ý nghĩa và giá trị của cuộc sống, uổng phí cả đời, thực không khác nào loại cầm thú.

Sinh và tử là hai vấn đề quan trọng, rất nhiều người bàn luận nhân sinh quan chỉ chú đến vấn đề sống như thế nào mà quên đi một mặt rất quan trọng là "nhân tử quan", có thể chết như thế nào, chẳng có ai bàn đến cả. Tuy nhiên, chúng ta cần nhận thức được rằng làm thế nào để mình sống trong đạo nghĩa. Cũng có nghĩa là làm thế nào để mình được tôn trọng, có thể sống vĩ đại, có ý nghĩa, có giá trị mà không xấu hổ với lương tâm. Một con người sống thiện như vậy thì cũng sẽ chết thiện.

Sự trưởng thành của sinh và tử không phải là sự hoàn thành của tử, cũng không phải là sự hoàn thành của sinh. Tử là kết cục cuối cùng của con người, phải đạt đến tử thì mới có thể hoàn thành bản thân và hoàn thành sinh. Thành ngữ có câu: đậy quan tài lại rồi mới luận công tội, khi chưa đậy nắp quan tài thì không thể luận công tội được, do vậy sống thiện và chết thiện là rất quan trọng.

Chúng ta không chỉ cầu được sống trên đời này, chủ yếu là cầu sống sao cho có ý nghĩa và có giá trị, để sinh mệnh của mình được vinh quang. Không chỉ lúc sống mới cần tôn nghiêm và vinh quang mà sau khi chết vẫn vẻ vang mới là tâm nguyện của con người.

Trang Tử nói: "Sinh mạng đến hồi kết thì không thể từ chối, sinh mệnh đã ra đi thì không thể níu lại" và "người biết đối đãi với sinh tồn thì cũng biết đối đãi với tử vong".

Làm thế nào để đối đãi với vấn đề sinh tử? Trang Tử lại nói: "Phương sinh phương tử, phương tử phương sinh", đây chính là sự giác ngộ triệt để. Con người có sinh có tử, có luân hồi, không thể thay đổi được.

Từ góc độ sinh mệnh tự nhiên của con người mà nói, sinh tử là điều ai cũng có thể nhìn thấy, ai cũng có thể phân biệt được; từ góc độ tinh thần mà nói, sinh tử không dễ dàng nhận thấy và khó lòng phân biệt được. Tuy nhiên cũng nhiều người thấy rằng con người có sinh mệnh, nhưng sinh và tử lại không có gì khác biệt, có người tuy đã chết nhưng cái chết của người đó vẫn như sống mãi. Sống và chết không có gì khác biệt. Đạo mong sống trường sinh không thế chỉ mong sống trên dương gian, mà còn phải mang sống trong cái chết, tức là cầu cho tinh thần bất tử.

Đối với sinh mệnh tự nhiên của tôi mà nói, cũng luôn luôn chết, tôi của hôm qua không còn là tôi của ngày hôm nay, tôi của ngày hôm nay cũng không phải là tôi của ngày mai. Tôi tuy đang sống nhưng cũng lại là đang chết. Phải tìm sự tồn tại đích thực của bản thân mình ở đâu? Tìm ở đâu thứ kim cương chẳng huỷ hoại thân thể? Con người nếu chỉ cầu mong được sống như loài cầm thú thì dù có sống đến trăm nghìn tuổi cũng chẳng tích sự gì.

125. NGƯỜI CÓ TINH THẦN BẤT TỬ SẼ TRƯỜNG THỌ

Từ góc độ sinh mệnh tự nhiên mà nói, một người trần trụi đến với thế giới này bất luận có vĩ đại, phú quý đến đâu thì ra đi cũng chẳng mang theo được gì, cũng có nghĩa là sinh không tử vẫn hoàn không.

Con người sở dĩ không giống với loài cầm thú là bởi vì có thể thanh thản khi chết, vui vẻ chấp nhận cái chết, coi cái chết như là về với cội nguồn, đã hoàn thành cuộc đời. Cũng bởi vì con người có một tinh thần dám hy sinh, hy sinh vì đạo nghĩa, hy sinh vì đất nước vì nhân dân, thể hiện được nhân cách cao cả và vĩ đại.

Một con người thẳng thắn đón nhận cái chết như thế để hoàn thiện nhân sinh, hoàn thành bản thân, hiểu chẳng có ranh giới khác biệt giữa sống và chết, thì có thể sẵn sàng đón nhận cái chết bất cứ lúc nào, bất cứ ở đâu. Một người chết thanh thản thì tất cả những công danh, phú quý, lợi lộc đều không có ý nghĩa gì cả.

Từ góc độ sinh mệnh tự nhiên mà nói, một người trần trụi đến với thế giới này bất luận có vĩ đại, phú quý đến đâu thì ra đi cũng chẳng mang theo được gì, cũng có nghĩa là sinh không tử vẫn hoàn không. Mạnh Tử nói: "Con người khác nhiều so với loài cầm thú", cầm thú chỉ có sinh tử tự nhiên, không thể giác ngộ, không có nhận thức, còn con người ngoài những điều đó ra lại có cả đạo nghĩa. Sinh tử của cầm thú chỉ thấy trên thân xác chúng, con người không giống thế, thấy cả tâm linh nữa. Sinh tử của cầm thú có giới hạn, sinh tử như vậy quả là hai nỗi khổ lớn của con người, nhưng sinh tử có tinh thần thì không có giới hạn, coi sinh tử là một niềm vui.

Trang Tử nói: "Khi đã đạt đến đạo của bậc thánh nhân, thì trong lòng không trời; có thể trong lòng không có thiên hạ, thì mới có thể không có vạn vật; có thể trong lòng không có vạn vật thì mới có thể không có sự sống chết ở trong lòng. Không có sự sống chết ở trong lòng thì có thể lĩnh hội tất cả. Có thể lĩnh hội tất cả thì có những kiến giải độc đáo. Có những kiến giải độc đáo thì trong lòng không còn kim cổ, không tồn tại kim cổ thì sẽ đạt tới trạng thái không sinh không tử". Đó là trạng thái không có cảm giác về thời gian, sự vật, sinh tử, cho nên có thể vượt qua sinh tử, đạt tới trạng thái không sinh không tử, khiến sinh tử tồn vong trở thành một thể thống nhất.

Sự khác biệt của sinh tử không có giới hạn chính là chết cũng không run sợ, vì vậy vấn đề sinh tử không hạn chế được con người mà con người lại hạn chế được sinh tử. Con người mà hạn chế được sinh tử thì sẽ đạt tới cái vô hạn, lúc đó không cần cầu giải thoát cũng tự được giải thoát, không cầu được vĩ đại cũng tự được vĩ đại, không cầu vô hạn cũng tự được vô hạn. Lão Tử nói: "Người mà thân thể chết đi nhưng tinh thần bất tử là trường thọ", ý nghĩa thực của thọ không ở chỗ sinh tử hữu hình, mà ở chỗ sinh tử vô hình. Sinh tử hữu hình tức là sinh tử của thân xác tự nhiên, chỉ cần là con người, động vật thì đều có sinh tử thân xác. Sự sinh tử vô hình là sinh tử của tinh thần đạo nghĩa, không phải người nào cũng có, động vật thì càng không thể có.

126. MÃI Ở CẢNH GIỚI VÔ SINH TỬ

Biết đối đãi với sự sống của mình, hắn cũng biết đối đãi với cái chết. Biết chết thì cũng biết sống.

Con người nơi trần thế có thể hành động vì người khác mới có thể thực hiện tốt thiên chức làm người, có thể giác ngộ đại đạo sinh tử thì đứng trước sinh tử phải không dao động, có thể vượt qua mọi trở ngại, tất sẽ không còn cảm thấy sinh diệt và bất sinh diệt.

Phật gia nói: "Trong ý niệm có chín mươi chớp mắt, trong một chớp mắt có chín trăm chủ diệt". Con người đương nhiên không thể tránh khỏi sinh tử nhưng phải tìm cách làm thế nào để thoát khỏi sinh tử, có thể tồn tại mãi trong cảnh giới không có sinh tử, như vậy thì chỉ có thể là lấy cái chết để giải thoát sự sống, lấy cái chết để hoàn thành sự sống.

Trang Tử nói: "Giới tự nhiên đã dung nạp thân xác ta, làm mệt sinh mệnh của ta, sợ sinh mệnh của ta chuyển hóa, đợi sự tử vong của ta". Cho nên tử vong là sự giải thoát thân xác, hoàn thành bản thân, nghỉ ngơi sinh mệnh, ta có thể tận tâm với đạo làm người, thiên chức của con người, tất không chạy trốn và sợ hãi".

Mạnh Tử nói: "Có cái chết nặng tựa Thái Sơn, có cái chết nhẹ tựa lông hồng". Không chia cái chết bình thường như thế này, cái chết có khí tiết cũng như vậy. Về điểm này, từ xưa tới nay chưa có người bàn tới, bởi vì phải có một nhận thức cơ bản mới có thể hiểu được ý nghĩa đích thực của cái chết.

Vì trung nghĩa, vì khí tiết, vì tổ quốc, vì nhân dân mà chết là cái chết nhẹ tựa lông hồng. Vì vậy, các bậc trung thần, chí sĩ thường được nhân dân ca tụng. Con người biết đối đãi với sự sống của mình thì cũng biết đối đãi với cái chết. Biết chết thì cũng biết sống.

Một người khi còn sống mà không thể thực hiện được các tâm nguyện của mình thì đôi khi lại coi cái chết là cách để kết thúc cuộc đời của mình. Ngược lại, một người khi còn sống có sự nghiệp khiến vạn người phải ngưỡng mộ, thì khi người đó chết họ vẫn trường tồn cùng trời đất. Những cái chết như vậy là sự kết thúc cuộc đời của những con người uyên bác, có khí tiết, có nhân cách và đức hạnh. Người có học vấn không đơn thuần là người chỉ biết kiến thức trên sách vở mà còn phải là người học và hiếu đạo lý, nhân nghĩa.

Từ xưa tới nay, luận về những cái chết khí tiết, không được người đời ca tụng là những cái chết vì làm người. Những cái chết còn mãi được ngợi ca là những cái chết vì đạo, vì nghĩa.

Bên ngoài thì phải tròn, bên trong thì phải vuông.

Những người đắc đạo thời xưa khi rơi vào hoàn cảnh khó khăn vẫn rất lạc quan, ở vào hoàn cảnh thuận lợi cũng vẫn lạc quan bởi vì họ hiểu rằng nghịch cảnh và thuận cảnh chỉ là sự thay đổi liên tục của sự vật hiện tượng trong quá trình phát triển. Đối với sự thiên biến vạn hóa của hoàn cảnh họ đều ứng biến khôn khéo, vừa dùng bất biến đối phó với vạn biến, vừa dùng vạn biến đối phó với bất biến, thông minh linh hoạt, luôn đi cùng duyên phận.

"Đi cùng duyên phận", câu này suy ra từ câu "Đi cùng cảm giác", cũng chính là lời chú giải hay nhất cho "bên ngoài thì phải tròn".

Trong "Ma hà chỉ quan" viết: "Không có thề nguyện, cũng giống như là con bò không có người điều khiển, không biết đi về đâu. Thề nguyện rồi duy trì thực hiện, cứ thành tâm thì sẽ đạt được tất cả". Lập thề nguyện chính là xây hùng tâm tráng chí, chí lớn thì nghiệp lớn. Chí đi trước, nghiệp theo sau; nghiệp ở bên ngoài, chí ở bên trong, cho nên nói "bên trong phải vuông".

PHẦN V

CUỘC SỐNG

127. SỰ VĨ ĐẠI XUẤT HIỆN TRONG KHÓ KHĂN

Vĩ đại thường đến cùng với khó khăn, khó khăn càng lớn, thành tựu đạt được càng lớn, tỷ lệ thành công càng cao. Vì vậy, khó khăn là mẹ của sự vĩ đại.

Có lời ca rằng: "Cuộc sống cũng giống như leo núi, cuộc sống giống như vượt qua sông, cho dù bạn có muốn hay không thì cuộc sống cũng vẫn cứ đưa đến cho bạn những khó khăn, chứ không vì ý chí của con người mà chuyển biến, nó bắt bạn phải thường xuyên nếm trải cảm giác "leo núi" và "vượt biển".

Hoạn nạn, khốn khó là trường học lớn nhất để rèn luyện nhân cách, ý chí. Thiên nhiên khi mang đến cho con người khó khăn thì cũng mang lại cho con người thêm một phần trí lực. Vì vậy, khi con người gặp phải khó khăn cần phải điềm tĩnh đối mặt với nó, như vậy mới có thể yên tâm, trấn tĩnh được.

Khi gặp hoạn nạn cần phải dũng cảm mà chắc phục nó, có như vậy ta mới có đủ lý trí và chí khí. Triết học cổ đại đã nói: "Ưu tư, hoạn nạn có thể chấn hưng đất nước, tham lam ngồi hưởng lạc có thể dẫn tới diệt vong". Lại nói: "Gặp nhiều khó khăn có thể chấn hưng đất nước". Khắc phục khó khăn, vượt qua gian nguy có thể nói đó là điều đẹp nhất của đức con người. Một nhân tính vĩ đại thực sự đến trong gian nguy. Một cuộc đời không hề biết đến khó khăn gian nguy tự nhiên nó sẽ trở nên nhỏ bé, vì thế mà Mạnh Tử đã đúc rút được một kinh nghiệm rằng: "Khi trời cao mang trọng trách đặt lên vai một con người tức là đã muốn thử thách ý chí của người đó, thử thách sự mệt mỏi của thân xác, làm khốn cùng thân xác người đó, khiến cho người đó phải chịu sự giày vò. Như vậy có thể làm cho con người tĩnh tâm nhẫn nại, làm tăng thêm năng lực của con người đó.

Điều vĩ đại thường đến trong khó khăn, khó khăn càng lớn thì thành tựu đạt được càng lớn, tỷ lệ thành công càng cao, vì vậy nói khó khăn là mẹ của của sự vĩ đại, không có khó khăn thì không thể có vĩ đại. Con người không trải qua khó khăn cũng giống như loài súc vật không có chủ nhân vậy. Nói như thế có nghĩa là con người nếu như không trải qua khó khăn thì không thể có sự vĩ đại, cánh diều nhờ vào gió ngược mà bay lên cao, anh hùng xuất hiện trong nghịch cảnh.

Con người ai cũng đều gặp phải những khó khăn, gian nguy, người có thể thắng được nó thì là bậc anh hùng, không thể thắng nó thì chỉ là kẻ phàm phu. Tục ngữ có câu: "Không mài không thành ngọc, không gian khổ không thành người". Đứng trước khó khăn tuyệt đối không cúi đầu, khuất phục khó khăn, chỉ có cách dũng cảm đạp bằng khó khăn, bạn mới chiến thắng, mới thành công.

Cuộc đời là một màn kịch mang tính tranh đấu phức tạp nhất, tàn khốc nhất, nó thấm đầy máu và nước mắt, phải chịu mọi đắng cay. Trong cuộc đấu tranh, nếu bạn không phải là người chinh phục người khác thì bạn sẽ là người bị chinh phục, nếu bạn không phải là người sai khiến người khác thì bạn sẽ bị người khác sai khiến, bạn không thể đánh được người thì bạn sẽ là người bị người khác đánh.

Nếu như bạn không chịu đựng được khó khăn gian khổ trong cuộc đấu tranh đó thì trong cuộc đời của bạn cùng lắm bạn cũng chỉ luẩn quẩn trong cái vòng "con", luôn phải quỳ gối khom lưng trước người khác mà thôi. Như vậy thì làm sao bạn có thể tìm thấy niềm vui, hạnh phúc và hòa bình. Trên sân khấu lớn của cuộc đời, dù cho bạn có đảm nhiệm vai diễn nào thì việc bạn có thể thành công được hay không, lại chỉ thuần tuý dựa vào kĩ năng biểu diễn của bạn ra sao mà thôi. Bạn càng kiên trì thì càng có thể đấu tranh và có hy vọng thành công.

128. CHỊU KHỔ LÀ GIỚI HẠN CỦA CON NGƯỜI

Muốn có được niềm vui, trước hết bạn phải trải qua gian khổ, muốn đạt được nó, trước hết phải giành giật lấy nó. Muốn đạt được thành công trước hết phải trải qua thất bại.

Trong binh pháp Tôn Tử có nói: "Tìm con đường sống trong cái chết, lâm vào cảnh nguy hiểm mới tìm thấy sự sinh tồn". Lại nói: "Quân sĩ rơi vào trận địa nguy hiểm mà không hề sợ hãi, khi không còn đường lui thì phải quyết tử, khi gặp phải tình huống bất đắc dĩ thì phải chiến đấu đến cùng". Không những dùng binh là phải như vậy mà ngay cả chúng ta cũng không thể vì hoàn cảnh mà nhụt chí, có những khi đến đường cùng nhưng chỉ trong vài phút, thắng lợi lại xuất hiện ở trước mắt chúng ta. Mức độ thành công của một việc phải được đo bằng mức độ chịu đựng gian khổ. Trong "Kinh dịch" nói: "Khốn, hưởng, trinh, nhân đại cát, vô cữu" có nghĩa là con người khi rơi vào hoàn cảnh khó khăn thì mới có thể được hưởng thụ, gặp khó khăn mà không lùi bước thì mới được hưởng thụ, những thành tựu lớn thường xuất hiện trong khó khăn gian khó, cho nên mới nói "đại cát, vô cữu" (mọi sự tốt lành, không có sự rủi ro).

Thiên nhiên luôn rất công bằng với con người, chỉ dùng vài câu nói là có thể khái quát được nó, tức là: "Muốn có được niềm vui, trước hết phải trải qua gian khổ, muốn có được thì trước hết phải cho đi, muốn có được thành công trước hết phải trải qua thất bại, muốn được an toàn trước hết phải trải qua hiểm nguy; muốn trở thành một người vĩ đại trước hết hãy làm một người nhỏ bé; muốn được sinh tồn, trước tiên phải trải qua giới hạn của cái chết.

Nhìn lại các bậc vĩ nhân trong lịch sử trong và ngoài nước thì hầu hết là trưởng thành từ trong gian khổ, chính vì vậy vị lãnh tụ vĩ đại của Ấn Độ Gandi đã từng nói: "Để có được hòa bình chính là nhờ có sự hy sinh của chúng ta, chịu khổ đau chính là giới hạn khiến con người mới thực sự là con người".

129. KHÔNG CÓ VIỆC GÌ KHÓ

Khó khăn có thể làm cho con người thêm kiên nhẫn. Hiểm nguy có thể làm cho con người thêm dũng cảm. Hai cái đó đều làm cho con người thêm vĩ đại. Mà khó khăn càng nhiều, nguy hiểm càng lớn thì thành công càng rực rỡ.

Chúng ta không nên nghĩ rằng sức lực của chúng ta là quá nhỏ bé và sự trói buộc của hoàn cảnh là quá lớn. Chỉ cần chúng ta kiên định với niềm tin tất thắng, chết không lùi bước, dũng cảm đương đầu với những thế lực bên ngoài thì nhất định chúng ta sẽ thành công.

Khó khăn có thể làm cho con người thêm kiên nhẫn. Hiểm nguy có thể làm cho con người thêm dũng cảm. Hai cái đó đều làm cho con người thêm vĩ đại. Mà khó khăn càng nhiều, nguy hiểm càng lớn thì thành công càng rực rỡ.

Thành công của cách mạng Tân Hợi Trung Quốc là sự thắng lợi của tinh thần khó khăn không nản của lãnh tụ Tôn Trung Sơn, không chịu khuất phục, lớp trước ngã lớp sau tiếp tục tiến lên, gian khổ đấu tranh mới có được. Cách mạng Pháp trải qua hơn 80 năm đấu tranh gian khổ, với sự hy sinh của hàng chục triệu người và những tổn thất to lớn về vật chất mới giành được thắng lợi. Cuộc chiến tranh giành độc lập của Mỹ cũng phải trải qua 8 năm đấu tranh mới có được thành quả. Trong lịch sử cách mạng Dân quốc, Hoàng Hưng là một vị lãnh tụ vĩ đại, ngoài lòng dũng cảm, ông còn có tinh thần đấu tranh không ngừng, chỉ cần có cơ hội là tận dụng ngay, phấn đấu quên thân mình, nước sôi lửa bỏng cũng không từ nan. Trong nhiều trận đánh, ông đã từng vào sinh ra tử mới có được thành công. Ông từng nói: "Không có việc gì khó, chỉ cần hai chữ kiên nhẫn, đó là bí quyết của thành công".

Nói tóm lại, sự thành công của sự nghiệp không hề đơn giản như chuyện cơm ăn áo mặc hay giấc ngủ.

Đa số các nhà phát minh, thám hiểm, chẳng ai có thể thành công mà không trải qua những lần thất bại và hiểm nguy, cũng từng nếm trải đủ gian khổ, từng ở vào những hoàn cảnh khốn khó nhất, người có thể chấp nhận những gian khổ mà người thường không chịu đựng được, vượt qua được cửa ải cuối cùng thì mới có thể giành được thành công.

130. TÌM CON ĐƯỜNG SỐNG TRONG CÁI CHẾT

Trong quá trình phấn đấu cho sự nghiệp, chúng ta luôn phải đấu tranh giữa cái sống và cái chết. Nơi nguy hiểm nhất là nơi quan trọng nhất.

"Tôi chấp nhận mọi hiểm nguy và gian khó". Đúng vậy, con đường đầy chông gai là con đường đi đến thành công, những nhân vật vĩ đại có sự nghiệp lớn thường có quyết tâm "không vào hang cọp thì không bắt được cọp", dám mang sinh mạng của mình để tranh đấu với tử thần.

Một người có sự nghiệp nếu như không biết chịu đựng khó khăn gian khổ, không dám bước đi trên con đường chông gai, không dám hy sinh thân mình vì sự nghiệp thì không thể đạt được những thành công rực rỡ. Điền Đơn xưa kia giữ thành Tức Mặc, một thành trì nhỏ mà có thể đại phá quân Yên, thu phục 72 tòa thành của quân Tề. Khi đó, sĩ khí chính là: "Tướng quân quyết chết, tướng sĩ cũng không ham sống". Hạng Vũ vì giải vây của nước Triệu mà khi qua sông đã phá thuyền, chỉ mang theo 3 ngày lương thực, vì vậy mà tướng sĩ quyết một phen sinh tử với quân Tần. Hàn Tín giáp trận sau lưng là sông, không có đường lui nên đã toàn thắng. Đây đều là bí quyết giáp mặt với tử lộ để tìm đường sống, tìm đường sống trong hoàn cảnh hiểm nguy" trong "Binh pháp Tôn Tử".

Một người chỉ huy trong thời khắc sinh tử tồn vong, thành công thất bại thì buộc phải lấy tính mạng của mình mà đặt vào canh bạc cuối cùng, đặt tính mạng của mình lên trên sự nghiệp của bản thân, mà không phải là đặt sự nghiệp của mình lên trên tính mạng. Có một lần, Napoleon trong hoàn cảnh vô cùng hiểm nguy đã liều mình đứng ở đầu cầu trong làn mưa bom bão đạn để chỉ huy quân sĩ chiến đấu. Trong quá trình phấn đấu cho sự nghiệp, chúng ta luôn phải lấy sinh mệnh để đấu tranh với cái chết. Nơi nguy hiểm nhất là nơi quan trọng nhất; sống tạm bợ qua ngày, tham sống, ưa hưởng lạc chính là tử thù của nhân loại.

Địa Tạng Vương Bồ Tát nói: "Ta không xuống địa ngục thì ai xuống". Dưới góc độ một nhà cách mạng mà nói thì phải hiểu câu này là "ta không tự nguyện chết thì ai tự nguyện" mới thỏa đáng.

Lãnh tụ tinh thần của phương Đông là Gandhi, trong cuộc đời của mình thường xuyên bị tống giam, trong ngục ông thường ngồi dệt, ông lấy sự thực để cảm hóa và lãnh đạo nhân dân. Để đạt được mục đích của mình, ông thường tuyệt thực nhằm cảm hóa kẻ thù và quần chúng, thường xuyên dùng sinh mạng của mình để vật lộn với tử thần. Không có áp bức đè nén nào có thể bắt ông từ bỏ lý tưởng và công việc của mình, mà ngược lại càng làm cho ông thêm kiên cường.

131. NGHĨ SUY TRONG NGHỊCH CẢNH

Nghịch cảnh là cảnh giới mà trong cuộc đời con người thường gặp nhất và cũng là môi trường tốt nhất để rèn luyện con người, để phát triển kiến thức.

Chữ "khó" chỉ có trong từ điển của những kẻ ngu dốt. Chúng ta nếu có thể vượt qua gian khổ, kiên định tới cùng, chịu đựng khó khăn gian khổ, biết tích lũy những kinh nghiệm trong đó thì cuộc sống sẽ có những bước chuyển biến lớn.

Khổng Tử khi trả lời về chữ nhân đã nói: "Trước hết phải trải qua gian nan khốn khó sau đó mới có thành quả, ấy chính là nhân. Nếu như ban đầu không trải qua khó khăn gian khổ thì sẽ không có thành quả, ban đầu quá dễ dàng thì không thể nói là đạt được thành công lớn, có hạnh phúc trước thì không thể có kết thúc tốt đẹp. Vì vậy nói, nghịch cảnh là cảnh giới mà trong cuộc đời con người thường gặp nhất và cũng là môi trường tốt nhất để rèn luyện con người và phát triển kiến thức.

Văn Vương hoàn thành "Chu Dịch" trong khi bị giam cầm. "Xuân Thu" của Khổng Tử cũng được viết trong thời kỳ ông gặp nạn. "Ly Tao" của Khuất Nguyên cũng được viết trong thời gian ống bị lưu đày. "Quốc ngữ" của Tả Khâu cũng hoàn thành sau khi ông đã bị mù. "Tôn Tẫn binh pháp hoàn thành khi ông đã bị chặt cả hai chân, "Lã lãm" của Lã Bất Vi ra đời khi ông ta chuyển sang đất Thục, "Thuyết nan" và "Cô phẫn" của Hàn Phi Tử ra đời khi ông trở thành tù nhân của Tần vương, "Sử ký" của Tư Mã Thiên ra đời khi ông đã trở thành phố nhân. Có thể thấy đó là những tấm gương về những con người trong gian khổ không cúi đầu, không khuất phục hoàn cảnh, vẫn tiếp tục phấn đấu mà sử sách còn mãi ghi nhớ. Ngạn ngữ có câu: "Sự nghiệp là sự tích luỹ của lao động".

Một nhân vật vĩ đại và một sự nghiệp vĩ đại ít nhất cũng phải trải qua vài lần thất bại, gian khổ và tủi nhục với ý chí thà chết trong gian khó mà vươn lên, nếu có thể vượt qua được gian nan thử thách, chịu đựng vất vả, vào sinh ra tử, không sợ sự đau đớn thể xác và sự đày ải về tinh thần, với một nghị lực phi thường, một tinh thần thép, dũng cảm tiến lên, không đạt được mục đích cuối cùng quyết không thôi.

Người ta thường nói "thất bại là mẹ của thành công", đó không phải là một cách nói hoa mỹ mà là một bài học thực tế rút ra từ trong những khó khăn gian khổ. Qua mỗi lần thất bại là lại tăng thêm sự hiểu biết và kinh nghiệm. Càng thất bại nhiều thì thành quả đạt được sau này càng lớn.

Chỉ cần đứng trước khó khăn chúng ta không nhụt chí, không bị quan, tiêu cực, nhất định chúng ta sẽ thành công.

Thang Vương bị vây khốn ở Hạ Đài, Văn Vương bị lưu đày nghìn dặm, Trùng Nhĩ chạy sang Địch quốc, Tiểu bạch chạy sang nước Lỗ, Câu Tiễn xưng thần với nước Ngô, Lưu Bang xưng thần với Hạng Vũ. .. đều là phải chịu những đau khổ cả về thể xác lẫn tinh thần, sau cùng đã đạt được thành công với một nghị lực lớn lao.

132. THẮNG LỢI VÌ THÊM MỘT LẦN NHẪN NẠI

Chúng ta làm bất cứ việc gì cũng cần có tinh thần Ngu Công dời núi, sống chết cũng phải làm việc ấy, các thế hệ con cháu kiên trì với việc ấy, thì có lý nào lại không thành công?

Lão Tử nói: "Tinh thần vượt qua vật chất", tinh thần đó không phải là tinh thần bình thường, mà là tinh thần bất khuất, kiên cường, ý chí kiên định không gì lay chuyển được mới có thể có được sự kiên trinh. Có tấm lòng kiên trinh thì mới có được lòng chung thuỷ, tinh thần bất khuất, mới có thể vượt qua mọi khó khăn hoạn nạn, khó khăn không lùi, quyết tiến lên.

Chúng ta muốn sự nghiệp thành công trước hết phải có ý chí ngoan cường, kiên định, tinh thần không khuất phục trước hoàn cảnh, phải để cho thứ tinh thần này bắt rễ sâu vào trong ý chí kiên định, bất khuất.

Làm người nếu không thể giành được sinh tồn từ trong gian khổ sinh tử, thì sinh tồn và cuộc sống chẳng có ý nghĩa, sự nghiệp nếu không thể thành công trong gian nguy, thì thành công đó không được lưu truyền muôn thế hệ. Cho nên, khó khăn chính là sự thử thách đối với các bậc thánh hiền, gian nguy thử thách sự kiên trinh, những vấp váp thử thách các bậc anh hùng, thất bại sẽ đi tới thành công, còn ý chí và tinh thần là yếu tố chủ yếu làm nên thành công trong sự nghiệp của các bậc thánh hiền và anh hùng.

Là một nhân vật lãnh tụ, cần phải có ý thức về quyền uy trác việt, phải làm cho toàn dân, toàn quân nhận thức được quyền uy ấy, từ đó mới có sự phục tùng.

Có vị tướng lĩnh đã nói rằng: "Nếu như không có ý thức về quyền uy, không đủ để mọi binh lính nhận thức được thì không thể trở thành một người thống soái tốt được. Cấp dưới phải tuân theo người lãnh tụ, cho dù họ có nóng giận, xấu hổ, thành thực, cao ngạo, mềm mỏng, thì họ đều có tấm lòng của một người lãnh đạo, đều có ý chí kiên cường. ý chí là đỉnh điểm của trí tuệ nhân loại, ý chí không kiên định ngoan cường, thì trí tuệ cũng không có nơi dụng võ, chỉ cần gặp khó khăn hiểm nguy là chùn bước. Những việc đã gần thành công nhưng lại bỏ dở mà người ta hay nói đến chính là vì ý chí không ngoan cường gây nên.

Chúng ta làm bất cứ việc gì cũng cần có tinh thần Ngu Công dời núi, sống chết với việc ấy, các thế hệ con cháu kiên trì với việc ấy, thì có lý nào lại không thành công? Trải qua một ngày dãi nắng, mười ngày dầm trong lạnh giá, sự việc sẽ trở nên dễ dàng hơn. Một ngày làm việc, 10 ngày nghỉ thì sự nghiệp khó mà thành công. Hôm nay làm cái này, ngày mai làm cái khác thì sự nghiệp không thể thành; hôm nay chạy Đông, ngày mai chạy Tây thì không thể đạt được mục đích.

Đại Vũ trị thuỷ, 9 năm xa nhà, 3 lần qua cửa mà không vào nhà, chân mòn gót mới có thể thành đại nghiệp.

Tôn Trung Sơn dốc hết tâm trí cho 40 năm cách mạng, hai bàn tay trắng làm nên, cuối cùng đã lật đổ được triều Thanh, nếu không phải là có một ý chí kiên cường thì sao có thể làm được điều đó? Trước đây, Alexander với chưa đầy 5 vạn quân đã đại phá đế quốc Ba Tư với đại quân hàng triệu quân. Thành Cát Tư Hãn với binh lực của bộ tộc Mông Cổ đã từng ngang dọc cả châu Âu và châu Á. Ba con người làm nên lịch sử đó, nếu không có ý chí hơn người thì sao có thể thành công được.

Kẻ hồ đồ muốn trở thành Nghiêu, Thuấn, muốn trở thành Mạnh Tử, ban đầu, khi nhìn thấy như vậy rất ít người không chế giễu họ là kẻ điên rồ, đợi khi họ thành công thì cho rằng họ đã may mắn, là trời cho. Vậy cái gì là trời cho? Đó là ý chí đã khiến họ làm như vậy mà thôi.

Bá Di, Thúc Tề thà chết ở núi Thủ Dương, vì nghĩa mà quyết không ăn lương thực của nhà Chu; Phương Hiếu Nho vì nghĩa mà thà bị khép vào tội chém chứ quyết không thay vua viết chiếu thư, chỉ có những người có ý chí kiên cường mới có thể làm được như vậy. Napoleon nói rằng trong từ điển của ông không có từ "khó", cũng tức là nói ông ta có một ý chí hơn người, vì vậy ngạn ngữ có câu: "Thế gian không có việc gì khó, chỉ sợ lòng người".

Thiên Huyền Tử nói: "Trời có thể vươn tới, biển có thể xuống, Thái Sơn có thể san bằng, con người ở dưới địa ngục cũng có thể cứu thoát được, chỉ có những người có ý chí kiên cường, không khuất phục thì mới có thể thành công được.

Mạnh Tử nói: "Đại Vũ không thích uống rượu mà chỉ muốn nghe những lời hay. Vũ Vương không bài xích người thân cận, cũng không bài xích người xa lạ. Chu Công Kiêm có sở trường của tam vương mà thực hiện 4 việc, trong đó có việc không vừa ý, suy nghĩ cả đêm, bỗng nhiên nảy ra sáng ý, vậy là ngồi đến sáng rồi đi làm ngay.

Nếu như không có cốt lõi là ý chí kiên cường, mà tâm dao động, không thể đưa ra chủ kiến thì không thể có thành công được, vì vậy nói nếu như có học vấn, không đạt được thành tựu, không tu dưỡng đạo đức, không cầu thanh danh, không làm nên cơ nghiệp, cứ cho rằng thiên bẩm của ta không bằng người, hoàn cảnh của ta không bằng người, cơ hội của ta không bằng người thì đều là những lời nói hồ đồ, phi lý. Tất cả những điều này đều là do không có ý chí, không có tinh thân vươn lên nên mới dẫn đến kết cục như vậy.

Cho nên, chiến thắng của cuộc đấu cuối cùng sẽ thuộc về kẻ kiên cường đến giây phút cuối cùng, sự thành bại của sự nghiệp cũng như vậy.

133. KHÔNG ĐÁNG ĐƯỢC NHẬN THÌ KHÔNG NÊN NHẬN

Tính tình của con người từ tiết kiệm đến xa xỉ rất dễ dàng nhưng từ xa xỉ đến tiết kiệm lại rất khó.

Những người ở địa vị cao nếu như tự mình tạo lập được sự nghiệp, lấy hành động trong cuộc đời mình để làm gương cho thiên hạ thì có thể thay đổi được những thói quen cổ hủ. Nhan Quang Trung nói: "Từ Hữu Công bắt đầu làm quan tư pháp ở Phố Châu, nổi tiếng một thời vì có tấm lòng khoan dung độ lượng. Quan và dân cùng quy định, kẻ nào phạm pháp dưới pháp trượng của ông thì mọi người cùng trách mắng. Sau khi ông hết nhiệm kỳ, pháp trị của Từ Hữu Công không có ai phạm phải pháp trượng nữa. Người phạm pháp trư ợ ng cũng giống như biển và sông vậy, đều là người thân. Nay mọi người đều nói phong tục không đơn giản, độ lượng, lấy pháp trị hà khắc thì sợ rằng sức mình không mạnh, như vậy rất khó được lòng dân.

"Tống - hiền sự lục" có ghi: "Tư Mã Hoàn Ôn nói: khi cha ta làm Quận mục phán quan, khách đến đều phải đãi tiệc, khi thì 3 chén, khi thì 5 chén, không bao giờ vượt quá 7 chén, rượu thì mua ở ngoài chợ, đều là rượu hoa quả, rau quả là thức ăn chính, bát đĩa đều là đồ sứ, Khi đó, sĩ đại phu đều như vậy, gặp nhau đều chào hỏi, tình cảm rất nồng hậu. Bây giờ thì tại nhà Sĩ Đại Phu, rượu đều là của phi pháp, bát đĩa không phải là thứ quý hiếm không dùng, thức ăn không thịnh soạn thì không ăn, liên tục thiết tiệc mời bạn bè bằng hữu, thường xuyên tổ chức ăn uống linh đình nhiều ngày, sau đó lại tặng sách, nếu như không như vậy thì mọi người lại nói là ông ta bỉ ổi, keo kiệt, chao ôi phong tục đã suy đồi đến mức như vậy rồi sao. Những người có chức vị cao sao không ngăn lại mà lại làm cho chúng ngày thêm phát triển?

Thời Tống, Dương Giản Mục công tuy rằng rất nghèo nhưng ngay cả một bát canh đậu cũng không muốn nhận. Cao Tông đã từng hỏi ông ta rằng: "Ông nổi tiếng là người liêm khiết, có người nói ông làm quan không màng tới bổng lộc có đúng không?" Dương Công trả lời: "Tôi vì nghèo khó mà làm quan thì tại sao lại không cần bổng lộc? Nhưng những cái không đáng nhận thì sẽ không nhận". Cao Tông nói: "Nếu như ai cũng như ông, thì thiên hạ sẽ thái bình, ta biết trong nhà ông lục căn đều thanh tịnh, không vướng chút bụi trần, danh lợi thì ai cũng muốn còn ông thì lại không màng tới".

Trương Văn Tiết hiệu là Tri Bạch thời Tống Nhân Tông làm đến chức tể tướng. Ông ta đã từng làm chức quan quản lý việc viết sách ở Hà Dương, có người nói ông ta vì bổng lộc mà làm quan, người ta còn nói ông ta giống như là Công Tôn Bố, sau này Trương Công than rằng: "Cả nhà ta bây giờ ăn ngon mặc đẹp làm sao mà ta lại không sợ? Nhìn lại tính tình con người, từ nghèo khó đến xa xỉ thật là dễ, còn từ xa xỉ trở về tiết kiệm thật là khó, bổng lộc của ta có thể có mãi được không? Có thể làm quan mãi sao? Nếu một ngày không còn được như bây giờ, xa xỉ đã trở thành thói quen của gia đình ta, không thể lập tức tiết kiệm được, nếu như ta không làm quan nữa, ta chết đi, thì họ sẽ ra sao?"

Chính là vì họ biết kiềm chế, nên có thể vô hình phong hóa thế đạo.

134. TÍNH CÁCH THANH LIÊM, CƯƠNG TRỰC

Nhìn lại các quốc gia và gia đình từ trước đến nay thì thấy: thành công do cần kiện, thất bại do xa xỉ.

Nếu như chúng ta có thể một lòng trọng nghĩa, thì người trong thiên hạ không có ai không trọng nghĩa; một lòng hướng công, thì người trong thiên hạ sẽ tự nhiên hướng công. Nếu như bản thân hư ớ ng lợi mà muốn người trong thiên hạ hướng nghĩa không hướng lợi, bản thân mình tư lợi mà muốn thiên hạ không tư lợi thì hoàn toàn không thể có.

Thành công của phong hóa tất cả đều do chúng ta có nhất tâm hướng về nó hay không, dù cho là giáo hóa gì đi nữa thì cũng như vậy. Lã Khôn nói: "Thay đổi phong tục của nhân dân thì dễ, thay đổi chí khí của người đọc sách thánh hiền rất khó, thay đổi phong cách của các quan viên lại càng khó. Phong cách của người làm quan mà thay đổi thì thiên hạ tự nhiên cũng thay đổi. Nếu không phải là người hiểu nhân thế thì không thể hiểu được điều này. Đó chính là điều mà Dật Tử nói: "Dân phong dị chính, sĩ phong nan chính; sĩ phong dị chính, chính phong nan chính" (thói quen của dân dễ sửa, thói quen của sĩ tử khó sửa; thói quen của sĩ tử khó sửa, thói quen của chính quyền khó sửa) cũng chính là như vậy.

Vì vậy muốn cảm hóa thiên hạ, trước hết cần phải thay đổi phong cách chính trị, bắt đầu từ những người đứng đầu thiên hạ.

Tăng Quốc Phiên được người trong thiên hạ nhắc đến vì sự trung thành, thanh liêm. Cả đời ông ta làm việc không hề vượt ra khỏi trung-liêm, khôi phục các thuần phong mỹ tục cho triều đình cuối nhà Thanh, tạo một tấm gương sáng.

Tuy Tăng Quốc Phiên làm quan đến Tổng đốc nhưng cuộc sống cũng vẫn như một người nông dân, bữa ăn chỉ có một thứ là rau vì vậy người đời gọi ông là "nhất phẩm tể tướng". Khi 60 tuổi, mặc một chiếc áo màu thiên thanh may khi còn 30 tuổi, ông thường nói: "Cổ nhân có nói, quần áo không bằng mới, con người không bằng cũ" vì vậy mà theo tôi quần áo mới không bằng cũ. Con gái của ông khi xuất giá chỉ có 200 lạng bạc, Trung Tương Công mở hòm để kiểm tra, thấy ít quá nên tăng lên 400 lạng. Khi ông đem theo thủy quan đến giao chiến ở Đồng Lăng, bị thất bại, suýt nữa bị quân của Thái Bình Thiên quốc bắt làm tù binh, trong một phút bi quan định nhảy xuống sông tự vẫn nhưng được bạn là Chương Đào Lân cứu sống. Từ việc này có thể thấy được khí tiết, tính tình của ông, đồng thời cũng từ đó mà công đức của ông được lưu danh muôn thủa.

"Tống-Hiền sự lục" có ghi, Vương Nghi Công nói: "Trước đây Dương Văn Công từng nói, phẩm chất của con người là thành thực. Ta rất bái phục suy nghĩ đó, nếu như câu nệ cố chấp không đổi, thì vùng đất bằng và vùng hiểm trở cũng như nhau". Khấu Duy 19 tuổi đã đỗ Tiến sĩ, thời đó Tống Thái Tông đề bạt người tài thường không chú ý tới những người trẻ tuổi, có người khuyên Khấu Duy chờ vài năm nữa nhưng Khấu Duy trả lời: "Ta bắt đầu được tiến cử làm quan, sao lại có thể khi quân như vậy?

135. SỐNG ĐẠM BẠC MÀ Ý CHÍ SÁNG SUỐT,
GIỮ THÁI ĐỘ BÌNH TĨNH ĐỂ SUY XÉT SÂU RỘNG

Phú quý là hai thứ mà con người mong muốn nhất, không được dùng các biện pháp bất chính để đạt được nó; bần và tiện là thứ mà con người ghét nhất, không được dùng thủ đoạn bất chính để từ bỏ nó.

Trong "Lễ ký" có ghi: "Nhìn thấy lợi mà không bỏ đạo nghĩa, nhìn thấy chết mà không thay đổi phẩm chất, gặp gian nguy mà chí hướng không lùi", những người như vậy chúng ta đều cho rằng họ thanh cao, cương trực, bất khuất, không sợ hy sinh, là những người kiên nghị, không bao giờ cúi đầu. Cũng tức là nguồn gốc của tinh thần không sợ hy sinh "không sợ trời, không sợ đất, không sợ kẻ địch ở trước mặt, không sợ người ở phía sau".

Thơ cổ có câu: "Đồ vật tốt không thể kiên cố như bàn thạch, hư danh có được mà làm gì? Đối với một con người, không thể vượt qua được cái quan niệm danh lợi cá nhân thì sẽ tồn tại tư tưởng công, lợi, cho nên không thể duy trì đạo nghĩa. Chỉ mưu cầu danh lợi có thể nói chính là "đuổi theo cái bong bóng" huống hồ cơ thể còn có lúc mệt mỏi.

Muốn lập nên sự nghiệp anh hùng thì phải có tấm lòng của bậc thánh hiền, mới thể hiện được sự vĩ đại. Sự nghiệp mà những người hiện đại chúng ta đang thực hiện cũng cần phải có tấm lòng của bậc thánh hiền, ít nhất cũng phải vượt qua cái quan niệm danh lợi thì mới có thể không tranh giành mà đạt được. Lão Tử đã nói: "Thanh danh và thân thể cái nào gần hơn? Thân thể và vật chất cái nào nhiều hơn? Được và mất cái nào lợi hại hơn?" Cho nên, yêu thích quá mức thì tất sẽ lãng phí rất lớn, tích trữ quá nhiều thì tất sẽ dẫn đến mất mát lớn. Điều đó quả thật là chí lý.

Gia Cát Lượng từng nói: "Sống đạm bạc mà ý chí sáng suốt, giữ thái độ bình tĩnh để suy xét sâu rộng". Đây chính là điều tâm đắc khiến ông có thể vượt qua cái vòng danh lợi đó. Nếu chúng ta có thể vượt qua cái quan niệm danh lợi đó thì tự nhiên sẽ trở thành bậc đại trượng phu "phú quý bất năng dâm, bần tiện bất năng di, uy vũ bất năng khuất" (phú quý mà không hoang dâm, nghèo hèn nhưng vẫn không thay lòng đổi dạ, không khuất phục trước uy quyền), thì tự nhiên sẽ hiểu được đạo lý: "Phú và quý là dục vọng lớn nhất của con người, không được dùng các biện pháp bất chính đáng để có nó, bần và tiện là thứ mà con người ghét nhất, không được dùng thủ đoạn bỉ ổi để vứt bỏ nó".

Vì vậy, khi công danh, phú quý, tiền tài đến thì cần phải suy nghĩ xem ta có đáng được hưởng hay không, khi lâm vào hoàn cảnh gian nguy cần phải suy nghĩ xem có nên rời bỏ hay không. Nếu như không đáng được hưởng thì "có mang cho cả thiên hạ cũng không màng". Nếu không nên rời bỏ thì "rau cháo không đủ no cũng không rời". Đây là một khí thế như thế nào? Là một khí chất như thế nào? Là một tinh thần như thế nào? Đương nhiên đó là cái khí khái chí đại chí cương "sau khi tự mình kiểm điểm vẫn không hối hận, dù thiên binh vạn mã vẫn dũng cảm tiến lên" của bậc anh hùng.

Cho dù ai cũng có thể làm được như vậy, nhưng sao lại xuất hiện thói xấu tư lợi dẫn tới tham ô hủ hóa, Khổng Tử nói: "Ăn cơm rau, uống nước nguồn mà ung dung tự tại, có được phú quý mà bất nghĩa, đối với ta chỉ là phù vân". Câu nói đó có thể nói là một loại thần dược đối với căn bệnh tư lợi, tham lam, tham ô hủ hoá.

136. LẤY NHÂN NGHĨA TRỊ VÌ THIÊN HẠ

Có thể giữ được dân, yêu quý dân, bảo vệ được dân, yêu thương vạn vật, tạo ra sự vật, quý trọng sự vật, chính là "nhân đức bao trùm thiên hạ". Dùng nhân đức trị quốc thì sẽ được lòng dân.

Yêu thương trăm họ, yêu thương vạn vật thì sẽ có được lòng dân, có được lòng dân thì sẽ làm cho chính trị sáng sủa, nước nhà hưng thịnh. Không được lòng dân thì chính trị sẽ tự khắc rối loạn, nước sẽ suy vong, không thể hưng thịnh được, đó là chân lý ngàn đời không thay đổi.

"Nhân dân là gốc rễ của đất nước, gốc rễ có bền thì cây mới vững". Trong "Thượng thư" có nói: "Cũng giống như bảo vệ đứa trẻ mới sinh, thực tâm yêu thương nó, lấy nhân ái mà đối xử với trăm họ, vạn vật, gần gũi nhân dân thì nhân dân sẽ theo". Trị vì đất nước mà không được lòng dân thì không giữ được nước. Có được lòng dân mà không coi lòng dân như lòng mình, không coi ý dân là ý mình, không coi ý nghĩ của dân là ý nghĩ của mình, không ghét những thứ mà dân ghét, thì cũng coi như không được lòng dân.

Vì vậy nói, đạo lý của kẻ trị vì đất nước là dùng lòng nhân ái yêu thương vạn vật, trăm họ, có được lòng dân thì phải dốc lòng vì nhân dân, coi đó là công việc quan trọng hàng đầu. Người nhân ái mới có thể yêu thương nhân dân, gần gũi nhân dân, yêu thương vạn vật.

Đường Thái Tông đã từng nói với các thị thần rằng: "Đạo của kẻ làm vua là phải biết yêu thương trăm họ, nếu như vì bản thân mà làm tổn hại đến nhân dân thì cũng giống như là cắt thịt mình mà bỏ vào bụng, bụng có thể no nhưng thân thì không thể sống được".

Có thể giữ được dân, bảo vệ dân, yêu thương trăm họ, tạo ra vạn vật, yêu quý vạn vật, đó chính là "nhân nghĩa bao trùm thiên hạ", nhân nghĩa bao trùm thiên hạ thì sẽ có được thiên hạ trong tay, vì vậy tư tưởng "nhân trị" của Mạnh Tử được lưu truyền mãi đến hậu thế.

137. TRỜI BIẾT, ĐẤT BIẾT,
NGƯỜI BIẾT, TA BIẾT

Người ưa phù hoa, xa xỉ, thì khó có thể trở thành một người có phẩm chất tiết kiệm, kẻ tham lam thì không thể trở thành một người thanh liên. Hàm nghĩa khác của yêu thương vạn vật, tạo ra vạn vật và yêu quý vạn vật, chính là biết tiết kiệm.

Trong đối nhân xử thế, tiết kiệm có thể bồi dưỡng tính cách của một con người. Người ưa phù hoa, xa xỉ, thì không thể trở thành một người có phẩm chất tiết kiệm, kẻ tham lam thì không thể trở thành một người thanh liêm.

Thời Đông Hán, Dương Chấn, sống độc thân nghèo khó, rất thích đọc sách, đọc đến nỗi rách cả sách, kiến thức rất uyên bác, đương thời còn được người đời gọi là Tây Khổng Tử, được đại tướng quân Đặng Trắc tiến cử làm quan đến chức Thứ sử. Học trò của ông là quận thủ Vương Mật một hôm nhân lúc đêm tối mang vàng đến biếu ông ta. Dương Chấn khéo léo chối từ, Vương Mật liền nói: "Đêm tối không có ai có thể biết được". Dương Chấn nói: "Trời biết, đất biết, người biết, ta biết, sao lại nói là không có ai biết được?". Vương Mật xấu hổ mà ra về. Con cháu của Dương Chấn ăn uống đạm bạc, ra khỏi nhà chỉ đi bộ. Có người nói Dương Chấn nên cho con cháu một chút sản nghiệp, ông ta nói: "Nếu như muốn hậu thế gọi là quan thanh bạch, thì cho con cháu những thứ đó mới là hữu ích".

Ngô Ẩn Chi đến làm quan ở quận Sơn Hải, Quảng Châu, nơi đó có một suối nước tham, tương truyền uống nước ở đó vào sẽ trở thành người tham lam, nước ở đó có thể làm thay đổi nhân tính. Ngô Ẩn Chi nói "Trong lòng ta đã có chủ rồi, làm sao có thể thay đổi được", thế là ông ta liền uống nước suối và làm thơ rằng: "cổ nhân nói nước này, uống một chén nghìn vàng, ta nay đến uống thử, tính tình vẫn như xưa". Ông uống nước ở đó rồi càng thấy thanh cao liêm khiết, khi mãn nhiệm quan không hề mang theo một thứ gì. Sau này làm đến chức Thượng thư vẫn như xưa, trong nhà chỉ toàn dùng tre nứa làm bình phong, ăn uống như những người nhà nghèo, con gái ông xuất giá cũng không hề có của hồi môn, hơn nữa còn rất lặng lẽ, chẳng hề có khí thế của nhà quan.

Đó là những phẩm chất cao đẹp của họ, thanh liêm chính trực, phẩm chất của họ hơn hẳn người thường. Các quan lại đời sau tại sao không thể làm được như họ? Tất cả là ở con người. Tấm lòng kiên trinh, không hề thay đổi thì không thể vướng bụi trần, không thể bị ngoại cảnh tác động.

138. TRÂN TRỌNG PHÚC THÌ SẼ LUÔN CÓ PHÚC

Phúc lộc của con người đều có số lẻ biết yêu quý phúc phận thường có nhiều phúc; kẻ không biết yêu quý vạn vật, thường không có phúc. Vì vậy mà Lão Tử lấy cần kiệm là vật báu.

Một chữ kiệm có 3 lợi ích lớn: một là an phận thủ thường, không phải cầu cạnh người, vì vậy mà có thể tu dưỡng liêm khiết, hai là bạn phát bổng lộc, cứu tế những người khốn khó, làm như vậy công đức sẽ được quảng đại, ba là chịu đựng hoàn cảnh thiếu thốn, để lại một con đường lui sau này hưởng phúc.

Vì vậy, phương pháp đối nhân xử thế tốt nhất là biết tiết kiệm, đồng thời có được phẩm chất trong sáng như ngọc như băng tuyết. Chỉ có tiết kiệm thì mới giữ được liêm khiết, chỉ có phẩm chất trong sáng thì mới có thể tồn tại lâu dài. Biết tiết kiệm đồng thời giữ được nó, khi nghèo khó mới có thể nuôi được mình, khi giàu sang mới có thể biết đối đãi với thiên hạ. Biết cần kiệm mới có thể tồn tại được trong thế gian này, mới giữ được thế đạo. Cần thì không thiếu thốn, kiệm thì sẽ có của đế, lao thì sẽ tiến bộ, tiết thì sẽ biết đủ, đó là cách mà người xưa đã tích phúc. Trong cần, kiệm, lao, tiết, thì kiệm là quan trọng hàng đầu. Một người muốn rèn luyện các phẩm chất tốt đẹp, nhất thiết phải bắt đầu từ đó.

Phúc lộc của con người có phúc phận, kẻ biết yêu quý phúc phận thường có nhiều phúc; kẻ không biết yêu quý vạn vật, thường không có phúc. Vì vậy mà Lão Tử lấy cần kiệm là vật báu. Không chỉ là tiết kiệm về vật chất mà tất cả mọi sự việc đều cần phải suy nghĩ đến ý nghĩa của việc tiết kiệm thì mới có chỗ lui. Kiệm đối với ăn uống mà nói có thể rèn luyện tính khí, kiệm đối với ham muốn có thể tập trung tinh thần, kiệm đối với lời nói có thể nghỉ ngơi dưỡng thân, kiệm đối với bạn bè có thể tránh được những lỗi lầm sai sót, kiệm đối với mong đợi có thể thanh tâm dưỡng đức, kiệm đối với suy nghĩ có thể giảm ưu phiền. Bớt được một phần thì sẽ thu được những lợi ích khác. Đó tuy là một trong những biện pháp giữ thân nhưng không nằm ngoài đạo.

Vì vậy đối với kẻ tham lam xa xỉ thì giàu bao nhiêu cũng chưa đủ, người biết cần kiệm thì tuy nghèo nhưng rộng rãi. Lão Tử nói ông có tam bảo đó là từ bi, tiết kiệm, không phô trương trước bàn dân thiên hạ, lại nói ông có tam giới đó là cực đoan, xa xỉ, và tàn khốc, đó chính là một diệu pháp trên đời.

139. LẬP NGHIỆP THÌ DỄ
NHƯNG GIỮ ĐƯỢC NGHIỆP MỚI KHÓ

Thà so với người về cách làm ruộng chứ không so vì của cải giàu sang.

Tống Nhân Tông đã từng nói với quan cận thần của ông ta rằng: "Đêm qua trẫm không ngủ được, vì đói muốn ăn thịt dê nướng". Viên quan cận thần nói rằng: "Sao hoàng thượng không sai người mang tới?". Nhân Tông nói: "Trẫm sợ rằng sẽ thành một thói quen xấu, thà rằng chịu đói một đêm chứ không muốn tạo ra lệ sát sinh vô độ". Lại có người dâng lên 18 con sò, mỗi con đáng giá nghìn vàng. Nhân Tông nói: "Nháy mắt đã tiêu hết hai mươi vạn tám nghìn vàng, thật là quá xa xỉ, ta không muốn làm như vậy" vì thế mà không nhận cống phẩm.

Nguyên Thế Tổ mỗi khi nghĩ tới những vất vả của thái tổ lúc lập nghiệp đã hái một ngọn cỏ xanh đặt trước mặt Đại nội đan gọi là cỏ kiệm, để muốn cho con cháu đời sau hiếu được đạo lý cần kiệm. Nguyên Anh Tông đã từng đến Ngự dụng Đại an các, nhìn thấy y phục của các bậc tổ tiên đi trước để lại đều là làm bằng các loại vải thông thường, phần lớn đều có miếng vá, Anh Tông cảm khái mà nói với các quan cận thần rằng: "Tổ tông sáng nghiệp thật là gian nan, quần áo đồ dùng đều tiết kiệm như vậy, ta có thể quên được sao?".

Đường Túc Tông khi làm Thái tử, có một lần ăn cơm cùng hoàng thượng, có món chân dê rất béo, hoàng thượng nhìn thái tử dùng dao cắt thịt. Khi Túc Tông cắt xong, mỡ dính đầy dao, bèn dùng bánh quệt lên dao, hoàng thượng nhìn chăm chú, Túc Tông từ từ đưa lên miệng ăn, lúc đó hoàng thượng vui mừng nói: "Phúc phần là phải biết quý trọng như vậy".

Đời Hán, Mã hoàng hậu thời Minh đế, sau khi được lập làm chính cung hoàng hậu càng giản dị chất phác, y phục của bà không hề hào hoa. Có một lần có rất nhiều tấn kỷ đến bái kiến bà, nhìn cách ăn mặc trang điểm của bà đều cảm thấy rất buồn cười, Mã hoàng hậu liền nói: "Tất cả những thứ đó đều do con người ta làm ra cả cho nên ta mới dám mặc y phục giản dị như vậy". Từ đó có thể thấy được phong cách giản dị, chất phác của bà.

Thời Tống, Vĩnh Ninh công chúa từng là một người ăn mặc rất lộng lẫy, khi bái kiến hoàng thượng, hoàng thượng nói rằng: "Từ nay về sau không được ăn mặc như vậy nữa". Công chúa cười mà nói: "Mặc thế này thì tốn kém là bao?" Hoàng thượng nói: "Là công chúa, con gái của hoàng thượng mà xa hoa như vậy, trong cung nhất định sẽ bắt chước, giá của những trang phục cao cấp trong kinh thành tất sẽ tăng lên, trăm họ sẽ vì lợi nhuận. Con sống trong một gia đình quyền quý, cần phải biết quý trọng phúc phận, không được có ý nghĩ không tốt như vậy.

Với một vài ví dụ như trên có thể thấy thái độ chi tiêu của các bậc quân vương và gia đình của họ, sự giáo dục trong gia đình của họ, và cũng biết được phong cách của các gia đình vua chúa thời xưa.

Thời Nam Bắc triều, Tề Cao đế Túc Đạo Thành sau khi lên ngôi, liền lấy cần kiệm để trị quốc. ông nói rằng: "Trong 10 năm ta trị vì thiên hạ, vàng bạc cũng chỉ như bùn đất vậy". Đến thời Vũ đế trăm họ đều được phú quý, không hề có trộm cắp, đó cũng là kết quả của sự cần lao mà có.

140. TÍNH CÁCH THỰC CỦA CUỘC SỐNG

Thịt nát xương tan hồn không sợ, vẫn lưu thanh bạch tại nhân gian.

Thừa tướng thời Hán - Túc Hà, mua điền trại, phải sống ở nơi nghèo khổ, không xây cất lâu đài, là người rất tiết kiệm. Ông ta nói: "Nếu muốn hậu thế hiền minh, ta phải là một tấm gương về sự cần kiệm. Không hiền tài thì cũng sẽ bị những người có thế lực tước đoạt.

Danh tướng đời Tống là Vương Đán, làm quan khi đã già, mỗi khi có người đến mừng thọ, ông đều từ chối nói rằng: "Nhìn thấy cảnh đó ta lại càng thêm buồn phiền, lo lắng, có gì đáng để chúc mừng chứ?" Mỗi lần ban thưởng, nhìn thấy người ta đặt đồ được ban thưởng lên bàn, ông thường than rằng: "Đó là mồ hôi và máu của nhân dân, ta nào dám dùng nhiều". Mỗi lần có người mang theo lễ vật đến, ông thường nhắm mắt lại mà nói: "Gia đình ta có thói quen giản dị, chất phác, sao lại có thể như vậy? cho nên người nhà cứ hễ có quần áo đẹp là mang cất vào kho, không để Vương Đán trông thấy.

Vương Nghi - Thời Tống từng làm quan cùng thời với Tôn Xung, Tôn Xung mới đến kinh thành đã đến bái kiến Vương Nghi, Vương Nghi nằng nặc giữ Tôn Nghi ở lại nên mới nói rằng: "Ăn cơm xong hãy về". Nói đoạn bảo người nhà: "Khách đã ở lại rồi, chuẩn bị bánh bao", ông ta coi bánh bao như là món ăn thượng hảo hạng, sau khi ăn xong liền đưa lên mấy cuộn giấy lau miệng, mở ra xem thì đều là những giấy mà người khác viết hỏng bỏ đi. Họ đã tiết kiệm và quý trọng phúc phận như vậy đó.

Sự tiết kiệm của Vương Nghi hơn hẳn người thường, từ việc không bỏ phí các vật dụng, đó là tính cách thật của ông mà không phải là sự hà tiện.

141. KHÔNG HỔ VỚI TRỜI XANH,
KHÔNG THẸN VỚI NHÂN GIAN

An phận, an phận với sự nghèo khó, tâm bất động, giảm ham muốn, giảm lòng tham, giảm bớt sự tranh giành.

Cổ nhân thường nói: "Việc làm vì sự bình yên của trăm họ được gọi là sự nghiệp, việc làm vì gia đình được gọi là sản nghiệp, việc làm tổn hại đến người trong thiên hạ mà có lợi cho nhà mình thì gọi là oan nghiệp. Nếu lấy sản nghiệp làm sự nghiệp thì người đời tất sẽ oán hận, lấy sản nghiệp làm oán nghiệp thì trời tru đất diệt".

Trong lịch sử, những người thất bại, đều thất bại vì phẩm chất, vì không tiết kiệm, điều đó buộc người đời phải cảnh giác, huống hồ "một người có được một thứ gì đó vì đi ngược lại với sự vật thì cũng sẽ mất đi điều đó vì đã đi ngược lại một người muốn tu dưỡng để trở thành một người có phẩm hạnh trong sáng thì trước hết phải làm được "nếu như không phải của ta thì quyết không màng tới". Đó cũng chính là an phận, an phận với sự nghèo khó, tâm bất động, giảm ham muốn, giảm lòng tham thì mới có thể có được phẩm hạnh trong sáng.

Minh Thái Tông Chu Nguyên Chương nghe nói trung thừa Lưu Ôn Sử thanh liêm, liền sai người mang đến thưởng 50 vạn lạng, Lưu Ôn Sử nhận rồi nhưng niêm phong lại ở trong gian phòng phía Tây, không dám dùng. Đến năm thứ hai, Thái Tông lại phái người đó mang tặng nhiều thứ quý hiếm, đến nhà Lưu Ôn Sử thấy tờ giấy niêm phong lần trước ở gian nhà phía Tây vẫn còn. Tiền của Hoàng thượng ban cho mà không tham, thì những thứ tài sản bất nghĩa kia làm sao dám tham?

Tống Lăng Xung nhậm chức tri huyện Hợp Sơn, có tiếng là thanh liêm, không tơ hào của dân, nhân dân đều ca tụng đạo hạnh của ông. Khi thôi không làm quan ở đó nữa, khi về nhà bên người chỉ có một cái nghiên mực, Tống Lăng Xung lấy ra ngắm nghía rồi nói: "Đây không phải là thứ mà khi đến ta mang theo", thế là liền sai người mang trả lại, đó chẳng phải là một ví dụ điển hình của suy nghĩ "không phải là của mình thì tuyệt đối không màng đến sao?"

Quan trị vì nhân dân, thời xưa gọi là quan phụ mẫu, tức là phải phục vụ dân chứ không phải là tác oai tác quái trên nhân dân, bóc lột áp bức nhân dân. Vì vậy, Trương Chi Tài thời Tống làm quan tri huyện ở Dương Thành, khi từ quan có làm thơ rằng:

"Nhất quan lai thử tứ kinh xuân

Bất quý thương thiên bất quý nhân

Thần đạo hữu linh ứng tín ngã

Khứ thời do tự đáo thời bần."

(Bốn năm làm quan ở nơi này, không thẹn với trời hổ với dân, thần linh có thiêng xin chứng giám, từ quan cảnh nghèo vẫn như xưa).

Khấu Duy làm tể tướng 30 năm, không hề xây tư thất, nổi tiếng là người thanh liêm, vì vậy mà Nguỵ Thư ca tụng ông rằng: "Làm quan to mà không có đất để xây nhà".

142. GIÀU NGHÈO TẠI TA, CHẲNG TẠI NGƯỜI

Nghèo mà an phận nghèo là phú (giàu có). Tiện mà an với tiện là quý. Không thủ đoạn là phú, không cầu cạnh là quý.

Đường Bá Hổ làm thơ rằng:

"Câu nguyệt tiêu vân cộng bạch đầu

Dã vô vinh nhục dã vô ưu

Tương phùng thoại đáo đầu cơ xứ

Sơn tự thanh thanh thủy tự lưu"

(Tạm dịch là: trăng và tiều phu có duyên với nhau, không chút vinh nhục chăng ưu phiền, gặp nhau ngỡ tựa gặp tri âm, núi cao tự xanh, nước tự chảy).

Nếu như ai cũng có thể hiểu được cái giới hạn "sơn tự thanh thanh thủy tự lưu" thì mọi sự sẽ không cần đến sự giúp đỡ của người đời. "Bách niên tùy thủ quá, vạn sự chuyến đầu không" như vậy thì có gì để theo đuổi? Mà cũng chẳng có gì mà theo đuổi không được, cần gì phải tự đè nén, tự chuốc lấy sự nhục nhã. Trong thơ của Đào Uyên Minh có viết: "Phú quý không thể do mình tự mong, nó không có thời hạn nhất định" đó chính là người tự biết thế nào là đủ.

Người tiết kiệm nhất định sẽ biết đủ. Lão Tử nói: "Vàng ngọc có đầy nhà cũng không thể có cách gì giữ được nó", dù có được thứ đó nhưng cũng khó lòng mà giữ nó mãi được. Lã Khôn nói: "Những cái là của ta thì nó ở trong ta, nếu là của trời và của người khác thì nó ở bên ngoài ta". Con người cần phải hiểu rõ, phân biệt được trong và ngoài, bên trong mà thiếu một phần thì không thể thành con người, bên ngoài có được một phần phải biết là đủ". Đạt đến hiểu biết đầy đủ thì trước người đời không tự đắc, và biết an phận.

Nghèo nhưng biết an phận với cái nghèo là phú, hèn mà an phận với cái hèn thì là quý; không thủ đoạn thì là phú, không cầu cạnh thì là quý. Đó là lý do tại sao nói tự làm mình giàu, tự mình làm cho mình trở thành con người sang trọng. Cho nên, Mạnh Tử có nói rằng: "Triệu Mạnh có thể quý, Triệu Mạnh có thể hèn". Giàu nghèo, sang hèn là ở ta chứ không phải là ở người khác. Thế cho nên, Lão Tử mới nói rằng: "Tri túc thường lạc, chung thân bất nhục" (Biết đủ thì sẽ luôn vui vẻ, suốt đời không phải chịu sự nhục nhã).

Thời Tống, ẩn sĩ là Ngụy Thư, ẩn cư không ra làm quan, từng làm thơ để biểu lộ khí khái của mình, thơ rằng:

"Hữu danh nhàn phú quý

Vô sự tán thần tiên

Tẩy nghiên ngư thốn hắc

Phanh trà ưng tị yên"

(Tạm dịch là: Có danh tiếng nhưng sống thanh bạch chẳng phú quý, rửa nghiên mực đen cả nước, chim ưng phải dời đi vì khói do nấu trà bay lên). Tống Chân Tông đã nhiều lầu viết thư mời nhưng ông không ra, chỉ nói với sứ giả rằng: "Cánh thư cửu trùng theo cánh phượng đến, một tấm lòng thanh thản đã bị mây trắng níu lại". Hoàng thượng hiểu được tấm lòng của ông nên không cho vời nữa. Ngụy Thư cuối cùng chết ở nơi thâm sơn cùng cốc. Đó chính là tự biết đủ, không màng thế sự, tu dưỡng cái tâm của mình.

143. KHÔNG THEO NHỮNG THÓI XẤU CỦA THẾ TỤC

Con người trên thế gian này thường phải biết tiến biết lui, biết đi, biết dừng, một lòng hướng tới con đường đầy chông gai phía trước.

Phó Nghiêu Du khi đi qua Thanh Viễn Hiệp, cao hứng đề một bài thơ rằng:

"Nham đầu phong ẩn thụ kính tà

Giang bạn ngư tiều thập số gia

Lão tận vãng lai danh lợi khách

Niên niên thu thủy ánh lô hoa"

(Tạm dịch là: "Gió núi mạnh làm cây nghiêng ngả; bên sông mấy chục nhà ngư tiêu, vậy mà nơi đây lại thường có khách danh lợi kéo đến; bông lau vẫn soi bóng dưới dòng sông thu".)

Trong thơ như có hương vị làm cho kẻ biết tự biết, người hiểu tự hiểu.

Trần Mi Công khi trả lời khách về chuyện Nham Tây, rất thanh nhã, đọc lên sảng khoái như được uống một cốc nước mát vậy. Khi trả lời câu hỏi của người đó khi hỏi ông có cảm khái như thế nào, ông liền nói: "Đắc nhàn đa sự ngoại, tri túc thiếu niên trung". (đạt tới nhàn cư thì mọi sự đều là ngoại sự; hiểu nhân thế từ khi còn trẻ); khi trả lời sắp xếp thời gian cho công việc như thế nào, ông trả lời: "Mùa xuân trồng hoa, dọn tuyết, ngắm Lam dạ tỏa hương", khi trả lời làm thế nào để dưỡng lão thì ông nói: "Nghiên mực và ruộng vườn là thú vui, rượu trà điều độ tất sẽ sống lâu"; khi trả lời làm thế nào để giải sầu, ông nói: "Có người tới thăm, hỏi ra mới biết là Phục Hy". Trong hoàn cảnh tâm trạng đó, thực là tiêu dao, hoạt bát.

Ngoạ Vân - Thời Tống khôi phục lại quản sư, Nhân Tông muốn phong chức quan cho ông nhưng ông kiên quyết không nhận, Tống Nhân Tông hỏi ông tâm đắc điều gì, ông trả lời: "Mãn ổ bạch vân canh bất tận, nhất đàm minh nguyệt câu vô hằn (đầy nhà mây trắng cấy cày không hết, một đầm trăng tỏ không có vết gợn.), đó chính là điều tâm đắc của thần. Hai câu nói đó tuy là người bình thường cũng hiểu được rằng nơi đó không vướng bụi trần.

Khâu Trường Xuân cũng được người đời ca tụng là:

"Y thực vô khuy tiện hảo tu

Nhân sinh thế thượng nhất phù du

Thạch sùng vị hưởng thiên niên phúc

Hàn Tín nan thành thập diện mưu

Hoa lạc tam xuân uyên đái hận

Cúc khai cửu nguyệt nhạn hàm sầu"

(Tạm dịch là: Ăn mặc không cần lo nghĩ mà thoải mái, cuộc đời trên thế gian này chỉ là phù du, sự cao sang cũng không thể tồn tại mãi, mưu của Hàn Tín không thành vì chưa toàn vẹn, ba mùa hoa rụng uyên ương ôm hận, hoa cúc nở vào tháng 9 con chim nhạn cũng sầu đau, trong rừng sâu có bao nhiêu nơi u nhàn, hà tất cần phải vinh hoa nơi khác.)

Làm người thì không thể lấy những điều thế tục để thay đổi, không thể theo chân thế tục mà làm bậy, cần phải có bản lĩnh hơn người, có những kiến giải độc lập sâu sắc, ung dung tự tại, mới có thể có được niềm vui, mới đạt tới cảnh giới được.

Con người sống trên thế gian này cũng cần phải biết tiến biết lui, biết dừng lại đúng lúc, cứ nhắm mắt mà đi thì con đường phía trước sẽ rất gập ghềnh chông gai. Thời Tống Huyền Tông, Tiêu Tung làm tể tướng, đức cao vọng trọng nhưng vì có hiềm khích với Hàn Tu, nên tự biết rút lui, bảo vệ được bản thân. Tống Huyền Tông nói rằng: "Ta không hề ghét bỏ khanh tại sao khanh lại bỏ ta?" Tiêu Tung trả lời: "Chức vị của thần đã đến tận cùng rồi, may mà bệ hạ không ghét bỏ thần nên tính mạng thần mới có thể giữ được, nếu bệ hạ ghét bỏ thần thì tính mệnh của thần đã không còn đến bây giờ?". Vì vậy nói biết tiến biết lui thì giữ được thân, điều này không phải là ai cũng có thể biết và làm được. Nếu như không biết tiến biết lùi tất sẽ gặp họa. Trần Mi Hội nói: "Liêm Pha không biết là mình đã già còn ăn một đấu gạo, cơ bắp đã không còn khoẻ nữa mà vẫn nhảy lên ngựa để tỏ ra là mình còn hữu dụng, kết quả là bị nguy khốn ở Quách Khai".

Hán Vũ đế phái đại quân đi chinh phạt Hung Nô, Lý Quảng mấy lần xin đi theo, cuối cùng bị thua ở Đông Đạo mà phải chịu tội. Bộ lạc thiểu số ở Ngọc Khê khởi binh gây chiến tranh, khi đó Mã Viện đã già nhưng lại nói: "Ta vẫn có thể mang giáp cưỡi ngựa giết giặc, thếlà lên ngựa, quay đầu nhìn lại, tỏ vẻ vẫn còn sức khoẻ. Hoàng thượng nói: "Khanh vẫn còn là một lão tướng còn tráng kiện", thế là cho làm đại tướng cầm quân, kết cục bị cái họa mất đầu.

Lý Tịnh làm thừa tướng, vì chân bị bệnh mà lui xuống tuyến sau, đúng lúc quân Thổ Cốc lấn chiếm biên cương, Lý Tịnh tuy đã già mà vẫn đòi theo đi đánh giặc, đến khi dẹp xong giặc giã trở về thì gặp phải chuyện Cao Tắng Sinh vu cáo hãm hại mà suýt bị bãi quan. Tất cả họ đều là hào kiệt chỉ có điều là không biết điểm dừng, không biết tiến biết lùi. Bạn có thể sống tới trăm tuổi cũng không qua khỏi cái khoảng 3 vạn sáu nghìn ngày, hà tất phải tham lam, luyến tiếc phú quý mưu cầu công danh.

144. KHÔNG THẤY TỨC LÀ PHÚ QUÝ

Không cầu thì chẳng bị khống chế, bất chấp có thể vuông có thể tròn.

Trong cuộc sống, điều khiến con người ta buồn nhất đó là dục vọng không đạt được. Nếu như có thể giảm đi một chút dục vọng thì sẽ giảm đi được một phần phiền não, tăng thêm một phần thú vui sống. Nếu như không ham muốn thì phiền não cũng tiêu tan, thiên cơ cũng dần dần kiện toàn. Suy nghĩ sẽ làm ảnh hưởng đến tinh thần, ham muốn sẽ làm hại đến cơ thể. Vì vậy Hoàng Thạch Công nói rằng: "Từ bỏ mọi ham muốn có thể làm tiêu tan mọi khổ đau". Lại nói: "Mọi khổ đau đều do ham muốn quá lớn mà ra".

Trang Tử nói: "Dục vọng nhấn chìm con người, thiên cơ cũng tự nhiên mất đi". Đạo gia răn dạy con người tu tâm dưỡng tính, khiêm tốn mà giữ được mình tất cả đều do biết kìm chế dục vọng, giảm mọi ưu tư lo phiên trên cõi trần, dưỡng thân, rèn luyện thân thể. Nói thì như vậy nhưng làm thì lại không đơn giản. Vì vậy mà công pháp cơ bản của nó cũng là yếu quyết sơ nhất của nhân môn, tất cả bắt đầu từ chữ "Đạm". Nói đến cái cảnh giới cao nhất là có thể tiếp cận với "vô".

Trúc Thạch Lâm nói: "Nếu như chỉ cần sự cuộc sống đạm bạc thì cái tâm đó là thiên tâm. Một người vốn không biết chữ như Thạch Công vì ngộ đạo mà cũng có thơ rằng: ít chuyện thì tâm an nhàn, vô doanh thì tâm càng thảnh thơi, người dung dị thì tự tại, ngày dài nhiều thế tục đa sự, gối cao đầu ngủ yên lành". "Giảm", "đạm", "tỉnh" nói tới ở đây chính là cơ sở đạo lý làm người của thế tục.

Kim Lũ Tử nói: "Người quân tử coi yến tiệc linh đình là thuốc độc, coi phú quý là bất hạnh, vì vậy người mà chìm đắm trong chữ tình thì sẽ quên rằng trăng tròn rồi sẽ khuyết, người chuyên tâm với đạo, quý ở chỗ hiểu được quy luật ngày rồi cũng có xế chiều".

Một con người, đối với ý niệm dục có thể mỗi ngày một giảm, đến khi không còn ý niệm đó nữa tự nhiên thấy từng giờ thấy dễ chịu, từng ngày càng dễ chịu, rồi dần dần từng tháng thấy dễ chịu. Nói đến cảnh giới nhất định có thể làm cho tâm không dao động, giảm đến một mức độ nhất định, thì sẽ làm cho ý niệm nhất nguyên. Vì vậy, tự nhiên đạt tới điều mà Trang Tử nói: "Dửng dưng vô cực, cái đẹp tất sẽ đến với bạn, bạn quên sự tồn tại của bản thân, bỏ qua những gì mắt thấy tai nghe, tránh xa hồng trần, đạt tới cảnh giới của các bậc thánh nhân, vô sự, vô nghiệp, hòa vào cảnh giới của trời đất".

Trong "Phúc Thọ Toàn Thư" có viết: "Ngọn nguồn của mọi bệnh tật đều là do một chữ nồng (quá) mà ra. Nồng với thanh sắc, thì sẽ sinh bệnh suy nhược, nồng với danh lợi thì sẽ sinh ra bệnh tham lam, nồng với thanh danh thì sẽ sinh ra bệnh thiên kiến, quả thực là nồng gây ra rất nhiều bệnh, ở﻿ đây có một loại thuốc có thể chữa khỏi các bệnh đó, được gọi là "Đạm".

Trong "cổ châm" có ghi: "Không sợ ý niệm xuất hiện, chỉ sợ phát hiện khi đã quá muộn. Ý nghĩ xuất hiện chính là bệnh đã phát sinh, phát hiện ra nó chính là chữa bệnh. Dục vọng sinh ra tức là bệnh tật, ngăn chặn nó chính là chữa bệnh, phát hiện ra nó thì nó vẫn tiếp tục phát triển, ngăn chặn nó thì nó không phát triển được nữa. Thông thường mà nói thì tà niệm và dục vọng đều có thể diệt được, chính niệm và chính dục vẫn tồn tại và sẽ quay trở về nhất, nhất lại trở về vô đó chính là phương pháp tịch niệm chính xác nhất.

Trong "Đa thiểu châm ngôn" có viết: "Nên uống ít rượu, ăn nhiều cháo, nên ăn nhiều rau quả, ít ăn thịt, nên ít nói, nhắm mắt lại nhiều hơn, năng chải đầu, giảm suy nghĩ, không sống tập trung, nên sống độc lập, năng đọc sách, giảm tích trữ vàng ngọc, giảm cầu danh lợi, nên nhẫn nại, giảm cầu phúc, làm việc thiện nhiều, giảm ưu phiền, năng cười nói, ít suy nghĩ, năng rèn luyện phẩm chất, thấy lợi không ham". Những điều đó tuy chỉ là để tu thân, không thể nhập đạo nhưng đối với việc đối nhân xử thế nó lại có tác dụng rất to lớn. Vì vậy trong "Toạ vong minh" có viết rằng: "Trầm mặc thì không tổn thương khí, không giận dữ thì thần ấm áp, không phiền não thì tâm thanh thản, không cầu không bị khống chế, bất chấp có thể tròn có thể vuông. Không tham tức là phú quý, không bất chính nào sợ công đường".

