Lời bộc bạch của một thị dân

—★—

Tác giả: Márai Sándor

Người dịch: Giáp Văn Chung

Phát hành: Nhã Nam

Nhà xuất bản Văn Học 2010

ebook©vctvegroup

Ghi chú:

Bản in lần thứ ba Lời bộc bạch của một thị dân có sửa chữa này là văn bản cuối cùng.

Các nhân vật trong cuốn hồi ký mang tính tiểu thuyết này là hình tượng hư cấu: họ chỉ có chỗ đứng và tính cách trên những trang sách này, trong thực tế họ không tồn tại và chưa bao giờ từng sống.

M.S.

QUYỂN MỘT

CHƯƠNG I

1.

Trong thành phố[1] có tất cả chừng hơn chục nhà ba tầng: ngôi nhà chúng tôi ở, hai trại lính và vài tòa nhà công. Sau này, người ta xây dựng thêm dinh bộ chỉ huy quân đoàn, cũng ba tầng, và bên trong có thang máy. Nhưng ngôi nhà của chúng tôi trên Phố Chính thì đúng là một ngôi nhà ở thành phố lớn; thực ra đây là nhà cho thuê, có mặt tiền rộng, cổng gạch lớn, và cầu thang rộng - ở chỗ cầu thang có gió lùa, dân đi chợ sáng sáng vẫn ngồi trên các bậc cấp cầu thang, mặc áo khoác vải thô Halina[2], đội mũ da cừu, ăn thịt mỡ hun khói, hút tẩu và nhổ nước bọt -, trên mỗi tầng có một dãy cửa sổ dài, mười hai ô cả thảy, nhìn xuống đường phố. Các căn hộ ở tầng hai, như căn hộ của chúng tôi, được xây thêm một ban công hẹp, mùa hè chúng tôi thường treo những khay nhồi đất trồng hoa thiên trúc bì lên dãy lan can sắt. (“Hãy làm đẹp thành phố của bạn!” - khẩu hiệu là như vậy, và có cả một hội được thành lập để hỗ trợ sáng kiến này, Hội Mỹ quan Thành phố). Đó là một tòa nhà rất đẹp và đặc biệt bề thế, một tòa nhà thực sự “hiện đại” đầu tiên trong thành phố, mặt tiền xây bằng gạch mộc đỏ, kiến trúc sư đã gắn vào phía dưới các khung cửa sổ đủ thứ hình thù kỳ lạ bằng thạch cao, nói chung là tất cả các khao khát mà dân kiến trúc hồi cuối thế kỷ có thể gắn lên một tòa nhà mới tinh như thế.

Trong thành phố này, mọi ngôi nhà, kể cả các ngôi nhà có nhiều gia đình sinh sống và trả tiền thuê, đều giống như nhà riêng của một gia đình. Gần như không thể nhìn thấy thành phố thật, nó nằm ở phía bên trong, trải rộng ra sau mặt tiền các ngôi nhà một tầng dọc phố. Nếu ngó vào một cổng vòm, khách lữ hành sẽ trông thấy bốn năm cái nhà khác trên khoảng sân mà đám con cái cháu chắt đã xây dựng kín chỗ; cứ hễ một đứa con trai lấy vợ, người ta sẽ vẩy thêm cho nó một căn hộ liền kề với ngôi nhà cũ. Thành phố thật ẩn náu nơi sân sau của những ngôi nhà. Người ta sống khép kín với sự thận trọng ganh tị và ám muội, theo thời gian mỗi gia đình xây dựng cho mình một khu phố nhỏ, bưng bít riêng tư, một khu nhà nhỏ được đại diện chính thức và công khai trước bàn dân thiên hạ bởi mặt tiền quay ra phố. Trong môi trường như thế, không có gì lạ khi ngôi nhà nơi hồi đầu thế kỷ cha mẹ tôi thuê, một căn hộ được coi là tòa nhà chọc trời thực sự, và tiếng tăm của nó sớm lan ra khắp cả tỉnh. Đó là một tòa nhà cho thuê đúng kiểu, buồn tẻ, mà bấy giờ ở thủ đô người ta đã xây dựng hàng trăm cái: nhà cho thuê với những người thuê nhà, gang[3] lan can sắt chạy vòng vèo trên các tầng, buồng giặt, hệ thống sưởi trung tâm và closed[4] dành cho người ở đặt cạnh các cầu thang phụ. Cho tới lúc đó người ta chưa bao giờ thấy một ngôi nhà như vậy trong thành phố. Sưởi trung tâm là một phát kiến hiện đại, nhưng người ta còn nói nhiều đến các closet, vì - trải qua hàng thế kỷ, bởi lý do tế nhị - không ai quan tâm đến chuyện những người ở “giải quyết nỗi buồn” ở đâu. Vị kiến trúc sư “hiện đại” xây dựng ngôi nhà cho thuê này là một người sáng tạo mới trong vùng, khi ông dứt khoát tách riêng nơi giải quyết nhu cầu cần thiết của chủ nhà và người ở. Hồi còn đi học, tôi cũng từng khoe khoang rằng mình sống trong một ngôi nhà mà người ở dùng closet riêng. Thực ra đám người giúp việc, vì e ngại và cảm thấy xa lạ, đã tránh sử dụng các closet ấy, mà cũng không thể biết họ đi ở đâu. Có lẽ vẫn ở những nơi cũ, đã trải qua hàng thế kỷ, từ buổi ban đầu.

Vị kiến trúc sư đã thoải mái tung hoành theo ý thích, không phải tiết kiệm diện tích, cũng như vật liệu. Từ cầu thang, cửa căn hộ mở vào một phòng ngoài rộng cỡ phòng ngủ, kê sẵn một tủ gương, tường treo tấm đựng bàn chải may bằng vải thêu và sừng hươu, trong phòng này mùa đông lạnh kinh người, vì người ta đã quên lắp lò sưởi; rồi thế là trong nhà cũng chẳng sưởi ấm, và áo khoác lông thú của khách khứa cứ việc đông cứng trên móc áo. Đúng ra thì đây là “lối vào chính” từ cầu thang, nhưng chỉ có các vị khách đáng kính mới đi cửa này. Người ở, người nhà, người thân đều vào nhà qua lối hành lang, cạnh bếp có một cửa ra vào nhỏ lắp kính, không có nút nhấn chuông, phải gõ lên cửa sổ bếp. Bạn bè của gia đình cũng thường vào theo lối này. Trong năm chúng tôi chỉ đi qua “cửa chính”, qua phòng ngoài có gắn sừng hươu hai đến ba lần, hôm đặt tên của cha tôi và mấy buổi tối dịp lễ hội hóa trang. Một lần, như đặc ân, tôi đã xin mẹ món quà sinh nhật là vào một ngày bình thường, chỉ mình tôi với niềm hân hoan của riêng mình, được đi qua phòng ngoài phía cầu thang để vào nhà.

Cái sân hình chữ nhật và cực rộng, ở giữa là giàn giũ bụi, nom như những giá treo cổ, và một giếng nước có bánh xe, nước bơm lên các nhà bằng máy bơm chạy điện. Khi đó trong thành phố người ta còn chưa biết đến ống dẫn nước. Vào các buổi sáng sớm và chiều tối, bà vợ ông quản gia đến bên giếng nước, bật động cơ điện và để nó chạy tới khi ông an toàn đặt dưới máng nước gác hai phụt xuống sân một tia nước mảnh, báo hiệu cả cái bình ở cao nhất cũng đã đầy nước uống. Cảnh tượng khác lạ này, đặc biệt vào lúc mặt trời lặn, cuốn hút tất cả những người không sợ tổn hại lòng kiêu hãnh khi chạy ra nhìn ngắm, đặc biệt là lũ trẻ con và đám người ở. Hồi đó, đa số các nhà trong thành phố đã có mốt dùng đèn điện; người ta dùng đèn điện kèm với đèn khí gas loại Auer. Nhưng vẫn còn nhiều nơi thắp cả đèn dầu hỏa. Ông tôi, cho đến tận cuối đời vẫn dùng đèn treo thắp dầu hỏa, và khi chuẩn bị thi tốt nghiệp trung học, tôi được cha mẹ gửi đến ăn ở tại nhà một thầy giáo đồng thời là người điều khiển ca đoàn trong nhà thờ ở thành phố bên cạnh, thì cả năm ấy tôi đã học hành và chơi bài dưới ánh sáng đèn dầu; chính tôi cũng cảm thấy tình trạng đó là lạc hậu và việc tôi phải học tập ở một nơi chậm tiến như vậy đã làm tổn thương lòng tự trọng của tôi. Lúc tôi còn thơ ấu, nhà chúng tôi vẫn tự hào về chuyện dùng đèn điện, nhưng những lúc có thể, khi không có khách, chúng tôi thường thắp loại bóng đèn khí gas màu có ánh sáng dìu dịu. Trong nhà thường thoang thoảng mùi khí gas. Về sau, một vị thông thái nào đó đã chế tạo ra bộ phận châm đèn an toàn, là một miếng platina mỏng lắp lên trên tấm màng của bóng Auer. Khi mở gas, tấm platina sẽ rung lên, nóng đỏ và tự động đốt cháy khí gas dễ bắt lửa. Cha tôi ưa thích những phát kiến kỹ thuật mới mẻ và là một trong những người đầu tiên trong thành phố cho lắp cơ cấu an toàn này lên đèn chùm của nhà mình. Nhà chúng tôi cũng thắp sáng bằng đèn dầu, chủ yếu là những người ở thắp trong nhà bếp; cả viên quản gia cũng thắp đèn dầu ngoài cầu thang. Người ta hâm mộ đèn điện, nhưng còn chưa tin tưởng lắm.

Ống sưởi từ trung tâm cứ kêu lọc xọc và lục bà lục bục khác thường. Mẹ tôi liền đặt lò sưởi than vào phòng học của các con vì bà không tin tưởng thứ hơi nước kỳ diệu kia. Những thứ kỳ diệu hồi đầu thế kỷ hay làm khó dễ cho cuộc sống. Các nhà phát minh sáng chế học tập qua thiệt hại của người dùng. Một thập kỷ sau thì thế giới đã ầm ĩ và xì xoẹt bởi điện, bởi hơi nước, bởi động cơ nổ; nhưng đúng vào tuổi thơ tôi, các nhà sáng chế vẫn đang còn khoan đục những phát minh ấy, chúng chưa hoàn chỉnh và gần như không thể sử dụng nổi, nhưng nhà sáng chế táo bạo cứ tròng chúng vào cổ những người dễ tính cả tin. Đèn điện chỉ sáng lờ mờ, đỏ quạch và chập chờn. Ống sưởi hơi thì tắc nghẽn trong giá lạnh ghê người hoặc làm tràn ngập các phòng thứ hơi nóng ẩm ướt quá mức, vì thế mà nhiều khi chúng tôi phát bệnh, nhưng vẫn phải cố “theo kịp thời đại”. Chị gái của mẹ tôi chẳng hạn, không thích “theo kịp thời đại”, vẫn dùng củi gỗ đốt trong các lò sưởi màu trắng, và chúng tôi rất thường bỏ chỗ sưởi bằng hơi chạy sang đó sưởi nhờ, sung sướng tận hưởng sự ấm nóng tỏa đều và thơm tho của gỗ sơn mao.

Khoảng sân rộng thường xuyên lộng gió, tiếng gió thổi ù ù, vì sân mở về phía Bắc, nơi cả trong mùa hè tuyết vẫn bao phủ trên những dãy núi cao nhấp nhô vây quanh thành phố. Kiến trúc sư thiết kế đã nối ngôi nhà ba tầng quay ra mặt phố bằng hai dãy nhà hai tầng chạy hai bên cánh sân; và ở phía cuối sân, người ta xây thêm một ngôi nhà một tầng khá xinh xắn, kiểu nhà hai phòng dành cho gia đình, đây là nhà của người quản gia. Tất cả kéo dài và chiếm khá nhiều đất. Có vẻ như chính người thiết kế cũng không tin sẽ có đủ người để lấp đầy dãy nhà thuê, nên đã không xây thừa tầng cho các nhà trong sân. Toàn bộ khu nhà chứa đựng thông điệp về một thời đại mới, về niềm kiêu hãnh của chủ nghĩa tư bản năng động đang hình thành và vươn lên. Đây là ngôi nhà đầu tiên trong thành phố được xây dựng không phải với dụng ý để các cư dân của nó sống mòn mỏi đến cuối đời giữa những bức tường đáng tin cậy - theo tôi biết, những người cũ thuê nhà hồi đầu thế kỷ giờ chẳng còn ai sống ở đây nữa. Một ngôi nhà cho thuê với những người đến thuê. Các gia đình phong lưu lâu đời không thích ở thuê trong khu nhà như vậy. Họ còn hơi coi thường đám người đến ngụ cư trong ngôi nhà lớn đó.

2.

Cha tôi cũng cảm thấy người sang trọng thì không thể sống ở nhà thuê; và ông đã làm mọi việc để chúng tôi chóng sở hữu nhà riêng. Nhưng đến được lúc đó cũng còn lâu, có dễ phải một thập kỷ rưỡi nữa. Tôi chỉ về “nhà riêng” để thăm gia đình, lúc đó tôi đã thành một học sinh lớn, và chẳng có được những kỷ niệm rõ rệt về ngôi nhà quá rộng rãi và gần như xa hoa ấy. Tuổi thơ của tôi trôi đi trong căn nhà thuê. Nếu nghĩ đến hai chữ “nhà mình”, tôi nhìn thấy khoảng sân rộng của ngôi nhà trên Phố Chính, những hành lang dài có lưới sắt, giàn giũ bụi và cái giếng có máy bơm nước chạy bằng động cơ điện. Tôi nghĩ dẫu sao đó cũng là tòa nhà đơn điệu, không kiểu dáng. Chẳng ai biết nó đã mọc lên ở đó như thế nào, những cư dân của nó không phải là bạn bè, quan hệ láng giềng cũng hầu như không có. Người sống trong tòa nhà này chia thành các đẳng cấp, giai tầng, giáo phái khác nhau. Còn sống trong những ngôi nhà một tầng xưa cũ là các gia đình, những kẻ thù hay bè bạn, nhưng nhất thiết đều có mối liên quan không gỡ bỏ được với nhau.

Có hai gia đình Do Thái sống trong ngôi nhà: một gia đình Do Thái giàu có, “kiểu mới”, “tiến bộ”, tân thời và thị dân hóa, họ thuê hết cả phần nhìn ra phố trên tầng ba, sống hơi kín đáo và kênh kiệu, không thân thiện với những người khác trong khu nhà; và dưới tầng một phía sân sau là một gia đình Do Thái khác theo Chính giáo, rất đông đúc, họ nghèo và sinh sôi nhanh đến mức kỳ lạ, thường xuyên có họ hàng mới đến, trẻ con mới sinh, ở chen chúc cả phía sân sau, trong ba căn phòng mờ tối, thỉnh thoảng vào ngày lễ, nhà chật ních khách khứa, người trong nhà ầm ĩ, náo nhiệt y như các thành viên của một hội nghị đang chuẩn bị cho công việc có tính quyết định sống còn nào đó. Những người “Do Thái nghèo” này chủ yếu vẫn vận trang phục vùng Galicia[5] và tuân thủ nghiêm ngặt các điều răn của tín ngưỡng - tôi cũng không rõ thực ra họ có nghèo đến mức ấy thật không -, nhưng dẫu sao những người Thiên Chúa giáo vẫn nhìn họ với con mắt nhiều thiện cảm hơn, so với những người Do Thái “tân thời” giàu có. Đôi khi, một vài người trong gia đình “Do Thái nghèo” dưới tầng một cắt đi mái tóc khác thường của họ, mặc quần áo dân thường, ném bỏ áo caftan[6], khăn đội đầu da cáo, cạo râu, phục sức hợp thời trang - sự thay đổi này nhanh chóng lan sang hầu hết những người khác trong nhà. Trẻ con nhà họ đã theo học các trường công, thậm chí một vài đứa đã ghi tên vào cả các trường trung học. Sau mươi, mười lăm năm, trong khu nhà không còn người Do Thái nào mặc áo caftan, cả trong thành phố cũng rất hiếm. Trẻ con nhà họ đông đến mức tôi không còn nhớ hết từng đứa. Xét về mọi mặt, gia đình này sống với các cư dân Thiên Chúa giáo trong khu nhà thân thiện và tin cậy hơn so với gia đình phong lưu kiểu “tân thời” kia. Trong khu nhà người ta nói về họ thiện cảm hơn, gần như thầm thì: họ là “những người Do Thái của chúng ta”, những “người rất tử tế và lương thiện”, chúng tôi gần như hãnh diện khoe rằng trong ngôi nhà cho thuê lớn, hiện đại của chúng tôi có những người Do Thái thực sự sinh sống. Chúng tôi ít khi gặp những người Do Thái sang trọng sống trên tầng ba. Họ thực sự sống cuộc sống của giới thượng lưu, họ đi du lịch nhiều, con cái họ học hành tại các trường Công giáo La Mã, bà chủ nhà - một phụ nữ gầy gò, nét mặt buồn, mắc bệnh tim - chơi đàn dương cầm giỏi và đặt may quần áo ở thủ đô. Những người đàn bà thị dân và tiểu thị dân trong khu nhà dĩ nhiên ghen tị với bà ta. Quần áo sang trọng của bà làm gai mắt và sinh lòng đố kỵ; tôi cũng cảm thấy như thế là không hợp lẽ và bất nhã, vì những người láng giềng tầng trên “dẫu sao cũng chỉ là dân Do Thái”, lại sống quảng giao và sang trọng hơn chúng tôi, và người đàn bà giàu có kia lại ăn vận lịch sự hơn, chơi đàn dương cầm và lên xe xuống ngựa nhiều hơn mẹ tôi. “Mọi thứ đều phải có giới hạn”, - tôi nghĩ thế. Với gia đình theo Chính giáo, với con cái họ, chúng tôi hòa hợp hơn. Bọn họ mặc nhiên công nhận gốc gác Do Thái của mình, không coi như thế là hạ mình, và họ cũng gìn giữ gốc gác ấy bằng các món ăn, bằng trang phục, bằng những nghi lễ, bằng thứ ngôn ngữ xa lạ và nghèo nàn của họ, họ pha trộn tiếng Đức, tiếng Yiddish[7] và tiếng Hung một cách bí ẩn; bằng sự công nhận những khác biệt hiển nhiên của họ, chúng tôi chỉ coi họ như một bộ tộc lạ thì đúng hơn là những con người đáng thương, xa lạ, yếu đuối, mà mọi linh hồn Công giáo thiện tâm phải thương yêu. Mẹ tôi thường gửi hoa quả ngâm xuống cho người phụ nữ đứng tuổi dưới đó - mùa thu nào cũng thấy bà sinh nở, và dịp lễ Phục sinh nào bà cũng gửi lên cho chúng tôi bánh maceszt[8] gói trong mảnh khăn trắng bong, chúng tôi lịch sự cám ơn rồi chăm chú ngắm nghía, nhưng tôi nhớ chẳng một ai động đến, cả những người ở cũng không. Chúng tôi thương hại và chấp nhận gia đình này, coi họ như những người da đen được thuần dưỡng. Thỉnh thoảng mẹ tôi cũng trò chuyện với họ, dĩ nhiên là chỉ từ trên tầng gác, trong khi dọn dẹp, bà nói với xuống dưới vài câu thân tình; và người đàn bà phờ phạc, đội tóc giả, lúc nào cũng thấy cho con bú, lặng lẽ đáp: “Vâng, thưa bà lớn”. Tôi không nghĩ rằng mẹ tôi muốn thể hiện “sự chênh lệch xã hội” đối với người đàn bà Do Thái đáng thương; mà cũng không cần thiết phải làm điều đó. Gia đình họ biết sự chênh lệch này, và những người ở tầng dưới không hề nghĩ đến chuyện cầu thân; chỉ rất lâu về sau tôi mới nhận ra rằng gia đình này chú ý đến sự khác biệt của họ cẩn thận không kém gì các gia đình Thiên chúa giáo, đúng, có lẽ còn ganh tị hơn, và theo cách của mình, họ còn thu mình lại kiêu hãnh hơn, thận trọng hơn trước mọi khả năng thân thiện, so với cách chúng tôi làm điều đó. Về đại thể, nhìn chung những người sống trong khu nhà đều che chở cho những “người Do Thái nghèo”. Chúng tôi nhìn nhận những lễ lạt, tục lệ của họ với sự cảm thông đầy thiện ý. Tất nhiên những người “thức thời” không dựng lều bạt ngoài sân vào dịp lễ hội, họ ít khi đến nhà thờ, và có lần cha tôi ngạc nhiên, thậm chí hơi bực mình kể ông đi cùng với những người Do Thái sang trọng, trên toa xe hỏa họ ăn thứ nho tươi trồng ở miền Nam, gói trong bông, vào cuối tháng Ba - cả buổi tối chúng tôi nói về chuyện này, kinh ngạc và khó chịu, đặc biệt mẹ tôi bị kích động bởi sự “bất nhã” đó.

Hai gia đình Do Thái không đi lại với nhau bao giờ. Có vẻ như những người “tân thời” sống trên một hành tinh khác. Người đàn ông tầng trên là chủ một nhà máy sản xuất thủy tinh trong vùng, ông đi nhiều, một người to béo đầu hói, đối xử với vợ khá tồi, ông ta đã lừa dối bà vợ già sớm, đượm buồn, cặp kè với các cô nàng thu ngân ngoài quán xá, dĩ nhiên cả thành phố đều biết. Người đàn bà chấp nhận số phận hẩm hiu theo lối nhẫn nhịn hơi lãng mạn, thường chơi đàn dương cầm trước ô cửa sổ mở rộng, rất du dương, cố ý và rất lâu. Trong khu nhà người ta biết gia đình này không ăn món kosher[9], họ ăn giăm bông và nấu nướng bằng mỡ lợn; cả điều này cũng làm cho dân trong khu nhà không ưa họ. Nếu có “vấn đề Do Thái” trong khu nhà này thì nguyên nhân đàm tiếu dứt khoát không phải gia đình Chính giáo kia. Tất cả chúng tôi, những người sống trong khu nhà, đều có cảm tình với gia đình những người Galicia ở tầng một mặc áo caftan và để tóc thành từng lọn hơn so với ông chủ nhà máy thủy tinh và cái gia đình đã văn minh hóa triệt để của ông ta. Chúng tôi quan sát lối sống cao cấp hơn, đã thị dân hóa của những người “tân thời” với sự ganh tị đặc biệt, chúng tôi e ngại họ một điều gì đó mà chính chúng tôi cũng không rõ là gì. Trong mối giao tiếp xã hội có chừng mực, người đàn ông tỏ ra lịch sự và bàng quan với những người Thiên Chúa giáo, coi thường và kiêu ngạo đối với những người Do Thái nghèo ở tầng một. Chúng tôi chưa bao giờ nghe thấy cha mẹ nói phải tránh giao du với con cái gia đình Chính giáo, chưa bao giờ cha mẹ cấm chúng tôi chơi với những đứa trẻ xanh xao, mắt to, trong những bộ quần áo già nua khác thường nom chúng như những người lớn tí hon, bao giờ chúng cũng đội mũ, và không hề nhẫn nhịn, trong lúc chơi hăng, nhiều khi chúng giễu cợt gọi đám trẻ con Công giáo là “sabeszgój[10]”, và những đứa kia cũng chẳng lấy làm khó chịu vì chúng cũng không hiểu nghĩa của từ này. Một nửa tá trẻ con Chính giáo đùa nghịch với lũ trẻ Công giáo, chúng tôi lớn lên trên cái sân ấy, còn đám trẻ con ông chủ nhà máy thủy tinh - được một “Fraulein[11]” đưa tới trường, lại có gia sư đến tận nhà kèm cặp - thì tránh xa không nhập bọn với con cái nhà Do Thái vô sản dưới sân. Chẳng khi nào chúng tham gia trò chơi chung, và sự khép kín thượng lưu này làm tổn thương lòng tự trọng của tôi đến mức vào một buổi chiều tôi đã lừa thằng con trai lớn nhất, khi đó đã học lớp Ba, xuống tầng hầm và khóa trái nhốt nó trong phòng nồi hơi, rồi như người xong việc, tôi bỏ về nhà, không nói hở một lời nào. Đến đêm, khi cả cảnh sát cũng lục tìm đứa trẻ bị thất lạc và tiếng gào khóc của bà vợ ông chủ nhà máy thủy tinh ầm ĩ khắp khu nhà, tôi vẫn im lặng. Sáng ra người thợ lò tìm thấy thằng bé. Điều kỳ lạ nhất là nó không bao giờ khai ra tôi. Thằng bé nom chậm chạp, rề rà, đôi mắt buồn ngủ im lặng một cách bướng bỉnh khi người ta tra hỏi, cả về sau này, không bao giờ nó kể tội tôi về mối thù ấy, và nhiều năm sau, khi chúng tôi kết bạn với nhau, nó cũng không đả động đến việc này. Có thể nó cảm thấy tôi làm thế là đúng. Trẻ con thường xét đoán nhanh và khó có thể thay đổi.

Con cái của gia đình dưới tầng một dần dần chuyển đi, nhưng năm nào nhà họ cũng dựng lều dưới sân bằng thảm và các tấm trải giường, ông chủ gia đình - một tộc trưởng kỳ lạ và kiệm lời, cứ chiều chiều lại vào lều, một mình giết thời gian trong cái công trình đặc biệt ấy. Các con ông khẳng định những lúc như thế ông thường cầu nguyện. Một lần chúng tôi nhìn trộm qua khe hở giữa các tấm chăn, nhưng chỉ thấy ông ngồi trên một chiếc ghế đặt giữa lều và buồn bã nhìn vào hư vô. Có lẽ ông chán chường. Một buổi sớm, cả khu nhà thức dậy trong một sự bấn loạn khác lạ, những người Do Thái mặc áo caftan nối đuôi nhau ra vào căn hộ dưới tầng một, trong nhà chật ních người lạ. Một đứa con trai, thằng Lajos chín tuổi, chui ra từ đám người, trả lời câu hỏi của chúng tôi với nét mặt kiêu hãnh và ưu tư:

– Bố tớ đã chết đêm hôm qua. Toàn chuyện bực mình - nó nói thêm với vẻ thờ ơ và kẻ cả không thể diễn tả nổi.

Và suốt ngày nó giữ cái vẻ kiêu căng ấy, nhìn cao ngạo hết chịu nổi. Vì vậy đến chiều tối chúng tôi đã nện cho nó một trận, dù chẳng có lý do rõ rệt nào.

3.

Chúng tôi sống trên tầng hai, và bên cạnh chúng tôi là nhà băng. Ngay từ đầu, nhà băng đã chiếm ba phòng dài và tối, phòng giám đốc thẳng cửa từ cầu thang vào, bên cạnh là phòng thủ quỹ, bộ phận kế toán được bố trí trong căn phòng nhìn về phía sân. Phòng làm việc của cha tôi và văn phòng giám đốc chung một bức tường, trên tường người ta khoét một “lỗ bí mật”, nếu ông giám đốc nhắn một điều gì đó, ông chỉ việc mở cái cửa bằng sắt tây và đưa thư từ, văn bản hay hối phiếu đã quá hạn. Cách giải quyết công việc cổ lỗ sĩ như thế đã hữu hiệu trong hàng thập kỷ, cái nhà băng cứ thế mà phát đạt. Có hai người đàn bà đứng tuổi làm kế toán, còn chân thủ quỹ do một sĩ quan kỵ binh về hưu non đảm trách, ông này vác bộ mặt bất mãn vì số phận đã thay đổi, và ông quát lác những người nông dân đến vay tiền hay trả lãi cứ như thể ông vẫn còn ở trong trại lính. Viên sĩ quan kỵ binh đó đã từ bỏ cấp bậc để lấy người yêu là một cô giáo nghèo. Sau khi xong việc lớn này, ông không tìm thấy chỗ đứng của mình trong xã hội, ông nhớ tiếc cuộc sống cũ và bắt đầu uống, ông nguyền rủa cái trật tự thế giới đã hạ cấp ông từ một sĩ quan kỵ binh xuống làm chân thủ quỹ nhà băng, và ông hay lớn tiếng than thở về ước vọng “một chuyện gì đó sẽ diễn ra”. Chưa bao giờ tôi nhìn thấy ai hạnh phúc hơn viên sĩ quan kỵ binh thất thế này vào ngày đầu tiên của Thế chiến I, khi ông lại mặc bộ quân phục và khua kiếm bước vào nhà băng tạm biệt cấp trên, họ lại nói chuyện với ông bằng những ngôn từ chọn lọc, còn ông thì vừa vân vê ria mép, vừa đáp những câu ngắn gọn, vì ơn Chúa, cuối cùng “một chuyện gì đó đã diễn ra”. Con người này, cũng như bao nhiêu người khác, đã đi vào chiến tranh thật hăm hở, và đã chết ngay trong năm đầu của cuộc chiến.