145. TÂM, CHÍ KIÊN ĐỊNH KHÔNG DAO ĐỘNG

Thờ ơ với phú quý, phú quý không lung lạc được lòng người, thờ ơ với lợi danh, danh lợi không làm lung lay tâm, chí, coi nhẹ chuyện sinh tử, chuyện sinh tử không khuất phục được ý chí con người.

Thời cổ đại có một vị hiền triết làm thơ rằng:

"Tuỳ nghi ẩm thực khanh xung phúc

Thủ thứ y cầu giã hoãn thân

Vị tất đắc niên phi sấu bạc

Vô phương trường phúc thị đan bần

Lão quy khỉ tiến hy sinh bão

Bàn mộc ninh tranh đào lý xuân

Tuỳ phân tự an tâm tự đoạn

Thị phi hà tất vấn nhàn nhân"

(Tạm dịch là: ăn uống tự do thì no bụng, chọn lấy áo lông thì ấm thân, không nhất thiết phải tự mình chịu đói lạnh, không ngại phúc đức mà phải đơn nghèo, rùa già hà tất phải chết vì miếng ăn, biết tự an nhàn theo phận mình, tâm đoạn tuyệt với phú quý, chuyện thị phi hà tất phải đến với người nhàn cư)

Đó chính là cảnh giới tâm tịch thì cảnh cũng tịch, tâm nhàn thì ý cũng nhàn.

Nếu làm được đến mức ham muốn ít thì có thể nói đã tới vô cực, chí định thần đăng, thờ ơ với lợi danh, danh lợi không làm lung lay tâm chí, coi nhẹ chuyện sinh tử, chuyện sinh tử không khuất phục được ý chí con người. Đạt tới như vậy thì có thể cưỡi mây mà đi, không có gì phiền não cả, ung dung tự tại.

Có thể từ bỏ được ham muốn thì có thể khôi phục bản tính, giữ được thân. Muốn khôi phục lại bản tính con người trước hết phải hiểu được tính người, muốn sinh tồn trước hết phải hiếu đạo sinh tồn. Để có thể hiểu được tính người, khôi phục, tu dưỡng bản tính cần phải đạt đến chí thành (thực), chí thiện. Muốn hiểu đạo sinh tồn và bảo vệ sự sinh tồn trước hết phải vững tâm đối mặt với vận mệnh. Tính chính là thiên đạo, sinh chính là đạo nhân. Vì vậy trong "trung dung" có nói: "Cái mà trời đất ban tặng cho con người gọi là nhân tính, tuân theo đạo lý nhân tính tự nhiên mà hành sự gọi là đạo, tu dưỡng nhân tính tự nhiên gọi là giáo; quay trở về với bản tính tự nhiên gọi là (khôi) phục". Trong "Kinh dịch" có nói: "Phục - có thể nhìn thấy bản tâm của trời đất không?" Vĩnh viễn thuộc về những gì con người có mà không thể mất đi gọi là bảo (vệ), có thể hiểu được hữu và vô, hiểu được bắt đầu và kết thúc thì gọi là đạt. Bản tính thì không thể thay đổi, không thể bù đắp thêm bớt được.

Bò, ngựa có 4 chân, nếu chỉ có 3 chân, 2 chân thì tất sẽ có chuyện; con người có 2 chân, giả sử như có 3 chiếc, 4 chiếc thì quả là bi thảm. Vì vậy cổ của chim tuy ngắn nhưng không thể mọc dài thêm, cổ của loài hạc tiên tuy dài nhưng không thể ngắn đi được, chim không thể sống dưới đáy nước, cá không thể bay trên trời. Những việc trái với quy luật tự nhiên tất sẽ thất bại, bản tính là tự nhiên, tự có, cũng không phải tự có, không phải có mới có, có cũng không phải là có, không có sinh thì không có diệt, vô hình và vô tận, thật khó có thể hiểu thấu mà lại rất đơn giản, thật khó giữ được nó nhưng lại rất dễ mất đi. Vì vậy nói cần phải xóa bỏ "tập tính", xóa bỏ tập tính đã bị tiêm nhiễm làm cho nó trở về với bản tính thiện, mỹ, chân, thành vốn có.

Trong "Lễ ký" có ghi: "Tĩnh là bản tính tự nhiên của con người, vì cảm với vật mà thay đổi tính tình, đó chính là dục vọng của tính. Trong "Kinh dịch" nói: "Quy luật tự nhiên nhất âm nhất dương gọi là đạo, tuân thủ theo đạo gọi là thiện, đạt tới nó gọi là bản tính". Vì vậy, bản tính gọi là tính trời cũng gọi là quy luật tự nhiên còn cái phát triển thành gọi là tính cách, vì vậy nói phục tính cần phải lấy sinh làm căn bản.

146. BIẾT ĐIỂM DỪNG,
BIẾT THẾ NÀO LÀ ĐỦ VỚI THỰC TẾ

Thần cũng không bằng thành thực, may mắn cũng không bằng biết thế nào là đủ, khổ cũng không bằng hay lo nghĩ.

Trong "Ngụy - Đức nhật lục" có ghi: "Kẻ biết đủ thì trời sẽ không bắt họ nghèo, kẻ không cầu cạnh thì trời sẽ không làm cho họ tiện, người không bộc lộ ra ngoài thì trời sẽ không hại, kẻ tham sống thì trời không thể không bắt chết, kẻ an nhàn trong mọi hoàn cảnh thì trời không làm khó, người đào tạo nhân tài thì không bị cô lập, kẻ vì thiên hạ thì không thể tuyệt đường". Biết dừng đúng lúc sẽ chắc, chắc rồi mới tĩnh, tĩnh rồi mới yên, yên rồi mới nghĩ, nghĩ rồi mới đạt tới. Kết quả thực tế là biết lùi thì có lợi, biết dừng lại thì sẽ đạt".

Trang Tử từ chối lời mời ra làm tể tướng của Sở vương, ông cười và nói với sứ giả rằng: "Ngàn vàng quả là một phần thưởng hậu hĩnh, khanh tướng quả là một tước vị cao sang, các ngươi không nhìn thấy bộ chuyên dùng để tế ở ngoại thành sao? Một con bò, nuôi vài ba năm, buộc cho nó vải vóc đủ màu, đưa vào Thái miếu, lúc đó nó muốn được làm một con bò lang thang một mình ngoài đồng, liệu có thể được không? Các người hãy đi đi, đừng làm ô uế chỗ ở của ta".

Lại có một lần, Trang Tử ngồi câu cá bên bờ sông, Sở vương cho vị đại phu đến mời ông ra làm quan, và truyền lời của Sở vương rằng: "Hy vọng đặt trọng trách đất nước lên vai ông". Trang Tử nắm chặt cần câu, không thèm quay lại, nói: "Ta nghe nói Sở vương có một con rùa thần đã chết 3 nghìn năm rồi lại dùng gấm vóc bọc nó lại cho vào trong hòm đặt ở miếu đường, con rùa đó có muốn chết mà xương cốt có thể trở thành một thứ đồ quý giá đặt ở miếu đường như vậy không?

Hay là nó muốn sống để được ngoe nguẩy cái đuôi mà bò dưới vũng bùn?" Hai vị đại phu đồng thời trả lời rằng: "Đương nhiên là nó muốn sống mà bò dưới bùn". Trang Tử nói: "Các người hãy về đi, ta cũng muốn ngoe nguẩy đuôi mà bò dưới vũng bùn". Đó chính là Trang Tử biết điểm dừng và hiểu biết về thực tại mà tránh được tai họa.

Hoàng Công Thạch từng nói: "Thần cũng không thể thần quá chí thành (thực), may mắn cũng không thể hơn biết thế nào là đủ, khổ không ngoài việc do suy nghĩ quá nhiều".

147. TAI HOẠ LỚN NHẤT LÀ KHÔNG BIẾT THẾ NÀO LÀ ĐỦ

Con người sống trong một thế giới biến đổi không ngừng, trời đất bao la, thời gian thì dài lâu, sự vật thì có vô vàn, danh lợi cũng nhiều. Chúng ta nếu như không biết dừng đúng lúc, biết thế nào là đủ thì sẽ không bao giờ thấy thỏa mãn cả.

Kẻ hiểu thế nào là đủ thì thường lạc quan vui vẻ, tâm cũng an. Có người nói, tâm mà an thì dù sống trong nhà tranh thì cũng được yên ổn, tâm thanh thản thì gốc rau cũng ngon, thế gian đa sự, lòng người thì khó lường, con người sống trong một thế giới biến đổi không ngừng, trời đất bao la, thời gian thì dài lâu, sự vật thì có vô vàn, danh lợi cũng nhiều. Chúng ta nếu như không biết dùng đúng lúc, biết thế nào là đủ thì sẽ không bao giờ thấy thỏa mãn cả.

Một người nếu chỉ có những ước vọng viển vông thì thà rằng chẳng có ước vọng nào cả để khỏi lãng phí sức lực và thời gian. Nhưng trên thực tế con người cần phải tùy thời thế, tùy hoàn cảnh, thời đại và các điều kiện khách quan và chủ quan mà biết điểm dừng, biết thế nào là đủ, nếu không ắt sẽ gặp tai họa và phiền não.

Chim tiêu liêu làm tổ trên cây chỉ chọn một cành, chuột đồng uống nước sông cốt chỉ khỏi khát, vì vậy Lão Tử nói: "Hiểu người thì trí, hiểu mình thì thông minh, chiến thắng được người là mạnh, khắc phục được nhược điểm của mình mới là can trường, hiểu thế nào là đủ mới là người giàu có". Lại nói: "Thanh danh và sinh mệnh cái nào gần gũi hơn? Sinh mạng và lợi lộc cái nào quý hơn, được và mất cái nào có hại hơn. Càng tham danh lợi thì giá phải trả càng đắt, càng ra sức vơ vét để giàu thêm thì càng mất nhiều hơn. Cho nên, biết thế nào là đủ thì sẽ không bị nhục, biết thế nào là vừa mà dừng lại thì không gặp hoạ, như vậy mới có thể được bình yên lâu dài. Tai họa lớn nhất của con người là không biết thế nào là đủ, lỗi lầm lớn nhất là tham vọng quá mức, kẻ biết thế nào là đủ thì sẽ luôn đủ đầy".

Lưu Bang diệt Hạng Vũ ở Cai Hạ, sau khi giành thắng lợi liền trọng thưởng công thần, nhưng cũng tự cho mình là: "Việc tính toán trong trư ớ ng mà có thể thành bại ở ngoài nghìn dặm thì ta không bằng Trương Lương" rồi đem 3 vạn hộ ở nước Tề phong cho Trương Lương. Nhưng Trương Lương lại biết được dụng ý trong đó nên chỉ nhận vạn hộ là nơi trú ngụ, vì thế mà tránh được sự đố kỵ và nghi ngờ của Lưu Bang. Sau đó Trương Lương nói với Lưu Bang rằng: "Thần chỉ uốn 3 tấc lưỡi mà trở thành quân sư của ngài, được phong vạn hộ, tước vị bổng lộc ngang với chư hầu, như vậy là đủ". Sau đó, ông từ chức tể tướng rồi cùng Diệc Tùng Tử đi du ngoạn ở phía Tây vì vậy mà tránh được cái hoa diệt thân. Đó chính là vì ông ta hơn hẳn Hàn Tín, Kình Bố, Bành Việt... biết thế nào là đủ mà dừng lại, mà có được cái kết cục tốt đẹp như vậy.

Trong "Chu thư" có ghi: "Sau khi đã thành danh không nên ở lại lâu", đó là chân lý, là câu khắc cốt ghi xương của các bậc anh tài trong sử sách. Phạm Lãi phò tá Việt Vương Câu Tiễn, vì báo thù nước Ngô mà chịu bao điều khổ nhục. Câu Tiễn thành nghiệp bá, bản thân ông ta trở thành Thượng tướng quân, danh trùm thiên hạ, nhưng cũng sẽ không được ở lâu. Ông hiểu rất rõ rằng, chỉ có thể hoạn nạn cùng Câu Tiễn chứ không thể cùng hưởng lạc, liền viết thư cho Văn Trọng từ nước Tề, thư viết: "Chim bay cùng đường, cung tốt đã cất, thỏ khôn đã chết, chó săn đã hết tác dụng, tại sao ngài vẫn chưa bỏ đi?", lại viết thư cho Câu Tiễn nói rằng: "Thần nghe nói khi chúa thượng buồn phiền làm kẻ bề tôi phải gắng sức, chúa thượng bị nhục thì kẻ bề tôi phải chết. Trước kia chúa thượng bị nhục ở Hội Khê, thần sở dĩ không chết vì nghiệp lớn chưa thành, nay đã rửa được nhục, thần xin được đến Hội Khê chết để tạ tội". Câu Tiễn nói: "Ta đang muốn cùng ngươi chia sẻ trách nhiệm với giang sơn, không thể giết ngươi được". Phạm Lãi cuối cùng cũng không đến Hội Khê mà thay tên đổi họ, xuống phía biển của nước Tề làm ăn sinh sống, gia sản có tới mấy chục vạn. Sau này lại được Tề vương vời ra làm khanh tướng, tiếp đó ông ta lại viện lý do "ở ngôi sao không phải là điều tốt lành" mà từ chối không nhận, lại tiếp tục rời đến Đào Địa, trở thành một thương nhân giàu có. Còn Văn Trọng thì bị Câu Tiễn ban cho kiếm tự sát.

Thương Ưởng ở nước Tần thi hành chính sách cải cách mới- cải cách biến pháp, làm nước Tần hùng mạnh, có thể xưng bá, vì không nghe lời khuyên của Triệu Lương, tham tiếc danh lợi, cuối cùng bị xe xé xác, chết vô cùng thảm khốc.

Trên đây là những ví dụ điển hình về biết thế nào là đủ, biết dừng đúng lúc, mà có thể giữ được sinh mạng, và những ví dụ vì không biết thế nào là đủ, không biết dừng lại và cũng không biết lùi đúng lúc, không biết tránh mà mang họa vào thân và gia tộc.

Tính cách cần phải vuông, nhưng tâm lượng cần phải tròn.

Trịnh Bản Kiều đời Thanh đã nói, trên con đường nhỏ dẫn đến điện Phật có cả hoa tươi, có cả cỏ độc, có thể thấy Phật có tấm lòng bao dung yêu thương vạn vật. Lại nói, hoa Lan Thảo có gai bảo vệ, mọc rất tốt. Lan Thảo chính là quân tử, gai góc chính là kẻ tiểu nhân, người quân tử không thể xa rời được kẻ tiểu nhân, người quân tử có thể dung nạp kẻ tiểu nhân, vì vậy mà thành quân tử.

Trong "Thái căn dịch" có viết: "Không thể giữ thân mãi trong sạch, tất cả những xấu xa, bẩn thỉu cũng phải dung nạp, với người không thể phân định rõ ràng, tất cả thiện ác, hiền ngu cũng phải bao dung".

Nước chảy quá mạnh thì không thể là nơi nuôi cá được, càng là nơi đất bị nhiễm ô uế thì càng trồng được cây. Cho nên, người quân tử cần phải có tấm lòng bao dung độ lượng, không được tự cho mình là thanh cao, có thể dung nạp tất cả vạn vật thiện ác, dung tục trong thế gian.

PHẦN VI

TU THÂN

148. TÂM RỘNG LỚN CÓ THỂ VÔ HẠN

Con người làm chủ trời đất, còn tâm làm chủ con người. Giữa trời đất thì con người là thần, còn con người lại coi tâm là thần.

Thiên địa sở dĩ có thể trở thành thiên địa vì có con người, con người có thể là con người là vì có tâm, sự vĩ đại của tâm vô hạn vì vậy sự vĩ đại của con người cũng vô hạn. Con người nếu như muốn trở thành vĩ đại và vô hạn thì phải có cái tâm này.

Chu Hy nói: "Cái tâm của người bình thường, nếu như nó không tồn tại thì tức là mất, không có tình trạng không tồn tại cũng không mất. Lúc tu dưỡng nếu như không cẩn thận thì mất mà không hay. Cái tâm của con người quý ở chỗ là nó nuôi dưỡng và sắp xếp trái tim. Tâm trước hết phải được sắp xếp đốt lên thì mới có thể sắp xếp tốt cuộc sống của chính mình.

Có thể sắp xếp thế giới này của bản thân chính là đã đạt tới cảnh giới nắng thuận gió hòa, cỏ cây yên tĩnh, vạn vật tự do vận động, như vậy tâm linh mới khoáng đạt, nếu không thì chỉ là mây trắng tương đồng, núi khe khác biệt, tâm trăm ngàn mối, nhân gian không còn nơi sắp xếp.

Trong tư tưởng chủ yếu của Nho gia, "nhân" chiếm một vị trí quan trọng. Khổng Tự giải thích "nhân": "Cái tâm của con người chính là nhân", vì vậy nói con người làm chủ trời đất, còn tâm làm chủ con người. Giữa trời và đất thì con người là thần, còn tâm lại là thần của con người. Bỏ đi cái tâm ấy thì vũ trụ sẽ chao đảo vô phương hướng.

Lão Tử nói: "Không nhìn thấy danh lợi và những thứ dục vọng thì tâm không loạn, không nghĩ tới dục vọng thì tâm tĩnh, trong lòng nhẹ nhàng thì thần trí thanh thản".

Người mà tâm không linh, không sáng là do dục vọng quấy nhiễu, cho nên Mạnh Tử nói: "Cách dưỡng tâm tốt nhất là diệt dục, dục vọng của con người càng lớn thì dù có tu tâm dưỡng tính nhưng sẽ rất khó thành công, người ít dục vọng thì chẳng cần tu tâm dưỡng tính nhưng cơ hội thành công là rất lớn". Diệt được dục thì cái tâm trong sáng sẽ tự nhiên xuất hiện. Không có dục vọng thì tâm thanh tịnh, trong sáng, tâm trong sáng thì có thể nhìn thấu cái tâm tự nhiên của người khác. Thế nên Mạnh Tử đã răn dạy người đời: "Không nên đánh mất bản tính của chính mình, cái tâm tự nhiên mà mất đi thì tuy còn tồn tại cái hình người nhưng đó cũng chỉ là khối xương thịt biết đi mà thôi".

Đạo Nho đời Tống thường lấy "trừ bỏ dục vọng của con người, lưu lại lẽ trời trong tâm" để giáo dục con người, trong tâm mà không có dục vọng thì chỉ còn lại lẽ trời thuần khiết. Vì vậy người ta nói lưu trong tâm chỉ là lưu lại đạo lý, dưỡng tâm chính là tu dưỡng đạo lý; ngoài đạo lý ra, những cái khác không cần tu dưỡng.

Đạo trời chỉ là một chữ nhân trong tâm con người, cho nên nói nhân thực chất chính là nhân tâm.

149. DƯỠNG TÂM PHẢI THẬN TRỌNG

Tâm là chủ của con người, giống như rễ của cây, như hạt của quả, không thể huỷ hoại được.

Trong "Đại học" có ghi: "Người quân tử phải cẩn thận lòng ích kỷ của mình", vì vậy dưỡng tâm phải thận trọng. Tư tưởng của Khổng Tử trong chương thứ nhất của "Trung dung "có nói: "Người quân tử phải cẩn thận nơi mình không nhìn thấy, sợ điều mình không nghe thấy, những gì không nhìn thấy tức là nó giỏi ẩn náu, những gì không thấy rõ dường như nhỏ yếu, vì vậy người quân tử phải thận trọng".

"Thận trọng là cách để lập đức", cũng có thể nói là "cửa dẫn tới thánh nhân". Cho nên Lã Khôn cho rằng: "Nhông có lòng kiên trì thì không thế nên nghiệp lớn". Phương Học Tiệm đã từng phân tích sự rèn luyện đó, cho rằng: "Thận trọng là học vấn cơ bản của thánh nhân". Khi Yên Tử sống một mình, từ bên trong quan sát bản thể và dáng vẻ tỉnh táo của ông ta. Đây chính là lẽ trời. Khi đạo tồn tại thì dục vọng bị đẩy lùi, đó là bậc thứ nhất của sự rèn luyện. Biết mình có ý niệm dục vọng, biết kiềm chế nó, từ bỏ nó sẽ nhìn thấy bản thế, khống chế được ý niệm dục vọng, hướng tới đạo, đó là bậc thứ hai của sự rèn luyện.

Nhìn thấy danh lợi mà xuất hiện ý niệm dục vọng, nếu khống chế và diệt được nó thì đương nhiên chỉ còn lại đạo.

Dương Tiêu Sơn từng nói: "Tâm là chủ thể của con người, giống như rễ của cây, như hạt của quả, không thể hủy hoại được. Trong tâm nếu như chỉ có đạo và bảo vệ đạo thì hành vi sẽ thiện, đó là bậc quân tử. Trong tâm nếu như chỉ có dục vọng, tư lợi thì dù có muốn làm việc thiện cũng không đến đầu đến đuôi, bên ngoài muốn tỏ ra là người tốt cũng bị cho là xấu, như rễ hỏng thì cây khô, gốc hỏng thì quả rụng, vì vậy con người không thể để hỏng cái tâm, cần tạo lập được sự tinh xảo của tâm ý, đó chính là con đường ngắn nhất của thận trọng".

150. CON NGƯỜI LÀ TRUNG TÂM CỦA TRỜI ĐẤT VÀ VẠN VẬT

Không nhẫn tâm đó là sự đoan chính của Nhân; biết xấu hổ trước cái xấu là sự đoan chính của Nghĩa, tâm khiêm nhường là sự đoan chính của Lý; hiểu được thị phi là sự đoan chính của Trí.

Cái vĩ đại nhất trên thế gian này là con người, còn cái vĩ đại nhất trong thân thể con người là cái tâm. Tâm có thể sáng tạo ra tất cả, cũng có thể huỷ diệt tất cả, cũng có thể làm cho con người lên tới thiên đường, cũng có thể khiến con người xuống địa ngục. Vậy tại sao lại không thận trọng?

Nhân tâm thiện thì hành vi thiện, nhân tâm ác thì hành vi ác. Ngọn nguồn của thiện ác đều do tâm linh mà ra cả. Tâm linh thanh khiết thì con người trong sạch, tâm linh ác độc thì sẽ làm cho con người ác độc, Tâm linh cao minh thì làm cho con người cao minh, tâm linh u tối thì sẽ làm cho con người u tối.

Bản tính của nhân tâm là lương thiện, thanh khiết cao minh, và cũng có bất thiện, u tối ác độc, động tâm trước dục vọng, nhiễm các thói xấu, tự nhiên sẽ mất đi bản tâm lương thiện, vì vậy Phật gia nói: "Tâm tức Phật, tự tâm tức Phật".

Vì vậy tâm thánh hiền, hào kiệt sẽ trở thành thánh hiền hào kiệt, tâm tiểu nhân sẽ trở thành tiểu nhân, tâm như thế nào thì con người thế ấy.

Không nhẫn tâm không phải là con người, không ác độc không phải là con người, không có tâm nhường nhịn không phải là con người, không có tâm thị phi không phải là con người. Không nhẫn tâm đó là sự đoan chính của Nhân; biết xấu hổ trước cái ác là sự đoan chính của Nghĩa, tâm nhường nhịn là sự đoan chính của Lý; hiểu được sự thị phi là sự đoan chính của Trí. Con người có tứ đoan cũng như có tứ thế. Có tứ đoan mà lại nói rằng không thể có thì tức là tự cho mình là kẻ vô đạo đức.

Dưỡng tâm cũng chính là dưỡng Nhân, Lễ, Nghĩa, Trí, Tín và quảng bá chúng. Vận dụng chúng thì sẽ cảm thấy không có cùng tận, sao cho từ dục tâm trở lại với tâm đích thực của con người.

Tâm pháp của thánh nhân là chỉ sợ nhân tâm suy đồi, chỉ sợ đạo tâm suy đồi.

Con người mà không có nhân tâm thì cũng sẽ trở nên như loài cầm thú, giữ được đạo trong tâm thì dù có cùng khổ thì vẫn hòa vào với tâm của trời đất. Hai cái đó làm cho tâm linh phong phú, đều là sự vận động của tính tình, đều dựa vào việc tâm chúng ta có thiện hay không, vì vậy nói: "Người quân tử không giống như những người bình thường khác chính là vì họ có cái tâm như vậy".

Làm cho cái tâm của mình được cao minh vĩ đại là sứ mệnh lớn nhất của tuổi thanh xuân, hiểu được cái tâm của chính mình sau đó sẽ nhận thấy tất cả kỳ tích đều là sự sáng tạo của bản thân, một cái tâm như vậy như thái dương chiếu trên đầu. Trong thì dưỡng tâm linh không giả dối, ngoài sẽ tự nhiên tỏa sáng.

Con người là trung tâm của trời đất và vạn vật, tâm là chúa tể của trời đất, vạn vật, chúng ta phải tùy thời, tùy hoàn cảnh mà nhìn nhận mình, so sánh cái tâm, dưỡng tâm, không những chúng ta có một chúa tể, trời đất cũng có một chúa tể, chúa tể xác lập rồi thì vạn vật cũng sẽ tự xác lập theo.

151. BIẾT THIỆN BIẾT ÁC LÀ LƯƠNG TRI

Có tâm là có tất cả, không có tâm sẽ không có tất cả, vạn vật do tâm tạo nên, không có tâm thì không có vạn vật.

Vương Duy Minh có nói: "Vô thiện vô ác là bản chất của tâm, có ác có thiện là ý nghĩa của dục, biết thiện biết ác là lương tri, vì thiện trừ ác là đi tới cội nguồn của vạn vật", câu nói đó là danh ngôn, khuyên răn con người tránh khỏi những sai lầm.

Vương Duy Minh giải thích: "tâm là tâm vô thiện vô ác, ý là ý vô thiện vô ác, biết là biết vô thiện vô ác, vật là vật vô thiện vô ác", đó chính là nhân lập giáo dưới trung căn, tứ vô giáo mới là thượng căn, tức là sự tu dưỡng bản thế, chỉ có tự con người.

Dưới trung căn thì phải lấy thiện khống chế ác để giáo dục và làm bản thế, tuần tự tiến dần lên. Hai điểm này đều là sự tu dưỡng dẫn con người đạt tới thánh nhân mà làm chủ tại tâm, vì thế nói có tâm là có tất cả, không có tâm không có tất cả, vạn vật do tâm tạo nên, không có tâm không có vạn vật. Ta vô tâm với tất thảy, lại chẳng có tâm nhường nhịn người thì vạn vật và nhân thế sẽ đối xử với ta thế nào đây?

Có cái tâm vô tâm, thì tự mình có thể làm chủ.

Trong cảnh tinh hoa tiêu mục, thuần tuý là thanh nhã, thuần tuý là tâm làm chúa tể, vì vậy Đào Uyên Minh nói: "một túp lều tranh, không ngựa không xe, hỏi quân vương có thể làm được gì". Cổ Đức cũng nói: "tâm ta vì vạn vật, vạn vật﻿ sao lại có thể không vì ta".

Lão Tử nói: "Cái tâm của thánh nhân không phải là tầm thường, đó là cái tâm của trăm họ, tâm không tầm thường tức là bản thân mình không có tâm, vô tâm mới có thể nhận đạo". Vì vậy bậc thánh nhân dưỡng tâm tức là dưỡng cái vì nghĩa mà không có tâm. Nhà Phật nói: "Không thể nói vô tâm tức là đạo, vì tâm còn cách một tầng nữa, đó chính là cảnh giới thượng thừa của dưỡng tâm".

152. CON ĐƯỜNG HOÀN THIỆN CÁI TÂM

Tâm ở trong tim mà không nhờ cậy ở vật bên ngoài, tâm đạo lý mà không ở dục vọng con người, thuần khiết là sự vận động của thiện, nhân, đạo vì vậy không cần đợi chính mà tự chính.

Dường như đạo lý là chính niệm, mà không phải là tà niệm, tà niệm tất phải khắc chế, chính niệm tất phải giữ gìn, vì vậy dưỡng tâm là phải diệt dục.

Trong cuộc sống thường nhật phải tùy thời mà xem lại mình, đối chiếu bản thân mình, mỗi khi có ý niệm manh nha, cần xem xét nó là thiện hay là ác, là thị hay là phi, có hợp với đạo không, nếu không phải là chính niệm thì lập tức phải khắc chế nó, cố gắng trừ bỏ nó, làm cho tâm quay trở lại chính, ý niệm trong sáng, tâm trong sáng thì đạo xuất hiện. Tiếp theo phải cố gắng ngăn chặn tà niệm, làm cho tâm trở lại thanh tịnh, trong sạch. Không có tà niệm mới là thượng sách, mới đạt tới bậc vô niệm..

Vương Duy Minh nói: "Trừ bỏ giặc trên núi thì dễ, nhưng trừ bỏ giặc trong tâm thì khó". Nhà Phật có cách nói: "Tâm là tướng giặc, muốn trở bỏ tà niệm trong tân mà chỉ dùng cách một ngày tự nhắc nhở mình của Tăng Tử e rằng không hiệu quả, phải từng ngày từng giờ không được lơi lỏng thì mới có thể thành công".

Dương Tiêu Sơn nói: "ý niệm xuất hiện, cần xem xét đó là tà hay chính, nếu là tà cần khắc chế ngay. Muốn làm một việc cần suy nghĩ xem việc đó có hợp đạo trời hay không, nếu như không hợp đạo trời thì tuyệt đối không làm, tuyệt đối không làm trái đạo trời".

Trong "Đại học" có viết: "Người muốn tu thân trước hết tâm phải chính", điều đó cho thấy tu thân phụ thuộc vào tâm của mình. Phẫn nộ thì tâm không thể chính, sợ hãi thì tâm cũng không thể chính, quá mừng vui tâm cũng không thể chính. Tâm bất tại, thì nhìn mà như không thấy, nghe mà như không thấy, ăn cũng không thấy được mùi vị".

Tâm ở trong con người mà không ở các vật bên ngoài, tâm ở đạo trời mà không ở trong dục vọng con người thuần khiết là sự vận động của thiện, nhân, đạo vì vậy không cần đợi chính mà phải tự chính. Phẫn nộ, sợ hãi, vui mừng, thậm chí phú quý, công danh, lợi lộc nằm ở bên ngoài thì không thể thiện, không thể nhân, không thế chính được. Nguồn gốc căn bản của thiên hạ là nhân tâm, trừ bỏ ác mà nuôi dưỡng thiện, trừ bỏ bất nhân mà dưỡng nhân, trừ bỏ dục mà dưỡng đạo đó chính là biện pháp để dưỡng tâm.

Vương Tâm Kính từng nói: "Tiểu tâm không đồng hành với sự sợ hãi, tĩnh tâm không đi cùng với hư vô, nhân tâm không thể đi cùng với vô nguyên tắc, dũng tâm không thể đi với cường bạo, thánh tâm không thể đi cùng với dung tục. Tất cả là do con người, quá do bất cập, bất cập tất nhiên không thể đạt tới chính, quá cũng không thể chính, vì vậy tích hợp để luôn giữ được chính tâm đó là đạo làm người".﻿

153. BẢN CHẤT CỦA TÂM LÀ THANH TĨNH TỰ NHIÊN

Chỉ cần tâm nghĩ tới thì mọi sự sẽ vì cảm động mà đến, đó là sự báo đáp của trời đất, quỷ thần cũng vì thế mà rung động tâm can.

Không cày cấy mà muốn có thu hoạch là việc không thể có. Bởi vì trong tâm có sự thần diệu vô cùng nên từ cổ chí kim thánh nhân dạy ta đạo làm người đều nhấn mạnh việc tu tâm dưỡng tính. Trong học thuật của phương Đông luận vấn đề tâm tính rất sâu sắc, triệt để, có tình có lý. Phân tích sâu sắc nhất là Phật gia, Đạo gia, Nho gia, tuy cùng chú trọng cùng coi là vấn đề cơ bản nhưng nghiên cứu tương đối giản lược. Chi tiết và giản lược không quan trọng, nghiên cứu bậc thượng thừa của nó mới là mục đích chính.

Phật gia, Nho gia, Đạo gia đặc biệt chú trọng vấn đề "tâm", mục đích là muốn xây dựng nên một nhân cách cao thượng. Tâm là chúa tể của con người, cũng có thể gọi là chúa tể của trời đất và vạn vật vì tâm là một thứ vạn năng, vì tâm có thể hoàn thiện con người và vạn vật. Tâm nghĩ tới Nhân, nhân sẽ đến; tâm nghĩ tới Nghĩa, nghĩa sẽ đến; tâm nghĩ tới Thiện, thiện sẽ tới, chỉ cần tâm nghĩ tới thì mọi sự sẽ vì cảm động mà đến, đó là sự báo đáp của trời đất, quỷ thần cũng vì thế mà động tâm. Vì vậy, dù là thánh nhân, quân tử, hay ma quỷ cũng là do tâm tạo nên, tức là thiên can, thế giới, thiên đường, địa ngục đều do tâm tạo thành.

Nhưng cái tâm đó không phải là nói tới trái tim bằng máu thịt, chỉ là cái tâm có cảm giác, trị giác thì sẽ hình hành vạn vật, muốn khẳng định bản thể của tâm là cái gì thì không thể dùng một thuật ngữ đơn giản mà nói rõ được. Nhà Phật gọi bản thể của tâm là "chân tâm" mà bỏ đi cái phần "vọng tâm"; "thức tâm"; "trần tâm", mà đạt tới cái gọi là "chân tâm". Nho gia gọi cái tâm này là "bản tâm". Đạo gia gọi cái tâm này là "đạo tâm", cũng nghĩa là sự luyện tâm mà họ đã nói.

Phật gia, Đạo gia, Nho gia đều có sự khác biệt, cách gọi không giống nhau, nhưng chủ yếu là chỉ tâm. Tuy nói đến rất nhiều thuật ngữ của tâm nhưng tóm lại, tâm vốn vô thể. Điều này cho thấy rõ rằng hình thể của cái tâm đó chỉ có thể thấy ở ứng dụng. Tâm vô hình thể, nhưng có khả năng và tác dụng. Đối với cái khả năng và tác dụng của tâm mà nói, có thể nhận thấy nó biến đổi, cảm nhận được. Bản chất của tâm là thanh tịnh tự nhiên, cái tâm năng đó có thể sẽ tỏa sáng giống như ánh mặt trời vậy.

Dưỡng tâm tốt không những có thể trở thành thánh nhân mà có thể thần thông quảng đại, không những có thể biết trước sự việc mà có thể biến hóa vô cùng. Nhà Phật nói tới "thần thông "chính là nói tới cái (khả) "nặng" tu dưỡng của tâm mà làm cho nó trở nên vô hạn, biến hóa vô cùng. Trong trời đất đều là thứ có thể sinh có thể diệt, đều là vật có hình dáng cụ thể, cái vô hình thế thì vô sinh vô diệt. Vì vậy hình có thể bị chết nhưng thân thì không bị diệt, chất có thể hoại nhưng khí không thể bị diệt, thân xác có thể chết nhưng tâm linh thì vẫn tồn tại. Giữa trời đất chỉ có thần, khí, linh mà thôi! Tu luyện chúng thì có thể chứng thực được điều đó, không tu luyện thì không thế chấp thực được điều đó.

154. TÂM LÀ CHÚA TỂ CỦA CON NGƯỜI

Bất kỳ người nào cũng có rất nhiều tiềm lực. Tiềm lực đó đều sợ ở một điểm, chỉ cần có thể kêu gọi thì sẽ có thể làm nên sự nghiệp vĩ đại, kỳ diệu kinh thiên động đất.

Đạo gia từng cho rằng: "Tâm là chủ của thần"; "Tâm là vua của trời". Cẩu Tử từng nói: "Tâm là chúa tể của hình thể và thần minh", Thiệu Tử nói: "Vạn sự biến hóa của vạn vật đều do tâm mà ra cả"; Chu Hy nói: "Tâm là nơi thần minh trú ngụ, là chúa tể của thân th ể". Những câu này đều luận về tâm. Bởi vì tâm là căn bản của vạn năng và cũng là nguồn gốc của vạn ác, có thể đưa con người đi theo con đường chính đạo cũng có thể đưa con người đi theo con đường tà đạo, có thể dẫn con người lên thiên đường cũng có thể dẫn con người xuống địa ngục, có thể làm cho con người ta trở thành thánh nhân cũng có thể biến con người thành cầm thú. Vì vậy mà nói tâm là chúa tể của con người, thiện và ác cũng bị tâm chi phối, trừ bỏ đi cái ác trong nó, phát huy cái thiện, chính là đại đạo mà từ cổ chí kim các bậc thánh nhân thường khai mở.

Nhà Phật cho rằng tâm tức là Phật, vì vậy nói "tự tâm tức Phật", tâm trong sáng thì nhìn thấy tính và có thể thành Phật. Đạo gia cho rằng "tâm tức là đạo", "tâm là thái cực, đạo là thái cực". Lục Tượng Sơn nói: "Ai cũng có tâm, tâm cần phải có đạo lý, tâm tức là lý". Vương Dương Minh nói: "Tâm chính là lý, thiên hạ có 'sự ngoài tâm, lý ngoài tâm' không?". Tâm tức Phật, tâm tức đạo, tâm tức lý, các luận thuyết đó đều nói tới "chân tâm, bản tâm, đạo tâm".

Thiên Huyền Tử nói: "Con người được thừa hưởng cái chân khí của trời đất gọi là tính, tâm không phát động thì hợp với chân khí của trời đất, tâm có thể hư minh thì hợp với linh khí của trời đất", đây có thể nói là một luận thuyết về bản thể của tâm. Nhà Nho thời Tống là Trương Tải cho rằng tâm thống trị tri giác tính tình, ông nói: "Tâm là thống soái của tính tình, tính và trị giác kết hợp mới có tâm". Trình Y Xuyên nói: "Về đạo lý mà nói gọi là thiên, thiên bẩm gọi là tính, lưu giữ cái mà con người thường nói là tâm"; "mệnh ở trời, lý ở nghĩa, tính ở con người, chúa tể của con người là tâm". Chu Phu Tử nói: "Nơi trú ngụ của linh chỉ có thể là tâm không phải là tính".

Có thể nói, con người nào cũng có nhiều tiềm lực. Tiềm lực này đều sợ một điểm, chỉ cần có thể kêu gọi thì có thể làm nên sự nghiệp vĩ đại, kỳ diệu kinh thiên động đất.

Một con người bình thường vốn không phải là như vậy, chỉ là do tiềm lực chưa được gọi dậy, chưa được vận dụng mà thôi. Cái tiềm lực to lớn đó chính là cái mà mọi người gọi là thần lực hay là sức sống. Các bậc anh hùng hào kiệt chẳng qua là họ đã phát huy, vận dụng được cái tiềm lực đó mà thôi. Thần lực đó thường do tâm phát ra. Thần lực cũng có thể gọi là thần tính, cũng có thể nói đó là sức mạnh của chí tính chí tình mà mọi người đều có. Vì vậy anh hùng vốn là anh hùng, thánh nhân vốn là thánh nhân. Họ có thể thành công chính là do họ đã khơi dậy được cái tiềm lực từ trong tâm đó. Kẻ phàm phu tục tử không thành công vì họ không thể phát huy được cái tiềm lực trời cho ấy.

Nếu như chúng ta hiểu được sinh mệnh của chính mình, có một tiềm lực to lớn như vậy đang tiềm ẩn, thì một con người vô năng, khi ở vào hoàn cảnh nước sôi lửa bỏng cũng đột nhiên trở thành kẻ anh hùng, bởi vì anh hùng vẫn luôn là anh hùng, chỉ cần thể hiện cái anh hùng đó ra là được. Điều này đã cho thấy rõ hơn rằng chúng ta ai cũng có thể trở thành thánh nhân, thành anh hùng. Tất nhiên nó không phải là hình tượng hư cấu để khuyến khích con người hướng thiện, cổ vũ con người tu dưỡng chân, thiện, mỹ mà đó là chân lý có thể thực hiện được.﻿

155. TRONG SÁNG CHÍNH LÀ BẢN CHẤT CỦA TÂM

Trong trời đất và trong nhân tính, chỉ tồn tại chân, thiện, mỹ.

"Nhân chi sơ tính bản thiện, tính tương cận, tập tương viễn". Cái bản thiện ở đây và "nhân tính thiện" mà Mạnh Tử nói đều giống nhau. Bởi vì bản chất của tính người là thiện, vì vậy mà Nho gia nói tận tính thì có thể thành thánh, Phật gia nói, tâm trong sáng thì có thể nhìn thấu tỏ tính, tức là có thể thành Phật.

Tiền Văn nói rằng có thể nhìn thấu tỏ chân tính của anh hùng hào kiệt, Mạnh Tử nói không đánh mất bản tính thì không đánh mất bản tâm, Phật gia nói cần phải nhìn thấy bản chất cái tâm thì có thể trở thành Phật cũng có nghĩa như vậy. Đạo gia rất chú trọng cái "tiên thiên", không coi trọng cái "hậu thiên", không nói "thánh nhân" mà chỉ nói "thành tiên", "đăng chân"; "tu tiên", đồng thời thường nói quay trở lại với chân tâm cũng là cái đạo lý đó.

Thần Tông dạy người một nguyên tắc đơn giản nhất là: Bất lập văn tự, minh tâm kiến tính, lập địa thành Phật, Cái minh tâm muốn nói ở đây là bản tâm, chân tâm; kiến tính là nói nhìn thấy bản tâm, chân tâm.

Đại cơ đại phong, đại thể đại dụng, đại triệt đại ngộ đều là đi tìm kiếm, lĩnh ngộ, tìm hiểu cái tâm này. Còn trong đại đức của Lịch đại Thần tông, phần lớn những anh hùng hào kiệt cũng đều từ cái căn bản đó mà ngộ đạo, tu tâm dưỡng tính. Thực ra trong trời đất, và trong nhân tính, chỉ tồn tại chân, thiện, mỹ.

Một con người chỉ có thể diệt trừ dục vọng của mình, không bị sự chi phối của ngoại cảnh, không bị bụi trần làm cho mê hoặc, giữ trong mình tiềm lực của chân, thiện, mỹ, phát huy nó thì tự nhiên sẽ có sức mạnh vô cùng to lớn, thậm chí có thể làm chủ trời đất, vũ trụ.

156. BỒI DƯỠNG CHÂN TÍNH KHÔNG CHỈ LÀ NÂNG CAO NĂNG LỰC

Đức hạnh và nhân cách của bậc cao nhân lại có thể nâng cao thế giới tinh thần chí chân, chí thiện, chí mỹ, thậm chí có thể làm phong phú thêm giá trị chân chính của văn hóa lịch sử nhân loại.

Chu Hi nói: "Những đức tính vốn có của người quân tử, tuy làm việc lớn nhưng không cần thêm vào những thứ mình không có, tuy nghèo khó nhưng sẽ không làm tổn hại mình". Cho nên để có được bản tính chân tính hà tất phải chịu nhiều tổn thất? Chu Hi lại nói: "Chính vì lương tâm anh phát hiện ra những chỗ đẹp đẽ trong mình, bỗng nhiên thức tỉnh và tự nhắc nhở mình, để lương tâm của mình không còn mơ hồ nữa, đây chính là bản lĩnh để làm việc lớn. Khi đã có bản lĩnh, tự nhiên có thể tiến bộ mà không cần học. Nếu không quan sát những phát hiện của lương tâm, mơ mơ hồ hồ, khó có cơ hội ra tay".

Điều mà lương tâm phát hiện chính là điều mà bản tính bên trong, bản tính vốn dĩ, bản tính thiện biểu lộ ra. Sự bất ngờ thức tỉnh và tự nhắc nhở mình này, có thể gọi dậy và phát triển nó, đây là công phu "tận tính" (đạt tới tận cùng của tính) mà thánh nhân đã nói. Vì vậy trong "Trung miếu" có nói rằng: "Chỉ có sự thành thật nhất của thiên hạ, mới có thể gọi là tận tính. Có thể tận tính mới có thể tận tính của người; có thể tận tính của người mới có thể tận tính của vật; có thể tận tính của vật mới có thể tham gia vào sự nuôi dưỡng của đất trời; có thể tham dự vào sự nuôi dưỡng của tự nhiên thì mới có thể hòa vào đất trời". Cách tu dưỡng "ta và tự nhiên hòa vào nhau", "người và trời đất hợp làm một" đều nằm trong tận tính.

Đạt đến sự chân thực của tính, có nghĩa là có thể đạt đến sự chân thực của thiên địa vạn vật nhân ngã; đạt được đến cái thiện của tính, có nghĩa là đạt được đến cái thiện của thiên hạ vạn vật nhân ngã; đạt được đến cái đẹp của tính có nghĩa là có thể đạt được đến cái đẹp của thiên địa vạn vật nhân ngã. Tất cả đều nhờ vào sự thành thật tuyệt đối của tài và đức tiềm ẩn. Vì vậy Mạnh Tử nói "Khổng phu tử như đồng thiên địa". Thật ra, chỉ cần đạt được sự thành thật tuyệt đối, không chỉ Khổ ng phu tử giống như trời đất mà mọi người đều có thể giống như trời đất. Đây chính là điều bộc lộ chân tình của bậc thánh nhân hào kiệt.

Cái gọi là thành thật tuyệt đối chính là điều chân thật nhất, điều đẹp nhất, thiện nhất trong đạo đức tiềm ẩn của bậc thánh nhân. Trong lời chú thích Chu tử có nói như thế này: "Vạn vật trong thiên địa vốn là một thể với ta, lòng ta ngay thẳng, lòng thiên địa cũng ngay thẳng. Khí của ta thuận, khí của trời đất cũng sẽ thuận. Cho nên điều hiệu nghiệm này có thể như vậy, chính là điều mà 6 thánh nhân có học vấn cực cao làm, bắt đầu không nhờ vào ngoại vật". Đây chính là cái gốc để bồi dưỡng chân tính của người. Bồi dưỡng chân tính không chỉ có thể nâng cao đức hạnh và nhân cách của con người, mà còn có thể nâng cao thế giới tinh thần chí chân, chí thiện, chí mỹ, thậm chí có thể làm phong phú thêm giá trị chân chính của văn hóa lịch sử nhân loại.

Trong "Trung Dung "có nói rằng: "Thiên mệnh gọi là ngạo tính, xuất tính gọi là đạo, tu đức gọi là giáo". Tính là chủ thể của tình, tình lại là hành động của tính, tình không biểu lộ mà giấu ở bên trong được gọi là tính, tính kích thích mà biểu lộ ra ngoài được gọi là tình, tình bị mê hoặc bởi ngoại vật mà tách rời tính được gọi là dục. Trong "Trung dung "có nói: "Tâm trạng hỉ nộ ái lạc mà chưa bộc lộ ra được gọi là Trung; bộc lộ ra rồi mà có thể khống chế lại được thì gọi là Hòa Trung là gốc của thiên hạ, Hòa là cái thông hiếu của thiên hạ. Trung và Hòa là vị trí của trời đất, là sự nuôi dưỡng vạn vật". Trong lời chú thích Chu tử có nói "Hỉ nộ ái lạc là tình, nó không biểu lộ ra ngoài thì gọi là tính. Không thiên lệch không dựa dẫm, cho nên được gọi là Trung, tâm trạng đã bộc lộ ra nhưng giữa chừng được khống chế chính là tình trong sáng. Không trúc trắc, được gọi là Trung Hòa". Tính thể vốn dĩ là thiện, cho nên thẳng thắn và có hành động được gọi là đạo. Cũng có nghĩa, chân tình là con đường thiên hạ thuận theo gốc lớn và sự thông suốt. Mở rộng và tăng cường chân tình này có thể có tác dụng nuôi dưỡng vạn vật trong trời đất. Sự chân tình Trung Hòa này là tròn, tác dụng từ đó phát sinh là vuông.

157. ĐIỀU ĐÁNG QUÝ CỦA NHÂN TÍNH LÀ SỰ THÀNH THẬT

Thành là chân thực nhất, chân thực nhất thì có thể đạt đến đẹp nhất, đẹp nhất thì có thể vươn tới thiện nhất, như thế này là đại đức của trời đất.

Thành có thể biểu hiện sự chân thực của trời đất, tăng cường cái đẹp của trời đất, hoàn thành cái thiện của trời đất. Có chân thành mới thấy được sở dĩ thiên địa là thiên địa, thần thánh là thần thánh. Thánh là đức tính tốt đẹp hàng đầu, là nhân tố đầu tiên để các anh hùng hào kiệt, các nhân vật vĩ đại lập đức lập ngôn. Có chân thành, mới có thể thấy được sở dĩ người là người, sở dĩ anh hùng hào kiệt, nhân vật vĩ đại là anh hùng hào kiệt, nhân vật vĩ đại. Thành là phẩm chất đạo đức hàng đầu của con người, những người hiếu thì nhiều, nhưng làm theo thì ít. Có một số người thường thích trang trí vẻ ngoài bằng thành, nhưng trong lòng lại ức hiếp người khác bằng sự giả dối; bên ngoài thì đối xử với mọi người bằng sự chân thành, nhưng bên trong lại tự sắp xếp bằng sự xảo trá. Những người thực sự bề ngoài và trong bụng hoàn toàn khác nhau là không nhiều. Những người như vậy tuy có thể nhất thời đạt được mục đích nhưng cuối cùng không kéo dài được lâu, chỉ có thể trở thành một kẻ tiểu nhân nhất thời mà thôi, chứ không phải là người tài giỏi tiếng tăm muôn đời. Vì vậy, triết học cổ có câu: "Có thể lừa người, nhưng không thể gạt lòng; có thể gạt lòng nhưng không thể gạt trời". Dù cho có thể lừa trời dối biển, cũng chỉ có thể "lừa dối một đời, không thể lừa dối vạn đời". Vì vậy bậc thánh nhân hào kiệt cho sự chân thành là đáng quý.

Thành có thể động đến trời, có thể làm xúc động lòng người. Cho nên Mạnh Tử nói rằng: "Không có người thành thật nhất và không thay đổi". Chu Hi nói: "Không cảm động lòng người là vì lòng thành chưa đến mức đó". Trình Di nói: "Làm xúc động lòng người bằng sự chân thành, người cũng báo đáp lại anh bằng sự chân thành. Dùng mưu kế để điều khiến người khác, người ta cũng sẽ dùng mưu kế để đối đãi với anh". Bạn dùng cách gì để đối đãi với mọi người, người ta cũng sẽ dùng cách đó để đối đãi với bạn, điều này có thể nói là hoàn toàn đúng, gieo nhân nào gặt quả ấy. Trình Di lại nói: "Cái sai của con người là ở chỗ dùng trí, dùng mưu kế, tuy đều là chuyện tốt nhưng lại là biểu hiện của sự không chân thành".

Tăng Quốc Phiên đã từng cảm khái nói rằng: "Sở dĩ trời đất vận hành, quốc gia được xây dựng, sở dĩ các bậc thánh nhân đều vĩ đại, bởi vì đó đều là biểu hiện của sự chân thành". Thành chính là chân thật nhất, chân thật nhất sẽ đạt đến đẹp nhất, đẹp nhất sẽ có thể đạt đến thiện nhất, cứ như vậy chính là đại đức của trời đất.

Người nên nắm lấy cái đức của trời đất, với đức đẹp của người phối hợp với đức của trời đất thì sẽ có thể hợp nhất được giữa trời đất và con người. Đạo gia và Nho gia đều kiên trì cho rằng trời đất con người hòa làm một là giới hạn cao nhất của cuộc sống con người. Để làm được điều này chủ yếu là phải dựa vào sự chân thành.

Trong "Dị kinh - Càn" có nói rằng: "Rèn luyện thì sẽ có được sự chân thành, cho nên có thể lập nên sự nghiệp lớn. Trong "Trung Dung "có nói rằng: "Chân thành, thông minh được gọi là bản tính của con người, giáo dục bằng sự chân thành, thiên hạ sẽ trong sáng, trong sáng thì có thể thấy được sự chân thành". Lại có câu: "Chỉ có sự chân thành trong thiên hạ mới có thể đạt đến tận cùng của nhân tính; có thể đạt đến tận cùng của nhân tính sẽ có thể đạt đến tận cùng vật tính; có thể đạt đến tận cùng vật tính sẽ có thể tham gia vào sự nuôi dưỡng của đất trời. Có thể tham gia vào sự nuôi dưỡng của đất trời sẽ có thể đứng cao bằng trời đất rồi".

Người ta còn nói rằng "Thứ hai là Khúc, Khúc có thể Thành, có Thành sẽ có hình, có hình thì có thể nổi bật, nổi bật thì có thể rõ ràng, rõ ràng có thể hành động, hành động sẽ có sự biến đổi, biến đổi thì sẽ có thể nuôi dưỡng, chỉ có sự chân thành của thiên hạ mới có thể tham gia vào sự nuôi dưỡng của trời đất". Sự chân thành thư ờ ng kín đáo, kín đáo thì có thể dài lâu, dài lâu thì sẽ được nghiệm chứng. Được nghiệm chứng thì sẽ tồn tại lâu đời, lâu đời thì sẽ rộng lớn phong phú, rộng lớn phong phú sẽ cao minh. Vì vậy rộng lớn phong phú có thể chịu sức tải của vạn vật, cao minh có thể bao phủ vạn vật, lâu đời có thể hoàn thiện vạn vật. Rộng lớn phong phú phối hợp với đất, cao minh phối hợp với trời, lâu dài thì đạt đến vô cùng vô tận, tốt nhất có thể coi chân thành là điểm khởi đầu và kết thúc của vạn vật. Không chân thành thì không có vạn vật, không có thành tự và không có thế giới. Đây là đạo lý rõ ràng nhất.

158. SỰ DỐI TRÁ KHÉO LÉO KHÔNG BẰNG SỰ THÀNH THẬT VỤNG VỀ

Có thể dối trá lừa được một chuyện, không thể lừa bịp trong tất cả mọi chuyện. Có thể lừa được một người nhưng không thể qua mặt tất cả mọi người. Có thể dối trá trong một thời gian nhưng không thể dối trá lâu dài.

Chân thành là đạo lý của đất trời, là thánh nhân. Người chân thành cũng là người bình thường nhất. Đạt đến chân thành cũng chính là "nhất". Cho nên, "Chân thành là phẩm chất tốt đẹp đầu tiên trong tính cách con người, phát triển nó ra thì có thể cùng trời đất tham gia nuôi dưỡng vạn vật. Còn sợ gì mọi người không phục tùng? Còn sợ gì không công thành danh toại".

Chân thành, có thể nói là "chân thực không xằng bậy", là bản lĩnh của trời đất. Không dung hợp kẻ hai lòng, không dùng những lời nói dối. Cho nên Cẩu Tử có giáo huấn rằng "bên trong không tự đổ tội, bên ngoài không tự lừa dối". Phật giáo có luật giới "Không nói lời xằng bậy". Triết học cho rằng "độc hành mà không thẹn với bóng, độc thụy (ngủ một mình) mà không thẹn với chăn". Xem xét mình từ bên ngoài, mình không lừa dối vạn vật. Xem xét mình từ bên trong, mình không dối lòng và "trong lòng của người quân tử thường tồn tại sự tôn kính và sợ hãi, tuy không nghe thấy, không nhìn thấy nhưng không dám coi thường"... Đây cũng giống với điều mà "Trung dung "đã nói "không được cho rằng cái ác đó không bị ai nhìn thấy thì cứ làm, không được cho rằng là một việc thiện rất nhỏ thì không cần làm. Người quân tử rất cẩn thận về mặt này".

Không mang hai lòng được coi là sự thuần nhất hóa của nội tâm, không nói dối được coi là sự thuần nhất hóa của hành vi bên ngoài, đây là bản lĩnh riêng của sự cẩn thận, cũng chính là sự thuần nhất hóa về mặt tâm tính. Người quân tử phải đạt đến giới hạn "những điều người bình thường không biết nhưng mình biết", để mình trở nên chân thành, trong sạch. Đây là sự lưu hành của tâm đạo, sự lưu hành của lẽ trời. Vì vậy trong "Trung dung "có nói rằng "Chân thành là không nỗ lực mà trung chính, không tư duy mà lại có kết quả, chìm nhưng giữ được trung đạo, thánh nhân chính là như vậy". Đây hoàn toàn là lẽ trời. Lại có câu "Người thành thật chọn cách hành động theo cái thiện mà không muốn thay đổi". Đây cũng hoàn toàn là lẽ trời. Lẽ trời chỉ là sự lưu hành của thành thật, thiên tính chỉ là sự lưu hành của thiên hành (làm điều thiện), vứt bỏ sự giả dối của bản thân và nuôi dưỡng sự chân thành, từ bỏ những việc làm ác và hướng về cái thiện, đây cũng là bất nhị pháp môn của bậc thánh nhân siêu phàm.

Chu Phu Tử giải thích ý nghĩa của "Tự minh thành" trong "Trung dung "như sau "Tự là tự do. Không đức nào mà không chân thực, không minh nào mà không chiếu rọi, đức hạnh của thánh nhân, là cái vốn có của bản tính, đấy là thiên đạo. Trước tiên hãy làm rõ thiện lành (làm việc thiện), sau đó có thể thực hiện điều thiện đó. Học vấn của thánh nhân truyền cho mọi người qua việc giảng dạy, đây là nhân đạo (đạo của người). Chân thành thì không gì không minh (sáng tỏ), minh lại có thể dẫn đến thành". Lấy sự chân thành để dạy dỗ mà chúng ta học cũng là thứ khiến mọi người từ chỗ hiếu đến chỗ chân thành, và hy vọng hợp với thiên đạo và đạt được lẽ trời.

Trong "Thuyết uyển" có nói "Những lời nói dối khéo léo không bằng sự thành thật vụng về". Lời nói dối khéo léo một khi xâm nhập vào trí tuệ của con người, làm sao có thể chiến thắng được lẽ trời? Vì vậy Hồ Lâm Dực nói "Đạo lý tốt nhất của thành thật, giữ chữ tín có thể cứu vãn cực đoan của sự dối trá. Có thể dối trá một chuyện, không thể dối trá mọi chuyện. Có thể dối lừa một người, không thể dối lừa mọi người. Có thể dối trá trong một thời gian nhưng không thể dối trá trong thời gian dài". Điều này thật là đúng.

Tăng Quốc Phiên từng nói: "Chăm chỉ có thể chữa được sự lười nhác. Sự cẩn thận có thể chữa trị được sự kiêu ngạo". Trước hai chữ này phải có sự chân thành làm chỗ dựa. Muốn lập chí thì phải hiểu thấu triệt việc này, làm cho rõ, chuyên tâm thành ý để làm, những việc khó như dời non lấp bể cũng có thể làm được, quỷ thần cũng sẽ nghe theo, đấy là do thành ý của bản thân, bỏ đi sự ích kỷ trong lòng, dốc hết sức mình khi làm bất cứ việc gì, để mọi người đều hiểu rõ và không nghi ngờ. Đây là sự thành thật khi đối đãi với người và vật. Lấy chữ "thành" làm căn bản, chữ "cần" (cần cù) làm thực tế, về cơ bản có thể tránh được lỗi lầm.

159. SỰ CHÂN THÀNH CÓ THỂ LÀM
TRỜI XANH VÀ LÒNG NGƯỜI CẢM ĐỘNG

Con người coi đức của đất trời là sinh mạng, thể hiện thiên đạo để lập nhân đạo, thể hiện thiên đức để lập nhân đức, vì vậy "thành" là phẩm chất đạo đức hàng đầu trong tính tình con người.

Những người lặng lẽ chính là "thành". Những người hiểu ra và làm theo thì đã trở thành thần nhân hóa. Những người hành động nhưng không biểu hiện ở hình thể không nhiều. Những người thành tâm thành ý có thể hiểu, cảm ứng thần thánh có thể khéo léo tài tình, toàn diện nên sâu sắc, người thành tâm sẽ bước vào trạng thái thánh nhân. Điều này nói lên việc có thể làm đến bậc thánh nhân nếu bắt đầu từ chân thành.

Chân thành có thể đạt đến nhân đạo, rất quảng đại, nó là đức hạnh. Chân thành rất phổ cập, là chân thực và thần diệu vô cùng. Chân thành có thể làm cảm động trời xanh và lòng người, bao phủ khắp vũ trụ, làm sao chỉ có thế giới hạn sự tu tâm dưỡng tính của con người?

Theo Nho gia, "thành" là bản thể nhỏ bé trong vũ trụ. Đại đức con người như trời đất là thọ mạng, thể hiện thiên đạo để lập nhân đạo, thể hiện thiên đức để lập nhân đức, cho nên nói "thành" là phẩm chất tốt đẹp hàng đầu của nhân tính.

Trong các học giả thời đại trước ở Trung Quốc, người coi thành thật là việc lớn đầu tiên trong cuộc đời phải kể đến Chu Liêm Khê. Ông nói về "thành một cách tỉ mỉ và phong phú, cao minh thần quái. Trong "Niên giám" ông có nói: "Thành là gốc rễ của thánh nhân, vĩ đại đến mức đồng nhất với trời. Bắt đầu sự giúp đỡ của vạn vật là nguồn gốc của thành. Nguyên hưởng là cách biến thông của thành, lợi trinh là sự phúc đáp của thành, lớn nhưng dễ bị thay đổi, là nguồn gốc của tính mệnh". Đây là cách để nói về thành. Thánh, chỉ là thành mà thôi. Thành là gốc rễ của ngũ thường, là nguồn của bách hành. Tĩnh thì không có mà động thì có, đạt đến chính trung thì sẽ thấu triệt rõ ràng. Làm việc gì thì cũng phải chân thành, chân thành thì sẽ bình an vô sự. Kiềm chế bản thân trong mọi việc, hành động theo lễ thì thiên hạ sẽ quy về nhân (nhân đạo).

160. NHÂN (ĐẠO) LÀ ĐẠO LÝ LÀM NGƯỜI

Chỉ có những người nhân ái mới có thể yêu người, yêu người thì sẽ được người, chỉ có người nhân ái mới có thể yêu nước, chỉ có những người nhân ái mới có thể yêu thiên hạ, yêu thiên hạ thì sẽ được thiên hạ.

Khổng Tử nói: "Người nhân ái làm theo nhân đạo, người có trí tuệ biết rằng nhân có lợi cho mình nên mới làm". Lại có câu "Nếu lập chí bằng nhân thì sẽ không làm việc xấu". Hàn Dữ nói: "Đại đức của trời đất gọi là sinh, đại đức của thánh nhân gọi là nhân. Nhân là gốc rễ của sinh mạng, sinh mạng lại là tác dụng của nhân. Vì vậy nảy sinh sinh mạng gọi là nhân. Bác ái chính là nhân". Coi bác ái là nhân thật ra chưa đủ để đại diện hoàn toàn cho nhân. Khổng Tử giải thích rằng: "Nhân là đạo làm người". Nhân là đạo lý làm người, nhân là thực chất của nhân tính. Vứt bỏ chân tính của nhân tính thì làm sao có thể nói là đạo làm người.

Mạnh Tử kế thừa học thuyết của Khổng Tử, giải thích sâu hơn rằng: "Nhân là cái tâm của con người", điều này không chỉ kế thừa ý tưởng Khổng Tử mà còn đi sâu hơn vào nhân tâm. Hiểu về nhân và thể hiện đầy đủ thì có thể là thánh nhân. Cho nên nói rằng: trời đất chỉ là sự lưu hành của nhân, thánh nhân chỉ là thể hiện của nhân.

Anh hùng hào kiệt, nếu thiếu nhân thì không thể nói là lập tức lập nghiệp. Bởi vì con người tràn đầy trong trời đất, vì vậy nói tất cả là một thể với sức sống tràn trề, với lòng yêu đời và sức sống mạnh mẽ. Thánh nhân và trời đất cùng nhân, vì vậy thánh nhân và trời đất vĩ đại như nhau. Lại có thể nói rằng, đức hạnh của thánh nhân cao như của trời đất. Tử Trương hỏi Khổng Tử về nhân. Khổng Tử nói: "Có thể thực hiện năm phẩm chất ở mọi nơi, đã là người nhân ái rồi". Tử Trương nói: "Xin hỏi năm phẩm chất nào là nhân?". Kh ổ ng tử nói: "Trang trọng, độ lượng, thành thật, cần mẫn, hiền từ. Trang trọng sẽ không phải chịu nhục, độ lượng rộng rãi thì được mọi người ủng hộ, thành thật giữ chữ tín thì được mọi người tín nhiệm, cần mẫn chăm chỉ thì sẽ nâng cao được hiệu suất lao động, hiện từ có thể sai bảo được người khác". Trong Kinh Dịch nói rằng: "Làm sao có thể nói sự thành khẩn một cách thực thà không phải là nhân? Cho nên có thể bác ái". Điều này đã nói rõ nhân là bản thế của ái, ái là sự vận dụng cụ thể của nhân. Có nghĩa là chỉ có người nhân ái mới yêu người, yêu người thì sẽ được người, chỉ có người nhân ái mới có thể yêu nước, yêu nước thì sẽ có được nước; chỉ có người nhân ái mới có thể yêu thiên hạ, yêu thiên hạ thì sẽ có được thiên hạ.

Trong "Kinh Dịch" cũng có nói rằng: "Đại đức của trời đất gọi là sinh, đại thực của thánh nhân gọi là vị, thánh nhân có thể giữ được vị gọi là nhân". Thời Chu, nói đến người là phải nói tới nhân. Vĩ Chiêu giải thích rằng: "Bác ái với mọi người là nhân". Trang Tử cho rằng yêu người lợi vật là nhân, Giả Nghị nói trong lòng có yêu người gọi là nhân, cho nên nói người nhân ái yêu người. Yêu người thì không được thiên lệch, không được bỏ rơi ruồng rẫy, như vậy thiên hạ sẽ quy thuận. Cho nên Khổng Tử nói: "Những người có lòng nhân ái thì mình muốn gì cũng phải để cho người khác muốn cái đó, đây có thể nói là cách "thực nhân" (hành nhân).

161. TỰ MÌNH THỰC HIỆN
LÀ GẦN ĐẠT ĐƯỢC ĐẾN NHÂN

Những người coi trọng bên trong hơn là vẻ bên ngoài, đó là người quân tử, những người coi trọng vẻ bên ngoài mà coi nhẹ bên trong, đó là tiểu nhân.

Khổng Tử nói: "Người không có nhân, không thể sống lâu dài trong nghèo khó, cũng không thể sống lâu dài trong yên vui. Người nhân ái thì làm theo nhân đạo, người có trí tuệ biết nhân có lợi cho mình nên mới làm". Điều này muốn nói, nếu không có nhân thì không thể đạt tới giới hạn mà Mạnh Tử đã nói: "Cao quý không thể dâm, bần tiện không thể thay đổi, uy vũ không thể khuất phục".

Nhân là đạo lý về trời, nhân, vật, ngã hóa thành một thể, vậy thế nào mới là đạo của sự nhân ái? Khi trả lời cho Nhan Uyên về nhân, Khổng Tử nói: "Kiềm chế mình trong tất cả mọi việc. Hành động theo quy phạm của lễ, đó là nhân. Một khi đã làm được điều đó thì tất cả trong thiên hạ đều hướng về nhân. Thành nhân hoàn toàn là do mình, lẽ nào lại do người khác". Nhan Uyên hỏi về điều mục của việc hành nhân, Khổng Tử trả lời: "Những gì không hợp với lễ thì không xem, những gì không hợp với lễ thì không nghe, những gì không hợp với lễ thì không nói, những gì không hợp với lễ thì không làm". Có nghĩa là, làm được bốn điều này là có thể hành nhân được rồi.

Châu Táng cho rằng: điều không phải là lễ là sự ích kỉ, riêng tư cá nhân, vì vậy phải hết sức khống chế sự ích kỷ của mình. Cố gắng tuân theo chuẩn mực của lễ, đó chính là hành nhân.

Làm như thế nào mới phù hợp với nhân, Khổng Tử nói rằng: "Bước ra khỏi cửa giải quyết công việc giống như đi tiếp đón khách quý, điều khiến bách tính cũng phải nghiêm túc như khi tiến hành một lễ tế trọng đại.Việc mình không muốn làm đừng bắt người khác phải làm. Như vậy, trong triều không có ai oán hận mình, khi giải quyết việc trong gia đình cũng không có ai oán hận mình". Đây là sự giải thích nhân bằng đạo kính thứ, những gì mình không muốn thì đừng ép buộc người khác, chính là suy nghĩ cho mọi người bằng tấm lòng nhân ái của mình. Cũng có nghĩa là, bản thân muốn lập nhân trước, thì phải thực hiện được đạo làm người. Cho nên câu trả lời cho câu hỏi về "nhân" của Phan Trì là "yêu người". Nếu mở rộng ra, nó là: đem tất cả những gì mình nghĩ ban phát cho mọi người, như vậy tấm lòng nhân ái của mình sẽ càng nồng ấm hơn. Thứ hai là, người cương nghị nói chuyện một cách chân thành cũng gần đạt tới nhân. Lại như "Người có nhân đức, nói chuyện chân thành", "tự mình thực hiện cũng gần đạt tới nhân", "người có nhân đức thì không âu sầu", "người có lòng nhân đức thì điềm tĩnh". "Người có lòng nhân đức tất yếu sẽ dũng cảm, người dũng cảm sẽ có lòng nhân đức". Đây đều là những điều về "hành nhân". Cũng có nghĩa là, đạo lý của "hành nhân được thực hiện từ những phương diện trên cũng có thể đạt đến mức "nhân".

Nhân có thể yêu người, nên mới quảng đại, mới thành nhân. Nhân tồn tại trong tâm, cho nên có thể lập đức, có thể đem đến thành tựu cho bản thân. Thánh học của Khổng Tử lấy nhân làm trung tâm, coi hành nhân là lý tưởng cao nhất; coi việc thành nhân là mức cao nhất, không thể quên đi dù trong khoảnh khắc. Vì vậy Khổng Tử nói: "Những người có lòng nhân ái không vì mong muốn sinh tồn mà làm tổn hại đến hình tượng của nhân, họ có thể hi sinh bản thân để có thể đạt được đến nhân". Lại có người nói rằng: "Phú quý là điều mọi người đều muốn, nhưng nếu không có được bằng con đường quang minh trong sạch thì không theo đuổi; bần tiện là điều mọi người đều căm ghét, nhưng không từ bỏ cuộc sống đó nếu bằng những thủ đoạn không trong sạch. Quân tử mất đi cái nhân thì làm sao thành danh? Quân tử không phải là ngày ngày ăn no mà coi như đã đạt đến nhân. Quân tử vào bất kỳ lúc nào cũng không làm trái với nhân, những lúc vội vã vẫn giữ nhân, những lúc cùng khổ bị vùi dập vẫn giữ được cái nhân. Trở thành bậc thánh nhân, trở thành người nhân ái, đây là những cái thuộc về nội tâm, còn phú quý công danh là những cái bề ngoài. Người coi trọng vẻ bên trong, khinh thường vẻ bên ngoài chính là quân tử; người coi trọng vẻ bên ngoài mà khinh thường vẻ bên trong chính là tiểu nhân. Cho nên quân tử làm theo nhân và đạt được đến nhân, còn tiểu nhân thì ngược lại.

162. NHÂN TÂM CHÍNH LÀ THIÊN TÂM

Đạo của đất trời chính là nhân đạo, tâm của đất trời chính là nhân tâm.

Người nhân ái cùng tồn tại với trời đất. Tấm lòng nhân ái tức là thiên tâm, cũng là cái tâm của người. "Lấy cái nhân để duy trì cái tâm làm người" chính là duy trì cái tâm của trời đất, của con người. Giữ được cái tâm của con người, là cái nhân của anh ta sẽ không mất đi; mở rộng nó thì có rất nhiều tác dụng. Bản thân con người vốn đã có tấm lòng nhân ái, không phải tìm kiếm đâu xa. Cho nên Khổng Tử nói: "Nhân ở cách xa chúng ta ư? Chỉ cần chúng ta nghĩ tới nhân, nó sẽ đến ngay lập tức". Cũng có nghĩa là, nhân không cách xa chúng ta, muốn thì sẽ được nhân còn vứt bỏ thì sẽ mất đi nhân. Nếu đi tìm ở bên trong, nhân tâm tự nhiên tồn tại, và hợp với thiên đạo. Như vậy thiên đạo cũng ở trong lòng chúng ta.

Tính tình chân thật của con người sở dĩ có thể bảo toàn và phát triển đều là do có thể giữ vững "nhân" hay không. Vì vậy Khổng Tử nói rằng: "Lập chỉ bằng đạo, dựa vào đức, nghe theo nhân, vui với nghệ thuật". Nghe theo nhân cũng là cái "hành nhân" mà Mạnh Tử đã nói, có nghĩa là hành động tự xử nhân nghĩa. Lại có câu rằng "Biết nó rồi, nhưng lại không thể giữ được nó; tuy được nó rồi, tất sẽ mất nó. Biết nó rồi, cái nhân trong lòng có thể giữ được, không đối đãi với nó một cách trang nghiêm cẩn thận, hành động cũng sẽ không có tiêu chuẩn, cũng sẽ không phải là tốt". Đây là lời nói rất thật, rất thấu triệt.

Giữ được nhân sẽ có thể nhìn thấy được tính tình của người, tâm huyết của người; giữ được nhân sẽ có thể nhìn thấy đức hạnh, sự uy nghiêm và dáng vẻ của người. Hành động có lễ tiết sẽ có thể nhìn thấy chuẩn mực và đạo pháp của người. Ba điều đó kết hợp lại, sẽ có thể thấy được phong thái và hình ảnh của bậc thánh nhân.

Có sự độ lượng khoan hồng và sự nhân ái khoan hồng thì sẽ có được sự khen ngợi và tín nhiệm của bách tính. Thánh nhân lấy đạo thể hành hiện địa làm đạo lập nhân của mình, lấy cái tâm thể hành thiên địa làm cái tâm lập nhân của mình. Đạo thiên địa chính là nhân đạo, tâm thiên địa chính là nhân tâm (tấm lòng nhân ái).

163. NHÂN LÀ MỘT THỨ CỦA CHUNG THIÊN HẠ

Có tấm lòng nhân ái đủ để vào thế giới của thánh, có tấm lòng nhân ái đủ để bảo vệ bốn biển, có tấm lòng nhân ái đủ để hòa vào đất trời.

Mạnh Tử nói: "Mọi người đều có lòng không nhẫn tâm với người, tiên vương không nhẫn tâm với người, như thế mới có thuyết nhân chính về lòng không nhẫn tâm với người, thi hành thuyết nhân chính về lòng không nhẫn tâm bằng sự không nhẫn tâm thì trị vì thiên hạ dễ như trở bàn tay".

Lại có câu: "Lòng trắc ẩn chính là sự mở đầu của nhân". "Không có lòng trắc ẩn thì không phải là người". Từ đây có thể thấy được sinh mạng lớn trong đất trời thuộc về những người thuận theo lẽ trời.

Làm thế nào mới thấy được nhân tâm? Từ đức hiểu sinh có thể thấy được nhân tâm, từ lòng yêu người có thể thấy được nhân tâm, từ lòng từ bi có thể thấy được nhân tâm, từ lòng trắc ẩn có thể thấy được nhân tâm; từ chỗ không nhẫn tâm với người có thể thấy được nhân tâm, từ chỗ không nhẫn tâm với vật có thể thấy được nhân tâm, từ chỗ không nhẫn tâm với thiên hạ có thể thấy được nhân tâm. Ngược lại, không có đức hiếu sinh không phải là người, không có lòng yêu người không phải là người, không có lòng từ bi không phải là người, không có lòng trắc ẩn không phải là người. Nói rộng hơn, có lòng nhân ái là đủ để vào thế giới của thánh, có lòng nhân ái đủ để bảo vệ bốn biển, có lòng nhân ái đủ để hòa vào đất trời! Vì vậy anh hùng hào kiệt, những chí sĩ, người có lòng nhân ái luôn lấy việc "chỉ có một tấm lòng nhân ái nhưng đi làm việc nhân ái khắp thiên hạ" làm nhiệm vụ của mình thì mới có thể có thành tựu, mới có thể vĩ đại và lâu dài.

Giữ nhân trong thiên hạ thì có thể trị vì thiên hạ, hành nhân trong thiên hạ thì có thể được thiên hạ. "Không cắt cỏ ở sân để giữ lại sức sống", đây là tấm lòng nhân ái hạng mấy! Sức sống hạng mấy! "Để cơm cho chuột, không thắp đèn vì thương con thiêu thân". Thật là nhân ái biết bao! Trong nhân tính, chúng ta phải thấy được có một phần là "ái", một phần là "tình", một phần là "sinh", nếu không như vậy cũng khó có thể thấy được trời đất.

Cổ nhân nói rằng "Nhân là nhân tính, ái chính là tình, nhân là chủ thể, ái là sự ứng dụng cụ thể". "Nhân chính là đạo và là thứ hàng đầu trong bách thiện". "Nhân là cái của chung thiên hạ, là gốc rễ của thiện". Lại có người cho rằng: "Hành nhân bắt đầu bằng hiếu đễ, hiếu đễ là sự phát triển của nhân". "Nhân tức là tính, hiếu đễ tức là dụng. Nhân chủ yếu thể hiện ở chỗ yêu người. Yêu còn có nghĩa là con cái yêu cha mẹ, anh em yêu thương nhau, vì vậy gọi là hiếu đễ, nó là gốc rễ của nhân!". Điều này giải thích tại sao Trương Hoành Cừ coi "hiếu" là đạo lý của "nhân". Phát triển đến việc hành nhân, mở rộng đến phạm vi đất nước, thiên hạ thì hình ảnh của nhân sẽ càng rõ nét.

164. XÂY DỰNG HÌNH ẢNH CỦA BẢN THÂN

Đối xử với thiên hạ, với nhân loại bằng tình cảm đối đãi với cha mẹ anh em, đây là tấm lòng nhân ái ở mức độ nào? Vĩ đại trong sáng ở mức độ nào?

Nhân là tư tưởng trung tâm của Khổng Tử, đây cũng là tư tưởng chính trong nền văn hóa lịch sử và đạo đức truyền thống của Trung Quốc. Đường Nghiêu Ngu Thuấn trị vì thiên hạ bằng nhân, Khổng Mạnh dẫn dắt thiên hạ bằng nhân. Sau Khổng Mạnh, người có thể nêu cao được việc coi nhân là đạo, coi nhân là giáo phải kể đến các nhà nho đời Tống, trong đó xuất sắc nhất là "Tây Minh" của Trương Hoành Cừ, Nhị Trình lại chuyên nghiên cứu về nó, nói nhân của ông "thuần túy quảng đại", "từ sau Mạnh Tử, các nhà nho đều không có sáng tạo gì cao hơn" và "những thứ cực kỳ trong sạch, ý nghĩ cực kỳ đầy đủ chính là chỉnh thể của nhân".

Trong "Tây Minh" Trương Hoành Cừ nói rằng: "Càn được gọi là cha, Khôn được gọi là mẹ, chúng ta không thể khinh thường hình hài mà trời đất cho ta, tính cách mà trời đất chỉ huy ta. Bách tính và ta là đồng bào, vạn vật và ta là một thể". Đại ý là: coi thiên hạ như một nhà, coi bốn biển như một người, coi vạn vật trong trời đất và người và ta như một thể hòa hợp.

Trương Hoành Cừ cũng nói rằng: "Tôn trọng những người già thì có thể nuôi dưỡng thế hệ cha chú của người khác cũng như của mình, thương yêu cô nhi thì có thể nuôi dưỡng và yêu thương con cái của người khác, cũng có thể yêu thương và che chở cho con cái của mình. Sự hợp đức của bậc thánh nhân hiện từ và thanh tú. Tất cả người tàn tật, người già cô đơn đều giống như bậc cha chú, giống như huynh đệ của ta. Luôn bảo vệ họ, để họ vui vẻ và không ưu sầu, đó hoàn toàn là sự kính hiếu, là tình anh em. Làm trái với nhân gọi là "nghịch đức", làm tổn hại đến nhận được gọi là kẻ trộm cắp. Những người làm điều ác không có tài cán gì, đây chính là họ tự giẫm đạp lên hình ảnh của mình". Những điều trên có ý nghĩa: Coi trời đất, loài người là một gia đình lớn, hoàn toàn thuộc về góc độ của sự hiếu kính. Mở rộng tới toàn bộ loài người, phải đối đãi với thiên hạ, với toàn nhân loại bằng tình cảm đối đãi với cha mẹ anh em mình. Đây là tấm lòng nhân từ đến mức nào? Vĩ đại và trong sáng đến mức nào?