Nhưng khi hơi khói của chiến tranh còn chưa phảng phất, trong mấy căn phòng tôi tối trên tầng hai, cái nhà băng nhỏ, “nhà băng của chúng tôi”, ăn nên làm ra phát đạt. Các thân chủ của ngân hàng hạ trại ở cầu thang, vai đeo túi vải, sù sụ áo khoác, đợi đến lượt mình. Phần lớn họ là nông dân nghèo từ các huyện phía Bắc của tỉnh, nơi thu hoạch luôn luôn thấp, người có mười hold[12] đất đã được coi là địa chủ hạng trung, nhưng đất ở đó xấu, bãi chăn thả cằn cỗi, nên một chủ sở hữu 500 hold đất cũng chưa được coi là phong lưu. Là người Slovak ở quanh vùng này, họ gần như không nói tiếng Hung, mà giống như những người giúp việc của chúng tôi, họ nói tiếng Slovak pha lẫn tiếng Hung, còn chủ nhân của họ, đa phần là dân nhập cư gốc Đức, thường lấy tiếng Hung làm ngôn ngữ giao tiếp chính thức trong các buổi họp mặt thượng lưu, nhưng khi ở trong gia đình lại chỉ sử dụng tiếng Đức vùng Saxon. Toàn bộ tình trạng này không có chủ ý. Không khí thành phố đượm chất Hungary, nhưng sau bữa tối, khi đi dép, mặc áo cộc, ngay cả các quý ông cũng chuyển sang nói tiếng Đức. Một kỷ niệm trong sáng, không gợn chút bóng mờ, đáng tự hào của tuổi thơ tôi là trong ngôi nhà có cả nhà băng, một nhà băng thực thụ, có thủ quỹ và tiền mặt. Vào thời ấy, thương vụ ngân hàng vẫn còn đúng là một cái gì đó đơn giản, trong sáng không một gợn mây. Những người nông dân đến ngân hàng vào buổi sáng, túi dết đựng thịt mỡ hun khói, rượu trắng và bản trích ngang sổ địa bạ mà chưởng khế viên làm cho họ, và chờ đến lượt mình. Mười hai giờ trưa hội đồng họp “duyệt”, các thành viên ban quản trị, hai vị cha cố già, ông giám đốc nhà băng và viên tư vấn luật ngồi lại xem xét, rồi bỏ phiếu duyệt các khoản vay một trăm và hai trăm đồng cuaron, bộ phận kế toán ghi hối phiếu, và buổi chiều các thân chủ đã đem các khoản vay về nhà. Tình trạng dư thừa tài chính khắp thế giới lúc bấy giờ đã lan đến cả cái thành phố nhỏ của chúng tôi, tín dụng cá nhân vẫn còn tồn tại, và viên sĩ quan kỵ binh về hưu non làm thủ quỹ chi trả cả những hối phiếu “cảm tình” và “hào hiệp”. Khi hạn cho vay hết, người nông dân phải trả nợ, nếu không thì người ta sẽ hóa giá khoản thế chấp là năm trong số mười hold đất của anh ta, rồi cũng lại nhà băng mua phần đất hóa giá đó. Một ngạch buôn bán đơn giản và diễn ra tự nhiên như mọi hiện tượng tự nhiên nhất quán và yên ổn khác. Nhà băng dư tiền và ngày càng bành trướng. Chúng tôi, những đứa trẻ sống trong khu nhà, rất tự hào về cái nhà băng dễ thương và vui vẻ này. Bọn trẻ bị hấp dẫn bởi những bí mật tiền tệ của người lớn ít ra cũng ngang với các bí mật về đời sống tình dục. Chúng tôi biết rõ trong ngôi nhà của chúng tôi người ta cất giữ món đồ quý giá nhất nào đó trong những két sắt dày đơn sơ và thô thiển, là thứ mà người lớn nói đến rất nhiều, chúng tôi thấy gương mặt nhẫn nhịn của những người đến vay, nghe họ trình bày khó khăn, họ phàn nàn và nhìn cái cách chào hỏi khúm núm của họ trước tất cả những người làm trong ngân hàng, từ người làm tạp vụ trở đi. Việc có một nhà băng trong ngôi nhà khiến lũ trẻ sống trong nhà phấn khích và yên tâm, một nhà băng tử tế gần gũi với gia đình, chúng tôi cảm thấy không chuyện rủi ro gì có thể xảy ra với chúng tôi, với những người sống trong ngôi nhà và gắn bó với nhà băng. Tôi tin là các bậc cha mẹ chúng tôi cũng nghĩ thế. Ngôi nhà thuộc về nhà băng, và nhà băng sẵn sàng cho người ở thuê trả chậm tiền nhà nếu cần, cung cấp cả các khoản vay nhỏ nữa. Chúng tôi cảm thấy tiền của nhà băng cũng ít nhiều là tiền của gia đình mình; đó là một thế giới rộng mở, vui vẻ và tin cậy, những người thuê nhà đến nhà băng vay tiền cứ như đến với một ông chủ gia đình, một người họ hàng giàu có, rồi nhà băng cũng cho vay, vì có ai nghĩ người vay nợ lại trốn khỏi nhà này? Lũ trẻ con hiểu biết về tiền bằng bản năng. Chúng tôi nghĩ mình là những kẻ may mắn đã sinh ra dưới bóng nhà băng và lớn lên dưới sự bảo trợ của nó, nghĩa là chúng tôi được sống ở cội nguồn cổ xưa của mọi sung sướng, và cả sau này cũng không điều rủi ro gì có thể xảy ra với chúng tôi, chỉ cần chúng tôi thân thiện với cái nhà băng bé nhỏ dễ thương ấy. Quan niệm không quá cao xa ấy, cảm giác kỳ cục ấy theo đuổi tôi khá lâu, tới cả những tháng năm đi học và trong những chuyến lang thang ở nước ngoài sau này; khi đó nhà băng phá sản đã lâu, nhưng với chuyện tiền nong, tôi vẫn cảm thấy bình yên và an toàn, cứ như thể tôi vẫn giữ được mối quan hệ ban đầu, thơ trẻ và trực tiếp với tiền bạc, và tiền bạc không thể đối xử với người bạn đùa chơi thời thơ ấu của nó một cách cay nghiệt.

Cái nhà băng phồn thịnh và mọi người làm cho nó đều sung túc, cả các nhân viên lẫn những người phục vụ. Một nhân viên thành lập ca đoàn, một người khác trở thành nhà văn và ra hai tập sách về lai lịch những thành lũy đổ nát quanh vùng. Ai cũng có thời gian dành cho sở thích nghệ thuật của mình. Nhà băng đã đến lúc vượt qua khuôn khổ hạn hẹp bên trong ngôi nhà, và như một cơ sở công nghiệp phát triển, nó bắt đầu xây dựng cho mình một lâu đài thủy tinh tuyệt đẹp trong khu sân. Công trình xây dựng tuyệt vời như một giáo đường đúc bằng thủy tinh: những tấm kính dày được đưa từ bên Đức về, người ta xây một vòm hình bán cầu trên nóc phòng trả tiền, loại mái vòm mà sau này ở nước ngoài tôi cũng ít nhìn thấy. Những người nông dân gọi tòa lâu đài ngân hàng là “Bethlehem[13]”. Dân từ các làng mạc quanh vùng đổ dồn đến chiêm ngưỡng tòa lâu đài, dưới cái mái vòm thủy tinh của nó người ta nói năng với nhau khẽ khàng và thành kính tựa như bên trong nhà thờ. Chủ nghĩa tư bản đang lên đã xây dựng một thánh đường nhỏ, đẹp đẽ và đáng hâm mộ, ở tận nơi cùng trời cuối đất này - người ta đều cho là như vậy, và không thể lý giải về cái công trình lộng lẫy đến mức xa hoa và khoa trương này theo cách nào khác. Trong lâu đài có đủ mọi thứ cần thiết cho một nhà băng thực thụ, phòng để két bạc với những cánh cửa sắt dày đóng mở tự động, phòng họp cửa bọc đệm kín, những máy tính và máy chữ kỳ lạ; và có lẽ nhà băng còn có cả tiền. Chúng tôi, những đứa trẻ sống trong khu nhà, đặc biệt bị cuốn hút bởi phòng để két sắt, được xây dựng đối diện với ngôi nhà của người quản gia, nền móng đào sâu xuống lòng đất, và chúng tôi tưởng tượng các ngăn của nó được chất đầy vàng bạc châu báu cùng các loại đá quý. Một thứ tư bản dễ chịu và vui vẻ đã hóa phép ra một thành trì trong mơ trước con mắt kinh ngạc của chúng tôi; chỉ những người già cả là không thích, những người cất tiền theo kiểu cũ, thích giữ tiền trong những cái tủ tồi tàn ở những xó xỉnh tối tăm trên gác, họ nhìn cái lâu đài thủy tinh và hầm để két bạc, lắc đầu ngờ vực và lẩm bẩm: “Ở đâu ra vậy?”

4.

Nhà băng do “anh Endre” điều hành, rất cương quyết và tích cực. Anh Endre sinh ra trong một gia đình nổi tiếng khắp nước, tốt nghiệp trường Luật, cũng như cả một thế hệ đi tìm sự thành đạt trên “quỹ đạo tự do” của thời bấy giờ, không bằng lòng với những nấc thang trong tỉnh hay trong thành phố. Thời niên thiếu, tôi đã tận mắt chứng kiến giai đoạn làm nghề tự do này của tầng lớp tiểu quý tộc, và sau này tôi nhận ra rằng văn học đương đại đã nhớ về giai đoạn này và những nhân vật của nó một cách sai lạc. Anh Endre đã hăng hái lao vào nghề nhà băng hoàn toàn xa lạ với con người và tâm hồn anh, anh chấp hành mẫn cán giờ giấc hành chính, và anh hoàn toàn không làm người ta liên tưởng đến hạng công chức tỉnh lẻ, đi săn, bài bạc, khệnh khạng, nhận hối phiếu từ đám bạn bài bạc cả vào lúc nửa đêm, trong khi chơi bài Hung. Cuộc đời bao giờ cũng khác. Không ai coi anh Endre là nhà kinh tế tài năng, nhưng anh ngồi trong nhà băng nhiều hơn là đi săn hay chơi bài, thỉnh thoảng anh đọc sách, đi du lịch, anh sống điều độ, anh không giữ lại một thứ gì khác trong số các phù hiệu của giai cấp tiểu quý tộc ngoài một chiếc nhẫn ấn[14]. Cái nhà băng cứ túc tắc hoạt động và tự bành trướng theo cung cách phù hợp tính chất của nó. Anh Endre chỉ lưu tâm để với mọi khoản vay, các nhân viên tuân thủ nghiêm ngặt “điều kiện của ngân hàng”. Tôi cảm thấy không có gì dễ dàng và thú vị hơn việc miêu tả một giám đốc quỹ tiết kiệm tỉnh lẻ, con người thường hay gắn tiền giấy lên trán những khách hàng Di gan hơn là dán tem lệ phí lên các bản hợp đồng, và bỏ phiếu đồng ý cho chàng trai Noszty nhẹ dạ, cho “anh bạn dễ thương của tôi” vay khoản này khoản nọ. Ở Sáros, ở Zsemplén có lẽ có những gã như thế; trong thành phố của chúng tôi một gã như thế khó lòng tồn tại. Ông anh Endre của tôi, ngài “giám đốc ngân hàng”, sáng sáng đến nhiệm sở chính xác từng phút, kéo những miếng bảo vệ khuỷu tay lên và ngồi cạo giấy cho đến tối. Một cơ sở tài chính lớn ở thủ đô cung cấp cho ngân hàng các khoản tín dụng, và các vị giám đốc lớn ở Pest[15], những lão già người Do Thái dương dương tự đắc năm nào cũng về kiểm tra công việc của anh Endre; đám người Do Thái già này đi săn, gọi nhau cậu cậu tớ tớ thân mật, chơi những trò quý tộc, và đôi khi chúng tôi cũng khoái chí với những thói quen kỳ lạ của họ. Thật ra, ngồi sau bàn giám đốc, anh Endre chẳng làm gì khác hơn cha anh, ông anh ở điền trang và ở tỉnh: theo dõi những người nông dân hoàn tất nghĩa vụ của họ, cũng như trước đây, họ làm công việc họ phải làm hoặc phải giao nộp một nửa hoa lợi, thì bây giờ việc của họ là phải trả lãi đúng hạn. Chỉ có điều hình thức đã thay đổi.

Liệu có phải họ bòn rút của nông dân? Tôi không tin. Chỉ có điều công việc đó diễn ra thường xuyên, vì “cần phải sống bằng thứ gì đó”. Và chừng nào họ còn “làm việc” với nông dân, chừng đó còn chưa xảy ra chuyện gì tồi tệ; chỉ sau này, khi anh Endre của tôi bỏ sở vì những hiểu lầm rắc rối trong gia đình, và thế chỗ anh là một nhà tài chính từ thủ đô, đến thành phố chúng tôi với những cải cách quy mô lớn, như một viên toàn quyền đến xứ thuộc địa, thì dấu hiệu tan vỡ đầu tiên mới xuất hiện. Viên giám đốc mới, rõ ràng vì cả tin, nhưng cũng vì quá hào phóng, đã dùng tiền của người gửi cho đám buôn rượu người Ba Lan bấy giờ đang thu mua rượu vang của vùng Hegyalja vay những khoản tín dụng có bảo đảm lớn, và nhà băng đã thất thoát vô khối tiền bạc, tới hàng triệu đồng, trong vụ này. Thỉnh thoảng cha tôi lại kể chuyện hồi đó ông đã cứu vãn tiền của những người gửi tới đồng xu cuối cùng bằng cách khá đặc biệt như thế nào; ông đã đến tìm ngài chủ tịch sở tài chính thủ đô, kẻ đã cử “viên toàn quyền đến xứ thuộc địa” thay vị trí của anh Endre; sau khi nghe trình bày vụ việc, ngài chủ nhà băng cứng rắn, nổi tiếng thế giới, giàu sụ và quyền thế kia nhún vai đáp một câu đại loại “vậy thì các vị cứ việc phá sản đi”, còn cha tôi chỉ khẽ bảo: “Chúng tôi có thể mất mọi thứ mà chúng tôi có, nhưng bản quyết toán lỗ lãi sẽ làm mất uy tín ngài chủ tịch đáng kính”. Thế là ngài chủ tịch ngân hàng nổi tiếng hốt hoảng ngẩng đầu lên, rồi ngài rung chuông, bảo ông giám đốc vừa bước vào: “Ta trả hết”. Câu nói ngắn gọn hào hiệp chỉ gồm ba từ đó đã khiến ngân hàng ở Pest phải chi trả nhiều triệu đồng. Những người gửi tiền lấy lại được toàn bộ số tiền gửi kèm cả lãi. Câu chuyện giống một cổ tích có hậu về thời hoàng kim của chủ nghĩa tư bản này tôi đã được nghe đi nghe lại nhiều lần.

5.

Một thời gian ngắn, khoảng vài năm, cha đỡ đầu của tôi sống trong căn hộ ba phòng trên tầng hai, đối diện với căn hộ của chúng tôi, ông là em trai cha tôi, là con người cực kỳ bất mãn, nóng nảy; mọi người trong gia đình, kể cả cha tôi, đối đãi với ông hết sức nương nhẹ. Là một tâm hồn kiêu hãnh và cô đơn, ông đã học kỹ sư, am hiểu các vấn đề kỹ thuật xuất sắc đến mức người ta muốn giữ ông ở lại trong quân đội - những năm nghĩa vụ ông phục vụ ở một đơn vị pháo binh -, đâu như người ta đã “nài nỉ ông ở lại phục vụ tiếp sau kỳ nghĩa vụ”. Ít ra là sau này người trong nhà kể thế. Chắc chắn là tính cách, sở thích, cả tâm tính của ông đã cuốn hút ông vào con đường binh nghiệp. Trong đời thường, đặc biệt với sự nghiệp khá bị xem rẻ của một kỹ sư, ông cảm thấy mình lạc lõng, trở nên dễ cáu bẳn, thường xuyên lộ vẻ chán đời, sinh ra đủ trò, và gây cảm giác về một con người không tìm được chỗ đứng trong cuộc đời. Nghề kỹ sư, bác sĩ hồi đó ít được coi trọng; người ta quan niệm đó không phải là nghề cho người thuộc giới thượng lưu; thanh niên sinh ra trong gia đình khá giả có thể trở thành sinh viên Luật, nhưng thụt hậu môn, hay loay hoay với com pa mực vẽ thì không xứng đáng. Vị trí xã hội của gia đình tôi vào cuối thế kỷ - ở tỉnh lẻ khi đó, trong cái thế giới cuồng nhiệt tinh thần dân tộc chủ nghĩa Hungary, sự phân chia đẳng cấp hầu như vẫn còn đè nặng - đã tác động mạnh mẽ thêm đến “phức cảm thấp hèn” của ông chú tôi (dĩ nhiên ông không biết một tí gì về chuyện này, ngay cả Freud[16] khi đó còn trẻ và đang quan sát những người mắc bệnh loạn thần kinh ở bệnh viện của Charcot[17] cũng chưa biết đến thuật ngữ này). Xét về gốc gác, nhóm người Saxon nhập cư vào Hungary trong thế kỷ 17 đã phục vụ trung thành triều đại Habsburg[18], và vua Lipót II[19] đã hào phóng phong tước cho ông tôi, ở trong gia đình ông thường được kính trọng gọi là “bá tước mỏ Kristof”, là người điều hành khu mỏ thuộc sở hữu của Hoàng gia ở vùng Máramaros. Chỉ trong thời kỳ đấu tranh giành tự do[20], cả dòng tộc mới thực sự cảm thấy trái tim mình thuộc về nước Hung, nhiều người đã chiến đấu trong quân đội của tướng Bem[21], một cụ bên bố tôi là Zsiga đã bị giáng chức sau cuộc hạ vũ khí ở thành Világos[22], rồi cụ bị thuyên chuyển đến một trung đoàn Hoàng gia đóng ở Venice, sau đó ở Milan, ở đây cụ dần dần được phục hồi cấp bậc cũ và về hưu với hàm đại úy vệ binh. Trước cách mạng, dòng họ chúng tôi được nhìn nhận tốt ở thành Wien, được đánh giá là “những phần tử đáng tin cậy”. Năm 1828, khi cụ tôi được tấn phong làm consiliarius[23] của vùng Óbuda, ông có sang Wien và được Hoàng đế Franz tiếp. “Tôi được tiếp kiến Vua Hungary - từ thành Wien ông viết cho em trai ở Máramaros -, ở đây cuộc sống ăn chơi rất đắt đỏ, tôi phải trả tiền phòng ở có sưởi năm forint[24] mỗi ngày. Đức Vua tiếp rất nồng hậu, ngài nhớ rất rõ cha chúng ta; Ja, ja - ngài nói -, auch Sie haben gute Zeignisse bei mib[25]. Có lẽ viên công chức có cái tên Đức được đón tiếp tử tế ở Wien năm 1828, được Hoàng đế ban tặng những lời thiện ý, được coi là người thân tín với triều đình. Trong cuộc đấu tranh vì tự do, dòng họ đã đứng về phía những người khởi nghĩa, đổi sang họ tên Hung, chính phủ Kossuth[26] đã ra quyết định về việc này và tháng Tám năm 1848, sự kiện này đã được công bố trên Công Báo. Họ là những người Hung tự giác, hành động hăng say, đặc biệt là cha và chú tôi. Tinh thần yêu nước Hung nồng nhiệt, chân thành của những gia đình ngoại lai tới đây là một hiện tượng đặc biệt, và những gia đình quý tộc Hung cũ hài lòng nhìn nhận những người ngoại lai biến thành người Hung trong lò luyện của nước Đại Hung, đôi khi có lẽ họ còn công nhận một số ưu điểm nhất định mà chủng tộc ngoại lai được thừa kế - tổ tiên tôi là những thợ rèn Saxon, và tôi nghĩ tôi đã thừa kế ở họ một Pflichtgefühl[27] hoàn toàn không dễ chịu với tôi, xa lạ với tính cách của tôi, có tính ám ảnh, mê cuồng, nhưng đồng thời chúng tôi vẫn còn giữ những khác biệt, sự xa lạ nào đó mà cuộc sống chung hàng thế kỷ cũng không hóa giải nổi. Phương diện tâm linh của dòng tộc chúng tôi dù phức tạp, vẫn có thể nhận thấy là thuộc về Công giáo, không chỉ theo các dữ liệu ghi trên giấy khai sinh, mà từ bản chất, trong thế giới quan đều vậy. Một cách bản năng, chúng tôi tránh các tín đồ Tin Lành, cả trong giao tiếp xã hội, cũng như họ tránh xa chúng tôi; nhưng trong cuộc sống hằng ngày chúng tôi không khi nào đả động tới vấn đề này.

Chú tôi cảm thấy bất ổn, khó chịu, dẫu cho người ta đã “tiếp nhận” ông, công nhận ông, thì cũng vô ích cả thôi, bởi với cái gốc gác Saxon, với cái tên Đức, dòng dõi quý tộc Áo, bất luận thế nào ông vẫn không thuộc hẳn về cái “gia đình” lớn là nước Hung tiểu quý tộc hồi cuối thế kỷ. Thế nhưng trong gia đình, nếu đôi lúc có thể nhận thấy những kiểu cách tiểu quý tộc Hung bộc phát ra ở một ai đó, thì người đó chính là ông. Ông thường xuyên sưu tầm các tư liệu về dòng tộc, vẽ gia huy và vương miện, thiết kế “gia huy quý tộc hợp nhất” cho cha mẹ tôi (có trời mới biết ông lấy dữ liệu ở đâu ra để làm việc đó, vì mẹ tôi là hậu duệ của một thợ xay nghèo vùng Moravia[28], và tôi ngờ rằng gia đình bà chưa bao giờ sở hữu các quyền lợi quý tộc; hơn nữa mẹ tôi và họ hàng cũng chẳng quan tâm đến điều đó), và trò đóng vai tiểu quý tộc của ông biểu hiện đặc biệt ở tâm hồn cao ngạo, xa cách: ông né tránh người trong tỉnh, không hòa nhập, ông sống khá lâu ở nước ngoài, đi xây dựng đường sắt và hầm xuyên núi ở Bosnia, sau đó chuyển đến Fiume, nơi mà theo sự ủy nhiệm của một hãng Pháp ông đã xây dựng cái trạm điện đến nay vẫn cung cấp điện cho vùng duyên hải Dalmatia. Giữa chừng ông đã lấy vợ, ông cưới một cô gái dịu hiền và ít nói người tỉnh Nógrád, hậu duệ của một tác gia kịch cổ điển Hungary vĩ đại nhất, thời niên thiếu tôi đã mấy lần đến nghỉ hè ở tòa lâu đài và khu vườn nổi tiếng về lịch sử văn học tại tỉnh Nógrád đó, nơi bậc thiên tài tóc bạc người Hung, tâm hồn bất an, gần như mất trí lúc cuối đời thường đọc to những dòng thơ bi ai của ông. Dưới con mắt tôi, “mối quan hệ họ hàng văn chương” kia đã khiến tôi nhìn ông chú dưới một vầng hào quang ở tầm cao Olympus. Trong thực tế, chú tôi ít am hiểu chuyện văn chương. Khi còn chưa vợ và sống trong căn hộ ba phòng đối diện với căn hộ của chúng tôi, ông sống cuộc sống độc thân giống như một nhân vật trong tiểu thuyết Pháp, ông có người ở và có lần ông đã tát anh ta, vì thế hồi bé tôi sợ ông, còn về sau thì tôi thương hại ông. Ông không tìm thấy chỗ đứng của mình giữa các giai tầng, ông sống bất mãn và ẩn dật ở một làng quê tỉnh Nógrád, ở đó ông cũng cảm thấy xa lạ, ít nhất là giống như khi sống cùng với chúng tôi hoặc khi ở xứ người, giữa các đồng nghiệp của ông. Ông là người bài Do Thái có ý thức đầu tiên mà tôi biết; chắc hẳn ông sẽ rất bất ngờ nếu một ai đó cảnh báo rằng thanh âm nền của bản ngã ông, sự dịch chuyển bất an như một kẻ bị xúc phạm giữa các giai tầng xã hội, cách ứng xử “đất nước tôi không ở trong thế giới này” của ông chính là một bản năng mang tính Công giáo đến mức nào, hay nói khác đi, lại chính là đặc tính Do Thái.

6.

Trong khu nhà còn một ca làm việc thứ hai: ban ngày trên gác nhà băng tiếp đón thân chủ, đêm về, ở dưới tầng, một quán rượu trá hình giả làm quán cà phê với các ả thu ngân và dàn nhạc Di gan hạng ba vặt tiền đám tạp khách nhẹ dạ. Cả khu nhà thị dân này coi cái quán dưới tầng một là lẽ tự nhiên và chịu đựng nó. Những cư dân của khu nhà, các gia đình có cách nhìn cảnh vẻ trong vấn đề đạo đức, hoàn toàn không khó chịu khi đêm đêm đức hạnh đã ngáy kho kho, thì trong cái quán dưới tầng một người ta đang nhảy điệu cancan[29]. Cái “quán cà phê” ít quan tâm đến khách uống cà phê và khách vừa dùng bữa vừa đọc báo vào ban ngày đến mức ban ngày nó không mở cửa. Chiều tối người ta mới kéo rèm cửa lên, sát các bức tường kê mấy chiếc bàn sắt tây, trong quầy vài phụ nữ nhuộm tóc, vóc dáng mẩy mang hợp với thị hiếu đương thời pha món knikebájn[30] và trà. (Sâm banh được coi là cực kỳ xa xỉ, đám “lính cậu” cũng ít khi xài sang như vậy, khái niệm “lính cậu” cũng khá xa lạ trong thành phố chúng tôi, trung đoàn lính kỵ binh đóng ở thành phố khác, cách chúng tôi 50 km, những lính pháo binh và sĩ quan bộ binh được điều động đến chỗ chúng tôi thì bằng lòng với sự náo nhiệt, với knikebájn và rượu vang rẻ tiền). Đến quán rượu đêm này chủ yếu là các tay buôn ngựa, dân chợ búa, đám điền chủ và những gã Do Thái thuê mướn đất từ các vùng xung quanh đôi khi dạt vào đây xả láng một đêm. “Người có máu mặt” chỉ khi say khướt mới dám vào đây, những lúc như thế người ta hạ các rèm cửa bằng sắt xuống và cuộc vui ầm ĩ đến mức những người đang ngủ cũng thức giấc, có điều lạ là mọi người đều chịu đựng sự phá rối trật tự này, và cái “quán cà phê” có thể hoạt động khá lâu, hàng năm trời dưới tầng một như thế. Khi ấy cảnh sát còn chưa can thiệp vào việc của công dân; trong cái thành phố bốn chục ngàn dân lúc đó chỉ có mười lăm cảnh sát giữ gìn sự yên bình cho cuộc sống thị dân, mười lăm cảnh sát già vô công rồi nghề mà khi còn nhỏ tôi biết tên từng người. Phòng tạm giam của cảnh sát là một ngôi nhà cũ kiểu Ý, có mái vòm, xiêu vẹo, thường bỏ không, chỉ có đám nghiện ngập hay qua đêm ở đây đến khi tỉnh rượu, họ được cảnh sát gom về từ các góc phố lúc tang tảng sáng trên một chiếc xe đẩy hình quan tài phủ vải thô màu xanh lục. Một trong những hình thức mại dâm tinh vi hơn và rõ ràng đắt giá hơn được duy trì đêm này qua đêm khác trong “quán cà phê” của khu nhà; có khi xảy ra cả chuyện ẩu đả, một đêm cả nhà thức dậy vì có tiếng phụ nữ kêu thét lên, trẻ con, người lớn vận áo choàng ngủ chạy cả ra hành lang, dưới sân ông quản gia đang dùng chổi quật lia lịa một gã buôn ngựa đi ủng, ria mép vểnh sang hai bên và chủ yếu là đang hăng máu dùng cả hai tay túm vào những chỗ dễ túm mềm mại của một cô gái tóc vàng làm trong quán. Hoạt cảnh ma quái, trong ánh sáng sắc lạnh của buổi sớm mai đã tác động đến tôi như một ấn tượng sân khấu phi lý nào đó. Nhưng có lẽ quán cà phê đã trả khoản tiền thuê đắt đỏ cho ngân hàng, nên người ta đã chịu đựng cả những trò quậy phá, trơ trẽn như thế của nó. Chỉ mãi sau này họ mới cắt hợp đồng thuê với ông chủ quán, một lão trưởng ban nhạc Di gan rất ranh ma có đầu óc kinh doanh, và lúc đó cũng không vì “lý do đạo đức”, mà vì nhà băng cần thêm chỗ, số tiền thuê mà cái công xưởng ban đêm ấy đem lại không cần thiết nữa.

Để giải quyết nhu cầu sức khỏe hằng ngày, có hai nhà thổ trong thành phố: một cái rẻ tiền và dân dã hơn ở đường Bástya và một cái khác, sang trọng hơn, trong ngôi nhà một tầng trên đường Fegyverház, nơi các công chức bậc cao và sĩ quan thường lui tới. Ngoài hai chủng viện kín đáo này của tình yêu đường phố, dọc con phố Virág còn mọc lên các ngôi nhà thấp lè tè, có tới cả chục địa điểm hành nghề, kiểu dịch vụ bán dâm di động. Đó là một thế giới mại dâm ngầm vui vẻ và cởi mở. Lớp thanh niên chưa vợ, và tất nhiên không ít lần, cả những ông có vợ, các sĩ quan và đôi khi những giáo sinh trong các tu viện sở tại, cũng ngấm ngầm lui tới đây, những ngôi nhà gần như không thay đổi từ thời Trung cổ, với những cửa sổ trát vữa kín, những cánh cổng luôn đóng im ỉm, với mặt tiền sơn màu xanh và nâu nhẵn bóng như mách bảo về chức năng của chúng cho cả những người lạ. Các đấng mày râu trong thành phố đến những ngôi nhà này sau khi rời “quán cà phê”; trong “salon” khoảng nửa đêm chuyện nở như ngô rang, các chủ nhà thường xuyên thay đổi gái. Tôi chỉ đến một ngôi nhà như thế ở thành phố quê hương một lần, đúng là lúc đó tôi còn trẻ con, vào tuổi mười ba; sau này tôi rất ghét tìm đến những nơi như thế ở quê nhà; chuyến viếng thăm đầu tiên và duy nhất ấy đã lưu lại trong ký ức tôi sắc nét đến cay nghiệt. Cùng một cậu bé trong khu nhà, thằng con trai hung hăng và bất kham của một nhà bán hàng mỹ phẩm, chúng tôi đến nhà thổ “rẻ tiền” trên phố Bástya giữa thanh thiên bạch nhật, răng va vào nhau lập cập, giữa một chiều mùa hè đầy nắng và yên tĩnh. Có tiếng chuông báo hiệu vang lên trên hành lang khi cổng mở, bên trái lối ra vào, trong một căn phòng chật chội che rèm cửa và bài trí đồ gỗ từ thời Theresa, một bà già quàng khăn trùm đầu ngồi trên xe lăn phía sau cửa ra vào có những ô kính, đúng như trong những truyện tranh vẽ con sói ăn mặc giả bà già trong truyện Cô bé quàng khăn đỏ, bà nhìn chúng tôi qua cặp kính mũi và cười cười. Chúng tôi vội ra sân, vì cậu con trai người bán nước hoa đã quen đường đi lối lại ở đây, một phía sân được bao bởi một bức tường đá ngăn cách đường phố, ở tầng trệt và trên gác chạy dài dãy cửa sơn màu nâu mở vào các phòng. Chúng tôi không thấy “các cô gái” đâu. Một con cú mèo bị cắt cánh, đã được thuần hóa, đi lại trong sân. Rồi một cánh cửa trên gác thình lình mở ra và dáng một phụ nữ xuất hiện trên hành lang, đổ nước từ một bình sắt tây xuống sân, rồi quay vào phòng, chẳng thèm để mắt đến chúng tôi. Chúng tôi im lặng nép sát vào tường, cậu bạn to mồm của tôi cũng ngơ ngác nhìn quanh, khu sân im ắng hệt như trong một trại giam.

Lát sau một cánh cửa tầng dưới mở ra, và một người đàn bà có lẽ đã quan sát chúng tôi từ lâu sau rèm cửa sổ, tủm tỉm cười mời chúng tôi vào phòng. Cậu bạn đi trước, tôi ở trạng thái sắp ngất xỉu, người toát mồ hôi, gần như vô tri giác bước theo sau. Người đàn bà nói tiếng Hung lớ giọng Slovak, còn thì tôi không nhớ chị ta thế nào, già hay trẻ, tóc vàng hay đen, béo hay gầy. Trong phòng có một chiếc giường đơn loang lổ, một chiếc giường đã trải sẵn mà có thể người đàn bà vừa từ đó đứng dậy, vì những cái gối nằm còn bừa bãi và như ấm hơi người, sát bức tường tróc lở đặt một thùng sắt tây đựng nước, phía trên bồn rửa tôi phát hiện ra tờ giấy in các khuyến cáo y tế ghim vào tường; tôi cẩn thận đọc kỹ để che giấu sự lúng túng và khó chịu, hơn là vì quan tâm đến nội dung của nó. “Bạn có thể dễ dàng tránh bị lây nhiễm” - bản khuyến cáo y tế của nhà chức trách bắt đầu như thế. Mấy chiếc giày cao cổ đàn ông nằm chềnh ềnh trước giường. Chúng tôi ngồi bên cạnh giường một lúc, cậu bạn cố làm ra vẻ chủ động và tự tin, nhưng cả cậu ta cũng rất sợ; người đàn bà xin thuốc lá, ngồi xuống mép giường giữa hai chúng tôi, mỉm cười nhìn chúng tôi và im lặng. Chẳng xảy ra chuyện gì. Sau đó anh bạn tôi đưa cho nàng ba đồng sáu xu, rồi chúng tôi len lén ra khỏi ngôi nhà, không một ai thấy sự trốn lủi của chúng tôi, trời đã chạng vạng tối. Chuyến phiêu lưu này, ngang tầm một pha rùng rợn trong tiểu thuyết của Karl May[31], một thời gian dài đã làm tôi chán ngán các cuộc mạo hiểm tương tự, hơn nữa tôi thất vọng sâu sắc về anh bạn “ăn chơi” của mình, cậu ta đã đánh lừa tôi bằng những câu chuyện lãng mạn dối trá, và như tôi nhận thấy, khi “vào trong đó” cậu ta cũng run lập cập, cũng sợ và ngớ ngẩn chẳng khác gì tôi. Chẳng hạn, cậu ta kể quan hệ tình dục giữa đàn ông và đàn bà khác hẳn những gì chúng ta vẫn tưởng (tôi thì khi đó chưa tưởng một điều gì, trong đầu tôi u mơ và hỗn loạn các khái niệm chẳng ăn nhập gì với nhau), mà điều cơ bản trong đó là người đàn ông phải giữ chặt, ấn hai tay người đàn bà xuống và cắn vào mũi nàng. Có trời biết cậu ta nghe được những điều đó ở đâu. Về sau này tôi biết đó là dối trá, tôi ghét và tránh mặt cậu ta.

Sống trong thành phố còn có hai ả “lẳng lơ”, đã có tuổi, không xinh đẹp lắm, họ thuê nhà trong một ngõ nhỏ, bao giờ cũng đi đôi với nhau, khăn che mặt, đội mũ rộng vành to như bánh xe cối xay và rất được nể trọng trong giới, tức là đám khách đàn ông tay chơi của thành phố. Một người có tên lóng là “Chanh”, người kia được lũ học trò gọi giễu là “Cam”. Những người đàn ông được ban lộc, chắc với giá cao hơn so với đám đàn bà bán dâm di động trên phố Virág, những cô gái Di gan và các ả hầu độc thân, có lẽ vì vậy đã thưởng cho hai ả cái danh hiệu “lẳng lơ”. Dù thế nào thì hai ả Chanh và Cam cũng là một phần của đời sống xã hội trong thành phố. Còn một người đàn bà to béo, khó đoán tuổi, sống hẳn trên phố Virág trong một căn hộ có đồ đạc, bà gái già tên là Lenke này đã dạy cho cả mấy thế hệ những bí mật của tình yêu, bà biết hết đám đàn ông mặc áo choàng trong thành phố, cả cảnh sát cũng phải sợ bà. Dần dà người đàn bà làm nghề mại dâm này được tôn trọng trong các gia đình. Bà trở thành một bộ phận hữu cơ của đời sống ở đây, trước sau gì mọi người cũng đều có chuyện dính dáng đến bà ta.

Còn huyền thoại về quán trọ “Con Tôm Đỏ” thì tôi cũng chỉ được nghe kể lại, chứ chưa đặt chân tới đó bao giờ. Vào những năm tám mươi cuối thế kỷ trước, nhà trọ “Con Tôm Đỏ” là chốn ăn chơi thực sự, kín đáo và sang trọng, nơi lui tới của những người lịch lãm nhất trong thành phố, và họ làm những chuyện khá ly kỳ ở đó, như tôi được nghe một ông chú yêu đời kể lại. Cái nhà trọ “Con Tôm Đỏ” bí ẩn này - bí ẩn hơn nhiều ngôi nhà ở phố Bástya hay cái quán rượu dưới tầng một của nhà chúng tôi - được xây cất như một kiểu nhà trọ ven quốc lộ, cách thành phố vài cây số, và những thành viên đàn ông của “hội tử tế”, những ông bố tuyệt vời, gồm cả ông chú tôi, thường đến đây xả hơi cho thoải mái. Đến khi tôi bắt đầu tới những nơi giải trí giống như thế, thì cái quán trọ ở ven thành phố chỉ còn là một quán rượu đổ nát ngoài đồng.

Cuộc sống tình dục ngoài hôn nhân đã diễn ra trong những khuôn khổ khiêm tốn như vậy, và người khát nước dập tắt cơn khát trong những vũng nước nông choèn như thế. Chuyện “quan hệ”, sự “đổ đốn” của đàn bà có chồng thuộc về thế giới tiểu thuyết. Suốt thời niên thiếu, tôi không hề nghe thấy người lớn đồn đại về bất kỳ một trường hợp “đàn bà chửa hoang” hay có “quan hệ bất chính” nào; ngay cả các nữ diễn viên của nhà hát địa phương cũng bị để mắt đến một cách nghiêm khắc, và ai ngoại tình, nếu lộ ra, đều bị “tẩy chay”.

7.

Căn hộ lớn, rộng rãi, trần cao, có nhiều cửa sổ liền kề, thế nhưng không hiểu sao trong ký ức của tôi, nó vẫn luôn nhờ nhờ tối. Có lẽ vì suốt quãng đời tuổi thơ, mấy anh em tôi và gia sư thường ở cả ngày trong “phòng đệm”, một không gian hình vòm không cửa sổ, nơi những chiếc giường trẻ con lót lưới và bàn học kê chật hết căn phòng. Phòng đệm này nối phòng ngủ của cha mẹ tôi với phòng ăn; một tấm kính màu ngăn cách nó với phòng ăn trông ra phố, để ánh nắng có vô tình cũng chẳng lọt vào nổi. Chúng tôi ngủ trong phòng này, làm bài tập về nhà ở đây, và khi thời tiết xấu hay khi bị phạt không được ra khỏi nhà thì chúng tôi còn chơi ở đây. Chẳng ai nghĩ đến chuyện dùng phòng salon sang trọng, rộng rãi làm phòng trẻ con thì có lẽ lợi cho sức khỏe và thích hợp hơn, nơi đó có khi cả tháng chẳng một ai bước chân vào, là căn phòng có lẽ rộng rãi và sáng sủa nhất trong căn hộ, bên trong chỉ có đồ gỗ phủ vải đứng im lìm, và với sự sang trọng kiểu thị dân nhưng lạnh lẽo, nó luôn gây cho tôi cảm giác như thể có ai đó chết trong phòng. “Phòng đệm”, cái tổ tối lờ mờ, thiếu không khí, ấm áp mới thực sự là chỗ ở của chúng tôi; chẳng ai bận tâm về việc này, cả những gia sư cũng coi việc học bài dưới ánh sáng điện là đương nhiên, cả khi toàn thể căn hộ còn ngập tràn ánh sáng ban ngày.

Căn hộ có năm căn phòng liền kề nhau xếp thành hình chữ L, ba phòng kề phố, hai phòng kề sân. Trừ phòng trẻ con ra, các phòng khác đều rộng và thoáng đãng. Trong những căn hộ thị dân cuối thế kỷ này, đặc biệt là trong các gia đình khá giả hết sức cưng chiều con cái, không khi nào tiếc tiền dạy dỗ và lo ăn mặc cho chúng, người ta cũng không chú ý lắm đến chất lượng và vị trí của phòng trẻ con. Về “vệ sinh”, thời đó có nhiều ý kiến khác nhau. “Lý thuyết vi trùng” làm nhiều bà nội trợ thời bây giờ rối trí, tôi biết những bà già bị ám ảnh về sự sạch sẽ, suốt ngày đập phủi bụi, đeo găng tay đi lại trong nhà và cầm chổi lông săn “vi trùng”. Các bà nội trợ thị dân tất nhiên hết sức cố gắng để không thể thấy một hạt bụi trên các đồ gỗ đánh bóng, lúc dùng cà phê với nhau, các bà đúng là soi mói từng li từng tí nhà cửa người khác, và đáng thương cho bà chủ nhà bất hạnh nào đó, nếu cô hầu phòng cẩu thả quên dùng giẻ lau đàn dương cầm. Mẹ tôi, hai cô người ở và “tiểu thư” quét dọn suốt ngày. Buổi sáng người ở quét dọn, tiếp đó “tiểu thư” kiểm tra, rồi mẹ tôi xuất hiện như một vị tướng duyệt đội hình, kiểm tra kỹ đến cay nghiệt, bà đưa ngón tay miết hết lượt lên những chỗ khuất của đồ gỗ, và săn tìm bụi đến nửa buổi sáng. Khẩu hiệu sạch bụi là điều kiện đầu tiên của yêu cầu “vệ sinh hiện đại”. Nhưng trong hầu hết các căn hộ, phòng trẻ con nom rất thảm hại, người ta chỉ dùng những buồng nhỏ, khuất nẻo vào mục đích này; mặt sau đàn dương cầm cũng sạch bóng, nhưng trong đa số các nhà, buồng tắm lại được nương nhẹ và rất ít được sử dụng. Chúng tôi còn sử dụng buồng tắm vì nhà đông trẻ con, hơn nữa cha mẹ tôi cũng có những nguyên tắc đặc biệt và hoàn toàn không thức thời về vấn đề vệ sinh thân thể. Cả mùa đông lẫn mùa hè, bà vú nuôi của chúng tôi đốt sưởi vào buổi sáng và buổi tối bằng cái lò sưởi gang trong buồng tắm, và tắm cho lũ trẻ; nhưng người ta quan niệm chung rằng “tắm nhiều có hại”, vì tắm làm cho bọn trẻ yếu ớt đi. Đa số các nhà sử dụng phòng tắm làm chỗ chứa đồ linh tinh, người trong gia đình có thể vào đó tắm, nhưng rất khó xoay xở trong cái không gian tối lờ mờ chất đầy hòm xiểng, quần áo lót đã giặt phơi trên dây, giày dép và các loại xà phòng giặt, ở nhiều nhà chúng tôi quen biết, đồ đạc nằm hứng bụi trong bồn tắm, và có lẽ chỉ trong dịp cuối năm, trước ngày sang năm mới, người ta mới trả cái bồn tắm trở lại đúng chức năng của nó. Dân chúng hồi cuối thế kỷ thường chỉ tắm khi ốm hay trước khi cưới vợ. Nhưng họ vẫn đòi hỏi căn hộ phải có phòng tắm, chỉ có điều hiếm khi sử dụng đến mà thôi. Buồng tắm của chúng tôi cũng chứa đầy các thứ linh tinh, mẹ tôi cố gắng xếp đặt cho ngăn nắp đống khăn áo tắm nhưng vô vọng, ai cũng có “móc áo riêng”, và như trong phòng treo áo của một nhà hát, khăn tắm, quần áo ngủ, áo khoác mỏng rủ đầy trên các móc, chẳng ai biết cái nào của mình, để ở đâu, khi nào. Cái buồng tắm thường xuyên lộn xộn là nguồn gốc của những nỗi khó chịu, bực mình.

Phòng trữ đồ ăn trong nhà thì ngăn nắp trang trọng hơn nhiều so với phòng trẻ con và phòng tắm. Trong một không gian rộng rãi, khô ráo và sáng sủa, lượng thực phẩm phòng xa được tích trữ, có thể nói là dư thừa, cứ như thể chuẩn bị cho cả một thành lũy bị vây hãm, gồm cả bột mì và mỡ, hoặc thức ăn được trữ cứ như trong một nhà kho ở nông thôn, nơi quanh vùng không có cửa hàng thịt và hàng bán đồ gia vị. Nhìn chung, trong nhà đồ dự trữ cứ tăng dần: trong các tủ của mẹ tôi, những ngăn kéo thấp chất đầy vải chưa may, đồ len sợi, bông cuộn, chúng tôi còn mua trữ mọi thứ khác, từ dây giày và giẻ lau trở đi. Đó là một thú say mê tích trữ đặc biệt, thỉnh thoảng mẹ tôi lại mắc phải, sau mỗi lần đi mua đồ về bà hớn hở, cứ như chúng tôi sống ở đâu đó trong sa mạc và bà đã mua được những thứ đồ quý hiếm của một đoàn người vừa đi qua. Hàng tải bột mì, hàng thùng mỡ, cả tảng pho mát to bằng bánh cối xay, và ở nhà chúng tôi chẳng đong đo bằng deka[32] bao giờ. Đồ ăn dự trữ nhiều thế, nhưng chúng tôi sống có chừng mực chứ không hoang phí. Nhà đã có ba đứa trẻ đang tuổi lớn, hai người ở ngốn nhiều bánh mì, bà đầu bếp nấu cho bảy miệng ăn mỗi bữa, trong khi mẹ tôi chỉ được phép chi một trăm forint cho việc ăn uống mỗi tháng, thế mà hình như bà vẫn còn tiết kiệm được đôi chút… Mỗi ngày chúng tôi ăn thịt hai lần, cha tôi không chấp nhận thức ăn thừa từ bữa trước hâm nóng lại. Mẹ tôi thường nấu các món ăn Hung béo ngậy, thế mà một trăm forint vẫn đủ cho cả bảy suất ăn. Một thiên đường dư dả và vật giá rẻ ngự trị xã hội Hung lúc bấy giờ; không phải tình trạng rẻ mạt ăn mày tất yếu của thời hậu chiến, khi tiền tệ khan hiếm quy định giá cả và sự khốn khó buộc người ta phải đua nhau bán đổ bán tháo đồ đạc và sản phẩm; nhờ vật giá thấp mà trong thời bình mọi người đều sống dễ chịu. Đó là một cuộc sống đàng hoàng, dư dật về vật chất. Ngay cả bữa ăn sáng cũng giống như một lễ tiệc gia đình, ngày đặt tên hay đám cưới. Cha tôi vừa cạo râu, thơm phức mùi nước thoa mặt và mùi sáp chải tóc bước ra từ phòng tắm, mặc chiếc áo khoác trong nhà màu sợi thuốc, ngồi xuống chỗ dành cho ông chủ nhà bên bàn ăn, giơ tay với tờ báo địa phương - dĩ nhiên chúng tôi đặt báo của giáo hội, được in bằng tiền của Tòa Giám mục, trong xưởng in của Tòa Giám mục, tờ Tin tức Felvidék[33] -, và ông đọc lướt qua tin tức, trong khi chờ “trà ngấm” trong chiếc bình Meissen hình củ hành. Đó là những giây phút trang trọng. Lúc ấy chiếc cặp uốn ria mép mà cha tôi chỉ bỏ xuống khi ăn vẫn còn căng dưới mũi ông, và bằng một chiếc bàn chải bỏ túi nhỏ ông cẩn thận chải bộ ria bôi sáp rẽ sang hai bên. Mẹ tôi ngồi đối diện với ông, và mỗi bên bàn hai đứa trẻ chăm chú xem nghi lễ trang trọng của bữa sáng. Lũ trẻ uống cà phê, ăn bánh mì tròn điểm tâm phết bơ, mùa đông thì có món xúp; chỉ việc nhìn cha ăn sáng cũng đủ làm chúng tôi thích thú. Cha tôi ăn một cách sang trọng và cẩn thận; cái áo choàng cổ bẻ bằng lụa màu sợi thuốc, những cử chỉ nhẹ nhàng của đôi bàn tay nhỏ như tay phụ nữ có đeo nhẫn ấn, sự bình thản và tâm trạng vui vẻ của cha mỗi bữa sáng đều làm tôi hâm mộ. Ông uống thứ trà thơm màu vàng nâu với nhiều rượu rum, ăn giăm bông với trứng luộc, mật ong và bơ Hung (ông tranh cãi với mẹ tôi khá nhiều về món bơ, vì tiết kiệm hay có trời biết vì sao, thỉnh thoảng mẹ tôi mua bơ Đan Mạch, tôi nhớ có lần vào bữa sáng sớm, khi nghi ngờ “thủ đoạn” kia, cha tôi đã đứng dậy khỏi bàn ăn và ném “món bơ Đan Mạch” vào closet), bánh mì của ông được nướng riêng; tôi có thể nhìn cách thức ăn uống cầu kỳ, nhìn phong cách “trưởng giả” của ông rất lâu. Cảnh thanh bình của bữa ăn sáng giống như một nghi lễ kính Chúa của thị dân. Chuẩn bị cho công việc của một ngày bằng những động tác chậm rãi, cẩn trọng như vậy chỉ có người đã đủ từng trải để biết rằng không điều gì còn có thể gây được bất ngờ khó chịu trong ngày. Trong thực tế, cha tôi chưa hẳn đã “đủ từng trải”; ông thuộc về một giai tầng đã đủ chín muồi, và ý thức mình thuộc về giai tầng ấy đã làm cho cách ứng xử và cử chỉ của ông trở nên đĩnh đạc như vậy. Người thuộc về giai tầng ấy và được kính trọng bắt đầu một ngày mới một cách rất bình thản.

Sau bữa ăn sáng ông không phải đi xa, thời gian đầu chỉ cần sang phòng bên cạnh, sau này khi văn phòng phình to ra, người ta thuê thêm ba phòng phía cuối hành lang quay ra sân và bố trí văn phòng lớn ở đó. Trong năm phòng còn lại, chỗ ăn ở của cả gia đình đã rộng rãi hơn. Bố tôi xếp đặt một phòng “ông chủ” riêng, hay “phòng hút thuốc” giữa salon và phòng ăn, các tủ sách được kê vào phòng này, và nhìn chung nhiều đồ gỗ mới được đặt mua thêm. Nhiều đồ gỗ lạ kiểu được đưa về từ xưởng đóng đồ gỗ địa phương, những đồ gỗ “hiện đại” khiến hàng xóm của chúng tôi phải thán phục. Salon - phòng thừa nhất của căn hộ - có khi đến hàng năm chẳng được sử dụng, vì giới thị dân tỉnh lẻ khi đó còn chưa biết tới cách giao tiếp xã hội theo đúng nghĩa salon kiểu phương Tây, khách đến chơi ngồi quanh chiếc bàn màu trắng, nhâm nhi rượu vang sau bữa tối, có khi tới tảng sáng. Nhưng salon vẫn được bài trí cầu kỳ. Bộ đồ bằng gỗ gụ có khảm trai, tấm gương lớn, cái bàn rộng đánh véc ni đen bóng, trên đặt giá để danh thiếp bằng bạc xếp đầy danh thiếp có ghi địa chỉ và phẩm hàm của những thân nhân sang trọng và khách viếng thăm, một cuốn an bom, những vỏ ốc biển lớn, trong một hộp thủy tinh đặt vòng nguyệt quế mẹ tôi đã đội trong ngày cưới. Trên chiếc giá nhỏ, một nàng tiên cá bằng đồng vươn lên từ chiếc gạt tàn lượn sóng, tay cầm ngọn đuốc, chẳng biết để làm gì… Trong phòng này còn có một tượng đồng con chó giống dachshund[34] đúng bằng kích cỡ thật, phiên bản trung thành của một trong những con chó cưng đã chết của cả nhà và nhiều đồ vật bằng bạc, bằng cẩm thạch và đồng, còn có một hòn đá chạm khắc từ Messina[35] đã bị hủy diệt. Trong một chiếc tủ màu đen có cửa kính chạm trổ để vài cuốn sách của mẹ tôi, được bà giữ lại từ thời con gái, hay được cha tôi tặng sau này. Các thứ đồ đồng và gỗ gụ dĩ nhiên được lau chùi sáng bóng; càng ít sử dụng, căn phòng thừa này càng được giữ gìn quét dọn cẩn thận. Những đồ gỗ trong salon đóng từ thời còn xưởng gỗ của ông ngoại tôi, và vì lòng kính trọng ông mà chúng tôi giữ lại khi bố trí lại căn hộ. Các đồ gỗ này là những tuyệt phẩm của thị hiếu cuối thế kỷ, là sự kết hợp tài tình giữa gỗ mun và khảm trai, những chiếc ghế bành, chân ghế hội tụ nghệ thuật trang trí của các cột doric[36] và ionic[37], và nhìn chung mọi thứ đồ gỗ đều cố gắng cẩn thận che đậy chức năng của chúng, có thể thấy cái ghế không phải phục vụ mục đích để người ta ngồi lên, mà chỉ tồn tại như thế. Đó là salon, phải công nhận rằng cái salon của chúng tôi, với sự trang nhã kín đáo, với kiểu cách khiêm nhường của nó, vẫn ấm cúng hơn những salon khác mà tôi nhìn thấy trong các nhà hàng xóm và nhà người quen hồi tôi còn bé. Những đồ gỗ “hiện đại” cuối thế kỷ - mà bản vẽ và kiểu mẫu của chúng hằng năm được người ta sao chép lại trong xưởng mộc của ông tôi cũng như trong các xưởng Hungary khác, theo các mẫu bên Wien - đã tiêm nhiễm thị hiếu của hai thế hệ. Từ phong cách Biedermeier[38] của “thế giới quan án sát”, từ những kiểu mẫu hiền lành, nhân văn và trang nhã đã sinh ra các kiểu palisander[39] và bọc nhung thật ngán ngẩm, đó là đồ gỗ thị dân cuối thế kỷ. Một “phòng ăn kiểu Đức cổ” gồm những thứ đồ gỗ có tính năng sử dụng thật sự và trang nhã hơn, nếu so với những chiếc tủ ngăn kéo hộp, trang trí những họa tiết loằng ngoằng, các tủ phòng ngủ cửa lắp gương, những kiểu ghế bành bọc nhung mà người ta bắt đầu chế tác khắp nước hồi đầu thế kỷ. Và bên cạnh tất cả những thứ đồ gỗ vô hồn, không có ý tưởng này, ta hãy tưởng tượng thêm những vật trang trí không thể thiếu như vài cây cọ trong góc nhà, những chiếc gối trên tất cả các đi văng và ghế bành, giá để bàn chải trên bức tường có treo thảm vẽ cảnh săn bắn, một con nai bạc có bộ sừng là giá để bút trên bàn viết, một nghiên mực hình con cú bằng đồng, những vật chặn thư bằng đá cẩm thạch gọt đẽo thành hình bàn tay, những tấm rèm cửa xâu chuỗi hạt màu, những thanh cời lò sưởi đầu bịt ni ken hình móng sơn dương, những con cò bằng sứ đỡ cây cảnh xanh quanh năm giữa hai cánh, những con chim diệc bằng thép đúc tráng bạc mỏ cắp danh thiếp và bao nhiêu thứ nhung, lụa, vải rèm cửa kín đầy cửa sổ, phủ trên tường và đồ gỗ để một hạt bụi hay một tia nắng nhỏ cũng chẳng có chỗ len vào… Đó là juste milieu[40], tiếng Hung gọi là enteriöi[41], là không gian mà trong đó một thế hệ thị dân sống và trưởng thành. Trong nhà chúng tôi, có lẽ thị hiếu lành mạnh của cha tôi đã lọc bớt đi ở mức độ nào đó sự lan tràn này, nhưng chúng tôi cũng không tránh khỏi sự áp đặt mạnh mẽ của thời đại, và vẫn có một vài con hạc đồng hay những bức tranh khung da treo tường vẽ cảnh cho hươu nai ăn treo trong salon, trong phòng ông chủ. Nghệ thuật trang hoàng nhà cửa này là cách biểu thị phi thẩm mỹ thị dân thời Victoria ở khu vực Trung Âu - người ta sống, ăn mặc, đọc sách, đàm đạo theo cách như thế. Những thứ đồ gỗ thuần khiết, kiểu dáng đẹp, sang trọng của thời trước bị lớp “thị dân được khai sáng, tự do” coi là đồ cũ vô giá trị, là di sản đáng bỏ vào kho rác của ông bà. Đúng là các bậc tai mắt của thời đại ấy cũng đi đầu trong thị hiếu này. Bài trí trong phòng riêng của Hoàng đế Wilhelm[42] hay Edward VII[43] cũng chẳng khác bao nhiêu so với nội thất trong phòng chờ của một bác sĩ chuyên trị bệnh ngoài da ở Berlin. Chiếc ghế dương cầm quay được đặt trước bàn viết trong phòng của Hoàng đế trong cung điện “Achilleion[44]” ở Corfu[45] được vị chủ nhân có vóc dáng cao lắp thêm đệm da và ngồi trên đó khi làm việc. Thì có gì phải ngạc nhiên khi trong phòng đệm của một căn hộ thị dân ở tỉnh lẻ Hungary, trên giá treo bàn chải có vẽ phong cảnh săn bắn.

8.

Trong phòng “ông chủ” sách được bày trong ba cái tủ có cửa kính. “Thư viện” của mẹ tôi đúng ra chỉ là vật trang trí, món đồ phụ thêm trong số các thiết bị ở salon, một kỷ niệm từ quá khứ; cánh cửa cái tủ gỗ gụ ít khi được mở ra. Sách của mẹ tôi, chừng ba chục quyển, chủ yếu thuộc “Tủ sách tiểu thuyết phổ thông” đóng bìa vải đỏ; sau đó là khá nhiều tiểu thuyết Đức. Nhà văn yêu thích của bà là Rudolf Herzog[46], và cuốn sách bà yêu thích của nhà văn này là tiểu thuyết Das Grosse Heimweh[47]. Hai tập Soil and Haben[48] của Freytag[49] bìa da màu vàng đặt ở vị trí trang trọng, sau đó là vài cuốn của Schiller[50]. Cái tủ sách thị dân không thích Goethe[51]. Họ cho rằng ông “cổ điển sướt mướt”. Schiller đã được chấp nhận hơn, đặc biệt là Những tên cướp, Âm mưu và Tình yêu, và một ấn bản in rất đẹp của Lời chuông. Người ta thấy ở Schiller một tín sứ của chủ nghĩa tự do, một nhà cách mạng, còn Goethe là “hình thức cứng nhắc”, là “sự lạc hậu cổ điển”, buồn tẻ. Tôi không tin là đám thị dân tỉnh lẻ cuối thế kỷ đã đọc những gì khác hơn của Goethe, ngoài vài ca khúc nhà trường của Hermann và Dorothea, và sau này là Khúc ca đêm của khách lữ hành.