Thế giới lý tưởng của Nho gia là đại đồng, hoàn toàn đòi hỏi bao trùm thiên hạ bằng nhân; lấy cái nhân để phục vụ thiên hạ. Vì vậy Mạnh Tử nói rằng: "Kính trọng bậc tiền bối của mình và của người khác, yêu thương con mình và con người khác, thiên hạ sẽ có thể vận động trong lòng bàn tay". Và: "Hiểu được sự thay đổi thì mới giỏi trong việc tuân theo các quy luật của sự vật; Thân nghèo giải theo đuổi chí hướng của mình, không xấu hổ vì nhà dột mà đi che lại, tu tâm dưỡng tính mà không biết mệt mỏi. Nhà sư ghét mỹ tửu, sùng bái sự nuôi dưỡng của Bá Tử. Bồi dưỡng tài năng là một loại thuốc của người thông minh. Không buông lỏng cơ thể mệt mỏi, đây là thành công của Nghiêu Thuấn. Không lao động mà có được cái ăn, ngay Điện Sinh cũng cung kính. Những người có thể bảo toàn được hình thế, sẽ như vậy ư? Những người dám tuân theo mệnh lệnh, Bá Kì là người như vậy. Phú quý phúc trạch sẽ hậu đãi cuộc đời ta; bần tiện thì hoạn nạn khốn khó. Cái tầm thường cũng sẽ trở thành toàn vẹn bởi bạn. Ta gửi lòng thuận theo sự vật, không có ta cũng có thể thành công". Đây là lời tổng kết của toàn bộ tác phẩm, vạch ra giới hạn tu dưỡng cao nhất của thánh nhân, nhân sĩ, đồng thời là nguyên tắc chỉ đạo cao nhất để con người tu tâm dưỡng tính, bồi dưỡng đức hạnh.

Mở rộng hành vi hiếu thuận với cha mẹ trong xã hội tôn pháp ra toàn thiên hạ để hoàn thành thực tiễn nhân đức, để trời đất vạn vật và ta hòa vào làm một thế.

Ở đây chúng ta có thể thấy được sự huy hoàng vĩ đại của tinh thần thế giới và tinh thần vũ trụ của con người nhân ái.

165. TỨC GIẬN CHỈ CÓ THỂ LÀM HẠI MÌNH

Phẫn nộ kéo theo sự bực bội, chỗ đáng trách của người quân tử là có thể đè nén sự tức giận phẫn nộ thì dễ từ chối người khác, chỗ đáng quý của người quân tử là có thể dung thứ phẫn nộ thì rất dễ trách móc người khác. Chỗ đáng quý của người quân tử là có thể tự trách mình.

Người nhân ái thì yêu người, không có kẻ thù và chịu sự sỉ nhục.

Tăng Quốc Phiên nói: "Từ chối người một cách vui vẻ, khổ ở chỗ không tự mình thấy được, khổ ở chỗ không tự mình biết được".

Khổ hạnh Đầu Đà nói: "Tướng mạo Phật trang nghiêm, đó là một vẻ hiền hòa, bồ tát từ bi, nhưng lại không cho con người một chút". Vì vậy vô ân mà đại ân sinh, vô uy mà đại uy chí. Có thể có sự thể nghiệm như thế này, thì việc sử dụng "ân uy" đã đạt đến một trình độ mới.

Vô Dật Tử từng nói: "Chỉ có ân không thể ban phát một cách thiên lệch, uy không thế nổi giận. Ban ơn cho người thân thì mọi người sẽ không phục tùng. Ra uy mà nổi giận thì mọi người sẽ không sợ. Sự nổi giận đó là một sai lầm mà mọi người dễ mắc phải nhất, người bình thường đều cho rằng không nổi giận thì không có uy và vì thế muốn dựng lên cái uy của mình để nổi giận bừa bãi. Vua đối với bề tôi, quan lớn đối với thuộc hạ, tướng lĩnh đối với binh sĩ, thậm chí cha đối với con trai, chồng đối với vợ, anh đối với em... đều muốn coi đó là đặc quyền của mình, hoặc là xen vào những lời tức giận, hoặc là xúc phạm nhau bằng sự tức giận, hoặc là gặp nhau bằng sắc mặt giận dữ. Điều này thực ra không có lợi chút nào đối với uy mà còn làm tổn hại đến uy; không chỉ không có lợi chút nào đối với bản thân, mà còn làm hại mình".

Tịch Văn Thanh cũng nói "Ta đã hai mươi năm xử lý chữ "nộ", bây giờ vẫn chưa loại bỏ được hết, chỉ là biết được cái điều khó nhất khi kiềm chế mình".

Phật gia cấm nổi giận, Đạo gia cũng cấm nổi giận. Nho gia, Binh gia, Pháp gia đều cấm nổi giận. Đỗ Tĩnh Đài nói: "Nổi giận chỉ có thể làm hại mình, không thể nào làm hại người khác. Người có thể làm hại người khác, nhất định phải làm nảy sinh rắc rối từ trong sự tức giận". Câu này đáng phải suy nghĩ.

Bực bội kéo theo sự tức giận, cái đáng quý của người quân tử là ở chỗ có thể kìm nén sự tức giận, tức giận sẽ dễ dàng từ chối người khác, cái đáng quý ở người quân tử là có thể dung thứ người, tức giận thì rất dễ trách cứ người khác, cái quý của người quân tử là có thể tự trách mình.

Lý Tây Âu nói: "Những lời nói không hay, những sắc mặt khó coi, tức giận nghiêm giọng vốn không có lợi. Chỉ có thể xử lý vạn sự vạn vật bằng sự bình tĩnh, như vậy nhất định sẽ có hiệu quả tốt". Lại có câu rằng "Nhưng nhớ rằng mình còn có chỗ không đúng, thì cơn giận của mình sẽ lắng xuống, có thể nói ra một sai lầm của mình, sự tức giận của người khác cũng có thể dịu xuống".

166. DÙNG ÂN UY KHÔNG BẰNG DÙNG NHÂN LỄ

Nhân có nghĩa là những gì mình muốn cũng phải để cho người khác được mong muốn như vậy. Lễ nghĩa là: không có nhiều hay ít, không có lớn hay bé, không có sự lãnh đạm.

Nhân để bồi dưỡng con người, lễ để đối đãi với người, ân để người ta nhớ đến mình, uy để người ta phục mình. Dùng nhân lễ có thể có được sự ngang bằng của ân và uy; dùng ân uy cũng có thể có được sự ngang bằng của nhân và lễ. Đây đều là cách đối đãi với mọi người. Khổng Tử nói: "Trong năm điều: trang trọng, khoan hồng, rộng rãi, thành thật, cần mẫn, hiền từ, trang trọng sẽ không phải chịu sự nhục nhã, khoan hồng rộng rãi thì sẽ được mọi người ủng hộ, thành thật thì sẽ được mọi người tín nhiệm, cần mẫn thì sẽ có được hiệu suất công việc cao, hiện từ thì có thể sai bảo người khác.

Khi Gia Cát Lượng còn nắm quyền ở nước Thục, thi hành hình pháp một cách nghiêm khắc. Không hề có một chút giả tạo, dùng cả ân và uy, nước nhà rất bình yên. Hiếu Trực cảm thấy hà khắc quá, từng nói với Gia Cát Lượng:

"Trước kia khi Hán Cao Tổ lên ngôi đã quy định ba chương Ước pháp, người dân nước Tần biết ông ấy có đức hạnh. Hiện nay Chúa công dựa vào uy lực của mình, vượt qua một nước, bây giờ bắt đầu xây dựng đất nước, vẫn chưa thể hiện được ân huệ và lễ nghi chủ khách, tốt nhất nên giảm đi một cách thích hợp, mong giảm nhẹ hình phạt, nới lỏng lệnh cấm để an ủi trăm họ".

Gia Cát Lượng nói: "Ngươi chỉ biết một mà không biết hai. Vì chính sách hà khắc vô đạo của nước Tần làm cho trăm họ không chốn nương thân, chỉ cần một người dân bình thường đứng lên kêu gọi, thiên hạ ngay lập tức tan vỡ. Chính vì vậy Cao Tổ mới thực hiện khoan hồng, cứu tế. Lưu Chương yếu mềm, từ khi bắt đầu tới nay, có ơn nhiều đời. Nới lỏng pháp luật thì sẽ bợ đỡ lẫn nhau, không thể thi hành được chính đức, uy hình cũng không nghiêm. Quan viên nước Thục đều chuyên quyền tư lợi, đạo vua dần dần sẽ bị nhấn chìm. Ban cho người địa vị cao, càng cao càng giả tạo. Cứ ban ân, ân hết thì sẽ xuất hiện sự phân tán, các tệ nạn cũng dần dần xuất hiện".

Tăng Quốc Phiên cho rằng dùng ân và uy không hay bằng dùng nhân và lễ. Ông nói: "Đạo lý trong thống soái quân đội là dùng ân không bằng dùng nhân, dùng uy không bằng dùng lễ". Nhân chính là mình muốn cái gì thì hãy để người khác mong muốn như vậy. Đối đãi với binh sĩ như đối dãi với con em mình, mong bọn họ lập công, mong họ tiến bộ, như vậy họ sẽ tri ân. Lễ chính là không có ít hay nhiều, lớn hay bé, không lãnh đạm. Ung dung mà không kiêu ngạo. Ăn mặc nghiêm chỉnh, dung mạo tôn nghiêm, khiến người khác nhìn là sợ, luôn kính trọng. Trong hoàn cảnh yên tĩnh, thường xuyên giữ được dáng vẻ nghiêm túc bất khả xâm phạm, mọi người sẽ biết được cái uy. Tuân theo hai điều này, cho dù đến nơi chưa khai hóa, cũng có thể đắc dụng.

167. NHÂN CHÍNH LÀ NGHĨA

Đạo lập thiên gọi là âm và dương, đạo lập địa gọi là nhu và cương; đạo lập nhân gọi là nhân và nghĩa.

Tư tưởng Nho gia từ ý chí được các bậc thánh hiền thời xưa truyền lại đã phát triển thành: coi nhân nghĩa là tư tưởng trung tâm: Trung hòa mà Lão Tử nói và Trung hòa mà Khổng Tử nói khá cụ thể tỉ mỉ và đều là nhân.

Trong sách "Mạnh Tử" có nói rằng "Con người sở dĩ khác với cầm thú", cách nói này rất ít người có thể thẳng thắn mà nói ra. Nhân là trung tâm của học thuyết họ Khổng, nghĩa là sự thể hiện của việc "hành nhân". Các bậc thánh hiến xưa kia của Trung Quốc lấy cái chết để bảo vệ đạo, lấy cái chết để bảo vệ chân lý, chết vì quốc nạn, tinh thần này chính là từ đó mà ra. Tinh thần chính đại, cương trực và khí khái của bậc đại trượng phu "phú quý không thể dâm, bần tiện không thể di, uy lực không thể khuất phục" mà Mạnh Tử đã nói đến cũng đều từ đó mà có.

Trong "Kinh Dịch - Từ hệ" có nói rằng: đạo lập thiên gọi là âm và dương, đạo lập địa gọi là nhu và cương; đạo lập nhân gọi là nhân (nhân ái) và nghĩa. Vì vậy nói tinh thần nhân nghĩa cũng chính là tinh thần nhân đạo. Nho gia vì bàn luận nhân nghĩa mà nổi danh thiên hạ, tinh thần nhân nghĩa của họ nếu nói bằng ngôn ngữ hiện đại thì đó là tinh thần bác ái, tinh thần chính nghĩa. Trong "nhân" (nhân ái) có "ái" và "sinh". Trong "Trung Dung "có nói rằng: "Nhân ái chính là người". Trình Y Xuyên nói rằng: "Hình thể của con người có thể gọi là nhân (nhân ái)". Chu Hi chỉ dùng đức của tâm, lý của ái để giải thích bản chất của "nhân" bởi vì ông chưa hiểu được điều huyền diệu "Sinh sinh bất tức", mà điều huyền diệu, tinh hoa của "Kinh dịch" cũng là ở chỗ đó.

Trong "Kinh dịch" nói rõ Càn bắt đầu từ vạn vật, lấy Càn thống nhất trời, và nói rằng Càn là nhân, tức là Nho gia đời Hán đã kế thừa tinh hoa từ "nghĩa" thời xưa. Người đời sau chỉ cưỡi ngựa xem hoa, khiến cho tinh thần dân tộc cao thượng nhất dần dần sa sút, rơi vào tình trạng trống rỗng, im lìm, không có công trạng gì. Trong nghĩa còn có nghĩa "Nghi", cũng gần nghĩa với "chí thiện". Trong "Trung Dung "có nói rằng: "Nghĩa tức là nghi". Mạnh Tử nói: "Nhân tức là tâm của người, nghĩa là con đường con người phải đi qua". Vì vậy nói nghĩa là con đường mà bắt buộc mọi người phải đi, Trần Thuần gọi là: "Đương nhiên mà đúng, chẳng làm nên trò trống mà đúng". Đương nhiên mà đúng, đó là nói đạo thế; chẳng làm nên chuyện gì mà đúng, đó là nói về đức hạnh. Nói bằng ngôn ngữ hiện đại chính là "nên", nên làm như vậy thì làm như vậy.

Thực chất của đạo cũng là thực chất của chính nghĩa, tức nghĩa không dung từ (cho phép và từ chối); nên tiến thì tiến, nên lùi thì lùi, nên làm thì làm, nên buông tay thì buông tay; thậm chí nên sống thì sống nên chết thì chết, tất cả những gì nhìn thấy đều là nghĩa, hoàn toàn không tính toán chuyện sinh tử. Như vậy sẽ nảy sinh tinh thần không sợ sệt: nếu mình đuối lý thì cho dù đối phương là một người rất bình thường, mình cũng sợ anh ta; nếu mình đúng thì cho dù đối phương có thiên quân vạn mã, mình cũng dám đương đầu".

Hành vi của con người nếu là hành vi có điều kiện, là hành vi có mục đích thì là hành vi vì lợi, chỉ có hành vi vô điều kiện, hành vi không có mục đích mới là hành vi đạo đức, mới là cách hành đạo hành nghĩa, đây là chỗ khác nhau giữa người và cầm thú. Cho nên Khổng Tử nói: "Có người sát nhân để thành nhân, không cầu được sống để mà tổn hại đến chữ nhân". Mạnh Tử nói: "Sát nhân (diệt thân) thành nhân, xả thân vì nghĩa". Đây là đặc điểm của con người, là chỗ khác nhau giữa con người và cầm thú, cũng có thể nói là chỗ mà "kình khí" (sức lực) giấu ở bên trong.

"Dưỡng thiên địa chính khí", cần phải hiểu "chính khí" xuất phát từ "kình khí, cầm thú chỉ có sự sống chết tự nhiên, không có sự sinh tử về đạo đức, cũng chính là sự sinh tử của "nghĩa". Con người chỉ có thể sinh ra thuận theo tự nhiên và chết đi cũng vậy. Không hiểu lúc sống thì cần phải sống, lúc chết cần phải chết, biết đã làm trái với đạo đức nhân nghĩa mà vẫn sống vui vẻ tạm bợ, như vậy có gì khác so với loài cầm thú?

168. NGƯỜI BIẾT KHIÊM NHƯỜNG THẬT CAO QUÝ

Người thông minh phải biết ngu muội, người lập được nhiều công lao phải biết khiêm nhường, người dũng cảm cái thế phải biết sợ sệt, người giàu nhất thiên hạ phải biết khiêm tốn.

Khiêm tốn - gần nghĩa với Nhân nghĩa cũng là phẩm chất tốt đẹp của con người, nó là yếu lĩnh (nội dung chủ yếu) lớn nhất để thuần phục người, điều khiển người. Lãnh đạo tuy ở địa vị cao nhưng có thể đối xử tốt với hạ cấp thì sẽ được người tài và được lòng người. Có công lớn nhưng có thể khiêm tốn lễ độ với người dưới cho nên có thể được người dưới. Ở địa vị đứng đầu thiên hạ không thể tự yêu người này ghét kẻ khác, không thể tự nâng người này, hạ người khác, muốn thu phục nhân tài hiền sĩ trong thiên hạ về với mình, thì phải làm thế nào đây?

Khi Hán Cao Tổ lần đầu gặp Lê Thực Kì, sai hai nô tì rửa chân cho ông. Lê Thực Kì trách cứ ông đối xử với người khác bằng thái độ của kẻ trên, Lưu Bang ngừng lại ngay, đứng lên bày tỏ sự cảm ơn. Và thế là thay đổi thái độ ngạo mạn và đối đãi với người bằng lễ, cho nên Lê Thực Kì đã hết sức, hết lòng vì ông.

Lão Tử nói: "Đức cao thượng giống như khe sâu, cái đức rộng lớn dường như chưa đủ, cái đức mạnh mẽ giống như sự lười biếng, chất phác mà thuần khiết như côn trùng. Những thứ trong trắng nhất ngược lại cũng có vết bẩn".

Trong "Kinh dịch" có nói: "Khiêm tốn thì sẽ trở thành bậc quân tử thực sự". Trong "Duyên" có viết rằng: "Khiêm tốn, thiên đạo cứu tế mà quang minh, địa đạo ti mà thượng hành. Thiên đạo khuyết hoặc đầy mà có lợi cho khiêm (tốn), địa đạo trở nên đầy (doanh) mà mất khiêm (tốn). Quỷ thần sợ đầy (doanh) mà thích khiêm tốn, nhân đạo ghét đầy (doanh) mà thích khiêm tốn. Khiêm tốn mà quang vinh, ti tiện nhưng không cúi mình. Đây là bậc quân tử thực sự. Ai Tượng nói: "Quân tử khiêm tốn tự chịu thiệt thòi". "Kêu gọi khiêm tốn trong trắng thì trong lòng phải thế". "Khiêm tốn thì vạn dân sẽ phục". Những điều đó có nghĩa là khiêm tốn là đạo lý của trời đất con người, vốn dĩ nên tự mình trang bị điều đó để khiến người trong thiên hạ phục tùng.

Cho nên trong "Thượng thư" có nói: "Khiêm tốn thì sẽ có lợi, tự mãn thì sẽ chịu tổn thất". Trong "Thuyết Uyển" đã ghi lời của Chu Công: "Người có nhiều đức hạnh nhà biết khiêm tốn lễ độ thì vinh quang, đất đai rộng lớn và màu mỡ, nhưng người biết tiết kiệm thì bình an, người có vị trí tôn quý nhưng có thể giữ mình hèn mọn là người cao thượng, người đông quân nhiều tướng biết thận trọng thì sẽ giành thắng lợi, người thông minh nhưng biết ngu muội sẽ rất có lợi, người túc trí đa mưu nhưng biết trí thức của mình còn nông cạn là người hiểu biết".

Cẩu Tử dẫn lời của Khổng Tử nói rằng: "Người thông minh phải biết ngu muội, người có nhiều công đức phải biết khiêm nhường, người có sức mạnh cái thế cũng phải biết sợ hãi, người giàu nhất thiên hạ phải biết khiêm tốn".

Từ trước đến nay, mọi người ai cũng thích tự tôn, nhưng ta lại có thể đối đãi với người bằng lễ; con người không ai không thích tự đại, nhưng ta lại có thể hạn chế bằng kính; con người không ai không thích tự đại, nhưng ta có thể hạn chế bằng thương, không ai không thích tự khoe khoang, nhưng ta có thể ngăn cản bằng danh dự. Như vậy trong thiên hạ ai cũng sẽ phục ta, ai cũng sẽ tôn trọng ta.

Trong "Liệt tử" đã ghi chép lại lời của Tôn Túc Ngao: "Tước vị của ta ngày một cao, chí khí của ta ngày càng sa sút, chức quan của ta ngày càng lớn, lòng ta càng nhỏ; bổng lộc của ta càng nhiều, ta bố thí cũng càng nhiều". Cho nên "Có thể khiêm tốn yêu mến kẻ dưới thì sẽ có nhiều người quy phục ta. Kiêu ngạo, ngạo mạn, mọi người sẽ chạy xa". "Người giữ chức vụ cao mà kiêu ngạo, ngày diệt vong sẽ mau đến".

169. LUÔN TÂM NIỆM KHÔNG QUÊN KHIÊM TỐN

Sự ngông nghênh kiêu ngạo của con người chỉ có thể dành cho tên tiểu nhân bỉ ổi địa vị cao, những tên tham quan vô lại, những tên bóc lột áp bức nhân dân. Không thể có chút gì kiêu ngạo đối với bất kỳ loại người nào khác. Là người có đáng gì để kiêu ngạo với người khác?

Khổng Tử nói: "Ba người cùng đi tất có một người là thầy của ta". Cảnh Định Hướng nói: "Chúng ta có thể trách mình một cách nghiêm khắc và xác thực, tuy là kẻ tiểu nhân hạ đắng nhưng cũng đều có chỗ đáng để học hỏi, đều có sở trường của mình; nếu chúng ta hạ thấp mình, luôn học hỏi kẻ khác, hiền nhân quân tử thì đều đáng trách". Chu Thiên Lân nói: "Nhân sĩ cũng nên xem trọng mình, không được quá khiêm nhường trước cổ nhân mà phải khiêm nhường trước người đương thời, ai cũng hơn mình thì ai cũng kém mình. Ai cũng kém mình thì ai cũng hơn mình". Đây là ý kiến rất rõ ràng.

Mặt trời lặn thì phải nghiêng về hướng Tây, mặt trăng tròn thì sẽ khuyết, vật hưng thịnh thì sẽ có lúc phải suy thoái. Đây là đạo lý của đất trời. Một khi con người đã hiểu được đạo lý của đất trời, cao thì sẽ tự ti, đầy (doanh) thì sẽ tự khiêm. Cho nên Khổng Tử nói: "Quân tử làm việc không tự đại, có công không kiêu ngạo". "Quân tử không vì những gì mình đã làm được mà coi thường người khác, không xấu hổ vì những gì mình không thể làm được".

Khiêm tốn với mọi người là nền tảng để đạt được hai chữ nhân đức, khiêm tốn sẽ làm mọi người kính trọng anh, luôn tâm niệm không quên hai chữ khiêm tốn tự nhiên sẽ làm được việc lớn".

Tự kiềm chế mình để hợp với mọi người thì có thể tạo được phúc lớn. Vương Dương Minh nói: "Khuyết điểm lớn nhất của mọi người hiện nay về cơ bản là chữ "ngạo" (kiêu ngạo, ngạo mạn), mọi tội ác đều xuất phát từ chữ "ngạo", "ngạo" sẽ tự cao tự đại, không muốn kém người khác. Vì vậy, là con mà kiêu ngạo thì sẽ không thể hiếu kính cha mẹ, là em mà kiêu ngạo thì không thể tôn trọng anh; là thần mà kiêu ngạo thì không thể là một trung thần". Ngạo mạn bằng của cải thì không nên. Ngạo mạn vì học vấn cũng không nên, ngạo mạn vì bổng lộc càng không nên. Ngạo mạn bằng sắc đẹp thì cố nhiên không nên, ngạo mạn bằng thái độ cũng không nên, ngạo mạn bằng lời nói càng không nên. Thói ngạo mạn ngông nghênh của con người chỉ có thể dành cho kẻ tiểu nhân bỉ ổi, những tên tham quan vô lại, những tên áp bức bóc lột nhân dân. Còn đối với những người khác đều không thể tỏ ra ngạo mạn dù chỉ một chút.

Vương Dương Minh nói: "Lỗi lầm lớn nhất của nhân sĩ là chữ "ngạo". Ngạo thì xa cách quần chúng và mất đi chính mình. Ngược với ngạo là khiêm, khiêm tốn là phương thuốc chữa trị ngạo. Không chỉ là cung kính khiêm tốn ở vẻ bề ngoài mà phải khiêm tốn hơn từ trong lòng. Thường xuyên nhận ra những cái sai của mình thì có thể khiêm tốn, được mọi người yêu mến. Sở dĩ Nghiêu, Thuấn được gọi là thánh nhân là vì biết khiêm tốn thu hút nhân tài, hạ mình và đề cao người khác, suy nghĩ cho mọi người trước còn mình sau. Đây là đạo đức cơ bản trong đối đãi với mọi người của bậc thánh nhân từ thời cổ xưa, cũng là biện pháp cơ bản để nắm giữ và khuất phục kẻ khác.

170. BẤT KÌ VIỆC GÌ ĐỀU PHẢI KHIÊM TỐN

Khi con người khiêm tốn một phần thì cũng tăng thêm được một phần khiêm nhường. Biết lễ độ một phần thì cũng giảm được một phần ngông cuồng. Đạt được "khiêm "thì có thể "hư", từ "hư" có thể "thụ" (nhận được).

Trong "Lễ kí nói: "Không thể để ngạo mạn phát triển, không thể để dục vọng tung hoành, không thể để chí được thỏa mãn, không thể vui mừng quá".

Nhiếp Đại Niên nói: "Không thể bảo vệ những cái thiếu sót bởi vì như vậy sẽ mãi mãi thiếu sót; không thể dừng lại ở những sở trường vì như vậy sẽ không thể tiến bộ"

Có sai lầm thì không thể che giấu, những sai lầm được che giấu sẽ ngày càng trầm trọng, những điều không đúng không được giấu diếm, nếu không sẽ càng không đúng; bậc tôn quý không thể kiêu ngạo, kiêu ngạo sẽ mất đi sự tôn quý; công lao không thể quá dày, quá dày thì sẽ gặp tổn thất".

Chu Hi nói: "Việc gì cũng phải khiêm tốn lễ độ, không được ỷ thế lấn át người, như vậy sẽ tự chuốc lấy nhục nhã".

Tăng Quốc Phiên nói: "Điều hơn người của người quân tử chỉ là sự khiêm tốn".

Khiêm tốn lễ độ nhất định sẽ được lòng người, khiêm tốn nhún nhường thì sẽ được người kính trọng. Không dùng trí tuệ của mình để đối phó với sự ngu ngốc của người khác. Không dùng sự tài hoa của mình để đối phó với sự vụng về của người khác. Không dùng sở trường của mình để khống chế sở đoản của người khác. Đây đều là đạo lý để có được phúc và lộc.

Muốn đối phó với thói ngạo mạn phải dùng sự khiêm tốn; đối phó với sự thỏa mãn phải dùng sự trống rỗng, dùng lễ nghĩa để đối phó với sự ngông cuồng. Con người có một chút khiêm tốn thì sẽ tăng thêm một chút khiêm nhường, có một chút lễ độ thì sẽ giảm đi một chút ngông cuồng.

Lã Khôn nói: "Khí thì sợ thịnh, tâm thì sợ mãn, tài thì sợ lộ". Khí thịnh thì sẽ lấn át người, bằng lòng thì sẽ không thể tiến bộ, lộ tài thì sẽ dần dần trở lên nông cạn. Ba điều này là kẻ thù lớn trong quá trình từ thân của mọi người. Vì vậy chỉ cần là bậc thánh hiền, nhân sĩ thì đều cố gắng đạt được sự khiêm tốn lễ độ. Người có địa vị càng cao, càng phải đạt được điều đó.

Lý Tây Âu nói: "Tự cho mình là giỏi, chính là một tấm lòng hời hợt; tự hùng vì phú quý đó là cách nhìn hèn hạ. Hai loại người này đều đáng thương, càng hùng, phú quý càng trở nên thấp hèn".

Lão Tử nói: "Những thứ toàn vẹn nhất dường như lại không hoàn chỉnh, nhưng tác dụng của nó thì sẽ không bao giờ giảm sút; những thứ đầy đặn nhất dường như lại trống không, nhưng tác dụng của nó sẽ không mất đi; những thứ thẳng nhất dường như lại cong, những thứ khéo léo nhất dường như lại vụng về nhất; tài tranh luận tuyệt vời nhất dường như lại không giỏi ăn nói, người thông minh nhất dường như lại là người ngu xuẩn nhất".

Lại có câu "Muốn lãnh đạo nhân dân phải dùng ngôn từ để biểu thị sự khiêm tốn với nhân dân". Cũng có câu rằng "Chịu sự áp bức và lăng nhục của của cả nước thì mới có thể trở thành vua, chịu tai họa của cả nước thì mới có thể trở thành bậc quân vương trong thiên hạ".

171. SỬA CHỮA SAI LẦM PHẢI CHỊU NHỤC NHÃ

Người thông minh sửa chữa sai lầm thì hướng thiện, người ngu ngốc vì xấu hổ nên phủ nhận. Hướng thiện thì đức hạnh ngày càng lớn, phủ nhận thì tội ác càng nhiều.

Trong "Kinh dịch" có nói: "Quân tử thấy điều thiện là theo, có sai lầm thì sửa". Sửa đổi sai lầm để hướng thiện chính là sửa đổi sai lầm một cách tự giác, hướng đến những điều tốt đẹp một cách tự giác. Đó là một loại chủ trương tự tưởng về tu dưỡng đạo đức của Nho gia, luôn luôn dẫn dắt nền văn hóa truyền thống Trung Quốc.

Con người đều không phải là thánh nhân, làm sao lại không phạm sai lầm? Mắc lỗi mà có thể sửa đổi đó là cái thiện lớn nhất. Chúng ta phải kiểm tra mình từng giờ từng phút, mỗi giờ mỗi phút đều phải tránh, không thể có một chút hồ đồ. Lục Tuyên Công nói: "Người thông minh sửa chữa sai lầm thì hướng thiện, người ngu ngốc vì xấu hổ mà phủ nhận. Hướng thiện thì đức hạnh ngày một lớn, phủ nhận thì tội ác ngày càng nhiều. Vì vậy hiện nhân quân ta cho rằng dám nhận và sửa lỗi là đại nghĩa đầu tiên để là người".

Kinh Phật có câu: "Hạ con dao đồ tể xuống, lập địa thành Phật".

Mạnh Tử nói: "Bậc quân tử ngày xưa mắc sai lầm thì có thế sửa chữa, quân tử bây giờ mắc sai lầm thì che giấu. Quân tử ngày xưa, sai lầm của họ giống như nhật thực nguyệt thực, mọi người đều thấy được. Khi sửa chữa được sai làm mọi người đều tôn kính ngưỡng mộ. Quân tử thời nay thì chỉ che giấu bằng lời nói". Từ sau thời Mạnh Tử, phong tục tập quán ngày càng sa sút, xã hội chỉ toàn là bọn tiểu nhân tung hoành. Cho nên có thể nói rằng: quân tử thời nay là tiểu nhân ngày xưa. Làm sao không đáng suy nghĩ?

Sai lầm của kẻ tiểu nhân luôn được che đậy bằng ngôn từ. Cho nên Khổng Tử nói: "Có sai lầm mà không sửa chữa, chính là sai lầm chồng chất sai lầm". Lại có câu "Đã hết rồi! Chúng ta chẳng nhìn thấy người có thể phát hiện ra sai lầm của mình và có thể tự kiểm tra, sửa chữa sai lầm đó". Cách sửa chữa sai lầm từ trước đến nay vẫn coi những lời Viên Liêu Phàm nói: triệt để nhất, tường tận nhất, mạch lạc nhất, thông suốt nhất - pháp môn của thánh nhân.

Viên Liêu Phàm nói: "Người sửa chữa sai lầm đầu tiên phải biết chịu nhục nhã. Bậc thánh hiền thời cổ đại và ta đều là đại trượng phu, tại sao họ có thể trở thành bậc thầy muôn đời. Làm những việc bất nghĩa nhưng cho rằng mọi người không biết, vẫn không biết xấu hổ, sẽ ngày càng trở nên giống cầm thú mà không biết".

Người đời cho rằng sự xấu hổ nhục nhã là lớn nhất. Mạnh Tử nói: "Sự nhục nhã đối với con người mà nói là lớn nhất, có nó thì sẽ trở thành bậc thánh hiền, đánh mất nó chỉ còn là loài cầm thú". Sai lầm này muốn sửa chữa thì cần có cơ hội. Thứ hai là phải biết sợ. Trời trên cao, quỷ thần khó lừa gạt. Tự cho rằng sai lầm đó không ai biết nhưng trời đất quỷ thần đã sớm thấy rất rõ từ trong bóng tối, từ đó trừng phạt tùy theo mức độ của sai lầm lớn hay nhỏ. Phạt nặng thì giáng xuống nhiều tai ương, phạt nhẹ thì mất cái phúc hiện có của mình. Sao ta lại không thấy sợ? Không chỉ như vậy, những chỗ nhàn cư thì nhìn thấy rất rõ, tuy ta che giấu kĩ càng và khéo léo, nhưng sự thật sớm đã phơi bày ra ngoài, khó có thể tự lừa gạt mình, khi bị người ta nhìn thấu thì không đáng một xu làm sao mà không sợ? Không chỉ như vậy, chỉ cần còn hơi thở thì lỗi lầm tày trời vẫn có thể sửa chữa. Ngày xưa có một người cả đời làm việc ác, khi sắp chết đã tỉnh ngộ và ân hận, có những ý nghĩ lương thiện, thế là có được kết cục tốt đẹp. Suy nghĩ mạnh mẽ sẽ có thể gột sạch tội ác cả đời. Ví dụ như một hang núi ngàn năm một khi ánh đèn rọi chiếu thì bóng đêm bao phủ ngàn năm sẽ biến mất. Cho nên dù là sai lầm mới mắc phải hay phạm lâu rồi chỉ cần sửa chữa đó chính là hành thiện. Song trần thế vô thường, số phận khó đoán, chỉ hơi không chú ý thì muốn thay đổi cũng không thể thực hiện được.

Cần phải hiểu rằng, tiếng xấu phải mang muôn đời, dù cho con thảo cháu hiền cũng không thể gột rửa được, sẽ phải muôn vàn kiếp nạn trầm luân, cho dù thánh hiền, bồ tát cũng không thể bảo vệ, sao lại không sợ? Thứ ba là phải biết dũng cảm. Người không thể sửa chữa sai lầm phần lớn là do sự sợ hãi mà lùi bước, ta phải phấn chấn lên không chần chừ do dự. Những sai lầm lớn sẽ như con rắn độc gặm nhấm cần phải loại bỏ ngay. Không do dự, cách làm nghiêm khắc này mới có thể có lợi. Khi có đủ ba điều này, có sai lầm phải sửa chữa giống như băng mùa xuân gặp ánh mặt trời, còn lo không thể loại bỏ được tai họa gì? Những điều Viên Liêu Phàm đã nói ở trên thực sự là những danh ngôn chí lý về việc sửa chữa lỗi lầm của con người.

Viên Liêu Phàm còn giảng giải tường tận về cách sửa chữa lỗi lầm. Sai lầm của con người có cái được sửa chữa trên thực tế, có cái được sửa chữa về lý luận. Công sức khác nhau thì hậu quả khác nhau. Ví dụ hôm trước sát sinh, thì hôm sau kiêng không sát sinh, hôm trước nổi giận thì hôm nay cố không nổi giận. Đó là những người sửa chữa sai lầm trên thực tế. Nếu cưỡng chế thì khó vạn lần mà gốc họa vẫn tồn tại, phía Đông bị diệt thì phía Tây lại mọc lên, chỉ có giải quyết tận gốc mới ổn. Những người biết cách sửa chữa, trước khi chưa ngăn chặn được, phải hiểu đạo lý của nó, khi hiểu rõ rồi thì tự nhiên sai lầm sẽ được ngăn chặn. Như thế nào mới được coi là hiểu sai lầm từ trong lòng? Có nhiều kiểu sai lầm, được nảy sinh do nhiều nguyên nhân khác nhau. Học giả không cần phải đi tìm từng loại sai lầm như: Háo sắc, háo danh, ham của cải, thích nổi giận chỉ cần một lòng hướng thiện, thì tà tâm tự nhiên sẽ không thể tiêm nhiễm. Cũng như khi mặt trời mọc thì quỷ quái yêu ma cũng biến mất, đây là chân truyền của cái tinh nhất. Sai lầm xuất phát từ trong tâm, thì cũng phải sửa chữa từ trong tâm, ví dụ chặt cây độc thì phải chặt đứt rễ của nó, làm sao có thể chỉ chặt cành của nó? Thường những người cao quý nhất, thông minh nhất tự tâm, khi tâm không thanh tĩnh, vận động thì sẽ phát giác ra, nếu còn cảm thấy không triệt để phải đuôi nó đi bằng minh lý (lý sáng) nếu còn cho rằng không đủ, phải ngăn chặn nó. Thực hiện những điều trên cùng một lúc chưa được coi là thất sách.

Làm theo ba cách này để xử lý tất cả lỗi lầm thì tự nhiên sẽ không phạm phải sai lầm. Người ngu ngốc chỉ biết đến sai lầm của kẻ khác, không biết đến sai lầm của mình; rất dễ dàng nhìn ra sai lầm của người khác, không nhìn ra sai lầm của chính mình. Đây là căn bệnh phổ biến của mọi người. Vì vậy muốn sửa chữa sai lầm trước hết phải biết sai lầm; muốn nhận ra sai lầm, trước tiên phải biết tự kiểm tra mình. Người bình thường khi trách cứ mình thường qua loa và rộng rãi, nhưng khi trách cứ người khác thì lại rất toàn vẹn và nghiêm khắc. Đây cũng là căn bệnh thông thường của mọi người. Muốn thường xuyên kiểm tra mình để phát hiện ra sai lầm của mình thì trước tiên phải trách cứ mình một cách nghiêm khắc mà không trách cứ người khác, khoan dung với người khác mà không khoan dung với mình, như vậy mới có thể khiến cho mình chân thực và được lợi. Nếu không, cho dù có thể kiểm tra mình cũng chỉ có thể nhìn thấy sai lầm của người khác mà không thể phát giác ra sai lầm của mình, biết bắt đầu sửa sai từ đâu đây? Lúc đó, cái đáng quý là thường xuyên khoan dung với mọi người giống như thánh nhân đòi hỏi mình phải biết quở trách mình, như vậy không chỉ dễ dàng phát hiện sai lầm của mình và dễ dàng sửa chữa mà trời đất tự nhiên cũng rộng rãi mênh mông.

172. LỄ LÀ THỂ HIỆN CỦA ĐỨC HẠNH

Lễ là biểu hiện bên ngoài của đức hạnh, là phép tắc mà mọi người coi như khuôn mẫu. Mặt lớn là trật tự trong trời đất, mặt nhỏ là kỷ cương của luân thường đạo lý và sự tách biệt của sự vật.

Cẩu Tử nói: "Con người không có lễ thì không sống được, việc không có lễ thì không thành, quốc gia không có lễ thì không yên". Lại có bậc thánh nhân nói: "Lễ, là trật tự của trời đất". Lễ là biểu hiện của đức hạnh, là phép tắc mà mọi người coi như khuôn mẫu. Mặt lớn là trật tự trong trời đất, mặt nhỏ là kỷ cương của luân thường đạo lý và sự tách biệt của sự vật. Nói một cách đơn giản, đó là những phép tắc thứ tự trong cách ứng xử đối đãi với người và vật.

Cẩu Tử khi bàn về lễ đã nói: "Đời người có dục vọng, dục vọng không thể đạt được thì không thể không cầu, cầu mà không có ranh giới thì không thể không tranh, tranh thì sẽ loạn, loạn thì sẽ vô cùng tận. Các bậc tiên vương ghét sự loạn này nên đã đặt ra lễ nghĩa để hạn chế nó. Hạn chế dục vọng của con người để cho mọi người giảm bớt những mưu cầu, để dục vọng không thể chỉ huy sự vật, sự vật tất yếu không khuất phục dục vọng, hai mặt cùng nhau phát sinh và thế là lễ phát triển". Đây chỉ xuất phát từ nghĩa hẹp, nếu xét từ nghĩa rộng sẽ giống như bậc thánh nhân cổ đại đã nói: "Đại lễ và thiên địa đồng tiết (cùng nhịp)".

Trong "Lễ vận" có ghi: "Lễ phải tuân thủ theo thái nhất (tức là đạo) chia tách ra làm trời đất, chuyển hóa thành âm dương, biến hóa thành bốn mùa; liệt vào dạng quỷ thần, nó đến thì gọi là mệnh, mệnh lại quyết định bởi thiên. Lễ phải tòng thiên. Hành động phải đến nơi đến chốn, thay đổi phải theo thời, điều này ở con người được gọi là dưỡng". Nó hành động dựa vào tiền bạc, sự khiêm tốn từ chối, các phép tắc cưới xin ma chay, thờ cúng tế lễ, phép tắc làm quan cũng như phép tắc trong triều đình.

Khổng Tử cho rằng: "Lễ là tuần hoàn lưu thông chứ không nghiêng lệch, ngăn chặn cái ác mà trở lên toàn vẹn tốt đẹp, cho nên lễ là thứ dùng để khắc chế, là cái gốc để xử lý mọi sự". Lại có câu rằng: "Lễ là gì? Đó là sự xử lý mọi việc, quân tử có việc của anh ta, tất yếu có cách xử lý của anh ta. Nếu trị vì đất nước mà không có lễ thì giống như thầy bói xem voi, nếu kéo dài như vậy liệu có được không? Giống như cả đêm mò tìm vật trong phòng tối, không có ánh đèn liệu có nhìn thấy không? Nếu không có lễ sẽ không biết cách xoay xở mọi việc, cũng không biết dùng tai và mắt để nghe và nhìn như thế nào, tiến thoái cũng không hạn chế. "Mọi sự của người quân tử đều ở lễ". Lại có câu: "Lễ chính là thứ dùng để khống chế". Trong cuộc sống phải có lễ, giữa người già người trẻ phải có trật tự, tức là trong khuê môn cũng phải có lễ, như vậy mới có thể có sự hòa hợp giữa ba thế hệ. Lễ được dùng trong triều đình vì vậy mà chức quan được gọi theo thứ tự; dùng lễ trong săn bắn, vì vậy việc nông thanh nhàn; dùng lễ vào trong quân đội, cho nên kĩ thuật quân sự, lực lượng quân sự có được thành công. Tế nhị trong tâm ý, cẩn thận trong lời nói, sự biểu hiện của dung mạo..., nhất cử nhất động đều phải giữ lễ tiết. Lấy, bỏ, tiến, lùi, hành động, ngừng lại, dùng, cất giấu... là lễ nghĩa. Khi lên xuống, vinh nhục, sinh tử, lúc bắt đầu kết thúc, trước sau, nhanh chậm..., một khi đánh mất đi điều "chế trung" mà Khổng Tử đã nói, nếu không vượt quá thì cũng không kịp, đều không thể đúng mức và hợp với lí.

Mọi người đều không phù hợp với lý thì sẽ có trộm cướp, có chiến tranh, có sự giết hại lẫn nhau. Như vậy trật tự xã hội sẽ hỗn loạn, chính trị của đất nước sẽ bị bỏ đi, pháp luật kỷ cương sẽ bị bại hoại. Cho nên Khổng Tử nói: "Lễ là thứ mà các bậc tiên vương kế thừa thiên đạo, trị vì muôn dân". "Cho nên bậc thánh nhân có thể làm cho thiên hạ trở thành một nhà, làm cả Trung Quốc trở thành một người, điều đó có nghĩa là phải biết tính tình của con người, biết đạo nghĩa làm người, hiểu rõ lợi hại, thấu triệt những lo lắng, rồi mới có thể trở thành thánh nhân. Thế nào là nhân tình (tình cảm của con người)? Chính là: vui, giận đau khổ, sợ hãi, yêu ghét, dục vọng. Không học thì làm sao có thể làm được thích đáng?

Thế nào là nghĩa? Cha hiền từ, con hiếu thuận, hiền hòa, em cung kính, chồng hiểu đại nghĩa, vợ nghe lời, tiền bối hiền từ, hậu bối cung kính hiếu thuận, quân vương nhân ái, hạ thần trung thành, mươi điều này được gọi là nghĩa. Giữ chữ tín tạo sự hòa thuận gọi là lợi, tranh đoạt sát phạt gọi là tư. Cho nên bậc thánh nhân nói: Bồi dưỡng bảy tình cảm và tu dưỡng mười đại nghĩa của con người, giữ chữ tín tạo sự hòa thuận, đây chính là sự khiêm tốn cao thượng. Những người luôn tranh đoạt và vứt bỏ lễ thì làm sao để xử lý anh ta? Mọi người đều cầu sống và tồn tại những dục vọng lớn; chết chóc nghèo khổ là điều mà con người ghét nhất cũng tồn tại. Cho nên dục vọng và sự chán ghét là những điều tiêu cực lớn của mọi người, con người giấu đi những tâm địa đó thì không thể điều hoà. Xấu đẹp đều ở trong lòng người, không thể nhìn thấy tâm địa của người khác, phải toàn tâm toàn ý nghiên cứu những đạo lý này, vứt bỏ lễ còn có gì để nói đây. Trị quốc mà không dựa vào lễ thì giống như trồng trọt mà không có công cụ. Lễ không thể tách rời nghĩa, giống như canh tác mà không gieo hạt vậy. Không chú ý học hỏi và thực hành nghĩa thì giống như gieo hạt mà không làm cỏ, không chăm bón. Nhấn mạnh việc học hỏi và thực hành nghĩa nhưng không phù hợp với nhân nghĩa thì giống như chăm bón làm cỏ nhưng không thể thu hoạch. Phù hợp với nhân nghĩa nhưng chỉ dừng lại ở nhân nghĩa thì giống như thu hoạch rồi mà không thể ăn được. Sự nhân nghĩa là niềm vui nhưng không thể hiểu rõ và thuận theo thì giống như ăn vào rồi mà cơ thể không nhận được chút dinh dưỡng nào. Tứ chi đầy đủ, da thịt được tăng cường, đây là điểm đáng của con người. Tình cảm cha con sâu sắc, anh em hòa thuận, vợ chồng thuận hòa, đây là điều có lợi cho gia đình. Đại thần tuân thủ pháp luật, tiểu thần thanh liêm, quan chức có thứ tự, quần thân th ẳ ng thắn với nhau, đây là điều có lợi cho đất nước.

Đây là những ý nghĩ sâu sắc khi Khổng Tử dùng lễ để bó buộc mình, dùng lễ để đối xử với người, để trị quốc bình thiên hạ.

173. KHÔNG LÀM ĐIỀU VÔ LỄ

Hiểu rõ đạo lí, tuân thủ lễ nghĩa chính là nền tảng để con người đối nhân xử thế.

Lễ là kinh thế, trị quốc, chính nhân, thuận thời, ứng vật, hiểu việc; vì vậy bị hạn chế bởi thế, bởi quốc, bởi nhân, bởi thời, bởi vật, bởi sự.

Vì vậy lễ không phải là học thuyết của "vu Nho siêu thế" mà các học giả hoa hoè hoa sói kia đã nói, những cuộc bàn luận xa vời không phù hợp với thực tế, một thư mục nát. Cho nên đời Hạ có lễ của nhà Hạ, đời Ân có lễ của nhà Ân, đời Chu có lễ của nhà Chu. Mỗi một triều đại đều có căn nguyên phát sinh của lễ, đều có sự thăng trầm của lễ, không ai là ngoại lệ.

Khổng Tử nói: "Quân tử phải nắm được thời cơ". Mạnh Tử ca ngợi Khổng Tử là người giỏi nắm thời cơ nhất. Lễ thay đổi theo thời đại. Lễ coi trọng việc tìm ra cái thích hợp nhất trong khi hạn chế thiên, địa, thế, quốc, nhân, sự, vật theo thời gian. Thứ mà hạn chế đến mức tốt nhất cũng chính là tìm đến những điểm tốt đẹp, đến đạo lý công bằng nhất, chân thực nhất, không nghiêng lệch, không mất đi. Lễ được tiến hành như vậy thì thiên hạ muôn đời đều cho rằng là thứ thích hợp nhất. Đây chính là đạo lý "Trong biến bất biến, trong bất biến có biến" của lễ.

Khổng Tử nói: "Nói được lại có thể làm được, đó chính là lễ".

Trong "Kinh dịch" có câu: "Sấm chớp ở trên trời cao, tiếng rền của nó rất lớn, quân tử sẽ không làm những điều không hợp lễ". Lại có câu: "Không nhìn những điều không phải là lễ, không nghe những điều không phải là lễ, không nói những điều không phải là lễ, không làm những điều không phải là lễ". Điều này cần có quan điểm thận trọng độc đáo, cũng chính là phải có sự thành tâm thành ý. Cho nên bản chất của lễ là thứ xuất phát từ trong mỗi người, sau đó biểu hiện ra ngoài, được tôi luyện bên ngoài rồi lại trở về bên trong. Cách hạn chế hai chiều bên trong và bên ngoài như thế này khiến cho tất cả mọi hành vi đạo đức thông qua cuộc sống hàng ngày sẽ trở thành hành vi thói quen. Hành vi của thói quen này qua một thời gian rất dài sẽ dần dần sẽ trở thanh một hành vi bản năng trời phú, không phải làm một cách miễn cưỡng, cho dù vào những lúc sinh tử cũng có thể giữ thần sắc như bình thường, coi cái chết như sự quay về. Nếu mọi người đều có thể làm được những điều đó thì không chỉ sẽ xuất hiện rất ít những phần tử tham ô sa đọa, kết bè đảng buôn lậu, ham sống sợ chết, mà những chuyện như xâm phạm của công để kiếm lợi cho mình, làm hại người khác để mình được lợi, đoạt quyền cướp vị cũng ít xảy ra. Nếu có thể làm như vậy, mọi người đều có thể vì công quên tư, vì bảo vệ đất nước mà quên đi gia đình, hi sinh lợi ích riêng tư vì lợi ích chung, xả thân vì nhân, xả thân vì nghĩa.

Khổng Tử lại nói: "Chấn hưng thơ, bồi dưỡng lễ". Lại có câu "Người mà không biết về lễ thì không thể có chỗ đứng". Chỗ đứng mà Khổng Tử nói đến không chỉ là chỗ đứng của mình, mà còn là chỗ đứng của mọi người. Vì vậy hiểu rõ đạo lí, tuân thủ lễ nghĩa là điều căn bản để xử thế của mọi người. Thời nhà Hạ, lễ hưng nên có thể kéo dài sự thống trị của mình, cho nên có tới 419 năm lịch sử, thời nhà An cũng vậy cho nên có 648 năm lịch sử. Đến đời nhà Hán lại phục hưng lễ chế, Thúc Tôn tinh thông lệ của nhà Chu và từ đó thay đổi nó, cũng có chiều dài lịch sử 425 năm. Nhà Đường có 286 năm lịch sử, đời Tống có 313 năm lịch sử. Những triều đại này đều dùng lễ trị quốc.

Nước Tần thực hiện bạo chính mà không dùng lễ trị quốc, vì vậy chỉ trị vì thiên hạ trong 39 năm. Nhà Tuỳ thực hiện nghịch chúa, cho nên chỉ thống trị thiên hạ trong 90 năm. Còn Ngụy, Thục, Ngô thời Tam quốc và sáu triều đại Tống Tề, Trần, Lương, Tuỳ; Lương, Đường, Tấn, Hán, Chu thời kỳ ngũ đại đều không đề cao lễ trị cho nên rất nhanh bị diệt vong.

Hạ Kiệt và An Trụ, U Vương, Lệ Vương, Noãn Cương, Hằng Công, Linh Công, Hán Hiến đế, Đường Huyền Tông, Đường Chiêu Tống, Tống Vị Tông, Tống Khâm Tông, thậm chí cả những vị vua bị mất nước trước kia, khi xem xét hình thái tư tưởng, chính giáo, nề nếp và ý thức xã hội của mỗi một thời đại trên, chúng ta đều thấy rằng những vị quân vương đó không chỉ không dùng lễ để trị nước mà còn làm trái với lễ đạo. Cho nên chính trị thối nát, tham quan ô lại lộng hành, lòng người tản mạn, nhân sẽ cảm thấy mờ mịt về tiền đồ của mình. Kỉ cương không nghiêm, không có sự chuẩn bị về quân sự, kinh tế suy thoái, giáo dục không được coi trọng. Cho dù sau đó có hối hận cũng không thể cứu vãn được tàn cục. Đạo lý trong việc trị nước là như vậy, đạo tu thân làm người cũng vậy.

174. CHỊU ẤM ỨC THÌ CÓ THỂ BÌNH YÊN VÔ SỰ

Cảm xúc của một người như thế nào thường được biểu lộ một phần ra bên ngoài, nếu có cảm xúc nhưng không hề biểu lộ ra bên ngoài, đủ để chứng minh rằng trình độ tu dưỡng nội tâm của người đó rất cao.

Khi Gia Cát Lượng còn ẩn cư ở Nam Dương Lăng vốn không muốn làm quan, nhưng được Lưu Bị ba lần tới lều cỏ mời nên đành phải gặp. Lưu Bị gặp Gia Cát Lượng, rất thật lòng nói đến chuyện lớn thiên hạ và nói rằng mình tài hèn sức mọn, rất khó đạt được chí nguyện, kính mời tiên sinh xuống núi để thỉnh giáo mưu kế của tiên sinh. Mấy lời đường mật đã khiến cho Lưu Bị không tốn sức mà có được Gia Cát Lượng, có được sự tận tụy hết lòng của ông.

Khi Lưu Bang và Hạng Vũ kẻ trước người sau đến Quan Trung, 10 vạn đại quân của Lưu Bang trú tại sông Bá, 40 vạn đại quân của Hạng Vũ đóng tại Tân Phong Hồng Môn. Hạng Vũ đang tức giận muốn tấn công Lưu Bang. Lúc đó nếu tấn công thì tiêu diệt Lưu Bang dễ như trở bàn tay. Lưu Bang tự biết không địch nổi Hạng Vũ, liền xin Trương Lương bày mưu tính kế. Sau khi Trường Lương dàn xếp với Hạng Bá, Lưu Bang liền dẫn hơn trăm người cưỡi ngựa đến Hồng Môn bái kiến Hạng vương. Khi bái kiến Lưu Bang nói: "Kẻ hạ thân tôi muốn đồng tâm hiệp lực với tướng quân để tấn công quân Tần, tướng quân đánh ở Hà Bắc, hạ thần đánh ở Hà Nam, sau đó có vào cửa phá quân Tần hay không thì đợi sau khi ngài đến mới quyết định". Bây giờ mới có một số người nói: "Giữa cách xưng hô tướng quân và kẻ hạ thân tôi có khoảng cách". Chính vì Lưu Bang có thể hạ mình xưng thần, cung kính với Hạng vương nên đã đánh thức được lòng tự tôn của Hạng Vũ. Tuy trong bữa tiệc, Phạm Tăng và Hạng Trang nhiều lần muốn giết Lưu Bang, nhưng Hạng Vũ trước sau đều không đồng ý. Người đời sau nói Lưu Bang không bị sát hại là vì ông có thể kiềm chế mình, ca ngợi kẻ khác, vì vậy mới tránh được cửa này. Thông thường sự ca ngợi khi nói chuyện giữa hai người không hiệu quả bằng sự ca ngợi đối phương trước đông người, cách tốt nhất khi không có mặt đối phương ở đó, ca ngợi đối phương trước đông đảo mọi người, như vậy sẽ khiến đối phương rất đắc ý.

Thái độ khi nói và nghe của một người cũng đủ để lấy lòng người khác, cũng có thể khiến cho đối phương phục tùng bạn.

Tăng Quốc Phiên và học trò của Khổng Tử, Mạnh Tử, đều rất coi trọng đến thái độ và sự lịch sự trong cách đối xử với con người. Có thể nhận ra điều đó khi xem bức thư ông gửi cho em Trần Quý: "Đệ nói rằng tiếng nói và nét mặt của Lôi Cầm đều rất nghiêm khắc, tất cả những người có thể nhìn xa vạn dặm cũng không thể thấy được lông mi của mình, từ chối bằng vẻ mặt tươi tỉnh thì cũng không tự thấy được và không tự biết được. Sự nghiêm khắc của Lôi Cầm, Lôi Cầm không tự biết, cách thể hiện của đệ chưa chắc đã không nghiêm khắc cho nên cũng không thể tự biết!" Có lẽ có người cho đây là chuyện nhỏ song cũng có thể nói là chuyện lớn trong sự nghiệp, cũng giống như trong một giây phút tiếp xúc với người khác, bạn nhất định sẽ để lại ấn tượng tốt hay không tốt. Lão Tử từng nói: "Người biết kinh doanh nhất ẩn náu rất kĩ, bậc quân tử tu dưỡng đạo đức hoàn thiện nhất, bề ngoài giống như một người ngu đần". Đây chính là sự huấn thị tu dưỡng về mặt thái độ và gợi ý cho chúng ta khi quen biết một người có thể phân biệt được tiểu nhân hay quân tử từ việc tu dưỡng thái độ. Sự tu dưỡng về mặt thái độ có thể coi là sự thể hiện của tu dưỡng nội tâm.

Cảm xúc của một người như thế nào sẽ được biểu hiện một phần ra bên ngoài, nếu có cảm xúc nhưng lại không biểu lộ ra bên ngoài, điều này đủ để chứng minh sự tu dưỡng nội tâm của người này đã đạt đến trình độ rất cao. Cho nên Lão Tử nói: "Thứ toàn vẹn nhất dường như không hoàn chỉnh, nhưng tác dụng của nó thì mãi mãi không giảm sút, thứ tròn trịa nhất dường như lại trống rỗng, nhưng tác dụng của nó lại vô cùng. Những thứ thẳng nhất dường như lại cong, những thứ khéo léo nhất dường như lại vụng về nhất, những người giỏi hùng biện nhất dường như lại không giỏi ăn nói".

Kìm chế mình cũng có nghĩa là ca tụng người khác, gần giống như "Ta tình nguyện làm khe nước của thiên hạ, ta tình nguyện làm khe sông của thiên hạ". Vì vậy Lão Tử lại nói "Quanh co uyển chuyển thì có thể bảo toàn, uốn cong thì lại có thể uốn ra, chỗ trũng thì sẽ được lấp đầy, cũ kĩ thì sẽ được đổi mới, ít mưu cầu thì sẽ giành được, tham lam thì sẽ lại mê hoặc". Vì vậy những người có đạo luôn coi nguyên tắc này là khuôn mẫu xử lý mọi chuyện trong thiên hạ. Không tự mình ca ngợi mình sẽ làm cho ưu điểm của mình càng rõ hơn, không tự cho là đúng sẽ làm cho ưu điểm của mình rõ hơn, không tự khoe khoang ngược lại sẽ thành công, không tự gò bó mình nên có thể lâu dài. Chính vì không tranh đoạt với mọi người nên người trong thiên hạ không ai tranh đoạt với ta. Thời xưa có câu: Nhịn nhường sẽ có thể bảo toàn, sao lại có thể là lời nói rỗng tuếch? Nhịn nhường thực sự có thể làm được điều đó.

Một người nếu luôn có thái độ tự cho là đúng, tự khép kín mình, tự gò bó mình đối với người, đối với học vấn, đối với sự nghiệp, thì cái hại không chỉ là tổn hại đến người, làm nông cạn học vấn, làm hỏng việc, mà còn có thể huỷ diệt bản thân, gia đình và đất nước. Điều này nhắc nhở mọi người phải coi trọng nó hơn.

Trí tuệ con người phải tròn thì mới không có trở ngại, nhưng trong môi trường lịch sử xã hội cụ thể mà con người sinh sống không thể không có quy tắc và phép tắc về lời nói và hành vi, không thể ba phải. Nếu không nghiêm khắc thì sẽ không thể xác lập trật tự xã hội và những quan niệm tư tưởng đúng đắn, nhẹ hơn thì cá nhân sẽ không có chỗ đứng thực sự trong xã hội.

Trong văn hóa truyền thống Trung Quốc nếu so sánh với nhau, Nho gia chủ yếu là nói về quy củ, phép tắc, lễ nghi, ứng dụng, là "Vuông"; Đạo gia lại chủ yếu nói về tự nhiên, vô vị, bản thể về mặt hình thức, là "Tròn". Ví dụ Nho gia chú ý đến lập danh, đề xướng ngũ đức: Nhân, nghĩa, lễ, trí, tín, đề xướng ngũ luân giữa quân thần phụ tử phu phụ huynh đệ, làm chuẩn mực xã hội và chuẩn mực cho mối quan hệ giữa người với người, còn Đạo gia lại đưa ra "Bỏ thánh bỏ trí", "Bỏ nhân bỏ nghĩa", phản đối lập danh của nhân, lễ, nghĩa, trí, phản đối lễ giáo mà Nho gia đề xướng.

Xét từ "Thể" của vật tức là tầng thứ của bản chất, trên thế giới vốn không có sự đẹp xấu thiện ác tuyệt đối, không có nhân, lễ, nghĩa, trí, tín, hiếu, trung, thứ tuyệt đối. Mọi thứ đều là những quan niệm do con người tạo ra. Nhưng đẹp và xấu là gì, thiện và ác là gì, nhân nghĩa lễ trí tín là gì, các quốc gia khác nhau, các dân tộc khác nhau, các thời đại khác nhau có tiêu chuẩn và đáp án khác nhau. Vì vậy xét từ góc độ "Trí viên" quan điểm của Lão Tử là đúng đắn, là tròn, quan điểm của Nho gia lại có điểm hạn chế, là vuông.

Song, từ trước tới nay, bất kỳ quốc gia nào, dân tộc nào cũng đều có quan niệm về vui giận, xấu đẹp cụ thể của mình và xây dựng quan niệm đạo đức, chế độ pháp luật và tư tưởng văn hóa của mình trên cơ sở đó.

Một nước có chế độ pháp luật của mình, một quân đội có điều lệnh kỷ luật của mình, một doanh nghiệp có chế độ và quy tắc riêng của mình, một gia đình có phép tắc thói quen của mình, một người có chủ trương và nguyên tắc của mình, tất cả đều là "Phương" (Vuông).

Sự vuông này giống như kết cấu xi măng cốt thép của một ngôi nhà lớn và bộ xương của cơ thể con người, là cơ sở để tòa nhà và cơ thể dựa vào mà tồn tại, đứng vững. Điều này chính là xuất phát từ góc độ thể và dụng để bàn về "Có tròn mà không có vuông thì không thể đứng vững được".

Xét từ góc độ tính linh hoạt và nguyên tắc, khi một người lập nghiệp, chỉ có tròn mà không có vuông, đến đâu cũng giương oai giễu võ, thái độ nói chuyện không rõ ràng, khiến người khác không hiểu; thái độ ba phải, hành động không quyết đoán, do dự lưỡng lự thì sẽ khiến người khác cảm thấy quá tròn, không có cá tính hoặc thiếu quyết đoán, rất khó được mọi người thực sự tôn kính, cũng rất khó dựng được sự nghiệp trong xã hội một cách thực sự.

PHẦN VII

SỰ NGHIỆP

175. KIÊN TRÌ THÌ SẼ GẶT HÁI ĐƯỢC NHIỀU THÀNH QUẢ

Lý tưởng và tâm nguyện giống như "viên" (tròn), kiên trì và nghị lực chính là "phương" (vuông). Nếu coi lý tưởng và tâm nguyện của con người như "viên" (tròn), vậy thì phải coi sự kiên trì và nghị lực là "phương" (vuông).

Sự kiên trì là nguồn gốc của thành công, người không kiên trì gặp khó khăn sẽ dễ nản lòng. Gặp nguy hiểm sẽ từ bỏ giữa đường.

Tục ngữ có câu: "Không có việc gì khó, chỉ sợ lòng không bền [3] ". Có sự kiên trì, việc khó nhất cũng làm được, không bền lòng thì không làm nổi một việc gì, việc dễ nhất cũng trở thành việc khó nhất.

Việc khó nhất trong thiên hạ thì phần khó chỉ là 1/10, khả năng thực hiện lên tới 9/10. Nếu muốn thành đại nghiệp thì phải có sự kiên trì, phải nuôi dưỡng sự kiên trì bằng những nhân tố như: nghị lực, kiên nhẫn, tinh thần kiên định, sự kiên nhẫn để loại bỏ những phức tạp, chí khí cứng rắn không đổi.

Một người có được thành công, đó không phải là do trời ban cho, mà là do bản thân tự làm nên thành công đó một cách bền bỉ, song không thể có ý nghĩ rằng mình gặp may. Sự may mắn thành công luôn chỉ có thể thuộc về người chăm chỉ, người kiên nhẫn không dễ thay đổi, người có thể kiên trì đến cùng. Sự nghiệp như vậy, đức nghiệp cũng như vậy.

"Băng dày ba tấc, một ngày không thể tan". Từ hiện tượng tự nhiên đó có thể thấy được sự kiên nhẫn. Đánh cá một ngày phơi lưới ba ngày, bữa đực bữa cái thì khó có thể thành công.

Lương Khải Siêu tự nhắc nhở mình: "Về việc học hành, khuyết điểm của ta là sở thích thì nhiều, học thức nông cạn, khuyết điểm lớn nhất là không bền lòng, đạt được thì lại mất ngay. Những điều khác còn có thể học tập ta, nhưng hai điều này thì không thể". Sự nghiệp và học vấn đều do tích lũy theo thời gian mà thành. Thành quả sẽ dày lên theo từng ngày. Lương Khải Siêu còn nói: "Khải Siêu học rộng nhưng sao lãng, thị hiếu đa dạng phức tạp, mỗi khi theo đuổi một việc gì đều chìm ngập vào trong đó. Tập trung sức lực, bỏ đi những ý nghĩ ngoài lề, qua một thời gian lại làm việc khác và bỏ đi những thứ đã học lúc trước, để tập trung sức lực vào đó. Vì vậy thường có thành quả nhưng lại bị bỏ dở giữa chừng, chính vì vậy nghiên cứu không sâu... Người có học thức nói rằng, nếu ta có thể giảm bớt dục vọng và học vấn, chuyên tâm làm một, hai điều thì sẽ có cống hiến lớn hơn về mặt tư tưởng".

Nếu con người đem toàn bộ thời gian của cuộc đời mình dùng vào một việc thì chắc chắn sẽ có thành công ngoài sức tưởng tượng. Nước chảy đá mòn, chỉ cần chuyên tâm vào một việc, kiên trì, không bỏ dở thì có thể gặt hái được nhiều thành quả. Những người thành công trong sự nghiệp trong lịch sử không ai không bền lòng bền chí theo đuổi sự nghiệp, họ cũng không thay đổi tinh thần kiên trì đến cùng.

Trong "Kinh dịch" có nói: "Kẻ quân tử có lòng kiên nhẫn thì đức hạnh của người đó trung trinh không đổi. Tuy trời đất rộng lớn nhưng không có sự kiên trì thì không có gì cả, sự nghiệp dù nhiều nhưng không kiên trì thì sẽ không thành công. Đây là chân lý không thể thay đổi và bao trùm trời đất. Cho nên người xưa đều có thể: một ngày cảm thấy không bằng lòng thì dùng một tháng để tiếp tục, một tháng vẫn chưa bằng lòng thì làm tiếp một năm. Kiên trì lâu dài, không thay đổi, làm sao lại không thể thành công?

Copernicus sở dĩ nổi tiếng bởi vì ông có quyết tâm sắt đá và kiên trì trong nghiên cứu thiên văn học. Napoleon thành công bởi vì ông có một quyết tâm bền bỉ về quân sự. Columbus sở dĩ nổi tiếng bởi vì ông có quyết tâm bền bỉ trong việc đi tìm những châu lục mới. Rất nhiều những nhân vật thành công và thành danh như Watt – người phát minh ra máy hơi nước, Fulton – người phát minh ra tàu, và Edison, Marconi [4] đều có một sự kiên trì đặc biệt đối với sự nghiệp mình nghiên cứu. Nhà chính trị, nhà triết học, nhà văn cũng đều như vậy.

176. KHI LẬP NGHIỆP ĐIỀU QUAN TRỌNG LÀ CÓ SỰ KIÊN TRÌ

Chúng ta muốn một người có thành tựu thì phải tập trung toàn bộ tinh thần và sức lực của mình hướng vào một sự nghiệp.

Kiên trì và nghị lực chính là chỉ theo đuổi một điều và theo đuổi đến cùng, một mực không thay đổi. Bởi vì giấc mộng sự nghiệp của chúng ta thường được khóa chặt trong chiếc tủ của môi trường, được thần thời gian bảo vệ, phải chiến đấu với nó bằng toàn bộ sức trẻ, giành lấy bằng tư thế của một người chiến thắng để nó trở thành thứ không thể thiếu trong cuộc sống hàng ngày, cho đến giây phút cuối cùng của cuộc đời.

Nếu chúng ta có tư tưởng sớm nắng chiều mưa hoặc trạng thái bệnh tật lúc làm lúc bỏ đối với sự nghiệp thì đây quả là một căn bệnh nguy hiểm không thể cứu chữa. Vì vậy Mạnh Tử nói: "Nắng giãi một ngày, đóng băng mười ngày, thì không gì có thể sống được". Lại có câu: "Đào giếng sâu mấy trượng, vẫn chưa nhìn thấy nước mà đã cho là giếng chết".

Mặt khác, càng không thể nóng vội, cổ ngữ có câu: "Nóng vội thì không thể đạt được mục tiêu", và "Anh tiến nhanh thì lùi cũng nhanh". Trong "Mạnh Tử" có một câu chuyện ngụ ngôn kể rằng: "Nước Tống có một người cho rằng mạ nhà anh ta mọc chậm và thế là ra đồng kéo từng cây mạ một lên cho cao, còn cho rằng làm như vậy sẽ giúp mạ mọc nhanh. Sau đó, anh ta đắc ý về nhà nói với con trai mình: "Hôm nay cha mệt quá, cha giúp mạ mọc nhanh". Con trai anh ta chạy ra đồng xem thì mạ đã chết khô cả rồi".

Vì vậy, muốn có được sự kiên trì theo đuổi một sự nghiệp trước tiên phải nuôi dưỡng niềm yêu thích của mình đối với sự nghiệp đó, rồi lại phải nuôi dưỡng trạng thái tâm lý không nóng vội, làm đầu chắc đấy, tuần tự dần tiến.

Nóng vội sẽ khó thỏa mãn những tính toán ngông cuồng, sẽ khó tạo lập sự nghiệp một cách chắc chắn. Không thực hiện được những đòi hỏi trong lòng thì rất dễ nản lòng thối chí. Nản lòng thối chí sẽ cảm thấy mờ mịt, rất dễ bỏ dở hoặc thay đổi nghề, cũng khó có sự kiên trì. Không bền lòng thì khó thành sự nghiệp, nóng vội cũng như vậy. Cho nên nói: thời gian muốn nó nhanh nhưng công lực không muốn nó nhanh; công lực muốn nó nhanh nhưng hiệu quả không muốn nó nhanh. Chín sớm thường là tài mọn, những thứ vĩ đại thường lâu đến, tích lũy càng dày thì thành tựu càng lớn. Ngày nọ qua ngày kia, kiên trì không mệt mỏi thì sẽ được bồi đắp theo thời gian. Như vậy rất cần đến sự kiên trì của bậc quân tử.

Cho nên Khổng Tử nói rằng: "Thiện nhân tôi chưa gặp, nhưng đã gặp những người kiên trì; coi không có là có, coi trống rỗng là tròn trịa, rất khó có sự kiên trì". Lại có câu: "Sự kiên trì lớn, không có sai lầm, lợi ích kiên định và lợi cũng sẽ đạt được một phần". Có người nói: tất cả những thành công trong sự nghiệp đều là do có sự kiên trì, những thất bại chính là do thiếu kiên nhẫn. Cho nên làm người lập nghiệp điều quan trọng là phải giữ vững sự kiên trì để chờ đợi thành công, theo đuổi một điều và theo đuổi đến cùng, chắc chắn sẽ gặt hái được sự thành công.

Cho nên, muốn trở thành người lưu danh thiên cổ thì điều quan trọng đến thành công là: tập trung toàn bộ sức lực vào một việc. Tập trung toàn bộ sức lực vào một việc đó là bí quyết thành công của nhiều người từ trước đến nay.

Chúng ta nếu muốn trở thành người có chút sự nghiệp thì phải tập trung toàn bộ sức lực và tinh thân vào một việc.

Cho dù là làm chuyện lớn hay chuyện nhỏ đều tập trung sức lực vào một điểm, như vậy chuyện nhỏ cũng có thể trở thành chuyện lớn.

177. DỰ (ĐỊNH) TRONG TRÒN, LẬP TRONG VUÔNG

Bất kỳ một người nào có sự thành công vĩ đại trong sự nghiệp không phải là thành công vào lúc thành công mà là thành công trong thời gian, trong những sự kiện khi còn cách rất xa thành công.

Dự trong tròn, lập trong vuông chính là chuẩn mực mưu sự của người xưa. Từng có một người thần thông quảng đại nói: "Khi tôi nói chuyện với bất kỳ ai về bất kỳ vấn đề gì đều nghĩ đến vào lúc đó, ở nơi đó và về việc đó thì nên nói gì, và người đó sẽ trả lời tôi như thế nào, tôi lại trả lời người đó như thế nào... Khi chưa suy nghĩ thỏa đáng thì tôi sẵn sàng đi đi lại lại hàng giờ ngoài cửa nhà người đó, thậm chí quay trở về nhà và suy nghĩ mấy ngày, đến lúc đã chắc chắn mới gặp và trò chuyện với người đó".

Trong "Trung Dung "có nói: "Bất kỳ việc gì nếu có sự chuẩn bị trước thì có thể thành công, không có sự chuẩn bị thì sẽ thất bại. Trước khi nói chuyện có sẵn dự định thì sẽ không bị vấp, trước khi làm một việc có quyết định sẵn thì sẽ không gặp khó khăn; có kế hoạch trước khi hành động thì sẽ không sai trái, có mục tiêu trước khi chọn đường thì sẽ không đi vào đường cùng". Có thể nói đây là chân lý không bao giờ thay đổi.

Có những người tích lũy học vấn, tích lũy đạo đức, tích lũy trí tuệ. Có những người chuẩn bị về kế hoạch, chuẩn bị về lực lượng, tất cả chỉ cần có thể trở thành sự chuẩn bị "tư bản sự nghiệp". Khi thực hiện đại nghiệp quốc gia thiên hạ thì phải coi đó là nguyên tắc căn bản.

Trong "Kinh thi - U Phụng" có viết: "Nhân lúc trời chưa mưa thì sửa chữa nhà cửa. Người dân bình thường bây giờ, ai dám làm nhục họ".

Khổng Tử nói: "Người làm bài thơ này có biết không? Có thể trị vì đất nước này, ai dám làm nhục họ". Con người tự lăng nhục mình trước sau đó mọi người mới lăng nhục anh ta. Một đất nước xảy ra nội chiến trước sau đó mới bị các nước khác tấn công. Có sự chuẩn bị thì không sợ tai họa gì cả.

Úy Liêu Tử đã viết trong "Thập nhị lăng" của ông rằng: "Có uy là do không thay đổi, có lợi là do hợp thời, cơ hội nằm trong sự đối phó với sự việc, đánh trận quan trọng ở chỗ cổ vũ sĩ khí, tấn công nằm ở chỗ bất ngờ, phòng thủ ngay từ bên ngoài, không có sai lầm là do có sự tính toán, không gặp khó khăn là do có sự chuẩn bị".

Một người dù là tạo dựng một sự nghiệp lớn chưa từng có hay cuộc nói chuyện riêng tư, những hành vi hoạt động hàng ngày, hoặc chuyện nhỏ chỉ quan hệ tới một, hai người, nếu không có sự chuẩn bị trước, đặc biệt là sự chuẩn bị nghiêm túc hoặc sự chuẩn bị đầy đủ thì vẫn không thể thực hiện được mong muốn thành công của mình.

178. BIẾN MÌNH TRỞ THÀNH MỘT CỤC NAM CHÂM

Từ trường chính là sự nghiệp, trong hoặc ngoài từ trường đều cần chúng ta lao vào. Bạn có thể tự biến mình thành một cục nam châm không? Bạn có thể biến môi trường sống của mình thành từ trường không?

Từ trường chính là sự nghiệp, trong hoặc ngoài đều cần chúng ta lao vào.

Mạnh Tử từng nói: "Dịch Thu dạy hai người chơi cờ, một người thì chuyện tâm tập trung, chú ý nghe Dịch Thu giảng. Người kia tuy ngồi nghe nhưng trong đầu lại nghĩ có một con chim nhạn to bay đến, chuẩn bị cung tên để bắn hạ nó - tuy cùng học với người kia nhưng lại kém xa". Không chỉ trong việc học mà trong tạo lập sự nghiệp cũng phải như vậy.

Napoleon từng ghi lại kinh nghiệm thành công của ông: "Thực ra, châu Âu có một số vị tướng giỏi nhưng bọn họ để ý đến quá nhiều thứ. Tôi thì không, tôi chỉ để ý đến một vấn đề, tức là những người cùng tôi chiến đấu".

Thực ra, điểm thành công lớn nhất của Napoleon chính là ở chỗ ông có niềm đam mê vĩ đại và đặc biệt đối với quân đội, chiến tranh và quyền lực, hình thành chỉnh thể giữa sinh mạng và linh hồn. Ông đem toàn bộ sức lực dốc vào đây.

Napoleon từng nói: "Tôi thích nhất xem bi kịch nhưng nếu có một ngày, một bên là bi kịch huỷ diệt của một nửa thế giới, một bên là báo cáo của quân đội thì tôi không xem bi kịch chứ không thể không xem báo cáo một cách kỹ lưỡng".

Vì vậy, đem tất cả sức lực của mình dốc vào một việc, tập trung chuyên tâm, chờ đến khi bên trong có đủ sự tích luỹ và sức sáng tạo thì thành công mà mình mong chờ lâu nay sẽ đến, cũng giống như hòn đá bị vứt thì sẽ nhận được sức hút của quả đất. Cũng như khi rơi xuống mặt đất khiến bạn trở thành một cục nam châm, hút những thành công và địa vị mà bạn mong ước.

Đó chính là toàn bộ sức lực của bạn, trí lực, tài lực, tâm lực, tinh lực đều tập trung vào một điểm. Và hiệu ứng từ trường xảy ra.

179. NGƯỜI LÀM VIỆC LỚN PHẢI CÓ VUÔNG CÓ TRÒN

Không có hùng tâm tráng trí thì sẽ không có khát khao vượt qua thời gian và không gian, không có khát khao vượt qua thời gian và không gian thì sẽ không có những kế hoạch lớn không thể so sánh. Người có chí lớn làm việc lớn, người làm việc lớn phải có vuông có tròn, có kế hoạch, có dự định, còn phải có một trình tự nhất định. Trình tự thông thường là: chí nguyện, ý đồ, kế hoạch, hành động, phương châm, hiệu quả.

Không có hùng tâm tráng trí thì sẽ không có khát khao vượt qua thời gian không gian, không có khát khao vượt qua thời gian không gian thì sẽ không có kế hoạch lớn không thể so sánh; không có kế hoạch lớn thì sẽ không có hành động và sức mạnh kiên định, quả cảm. Không có những điều đó sẽ khó gặt hái được những thành quả vĩ đại. Từ trước đến nay đều là như vậy. Có thể nói, kế hoạch là mẹ của hành động mà hành động là mẹ của thành công.

"Bách cố trung thảo" của Hoàng đế, "Lễ điển chính chế" của Chu Công, Tần Thủy Hoàng xây dựng Trường thành, Tùy Trường Đế mở ra tuyến vận tải trên sông... Đây đều là những đóng góp vĩ đại cho con cháu đời sau. Những việc làm này đã ảnh hưởng đến đại nghiệp ngàn năm của quốc gia dân tộc, nếu họ không có mong ước và kế hoạch to lớn, làm sao có sức mạnh như vậy, cũng sẽ không giành được những thành công vĩ đại.

Cách mạng trăm năm ở Anh, đại cách mạng ở Pháp cách mạng độc lập ở Mỹ, cách mạng Tân Hợi ở Trung Quốc, duy tân Minh Trị ở Nhật, phong trào phục hưng Thổ Nhĩ Kỳ thành công đều là có những nhà lãnh đạo có dự định to lớn và ước vọng to lớn, chính vì vậy mới làm nên những kỳ tích vượt thời đại, trở thành tấm bia kỷ niệm mà người đời sau ngưỡng mộ.

Đồng thời, trong kế hoạch to lớn đó, mỗi một việc lớn đều có một kế hoạch của riêng nó, phân chia theo từng loại và tiến hành lần lượt. Và mỗi kế hoạch lớn đều có những kế hoạch độc lập của từng giai đoạn, mỗi kế hoạch độc lập đều có quan hệ mật thiết với nhau, và nối kết với nhau.

Ví dụ một cuộc chiến tranh phải có kế hoạch toàn diện nhưng mỗi chiến dịch lại có một kế hoạch riêng. Sau khi một đất nước ra đời phải có kế hoạch xây dựng toàn vẹn, nhưng mỗi ngành lại có một kế hoạch xây dựng riêng. Chẳng hạn như: kế hoạch xây dựng nền chính trị, kế hoạch xây dựng kinh tế, kế hoạch xây dựng nền nông nghiệp, kế hoạch xây dựng nền giáo dục, kế hoạch xây dựng nền quốc phòng.