Mẹ tôi thích các “tác giả Đức hiện đại”. Bên cạnh Herzog và Freytag, trong số những cuốn sách ưa thích của bà còn có tác phẩm của Stratz[52], Ompteda[53] và vài tác giả trào lộng Đức. Tôi không có ý kiến đánh giá những cuốn này, vì thời niên thiếu, khi được tự do khám phá tủ sách của cha mẹ, theo bản năng tôi đã ghét những cuốn sách này, và không đọc nổi một cuốn nào. Đặc biệt, từ đâu lọt vào cả một cuốn của Lily Braun[54]: Memoiren einer Sozialistin[55]. Để chứng tỏ thị hiếu của mẹ, tôi xin nói kiểu văn chương của Marlitt[56] hay Courts Mahler không hề có trong tủ sách của mẹ. Chắc hẳn vì Herzog và Freytag, ngoài quan niệm duy cảm và yêu nước, họ còn là những nhà văn đích thực hơn, so với Dekobra và Vicki Baum với các tác phẩm rẻ tiền ngày nay phủ đầy mặt các tủ kê trong phòng ngủ của giới thị dân. Thời gian đó, dù ngẫu nhiên người ta cũng không mua các sách in thơ. Thi ca là một kỷ niệm xấu, một giấc mơ hãi hùng từ nhà trường, là “bài học thuộc lòng” và bài tập về nhà. Cái thói quen ngây thơ và dễ thương là chép những lời hay ý đẹp và những câu thơ bất hủ của các “đại thi hào” vào an bom trong các gia đình, bên cạnh việc thêu thùa, chơi đàn thụ cầm và vẽ tranh lụa, một trong những bằng chứng về cuộc sống tinh thần của các “cô gái nhà quyền quý”, đến cuối thế kỷ đã không còn thời thượng nữa. Cho đến bây giờ, tôi vẫn không rõ vì sao một cuốn thơ ép vần tẻ nhạt của Klopstock[57], cuốn Chúa Cứu thế, lại lọt vào số sách của mẹ tôi… Trên cái giá sách phụ nữ này ít thấy sách Hung. Một trong những cuốn sách ưa thích nhất của mẹ tôi là Những học trò Beszterce của Werner Gyula[58]; cuốn này tôi cũng phải đọc, và bà chưa yên tâm khi tôi chưa đọc đến hết; tôi nhớ đó là một cuốn sách non kém gây xúc động, nhưng dẫu sao cũng dễ thương hơn, trong sự mẫn cảm, nó vẫn tế nhị và chừng mực hơn tiểu thuyết của các nhà văn nữ bấy giờ. Trong cái tủ sách màu đen có cả một cuốn của Karin Michaelis (tôi nhớ Ulla Fangel là nhan đề cuốn sách than vãn của Michaelis), và những tập dày gộp mấy năm tạp chí Velhagen and Klasings Monatshefte[59]. Những tạp chí gia đình tiếng Đức này - Über Land and Meer, Blatt der Hausfrau, Haus, Hof, Garten[60] và đại loại - bán được hàng triệu bản trên khắp thế giới, và trong các gia đình Hung người ta cũng thích lật giở những tạp chí in trên giấy tốt, chứa đầy các mẫu may, công thức nấu ăn, những lời khuyên về nữ công gia chánh và hơn nữa là các đoạn thơ văn ngắn đi kèm theo chúng. Dĩ nhiên tờ Thời Mới cũng xứng đáng có mặt giữa các món ăn tinh thần nói trên. Có lẽ tạp chí gia đình tiếng Hung giản dị và gần gũi này còn có “tính văn học” hơn Über Land and Meer. Dẫu sao nó cũng không làm hỏng thị hiếu văn chương đến mức như các tạp chí tiếng Đức kia.

Tủ sách của cha tôi đáng nể và chiếm hết mặt tường dài nhất của phòng “ông chủ”. Trong số những nhà văn Hung, ông thích đọc Mikszáth[61] hơn cả. Sách luật, những cuốn “corpus juris[62]” to bè, những “bộ sưu tập các quyết định”, các bộ “tuyển lựa về phạm trù luật tư nhân” ông cất trong văn phòng; ba tủ tường cao trong phòng chất đầy sách văn học. Tầng lớp thị dân ở thành phố thích đọc. Trong thành phố này trước đó hai thế kỷ người ta đã tổ chức các “salon văn chương”; cuối thế kỷ 18, Kazinczy Ferenc[63] từng là luật sư thực tập ở đây, người ta đã in báo và tạp chí ở đây khi trong những thành phố Hungary của vùng Alföld[64] - ngoại trừ một số rất ít - “đỉnh điểm” của đời sống văn hóa vào mùa đông vẫn là những cuộc tụ họp trong các dịp mổ lợn. Trong những salon mái vòm trên Phố Chính, cách đây một thế kỷ trước người ta đã tranh luận với nhau về văn học, và trong cái thành phố đa ngôn ngữ này, khi đó và cả về sau này, sách Hung tiêu thụ nhiều hơn cả ở thành phố thuần văn hóa Hung xưa nay là Pest-Buda. Bốn hiệu sách sống được, thậm chí làm giàu trong cái thành phố nhỏ chưa đầy bốn chục ngàn dân này. Tại các hiệu sách, lúc gần trưa, sòng bài được tổ chức cho các ông từ công sở ra, người ta ngồi thoải mái trên các ghế bành lật giở những cuốn sách mới chất trên giá. Thời niên thiếu, tôi còn chưa biết về làn sóng văn hóa tinh thần tràn ngập thị trường sách sau chiến tranh, người ta bàn tán về tất cả những cuốn sách mới xuất bản, và gần như không có ngày nào mà một trong bốn hiệu sách không gửi những tác phẩm văn học mới đến cho chúng tôi nhờ “vui lòng xem giúp”. Trong nhà chúng tôi, mọi người đều thành kính đối với sách. Chúng tôi ghi lại từng cuốn, có cả “danh mục” sách, một cuốn vở bìa bọc vải, trong đó ghi những tên sách cho mượn. Vào thời bấy giờ, nếu cảm thấy buồn chán, phụ nữ thị dân không chơi bài, không chạy ra rạp phim hay quán cà phê, mà lấy ra một cuốn sách và đọc. Các buổi tối của cha tôi cũng trôi đi như vậy, với sách trong tay. Có thể nói không quá lời, đối với tầng lớp thị dân trong vùng hồi cuối thế kỷ, sách thực sự là một nhu cầu, như bánh mì hằng ngày. Người có hiểu biết thuộc tầng lớp trung lưu, không có ngày nào trôi đi mà vào buổi tối, trước khi ngủ, trên giường, họ lại không đọc vài trang trong một cuốn sách mới, hay đơn giản là một đoạn trong cuốn sách gắn với kỷ niệm dễ thương nào đó. Nhà có đặt một tờ báo Anh, tạp chí khoa học tự nhiên Nature, nhưng ít khi chúng tôi giở xem, vì trong gia đình mọi người đều không rành tiếng Anh, mặc dù trong nhiều năm, mỗi tuần ba lần, ông thầy dạy tiếng Anh già nghiện rượu đều đến nhà, thỉnh thoảng chúng tôi cũng làm ông giật mình sau bữa ăn trưa, khi cả ông lẫn cha tôi ngủ ngon lành trên chiếc ghế bành dễ chịu, trong giờ dành cho việc học tiếng Anh. Trong số các tạp chí Hung, chúng tôi nhận được tờ Người quan sát Hungary của Tisza István[65]; cha tôi không thuộc Đảng Công nhân, và “trung thành với cái bắt tay của Andrássy[66], có một dạo ông là đại biểu Hội đồng Thành phố. Trong số các nhật báo, một thời gian dài chúng tôi đặt tờ Tin tức Pest, và hai tờ báo thiếu nhi là Báo của tôi và Lá cờ của chúng ta. Tờ sau được tôi hồi hộp chờ đợi và đọc rất thích thú thời còn là học sinh; có vẻ như nó đã được biên tập khéo, vì bao giờ cũng nói lên điều gì đó mà bọn con trai quan tâm. Tờ báo không có một chủ ý rõ rệt, một tính chất giáo dục được nhấn mạnh nào, chỉ đơn thuần giải trí và bổ ích.

Rất nhiều sách tích tụ trong những cái tủ nhiều tầng, cánh mở sang hai bên. Những cuốn sách được gửi đến nhờ “vui lòng xem giúp” thường bị quên gửi trả lại, đến cuối năm chúng tôi mới thanh toán hóa đơn cho các hiệu sách, và không ai quan tâm đến chuyện phải trả tiền cho cả dăm cuốn sách chẳng ai đọc, thậm chí còn chưa rọc nằm hứng bụi trên các giá sách trong tủ. Phải chia “tủ sách” thành hai nửa: một nửa lớn hơn là do các nhân viên bán sách đem đến, chỉ một nửa nhỏ hơn được chọn lựa theo ý muốn, khuynh hướng và sự hiếu kỳ của chúng tôi. Trên giá sách trước hết xếp “toàn bộ Mikszáth” và đầy đủ các tác phẩm bìa bọc vải của Jókai[67]. Loạt sách kỷ niệm gồm một trăm cuốn của Jókai cứ vơi dần, vì người buôn sách cũ ở phố Forgacs, nơi cuối năm học chúng tôi bán những cuốn sách đã trở nên thừa thãi, đã trả năm mươi xu một cuốn Jókai, ông không tôn trọng một ai khác trong nền văn học thế giới. Chúng tôi đem những cuốn sách của Jókai xuống hiệu đồ cũ không phải vì nông nổi và vì hám lời - tôi trăn trở đến hàng năm mới quyết định đem Những đứa con của người có trái tim đá hay Một cự phú Hungary xuống bán, thực ra chỉ có mệnh lệnh của sự cần thiết và sự nghiêm khắc của lão già buôn sách cũ, lão biết rất chính xác rằng giá của các tiểu thuyết Jókai thay đổi từng ngày, mới buộc được tôi làm như thế. Một vài tuyệt tác như Ngài địa chủ mới hay Con người vàng, và đặc biệt cuốn Người thuần dưỡng linh hồn có giá trị lâu bền, được ghi trên bảng giá và lúc nào lão cũng trả năm mươi xu; cuốn Tù nhân Raby lão không trả quá mười tám xu, cuốn Các mốt chính trị lão ước giá mười hai xu, cuốn Dekameron[68] lão không trả xu nào. Lão không thích mua các tác phẩm của Tömörkény[69], Gárdonyi[70], Herczeg[71], thậm chí rất lạ là lão cũng chẳng ưa Mikszáth. Thế là tôi buộc lòng phí phạm những tác phẩm của Jókai - trong gia đình tôi các ngày lễ đặt tên, ngày sinh nhật được tổ chức rất chu toàn, người trong gia đình không khi nào quên tặng quà nhau vào những dịp ấy, và vì không có tiền, tôi buộc phải bán một vài cuốn trong tủ sách của cha tôi vào các dịp sinh nhật hay trước Giáng sinh, để không phải xấu hổ đứng tay không giữa những người được chúc mừng trong gia đình. Nói đúng ra là tôi đã đánh cắp sách từ tủ sách của cha tôi, rồi bằng tiền bán sách lấy trộm ấy mua những món quà đặc biệt nhất tặng người thân của mình. Ý tốt trong sáng ấy cũng không thay đổi một sự thật phũ phàng là tôi và đám bạn bè đã lấy trộm các tác phẩm Jókai từ tủ sách của cha tôi, và lão buôn sách cũ, lão đầu nậu sách đội mũ màu đen để râu quai nón kia biết chắc là lũ trẻ con từ tám đến mười tuổi không thể có Những đứa con của người có trái tim đá một cách tử tế. Loạt sách kỷ niệm Jókai đã khuyết đi khá nhiều cho đến khi tôi vào trường trung học.

Loạt sách “Các nhà văn xuất sắc Hungary” đóng bìa màu nâu đỏ, chữ vàng, có nhãn gắn bản sao chữ ký của các tác giả trên bìa lót chiếm một giá sách dài. Cuốn nào thiếu trong bộ sưu tập này thì có thể tìm thấy trong “Tủ sách tranh của các nhà văn xuất sắc”, loạt sách đóng rất đẹp, trên bìa có ảnh tác giả in nổi mạ vàng, điểm các lá tử la lan màu tím, bên trong xen lẫn các hình vẽ minh họa sát với nội dung. Các minh họa có mục đích làm tăng thích thú của người đọc, và chúng diễn đạt một cách đơn giản các ý tưởng ẩn dụ xa xôi của thi sĩ. Tôi đặc biệt nhớ đến một bức vẽ trong “tập hợp các sáng tác” của Reviczky Gyula[72] - một cuốn sách mỏng -, minh họa bài thơ “Người hành khất hát”, và đúng là nó vẽ một người ăn xin mù, một ông già râu dài, ngồi dưới chân một bức tường đá trong vườn, đang chơi đàn hạc. Lần nào giở đến trang này tôi cũng khóc, rồi đọc bài thơ đơn giản và buồn này. Tôi vẫn thấy rõ màu bìa các cuốn sách, thấy bìa màu xanh thẫm của các cuốn Kho tàng tiểu thuyết cổ điển, màu nâu của cuốn Những ghi chép thời kỳ lưu vong của Kossuth[73], những tác phẩm bìa xanh nhạt của Herbert Spencer[74], tập Thế giới động vật màu nâu thẫm của Brehm[75], một loạt sách khoa học tự nhiên đóng bìa đẹp, trong đó có mấy tập mang tên Con người, Trái đất và Vũ trụ, đặc biệt là tập sau cùng hết sức thu hút tôi, và ngay từ khi ấy tôi đã coi đó là một việc làm táo bạo, cả về phía tác giả lẫn nhà xuất bản, khi tập hợp lượng tư liệu khá lớn, gồm những vấn đề lớn nhỏ chi tiết của vũ trụ vào tập sách duy nhất này. Tôi còn nhớ một cuốn sách khổng lồ, bìa được trang trí các viên đá và mảnh kim loại, giới thiệu quá trình lập quốc của dòng họ Árpád[76] bằng cả văn viết và hình vẽ, nhân viên bán sách có lẽ phải rất giỏi thì mới bán được cuốn sách khủng khiếp này cho gia đình tôi. Cuốn Truyền khẩu và Kho tàng giai thoại Hungary của Tóth Béla, mấy cuốn của Herczeg và Tömörkény, những tác phẩm Người hâm mộ và Thời gian khắc nghiệt của Kemény[77], vài tập thơ xuất bản từ lâu của Arany[78], Vörösmarty[79] và Petőfi[80] và cả một cuốn của Pekár[81] cũng thấy trên giá sách, tiểu thuyết Trung úy Dodo. Cuốn sách “hiện đại” đầu tiên giành được quyền có mặt trên giá sách là tác phẩm Vàng ròng của Moricz[82]. Thời gian ấy cha tôi đặc biệt bị cuốn hút và ưa đọc các nhà văn Hung cổ điển, chẳng hạn tối tối ông thường đọc Kölcsey[83], Kazinczy, và cả Gvadányi[84]. Sau này khi tôi mang những cuốn sách “Phương Tây” về nhà, những biếm họa văn học của Karinthy[85] đặc biệt thành công; đa số những tác giả bị giễu cợt chưa được biết tới - Ady[86] chỉ được phát hiện qua giới thiệu của Rákosi[87], Kosztolányi[88], Babits[89] cũng chỉ được nghe nói đến qua các cuộc tranh cãi về chính sách văn học nhưng người ta vẫn xem những bức biếm họa với sự ghi nhận. “Họ viết như thế đấy” - người ta nói. Và bằng cách gián tiếp như vậy cuốn sách nổi tiếng của Karinthy đúng là đã làm văn học hiện đại được ưa chuộng.

Thứ Hai nào cũng có một người lưng còng, nói ngọng đến tận nhà, khoác trên lưng một túi da, chào mời các tập san Thế giới Tolnai, Thời mới, Velhagen and Klasings Monatshefte và giới thiệu danh sách đủ các loại tạp chí văn học trong ngoài nước. “Đây rồi, nó đây rồi,” - ông ta hát từ ngoài cầu thang, nhiệt thành và đau đớn, như thể việc tờ Blatt der Hausfrau[90] đến là một sự kiện trọng đại. Và đúng là chúng tôi đã hồi hộp chờ đợi, Ông mang “văn học”, “văn hóa” đến cho đời sống tỉnh lẻ của chúng tôi. Sau đó hai chục năm tôi không nhìn thấy ông. Hai thập kỷ sau, khi tôi quay về thành phố, trong số những người cũ tôi gặp lại có cả con người nhỏ thó này, ông chặn tôi lại trên phố, nhìn tôi từ đầu đến chân bằng ánh mắt quen thuộc, và tin cậy đưa tay lên che miệng thầm thì: “Tôi đã mang văn hóa đến khắp thành phố này trong ba chục năm; anh có biết cuối cùng đã ra sao không? Tôi đã rơi vào hố phân”. Ông phủi tay và bỏ tôi lại góc phố. Tôi đã hỏi thăm về ông và được biết sự việc đáng buồn ấy đúng như ông nói; với cái chiếc túi da chất đầy “văn hóa” trên lưng ấy, ông đã rơi vào một hố phân và suýt chết ngạt. Một hình tượng thật thô thiển, nhưng tôi vẫn cảm thấy con người phân phát văn hóa tiểu thị dân nhiệt thành này không thể bị giáng xuống một kết cục khác.

9.

Những người ở ngủ trong bếp. Dù căn hộ có rộng rãi đến đâu đi nữa, những căn nhà của các gia đình tỉnh lẻ trước đây nhiều khi có tới mười-mười hai phòng dành cho người trong nhà, nhưng bà đầu bếp và cô người ở vẫn ngủ ngay trong bếp, nơi suốt ngày họ nấu nướng và rửa dọn. Buổi sáng họ rửa ráy ở chỗ vòi nước trong bếp, cũng là nơi đổ nước bẩn và cặn bã vào. Kết quả là hầu hết các nhà đều có mùi hôi thối lưu cữu, dù có thông gió bao nhiêu lần trong ngày đi chăng nữa. Tình trạng dơ dáy tồn tại một cách khó hiểu, nhưng chẳng ai để tâm đến, xã hội được sắp đặt mặc nhiên như vậy, người nhà sống trong tám, mười phòng, trong các phòng có đàn dương cầm, đồ vật trang trí bằng đồng, rèm cửa ren, các tủ đầy sách, đồ bạc và đồ gốm, tất cả đều sạch bóng, người ăn kẻ ở suốt ngày lau bụi và dùng chổi lông xua “vi trùng”, bàn ăn được bày biện sạch sẽ và cẩn thận, đồ ăn trên bàn thơm ngon và được nấu nướng cầu kỳ, còn những người ở cả ngày nấu nướng, sấy hoa quả trong hơi thức ăn nhà bếp, hơi người lẫn với hơi thức ăn, rồi đồ ăn sau đó được đưa lên bàn gia chủ. Không ai suy nghĩ về việc này. “Tình trạng xã hội” của người ăn kẻ ở trong các gia đình Hungary đang tư sản hóa đầu thế kỷ rất đặc biệt. Họ không thuộc về “những người vô sản” - khái niệm này khi đó mới chỉ được sử dụng trong các văn phòng của đảng -, họ cũng không phải là “người làm công ăn lương”, họ không mấy biết về vị thế của mình trong xã hội. Đơn giản họ chỉ là người ở. Họ được trả công rẻ mạt - rẻ mạt hơn cho bất cứ người làm thuê nào, mạt hạng hơn cả người làm công nhật nhưng phải làm việc đến kiệt sức, và nếu xảy ra cãi cọ, thì ngay lập tức họ bị tống khứ khỏi nhà, dù đã làm ở đó đến hai chục năm thì cũng mặc. Đổi lại, họ “cái gì cũng có”, như các bà chủ tiểu tư sản nói, “được ăn, được ở”, còn cần gì hơn thế nữa? Chỗ nằm là một thùng to có ngăn kéo đặt trong bếp, chất đầy “vỏ chăn gối con ở” màu đỏ hay lòe loẹt - ban đêm họ kéo ngăn kéo phía dưới ra và ngủ trong đó -, đồ ăn thì tất nhiên thay đổi tùy nơi, nhưng ngay cả vào thời kỳ nước Hung sung túc trước chiến tranh, người ta vẫn “quy định” dành cho người ăn kẻ ở đồ ăn từ những đĩa thức ăn thừa, cắt cho họ khẩu bánh mì hằng ngày, đong sữa, cà phê - dĩ nhiên những người ở chỉ được uống thứ cà phê phụ phẩm -, và người ta còn đếm cả đường viên cho vừa đủ. Buồng đựng thức ăn trong đa số các nhà được khóa kín. Nếu người ở bị đuổi, trong giây phút cuối cùng bà chủ nhà tử tế còn kiểm lại đồ đạc trước khi tống họ ra khỏi nhà, thực sự là một cuộc khám người, đồ đạc đã gói ghém của người ở bị soi xét cặn kẽ, người ta tìm khăn mặt, thìa bạc, vì ai cũng biết rằng “con ở nào cũng ăn cắp”. Bà chủ nhà kỹ tính khám xét ngay cả khi người ở “được miễn nhiệm” đã phục vụ trong nhà hàng chục năm và chưa bao giờ trong nhà mất mát dù chỉ một cái kim sợi chỉ. Bản thân những người ở cũng không phản đối việc khám xét hạ nhục này, họ coi điều đó là tự nhiên. Nhiều khi mối nghi ngờ “nuôi ong tay áo” của bà chủ nhà được chứng thực là đúng - người ở cũng hay thích ăn cắp, chủ yếu là khăn tay, quần tất dài, khăn mặt. Nhìn chung là có nhiều chuyện không hay với đám người “ong nuôi tay áo” này. Thời niêu thiếu của tôi đầy các ký ức về bi kịch người ở. Các bà đầu bếp thường uống rượu, đặc biệt họ thích uống rượu rum, họ muốn quên đi thực trạng bi đát của mình nhờ chất men say, quên việc “họ có tất cả những gì cần thiết”, mà trước hết là nơi ăn chốn ở, thực không sao hiểu nổi điều này. Các cô bảo mẫu thì chạy theo đàn ông, rồi sinh bệnh tật, đau ốm, bê trễ công việc, đặc biệt các cô gái người Slovak có tiếng lẳng lơ. Trong gia đình, vị thế của người ở bao giờ cũng thấp hèn, nhưng thời xưa đúng là người ở bao giờ cũng được coi gần như người trong gia đình, gia chủ tận dụng hết mức, họ phải làm việc cho đến lúc chết, được trả công rẻ mạt hoặc không trả tí gì, nhưng đổi lại họ được coi như người trong nhà, được chu cấp cả lúc đã về già. Gia chủ thời trước thỉnh thoảng có khi đe dọa, tát hay phạt con ở, họ có quyền sinh quyền sát, nhưng họ giữ người ở lại trong gia đình lúc tuổi già. Nếu được gia chủ cho phép đi lấy chồng thì người ở được chu cấp các thứ cần thiết, có khi cả chồng cũng được nhận vào làm; tựu trung lại là nhà chủ lo lắng cho người ở, coi họ như một thứ họ hàng xa ở đẳng cấp thấp hơn. Còn trong gia đình tiểu thị dân, người ở không phải là thành viên trong gia đình. Từ quan niệm chủ nhân thời trước, người ta chỉ thừa kế sự ngược đãi, quan hệ giữa gia chủ và người ở thiếu sự gắn bó mang tính chất gia đình và ý thức trách nhiệm xã hội. Trong đa số các trường hợp, người ta cho nghỉ việc người ở đã về già, hết khả năng làm lụng, chẳng cần lý do gì đặc biệt, có khi chỉ vì họ “đã chán” người ấy.

Không có gì đáng ngạc nhiên, nếu thấy các bà chủ nhà phàn nàn về “sự vô ơn” của người ở trong thế giới đã thay đổi này. Người ở, dù có vẻ tuyệt vời đến đâu, cũng không còn “gắn bó” với bà chủ, không còn muốn “sống chết” vì gia đình nơi họ ăn ở, nhưng bất cứ lúc nào cũng có thể đuổi họ ra đường, khi đã vắt kiệt sức hoặc không ưa họ vì điều gì đó. Người ở sống với nỗi nghi ngại rằng họ sẽ không ở lâu với gia đình, dù gia chủ có nói năng với họ bằng giọng điệu thân thiện đến thế nào. Thế là các cô người ở bắt đầu uống rượu, chạy theo đàn ông, đánh cắp đường viên và khăn lau, tạo ra lý do để các bà chủ khẳng định định kiến đã có sẵn đối với giới người ăn kẻ ở nói chung. Gia chủ xưng hô với người ở thân mật như với con cháu, còn các con ở gái thì chào ông chủ là ông hay ngài. Song những điều như vậy đã trở thành truyền thống, thành một ký ức đẹp, thân thiện trong một thế giới có đẳng cấp, nền nếp, cái thế giới đó giờ đây không còn nữa, gia chủ thế hệ mới không còn ý thức về nhân ái và bảo trợ, dẫu chỉ là tương đối. Có lẽ trong một ngàn gia đình tiểu tư sản mới có một gia đình nuôi người ở đến tận lúc về già. Trong gia đình tôi, tình trạng thay đổi người ở liên miên cũng đưa đến nhiều khuôn mặt mới. Hai người ngủ trong bếp, một bà đầu bếp già to béo và dưới quyền cai quản của bà là một cô hầu phòng trẻ, một cô bảo mẫu ngủ trong buồng cạnh bếp, thường là một người vùng Moravia hay một cô giáo vùng Silesia[91], dạy bọn trẻ chúng tôi nói tiếng Đức. Đương nhiên chính những tiểu thư này cũng làm các việc trong nhà, họ tự dọn dẹp phòng ở của mình, và giữ ngăn nắp trong phòng trẻ con, là và may vá quần áo, tuy nhiên họ rất chú ý đến sự khác biệt xã hội giữa họ với những người ăn kẻ ở khác trong nhà, dù trong đa số các trường hợp chính họ cũng xuất thân từ nông dân. Trưa và tối, họ ăn cơm cùng gia đình, nhưng không tham gia các câu chuyện, họ cũng chỉ được nhắc nhở chúng tôi bằng cách nheo mắt hay bằng các cử chỉ im lặng trong khi ăn, vì mẹ tôi không thích họ mở miệng khi có mặt cha tôi.

Bọn trẻ và người ở thường sống hòa thuận với nhau, bên ngoài thế giới của người lớn và “ông bà chủ”, có chút nương tựa vào nhau trên một mặt bằng xã hội giống nhau. Mẹ tôi rất nghiêm khắc đòi hỏi chúng tôi phải đối xử lịch sự với những người ở; nếu chúng tôi yêu cầu được phục vụ điều gì đó quá đáng là bà mắng ngay, và bà rất để ý nhắc chúng tôi phải lịch sự cám ơn mọi sự giúp đỡ dù nhỏ nhất. Khi cha tôi chuyển sang căn phòng rộng hơn trong ngôi nhà riêng của ông, ông bố trí căn phòng mái vòm cạnh bếp cho người ở; tôi không nghĩ trong thành phố có được đến mươi nhà bố trí cho người ở ngủ trong phòng riêng. Trong ký ức thời niên thiếu của tôi, những gương mặt dễ thương, bím tóc vàng, những cô gái người Slovak mười lăm, mười sáu tuổi vẻ non tơ như một chú bê con, chân đi ủng dạ, người nghèo hơn thì quấn xà cạp, đến từ các vùng quê lân cận, vai đeo túi đồ đạc sơ sài đựng một bộ quần áo đủ thay, một cuốn Kinh cầu nguyện và các bức tranh Thánh, họ đến và đi, vô danh tính, như thể là những người chị em sinh đôi trong cùng một gia đình. Tôi không nhớ nổi khuôn mặt của một ai, nhưng tôi nhìn thấy họ, áo quần rách rưới, mũi đỏ vì lạnh dưới trời giá rét mùa đông, họ đến từ một làng nào đó đầy tuyết phủ, từ Kavecsán hay từ Miszlóka, từ những căn nhà nông dân tường đắp đất, trong nhà đã hết bánh mì làm từ yến mạch cả vào dịp Giáng sinh, và người ta sai các cô gái đi xin việc làm trong thành phố. Tiền công hằng tháng cho một cô gái như vậy là bốn, năm forint, dĩ nhiên chỉ sau khi đã làm mấy tháng, đã học được đôi điều và không đánh rơi vỡ tất cả những gì cầm trên tay. “Đi với lính tráng” bị cấm, mỗi tháng người ở chỉ được rời khỏi nhà một lần, bất quá là hai lần, vài tiếng vào Chủ nhật - đến bốn giờ rửa nồi niêu bát đĩa xong, năm giờ chiều mặc quần áo để đi, đến tám giờ đã phải quay về. “Điều 13 trong bộ luật năm 1876 về quan hệ giữa người ở và chủ nhà” - ngày nay vẫn còn hữu hiệu và trên trang ba của mọi cuốn sách hướng dẫn người ở có thể đọc được đều xác định “người ở… kể từ khi đến nhận việc được coi là thành viên của gia đình người chủ”, nhưng trong thực tế quan điểm tiến bộ này chỉ được áp dụng chiếu lệ. Điều luật lao động này xác định các quyền và nghĩa vụ của người chủ và người ở, có thể nói là không cân xứng; chẳng hạn “người ở nào đã xin vào phục vụ mà còn ngần ngại, thì theo yêu cầu của gia chủ, có thể bị cưỡng chế về mặt hành chính”; rồi còn “người ở phải để đồ đạc, quần áo và các thứ khác ở nhà chủ, nếu nhà chủ yêu cầu, và nếu nghi ngờ có cơ sở, gia chủ có thể kiểm tra đồ đạc của người ở với sự hiện diện của người ở”, - các gia chủ hay vin vào quy định này. Điều 45 của luật này nói trắng ra rằng: “Người ở phải tôn trọng và phục tùng mệnh lệnh của gia chủ; những lời nói và hành động có thể coi là xúc phạm giữa những người ngoài phạm vi gia đình, không thể trở thành căn cứ để chống lại gia chủ nếu trong đó có ý động chạm tới người ở về mặt danh dự”. Nói gọn lại là gia chủ có quyền mắng nhiếc con ở đến tối tăm mặt mũi, những lời sỉ vả ấy vẫn không “được coi là xúc phạm”. Tầng lớp tiểu thị dân sống với người ăn kẻ ở của họ giữa những điều kiện như vậy.

Các bà đầu bếp, đến tuổi mãn kinh và nghiện rượu, có khi cầm dao dọa chủ, những cô bảo mẫu ngang bướng thỉnh thoảng bỏ trốn; thường chẳng mấy khi có người ở trụ lại một nơi quá một năm. Bên cạnh những người ở thì đám thợ giặt là và thợ may cũng là khách vãng lai thường xuyên của các gia đình, đó là những cô gái ở vùng ngoại vi, đã ăn mặc theo lối tiểu thư, họ có tác động nguy hiểm đến lũ con trai đang lớn, tính khí thất thường trong gia đình. Trong nhiều gia đình thị dân, người ta có ý nhờ các cô hầu gái trẻ giúp đỡ cậu chủ vượt qua thử thách của tuổi dậy thì bằng việc hiến dâng cả những phần kín đáo của thân thể họ. Tôi thường hay nghe thấy các bậc cha mẹ tiểu tư sản thành thị hài lòng kể họ đã thuê được một cô gái trẻ xinh đẹp dạy cậu con trai mới lớn, vì “các cô gái này dù sao cũng sạch sẽ khỏe mạnh” hơn đám đàn bà mà các cậu trai dậy thì thường tìm đến giải quyết nhu cầu lần đầu tiên. Nếu có thai với cậu chủ, cô hầu liền bị đuổi việc, và ông chủ hào phóng - thay vì đóng vai trò ông nội đàng hoàng của đứa trẻ - sẵn sàng trả cho cô gái tám đến mười forint tiền trợ cấp với sự hãnh diện ngấm ngầm nào đó. Việc này đã trở thành thói quen.

Tôi cảm thấy người ở như những người thân thuộc, tôi gần gũi họ, lúc còn bé tôi thích ngồi với họ trong nhà bếp đã lau sạch, bên cạnh lò sưởi ấm áp, nghe những câu chuyện mê tín nhảm nhí, những ước ao vô nghĩa của họ, cho đến khi nào bị mẹ phát hiện đuổi về phòng. Trong đám hỗn độn những khuôn mặt bao nhiêu người ở chỉ nổi bật lên hình ảnh khủng khiếp của một bà già nghiện rượu tên là “bà Hajdú”, nhiều lần xuất hiện ở nhà tôi, tay cầm dao mài sắc, say xỉn, vào lúc mất trí, bà muốn giết lũ trẻ con, giết mẹ tôi, bà khua múa loạn xạ, đám cảnh sát được gọi đến cũng khó nhọc lắm mới giữ nổi bà. Bà Hajdú thường đến ban ngày, bất chợt như một sứ giả của số phận mù lòa trong các bi kịch Hy Lạp, và những người ở, người lớn, trẻ con vừa hét lên vừa chạy trốn vào các buồng nhỏ, vào hầm và tầng áp mái; bà già điên khùng khua con dao sắc lẻm đi dọc các hành lang trong nhà, như một mụ phù thủy trong cổ tích đi tìm trẻ con để chén bữa tối. Bà Hajdú là một trong những nguyên nhân gây nên chứng loạn thần kinh tuổi thơ và sự nhạy cảm thái quá của tôi, tôi sợ bà như những sắc dân hoang sơ sợ ma quỷ. Chả là tôi đã học được nhiều điều mê tín, nỗi sợ hãi quỷ tà từ những người ở. Bà Hajdú tác oai tác quái trong nhà cho đến một ngày “rượu mạnh bốc thành lửa trong người”, và chúng tôi may mắn được giải thoát khỏi bà; có dễ phải mất đến mấy năm, cho tới khi Tự nhiên quyết định giải pháp đáng mừng này. Không một ai nghĩ rằng bà Hajdú đơn thuần mang bệnh, bà mắc chứng hoang tưởng, lẽ ra phải đưa bà vào trại tế bần. Người ta không đưa người ở tới trại tế bần, có lẽ đó là nơi quá sang trọng đối với họ.

Quản gia là một người Hajdú[92] Hung nom oai vệ, đi ủng hai ống cứng, bộ ria vuốt nhọn hoắt, như một họa phẩm tuyệt hảo của Jankó János[93]. Ông từng là vệ binh ở Tòa Thị chính, đi những đôi ủng đánh xi bóng loáng, mặc quân phục tua rua; một người Hung lạnh nhạt, kiêu ngạo, bằng giá nào cũng không chịu cầm cây chổi. Dĩ nhiên là bà vợ ông ta làm việc nhà, rồi chính bà phục dịch con người cao ngạo này, và kiếm tiền nuôi hai cậu con trai, những đứa bạn dễ thương của tôi, một đứa học nghề thợ máy và sau này đi làm thủy thủ; đứa kia học lên cao hơn, mẹ nó cho ăn mặc diện, đào tạo thành người sang. Lối sống sang trọng và khoản rượu hằng ngày cho ông quản gia, giấy bút, quần áo ăn diện cho hai đứa con trai đều từ tay bà vợ già của ông mà ra: tiền xu lẻ trả công mở cổng, tiền đổ rác, tiền giặt là, bà giặt, cán, là cho cả khu nhà. Bà đã nuôi dạy hai cậu con trai nên người, chúng học hành xong, rồi cả hai đều chết trong chiến tranh. Thế là bà già bắt đầu uống rượu, và rồi người ta đuổi cặp vợ chồng nghiện ngập ra khỏi nhà.

10.

Tòa nhà và căn hộ chúng tôi ở là như vậy. Cửa sổ phòng ăn nhìn ra một khách sạn lớn ở đối diện, khách sạn vĩ đại nhất ở miền này của đất nước, nơi Hoàng đế Franz Josef[94] đã ở và ăn trưa một lần, khi diễn ra cuộc tập trận được tổ chức trong vùng. Trên tầng hai của khách sạn, đối diện với các cửa sổ phòng ăn nhà tôi, là các cửa sổ của “phòng Đế Vương”, một lần khi cậu em trai tôi bị bệnh ban đỏ, chúng tôi đã ngủ trong căn phòng sang trọng đó, và cả đêm tôi thao thức vì hồi hộp. Một lão chủ quán tóc hung đã thuê phòng ăn của khách sạn, lão ta kê hóa đơn đắt đến khiếm nhã vào chuyến thăm của nhà vua, viên sĩ quan tùy tùng của vua Franz Josef thấy món cá rõ là quá đắt, bèn nghiêm khắc cảnh cáo lão chủ quán tham tiền vì lão đã làm thành phố phải hổ thẹn. Phòng ăn của khách sạn mở ra một gian khổng lồ, nơi tổ chức các buổi hòa nhạc, đọc sách, vũ hội, và những “vũ hội dượt” của các trường khiêu vũ, những cuộc vui trẻ con với hồi ức về mùi nước hoa, vẻ rực rỡ và choáng ngợp. Dạy khiêu vũ và phép ứng xử cho lớp trẻ của thành phố trong một căn phòng trên gác của khách sạn là một ông thầy già, thọt chân và anh chàng phụ giáo trẻ bảnh bao đến hút hồn, anh chàng T., thường xức thứ nước hoa gì đó sặc mùi quế từ đầu đến chân, có lẽ cái mùi rất mạnh và phản cảm này làm tôi sợ anh ta, tôi không nghe những lời chỉ bảo của anh, và chẳng bao giờ biết khiêu vũ. Gian phòng thắp đèn khí gas, và các vũ nữ nhỏ bé nhảy tung tăng cùng những dải băng bay lượn theo âm thanh của chiếc đàn dương cầm lúc nào cũng chỉnh âm thấp, vũ điệu “Boston” đang thịnh hành, chúng tôi còn học các vũ khúc Polka[95] đặc biệt, như điệu Landler Tirol[96]. “Đây là một vài động tác mà bạn sẽ cần đến trong cuộc sống”, ngài K., ông thầy thọt, nói với cậu học trò thuận chân trái bất hạnh. Trong chiếc áo khoác mỏng màu đen, ông nhảy loi choi giữa “nhóm trẻ thuộc các gia đình khá giả trong thành phố”, thị phạm các động tác mà chúng sẽ cần đến trong cuộc đời. Một trong những động tác như vậy - sự sáng tạo độc đáo của ngài K. - mãi mãi ăn sâu vào ký ức tôi: người bạn nhảy tiến lại gần vũ nữ từ phía sau, bằng bước đi gợi nhớ đến bước nhảy của một con dê đực, lúc ngó từ bên phải, lúc ngó từ bên trái, vào khuôn mặt của người bạn nhảy nữ đang bước nhịp ba đung đưa và mỉm cười thẹn thùng chờ đợi. Mùi sáp thơm bôi tóc, mùi tóc trẻ em, mùi mồ hôi từ các cơ thể non trẻ và mùi khí gas cố hữu trộn lẫn với mùi nước hoa quế lan tỏa trong phòng, tạo thành một ký ức hồi hộp vĩnh viễn không bao giờ quên, cái mùi tình yêu con trẻ ấy đến nay tới nay tôi vẫn còn nhận ra, hễ nghe thấy tiếng nhịp ba của điệu Polka ở một nơi nào đó.

Từ cửa sổ phòng ăn cũng có thể nhìn ra cái quảng trường rộng, lát đá, nơi sáng sáng tụ họp đám người chở hàng thuê, dân chợ. Một bức tranh nhiều màu sắc, rực rỡ như một phiên chợ Á châu nào đó. Ở góc quảng trường này, dưới cửa sổ nhà chúng tôi, trưa nào cũng vang lên bản circumdederunt[97] hay khúc nhạc tang của các đám tang nhà binh, tấu lên bởi đội kèn đồng. Các cha cố chỉ đi bộ tiễn những người chết trong thành phố đến chỗ này, tại đây họ làm lễ thánh ban phước cho linh cữu, rồi cha cố, những người rước đuốc và gia tang ngồi lên xe kéo, và từ đây những chú ngựa được phục sức đồ tang, cài lông đà điểu đen bắt đầu kéo xe tang chạy nhanh hơn về phía nghĩa địa. Đúng hai giờ trưa, cả chục năm dài trong thời niên thiếu của tôi, gần như mọi buổi trưa, khi cô hầu phòng đem mì sợi vào là dưới cửa sổ vang lên bản hành khúc tang, tôi nghe tiếng hát bi ai của ông cố đạo bằng tiếng Latinh, những âm thanh tang tóc trầm đục run rẩy của dàn kèn đồng - và gần như mỗi buổi trưa sự tuyệt vọng và nỗi buồn lại quặn thắt tim tôi. Sự tuyệt vọng này không phải do bí ẩn không thể hiểu nổi và nghiệt ngã của cái chết gây ra trong tôi, mà do các nguyên tắc giáo dục nghiêm khắc của mẹ tôi, bà đã cấm hẳn không cho chúng tôi nhảy khỏi bàn ăn để xem đám ma của đủ loại người dưng ở tận đâu đâu. Nếu là đám tang lính, thì chừng một tiếng rưỡi sau đội kèn đồng lại diễu qua dưới cửa sổ, nhưng lúc này họ đã chơi những bản nhạc vui, dồn dập mạnh mẽ như thể loan tin về “chiến thắng của cuộc sống trước cái chết”. (Một cô bảo mẫu giải nghĩa sự hào hứng của dàn quân nhạc trở về từ nghĩa địa như vậy.) Một dạo, sự lộng lẫy của các đám tang nhà binh đã làm cho nhiều lính tráng tự tử; các chàng trai nông dân đa cảm đã thú nhận trong những lá thư tuyệt mệnh là họ ghen tị với danh dự của người bạn đồng ngũ cùng làng vừa được chôn cất long trọng, họ cũng không thể bỏ qua hành động can trường ấy, họ đi theo người bạn tốt và yêu cầu gia đình, thân quyến và bè bạn đừng tiếc công sức, hãy đưa tiễn họ đến nghĩa địa với dàn kèn đồng. Một cơn dịch lây lan trong đám lính trơn, họ đua nhau dùng vũ khí công vụ tự kết liễu đời mình, để người tình trong làng có thể nhìn thấy đội kèn đồng đưa tiễn người yêu về nơi chín suốt. Sau này các nhà chức trách quân đội cấm chôn cất lính tự tử với dàn kèn đồng và đội danh dự. Nạn dịch thuyên giảm, lính tráng cân nhắc có nên tự tử nếu không có dàn nhạc đưa tiễn nữa hay không.

Trong một ngôi nhà một tầng ven quảng trường rộng thênh thang, người ta đong bán loại rượu vang chua Helmec[98], trong một quán rượu tên là “Giấc mộng vàng”, suốt ngày chật ních dân chở hàng thuê. Khu vực này là thiên đường của trẻ con. Người ta nấu nướng từ sáng đến trưa trong các bếp di động ngoài chợ, những người có nét mặt vùng Trung Á, đội mũ, mặc áo khoác da cừu đứng bên các xe ngựa kéo bán hàng, tay cầm roi da, kiêu hãnh và kiên nhẫn không gì lay chuyển nổi; những người chở hàng từ Abaúj, Borsod, Zemplén và Gömör đem đến đây hàng hóa thời vụ vào phiên chợ lớn, rồi những người đánh xe Slovak đi ủng nỉ, mũ vành tròn, dây lưng da to bản, họ bán củi, nấm rừng, pho mát sữa cừu, pho mát sữa dê, và pho mát vụn nhồi trong dạ dày cừu. Những gánh xiếc rong cũng dựng lều bạt trên quảng trường này, cũng tại đây rạp chiếu bóng đầu tiên của thành phố đã được dựng nên, lưu động từ thành phố này sang thành phố khác với chương trình nghèo nàn, với máy phát điện riêng, người giới thiệu chương trình riêng. “Vua Salamon giơ tay phải lên!”, người thuyết minh kêu lên từ một góc tối của buồng chiếu, và quả thật trên màn ảnh rung rung vừa xuất hiện một hình người mờ mờ đưa tay lên. Rạp chiếu bóng lưu động ít quan tâm tới các ngôi sao, đạo diễn, phục trang; đúng là khán giả cũng chất phác hơn, chúng tôi bằng lòng với điều kỳ diệu đơn giản, nín thở theo dõi bức ảnh chết bỗng trở nên sống động. Cái quảng trường hình vuông, rộng rãi này lúc nào cũng có các trò vui mắt hấp dẫn. Những tay chơi trò bịp bợm, các diễn viên nhào lộn, nghệ sĩ ảo thuật lang thang, các hipodrom[99] các panoptikum[100] cũng thường hạ trại ở đây, ở đây có thể nhìn thấy “sự phát triển của thai nhi”, và “Đức Giáo hoàng Leo XII trên giường bệnh, đúng bằng người thật, trong trạng thái hấp hối”, lồng ngực bằng sáp của Giáo hoàng nom nhợt nhạt cử động phập phồng nhờ một cơ cấu, và mãi về sau tôi còn mơ thấy hình ảnh kinh hãi của ông già sắp chết. Cũng ở đây tôi đã thấy menagerie[101] đầu tiên, điều này làm tôi choáng váng, lần đầu tôi thấy các loài vật trong kiếp nô lệ, sau lưới sắt, khung cảnh không thể chịu nổi, nó làm tổn thương lòng tự trọng của tôi, và tôi đã vận động bọn trẻ trong khu nhà tôi ở “giải phóng những con thú”. Trên quảng trường này tôi đã chứng kiến cuộc đấu tranh giai cấp đầu tiên, ít nhất thì cũng là một dạng bùng phát sơ khai, vô thức nào đó của nó: một chiều Chủ nhật mấy người thợ làm thuê lang thang trên quảng trường đã choảng nhau với gã chủ thầu ăn bớt tiền công của họ, đám cảnh sát xông lại giúp gã chủ thầu mặc áo khoác dài đang bị vây hãm, những người lính có mặt trên quảng trường quay ra đánh nhau với cảnh sát, cuộc ẩu đả diễn ra trên một góc quảng trường chật kín gái quê mặc váy và những người nhà quê đội khăn hồ cứng lòe loẹt, áo choàng lông màu đen cùng đám lính tráng vận đồng phục, sau một lúc máu bắt đầu chảy, thấy lóe lên những lưỡi dao nhíp và lưỡi lê, không ai còn biết vì sao và ai tấn công ai, cứ như một cơn giận dữ cổ xưa đã bùng phát mà chẳng cần đến nguyên cớ gì… Chúng tôi đứng trên ban công nhìn “cuộc cách mạng” đặc biệt kết thúc bằng việc một đại đội cảnh binh được điều động tới; đoàn cảnh binh đầu đội mũ gắn lông gà trống bay lất phất, đeo găng tay trắng, súng đã giương lê trên vai, tề chỉnh nhịp nhàng, đều bước tiến đến, trước khi họ kịp dàn hàng tấn công, đám ẩu đả trên quảng trường đã lủi hết. Đó là một buổi chiều đáng nhớ. Hình như người ta không hoàn toàn hiểu nhau, giữa họ có mối hằn thù khủng khiếp mà lúc này hay lúc khác họ cố che giấu, và tất cả những gì tôi nhìn thấy trước biến cố đó, cùng với những điều đã mắt thấy tai nghe trên quảng trường lớn, tất cả những gì từng có thể nhìn thấy từ cửa sổ căn nhà xinh xắn của chúng tôi đều chỉ là ảo ảnh, vào buổi chiều hôm ấy lần đầu tiên tôi đã thấy một điều gì đó “đích thực” từ thế giới. Tôi cảm thấy như vậy.

11.

Sau những khoảng thời gian đều đặn, một chiếc xe đốt bằng củi bên trên đặt khối hình hộp lại lọc cọc lăn dọc Phố Chính, về phía Csermely, một khu nghỉ hè của thành phố. Mấy chục năm trước khi có tàu điện, cái phương tiện giao thông hình thù kỳ dị ấy đã giải quyết việc đi lại trong thành phố, còn khách du lịch thì chủ yếu sử dụng nó vào mùa hè. Ngay từ lần rơi đầu tiên tuyết đã phủ kín phố xá, con tàu nhỏ cũng bị bỏ không trơ trọi hàng tháng và chỉ đến mùa xuân mới lại nghe tiếng còi quen thuộc rít lên, tiếng chuông đơn điệu, quá to của đoàn xe lửa rung lên trên con phố rộng. Trên con Phố Chính dài - những người hiểu biết đoán nó “dài đúng một ki lô mét” -, các quý ông đi dạo phía bên này, còn phía bên kia là những người ở, lính tráng và các thành phần nghèo hơn của xã hội. Dân có máu mặt rất giữ gìn, chỉ khi thật cần thiết họ mới đi sang “nửa vô sản” của con đường; thói quen hình thành từ hàng chục năm đã chia dân đi dạo trên đường phố ra làm đôi như vậy, những người ở cũng cẩn thận không lạc sang nửa “sang trọng” bên kia đường, và quả thật làm sao họ có thể “hòa nhập” vào nhau trên đường phố, khi trong các lĩnh vực khác của đời sống, ở những dịp khác, họ cũng không thể hòa trộn với nhau, như nước với dầu? Cuộc dạo chơi bắt đầu lúc mười hai giờ trưa trên phía “sang trọng” của con phố, rồi người ta lại tụ họp sau sáu giờ chiều. Các luật sư, sĩ quan, công chức hàng tỉnh mặc áo choàng lông thú Ba Lan, chân đi ghệt đứng ở một góc sân nhà thờ, trên khu đất gần tháp Orbán, trong lối phục sức của đám thanh niên thượng lưu thành phố có thể cảm thấy mốt thời trang vùng Sáros[102] cách thành phố này không xa. Dân chúng tập hợp trước nhà hát, trước sân nhà thờ và tòa lâu đài của một vị bá tước trên Phố Chính, đám đông lịch thiệp, đúng vẻ thị thành dạo chơi ở đây vào buổi tối, và từ đám đông trang phục dân sự tối màu thỉnh thoảng lóe lên một đốm sáng, chiếc áo choàng màu kem của các “tu sĩ trắng”. Những đức chăn dân xuất sắc này sống một cuộc sống thượng lưu và năng động. Tối tối còn thấy họ mặc áo choàng đen, ngồi trong nhà hát, gi lê màu trắng, và họ đứng ở hàng đầu tiên dưới tầng đất, tựa vào bức vách ngăn dàn nhạc với khán phòng, tay khoanh trước ngực hay đeo găng trắng nâng ống nhòm lên mắt với vẻ tự nhiên bề trên, gật đầu chào những người quen trên các lô ghế, như cách các cha cố cung đình lịch lãm của vua Louis có thể đứng trong nhà hát của cung điện Versailles. Trong đám đông thường xuyên có đủ mặt các tu sĩ dễ thương này, cách ứng xử bình thường, thế tục của họ không hé lộ chút nào về cuộc sống tu hành khắc kỷ; quan điểm tự do, cách ứng xử rất con người và bình dân xuyên suốt sự nghiệp xã hội và khoa học, cũng như những nguyên lý giáo dục của họ.

Đức Giám mục cũng sống trên Phố Chính, trong một lâu đài hai tầng, xinh xắn kiểu Baroque; nhưng dân chúng ít khi nhìn thấy ngài, ngài sống ẩn dật, không bao giờ đến chỗ hội hè, và bóng dáng tao nhã, mảnh mai của ngài chỉ xuất hiện trên các con phố ngoại vi vào lúc hoàng hôn cùng ông mục sư thân thiết hay với một linh mục giúp việc của ngài. Đức giám mục là người có quyền lực lớn; ngài dạy dỗ các thái tử, và sau này triều đình cũng không quên ơn ngài, ngay cả khi ngài đã lui về thành phố nhỏ này. La Mã và Wien nghe ý kiến và tôn trọng các tham vấn của ngài. Ngài là một tu sĩ quyền thế, nhiệt thành, nghiêm khắc và khổ hạnh; về cuối cuộc đời trường thọ của mình ngài xa lánh đám đông, những người hâm mộ chỉ thấy ngài tại các buổi lễ lớn, nhưng khi đó thì trong sắc phục lộng lẫy đặc biệt của Giáo hội. Những lúc khác ngài sống ẩn dật, ngài ngủ trên giường sắt quân nhân như Đức Vua hay các tu sĩ rèn luyện theo một trật tự khổ hạnh và nghiêm khắc. Buổi chiều ngài đi dạo, đội chiếc mũ giám mục may kiểu đặc biệt, chiếc mũ cứng chỏm thấp may từ một loại nỉ cứng bóng như nhung, từ phía sau vành mũ một quả tua màu vàng thõng xuống gáy ngài. Ngài đi găng cả mùa đông, mùa hè, và nếu gặp con trẻ, ngài dừng lại đưa bàn tay đi găng vuốt ve khuôn mặt chúng. Ngài đi trong các khu dân nghèo, trên những đường phố vắng vẻ, và có lần tôi đã mải mê đi theo ngài, bị quyến rũ bởi vóc dáng sang trọng, mảnh dẻ của ngài, đặc biệt chiếc mũ và quả tua vàng cuốn hút bước chân tôi, vì cả thành phố không một ai đội chiếc mũ như thế. Đến một góc phố, nhìn thấy tôi đi theo, ngài liền dừng lại gọi tôi đến gần, ngài hỏi tên rồi nắm tay dẫn tôi về nhà như một chú cừu lạc đàn. Phần thưởng này làm tôi vô cùng tự hào, tôi còn hăng say kể mãi cho mọi người rằng Đức Giám mục, một giám mục thực sự đã cầm tay đưa tôi về tận nhà. Vì hâm mộ ngài, tôi đã quyết định sẽ trở thành tu sĩ để đền đáp ơn đức của ngài, và cùng với cậu bạn gầy gò, con trai một ông nam tước trong quân ngũ, chúng tôi đã chế ra quần áo thầy tu từ váy áo cũ, trang phục cầu nguyện, áo choàng và khăn giáo sĩ, một thời gian dài chúng tôi đã bí mật chơi trò làm lễ mixa, làm lễ kiên tín, lễ rửa tội; tôi là cha cố còn cậu kia là người giúp việc, và tôi đã học thuộc gần hết bài kinh cầu nguyện tiếng Latinh. Đây là một trò chơi đặc biệt: chúng tôi đã bố trí nhà thờ nhỏ của mình trong kho chứa gỗ, dựng một bệ thờ, lấy một cốc uống rượu vang của ông nội làm bình nước thánh, mua bánh thánh từ quán bánh ngọt Ambrózy, và khi người giúp việc dùng mũi dao gõ nhẹ vào thành cốc, tôi nâng cao bình nước thánh rót đầy rượu vang, rùng mình cảm thấy vị bánh quy kem trong miệng đang biến thành thiêng liêng vào giây phút ấy… Một trò chơi không hẳn là lành mạnh, nếu Đức Giám mục biết, chắc ngài cũng chẳng mấy tán thành.

Trong một căn phòng phía sau sân tòa lâu đài của Đức Giám mục, người ta biên soạn tờ báo của Giáo hội. Thành phố có bốn tờ nhật báo, tờ báo của Tòa Giám mục và hai tờ tin của Đảng Công nhân được in bằng tiếng Hung, tờ thứ tư, một tờ nhật báo cũ được phát hành cả trên đất Zipser[103], in bằng tiếng Đức. Các báo sống lay lắt nhờ tiền tài trợ của các đảng, thay đổi biên tập viên liên tục. Đa số biên tập viên tỉnh lẻ vào thời đó là những tay lãng mạn, lang thang, những người làm thuê hay xê dịch, đổi chỗ từ thành phố này sang thành phố khác, từ báo này sang báo khác, và sự ra đi của họ làm chủ các quán cà phê địa phương nuối tiếc. Biên tập viên tỉnh lẻ thường đam mê văn chương, và trong tiệm cà phê, khi không chơi bài, thì trước mặt anh ta là tác phẩm của những “tác giả hiện đại nhất”. Họ đi lang thang trong nước như những prima donna[104], người ta trả công cho họ rẻ mạt đến thảm hại, và họ sống vật vờ bằng tiền thu nhập phụ mà cờ bạc hoặc các chiến dịch tuyên truyền của các bè phái địa phương mang lại. Báo chí khi đó còn là uy tín và quyền lực. Giữa những chàng trai nghèo săn lùng con chữ, ông tổng biên tập báo địa phương được coi là người có quyền lực, con người thông thạo, to béo, đi suốt ngày trong thành phố, thở khò khè vì hen suyễn, nơ thắt ở cổ rung lên dưới cái cằm chảy sệ, tất cả đối với ông là “sự nghiệp chung”, thỉnh thoảng ông lên Pest, ở đó ông đàm đạo với “những yếu nhân cao cấp nhất” về các việc tầm cỡ quốc gia, như sau đó ông tin cẩn rỉ tai mọi người… Dân chúng sợ báo chí. Nhà buôn, giám đốc ngân hàng, công chức trong thành phố thường cố ý khoe khoang trước công chúng rằng họ có quan hệ tốt với báo chí, nhưng những cuộc đời thị dân bằng lặng này vẫn nơm nớp lo lắng cho những bí mật thông thường của họ trước công luận. Ngài “biên tập” là con người có tâm hồn mơ mộng, ông hâm mộ Ady và các nhà thơ hiện đại, nhưng đồng thời ông cũng hay tới thăm văn phòng giám đốc các quỹ tiết kiệm, nơi có lẽ ông tranh luận về cả những việc khác chứ không phải về văn học và thi ca. Vì vậy mà người ta sợ dân báo chí, và nhìn chung người ta ghét họ. Sau này khi gia đình tôi đánh hơi thấy tôi lảng vảng quanh đám báo chí ở Pest, mọi người coi tôi là đã hỏng, cứ như thể tôi đi dọn xác súc vật hay làm đao phủ không bằng. Vào thời đó nhà báo còn chưa thuộc vào tầng lớp thị dân tỉnh lẻ, người ta chào anh trước, nhưng không mời anh ta tới dùng bữa trưa. Trong nấc thang xã hội, nhà báo chỉ đứng trên người đóng vai tình nhân trong gánh hát địa phương chút ít. Tình trạng xã hội và kinh tế của nhà báo chỉ thay đổi đáng kể và theo hướng tích cực trong thời gian gần đây.