Trong kế hoạch lại có những kế hoạch nhỏ theo thời gian, chủng loại, đất nước cũng thế, con người cũng thế. Một người có kế hoạch cho cả đời, có kế hoạch một năm, có kế hoạch một ngày, một việc cũng có kế hoạch của nó, sau đó sẽ tiến hành theo kế hoạch, thu được thành công theo thời gian, tất nhiên sẽ có thành tựu.

180. NHỮNG NGƯỜI LÀM VIỆC THỰC TẾ
THÌ MONG GIÀNH ĐƯỢC HIỆU QUẢ THỰC TẾ

Thiên địa vị nhất, nhân tâm định nhất, thịnh đức lập nhất, sự công thành nhất. Tất cả những người có hai, ba lòng; hai, ba đức; hai, ba nghiệp, làm việc gì cũng khó thành công.

Những người làm việc thực tế thì mong muốn giành được hiệu quả thực tế. Những người mong muốn giành được hiệu quả thực tế một là một, hai là hai, vuông là vuông, tròn là tròn, tập trung sức lực vào một. Đây là một trong những bí quyết thành công của tất cả những người nổi tiếng từ trước đến nay. Cũng chính là "ngưng thần tập nhất" (tập trung vào một việc) của Đạo gia, trong tu dưỡng tâm tính vận dụng khéo léo những gì dù nhỏ nhất, tập trung hết sức thì sẽ linh nghiệm và thành công; tập trung hành động thì sẽ có kết quả tốt và có thể sự tốt lành được sinh ra một cách kín đáo, khí chất sẽ di chuyển kín đáo, thông minh ra nhiều, có hiệu quả xuất thân nhân hóa.

Để thành công trong sự nghiệp cũng vậy. Muốn rèn luyện mình trở thành vĩ nhân, phải tập trung toàn bộ tinh thần sức lực vào đó, đồng thời cũng phải tập trung toàn bộ thời gian có thể, tài lực có thể, vật lực có thể vào đó. Như vậy sẽ khiến cho việc tu dưỡng tâm tính đạt đến trình độ cao nhất chưa từng có.

"Ngưng thần tập nhất" cũng chính là đạo lý "Duy tinh duy nhất", "Toàn thân quán chú" của bậc thánh nhân xưa. Thiên địa vị nhất, nhân tâm định nhất, thịnh đức lập nhất, sự công thành nhất. Tất cả những người có hai, ba lòng; hai, ba đức; hai ba nghiệp thì làm gì cũng khó thành công. Chí tập trung vào một việc thì sẽ chuyên, tâm tập trung vào một việc thì sẽ định (yên), khí tập trung vào một việc thì sẽ tĩnh, thần tập trung vào một việc thì sẽ minh. Thêm nữa, học tập trung thì sẽ tinh (tinh thông), nghệ (kỹ năng), tập trung vào một việc thì sẽ công (trở nên tinh xảo), lực tập trung vào một việc thì sẽ cường (mạnh), sự tập trung vào một việc thì sẽ thành. Từ trước đến nay bậc thánh hiền, hào kiệt luôn chuyên tâm nhất trí, tập trung toàn bộ tinh thần, dốc sức cho mục tiêu của mình.

Những nhà triết học cổ đại nói rằng: "Nếu biết tập trung thì có thể thành công trong mọi chuyện, chí hướng được định tại một việc và dốc hết sức vào nó. Không tránh nguy hiểm, không từ nan, không sợ vất vả hoạn nạn, không sợ được mất, tuy có những khó khăn lớn như dời non lấp biển cũng có thể giải quyết thỏa đáng". Lại có câu: "Dùng học thức tinh thông, dùng sự kiên trì, dùng sức mạnh tinh nhuệ thì có thể đào được cả hòn đá vàng, bắt được cả cá mạch, còn việc gì không thể làm được, còn có việc thần kỳ gì mà khó thực hiện?

Học tập trung tức là chăm chú, chú tâm chủ yếu để đạt đến mức "tâm bất động, khí bất động, niệm bất động, thần bất động". Nếu làm được bốn bất động này thì có thể đạt được đến trình độ bất động. Không nghĩ ngợi gì cả, trước mặt không nhìn thấy gì, chỉ thấy một khoảng mênh mông bình lặng.

Viên Liêu Phàm - một người đời trước - đã dẫn lời của Vân Cốc: "Trong Phù Thiêm Gia có ghi: Không biết vẽ bùa thì sẽ bị quỷ thần cười nhạo". Có một bí quyết để tập trung đó là không suy nghĩ. Cầm bút lên vẽ, trước tiên phải loại bỏ những ý nghĩ lung tung, không nghĩ gì cả, từ đó những ý nghĩ sẽ không chuyển động mà tập trung lại một điểm. Từ đó chỉ vẽ một nét là xong, không suy xét, như vậy lá bùa đó sẽ rất linh nghiệm, Khi cầu trời lập mệnh đều phải cảm nhận từ những điều vô lo vô nghĩ. Đây chính là một ví dụ rõ nhất cho ngưng thân tập nhất" (tập trung lại một điểm).

Những nhà triết học cổ đại nói rằng "tinh thành (tinh khôn và thành tâm) thì có thể đào được hòn đá vàng" và "tâm không động, thiên địa khả cách". Có thể đào được hòn đá vàng cho nên có thể thần thông đạt đạo, thiên địa có thể nắm vững, nên niệm Phật thì có thể thành Phật. Vì vậy trong học tập và giải quyết mọi việc, không tập trung sức lực, không chăm chú mà muốn mình có thành công lớn thì liệu có thể làm được không?

Mạnh Tử từng nói: "Khi tâm bất tại thì nhìn cũng như không nhìn, nghe như không nghe, ăn cũng không biết mùi vị như thế nào". Điều này chứng tỏ phân tán tư tưởng thì không thể làm tốt bất cứ chuyện gì.

181. CHUYÊN TÂM TÌM HIỂU TIN TỨC LÀ VUÔNG,
TRÍ TUỆ LÀ TRÒN

Trong não có mười tỉ tế bào não đang hoạt động. Khi các tin tức được nhập vào não, những tin tức đã qua chọn lọc và chạm vào nhau với tốc độ cao, cuối cùng một tia sáng lóe lên, linh cảm đã phát sinh.

Nhà triết học vĩ đại người Hy lạp Socrates có kiến thức rất sâu về triết học. Ông thành công là vì ngoài sự thông minh trời phú và sự khiêm tốn hiếu học ra, ông còn thường xuyên dốc sức nghiên cứu từng vấn đề, chuyên tâm tìm hiểu. Có một ngày trời nắng nóng, ông vì suy nghĩ về một vấn đề mà bắt đầu từ sáng sớm đã đứng ở tòa án, đến trưa vẫn chưa đi, đến tối vẫn đứng đó, đêm vẫn đứng đó cho đến sáng sớm hôm sau. Khi hiểu ra rồi mới với trời xanh rồi vui vẻ ra về, đây là việc người bình thường không thể làm được.

Nhà thiên văn học Copernicus cũng dốc hết tâm sức nghiên cứu về lĩnh vực thiên văn học cho nên mới tạo dựng được sự nghiệp lớn như vậy. Sau khi cha ông qua đời, ông liền theo người chú mình đi làm mục sư ở giáo đường, ngoài những việc phải làm ra, còn lại ông dốc hết tâm sức vào nghiên cứu thiên văn học. Sau khi đọc hết tất cả các tác phẩm thiên văn học nổi tiếng, ông phát hiện ra trong đó có nhiều điều không hợp lý liền nghiên cứu lại từ đầu. Cuối cùng đã phát hiện ra thuyết quả đất xoay quanh mặt trời và dìm chết những thuyết thiên văn học trước đó. Luật vận động thiên thể của ông phải mất hai mươi ba năm từ 1507 – 1530 mới thành công.

Trong một lần Edison nộp thuế, ông xếp hàng sau rất nhiều người tiến dần về phía cửa sổ thu thuế. Vào lúc đó ông vẫn tập trung phát minh, bị người đằng sau đây lên phía trước. Cho đến khi tiến đến cửa sổ thu thuế, nhân viên thu thuế hỏi: "Ông tên họ là gì?", ông bỗng chốc ngây người ra không biết trả lời như thế nào. Khi nhớ ra tên mình là Edison thì nhân viên thu thuế đã làm thủ tục cho người đứng sau, và yêu cầu ông xếp xuống cuối hàng.

Chị của tướng quân Hạ Phi đã kể lại một câu chuyện về tướng quân Hạ Phi khi tập trung suy nghĩ đã quên hết tất cả. Một hôm ông đi bộ đến lô cốt rất nổi tiếng Canamo và tập trung quan sát tình hình quân sự và các công trình quân sự hằng con mắt của một chuyên gia. Ông mặc thường phục nên đã khiến cho một anh lính nghi ngờ, cho rằng ông là tình báo của Đức, bắt ông và đưa đến trước mặt chỉ huy cấp trên. Ông không chú ý đến những hành động bên ngoài đó là do ông tập trung suy nghĩ. Về sau có người hỏi ông, lúc đó sao không nói tên họ của mình ra, ông trả lời: "Tư tưởng đã bị lô cốt choáng ngợp rồi, không cảm thấy sự thay đổi của hành động bên ngoài". Với một chuyện như vậy mà ông còn tập trung chăm chú, cũng có thể biết thái độ của ông đối với chuyện lớn.

182. TAY TRÁI VẼ VUÔNG - TAY PHẢI VẼ TRÒN

Một hòn núi, hòn đá, một bông hoa, con chim, rồi những lời nói - chúng ta có thể nhìn ra sinh mệnh, nhìn ra tinh thần và nhân phẩm từ bên trong chúng.

Không thể bắn hết chim sẻ trong thiên hạ, một tay không thể bắt được hai con ba ba. Từ trước đến nay, con người không thể cùng một lúc vừa có thể ngẩng đầu nhìn trời vừa có thể cúi đầu nhìn đất; tay trái vẽ vuông, tay phải vẽ tròn. Vì vậy, không tập trung không thể hoàn thành dù chỉ một việc.

Khi bạn theo một việc lớn hoặc can thiệp vào công việc của nhiều ngành để khoe khoang sự giỏi giang của mình, phát huy sự tài giỏi và uy lực của mình thì kết quả ngược lại sẽ đẩy bạn xuống hố sâu huỷ diệt.

Ngược lại bạn cũng có thể làm giống như những điều nói phía trên, làm việc một cách thận trọng và chuyên tâm dốc sức vào việc đó, ngược lại nó có thể biến bạn từ chỗ bé nhỏ trở thành một nhân vật vĩ đại.

Napoleon từng nói: "Người làm ta thất bại chính là bản thân ta, mà không phải là người khác. Kẻ thù lớn nhất trong đời ta là bản thân ta, chính ta là kĩ sư tạo ra những bất hạnh cho mình. Chúng ta phải chịu trách nhiệm cho rất nhiều việc của mình". Đúng như vậy, trong tục ngữ có câu: "Bạn muốn bắt hết những con chim sẻ kết quả là bạn không thể bắt được dù chỉ một con". Vì vậy Hoàng Thạch Công nói "Cái đau xót nhất là sự phân tán tư tưởng".

Chúng ta phải hiểu rằng, không phải là ánh mặt trời thì không có tác dụng bùng cháy. Một hòn núi, một hòn đá, một bông hoa, một con chim và những lời nói, chúng ta có thể nhìn ra sinh mệnh, nhìn ra tinh thần và nhân phẩm từ bên trong chúng. Cho dù cách nhau rất xa, nhưng vẫn có thể tưởng tượng ra cách sống của người đó. Đây đều là tác dụng của việc tập trung chú ý.

Từ những lời nói của Vân Cốc và Mạnh Tử có thể thấy được đó là những lời nói rất huyền diệu và chí lí. Đạo gia nhấn mạnh việc tập trung chú ý, không như vậy làm sao có thế xuất thân nhân hóa? Nói theo thư pháp hội họa, những tác phẩm thần kỳ tinh tế nhất, đẹp nhất và thiện nhất trong thư họa đều là do tác giả đã chuyên tâm tập trung sáng tạo ra. Khi sự chăm chú đạt đến mức độ cao nhất, không chỉ toàn bộ tâm tư nằm ở phía trên, mà còn không có sự cách biệt tâm vật, có cảm giác vô thần vô vật. Hàn Cán giỏi vẽ ngựa, khi ông vẽ tập trung toàn bộ tinh thần vào đó và truyền cái thần cho ngựa, cũng không có sự phân biệt giữa ông và ngựa; dốc toàn tâm vào con ngựa, trong lòng chỉ có ngựa, và cũng chỉ nhìn thấy mình trong ngựa. Vì vậy ngựa ông vẽ là ngựa thần, tương truyền có thể sống và đi lại trên đường phố.

Vương Hi Chi viết chữ cũng tập trung, khi ông viết ông không phân tâm, trong lòng chỉ nghĩ đến việc viết chữ, không biết đến sự tồn tại của ngoại vật, cũng không biết đến sự tồn tại của trời đất, vì vậy thần khí lưu thông, nét bút có thần. Chữ ông viết được gọi là vận thế thân phẩm, được ca ngợi là thánh thư không ai bằng.

Hà Thiệu Cơ khi bàn về lúc mình viết thư pháp đã nói: "Nín thở, tập trung vào ngòi bút, duỗi, gập, tiến, thoái, linh hoạt vô cùng". "Những nguyên nhân bên ngoài chỉ là phụ, tự bản thân mình mới là chính, chí khí phân tán thì không phải là anh hùng". Vì vậy từ trước đến nay, tất cả những người đạt được đến đỉnh cao nghệ thuật không ai không dốc hết sức lực và tinh thần cho lĩnh vực đó, Trình độ chăm chú tập trung này chính là khoảng trời đất vuông tròn.

183. DÙNG TẤT CẢ SỨC MẠNH CÓ TRONG THIÊN HẠ

Thuận theo hoàn cảnh, thuận theo trào lưu lịch sử, thuận theo thời thể là kim chỉ nam hành động của chúng ta, đây là điều cơ bản mà tất cả những người theo đuổi sự nghiệp phải tuân theo.

Những người muốn tạo dựng sự nghiệp lớn phải thuận theo trời và ứng với lòng dân, thuận theo thời cuộc mà tăng cường thể lực. Có nghĩa là, bạn phải biết sử dụng sức mạnh của hoàn cảnh, sử dụng sức mạnh của thời đại, của nhân dân, của tín ngưỡng, sử dụng toàn bộ sức mạnh theo xu thế thiên hạ.

Sử dụng hợp lí, thuận theo xu thế phát triển của sự việc mà tăng cường hướng dẫn thì sẽ có thể thu được hiệu quả to lớn.

Thuận theo hoàn cảnh, thuận theo trào lưu lịch sử, thuận theo thời thế là kim chỉ nam hành động của chúng ta, đây là điều cơ bản mà tất cả những người theo đuổi sự nghiệp phải tuân theo. Dưới tiền đề này, trước tiên chúng ta phải thừa nhận nguyên tắc khác trong nguyên tắc: tốt nhất là chúng ta sử dụng môi trường để thuận theo môi trường, không đánh mất bản tính và mục đích của mình theo hoàn cảnh, đồng hóa theo môi trường. Tổng hòa sức mạnh đã biểu hiện trong hoàn cảnh chính là thế lực.

Cổ nhân nói: "Tuy có trí tuệ nhưng không bằng thừa thế, tuy có cuốc nhưng không bằng chờ đợi nông thời". Lại có câu Những người muốn giành được thiên hạ phải có thể tham định sức mạnh của thiên hạ". Binh gia thời trước ai cũng coi trong điều cơ bản này.

Ở đây sẽ phân tích kĩ hơn để chúng ta thấy rõ. Ví dụ sức mạnh của tôn giáo tín ngưỡng, sức mạnh của tư tưởng tinh thần, của phong tục tập quán, sức mạnh của các mặt như ngôn ngữ văn tự, quan hệ huyết thống, những sức mạnh nhiều mặt này đều có thể được sử dụng, nắm vững một cách linh hoạt thì có thể giành được thành công lớn mà tốn ít công sức. Nếu làm trái hoặc vứt bỏ những sức mạnh này tất yếu sẽ tốn nhiều công sức mà hiệu quả thu được khiêm tốn, thậm chí không thành công dù chỉ một việc. Làm lãnh đạo thuận theo hoàn cảnh để đạt được mục đích của mình, vì cục diện và cảnh ngộ chung, hợp sức của mọi người lại thì có thể thỏa mãn nhu cầu của mọi người và nhân cơ hội này giành được sự yêu mến và giúp đỡ của mọi người. Đây cũng là biện pháp chính mà anh hùng, hào kiệt từ trước tới nay vẫn dùng để thu hút nhân tài, nắm vững thời cơ, nắm vững thế đạo, thành công trong sự nghiệp.

Sở dĩ Thành Cát Tư Hãn có thể tung hoành hai châu lục lớn: châu Âu và châu Á là vì mưu lược quân sự tài giỏi của ông, là vì sự gan góc dũng cảm của quân đội ông, ngoài ra còn có một yếu tố khác mà mọi người coi thường đó là đi đến đâu ông đều có thể không phân biệt đối xử, nhìn nhận một cách công bằng giữa các bè phái, các tôn giáo khác nhau. Tuy ông tàn nhẫn với kẻ thù nhưng lại tôn trọng phong tục tập quán, tôn giáo... của bất cứ nơi nào, và nhân cơ hội đó có được sự đồng tình của mọi người, thậm chí cả sự giúp đỡ to lớn. Đây là điểm quan trọng khiến ông thành công trong sự nghiệp. Con cháu của Thành Cát Tư Hãn là Ba Tì Nhĩ đã kế thừa và phát huy truyền thống này, sau khi cháu của Ba Tì Nhĩ là Á Cách Bá kế vị thì truyền thống này càng được phát huy hơn. Ba Ti Nhĩ bị ép buộc mang tàn binh bại tướng đến Ấn Độ xây dựng vương quốc, xưng là hoàng đế Tư Đản Ấn Độ. Ông rất tôn trọng, không dám có một chút phân biệt đối xử đối với tôn giáo, phong tục tập quán của Ấn Độ. Sau khi cháu của ông là Á Cách Bá kế vị, Á Cách Bá đã chinh phục toàn bộ lãnh thổ Ấn Độ. Tuy biết người của Á Cách Bá không nhiều, song sự nghiệp, công trạng, quyền lực của ông thực sự có thể sánh ngang hàng với Tần Thủy Hoàng, Hán Cao Tổ hoặc Hoàng đế Charly [5] , đại đế Juntidanding [6] . Những công trạng mà ông vất vả lập được ở Ấn Độ đến nay vẫn còn, có ý nghĩa thời đại trong lịch sử nhân loại. Lúc ấy ông xứng đáng là thành chủ biên minh tài trí hiểu biết rộng, đã thể hiện sâu sắc khí phách của nhà chính trị. Ông đều rất tôn trọng các tôn giáo, không có tư thế của kẻ chinh phục, là bậc quân vương, chưa từng đây người khác vào chỗ khó, ngược lại khiêm tốn, trọng dụng nhân tài. Ông từng nói: "Bản thân tôi còn cần người khác chỉ dẫn, làm sao dám xưng là người lãnh đạo? Ông dùng người không phân biệt là người Hồi, người Mông, người Vương Chủng, Yalian, người Ấn Độ hay là người Daluopicha cũng không để ý đến thân phận cao quý, bần tiện của họ. Vì vậy, ông đã được dân tộc khác và người nước khác ủng hộ hết lòng.

184. PHÒNG HỌA TỪ TRƯỚC KHI NÓ XẢY RA

Dòng nước chảy không bị chặn có thể thành dòng sông. Ngọn đuốc không bị dập tắt sẽ cháy thành ngọn lửa hừng hực.

Lão Tử nói: "Lớn từ nhỏ mà thành, nhiều từ ít mà thành. Giải quyết vấn đề phái làm từ chỗ dễ. Thực hiện nguyện vọng phải bắt đầu từ những việc nhỏ. Những việc khó trong thiên hạ phải bắt đầu từ những chỗ đơn giản; việc lớn trong thiên hạ phải bắt đầu làm từ những việc nhỏ. Làm một việc thì phải giải quyết thỏa đáng trước khi nó phát sinh; xử lý chính trị của đất nước phải chuẩn bị trước khi tai họa xảy ra. Cây to nhiều người ôm lớn lên từ mầm cây nhỏ bé; đài cao chín mươi tầng được xây từ đống bùn đất, chuyến đi vạn dặm bắt đầu từ bước đi đầu tiên. Những người có chút thành công sẽ dẫn tới thất bại, những người cố chấp sẽ bị tổn thất. Vì vậy bậc thánh nhân có "đạo" luôn không ham muốn cống hiến nhiều, nên có thể thành việc lớn".

Lão Tử nói rằng: "Dùng thái độ vô vị để tạo ra thành tựu, dùng cách không sinh chuyện để xử lý sự vật". Dùng những quan niệm triết học cơ bản này để tiếp cận với việc sử dụng sự nhỏ bé. Vì vậy cơ hội thành công hay thất bại của sự nghiệp thường ẩn nấp trong cái tiếp cận với sự nhỏ bé này. Cho nên các bậc thánh hiền chí sĩ và những người thành công vĩ đại trong sự nghiệp khi dùng mưu lược ai cũng thận trọng với những cơ hội nhỏ bé và được ẩn kín đó,

Thiên Huyền Cơ nói: "Điều quan trọng khi dùng cơ hội là có thể biết rõ cơ hội đó. Hiểu rõ cơ hội sẽ có thể nắm lấy, nắm được cơ hội thì có thể khắc phục được cơ hội đó".

Trong "Kinh dịch "- Tuyến Hệ Từ có nói: "Dịch là biểu hiện nhỏ của động, là sự phân biệt rõ ràng giữa cát và hung. Bậc quân tử gặp cơ hội là hành động, không bao giờ chờ đợi".

Khổng Tử nói: "Có hiểu tác dụng thần hiệu của cơ hội không?". Quỷ Cốc Tử nói: "Vừa muốn chu toàn, lại muốn tỉ mỉ, song tỉ mỉ và chặt chẽ lại nằm ở sự thận trọng". Lại nói: "Chỉ cần nhìn thấy mầm ban đầu của sự vật thì có thể biết được xu thế phát triển và thực chất của vấn đề".

Thiên Huyền Tử nói rằng: "Thánh nhân biết cơ hội, người ngốc nghếch thì không thấy cơ hội; thánh nhân dùng cơ hội, người ngốc nghếch không dùng". Giống như đối với cái lợi hại được mất của sự vật, giống như sự rõ ràng, mọi người đều nhìn thấy mới có thể nắm lấy cơ hội để thực hiện; như vậy sẽ chinh phục được cơ hội, từ đó có thể thành công. Như vậy không hổ danh là bậc thánh hiền nhân sĩ! Cách làm của bậc thánh hiền nhân sĩ cơ bản là có thể biết được toàn bộ sự việc qua chi tiết nhỏ, có thể mưu cầu trong vô hình, có thể thành công ở chỗ vô tích (không có dấu vết). Vì vậy người giỏi dùng cơ hội thường đoán việc như thân. Đó chính là nguyên lý dùng cơ hội. Cho nên trong sự nghiệp nó có một tầm quan trọng ngang với sự kiên trì và tập trung, và là thực tế không thể phủ nhận.

Những nhân vật không thể trở thành lãnh tụ trong lịch sử là vì họ đã coi nhẹ điều quan trọng đó.

Khương Đại Công từng nói với Chu Văn Vương: "Dòng nước không bị chặn sẽ có thể trở thành dòng sông, ngọn đuốc không bị dập tắt sẽ cháy thành ngọn lửa hừng hực. Không tước đi những lá rườm rà ở hai bên thân cây làm sao có thể chặt bằng rìu được?

Quản Trọng nói: "Phòng bị khi chưa xảy ra tai họa".

Đây đều là những nguyên tắc mà các bậc thánh hiền xưa khi lập nghiệp, trị quốc và trị vì thiên hạ không thể không thận trọng cảnh giác với những cái nhỏ bé. Khi xảy ra chuyện, dựa vào tình thế có thể hành động dần dần từ từ. Vì vậy "Kinh dịch - Thiên Hệ Từ" đã nói rằng: "Quân tử biết vi (nhỏ) biết chương (sáng), biết nhu (mềm), biết nhược (yếu)".

Chu Văn Lương thường rất cẩn thận, trở thành vua nhưng lúc nào cũng cung kính; Khổng Tử thường thân trọng lo sợ. Sự nghiệp cả đời Gia Cát Lượng đều do hành động thận trọng mà có. Việc không phân lớn nhỏ, vật không phân to bé đều cần thận trọng, cho nên trong đời gặp ít thất bại. Vì vậy chúng ta không thể coi nhẹ dù việc lớn hay nhỏ. không thể không trừ những cái ác nhỏ. Đồi núi tuy cao nhưng cũng là do từng động đất, từng hòn đá chồng chất lên mà thành. Sông hồ tuy lớn nhưng cũng là do những dòng chảy nhỏ hợp lên mà thành.

Khổng Tử thường phân tích sự hưng thịnh của Thương Trang vương, Chu Vũ vương: "Họ không phải xưng vương chỉ bằng một việc thiện, sự thảm bại của Hạ Kiệt, Ân Trụ cũng không phải chúng làm một việc ác mà bị diệt vong".

185. NẮM CHẮC THỜI CƠ

Lập kế hoạch thì phải kĩ càng, bảo mật thì phải nghiêm khắc, phân biệt thời cơ là do kinh nghiệm, tận dụng thời cơ là ở sự quyết đoán.

Khương Đại Công trong "Thiên bình đạo" có viết: "Cách dùng binh giành thắng lợi là quan sát kĩ động tĩnh của kẻ địch, nhanh chóng nắm lấy cơ hội có lợi, nhanh chóng tấn công chúng". Trong "Thiên phát khởi" có viết: "Khi thiên đạo không có tai họa thì không thể phát động chiến tranh, khi nhân đạo không gặp tai họa thì không thể lập kế hoạch dấy binh. Phải thấy tận mắt tai họa đối với đất nước và con người thì mới có thể lập kế hoạch chinh chiến". Có nghĩa là khi tính toán phải nhìn nhận thời gian, nắm vững nguyên lý chọn lựa thời cơ.

Thời cơ là điều kiện cực kỳ quan trọng đối với sự thành bại của sự nghiệp, nếu chọn lựa đúng thì sẽ thu được nhiều thành quả mà không tốn công sức, chọn lựa không đúng thì sẽ thất bại.

Mạnh Tử từng nói: "Tuy có trí tuệ nhưng không bằng nắm lấy thời cơ, tuy trong tay có cuốc nhưng không bằng chở đến nông thời".

Là lãnh tụ sáng nghiệp thì phải hiểu rõ nguyên lý thay đổi thời cơ.

Quỷ Cốc Tử trong "Dật văn" nói rằng: "Sở dĩ thánh nhân có thể sống mãi là vì họ có thể nắm được sự thay đổi thời cơ". Vì vậy cho dù là hành động hay kế hoạch, nếu không thuận theo sự thay đổi của thời đại, không vạch ra sách lược thích hợp hoàn cảnh mà chỉ bảo thủ thì chắc chắn thất bại.

Hàn Phi Tử nói: "Thế đạo đang thay đổi, sự vật cũng sẽ thay đổi, sự vật sắp thay đổi thì phải chuẩn bị cho lúc nó thay đổi". Đây là nguyên lý thay đổi thời cơ.

"Quốc ngữ" có nói: "Đợi nó đến và xử lý chính xác nó, sử dụng nó theo thời cơ thích hợp". Câu này dường như giống với câu "Người thông minh khi hành sự luôn có thể dựa vào thời cơ" trong Lã Thị Xuân Thu-thiên "Bất quảng", đều muốn nói: để tìm kiếm sự nghiệp, phải lựa chọn thời gian thích hợp, để đạt được hiệu quả cao nhất mà tốn ít sức lực nhất. "Thời gian thích hợp" đó chính là thời cơ.

"Binh kinh - Cơ đệ nhị" của Yến Tử có nói rằng: "Về việc dùng binh, lúc an nguy là chiến cơ (thời cơ), bước ngoặt của cục diện chiến trận là chiến cơ, bước ngoặt quyết định của chiến sự là chiến cơ, thời gian chính xác là chiến cơ. Có lúc ngay trước mắt là chiến cơ, nhưng trong chớp mắt lại không phải là chiến cơ. Có cái được nắm lấy và sử dụng là chiến cơ, có cái chỉ hơi buông lỏng đã không phải là chiến cơ. Lập kế hoạch phải kĩ càng, bảo mật phải nghiêm khắc, phân biệt thời cơ là do kinh nghiệm, tận dụng thời cơ là ở sự quyết đoán". Ở trên đã phân tích rõ tầm quan trọng và bí quyết cơ bản để vận dụng thời cơ.

186. THUẬT VUÔNG TRÒN ÂM DƯƠNG ĐỂ GIÀNH THẮNG LỢI

Trong sự nghiệp, nguyên tắc của chúng ta là cố gắng tìm hiểu bí mật của người khác và giấu kín bí mật của mình. Đặc biệt là khi vạch ra mưu lược lớn, kế hoạch lớn điều đó càng thể hiện rõ.

Binh thư cổ đại viết rằng: "Khi bàn chính sự, dùng binh, khi coi là kẻ thù hay là bạn, khi muốn đánh hay muốn hòa đều phải coi bí mật là trên hết. Giữ được bí mật khiến kẻ địch không hay biết, dùng diệu kế khiến kẻ địch không thể đoán được, đây chính là nguyên lý bí mật trong kế sách học.

Cùng với sự tiến bộ của thời đại, sự phát triển nhanh chóng của khoa học kĩ thuật, các mối quan hệ giữa việc với việc, người với người cũng trở nên phức tạp. Khoa học càng tiến bộ thì các biện pháp tấn công phòng thủ càng thần kỳ huyền diệu.

Khi tính toán những việc lớn, càng phải giữ bí mật. Bí quyết để những chiến lược và chính sách mưu lược phát huy hiệu quả là nhân lúc địch không phòng bị đánh bất ngờ và giành chiến thắng. Để giành thắng lợi một cách bất ngờ phải có kế sách chu toàn cụ thể và phải giữ bí mật một cách nghiêm ngặt. Vì vậy trong "Kinh dịch - Tiết hưu" có nói: "Mồng chín không ra khỏi nhà thì không phạm phải sai lầm".

Khổng Tử nói: "Nguyên nhân nảy sinh tai họa chính là đã coi ngôn ngữ là bậc thang, làm vua mà không thận trọng thì sẽ mất đi đại thần, làm đại thần mà không thể giữ bí mật thì sẽ mất mạng, chuyện trọng đại mà không thể giữ bí mật thì khó mà thành công, cho nên bậc quân tử thận trọng chứ không dễ dàng tiết lộ".

Lão Tử nói: "Cá không thể rời bỏ vực sâu, như vậy mới có thể giữ an toàn, vũ khí hiện đại của đất nước không thể tùy tiện cho người khác xem". Cho nên tất cả mưu lược đều phải giữ bí mật đến mức quỷ thần cũng không biết, tất cả hành động đều huyền diệu thần kỳ. Không chỉ bất ngờ với kẻ địch mà còn bất ngờ với người đời sau trong thiên hạ. Như vậy mới có thể gọi là "thần bí". Có thể giữ bí mật cả khi tấn công, phòng thủ, tiến thoái sẽ khiến kẻ địch không ngờ tới, không thể đối phó, đó chính là bí quyết giành thắng lợi.

Trong "Thiên mưu" Quỷ Cốc Tử viết rằng: "Cách của thánh nhân là biết ẩn nấp và giấu diếm". Trong "Thiên ma" ông lại nói: "Mưu lược của bậc thánh nhân khi giấu kín thì là thần diệu, khi lộ ra thì là thần minh".

Về sự nghiệp, nguyên tắc của chúng ta là: cố gắng tìm hiểu bí mật của người khác và giấu kín bí mật của mình; đặc biệt khi vạch ra mưu lược lớn điều đó càng quan trọng vì vậy trong binh pháp của Trương Đại Công có hai chương nổi tiếng: "Âm phù", "Âm thư", và đã vạch rõ: "Thần cơ quỷ tế (thần quỷ đều bí mật), là đạo thuật để âm dương chiến thắng lẫn nhau". Không thể nói rằng câu ông nói là không có căn cứ.

Yến Tử trong "Kinh Binh - Bí thiên - 28" có viết: "Mưu kế thành công là do có thể giữ kín bí mật, thất bại là do tiết lộ bí mật. Vì vậy những điều quan trọng nhất trong lĩnh vực quân sự phải được giữ kín. Việc một người làm không thể để hai người biết; kế hoạch ngày hôm sau không thể tiết lộ vào ngày hôm nay. Suy ngẫm kĩ càng từng chi tiết trong mưu kế, thận trọng đến mức không một chút lơ là. Mọi hành động đều có thể bảo mật, còn phải tránh tiết lộ trong khi nói chuyện, còn phải cẩn thận khi ngủ mê sẽ nói lộ ra. Trước khi hành động thì bộ đội thường giữ kín kế hoạch, dùng ai vào nhiệm vụ gì không nói cho họ biết trước. Nếu có điều gì có thể nói cũng có thể nói trước để bày tỏ tín nhiệm với người đó, thường xuyên thành thật với người đó, nhưng để lộ một chút bí mật là để bảo vệ bí mật tốt hơn".

Trong lịch sử, thực tế có rất nhiều người đều vì một chút lơ là, nói ra bí mật dẫn đến toàn bộ công sức trước đó trở nên vô ích. Vì vậy trong "Thiên ma" Quỷ Cốc Tử nói: "Phải biết che đậy và giữ bí mật. Giữ kín, thay đổi diện mạo, thoát khỏi sự việc, khiến người không biết, quý không hay. Người như vậy sẽ tạo dựng được thành công mà không gặp tai họa".

Trong "Chuẩn Nam tử - Thuyên Ngôn Huấn" có viết: "Bậc thánh nhân không làm hại mình vì danh, không tiết lộ mưu kế, không bị trí tuệ chi phối, ẩn náu trong vô hình, hành động không để lại dấu vết. Vì vậy thánh nhân khi che giấu thì không để lộ dấu vết, giấu dấu chân vào trong vô vị"

Trong "Binh lược - Huấn" có ghi: "Dụng binh giỏi ở chỗ không để người khác đoán định, giấu kĩ binh lực để người khác bất ngờ, khiến kẻ địch không thể phòng bị". Nếu mưu lược bị lộ thì hỏng. Kẻ địch biết được thực lực thì sẽ bị chúng khống chế. Vì vậy người giỏi dùng binh, có thể giấu được cả trời cao đất dày và cả kẻ địch.

Những kế hoạch quân sự, những mưu lược chính trị quan trọng đều phải coi việc giữ bí mật làm hàng đầu. Làm người cũng vậy, chuyện có thể giấu thì nhất định phải giấu, không nói với những người không có liên quan, những người không cần phải nói cho họ biết thì phải giấu kín. Ưu khuyết điểm của mình đều phải che giấu, nếu muốn có thành công thì càng phải như vậy. Giấu kín không để lộ dấu vết là biện pháp tốt nhất.

Trong "Thuyết uyển" có ghi: Tề Hoàn công và Quản Trọng thảo luận kế hoạch tấn công nước Cự. Khi kế hoạch chưa thực hiện đã bị người dân biết, Hoàn công thấy kỳ lạ hỏi Quản Trọng, Quản Trọng nói: "Trong nước Cự chắc chắn có thánh nhân", và thế là cho gọi đội danh dự đến, đứng theo từng cấp, Quản Trọng chỉ Đông Quách Hùng nói: "Ngươi là kẻ nói ra việc sẽ chinh phạt nước Cự, tại sao người lại nói như vậy?". Anh ta trả lời: "Tôi nghe nói quân tử giỏi việc dùng mưu kế, tiểu nhân giỏi việc dùng tâm ý, tôi thầm đoán ra thôi".

Quản Trọng lại hỏi: "Ta không nói tấn công nước Cự, sao ngươi lại đoán được?". Anh ta trả lời: "Tôi nghe nói quân tử có ba loại sắc thái tình cảm, người thoải mái vui vẻ, đó là biểu hiện của sự vui vẻ, người có thần sắc nghiêm túc, thanh tịnh, đó là biểu hiện của sự đau khổ, người có thần sắc rất vượng, đó chính là biểu hiện sắp dấy quân đánh trận. Ngài thở dài mà không ngâm vịnh, đó chính là muốn nói nước Cự. Ngài giơ cánh tay lên chỉ, tất nhiên là nước Cự. Hơn nữa tôi, nghĩ thầm rằng trong các nước chư hầu chỉ có nước Cự chưa phục tùng nên tôi nói như vậy.

Từ sắc thái tình cảm của một người mà đoán ra như vậy không phải là thánh nhân cũng là thiên tài, còn phân tích cũng rất hợp lí. Như vậy, giữ bí mật mà không để lộ một chút dấu vết gì cũng là một việc rất khó khăn.

187. NGỌN LỬA NHỎ CÓ THỂ BỐC CHÁY LAN TRÀN

Có kinh nghiệm mấy chục năm thì mới có thể tạo dựng được sự nghiệp mấy chục năm. Có kinh nghiệm (kiến thức) ngàn năm thì mới có thể tạo dựng sự nghiệp ngàn năm.

Chỉ có thánh nhân thì mới có thể dựa vào kiến thức sâu rộng mà đoán biết được tương lai, mới có thể ngăn chặn từ đầu. Nếu muốn có ý chí lớn, kiến thức sâu rộng phải bồi dưỡng trí tuệ cho mình. Có trí tuệ mới có thể suy nghĩ thấu đáo, mới có thể đoán việc như thần. Việc sâu có tính toán sâu, việc nông có tính toán nông, việc xa có tính toán xa, việc gần có tính toán gần, việc lớn có tính toán lớn, việc nhỏ có tính toán nhỏ. Nếu đạt đến mức tĩnh lặng như thần coi như không thất sách, sáng như nhật nguyệt, chiếu mà không để lại bóng.

Có kinh nghiệm mấy chục năm thì mới có thể tạo dựng được sự nghiệp mấy chục năm. Có kinh nghiệm (kiến thức) ngàn năm thì mới có thể tạo dựng sự nghiệp ngàn năm.

Nếu chỉ nghĩ đến sự được mất nhất thời, dự tính sự thành bại trước mắt, oai hùng một phương, ra uy làm phúc ở một chốn, không thể coi là sâu rộng, ngược lại còn làm hại con hại cháu. Có trí tuệ lớn mới có thể vừa nhìn đã hiểu, mới có thể biết trước, hay trước.

Tô Thức từng nói: "Nước Tề bá quyền hung hãn, Chu Công biết sau này tất có đại thần giết vua cướp ngôi. Nước Vệ quá nhỏ bé nên Lý Tử biết sau này chắc chắn sẽ mất nước. Nước Ngô công phá nước Sở, tiến vào quốc đô Ngạc, Trần đại phu biết nước Sở sẽ lại được khôi phục. Tấn Vũ để thống soái binh mã bình Ngô là biết chắc chắn xảy ra việc xấu. Tùy Văn để bình Trần, Phòng Kiều biết ông vua này sẽ không sống được lâu". Đó là những trí tuệ biết được việc người khác không biết, thấy được việc người khác không thấy.

Người có mưu đồ bá vương càng phải có khả năng vừa nhìn là hiểu biết trước để tránh xảy ra tai họa, lập tức ở nơi vô bóng vô hình. Vì vậy Thi Tử nói: "Mầm họa thì dễ trừ, phải loại trừ những người không thể tránh, nếu đợi đến khi âm mưu anh ta thành công thì muốn loại bỏ cũng không được, muốn tránh cũng không xong. Những người cầm quyền sáng suốt, thì tuy làm ít nhưng lại có nhiều công trọng. Cây to cao chọc trời, nếu chặt nó từ lúc còn nhỏ thì rất dễ, nhưng khi nó lớn rồi thì hàng trăm người cầm rìu chặt cũng không thể chặt được, dùng lửa để đốt thì lửa cũng tắt. Mầm hoa giống như ngọn lửa ban đầu, rất dễ dập tắt, nhưng khi nó tác oai tác quái thì đến tài năng của Khổng Tử, Mạc Địch cũng không cứu vãn nổi. Nhà cháy mà mọi người đến cứu thì có thể biết được đức hạnh của chủ nhà. Người già có thể ngăn chặn hiểm họa từ đầu nên cả đời chưa từng phải chịu họa cháy nhà. Đạo trời đất, không thấy nói nuôi dưỡng vạn vật mà lại khiến cho vạn vật sinh trưởng, cũng không thấy nó hủy hoại vạn vật mà lại khiến vạn vật bị hủy hoại, đạo lý của thánh nhân cũng vậy. Họ mang đến niềm hạnh phúc, lại là niềm hạnh phúc mà mọi người không nhìn thấy, họ trừ tai họa cũng là những tai họa mà mọi người không biết.

Là người lãnh đạo cao nhất, khi xử lý việc chính trị, trị vì trăm họ mà không xử lý khi chưa xảy ra loạn, khi không có loạn; cầu lợi khi còn chưa hay chưa biết thì sẽ phải tốn nhiều công sức mà thành tựu thu được thì ít, đây lẽ nào là kiến thức của một nhà lập nghiệp cao minh xuất sắc.

188. GIÀU CÓ GỌI LÀ ĐẠI NGHIỆP

Có một sẽ có hai, có hai sẽ có vạn vật, dựa vào nhau mà tồn tại, khắc chế nhau mà tồn tại và tiếp diễn đến cùng.

Mọi sự vật trong thế giới đều tồn tại theo kiểu tương sinh tương thành, tương phụ tương khắc. Vì vậy "Kinh dịch" đã viết theo kiểu mâu thuẫn đối lập với nhau giữa âm dương, càn khôn, cương nhu, cát hung, động tĩnh, nam nữ...

Có một sẽ có hai, có hai sẽ có vạn vật, dựa vào nhau, khắc chế nhau mà tồn tại và tiếp diễn đến vô cùng.

Trong "Thiên mưu", Quỷ Cốc Tử nói rằng: "Biến xuất phát từ sự, sự xuất phát từ mưu, mưu xuất phát từ kế, kế xuất phát từ nghị, nghị xuất phát từ thuyết, thuyết xuất phát từ tiến, tiến xuất phát từ thoái, thoái xuất phát từ chế, vì vậy chế là sự. Vì vậy, xử lý sự việc phải hiểu rõ biến (thay đổi), "phân uy" "tán thể" mà Quỷ Cốc Tử nói, "đắc gián" mà Câu Tử đưa ra cùng với nguyên lý "dụng gián" (dùng gián điệp) mà Khương Đại Công, Tôn Vũ và các nhà mưu lược lớn đã nói đều được dùng để giải quyết mâu thuẫn giữa người với người.

Trong "Kinh dịch" có nói: "Sự giàu có được gọi là đại nghiệp thay đổi, mỗi ngày được gọi là thịnh đức, nảy sinh liên tiếp được gọi là biến dịch, thành tượng gọi là Càn, hiệu pháp gọi là Khôn, quan sát quá khứ để tìm hiểu tương lai gọi là chiêm (xem bói), biến thông gọi là sự, âm dương không thể đoán gọi là thần". Sinh sôi liên tục biến hóa khôn cùng. Trong "Kinh dịch" còn nói: "Tham khảo sự biến hóa của nó, xếp theo thứ tự những con số phức tạp, tinh thông quy luật biến đổi của nó, sẽ hoàn thành văn tự, số liệu, nghiên cứu ra số lý của nó, sẽ định ra dáng vẻ của thiên hạ. Không phải là sự thay đổi của thiên hạ, thì liệu có cái gì giống như vậy? Tóm lại đều muốn dạy chúng ta hiểu quy luật phát triển của vạn sự vạn vật trong trời đất. Đồng thời cũng dạy chúng ta trong cối dĩ thành, tương sinh dĩ biến, mối quan hệ giữa sự vất quyết định bởi tính mâu thuẫn giữa chúng và quy luật biến đổi".

Vạn vật trong thế giới có tính mâu thuẫn giữa người với người. Có người từng nói: "Lúc đóng lúc mở là chỗ thần diệu của Kinh dịch, lúc hợp lúc trương là quan điểm của Lão Tử, đạo thuật của Quỷ Cốc Tử luôn có những điểm khác với Kinh dịch và Lão Tử, vì vậy nó tỏ ra rất thần bí, quan sát tổng hợp những chỗ huyền diệu, kỳ lạ, những sự thay đổi của từ đó khiến mọi người khéo để trắc định những chỗ sâu sắc huyền diệu, thuần tuý chỉ có thể nắm được tính mâu thuẫn của sự vật, người, là trục chuẩn vừa đóng vừa mở, vừa hợp vừa trường. Vì vậy phải lựa chọn những điều trọng yếu của họ làm nguyên lý chế biến, định kế, lập sự.

Những người tạo lập sự nghiệp từ trước đến nay đều vận dụng nguyên tắc này, cũng rất nhiều người vận dụng nó đã giành được thành công mà không biết. Tinh thông nhưng không có chỗ dùng, hoặc không có cơ hội để phát huy tác dụng của nguyên tắc này. Họ bèn tập hợp thành sách và trở thành nhà mưu lược. Người đời sau biết đến nó và dùng nó, nhưng khi dùng không đúng hoặc chưa nắm vững thế, vì vậy mà trở thành quái kiệt, những người như thế này cũng rất nhiều nhưng mỗi người lại có cách vận dụng riêng hoặc sâu hoặc nông, vụng về hoặc thần diệu, cũng không thể nói một cách tổng quát.

189. LOẠI BỎ TẤT CẢ KHÓ KHĂN GIAN KHỔ

Nếu một người có tính kiên trì thì khi bị người khác chê cười cho là anh không sáng suốt, anh ta vẫn có thể kiên trì đến cùng, bước đường phía trước của anh ta rất vĩ đại và đầy khó khăn. Những người có trí tuệ, tu dưỡng đạo đức rất sâu, ý chí kiên định nhất, ngoan cường nhất. Ý chí kiên định không rời, tinh thần không khuất phục đầu hàng chính là chiếc chìa khóa vàng để loại bỏ mọi khó khăn gian khổ, vượt qua mọi sự nguy hiểm; cũng là đặc điểm nổi bật của những người thành công lớn và lập đại nghiệp. Cần biết rằng thất bại không phải là sự kết thúc, cái chết mới là sự kết thúc.

Gia Cát Lượng nói: "Tận tụy hết lòng, chết rồi mà vẫn còn tiếng thơm!". Đây chính là khái niệm cao nhất của tất cả anh hùng hào kiệt, nhân vật vĩ đại. Tất cả mọi sự thành công lớn trong sự nghiệp đều là vì bản thân vẫn kiên trì theo đuổi trong khi người khác bỏ dở giữa chừng.

Nếu một người có tính kiên trì thì khi bị người khác chê cười cho là anh không sáng suốt, anh ta vẫn có thể kiên trì đến cùng, bước đường phía trước của anh ta rất vĩ đại và đầy khó khăn. Song, mặt đối lập của thành công là thất bại, nhưng khi xác định thất bại, chúng ta cho rằng đó là thất bại nhưng người khác lại không cho rằng đó là thất bại, có thể nhiều lần đứng dậy sau những vấp ngã, có dũng khí có nghị lực, tìm kiếm thắng lợi từ trong thất bại, tìm kiếm thành công trong thất bại, như vậy bạn sẽ không bao giờ thất bại đối với những người tự tin vào năng lực của mình, không hề để ý đến những thành bại tạm thời của mình thì căn bản không có cái gọi là thất bại đối với những người có ý chí muôn phần kiên định và mục tiên không thay đổi, cũng không có cái gọi là thất bại. Người khác đã từ bỏ, nhưng bạn vẫn kiên trì, bọn họ lùi bước nhưng bạn vẫn tiến bước, người như vậy sẽ không có cái gọi là thất bại! Đối với những người sau mỗi lần vấp ngã có thể đứng dậy ngay lập tức, mỗi lần rơi xuống đất lại nhảy lên cao giống như quả bóng da thì sẽ không có cái gọi là thất bại. Đó chính là "thất bại là mẹ thành công", chính là phải từ thất bại tiến đến thắng lợi, thắng lợi mới chính là mục tiêu mà chúng ta hướng tới, mới là mong ước của mọi người.

Vì vậy, ý chí ngoan cường và kiên định, tinh thần không chịu khuất phục chính là chiếc chìa khóa vàng để tiến đến thành công của các anh hùng hào kiệt, các nhân vật vĩ đại từ trước tới nay. Thắng lợi cuối cùng thuộc về những người có ý chí ngoan cường nhất, kiên định nhất.

190. KHÔNG THÀNH CÔNG THÌ THÀNH NHÂN

Khi rơi vào hoàn cảnh khó khăn phải kìm nén sự tức giận, trong thời khắc nguy hiểm hoạn nạn phải giấu đi sự tức giận, vào những giây phút quan trọng sinh tử thành bại phải biết lạc quan.

Dám mạo hiểm, dám dốc đánh canh bạc cuối cùng là công cụ hữu dụng để những người có ý chí kiên cường nhất chinh phục thiên hạ lập nên đại nghiệp. Dám mạo hiểm đầu tiên phải chiến thắng được tâm lý sợ hãi, sự nhát gan, phải có một tinh thần không biết sợ hãi dũng cảm tiến lên phía trước, dám dốc đánh canh bạc cuối cùng, đầu tiên phải chiến thẳng tâm lý cầu an, tâm lý lùi bước, có tinh thần hy sinh "không thành công thì phải thành nhân". Tâm lý sợ hãi, nhát gan, cầu an, lùi bước là kẻ thù trong sáng lập sự nghiệp của các nhân vật vĩ đại, cũng là kẻ thù chung của chúng ta.

Người vĩ đại nhất chính là những lãnh tụ anh minh sáng lập ra thiên hạ, xây dựng thiên hạ. Nhưng những bậc quân vương kế thừa sự nghiệp của tổ tiên ngoài rất ít người có thành công đặc biệt trên cả văn lẫn võ, còn lại đều là kẻ thất phu bình thường, dung tục. Khi mở ra cục diện lớn, xây dựng đại nghiệp luôn có nhiều nguy hiểm, chết, nạn rình rập và những khó khăn, nguy hiểm, thất bại gặp phải ngày càng lớn, công trạng của người đó cũng sẽ càng vĩ đại, vượt mọi thế hệ.

Đặc điểm của những người vĩ đại biểu hiện ở khí phách anh hùng không biết sợ hãi, ở tính cách hào hùng dũng cảm mạo hiểm, nghị lực kiên cường không thay đổi, ở tinh thần cao thượng dám hy sinh. Muốn làm việc lớn phải có dũng khí. Khi rơi vào hoàn cảnh khó khăn phải kìm nén sự tức giận, trong thời khắc nguy hiểm hoạn nạn phải giấu đi sự tức giận, vào những giây phút quan trọng sinh tử thành bại phải biết lạc quan cũng chính là tinh thần phấn chấn. Có thế chịu khổ thì tự nhiên sẽ không sợ khổ, cũng không có cái gọi là khổ; có thể mạo hiểm, thì tự nhiên không sợ nguy hiểm, cũng không có nguy hiểm; có thể không biết sợ hãi, thì tự nhiên sẽ không biết sợ gì, chỉ có kẻ địch sợ ta. Đây cũng chính là chân lý.

Napoleon mỗi lần ở trong thời khắc nguy hiểm liền xuất hiện trên chiến trường, vì vậy sức chiến đấu của binh sĩ sẽ càng tăng lên mấy lần, có thể xoay chuyển chiến cục, chuyển nguy thành an, chuyển bại thành thắng. Không chỉ có ông mà tất cả các danh tướng xưa nay đều như vậy. Trên chiến trường, sự biểu hiện của tướng soái là điều quan trọng quyết định thành bại, nếu kinh hoàng sợ hãi ham sống sợ chết, thì cả quân đội sẽ trở nên hỗn loạn, dao động; nếu tướng soái bình tĩnh, không sợ hãi, vững vàng, thì sĩ khí của quân lính sẽ tăng lên trăm lần, đánh đâu thắng đấy. Đây là do lòng tin, chí khí tạo ra. Vì vậy, có lòng tin, có dũng khí chính là nhân tố chắc chắn mang lại sự thành công trong sự nghiệp.

191. CỐ GẮNG MỘT LẦN CUỐI CÙNG

Là một người lập nghiệp lớn, tìm kiếm công trạng lớn, phải hiểu được nguyên tắc dốc đánh canh bạc cuối cùng.

Dốc đánh canh bạc cuối cùng là một hành động còn mạnh hơn việc mạo hiểm, cũng có thể gọi là một sự liều lĩnh. Vào thời khắc quan trọng, vào lúc cần thiết không chỉ phải dùng tất cả sức mạnh của mình dốc đánh canh bạc cuối cùng, mà còn phải liều với cả tính mạng của mình.

Khi con đường sự nghiệp ở vào lúc khó khăn và nguy cấp tột độ, cũng chính là lúc sinh tử tồn vong, nếu không tranh đấu lần cuối bằng tất cả sức lực của mình thì rất khó cứu vãn cục diện, thoát khỏi hoàn cảnh khó khăn. Trong giây phút thành bại sinh tử đó không có cơ hội để suy nghĩ cẩn thận, suy xét tường tận, phải dốc đánh canh bạc cuối cùng để giải quyết vấn đề. Lúc đó phải đánh giá về mình một chút, có thể chắc chắn mấy phần thắng, phần trăm chắc chắn càng lớn, càng có khả năng chiến thắng. Nếu muốn mạo hiểm, thì trước tiên phải hiểu được cái giá của sự mạc hiếm. Dốc đánh canh bạc cuối cùng phải sớm có những dự tính, phải làm rõ mấy phần chắc chắn, phán đoán sẽ xuất hiện cục diện như thế nào. Nhất định không được làm một cách mù quáng, nếu không sẽ là một sự hy sinh vô nghĩa.

Trong lịch sử có ghi chép chuyện Hạng Vũ cứu chú hươu to. Đánh trận thắng ít bại nhiều, Trần Dư lại xin tiếp viện, Hạng Vũ đích thân dẫn quân đi chi viện, sau khi qua sông, dìm thuyền, dập vỡ nồi bát đĩa, đốt doanh trại, mang theo lương khô ba ngày, nói rõ tình hình với quân sĩ, trong lòng nghĩ chắc chắn sẽ chết, không có ngày còn sống trở về. Khi vào đến chiến trường, gặp quân Tần, qua chín lần giao chiến đã bịt được đường rút lui của quân Tần, đại phá kẻ địch, giết chết Tô Giác, bắt được Vương Ly, cho dù có đầu hàng hay không đều bị thiêu chết. Vì vậy tiếng tăm lừng lẫy thiên hạ, khi tiếp kiến chư hầu, khiến bọn họ sợ đến nỗi không dám nhìn mặt ông, quy mà đi. Đây là một minh chứng cho việc dốc đánh canh bạc cuối cùng. Trận chiến "Bối thủy nhất chiến" của Hàn Tín cũng giành được thắng lợi theo cách đó.

Ở phương Tây cũng có những ví dụ như vậy: sau khi Qiaosa và quân đội của ông bước lên đất liền nước Anh, ông quyết định không để đường rút lui cho quân đội của mình, và đốt hết thuyền để cho binh sĩ hiểu không thắng thì sẽ chết. Đây cũng là một kiểu dốc đánh canh bạc cuối cùng.

Napoleon từng nói: "Chỉ có thể nắm được cảm giác vui vẻ trong nguy hiểm". Ông cũng thường lấy sinh mạng mình ra để "đánh bạc". Trong chiến dịch Agela - chiến dịch có quan hệ đến cả cục diện chiến tranh, ông đã ra trận địa tiên tuyến đội mưa bom bão đạn để đốc chiến. Không làm như vậy ông cảm thấy binh sĩ rất khó hi sinh để giành chiến thắng. Ở Bulien khi thấy binh sĩ của mình chần chừ trước quả đạn của địch, ông liền thúc ngựa phóng về chỗ quả đạn sắp nổ.

Song "hổ ác gặp sống, chết không hối hận", liều lĩnh mạo hiểm, mù quáng thì kẻ thất phu ngu ngốc cũng làm được. Chỉ có người "không biết hoảng sợ, có sẵn mưu lược" thì mới nắm chắc được khả năng thực hiện "canh bạc cuối cùng", mới có điều kiện để thành công.

Gia Cát Lượng đánh đàn trong thành trống, Quách Tử ý một mình một ngựa chạy về doanh trại, theo một số người thì đây là trò đùa với tính mạng của mình. Xét tình hình thực tế lúc đó, làm như vậy là cần thiết, là hợp tình hợp lí.

192. NGUYÊN TẮC "DỐC ĐÁNH CANH BẠC CUỐI CÙNG"

Nguyên tắc dốc đánh canh bạc cuối cùng là phương pháp vật lộn với toàn bộ sức lực của mình. Đương nhiên sẽ cần có quyết tâm lớn, sự can đảm và dũng khí lớn.

Trong tình huống đặc biệt "dốc đánh canh bạc cuối cùng" có tính chất cưỡng ép, nếu cưỡng ép không thành thì sẽ khiến tất cả suy đoán sai lầm.

Nước Tần muốn lấy ngọc Hòa Thị của nước Triệu bèn nói dối là muốn dùng 15 tòa thành để cối. Khi Triệu vương đang tiến thoái lưỡng nan thì Lận Tương Như đem ngọc đến bái kiến Tần vương, sau khi phát giác ra ý đồ của Tần vương bèn tính kế để lấy lại ngọc về, bèn dựa vào cột và cất giọng tức giận: "Tôi thấy ngài không có ý trao thành trì cho nước Triệu, cho nên tôi lấy lại ngọc. Nếu ngài ép tôi, tôi sẽ đập đầu vào cột và đập luôn cả viên ngọc". Nói xong cầm viên ngọc lên vờ như sắp đập. Tần vương cho rằng tạm thời không nên cướp ngọc, lại sợ ông đập vỡ ngọc, cuối cùng đồng ý với ông. Lận Tương Như cuối cùng đã đem được ngọc về cho nước Triệu.

Sau khi mưu kế đó thành công, ông mạnh dạn thực hiện mưu kế tiếp theo, đế Tần vương và Triệu vương gặp nhau ở Dũng Trì bên Tây Hà. Lận Tương Như chờ sau khi Triệu vương đánh đàn cho Tần vương nghe liền đem chậu lên cho Tần vương gõ. Tần vương nổi giận, Tương Như liền quỳ xuống thỉnh cầu Tần vương: "Trong vòng 5 bước, tôi có thể dùng máu tươi của mình để vấy lên Đại vương". Tả hữu của Tần vương muốn giết ông, Tương Như liền mắng nhiếc họ. Tần vương đành gõ vào chậu.

Cũng nguyên tắc này, Tào Mạt đã sử dụng để quét sạch sự tủi nhục vì đánh trận ba lần đều thất bại và mất 500 dặm đất. Tào Mạt là tướng nước Lỗ, giao chiến với nước Tề, đánh ba trận thua cả ba, làm mất 500 dặm đất. Sau đó nhân cơ hội Đán Công xuất hiện ở đại hội các nước chư Hầu, Tào Mạt đã liều chết tay cầm thanh kiếm ba thước ép Tề Đán Công lên đàn, bình tĩnh lạ thường, vì vậy lấy lại được 500 dặm đất đã mất của nước Lỗ.

Những tình huống như vậy phải cực kỳ thận trọng khi thực hiện, nếu không dự đoán chính xác về tình hình hai bên, hành động một cách dễ dàng thì đều thất bại. Với nguyên tắc này giữa thành và bại thường không thể trì hoãn. Vì vậy chưa đến lúc nguy ngập thực sự, không thể sử dụng tùy tiện. Nguyên tắc dốc đánh ván cuối cùng thường là bí quyết thành công của nhiều nhân vật vĩ đại, có thể nói là phương pháp tranh đấu với toàn bộ sức lực. Đương nhiên như vậy cần có quyết tâm lớn, sự can đảm và dũng khí lớn.

Phân tích chính xác, đoán việc như thần, nhìn rõ đối phương, nắm chắc cơ hội mới có thể làm thành công. Nếu trước đó chưa nắm chắc, chưa chuẩn bị, không có kế hoạch, chỉ làm liều một cách thiếu suy nghĩ tất yếu sẽ bại nhiều thắng ít.

193. SUY NGHĨ MỘT CÁCH THỰC SỰ CHO SỰ NGHIỆP CỦA MÌNH

Hoàng Hà Trường Giang có thể cúi đầu trước hàng trăm con sông trong thiên hạ vì vậy nên sâu thẳm mênh mông. Con người có thể cúi đầu trước nhân sĩ thiên hạ thì sẽ bộc lộ được sự vĩ đại của mình.

Trong "Đạo đức kinh - chương 68", Lão Tử nói rằng: "Tướng giỏi dùng binh, không khoe khoang cái dũng của mình, người giỏi đánh trận, không nổi giận dễ dàng, người giỏi chiến thắng kẻ địch không đánh nhau chính diện với kẻ địch; người giỏi dùng người thường khiêm tốn với mọi người. Đây được gọi là cái đức không tranh giành với mọi người, được gọi là biết dùng năng lực của người khác, được gọi là quy luật tự nhiên".

Một nhà lãnh đạo, ngoài việc phải có những thứ mà Lão Tử đã nói, còn phải biết khoan dung độ lượng, đặc biệt phải khiêm tốn với mọi người.

"Bất sỉ hạ vấn, bất sỉ hạ vị, bất sỉ hạ sự, bất sỉ hạ nhân". Hạ vấn (hỏi người kém hơn mình) thì có thể có được kiến thức, hạ vị thì có thể có được thành công, hạ sự thì có thể có được công lao, hạ nhân thì có thể có được sự ủng hộ. Nếu tự cho mình là người thân không thể xâm phạm, ra vẻ là người cao quý dương dương tự đắc, muốn người trong thiên hạ sợ hãi kính phục dập đầu xuống đất để lạy, ca ngợi một cách ngoan ngoãn, ngoe nguẩy để được chú ý thì chỉ có thể có được đồng nát sắt vụn, gỗ mục cầu khô. Bầy lang sói thì khó có được người tài. Vì vậy, Mạnh Tử nói: "Thương Trang vương có được Y ân, trước tiên là để học hỏi ông sau đó mới để ông xưng thần; Tề Đán Công có được Quản Trọng, trước tiên cũng học hỏi ông sau đó mới để ông xưng thần".

Lưu Bị cả đời đều khiêm nhường hậu đãi Gia Cát Lượng nên Thi Tử dẫn lời của Khổng Tử rằng: "Sông hồ biển cả thật vĩ đại! Hoàng Hà Trường Giang có thể cúi đầu trước hàng trăm con sống trong thiên hạ vì vậy nên sâu thẳm mênh mông. Con người có thể cúi đầu trước nhân sĩ thiên hạ thì sẽ bộc lộ được sự vĩ đại của mình. Vì vậy: khiêm tốn với nhân sĩ thì sẽ có được hiền tài, khiêm tốn với kẻ địch thì sẽ có bạn, khiêm tốn với quần chúng nhân dân thì sẽ được khen ngợi".

Lão Tử nói: "Muốn lãnh đạo nhân dân phải biểu thị sự khiêm tốn của mình bằng lời nói, muốn lãnh đạo nhân dân phải đặt lợi ích của mình sau lợi ích của nhân dân". Các vị vua thanh minh từ trước tới nay đều có thể tự hạ mình.

Trong "Chí thư" có nói: "Hoàng đế học hỏi Phong hậu, Tân Hạng học hỏi Bành Tổ, Để học hỏi từ Chúc Dung, Nghiêu học hỏi từ Vụ Thành, Thuấn học hỏi từ Kỷ Hậu, Vũ học hỏi từ Mạc Như; Văn Vương, Vũ Vương học hỏi từ Đại Công, Khổng Tử học hỏi từ Lão Sính". Họ đều có thể hạ mình, cho nên mới có được công trạng, đều có thể nghĩ một cách thực sự cho sự nghiệp của mình.

194. CÓ THỂ TIẾN, CÓ THỂ LÙI
VÀ CÓ CÁCH TRÁNH HỌA

Trong xử thế con người phải biết đủ, phải biết dừng lại, biết rút lui, biết giấu kín, và coi đó là phương pháp thân diệu trong xử thế.

Khi sự nghiệp, công trạng của một người phát triển đến thời kỳ đặc biệt thì cần phải biết xử lý thế nào cho thỏa đáng. Cho dù tiến hoặc lùi dứt khoát cũng phải có cách tránh họa. Cổ nhân nói rằng: "Người công lao hơn chủ sẽ nguy hiểm cho bản thân, người nổi danh khắp thiên hạ thì sẽ không được khen". Vì vậy khi Hàn Tín bị bắt đã thốt lên rằng: "Quả nhiên như mọi người nói, khi chim đã bay đi hết thì cũng tốt không được dùng đến, khi con thỏ ranh mãnh chết thì con chó bị ăn thịt; nước địch bị phá thì mưu thân cũng vong; thiên hạ đã thái bình, thì ta phải chết!". Đây là kết cục của Hàn Tín vì ông không thể tiến hoặc lùi, lại không có cách để tránh họa.

Năm 11 đời Hán, Hán Cao Tổ đích thân chinh phạt bọn làm phản của Trần Hi. Sau đó Tiêu Hà từng đề nghị Lưu Bang giết Hàn Tín, điều này rất hợp với ý của Lưu Bang, khi Trương Lương vừa đi Tiêu Hà được phong ngay làm Tướng Quốc, gia phong 5 nghìn hộ, binh lính 500 người. Trần Bình đến bái kiến với Tiêu Hà và nói: "Họa của ông bắt đầu từ bây giờ đấy!" Tốt nhất là từ chối chức Tướng Quốc, mang hết tài sản nhập vào quân đội, như vậy Lưu Bang mới vui". Tiêu Hà nghe theo lời ông ta, quả nhiên Lưu Bang rất vui.

Mùa thu năm 20 đời Hán, Kinh Bộ mưu phản, Lưu Bang lại đích thân dẫn quân đi diệt trừ và diệt trừ sạch. Tiêu Hà lại mang hết tài sản gia đình ra để giúp đỡ trăm họ, giúp đỡ quân đội. Sau khi chinh phạt, Kinh Bộ về có người nói với ông: "Tai họa sắp giáng xuống cả nhà ông rồi! Ông là tướng quốc, công lao lại lớn nhất, vậy còn có thể hơn được không. Song khi ông vào Quan Trung đã được lòng của bách tính, điều đó kéo dài hơn mười năm rồi! Lòng dân hướng về ông, ông cứ lấy lòng dân như thế này, Lưu Bang chắc chắn sẽ rất lưu ý đến ông, sợ ông làm khuynh động Quan Trung. Sao bây giờ ông không mua ruộng đất cho vay với lãi suất thấp, làm như thế để tự bôi nhọ mình, như vậy Lưu Bang mới yên tâm". Tiêu Hà nghe theo mưu kế đó, Lưu Bang sau khi nghe nói rất vui. Đó chính là Tiêu Hà đã vận dụng sách lược tránh tai họa tự bảo vệ mình.

Vương Tiễn là đại tướng của Tần Thủy Hoàng thống soái của 60 vạn binh mã, tiếp tục chinh phạt nước Sở sau Lý Tín, Mông Điềm, Tần Thủy Hoàng đích thân đưa tiễn đến Bá Thượng, trước khi khởi hành Vương Tiễn xin Tần Thủy Hoàng ban cho ruộng vườn ao hồ. Tần Thủy Hoàng nói: "Ngươi yên tâm đi, lo gì nghèo đói". Vương Tiễn nói: "Thần là đại tướng của bệ hạ, có công lao nhưng không thể được phong thưởng, cho nên thần kịp thời xin ruộng vườn ao hồ để cho con cháu đời sau đỡ đói khổ". Sau khi Vương Tiễn đem quan đến nước Sở, lại sai người liên tục xin ban ruộng đất. Có người hỏi nguyên nhân, ông trả lời: "Tần vương rất đa nghi lại không tin người, bây giờ quyền lớn nằm trong tay ta, ta xin nhà cửa ruộng đất để làm tài sản cho con cháu, nhục đích là để Tần vương tín nhiệm ta. Nếu không, khi ông ta bình tĩnh lại sẽ có hại nhiều cho ta". Đây chính là sách lược tự bảo vệ mình của Vương Tiễn.

Lý Tịnh trên đường từ Thành Tiên đi đã làm bài thơ "Đề lục tháp":

"Kinh tòng tháp hạ kỷ xuân thu

Mai hận vô nhân đáo thượng đầu

Kim nhất thủy tri cao tứ hiểm

Bất như quy khứ ngọa lâm khâu".

Một người có thể hiểu được "cao xứ hiểm" (nơi cao thì nguy hiểm) thì tự nhiên cũng có thể bình an vô sự.

Khi tràn đầy rồi thì biết rút lui, như vậy có thể biết đủ, biết dừng lại không theo đuổi danh lợi, biết giữ mình. Nếu muốn biết dừng lại, muốn biết đi thì phải không kiêu căng khoa trương, giữ chặt không để mất.

Tục ngữ có câu: "Lập nghiệp khó, giữ nghiệp còn khó hơn". Thời trước có nhiều anh hùng hào kiệt gặp thất bại khi sắp thành công. Chỉ hơi thành công, sự nghiệp hơi lớn liền tự mãn đắc ý, kiêu căng vô độ, lòng tham vô đáy, gây thù địch với nhiều người, lười nhác lãng phí, muốn làm gì thì làm không biết đến điều "Phải giữ chặt không để mất".

Vì vậy Trang Tử mượn khẩu khí của thần Bắc Hải nói rằng: "Người hiểu đạo nhất định có thể hiểu sự vật, người hiểu quy luật của sự vật nhất định biết tùy cơ ứng biến, hiểu sự tùy cơ ứng biến thì sẽ không phải chịu sự làm hại của ngoại vật. Người có đạo đức cao, lửa không thể thiêu anh ta, nước không thể nhấn chìm anh ta, mưa nắng không thể làm tổn hại anh ta, cầm thú không thể làm hại anh ta. Đây không phải là nói người có ý đi xúc phạm những vật có hại, mà là nói người đó biết rõ an nguy, bình tĩnh chờ đón phúc họa, tiến thoái cẩn thận nên không thể làm hại anh ta". Cho nên nói: "Không được dùng nhân sự huỷ diệt thiên nhiên, không được dùng thế sự để huỷ diệt thiên mệnh, không được vì suy tính được mất mà hi sinh công danh". Nhớ kĩ những điều này sẽ đạt đến trình độ "trở lại với chân tính".

Quen biết người phải vuông, dùng người phải tròn.

Thời tiết không lạnh giá, không thể hiểu được đặc tính của tùng bách; Không trải qua khó khăn, không biết được phẩm hạnh cao đẹp của bậc quân tử; Một người có tài đức uyên thâm lại không theo đuổi danh lợi thì sẽ tránh xa được sự hoài nghi của những người khát khao danh lợi; Một bậc quân tử ăn nói cẩn trọng và giữ gìn ở mọi nơi sẽ bị bọn tiểu nhân tà ác phóng túng căm hận; Một bậc quân tử có tài đức nếu rơi vào hoàn cảnh vừa bị nghi ngờ vừa bị căm ghét thì rõ ràng không thể thể hiện cái tài của mình. Cho nên lúc đó người dùng người, người kết bạn cần phải quan sát bằng tâm, dùng khí lượng để dung nạp, dùng sự can đảm để bắt đầu sử dụng thì tầm nhìn của người đó phải xa, mưu lược của người đó phải sâu.

PHẦN VIII

NHÂN TỪ

195. DÙNG NHỮNG TỔ CHỨC KHÁC NHAU

Nắm vững chính sách, xây dựng chế độ, vận dụng chế độ đối với con người, vạch ra pháp luật kỷ luật, vận dụng đúng đối với con người, giải quyết việc hành chính cũng vậy.

Sử dụng tổ chức là nghệ thuật lãnh đạo và nghệ thuật chính trị khá cao cũng là nghệ thuật tổng hợp sử dụng người. Tư tưởng chủ thể và phương pháp lãnh đạo, mưu kế và kĩ thuật sử dụng, mưu lược và sách lược, tầm nhìn xa và linh hoạt đều không thể thiếu. Sử dụng khéo léo tài tình là phụ thuộc vào cảm giác và sự quyết đoán trong tâm, phong thái lúc liên hợp lúc phân hóa; phải mở rộng lòng đại cơ đại dụng; những điều thần diệu của nó thực sự khiến người ta cảm thấy "chỉ hiểu được chứ không thể nói được bằng lời".

Dùng các cơ quan khác nhau để tổ chức chiêu mộ những người có tư tưởng và ý kiến bất đồng, sử dụng sự phối hợp khéo léo để thống nhất chống lại kẻ địch hoặc liên hợp lại để đối phó với đối phương, như vậy phải cần tới sự sử dụng tổng hợp.

Sử dụng một cơ quan, chỉ là một nghệ thuật đơn thuần; sử dụng nhiều tổ chức mới là một nghệ thuật phức tạp có độ khó cao. Trong những người lãnh đạo có người thích dùng một cơ quan, đây là cách sử dụng đơn quỹ chế (một quỹ đạo); có người thích dùng hai cơ quan, đây là cách sử dụng song quỹ chế (hai quỹ đạo); có người thích dùng nhiều cơ quan, đây là cách sử dụng đa quỹ chế (nhiều quỹ đạo); có người thích dùng song quỹ chế hoặc đa quỹ chế trong một cơ quan, có nghĩa là cùng lúc nuôi dưỡng thế lực của nhiều phái, để đạt được hiệu quả hạn chế lẫn nhau.

Không muốn để một thế lực quá lớn mạnh để tránh xảy ra hiện tượng soán quyền thay thế nhau. Trong cơ quan có cơ quan, trong bè phái có bè phái, tức là tầng tầng lớp lớp đều có vòng, như vậy sẽ thuận lợi để lấy cái này trị cái kia, để sức mạnh của mọi người đối lập và diệt trừ nhau. Lại phải tập trung một cách đối lập để dễ sử dụng; lại phải thường xuyên giám sát để thuận lợi cho việc sử dụng tổng hợp. Đây là một nghệ thuật phức tạp. Có người không tán thành chia bè phái trong một phái, mà đề xướng sức mạnh đơn lẻ tổng hợp.

Nắm vững chính sách, xây dựng chế độ, dùng chế độ để sử dụng; lập pháp luật kỷ luật, sử dụng chúng cho con người, xử lý công việc hành chính cũng vậy. Đây là nghệ thuật đơn giản hóa. Có người thích tự mình sáng lập ra một cơ quan, sau đó xây dựng một số cơ quan vừa và nhỏ bên ngoài cơ quan lớn, chúng mọc lên cùng lúc làm cơ quan vệ tinh, để các cơ quan khác nhau phát huy vai trò khác nhau của mình.

196. LINH HỒN CỦA CƠ QUAN LÀ Ở CHỦ NGHĨA

Hàng trăm vạn kẻ ngu ngốc hợp lại không thành Khổng Tử, hàng trăm vạn tướng sĩ hợp lại không thành Tôn Vũ, đem châu ngọc chôn xuống bùn đất vẫn là châu ngọc, đem cát đến thiên đường nó vẫn là hạt cát.

Có năm yếu tố tạo thành cơ quan: chủ nghĩa, lãnh tụ, cán bộ, quần chúng, kỷ luật. Vì vậy một cơ quan phải có một vị lãnh tụ vĩ đại anh minh, có cán bộ nhanh nhẹn tháo vát, có quần chúng trung thực hiện trinh, đặc biệt phải có chủ nghĩa thuận theo trào lưu thời đại, phù hợp với nhu cầu của tình hình đất nước và kỷ luật nghiêm minh như sắt vậy.

Đồng thời một cơ quan phải là một vòng kết hợp nhân tài, có sự kết hợp nhân tài cùng tín ngưỡng; nhân tài càng nhiều, sức mạnh của cơ quan càng mạnh. Sự cạnh tranh hiện nay chính là cuộc chiến về cơ quan, về nhân tài cho nên cơ quan phải coi trọng chất lượng, không được chỉ theo đuổi số lượng. Tốt nhất là làm cho mỗi thành viên trong tổ chức có sức mạnh bằng mười người khác, mười người lại bằng một trăm người khác. Sau khi chọn ra lãnh tụ, toàn thể thành viên phải phục tùng thực sự; trung trinh không hài lòng, đồng tâm hiệp lực sẽ có thể tập trung sức mạnh. Tập trung sức mạnh để đấu tranh thì có thể đánh đâu thắng đấy.

Là lãnh tụ thì phải làm cho tất cả các thành viên tạo nên tổ chức đoàn kết như một người, hợp nhất tư tưởng, tín ngưỡng, hành động và cả sự sống chết. Nếu thiên hạ có thể đánh trận bằng "1" thì trận nào cũng thắng.

Vì vậy "ba người đồng tâm thì có thể lập quốc". Là lãnh tụ trong tổ chức, càng phải coi đó là mục tiêu, cố gắng để cả tổ chức trở nên thống nhất làm một, coi việc thống nhất làm một là quan trọng nhất, thành công của tổ chức là thành công của chính mình, thất bại của tổ chức là thất bại của chính mình;

Nếu bạn thân đứng ngoài tổ chức, khi sử dụng những tổ chức ấy cũng phải coi đó là mục tiêu, để những tổ chức ấy hợp thành làm một và sử dụng chúng cho mình, để cho mình thành người được tôn sùng trong tổ chức.

Cổ nhân nói: "Nghìn quân dễ kiếm, một tướng khó tìm. "Một người hưng bang, một người bại quốc", "Tuyển quân không bằng tuyển tướng; luyện binh không bằng luyện tướng, trách quân không bằng trách tướng"... có nghĩa là bạn có được mười vạn cán bộ, mười vạn quần chúng cũng không bằng có một viên đại tướng. Hàng trăm vạn kẻ đại ngốc hợp lại không thành Khổng Tử, hàng trăm vạn tư tưởng hợp lại không thành Tôn Vũ, đem châu ngọc chôn xuống dưới đất vẫn là châu ngọc, đem cát đến thiên đường nó vẫn chỉ là cát. Tả hữu và cán bộ đều là kẻ tầm thường, cho dù danh thành vẫn là đồ vô dụng. Bọn họ chỉ là cái bao, là gánh nặng, là phiền toái và bắt bạn cõng cho đến lúc chết mới thôi.

Linh hồn của tổ chức là chủ nghĩa. Chủ nghĩa là một loại tư tưởng, một loại tín ngưỡng, một loại sức mạnh. Muốn thực hiện chủ nghĩa này phải dựa vào cương lĩnh chính trị, luật pháp chính sách thay đổi theo nhu cầu thời đại, nhu cầu của hoàn cảnh theo thời gian, địa điểm, con người, bạn bè, kẻ địch. Vì vậy một chủ nghĩa tốt thôi chưa đủ, còn phải có cương lĩnh chính trị, chính sách mới theo sự thay đổi của thời đại mới có thể kêu gọi thiên hạ, thúc đẩy sự phát triển của lịch sử.

Chiến tranh hiện nay gồm chiến tranh chính trị, chiến tranh kinh tế, quân sự, tuyên truyền đều lấy tổ chức làm cốt lõi, mà tất cả các cuộc chiến tổ chức đều lấy nhân tài làm cột lõi. Có nhân tài thì có sự phát triển khoa học, có thành tựu kĩ thuật cao, đây là sự bảo đảm cho thắng lợi của mọi cuộc chiến tranh. Chiến tranh hiện đại chính là chiến tranh về nhân tài, về khoa học kĩ thuật.

Đối với việc thu hút nhân tài thì sự coi trọng nhân tài, lựa chọn nhân tài, tập trung nhân tài, sử dụng nhân tài và những thành tựu khoa học kĩ thuật cao chính là những điều kiện để giành thắng lợi. Sự cường thịnh hoặc suy thoái của một đất nước, sự thành công hay thất bại, đều liên quan đến điều đó.

197. CHỈ CÓ ĐƯỜNG VÒNG MỚI THÀNH CÔNG

Sử dụng tổ chức, lãnh đạo tổ chức không được có thêm nhu cầu cá nhân, càng không được dùng âm mưu để phá vỡ thanh danh của tổ chức trong nhân dân.

Mỗi lãnh tụ đều không thể tồn tại nếu không có tổ chức, từ xưa đến nay đều như vậy. Chỉ có điều, thời xưa chưa có hình thức tổ chức, các phương pháp rất đơn giản, tính kĩ thuật, tính logic, tính chặt chẽ và tính khoa học còn kém xa so với bây giờ.

Mỗi quốc gia hiện nay nếu tách rời tổ chức thì không thể trở thành một quốc gia, đảng tách rời tổ chức thì không thể trở thành đảng phái, đoàn tách rời tổ chức thì không thể trở thành một đoàn thể, cá nhân tách rời tổ chức thì không thể thành công trong sự nghiệp. Tổ chức phải có tính chặt chẽ, cố gắng đạt được đến trình độ khoa học hóa, quân đội hóa, cố gắng đạt được đến mức hệ thống rõ ràng và đơn giản, cố gắng đạt được sự vận dụng linh hoạt và nhanh chóng.

Dùng sức mạnh của tổ chức để đạt được mục đích của mình, biện pháp thông thường có ba loại.

Thứ nhất là trong nội bộ tổ chức, tiến lên cùng một tổ chức có thực lực; khi đoàn thể thành công mình cũng thành công. Đây là cách làm khá phổ biến của các lãnh tụ tổ chức chính trị hiện nay, dùng bề dày của mình để tiến lên cùng với đoàn thể, tổ chức - đồng thời vượt lên trên tổ chức để tạo lập một đoàn thể của riêng mình, đeo một nhãn mác chủ nghĩa nào đó, vượt lên trên tổ chức để lịch sử của tổ chức phụ thuộc vào mình, và chỉ huy lịch sử của thế giới đi theo tổ chức đoàn thể của người đó.

Thứ hai là ở ngoài tổ chức, mình không bị trói buộc của tổ chức, sử dụng khéo léo các điểm yếu kém của các tổ chức và những xung đột gay gắt để chúng dẫm đạp lên nhau, tấn công nhau, huỷ diệt nhau giống như sử dụng quân cờ trên bàn cờ, không để ý đến đạo đức lương tâm chỉ cần đạt được mục đích của mình thì biện pháp gì cũng có thể thực hiện.

Thứ ba là đứng ngoài một số tổ chức đang đối địch nhau, thù hận nhau, dùng những thủ đoạn linh hoạt của mình để chúng hòa hợp lại với nhau, để chúng nhượng bộ lẫn nhau rồi ngầm giúp đỡ bên này hoặc bên kia, để thực lực của chúng đều bị kìm hãm - mình đứng ở giữa, khiến các bên đều tình nguyện phục vụ cho mình.

Mặt khác khi cần thiết có thể bắt tay hợp tác với người không thể thiếu trong sự nghiệp của mình, cho đến khi mình có đủ thực lực thì vứt bỏ bọn họ. Hoặc ngầm tạo ra những mâu thuẫn trong đảng, để tổ chức đó lâm vào trạng thái rối loạn, dần mất đi sự tôn sùng và hy vọng của nhân dân; để chủ nghĩa, chính sách của tổ chức đó gặp trở ngại, thành viên của tổ chức dần dần sa đọa và thất bại, lúc đó mình mới thay thế nó bằng thế lực mới đã sớm chuẩn bị xong, hoặc là vứt bỏ những người cộng tác cũ trước kia không thể thiếu nhưng bây giờ không thể cùng nhau tồn tại.

Dùng A đánh đổ B, dùng C đánh đổ D hoặc khiến chúng tàn sát lẫn nhau còn mình ngồi hưởng lợi chính là thủ đoạn "đánh đổ nhau giữa các bên" trong chính trị, hoặc "chủ nghĩa tư lợi" trong chính trị. Như vậy trước tiên phải có tư tưởng trung tâm nhất quán, đi đường thẳng không được, chỉ có đi đường vòng mới thành công. Nếu không chỉ là một chính khách nay đây mai đó mà thôi. Những quan điểm lợi hại này phải đặt trên lợi ích dân tộc, không thể đặt trên sự nghiệp cá nhân.

Một sự nghiệp chân chính vĩ đại, không cho phép tồn tại quan niệm lợi ích cá nhân. Sử dụng tổ chức, lãnh đạo tổ chức không được xen nhu cầu cá nhân vào, càng không được dùng âm mưu để phá vỡ thanh danh của tổ chức trong nhân dân.

198. LỰA CHỌN NGƯỜI KẾ THỪA CHO THIÊN HẠ

Nếu có được sự thành thực, tín nhiệm và sáng suốt thì không bị sự lừa dối của tư lợi, không bị sự hãm hại của tư lợi, thì có thể đứng trước thiên hạ bằng cái tâm công bằng.

Sử dụng tổ chức thành công rồi, chính quyền xác lập rồi, có nhiều việc đang đợi lần lượt hoàn thành. Gia Cát Lượng nói: "Tâm ta như cái cân, không khinh hay trong người". Đối với việc chọn lựa người tài, nếu chọn được người tài cho thiên hạ thì đó không phải là sự huy hoàng của cá nhân mà là sự huy hoàng của sinh mạng cả một dân tộc.

Là người lãnh đạo có thể lựa chọn người kế nhiệm, kế thừa càng lâu dài, càng tỏ ra vĩ đại. Cơ nghiệp của Chu Văn, Vũ Vương đã trải qua 800 năm lịch sử. Thiên hạ của Tần Thủy Hoàng nếu không bị Tần Nhị Thế làm mất thì ông có thể trở thành một đại anh hùng lẫy lừng trong lịch sử Trung Quốc. Lý tưởng, chế độ, hành động và khí phách, nghị lực, tài lược, kinh nghiệm của ông có thể coi là không ai bằng. Giống như Quản Trọng phò tá Tề Đán Công hợp nhất chín nước chư hầu, thống nhất thiên hạ, nếu như sau khi ông chết có một Quản Trọng thứ hai kế nghiệp thì Đán Công không đến nỗi phải chết trong tay bọn Thụ Điêu, Dịch Nha, Khai Phương mà bá nghiệp cũng có thể mở rộng hơn, lâu dài hơn. Như vậy Quản Trọng cũng có thể nổi tiếng như Chu Công. Giống như Cao Tổ chỉ kéo dài được bá nghiệp được trong hai đời, không những không lâu dài bằng Tần Thủy Hoàng mà cũng chỉ như bọn Hạng Vũ, Trần Thắng, Ngô Quảng - những hào kiệt một thời mà thôi.

Một lý tưởng, một sự nghiệp vĩ đại vượt thời gian không gian, vô cùng vô tận thì phải dựa vào lớp người sau kế thừa, bảo vệ, phát huy và làm cho nó thăng hoa. Điều này liên quan tới việc người sáng lập lựa chọn người kế thừa đầu tiên của mình, để xây dựng chế độ và mở ra nề nếp mới. Vì vậy lựa chọn người kế thừa là một công việc quan trọng của bậc lãnh tụ. Mạc Tử từng nói: "Giao thiên hạ cho người thì dễ, chọn nhân tài cho thiên hạ mới khó", ở đây cần có sự sáng suốt và thành thật. Không sáng suốt thì không thể hiểu được ưu điểm của nhân tài, sẽ mất đi lòng tin của thiên hạ, không thể đạt được sự thành thật và tín nhiệm, không thể lấy công bằng làm nền tảng. Nếu có được sự thành thực, tín nhiệm và sáng suốt thì không bị sự lừa dối của tư lợi, không bị sự hãm hại của tư lợi, thì có thể đứng trước thiên hạ bằng sự công bằng của mình, khiến cái tâm công bằng của mình giống như tấm gương sáng để có thể nhìn rõ cái xấu cái đẹp, sự trung thành và sự nịnh bợ, anh tài và gian trá.

199. KHÔNG THEO QUY CỦ THÌ KHÔNG THÀNH VUÔNG TRÒN

Chúng ta muốn hoàn thành một ý tưởng lớn, xây dựng một chế độ lớn, thực hiện một kế hoạch lớn, khởi xướng một hành động lớn thì chỉ có thể thực hiện với sự tôn trọng pháp luật, và bám sát thực tế. Cổ nhân cho rằng phương pháp trị vì thiên hạ phải có đủ tám kinh nghiệm, đó là tám kinh nghiệm gì? Đó là: tôn trọng đạo, quý trọng đức, tôn sùng chế độ pháp luật, phải căn cứ vào thực tế; yêu thương trăm họ và vạn vật; tiết kiệm chi tiêu hậu đãi sinh linh, hiếu lễ trọng nghĩa; khuyến khích thanh liêm; tôn sùng sự biết xấu hổ, diệt trừ bọn gian thần tham quan, thưởng phạt nghiêm minh; nếu không thực hiện được tám điều này, đất nước nhất định sẽ diệt vong. Khi tám điều đó được thực hiện, đất nước sẽ hưng thịnh, tôn trọng đạo quý trọng đức là cách trị quốc căn bản lâu đời, tôn trọng chế độ pháp luật phải căn cứ vào thực tế là điều không thể thiếu trong quyết sách chính trị; yêu thương trăm họ và vạn vật là nền tảng cơ bản để lấy lòng dân; tiết kiệm chi tiêu, hậu đãi sinh linh là bí quyết làm giàu; trừ bỏ tham quan, gian thân thì có thể chấn hưng đất nước, thưởng phạt nghiêm minh thì có thể biểu dương công trạng và trừng trị tội phạm. Nếu loại bỏ tám điều này mà muốn trị vì thiên hạ, không xảy ra bạo loạn, không thất bại mất nước, chuyện này từ trước tới nay chưa từng có.

Đạo là điều mà mọi người tôn trọng, đức là thứ mọi người phải thực hiện. Mọi người đều phải hành động theo đạo đức, không thể làm trái với nó, tuy thưởng phạt nhưng không làm bậy, khích lệ nhưng không làm loạn.

Trong "Đại học" có nói "Quần chúng có được đạo đức thì có thể có được đất nước, quần chúng mất đi đạo đức thì sẽ mất nước. Vì vậy quân tử trước tiên phải thận trọng với đạo đức". Người nào có đạo đức, anh ta sẽ có đất đai, có đất đai thì sẽ có của cải, có của cải thì sẽ có công dụng. Đạo đức là căn bản, của cải là thứ yếu, nhưng của cải lại là thứ mà mọi người tranh đoạt. Vì vậy tích góp tài sản sẽ khiến người dân xa lánh, xa lánh của cải thì sẽ tập hợp được người dân.

Bất kỳ đất nước nào cho dù đã thất bại về mặt quân sự chỉ cần đạo đức vẫn tồn tại, qua thời gian khoảng mười năm sẽ có thể khôi phục lại đất nước. Nếu đạo đức và nề nếp xã hội bại hoại thì không những không thể khôi phục trong thời gian mười năm hay trăm năm, mà có thể không thể cứu vãn được nữa.

Chế độ pháp luật là thứ mọi người đều phải tuân thủ. Pháp luật nếu không được tôn trọng thì sẽ không có nhân dân, không được thực hiện thì sẽ không làm nên công trạng gì. Nếu pháp luật thống nhất, sẽ có thể thi hành được chính sách, xử lý công việc sẽ có hệ thống, nhân dân sẽ có phương hướng, tạo dựng sự nghiệp sẽ có chuẩn mực.

Tôn trọng pháp luật, thực hiện căn cứ theo thực tế là mặt chủ yếu của chính trị. Nếu chúng ta muốn hoàn thành lý tưởng lớn, xây dựng chế độ lớn, thực hiện kế hoạch lớn, đề xướng hành động lớn thì chỉ có thể thực hiện với sự tôn trọng pháp luật và bám sát thực tế; tạo lập thành tựu chính trị phải hiểu rõ pháp luật; hiểu rõ pháp luật, phải dốc sức thực hiện; dốc sức thực hiện phải chịu trách nhiệm, biết chịu trách nhiệm thì sẽ có thể đạt được thành công. Nếu không làm được như vậy thì chính trị chỉ là chính trị, lý tưởng chỉ là lý tưởng, chế độ chỉ là chế độ, kế hoạch chỉ là kế hoạch, tất cả chỉ là những thứ giả tạo rỗng tuếch. Điều cơ bản của chính sách là phải được thực hiện một cách chắc chắn, chấp hành một cách nghiêm chỉnh, bám sát thực tế, không được có chút sai lầm và khoa trương nào.

200. TUÂN THỦ NGHIÊM NGẶT HIỆU LỆNH THƯỞNG PHẠT

Đối với những người bên cạnh mình không thể không tin, cũng không thể quá tin, không thể không chú ý, cũng không thể quá chú ý, không thể không đề phòng, không thế quá đề phòng. Khi Trang Tử dẫn lời của Lão Tử để trả lời Dương Tử về sự trị vì của một vị vua sáng nói rằng: "Sự trị vì của một vị vua sáng suốt, công lao bao trùm thiên hạ nhưng dường như không phải công lao của mình, thúc đẩy vạn vật nhưng dân không dựa dẫm, để vạn vật sinh trưởng tự nhiên hiểu rõ về những bất trắc và có thể tung hoành trong không gian rộng lớn". Thiên đạo thay đổi từng ngày, có phương hướng và có mở đầu, người bình thường không thể dự đoán vì vậy vạn dân tuân theo thiên đạo mà không bị tổn hại, quân vương thánh minh đối đãi với kẻ dưới bằng những bất ngờ, như vậy bách quan sẽ kính trọng chứ không làm hại. Đây là cách đối xử với thiên hạ.

Là một người lãnh đạo, phải phòng chống nghiêm khắc tệ nạn vì nể tình riêng mà làm sai của những người xung quanh mình, chống lại sự câu kết để làm việc sai trái. Tề Đán Công đã chết như vậy trong tay bọn Thụ Điêu, Dịch Nha, Khai Phương.

Tây Môn Báo giỏi trị vì ở đất Nghiệp, trong "Hàn Phi Tử" có ghi: "Tây Môn Báo là huyện lệnh, công bằng trung thực, yêu nước thương dân, liêm khiết vô tư, nhưng đối đãi với tả hữu của Văn Hầu rất đơn giản, vì vậy bọn họ căm ghét ông, năm đó đã dâng thư lên hãm hại ông, Văn Hầu không thu quan ấn của ông. Ông cầu xin được thử làm trong một năm nữa, rồi lại vơ vét của cải của nhân dân, đem dâng tặng lễ lên tả hữu của Văn Hầu, năm đó họ dâng tấu nói rất nhiều điều tốt về Tây Môn Báo, Văn Hầu liền khen thưởng công lao của ông". Vì vậy Trần Chẩn được Ngụy Vương quý trọng, Huệ Tử liền đem sự thật nói với tả hữu: "Cây dương mọc lung tung, đâu đâu cũng có thể mọc, cây bị chặt lại mọc lại, cây đủ dùng cho mười người lại bị một người chặt đi, như vậy sẽ không còn mọc cây dương nữa. Với sức mạnh của mười người lại không thể thắng nổi một người, tại sao cây mọc thì khó nhưng chặt thì dễ, các người ở cạnh bên Ngụy Vương, nhưng có người muốn trừ bỏ từng người một có người lâm vào tình hình nguy hiểm rồi". Trần Chẩn đáng tôn quý, như vậy cũng không thể bạc đãi tả hữu huống hồ người khác?

Chúng ta phải biết, tả hữu không ai là không vì nể tình riêng mà làm sai, không ai không cầu kết để làm điều sai trái. Không ai không dùng quan hệ của mình để khiến người khác phải coi trọng. Tả hữu mà hiền giỏi thì giống nhau, Đán Công nghe theo Quản Trọng, có thể dễ dàng xưng Vương, Tả hữu không hiền giỏi, Đán Công sẽ nghe theo bọn Thụ Điêu, Dịch Nha, Khai Phương, chết bảy ngày rồi mà vẫn chưa được an táng. Những sự kiện ép vua từ ngôi trong lịch sử đều là do bọn tả hữu cấu kết với nhau làm bậy.

Ví dụ Điện Thanh Tử thay thế nước Tề, Tư Thành Hãn thay thế nước Tống, Thái Tế Hân thay thế nước Tần, Đơn Trà thay thế nước Chu, Lý Tôn Thị ngang ngược ở nước Lỗ, Tử Chi cướp nước Yên; Hàn, Triệu, Ngụy cùng phân chia nước Tấn, cũng đều là như vậy. Cho nên Hàn Phi Tử có nói về chuyện "bị nội" (phòng bị bên trong), và nói rằng: "Tần Vương tin tưởng con trai mình, bọn gian thần thừa cơ bày mưu với con trai vua, cho nên Lý Khắc Độc nắm quyền hành đã bỏ đói Thiệu Chúa Phụ đến chết. Vua tin tưởng vợ nên bọn gian thần thừa cơ lập mưu tính kế với bà vợ vua cho nên Tây Thi nghe theo Lệ Cơ giết Thân Sinh lập Khê Tề. Phụ tử cung thế đều như vậy huống hồ không phải là người thân? Vua phải biết lắng nghe, biết tìm hiểu quan sát, cẩn thận để phòng, thưởng phạt nghiêm minh, biết dùng biết bỏ có suy đoán.

Dương Hổ tài năng xuất chúng, đã từng đề ra chủ trương: "Chúa thượng hiền minh thì trung thành phục vụ, còn không hiền minh thì sẽ thay thế bằng phương pháp chỉnh đốn, vì vậy ở nước Lỗ thì bị xua đuổi, ở nước Tề thì bị nghi ngờ, không đâu dám dùng ông. Khi đến nước Triệu, Triệu Giản Tử lại chào đón và phong tướng, Tả Hữu khuyên rằng: "Dương Hổ giỏi cướp chính quyền đất nước, không thể dùng". Giản Tử nói: "Dương Tử muốn thay thế nó, ta lại muốn giữ nó. Ông ta giỏi đánh cắp ta như thế nào đây?". Dương Tử cả đời phụng sự Giản Tử, không có ý nghĩ bất chính, chấn hưng nước Triệu đến mức có thể xưng bá.

Vì vậy đối xử với bọn tả hữu không thể không tin, cũng không thể quá tin; không thể không chú ý, cũng không thể quá chú ý; không thể không phòng bị, cũng không thể quá phòng bị.

201. PHÚ QUÝ CHÍ NHƯ MÂY KHÓI BAY QUA

Phục tùng mệnh lệnh có lợi cho vua gọi là thuận; phục tùng mệnh lệnh nhưng điều đó có hại cho vua thì gọi là nịnh hót. Vi phạm mệnh lệnh có lợi cho vua gọi là trung; vi phạm mệnh lệnh có hại cho vua gọi là loạn.

Lựa chọn quan viên, sắp xếp chức vị thì phải chọn những người xem trọng bản thân, xem nhẹ những thứ khác mới là đạt đến thượng thừa.

Một con người xem trọng mình, coi phú quý công danh như mây khói mới không khom mình trước công danh phú quý. Xem trọng bản thân, xem nhẹ tiền tài mới không chịu khuất phục bởi tiền tài. Xem trọng sự hưởng thụ tinh thần, coi nhẹ hưởng thụ vật chất mới không theo đuổi hưởng thụ vật chất. Coi nhẹ con cháu mình, xem trọng thế hệ sau của dân tộc, đất nước, mới không vì ích kỷ tính kế cho con cháu mình, mà luôn suy nghĩ cho hậu thế của thiên hạ.

Lựa chọn quan viên, sắp xếp chức vị đầu tiên phải tìm hiểu đức hạnh của người đó và quan sát tính tình của người đó để làm cơ sở quyết định có sử dụng hay không. Muốn phân biệt được đức hạnh, tính tình của người đó thì phải dựa vào những đánh giá về nghĩa lý của người đó. Nghĩa bất minh, danh bất định thì sẽ không thể phân biệt rõ với sự trung trinh, hiên minh.

Bao Phúc Tử nói: "Những người như bóng, như tiếng vọng, bảo gì nghe đấy, những người ngầm quan sát dung mạo của cấp trên, chỉ hưởng bổng lộc mà không ra sức tận tụy, những người khom lưng vâng vâng dạ dạ, những người một mực chỉ tuân theo ý chủ đều là cái họa muôn đời. Dùng những người này để quản lý đất nước sẽ rất nguy hiểm".

Trong "Thuyết uyển "có nói: "Phục tùng mệnh lệnh có lợi cho Đức vua gọi là thuận; phục tùng mệnh lệnh nhưng điều đó có hại cho vua thì gọi là nịnh hót. Vi phạm mệnh lệnh có lợi cho vua gọi là trung; vi phạm mệnh lệnh có hại cho vua gọi là loạn. Quân vương có sai lầm thì sẽ hại cho đất nước? Người biết chuyên ngăn vua, dùng thì giữ lại, không dùng thì bỏ đi gọi là gián (can gián). Dùng thì hành động, không dùng thì chết gọi là tranh. Thuộc hạ khuyên giải vua, loại bỏ được tai họa lớn của đất nước gọi là phụ (phụ trợ). Làm trái mệnh lệnh của vua, phản đối việc vua làm, giải quyết ổn thỏa những nguy nan của đất nước, xóa bỏ sự nhục nhã của vua, được gọi là phụ trợ".

Trang Tử nói: "Không có kiêng kị gì mà khuyên giải gọi là nịnh (nịnh hót); ăn nói tùy tiện gọi là xiểm (nịnh bợ); nói mà không biết thị phi gọi là du (nịnh hót); thích bới móc khuyết điểm của người khác gọi là gièm (gièm pha, nói xấu); ca ngợi sự giả dối, căm ghét người khác gọi là ẩn tàng (trốn); âm thầm làm những việc mình muốn làm gọi là hiếu hiểm (thích mạo hiểm)".

Thiên Huyền Tử nói: "Người đục khoét của công để làm lợi cho mình, lợi dụng quyền thế để làm lợi cho mình; che dấu mạch máu của đất nước, chỉ câu có lợi được gọi là tham; người dối trên lừa dưới, bẻ cong ngòi bút, che dấu nguyện vong của dân, tự tư tự lợi được gọi là ô; người vi phạm kỷ cương pháp luật, dương phụng âm vì gọi là hảo; ghét người hiên, hại người giỏi, tự cho mình là thiện gọi là tặc (kẻ trộm cướp); kết bè đảng mưu lợi, đút lót hối lộ công khai, tàn hại nhân dân để thể hiện uy phong của mình gọi là ngược (tàn bạo độc ác); người mà cấm cũng không thực hiện, ra lệnh cũng không thực hiện, có tội mà không tự biết gọi là nghịch; hiểu rõ những điều này thì sẽ biết được nên dùng ai bỏ ai".

202. KHIÊM TỐN NHƯỜNG NHỊN Ở KHẮP NƠI

Áp bức kẻ tiểu danh thì rất khó lập đại danh; người hám lợi nhỏ thì sẽ không đạt được lợi lớn, người theo đuổi sự giàu có nhỏ thì không có khả năng đạt được sự giàu có lớn, người tham trách nhiệm nhỏ thì không phải là người có trách nhiệm lớn.

Luôn nhường nhịn, khiêm tốn, hạ mình chính là lời dạy đầy ý nghĩa của Lão Tử về việc tiên nhân hậu kỷ (trước người sau mình), hạ kỷ thượng nhân (người trên mình dưới), tổn kỷ ích nhân (hại mình lợi người), thoái kỷ tiến nhân (người tiến mình lùi).

"Quan Châm "của Lã Đông Thái nói rằng: "Phép tắc làm quan chỉ có ba điều: một là thanh liêm, hai là cẩn trọng, ba là cần kiệm, Người hiểu được ba điều này, thể sẽ biết kiềm chế mình". Song những kẻ có trọng trách khi đứng trước tiền tài thì không kiềm chế được mình, luôn tự cho rằng sẽ không bại lộ. Những kẻ tham ô gian trá trên đời phần lớn đều thất bại như vậy. Những người luôn mang quan niệm là không bại lộ thì sẽ không từ việc gì. Song chuyện luôn bại lộ, không thể thuận theo bản thân. Cho nên khi xử lý mọi chuyện luôn cảnh giác ngay từ đầu. Cho dù lợi dụng quyền thế và trí tuệ dùng mọi cách để sửa chữa, nếu may mắn mà thoát, thì tổn thất cũng đã rất nhiều rồi, chẳng thà lúc đầu không làm còn hơn.

"Tọa vong luận" của Tư Mã Tử Vi nói: "So với chỉ biết nắm vững đoạn kết, chẳng thà lúc đầu cảnh giác. Đây là quy tắc lớn để người làm quan xử lý mọi chuyện, tốn ít sức mà hiệu quả lớn. Người không thể nói và làm như vậy thì làm gì có lòng hối cải?".

Để chữa căn bệnh tham, cấp trên phải phạt nặng, phạt nghiêm, phải giết đi những tên đầu sỏ. Điều tra ra một, hai tên quan lớn quyền quý hiển hách, thân cận được sủng ái và đem giết thì sẽ ngăn chặn được những tên không quyền quý và thân cận bằng. Đây là biện pháp chủ yếu để những nhà lãnh đạo xử lý một cách tổng hợp chính trị và quan đạo. Làm quan chủ yếu phải hiểu đại thể, ít dục vọng. Hiểu đại thể thì sẽ hữu vị hữu thủ, ít dục vọng thì sẽ biết đủ, biết dừng lại. Người làm quan phải biết thanh liêm, không bị phú quý làm hại. Xem trọng mình, hiếu được mình quan trọng hơn những thứ khác thì sẽ coi nhẹ mọi vật, công danh lợi lộc đều không thể làm ý chí của ta dao động. Khi giành được lợi ích, không chỉ có coi trọng bản thân, coi nhẹ mọi vật mà phải nhìn rõ cái danh cái lợi thực sự.

Người tham tiếu danh thì rất khó lập đại danh, người hám lợi nhỏ thì sẽ không đạt được lợi lớn; người theo đuổi sự giàu có nhỏ thì không có khả năng đạt được sự giàu có lớn; người tham cái sang nhỏ thì không phải là người đại quý.

Người không ham danh, nhường danh tiếng cho kẻ khác thì sẽ lập được đại danh; luôn không ham lợi, nhường cái lợi cho kẻ khác thì đại lợi sẽ đến với người đó. Đại phú đại quý, đại công đại đức chính là như vậy.

203. CÙNG CHUNG SỐNG, CÙNG SỐ PHẬN

Làm lãnh đạo thì bí quyết điều khiển con người, sử dụng con người không hoàn toàn nằm ở ngôn ngữ và văn từ, mà động lực lớn nhất nằm ở hành động của mình. Biểu hiện hành động vào trong sự nghiệp thì rất dễ làm mọi người cảm động. Tục ngữ có câu: "Hành động là sự dạy bảo vô thanh".

Rất nhiều những lời đồng cảm, nồng nhiệt thì không bằng sự giúp đỡ thực tế. Con người thường dễ bị khuất phục bởi những chuyện nhỏ, những ân huệ nhỏ. Một điều quan trọng là giảm bớt quan niệm hưởng thụ và dục vọng vật chất để cuộc sống của mình và của người dân không có sự khác biệt, để mình trở thành một người bình thường giữa họ. Đây chính là cách tốt nhất để cảm hóa họ và đồng cảm với họ.

Trong "Kinh Binh", Yến Tử khi nói về việc cầm quân của tướng lĩnh đã từng tiết lộ: "Muốn lấy được lòng người thì tất có cách; mặc cùng trang phục với binh sĩ rồi quên đi những gió sương nơi biên giới; cùng sống với binh sĩ rồi quên đi sự đói khát trên mình ngựa; đồng hành với họ rồi quên đi những hiểm trở nơi quan ải; cùng hít thở, cùng sống chết với binh sĩ và quên đi sự vất vả của chinh chiến; lo nỗi lo của binh sĩ, con cái đau của binh sĩ là cái đau của mình, sau đó quên đi vết thương của đao kiếm, làm việc gì cũng đều đồng cảm và chu đáo, vì vậy binh sĩ yên tâm không sợ chết hay bị thương, nhảy vào nước sôi lửa bỏng để tranh vị trí dẫn đầu, cũng không biết mình vừa giẫm lên nguy hiểm. Tất cả điều này đều được quên đi, rơi vào chỗ nguy hiểm như là ở nơi đất bằng; trúng độc cũng chỉ như là ăn nhân bánh ngọt". Đây quả là những lời chí lý. Những tướng lĩnh giỏi và những người giỏi chăm lo cho dân thời xưa đều như vậy.

Gia Cát Lượng nói: "Tướng lĩnh giỏi cầm quân thời xưa, chăm lo cho mọi người như chăm lo cho con trai mình. Có nguy hiểm thì mình đi trước, có công lao thì mình lui về phía sau; có người chết thì bày tỏ sự đau xót và an táng người đó, có người bị thương thì nhỏ lệ an ủi, có người bị đói thì bạn cho anh ta thức ăn của mình, có người bị lạnh thì cởi áo của mình làm ấm cho anh ta; người thông minh thì ban bổng lộc theo lễ, người dũng cảm thì ban thưởng và khuyên nhủ anh ta. Khi tướng lĩnh làm việc như vậy thì trăm trận trăm thắng. Không chỉ đối xử như vậy với binh sĩ, đối với người dân thường cũng phải như vậy. Cho nên cố nhân nói: "Không được cưỡng bức tai mắt, cần phải giữ tiết tháo". Và "đùa giỡn người thì mất đức, đùa giỡn vật thì mất trí". Kiềm chế dục vọng và sự hưởng thụ vật chất là điều được vận dụng rộng rãi đối với các tướng lĩnh quân sự.

Tư Mã Tương Như thời cổ đại ở nước ta đã xuất thân từ một bách phu và vươn thẳng lên thành đại tướng, khi sắp xuất quân chống lại quân Tấn đã chém Trang Giả để lập tín lập pháp mà hành động. Ông từng nói "Phải hỏi thăm tình hình thương vong, ăn uống, bệnh tật, thuốc thang, phải biết rõ tình hình lương thảo của quân đội, đãi ngộ binh sĩ và các mặt khác, cùng chia thực phẩm với binh sĩ, cùng so thắng thua với họ". Ba ngày sau mới xuất quân, người đang bệnh cũng đòi đi theo, tranh nhau ra trận, đều sẵn sàng vì ông mà chiến đấu. Sau khi quân Tấn biết chuyện đã rút quân về nước, quân Yên biết chuyện cũng rút quân về nước.

Cách cầm quân của Ngô Khởi, một trong những tướng lĩnh nổi tiếng nhất thời đại là: "Cùng ăn cùng mặc với binh sĩ hạ đẳng nhất, ngủ không giường chiếu, hành quân không đi ngựa, tự mình cõng lương thực, cùng chịu vất vả với binh sĩ, quân sĩ bị thương thì phải tự mình hút mủ cho họ". Vì vậy quân sĩ đều vui vẻ đánh trận.

Tướng Sử Khả Pháp đời Minh không chỉ cùng quân lính đồng cam cộng khổ mà "Quân sĩ không no thì tướng không ăn trước, quân sĩ chưa nhận được áo thì tướng không ngủ trước". Khi đốc quân chiến đấu thì "Đi không che chắn, ăn không cần ngon, mùa hè không sợ nóng, mùa đông không mặc áo da, ngủ không cởi quần áo", tất cả đều là những hành động rất có ảnh hưởng.

204. LUÔN BIẾT GIỮ CHỮ TÍN

Đã nói thì phải giữ chữ tín, những lời nói mà không giữ chữ tín thì không phải lời là của bậc chính nhân quân tử, mà chỉ như cầm thú mà thôi.

Tục ngữ nói: "Một lời đã nói thì bốn ngựa khó đuổi". Trong "Thi kinh" có nói: "Ngọc trắng có vết thì có thể mài đi, nhưng những lời sai thì khó che đậy".

Nói thì phải giữ lấy lời, hành động phải quyết đoán. Có mệnh lệnh thì phải thực hiện, có điều cấm thì phải tuân theo. Không dễ dàng thay đổi pháp luật, chế độ cũng không được thay đổi tùy ý. Không coi nhẹ công việc chính trị, sách lược không được tùy tiện. Những người lãnh đạo đều phải lập tín như vậy.

Những người lãnh đạo lập tín ở bên trên, bá quan bách tính tuân thủ ở bên dưới, pháp chế chính sách được ban ra ở bên trên, bá quan bách tính cùng nhau tuân thủ. Có nghĩa là: "Đã nói thì phải giữ lấy lời, nói mà không giữ lời thì không phải là lời của bậc chính nhân quân tử, không có gì khác biệt so với loài cầm thú". Vì vậy bậc thánh hiền thời xưa rất coi trọng lời hứa, đã nói là chắc như đinh đóng cột.

Chu Công đã phong độ bằng lá ngô đồng, Văn Vương lập tín bằng tồn nguyên, Vĩ Sinh Cao đã bị chết chìm vì giữ chữ tín, tất cả đều là những chuyện hay ngàn đời. Giữ chữ tín với mọi người, vì vậy có thể được người trong thiên hạ; giữ chữ tín với đất nước thì có thể có được đất nước; giữ chữ tín với thiên hạ cho nên có thể được thiên hạ. Vì vậy Lão Tử coi trọng việc giữ chữ tín, Khổng Tử coi trọng việc "huấn tín" (răn dạy về tín).

Lão Tử nói: "Những người hứa một cách tùy tiện thì rất ít khi giữ chữ tín".

Khổng Tử nói: "Quân tử không giỏi ăn nói mà giỏi hành động" và "Người giữ chữ tín thì mọi người tín nhiệm anh ta".

Thúc Hướng nói rằng: "Quân tử đã nói là giữ chữ tín và có nghiệm chứng, vì vậy oán hận sẽ cách xa anh ta, lời nói của kẻ tiểu nhân thường giả dối và không được nghiệm chứng, vì vậy oán hận đến bên anh ta rất nhanh".

Tử Hạ nói: "Quân tử chỉ sau khi được tín nhiệm mới sai khiến nhân dân, nếu không người dân sẽ coi đó là sự ngược đãi. Trước tiên phải dành được sự tín nhiệm sau đó mới đi khuyên giải người khác, nếu không quân vương sẽ cho rằng bạn đang phỉ báng ông ta".

"Tình cảm phải xuất phát từ tâm, lòng thành phải xuất phát từ nguyện, tín xuất phát từ khấu, cho nên sẽ đạt được đức".

Từng có người nói: "Vàng không thể thay đổi lời nói của tôi, cái chết không thay đổi sự coi trọng chữ tín của tôi" và "Giữ chữ tín - nói thì dễ làm được thì khó, giữ tiểu tín đối với lời nói, giữ đại tín đối với tâm; quân tử giữ lời nói, còn thánh nhân giữ cái tâm". Đây đều là những câu nói nổi tiếng ngàn đời.

205. DÂN VÔ TÍN, TẮC BẤT LẬP

Là bậc quân vương, có thể mất đi quân đội, lương thực nhưng duy nhất chữ tín là không thể để mất.

Trước kia Minh Thái Tổ Chu Nguyên Chương bằng hành động can đảm đã biến quân đầu hàng tinh nhuệ của địch thành đội quân tiêu dùng của mình. Sau khi ông khởi binh công phá Thái Thạch Phàm, đánh đến tận Tập Khánh, thủy lục cùng tiến, trước tiên công phá doanh trại của Trần Triệu Tiên, sau đó sử dụng bọn chúng. Ông chọn ra 500 binh sĩ kiêu dùng tinh nhuệ trong đám quân đầu hàng và đưa vào quân đội của mình. 500 người đều cảm thấy lo sợ bất an. Sau khi Chu Nguyên Chương biết được những lo lắng của họ, ông bèn nghĩ cách làm cho họ yên tâm, không sợ hãi, tín nhiệm mà không nghi ngờ. Và cuối cùng quyết định áp dụng sách lược dùng sự tín nhiệm của mình đối với họ để khiến họ có lòng tin. Ban đêm vào doanh trại để ngủ, ông cởi giáp và ra lệnh cho người bảo vệ mình ra ngoài, chỉ giữ lại Phùng Quốc Dụng đứng hầu ở đầu giường. Sau đó, lòng người ổn định, họ đều tin tưởng vào sự thành thật của Chu Nguyên Chương. Khi đánh Tập Khánh, Phùng Quốc Dũng dẫn đầu 500 quân đầu hàng đó, xông vào trận đầu tiên, đánh bại bọn Nguyên dưới núi Tượng, uy hiếp chân thành. Các đường binh mã tiến vào nhanh chóng, cùng phối hợp đánh vào Nam Kinh, 500 người này đã chiến đấu hết mình, lập công lớn. Vì vậy, không có uy tín thì không thể sai khiến người khác, không có uy tín thì không thể khiến người khác phục tùng.

Cổ nhân nói: "Lời nói trung thực, hành vi thật thà, thì bạn hoàn toàn được chấp nhận ngay cả trong những dân tộc ít người chưa được khai hoá; nếu lời nói không trung thực, không giữ chữ tín, hành vi không thật thà, thì ngay tại quê hương mình cũng không được chấp nhận". Đây thật sự là những lời chân thành.

Ngày trước Tấn Văn Công tấn công đất Nguyên, chỉ mang lương thực đủ ăn trong mười ngày, và hẹn với đại phu sau mười ngày sẽ đến đất Nguyên. Đến Kỳ Tấn Văn Công đánh chiêng lui binh, vừa ngừng vừa đi nhưng lại có người đến từ đất Nguyên nói rằng: "Đất Nguyên có thể hạ trong ba ngày". Tả hữu bá quan cũng cho rằng lương thực của đối phương sắp hết rồi, xin hãy đợi. Tấn Văn Công nói: "Ta hẹn với tướng sĩ mười ngày, không đi thì ta sẽ thất tín. Được đất Nguyên mà thất tín, ta không làm như vậy". Người đất Nguyên khi nghe nói liền đầu hàng và nói: "Làm vua mà giữ chữ tín như vậy, không ai mà không quy thuận". Người nước Vệ sau khi nghe nói như vậy cũng đầu hàng và nói: "Làm vua mà giữ chữ tín như vậy, không ai là không quy thuận?". Sau khi nghe chuyện, Khổng Tử đã ghi lại như sau: "Tấn công nước Nguyên mà được người nước Vệ, đó là nhờ cách giữ chữ tín" Vì vậy nói: "Trong nhân dân không có chữ tín thì không thể lập thân". Một quân vương có thể mất đi quân đội và lương thực, chỉ có chữ tín là không thể để mất.

206. KÍCH THÍCH DỤC VỌNG CỦA MỌI NGƯỜI

Nhược điểm lớn nhất của con người là cho dù đứng trước sự kết thúc nhưng vẫn hướng về cái tốt đẹp vẫn hi vọng ngày mai hạnh phúc sẽ đến.

Mọi người đều có tính tự tôn, bạn tôn trọng tính tự tôn của tôi, tôi tất nhiên sẽ làm việc cho bạn, bạn làm tổn thương lòng tự tôn của tôi, tôi sẽ không thể phục vụ bạn. Không chỉ như vậy, trong lòng như vậy đều có dục vọng, đều mong ngóng ngày mai tươi đẹp. Tương lai sáng sủa mà có thể chịu đựng vất vả. Phấn đấu vươn lên, gửi những mong muốn tốt đẹp vào tất cả đó. Nhược điểm lớn nhất của con người đó là dù đứng trước sự kết thúc nhưng vẫn hướng về những cái tốt đẹp, vẫn hi vọng ngày mai tốt đẹp sẽ đến.

Mọi người đều có dục vọng, đều có chí tiến thủ. Người hiền tài mong mình càng hiền tài hơn, người tôn quý càng mong mình tôn quý hơn, người giàu có mong mình càng giàu có. Nhà lãnh đạo tinh anh chính là người biết lợi dụng điểm này mà nắm giữ mọi người trong bàn tay. Mỗi nhà lãnh đạo đều hiểu phương pháp báo trước, họ đều có thể báo trước cho cán bộ, quần chúng của mình một cách có ý thức hoặc vô thức để cán bộ quần chúng cho rằng bước chân của mình chính là bước chân lịch sử, thời đại đi theo sau chúng ta, các bạn đi theo tôi mới là con đường đứng đắn, như vậy mới sáng sủa mới có thể vinh dự, mới có thể hạnh phúc. Tôi sẽ đáp ứng dục vọng và những mong muốn của các bạn. Có lúc hơi kích thích dục vọng của con người để mọi người mãi mãi tận trung tận lực.

Napoleon giỏi chơi trò đó, khi 25 tuổi mới nhận chức tướng quân nước Pháp, trong quân đội mà ông thống soái có rất nhiều quân Italia quần áo rách nát. Thế là Napoleon kích thích dục vọng ăn uống của binh sĩ. Ngầm báo rằng ông sẽ đáp ứng nhu cần ăn uống của họ. Napoleon nói với bạn họ: "Các anh em, nay mọi người đều đã đói đã rách, ta muốn đưa các ngươi đến nơi giàu có nhất trên thế giới, ở đó các ngươi có thể tìm được thành phố hoa lệ, có thể tìm ra được những miền quê giàu có". Sự kích thích dục vọng vật chất này của ông và sách lược phát triển trước của ông đã được nhiều tướng lĩnh quân sự đi sau áp dụng, có thể thúc giục quân sĩ lao vào làn mưa đạn. Sau khi quân của Napoleon vào được Milan thì không thể nhắc đến sự thỏa mãn dục vọng vật chất, ông hiểu rằng lúc này sách lược này không còn có hiệu quả đối với bọn họ. Thế là Napoleon lại thay đổi phương pháp, đánh thức dục vọng về lòng tự trọng của họ. Ong ca ngợi quân đội của mình là nhà sáng tạo lịch sử, là anh hùng của đất nước. Ông nói: "Chỉ cần khi các bạn về đến quê hương, các cụ già đều nói rằng: "Xem kìa, đó là quân nhân trong quân đội Italia". Trong chiến dịch Kim Tự Tháp, ông lớn tiếng kêu gọi: "Các anh em! Lịch sử quang vinh hàng trăm năm hàng ngàn năm đang nhìn chúng ta". Napoleon là một vị tướng thông minh, ông biết rằng ở đâu, trong tình huống nào thì nên sử dụng cách dự báo như thế nào vì thế thuộc hạ của ông đều liều chết chiến đấu, giành hết thắng lợi này đến thắng lợi khác.

207. ÍT HỨA SUÔNG

Nhất định không được đi ngược với tình cảm với dục vọng của mọi người. Nếu đi ngược tình cảm của họ thì sẽ bị oán hận, nếu đi ngược lại với dục vọng của mọi người thì tai họa sẽ đến với bạn.

Là nhà lãnh đạo, nhà sáng lập sự nghiệp, những lời ước hẹn của họ có thể thực hiện được. ít nhất phải thường xuyên thực hiện lời hứa ở một số lĩnh vực, trong lĩnh vực lớn thì kéo dài lâu hơn. Quần chúng bách tính ghét nhất là những kẻ tiên đoán chẳng có căn cứ, cho nên khi tiên đoán với nhân dân tốt nhất là phải thực hiện. Dự đoán những mong ước thực tế trong lòng họ chính là để họ phấn chấn cố gắng, để họ lập nên thành tích, có thể báo trước sẽ trọng thưởng họ để bọn họ phấn đấu lập thành tích, có thể báo trước những hình phạt để ngăn cấm họ, khiến hành động của họ hợp với công lý hợp với chính nghĩa, xuất phát từ tự nhiên, không phải ép buộc. Đối với dục vọng cá nhân, tốt nhất là phải phân biệt được tình hình và sự khác nhau của mọi người thì mới có thể nói rằng sẽ làm họ thỏa mãn. Nhất định không thể đi ngược lại với tình cảm, với dục vọng của mọi người. Nếu đi ngược tình cảm của họ sẽ bị oán hận, nếu đi ngược lại dục vọng của mọi người thì tai họa sẽ đến với bản thân. Bí quyết nắm được người và sử dụng người đầu tiên là khiến họ "đều vui vẻ".

Người muốn giàu có, nếu ta có thể giúp được thì hãy để cho anh ta giàu có, người muốn công danh, nếu ta có thể làm được điều đó thì hãy để họ cầu danh; người muốn thoát khỏi đói rét khó khăn, nếu ta có thể giúp thì hãy để họ thoát khỏi hoàn cảnh đó, người muốn được cứu vớt khỏi tai họa thủy hỏa, nếu ta có thể giúp thì cứu giúp họ. Tóm lại, tất cả những lời cầu xin ta đều phải đáp lại, tất cả mong muốn ta đều phải giúp họ đạt được. Phải làm cho thiên hạ đều yên ở vị trí của mình, thực hiện chức trách của mình; có được những thứ mình muốn, vui cái vui của mình. Nếu có thể làm được như vậy, thì sẽ có rất ít người không cam tâm phục vụ mình, không an tâm làm cấp dưới của mình. Làm như vậy thì phải dựa vào lòng dân, ý dân; thì phải hiểu rõ bối cảnh thời đại và những mong muốn trong lòng họ; phải có sự tìm hiểu triệt để. Nếu nhân dân khổ vì chính pháp lỏng lẻo, thì ta phải cẩn thận chặt chẽ hơn; nếu nhân dân khổ vì hình phạt tàn khốc, ta sẽ khoan thứ hơn; nếu nhân dân khổ vì tai nạn trộm cướp, chiến tranh, ta sẽ tăng cường cho họ nghỉ ngơi; nếu nhân dân khổ vì nạn tham ô hoành hành, thì ta sẽ quét sạch bọn tham lam đó và giảm thuế. Tóm lại, để chống lại những tiêu cực lớn đó thì phải không ngừng đổi mới, mọi việc đều phải xuất phát từ nguyện vọng và lợi ích của nhân dân.

Chính vì thực hiện được những điều đó mà Thương Trang vương, Chu Văn vương, Vũ vương đã chinh phục dễ như trở bàn tay. Thương vương dùng hình pháp nghiêm minh để trị vì Tấn quốc, Tần Thủy Hoàng kế thừa cách tân biến pháp của Thương hiệp và đã thống nhất được thiên hạ. Hán Cao Tổ đã chấp nhận bài học về sự bạo chính của thời Tần, biết rằng nhân dân khổ vì chính sách hà khắc của đời Tân, luật lệnh nhiều như mạng nhện, pháp lệnh nhiều như lông trâu, quân vương bạo ngược, quan viên tham lam độc ác, Hán Cao Tổ đã huỷ bỏ Tần pháp, biến tàn bạo thành khoan dung; vào được Quan Trung đã thay đổi thành ba chương Ước pháp: "Phạm tội giết người phải chết, làm bị thương người khác và trộm cướp đều bị phán tội, xoá bỏ Tần pháp". Vừa đơn giản, vừa khiến lòng dân vui vẻ, thiên hạ đều quy phục ông. Dự đoán và thực hiện như vậy có thể nói là cảnh giới cao nhất ứng dụng nguyên tắc này.

208. DĨ "HÒA" VI QUÍ (COI TRỌNG HÒA)

Một hàng rào ba cái cọc, một hảo hán ba tốp người.

Cổ nhân nói: "Thiên thời không bằng địa lợi, địa lợi không bằng nhân hòa".

Quân thần hòa hợp thiên hạ sẽ tràn ngập không khí nhộn nhịp; bá quan hòa hợp, vạn sự đều thực hiện. Đạo lý về hòa là ở chỗ có thể dung, đạo lý về dung là ở chỗ có thể thứ. Trên dưới có thể khoan thứ với nhau thì sẽ có thể khiến tác phong của quan viên thanh liêm.

Song, chuyện tham ô tiêu cực của bọn tiểu nhân không phải ai cũng biết mà nó được giấu rất kín. Chỉ có những người minh mẫn thì mới có thể thấy được mặt có hại, điều này mọi người không dễ gì nhìn thấy.

Đạo lý của chính trị là phải coi trọng hòa. Vì vậy "Trung Dung "đã coi "hòa" là đạo thông đạt của thiên hạ, và nói "Chí trung hòa, thiên địa, vạn vật đều yên".

Trong "Quan giám" có nói: "Tất cả những người đố kị thì không thể chịu đựng người hiền, thường bị liên lụy vì cách nhìn của mình. Biết được thanh danh của họ, liền ngưỡng mộ và kính trọng, nhưng khi gần gũi chỉ một, nại việc là không thể chịu đựng được, lâu dài thì sẽ trở thành oán thù, vì vậy ở xa người hiện thì dễ, lại gần họ thì khó; chấp nhận người hạ tiện thì dễ, chấp nhận người tôn quý thì khó; chấp nhận tạm thời thì dễ, chấp nhận lâu dài thì khó, vậy vì sao? Vì khi tiếp xúc thì có sự tranh tài đoạt danh nên sinh ra chèn ép nhau. Hai người kết giao lâu ngày, sau đó nhận ra những điểm không được tốt của đối phương, từ chỗ kính trọng ngưỡng mộ nhau nay trở nên đố kị, ác cảm đến nỗi lòng bất an. Đó chính là sự không thể chịu đựng nhau. Anh ta không đáng để tiêu khiển, như vậy làm sao có thể dùng người? Cái nhìn ích kỉ, cái nhìn thị phi, cái nhìn khúc trực (cong thẳng), cái nhìn lợi hại, cái tâm phái hệ (bè phái), cái tâm bài tễ (lật đổ), cái tâm khuynh át (loại trừ nhau), cái tâm hãm hại đều phát sinh từ cái tâm ích kỉ. Bốn cái tâm này không ổn định, giữa hai người sẽ khó có thể chịu đựng và chung sống thuận hòa.

"Quan giám" lại có câu: "Nguyên nhân về sự bất hòa giữa quan viên là do việc tranh sủng (sự yêu quý), đoạt năng (tài). Bọn họ không biết việc trần thế, công việc đó không thể giải quyết một mình. Đơn độc thì mọi sự sẽ không thành, hợp lại thì sẽ tạo công, các danh nhân xưa đều giành được thành tựu do biết đoàn kết chiến đấu. Giống như Chu Công, Triệu Công, Quách Lí, Hán Phạm, Tiêu Tào, Bính Ngụy, Yêu Tống, Vương Khấu, Giao Huy đều kết giao đoàn kết. Chưa từng nghe qua một mình làm nên.

Đây chính là chỗ không quang minh của anh hùng hiền nhân chứ không phải là an tâm không có tay chỉ là miễn cưỡng vứt bỏ, cái mầm đố kỵ vẫn còn, chỉ sợ có tan vỡ, như vậy đang cần có sự tu dưỡng học vấn.

209. LÀM CHÍNH TRỊ,
QUÝ Ở CHỖ CÓ ĐƯỢC NGƯỜI

Không thể tìm nhân tài trong đám người chỉ biết tranh giành nhau, không thể tìm nhân tài trong đám người nịnh bợ, nên tìm nhân tài trong những người giữ đạo ẩn dật.

Làm người lãnh đạo, nên làm người lấy tâm của trời đất làm tâm của mình. Là quan nên là người lấy trách nhiệm của thiên hạ làm trách nhiệm của mình, là người coi nhiệm vụ của dân làm nhiệm vụ của mình. Con người trước tiên không có thành tựu gì, sau đó mới có; con người trước tiên không đạt được gì; sau đó mới đạt được. Y Cự không lấy gì cả thì có thể thay đổi triệt để bằng ba lần mới; Liễu Hạ Huê làm Tam công không dễ, thì có thể không đi bằng ba lần miễn chức.

Khi Ngụy Văn Hầu hỏi Lý Khắc về việc lập tể tướng, Lý Khắc nói: "Xem khi ở thì anh ta thân cận với ai, khi giàu có xem anh ta cho ai, khi làm quan xem sự tiến cử của anh ta, khi nghèo khổ thì xem anh ta không làm gì, khi bần tiện thì anh ta không nhận gì. Căn cứ vào năm điều này thì có thể lập tể tướng. Nếu năm điều đều hợp lý thì có thể trao trách nhiệm to lớn này cho người đó".

Khổng Tử nói: "Vi chính tại nhân, thú nhận dĩ thân". Nếu người lãnh đạo thích tự tôn, thì chỉ có thể dùng kẻ dung tục, kẻ thô kệch. Gọi là đến ngay, đuổi nhưng không đi, cũng có thể không gọi tự đến, đuổi nhưng không đi. Có người vì danh lợi chen lấn, a dua bợ đỡ, dùng hết mọi cách. Hoặc coi mặt dày, coi tình nguyện bị bài xích là trung thành, hoặc dùng cách chịu mắng nhiếc một cách vô sỉ để đạt được mục đích là được chúa thương yêu mến. Các lãnh tụ nếu muốn tạo lập sự nghiệp ngàn đời thì tuyệt đối không thể dựa vào loại người này.

"Kinh Binh" có nói: "Tác phong và công trạng của kẻ làm quan là ở chỗ thanh minh liêm khiết, có được nhân tài. Để có được nhân tài chủ yếu phải tôn trọng kẻ hiền tài, cúi mình lễ độ với người". Và "Bách quan dễ tìm, thánh tài khó kiếm. Dùng lợi ích và bổng lộc thì có thể tìm được bách quan, nhưng bậc thánh hiền thì không thể dùng danh lợi địa vị hay bổng lộc mà thu hút được; phải dùng lễ mới có thể thu hút và sử dụng được họ". Vai trò của lãnh đạo đối với kẻ làm quan không phải là mỗi kẻ làm quan đều phải đi quan sát, đều phải xử lý tất cả mọi việc. Tìm được một người có thể ổn định thiên hạ và ủy nhiệm người đó thì sẽ chấn hưng được đất nước, thiên hạ sẽ đại trị. Không thể tìm nhân tài trong đám người đua chen, không thể dùng nhân tài trong đám người xiểm nịnh, chỉ có thể tìm nhân tài trong những người giữ đạo ẩn dật. Giống như Lưu Bị mời Gia Cát Lượng vậy. Đây là điều cơ bản để quản lý bá quan, sử dụng bá quan.

210. LÒNG NGƯỜI KHÓ ĐOÁN,
KHÓ HƠN CẢ HIỂU TRỜI

Khi dùng người phải chú ý đến sự kỹ lưỡng hoàn thiện của pháp chế, và việc sử dụng thực tế nhân tài. Dùng người đúng hay sai có quan hệ đến sự ổn định của chính trị, sự vong thịnh của đất nước. Bậc thánh nhân cổ đại nói: "Một người có thể hưng bang, nhưng một người cũng có thể bại quốc". Điều này là chân lý không đổi đối với người lãnh đạo.

Khi dùng người phải chú ý đến sự kỹ càng hoàn thiện của pháp chế, mà còn cần chú ý hơn đến việc sử dụng thực tế nhân tài, quan sát kỹ càng có thể sẽ không bỏ sót, có thể phát huy vai trò thực sự của nhân tài, từ đó sẽ có thể chấn hưng được mọi sự.

Đạo biết người chính là điều cốt yếu trong cách lãnh đạo, đặc biệt là trong việc dùng người. Cho nên cổ nhân nói: "Biết người là điều quan trọng để làm quân vương, biết việc là điều quan trọng để làm thần tử".

Thân Tử nói: "Thân vương phải hiếu đạo dùng người, thân tử phải hiểu đạo biết hưởng. Hỏi một đáp một, hỏi trăm đáp trăm là việc của người làm đại thần". Là người lãnh đạo chỉ coi trọng việc giữ đạo, coi việc biết người và sử dụng người là vấn đề thực tế, nếu có thể như vậy về cơ bản là được rồi. Cách biết người của kẻ lãnh đạo không phải là "tướng học" như thường nói trong thế tục, chỉ cầu người bằng tướng học nhất định sẽ thất bại. Làm chính trị chủ yếu phải thu hút được nhân tài, thu hút nhân tài khó không phải nh ân tài khó kiếm mà là ở chỗ phân biệt nhân tài, sử dụng nhân tài.

Nhân tài cơ bản có thể chia thành; nhân tài thánh đức, nhân tài mưu lược, nhân tài khởi đầu, nhân tài giữ công trạng, nhân tài độc nhiệm độc lập, nhân tài phụ tá, nhân tài hùng vĩ, nhân tài trung chính, nhân tài nghị lực, nhân tài hào hoa, nhân tài chất phác cẩn trọng, nhân tài giỏi biện luận, nhân tài độc ác nham hiểm, nhân tài gian trá giả dối, nhân tài hướng thiện. Làm sao để phân biệt sử dụng mà có thể sử dụng được tốt nhất, sử dụng hợp lý để họ cống hiến hết tài của mình, cái tài được sử dụng hết chính là cách dùng người hợp lý nhất.

Cổ ngữ nói: "Lòng người khó đoán, khó đoán hơn cả trời "; Nh ững điều trong lòng biểu hiện ra như thế nào? Phân biệt nhân tài đã không dễ, quan sát nhân tài càng khó hơn.

Khổng Tử chọn người vì ngoại hình, mất đi Tế Dữ; nhận người vì lời nói đã mất đi Tử Vũ, huống hồ là người thường. Nếu muốn dùng người chính xác, trước tiên phải quan sát tìm hiểu cho kỹ người đó. Phần lớn là những người nói và làm không đồng nhất. Có kẻ giả làm thành hiện nhưng thực tế là tên cướp lớn, có kẻ hành động giống quân tử nhưng thực tế lại là tiểu nhân, có kẻ giả như trung chính hiếu thuận nhưng trong lòng lại muốn làm phản, có kẻ bề ngoài nghiêm chỉnh thận trọng nhưng thực ra lại không như vậy, có kẻ bề ngoài liêm chính nhưng thực ra lại tham lam vô độ, có kẻ nổi danh một đời nhưng thực ra không có tài, có kẻ thông minh trí tuệ nhưng chỉ coi trọng vẻ bề ngoài, bề ngoài quả cảm nhưng thực ra lại nhát gan sợ chết, có kẻ ăn nói trơn tru nhưng thực ra lại bất tài, có kẻ nhiều tài uyên bác nhưng khi gặp việc lớn thì tâm thương, có kẻ có thể cùng chung hoạn nạn nhưng không thể cùng hưởng lạc, có kẻ có thể cùng chung hưởng lạc mà không thể cùng chung hoạn nạn, có kẻ mở mồm là nhân nghĩa đạo đức nhưng lại rất hiểm ác không bằng loài cầm thú. Ngược lại có người giữ đạo ẩn dật, tự hại mình, không quan tâm đến thế sự lại là bậc thánh hiền, có người phóng túng hành động không theo quy củ, ít hợp khó dung lại là bậc quân tự; có người bề ngoài tối tăm ngu ngốc nhưng lại có đại tài, có người bề ngoài nhát gan nhưng lại dũng cảm không sợ chết, có người không có tướng nịnh bợ thích nói thẳng phạm thượng, thực sự là trung thần.

Tóm lại, biết người không dễ, được người khác hiểu càng khó. Gia Cát Lượng nổi tiếng vì tài trí và sự dùng người cần trong nhưng vẫn dùng sai Lý Nghiêm, Liêu Lập, Mã Tốc. Quan sát đánh giá nhân tài làm rõ nội tâm và vẻ bề ngoài, độ chính xác cao chính là điều mà thánh hiền ngàn đời cũng không làm được.

211. BIẾT NGƯỜI KHÔNG DỄ,
LÀM NGƯỜI CÀNG KHÓ

Vàng bạc nghìn lạng dễ kiếm, nhân tài một kẻ khó tìm

"Trong đời được một người biết mình, chết không gì đáng tiếc". Câu nói này cho thấy biết người đã khó, dùng người càng khó hơn. Biết người tận tường, dùng người thích đáng, là điều vô cùng khó.

Quản Trọng lúc chưa làm quan làm tướng, ra trận tất thảy đều thất bại, ba lần vạch kế sai lầm nên nhận lấy phần thua nhưng khi Tề Hoàn Công dùng ông thì lại được xưng bá. Bạch Khúc bại trận làm mất sáu tòa thành, Nước Ngụy dùng ông lại chiếm được nước Trung Sơn, Khương Tử Nha tám mươi tuổi mới được Chu Văn Vương trọng dụng, Khổng Tử chu du các nước mà không được tin dùng. Bách Lý phải xin ăn, Ninh Thích phải buôn bò. Cũng như Tỷ Lan chịu tội moi tim, Ngũ Tử Tư xác chìm dưới sông, Thương Ưởng bị phanh thây, Lý Tư bị cực hình, Giả Nghị bị tới Trường Sa, Lương Hồng nhảy xuống biển Đông Hải, Khuất Nguyên trẫm mình sông Mịch La, Nhạc Phi chết ở Phong Ba Đình. Đó không phải vấn đề có tại có đức hay không mà là vấn đề có biết, có gặp kẻ biết mình hay không mà thôi.

Nếu như Quản Trọng không gặp Bào Thúc Nha, Hàn Tín không gặp Tiêu Hà, Khương Tử Nha không gặp Văn Vương thì những bậc hiền tài ấy có lẽ suốt đời chìm khuất, về danh chìm khuất nơi xó cửa, có khác gì những người bình thường đâu?

Trước đây, Tống Cẩn Bình xét nhân tài từng phần làm hai loại chính là quân tử và tiểu nhân, đồng thời dùng tiêu chuẩn này để phân biệt người dùng được và kẻ không dùng được. Thêm nữa, ông lại phân biệt quân tử hạng trên và tiểu nhân hạng trên, quân tử hạng dưới và tiểu nhân hàng dưới. Từ đó quy định tỉ mỉ phương pháp bình xét phân loại.

Người xưa thông qua tám đặc điểm để quan sát, bình xét con người. Đó là mắt nhìn, ngôn ngữ, mừng giận, phong thái, cử chỉ, ăn nghỉ và ý thức.

Mắt nhìn: Nhìn từ phía trên có vẻ tôn nghiêm, thần sắc an tĩnh, xem ra dường như đáng sợ, sau khi tiếp xúc lại cảm thấy hòa nhã dễ gần, đó chính là quân tử hạng trên Nhìn người dáng vẻ ngay ngắn đàng hoàng, thần sắc toát ra hòa khí, trầm ngâm tư lự, khó bị chèn ép, vượt lên giữa chốn nhơ bẩn, đạm bạc như người ngoài cõi tục, đó chính là quân tử hạng dưới Ngược lại, ánh mắt như sắc sảo, phong thái thâm trầm, thiếu hòa khí, dáng vẻ nghiêm túc lộ ra ngoài đó chính là tiểu nhân hạng trên Trông người khác với người bình thường, thần sắc tán loạn, nhìn xa dáng dấp không khả quan, nhìn gần có vẻ gượng gạo, đó chính là tiểu nhân hạng dưới Ngôn ngữ: Lời nói đi từ gần đến xa, trong trẻo giản dị, nói làm quyết đoán, cẩn thận tỉ mỉ, hạn chế cái ác, hướng về điều thiện, dáng vẻ tự nhiên, thuần hậu ôn hòa, lời nói ra theo bản năng tự nhiên, không trái với pháp luật, không lẫn lộn đúng sai, đó chính là quân tử hạng trên. Lời nói cẩn thận, không nói cười tùy tiện, không thể hiện sở trường của mình, thích nói đến việc làm tốt của người khác, không nói quá sự thật, không vạch trần chuyện riêng của người khác, đó chính là quân tử hạng dưới Ngôn từ sâu sắc, nhiều chuyện, nghị luận rất có phong độ, như bên cạnh không có người, ngụy biện sai lầm của người mình, người khác không thể gây khó khăn cho anh ta, vẻ mặt lời nói khôn khéo, bộ đồ nịnh hót, đó chính là tiểu nhân hạng trên Nói năng không đầu không cuối, thừa lời thiếu lý, lẫn lộn trên dưới, nông nổi hời hợt chỉ theo mệnh lệnh, không phân biệt đúng sai, nói đến sự khó khăn nguy cấp của người khác có đạo đức nhân nghĩa, thì rắp tâm phá bĩnh, đó chính là tiểu nhân hạng dưới Mừng giận: Nhìn người không thấy được vẻ vui mừng buồn giận, vinh nhục không làm kinh động, gặp lúc nguy nan tính cách vẫn khoáng đạt thanh nhàn, nghe lời khen chê mặt không biến sắc, vui cái vui của thiên hạ, lo cái lo của thiên hạ, trong hoàn cảnh thuận lợi hay khó khăn đều cảm thấy rất bình thường, đối diện với sự sống chết trước mắt không hề thay đổi sắc mặt, đó chính là quân tử hạng trên. Giận không thất thường, mừng không quá mức, không đi ngược lại khi được mất chưa tường, chợt giận chợt vui, không nghĩ đến sự thịnh suy trong tương lai, hoặc là vui vẻ hoặc là buồn bã, đó chính là quân tử hạng dưới. Hỷ, nộ, ai, lạc (Mừng, giận, buồn, vui) theo tình cảm riêng, ân oán rõ ràng, thích chấp nhất việc nhỏ, ôm đồm nóng vội, bướng bỉnh kiêu ngạo, mừng giận phân minh, so đo được mất, lời nói thiếu liêm sỉ không biết xấu hổ, đó chính là tiểu nhân hạng trên. Nghe liền sợ hãi, gặp việc thì lẩn tránh, khoe khoang sở trường của mình, xấu hổ khi nghe sở đoản của mình, đúng thì vui mừng, không đúng thì thì nổi giận, tính đến cảnh giàu có thì mặt mày hớn hở, nghĩ tới chức vị cao thì biến sắc mặt, đó chính là tiểu nhân hạng dưới Phong thái: Phong thái hiên ngang, lòng dạ khảng khái, thấy thời cơ quyết đoán, ý nghĩ trung hậu, thần sắc toát ra hòa khí, phong độ khoáng đạt, thêm vào không thừa, bớt đi không thiếu, mãi giữ được sự thanh khiết không hề bị làm vẩn đục, đó chính là quân tử hạng trên. Bụng dạ ngay thẳng, ghét ác như thù, lộ rõ tính cách chân thật, giữ mình trong sạch, sửa mình nghiêm khắc, sáng suốt bảo vệ thân, không theo dòng đục, không nhập thế tục, một mình thanh cao, kiên cường không đổi, đó chính là quân tử hạng dưới. Phong thái hẹp hòi, ghen ghét hiền tài, yêu nhiều ghét lắm, thường hay nghi kỵ, cậy tài làm bậy, hèn hạ bẩn thỉu, gây thù rước oán, tự tiện võ đoán, đó chính là tiểu nhân hạng trên. Tham thích chèn ép, keo kiệt thô tục, so đo từng chút lợi nhỏ, sợ hãi những chuyện không đâu, đó chính là quân tử hạng dưới Cử chỉ: Dáng đứng như tùng, ngồi như núi, tiến như trăng sáng, lùi như nước chảy, bước đi tĩnh tại, vẻ mặt phấn chấn, đường hoàng đĩnh đạc, đó chính là quân tử hạng trên. Tính người góc cạnh, khó hòa đồng, giữ tình bạn hữu bền bỉ, trước sau như một, hậu bạc thân sơ đều phân biệt tách bạch, đó chính là quân tử hạng dưới. Gặp gỡ tạm thời, ngoài thì thân thiết mà trong lòng nhạt nhẽo, sống chung lâu ngày, miệng nói thế này bụng nghĩ thế khác, gặp lúc vinh hiển, quên tình xưa nghĩa cũ như chim tung cánh bay xa dựa thế để thăng tiến leo cao, đó chính là tiểu nhân hạng trên. Thân sơ như nhau, hậu bạc điên đảo, trốn tránh khó khăn theo đuổi lợi lộc, kinh doanh phi pháp, thà không phụng dưỡng cha mẹ, rượu thịt dùng để kết bè kết lũ chơi bời phóng túng, dùng dao búa để làm thương tổn bạn hữu, đó chính là tiểu nhân hạng dưới. Ăn nghỉ: Ăn, uống, đi, ở, tính tình thong dong, đạm bạc thanh tĩnh, bình ổn trong mọi hoàn cảnh, không kể giàu nghèo đều giữ cho mình nhàn nhã an nhàn. Cư xử tiến lui giữ cho mình trung dung chính trực, đó chính là quân tử hạng trên. Mình mang nặng gánh tâm trí lo nghĩ, giấc ngủ tự yên, nâng niu sự yên ổn của tính mạng, không can dự vào hứng thú của người khác, đó chính là quân tử hạng dưới. Thích mới ghét cũ, được mới nới cũ, kiêu căng khoác lác, chẳng có tính người, đó chính là tiểu nhân hạng trên. Làm khách thì ăn uống như hổ đói, làm chủ đãi khách thì bần tiện hẹp hòi, cao lương mỹ vị thì để mình hưởng thụ, rau dưa bình thường thì đẩy cho người khác, đó chính là tiểu nhân hạng dưới. Dưỡng tâm: Tinh thần sáng suốt, cương trực ngay thẳng, không thẹn vì nhà cửa dột nát, không coi thường kẻ hậu sinh, tấm lòng nhân từ, tạo phúc cho những nơi nghèo nàn về tri thức, sửa mình ở trong bóng tối, lặng lẽ mà thành kính càng không cậy tài, đó chính là quân tử hạng trên. Lòng dạ ngay thẳng thanh khiết, học theo thánh hiền, không vì phong tục thối nát mà thay đổi phẩm cách, ý chí tha thiết với nhân dân, đó chính là quân tử hạng dưới. Lúc cùng khốn thì bỏ thánh hiền, thấy mối lợi đến thì làm như phường trộm cướp, a dua bè đảng bắt nạt người ngoài, lòng nghĩ một đằng miệng nói một nẻo, việc làm trái với đạo đức, lo chuyện lớn mà nhẫn tâm hại đến lẽ phải, bề ngoài giúp đỡ mà bên trong thì cướp đoạt, ngoài mặt thì khoan dung nhưng trong lòng đố kị, dò xét ý chí của người, hại người để làm lợi cho mình. Đó chính là tiểu nhân hạng trên. Tự tư tự lợi, không có quan niệm cộng đồng, không có mưu lược, lang thang phóng đãng, chí khí yếu ớt, thay đổi theo thói tục, cơ hội, đó chính là tiểu nhân hạng dưới.

212. TÂM NGAY THẲNG THÌ TẤT CẢ ĐỀU NGAY THẲNG

Từ việc khó hay dễ thì thấy được sự tháo vát, từ hoàn cảnh thuận lợi khó khăn thì thấy được tấm lòng, từ sự mừng giận thì thấy được sự tu dưỡng, từ đi đứng động tĩnh thì thấy được sự hiểu biết, từ giữ bỏ tiến lùi thì thấy được phong thái, từ cư xử thường ngày thì thấy được lòng dạ, từ lợi hại được mất thì thấy được tiết tháo, từ sống chết nguy nan thì thấy được khí tiết.

Mao Toại ở dưới trướng Bình Nguyễn Quân 3 năm, lặng lẽ không có chút tiếng tăm gì, đền sau khi ông tự tiến cử và hoàn thành việc liên minh Triệu Sở, thì Bình Nguyên Quân mới than rằng: "Kẻ sĩ ta chiêu mộ nhiều có đến hàng ngàn người, lúc ít cũng có đến mấy trăm, tự cho rằng không bỏ sót hiến sĩ trong thiên hạ. Đối với Mao Toại tiên sinh, ta quả đã có sơ suất rồi". Từ việc đó có thể thấy được nỗi khó khăn của sự biết người.

Xét từ 8 phương diện trên, cân nhắc đủ loại, tuy người thiên hạ rất nhiều, nhưng ký thác cho đúng người không phải chuyện dễ. Xét đoán con người, khó nhất là ở tâm tính. Người có tâm tính thật thà chất phác, một mặt là do bẩm sinh, mặt khác là nhờ tự tu dưỡng. Tâm tính mà chính thì tất cả đều chính. Do đó, biết người dùng người, trước hết phải lấy chính trực thật thà, bản tính thuần phác làm điều chủ yếu. Người xưa nói: "Đại sự từ việc lớn khó hay dễ thì thấy được sự tháo vát; từ hoàn cảnh thuận lợi khó khăn thì thấy được tấm lòng; từ mừng giận thì thấy được sự tu dưỡng; từ đi đứng động tĩnh thì thấy được sự hiểu biết; từ giữ, bỏ, tiến, lui thì thấy được phong thái; từ cư xử thường ngày thì thấy được lòng dạ; từ lợi hại được mất thì thấy được tiết tháo; từ sống chết nguy nan thì thấy được khí tiết" đều là lấy bản chất tâm tính làm chủ thể, quyết không phải là lời nói vô căn cứ.

Xem xét, phân tích nhân tài một cách xác đáng thì khi lựa chọn tiến thoái, cũng hy vọng không có sai lầm lớn. Hàng ngàn hàng vạn kẻ hèn nhát không thể hợp thành một Nhiếp Chính, ba quân đông đảo chẳng thể hợp thành một Hàn Tín. Đây chính là dùng người quý ở sự có được bậc thánh hiền, anh hùng trong thiên hạ, chứ không phải là có được kẻ nô tài trong thiên hạ.

Hàn Dũ nói: "Trên đời có Bá Nhạc trước, rồi sau mới có ngựa Thiên Lý, ngựa Thiên Lý thường có, còn Bá Nhạc thì không". Chúng ta nhất định chẳng thể than thở rằng không có người tài. Chỉ cần trên đời còn sự tồn tại của con người, thì sẽ có nhân tài, vấn đề là ở chỗ có thể tìm thấy, có thể biết được, có thể dùng được hàng không mà thôi,

Bằng tài năng đức độ của Phạm Tăng, phò giúp Sở Bá Vương dựng nghiệp, có thể gọi là nhân tài hạng nhất trong thiên hạ, nhưng sớm chiều ở cạnh Hạng Vũ, lại không được biết được dùng một cách đúng mức, cuối cùng lặng lẽ bất đắc chí mà ra đi. Ông khi giãi bày tình cảm nói rằng: "Đại cục thiên hạ đã định, quân vương tự lo liệu việc lớn, xin ban cho chút xương tàn trở về cố hương. Sau cùng, chết trên đường về quê".

Chỗ khó của biết người, thánh nhân đều đã vấp phải. Có người đại trí mà ngu độn, có người khéo léo mà như vụng về, có người giỏi biện luận mà như lắp bắp, dũng cảm mà như khiếp nhược, có người nhân đức mà như bất nhân, có người có tài mà như bất tài, có người là bậc đại thành mà như vô năng (không có năng lực), có người trung trực, có người khoa trương, có người trịnh trọng, có người hữu danh vô thực, có người như thể trung thành, có người bề ngoài nhu thuận mà trong thì kiên cường v.v... Từ những mặt này, có thể thấy thuật biết người thật không dễ gì đạt được.

Do vậy, đối với sự phân biệt thánh hiền hay kẻ tầm thường, quân tử hay tiểu nhân, đặc biệt không thể có cách xét đoán nhận định chính xác, càng không thể dựa vào tướng học, tướng học chỉ có thế đúng một, hai phần mà thôi. Thuật biết người sâu xa ở trình độ cao này, đại khái có thể thấy được thông qua tính tình, đức hạnh, phẩm chất, sắc mặt của con người, không những các bậc lãnh tụ cần phải có, mà ngay đến những người không phải lãnh tụ cũng phải hiểu rõ và sử dụng nó một cách thuần thục. Dùng nó để làm căn bản cho việc kết giao xử thế, ích lợi thật to lớn.

Con người bất kể sang hèn, không thể không biết người, biết người thì có thể "an thân, lập mệnh, bảo gia" (giữ mình yên ổn, xây dựng cuộc đời, bảo vệ gia đình). Không biết người thì lẫn lộn người hiền kẻ dữ, đảo lộn thân sơ, sẽ ngay đến bản thân và gia đình. Đó là đạo lý không thể thay đổi.

Là người lãnh đạo, nếu có sai lầm thì sai một ly đi ngàn dặm. Không chỉ thanh danh sự nghiệp của cá nhân bị đổ vỡ, mà còn ảnh hưởng đến sự thịnh suy sống còn của quốc gia. Do vậy không thể không thận trọng!

213. THẦN DO TÂM LẬP,
KHÍ DO TÍNH MÀ THÀNH

Thần do khí mà hiện rõ, cho nên gọi là thần khí, thông qua khí mà thấy được năng lực thực sự, tuy một mà hai, tuy hai mà một.

Trong phương pháp của các nhân vật lãnh đạo, cái khó nhất là biết người. Phương pháp biết người bên cạnh việc quan sát tính tình đức hạnh, còn phải quan sát thần khí của người. Thần do tâm lập, khí do tính mà thành. Quan sát thần khí của người, có thể biết tâm thuật của người, thấy được đức hạnh của người.

Khí là căn bản của thần, thần do khí mà hiện rõ cho nên gọi là thần khí, có thể thấy năng lực thực sự thông qua khí, tuy một mà hai, tuy hai mà một. Khoáng đạt và phóng đãng, tiết kiệm và hà tiện, cẩn thận và gò bó, trầm lặng và thâm hiểm, siêu thoát và buông thả, khảng khái và phù phiếm, chất phác và hoang dã, trấn tĩnh và bất cần, trung hậu và yếu đuối, sáng suốt và nghiệt ngã... đều rất giống nhau nhưng thực ra một trời một vực.

Do vậy, nhìn người không bằng nhìn "Thần", nhìn "Thần" không bằng nhìn "Khí". Người khoáng đạt thì khí quảng đại, người phóng đãng thì khí tiêu tán, người tiết kiệm thì khí cố chấp, người bần tiện thì khí gò ép, người cẩn thận thì khí trấn tĩnh, người gò bó thì khí đờ đẫn, người trầm lặng thì khí hòa thuận, người thâm hiểm thì khí thâm trầm, người siêu thoát thì khí siêu nhiên, người buông thả thì khí bạc nhược, người khảng khái thì khí ngay thẳng phóng khoáng, người phù phiếm thì khí tán loạn, người thẳng thắn thì khí chân chất, người hoang dã thì khí thô lậu. Người trầm tĩnh thì khí bình ổn, người bất cần thì khí tán loạn, người trung hậu thì khí rộng rãi, người yếu đuối thì khí trì trệ, người sáng suốt thì khí thanh tú, người nghiệt ngã thì khí căng thẳng. Dùng phương pháp này để quan sát kẻ sĩ trong thiên hạ, dùng người, kết giao, đại khái thì có thể chính xác hơn phân nửa.

Tiến thêm một bước nữa, người có khí hòa nhã là khí tượng của bậc thánh nhân, người có khí hào hiệp là khí chất của bậc anh hùng, người có khí trung trinh là khí chất của bậc hiền triết, người có khí lớn lao là khí chất của bậc hào kiệt, người có khí thuần khiết là khí chất của bậc quân tử, người có khí nghiêm túc là khí chất của kẻ sĩ tiết tháo, người có khí rườm rà là khí chất của người nóng vội, người có khí nông nổi là khí chất của kẻ tiểu nhân, người có khí hèn kém là khí chất của kẻ đạo đức giả, người có khí thô tục là khí chất của kẻ phàm phu. Người có khí chất của mình, tức là có "thần" của người ta, cái hiển thị thần, tức là khí. Quan sát thần khí của người, tức là có thể biết nhân phẩm của người. Đây là phương pháp biết người không thể sai lầm.
214. MUỐN BIẾT NGƯỜI, KHÔNG THỂ KHÔNG TỰ SỬA MÌNH.

Người hiền tài dễ xa mà khó gần, kẻ chẳng hiền tài dễ gần mà khó xa.

Đối với việc phân biệt người hiền tài và kẻ chẳng hiển tài, Trương Dương Viên đã có sự phân tích rất tinh tế rằng: "Người hiền tài dễ xa mà khó gần, kẻ chẳng hiền tài dễ gần mà khó xa". Người hiền tài nên gần gũi, nhưng bỗng nhiên gần gũi thì tránh sao khỏi sự hồ nghi, còn kẻ chẳng hiền tài thì nên xa lánh, nhưng xa lánh quá lại gây cho người ta oán giận. Do đó, nên sớm phân biệt đánh giá được con người anh ta.

Nói quan về những đặc điểm chính của họ, ta thấy có mấy điều như sau: Người hiền phải tất cương trực, kẻ chẳng hiền tài tất xu nịnh, tương tự người tài đức và kẻ xiểm nịnh lại có những cặp đối lập như: trung chính và thiên lệch, chí công và tự tư; khiêm nhường và kiêu ngạo, cẩn thận và buông thả, nhường nhịn và tranh giành; thành thực và xảo trá; độc lập hành động và a dua xu thời; chín chắn cẩn thận và manh động xem thường; tu dưỡng bản thân và kích động cuồng bạo; khoan hậu hiền lành và tàn nhẫn, hà khắc; thanh đạm và ham hố; sửa mình nghiêm cẩn và xét người ngặt nghèo; ung dung mà độ lượng và hấp tấp mà luôn thay đổi; một bên có tầm nhìn xa rộng mà hợp lý tinh tế, một bên hám công tham lợi trước mắt mà mưu sự nhỏ nhoi; một bên không giỏi nói năng mà giỏi hành động, một bên ba hoa khoác lác mà mà chẳng ưa làm; một bên nghĩ đến người sau mới nghĩ đến mình, một bên nghĩ đến mình sau mới nghĩ đến người; "một bên thấy việc tốt chỉ sợ không kịp làm, ưa nói cái hay của người khác, một bên đố kị người tài đức, thích nói chỗ dở của người khác; một bên không sợ kẻ bạo cường, một bên bắt nạt kẻ yếu sợ kẻ mạnh. Sự phân loại này thật là kể không hết, nhưng cũng không ngoài thái độ với lợi ích công ty mà thôi.