“Ban biên tập” hay được đặt trong một căn phòng tối lờ mờ gần kề xưởng in, người ta còn bố trí ở gần đó nhà kho, phòng xuất bản, và không thể thiếu được nơi buôn giấy; mùi chua lòm của giấy cũ bẩn trộn lẫn với hơi mực in và bột chì nồng nặc khó thở, ông “tổng biên tập” ngậm xì gà ngồi sau bàn làm việc, và căng óc nghĩ đến khoản tiền trả một cục của chính phủ, hay đến cách làm sao giành được các mối in ấn có hời của nhà nước, ở bàn bên, một biên tập viên vừa đặt điện thoại xuống sau cú gọi từ Pest, qua cửa ra vào gắn kính lọt sang tiếng máy in và tiếng hát của cô gái làm trong xưởng. Một nơi đầy mê hoặc, ai đã một lần biết đến bầu không khí của nó đều bị cuốn hút. Ở phòng bên cạnh, trên một tấm phản cao, trong cái tủ đựng chữ in được chia thành các ngăn nhỏ là Chữ Cái. Thời học sinh, tôi đã có lần hồi hộp lẻn đến phòng sắp chữ của một xưởng in quen xem những người thợ sắp chữ làm việc. Ông già Banekovics, người nhiều tuổi nhất trong số thợ sắp chữ và cũng là thợ lên khuôn chính của tờ báo địa phương lớn nhất, một hôm bảo tôi: “Báo còn chưa có bài xã luận, anh bạn trẻ, hãy viết một cái gì đó đi!” Tôi sang phòng biên tập lúc ấy chẳng có ai - ông biên tập viên chắc đang chơi bài đâu đó -, tôi liền ngồi xuống một cái bàn, thấy mấy mẩu giấy, tôi bắt đầu cắn bút và viết một bài luận về chính sách kinh tế có hại và độc đoán của thành phố. Ông Banekovics đọc bài viết, ông khen tôi, cho sắp chữ ngay, và tự ông sắp xếp, buổi tối nó đã được in ra. Tôi phấp phỏng đi trong phố suốt ngày, cảm thấy như có một điều gì không thể cứu vãn nổi đã xảy ra với mình. Khi đó tôi mười bốn tuổi.

Mùa hè, các gia đình giàu có thường ở ngoài nhà mùa hè trong khu “Bankó” hay “Csermely”. Chiếc xe hình hộp đốt bằng củi từ đầu tháng Sáu ngày nào cũng lọc cọc chạy dọc theo bờ suốt Csermely đến quán rượu “Con Cừu”; con đường dốc khúc khuỷu bắt đầu từ chỗ đó, xuyên qua những khu rừng rậm thơm mùi nấm lên tận đỉnh núi có khu bể tắm Bankó lúc đó còn sơ khai. Đó là một khu rừng già, thuộc sở hữu của thành phố, một vùng rậm rạp, đáng sợ, còn nguyên sơ. Từ “Ottilia”, một bãi trống màu xanh nhạt của khu rừng, vào ngày nắng ráo, có thể nhìn thấy đỉnh núi tuyết phủ nằm sát biên giới. Trong rừng đầy phúc bồn tử, những nguồn suối nước lạnh, các loại nấm quý, cây bách xù, cây nham lê. Một khu rừng “đúng nghĩa”, sau này tôi không thấy ở đâu có khu rừng giống như vậy; tôi ngán ngẩm quan sát những khu rừng ở Anh và Pháp, chúng đều có vẻ nghèo nàn, không so được với khu rừng già, nơi tôi đã nghỉ hè thời niên thiếu. Khu rừng trải rộng mênh mông trên diện tích hàng trăm hold, và từ các bãi trống Hradova có thể nhìn thấy thung lũng, các làng mạc vùng Sáros, Szepes - một vùng phong cảnh trong lành, bình yên, có khí hậu, hương vị khác biệt so với tất cả những vùng miền đất nước mà sau này tôi biết đến. Trong cuộc sống của những phố thị nhỏ trong vùng, trên mặt tiền các ngôi nhà và trên đồ đạc của những căn phòng nho nhỏ trần hình vòm có thể nhận ra những dấu hiệu thị thành thực sự có tuổi hàng thế kỷ. Mấy tỉnh lân cận, có thể nhìn thấy từ Ottilia và Hradova, là một “đất nước” thật sự - có lẽ còn đích thực hơn, gần gũi hơn đất nước mà tôi chưa biết, khi đó vẫn còn rộng lớn và vĩ đại, mà nó là một phần. Lên đến đỉnh núi, bắt đầu trải ra một rừng thông bạt ngàn. Khu rừng thông - tiếng rì rầm và sự yên tĩnh của nó đã ăn sâu vào thính giác tôi, như những dân vùng biển bao giờ cũng nghe tiếng sóng vỗ, ngay cả khi ở thành phố lớn -, đã bị một trận cuồng phong san bằng vào ngày đầu tiên của chiến tranh; cơn lốc điên cuồng này đã thổi bay khu rừng lớn thời niên thiếu của tôi, cùng tất cả những thứ quý giá khác thuộc về nó.

Khu rừng Bankó và Hradova vẫn còn rậm rạp, nguyên sơ khi một nhóm các gia đình trong thành phố bắt đầu xây nhà nghỉ mùa hè hoặc thuê phòng trong cái quán trọ sực mùi chuột, tường mọc dày nấm trắng. Ngôi biệt thự trang trí kiểu săn bắn đầu tiên mà khách vãng lai đến từ thành phố đi trên con đường rừng nhìn thấy giữa các ngôi nhà của khu này là của một người tôi gọi là bà cô. Bà cô tôi ba mươi năm đau ốm, không ra khỏi giường, nhưng điều hành chu toàn mọi việc trong nhà lẫn việc xử lý tài sản riêng. Đầu mùa hè nào bà cũng bắt người nhà đưa ra đây để “hít thở không khí trong lành” - dĩ nhiên là bà không ra khỏi căn phòng hôi hám của cái nhà nghỉ mùa hè, bà cho dán cửa sổ bằng organtin[105], và bà nghẹt thở trong căn phòng kín, mặc áo choàng mỏng, đội khăn trùm đầu, nằm giữa đống mền gối chất cao trên giường, giữa lũ chim hoàng yến, cốc chén, rổ đựng chìa khóa và đồ thêu đan, rồi bà khen ưu điểm của không khí trong lành với khách đến thăm. Khách đến ngạt thở trong căn phòng bởi mùi hôi hám, mùi người ốm và thiếu không khí, nhưng bà cô tôi không khi nào nhận ra điều đó, và việc “thay đổi không khí” hằng năm đúng là có ích cho bà, vì bà sống rất lâu. Trên khu tắm nghỉ dưỡng diễn ra cuộc sống vui vẻ và thanh bình, vì lớp thị dân bấy giờ còn chưa đi đến những khu tắm dưỡng bệnh xa, trừ khi ốm đau. Buổi tối, chiếc xe song mã đưa các ông chồng và thực phẩm cho ngày hôm sau tới. Trên các bàn trong phòng ăn của quán trọ, lửa nến được che bằng thông phong, dàn nhạc Di gan chơi vào buổi tối, một không khí thanh bình khó tin tràn ngập cuộc sống điền viên của lớp thị dân. Sự lệ thuộc vào nhau, sự tin cậy, gần gũi trong lối sống của các thế hệ thuộc tầng lớp phong lưu đã xác định cung cách giao tiếp giữa các gia đình; có ai lại muốn đi khỏi đây để đến những bể tắm xa lạ, đến một thế giới không chắc chắn? Tuy nhiên, vẫn có một lần tôi cùng cha mẹ ra nước ngoài, về biển phía Đông, và chúng tôi đem theo cậu em trai tôi mới sinh được vài tháng; mẹ tôi lo thằng bé bị xóc nên căng cho nó chiếc võng trong buồng toa giữa cửa và cửa sổ. Phát kiến này đưa đến một hậu quả dễ chịu là hành khách tránh vào buồng chúng tôi, nhưng điều tệ hại là cậu em trai tôi nằm trên chiếc võng đung đưa từ thành phố chúng tôi tới Berlin thì bị chấn động não, và thế là ở Berlin chúng tôi chẳng thấy gì ngoài các bác sĩ và một phòng khách sạn. Chính vì vậy và có lẽ vì cả những nguyên nhân khác, sau này chúng tôi không đi nghỉ hè ở nước ngoài. Bằng lòng với khu Bankó, chúng tôi thuê biệt thự sâu trong rừng và có lẽ đã có những khoảng thời gian yên tĩnh, vô tư nhất ở đây. Sự xuất hiện vào buổi tối của ông chủ nhà máy thép là sự kiện của ngày, vào dạo đó ông đã mua ô tô - trong thành phố và có lẽ trong cả vùng, đây là chiếc xe đầu tiên và duy nhất -, chiếc xe sơn xanh, chạy chậm, còi liên hồi, leo lên con đường dốc chậm như sên, với sự trợ giúp của lũ trẻ choai choai con các gia đình nghỉ mát, tới khu Bankó, nơi một nhóm người đi nghỉ đang hồi hộp đón đợi. Chiếc xe của ông chủ nhà máy thường xuyên đứng trước cổng vào khu nhà nghỉ, nó đem lại cho khu nhà nghỉ một dáng dấp tầm cỡ thế giới, còn lũ trẻ chúng tôi ngày nào cũng toát mồ hôi và hồi hộp đẩy cái thành quả của thời đại mới ấy lên dốc. Chúng tôi đợi nó dưới chân núi, tầm sáu giờ chiều. Ông chủ nhà máy ngồi giạng chân trên ghế, châm thuốc hút, vẫy chúng tôi như ban ơn, và kêu lên với đám trẻ con: “Hãy đẩy bánh xe của sự tiến bộ!” Nửa đường, chỗ Rãnh Quỷ, chúng tôi gặp ông luật sư già, một trong những người cao niên nhất thành phố, ông lão căm thù nghề luật sư, trên bàn ông đặt tấm bảng thêu bằng vải đỏ có dòng chữ: “Không nhận hối phiếu”, và ông lang thang đi tìm bắt bướm suốt ngày trong rừng. Cũng như một đứa trẻ, ông già ghé vào đẩy giúp “bánh xe của sự tiến bộ”. Bằng cách của mình, dù hơi đặc biệt, chúng tôi cũng đi cùng bước tiến của thời đại.

12.

Từ một điểm quan sát của khu Bankó có thể nhìn xuống thành phố, thấy những ngọn tháp, những mái nhà cao, những con phố nhỏ; thấy cả hai khu “nghĩa địa nhà giàu” Rozalia và Kalvaria, nơi các gia đình giàu có chôn cất thân nhân trong hầm mộ, khác hẳn những nấm mồ đơn điệu của dân nghèo và dân Do Thái trong khu nghĩa địa bình dân. Rozalia là khu sang trọng hơn hẳn, là nơi an táng của các gia đình giàu có, các dòng họ lớn trong vùng, những tiểu quý tộc và giới thượng lưu, còn trong những hầm mộ phủ cỏ xạ hương, thơm mùi cỏ mộc tê của khu Kalvaria là nơi yên nghỉ của các gia đình dư dả. Thành phố nằm trên một diện tích hẹp, với các con phố, khu chợ nho nhỏ chen chúc trong khu thành cũ và pháo đài, và chính giữa các mái dốc của những căn nhà san sát nhau - như thể vị trí của nó được xác định bằng compa -, cao vọt lên ngọn tháp lệch chưa hoàn thành, mới lợp qua loa của giáo đường. Cái nhà thờ sáu trăm năm cao vượt trên thành phố, tựa như trung tâm của mọi đời sống, của mọi suy tư đã lan tỏa quanh nó qua hàng thế kỷ, như thể chính nó đã giữ thăng bằng cho thành phố qua bao thời gian và thời đại, như một thứ tư tưởng hiện hình, từ xa đã có thể nhìn thấy, vút lên giữa sự hỗn độn thường ngày của kiếp nhân sinh, giữa sự ồn ã thân thiết của thành phố. Người canh tháp đứng trên cao năm mươi ba mét, canh chừng hỏa hoạn và sự bình yên trong thành phố, và ngay cạnh giáo đường là tháp chuông xây bằng đá cao năm mươi mét, tháp Orbán, với những chiếc chuông âm thanh trầm buồn có từ thời Rákóczi[106], ngân lên vào các dịp lễ, báo động nếu có hiểm họa và báo tang. Giáo đường - với ba gian thông nhau, mà sau này tôi thấy một phiên bản chính xác của nó là nhà thờ thành phố Tours, lợp bằng loại ngói màu rực rỡ trải rộng trên cái thành phố nhỏ với sự cân đối nặng nề của những công trình vĩ đại.

Bao giờ tôi cũng rùng mình khi đi qua trước cổng giáo đường. Sau những bức tường, trong bóng tối lờ mờ người ta thường xuyên cầu nguyện hoặc sùng kính phủ phục trước các bệ thờ. “Cảm giác của em thế nào khi đi qua trước cổng giáo đường?” - đó là đề bài ưa thích của một thầy giáo dạy tiếng Hung, năm nào thầy cũng ra cho chúng tôi, và năm nào tôi cũng trả lời một cách tự tin rằng khi đứng trước cổng giáo đường “em tràn ngập những cảm giác lâng lâng cao đẹp”. Giáo đường, như một ý tưởng vĩ đại được diễn đạt đầy đủ, hơi áp đặt quyền lực của nó lên thành phố. Nó quá lớn và gây tác động mạnh, nó bí ẩn, lờ mờ và cao cả, không thể quen nổi và cam chịu, nó sống trên thành phố, kiêu hãnh và vĩ đại. Dưới một căn hầm của thánh đường, người ta giữ hài cốt của Rákóczi trong chiếc quan tài bằng đá cẩm thạch. Quanh quan tài đặt những vòng hoa và cờ, với dòng chữ “Pro libertate[107]”. Bao giờ tôi cũng run lên, vào những dịp thăm viếng của lớp học hay trong những dịp khác, khi trên những lá cờ đã rách nát tôi nhìn thấy dòng chữ này. Nó có một âm hưởng đặc biệt, vang dội như một câu thơ lớn có sức bùng nổ mà khi đọc lên ta thấy lạnh sống lưng. Tôi không biết mình nghĩ đến điều gì khi đọc dòng chữ này, có lẽ không phải là “Tổ quốc” và “tình yêu Tổ quốc” như các nhà diễn thuyết thường nhắc tới, mà đơn giản chỉ là ý nghĩa cao nhất của từ này, đó là tự do. Cứ đi qua trước giáo đường là trong tôi lại lóe lên từ này, như một khẩu ngữ lờ mờ mà có lẽ vì nó ta đáng sống.

CHƯƠNG II

1.

Đa số các cuộc hôn nhân không môn đăng hộ đối. Chính những người bạn đời cũng không hay biết, với thời gian, điều gì chia rẽ họ. Không bao giờ họ biết rằng, sự căm ghét ẩn náu trong suốt cuộc sống chung không chỉ là thất bại của việc chung đụng xác thịt, mà đơn giản còn là một nỗi hận giai tầng nào đó. Hàng chục năm trời, họ lang thang trên những cánh đồng băng giá của sự buồn tẻ và thói quen, thù ghét nhau, vì một người sang trọng hơn, được giáo dục tinh tế hơn, cầm dao và dĩa khéo hơn, hoặc đã đem theo mình từ thời niên thiếu một tinh thần đẳng cấp riêng biệt nào đó. Khi mối quan hệ tình cảm trở nên lỏng lẻo, một cuộc đấu tranh giai cấp chẳng mấy chốc liền nổ ra giữa hai con người cùng ngủ chung trên một giường, ăn chung một mâm, và trong đa số trường hợp, chính họ cũng không hiểu họ thù ghét điều gì ở người kia một cách hèn hạ và ngấm ngầm như thế, khi mà về đại thể và nhìn vẻ bề ngoài mọi sự đều ổn. Họ căm thù, khinh ghét, hay ghen tị giai cấp kia. Nếu người đàn ông có gốc gác “quý phái” hơn, thì dĩ nhiên người đàn bà thích hãnh diện và tự đắc khoe mẽ trước thiên hạ về đẳng cấp cao hơn của chồng mình, nhưng trong gia đình, trên giường và bên bàn ăn, họ sẽ dai dẳng trả đũa nhau vì một sự tổn thương từ xa xưa nào đó. Rất ít cuộc hôn nhân mà trong đó tư cách, tài sản bị tẩu tán của ông nội người bạn đời lại không làm tổn thương cảm giác về địa vị của người kia, và thỉnh thoảng lại nghe người có gốc gác sang trọng hơn thốt ra rằng “ở bên nhà tôi là thế này, hay thế kia”. Gia đình cũng luôn luôn là một cuộc đấu tranh giai cấp.

Cuộc đấu tranh giai cấp ấy diễn ra cả trong gia đình tôi. Không ai biết về điều này, không ai nói gì về nó. Cha mẹ, ông bà của mẹ tôi, như người thường ta nói, là “những người bình thường”; ông nội mẹ tôi là thợ xay, thân phụ mẹ tôi là thợ mộc, quả thực sau này ông đã mở rộng xưởng và có nhiều thợ phụ, nên trong gia đình hay gọi ông là “chủ xưởng”, về cuối đời ông thực sự đã trở thành một doanh nhân, bản thân ông không còn cầm đục cầm bào nữa, ông chỉ nhận các đơn đặt hàng và cho thuê việc. Sự thăng tiến đẳng cấp này cũng chẳng giúp chúng tôi được bao nhiêu. “Sự tủi nhục” của công việc chân tay mãi mãi gắn liền với ký ức về ông. Đối với bên ngoài thì chúng tôi chấp nhận ông, bậc tổ tiên khiêm nhường đã “tự lực” làm nên sự nghiệp, trở thành chủ xưởng, không đứng làm trực tiếp mà chỉ nhận đặt hàng. Nhưng gia đình cha tôi, và cả bọn trẻ chúng tôi cũng thích giá như ông cứ suốt đời là một viên công chức quèn trong thành phố, là nhân viên công nhật hay người kiếm miếng ăn hằng ngày. Thời niên thiếu tôi rất xấu hổ vì ông ngoại mình có thời đã từng làm việc với keo dán, với cưa đục và bàn thợ mộc. Trước mặt bạn chơi, bạn học cùng trường, tôi không bao giờ nhắc đến người ông ngoại làm nghề thủ công này. Chúng tôi đã vùi ông trong sự hỗn độn của quá khứ, bất quá chúng tôi chỉ cúi mặt nhìn xuống, nếu cần nói về “ông chủ xưởng”. Trước mặt những người quen còn nhớ đến ông, chúng tôi chỉ gợi lại những kỷ niệm về ông bằng giọng hùng hồn, với lòng tự trọng hiền lành có ý thức, gần như với thái độ để tỏ ra rằng “lao động không phải là điều hổ thẹn”. Sao lại không nhỉ, chúng tôi chấp nhận cả ông, vì lỗi đâu phải tại chúng tôi. Hơn nữa, ông cũng đã mất từ lâu, bọn trẻ chúng tôi không hề biết ông, ông đã tế nhị ra đi bằng cái chết, người ta chôn cất ông khi ông chưa đầy bốn mươi bảy tuổi. Thế mà tôi vẫn cảm thấy ông đã đem nỗi hổ thẹn đến cho gia đình, tôi không biết là cho ai, cho gia đình cha tôi, cho lũ trẻ con, hay cho tôi. Cha tôi bao giờ cũng nói về gia đình mẹ tôi với sự thán phục và tôn trọng, nhưng tai bọn trẻ rất thính nhạy, từ sự tôn trọng và thán phục chúng tôi nhận ra một phép lịch sự vô thức nào đó, một vẻ tự hào lịch lãm thái quá. Có lẽ cha tôi chấp nhận ông ngoại tôi, dù ông có là người dọn xác súc vật và bắt chó hoang đi chăng nữa; cũng với sự lịch lãm, độ lượng như cách ông đã chấp nhận mẹ tôi, cùng tất cả những gì bà vốn có. Cuộc đấu tranh giai cấp diễn ra với phong cách tế nhị như thế, với những vũ khí lịch lãm, hào hiệp như thế. Lũ trẻ chúng tôi thì đã phủ nhận gia đình mẹ một cách tồi tệ hơn và lộ liễu hơn. Đơn giản là chúng tôi không nhắc đến. Khi đi học đại học tôi mới thoát khỏi nỗi sợ hãi mù quáng, hèn nhát và giả tạo này, tôi bắt đầu quan tâm tới gia đình mẹ, bắt đầu nhận ra mình gần gũi với những người trong gia đình mẹ đến mức nào, và tôi đúng là con trai của mẹ đến mức nào.

Cuộc sống trôi đi trong sự mập mờ, những lời nói, cử chỉ mà chúng ta gạt bỏ đúng lúc, sự im lặng và nỗi sợ hãi, cuộc sống là chừng đó, cuộc sống đích thực. Sự cân bằng của gia đình là một thứ gì đó mong manh, dễ đổ vỡ, cũng như sự cân bằng của mọi cuộc đời. Tôi nghĩ rằng chúng tôi không thương yêu nhau và không thù ghét nhau hơn hầu hết các gia đình khác. Những tín đồ Thiên Chúa giáo không biết đến sự bấu víu tuyệt vọng, có ý thức vào nhau của thành viên trong các gia đình Do Thái. Với người Do Thái, gia đình là trên hết, sau đó mới đến các thành viên trong gia đình; trong gia đình Thiên Chúa giáo, mọi người, trong chừng mực có thể, đều sống cho bản thân, tình cảm dành cho gia đình, nhiều hay ít, đứng hàng thứ yếu. Người Do Thái sống vì gia đình, người Thiên Chúa giáo sống nhờ gia đình. Những ngoại lệ không đáng kể, nhìn đại thể là như vậy. Đương nhiên “chúng tôi thương yêu nhau”. Cha mẹ tôi nhẹ nhàng với các con, dạy dỗ con cái cẩn thận. Cha tôi đối xử với các con tổứ và hiền lành, ông chiều theo mọi ý thích của chúng tôi. Vậy mà, sau này gia đình vẫn chia thành hai phe, một bên theo bố, một bên theo mẹ. Chúng tôi chiến đấu với nhau như những người Guelf[108] với người Ghibellin[109]. Vì sao? Một sự tổn thương, nhạy cảm nào đó, một sự hờn tủi, cảm giác bị coi thường của các thành viên đứng về phía mẹ trong gia đình, không khí trong nhà căng thẳng vì những vấn đề không được giải quyết, chúng tôi cãi nhau vì chiếc bàn chải quần áo, nhưng thực tế không phải vậy. Đó là cuộc cách mạng thu nhỏ diễn ra trong lịch sử mỗi gia đình, có ngày 14 tháng Bảy[110] và có Thermidor[111].

2.

Đi giữa những người đã khuất, tôi phải nói nhỏ. Vài người trong số những người quá cố đã chết trong tôi, những người khác còn sống trong từng cử chỉ, trong đầu óc tôi, trong cách tôi hút thuốc, tôi làm tình, như thể tôi ăn những món ăn nhất định là do sự ủy thác của họ. Họ khá đông. Con người ta cảm thấy cô đơn giữa mọi người khá lâu, vào một ngày ta gặp đám đông những người thân đã khuất của mình, ta nhận ra sự có mặt thường xuyên, tế nhị của họ. Họ không làm phiền ta lắm. Tôi bắt đầu sống trong tình họ hàng với gia đình mẹ tôi khá muộn, đến một ngày tôi chợt nghe thấy tiếng nói của họ khi tôi nói chuyện, tôi nhìn thấy những cử chỉ của họ khi tôi nâng cốc chúc mừng. Cái chút ít “cá tính” mà con người thêm vào cho bản thân thật nhỏ nhoi bên cạnh cái di sản mà những người đã khuất để lại cho chúng ta. Những con người tôi chưa bao giờ thấy mặt, họ tiếp tục sống, lo lắng, sáng tạo, khao khát và sợ hãi bên trong con người tôi. Khuôn mặt tôi là bản sao của ông ngoại tôi, tôi thừa hưởng đôi bàn tay từ bên nội, tính khí tôi giống một người họ hàng nào đó bên ngoại. Trong những giây phút nhất định, nếu bị xúc phạm hoặc cần quyết định nhanh một điều gì đó, có lẽ tôi suy nghĩ và nói đúng y hệt như ông ngoại tôi đã suy nghĩ trong cái xưởng xay xát ở Moravia, bảy mươi năm về trước.

Ông ngoại tôi để lại ít di vật, tôi chỉ còn giữ được một bức ảnh và một bình đựng bia của ông. Cái bình được gắn chân dung của ông rồi đem nung trong lò. Theo bức chân dung trên bình đựng bia và bức ảnh còn lại thì ông để râu quai nón, trán cao, khuôn mặt đầy đặn, cái miệng mẫn cảm, môi dưới trễ xuống. Ông mặc áo thắt dây kiểu Hung, nhưng lại mặc quần dài và đi giày cao cổ không thắt dây có miếng co dãn hai bên. Ông là người vui tính, sống gấp gáp, ông kết hôn hai lần và có sáu người con. Ông kiếm ra tiền và chẳng bao giờ học được cách làm sổ sách, ông đút hóa đơn, hối phiếu trong túi, khi qua đời ở tuổi bốn mươi bảy, ông để lại các khoản nợ nần và một mớ bừa bãi. Nhưng trong nhà ông ngoại mọi người sống vui vẻ. Đó là một gia đình đông đúc, có các thợ học việc và cả những người giúp việc chung sống, nhiều khi tới hai chục người ngồi quanh bàn ăn trưa.

Bên phải cửa ra vào, trong các “phòng đồ mẫu” chất đầy đồ gỗ mới. Ở các vùng lân cận người ta cũng mua đồ gỗ của ông ngoại tôi, mấy salon của Tổng Giám mục vùng Eger cũng do ông bài trí, đến nay trong các phòng tiếp khách của Tổng Giám mục vẫn còn những chiếc bàn và ghế tựa khắc dấu “R.J.”. Nhà ở và xưởng nằm trên một khu đất rất rộng. Đúng, trong “công xưởng” của ông đã có máy móc, những máy tiện phức tạp, nhưng ông tôi lúc nào cũng để sổ sách trong túi áo khoác, ông dùng bút chì ghi các khoản chi thu lên những mẩu giấy, và thỉnh thoảng ông đánh rơi những mẩu giấy ấy.

Dân thợ thủ công khi đó còn “phiêu bạt” quanh năm, những năm tháng chưa vợ là những năm lang thang của họ. Dân trí thức có khi hàng chục năm không ra khỏi thành phố, và ai đã ra nước ngoài được coi là người hơi phiêu lưu. Chỉ có các thợ thủ công và sĩ quan đương nhiệm hay bị thuyên chuyển đi nơi này nơi khác trong các quốc gia của Đế chế[112] là biết đến sự đa sắc và hỗn loạn của thế giới. Ông tôi đã phiêu bạt ở Czech và bên Đức, sau này khi đã thành thợ cả, ông hay sang Wien mua bán và đã học được những mẹo mực mới của nghề nghiệp đang phát triển. Dẫu sao ông cũng biết nhiều hơn về thế giới so với những người thuộc tầng lớp trí thức thành thị xung quanh ông. Ông là người nhiệt thành, nóng nảy và hiếu động, ông thích những bữa ăn thịnh soạn, uống nhiều bia và còn hâm mộ phái đẹp. Nếu trước cổng vang lên tiếng hát của các chàng chưa vợ lang thang: “Einer armer Reisender…”[113] - ông ngoại tôi liền nói vọng qua cửa kính mở: “Wer arm ist, der soil nich reisen”[114], rồi ông mời đám khách lữ hành vào và tiếp đãi họ. Ba người con trai được ông cho ăn học cao, một người vào trường hạ sĩ quan, hai người kia học hết trung học; các con gái ông bằng lòng với việc biết đọc, biết viết, chỉ có mẹ tôi sau này, khi ông tôi đã mất, là tốt nghiệp trường nữ sinh ở cấp cao hơn: trường sư phạm.

Đó là tất cả những gì tôi biết về ông ngoại mình; tôi chưa hề nhìn thấy ông, ông đã mất trước khi tôi ra đời hai chục năm. Ảnh chân dung ông treo trên tường phòng tôi, tôi giống ông đến kinh ngạc. Nét mặt tôi cũng duy cảm, mềm và béo, cái miệng mẫn cảm trễ xuống, và nếu để râu quai nón thì tôi chính là bản sao của con người xa lạ đang nhìn tôi từ bức ảnh kia. Tôi đã kế thừa ở ông tính thích xê dịch, sự nhạy cảm, tính hiếu động và tính đa nghi của người Slav. Con người xa lạ này tiếp tục sống trong tôi một cách mạnh mẽ. Có lẽ thứ con người ta thừa hưởng từ tổ tiên của mình không chỉ có hình thể, giống như tôi giống ông không chỉ từ cái miệng, vầng trán, đôi mắt, cái đầu, mà cả những cử chỉ, nụ cười, sở thích, sự dễ dãi và cẩu thả nào đó của ông cũng sống trong tôi. Tôi cũng ưa bỏ trong túi các giấy má liên quan đến công việc và cuộc đời mình. Nhưng trong tôi còn sống cả người ông kia, nghiệt ngã hơn, sầu não hơn và cứng nhắc, cẩn thận hơn. Ông cũng mất sớm, và tôi cũng chưa hề biết ông. Những con người xa lạ mà tôi phải chung sống này ít khi để cho tôi cất tiếng, dù tôi đã khổ công lần mò, tìm kiếm bản thân mình. Ông ngoại tôi chẳng hạn, là một Falstaff[115] tỉnh lẻ, một tay nốc bia có hạng và thường xuyên ở quán xá. Tôi thừa hưởng cả cung cách làm việc của ông. Tôi thích làm những việc đã nhận tỉ mẩn theo cách của một thợ thủ công, tôi thích nhịp điệu vật lý của công việc, tôi thích khoan và đục đẽo những đồ dùng nhỏ nhặt hằng ngày. Tôi trở thành một người thợ tốt cũng là nhờ ông. Thỉnh thoảng, tính cách của người ông nội sầu não trong con người tôi cũng phản kháng, và nếu tính cách ông ngoại mạnh hơn, thì tôi ở trạng thái phấn khích, vui vẻ có đến nửa năm trời, một niềm vui lâng lâng tràn ngập trong công việc và cuộc sống, những lúc như thế sở thích xê dịch trong tôi trỗi dậy, tôi đi hàng tháng chẳng cần có kế hoạch và mục đích, chẳng hề quan tâm đến những gì để lại phía sau, ở nhà và trong xưởng.