Người đời nói thuật biết người quả thực không dễ học, nhưng dù khó cũng không thể không học. Trong sách "Trung Dung" có nói: muốn biết người không thể không tự sửa mình, mà muốn sửa mình cũng không thể không biết người. Cả hai điều này liên quan đến nhau, được thì được cả mà mất thì mất cả. Con người ta làm thế nào để có thể tinh thông thuật biết người, mà không gặp sự nguy hiểm? Đó không phải chỉ là sự xét đoán con người, mà còn có thể nói là một tấm gương soi để tu dưỡng rèn luyện trong cuộc đời.

214. NHÂN TÀI TRĂM NGƯỜI TRĂM VẺ

Tâm là cái gốc của tướng mạo, xét nhân tâm thì thiện ác tự hiện rõ, hành vi xuất phát từ tâm, quan sát hành động thì có thể biết được họa phúc.

Con người sẽ bộc lộ hoài bão, tâm nguyện của mình như thế nào? Tâm là cái gốc của tướng mạo, suy xét nhân tâm thì thiện ác tự lộ rõ. Hành vi sinh ra từ tâm, quan sát hành động thì sẽ biết được họa phúc. Đây thực sự là phương pháp độc nhất đến từ những toan tính của người mà xem xét hành động của người, từ hành động mà đọc được tâm thuật của người.

Chỉ có con người mới khó hiểu rõ, tìm hiểu con người cố nhiên là không dễ dàng, nếu như bình thường không có sở trường nào khác, chẳng qua chỉ dựa vào sự khen ngợi hay chê bai để dùng hay bỏ. Sở dĩ anh ta được tán thưởng, đó là lúc chè chén nói cười, hoặc là thấy được phong thái phong vận xuất thần của anh ta, hoặc là bình sinh chưa gặp lần nào, bỗng nhiên phát giác ra hành động của anh ta, mà có được. Tất cả đều là khiêm tốn xem xét, không nghe lời người khác.

Nhân tài trăm người trăm vẻ, không dễ dàng phân biệt, lời nói cũng không thể diễn đạt hết. Có người học rộng, có người thông thái, có người khai sáng, có người tài hoa phát tiết, có người nho nhã đức hạnh, có người cương trực, có người thao lược, có người dũng cảm, có người bao dung, có người hào hiệp, có người giỏi ăn nói, có người hiền lành, có người quyết đoán, có người trí xảo, có người tuấn kiệt, có người ẩn dật, có người điềm tĩnh, có người sắc sảo, có người thận trọng, có người thành thực, có người nhẫn chịu, có người mưu lược sâu xa. Nhân tài trăm người trăm vẻ, xem xét, phân tích kỹ càng, sau đó dùng người ta một cách cẩn thận, như vậy sẽ không có sơ suất gì.

Xét người phải thấy cả hai mặt trước sau mới có thể biết được lòng người, phải nhìn thấu cả bề ngoài lẫn nội tâm mới có thể biết được ý người, phải xem người thân cận với ai, xa lánh ai, mới có thể biết được tình người.

Hỏi người để xem trả lời có kỹ càng không, kiểm tra người để quan sát sự thay đổi để xem thành ý, chất vấn rõ ràng để xem đức hạnh. Đem của cải cho người để xem sự liêm khiết, dâng gái đẹp cho người để xem sự trong sạch. Kể khó khăn với người để xem dũng khí, chuốc rượu cho người say để xem thái độ. Khi giàu có xem người có phạm pháp không, lúc cao sang xem người có kiêu ngạo không, giao nhiệm vụ lớn xem người có trung thực hoàn thành không, lúc xử lý vấn đề xem người có giấu giếm lừa dối không, lúc nguy hiểm xem người có sợ hãi không, trước việc phức tạp xem người có bị làm khó không. Giàu mà không phạm pháp ấy là nhân, sang mà không kiêu ngạo ấy là nghĩa, việc lớn mà hoàn thành một cách vẹn toàn ấy là trung, xử lý công việc không giấu giếm lừa dối ấy là tín, gặp nguy hiểm không sợ hãi ấy là dũng, gặp khó khăn không rối ấy là trí, đó là lời bàn về phương pháp biết người của Khương Thái Công. Phương pháp ấy cần luôn luôn ghi nhớ, bởi không có cách nào tốt hơn trong thuật biết người.

Phương pháp biết người có bảy loại: hỏi sự đúng sai để quan sát tâm trí, truy vấn lập luận để quan sát sự biến hóa, hỏi cơ mưu để biết sự trung thành, nói về hoạn nạn để xem dũng khí, chuốc rượu say để dò tính cách, dùng lợi để thử sự liêm khiết, qua công việc để xem năng lực, đó là thuật biết người của Gia Cát Lượng.

Quan sát sự quyết định và cách làm để hiểu rõ sự đứng đắn của người. Quan sát sự thay đổi tình cảm để xem thái độ thông thường của người. Quan sát chí hướng để biết thái độ của người đối với danh tiếng. Quan sát nguyên do để lý giải sự phục tùng của người. Quan sát sự kính ái để hiểu sự thông tắc của người. Quan sát tình cảm để phân tích sự vui giận của người. Quan sát sở đoản để biết sở trường của người. Quan sát trí thông minh để biết sự thông đạt của người. Khí chất bình tĩnh hay xốc nổi là ở "thần", sáng hay tối là ở "tinh", khuynh hướng dũng cảm hay hèn nhát là ở "gân", chủ thể mạnh hay yếu là ở "cốt", sự quyết định tĩnh tại hay vọng động là ở "khí", tâm tình buồn bã hay hoan hỉ là ở "sắc"; tâm tình tà hay chính là ở "nghĩa", sự thay đổi thái độ là ở "dung", nét mặt; trạng thái nhanh chậm là ở "ngôn", lời nói. Quan sát sở đoản của để biết được sở trường của người, người có tài mặt này, tất có khuyết điểm ở mặt khác, do đó người ngay thắng thì mất đi mặt riêng tư, kiên cường thì mất đi mặt nghiêm khắc, người nhu hòa thì mất đi mặt vội vã. Và cũng nói người ngay thẳng không có riêng tư, không thể trở nên ngay thẳng, sự ngay thẳng không thể thiếu sự riêng tư. Thổ lộ chuyện riêng tư cho người khác là tượng trưng cho sự ngay thẳng. Người kiên cường không nghiêm khắc thì không thể khẳng định sự kiên cường của mình, do đó không thể không nghiêm khắc. Đó là lời bàn về thuật biết người của Lưu Thiệu.

Nắm chắc "bốn trọng", bỏ đi "bốn khinh". Bốn trọng là gì? Đó là ngôn trọng, hành trọng, mạo trọng, hiếu trọng. Ngôn trọng "lời nói thận trọng thì có chuẩn mực, hành trọng "làm việc thận trọng thì có đạo đức, mạo trọng "vẻ ngoài thận trọng" thì có cung nghiêm, hiếu trọng "thị hiếu thận trọng thì có sự quan sát. Bốn khinh là gì? Đó là ngôn khinh, hành khinh, mạo khinh, hiếu khinh. Ngôn khinh "lời nói khinh suất" thì chuốc lấy lo phiền, hành khinh "làm việc khinh suất" thì chuốc lấy bất hạnh, mạo khinh "dáng vẻ khinh suất" thì chuốc lấy nhục nhã, hiếu khinh "thị hiếu khinh suất" thì dẫn đến dâm loạn. Từ "bốn trọng", "bốn khinh" này thì có thể biết được con người ấy như thế nào.

Người thông minh mà hiểu biết còn nông cạn thì cần tránh tỉ mỉ, người có kiến thức nghèo nàn thì cần tránh che giấu, người cương cường mạnh mẽ thì cần tránh nóng nảy hấp tấp, người nhân ái hiền lương thì cần tránh nhu nhược, người thanh tịnh ẩn dật thì cần tránh thời nguy hiểm, người có lòng dạ rộng lớn thì cần tránh quên sót.

Những điều mà họ cần tránh đều là những sở đoản, cũng là những cái mà họ mất đi. Biết rằng trong sở trường của người có sở đoản và trong sở đoản của người có sở trường, do đó muốn hiểu người, đều thấy được cả hai mặt này, thì có thể biết được phương pháp sửa chữa bổ sung cho những khiếm khuyết của người.
216. MUỐN BIẾT NGƯỜI KHÔNG NÊN CẦU TOÀN.

Sự phân biệt giữa quân tử và tiểu nhân chỉ ở ý niệm về công tư, trong thiên hạ không có người quân tử nhất thành bất biến, cũng không có kẻ tiểu nhân không thể sửa đổi, ở hoàn cảnh tiến lui thì thấy được nhân phẩm, trong hoạn nạn sống chết thì thấy được khí cốt, giữa lợi hại được mất thì thấy được tiết tháo, từ mưu sự tính kế thì thấy được kiến thức. Đây đích thực là bí quyết hàng đầu trong thuật biết người, là tiêu chuẩn để đáng giá con người.

Sự khó khăn của việc biết người, thánh hiền thời xưa đều mắc phải tật nhỏ. Triệu Vũ ăn to nói lớn mà thành hiền thần của Triều Tấn, Giáng Hầu chất phác không giỏi ăn nói mà thành khai quốc công thần của triều Hán. Thượng thư Công Tôn Hoằng bàn việc, Hoàng đế đưa ra mười câu hỏi khó, Công Tôn Hoằng không giải đáp được một câu hỏi nào mà lại làm tể tướng, cuối cùng thành danh. Biết được người thật khó, đến như Nghiêu Thuấn còn có khiếm khuyết thì làm sao một hỏi một đáp là có thể khẳng định đã biết con người này được! Theo đó mà quan sát kẻ sĩ trong thiên hạ, tất sẽ bỏ sót không ít nhân tài. Dùng người không thể cầu toàn, biết người cũng không thể cầu toàn, nhất định không thể vì lỗi nhỏ mà làm mất một tài năng lớn. Tăng Quốc Phiên cho rằng sự phân biệt giữa quân tử và tiểu nhân chỉ ở ý niệm về công tư, thiên hạ không có người quân tử nhất thành bất biến, cũng không có kẻ tiểu nhân không thể sửa đổi. Câu nói này có hàm ý: lúc đầu ý nghĩ lo về việc công thì là quân tử, khi ý nghĩ thay đổi về hướng tư lợi thì trở thành tiểu nhân. Ý nghĩa của câu nói này thật đơn giản mà lại có khả năng khuyến khích người ta làm việc thiện, khuyên răn người ta có ý thiện.
Án Anh trả lời Tề Cảnh Công về phương pháp biết người rằng: "Quan sát lai lịch của người, tìm hiểu hành vi của người. Bệ hạ không nên dựa vào những lời nói phiếm để xét đoán hành vi của người, không nên dựa vào khen chê thị phi để xét đoán người, như vậy sẽ không bị hành động của người tâng bốc. Bởi thế, thành đạt thì phải xem người đó làm hay không làm, giàu có thì phải xem người đó lấy hay không lấy. Kẻ sĩ hạng trên khó tiến mà dễ lui, kẻ sĩ hạng trung dễ tiến mà dễ lui, kẻ sĩ hạng dưới dễ tiến mà khó lui, có thể chọn người như vậy, liệu được chăng?"

Biết người thực không dễ, hiền minh sáng suốt như Gia Cát Lượng mà còn phán xét sai lầm về Mã Tốc. Sử sách ghi rằng Mã Tốc tài năng xuất chúng, thích đàm luận về quân, thừa tướng Gia Cát Lượng rất coi trọng. Lưu Bị lúc gần mất, nói với Gia Cát Lượng rằng: "Mã Tốc lời nói quá thực thà, không thể trọng dụng, xin thừa tướng hãy xem xét người đó". Gia Cát Lượng không cho là phải, giao cho Mã Tốc làm chức tham quan, mỗi lần mời ông ta đến đàm luận thì thâu đêm suốt sáng, đến khi xuất quân ở Kỳ Sơn, Gia Cát Lượng chống lại ý kiến của mọi người, cử Mã Tốc làm tiên phong, thống lĩnh đại quân phía trước, cuối cùng bị tướng Ngụy là Trương Thiệu đánh bại.

Tăng Quốc Phiên vốn giỏi xem tướng người mà cũng từng bị lừa. Ngoại sử triều Thanh có ghi: Kim Lăng vừa thu phục xong, có một người mạo nhận là hiệu quan (quan đốc học) đến bái kiến Tăng Hầu, cùng Tăng Quốc Phiên chuyện trò tranh luận, biện bác rất sinh động phong phú, có khí khái khác thường, Tăng Quốc Phiên cảm thấy rất kỳ lạ. Trong ấy có luận đến việc dùng vẻ ngoài để lừa gạt, người đó nghiêm mặt nói to: "Bị lừa gạt hay không bị lừa gạt, cố nhiên là ở mình. Tôi cân nhắc về thái độ sống trên đời này cũng hơi có chút ý kiến riêng, như Trung Đường đại nhân thành thật đức độ, mọi người tự nhiên sẽ không nỡ lừa gạt, tả công (Tôn Đường) chính trực nghiêm túc, mọi người sẽ không dám lừa gạt". Rồi lại nói đến những vị nọ vị kia, người thì tuy không bị ông ta lừa lại nghĩ mình bị lừa, hoặc giả đã bị ông ta lừa mà không biết đã bị lừa đều mang ra so sánh hết. Tăng Quốc Phiên vô cùng cảm phục, đối đãi với người đó như thượng khách mà nhất thời cũng chưa xem xét kỹ lưỡng, lại giao cho ông ta đốc suất việc chế tạo xà lan, không lâu sau, người này đột nhiên đem theo nghìn vàng chạy trốn. Đám sai nha nói lại với Tăng Hầu và xin Tăng Hầu phát lệnh gấp truy nã người đó, Tăng Hầu trầm ngâm rất lâu, nói rằng: "Không cần truy nã, anh ta có lẽ có việc gì nên ra đi thôi", lại vuốt râu mình mà nói: "Người ta không nỡ lừa gạt, người ta không nỡ lừa gạt". Quan viên tả hữu nghe thế đều bấm bụng cười thầm mà không dám nhìn ông. Từ đây, có thể thấy việc biết người thực không dễ dàng gì.

Phàm là luận về con người đều phải quan sát từ nhiều phương diện. Thông đạt thì xét lễ tiết của người, tôn quý thì xét trình độ đi lên của người, sung túc thì xét sự tu dưỡng của người, nghe thì xét hành động của người, dùng thì xét sở thích của người, đạt thì xét ngôn từ của người nghèo thì xét người không tiếp nhận gì, hên thì xét người không làm gì. Lúc hào hứng thì nghiệm tiết tháo của người, lúc vui vẻ thì nghiệm sự lười biếng của người, lúc giận dữ thì nghiệm khí tiết của người, lúc sợ hãi thì nghiệm sự bền lòng của người, lúc buồn bã thì nghiệm tình cảm của người, lúc cực khổ thì nghiệm chí hướng của người. "Bát quan lục nghiệm" (tám điều xét và sáu điều nghiệm) này chính là cái gốc để biết người của bậc minh quân.

215. TƯỚNG MẠO CỦA NGƯỜI TA SINH RA TỪ TRỜI ĐẤT

Chính tà thì xem ở mắt mũi, thật giả thì xem ở mồm miệng, công danh thì xem ở khí khái, phú quý thì xem ở tinh thần, chủ ý thì xem ở móng tay, phong ba thì xem ở gần chân, nếu muốn xem sự mạch lạc thì chỉ đều ở trong lời nói.

Phàm là những người giỏi biết người, sử dụng người thì về phương pháp đối đãi, quan sát người khác mà nói, không ai là không thông qua vài ba lần thẩm tra. Làm lãnh đạo muốn biết người, sử dụng người thì phải quan sát cặn kẽ người về các mặt như tấm lòng, tình cảm, khí chất, đức độ, lời nói, hành vi, tư tưởng, tướng mạo..., đại khái sẽ không thể có sơ suất. Nhưng điều này còn do kỹ năng quan sát người.

Phương pháp quan sát người có năm loại: Quan sát lời nói của người không chính trực thì sẽ nôn nóng, quan sát sắc mặt của người không chính trực thì không tự nhiên, quan sát hơi thở của người không chính trực thì hơi thở gấp gáp, quan sát thính giác của người không chính trực thì sẽ mê hoặc, quan sát ánh mắt của người không chính trực thì sẽ hỗn loạn điên đảo.

Trong phần viết về tâm tướng của Trần Hy Di, cách quan sát người tức là trực tiếp lập luận tâm tướng chứ không phải lập luận ở hình tướng. Tướng mạo của con người sinh ra từ trời đất. Nếu có tâm nhưng không có tướng, thì tướng sẽ từ tâm phát sinh ra, có tướng mà không có tâm, tướng sẽ bị huỷ diệt cùng với tâm, vì vậy mà thế gian có cách nói "tướng tùy tâm chuyển" (tướng mạo chuyển đổi theo nội tâm). Trần Hy Di cũng nói: "Tâm là cái căn bản của tướng mạo", duy chỉ có điều tâm kín đáo nên khó trông thấy, do đó, muốn quan sát được nội tâm, chỉ có thể nghiên cứu từ tướng mạo học, như vậy mới có được cái căn bản.

Trong "Lã Thị Xuân Thu" có viết: "Tề Hoàn Công cho tập hợp các chư hầu, Vệ hầu đến cuối cùng. Sau đó, Tề Hoàn Công triều kiến, liền cùng Quản Trọng bí mật bàn mưu đánh nước Vệ. Sau khi bãi triều trở về, Vệ Cơ xin gặp Hoàn Công, cúi xuống bái tạ nhiều lần để xin Hoàn Công trị tội mình. Hoàn Công nói: "Ta đối với nước Vệ chẳng có gì khác, tại sao nàng cứ xin chịu tội cho họ?" Vệ Cơ trả lời: "Thân thiếp thấy khi bệ hạ bước vào, hiện ra bước chân oai vệ, thần sắc rắn rỏi, có phong thái như sắp đi đánh phạt; khi người nhìn thấy thân thiếp thì khí sắc biến động, thần thiếp biết là người muốn đánh nước Vệ". Ngày hôm sau, Hoàn Công lên triều, cho gọi Quản Trọng vào, Quản Trọng nói: "Bệ hạ định bỏ không đánh nước Vệ nữa sao?" Hoàn Công hỏi: "Trọng phu, sao ông biết được?" Quản Trọng đáp: "Lời triệu gọi của người vô cùng cung kính, mà nói rất chậm rãi, khi nhìn thần lại có ánh mắt hổ thẹn". Hoàn Công nói: "Được, trọng phụ trị ngoại, phu nhân trị nội, ta biết ta trước sau không thể bị các nước chư hầu cười nhạo". Từ ví dụ thực tế này thì cũng đủ để nói rõ tất cả.

216. TÀI ĐỨC LẤY TRUNG HOÀ LÀM ĐIỀU QUÝ NHẤT

Trung thành nhân hậu tất có dáng vẻ dịu dàng

Dũng cảm thật sự tất có dáng vẻ hăm hở tiến lên

Thông minh thật sự tất có dáng vẻ sáng suốt thấu triệt.

Cái căn bản của người và vật đều xuất phát từ tình và tính. Mà đạo lý về tình và tính lại vô cùng tinh tế và sâu xa, không phải là sự quan sát của bậc thánh nhân thì ai có thể hiểu được chúng! Chỉ cần là người có tâm huyết, chẳng ai không mang khí chất "vô nhất" tuân theo âm dương mà lập tính, thể hiện ra ngũ hành mà thành hình. Nếu như có hình thể và bản chất thì còn có thể tìm kiếm, theo đuổi. Tất cả tính cách và tài đức của người ta đều lấy trung hòa là điều quý trọng nhất. Bản chất trung hòa tất sẽ tầm thường vô vị, do đó có thể điều thành ngũ tài, biến hóa linh ứng. Do vậy quan sát bản chất của con người phải quan sát trước nhất sự tầm thường của anh ta, sau đó mới đi sâu xem xét trí tuệ của anh ta.

Nếu tâm chất sáng suốt chính trực thì dáng vẻ của người sẽ dũng mãnh ổn định, nếu tâm chất bình đạm thì dáng vẻ của người sẽ an nhàn. Người trung thành nhân hậu tất có dáng vẻ dịu dàng, người dũng cảm thật sự tất có dáng vẻ hăm hở tiến bước, thông minh thật sự tất có dáng vẻ sáng suốt thấu triệt. Dáng vẻ của người lo buồn thì mệt mỏi và ngơ ngác. Dáng vẻ của người ốm đau thì rối loạn và nhem nhuốc. Dáng vẻ của người phấn chấn thì vui vẻ thích thú. Dáng vẻ của người phẫn nộ thì nghiêm khắc ****** [7] , dáng vẻ người đố kỵ thì mạo muội khác thường. Cả động tác và ngôn ngữ của họ cũng biểu hiện ra những thần thái khác nhau của mỗi người. Cho dù có rất nhiều thứ trong nội tâm vẫn tất sẽ bộc lộ ra những biểu hiện bên ngoài. Cho dù nói là muốn quan sát hình sắc thì cũng phải quan sát từ trong ra ngoài. Nếu nội tâm có tài thì tướng mạo sẽ tự nhiên lộ ra thần thái.

Sử sách có viết rằng: Ngụy Vũ Đế Tào Tháo chuẩn bị tiếp kiến sứ thần Hung nô. Tự cho là mình còn chưa đẹp đẽ, chưa đủ để thể hiện khí phách anh hùng trấn áp nước ngoài, thế là cho Thôi Diễm thay mặt, còn mình thì cầm đao đứng cạnh Thôi Diễm. Sau khi gặp mặt, liền cử người đi dò hỏi sứ giả: "Thấy Ngụy vương như thế nào?" Sứ giả Hung nô trả lời: "Ngụy Vương khí chất phi phàm, nhưng người cầm đao đứng bên cạnh ông ta mới chính là anh hùng". Do đó mới nói thần thái phong độ, dung mạo cử chỉ, nét mặt của một con người ban đầu, không cần phải nói năng và hành động, về sau vẫn có thể trông thấy rõ.

217. QUAN SÁT NHÂN TÀI Ở NHIỀU PHƯƠNG DIỆN

Đối với việc quan sát con người mà nói, không thể so đũa cả nắm được. Khổng Tử cũng đã phải than rằng: "Xem mặt mà đoán người ***** nghe lời nói mà đoán người".

Đối với việc quan sát con người mà nói, không thể vơ đũa cả nắm được. Khổng Tử cũng đã phải than rằng: "Xem mặt mà đoán người ***** nghe lời nói mà đoán người ***. Nếu muốn được cẩn thận, tường tận, không hề sai sót thì cần phải kiểm tra, suy cứu trên nhiều phương diện.

Khi giàu sang, xem người thi lễ giữ lễ như thế nào, khi nghèo khổ, xem người giữ đức ra sao; khi được sủng ái, xem người có kiêu ngạo không; khi cảm giác không rõ ràng, xem người có sợ hãi không. Lúc còn trẻ thì xem người có cung kính không, lúc trưởng thành thì xem người có liêm khiết, lúc về già thì xem người có lo buồn không. Giữa cha con thì xem sự hiếu thuận của người; giữa anh em thì xem sự hòa hợp của người; giữa quân thần thì xem sự trung thành của người; giữa người cùng quê thì xem chữ tín của người. Xem xét nơi ở thì thấy được lễ nghĩa của người, xem xét sự đau buồn thì thấy được lòng kiên trinh của người, xem xét việc ra vào thì thấy được bạn bè của người, xem xét bạn bè thì thấy được thái độ của người. Thử thách người để quan sát sự thật thà ngay thẳng; nâng đỡ người để quan sát trí thức. Khi gặp khó khăn, quan sát dũng khí của người; khi gặp phiền phức, quan sát xem hành động của người thế nào. Đặt người vào nơi có lợi để xem người có lòng tham hay không. Nghiêm khắc với người để xem sự bất khuất của người; cho người thứ người ưa thích xem người có nông nổi hay không, khi tức giận xem người có giữ gìn hay không, lúc say rượu có bị tái mặt hay không, thả lỏng người để xem thái độ thường ngày, thăm dò chí hướng để thấy tâm tư của người, kiểm tra mặt trái mặt phải để thấy lòng thành và việc giữ chữ tín của người. Những điều này gọi là quan sát sự thành thực.

Nếu muốn quan sát người khác một cách chính xác thì có thể tùy từng người mà lựa chọn các cách khác nhau. Người thích nổi tiếng, có thể dùng tiếng tăm để lợi dụng người ta; người thích lợi lộc, hãy dùng món lợi để nắm bắt người ta; người trong đạo, hãy lấy đạo để chi phối người ta, người trọng đức, hãy lấy đức để chi phối người ta; người thích cho là mình thanh cao thì hãy lấy sự thanh cao để chi phối người ta; người thích cho là nhân nghĩa, có thể lấy nhân nghĩa để chi phối người ta, người hay tưởng tượng, hãy dùng những thứ người nghĩ ra để chi phối người ta; người biết yêu, có thể dùng thứ người yêu để chi phối người ta. Hoặc từ sự thông minh, ngu đần, dũng cảm, khiếp nhược của người ta; hoặc từ cái lợi, cái hại của người ta; hoặc từ sự hiền tài, sự xấu xa của người ta, không gì không thể lợi dụng thì không gì không thể chi phối. Hoặc ở bên phải, bên trái người ta; hoặc phản đối, kích động, giận dữ người ta, hoặc dụ dỗ, làm yên lòng người ta..., hãy biến báo linh hoạt mà dùng, đây chính là cách để chi phối người khác.

218. XEM LÝ DO CỦA NGƯỜI XÉT SỰ *** CỦA NGƯỜI

Cách quan sát người khác trước hết cần kiểm tra xem người nào có sức thu hút, quan sát xem kỹ năng của họ như thế nào.

Tục ngữ có câu: "Lòng người khó đo, muốn hiểu được còn khó hơn hiểu được trời". Những thứ chất chứa trong lòng sẽ thể hiện ra bên ngoài từ đâu? Cách quan sát con người, trước hết cần phải kiểm tra ở những người có sự thu hút, quan sát xem kỹ năng của họ như thế nào.

Kẻ sĩ mà tướng mạo và nội tâm không tương xứng thì có mười lăm loại: Có người bề ngoài hiền đức mà phẩm hạnh xấu xa, có người bề ngoài lương thiện mà là kẻ cướp, có người bề ngoài khiêm nhường mà trong lòng kiêu ngạo, có người bề ngoài nghiêm cẩn mà trong lòng không biết đến cung kính, có người có tinh thần mà không có tình nghĩa, có người trông có vẻ tình nghĩa mà trong lòng không thành thực, có người giỏi mưu lược nhưng không quyết đoán, có người quả cảm nhưng không có năng lực, có người trông hoảng hoảng hốt hốt mà trung thực, có người xảo trá quỷ quyệt mà có ích, có người bề ngoài dũng mãnh mà trong lòng khiếp đảm, có người nghiêm túc mà bình dị dễ gần, có người hay ba hoa mà rất bình tĩnh, chân thực, có người hình thế yếu kém mà ra ngoài thì không gì không làm được, không gì không thành công. Thiên hạ vốn thấp hèn, thánh nhân thì cao quý. Như vậy, chúng ta cần phải hết sức chú ý đến việc quan sát và chi phối con người.

Hiểu con người rất khó. Bậc thánh nhân còn có chỗ sơ suất, chúng ta không nên dựa vào những quan sát sai lầm mà đánh mất các mặt chủ thể khác. Khổng Tử đã nghiên cứu rất nhiều về kỹ năng quan sát con người, kinh nghiệm của ông là: "Mới đầu đối đãi với người, ta nghe lời của người, tin tưởng vào hành vi của người; bây giờ đối đãi với người, ta nghe lời của người nhưng muốn quan sát hành vi của người". Nghe theo lời của người thì sẽ biết được người nào có lời lẽ thiên lệch, biết được người bị bưng bít như thế nào. Với người có ngôn từ trống rỗng sẽ biết được người bị mê muội như thế nào; với người có ngôn từ kỳ quái sẽ biết điểm nào của người không xa rời chân lý; với người có ngôn từ không rõ ràng thì sẽ biết người có chỗ nào đuối lý cạn từ. Quan sát hành vi của người khác thì phải "xem kết quả của người, nhìn lý do của người, xét sự xếp đặt của ****". Nhất định phải khiến cho ngôn ngữ và hành động của người quy về một mối, như vậy hoàn toàn có thể thấy rõ lòng dạ, tính cách, tình cảm, ý nghĩ của người. Nếu như chỉ định cho bạn một người, ngoài việc cần phải kiểm tra kỹ lưỡng ngôn ngữ hành động, sự thật giả của anh ta ra, còn cần phải kiểm tra lai lịch và quá khứ của anh ta, như vậy mới không bị che mắt bởi hoàn cảnh hiện nay. Phải chú ý tới công việc, hành động, hoàn cảnh của anh ta và những người anh ta thường tiếp cận, còn cần phải quan sát cuộc sống hàng ngày và sở thích của anh ta. Cuối cùng, chúng ta có thể từ những mặt này mà biết được phẩm chất, cá tính, tư tưởng, ý chí, kỹ năng và sở trường của con người này, và theo đó có thể biết là nên tin dùng hay bỏ đi.

219. BIẾT LẮNG NGHE NGƯỜI KHÁC NÓI CHUYỆN

Mỗi nhân tài đều có ưu điểm và nhược điểm của mình. Nếu như cứ một mực yêu cầu chọn được người toàn vẹn mới dùng thì trên đời này chẳng có ai là đáng dùng cả.

Chúng ta không chỉ cần phải coi câu "nghe người nói, rồi mới quan sát hành vi của người" là một bảo đảm để theo đuổi sự nghiệp trong tương lai, mà còn cần phải quan sát hành vi của người, lắng nghe lời nói của người để tìm cách chứng minh sự thực trong quá khứ, đồng thời xem xét hiệu quả của người trên phương diện ngôn luận. Không thể chỉ thấy cái sừng mà nhất thiết cho rằng đó là con trâu. Điều này, qua một câu chuyện của Hữu Tử, cũng có thể chứng minh cho tính quan trọng của phương diện trên.

Ngày trước, Hữu Tử hỏi Tăng Tử đã hỏi thầy giáo về những chuyện liên quan đến việc tang hay chưa. Tăng Tử trả lời Hữu Tử rằng: "Táng muốn nhanh nghèo, chết muốn nhanh mục". Hữu Tử là người đã từng quan sát vô cùng tỉ mỉ, kỹ lưỡng tất cả những việc trước kia của Khổng Tử và ghi nhớ sâu sắc trong đầu, vì thế nghe xong câu đó liền cho rằng đây không phải lời Khổng Tử đã nói. Tăng Tử lại khẳng định là do ông ta chính tai nghe thấy, song Hữu Tử vẫn kiên quyết không tin, còn đi hỏi Tử Do, hỏi xem lời Tăng Tử nói là đúng hay sai. Hữu Tử còn cho rằng lời của Khổng Tử phải có mục đích gì thì mới nói. Sau này, Tăng Tử lại hỏi Tử Do, Hữu Tử quả nhiên là người như vậy. Có lẽ câu trước được nói ra khi còn ở nước Lỗ, biết được người chú Nam Cung vì bị cách chức mà dời khỏi nước Lỗ, về sau có cơ hội quay lại, dùng châu báu hối lộ cho các quan đại thần bên cạnh vua Lỗ, để mong khôi phục chức vị. Câu nói sau là được nói ra khi ở nước Tống, thấy Hoàn Tư Mã tự xây quan tài đá, ba năm vẫn không thành công. Thế là Tăng Tử liền chấp nhận chịu đuối lý và còn thỉnh giáo những điều mà Hữu Tử biết. Hữu Tử nói với Tăng Tử: "Trước đây, thầy ở Trung đô, lấy quan tài dây bốn tấc, đặt ở chỗ dây năm tấc, cho rằng như vậy mới không sớm bị thối rữa. Thầy mất chức tư khấu ở nước Lỗ, chuẩn bị đến nước Sở, đại khái phái Tử Hạ đi trước, sau đó mới phái Nhan Hữu, như vậy mới biết là không muốn lập tức nghèo hèn, như vậy đối với ngôn ngữ, hành vi tư tưởng... trong quá khứ của một con người chúng ta cần phải xem xét cẩn thận".

Cho dù là người nào trong những tình huống bất cẩn thì không thể đảm bảo rằng người ta sẽ không lỡ lời. Huống hồ là trong mỗi trường hợp chính trị xã hội, có rất nhiều người do ăn nói vội vã mà sai lầm. Có rất nhiều nhân vật lãnh đạo đôi khi trong những tình huống cần thiết, thường cố ý tung hoả mù để mê hoặc tai mắt của người đời. Ví dụ như khi Viên Thế Khải xưng đế, tướng quân Thái Ngạc cố ý lấy việc mê đắm kỹ nữ làm hoả mù, từ đó thoát khỏi mưu kế nắm giữ của Viên Thế Khải, cuối cùng đã hoàn thành khởi nghĩa Vân Nam. Nếu như Viên Thế Khải nắm được thực tình lúc đó của Thái Ngạc thì hắn đã có dự phòng với hành vi trước kia của ông ta.

Mỗi nhân tài đều có ưu và nhược điểm của mình, nếu như cứ một mực yêu cầu chọn được người toàn vẹn mới dùng thì trong thiên hạ chẳng có người nào đáng dùng cả. Về cách để hiểu ưu nhược điểm của người khác, Yêm Tuần Quan đã nói một cách sâu sắc nhất như sau: "Để hiểu con người có bốn điểm: biết được **** của người, biết được **** của người, biết được ưu điểm trong nhược điểm của người, biết được nhược điểm trong ưu điểm của người, tránh chỗ yếu của người. Giáo dục con người cũng có hai điểm: hoàn thiện sở trường của người, bỏ đi sở đoản của người, nếu có thể làm được như vậy thì những người tài đáng dùng trong thiên hạ nhiều không kể hết. Thuật biết người không gì ngoài biết tâm tính của người, biết khí chất của người, biết phẩm cách của người, biết tài năng học vấn của người, biết sự tốt xấu của người, biết ưu khuyết của người. Ngoài ra còn cần phải hiểu được hoàn cảnh của người, hiểu được ham muốn của người, hiểu được quá khứ của người, hiểu được mối quan hệ của người. Với mười điều này, phải tiến hành quan sát một cách tường tận để nắm bắt vận dụng, làm như vậy sẽ không thể gặp thất bại gì lớn".

220. DÙNG NGƯỜI CÓ TÂM HUYẾT

Dùng người, chỉ cần tìm những người có tấm chân tình sẽ là hơn cả.

Từ xưa tới nay, các anh hùng hào kiệt chẳng có ai là không có tính tình chân thực, do đó trong cách dùng người, chỉ cần tìm những người có chân tình là hơn cả. Dùng người thì nên dùng những người có tâm huyết, tình cảm chân thành, can đảm.

Bậc khai quốc công thần thời Đường là Lý Thâu, dù lúc nhỏ ông là một tên vô lại, như chính ông đã nói: "Lúc 12, 13 tuổi, tôi là một tên ăn cướp vô lại, thấy người thì giết, khi 14, 15 tuổi vì khó khăn mà làm kẻ cướp, có ai không vừa lòng liền giết chết ngay. Khi 17, 18 tuổi vì chuyện tốt mà làm kẻ cướp, lúc đánh nhau mới giết người. Khi 20 tuổi làm đại tướng, dùng binh cứu người". Từ đó có thể thấy được tâm huyết, chân tình, lòng gan dạ của ông. Cho nên khi làm đại tướng, ông giỏi quyết đoán, lắm mưu kế, biết nghe lời phải, chiến thắng ông luôn quy công lao cho thuộc hạ, của cải có được ông đều chia cho các tướng sĩ, do đó thuộc hạ của ông đều nguyện chết vì ông, sức mạnh nào cũng không thể địch nổi. Tới khi tuổi cao làm quan đến chức Bộc Xạ vẫn không có một biểu hiện quan cách nào, lúc chị ông bị bệnh, ông còn tự mình nấu cháo cho chị ăn. Có một lần, râu của ông bị cháy, chị ông khuyên rằng: "Tôi làm chị của cậu đã là một điều phiền phức rồi, cậu cần gì phải tự làm khổ mình như vậy? Lý Thâu nói: "Không phải là không có người để sai phái, vì chị già rồi, em cũng già rồi, dù cho có muốn nấu cháo cho chị mãi, liệu có làm nổi không?" Từ mẩu chuyện nhỏ này có thể thấy rõ tấm chân tình của ông.

Nghe nói Đường Huyền Tông cũng có một giai thoại tương tự. Lúc bấy giờ, Tiết Vương bị bệnh, Huyền Tông đích thần sắc thuốc cho ông ta, lúc thổi lửa, bị cháy râu, khi bọn thị tòng chạy đến, ông mỉm cười, nói: "Chỉ mong Tiết Vương uống xong thuốc này thì bệnh tình tốt lên, còn râu cháy thì có gì đáng tiếc? Cái gọi là tình người ở đây đã thể hiện một cách đầy đủ, thật là tấm chân tình cao thượng biết bao. Đương nhiên, nó càng biểu hiện phương pháp dùng người đích thực của các nhà lãnh đạo cao nhất.

Tựu trung, dùng người là một loại nghệ thuật tối cao, dùng người đạt đến trình độ cao nhất quả là vô cùng khó khăn, nhất thiết phải xem xét chu toàn mọi mặt: tính tình, phẩm chất, học thức, tu dưỡng, đức hạnh, dũng lược, sở trường sở đoản của người được dùng. Quan sát tinh tế, không chút sơ sót mới gọi là giỏi dùng người. Thành tựu của tất cả các vĩ nhân trong lịch sử không hề có phương pháp nào khác, chỉ là giỏi biết người, biết dùng người mà thôi. Có thể có được nhân tài hạng nhất trong thiên hạ, chỉ là biết tài mà dùng, đồng thời bổ sung cho anh ta những chỗ còn khuyết, khiến anh ta phát huy sở trường to lớn và độc đáo mà thôi.

Có vuông mà không có tròn thì không linh hoạt, trên đây đã bàn về cái tròn mà không có vuông thì không vững chắc. Đổi lại, chỉ có vuông không có tròn, xử lý chính sự chỉ khư khư một vài quy củ và nguyên tắc, không biến hóa, không biết căn cứ tình hình cụ thể để linh hoạt nắm bắt, ắt sẽ rơi vào sự câu nệ, chấp nhất, đi tới chỗ cực đoan khác.

Ví dụ, trong thành ngữ có câu chuyện "Người nước Trịnh mua giày" và "Khắc chu cầu kiếm". Nước Trịnh xưa có một người giày bị hỏng, muốn mua một đôi mới, bèn đo chân, ghi nhớ kích thước. Lúc anh ta đi chợ, bỗng nhiên nghĩ ra mình đã quên mang kích thước mà mình đã đo được. Người khác bao cứ đo chân anh ta chẳng phải là được ngay hay sao. Người nước Trịnh nghiêm nghị lắc đầu, quyết trở về nhà lấy số đo. Người nước Trinh này chỉ biết kích thước đã đo được mà quên rằng kích thước ấy cũng đo từ chân mà ra, quá cầu nệ vào những khuôn khổ đã có, phạm vào tật máy móc cứng nhắc.

Câu chuyện thứ hai là "Khắc chu cầu kiếm" (Đánh dấu vào mạn thuyền để tìm gươm). Một người đi thuyền đánh rơi gươm xuống nước, để tìm gươm, anh ta đánh dấu vị trí ở đầu thuyền. Trên thực tế, lúc gươm rơi xuống nước, thuyền đã chuyển động, đợi cho anh ta theo vị trí đã đánh dấu để xuống nước tìm gươm, thuyền đã đi khá xa rồi, làm sao có thể tìm thấy gươm được?

Hai câu chuyện trên đây, chuyện trước là "nê" (cố chấp), chuyện thứ hai là "trệ" (cứng nhắc), "trệ" là là đình trệ, ngưng trệ, không có con mắt vận động, phát triển, biến hoá. Hai ví dụ này biểu đạt rất hay hàm ý của câu "có vuông mà không có tròn thì không linh hoạt".

Bàn từ bình diện văn hóa tư tưởng "có tròn mà không có vuông" thì không vững chắc. Một đất nước, một xã hội, tất yếu phải đề cao chân thiện mỹ, chống lại giả, ác, xấu, tất yếu phải phân biệt đúng sai, khuyến khích hiền tài. Nói cách khác, tất yếu phải có "vuông".

Nhưng mặt khác, cũng nên chú ý đến "có vuông mà không có tròn thì không linh hoạt", nên căn cứ theo sự biến đổi của thời đại để không ngừng điều chỉnh, nếu không sẽ lạc hậu với thời đại, cản trở tiến bộ xã hội. Sự ứng dụng của chủ nghĩa Mác ở Trung Quốc cùng với lý luận và thực tiễn chủ nghĩa xã hội mang màu sắc Trung Quốc là một ví dụ điển hình.

Xét từ góc độ đối nhân xử thế, có tròn mà không vuông thì không trọn vẹn, nhưng có "vuông mà không tròn", quá nguyên tắc, quá thẳng thắn, không có tình cảm, quá chấp nhất vào những lễ giáo quy củ, nhân, lê, trung, hiếu, tiết, nghĩa cùng dễ đi đến mặt trái của sự vật. Lão Tử phái đạo gia chủ trương bỏ nhân nghĩa, văn hóa tư tưởng hiện đại Tây phương phản đối dị hóa đều là đề ra để nhằm vào những loại tệ bệnh ấy.

PHẦN IX

GIA QUỐC

221. TẤT CẢ QUAY VỀ CHỖ GIẢN ĐƠN

Càng thuần nhất thì càng vĩ đại, càng giản dị thì càng cao minh, càng giản dị thuần nhất thì càng lâu bền.

Có người nói: "Vạn sự đều lấy thuần nhất làm mỹ đức" (Mọi việc trong thiên hạ đều lấy giản dị làm ranh giới trình độ cao nhất). Nhiều nhà lãnh đạo vĩ đại trong lịch sử đều ung dung, nghiêm cẩn, trầm tĩnh, ôn hòa, chất phác mà không phù hoa, giản dị mà đơn thuần. Ví dụ, giản dị, đơn thuần về tư tưởng, về ham muốn, về tâm tính, về lý luận và về sinh hoạt... Đa  đều là những phương diện chủ yếu để trở nên vĩ đại. Mức độ nghệ thuật cao nhất trong chính trị, mức độ nghệ thuật cao nhất trong lãnh đạo, nói một cách ngắn gọn, đều là ranh giới "tất cả quy về đơn giản".

"Nguyên lý giản dị" nói rõ trong Kinh Dịch, cũng chính là "Nguyên lý nhân sinh, nguyên lý lãnh đạo, nguyên lý chính trị. Việc trong thiên hạ, không có phương cách vi diệu nào khác, chính là biến khó khăn thành dễ dàng rồi biến phức tạp thành giản đơn. Phàm là chân lý vĩ đại, chẳng qua đều là sự giản dị và thuần nhất đó thôi.

Phật thuyết pháp bốn mươi chín năm, cuối cùng vẫn chưa nói tới chữ "nhất". Tâm pháp mà Nghiêu, Thuấn, Vũ, Thang truyền lại chỉ có mười sáu chữ, đem nó giản hóa đi chỉ còn là một chữ. Khổng Tử nói "ngô đạo nhất dĩ quán chi " (đạo ta lấy "nhất" mà bao trùm tất cả). Do đó mới nói càng thuần nhất thì càng vĩ đại, càng giản dị thì càng cao minh, càng giản dị thuần nhất thì càng lâu bền.

Trong hệ từ của Kinh Dịch có nói: Càn hiển nhiên bày ra cái lẽ dễ dàng của con người; Khôn hiển nhiên bày ra cái lẽ giản dị của con người; Càn nhờ dễ dàng mà biết, Khôn nhờ giản đơn mà có; khả năng "dị" thì dễ biết, "giản" thì dễ theo, dễ biết thì có thể gần gũi, dễ theo thì có công tích. Gần gũi thì có thể lâu dài, có công tích thì có thể vĩ đại, có thể lâu dài thì có đức hạnh của hiền nhân, vĩ đại thì có sự nghiệp của hiền nhân, giản dị thì làm cho đạo lý của thiên hạ dễ dàng đạt được. Đây chính là nguyên lý giản dị. Nó có thể tu đức, lập nghiệp, lập công, gần gũi, vĩ đại và lâu bền.

Trời đất bao la vạn trạng, biến đổi khôn lường, không đo được, không đoán được, không thể đi đến tận cùng được. Nhưng trong sự vô thường có tồn tại quy luật lớn lao của nó, trong sự biến đổi có tồn tại quy luật bất biến của nó, trong sự biến hóa của trời có tồn tại quy luật bất hóa của nó, đó đều là những nguyên lý, quy luật vượt không gian và thời gian, vĩnh hằng bất biến. Dùng chúng để liệu việc lớn của thiên hạ thì tự nhiên giản dị mà không phức tạp, dùng chúng để thuận theo đại biến của thiên hạ thì tự nhiên đơn giản mà có trật tự, dùng chúng để vận dụng vào tu dưỡng trong cuộc sống thì tự nhiên giản dị mà có căn bản. Chính trị cần theo đuổi sự giản dị hóa, chế độ cần theo đuổi sự giản dị hóa, pháp lệnh cần theo đuổi sự giản dị hóa, lãnh đạo cũng cần theo đuổi sự giản dị hoá. "Giản" thì không phiền phức, "dị" thì dễ làm được. Do vậy mới nói phối hợp nhuần nhuyễn "giản" và "dị" sẽ đạt được đức hạnh hoàn mỹ không khuyết tật.

Lão Tử nói: "Là học vấn thì ngày càng tinh tiến, là đạo thì ngày càng hao tổn, hao tổn lại hao tổn, cuối cùng đạt đến trạng thái vô vi (không làm gì), đạt đến vô vi thì không gì là không làm được. Muốn lấy được thiên hạ, thường lấy trạng thái không làm việc gì, nếu có việc gì thì không đủ điều kiện để lấy được thiên hạ". Do đó, từ cuộc sống giản dị mà có thể đạt được cuộc sống vô vi, từ nền chính trị giản dị mà đạt được nền chính trị vô vi, từ lãnh đạo giản dị mà đạt được lãnh đạo vô vi, ở đây, chỉ nhằm vào những bậc cao minh mà nói, không phải nói về hạng phàm phu tục tử, hạng phàm phu tục tử rất khó cảm thụ được trình độ nghệ thuật tối cao này cùng với cái đạo lớn vô hạn và ý vị vô cùng. Thế giới hôm nay là thế giới của các nhà khoa học, nhà cải cách, nhà hoạch định, nhà sản xuất, mà tư tưởng, kế hoạch, công tác đều tuân theo nguyên tắc hệ thống hóa, hợp lý hóa và giản dị hoá.

222. THIÊN HẠ TRĂM ĐƯỜNG MÀ QUY VỀ MỘT MỐI

Xét chung sự và lý có thể khiến nó trở nên đơn giản, thuần nhất, bình nhất, thống nhất. Mở ra thì rộng khắp bốn phương trời đất, khép lại thì kín đáo đến vô cùng. Tỏa ra thì bao trùm vạn vật, hệ thống lại thì quy về "một".

Nguyên lý giản dị, dùng ngôn ngữ thông thường mà nói, chính là "nguyên lý đơn giản hoá "hoặc "nguyên lý thuần nhất hóa", "dị" chính là bình dị thuần nhất, "giản" chính là đơn giản đơn thuần. Xét chung sự và lý, có thể làm cho nó trở nên giản đơn thuần nhất, bình dị và thống nhất. Mở ra thì rộng khắp bốn phương trời đất, khép lại thì kín đáo đến vô cùng. Tỏa ra thì bao trùm vạn vật, hệ thống lại thì quy về "một". Do đó, giản hóa đến cực điểm thì quay trở về "một" vậy.

Vì thế, trong "Kinh dịch" có nói: Sự vận động của thiên hạ đều quay trở về "một". Khổng Tử cũng nói: "Vạn vật trăm đường nhưng cùng về một lối, nhất trí mà có trăm mối. Thiên hạ cần gì phải lo nghĩ? Bốn mùa vận hành thay thế nhau, vạn vật theo đó mà sinh, trời có nói gì đâu". Lão Tử thì nói: "Trời được một thì thanh minh, đất được một thì an định, thần được một thì kinh nghiệm, sông hồ được một thì tràn đầy, vạn vật được một thì sinh trưởng, vương hầu được một thì tôn quý". Lại nói: "Đạo sinh một, một sinh hai, hai sinh ba, ba sinh vạn vật". Thánh pháp tâm truyền của Nghiêu Thuấn nói: "Chỉ có tinh thông một cái, mới có thể nắm vững". Sách Thượng thư viết: "Đạo đức chuyên nhất, hành động sẽ tốt đẹp; đạo đức không chuyên nhất, hành động sẽ hồ đồ mà hung dữ".

Do vậy, thánh nhân quý ở chỗ giữ được lẽ chuyên nhất, chấp hành lẽ chuyên nhất. Như cùng với núi non nhô cao, như cùng sông suối trôi chảy, như cùng trời đất lưu chuyển, như cùng nhật nguyệt vận hành, không gì đạt đến sự giản dị duy nhất, không gì không chí thiện chí mỹ. Giản dị cùng cực, chất phác cùng cực, thuần hóa cùng cực thì đạt đến ranh giới "một", một ranh giới độc nhất vô nhị, không hề nhiễm tạp.

Xét từ việc tu dưỡng trong đời sống: tâm "một" thì sáng, tình "một" thì trong, thần "một" thì linh, khí "một" thì hùng, đức "một" ắt chính, hạnh "một" ắt trinh. Một người ở vào hoàn cảnh đó, có thể nói đã đạt đến ranh giới của bậc thánh nhân. Giữ lẽ chuyên nhất có thể đến được Đạo, hành lẽ chuyên nhất có thể thành Đạo. Bất luận là ai, đặc biệt là người lãnh đạo, cần phải cố gắng đạt đến sự giản dị hóa cả về mặt tâm tính bên trong cũng như hành vi bên ngoài.

Nếu đạt được sự giản dị đến cực điểm trên phương diện chính trị thì có thể có được một nền chính trị hòa hợp với trời đất, với con người. Đời người giản dị thì có thể tĩnh tại mà thành công, chính trị giản dị thì có thể "vô vi nhi trị" (không làm gì mà trị được)".

Công phu của giản dị hóa, đối với Thiền Tông, chính là công phu "giản tự" (bớt chữ), nhất thiết không được tăng, chỉ được giảm. Đối với Đạo gia, đó chính là "tổn tự (tiêu hao chữ), mọi cái không được thêm, chỉ được bớt.

Lão Tử nói: "Cai trị một nước lớn như rán một con cá nhỏ, rán cá nhỏ cần phải cẩn thận từng động tác, chưa đến độ thì không thể nôn nóng trở mình cá, nếu không cá sẽ vỡ vụn không thành hình dạng gì nữa". Do vậy, Vương Bá Hậu nói: "Rán cá mà nôn nóng thì cá sẽ vụn mất, cai trị đất nước mà nôn nóng thì sẽ sinh loạn, do vậy phải phòng ngừa sự tan vỡ". Điều đó giải thích vì sao phải theo lẽ "giản dị", vì sao phải "vô vi".

"Trinh quan chính yếu" chép: Đường Thái Tông hỏi Tiêu Vũ: "Tùy Văn Đế chủ trì sự vụ như thế nào? Tiêu Vũ đáp: "Khắc chế bản thân, khôi phục lễ nghĩa của Tiên Vương, vất vả lo nghĩ chính sự, mỗi lần thiết triều hoặc đến khi mặt trời ngả về Tây, quan viên ngũ phẩm trở lên, cho ngồi nghị sự, cấm vệ sĩ canh gác ban đêm, cấp cho thức ăn, tuy bản tính không thể gọi là nhân nghĩa anh minh, cũng có thể nói là người làm chủ giỏi trị vì lo liệu việc nước". Thái Tông nói: "Người chỉ biết có một mặt mà không biết có mặt khác. Vấn đề là người giỏi quan sát, chỉ tiếc tâm địa không trong sáng. Tâm đen tối thì có chỗ không thông, giỏi quan sát thì đa nghi suy xét vạn vật vạn sự. Ông ta lại làm điều lừa dối mẹ góa con côi để lấy được thiên hạ, luôn lo lắng quần thần trong lòng không phục, không dám tín nhiệm các quan viên, mọi việc đều tự mình quyết định, tuy lao tâm khổ tứ, cũng chưa thể hợp tình hợp lý. Những thần tử triều bái đều biết ý tứ của ông ta, cũng không dám nói thẳng, những quan lại bên dưới tể tướng chỉ có phục tùng ông ta mà thôi. Ý của ta thì khác. Đem thiên hạ rộng lớn, nhân dân cả nước, trăm mối vạn trùng, đều phải lo cùng một lúc, giao cho quan lại các cấp bàn bạc, giải quyết. Tể tướng phụ trách trù liệu, hoạch định, việc đã thỏa đáng mới có thể đồng ý cho đi thực hiện, làm thế nào có thể một ngày lo được hết trăm công nghìn việc được? Độc đoán là suy nghĩ của một cá nhân, hơn nữa, một ngày quyết định mười việc, có năm việc không chính xác, nếu chính xác thì tin tưởng, còn những việc không chính xác thì làm thế nào? Ngày tháng chất chồng, thậm chí một năm, những sai lầm như vậy đã lớn hơn nhiều rồi, thử hỏi họa mất nước còn có bao xa nữa. Nếu trọng dụng rộng rãi hiền tài, ở cao mà suy xét sâu xa, pháp lệnh ban ra nghiêm túc, còn ai dám làm điều xằng bậy. Bởi vì khi truyền lệnh xuống các cấp, nếu như chiếu lệnh đã được ban bố rồi, vẫn còn có điều chưa ổn thỏa, nhất định phải tâu lại, không được thuận theo ý chỉ, dù đã thi hành rồi, cũng vẫn phải xem xét thấu đáo ý kiến của kẻ bề tôi".

Từ lời nói của Đường Thái Tông, có thể thấy được nguyên lý lãnh đạo rõ ràng, nguyên lý vô vi của phép học làm vua.

223. KHÔNG CẦN THIẾT CHUYỆN GÌ CŨNG PHẢI LO LẮNG

Cái gì nên lấy thì không chút ngần ngại giành lấy, cái gì đáng bỏ thì chẳng hề do dự vứt bỏ.

Nguyên lý giản dị là ở việc đặt quan phân chức, không xâm phạm lẫn nhau. Hơn nữa, quân vương có chức trách của quân vương, bề tôi có chức trách của bề tôi, mỗi người đều giữ chức trách của mình, đều làm hết khả năng của mình, như vậy thì có thể đạt đến sự giản dị. Gia Cát Lượng trị nước Thục, chuyện gì cũng đều tự lo lắng, Dương Dung tin rằng: "Làm thừa tướng như ngài, việc trị nước nên có thể chế, hệ thống trên dưới, không thể xâm phạm". Gia Cát Lượng không nghe lời, nước Thục tuy được cai trị rất tốt, nhưng bản thân lại hao tổn tâm sức mà mất. Dù nói rằng cảm nhận được trách nhiệm là trọng đại nên mới nỗ lực hết sức mà làm, nhưng thực chất là không thể có được cách cai trị tốt nhất, không thể đạt đến tác dụng tài tình của nguyên lý "vô vi nhi trị". Đây cũng là lời giải thích cho một nền chính trị giản dị. Chẳng những theo việc chính trị phải như vậy mà dùng người cũng phải như vậy.

Là một quân vương thì chỉ cần chọn lựa các đại thần, đề bạt, bổ nhiệm họ, còn việc đề bạt bổ nhiệm quan lại các cấp cơ sở nên để cho các đại thần này toàn quyền lo liệu mà không cần tham dự quá tỉ mỉ. Tham dự vào tức là đã phạm vào chức vụ, không thể nào đạt đến được sự giản dị. Hơn nữa, với những việc vụn vặt này, trong mười việc thì chỉ có năm việc là thỏa đáng, cả trăm lần thì chỉ có mười lần là chính xác, còn những việc không chính xác thì làm sao đây?

Ở trên, chúng ta đã nói về những lãnh đạo không tỏ rõ được tài năng, trí tuệ của mình, đồng thời ra những đạo lý thực dụng của nguyên lý giản dị. Ở đây chỉ đề cập vắn tắt về mặt nguyên lý lãnh đạo và những việc nên làm của người làm quan.

Sử sách ghi lại rằng: Một hôm, khi thưởng thức thư họa của Tống Huy Tông, Nguyên Thuận Đế không ngớt lời khen ngợi, thì học sĩ trong khuê văn các là Quỳ Quỳ đi vào nói: "Huy Tông là người đa tài, duy chỉ có một việc là không có tài mà thôi". Thuận Đế hỏi là việc gì, ông ta đáp: "Duy có việc không làm được hoàng đế. Ông ta thân chịu ô nhục, đất nước bị huỷ hoại đều là do việc không biết làm vua tạo ra cả. Phàm là một ông vua thì điều quan trọng nhất là phải biết cách làm vua, mà Huy Tông lại không phải như vậy".

Trong "Mắc song trích khả ký", Chu Chính Phu lại nói: "Tống Nhân Tông không hề biết việc gì mà chỉ biết làm vua". Một người làm vua chỉ cần biết làm vua tốt là đủ rồi; một người làm tể tướng chỉ cần biết làm tể tướng tốt là được. Vì thế, sử sách gọi Nhân Tông là minh quân, gọi Bính Cát là danh tướng, đó chính là ví dụ thực tế về "vua giữ đạo vua, tôi giữ đạo tôi".

Trong cuốn "Thông giám" tự biên, Viên Liễu Phàm khi miêu tả Tống Nhân Tông "mọi việc không biết chỉ mỗi biết việc làm hoàng đế" có viết: Coi việc khẩn cấp là việc lớn trước mắt mà không hề đếm xỉa đến những việc mình không cần phải làm, đó chính là cái gọi là vua anh minh không làm mà trị được. Huy Tông đa tài, Nhân Tông bất tài, Huy Tông không biết làm vua, vậy mà Nhân Tông tài năng kém cỏi lại làm được vua, người lắm tài lại đến nỗi thân vong quốc nhục, người kém tài trái lại trở thành một minh quân.

Một điều rất quan trọng mà những người làm lãnh đạo cần biết là: Cái gì nên lấy thì giành lấy không chút ngần ngại, cái gì đáng bỏ thì vứt bỏ chẳng hề do dự.

224. ĐẠO LÝ GIẢN DỊ

Có trí mà không tỏ rõ được trí thì người trong thiên hạ không hiểu hết cái trí của mình, có năng lực mà không tỏ rõ được năng lực thì người trong thiên hạ không hiểu hết được năng lực của mình, có dũng mà không tỏ rõ được dũng thì người trong thiên hạ không hiểu hết được cái dũng của mình.

Mạnh Tử nói trật tự ban đầu là việc của người có trí tuệ, trật tự sau cùng là việc của bậc thánh nhân. Cẩu Tử nói: "Lời nói của thánh nhân tuy thiên biến vạn hóa nhưng tổng hợp lại chỉ là một mà thôi. Đề ra cương lĩnh thì chủ yếu phải giữ cho không phức tạp. Chỉ cần nắm chắc đạo lớn, nắm chắc chính sách, nắm chắc nguyên tắc, nắm chắc phương châm là có thể hoàn thành công việc lãnh đạo".

Trình Tử nói: "Những thứ mình nắm vững mà không chế ngự được thì sẽ làm tràn ra thành họa. Thiên Huyền Tử lại nói: "Không chế ngự được những thứ mình cai quản thì loạn sẽ càng thêm loạn". Là người lãnh đạo thì phải lấy phân định chức vị quan lại, theo luật pháp mà làm việc. Vì vậy, có trí mà không tỏ được trí thì người trong thiên hạ không thấy hết được cái trí của mình, có năng lực mà không tỏ rõ được năng lực thì thiên hạ không thấy hết được năng lực của mình, có dũng mà không tỏ rõ được dũng thì thiên hạ không tỏ rõ được cái dũng của mình, có tài mà không tỏ rõ được tài thì thiên hạ không thấy hết được cái tài của mình. Ta là một với thiên hạ, mà không khiến cho thiên hạ là một với ta. Một mình ta vì thiên hạ mà không để cả thiên hạ vì ta là cách của các nhà lãnh đạo dùng để được thiên hạ.

Thiên Huyền Tử nói: "Ở trong tròn nên phải theo tròn, giữ giản dị nên phải chống rắc rối, ở chỗ dễ nên phải đợi biến, giữ một nên phải dùng hàng vạn". Đây tức là nguyên lý giản dị của đạo làm vua, điểm quan trọng nhất của nguyên lý giản dị nằm trong việc tìm kiếm sự trung hòa giữa trật tự và đánh đồng.

"Chu Tử ghi lại rằng: Đại Công (Khương Tử Nha) được phong ở đất Tề, sau năm tháng đã báo cáo tình hình chính trị về cho Chu Thành Vương. Bá Cầm Phong ở đất Lỗ, ba năm sau mới có tình hình chính trị báo về. Chu Công đi tuần thú hỏi Khương Tử Nha rằng: "Làm thế nào mà nhanh được như vậy? Khương Tử Nha đáp: "Thần đơn giản trật tự vua tôi ở đó, nghi lễ tùy theo phong tục tập quán của họ". Chu Công lại hỏi Bá Cầm rằng: "Sao người cần quãng thời gian dài đến như vậy?" Bá Cầm đáp: "Thần thay đổi phong tục tập quán, cải cách quy định nghi lễ của họ, ba năm sau mới thành công". Chu Công nghe Bá Cầm nói xong, bảo: "Người đời sau sẽ về đất Tề hầu hạ đức vua của họ. Nếu không đơn giản hóa chính trị thì nhân dân không thể nào gần gũi được, nếu giản dị gần gũi dân thì dân nhất định sẽ quy thuận". Nếu pháp lệnh mà nhiều như lông bò, cấm lệnh dày đặc như mạng nhện thì tự nhiên sẽ làm cho dân sống chẳng có lúc an nhàn. Tuy nhiên, nguyên lý giản dị phải áp dụng tùy thuộc vào từng đối tượng, nguyên tắc thưởng phạt trong trị nước, trị quân lại phải đề cập đến ở chỗ khác.

225. TIÊU CHUẨN THƯỞNG PHẠT NẰM Ở PHÁP LUẬT

Thưởng phạt chính là xiềng xích các nhà lãnh đạo thông minh, vĩ đại dùng để điều khiển, kìm chế hành vi và lòng dạ con người.

Lấy công tội để định thưởng phạt là kế sách để trị nước, trị quân. Pháp chế hóa việc thưởng phạt là gốc rễ nhằm định yên đất nước và quân đội. Nếu đem so sánh thì thưởng phạt chính là xiềng xích mà các nhà lãnh đạo thông minh, vĩ đại dùng để điều khiển, kìm chế hành vi, lòng dạ của con người.

Thưởng làm cho con người ra sức lập công dựng nghiệp, hết lòng trung thành. Phạt là để kiềm chế con người làm điều sai trái, âm mưu phản loạn, các nhà lãnh đạo đã lợi dụng nhược điểm mà ai cũng có là tâm lý thích hư vinh, chuộng vật chất, sợ hãi và xấu hổ để chế tạo ra thứ xiềng xích này, nhưng nhìn từ góc độ nguyên tắc của một nhà lãnh đạo thành công thì dùng phạt không bằng dùng thưởng, phạt là tiêu cực mà giới hạn lớn nhất của nó là né tránh, phòng ngừa sự nghiệp của bản thân bị huỷ hoại. Thưởng có mặt tích cực, có thể thúc đẩy người ta vì mình mà xông vào nơi nước sôi lửa bỏng, chết vì chủ nhân.

Chu Văn Vương từng hỏi đại công thần Khương Tử Nha rằng: "Thưởng là để khuyến khích cái thiện, phạt là để trừng trị cái ác, ta muốn thưởng một người mà khuyên được trăm họ, phạt một người mà trị được cả dân chúng, người cảm thấy thế nào? Khương Tử Nha đáp: "Phàm những người dùng thưởng đều quý là ở chỗ tin tưởng chân thành, những người dùng phạt quý là ở chỗ bắt buộc phải làm. Thưởng phạt tất nhiên là phải tự mình tai nghe mắt thấy, nếu không sẽ dễ chuyển thành tai họa. Điều này không chỉ nói rõ nguyên tắc dùng thưởng phạt mà còn chỉ ra đầy đủ không chút thiếu sót rằng việc sử dụng thưởng phạt cần phải dựa vào khả năng của mình, chứ không chỉ đơn giản dựa vào người thân của mình.

Xưa nay trong nước hay ngoài nước, bất kể là nhà lãnh đạo khai sáng hay ông vua kế nghiệp cũng đều phải dùng thưởng phạt để kiềm chế hành vi, lòng dạ của từ trung thần nghĩa sĩ đến trăm họ trong thiên hạ, đặc biệt là thưởng lại càng không thể keo kiệt một chút nào khi bạn phát cho kẻ dưới. Họ dùng các tước vị như "công, hầu, bá, tử, nam và vương vị, khanh, tướng", cùng với các loại hàng vị cấp bậc trong quân đội, cho đến các vật tượng trưng đẹp đẽ như huân chương để làm mồi nhử. Thời kỳ nhà Thanh, họ kính sợ nhất là tầng lớp trí thức, vì vậy dùng các danh vị như trạng nguyên, hàn lâm, tiến sĩ, trí tài... để lung lạc. Trên thực tế, từ sau khi có chế độ khoa cử, các nhân sĩ liền dốc toàn lực, ai cũng vùi đầu vào cho tiền đồ của mình.

Tiêu chuẩn của thưởng phạt nằm ở pháp luật, nhưng vận dụng phù hợp hay không lại do con người. Vận dụng thích hợp sẽ là động lực thúc đẩy thành công, vận dụng không thích hợp lại là con đường đến thất bại. Vì vậy, phải làm việc hết sức cẩn thận, không thể khinh suất. Lục Tuyên Công từng nói rằng: "Phạt mà bắt đầu từ quý tộc thân cận rồi mới đến muôn dân trăm họ thì sẽ không có chuyện phản nghịch; thưởng mà bắt đầu từ muôn dân trăm họ rồi mới đến quý tộc thân thích thì công tích sẽ không hề bị bỏ sót". Câu nói này có thể nói là một nguyên tắc lớn về vận dụng thưởng phạt, cũng có thể nói đây là một chuẩn mực từ ngàn đời nay.

Ý tứ này bắt đầu từ câu Khương Thái Công trả lời câu hỏi của Vũ Vương mà ra. Vũ Vương hỏi Khương Thái Công rằng: "Phải làm gì mới trở nên uy nghiêm? Phải làm thế nào mới đủ là hiền minh? Làm thế nào mới có thể ra lệnh cấm?". Thái Công đáp rằng: "Nên lấy việc giết kẻ quyền quý để thể hiện uy nghiêm, lấy việc thưởng trăm họ để thể hiện nghiêm minh, lấy trừng phạt, thẩm tra để nghiêm cấm. Như vậy, giết một người mà làm ba quân kinh sợ, những người thế này nếu phạm pháp thì giết đi, thưởng một người mà muôn dân vui mừng, nếu những người như vậy lập công nên thưởng cho họ, phạt phải nên tập trung vào kẻ quyền quý, thưởng phải nên chú ý đến trăm họ. Giết những kẻ quyền quý ngáng lối là thượng sách của hình phạt, thưởng cho những kẻ hạ đẳng chăn dê dắt ngựa là nguyên tắc phổ biến nhất trong khen thưởng. Phạt đến người cao quý nhất, thưởng cho kẻ tầm thường nhất, lập uy chính là nằm ở đây".

226. THƯỞNG QUÝ Ở CHỖ TIN DÙNG,
PHẠT QUÝ Ở CHỖ BUỘC PHẢI LÀM

Hình nghiêm phạt nặng, không sợ mang tiếng là hà khắc, kém ơn sao? Không. Đây là trừ hại cho dân, trừ sâu mọt cho nước, vì vậy thực thi thỏa đáng tức là nhân chính (chính sách nhân đức).

Ngăn chặn gian thần, từ bỏ tham quan, tuân thủ thưởng phạt, hình pháp nghiêm minh là một kinh nghiệm lớn để trị quốc. Thiên Huyền Tử nói: "Phàm là người tốt đều tham, phàm là người tham đều tốt, đây là loại giặc hại nước. Từ xưa đến nay, hễ có thế đạo là có những kẻ phạm pháp và bọn tham quan ô lại cùng tồn tại. Mối nguy hại của chúng nếu nhỏ thì làm cho thân bại danh liệt, lớn thì hại nước hại dân. Vậy mà cấm không thể dừng hẳn được, quét cũng không thể nào hết được, chúng còn lại trong lòng dạ, mong muốn riêng, cùng chung tốt xấu với danh lợi, bởi vậy trong thế tục mới có một câu nói như thế này: "Không quan nào là không tham, không lại nào là không ô. Vì thế là một người lãnh đạo thì phải coi ngăn chặn gian thần, trừ bỏ tham quan là công việc quan trọng hàng đầu".

Nói chung, đa số gian thần, tham quan đều là một lũ tiểu nhân. Bởi vậy, Gia Cát Lượng nói: "Gần gũi hiền thần, xa bọn tiểu nhân là nguyên nhân hưng thịnh của nhà Hán thời kỳ đầu. Gần gũi tiểu nhân, xa rời hiền thần là nguyên nhân suy đồi của nhà Hán thời kỳ cuối. Đuổi gian thần, trừ tham quan phải mạnh mẽ quyết liệt, không thể nhân nhượng".

Sách "Kinh vua" (quân kinh) viết: "Vạn việc đều có thể nhịn, vạn người đều có thể dung, chỉ có kẻ tham ô là không thể dung tha. Bởi vì bọn chúng đủ để làm cho nước mất nhà tan! Vì vậy, từ xưa đến nay, các bậc vua hiền tướng giỏi đều ra sức chủ trương xử nghiêm, phạt nặng bọn chúng, ràng buộc chúng bằng pháp luật, không chút khoan dung". Tuân thủ thưởng phạt, bởi vì mở rộng cửa thưởng, khuyến khích cái thiện sẽ ngăn chặn được phạm tội.

Thiên Huyền Tử nói: "Khen hay không bằng ban thưởng, cấm tham ô không bằng dùng hình nghiêm; muốn thưởng một người để khích lệ nhiều người, quý là ở chỗ bắt đầu từ những kẻ nghèo hèn, xa lạ, muốn giết một người để thức tỉnh trăm họ, quý là ở chỗ bắt đầu từ người hiểu, gần gũi với mình. Thưởng quan lớn nhưng quan nhỏ không phục tùng, giết quan nhỏ mà quan lớn không sợ hãi. Bởi vậy người xưa dạy rằng: Ban thưởng thì thường nhỏ là minh, dùng hình nghiệm thì giết lớn là uy".

Lục Tán cho rằng ban thưởng thích đáng là "cầu người nếu không thể đạt tới được, dùng người lại sợ không toàn diện. Không cấm kỵ thù hận, không né tránh thân thích, không sợ lựa chọn sai, không cầu toàn trách cứ, không lấy người để vứt bỏ chế độ, không đem mình ra để đòi hỏi người khác". Đây thực sự là một luận điệu sáng suốt.

Thưởng quý ở chỗ tin dùng, phạt quý ở chỗ phải làm. Hơn nữa, có công thì bắt buộc phải biết, có tội bắt buộc phải hay. Công mà không biết sẽ làm cho những người thành thật hướng thiện do dự không quyết. Tội mà không trừng phạt sẽ khiến cho những kẻ sai phạm sau khi đắc lợi vẫn được may mắn. Nói ngược lại, hình nghiêm phạt nặng không sợ rằng mang tiếng là hà khắc, kém ơn hay sao? Không! Đây là trừ hại cho dân, trừ sâu mọt cho nước, vì vậy thi hành thỏa đáng tức là nhân chính (chính sách nhân đức) rồi.

Là người lãnh đạo thì trong những tình huống như vậy quyết không thể chần chừ do dự, những người làm quan phải bồi dưỡng cho mình tinh thần làm việc vì dân, thuộc về dân, bản thân mình cũng phải làm được như vậy. Đối với những kẻ phạm tội nặng, phải giết ngay không hề đắn đo, không thể coi là hà khắc. Thực hiện nghiêm chỉnh những kinh nghiệm này thì có thể trị được nhà, trị được nước và trị được thiên hạ, có thể coi việc trị thiên hạ như thể thứ đồ chơi trong lòng bàn tay vậy.

Tôn trọng đạo đức mà đề cao pháp trị, tiết kiệm chi tiêu cho chính sự mà hậu đãi sinh linh, thúc đẩy nhân chính mà kéo dài sinh mạng cho dân, công tội rõ ràng và tuân thủ thưởng phạt, trừ bỏ tham quan ô lại mà gìn giữ nước nhà, dạy người hiểu rõ lễ nghĩa mà sửa đổi tập tục sai trái, khen thưởng khích lệ thanh liêm, đề cao liêm sỉ mà nêu cao khí tiết, lòng dạ đoan chính mà chấn hưng cương thường quả thực là nhiệm vụ quan trọng hàng đầu để thay đổi thời cuộc, chỉnh đốn quốc gia.

227. THƯỞNG PHẠT PHẢI CÓ NGUYÊN TẮC

Chỉ cần thực sự là có công thì dù là kẻ xa lạ bần tiện cũng phải được khen thưởng, thực sự có tội thì dù là người thân thích, được sủng ái cũng phải diệt trừ.

Thưởng phạt cần phải công, chính, nghiêm, minh. Vì thế, trong "Hàn Phi Tử - Hữu độ" có viết: "Quý tộc ở trong pháp chế, chấp pháp công chính vô tư, khi thi hành pháp luật thì người thông minh cũng không thể biện luận, người dũng cảm cũng không thể phản kháng. Xử phạt tội phạm thì bất luận là đại thần hay bách tính đều phải đối đãi bình đẳng, ban thưởng phải không được bỏ sót người dân bình thường". Bởi vậy, đã công thì không tư, không tư thì không có sai sót, từ đó sẽ không có oán hận. Nếu gặp sự việc hay điểm nghi vấn khó đoán biết rõ ràng mà có một chút lơ là liền mất đi sự nghiêm minh. Trong hoàn cảnh như vậy, chỉ có thể lấy câu nói trong "Kinh thư": "Tội có nghi vấn thì bắt đầu xử lý từ nhẹ, thưởng có nghi vấn cần phải thận trọng" ra làm chuẩn mực. Mặt khác, thưởng không thể vì hận thù mà bỏ qua, phạt không thể vì gần gũi mà không làm.

Hoàng Thạch Công nói: "Oán nhỏ không bỏ qua sẽ sinh ra oán lớn". Lại nói: "Ôm mối hận cũ mà bỏ qua công lao mới lập ắt không thể có kết quả tốt đẹp". Vì vậy, những người muốn hoàn thành đại nghiệp thiên hạ cần phải khoan dung độ lượng thì mới có được hiệu quả thưởng phạt nghiêm minh. Bất kể là vị lãnh đạo nào khi đối đãi với quan viên, dân chúng của mình, chỉ cần có công lao thì dù là kẻ thù cũng ban thưởng, chỉ cần có tài thì dù có hận cũ cũng tin dùng.

Trương Tử Phòng thường khuyên Lưu Bang phong hầu không nên để mất hòa khí, chỉ cần có công lao thì lấy nỗi sợ hãi của anh ta triệu tập quần thần giải quyết oán hận, làm cho trước sau những kẻ ôm hận cũng vứt bỏ đi ý định mưu phản.

Thời Đường Thái Tông, Ngụy Trưng làm tể tướng, chỉ cần người ta có công lao, có tài năng thì không tính toán oán thù hay tức giận. Còn với những kẻ đáng bị trừng phạt thì dù là người thân cận hay là quý tộc cũng không bỏ qua.

Cách ứng dụng thưởng phạt là: "Trong từng hoàn cảnh không thể một mực bó buộc trong giới hạn của nguyên tắc, nguyên lý mà nên phán đoán xem người này, việc này cần xử lý ra sao. Không nên chỉ "viết văn" dựa trên nghĩa của một chữ "công bằng mà nên hiểu rằng hiệu lực cần phải được đặt công tích, sự nghiệp mới là nguyên tắc cao nhất". Lưu Bang là người rất hiểu và cũng rất giỏi vận dụng nguyên tắc này.

Bình luận về vấn đề thưởng phạt, Tô Tuân nói: "Người xưa, như Hán Cao Tổ Lưu Bang sau khi được Tiêu Hà giới thiệu liền phong Hàn Tín làm đại tướng, gặp Anh Bố liền phong làm Hoài Nam vương, gặp Bành Việt liền phong làm tướng quốc... Lúc đó, những người này đều chưa lập được công trạng gì cho nhà Hán, Lưu Bang biết họ có chí hướng lớn, chưa bình định thiên hạ thì không thể từ bỏ được. Lại nói rằng: "Còn như bọn Phàn Cáp, Đằng Công, Quán Anh thì lại không như vậy, hạ được một tòa thành, thắng được một trận liền theo thứ tự mà tăng tước vị, nếu không thì mãi mãi không muốn nghĩ tới việc thăng chức. Lưu Bang biết rằng những người này tài hèn trí mọn, tuy không được thưởng trước cũng không oán hận. Nếu thưởng trước cho họ, họ đương nhiên cũng nhận mà sinh lòng tự mãn". Đối với ba người kế trước không có công ông cũng thưởng, lại còn thưởng rất lớn. Nếu không làm như vậy thì khó lòng thỏa mãn được tham vọng của họ, khiến cho họ mỗi người một hướng, rất khó chung sức làm suy yếu ý đồ bá chủ của Hạng Vũ. Với những người kể sau, lập công xong ông mới thưởng, mà thưởng cũng nhỏ bởi vì nếu không như vậy thì khi thỏa mãn được mong muốn, họ sẽ vui thú với hiện thực mà không tiếp tục lập công, không muốn được thưởng thêm nữa.

Thận Tử từng nói: "Là người lãnh đạo, nếu bỏ qua pháp luật mà theo ý mình để trị thì có thể giết thưởng đoạt giành. Tất cả đều làm theo suy nghĩ lãnh tụ. Người được thưởng tuy là thỏa đáng mà ảo tưởng mong nhiều không bao giờ cạn, người bị phạt tuy là thích hợp mà vẫn hy vọng được nhẹ tội. Người lãnh đạo nếu bỏ pháp luật mà vẫn phán quyết nặng nhẹ theo tâm ý của bản thân thì oán hận nảy sinh. Như vậy, người chia ngựa thì dùng mưu kế, người chia ruộng thì dùng mẹo vặt, đây không phải là chính sách mà chỉ dựa vào trí thông minh của mỗi người mà thôi. Thế nên, tất phải bỏ từ tâm, hóa giải oán thù. Bởi vậy nói: "Vua nước lớn dùng pháp luật mà không tự mình nắm pháp luật. Lợi dụng pháp luật, tùy theo chức vị của mỗi người mà thưởng phạt, thuộc hạ cũng không thể mong đợi gì ở vua, như vậy sẽ không làm nảy sinh oán hận mà trên dưới lại hòa hợp". Những điều này có thể là tấm gương cho rất nhiều nhân vật lịch sử, đồng thời cũng là phương diện mà các nhà lãnh đạo của chúng ta không thể không thận trọng được.

Trong "Hàn Phi Tử - chủ đạo" viết: "Vua dựa vào sự bình luận về họ để giao việc cho họ, dựa vào tinh thần trách nhiệm với công việc để làm cho họ phát triển công tích, công tích hợp với sự thực, sự thực hợp với ngôn luận thì thưởng cho họ; công tích không hợp với sự thực, sự thực không hợp với ngôn luận thì trừng phạt họ". Ông lại nói: "Nguyên tắc ban thưởng của vị vua hiền minh ấm áp như cơn mưa đúng lúc, trăm họ đều nhận được ấn trạch. Nguyên tắc trừng phạt của vị vua hiền minh khiếp sợ như sấm sét, thần thánh cũng không cần biện giải. Vì thế, một ông vua hiền minh không có những ban thưởng không quang minh hay những trừng phạt không chính xác. Khen thưởng không quang minh chính đại sẽ làm cho bề tôi có công tuột vỡ mất sự nghiệp của mình; trừng phạt không chính xác sẽ làm cho gian thần che giấu sai phạm của bản thân. Do đó, chỉ cần có công thì dù là kẻ xa lạ bần tiện cũng phải khen thưởng; thực sự là có tội thì dù là người thân thích, được sủng ái cũng phải diệt trừ. Như thế sẽ làm cho những kẻ xa lạ, thấp hèn không dám lười nhác mà những người thân cận, được yêu quý cũng không dám kiêu ngạo".

Bởi vậy, thưởng phạt bắt buộc phải có nguyên tắc quy định, không có nguyên tắc quy định thì khó mà hy vọng họ có thể công chính vô tư mà chính xác được. Không thể công chính vô tư mà chính xác thì sẽ làm nảy sinh tâm lý mong ngóng, oán hận.

228. PHẠT TRƯỚC ĐỂ LẬP UY

Không có khen thưởng, không đủ để khuyến thiện, không đủ để cổ vũ lòng trung, không đủ để điều khiển nhân sĩ, không đủ để người ta dốc sức.

Tóm lại, hai điều thưởng phạt vẫn là vũ khí lợi hại của quốc gia, phép màu của các nhà lãnh đạo, giống như đôi cánh của chim, móng vuốt của thú, không thể bỏ đi thứ nào. Hoặc nặng hoặc nhẹ, hoặc nghiêm khắc hay rộng rãi là mức độ của những người cai trị đem ra ứng dụng.

Cao Đào nói: "Đức của vua là phải không có sai lầm, đối đãi thuộc hạ phải giản dị, lợi dụng quần chúng phải khoan dung, trừng phạt không làm liên luỵ đến con cháu, khen thưởng còn để lại đến đời sau, không thể tha thứ cho tội lớn nên không có hình phạt nhỏ. Tội không thể xem nhẹ, công lao nên khen thưởng cẩn thận, với kẻ gây loạn giết ngay không tha, thà rằng mất đi kinh luận (nghệ thuật cai trị). Có đức hiếu sinh thì hợp với lòng người". Ý tứ của những lời này là thường bắt buộc phải coi trọng hơn phạt.

Tề Vương hỏi Văn Tử rằng: "Làm thế nào để cai trị đất nước?" Văn Tử đáp: "Lấy nguyên tắc thưởng phạt làm vũ khí sắc bén của nhà nước, vua nắm lấy nó, không thể bày ra cho người khác xem được". Trên thực tế, xưa nay, những minh quân hiền tướng đều vô cùng coi trọng sự phù hợp đến mức tốt nhất khi vận dụng nguyên tắc này. Phạt sở dĩ có thể răn mọi người, trừng trị cái ác, trừ hại cho nước, là cách thức để các nhà chính trị cai quản trăm họ, cũng giống như những người chăn ngựa, làm ruộng phải nhổ cỏ dại, trừ bỏ con ngựa hại đàn mà thôi.

Thuấn nối ngôi vua Nghiêu liền đày Cộng Công đến U Châu, đày Khu Đâu đến Sùng Sơn, đày Tam Miêu đến Tam Nguy, giết Tương Anh dưới chân Vũ Sơn, xử lý bốn người này làm cho cả thiên hạ thành tâm quy phục. Thương Thang Vương giết chết Doãn Hài, Chu Văn Vương giết chết Phan Chính, vì thế mà đất nước đều được yên ổn. Chu Công vì đại nghĩa giết Đằng Thúc, Tế Thúc, vì vậy mà nhà Chu được sâu rễ bền gốc. Khổng Tử phá bỏ Tam Đô, giết chết Thiếu Chính Mão mà cai quản được nước Lỗ. Thương Ưởng dùng hình với cả Thái tử Sư mà nước Tần được cường thịnh. Lại như Đại Công giết Hoa Sĩ, Quản Trọng giết Thôn Lý Kỷ, Trịnh Tử Sản giết Đặng Tích, Sử Thổn, Lưu Bang chém Đình Công, Gia Cát Lượng chém Mã Tốc đều là hình phạt trước để lập uy sau.

Hàn Phi Tử nói: "Không có chính sách nghiêm minh thì dùng gậy gỗ mà đánh, bẻ cổ túm đầu và là bố đẻ cũng không thể dạy bảo được; không có phép tắc quy củ thì vua cũng khó có thể vuông tròn; không có phong thái uy nghiêm, nguyên tắc thưởng phạt thì đến Nghiêu Thuấn cũng không thể cai quản được". Lại nói rằng: "Hình nghiêm là nỗi sợ hãi của dân chúng, phạt nặng là thứ mà trăm họ ghét bỏ. Bởi vậy, thánh nhân chỉ biểu hiện ra uy nghiêm của mình để cấm ác tâm của con người, lấy cái mà mình nên ghét bỏ để hạn chế sự gian trá của con người, như vậy đất nước sẽ yên ổn mà không xảy ra bạo loạn". Vì thế, Thương Ưởng thi hành hình phạt nghiêm khắc, chấp hành triệt để mà nước Tần có cảnh người không nhặt của rơi trên đường.

Chết là điều con người căm ghét nhất, thiết nghĩ nếu có người đem cho lợi ích lớn là ngôi vua nhưng lại đòi chặt đầu để đánh đổi thì cho dù có là một kẻ hết sức tầm thường cũng không cam lòng. Ngôi vua còn không màng, nói gì đến những lợi ích nhỏ khác. Đây chính là đạo lý của việc trừng phạt nặng. Không có khen thưởng thì không đủ để khuyến thiện, không đủ để cổ vũ lòng trung, không đủ để điều khiển nhân sĩ, không đủ để khiến người ta dốc sức.

Trong "Thượng thư" viết: "Chỉ cần vua không ham sắc, không vơ vét của cải, người có đạo đức lớn lao thì khích lệ bằng quan chức, người có công trạng lớn lao thì động viên bằng ban thưởng, dùng người không chỉ vì bản thân, sửa đổi lầm lỗi triệt để thì có thể khoan dung và nhân từ, lấy tín nhiệm soi chiếu khắp thiên hạ". Những đạo lý này là điều mà người bạn thưởng cần phải ghi nhớ.

229. PHÁP LUẬT RÕ RÀNG,
HÌNH PHẠT NGHIÊM MINH

Pháp không thể đùa cợt, hình không thể xá miễn, tội không thể buông lỏng, tham không thể phát sinh.

Chỉ có nghiêm hình mới làm cho người ta biết sợ, phạt nặng mới làm cho người ta biết đáng ghét, từ đó mà không muốn đem hình phạt đặt lên thân mình, vì vậy thánh nhân giảng những đạo lý khiếp sợ để ngăn chặn người ta sa ngã, dùng những thứ mà mình căm ghét để phòng ngừa phạm phải gian trá, như vậy sẽ giúp cho vua được yên ổn, mà gian trá, sa đoạ không thể xuất hiện, đất nước yên bình mà bạo loạn không thể nổi lên. Đây đích thực là biện pháp đơn giản nhất để các nhà lãnh đạo sử dụng quan lại mà đề phòng được gian trá.

Hàn Phi Tử cho rằng cai trị các quan chủ yếu là ở chỗ giải thuật số, xem xét kiểm tra, chấn chỉnh luật pháp, định rõ công tội, tôn trọng danh thực (tên gọi và thực chất), thực thị hình phạt. Ông nói: "Phàm là gian thần đều muốn thuận theo tâm lý của vua để có thế lực được sủng ái. Như vậy vua yêu thích ai, kẻ bề tôi liền theo sau để ca tụng; vua ghét bỏ ai, kẻ bề tôi liền hùa theo phỉ báng. Phàm là con người, khi lấy hoặc bỏ giống nhau cũng đều cho rằng đúng, lấy hoặc bỏ không giống nhau liền cho rằng sai. Ngày nay, thứ người đời ca tụng là thứ vua cho rằng đúng, đây gọi là cùng lấy, thứ người đời phỉ báng là thứ vua cho rằng sai, đây gọi là cùng bỏ. Lấy bỏ giống nhau mà đối nghịch nhau, thực là việc chưa từng nghe thấy bao giờ, đây là lý lẽ của những người làm tôi được sủng ái. Vì vậy gian thần liền thừa cơ đạt được sủng ái quay ra ca tụng, dèm pha quần thần. Vua không có thuật số để sử dụng, không kiểm tra để xem xét đại thần thì ắt hẳn chỉ tin nghe người nào hợp với mình, tín nhiệm lời lẽ của họ, điều này giúp cho những người được sủng ái che đậy dối lừa vua, đạt được mục đích tư lợi, bởi thế vua bưng bít ở trên mà bề tôi thế lớn ở dưới.

Lại nói: "Những người có thuật số mà làm đại thần, nếu thi hành pháp luật, thuật số, trên thì sợ hãi nhà vua, dưới bị huyễn hoặc bởi gian thần. Những người lấy tôn trọng vua để đất nước yên ổn có thể thi hành pháp luật trước thì thưởng phạt sau tất dùng. Vua thật sự hiểu rõ cách thức của thánh nhân, không vì tình riêng nơi thế tục, tuân theo danh thực mà đoán định thị phi, do kiểm tra mà xem xét được lời nói. Đây là những đại thần tả hữu thân cận biết được giả dối xảo trá mà không thể có được yên định. Tất nhiên nói rằng ta muốn trừ gian thần tư tình, đem hết sức lực trí tuệ để hầu hạ nhà vua, thế là thông đồng với nhau, lang sói hóa đẹp, cuồng vọng huỷ hoại danh dự để được yên ổn, có khác nào lưng mang nghìn cân rơi vào khe sâu mà cầu mong sống sót, chắc chắn sẽ chẳng được lâu dài. Có một số quan lại cũng biết gian trá là không được yên ổn. Không lấy thanh liêm chính trực để tuân thủ pháp luật, lại đi lấy lòng dạ tham ô, từ hành vi pháp luật mưu cầu tư lợi, đây tựa như rơi từ đỉnh núi cao xuống lòng vực sâu mà muốn cầu mong sống sót, chắc chắn không thể lâu dài. Con đường an toàn và hiểm nguy rõ ràng như vậy, tả hữu sao lại dám đem lời giả dối mê hoặc nhà vua? Trăm quan sao lại dám tham ô, coi dân thường như cỏ rác? Điều này khiến những kẻ làm tôi phải thể hiện được lòng trung, không chút giấu diếm, ở dưới kiên trì giữ cương vị của mình mà không oán hận, đây là đạo lý mà Quản Trọng cai quản nước Tề, Thương Ưởng cai quản nước Tần".

Hàn Phi Tử còn nói rõ giới hạn lý tưởng của việc dùng hình pháp nghiêm minh để cai trị, ông nói: "Thánh nhân tức là giỏi xem xét sự thực phải trái, minh xét tình hình trị loạn, vì thế cai quản được đất nước, luật pháp rõ ràng, hình phạt nghiêm minh, phải giải cứu được loạn lạc cho chúng sinh, trừ bỏ tai họa cho thiên hạ, làm cho biên cương được vẹn toàn, nhân dân không phải chịu bạo tàn, người già được nghỉ ngơi, trẻ em côi cút được khôn lớn, quần thần thân thiết nhau, cha con cùng bảo trọng, không còn họa bắt người cướp của". Đây chính là cảnh giới nhân chính của Nho gia.

Hàn Phi Tử chủ trương nghiêm hình phạt để quan lại và dân chúng đều được khích lệ, có cấm đoán để mọi người cũng có thể khích lệ lẫn nhau giỏi dâng công xin thưởng, phòng ngừa tội phạm mà tránh được hình phạt. Ông ra sức chủ trương phải lấy thế thái uy nghiêm đối mặt với thiên hạ, dựa vào chế độ xem xét rõ ràng, lấy luật pháp nghiêm khắc để ngăn chặn con người làm điều ác, thưởng phạt nghiêm minh để chấn chỉnh tốt xấu.

Nắm chính sự phải độ lượng, chấp pháp nên nghiêm minh; đối với trăm họ nên khoan dung, đối với quan lại nên nghiêm khắc.

Hà Tây Trù từng nói: "Chính sự khoan dung, nghiêm khắc ra sao? Chính trị có cương lĩnh, mệnh lệnh giữ chữ tín khiến người ta nhìn mà sợ, đây là thanh thế. Pháp luật từ nhẹ, thuế thu từ ít khiến người ta yên ổn thoải mái, đây là chu đáo. Nếu như trước sau đều căng thẳng quá mức hay khinh nhờn quá đỗi, rốt cục hình không tốt, tuy muốn đạt đến chí hướng yên dân, làm ra của cải nhưng cũng không thể nào đạt được".

Vì thế mới nói: Pháp không thể đùa cợt, hình không thể xá miễn, tội không thể buông lỏng, tham không thể để phát sinh. Giữ điều này trong lòng tức là từ bi, dùng nó làm chính trị tức là nhân chính. Nếu cứ một mực khoan dung, buông lỏng với quan lại, mặc sức cho họ làm loạn trái với pháp luật, mặc sức cho họ tham ô, tranh quyền đoạt vị, làm điều sai trái mà không giết thủ phạm để chấn chỉnh kỷ cương triều đình, không lấy thưởng nhỏ để làm gương, không lấy phạt nặng để cảnh báo, không lấy xét tội để phòng phạm phải thì sẽ khiến họ trước sau đều cho là chuyện nhỏ, cuối cùng chặn không được, giết không hết, như vậy không diệt vong thì còn đợi đến bao giờ?

230. DÙNG ĐẠO ĐỨC ĐỂ GIÁO HOÁ THIÊN HẠ

Nếu muốn thay cách làm mà nhanh có kết quả thì chỉ có một minh xét cặn kẽ mới không sai lầm, hình nghiêm phạt nặng mà không bỏ sót, minh xét xong biết rằng không thể tránh khỏi, nghiêm hình xong mới biết không thể làm được.

Trong "Quân kinh" viết: "Điểm quan trọng trong việc cai trị trăm họ nằm ở chỗ tìm kiếm những thứ ở phía sau muôn dân, đi sâu quan sát lòng dân, coi lòng dạ trăm họ là lòng dạ của mình, lấy nguyện vọng trăm họ làm nguyện vọng của mình. Điểm quan trọng trong quản lý quan lại là ở chỗ tìm ra sai sót của họ một cách rộng khắp, các quan gian trá cần xử lý bằng pháp luật thì xử lý, đặc biệt là phải biết nhẫn tâm giết đại thần hiển quý, giết để lập uy, lấy một người để cảnh tỉnh trăm người. Thỏ khôn săn hết rồi thì giết chó, chim bay bắn hết rồi thì cất cung. Không có dũng khí giết bỏ đại thần, không có quyết tâm chém đầu quý tộc thì không phải là đạo trị thiên hạ của bậc thánh quân minh chủ".

Người có lòng nhân thì giữ nhân (đức), người thông minh thì lợi dụng nhân, người sợ có tội thì nhấn mạnh nhân. Những loại người nhân này công tích không giống nhau; đánh giá việc hành nhân của họ không thể không phân biệt rõ. Người giữ chữ nhân thì tính tình hòa nhã lương thiện, người lợi dụng nhân thì ra sức làm; người nhấn mạnh nhân là bất đắc dĩ. So sánh 3 loại người này thì người giữ nhân là cao nhất, người nhấn mạnh nhân dễ dàng lập công. Lấy đức mà đạt được đức, lấy hình mà đạt được đức, tuy họ đều đạt được đức, lấy "việc tốt đẹp mà làm" và lấy "ngăn cấm mà làm" để hoàn thành sự nghiệp chính trị của mình, tuy đều là nhằm đạt được thành công trong sự nghiệp chính trị nhưng cách làm sau dễ thành công hơn, vì vậy người xưa quản lý quan lại, cai quản muôn dân đều là lấy pháp luật nghiêm minh, hình phạt nặng để cai trị thiên hạ".

Khổng Tử nói: "Lấy pháp chế, cấm lệnh để dẫn dắt trăm họ, dùng hình pháp để chế ngự họ, trăm họ chỉ cầu mong miễn sao khỏi phạm tội chịu phạt, lại mất đi lòng liêm sỉ; dùng đạo đức giáo hóa dẫn dắt trăm họ, sử dụng lễ chế để thống nhất lời nói hành động của họ thì trăm họ không chỉ có lòng biết liêm sỉ mà cũng giữ được phép tắc".

Phép tắc cai trị đất nước, quản lý nhân dân là như vậy, phép tắc quản lý quan lại cũng như vậy. Phải làm cho mọi người tự nhiên không làm việc sai trái, không lừa dối lãnh đạo, tức là dùng đạo để trị thiên hạ, muốn khiến cho người ta không nhẫn tâm làm việc sai trái, không lừa dối lãnh đạo, tức là dùng đức để trị thiên hạ, phải làm cho người ta không thể làm việc sai trái, không dám làm việc sai trái, không dám lừa dối lãnh đạo, tức là dùng nghiêm hình để trị thiên hạ, không thể lừa dối lãnh đạo, tức là dùng tra xét rõ ràng để trị thiên hạ.

Bởi vậy Vương Lăng trả lời Ngụy Văn Hầu rằng: "Trước kia Tử Sản cai trị nước Trịnh, mọi người không thể lừa dối; Tử Tiện cai trị Đơn Phu, mọi người không nỡ lừa dối; Tây Môn Sóc cai trị Nghiệp Huyện, mọi người không dám lừa dối. Tài năng của ba người này so với đức của vua mà nói thì thế nào tốt hơn?" Có người trả lời rằng: "Vua lấy đức làm chính thì tôi cảm cái nghĩa mà không nhẫn tâm lừa dối; vua tra xét rõ ràng thì tôi thấy rằng không thể lừa dối; vua dùng hình nghiêm thì tôi sợ phạm pháp mà không dám lừa dối. Dùng đức cảm nghĩa và dùng đức để dẫn dắt nghĩa vừa có lòng hổ thẹn lại có thể tuân theo, cũng như là tự động hướng về đức. Tra xét rõ ràng tội phạm và chính sự dùng hình nghiêm khắc để tránh sự vô sỉ (không biết xấu hổ) đều là quy về một mối, tốt xấu đều ở quyền hành, không phải là theo cảm giác mà quyết định". Lấy đạo đức để giáo hóa thiên hạ, khiến người ta tự nhiên không muốn làm loạn, không cấm mà tự dừng, không thưởng mà tự khuyên, đó là cách cai trị của Nghiêu Thuấn, rất ít được thấy trong lịch sử.

Về dùng đức để cảm nghĩa, khiến cho người ta không nhẫn tâm làm loạn hiện nay tuy cố gắng mà làm được nhưng cũng khó có hiệu quả. Nếu thành công thì sẽ rất lâu bền. Muốn thay đổi cách làm mà nhanh có kết quả thì chỉ có minh xét cặn kẽ mới không thất bại, hình nghiêm phạt nặng mà không bỏ sót. Minh xét xong mới biết rằng không thể tránh khỏi, nghiêm hình xong mới biết không thể làm được. Tra xét không rõ ràng tuy có phạm pháp mà không thể tìm ra thì kẻ tiểu nhân sẽ dễ dàng mạo hiểm, có tâm lý gặp may; hình phạt không nặng thì tuy phạt có thông nhưng những kẻ vô lại lại thích thú đem thân đi thử pháp luật. Mà thánh nhân như Khổng Tử cũng đề xướng "tội nhẹ hình nặng". Người tội nhẹ biết được cảnh báo về sau, người tội nặng thì chỉ có một con đường chết.

231. LỢI DỤNG NHƯỢC ĐIỂM CON NGƯỜI

Lịch sử cai trị mấy ngàn năm của Trung Quốc có thể nói là một lịch sử mà Nho ở ngoài, pháp ở trong hoặc là pháp ở ngoài Nho ở trong, lại có sự tham dự của tinh thần Đạo gia.

Trong "Đạo đức kinh" chương thứ 75 Lão Tử viết: "Sở dĩ dân chúng có thể coi cái chết rất nhẹ nhàng là do kẻ cai trị chỉ lo phụng dưỡng bản thân, vơ vét hết của dân nên dân cảm thấy có chết cũng chẳng là cái gì". Trong chương này Lão Tử đã phê phán sự tàn bạo của giai cấp thống trị, đồng thời nói rõ những kẻ thống trị đã nắm bắt được nhược điểm mà ai cũng có. Loài người có một nhược điểm chung để cho kẻ khác lợi dụng.

Một người lãnh đạo chính trị không thể xa rời thưởng phạt, chỉ là vận dụng thỏa đáng, thích hợp và chính xác mà thôi. Mà những điều kiện này có thể tạo ra, tức là những thứ con người đã nói như thời thế, trào lưu, hoàn cảnh cũng không cái nào là không tạo ra được. Có điều kiện thì lợi dụng ngay, không có điều kiện thì tạo ra để lợi dụng. Tóm lại, anh có ý đồ hoặc mong muốn gì, cho dù là một ý tưởng lớn thì trước khi mọi người hành động cũng phải rót lý tưởng này vào suy nghĩ của họ trước đã làm cho nó trở thành một nhu cầu trong suy nghĩ họ sau đó mới dần dần tiến hành tuần tự. Đây là một điểm để lợi dụng thành công, cũng là điểm cực kỳ quan trọng.

Lịch sử cai trị mấy ngàn năm của Trung Quốc có thể nói là một lịch sử mà Nho ở ngoài, Pháp ở trong hoặc là Pháp ở ngoài Nho ở trong, lại có sự tham dự của tinh thần Đạo giáo.

Mỗi nhân vật có thiên tài thống trị đặc thù, họ đều hiểu rằng "đạt tới thì sẽ sinh tệ, sinh tệ thì sẽ phản". Họ càng hiểu hơn rằng thời đại đã đi đến tiêu điểm của chu kỳ tuần hoàn. Thế là thuật trị của 3 trường phái Nho, Pháp, Đạo lần lượt thay thế nhau sử dụng dựa trên nhược điểm của loài người đương thời. Họ lợi dụng điểm chung của loài người là muốn làm lợi cho bản thân. Để giúp cho bản thân thành công bắt buộc phải tranh đấu, và những hành động thế này hay thế kia đã sớm thiết lập cho mọi người một số điều gì đó rồi. Hành động thế này thế kia không phải là các lý luận bản thân ta mong muốn mà nó là các lý luận cả dân tộc mong muốn, làm cho người ta tin rằng các hành động, chiến tranh, hy sinh đều là vì chính mình chứ không phải là vì người khác.

Người lãnh đạo thông thường đều lợi dụng những thứ vốn có làm xiềng xích trói buộc. Khi họ tạo ra xiềng xích để lợi dụng người khác cần phải xem xét người nào có thể lợi dụng được. Thế gian có rất nhiều người tự nguyện phục vụ cho giai cấp thống trị, không cần anh phải tỏ ý mà trong lòng tự móc nối xiềng xích cho anh. Cũng giống như nhà buôn không đợi khách hàng nói với mình là tôi cần cái gì đã tự mình mang đến những thứ cần thiết làm vừa ý khách hàng, đây chính là không lợi dụng mà lợi dụng.

Mỗi người lãnh đạo đều biết vận dụng một số thứ thiết thực khả thi. Đây lại là lợi dụng người mình thuê mướn, chuyên đào tạo đưa vào trong dân làm kẻ thay lời cho mình, đem chính sách, phương kế của mình truyền bá vào đầu óc của dân khiến họ cho rằng nó cũng thuộc về mình. Từ đó đưa ra những thứ mà lãnh đạo đã sớm dự tính được, đem đến trước mặt người lãnh đạo và người lãnh đạo ngược lại lấy thái độ phục tùng ý dân để tiếp nhận số "lễ vật" này.

Lại có sự tạo ra xiềng xích liều lĩnh công khai hơn, đòi hỏi dân phải thừa nhận, thậm chí bất chấp anh có thừa nhận hay không, chỉ cần công bố là phải chấp hành. Đây là mưu lược cực kỳ cao sâu của người lãnh đạo cao minh vận dụng, là sách lược mà mỗi nhà lãnh đạo có hùng tâm nhất thiết phải học tập.

232. SUY ĐOÁN TƯƠNG LAI SỰ VIỆC

Người chỉ biết theo việc mà tính việc, theo việc mà xử lý việc, dựa vào việc mà hoạch định, dựa vào việc mà lập công thì đều là những kẻ bị bó buộc trong sự cẩn thận, chứ không phải là người có tài mưu lược sâu xa.

Quyết định kế lớn hàng trăm nghìn năm để củng cố quốc gia, khiến đất nước vững như bàn thạch không chỉ là những kiến giải và cách thức thông thường quen thuộc. Còn như chỉ biết theo việc mà luận việc, theo lý mà luận lý, dựa vào việc mà thi hành, dựa vào lý mà tuân theo, thì dù có thể tính toán được chính xác, xử lý được thỏa đáng, cũng chỉ là nhân tài có tri thức, có thành tựu đương thời mà thôi, không thể coi là bậc nhân tài, thánh hiền được.

Việc sâu tính sâu, việc nông tính nông, việc lớn mưu lớn, việc nhỏ mưu nhỏ, việc xa mưu xa, việc gần mưu gần đều bắt buộc phải có kiến thức và sách lược đủ sâu xa, cao minh. Mưu kế quý ở chỗ cao hơn người một bậc, sách lược quý ở chỗ xa hơn người một bước. Có thể nhìn thấy những gì mà người khác không nhìn thấy, mưu lược những gì mà người ta không nghĩ đến, suy nghĩ những gì người ta không thể suy nghĩ, tính toán những gì người ta không thể tính toán, đó mới là mưu xa kế lớn.

Tiêu Hà vào quan ải liền ra sức thu thập bản đồ nước Tần; Lưu Bang vào quan ải trước tiên huỷ bỏ chế độ hà khắc của nhà Tần, chỉ dựa vào 3 chương ước pháp làm căn cứ để cai quản. Đây chính là vận dụng mưu lược sâu xa. Yếu lĩnh của mưu lược sâu xa nằm ở chỗ có thể nhìn thấy được điềm báo về sau, thắng ở vô hình, đề phòng cái chưa phát sinh trước mắt, không hành động mà chế ngự được kẻ địch.

Trong "Tôn Tử, chương Mưu công" viết: "Thượng sách trong dùng binh là dùng mưu trí để chiến thắng, thứ đến là dùng biện pháp ngoại giao để chiến thắng, tiếp theo là đánh bại quân đội của kẻ địch, hạ sách mới là phá vỡ thành trì của kẻ địch". Mưu lược cầu đến mức sâu xa cao minh không phải là điều mà người đời làm được, chỉ có những nhân tài đặc biệt, phi thường mới có được những mưu lược vượt trội làm ra chiến thắng.

Lưu Tử nói: "Phàm là những người làm việc lớn thì định xong mưu lược rồi mới hành động. Người xưa coi trọng mưu sâu tính xa, vì vậy tính toán không sai sót, hễ phát động là tất thành công".

Thiên Huyền Tử nói: "Kế lớn nước nhà, việc cần có kiến thức sâu xa, quy mô to lớn, hết sức tránh thiển cận nhỏ nhen. Người chỉ biết theo việc mà mưu việc, theo việc mà xử lý việc, dựa vào việc mà hoạch định, dựa vào việc mà lập công, thì đều chỉ là những kẻ bị bó buộc trong sự cẩn thận, chứ không phải là người có tài mưu lược sâu xa. Những tài năng mưu lược sâu xa thương tính được sự việc về sau, xử lý việc từ cái vô hình, quyết sách ở mặt không nhìn thấy, lập công trong cái không biết. Nếu tất cả mọi người trong thiên hạ đều nhìn thấy, biết được thì không phải là mưu lược cao siêu, nhân tài thượng đẳng rồi".

233. HOẠCH ĐỊNH MƯU LƯỢC RỘNG LỚN

Tăng giảm cải cách đúng lúc, chống hại phòng tệ kịp thời thì tự nhiên sẽ đạt đến cảnh giới "từng ngày đổi mới, ngày ngày đổi mới, lại đổi mới".

Người lãnh đạo đất nước, tính toán mưu sâu kế lớn tất nhiên là có kiến thức sâu rộng, có sự chuẩn bị người khác không lường tới được. Vạch mưu lược rộng lớn cho đất nước chủ yếu nằm ở chỗ hiểu rõ cách thức "tăng giảm cải cách vững chắc" và sách lược "chống hại phòng tệ nạn".

Phàm là tính toán mưu lược thì phải lấy mức độ lợi hại, được mất làm chuẩn mực để ràng buộc. Ở đây cần phải biết quy luật cái gì có lợi thì tất có hại, có được thì tất có mất, không thể chỉ thấy lợi mà không thấy hại, chỉ thấy được mà không thấy mất. Bởi vậy khi "tăng giảm cải cách vững chắc" cần phải xem xét tỉ mỉ từng mặt, từ đó mà có biện pháp "linh hoạt toàn vẹn", phải ra sức "chống hại phòng tệ nạn" được thì mới có thể nói đến việc đạt được chí thiện, chí mĩ, chí tận (cực kỳ thiện mĩ, hết sức triệt để). Nếu không sẽ được cái này mất cái kia, khó mà đạt được mục đích.

Mưu tính đề phòng sai lầm của người đi trước để mình khỏi sai lầm, mưu tính đề phòng thất bại của người đi trước để mình khỏi thất bại. Sự thần diệu ở đây chỉ có những người đại trí đại mưu mới thấu hiểu được.

Vì thế nước Tần có thể trở thành bá chủ các nước chư hầu mà đổi mới thay cũ, vua Hán lại thất bại ở chỗ này. Phân tích một chút từ sau thời Vũ Đế, Tuyên Đế, Vương Mãng lại nhân cơ hội này để tiếm quyền cướp nước. Hán Vũ Đế trừng phạt Cự Bình Vương nên đề phòng được ở kia mà Ngụy lại thất bại ở đây. Tấn lấy việc chính trị Ngụy để đề phòng ở đây mà Đường Thái Tông lại thất bại ở kia. Tống lấy việc chỉnh trị các phương trấn Ngũ đại để đề phòng ở kia mà Nguyên lại thất bại ở đây.

Mỗi triều đều có chỗ chỉnh trị nhưng mỗi triều lại có chỗ thất bại. Tăng giảm cải cách vững chắc để phòng bị ở chỗ thích đáng mà quên đi chỗ không phòng của nó, vì thế cuối cùng thất bại ở chỗ không phòng, đó cũng là thất bại ở cái lợi, cái được đã nói.

Nếu không biết rằng cái hại nằm ở trong cái lợi, cái mất nằm ở trong cái được thì cũng giống như quy luật biện chứng Lão Tử đã nói: "Trong phúc ẩn chứa hoạ, trong họa tiềm tàng phúc". Nếu như trong chế định kế sách rộng lớn, sau khi tiến hành, người nắm giữ và người kế thừa đều có thể tăng giảm cải cách vững chắc đúng lúc, chống hại phòng nạn kịp thời thì đương nhiên có thể đạt đến cảnh giới mới "từng ngày đổi mới, ngày ngày đổi mới, lại đổi mới". Mới thì không có tệ nạn. Bởi vậy trong cái cảnh giới "từng ngày đổi mới" sẽ mãi mãi không có tệ nạn, mãi mãi không có thất bại.

234. BỔ NHIỆM NGHIÊM KHẮC,
CHỊU KHÓ SÁT HẠCH

Mẹ hiền dạy con hư, cửa nghiêm không tội phạm, vua hèn có tôi phản, thầy nghiêm không trò dở.

Người lãnh đạo làm việc nước thì thái độ đối với tả hữu và quan lại không thể nào ngược với nguyên tắc vừa rộng lượng vừa mạnh mẽ, vừa dùng ân vừa dùng uy, kiểm tra danh thực, thưởng phạt nghiêm khắc. Đối với sự nghiệp và công trạng, phải ra sức ở việc bổ nhiệm nghiêm khắc, chịu khó sát hạch. Bổ nhiệm nghiêm thì có thể đề phòng được sai phạm, giả dối, chịu khó sát hạch thì có thể luận đúng thưởng phạt, đó cũng chính là nguyên tắc sát hạch đúng đắn mà Lục Tuyên Công đã nói.

Lý Tư nói rằng: "Vua mà hiểu biết rõ cách răn bảo, phương pháp đổi mới đúng đắn thì kẻ bề tôi tự nhiên không có tà ác, bề tôi không có tà ác thì thiên hạ yên ổn, thiên hạ yên ổn thì vua tôn nghiêm, vua tôn nghiêm thì thực hiện được trách nhiệm. Trách nhiệm thực hiện rồi thì tất có chỗ được, như vậy thì đất nước có thể giàu mạnh. Bởi vậy thực hiện trách nhiệm nếu như có ý muốn làm thì tất có kết quả. Vua quan, trăm họ cùng nhau làm, vui vẻ khôn cùng thì ai dám nghĩ không yên phận! Như thế là hiểu cách thức giữa vua và tôi".

Người ta thường nói mẹ hiền dạy con hư, cửa nghiêm không tội phạm, vua hèn có tôi phản, thầy nghiêm không trò dở. Mọi người đều hiếp yếu mà sợ mạnh, khinh nhu và hãi cương, ai cũng ham chơi ngại làm, thích tự ghét công, muốn lợi tránh hại. Lý Tư lại nói: "Tội nhẹ nhưng trách nhiệm lớn, huống hồ là tội nặng". Vì vậy Hàn Phi Tử nói: "Thứ vải vóc tầm thường, đến cả những kẻ ngu độn cũng không thể vứt bỏ; vì trăm dật vàng, Liễu Hạ Huệ cũng không thể thu nhận. Chẳng phải là lòng ham lợi của kẻ vô lại lớn, bọn trộm cướp có thể nín nhịn được cái ham muốn nhỏ nhoi ấy cũng chẳng phải là coi khinh trăm dật vàng. Nếu thu nhận thì tất lúc nào cũng có thể bị phạt hình, cho nên trộm cướp cũng không dám nhận trăm dật vàng. Nếu hình phạt mà không bị thi hành thì những kẻ ngu độn cũng có thể vứt bỏ những vải vóc tầm thường đi.

Dựa vào thành cao 5 trượng, giặc đã không dễ dàng xâm phạm... còn vua lại anh minh, cho nên có thể giữ được tôn vị lâu dài. Nắm được thế lực lớn thì có thể một mình hưởng lợi ích của thiên hạ, không có đạo lý khác, tức là có thể độc đoán, thẩm tra đôn đốc, phạt nặng, vì vậy người trong thiên hạ không vi phạm".

Bởi vậy trăm họ yêu quý người lãnh đạo nghiêm khắc, có thành tích, cả trăm ngàn lần hơn người lãnh đạo yếu đuối bất tài. Từ xưa đến nay, lãnh đạo cai quản quan lại, dân chúng đều không có nguyên tắc nào thỏa đáng hơn là nghiêm khắc. Do đó đối với cấp dưới thà quá nghiêm còn hơn quá rộng rãi, thà quá uy còn hơn quá ân, thà trọng việc còn hơn trọng danh, thà phạt nặng còn hơn thưởng hậu, thà đôn đốc quá nghiêm, sát hạch quá chăm chỉ còn hơn để cho phép tắc kỷ cương lơi lỏng.

Nghiêm khắc nói đến ở đây là nghiêm khắc trong phép tắc, không phải là nghiêm khắc ngoài pháp luật, đó là nghiêm khắc với quan lại để đề phòng họ sai phạm, tàn hại trăm họ, chứ không phải là nghiêm khắc với dân chúng.

235. DANH KHÔNG CHÍNH THÌ UY KHÔNG LẬP ĐƯỢC

Mặt trời chiếu vào giếng không thể chiếu đến 10 bước, mắt nhìn xuống chân không thể nhìn xa. Chỗ không đúng danh không chính, uy không lập thì quyền không thể phát huy.

Đối với người lãnh đạo, uy và tín cũng giống như 2 cánh của con chim, nếu thiếu đi một thì không thể bay bổng được trên trời cao.

Là người lãnh đạo nếu không đúng đắn thì không uy, không nghiêm túc thì không uy, không trang trọng thì không uy, không hiếu học thì không uy.

Uy có cái uy bên ngoài và uy bên trong, cả hai đều có thể do tu dưỡng mà đạt được. Ví dụ như uy nghiêm, uy vũ, uy vọng (danh vọng) là uy bên ngoài, còn như thần uy, đức uy, thiên uy là uy bên trong. Uy bên ngoài khiến cho người ta sợ hãi, uy bên trong làm cho người ta kính trọng và ngưỡng mộ. Tất cả đều phải bồi dưỡng thành một loại phong thái, bối dưỡng thành một kiểu khí sắc. Giống như Lương Vũ Đế Tiêu Diễn, hiền từ cung kiệm (hiếu hiền, cung kính, tiết kiệm), học rộng, văn hay, đứng đắn, trang nghiêm, thần thái bay bổng, độ lượng ưu nhã, tài đức cao cả. Hầu Cảnh từ Hà Nam đến đầu hàng ông liền dung nạp, Ngụy Quốc đến hàng cũng lại đồng ý. Hầu Cảnh hoài nghi sau lại làm phản, vây đánh Đài thành, Thiệu Lãng Vương khốn đốn chống cự, Liễu Trọng Lễ phản bội đầu hàng Hầu Cảnh, Hầu Cảnh phế Tiêu Chỉ Đức làm Đại Tư Mã. Lương Đế nghe nói thành đã mất vẫn cứ ngồi yên ở đấy than rằng: "Tự ta có được, rồi tự ta để mất, có gì đáng hận?". Lát sau Hầu Cảnh đem theo 500 quân vũ trang hộ vệ từ Đông Đường Đại Cực đến gặp, Lương Đế thần sắc không chút thay đổi, Hầu Cảnh cúi đầu đứng ở dưới điện không dám ngẩng mặt lên nhìn mà mồ hôi đầm đìa, sau khi lui về nói với Vương Tăng rằng: "Ta đã từng vút roi xông trận, giao phong giữa muôn ngàn tên đao mà ý chí vững vàng, không hề có tâm lý sợ hãi, nay gặp Tiêu Công khiến người tự nhiên khiếp sợ, chẳng lẽ là thiên uy khó động đến sao? Ta không dám gặp ông ấy nữa". Từ đây có thể thấy được uy tín bên trong của một con người.

Mặt trời chiếu vào giếng không thể chiếu đến 10 bước, mắt nhìn xuống chân không thể nhìn xa. Chỗ không đúng, danh không chính, uy không lập thì quyền không thể phát huy.

Cai trị thiên hạ cần phải kiên trì 8 vấn đề: nồng hậu, chăn dắt dân chúng, uy tín, nhân nghĩa, đạo luật, không tư lợi, chọn người hiền tài, áp dụng rộng rãi. Từ đây chúng ta có thể thấy vị trí của "uy tín" chỉ xếp sau sống nồng hậu và chăn dắt muôn dân.

Thuấn đến Đào Ngư không thể làm lợi cho một ngõ phố. Đến khi ông làm vua thiên hạ thì các dân tộc thiểu số ở cả Nam Bắc đều nhận được ân trạch.

Khổng Tử chu du khắp các nước không tránh được bị nước Trần, nước Thái bắt giữ, đến khi làm quan ở nước Lỗ liền phá huỷ Tam Đô, giết Thiếu Chính Mão, trong 3 tháng giúp cho nước Lỗ được thịnh trị. Như vậy do nguyên nhân gì?

Danh chính thì lập được uy, giám sát thì lập được pháp, nghiêm lệnh thì lập được tín, hiển quý thì lập được thế. Danh không chính thì không lập được uy, không lập được uy thì không hành được pháp, không hành được pháp thì lệnh không tín, lệnh không tín thì thế không thành. Mãnh hổ nhốt trong chuồng thì thế cũng chỉ như dê chó. Dựng một tấc gỗ trên đỉnh Côn Lôn có thể tranh cao thấp với ngàn vạn ngọn núi lớn.

236. SỰ TU DƯỠNG LỚN LAO,
LÀ HÒN ĐÁ NAM CHÂM

Trong vũ trụ có hai loại lực đối lập là lực hấp dẫn và lực ly tâm. Lực ly tâm lớn thì vạn vật phân tán, trái đất bị hủy diệt, lực hấp dẫn lớn thì vạn vật quy tụ mà tạo nên trời đất. Tử Cống hỏi cách làm một quân tử như thế nào. Khổng Tử nói: "Đối với những điều mình muốn nói thì nên làm trước rồi nói sau, như thế là một người quân tử". Đa số các thành công trong công việc đều là do tự mình mà thành, không phải là thành tựu của người khác, cũng không phải là thành tựu của thời đại, lại càng không phải là do ông trời đem đến. Hầu hết các công việc thất bại đều là do chính mình mà thất bại, không phải là thất bại do người khác, cũng không phải là do thất bại do thời đại, cũng không phải là thất bại do Thượng đế. Đây là tôn chỉ lớn nhất của Trung Dung, cũng chính là đạo lý vĩ đại dạy con người lập kỷ, lập nhân, lập đức, lập nghiệp, lập thiên hạ. Mà những yếu tố căn bản của các điều này đều nằm cả ở việc người tu thân mà thôi, dựa vào tu thân mà tạo nên một nhân cách vĩ đại, đội trời đạp đất.

Gốc rễ của tu thân là chính, gốc rễ của tâm chính là thành ý, thành ý bắt nguồn từ hiểu biết cặn kẽ, gốc rễ của hiểu biết cặn kẽ lại nằm ở nguồn gốc sự vật. Nguồn gốc sự vật không thể dễ dàng bị sự vật che lấp, nhưng lại dễ dàng bị sự vật bên ngoài mê hoặc, bị sự vật bên ngoài mê hoặc và che lấp thì không thể biết đúng đắn, không thể biết đúng đắn thì không thể thành ý, không có thành ý thì không thể chính tâm được, không chính tâm thì từ tu dưỡng hình thể đến những lời nói ra, những hành vi cần làm, những suy nghĩ trong lòng, những hành động theo ý niệm đều là hư hỏng, dối trá, không thể đạt được đến chí thiện. Hư hỏng là đầu mối dẫn đến hỏng việc, là ngọn nguồn của việc không được lòng người. Người được lòng người thì hưng vượng, người không được lòng người thì bại vong. Người không được lòng người mà lại thành công thì xưa nay chưa hề có. Vì vậy Khổng Tử khi trả lời Lỗ Ai Công về việc chính trị, nói: "Người làm chính trị phải lấy được lòng người, tu thân bằng đạo, tu đạo bằng nhân (đạo)". Dùng nhân để tu thân thì có thể hoàn thiện mình, dùng nhân rộng mở tới người khác thì có thể hoàn thiện người khác, dùng hoàn thiện mở rộng tới vạn vật thì có thể hoàn thiện vạn vật, nhân rải khắp thiên hạ thì có thể hoàn thiện thiên hạ. Hoàn thiện người thì có được người, hoàn thiện vạn vật thì có được vạn vật, hoàn thiện thiên hạ thì có cả thiên hạ. Thành công trong sự nghiệp là do người, được lòng người ít thì thành công nhỏ, được lòng người nhiều thì thành công lớn.

Bởi vậy việc đoạt được nước, đoạt được thiên hạ nếu coi người là mạt sắt, còn sự tu dưỡng lớn lao là hòn đá nam châm thì lực nam châm càng mạnh sẽ hút được nhiều mạt sắt. Lực hút của trái đất lớn nhất nên hấp dẫn được vạn vật không để tách ra. Sức hút của mặt trời còn lớn hơn nên hút được vô số các tinh cầu, làm cho chúng chuyển động xung quanh mà không thể thoát ra. Trong vũ trụ có hai loại lực trái ngược nhau là lực hấp dẫn và lực ly tâm. Lực ly tâm lớn thì vạn vật phân tán, trái đất hủy diệt, lực hấp dẫn lớn thì vạn vật quy tụ mà tạo nên trời đất. Sự thành công của con người cũng chịu quy luật như vậy chi phối.

Ông trời đang nhìn ta, trăm họ đang nhìn ta, ông trời đang nghe ta, trăm họ cũng đang nghe ta, trăm họ có lỗi đều do một mình ta, bây giờ ta buộc phải đến đó. Bởi vậy Bá Di, Thúc Tề nghe nói Tây Bá Cơ Xương nuôi già giúp trẻ bèn về ở ẩn ở núi Thủ Dương. Từ đây có thể hiểu rằng người lãnh đạo chỉ cần có được lòng người và hành nhân là đạo thuật cao nhất. Giữ nhân trong lòng không để mất tức là thánh, lấy nhân đối đãi với thiên hạ mà không tạo phản tức là vua, đạo lý trong thánh ngoài vua quả thật như vậy. Bách tính trong thiên hạ không có giới hạn, đất nước không thể lấy núi sông hiểm yếu mà cố thủ, uy chấn thiên hạ không lấy quân đội làm lợi hại. Người hợp với chính nghĩa thì được nhiều người giúp đỡ, kẻ phi nghĩa thì rất ít người giúp. Kẻ ít người giúp đỡ thì anh em, bè bạn xa rời, kẻ được nhiều người giúp đỡ thì trăm họ khắp thiên hạ đều gần gũi. Lấy sức mạnh của cả thiên hạ để đánh vào kẻ bị cả anh em bè bạn xa rời tất nhiên sẽ thắng. Bởi vậy ông vua đạo đức không có tư tưởng hiếu chiến nhưng khi đánh trận thì lại giành thắng lợi. Ngày trước Thuấn phò giúp Nghiêu tới 28 năm, điều này người bình thường không thể làm được mà đó là ý trời. Sau khi Nghiêu chết, kết thúc 3 năm mãn tang, Thuấn vì nhường ngôi cho con của Nghiêu là Đan Chu mà chạy đến phía Nam của Nam Hà. Trăm họ đến triều bái kiến thiên tử lại không phải là chỗ của Đan Chu mà lại là đến chỗ của Thuấn, người kiện cáo không đi tìm Đan Chu mà lại đi tìm Thuấn, người ta không ca ngợi công đức của Đan Chu mà ca ngợi công đức của Thuấn... Thuấn phong Vũ là thượng thiên, 16 năm sau Thuấn chết, mãn tang 3 năm xong, Vũ vì nhường ngôi cho con trai Thuấn mà chạy về Dương Thành. Người trong thiên hạ đều theo Vũ giống như sau khi Nghiêu chết trăm họ không theo con Nghiêu mà theo Thuấn. Vũ phong Bá Ích là thượng phu, 7 năm sau Vũ chết. Hết 3 năm để tang, Bá Ích ẩn ở phía Bắc Kỳ Sơn, nhường ngôi cho Khởi - con trai Vũ. Những người đến triều bái kiến, kiện cáo không đến cho Bá Ích mà lại đến chỗ Khởi và nói: "Khởi là con trai nhà vua của chúng ta". Người ta không ca tụng công đức của Bá Ích mà ca tụng Khởi. Loại lực hướng tâm này cũng chính là tổ chức sức mạnh tinh thần. Không nhớ đến những kỷ cương, pháp lệnh, thưởng phạt trong tổ chức hình thức, giúp đỡ mà muôn dân lại tự nhiên quy phục, điều này không có gì khác mà tất cả đều do họ có sự tu dưỡng đạo đức cao vợi không sao bì kịp. Bởi vậy, nơi Thuấn ở sau một năm thì người người tụ hội, sau 2 năm thì xây nên thành trấn, sau 3 năm thì biến thành kinh đô. Đại Vũ trị thuỷ, tự mình cầm dụng cụ làm việc sau 9 năm khơi thông mọi sông ngòi trong cả nước, tất cả lông tơ trên chân ông đều rụng sạch, bản thân dầm mưa dãi nắng, ăn gió nằm sương.

Trong "Thượng thư - Quyển thang am" viết rằng: Cát Bá vô đạo, lại thù hận Thang Vương là người cho mình thức ăn nên bị Lịch Ngọc trừng phạt, khi trừng phạt ở bên Đông thì bên Tây oán trách, khi trừng phạt ở bên Nam thì bên Bắc oán trách và nói: "Cớ sao lại để chúng tôi ở sau?". Đến khi chinh phạt đất nước của họ thì mọi người đều mừng rỡ bảo rằng: "Tuy để ở sau nhưng cũng đã giải phóng được cho chúng tôi, nhân dân ủng hộ Thương Thang Vương là như vậy. Anh là người đại thiện thì tôi không dám giấu diếm điều gì, có tội cũng tự mình nhận tội, không dám mong được xá miễn, duy có giảm nhẹ lòng trừng phạt của Thượng đế đối với tôi. Trăm nơi có tội cũng do một mình ta, một mình ta có tội thì ảnh hưởng tới trăm nơi". Bởi vậy, xem Thang Vương hưng thịnh như vậy đâu phải là đề cao chính mình.

Sử sách viết rằng: Tây Bá ra đồng thấy xương khô liền sai người chôn cất. Các quan tùy từng nói rằng: "Đây là bộ xương khô không có chủ", Tây Bá nói: "Người có cả thiên hạ là chủ của thiên hạ, người có một nước là chủ của một nước. Nay ta chính là chủ của bộ xương này". Dân chúng nghe chuyện xong đều nói rằng: "Ân trạch của Văn Vương ban đến cả bộ xương khô, huống hồ là người".

237. CHỌN NGƯỜI CAO GIỮA NHỮNG NGƯỜI CAO

Một nhân vật vĩ đại sở dĩ vĩ đại không phải là do bản thân đặc biệt nên vĩ đại mà là do biết cách dùng nhân tài đặc biệt vĩ đại nên vĩ đại.

Thi Tử nói: "Làm tôi thì phải lấy tiến cử hiền tài làm công đức; làm vua thì phải lấy bổ nhiệm hiện tài làm công đức". Một nhân vật vĩ đại sở dĩ vĩ đại không phải là do bản thân đặc biệt nên vĩ đại mà là do biết cách dùng nhân tài đặc biệt vĩ đại nên vĩ đại. Chỉ có mỗi tài năng của bản thân thì chỉ làm được một điều vĩ đại hết sức hạn chế; lấy việc dùng người là chính thì có thể làm nên sự vĩ đại vô cùng. Cẩu Tử nói: "Làm vua của muôn dân là dựa vào tài năng của các quan để thành người có tài. Kẻ thất phu được nói đến là người dựa vào bản thân mà làm nên".

Hán Cao Tổ Lưu Bang nói: "Sắp đặt kế sách, quyết thắng ngoài xa ngàn dặm ta không bằng Trương Tử Phòng; trấn thủ đất nước, vỗ về dân chúng, vật chuyển lương thực, coi sóc quân đội ta không bằng Tiêu Hà; chỉ huy trăm vạn quân, đã đánh là thắng, đã lấy là được ta không bằng Hàn Tín. 3 người này đều là hào kiệt trong thiên hạ, bởi vì ta dùng được họ nên ta có được cả thiên hạ". Từ đây có thể thấy được tính chất quan trọng của việc dùng người.

Vũ Linh Vương nước Triệu 50 tuổi mà chết đói ở Sa Khâu là do dùng Lý Khắc; cùng là một Tề Hoàn Công, khi dùng Quản Trọng thì xưng bá chủ, khi dùng Thu Điêu, Dịch Nha, Khai Phương thì chết thối thây, dòi bọ bám đầy, thi thể không được chôn cất; Ngũ Tử Tư là người nước Sở mà Sở không dùng, Ngô Vương dùng ông ta thì đánh bại được nước Sở; Thương Ưởng là người nước Vệ mà Vệ không dùng, Tần Hiếu Công dùng ông ta thì làm cho nước Tần hùng mạnh. Những ví dụ như vậy nhiều không sao kể xiết. Bởi vậy người xưa đã nói rất đúng rằng người có được nhân tài có thể giúp cho nước nhà hưng thịnh còn những kẻ để mất nhân tài thì sẽ làm cho đất nước bại vong. Dùng người quan trọng ở chỗ giỏi có được nhân tài trong thiên hạ, chứ không phải là tuyển dụng kẻ bất tài, người tốt. Đó cũng chính là câu tục ngữ nói rằng nên chọn người cao giữa những người cao mà không nên chọn người ở cao trong đám thấp lùn. Tìm người cao trong đám thấp lùn cũng như chọn kẻ bất tài trong đám bất tài mà còn tự cho rằng người được chọn chính là nhân tài.

Tuy nhiên trong số các vua chúa trong lịch sử, những người thất bại ở điểm này mà vẫn không thể hiểu ra, lại còn cho rằng tất cả nhân tài trong thiên hạ đều nằm ở tay mình thì làm sao mà không bại vong được? Bởi vậy, Mạnh Tử khuyên Tề Tuyên Vương nên thu phục rộng rãi hiền tài, thẳng thắn chối bỏ những kẻ tầm thường. Mạnh Tử cho rằng: Kẻ tả hữu đều khen là người hiền tài, chưa chắc đã được các đại phu đều khen là người hiền tài, đến khi người cả nước đều khen là người hiền tài thì sau đấy mới tự mình quan sát, nếu thấy người ấy thực sự là người hiền tài thì tuyển dụng. Kẻ tả hữu đều nói là người không thể dùng thì không được nghe theo, các bậc đại phu nói không thể dùng thì không thể nghe theo, người cả nước nói không thể dùng thì hãy quan sát người ấy, xem có thực sự như vậy không thì mới từ bỏ. Đây hoàn toàn là một cách chọn hiền tài cực kỳ chặt chẽ, cẩn thận và khách quan. Lấy hay bỏ, nhận hay đuổi đều không có chút gì là dựa vào kiến thức của riêng mình, giống như Tử Cống từng nói như vậy đủ để chọn ra nhân tài thực sự. Còn Khổng Tử nói lại càng tinh tế, sâu sắc hơn Mạnh Tử.

Trong "Luận Ngữ" viết rằng: Tử Cống hỏi: "Các nơi đều yêu thích người này thì làm sao? Khổng Tử đáp: "Không thể được". Tử Cống lại hỏi: "Các nơi đều ghét bỏ người này thì sao?" Khổng Tử đáp: "Cũng chưa chắc đã được. Không bằng người tốt ở các nơi yêu thích người đó, người xấu ở các nơi ghét bỏ người đó". Điều này có ý nói: Một người cần phải được người tốt nói là người tốt, người xấu bảo là người xấu mới gọi là người tốt nhất, quân tử đều nói là tốt, tiểu nhân đều nói là tốt quyết không phải là người tốt nhất. Bởi vậy phải suy nghĩ thấu đáo để có được người hiền tài thực sự mà sử dụng. Người hiền tài mà Khổng Tử nói đến chính là người hiền tài thực sự.

Là người lãnh đạo luôn phải lấy việc hiểu người, dùng người làm đầu. Bởi vậy trong "Bạch Hổ thông giám", Ban Thị viết: "Trời tuy là ông thần lớn nhất nhưng phải có nhật nguyệt soi chiếu, đất tuy là linh khí lớn nhất nhưng phải có núi sông tô điểm; thánh nhân tuy có đức của vạn người nhưng phải có thánh hiền đến hỗ trợ". Sự nghiệp vĩ đại của người lãnh đạo không có giới hạn, nếu không có được thánh hiên đến hỗ trợ thì cho dù có là vĩ đại thì vẫn có giới hạn. Nếu như có thánh nhân giúp đỡ thì có thể cũng vĩ đại hơn mà trở nên vô hạn. Nếu tả hữu đến bất tài thì cuối cùng mất đi cái vĩ đại vốn có của mình, làm cho mình âm u tăm tối. Trong lịch sử, ví dụ về những người lãnh đạo vốn dĩ hiền minh lại tài hoa dọc ngang trời đất nhưng dùng người không giỏi nên mất đi đại tài trong thiên hạ để dẫn đến thất bại, quả thực có rất nhiều.

238. NHÂN TÀI CÓ CAO CÓ THẤP

Dùng người không chỉ cần phải uỷ thác trọng trách cho những người đại hiền, đại tài trong thiên hạ mà còn phải chọn dùng được những người hơn mình để giao phó trọng trách.

Trí thức cũng như ngọn nguồn sông suối, những người nắm bắt được trí thức mà có thể biểu hiện ra được trên lễ nghĩa có thể nói là bậc thầy của con người. Trí tuệ có thể mài giũa mà thành, người có trí tuệ lại giúp đỡ, chỉ bảo được người khác có thể nói là bạn của mọi người. Những người dựa vào pháp luật giữ được nghiêm chức trách mà không làm loạn có thể làm quan tại địa phương. Chỉ biết đến niềm vui trước mắt, nhất hô bá ứng thì là kẻ nô lệ thấp hèn. Bởi vậy mới nói rằng quân vương sáng suốt nhất là người lấy thầy để trợ giúp, quân vương hạng trung là người lấy bạn để phò tá, quân vương hạ đẳng là người dùng quan lại để phò trợ, còn ông vua có nguy cơ diệt vong là người dùng kẻ nô lệ thấp hèn để giúp đỡ.

Sự nghiệp vẫn là do nhân tài sáng tạo ra. Nhân tài lại chia thành các thứ hạng lớn, nhỏ, cao, thấp; trí tuệ lại phân ra thành các dạng ngu đần, hiền năng và vô tích sự. Dùng người không giống nhau thì thành tựu có được cũng khác nhau. Vì vậy dùng người không chỉ cần phải uỷ thác trọng trách cho những người đại thần đại tài trong thiên hạ mà còn phải chọn dùng được những người hơn mình để giao phó trọng trách. Chọn được những người giữ đạo đức không muốn bị ai sai khiến để dùng cho mình thì lại càng thấy bản thân quảng đại, bao dung. Như vậy trong triều chẳng những không có người được thăng quan tiến chức nhờ vào sự may mắn, mà còn không có chuyện hắt hủi nhân tài, chẳng những có thể làm cho trong triều không có tiểu nhân mà cũng không sót bỏ hiền nhân ngoài dân dã. Như vậy mới có thể nói là đã dùng hết kẻ hiền tài trong thiên hạ. Nếu chỉ dựa vào ý kiến của riêng mình, chỉ dựa vào tiến cử của những người bên cạnh thì rất dễ để cho những kẻ dựa thế thừa cơ nhanh chân leo lên trước, người thực sự tài năng lại không được cân nhắc, như thế không thể nói là đã dùng hết người hiền tài trong thiên hạ được.

Người đại hiện đại đức thường coi thường thiên hạ, nhạt nhẽo với Vương Hầu, khinh ghét tước lộc, kẻ ngu đần tầm thường lại luôn tự cho rằng mình đủ, không muốn làm nên công tích thành quả. Vì thế Tăng Tử nói: "Nước Tần nước Sở giàu có, ta không theo kịp. Họ giữ gìn sự giàu có của họ, ta giữ gìn nhân đức của ta, người giữ gìn tước vị của người, giữ gìn đạo nghĩa của ta, có gì phải nuối tiếc?".

Mạnh Tử khuyên Tề Tuyên Vương rằng: "Vị vua làm nên công tích lớn tất nhiên có những đại thần không thể triệu gọi tùy tiện. Muốn bàn bạc sách lược lớn thì phải đích thân đến chỗ người ấy, nếu không thì chính mình không coi trọng đức hạnh, yêu quý đạo nghĩa. Vì thế, Thương Thang Vương đối với Y Doãn đầu tiên là thỉnh giáo rồi mới bổ nhiệm làm đại thần nên không tốn bao nhiêu sức lực để xưng bá thiên hạ. Tề Hoàn Công trước thỉnh giáo Quản Trọng rồi mới bổ nhiệm làm đại thần vì thế không tốn bao nhiêu sức lực để xưng bá chư hầu, nay địa thế các nước giống nhau, đức hạnh của quân vương cũng ngang nhau, không ai chiếm được thế thượng phong. Điều này không có nguyên nhân nào khác, chỉ là do chọn người thuận theo họ cho làm đại thần, không thích chọn người chỉ thích họ cho làm đại thần. Như vậy Thương Thang Vương đối với Y Doãn, Tề Hoàn Công đối với Quản Trọng đều không dám triệu gọi như vậy, huống hồ còn có người lại không muốn làm theo cách Quản Trọng nữa?

Trong thiên hạ, những người không muốn làm theo cách của Quản Trọng nhiều lắm, làm sao có được nhân tài dựa cả vào phú quý tước lộc mà uỷ thác thiên hạ? Gia Cát Lượng nếu không có Lưu Bị ba lần đến lều tranh thì làm sao bằng lòng vì công danh mà ra khỏi Nam Dương một bước? Bởi vậy Ngụy Hoàn Khê nói rằng: "Y Doãn một mực không nhận mới có thể 3 lần mời mà đột nhiên tỉnh ngộ. Liễu Hạ Huệ không thèm chức Tam Công mới có thể ba lần phế truất không đi. Vì thế nói rằng: Người có chỗ không làm mà sau mới có chỗ làm được. Bởi vậy người xưa nói: "Lấy người làm thầy thì có thể xưng vương thiên hạ, lấy người làm bạn thì có thể xưng đế một nước, lấy mình để xưng bá thì chắc chắn bại vong". Đây là chân lý không thể thay đổi.

239. TÀI NĂNG LẤY TRUNG TÍN LÀM GỐC

Nhân tài có 3 mức là thượng, trung, hạ. Đức cũng có 3 phẩm: thượng, trung, hạ. Nhất thiết phải ra sức cầu cho được thượng đức, thượng tài mà dùng.

Khi cân nhắc về một con người, phải cầu được sở trường dùng được của người, không thể vì có chút khuyết điểm mà bỏ mất tài năng dùng được. Nếu yêu cầu hà khắc đối với những nhân tài đặc biệt thì sẽ giúp cho những kẻ tầm thường may mắn tồn tại.

Dùng người không thể ngoài hai chữ tài đức. Trong thời buổi hỗn loạn thì nên dùng người có tài trội hơn đức, vì thế nên mời người có chí anh hùng thiên hạ, thuyết phục những kẻ hào kiệt. Thứ nhất là dùng họ cho mình, thứ hai là không để cho đối phương dùng được họ. Phàm là các anh hùng hào kiệt thì không bao giờ ôm cây đợi thỏ, không thể cam chịu yên lặng. Nếu không dùng họ đế sáng lập sự nghiệp thì họ tất cũng sẽ tự mình mở mang trời đất hoặc cùng gây dựng đại nghiệp với đối phương. Trong thời buổi bình yên thì nên dùng người đức nhiều hơn tài, vì thế nên mời những bậc thánh hiền bậc nhất thiên hạ, thuyết phục những sĩ nhân quân tử. Như vậy mới khiến được họ gây dựng sự nghiệp, tỏa ánh hào quang, mở ra cục thế muôn đời mà lại khiến cho cả thiên hạ đều quy về giáo hóa thánh minh. Bởi vậy mà nói rằng có thể trong chốc lát lập nên được thiên hạ nhưng không thể ngay tức khắc trị được thiên hạ. Nhân tài có 3 mức là thượng, trung, hạ; đức cũng có 3 phẩm thượng, trung, hạ khác nhau. Cần phải ra sức cầu cho được thượng đức, thượng tài mà dùng.

Người song toàn cả tài đức xưa nay rất hiếm thấy. Nếu có sở trường tất phải có sở đoản. Nếu có thể dùng sở trường bồi dưỡng sở đoản thì thiên hạ không có nhân tài nào không dùng được. Vì chê sở đoản của người mà bỏ đi mất sở trường thì thiên hạ không có nhân tài nào mà không thể bỏ mất. Mỗi người đều có sở trường sở đoản nhưng là lấy tiêu chuẩn đại công để đánh giá, thấy người ta chí thành thì không ai là không dùng được. Lấy sở trường của người khác để bù đắp cho sở đoản của mình thì sẽ phát huy được ưu điểm của bản thân mà khuyết điểm cũng được sửa chữa.

Tài năng vượt trội nằm cả ở chỗ lễ kính thỏa đáng, tài năng hạng trung nằm cả ở sách lược thích hợp, tài năng hạ đẳng thì phù hợp ở chỗ sai bảo. Chỉ cần thiên lương chưa diệt thì đức hạnh không chảy vào bọn tiểu nhân, tất cả đều có đất dụng võ. Trong đám tiểu nhân có rất nhiều người tài nghệ song toàn, có điều là khó lợi dụng được mà thôi.

Không thể chỉ cần có nhân tài mà phải lấy trung tín làm gốc. Bởi vậy nói quân tử bị tiểu nhân mê hoặc mà có được tài năng của họ, khi vạn bất đắc dĩ mà sử dụng tiểu nhân cũng nên đề phòng họ làm điều bất chính, phải khen ngợi cái đức của họ, từ từ chỉ bảo họ, giúp họ hướng thiện. Đây chính là sử dụng tài năng, ngăn ngừa thói xấu của họ.

240. GÀ BÁO THỨC, MÈO BẮT CHUỘT
(NGƯỜI NÀO VIỆC NẤY)

Từ ý nghĩa nghiêm khắc mà nói, nhân tài không có phần biệt tốt xấu mà là lấy việc dùng nhân tài có hợp lý hay không mà phân chia tốt xấu.

Trong "Chương Chỉ đạo" Hàn Phi Tử viết rằng: "Phương pháp của bậc quân minh là: Để cho người có trí tuệ tận dụng được tư duy của mình, quân vương lấy đó để định việc, cho nên có trí tuệ dùng không hết được, để cho người hiền năng phát huy được tài năng của mình, vua vì thế mà giao cho trọng trách, vua có được tài năng sử dụng không hết. Có công danh thì chứng tỏ nhà vua hiền minh, có thiếu sót thì chứng tỏ bề tôi có trách nhiệm, bởi vậy danh tiếng của vua là không giới hạn. Như vậy là do người không hiền mà trở thành thầy của hiện nhân, người không thông minh khiến cho người thông minh đúng đắn. Thần có công lao của thần, vua có thành tích của vua, đó gọi là kinh điển của một ông vua hiền minh".

Dùng người nên lấy tài năng của họ làm tiêu chuẩn để chọn lựa, bất kể đảng phái, khu vực, thân thù, tốt xấu mà chỉ biết đến điều mình cần và sở trường của người. Cũng giống như gà gáy báo sáng, mèo để bắt chuột đều có những kỹ năng, sở trường dùng được của chúng. Mục đích cuối cùng khi điều khiển người khác là đều dùng được cho mình. Bất kể người cần là trên mình hay dưới mình, hoặc là người cùng điều khiển chèo lái với mình cũng đều phải coi tiền đồ sự nghiệp của bản thân làm cốt lõi mà liên hệ với mọi hành động của mình.

Hán Cao Tổ do yêu cầu về chính trị mà dùng Tiêu Hà và Trương Lương, vì yêu cầu quân sự mà dùng Hàn Tín và Bành Việt.

Lưu Bị vì nghiệp đế mà ra sức dựa vào tài lực của Gia Cát Lượng, Quan Vũ, Trương Phi, Triệu Vân...

Còn sự nghiệp vĩ đại, công tích vang dội của Thành Cát Tư Hãn quá nửa do tài năng của Gia Luật Sở Tài đem lại. Ông dùng người cũng giống như Napoleon, không để ý đến các mặt khác mà chỉ chú trọng vào yêu cầu công việc mà thôi.

Từ ý nghĩa nghiêm khắc mà nói, nhân tài không phân biệt tốt xấu mà là lấy việc sử dụng có hợp lý hay không để đánh giá tốt xấu. Nếu dùng được thì có là lái buôn, lính trơn hay là kỹ nữ ca nhi cũng đều là nhân tài; kẻ oán hận thù địch chỉ cần có giá trị sử dụng là đều có thể dùng cho mình. Nếu dùng không được thì dù có là anh hùng hào kiệt, thánh hiền nhân đức, tả hữu thân cận cũng đều có thể thành ra phản tác dụng.

Một người lãnh đạo cần phải có đầy đủ khả năng để tổ chức tổng hợp cao minh. Con cháu của Thành Cát Tư Hãn là A Cách Bách sở dĩ chinh phục được Ấn Độ tất cả là do bản thân có năng lực lãnh đạo toàn diện. Đặc điểm chủ yếu của ông ta là: chân thành vô tư, quý trọng hiền sĩ. Á Cách Bách dùng người, bất kể là loại người nào, thuộc tôn giáo nào, chỉ cần là hào kiệt hiền tài đương thời thì đích thực là hiền tài khó gặp mà mình đang cần. Khi đối mặt với chiến tranh, ông cũng như tất cả các tướng lĩnh vĩ đại khác luôn xông lên phía trước sĩ tốt, cực kỳ anh dũng. Ở những nơi hiểm nguy gian khổ, ông vẫn dành sự bình yên, thuận lợi cho thuộc hạ. Bởi vậy, ông được thuộc hạ yêu quý, bảo vệ, sẵn sàng hy sinh để bảo vệ ông. Sau chiến thắng, ông lại nghiêm cấm ngược đãi tù binh. Những người học thức uyên thâm thì đề bạt dùng vào việc lớn, không để dư thừa sức lực, thậm chí họ còn cảm thấy bản thân chưa cống hiến hết mình. Khi cầu học thức chỉ e để rơi rớt đến đời sau nên mời tất cả các văn nhân văn học sĩ tập trung về kinh thành, nguyện cùng họ kết giao bạn bè thân thích.

Tần Mục Công cầu nhân sĩ, phía Tây có được Vu Dư ở nước Nhung, phía Đông có được Bách Lý Hề ở nước Uyên, đón Lăng Thúc ở nước Tống, cầu Phi Điêu, Công Tôn Chi ở nước Tấn, dựa vào 5 người này mà xưng bá ở Tây Nhung. Thương Ưởng là công tử nước Vệ, Tần Hiếu Công dùng ông ta mà làm cho nước giàu quân mạnh, chư hầu thần phục. Trương Nghi là người nước Ngụy, Huệ Vương dùng ông mà làm cho liên minh 6 nước do Tô Tần lao tâm khổ tứ lập ra thất bại hoàn toàn. Phạm Miêu cũng là người nước Ngụy, Chiêu Vương dùng ông nên phế được Thái Hậu, đuổi được Ương Hầu, đày Hoa Dương, ép Công Thất, từ đó đặt nền móng cho nước Tần xưng bá. Bởi vậy mới nói rằng dùng người không thể phân chia khu vực, thân sơ, đảng phái, môn phái.

241. NGƯỜI TỰ TIN KHÔNG NGHI NGỜ NGƯỜI KHÁC

Dùng người thì không được nghi, đã nghi thì không dùng. Dùng người phải tin tưởng người.

Nếu không vững tin người thì không thể có được sự trung thành tuyệt đối, không thể đạt được kết quả tốt nhất. Dùng tri thức của người ta, diệt trừ cái giả dối của người ta, dùng cái dũng cảm của người ta, diệt trừ sự bạo tàn của người ta, dùng nhân đức của người ta, diệt trừ tham lam dục vọng của người ta. Dùng trí dùng dũng, dùng tham dùng ngu. Người thông minh lấy lập công làm vui, người dũng cảm thích làm theo chí của mình, người tham lam chỉ biết có lợi, người ngu muội căm ghét cái chết, dựa vào đặc điểm riêng của từng người mà dùng, đây là sự cân nhắc cần có của kẻ làm tướng. Dùng người tốt nhất là không so đo tính toán sở đoản của người ta mà chỉ cần sở trường của họ. Là một con người mà nói, tất cả đều có sở trường sở đoản riêng, trong thiên hạ không có ai là người giỏi giang vẹn toàn cả. Chỉ dùng sở trường của người ta mà bổ sung cho sở đoản của mình, tăng thêm sở trường cho mình, đây là nguyên tắc dùng sở trường bổ trợ cho sở đoản.

Thúc Trực Tử nói: "Dùng mồi câu cá, là cá thì nên bỏ tính tham đi, là người câu cá thì lại mừng vì tính tham ăn của cá. Còn đối với việc dùng người, thà rằng là dùng Ngô Khởi giết vợ mà không coi trọng Cuồng Duệ đi lánh đời, thà dùng Nhạc Dương ăn con mà không coi trọng Trọng Tử câm lặng". Ngụy Văn Hầu nhờ có Lý Duyệt nên biết được Ngô Khởi "tham lam mà háo sắc" nhưng lại có ưu điểm là "dùng binh thì đến Tư Mã Bí Trực cũng không thể vượt qua", bởi vậy mới sử dụng, cuối cùng làm cho nước Ngụy cường thịnh. Vì thế phải lấy điểm mạnh của người mà bổ sung cho điểm yếu của mình, từ đó tăng cường cho điểm mạnh của mình. Làm như vậy mình sẽ không ngừng lớn mạnh, thiên hạ không ai có thể so sánh được. Chu Văn Vương đến tìm Khương Tử Nha, Lưu Bị 3 lần mời Khổng Minh, Tiêu Hà tiến cử Hàn Tín, Bão Thúc Nha cất nhắc Quản Trọng, họ đều là những người không muốn một tay che cả bầu trời để tận hưởng phú quý trong thiên hạ, mãi mãi làm bá chủ ở ngôi cao. Bởi vì biết lấy sự nghiệp làm tiền đề, dùng sở trường của người khác để bổ sung cho sở đoản của mình nên những nhân vật lãnh đạo này có thể đạt được thành công tột bậc.

Bởi thế, Quản Trọng tiến cử Thấp Bằng, Ninh Thích, Vương Tử Thành Phụ... và nói với Tề Hoàn Công: "Giỏi về ngôn từ, trong sạch về của cải, thấu đáo tình người thì thần không bảng Huyền Thương, xin bổ nhiệm ông ta làm đại lý khanh. Biết giữ lễ phép, giao thiệp giỏi giang, thân không bằng được Thấp Bằng, xin bổ nhiệm ông ta làm đại hành. Khai hoang xây thành, tận dụng địa lợi, thân không bằng Ninh Thích, xin bổ nhiệm ông ta làm tư điền. Dạy ba quân bày trận tác chiến, khiến cho quân sĩ coi cái chết nhẹ tựa lông hồng thì thần không bằng Vương Tử Thành Phụ, xin bổ nhiệm ông ta làm tư mã. Giỏi về ngôn từ, không tham của cải, không giết người vô cớ, không xử oan kẻ vô tội thì thần không bằng Tân Tư Vô, xin bổ nhiệm ông ta làm đại lý. Dám xúc phạm đến vua, đưa lời can trung nghĩa, không lẩn trốn cái chết, không tham lam phú quý, thì thân không bằng Đông Quách Nha, xin bổ nhiệm ông ta làm đại gián. Có mấy người này là đủ để cai trị được nước Tề. Nếu muốn xưng vương xưng bá thì có thần ở đây". Những lời này của Quản Trọng đã chỉ rõ người có chỗ mạnh và cũng có chỗ yếu.

Đã dùng người thì không được nghi, đã nghi thì không dùng. Đã dùng người thì phải tin tưởng người. Nếu như không vững tin người thì sẽ không thể có được lòng trung thành tuyệt đối, không thể đạt được kết quả tốt nhất.

Người tự tin không hoài nghi người khác, người khác cũng sẽ dựa được vào mình. Nếu anh không dựa vào người khác thì họ cũng sẽ nghi ngờ anh. Một người ở giữa sự nghi ngờ thì không cách nào có thể khiến cho người ta dốc sức vì mình.

Trương Giang Lăng nói: "Muốn dùng một người thì lúc đầu cần phải thận trọng, yêu cầu vừa phải. Khi đã có được người này rồi thì phải tín nhiệm họ. Ví dụ như Ngụy Văn Hầu dùng Nhạc Dương, dù tấu sớ can gián phỉ báng ông ta xếp đầy hòm to cũng vẫn không hề dao động". Đây chính là ví dụ điển hình về việc dùng người mà không nghi ngờ.

242. DÙNG NGƯỜI HIỀN CHO THIÊN HẠ

Cho người của cải là làm việc ơn huệ, dạy người lương thiện là làm việc trung nghĩa. Tìm được nhân tài cho thiên hạ là làm việc nhân đức.

Khi lãnh đạo dùng người thì điều quan trọng nhất là người đó phải hiền, tư tưởng chính trị của Khổng Tử chính là tư tưởng chính trị của bậc hiền nhân. Khổng Tử cho rằng: Việc chính sự của các quan văn võ là phương pháp và sách lược. Người này còn sống thì thực hiện chính sách biện pháp của ông ta; khi ông ta chết đi rồi thì chính sách và biện pháp cũng mất theo. Đạo của người nhạy bén ở chính trị, đạo của đất nhạy bén ở dựng nên, chính trị cũng như dựng nhà tranh vậy. Bởi thế nên nói rằng chính trị thuộc về con người.

Lỗ Ai Công hỏi làm thế nào để khiến trăm họ phục tùng, Khổng Tử đáp rằng: "Đề bạt những người chính trực vô tư, vứt bỏ những kẻ tà ác bất chính thì trăm họ sẽ phục tùng, đề bạt những kẻ tà ác bất chính, vứt bỏ những người chính trực vô tư thì trăm họ không thể phục tùng". Lại trả lời Phàn Trì rằng: "Đề bạt những người chính trực vô tư có thể khiến cho những kẻ tà ác bất chính cũng sửa đổi thành chính trực".

Tử Hạ giải thích rằng: "Thuấn có cả thiên hạ, chọn nhân tài giữa trăm họ nên chọn được Cao Đào, những kẻ không có nhân đức liền xa lánh; Thương Thang Vương có cả thiên hạ, giữa trăm họ chọn nhân tài có được Y Doãn, kẻ không có nhân đức liền xa lánh". Bởi thế Nghiêu lo không có được Thuấn, Thuấn lo không có được Đại Vũ, Cao Đào.

Cho người của cải là làm việc ơn huệ, dạy người lương thiện là làm việc trung nghĩa. Tìm được nhân tài cho thiên hạ là làm việc nhân đức. Đó là vì giao cả thiên hạ cho người thì dễ, còn tìm được nhân tài cho thiên hạ thì khó. Không chỉ cần dùng người hiền mà đặc biệt quý là dùng người hiền cho thiên hạ. Dùng người hiền cho thiên hạ tất phải lấy lễ làm đầu, đó cũng là lễ người hiền tài, cúi mình trước kẻ sĩ.

Thời Yên Chiêu Vương vì nước nhỏ người ít mà bị nước Tề và Hung Nô nhòm ngó muốn ăn tươi nuốt sống. Bởi vậy Chiêu Vương mới hỏi Quách Quỳ phương cách bảo vệ đất nước. Quách Quỳ nói: "Bề tôi của vua chúa tuy tiếng là tôi nhưng thực ra là thầy; bề tôi của chư hầu tiếng là bề tôi nhưng thực ra là bạn bè; bề tôi của bá vương tiếng là bề tôi nhưng thực ra là khách; bề tôi của một nước sắp sửa diệt vong tiếng là bề tôi nhưng thực ra là nô lệ. Hiện nay nếu ngài lấy người ngạo mạn, có quyền thế ở phía Đông làm đại thần thì những kẻ tài cỡ tiểu nhân sẽ kéo đến; phía Nam nghe thấy lấy lễ mà cầu bề tôi thì nhân tài bậc đại thần sẽ đến; phía Tây lấy lễ đúng mực, khiêm nhường, không ỷ thế mà cầu bề tôi thì tài năng bậc bạn bè sẽ đến, phía Bắc đích thân tìm kiếm rồi nhún nhường mời chào thì tài năng bậc sư phụ sẽ đến. Như vậy trên có thể xưng vương, dưới có thể xưng bá". Thế là Yên Chiêu Vương dùng lễ thầy với Quách Quỳ mà Tô Tần từ triều đình nhà Chu đến, Châu Diễn từ nước Tề, Nhạc Nghị từ nước Triệu, Khuất Cảnh từ nước Sở lại. Bốn vị này đến khiến cho nước Yên nhỏ yếu từng bước lớn mạnh. Không chỉ dùng người cần như vậy mà kết giao bạn bè cũng phải thế. Cùng chung sống với người hiền thì hiền tài sẽ đến, cùng chung sống với kẻ tầm thường thì kẻ tầm thường sẽ đến. Bởi vậy, những người có khí phách, khí tiết quyết không thể khom lưng quỳ gối giữa chốn quyền quý.

243. THI HÀNH ĐẠO LỚN,
COI THIÊN HẠ LÀ CỦA CHUNG

Quên mình vì người thì người tín phục. Nhọc công vì nước thì nước tín phục. Vất vả vì thiên hạ thì thiên hạ tín phục.