Bà ngoại tôi về làm vợ ông khi mười sáu tuổi. Hình dáng của người phụ nữ này được bao phủ bởi một lớp voan che mỏng. Bà chỉ sống với ông tôi tất cả có bốn năm, bà sinh ra mẹ tôi, rồi thêm một người con nữa và chết vì sốt hậu sản. Trong gia đình không ai nói về bà. Tên bà tôi cũng chỉ vô tình biết được, hình như có lần mẹ tôi nhỡ miệng nói ra. Tên bà là Jelenffy. Cả mẹ tôi, cả các con riêng của ông ngoại tôi đều tránh nhắc đến kỷ niệm về bà. Còn lại một bức ảnh duy nhất của bà, một khuôn mặt thiếu phụ đẹp, đơn giản và buồn, giống một cô gái hơn là một người đàn bà. Bí mật về bà, nếu có, được người trong nhà giữ kín. Những người con riêng của ông ngại nói về bà, mẹ tôi thì gần như không nhớ. Bà là một cô gái mồ côi, được một người họ hàng đứng tuổi nuôi dạy. Tôi nghĩ là bà nghèo. Ông tôi đã qua tuổi bốn mươi, góa vợ với năm người con, và ông lấy cô gái ấy, cô có thể đi lại tự do trong ngôi nhà rộng, như một đứa con nuôi, đứa con thứ sáu. Người ta bảo cô gái không bao giờ cười. Cô ngồi buồn bã phía bên phải ông tôi, cạnh cái bàn dài của gia đình, và sống như người lạ trong nhà. Ông ngoại tôi là người vui tính, thích nói đùa, mọi người hay cười vì những câu chuyện ông kể. Thỉnh thoảng ông cũng làm người phụ nữ buồn bã này phải bật cười, những lúc như thế bà đứng vụt dậy khỏi bàn, vội lấy khăn che miệng, và “chạy sang phòng bên để cười”. Bà xấu hổ không dám cười trước mọi người. Bà có điều gì bí ẩn? Bà thấy mẹ tôi, đứa con đầu tiên của bà, xấu xí kinh khủng, bà thấy hổ thẹn vì đứa bé xấu quá, đến nhìn bà cũng không chịu nổi, và lần nào cho con bú bà cũng lấy khăn che mặt đứa bé. Mẹ tôi biết điều đó, sau này các chị của mẹ nói cho mẹ biết, mẹ kể lại với tôi. Người phụ nữ thầm lặng, đượm buồn, có lẽ bị bệnh thần kinh, đã sống trong nhà bốn năm. Bà cũng đã cho tôi một thứ gì đó để sống. Phần lớn những nỗi sợ hãi của tôi do thừa hưởng của bà. Có thể bà hổ thẹn vì vai trò làm vợ trước những đứa con riêng đã lớn của chồng, những đứa con gái cùng lứa tuổi bà, bà xấu hổ phải vào vai bà mẹ trong một gia đình mà những đứa con của người vợ trước khư khư giữ vị thế và kỷ niệm về người quá cố. Có thể tất cả những gì bà đã làm đều sai sót, bất lực, có thể sự sợ hãi đã khiến bà phòng vệ một cách gàn dở như thế, vì vậy mà bà đã “chạy sang phòng bên để cười” khi ông ngoại tôi nói đùa, vì vậy mà bà thường im lặng và coi con đẻ của mình là “cực kỳ xấu xí”, như thể bằng việc tự hạ mình, bà muốn hòa giải với người đàn bà đã chết của ký ức và với những đứa trẻ tai ngược. Nếu tôi sợ sự rồ dại thì chính là người đàn bà này đã lên tiếng trong tôi. Đến cả tên bà tôi cũng không biết; trước mặt chúng tôi không thấy ai nhắc đến tên bà bao giờ. Trong chòm sao gia đình, bà xuất hiện trong một khoảnh khắc, rồi lập tức biến vào hư vô. Chỉ để lại một dấu vết bất hạnh ở nơi bà xuất hiện, những người từng biết đều nhìn xuống mỗi khi nói về bà. Trong bức ảnh, bà mặc áo thêu màu xanh nhạt, trên cái cổ trắng, mảnh mai như con gái là cây thánh giá bạc với sợi dây đeo màu đen nhỏ, ở chỗ hở cổ của chiếc áo blu là những chùm hoa lan chuông nho nhỏ. Đôi mắt bà trống rỗng, trong sáng, buồn, như những con mắt thủy tinh. Hai con người này vẫn tiếp tục sống trong tôi.

3.

Một người con trai, tên là Jenő, anh trai cả của mẹ tôi, muốn trở thành nhạc công, nhưng chỉ lọt được vào dàn quân nhạc. Vì thất vọng, ông đã dùng súng tự sát khi đang phục vụ trong đội quân đóng ở Póla[116]”. Khuynh hướng âm nhạc, như một lời nguyền, cứ mãi theo đuổi gia đình này. Hầu hết người trong nhà đều cảm thấy trong bản thân mình có một tài năng nghệ thuật bị bỏ lỡ. Một cô con gái thỉnh thoảng hay vẽ tranh, một người khác thì hát. Mẹ tôi cũng rất mê nhạc và chơi nhạc, không hẳn là bất tài. Một bà chị khác của mẹ sang Wien sinh sống và truyền lại khả năng âm nhạc cho các con, sáu cô con gái của bà, trong số họ có một cô trở thành vũ nữ nổi tiếng thế giới, những người khác cũng sống bằng âm nhạc và sống cho âm nhạc, họ soạn nhạc, dạy nhạc, biểu diễn âm nhạc. Âm nhạc là nguyên tố cấu thành có đẳng cấp cao hơn của cuộc sống, họ trốn chạy vào trong đó, và họ nghiêm khắc bắt buộc chúng tôi, những kẻ hậu sinh, phải nối gót họ trong cái thế giới phô trương hào nhoáng ấy và bắt chước các khuynh hướng, sở thích của họ. Thời niên thiếu, tôi nghe và học nhạc nhiều hơn một nhạc công chuyên nghiệp. Có lẽ chính vì thế mà tôi vẫn như đàn gảy tai trâu đối với âm nhạc. Tôi ngán âm nhạc quá sớm, sau này tôi cố ý tránh xa thế giới âm thanh, và dù đôi khi nuối tiếc nhớ những gì đã để mất như thế, tôi vẫn khép mình trước mọi thứ âm nhạc, với sự nhạy cảm và tổn thương. Một lần ở Paris, tôi lạc vào một phòng hòa nhạc, khi dàn nhạc bắt đầu biểu diễn, tôi bị lên một cơn cười kịch phát và người ta phải dẫn tôi ra ngoài… Không bao giờ tôi hiểu nổi bác Jenő, người đã tự sát vì không thể trở thành nhạc công. Đối với tôi, âm nhạc là sự trừng phạt; khi tôi luyện ngón, mẹ tôi cầm một que sậy, và mỗi lần tôi gõ nhầm một âm bà lại đánh lên ngón tay tôi một cái. Bây giờ tôi vẫn nghe nhạc - dẫu sao tôi cũng vẫn khao khát, như một kẻ lưu đày nhớ tới quê hương đã lãng quên đôi chút -, như khẳng định với bản thân mình rằng hóa ra điều đó cũng không đến nỗi đau đớn lắm.

Một người con trai tự tử bằng súng vì không thể trở thành nhạc công, người kia thì bỏ trường trung học vì cảm thấy bị cuốn hút bởi nghề mổ lợn. Một gia đình mới đặc biệt làm sao. Em trai bác Jenő, bác Dezső, học hết lớp Sáu trung học, khi bị ám ảnh bởi sự mách bảo này, đã đến đứng trước mặt ông tôi và thú nhận rằng, bác không thể làm khác, bác buộc phải chấm dứt việc theo đuổi các môn học nhân văn, vì bác cảm thấy một sự ràng buộc không thể cưỡng lại nổi cuốn hút tới con đường nghề nghiệp đồ tể. Ông ngoại tôi, con người nghiêm khắc, nhưng công bằng, sau khi nghe yêu cầu đặc biệt này, đầu tiên ông bảo để ông có thời gian suy nghĩ. Sau khi hết thời gian suy nghĩ và cân nhắc, ông cho gọi Dezső đến, thuyết giải một lúc lâu, rồi nện cho một trận nhừ tử. Đánh đòn là công cụ sư phạm nhìn chung được chấp nhận thời bấy giờ, những cái tát cũng thuộc về lịch làm việc trong ngày như việc cầu nguyện hay những bài tập về nhà. Trước nhất việc đánh đòn hằng ngày không có mục đích hay ý nghĩa gì đặc biệt, các bậc cha mẹ và gia sư chỉ đánh vì mục đích thực hành, họ chỉ tuân theo truyền thông. Sau trận đòn, ông ngoại tôi bảo ông đã suy nghĩ về việc đó và ông không phản đối, nếu Dezső thay đổi nghề. Ở tuổi mười sáu, với chứng nhận tốt nghiệp lớp Sáu trung học trong túi, không bao lâu sau bác Dezső được gửi lên thủ đô học nghề thợ thịt.

Tôi chỉ gặp con người lý thú này có hai lần. Trong gia đình mọi người nhắc đến bác khẽ khàng như nói tới một sự rồ dại. Tôi nghĩ, bác hoàn toàn khỏe mạnh, bác là một trong những số ít người dám và biết sống theo sở thích của mình. Chỉ cần tưởng tượng cũng thấy sự việc sẽ tồi tệ ra sao, bác Dezső có lẽ đã trở thành người chán chường, rầu rĩ, có thể còn thành người có khuynh hướng bệnh tật nguy hiểm, nếu như lời “mách bảo” kia không ám ảnh bác đúng lúc, thì đúng là bác đã học tiếp để rồi tốt nghiệp trung học, trở thành một viên chức, mất hút trong cái văn phòng và nghề nghiệp xa lạ và đáng ghét đối với bác. Nhưng theo cách này, trong sự nhìn nhận của tôi, bác Dezső đã trở thành con người đơn giản, cần cù và mãn nguyện, bác lập gia đình đúng lúc, mở cửa hàng, dạy dỗ những đứa con gái xinh đẹp nên người, và bác đã mất trong sự nhẫn nhịn bằng an và sùng mộ của một người theo đạo Thiên Chúa giáo, khi thời khắc ấy đến; dù sao bác cũng sống lâu hơn những người đàn ông khác trong gia đình.

Nhưng cái gia đình đang vươn lên, nhiều khát vọng ấy dĩ nhiên không bao giờ hiểu được sự lựa chọn của bác Dezső. Là con một ông “chủ xưởng”, con đường dẫn lên đẳng cấp cao hơn đang rộng mở, có thể tiến thân bằng tước hiệu và bằng cấp, lại làm nghề thủ công, hơn nữa là một nghề lao động chân tay đầy máu me gớm ghiếc như nghề giết mổ súc vật - ai có thể hiểu nổi điều đó? Có lẽ bác Dezső hơi sợ “tầng lớp quý tộc”. Trong quyết định của bác chắc có sự thôi thúc của niềm tự hào về nghề nghiệp thủ công nào đó, bác cảm thấy nhút nhát, xa lạ trong thế giới khác, chuẩn mực hơn kia, bác cảm thấy một sự ràng buộc không thể hóa giải với bầu không khí xưởng thợ. Đúng là nếu muốn trở thành thợ thủ công bằng mọi giá, bác có thể tiếp nhận xưởng gỗ của ông ngoại tôi. Nhưng bác lại đặc biệt thích nghề thợ thịt. Nếu có “nghiệp”, thì không nghi ngờ gì, bác Dezső chính là sinh ra để làm nghề thợ thịt. Hồi còn bé, bác hay chơi trò đồ tể với các em và với bọn trẻ con cái những người phụ việc: theo mẹ tôi kể thì cậu bé Dezső gom bọn trẻ con trong nhà vào một góc sân, bắt chúng lột hết áo quần, lấy muối rắc lên lưng và mông chúng, rồi lấy trộm con dao chặt thịt từ trong bếp, chơi trò mổ và băm vằm các nạn nhân của mình. Bọn trẻ nem nép chịu đựng trò chơi kỳ dị này như lũ cừu non. Cứ mỗi tháng cậu bé lại tái diễn trò chơi này. Khi cưới vợ, Dezső đã là thợ thịt, anh chàng lẩn khỏi đám cưới, bỏ cả bữa trưa tiệc cưới, cứ mặc áo đuôi tôm và mũ cứng chỏm hình trụ ngồi vào xe ngựa kéo, lao lên lò mổ, cởi quần áo, hăng hái quật ngã và mổ thịt một con bò đực, rồi mặt đỏ gay vì phấn chấn chàng quay về đám cưới, ngồi xuống cạnh vị hôn thê của mình. Trên tấm thiệp báo tang bác, dĩ nhiên người ta ghi thế này: “Một người chồng đáng yêu, dịu dàng, người cha tốt nhất”. Đúng vậy, bác là một người như thế; bản năng của bác đã cảnh báo nguy hiểm đúng lúc, và bác đã thoát.

Hồi còn nhỏ, khi lần đầu tiên được mẹ đưa đến thăm bác, tôi rất bất ngờ vì sự hiện hữu của bác, vì trước đó tôi không biết tí gì về người bác khác lạ này, không ai nhắc đến chuyện chúng tôi có một người bác làm nghề thợ thịt ở Pest. Sự phát hiện đã làm tôi thích thú, cả bác nữa. Bác Dezső hơi lúng túng, chúng tôi là những người họ hàng “sang trọng”, cả hai vợ chồng bác đều chuẩn bị để đón chúng tôi, họ vội vàng dọn dẹp nhà cửa, cả hai đều ăn mặc quần áo ngày lễ, trang điểm cho các cô con gái nhỏ, ba bé gái có nét mặt xinh đẹp, như chuẩn bị cho một cuộc sát hạch và dâng hiến đầu tiên, và họ không biết nói gì, không cả mời chúng tôi ngồi. Tôi rất tự hào vì trong gia đình có cả người làm nghề đồ tể, hơn nữa chắc hẳn là người giỏi giang, một người thợ thịt lành nghề ở thủ đô. Bác niềm nở bắt tay tôi, rồi dắt tay tôi đưa xuống xưởng, cho tôi xem cái bàn thớt khổng lồ, những chiếc rìu, những con thú đã mổ thịt. Hấp dẫn hơn nhiều so với tất cả những người họ hàng mà tôi biết cho tới lúc đó, các giáo viên, luật sư, sĩ quan. Tôi không hiểu nổi tại sao cho đến tận lúc ấy cha mẹ tôi không bao giờ nhắc đến ông bác tuyệt vời này.

4.

Vào một ngày mùa hè, bác Ernő đến nhà, bác bước lên cầu thang với vẻ đường bệ, chào qua loa những người trong nhà, mọi người đều bất ngờ vì sự xuất hiện của bác. Bác không ôm hôn ai, thận trọng ngồi xuống một cái ghế bành, lấy từ trong chiếc hộp màu xám bạc loại thuốc lá “Quý bà” có đầu hút, rồi bắt đầu cẩn trọng, đăm chiêu hút thuốc, như thể bác chẳng có việc gì khác ở nhà này, bác chỉ đang biểu diễn cách thức hút thuốc do chính mình phát kiến ra vậy. Tôi chưa từng nhìn thấy ai hút thuốc với một vẻ nghi lễ phức tạp, với sự mải mê sùng mộ như thế. Trước khi châm lửa, bác gõ gõ đầu hút điếu thuốc lên nắp hộp mấy cái, rồi bác nheo nheo một bên mắt nhìn vào điếu thuốc như một nhà chiêm tinh học nhìn vào kính viễn vọng, thổi vào cái đầu hút, sau đó bác dùng lưỡi nhấp môi, hai ngón tay nắn dọc điếu thuốc, ngắt những sợi thuốc thò ra đầu, rồi bác tròn môi đưa điếu thuốc lên miệng, nhưng không buông nó ra mà đỡ bằng hai ngón tay, dùng tay trái điệu nghệ lần tìm chiếc bật lửa trong túi áo gi lê, đưa một tay lên châm thuốc, hít khói thật sâu - lúc này khuôn mặt bác hóp lại hai bên, nom như mặt người chết -, sau đó bác lùa khói trong phổi rất lâu, dễ có đến nửa phút, rồi mới khoan khoái, từ từ nhả ra. Đám mây khói loãng cuộn ra qua lỗ mũi và mồm, trong khi bác Ernő thở nặng nhọc, như một vận động viên điền kinh mới khéo léo vượt qua một thử thách thể lực nào đó… Cả nhà ngồi quanh bác, vừa hét lên vừa chăm chú nhìn bác. Mấy phút đầu tiên của những lần bác đến bao giờ cũng chỉ qua đi với thủ tục hút thuốc như thế, cứ như bác đã chuẩn bị trước cho tiết mục nghệ thuật này để làm cả nhà thán phục. Rồi một lúc lâu sau bác không nói một lời. Bác nằm nghỉ trên ghế bên cạnh chiếc áo khoác dài. Bác rất cao - một mét tám sáu -, và rất béo; bác để ria kiểu như Hoàng đế Wilhelm.

Bác trở về sau mười sáu năm đi xa, với nghi lễ kiệm lời như thế, nhìn bề ngoài cứ như chỉ để biểu diễn cách hút thuốc điệu nghệ và thưởng ngoạn như thế nào. Bác là người đam mê chất nicotin. Cho đến lúc chết mỗi ngày bác đốt tám mươi điếu, bác mất ở tuổi bốn lăm, vì bệnh tim ở dạng “angina pectois”[117] do tiêu thụ nicotin quá liều gây ra. Trong mười sáu năm đi xa bác không viết thư, dù chỉ một tấm bưu thiếp cũng không. Không một ai trong gia đình nhìn thấy bác trong một thập kỷ rưỡi, tin tức trực tiếp cũng không, một lần có tin dữ lan truyền trong nhà, rằng tướng Ernő phục vụ trong quân đội Nhật Bản, có trời biết tại sao chúng tôi hổ thẹn vì điều đó; nhưng cũng may, đó là một tin thất thiệt.

Bác nằm đó, lười nhác chềnh ềnh trên ghế, hỏi mẹ tôi - người mười sáu năm không gặp - những câu hờ hững, bác xử sự như người mới đi khỏi nhà ngày hôm qua và cũng chẳng quan tâm lắm đến việc giữa chừng chuyện gì đã xảy ra với những người ở lại. Trong một thập kỷ rưỡi khi bác Ernő sống bí ẩn ở nơi xa, trong gia đình nhiều người đã qua đời, một đám trẻ con đã sinh ra, nhưng bác Ernő còn mải rao giảng rằng thuốc lá nhà nước ngon và đáng tin cậy hơn nhiều so với thuốc lá của các hãng tư nhân bên Đức. Bác có vẻ lúng túng. Nom bác nhợt nhạt và khó thở. Cách ứng xử của bác biểu hiện sự phản đối, nỗi lo lắng của bác thể hiện sự phòng vệ. Bác chẳng hỏi gì và từ chối trả lời tất cả các câu hỏi mà gia đình có ý căn vặn về những bí mật một thập kỷ rưỡi qua. Chẳng bao lâu sau chúng tôi khẳng định bác Ernő có điều “bí mật”. Có lẽ đúng là bác từng làm chỉ huy quân sự ở đâu đó, có lẽ chỉ là bác đã sống trong những điều kiện tệ hại, đằng sau sự im lặng của bác chúng tôi ngờ có chuyện “lebenslógé”[118] - hồi đó vở Vịt trời[119] đang thịnh hành trên các sân khấu Hung -, và chúng tôi tôn trọng sự im lặng có vẻ bất mãn, lo lắng của bác. Bác bắt đầu sống giữa chúng tôi như thể bác đến từ một châu lục xa lạ, với “bí mật”, với cái hộp đựng thuốc lá màu xám bạc lúc nào cũng đầy thuốc, với một ít quần áo, đồ lót và những thói quen kỳ dị của bác.

Bác Ernő có một tâm hồn kiêu hãnh và nhạy cảm, bác là người anh trai trẻ nhất của mẹ tôi - riêng cái cách thức và hoàn cảnh bác biến mất khỏi nhà mười sáu năm về trước đã làm tăng thêm sự bí ẩn quanh con người cao to, lừ đừ và biếng nhác ấy. Khởi đầu bác là sĩ quan quân đội, là “cục cưng” của gia đình, là con người mà mọi thành viên trong gia đình đều tự hào. Tại trường hạ sĩ quan bác được học bổng, và sau khi ông ngoại tôi mất, bác vẫn có thể ở lại trong quân đội, vì gia đình hỗ trợ cậu con cưng, viên sĩ quan trẻ tuổi. Bác sống cuộc sống của một sĩ quan đồn trú tỉnh lẻ, uống nhiều, chơi bài bạc, thực thi nhiệm vụ thất thường, được bạn bè quý mến, vì bác thích chơi đàn dương cầm và chơi cũng khá hay, bác hay tán tỉnh đám gái nhà hàng và các nữ nghệ sĩ vãng lai, và dần dà bác sa đà vào trạng thái ngất ngây rượu chè, nhàn cư vi bất thiện mà rất ít sĩ quan thời bình trong khu đồn trú tỉnh lẻ thoát ra nổi. Ernő là dạng người có máu cách mạng, khép kín và tự hủy hoại, hay quan tâm đến mọi việc và nhấp nhổm, thích xê dịch, và ngay ngày đầu tiên khi ý thức được sự chán ghét binh nghiệp của mình, bác đã viết thư cho ông Bộ trưởng Bộ Quốc phòng, xin hoàn trả cấp bậc, rồi không một xu dính túi, trong bộ đồ dân sự duy nhất, không để lại thư từ tạm biệt ai, bác ra nước ngoài. Đàn ông trong gia đình này không thích những nấc thang danh vọng của cuộc đời. Một người đã tự tử vì không thể trở thành nhạc công, người khác dứt khoát từ bỏ đường học hành quan lộ để đi làm đồ tể, Ernő thì vứt bỏ danh dự sĩ quan để sống cho “bí mật” của mình, đến một nơi đáng ngờ và không thể kiểm soát nổi nào đó ở nước ngoài. Bác sống lặng lẽ và thận trọng trong nhà. Hành lý của bác chỉ là mấy cuốn sách toán học và vật lý, và rất nhiều vở chép nhạc. Bác rất say mê toán học. Tôi nghe tên Einstein[120] lần đầu tiên là từ bác, bác Ernő đã đọc những chuyên khảo của nhà khoa học trong các tạp chí chuyên môn - một thập kỷ trước khi nó trở thành đề tài nóng của báo, bác đã biết về thuyết tương đối -, bác là người đầu tiên kể cho tôi nghe về lý thuyết hạt nhân, về Planck[121], về vụ nổ nguyên tử. Bác ngồi suốt ngày ở một góc ban công, tay cầm thuốc lá và một chuyên san hay tạp chí vật lý, mặt xanh xao, trên chiếc mũi tẹt móc đôi mắt kính dày, lặng lẽ và buồn.

Mãi sau này bác mới nói ra “bí mật của bác”, dĩ nhiên là rất vớ vẩn, cũng như hầu hết những “bí mật” lớn và đích thực của cuộc đời. Không có tiền, không có bằng cấp và khả năng gì đặc biệt bác biết bắt đầu từ đâu ở nước Đức, nơi bác đến sau cuộc “bỏ trốn”? Bác đã đem khả năng âm nhạc của mình để kiếm sống, đó là thú chơi đàn dương cầm mà bác đã dùng để giải khuây cho các sĩ quan đồng ngũ ở nơi đồn trú. Bác đã chơi nhạc trong quán cà phê và tiệm ăn trong các thành phố tỉnh lẻ bên Đức; sau này bác lập ra ban nhạc, xê dịch hết thành phố này đến thành phố khác. Càng ngày bác càng ít tin tưởng vào việc đến một lúc nào đó bác sẽ thoát khỏi những quán cà phê đêm, những nơi giải trí rẻ tiền của nước Đức, nơi bác đã gò mình trên đàn dương cầm hàng thập kỷ, thức thâu đêm, uống rượu và đốt thuốc lá đến sáng, để đến tuổi bốn mươi mắc căn bệnh nan y, không thể chữa chạy nổi. Bác biết mình không còn sống được bao lâu nữa, và bác vội vàng đọc tất cả những gì có trong tay - bác không thích đọc sách văn học, nhưng đặc biệt bị cuốn hút bởi các bài nghiên cứu về khoa học tự nhiên, như vật lý và nhất là toán học -, và đúng là bác giống như một tử tù muốn học gấp tiếng Anh trước khi bị hành hình. Bác cũng “muốn bù lại những gì đã bỏ qua”. Bác không thích nhớ đến cuộc sống trong quân ngũ. Dù là người ngoại đạo, chỉ say mê khoa học, nhưng bác hiểu biết rất rộng. Những kỷ niệm đẹp nhất thời niên thiếu của tôi là những cuộc tranh luận và trò chuyện dài dài với bác Ernő về thiên văn học, về địa chất học, về vụ nổ hạt nhân; thật tuyệt vời là tôi, kẻ luôn trượt môn toán trong trường trung học, lại hiểu được những phép tính tích phân phức tạp mà bác Ernő giải thích. Chính bác đã dạy tôi suy nghĩ một cách có phương pháp về các vấn đề toán học, chỉ qua vài câu nói đơn giản của bác tôi đã hiểu ra toán học không phải là mớ bung xung kỳ bí nào mà là chuỗi các ý tưởng mạch lạc và đơn giản. Dĩ nhiên không khi nào bác còn ngồi chơi dương cầm.

Bác đã đi vào cuộc chiến tranh như vậy, im lặng, luộm thuộm, túi nhét đầy thuốc lá và sô cô la, như đi du lịch. “Also[122]” - bác nói, và dừng lại trước cửa khi chúng tôi ra tiễn, bác lúng túng, ngập ngừng chìa tay, như thể chỉ chuẩn bị sang nhà hàng xóm gần đây, và bác không hiểu vì sao mà chúng tôi xúc động đến thế, vì bác chỉ đi ra ngoài một lát, đi vào chiến trận. Bác sợ nhất là có ai đó ôm hôn bác, mẹ tôi hay đám trẻ; bác ghét những hoạt cảnh gia đình sướt mướt, những chiếc hôn tạm biệt lưu luyến, khuôn mặt bác nhăn nhó, có thể thấy chiến tranh làm bác khó chịu nhất ở điểm này, ở phút chia ly. Chúng tôi nem nép đứng quanh bác, bọn trẻ cảm thấy vẻ thẹn thùng của bác, im lặng tiễn bác đến bậc tam cấp, vì trong thời gian qua đã diễn ra một việc mà không ai tính đến, bác Ernő càng không: chúng tôi đã quý mến con người to béo, u buồn, bệnh tật và luộm thuộm này. Tình thương yêu này bất chợt đến, hiện tượng này là hi hữu nhất trong gia đình. Chúng tôi gần gũi bác, hơn bất kỳ ai khác, có lẽ còn hơn chúng tôi với nhau. Bác Ernő đi những bước chậm rãi, khật khưỡng vào cuộc chiến, chúng tôi đứng trong cổng nhìn theo bác rất lâu, và chúng tôi dám cược rằng dù trời có sập, thì bác cũng không ngoái lại từ góc phố… làm gì có chuyện chính bác, kẻ đang bỏ trốn, vẫy tay từ góc phố khi ra trận, nhưng rồi chính bác sẽ trở thành con người gefühlsduselei[123] như thế! Bác đã không quay đầu lại, chúng tôi đứng trong cổng, khóc và cười ra nước mắt, rồi chúng tôi khẳng định, dù đã bốn mươi tuổi bác Ernő vẫn là trẻ con. Nhìn xem, bác đi ra trận, các túi lèn chặt ống tay len, sô cô la, cặp nhiệt độ, ống nhòm, dao nhíp có mở nút chai và những thứ không thể thiếu trong chiến tranh - vì những năm tháng sống bên Đức đã biến bác thành người cẩn thận, tỉ mỉ -, và dù thế nào bác cũng không ngoái lại nhìn chúng tôi vì bác ngượng! Nhưng chúng tôi biết bác cũng yêu quý chúng tôi, có trời biết bằng cách nào, nhưng tất cả chúng tôi đều đã quý mến bác, cả những người đày tớ trong nhà. Vả lại bác là người duy nhất trong gia đình có chút ít hiểu biết về toán học; giờ đây chúng tôi ở lại trong thời buổi chiến tranh mà không có bác Ernő, và chẳng có ai sau bữa tối giảng giải cho chúng tôi về sự phân hạch.