Coi niềm vui của mình là niềm vui của muôn dân thì muôn dân vui chung niềm vui của mình; coi nỗi lo của muôn dân là nỗi lo của mình thì muôn dân lo chung nỗi lo của mình. Vui lấy thiên hạ làm vui, buồn lấy thiên hạ làm buồn, những người như vậy mà không trở thành bậc lãnh tụ là điều xưa nay chưa từng có. Bởi vậy người ta nói rằng: "Đạo đức hàng đầu trong việc tự hoàn thiện của những bậc lãnh tụ là chí công vô tư". Chỉ có coi thiên hạ là cái công lớn nhất thì mới có thể có được cái tư lớn nhất của mình. Nếu chỉ dựa vào thiên hạ để tập trung cho gia đình, cho bản thân mình thì trái lại sẽ mất đi cái tư của chính mình. Tấm lòng của người lãnh đạo nói chung là phải đạt đến công minh chính đại".

Nếu đạt đến "công" thì tâm tự nhiên sẽ vô tư, nếu đạt đến chính" thì tâm sẽ tự nhiên không lệch, nếu đạt đến "minh" thì tâm tự nhiên sẽ thẳng thắn, nếu đạt đến "đại" thì tâm tự nhiên sẽ rộng rãi. Sao cho cái tâm này hòa quyện với vạn vật, cùng chiếu rọi với nhật nguyệt, cùng vận động với trời đất là đã cơ bản có được "Công minh chính đại". Sở dĩ tâm của người ta không thể rộng lớn cùng trời đất là bởi vì vẫn có lòng riêng, nếu vứt bỏ lòng riêng tư thì chỉ còn lại một chữ "công" mà thôi.

Từ xưa đến nay, điều gây ra nguy hại cho những người lãnh đạo không gì ngoài chuyện tính toán sự việc dựa vào suy nghĩ riêng tư, làm việc bằng tri thức của riêng mình. Trăm họ thường dân có thể có tư tâm nhưng chẳng qua chỉ hạn chế ở một con người mà thôi. Với người lãnh đạo thì lại tuyệt đối không thể có tư tâm, nếu đã ôm tư tâm thì khó lòng có được cái tâm vì thiên hạ. Đáng sợ nhất là dùng suy nghĩ riêng tư, ơn huệ nhỏ nhen để làm việc, chỉ có khi nào bên trong không còn có tư tâm tư ý thì mới có thể lấy thiên hạ để gửi gắm thiên hạ, qua vạn vật để suy đoán vạn vật. Người xử lý việc lớn của thiên hạ trước hết phải lấy chí công vô tư mà đối đãi với thiên hạ. Gạn đục khơi trong cái tâm của bản thân mà xem xét cái lý của thiên hạ. Bình lặng cái tâm của bản thân để luận công việc của thiên hạ, công chính cái tâm của mình để đối đãi với nhân tài của thiên hạ, mở rộng cái tâm của mình mà thuận theo vạn vật trong thiên hạ, chấn định cái tâm của mình để đáp lại sự thay đổi của thiên hạ, yên ổn cái tâm của mình để xử lý cái vô cùng của thiên hạ. Đây là tâm thuật tối cao của người lãnh đạo. Có điều là nói chuyện chí công vô tư về mặt đạo lý lớn thì dễ mà thực sự làm được chí công vô tư thì mới khó.

Trong lịch sử, những người thực sự không coi thiên hạ là của riêng mình, có thể vì thiên hạ mà quên mình, người biết quên mình để được cả thiên hạ có được bao nhiêu? Công thì vô tư, vô tư thì rộng lượng. Nếu còn tư thì tất vị kỷ, những kẻ tự tư thì thường tự tư với vật, tự tư với người dẫn đến đối lập giữa mình và vật, giữa mình và người, giữa lòng và lý, giữa việc và làm. Người nhân đức thì hòa quyện với vạn vật trong trời đất. Tấm lòng chí công vô tư là tấm lòng hòa quyện với vạn vật trong trời đất, tức là tấm lòng của người nhân đức. Nếu trong tâm còn tồn tại suy nghĩ riêng tư về người về vật, về dục vọng, về công việc thì vạn vật trong trời đất đều ở ngoài và chẳng có được gì cho mình cả.

Khổng Tử nói: "Thực hiện đạo lớn tức là lấy thiên hạ làm công". Khổng Tử trả lời câu hỏi của Tử Cống rằng: "Đức hạnh của Nghiêu, Thuấn, Vũ ngang với trời đất, tại sao nói ngang với trời đất như vậy? Bởi làm việc theo 3 cái vô tư mà mỏi mệt vì thiên hạ". Tử Cống hỏi 3 cái vô tư là gì, Khổng Tử đáp: "Trời không có tư là do che chắn, đất không có tư là bởi nâng đỡ, nhật nguyệt không có tư là bởi chiếu rọi, làm cho 3 điều này mà không mỏi mệt vì thiên hạ thì gọi là 3 cái vô tư".

Quên mình vì người thì người tín phục, nhọc công đất nước thì đất nước tín phục, vất vả vì thiên hạ thì thiên hạ tín phục. Các vị vua hiền tướng giỏi, anh hùng hào kiệt xưa nay không có ai là không lấy tinh thần hy sinh phục vụ cho đất nước, dân tộc, nhân loại. "Đời người lấy phục vụ làm mục đích mà sau giành được đất nước". Phục vụ bạn bè thì được bạn bè, phục vụ xã hội thì được xã hội, phục vụ đất nước thì được đất nước, phục vụ thế giới nhân loại thì được thế giới nhân loại, đây là quy luật muôn đời không thay đổi.

244. DÙNG HÀNH ĐỘNG THỰC TẾ ĐỂ CẢM HÓA

Công có thể ngang với trời đất, chính có thể ngang với thần thánh, minh có thể ngang với nhật nguyệt, đại có thể ngang với tạo hoá. Đó chính là mặt cực kỳ quan trọng của người lãnh đạo.

Trang Tử nói rằng: "Động là trời, tĩnh là đất, tâm định thì làm vua thiên hạ, quỷ không ám; hồn không phế, tâm định thì vạn vật phục; lấy hư tĩnh để thúc đẩy trời đất, thông suốt vạn vật tức là có niềm vui khôn cùng. Tâm của người có niềm vui như thế và của thánh nhân là để chăm sóc thiên hạ". Trang Tử nói "lấy tâm của thánh nhân để chăm sóc thiên hạ" cũng là tấm lòng mà người lãnh đạo cần phải có, tức là tấm lòng "Công minh chính đại" đã nói ở trên. Tấm lòng này nếu có thêm nhân tâm, kính tâm, thành tâm, tĩnh tâm thì chính là đạo tu dưỡng tâm thuật. Còn như tấm lòng nhân nghĩa lễ trí mà Mạnh Tử đã nói đến là tấm lòng mà ở ai cũng có. Mọi người đều phải giữ gìn tấm lòng này, không phải chỉ có ở riêng người lãnh đạo.

Người lãnh đạo coi việc chăm sóc thiên hạ là trách nhiệm của bản thân chính là 4 loại tâm "công minh chính đại" chỉ có người lãnh đạo. Công có thể ngang với trời đất, chính có thể ngang với thần thánh, minh có thể ngang với nhật nguyệt, đại có thể ngang với tạo hóa, đây là mặt cực kỳ quan trọng của người lãnh đạo.

Trong "Thuyết Uyển" ghi rằng: "Nghiêu một lòng vì thiên hạ, dốc sức cứu giúp dân nghèo, đau xót trước nỗi khổ cực của trăm họ, lo lắng cho sự nghiệp của chúng sinh. Có một người dân bị đói liền nói rằng chính mình làm cho bị đói; có một người dân bị rét liền nói rằng chính mình làm cho bị rét, có một người dân phạm tội liền nói rằng chính mình làm cho phạm tội. Bởi vậy không khen thưởng mà khuyên được dân, không trừng trị mà trị được dân, trước là khoan dung, sau là giáo dục, đó chính là đạo làm vua của Nghiêu". Đây thực là tấm lòng của Nghiêu vậy.

"Thuyết Uyển" cũng lại viết rằng: "Đại Vũ nói trăm họ thiếu ăn là do mình bất tài, công thành mà không có ích cho dân là do mình không răn dạy. Bởi vậy nên khơi thông sông ngòi, dẫn 9 sông đổ ra sông lớn, cho 5 hồ chảy về biển cả. Trăm họ tuy mệt nhọc nhưng không hề oán hận hay than khổ bởi vì lợi ích đó thuộc về nhân dân".

Lịch sử cũng lại ghi rằng: "Đại Vũ ra ngoài gặp tội phạm liền xuống xe khóc lóc hỏi han. Những người bên cạnh nói: "Tội nhân không thuận theo xã hội, sao nhà vua lại đối đãi với hắn như vậy? Vũ nói rằng: "Dân chúng của Nghiêu, Thuấn đều soi tấm lòng Nghiêu, Thuấn là lòng mình; ta là thiên tử mà khiến cho dân chúng ai cũng chỉ biết đến lòng mình nên khóc vì điều này". Đây chính là tấm lòng của Đại Vũ.

Khổng Tử ca ngợi Nghiêu rằng: "Vĩ đại thay! Nghiêu đúng là thiên tử". Lại ca ngợi Vũ rằng: "Ta không thể trách Vũ điều gì được". Điều chúng ta thấy ở đây đơn giản chỉ là chữ công, minh, chính, đại giữ trong lòng, ấy mới là khí phách của bậc vương giả thánh hiền, tức là tâm thuật của họ.

Khổng Tử nói: "Trời còn nói được gì? Ông trời chỉ giúp cho 4 mùa luân chuyển, vạn vật sinh sôi mà thôi". Điều này nói về quy luật tuần hoàn tự nhiên nhưng có thể không cần lời nói mà giáo hóa được.

Lãnh đạo không làm mà có thể giáo hóa, cán bộ theo đó không làm mà có thể quản lý. Cơ thể mệt mỏi, tinh thần lo buồn mà dùng hành vi để trị là sách lược hạ đẳng.

Người ta thường nói đến câu "gió thổi một lát, gió thổi cả đời". Nếu là như vậy thì tất cả đều dựa vào hành vi để làm gương, dùng hành động thực tế để cảm hóa người, khiến người không mời mà đến, không dạy mà nghe, không nói mà tự giác đi làm, không cần thể hiện, lẳng lặng tự thay đổi. Bởi vậy nên có câu nói rằng cách tốt nhất để cảm hóa con người là có thể cảm hóa con người một cách tự nhiên,

Làm sao để cai trị, quản lý, khống chế con người là hạ sách trong các biện pháp, sách lược. Những việc hoằng đạo hóa (mở rộng đạo), đôn đức hóa (làm sáng đức), đoàn giáo hóa (dạy người ta đoan chính), thuần phong hóa (tu bổ thuần phong) mà thánh nhân xưa thường nói đều cần phải lấy bản thân mình làm mẫu mực, nêu gương cho người khác. Lấy tấm lòng, sự tu dưỡng của mình làm chủ thể, lấy hành vi để bổ trợ, lấy cảm ứng làm đạo lý để gây ảnh hưởng cho người khác. Muốn cảm hóa con người hoàn toàn không phải là dựa vào quyền lực, thế lực để hành động, chỉ cần chấn chỉnh bản thân là có thể chấn chỉnh được thiên hạ, cảm hóa được thiên hạ.

245. "VÔ VI NHI VÔ BẤT VI"
(KHÔNG LÀM LẠI LÀ LÀM)

Hiểu người đã khó, giỏi dùng người còn khó hơn.

Dùng người đã khó, tin người càng khó, nâng lên được đã khó, đặt xuống được càng khó hơn. Từ xưa đến nay trong số những người nghiên cứu đạo làm vua không ai không cho rằng "không làm mà trị được" là tiêu chuẩn cao nhất của đạo làm vua, người đạt đến trình độ không làm mà trị được là người lãnh đạo hàng đầu trong thiên hạ.

Từ "Kinh Dịch" cho đến Lão Tử, Khổng Tử, Trang Tử và cả các nhà nghiên cứu về uy quyền các đời sau không ai không nhất trí cho rằng tiêu chuẩn này là quy luật chính xác của kinh trời nghĩa đất. Vua là nhân vật lãnh tụ cao nhất trong nhà nước cổ đại nên ngành học về vua chính là chỉ môn lãnh tụ học.

Đứng trên cương vị một người lãnh đạo tối cao mà nói, không thể không có mấy loại tu dưỡng đạo đức của bậc quân vương: Chí công, chí thành, chí trung, chí thọ, chí tín, chí trí, chí nhân, chí dũng, chí nghĩa, chí hoà. Ngoài 10 loại tu dưỡng đức độ này ra, đồng thời lại cần phải có nhãn quan rộng lớn, cõi lòng mỏng manh, khí độ bao la khôn cùng, nghị lực siêu quần, tinh thâm uyên bác, có tinh thần nỗ lực phấn đấu, dám xông vào nơi khó khăn mạo hiểm, kiên trì, bền bỉ, có thói quen theo đuổi đến cùng, có chính khí đội trời đạp đất, bền vững muôn đời cho đến làm việc, dùng người, áp dụng mưu kế đều biết tùy cơ ứng biến hết mức tài hoa, tất cả đều là những tài năng không thể thiếu.

"Kinh Dịch" viết rằng: "Dịch là không có suy xét. Yên lặng bất động mà cảm nhận thông suốt thiên hạ. Không phải là thân nhân tối cao trong thiên hạ thì ai có thể làm được!". Lại viết: "Thiên hạ trăm đường mà đồng quy, trăm lo mà nhất trí, vậy thiên hạ còn có suy nghĩ gì?". Không suy nghĩ tức là đạt được thuận ứng, cực kỳ tự nhiên, chẳng hề hành động. Không làm thì có thể yên lặng mà ứng, cảm nhận thông tới thân thì tự nhiên có thành công.

Lão Tử nói: "Đạo thường không hành động mà lại là hành động, quân vương, chư hầu tuân thủ được nó thì vạn vật đều sẽ tự nhiên mà hóa dục". Vả lại nói: "Thánh nhân không đi mà biết, không thấy mà có tiếng, không làm mà thành". Bởi vậy thánh nhân nói rằng: "Ta không làm mà dân tự sửa đổi, ta thiện tĩnh mà dân tự chấn chỉnh, ta chẳng mong mà dân tự nhiên thuần phác". "Bởi vì thánh nhân không làm nên không có thất bại, không cố chấp nên không có tổn thất". Bởi vì không làm mà trị cho nên không có chỗ nào là không trị. "Vi vô vi, sự vô sự". Lại nói: "Muốn có được thiên hạ mà khống chế thiên hạ thì ta thấy người đó không thế có được thiên hạ. Thần khí của thiên hạ không thể khống chế, không thể điều khiển. Người khống chế thất bại, người điều khiển cũng sẽ thất bại".

Đương nhiên, người vô vi (không làm) không phải là không làm việc gì cả mà là ở chỗ không xâm phạm chức vụ, biết làm tròn chức trách của bậc quân vương. Bởi vậy người vô vi không phải là kéo không đến, đẩy không đi mà là họ làm việc theo quy luật, phát triển thế lực tự nhiên. Chúng ta cần coi trọng ý nghĩa sâu sắc của 2 câu "làm không làm" (vi vô vi) và "không làm mà không phải không làm". Nên biết rằng những điều Lão Tử nói ra không giống những điều người bình thường nói có ý nghĩa tuyệt đối không làm gì, thể hiện tư tưởng và suy nghĩ chính trị tiêu cực. Chúng ta thường nói học vấn của Lão Tử là "quân học" tức là dạy vua làm sao để xử lý bên trên, làm sao để chăn dắt bên dưới, làm sao giữ được mình, làm sao giữ được nước, làm sao chọn được bề tôi, khiến cho thánh hiền triết sĩ ở đúng cương vị, làm việc vất vả, hết sức giữ gìn là ở chỗ vua "không làm" mà lại "không phải là không làm".

Chỉ có người lãnh đạo "không làm" mới có trí tuệ lớn, tầm nhìn xa, đại lượng, đảm lược. Trí tuệ lớn thì nhìn được thấu triệt, tầm nhìn xa thì nhìn được dài rộng, đại lượng thì dung nạp được vạn vật, đảm lược thì có thể nâng lên hạ xuống. Muốn rõ ràng đạo lý phải dựa vào trí tuệ; muốn hiểu người, dùng người hay thì phải dựa vào tầm nhìn xa; muốn bao dung, tin người thì phải dựa vào đại lượng; muốn nâng lên được hạ xuống được thì phải dựa vào đảm lược. Hiểu được người đã khó mà dùng được người càng khó hơn. Dùng được người đã khó mà tin được người càng khó hơn; nâng lên đã khó, đặt xuống được lại càng khó.

246. NHỮNG ĐIỀU KHỔNG TỬ NÓI ĐẾN
LÀ THẦN HỌC (ĐẠO LÀM TÔI)

Lấy đạo đức để cai trị đất nước cũng giống như sao Bắc Đẩu ở tại vị trí của mình, các vì sao khác quay xung quanh nó.

Khổng Tử rất ít nói đến "đức hành vô vi", không phải do ông không nói mà là tư tưởng và học vấn chính trị thực dụng của ông khác quân học về triết lý và giáo dục vua làm sao để tu thân trị quốc, đối đãi trên dưới của Lão Tử.

Những điều Khổng Tử nói đến nhiều là thần học (đạo làm tôi), tức là dạy bề tôi làm sao để làm việc, yêu dân, trị nước. Tóm lại là rất giống với việc làm sao để khiến cho thiên hạ giàu mạnh, yên vui, làm sao để đạt đến giới hạn tuyệt mỹ, vì vậy rất ít nói đến đạo vô vi. Nhưng ông cũng từng nói rằng: "Lấy đạo đức để cai trị đất nước cũng giống như sao Bắc đẩu ở tại vị trí của mình, các vì sao khác quay xung quanh nó". Được các vì sao khác quay xung quanh chiếu rọi, tại vị trí của mình thì tức là vị, tức là danh. "Kỷ" tức là "cân nhắc", quân vương giữ được nó thì có thể không làm mà trị tốt. Khổng Tử lại nói: "Thật là cao cả! Nghiêu Thuấn có được thiên hạ mà không cần phải dùng vũ lực để cướp lấy. Thật là vĩ đại! Một vị vua như Nghiêu, cao cả biết bao! Chỉ có thiên tài noi gương mới có thể vĩ đại, ân đức của ông rộng lớn biết bao! Trăm họ thật không còn lời nào để ca tụng ông, công tích của ông cao cả biết nhường nào! Chế độ lễ nghĩa ông định ra thật huy hoàng! Lại nói: "Trời nói được gì! Bốn mùa thay đổi, vạn vật sinh sôi, trời nói được gì!". Trời là thứ không làm, không sinh, không có, không tự làm, không tự sinh, không tự có nên trời cực kỳ công chính vô tư mà lại không chỗ nào là không làm, không chỗ nào là không sinh, không chỗ nào là không có, bởi thế nên trời vĩ đại. Khổng Tử khen ngợi Thuấn lại càng thể hiện rõ hơn việc Thuấn không làm mà trị.

Sau khi Thuấn lên ngôi liền đày Cộng Công đến U Châu, đày Khu Đâu đến Sùng Sơn, đày Tam Khuẩn đến Tam Nguy, giết Cổn dưới Vũ Sơn. Đây chẳng lẽ lại là không làm gì hay sao? Lúc ấy, nạn hồng thủy suốt mười năm không sao giữ nổi, muôn dân khổ sở vô cùng, sao có thể nói là không làm gì được?

Mọi người nói Thuấn "không làm mà trị" là do có Vũ đến lấp khoảng trống này, giúp cho trăm họ được bình yên, trị được lụt lội. Do có Tắc chủ trì về nghề nông, dạy dân trồng ngũ cốc mà nông nghiệp phát triển; Khiết làm tư đồ, chủ trì ngũ giáo thân hòa với trăm họ; Cao Đào làm đại lý, lo hình pháp; Thùy chủ trì về công nghiệp, dạy thợ thuyền; Ích lo việc dự liệu tính toán, mở mang sơn trạch; Bá Di làm trật tông, chủ trì về lễ; Quỳ phụ trách điển nhạc, lo việc nạp ngôn. Có thể lợi dụng tất cả nhân sĩ hiền minh trong thiên hạ ở đúng cương vị khiến họ tận lực hoàn thành chức trách vì thiên hạ thì người làm vua tự nhiên có thể không làm mà trị được.

247. XÂY DỰNG CHẾ ĐỘ HOÀN THIỆN

Căn bản là ở vua, chi tiết là ở bề tôi; tóm tắt là ở vua, cặn kẽ là ở bề tôi.

Trang Tử nói rằng: "Thế nào là làm đạo? Đạo có thiên đạo và nhân đạo (đạo trời và đạo người). Không làm mà tôn quý là thiên đạo. Làm mà mỏi mệt là nhân đạo. Thiên đạo là chủ thể, nhân đạo là bổ trợ. Khoảng cách giữa thiên đạo và nhân đạo rất lớn, cần phải làm rõ điều này". Và lại nói: "Đức hạnh của đế vương lấy trời đất làm căn bản, lấy đạo đức làm chủ thể, lấy vô vi làm thường quy. Lấy vô vi để mở rộng chính sự, cai trị thiên hạ sẽ vô cùng nhẹ nhàng, lấy hành động để mở rộng chính sự, cai trị thiên hạ sẽ rất vất vả mà không hiệu quả. Bởi vậy, người xưa coi trọng việc cai trị bằng vô vi. Vua vô vi, bề tôi vô vi tức là trên dưới đồng đức, trên dưới đồng đạo thì không có ai là vua. Vua phải dùng vô vi để chế ngự thiên hạ, bề tôi phải lấy hữu vi để ai làm việc nấy, đó là đạo lý bất di bất dịch. Bởi vậy, vua chúa khi xưa tuy có trí tuệ bao trùm thiên hạ nhưng lại không tự mình suy tính; mồm mép tuy đủ để ứng đối với vạn vật nhưng lại không tự mình bàn luận; tài năng tuy đạt đến mức thiên hạ vô song nhưng lại không đích thân làm việc. Trời không sinh sôi mà vạn vật tự nhiên sinh sôi, đất không sinh trưởng mà tự nhiên vạn vật sinh trưởng, vua không làm mà thiên hạ tự nhiên thành công, bởi thế đức hành của vua hợp với trời đất. Đây chính là phương pháp đế chế ngự trời đất, thúc đẩy vạn vật, sai khiến trăm họ".

Như vậy sẽ có thể khiến cho tổ chức nhà nước chặt chẽ, vận dụng linh hoạt, khiến cho cơ cấu chính phủ toàn vẹn mà quyền hạn trách nhiệm rõ ràng, quan lại các cấp đều hiền năng ngang tầm vị trí, giữ đúng chức trách mà mọi tầng được khống chế, mọi cấp đều phục tùng. Khiến cho tất cả đều giữ đúng cương vị, trung thành với chức trách. Nếu chấn chỉnh danh vị của họ, nghiêm khắc với chức phận của họ, đôn đốc trách nhiệm của họ, kiểm tra họ tỉ mỉ, chịu khó xem xét công tội của họ, kiên trì uốn nắn, tô điểm cho họ thì cuối cùng cũng không thể trở thành một sản phẩm thủ công mỹ nghệ vĩ đại được. Nếu con người hoàn toàn không có quy củ, không có tu dưỡng văn hóa thì tất nhiên có cái đẹp tự nhiên, nhưng sai lầm mất ở một chữ "dã". Mà nếu có thể thể hiện được bản sắc vốn có của mình trong sự tu dưỡng đạo đức văn hóa cao cả thì lại càng cao hơn một bậc. Cái gọi là "chỉ có anh hùng mới thể hiện được bản sắc" tức là nói về câu "trong vuông có tròn" trên mặt chính diện. Nói ngược lại, trong vuông có tròn" là chỉ sự không cứng nhắc, không đi vào chỗ bế tắc, giữ đúng nguyên tắc và quy mô về tổng thể, về phương hướng lớn, nhưng cũng không loại trừ việc biến đổi linh hoạt trong những điều kiện nhất định.

Ví dụ như sách lược "một nước hai chế độ". Nói trên nguyên tắc chung thì hai chế độ khác nhau là xã hội chủ nghĩa và tư bản chủ nghĩa không thể cùng tồn tại ở một quốc gia, mà chỉ có thể là một trong hai chế độ trên. Thế nhưng nguyên tắc lớn nhất lại là tình hình quốc tế trước mắt và xu thế thời đại, là thống nhất đất nước và hòa bình thế giới. Để thực hiện sự nghiệp hòa bình thống nhất đất nước thì sách lược "một nước hai chế độ" là lựa chọn duy nhất thiết thực và có thể làm được. Nếu cứ cố tình đi vào ngõ cụt thì không những không giải quyết được vấn đề mà trái lại còn bị người khác nhằm vào chỗ sơ hở, kết quả là người thân thì đau xót, còn kẻ thù thì vui mừng. Đặng Tiểu Bình đưa ra chủ trương thực hiện "một nước hai chế độ" giải quyết thành công vấn đề Hồng Kông là một ví dụ hay về việc "trong vuông có tròn", thay đổi hợp thời.

Có lòng dạ trong sạch thì không còn chút ám muội; có lòng dạ trong sáng thì không vương chút bụi trần, bụng dạ ngay thẳng thì chẳng có gì giả dối, bao dung vạn vật thì không gì là không có. Mỗi khi có chỗ nào suy nghĩ, manh động thì lập tức tự xem lại mình để kiềm chế, mau chóng bỏ đi hoặc giảm bớt một phần ý muốn riêng tư để giữ lại thêm một phần lẽ trời; giảm đi một phần dục vọng mà tăng thêm một phần vĩ đại. Phải khiến cho tấm lòng này đạt tới mức sáng suốt, quảng đại nhất, cho đến khi công bằng mọi lẽ, không còn ý nghĩ cá nhân đế mà khắc chế, không còn dục vọng cá nhân để mà diệt bỏ. Lúc này, cái còn lại sẽ chỉ là lẽ trời, và tinh thần rộng lớn cao thượng.

Trong lúc cai trị mà lộ rõ ra là kẻ tầm thường, trong lúc cai trị lặng lẽ không lời là biểu hiện của thánh nhân; để tâm đến những chuyện của riêng mình là bản tính của kẻ tiểu nhân; để tâm đến những điều sâu xa rộng lớn là sự nghiệp của thánh nhân.

Con người không thể chỉ kính trọng cha mẹ mình, không thế chỉ yêu quý con cái mình mà cần phải kính trọng tất cả các cụ già, yêu quý tất cả các em nhỏ. Tấm lòng nhân đức như vậy mới là vô cùng cao thượng, vô cùng vĩ đại! Có ý tưởng lớn, kế hoạch lớn, chế độ lớn, biện pháp lớn tức là đã có được trụ đá giữa dòng của một sự nghiệp lớn.

Khổng Tử sáng tác thi thư, chế định lễ nhạc, biên soạn Xuân Thu, viết "Chu Dịch", môn hạ đệ tử có đến ba nghìn người mà lại khiêm tốn nói bản thân chỉ thuật lại lời người khác, chứ không phải tự mình nghĩ ra, và tự nhận rằng trong mình không có thánh nhân. Lý tưởng mà ông đưa ra là: "Thi hành đạo lớn phải lấy thiên hạ làm công, tiến cử hiền tài, giữ chữ tín, tạo mối hòa thuận, khiến cho người già được chết yên lành, người trẻ làm nên sự nghiệp, trẻ em khỏe mạnh khôn lớn, những người cô quả, tàn phế đều được nuôi dưỡng, trai lấy được vợ, gái gả được chồng, căm ghét thói lãng phí, không che giấu bản thân, dốc sức làm việc không chỉ vì bản thân mình. Bởi vậy không có âm mưu quỷ kế xuất hiện, giặc dã trộm cướp không nổi lên, ban đêm nhà không phải đóng cửa, đi đường không nhặt của rơi. Đây gọi là lý tưởng đại đồng". Lý tưởng chính trị như vậy vừa rộng lớn mà lại vừa cao xa. Bởi vậy, nguyên tắc này trải qua hàng nghìn năm mà vẫn không thể phai mờ, không thể thay đổi.

Thời gian không chia thành xưa, nay, mai, sau; trời đất không phân ra đông, tây, trong, ngoài. Tu dưỡng mà hành động theo như vậy, tất sẽ thành công lớn. Đó không chỉ là một nền chính trị lý tưởng mà còn là một cuộc đời lý tưởng!

Trong vuông có tròn, không bị bế tắc. Trong vuông có tròn tức là trong những hiện tượng thay đổi rối ren mà không quên bản chất, trong lúc thể hiện tính riêng mà không quên tính chung, trong trạng thái tĩnh mà không quên trạng thái động, trong lúc kiên trì nguyên tắc mà vẫn có tính linh hoạt hợp lý; trong lúc tuân thủ quy phạm đạo đức và lễ nghi, duy trì tu dưỡng văn hóa mà không mất đi bản sắc và sự thuần khiết của mình.

Trong lý luận về làm thơ có một câu nói nổi tiếng là "đeo xiềng xích mà nhảy múa". Sáng tác thơ ca, bất luận là thơ cổ hay thơ hiện đại (đặc biệt là thơ cổ) đều phải theo một cách thức và vần luật nhất định. Coi cách thức vần luật của thơ là vuông, làm thơ phải tuân thủ cái vuông này, nếu không sẽ không thành thơ mà thành tản văn hoặc tiểu thuyết. Thế nhưng, trong yêu cầu về cách thức và vấn luật này lại cho phép những thay đổi và vận dụng linh hoạt nhất định, đây chính là "trong vuông có tròn", "đeo xiềng xích mà nhảy múa". Nhảy múa tốt thì xiềng xích không còn là xiềng xích nữa mà trở thành vòng cổ, vòng tay, trở thành một thứ đồ trang sức làm tăng thêm vẻ đẹp nghệ thuật.

Trong lĩnh vực thơ ca là như vậy, trong các lĩnh vực khác cũng như thế. Vật chất tự nhiên nhưng chưa qua chạm khắc, tô điểm thì cuối cùng không thể trở thành một sản phẩm nghệ thuật lớn.

PHẦN X

MƯU LƯỢC

248. BIẾN ĐỔI THUẬN THEO
LÀ DÙNG TRÒN MỘT CÁCH KHÉO LÉO

Vuông là lấy bất biến ứng vạn biến, tròn là lấy vạn biến ứng bất biến.

Vuông là lấy bất biến ứng vạn biến, tròn là lấy vạn biến ứng bất biến, biến đổi thuận theo bên ngoài chính là dùng tròn một cách khéo léo.

Học vấn "nhân thuận" (thuận theo) không chỉ là phép tắc cao nhất trong mưu lược học mà còn là cả một triết lý tự nhiên giữa trời đất và đời sống con người.

Theo thiên thời, theo địa lợi, theo nhân hòa, theo đạo pháp, lại theo cơ hội, theo tình thế, theo hư thực, theo mạnh yếu, theo khó khăn, theo bất hòa, không gì là không có. Tóm lại đều là do tùy theo sự thay đổi của đối phương để tìm kiếm chiến thắng. Đây là một nguyên lý lớn trong mưu lược học và cũng là một phương pháp vận dụng vô cùng vô tận. Bởi vậy, Quỷ Cốc Tử nói rằng: "Phàm là mưu lược đều có quy luật nhất định, cần phải có được nguyên nhân để tìm ra tình lý của nó". Từ đó mà có thể định kế quyết sách, tìm kiếm cơ hội để giành thắng lợi.

Đạo gia cực kỳ coi trọng tác dụng của "nhân ứng (thích ứng theo). Lão Tử nói: "Đầu tiên là tùy theo cảm ứng của nó rồi sau đó mới dẫn dắt nó". Thuận Tử nói: "Đạo trời tuân theo mà ứng (thích ứng) thì nó lớn, thuận theo mà hóa (thay đổi) thì nó nhỏ. Theo tức là thuận theo tình người. Con người không ai là không thể tự làm được, nếu cảm hóa người để người phục vụ cho mình, thì không có người nào là không dùng được". Và "dùng người sống vì người khác, không dùng người sống vì bản thân thì không có gì không đạt được để dùng, đây gọi là tác nhân".

Trong sách "Nam hoa kinh - Nội biên", Ứng Đế vương viết: "Người đạt đến giới hạn cao nhất thì lòng dạ như gương, đối với việc đến, đi của vạn vật không tiễn không đón, phản ứng khách quan mà không che đậy. Vì vậy, có thể chiến thắng tất cả mà không bị ngoại vật làm tổn hại".

Thuận theo thì có thể ứng, ứng thì có thể thuận, thuận thì có thể thừa (lợi dụng), thừa thì có thể (khống) chế, chế thì có thể có, có thì có thể lợi, đây là đạo lý nghìn năm không thể thay đổi. Nếu chúng ta có thể biến đổi theo trật tự của vạn vật, dẫn dắt của tình thế, dịch chuyển của thời gian, chuyển biến của kẻ địch, có thể theo đạo mà tự nhiên, theo người mà tự làm, theo vật mà tự hóa, theo địch mà tự xử lý, rồi lại chớp lấy thời cơ, từ thời cơ mà lập kế sách. Thuận theo lẽ trời mà đề ra lý, lấy lý để trị thì nước nhà tất sẽ lớn mạnh, chính sách tất sẽ hoàn thiện, sự nghiệp tất sẽ chấn hưng, chiến tranh chắc chắn giành được thắng lợi.

Xem xét tường tận trong vũ trụ, từ đó dò xét tình hình địch để hoặc thuận theo cảm ứng của họ, hoặc nghênh chiến với họ, hoặc xoay chuyển tình thế của họ xấu đi, hoặc lợi dụng họ, hoặc làm tổn hại họ, hoặc buông lỏng họ, hoặc chế ngự họ, hoặc công hoặc thủ, hoặc tiến hoặc lui, hoặc cong hoặc thẳng, hoặc bất ngờ hoặc không bất ngờ, đều yêu cầu phải giành được thắng lợi trong sự vô hình.

249. TÙY THEO CHUYỂN BIẾN CỦA KẺ ĐỊCH ĐỂ GIÀNH THẮNG LỢI

Kẻ bậc dưới bắt chước biện pháp, người bậc trên sáng lập ra biện pháp. Bắt chước mà giành chiến thắng gọi là rõ ràng, sáng tạo mà giành chiến thắng gọi là thần minh (sáng suốt như thần).

Thiên Huyền Tử nói: "Thế gian không có biện pháp cai trị cố định ngàn năm, cũng không có mưu lược, binh pháp muôn đời không đổi, đạo lý của việc chấp chính là phải lấy cải cách sao cho thu được lợi ích làm phương pháp cai trị, đạo lý của binh pháp là phải lấy việc ứng phó, chớp cơ hội để làm phương pháp giành thắng lợi. Nếu cứ câu nệ ở đạo thì sẽ chết vì đạo, cố chấp ở pháp thì sẽ chết bởi pháp. Cho nên, kẻ bậc dưới thì bắt chước, người bậc trên thì sáng tạo biện pháp. Bắt chước mà thắng lợi gọi là rõ ràng, sáng tạo mà thắng lợi gọi là thánh minh".

Con đường nhân ứng rất nhiều nhưng đều không vượt qua nguyên tắc: "Tùy theo sự chuyển biến của địch". Đây cũng là câu người xưa từng nói: "Thuận theo sự chuyển dịch của thời gian, tùy theo sự chuyển biến của địch mà thay đổi".

Xét trên mặt chủ yếu của mưu lược học thì đó là: "Khắc chế kẻ địch để chiến thắng". Muốn khắc chế địch để chiến thắng thì không thể không tùy theo địch để giành được thắng lợi. Bởi vậy, Tôn Tử nói rằng: "Người có thể tùy theo thay đổi của kẻ địch mà thay đổi thì gọi là thần quảng. Kẻ địch lớn mạnh thì ta làm cho chúng kiêu ngạo, kẻ địch thân mật thì ta dùng kế ly gián khiến cho chúng xa cách nhau, kẻ địch hiểu rõ thì ta làm cho chúng ngộ nhận đi ngược lại tình lý, kẻ địch thông minh thì ta che đậy làm cho chúng không hiểu, kẻ địch hèn yếu thì ta doạ nạt khiến chúng sợ hãi, kẻ địch rối loạn thì ta thừa cơ khiến chúng phục tùng, kẻ địch mệt mỏi thì ta quấy nhiễu khiến cho chúng càng khốn đốn, kẻ địch nghèo túng thì ta ban cho chúng khiến chúng khuất phục.

Còn như lúc hai quân giao tranh, đặc biệt là phải biết tùy theo chuyển biến để đối phó, dùng biện pháp lợi dụng thời cơ, cơ hội để khắc chế; nếu không thể dựa vào sự khác nhau giữa tình địch, địch thế, địch lợi, địch hại, để tìm ra biện pháp giành danh lợi thì đó là vụng dại. Điều này cũng giống như Triệu Khoát đọc hoài binh thư mà không thể chiến thắng, Mã Tốc giỏi nói chuyện binh pháp mà không thể làm tướng. Đó đều là do không hiểu được đạo lý "nguyên lý nhân ứng, dựa vào sự chuyển biến của địch để mà thay đổi để chiến thắng". Bởi vậy, Gia Cát Lượng nói rằng: "Lấy kế lạ mà đối phó với cái không lường được, lấy kế động để đối phó với cái nhiều thay đổi, chuyển họa thành phúc, giành thắng lợi trước hiểm nguy". Điều này giải thích rõ tính nguyên tắc "nhân ứng thừa chết trong mưu lược học".

250. MƯU KẾ NHỜ VÀO HIỂU BIẾT ĐẦY ĐỦ

Người mưu thiên hạ trước hết phải hiểu rõ thiên hạ, người định liệu thiên hạ trước hết phải thấu suốt thiên hạ. Đầu tiên phải khiến cho mình đứng ở chỗ không bại, sau đó mới đi tìm sách lược tất thắng. Bởi vậy, việc thiên hạ không có gì không nhân ứng (ứng theo), do đó cũng không có gì không thừa cơ lợi dụng cơ hội.

Không chỉ khi địch yếu mới có thể thừa cơ mà khi địch mạnh cũng có thể thừa cơ, không phải chỉ khi địch hư mới có thế thừa cơ mà khi địch thực cũng có thể thừa cơ, hoặc lợi dụng dục vọng của địch, hoặc lợi dụng mưu lược của địch, hoặc lợi dụng sự an toàn của địch, hoặc lợi dụng lúc nguy hiểm của địch, hoặc lợi dụng sai lầm của địch. Chỉ cần có kẻ địch thì không có gì là không thể ứng theo, không có gì là không thể thừa cơ. Chỉ cần có người thì không có gì không thể ứng theo, không có gì không thể thừa cơ. Việc vận dụng thần diệu chỉ nằm ở cái tâm thần mình biến hóa mà thôi.

Bởi vậy mới nói rằng chỉ có những người hiểu được quy luật nhân ứng, tường tận tình hình địch ta, thạo quan sát tình hình thiên hạ, tinh thông cách thức biến hóa, phân biệt được nhiều ít thực dụng, hiểu rõ thời cơ tiến thoái thì mới có thế không sai sót. Tăng cường phòng bị kẻ địch, phòng bị để cố thủ trước kẻ địch thì mới có thể thích ứng mà thừa cơ, thừa cơ thì có thể chế ngự được chúng, không xoay chuyển tình thế của kẻ địch mà mình có thể lợi dụng để nắm lấy phần tất thắng của mình.

Phàm là phương pháp mưu lược đều dựa vào thế mà nắm chắc cơ hội. Những người biết dựa vào thời thế, chớp lấy cơ hội thì tất sẽ chiến thắng.

Cơ sở của mưu lược chủ yếu là hiểu rõ được tình thế của bản thân và của thiên hạ, đồng thời đoán biết được những thay đổi về sau, lấy đó làm căn cứ để mưu định sách lược.

Người mưu thiên hạ trước hết phải hiểu rõ thiên hạ, người định liệu thiên hạ trước hết phải thấu suốt thiên hạ. Đầu tiên phải khiến cho mình đứng ở chỗ bất bại, sau đó mới đi tìm sách lược để tất thắng, tung hoành trong thiên hạ.

Dựa vào việc ứng phó với thay đổi để tìm kế sách vẹn toàn thì mới phòng ngừa được những việc khó dự đoán phát sinh. Trong sách lược chính trị, cơ hội thành bại của nó lại thường ẩn kín, khó bị người đời nhận biết, trong chiến lược quân sự, khi đã chỉ ra thì mọi người đều hiểu rõ được mưu lược này. Bởi vậy, Thiên Huyền Tử nói: "Tôn chỉ chủ yếu của mưu lược đầu tiên là phải "biết đầy đủ". Biết thiên thời, biết địa lợi, biết kẻ địch, biết bản thân, biết thời thế, biết âm dương, biết bè bạn, biết thay đổi, biết quá khứ, biết tương lai, biết cái rõ ràng, biết cái tiềm ẩn. Nhất thiết phải tìm cách biết được tường tận tình hình kẻ địch và khiến cho kẻ địch hiểu biết ít nhất về mình.

Bởi vậy mới nói rằng: ở trong chỗ tối mà hiểu rõ, "biết đầy đủ" thì mới có thể ứng phó thiên hạ, thừa thời thì mới có thể chiếm ưu thế, nắm chắc then chốt thì mới ứng phó được vạn biến. Đây chính là sách lược để đứng ở chỗ tất thắng mà không thể bại.

251. BIẾT NGƯỜI BIẾT TA, TRĂM TRẬN TRĂM THẮNG

Thắng thua giữa địch mà ta đã có từ trước, người thông minh thì thấy được ngay từ lúc chưa hình thành, người dùng về thì không thấy cả khi đã thành thế.

Việc định liệu chiến trận thắng bại phải có ngay từ trước lúc khai chiến, chứ không phải sau khi đã tác chiến.

Trong "Binh pháp Tôn Tử" viết rằng: "Quân đội thắng trận luôn là quân đội đã nắm chắc phần tất thắng từ trước rồi mới giao chiến với kẻ địch; quân đội thua trận luôn là quân đội giao chiến với kẻ địch trước rồi mới hy vọng may mắn chiến thắng. Những người giỏi dùng binh tác chiến trước hết sửa sang chính trị sáng sủa rõ ràng, bảo đảm vững chắc phần thắng, từ đó nắm được quyền chủ động trong việc thắng thua".

Thua thắng giữa ta và địch đã có từ trước, duy chỉ có người thông minh thì thấy được ngay từ lúc còn chưa hình thành, còn người vụng về thì không thấy cả khi đã thành thế.

Phàm là khởi binh đánh trận quý ở chỗ biết trước. Bởi vậy, trong "Binh pháp Tôn Tử - Thiên mưu công" viết: "Biết được thực hư của kẻ địch, lại hiểu rõ mạnh yếu của mình thì trăm trận đều không có nguy hiểm; không hiểu kẻ địch, chỉ biết có bản thân thì có thể thắng, có thể thua; không hiểu kẻ địch, cũng không biết bản thân thì trận nào cũng thua".

Có người từng giải thích rằng: "Nhà Thương diệt được nhà Hạ, nhà Chu diệt được nhà Thương, tình hình mạnh yếu đã xác lập, cục diện hưng vong đã xác định, tình thế thắng bại đã sớm tồn tại ngay từ giữa thời Thang Vương, Vũ Vương rồi".

Lại như Tần Vương (Tần Thủy Hoàng) diệt sáu nước, Hán Vương diệt Sở Vương, người trước sở trường là biết địch, người sau sở trường là biết mình. Bổ Kiên sở dĩ thất bại bởi nước Tấn, Nam Tổng sở dĩ thất bại bởi Nguyên, người trước là do không hiểu về địch, người sau là do không hiểu về mình. Khi nước Tần tranh thiên hạ với sáu nước, vua Tần biết rất rõ thế cục sáu nước dễ chia rẽ khó lòng liên hợp, đồng thời biết họ qua lại với nhau không phải là ở quan hệ giữa Tề, Sở, Triệu, Yên, mà là ở quan hệ Hàn, Ngụy, vì vậy đầu tiên sử dụng thủ đoạn ngoại giao, khiến cho hai nước Tề, Ngụy công phá nước Triệu, nhằm phá vỡ hiệp ước liên minh giữa họ, rồi lại dùng Thương Ưởng để thu phục nước Ngụy, Phạm Miêu thu phục nước Hàn. Như vậy, nước Tần đã thu phục được hai nước Hàn, Ngụy, tức là cũng có thể chiếm được bốn nước Tề, Yên, Sở, Triệu. Sở dĩ nước Tần làm như vậy là vì hiểu rõ tình hình kẻ địch, vận dụng phù hợp với mưu lược quân sự.

Khi Hán, Sở tranh nhau thiên hạ, Lưu Bang biết rõ nước Sở hùng mạnh, khó có thể dùng sức để tranh đấu, mà Hạng Vũ lại là người mình không thể bì được. Bởi vậy, sau khi vào quan ải đã dùng ba chương ước pháp để xoá bỏ chế độ chính trị hà khắc, hình phạt nặng nề của nhà Tần nhằm thu phục lòng dân, chiêu nạp anh hùng thiên hạ để củng cố gốc rễ, ly gián Phạm Tăng, cô lập Hạng Vũ, đồng thời sử dụng mưu lược khiến cho quân Sở đi đánh Bành Việt và Kinh Mô ở phía Đông, phân tán binh lực của Hạng Vũ. Sau lại truyền hịch đến Tam Tần, khởi binh liên kết, lại quyên tặng đại lương cho Tề, Triệu. Đây chính là hiểu rõ bản thân mà khéo léo giành được nước Sở, Hà Kiên không nghe lời Vương Mãnh, không lấy Tiên Ti trước mà vội vàng đánh Tần, huy động toàn quân đi đánh trận Nê Thuỷ, cuối cùng bị Tạ Huyền đánh bại, từ đó mất đi cơ hội bá chiếm Trung Nguyên. Nhật Bản xâm lược Trung Quốc thất bại là do không hiểu được tinh thần của nhân dân Trung Hoa, không hiểu được sự vĩ đại của văn hóa dân tộc Trung Hoa, cũng như cả nước nhất trí, quyết tâm kiên trì nhẫn nại kháng chiến, không hiểu được người đồng thế mạnh, nguồn vật chất dồi dào vô cùng. Trung Quốc không chỉ có thể kháng chiến mà càng kháng chiến càng mạnh mẽ, bởi thế mới nói rằng Nhật Bản sa vào vũng lầy mà không tự thoát ra được.

Trong những phân tích lịch sử này đã chứng minh tính quan trọng của thuyết "toàn trí" (biết đầy đủ) mà Thiên Huyền Tử từng nói, không thể chỉ vẻn vẹn ở thuyết "biết mình biết ta" của Tôn Tử. Người biết định liệu và đặt kế sách đối địch ngoài việc hiểu được địch - ta thì phàm là các thế thiên thời, địa lợi, nhân hòa và các số âm dương, ẩn hiện, sức người, sức của đều phải biết đầy đủ. Bởi vậy, Thiên Huyền Tử lại nói: "Người tinh thông mưu lược thời xưa lường người để mưu người, lường việc để mưu việc, lường địch để mưu địch, lường bạn để mưu bạn, đồng thời có thể lường quân đội để mưu việc quân đội, lường chiến trận để mưu chiến trận, lường đất nước để mưu đất nước, lường thiên hạ để mưu thiên hạ, lại thêm lường thời để mưu thời, lường cơ hội để mưu cơ hội, lường thế để mưu thế, lường biến để mưu biến, nhất thiết phải hiểu rõ tất cả những gì tồn tại trong lòng mình, hiểu biết tài tình số lý của chúng và vận dụng trí tuệ thì mới có thể coi là không có sách lược sai, không ý nào không trung, đã mưu là tất thắng.

Nếu chỉ dựa vào sức lực của bản thân mà không thể tự tạo ra chủ trương, đối phó với kẻ địch một cách mù quáng thì trong cả trăm lần khó có được một lần thành công. Việc vận dụng nguyên lý "biết đầy đủ" vào sự nghiệp của con người hay vào chiến tranh công thương nghiệp, chiến tranh kinh tế ngày nay cũng giống như vận dụng vào chiến tranh quân sự. Nói đơn giản là ta muốn lợi dụng đối phương thì phải "hiểu biết đầy đủ" đối phương, ta muốn lợi dụng bạn bè cũng phải như vậy.

Chỉ cần nếu là thứ ta muốn lợi dụng thì phải "hiểu biết đầy đủ" về nó mới có thể mưu việc tất đúng, mong muốn là thành công.

252. RA TAY TRƯỚC MỘT BƯỚC CHẾ NGỰ NGƯỜI

Việc gì cũng đều có thể bắt tay vào trước người khác, làm trước người khác một bước thì sẽ giành được thắng lợi, đến khi người khác đuổi kịp thì mình lại đã tiến thêm một bước, giãn thêm khoảng cách. Như vậy sẽ mãi ở vị trí đi đầu.

Quỷ Cốc Tử nói: "Phương pháp tác chiến quý ở chỗ chế ngự người khác, chứ không phải bị người khác chế ngự. Chế ngự người trước thì nắm được cán dao quyền lực người, bị người khác chế ngự sẽ thất bại, mất mạng". Muốn chế ngự người khác quý ở chỗ cướp thời cơ trước, ra tay trước một bước, làm vậy sẽ dễ dàng chế ngự người, tụt lại sau một bước thì dễ bị người chế ngự". Sở Bá Vương Hạng Vũ nói: "Xuất phát trước thì chế ngự được người, xuất phát sau thì bị người chế ngự. Muốn giành được thời cơ có lợi trước thì chỉ có cách giành lấy xuất phát trước. Bởi vậy, điểm mấu chốt của mưu lược là phải lấy ra tay trước làm chủ yếu, đó cũng chính là nguyên lý chế ngự địch nhờ cướp cơ hội trước. Đi trước kẻ địch thì không phải theo địch, chế ngự địch mà không bị địch chế ngự là bí quyết vô cùng quan trọng.

Bởi vậy, Thiên Huyền Tử nói: "Người định ra mưu lược giành được cơ hội trước thiên hạ thì chiến thắng, đi sau thiên hạ thì thất bại. Người hành động trước thiên hạ thì chiến thắng, người hành động sau thiên hạ thì thất bại. Đây là nguyên lý không thể thay đổi".

Đi trước thiên hạ thì lãnh đạo thiên hạ, đi trước kẻ địch thì khống chế được kẻ địch. Trên thế giới, việc lập đại công, dựng đại nghiệp cũng vậy. Phải để tâm để ý, tranh chiếm cơ hội trước thiên hạ mà không tụt hậu phía sau số đông, phải khiến cho người khác phải theo ta mà không phải là ta theo người, đó mới là hành động của bậc đại anh hùng hào kiệt khi bàn luận về lợi ích của việc nhà binh ra tay chế ngự người khác trước.

Tiết Tử từng nói: "Binh có tiên thiên, tiên cơ, tiên thủ, tiên thanh. Sau khi quân đội hành động thì phải khiến cho mưu lược của kẻ địch bị chế ngự để áp chế mưu lược của đối phương. Khi chiến đấu với kẻ địch thì mỗi lần đều phải giành ra tay trước. Không dùng mềm để chống cứng mà giữ mưu kế giành thắng lợi trước để có được tiên cơ. Lấy không đánh để ngăn chặn đánh, lấy yên bình để giải quyết chiến tranh".

Tiết Tử phân tích có bốn cái "tiên", tâm tinh tế mà lời nói thấu triệt. Không phải chỉ dùng binh mới cầu như vậy, mà lớn thì từ trị nước đến trị thiên hạ, nhỏ thì từ lập thân xử thế đến gây dựng sự nghiệp, đều phải lấy tiên cơ làm điều quan trọng hàng đầu.

Tiết Tử lại tự giải thích "tiên cơ" rằng: "Tiên cơ mà ta nói đến, ý là việc gì cũng đều có tiên cơ này. Dẹp yên họa loạn, giải quyết hiểm nguy trước hết cứ nhàn nhã mà làm, nhẹ nhàng vắt óc suy nghĩ, mắt nhìn cao hơn một bậc, từ đó tránh được vô số phiền phức về sau, cũng như Tư Mã Quan bỏ đi chức quan của người Tiêu ở biên cương, Lý Sùng xin triều đình đổi trấn Thành Châu, các dân tộc thiểu số ở vùng biên cương liền không có tình trạng cát cứ xưng hùng nữa. Điều này cũng có thể có cùng đạo lý với câu nhà tiên triết cổ đại từng nói: "Trị người từ khi còn chưa sinh loạn, chấn chỉnh người từ khi còn chưa thay lòng".

Muốn có cái lợi của việc ra tay trước người khác thì trước hết phải thông minh biết trước, sáng suốt thấy trước, biết được những điều mà người không biết, thấy được những thứ mà người không thấy thì mới mưu tính được những điều người khác không thể mưu, làm được những việc người khác không thể làm.

Những tiên thiên, tiên cơ, tiên thủ, tiên thanh nói đến ở trên, tất cả đều phải có tiên tri, tiên kiến. Người biết trước thấy được người biết sau, người thấy trước thấy được người thấy sau. Muốn lãnh đạo thiên hạ thì phải có đầy đủ cảm giác, tiên tri, tiên tiến rõ ràng. Như vậy mới có thể khiến cho người khác mãi mãi đuổi không kịp mình.

Việc gì cũng đều phải bắt tay vào trước người khác, đi trước người khác một bước, tất giành được thắng lợi, đến khi người khác đuổi kịp mình thì mình đã lại tiến xa thêm một bước, nới rộng khoảng cách. Như vậy sẽ mãi mãi đứng ở vị trí dẫn đầu.

Ra tay trước người khác một bước mà không dừng lại ở một bước ấy thì cho dù người khác có ra sức nỗ lực theo đuổi, cuối cùng vẫn giữ được khoảng cách, ta luôn ở vào địa vị dẫn đầu.

253. KHÔNG MƯU TÍNH ĐỂ ĐỐI PHÓ VỚI MƯU TÍNH

Trong mưu lược, nếu muốn tìm kiếm cơ hội ra tay trước, vận dụng thời cơ trước thì điều quan trọng là phải biết tùy cơ ứng biến, tùy cơ mà hành động.

Muốn chiếm cơ hội ngay trước mắt kẻ địch thì đầu tiên phải hiểu rõ cơ hội này, biết cách tìm kiếm cơ hội này, thánh nhân xưa nói rằng: "Gặp thời cơ thì làm luôn, không đợi đến hết ngày" và "Cơ hội không thể để mất, thời cơ không quay lại".

Người xưa nói: "Hình thế gắn bó là ở cơ hội, sự việc chuyển biến là cơ hội, sự vật khẩn thiết là ở cơ hội, thời tiết kết hợp là ở cơ hội. Trước mắt là cơ hội nhưng thoáng cái đã không còn là cơ hội nữa. Có khe hở đế chớp lấy tức là thời cơ, nếu mất đi thì không còn cơ hội. Vạch mưu phải sâu xa, bảo mật phải nghiêm ngặt, phân biệt cơ hội là nhờ kiến thức, lợi dụng được cơ hội là nhờ quyết đoán".

Lại nói: "Mấy câu đầu chỉ dẫn cho người tìm kiếm cơ hội, mấy câu sau nhắc nhở người nắm bắt cơ hội, mấy câu cuối dặn dò người lợi dụng cơ hội. Cơ hội này không thể che đậy được". Trong mưu lược, nếu muốn tìm cơ hội ra tay trước, vận dụng thời cơ trước thì điều quan trọng là phải biết tùy cơ ứng biến, tùy lúc mà hành động.

Trong "Đạo đức kinh", Lão Tử nói: "Không dám đi trước thiên hạ" tức là bảo mọi người phải lấy tĩnh để chế ngự động, lấy thực để chế ngự hư. Phải giỏi quan sát thiên hạ thay đổi, tĩnh lại mà chờ thiên hạ động để nắm lấy cơ hội thì sẽ chế ngự được nó. Bởi vậy Lão Tử lại nói rằng: "Mọi người đều tranh lên trước, duy chỉ có ta chọn ở sau. Ta ở chỗ thực chờ đợi đến lúc họ động thì lập tức chế ngự họ. Đây là chiêu lùi trước tiên sau, là cách dùng không mưu tính để đối phó với mưu tính, phòng bị mà như không phòng bị, suy đoán mà như không suy đoán, bày mưu mà như không bày mưu, như vậy mới có cơ hội toàn thắng. Nếu không sẽ lâm vào thế không lối thoát".

Bản thân chỉ nghĩ đến cơ hội chế ngự kẻ địch trước mà ngược lại bị kẻ địch chế ngự luôn cơ hội của mình. Đây chính là bài học "bỏ trước lấy sau" của Lão Tử, bởi vậy nó yêu cầu chúng ta đem cái thực chế ngự cái hư, dùng sở trường của mình chế ngự sở đoản của kẻ địch, đồng thời trù tính chu toàn, biến hóa trước sau để mọi chỗ mọi nơi đều bị ta chế ngự trước, cả thiên hạ tất sẽ nằm gọn trong lòng tay ta.

254. ĐI NGƯỢC ĐƯỜNG

"Mưu cái kẻ địch không dám mưu, nghĩ cái kẻ địch không dám nghĩ, thế mới gọi là thần kỳ, việc quân cơ đại sự tất nhiên là phải thần bí khôn lường, cách thế thần bí khôn lường, không phát ra thì thôi, đã phát ra thì thế như thác đổ, nghiêng ngả cả thái sơn, như thể chưa đạt được mục đích thì chưa hề ngừng nghỉ". Đây chính là "thần thế" mà Khương Tử Nha từng ca ngợi, chẳng hề thấy âm thanh động tĩnh gì, giống như câu nói của Tôn Tử: "Tài tình, tài tình thay, không một chút hình dáng vết tích gì, thần kỳ, thần kỳ thay".

Bởi vậy, Khương Tử Nha nói: "Mưu lược phải chu toàn, kỹ càng, cơ mật". Và lại nói: "Khi đại bàng chuẩn bị xuất kích, nó bay thấp thu cánh; khi mãnh thú chuẩn bị vật lộn, nó dỏng tai, phủ phục; khi thánh nhân muốn hành động, tất có dáng vẻ vụng dại". Gia Cát Lượng nói: "Chiến trận thì phải bất ngờ, mưu lược thì phải cơ mật, người đông thì phải yên lặng, tâm tư phải quy về một mối. Một khi mưu kế lộ ra thì sẽ khiến cho kẻ địch hiểu được ý đồ của mình mà tăng cường phòng bị, mưu lược như vậy còn chẳng bằng không dùng mưu".

Trong mưu lược chiến đấu, không chỉ cần phải lấy việc giữ bí mật làm nguyên tắc số một mà còn cần phải có kế hay sách lạ, thần bí khôn lường, khiến cho kẻ địch không có cách nào dự tính được, đó mới là nguyên tắc bảo mật trên hết. Cần phải hiểu rằng khi ta dùng phương pháp này để suy đoán kẻ địch thì địch cũng có thể dùng nó để suy đoán được ta… Ta mưu tính được địch thì địch cũng mưu tính được ta. Ta dùng phương pháp này để bày mưu kích động địch thì địch cũng có thể dùng phương pháp này để bày mưu kích động ta. Ta dốc toàn lực để thăm dò bí mật thì địch cũng sẽ bày mưu tính kế để thăm dò cơ mật của ta. Đã là mưu lược mà nói thì đòi hỏi phải dựa trên ba mặt: "xuất thần nhập hóa", "xuất kỳ chế thắng", "xuất dịch bất ý", (xuất quỷ nhập thần, đánh bất ngờ để giành chiến thắng, đánh lúc địch không để ý). Khi kẻ địch đoán rằng ta không thể làm được như vậy thì ta lại làm như vậy, khi kẻ địch cho rằng ta chắc chắn sẽ làm được như vậy thì ta lại tuyệt đối không làm như vậy".

Mưu lược cốt ở chỗ vượt trên lẽ thường tình, thường quy, thường lý (tình cảm thông thường, quy tắc thông thường, lý lẽ thông thường). Mưu những gì kẻ địch không dám mưu, nghĩ những gì kẻ địch không dám nghĩ mới gọi là thần kỳ. Khi mưu lược đạt đến mức độ thần kỳ thì dẫu có không có một mà cũng là cơ mật. Mưu lược tức là nói ra mà kẻ địch không tin, cả đến mọi người trong thiên hạ cũng không tin, nhưng ta lại làm được như vậy, tức là thần kỳ khôn lường, tự nhiên đạt được đến mức độ thần bí.

Bởi vậy, Lão Tử nói: "Huyền Đức vừa sâu vừa xa, đã huyền diệu lại thêm huyền diệu, huyền diệu tới mức bất kỳ ai cũng lần không ra cổng ngõ". Vì thế, bí mật thì có thể huyền diệu, huyền diệu thì có thể thần kỳ, thần kỳ thì có thể thông suốt không gì cản trở. Đây chính là phần sâu xa của đạo.

255. VẬN DỤNG KHÉO LÉO XUẤT QUỶ NHẬP THẦN

Người giỏi chỉ huy tác chiến là người chiến thắng kẻ địch dễ thắng, giúp cho mình đứng vững ở nơi bất khả chiến bại.

Trong "Bản kinh thiên âm phù", Quỷ Cốc Tử nói: "Dùng thực để được hư, dùng có để lấy không cũng giống như gọi dật là thù" (ngày xưa, hai lượng là một dật, hai mươi thù bằng một lượng).

Muốn mưu đại nghiệp, giành lấy thiên hạ thì phải hiểu sâu sắc tình hình thiên hạ, rõ ràng thực hư của thiên hạ, dùng đó làm chuẩn tắc của mưu kế sách lược, đồng thời là thước đo cho việc tiến thoái, công thủ. Nguyên lý thực và hư vốn là một nguyên lý chủ yếu trong chiến lược quân sự.

Khi đem nguyên lý thực hư vận dụng vào chiến lược chính trị, kinh tế cũng vậy. Không chỉ ở chiến lược quốc gia mà ngay cả đối với sự nghiệp, công tích của mỗi cá nhân và cả những người cạnh tranh cũng như vậy. Luôn quan sát kỹ càng tình hình thực hư, hiểu rõ xu thế biến đổi thực hư để ứng phó thì mới gọi là phép tắc hoàn thiện,

"Tôn Tử binh pháp - Thiên thực hư" viết: "Quy luật tác chiến là tránh thực lực hùng hậu của địch, đánh vào những nơi hư yếu của chúng. Khi tiến quân, để kẻ địch không thể chống cự, cần đánh vào nơi hư yếu của chúng". Quản Trọng cũng nói: "Đánh vào nơi địch yếu thì dùng một lực lượng nhỏ cũng được, đánh vào nơi địch mạnh thì phải dùng lực lượng mạnh và đông hơn của quân địch". Ngô Tử nói: "Tướng lĩnh giỏi đánh thắng trận khi dùng binh nhất định phải tìm ra nơi mỏng yếu và nơi hùng mạnh kiên cố của địch để tránh được những nơi nguy hiểm".

Bởi vậy, người giỏi tác chiến đều là người giỏi áp dụng phép tắc tránh chỗ thực và đánh vào chỗ hư. Phép tắc này nằm ở chỗ bản thân biết chiếm lấy chỗ thực, khiến cho kẻ địch thường xuyên ở vào vị trí hư nhược và đoán biết được những chỗ hư thực của địch, từ đó mà bố trí hư thực của mình, lấy cái thực của mình đi đánh chỗ hư của địch, lấy chỗ hư của mình để tránh chỗ thực của địch, vì thế càng cần phải lập tức biết được sự thay đổi của thực hư.

Hư hư thực thực, thực thực hư hư, khiến cho kẻ địch lầm tưởng chỗ hư của ta là thực, chỗ thực của ta là hư; lặp đi lặp lại khiến cho kẻ địch rối loạn, phạm vào những điều sai lầm đại kỵ. Như vậy, hư thực của chúng càng lộ rõ, chẳng bỏ sót chỗ nào. Lúc ấy, ta liền lấy cái thực của ta đi đánh cái hư của địch, lấy chỗ mạnh của ta đi đánh chỗ yếu của địch. Đây cũng chính là điều ghi trong "Binh pháp Tôn Tử - chương Quân hình": "Người giỏi chỉ huy tác chiến là người biết chiến thắng kẻ địch dễ thắng, khiến cho mình đứng vững ở nơi bất khả chiến bại".

Bởi vậy, có người hỏi Trịnh Ngẫu Triều rằng: "Trong chuyện thực hư, kẻ địch có chế ngự được ta không?" Ông đáp: "Đối với kẻ địch mà nói thì tình hình thực hư nằm ở chỗ ta sử dụng thực hư ra sao. Người giỏi dùng binh thì kẻ khác chỉ có thể thấy được chỗ thực dụng mà không thể biết được người ấy hoạch định ra sao. Điều này có thể nói là đã đạt đến mức xuất quỷ nhập thần".

Thời trước, trước khi sáng lập ra nhà Thương, đầu tiên Thương Thang Vương vượt qua đô thành nhà Hạ đến Hữu Cô, cần cù sửa đổi triều cương, ngày đêm bổ sung quan chức. Cũng giống như dùng lưới bắt cá vậy, chẳng bao lâu sau không thể nào thấy được chỗ thực của nhà Thương nữa, mà chỗ hư của nhà Hạ lộ ra hết cả.

Chu Vũ Vương sáng lập ra nhà Chu nhưng không diệt dân nhà Thương, ân trạch ban đến cả xương khô, cảm hóa được nước Ngu, nước Hà, ngấm ngầm thúc đẩy sách lược thiên nhân khiến cho dân chúng đều cảm phục. Hơn nữa, chim đều quay cả về rừng sâu, chỗ hư của nhà Thương lộ ra, chỗ thực của nhà Chu không nhìn thấy được. Điều này đâu chỉ có hai đời là như vậy.

Lý Tính nói rằng: "Kẻ địch thực thì ta buộc phải đối mặt, kẻ địch hư thì ta phải dùng kế sách bất ngờ. Đây là cách mà Hán dùng để đối phó với Sở". Đường Thái Tông nói: "Ta lấy chính diện để tập kích địch, khiến cho thế lực của chúng luôn vào chỗ hư, ta dùng kế sách bất ngờ để đánh địch, khiến cho ta luôn ở vào chỗ thực. Đây là sách lược thay đổi thời cuộc của nhà Đông Hán".

Hai người đều là những vị vua khai quốc, một người nổi lên ở phía Tây, một người trỗi dậy ở phương Bắc, sự việc tuy khác nhau mà công lao giống nhau. Hiểu rõ được cách thức này thì hư có thể biến thành thực, thực cũng có thể biến thành hư. Không hiểu cách thức này thì ta tất sẽ lộ ra chỗ thực mà kẻ địch lại che giấu được chỗ hư, hư thực sẽ được định hình!". Đây chính là tác dụng của hư thực.

Người có mưu lược chủ yếu thể hiện ở chỗ vận dụng hư thực, khiến cho mình trước sau giữ được thực, không có chỗ hư nhược để kẻ địch thừa cơ xâm nhập vào. Dù ta có chỗ hư, nhưng cũng không dùng chỗ hư của ta ngăn chặn chỗ thực của địch. Như vậy thì chỗ hư của ta cũng trở thành chỗ thực.

Tương tự về kẻ địch mà nói, nhất thiết phải khiến cho chúng trước sau đều ở vào chỗ hư mà không có chỗ thực để có thể chớp lấy chỗ hư của ta. Cho dù chúng có chỗ thực thì cũng không thể dùng để đối phó với chỗ hư của ta mà chỉ có chỗ thực của ta đánh vào chỗ hư của địch. Đây là cách sử dụng khéo léo sự thay đổi của hư thực.

Nếu như đem chỗ hư của ta mà nghênh chiến với chỗ thực của địch thì tất sẽ bị kẻ địch thừa chỗ hư mà xâm nhập, chỉ có dùng chỗ hư của ta để tránh chỗ thực của địch thì ta tuy hư mà như thực, mà cái thực của địch lại giống như hư. Như vậy cũng không mất đi hiệu quả tài tình của hư thực.

256. XỎ MŨI ĐỊCH MÀ DẮT ĐI

Trước sau giữ quyền chủ động, xỏ mũi địch mà dắt đi, lấy một kế đối phó với vạn kế, lấy bất biến ứng phó với vạn biến.

Những việc chinh chiến không thể hành động một cách mù quáng mà cần phải tính toán kỹ càng, phải dự định trước thắng thua. Xử lý việc đại sự quốc gia càng cần phải như vậy, cũng phải tính toán kỹ lưỡng. Trước hết, phải phân biệt rõ đặc điểm mạnh yếu, xác định được tình thế thành bại, phải dự liệu được số địch số ta, định được quan hệ với thiên hạ. Đồng thời có thể xoay chuyển mạnh yếu, tình thế thắng thua, thay đổi số địch số ta, hoán đổi bạn và thù.

Chớp thời cơ để có lợi, dựa vào thế để lập công, tìm kiếm cơ hội, định nhanh quyết sách, như thế thì có thể tính việc như thần. Bởi vậy mà nói tình thế mạnh yếu thắng bại, số phận được mất thắng thua đều ở ta mà không phải do địch. Trước sau phải giữ quyền chủ động, xỏ mũi địch mà dắt đi, lấy một kế đối phó với vạn kế, lấy bất biến ứng phó với vạn biến. Mưu lược vô cùng, biến hóa vô cùng, khiến cho kẻ địch lâm vào tình trạng hành động mù quáng, lần không ra đầu mối, như vậy mới là sáng suốt như thần. Nói về sách lược sâu rộng, quý là ở chỗ có mưu lược sâu xa. Mưu lược sâu xa ở đây cũng chính là sách hùng kế lớn mà mọi người thường nói đến.

Người xử lý đại sự quốc gia thiên hạ mà không có mưu lược sâu xa, sách hùng kế lớn mà chỉ biết đắp chỗ nọ, vá chỗ kia, lo sửa từng phần thì cuối cùng không thể xưng hùng xưng bá, thậm chí còn dẫn đến bại vong. Bởi vậy, khi quyết định nguyên tắc chỉ đạo, kế hoạch xây dựng đất nước, cần phải lấy sự phát triển về sau làm điều quan trọng hàng đầu. Nguyên tắc chỉ đạo chính trị, chiến lược quốc phòng cũng vậy. Đặc biệt là trong hoàn cảnh thế giới hiện nay, khi mà khoa học kỹ thuật phát triển như vũ bão, chiến tranh khác xa so với trước đây, lại càng nên chú ý điểm này.

Tóm lại, tất cả đều phải bắt đầu nhìn từ những nơi xa rộng, đứng trước công việc thì lại cần phải bắt tay từ những chỗ gần, chỗ thực, chỗ nhỏ trước, có như vậy mới không làm cho lý tưởng trở thành không tưởng, kế hoạch mưu lược không chỉ còn là chuyện phiếm. Tuy nhiên, "chỉ nghĩ đến cái nhỏ gần mà bỏ mất cái xa rộng thì lại là hành động của kẻ tầm thường". Những cái có hại ở mặt này khó lòng dùng lời mà biểu đạt được. Bày mưu tính kế cho đất nước là vậy, bày mưu cho quốc phòng cũng là như vậy.

Trong cuốn "Thảo lư kinh lược luận - Tướng mưu" viết: "Việc ba quân lấy tính nhiều hơn tính ít, lấy có mưu thắng vô mưu". Khi bình luận về việc ba quân, Khổng Tử cũng nói rằng "mưu hay thì thành". Bởi vậy, người xưa luận về thành bại của tướng soái cho rằng nếu không coi trọng mưu sâu khó đoán thì bàn tán nhiều mà thành công ít, câu nói này đã chỉ ra điều tệ hại nhất của nhà binh. Phàm là tướng soái, khi thấy đánh mà không chắc chiếm được thì không hồ đồ xuất quân, đánh mà không chắc thắng thì không đánh một cách tùy tiện. Biết chắc thắng, chắc được thì áp đảo đối phương sau. Người tấn công sau tức là người đã biết thắng từ trước rồi mới tấn công, như Khổng Tử đã nói, đó cũng là đoán được thắng lợi từ trước. Sao có thể giống như các tướng lĩnh dốt nát, lỗ mãng, không lường được tình thế địch ta, không quyết đoán cơ hội chế ngự địch, không nghĩ được những thay đổi lừa gạt, không quan tâm đến địa hình có lợi, có hại. Tiến quân một cách mù quáng, giao chiến một cách ngẫu nhiên có thể cũng có lúc thắng lúc thua nhưng không thể tự mình quyết định được. Số phận thắng thua không định từ trước thì sao có thể làm thống soái ba quân được?"

257. VẬN DỤNG SÁCH LƯỢC LIÊN KẾT, LIÊN MINH

Muốn xưng hùng trên thế gian thì phải lợi dụng rộng rãi các nhân tố có thể dùng được, chưa từng nghe thấy có ai chỉ dựa vào sức mạnh của riêng cá nhân mình mà thành công.

Trên thế giới hiện nay, các phương tiện giao thông, thông tin đại chúng phát triển mạnh mẽ, giao lưu thương mại giữa các nước ngày càng phát triển phồn thịnh, quan hệ chính trị, kinh tế giữa các nước ngày càng chặt chẽ, vị thế quan hệ ngoại giao ngày càng tỏ rõ tầm quan trọng. Thế nhưng, vận dụng sách lược liên minh, tiến hành liên kết ngang dọc, thành lập liên minh giữa các nước, cô lập làm suy yếu đối phương lại càng quan trọng hơn nhiều.

Vận dụng sách lược này chỉ cần bí mật, thận trọng, hài hòa là được. Nguyện vọng của người đời và mong muốn của ta, ý đồ dụ dỗ kẻ địch cũng là để đạt được sự thân thiện mà thôi.

Về mặt sách lược, những gì ta muốn đánh thì lại giả làm như không đánh, lừa kẻ địch để đánh; những gì ta không làm thì cố ý tỏ ra muốn làm để lừa đối phương cạnh tranh; những gì ta không lấy thì cố ý tỏ ta muốn lấy để lừa đối phương đến lấy. Đợi đến khi kẻ địch mệt mỏi, lộ ra sai lầm, ta chỉ cần chớp lấy thời cơ hành động một lần là đạt được, hoặc là khiến cho chúng tranh giành lẫn nhau còn ta thì đứng giữa hưởng lợi. Đó đều là sách lược hay, dùng kẻ địch mà có lợi cho mình.

Khi nói về nguyên lý của mưu lược này, trong "Kinh binh - Câu kết, chương 66", Kiết Tử đã luận về thuật này rất tinh tế. Ông nói: "Giành lấy kẻ thân tín của địch để làm người đưa tin cho ta, giành lấy thuộc hạ của địch để làm nội ứng cho ta. Đoàn kết với những nước thân thiết khiến cho họ làm thành viên cho ta, đoàn kết với các nước láng giềng khiến cho họ giúp đỡ ta đánh địch. Muốn xưng hùng trên thế gian thì phải lợi dụng rộng rãi các nhân tố có thể dùng được, chưa từng nghe thấy có ai chỉ dựa vào sức mạnh của riêng cá nhân mình mà lại thành công. Thế nhưng, những lực lượng tranh thủ lợi dụng này không hoàn toàn đáng tin cậy. Khi sử dụng phải đề phòng thay đổi, phải đem điều tốt đẹp đến cho họ và phải có lực lượng đủ để khống chế họ. Như vậy mới có thể vận dụng sách lược tranh thủ mối đoàn kết.

Việc vận dụng mưu lược câu kết đã có rất nhiều trong thực tế lịch sử. Ví dụ như Đường Thái Tông liên kết với Đột Quyết, Túc Tông liên kết với Khấu Hột, Thành Tông liên kết với Ngột Lương Cốc, Vương Doãn liên kết với Lã Bố, Bùi Hành Kiệm liên kết với Phục Niệm... không sao kể xiết.

258. MƯỢN QUÂN CỨU VIỆN

Bày mưu tính kế khi hai bên ta và địch đối đầu, chỉ có sử dụng biện pháp "mượn" mới đáng gọi là kỳ tài. Nguyên tắc "dùng địch" cũng chính là nguyên lý về chữ "mượn" mà Kiết Tử nói,

Kiết Tử nói: "Cái gọi là "mượn" tức là bên ngoài có được sự viện trợ của các nước láng giềng, bên trong có thể chế ngự liên minh, đó gọi là mượn quân cứu viện. Bày mưu tính kế khi hai bên ta và địch đối đầu, chỉ có sử dụng biện pháp "mượn" mới đáng gọi là kỳ tài. Nếu lực lượng của mình không đủ thì nghĩ cách mượn của địch, trực tiếp giết địch khó khăn thì nghĩ cách mượn đao phủ của địch, thiếu tiền bạc thì nghĩ cách mượn tiền bạc của địch, thiếu quân tướng thì nghĩ cách mượn quân tướng của địch, mưu trí của mình không đủ dùng thì nghĩ cách dùng mưu trí của địch".

Câu này có ý nói gì? Có nghĩa là những việc mình muốn làm thì dụ cho kẻ địch làm thay mình, cũng giống như mượn sức của địch; mình muốn giết người thì nghĩ cách khiến cho địch giết người thay mình, cũng giống như mượn đao của địch đi giết người, chiếm tiền tài của địch cũng như là mượn tiền của chúng. Đoạt lương thảo của địch cũng như mượn vật chất của chúng. Nghĩ cách làm cho nội bộ địch đấu đá nhau cũng như mượn quân tướng của địch. Chuyển biện pháp của địch thành biện pháp của mình, lợi dụng mưu kế của địch để đạt mưu kế của mình cũng như mượn mưu kế của địch.

Những việc mình khó làm nổi thì mượn địch làm hộ, bản thân không hành động mà ngồi một chỗ hưởng lợi, thậm chí có thể xúi giục địch đánh kẻ địch khác để đạt được ý đồ của mình, hoặc lật ngược tình thế kẻ địch lợi dụng mình để mình lợi dụng lại nhằm đạt được mục đích, khiến cho địch không thể biết mình làm những gì, cho dù địch có biết cũng phải bất đắc dĩ cho mình mượn. Đây chính là cách mượn tài tình nhất. Nếu địch nghi ngờ thì có thể tung lời nói sàm, địch có hai lòng thì có thể dùng kế ly gián. Ngu, đần, dũng, trí, tất cả đều có thể tùy theo mà đối phó, điều này hoàn toàn phụ thuộc vào giỏi mượn của địch mà thôi. Ví dụ như nước Tần lo Ngụy Công Tử là Tốn Lăng Quân ở nước Ngụy bèn ngấm ngầm sai người ngày ngày đến trước mặt phỉ báng, cuối cùng khiến cho vua Ngụy tước binh quyền của Tốn Lăng Quân. Bạch Khởi lo Liên Phu ở nước Triệu, Điền Đang lo Nhạc Nghị ở nước Yên nên buông lời phỉ báng, bôi nhọ, vu oan giá họa, không có thủ đoạn nào là không làm, thực sự chưa đạt được mục đích thì chưa cam chịu ngừng nghỉ.

Trong lịch sử cận đại, ví như bất kỳ một cường quốc nào ở châu Âu đều là mối lo của nước Anh, vì vậy chính sách ngoại giao nhất quán của họ chính là để giữ vững được cán cân quyền lực tại châu Âu, hoặc khiến nước kia tự mình khống chế mình, hoặc nhờ nước bạn khống chế nước kia, hoặc giúp nước này chống nước kia, còn bản thân luôn giữ được thế lực cân bằng, không thể đến cho bên nào lớn mạnh, xưng bá.

Điều này cũng giống như khi Thiết Thông khuyên Hàn Tín phản bội vua Hán, bày mưu rằng: "Làm giảm sức mạnh để lập chư hầu". Đó cũng chính là sách lược dùng địch để hạn chế địch, dùng man di để trị man di.

[1]quy và củ là 2 dụng cụ của thợ mộc Trung Hoa xưa, củ (矩 - ju) là cái thước vẽ góc vuông (giống ê-ke), quy (規 - gui) là thước vẽ hình tròn (giống compa), do đó mới có từ quy củ có nghĩa là ngăn nắp lề lối.

[2]Bản gốc: V.Tec-ke-rây. William Makepeace Thackeray (1811-1863), nhà văn, tiểu thuyết gia kinh điển thế giới của Anh

[3]Bản gốc: Không có việc gì khó, chỉ sợ lòng người

[4]Bản gốc: Markni. Guglielmo Marconi (1874 - 1973), là một nhà phát minh người Italia, được coi là "cha đẻ của ngành truyền thanh".

[5]Có thể là hoàng đế Charles I hay Charlemagne (724 - 814)

[6]Có thể là Justinanus I hay Justinianus Đại đế (482 - 565)

[7]Tất cả những *** đều là theo bản gốc