Nhưng cũng như khi đi, đến một hôm bác đã trở về đúng như thế, luộm thuộm và khật khưỡng, với khuôn mắt còn bợt bạt hơn nhiều và mái tóc bạc thêm nhiều. “Also” - bác nói, rồi cởi bỏ ba lô và áo khoác da, lần lượt bắt tay từng người, cả với cậu em nhỏ nhất của tôi khi đó mới có bảy tuổi - bác nhiệt thành, nhưng thận trọng lắc lắc tay mọi người, mắt hấy háy vẻ lúng túng sau cặp kính, vì có thể nhận thấy bác ngại một ai đó sẽ ôm lấy bác mà hôn. Chúng tôi cảm thấy cần phải tôn trọng chính kiến của người anh hùng từ mặt trận trở về, và ở chừng mực có thể, chúng tôi đã kìm nén cơn bùng phát cảm xúc của mình. Mặt khác, bác Ernő cũng đã tự kết thúc chiến tranh; khi nhận thấy rằng sự hợp tác của mình không còn mục đích gì, bác đã giải ngũ và trở về. Trong mọi việc bác đều dứt khoát và tự quyết đoán như thế. Lúc này, khi đã chán ghét chiến tranh, bác chuẩn bị sang Thụy Sĩ, dĩ nhiên là bác lại muốn lập ban nhạc. Trong sự hỗn độn lớn nhất khi đó, bác bình thản tiến hành các việc như thể quyền lực nhà nước, trật tự thế giới có bị đảo lộn thì cũng không thể thay đổi được ý định của một con người đã quyết định làm một việc gì đó dứt khoát và có ý thức. Trong tình trạng nhiễu nhương, bác Ernő hành động có mục đích, đến một ngày bác đã đi Thụy Sĩ, tổ chức ban nhạc của mình và chỉ viết những dòng thăm hỏi nồng nhiệt về nhà từ khách sạn St. Moritz. Trong khuôn khổ hạn chế của lịch sử, bác vẫn cố gắng hành động độc lập. Bác cho rằng con người có đẳng cấp cao hơn có quyền được làm như thế.

Bằng cách nào đó bác Ernő đã đánh vật được với định mệnh lịch sử, nhưng với cái định mệnh khác, nhỏ bé hơn đã dệt nên cuộc đời bác thì bác không bao giờ thỏa hiệp nổi. Bác đã chơi dương cầm nơi quán xá, đã mua vui trong các quán cà phê có nhạc sống bên Thụy Sĩ và Đức cho bọn thô lỗ, cục cằn mà bác phục vụ và khinh ghét cho đến tận lúc chết. Mùa đông nào bác cũng quay trở lại khách sạn St. Moritz. Cũng trong cái khách sạn này, tôi đã trải qua cảm giác nhục nhã kỳ lạ, tai hại và khó chịu trong cuộc đời mà cho tới nay thời gian và khoảng cách vẫn chưa xóa nhòa hẳn trong tôi. Khi đó đã là những năm tan nát, nhiễu nhương sau chiến tranh, tôi đang học đại học ở Frankfurt. Một hôm bác Ernő mời tôi đến chỗ bác ở St. Moritz. Nhận được thư buổi sáng, buổi trưa tôi đã lên đường. Tôi chưa đến Thụy Sĩ bao giờ. Tôi mặc bộ quần áo đẹp nhất, mua một chiết cà vạt mới, đó là lần đầu tiên tôi sắm bộ pyjama, vì tôi chuẩn bị đến “đại thế giới”, và tôi ngại bác Ernő phải hổ thẹn về tôi trong cái khách sạn St. Moritz sang trọng kia. Tôi hồi hộp thật sự. Thụy Sĩ tác động đến tôi như một nhà hát, khó tưởng tượng nổi. Sáu giờ chiều tôi tới nơi, bác Ernő đã đợi tôi trên sân ga, bác để đầu trần, khoác áo mưa, qua vạt áo mưa để mở tôi thấy ló ra ngực áo sơ mi cổ cứng màu trắng trong bộ trang phục kiểu dạ hội, và chiếc nơ trắng. Nom bác xanh xao, nụ cười có vẻ lúng túng; có thể bác lại sợ tôi sẽ ôm hôn bác. Tôi bất ngờ vì bộ y phục lễ hội của bác, áo đuôi tôm, cổ thắt nơ; trong khoảnh khắc ấy tôi chợt nhớ ra ở đây bác Ernő chỉ là nhân viên của St. Moritz, một khách sạn sang trọng mà chúng tôi sắp tới, bác cũng như các nhân viên phục vụ, ban ngày buộc phải mặt đồng phục. Khi nhận được thư mời, tôi đã quên bẵng đi hoàn cảnh sống của bác, trên đường đi tôi cũng chẳng để ý đến điều đó. Nhưng lúc này tôi bỗng nhận ra bác Ernő không phải là một thị dân đến St. Moritz để nghỉ vài tháng mùa đông, và hứng lên thì mời đứa cháu đang học đại học ở gần đó đến chơi, mà là một người vô sản đi lại trên cầu thang phụ dành cho người làm công trong cái khách sạn lớn, sang trọng kia, bác ăn cùng các nhân viên phục vụ, sống bằng tiền boa của khách… Tất cả làm tôi đau đớn khủng khiếp, vì tôi rất quý bác Ernő. Tôi cố gắng tỏ ra vô tư và vui vẻ, nhưng không thể đánh lừa được sự thính nhạy của bác Ernő. Bác cũng cảm thấy mình đã sai lầm; một trong những sai lầm khó gọi tên, khó giải thích, không thể cứu vãn nổi.

Sau đó là ba ngày khổ sở. Bác Ernő và các thành viên trong ban nhạc của bác sống trên tầng áp mái của khách sạn. Tôi cũng được bố trí ở đây. Đúng là chúng tôi ăn bữa trưa và tối ở phòng ăn, nhưng là trước giờ ăn của khách một tiếng rưỡi. Người ta dọn ăn cho chúng tôi trong một khe hẹp trong cái nhà ăn lộng lẫy, và cho chúng tôi nhiều thức ngon lành đúng như thường thấy trong các khách sạn sang trọng, nhờ tình hữu ái của ông đầu bếp mà “đám nhân viên” có khi còn ăn ngon hơn cả các vị khách quý phái… Có lẽ chúng tôi được ăn “primeur”[124] từ mọi thứ, những miếng ngon nhất. Nhưng dẫu sao, chúng tôi vẫn “ăn riêng”, như những kẻ làm công, và người bồi bàn với thiện ý và sự tin cậy ở đồng nghiệp đã chất lên đĩa cho chúng tôi những miếng ngon đặc biệt, nhưng tôi vẫn muốn úp cả đĩa lên đầu anh ta. Tất cả những gì diễn ra trong ba ngày này khác hẳn với những gì tôi đã quen cho tới lúc đó. Con đường dẫn từ thế giới tới bản thân chúng ta thật dài và phức tạp, đầy những lối rẽ khó chịu mà ý nghĩa và tầm quan trọng của chúng mãi lâu sau này ta mới hiểu. Ba ngày ở trong khách sạn Thụy Sĩ vào dịp tôi là khách của bác Ernő, một trong những con người tinh tế và sang trọng nhất mà tôi từng biết, đã quyết định đến cuộc đời tôi. Khi đó từ trải nghiệm trực tiếp, tôi nhận ra rằng có hai thế giới, đẳng cấp trên và đẳng cấp dưới. Tôi đã đứng từ hậu trường, nhìn thấy cấu trúc của cuộc đời. Tôi được nuôi dạy để trở thành “ngài”; bác Ernő thuộc về đám “nhân viên”, bác đã nắm tay dẫn tôi vào thế giới kia trong vòng vài ngày. Ba ngày đó là địa ngục. Bác Ernő “làm việc” từ năm giờ chiều đến nửa đêm trong nhà ăn và tiệm cà phê. Tôi chẳng có việc gì làm ở nhà ăn vào giờ này khi đám khách sang trọng kia ăn uống, thế là tôi thu mình trong một góc nghe các liên khúc opera Đức mà bác Ernő và dàn nhạc của bác uể oải chơi vì trách nhiệm. Tôi cảm thấy mình ngứa ngáy và bẩn thỉu. Tôi hận bác Ernő, người đã “lôi kéo” tôi vào cái thế giới thấp kém hơn này, tôi cảm thấy khổ vì phải đồng cảm và ở lại với bác, một thứ quy luật cao hơn nào đó đòi hỏi như thế, nhưng tôi vẫn không thể chịu nổi sự tương ái nhục nhã này, tôi không dám nhìn mọi người, và điều gì sẽ xảy ra với tôi trong cái thế giới đẹp đẽ hơn mà tôi thuộc về kia, nếu có lúc người ta biết rằng tôi đã ngủ với đám người làm thuê trên căn phòng áp mái của một khách sạn lớn bên Thụy Sĩ?…

Bác Ernő mời tôi sang hai tuần. Ngày thứ tư tôi đã bỏ trốn. Tôi đỏ mặt lúng túng nói dối một điều gì đó với bác, bác cúi đầu nghe, rồi lẩm bẩm nhưng không nhìn vào mắt tôi. Tôi ra ga một mình, bác Ernő không ra tiễn. Chúng tôi đã chia tay trong im lặng, không bao giờ còn nhìn thấy nhau nữa. Có vẻ như bác đã thử thách tôi, và thấy tôi nhẹ ký. Sự tổn thương này rất lâu sau chưa lành, tôi hay mơ về những ngày ở Thụy Sĩ, nghiến răng trèo trẹo trong mơ, và quăng đĩa thức ăn đầy những món ngon lành lên đầu người hầu bàn. Mấy năm sau bác Ernő chết vì một căn bệnh nan y và đau đớn. Tôi không bao giờ quay lại St. Moritz. Đôi khi tôi đã ở gần đó, trong những dãy núi nho nhỏ vùng Engadin, nhưng lần nào tôi cũng tránh St. Moritz. Tình trạng này còn mạnh hơn cả lý trí, ý muốn và nhận thức. Tôi nghĩ, tôi sợ một người phục vụ nào đó nhận ra mình.

5.

Ông Mátyás, người họ hàng giàu có, sống xa cách tất cả họ hàng khác, không thể nhìn thấy và không thể tiếp cận, như kiểu Đạt Lai Lạt Ma, mỗi lời nói của ông là một tuyên ngôn. Ông nhiều tiền đến mức không thể tưởng tượng nổi, không ai biết ông có bao nhiêu, nhưng những người bi quan nhất cũng cho rằng ông có tới một trăm ngàn forint. Và điều kỳ lạ nhất là người họ hàng giàu có này không bao giờ buôn bán, ông kiếm tiền bằng các nghiên cứu triết học trừu tượng và các công việc sư phạm. Hàng chục năm ông là thầy, sau là tham vấn về luật pháp của một ông lớn lãng mạn người Hung, bá tước Andrássy vùng Krasznahorka[125]. Đến khi họ cãi nhau, ông quay về sống ở Wien, bắt đầu dạy học ở Theresianum[126]. Ông dạy Luật, theo như ông nói là “Triết Luật”. Bá tước Andrássy đã gửi qua thư cho ông số tiền đền bù thôi việc là sáu mươi ngàn forint, sáu mươi tờ một ngàn; ông ta coi thường tiền đến mức không gửi thư bảo đảm và cũng không viết một lời nào kèm theo.

Ông Mátyás cất tiền, sống tại Theresianum ở Wien, trong hai căn phòng nhỏ, và đào tạo ra nhiều thế hệ yếu nhân cho nước Áo và Hungary, ông sớm bạc đầu, lại để bộ râu quai nón trắng, nom như một ông thánh, ông là người hay e ngại, đa cảm và có tư tưởng quý phái. Với tư cách là một giáo sư Luật học nổi tiếng, giảng bài tại Theresianum, tham vấn luật và là người tin cậy của các công tước Hungary, ông là một trong những người đầu tiên ở nước Áo - trước Adler Victor[127] hàng chục năm, trong các bài giảng công khai - nhận mình là tín đồ chủ nghĩa xã hội. Quan điểm của ông trong sáng, không bị tiêm nhiễm bởi quyền lợi của các đảng phái chính trị. Ông đã tổ chức các buổi giảng bài cho các nhà tiểu thủ công và công nhân về chủ nghĩa xã hội, về Marx và Lassalle[128]. Ông đã sáng lập ra Tổ chức hợp tác tương trợ công nhân đầu tiên ở Áo và đóng góp mười nghìn forint cho việc tổ chức giúp đỡ đời sống công nhân. Thiện ý và sự cả tin của ông đã bị người ta lợi dụng, họ nhận tiền của ông, nhưng các nhà lãnh đạo phong trào, các nhà cách mạng chuyên nghiệp đã cười giễu “nhà xã hội chủ nghĩa Thiên Chúa giáo” - khi đó khái niệm này còn chưa được biết đến. Nhưng ông không nản, ông đã cho in tờ rơi, tuyên truyền cho “nội dung xã hội” của Thiên Chúa giáo. Trong những năm chín mươi, một tờ rơi như vậy đã được trích đọc trong Hạ viện Anh như một tấm gương nhiệt thành của “chủ nghĩa xã hội lý tưởng”. Các đảng phái không khi nào chấp nhận ông vào đội ngũ của họ, đến cuối đời ông vẫn là con người đơn độc, người ta coi ông là nhà xã hội lý thuyết lãng mạn, muốn giải quyết những vấn đề xã hội bằng các biện pháp từ thiện. Đúng là trong nhà xã hội nửa mùa này tồn tại một niềm kiêu hãnh lạ lùng nào đó - không chỉ trong bản ngã, mà cả trong các bài viết của ông -, niềm kiêu hãnh của con người có tri thức không biết đặt mình vào bất kỳ một tập thể nào. Ông dành phần lớn tiền bạc của mình cho các mục đích của phong trào công nhân, ông hành động theo niềm tin của mình, nhưng không đứng vào hàng ngũ của họ. Suốt đời ông là giáo sư của Theresianum, sau này trở thành hiệu trưởng của học viện này.

Ông là anh trai của ông ngoại tôi, bác cả của mẹ tôi. Gốc gác Moravia, cũng như cả nhánh bên ngoại của gia đình, nhưng ông được nuôi dạy ở Áo, và ông cảm thấy mình là người Áo từ trong máu thịt. Có lẽ ông là người duy nhất trong gia đình đối xử với mẹ tôi tốt bụng và vô tư. Một lần ông đưa mẹ đi Moravia, và cho mẹ xem cái cối xay của ông ngoại. Chuyến đi này, mấy tuần đi cùng ông bác danh tiếng, giàu sang, có lẽ là kỷ niệm hạnh phúc duy nhất của thời niên thiếu nghèo khổ và đơn côi của mẹ. Đầu tiên họ đến Iglau thăm họ hàng sống trong ngôi nhà tầng xinh đẹp ngay trên quảng trường chính. Một người em trai của ông sống ở đây, một người phong lưu, vẫn giữ nguyên gốc Moravia, sống trong một ngôi nhà lớn và ông được coi là một công dân uy tín trong cái thành phố giàu có này. Chuyến đi làm thỏa mãn lòng tự trọng của mẹ tôi, những nỗi lo sợ về địa vị thấp hèn nảy sinh trong thời niên thiếu nghiệt ngã đã dịu bớt nhờ bà được tận mắt thấy trong gia đình có những con người đáng kính, được trọng thị như ông bác uyên thâm Mátyás ở Wien và những người họ hàng phong lưu, sống trong ngôi nhà lớn trên quảng trường chính của Iglau. Họ ra khỏi thành phố từ sáng sớm, đi bộ qua núi, trên một bãi rộng là chiếc cối xay của ông ngoại, ông bác mặc áo gehrock[129] trang trọng đưa cô cháu gái đi trên con đường rừng, ông kể về thời niên thiếu, khi mấy anh em ông, trong đó có ông ngoại tôi, sáng sớm nào cũng đi bộ theo con đường rừng dài mấy ki lô mét từ xưởng xay tới trường học trong thành phố.

Món quà lớn còn lại trong cuộc đời, điều nuôi dưỡng niềm tin và lòng tốt của chúng ta, trong đa số các trường hợp là món quà bất chợt và nhỏ bé như thế, giống như chuyến đi chơi sáng sớm hôm ấy đối với mẹ tôi trong khu rừng Moravia, đến chỗ cối xay của ông ngoại. Ông bác hôm đó cũng thoải mái, và con người râu quai nón đáng kính ấy đã tỏ ra thật gần gũi. Mẹ tôi nhiều lần kể về chuyến đi buổi sớm hôm đó trong khu rừng lạ, về cảm giác hạnh phúc bất chợt ùa đến khi biết mình có gia đình và thuộc về một nơi nào đó. Ở xưởng xay khi đó đã toàn những người lạ, nhưng hai bác cháu vẫn ở lại đến tối, ông bác chỉ cho mẹ tôi xem những chỗ bí mật của thời niên thiếu, ông đã mở ra cái thế giới đặc biệt mà trong đó có thể nhìn thấy các đường biên bí ẩn của một vương quốc gia đình đã lụi tàn. Sau này có lần ông còn mời mẹ tôi đến thành Wien. Trong căn hộ của một người đàn ông sống độc thân, ông chăm sóc cô cháu gái trẻ với sự dịu dàng vụng về. Ông sống một cuộc sống khổ hạnh, và những hiện tượng như vậy đối với tôi bao giờ cũng đáng ngờ, nhưng về ông thì không bao giờ người ta biết đến một chuyện ga lăng hay tình ái nào. Ông đã đưa cô cháu gái đi thăm các bảo tàng, và bằng cách thức vụng về, lóng ngóng của mình, ông đã làm tất cả để xoa dịu tấn bi kịch trẻ thơ mà đúng hơn là ông chỉ linh cảm thấy chứ không biết rõ. Những gì mà thời niên thiếu còn chưa hủy hoại hết trong con người mẹ tôi, và những gì còn có thể cứu vãn nổi, ông đã cố gắng cứu vãn. Ông là một nhà sư phạm giỏi và là con người tốt bụng.

Và vì ông là người hết sức giàu có, nên gia đình hướng tới ông với sự chờ đợi và tôn trọng. Chúng tôi không dám viết thư, cũng không dám đến thăm, sợ làm phiền ông. Chỉ có một lần chúng tôi đến tìm ông ở Wien, và chuyến đi rắc rối này đã lưu lại trong ký ức tôi như một chuyến lạc vào thế giới của những người khổng lồ. Ngay cái tên ông bác cũng đã làm nảy sinh trong tôi những sự mường tượng, vị á thánh này đã sống trong trí tưởng của chúng tôi với tầm cỡ lạ lùng và bất cân đối: Ông “rất tốt bụng”, ông “cực kỳ giàu có”, ông là luật gia và nhà sư phạm “nổi tiếng châu Âu”, ông “nói mọi thứ tiếng”, và dáng ông cũng “cao lớn”. Tóm lại, ông là một siêu nhân của gia đình, chỉ có thể tiếp cận ông bằng sự sùng mộ mang tính tôn giáo. Chúng tôi mặc lễ phục, đến tìm ông ở Theresianum với những cảm giác như thế, trong tâm trạng rất hồi hộp. Ông đang ngồi ăn sáng, và đúng là ông có vóc dáng rất đường bệ. Ông mặc chiếc áo choàng dùng trong phòng ngủ ngồi bên bàn ăn, uống cà phê từ một chiếc cốc vại lớn hơn bình thường, dùng thìa ăn xúp khuấy đường trong chiếc cốc lớn, và tất cả các vật dụng khác quanh ông cũng đều to quá cỡ như thế, thích hợp với con người khổng lồ của gia đình. Thêm nữa ông còn điếc, chúng tôi phải hét to lên để nói chuyện với ông, việc ông điếc có vẻ tự nhiên, trong sự lúng túng trẻ con khi đó tôi cảm thấy đương nhiên dễ hiểu là ông bác không nghe thấy như đa số những người khác, mà chúng tôi phải nói như quát để những điều chúng tôi muốn nói lọt được vào tai ông. Chúng tôi ngồi im lặng xung quanh, xem ông ăn sáng.

Mãi về sau này tôi vẫn nghĩ những đồ dùng của ông chỉ có vẻ to quá cỡ bình thường như vậy trong con mắt nhìn phóng đại, nhân tạo của trẻ con, nhưng sau cái chết của ông, khi gia đình phân chia di sản, chúng tôi nhận được một trong những cái cốc vại kiểu Altwien[130] như thế, và chúng tôi có thể chiêm ngưỡng kích thước thật của nó. Chiếc cốc phình to ra về phía đáy, khá sâu, như một cái bát đựng xúp. Chắc chắn ông là một con người đặc biệt, ông nhìn nhận cái xấu, cái tốt, nhìn nhận xã hội và gia đình, tiền bạc và vật dụng bằng những chiều kích khác những người đương thời nói chung, ông sống với những chiều kích khác; trong cách sống, tư duy, đạo đức và trong những phán xét của mình, ông đã giữ được cá tính riêng. Thời đại mà ông sống ưu đãi những con bò rừng như thế; đó là thời kỳ hoàng kim của những đề xuất riêng, của thế giới quan cá nhân. Chắc chắn ông - một trong những tín sứ không chuyên của chủ nghĩa xã hội không phải là con người “tập thể”. Ông đã có thể tự do phát triển cả đời sống vật chất lẫn tinh thần, và với cấu trúc nội tại cùng ngoại hình đặc biệt của mình, ông vẫn là con người mực thước về đạo đức, dễ mến và khiêm nhường.

Không bao giờ tôi giải mã nổi bí mật vì sao ông đã dùng chuyến thăm Wien để giới thiệu cho tôi, một cậu bé, những trang thiết bị kỹ thuật trong một khu khai thác gỗ của Áo. Có thể vì ông là một nhà sư phạm từ trong máu thịt, ông thấy cần thiết để cho tôi, đứa cháu trai bé nhất của ông, khi ra về từ Wien, phải có được những “kiến thức thực tiễn”. Trong bữa ăn sáng, ông nheo nheo mắt nhìn tôi rất lâu, và đầu giờ chiều ông nắm tay tôi, hai ông cháu lên tàu điện đi đến một khu ngoại vi thành Wien, rồi chúng tôi cuốc bộ trên những con đường trơ trụi và bẩn thỉu đến trước cổng một xưởng cưa chạy máy hơi nước. Trong văn phòng, ông giới thiệu khá rườm rà, ông kể ra tất cả các chức danh, và nói với ông giám đốc hơi bị bất ngờ, nhưng lắng nghe với vẻ quan tâm kính trọng, rằng ông muốn cho đứa cháu trai đến từ vùng xa làm quen với những phương pháp làm việc của xưởng cưa hơi nước. Có thể nhận thấy ông giám đốc rất ngạc nhiên. Tôi thì rất sợ. Suốt dọc đường ông không buông tay tôi, cứ như ông sợ tôi sẽ bỏ trốn; và thậm chí tình cảnh phải ở bên con người khổng lồ này suốt cả buổi chiều làm tôi chán ngán và có cảm giác bất an. Viên quản đốc được gọi tới để đưa chúng tôi đến xưởng cưa, nơi có thể nhìn thấy đúng những gì thường thấy trong một xưởng cưa, không hơn không kém. Chiếc máy cưa hơi nước phì phò và xẻ những thân cây; trong những hoàn cảnh dễ chịu, vô tư và ít trang trọng hơn, có lẽ những điều nhìn thấy đã cuốn hút sự chú ý của tôi, nhưng như thế này, khổ sở trong bàn tay sắt siết chặt của ông, tôi chẳng hiểu một từ nào trong bài diễn thuyết của ông quản đốc, và cảm thấy rất khó chịu. Thật không thể nào hiểu nổi sao ông lại đưa tôi tới đây, khi ở Wien có bao nhiêu bảo tàng, vườn bách thú và nhiều thắng cảnh khác nữa - vì sao chúng tôi phải nghe bài thuyết trình của ông quản đốc đang cố gào to hơn tiếng máy cưa để hét vào cái tai nghễnh ngãng của ông tôi những khẳng định mang tính chuyên môn của ông ta? Con người cố hét thật to kia, người ông dùng bàn tay làm miệng loa phía sau vành tai và nghe những lời giải thích với vẻ mãn nguyện, chiếc máy cưa rú rít ầm ĩ, tiếng ồn và sự hỗn loạn bất chợt tràn ngập quanh tôi ở Wien này làm tôi có cảm giác muốn ngất xỉu. Không thể hiểu ông, cái máy cưa chạy hơi nước, cả cuộc đời như nó vốn thế!… - tôi thất vọng nghĩ. “Vậy ra đây là cái máy cưa chạy hơi nước?” - ông bác hỏi như quát, và lấy bàn tay che sau tai, cúi người về phía trước để lắng nghe không sót lời giải thích nào của ông đốc công. “Nào, đây chính là chiếc máy cưa chạy hơi nước!” - ông quay về phía tôi, bày tỏ bằng giọng nói đúng của một nhà sư phạm. Chúng tôi đi quanh khu xưởng như thế, vừa quan sát vừa gào thét vào tai nhau. Rồi ông đưa tôi lên tàu điện quay về Theresianum, và ông không bao giờ tiết lộ cho tôi biết chuyến đi thăm ấy đã thỏa mãn tham vọng sư phạm nào của ông. Lần ấy, ở Wien tôi không nhìn thấy gì khác hơn, ngoài căn nhà của ông và cái xưởng cưa ở ngoại vi thành phố.

Từ khi còn sống, ông đã chia tài sản cho những người thân thích. Mẹ tôi được hai mươi ngàn forint, và chúng tôi đã mua “nhà riêng” bằng số tiền này. Bà chị gái mẹ tôi lấy chồng ở Wien cũng được hai chục ngàn forint; nhưng trong khi cha tôi, suốt mấy chục năm liền, trả số tiền lãi của cái di sản ứng trước ấy cho ông một cách chính xác, thì những người họ hàng ở Wien được tặng khoản tiền khổng lồ này mà không phải trả lãi. Ông mất vào năm thứ ba của chiến tranh, chết đói theo đúng nghĩa của từ này; những người thân ở Wien kể lại rằng vào những tháng cuối cùng của cuộc đời, ông đã tặng tất cả tài sản cho người nghèo, cả phiếu thực phẩm.

6.

Những họ hàng ở Wien chơi nhạc suốt ngày. Sáu cô gái thay nhau chơi vĩ cầm, dương cầm, thậm chí họ còn chơi viôlôngxen và clarinet. Thời gian ít ỏi còn lại khi không chơi nhạc thì họ khiêu vũ. Ngôi nhà một tầng ở Hietzing ầm ĩ bởi tiếng nhạc, tiếng la hét và tiếng hát của con gái. Mười con người sống trong ngôi nhà xiêu vẹo, ọp ẹp: sáu cô gái, cha mẹ, Frankl - cậu con trai duy nhất đã chết trong chiến tranh - và Marie, bà lão giúp việc, đã ở đây từ ba chục năm rồi, sập sềnh cái chân đau, lúi húi nấu nướng cho cả gia đình trong căn hầm phía dưới. Phía sau nhà là khu vườn dài và hẹp, với một cây mận quả sai trĩu trịt, hai cây hồ đào già chỉ còn trổ ra được những quả nhỏ xíu méo mó, những bụi phúc bồn tử và một cây cơm cháy sực nức mùi ở góc cuối vườn. Quanh gốc cây hồ đào có kê bàn ghế, và từ mùa xuân đến cuối thu, cả gia đình đông đúc thường ngồi ở đây. Ông bố là họa sĩ Franz đứng đây cả ngày, với mái tóc dài bồng bềnh, cổ thắt nơ, cái mũi đỏ dài mảnh đỡ cặp kính mũi, tay cầm cọ và bảng pha màu, chăm chú nhìn tấm toan vẽ dở căng trên giá đỡ, trong khi vừa để ý tới tiếng đàn viôlông hay tiếng dương cầm vang qua những khung cửa sổ để mở của phòng con trẻ… “Falsch, Grundfalsch!”[131], ông già Franz quát lên, khi cô bé Trude hay Márta chơi lạc điệu. Ông cùng lúc dạy cả sáu cô con gái, vẽ tranh và cãi vã với bà giúp việc Marie, với bà Roza, vợ ông, đang hí húi dưới bếp. Mùa xuân, mùa hạ qua đi như vậy trong ngôi nhà ở Hietzing; cuộc đời trôi đi như thế.

Cuộc sống ấy diễn ra không có tiền; trong căn nhà ở Hietzing, người ta chỉ ngẫu nhiên nghĩ đến tiền. Những khoản chi nho nhỏ, tiền ăn mặc và nuôi dạy bảy đứa trẻ, tiền mua thuốc vẽ, cọ, toan cho ông bác và những thứ cần thiết khác cho cuộc sống: thầy thuốc và thuốc men, quần áo và sách vở, tiền thuê nhà và nghỉ hè, tất cả đều rơi vào lòng gia đình này một cách ngẫu nhiên, như một thứ ân sủng của số phận tốt đẹp. Vì âm nhạc và vì “nghệ thuật” mà họ không có thời gian để kiếm tiền. Ông bác vẽ rất nhiều, ông vẽ sáu cô con gái và vợ ở mọi lứa tuổi, vẽ ngôi nhà và khu vườn, rồi đến những ngôi nhà công cộng của thành Wien, những chiếc cổng, các cửa sổ ở Lainz và Mödling, ông vẽ bà con họ hàng, vẽ cả theo ảnh chụp, ông vẽ các mùa trong năm, những bó hoa đẹp mà ông thấy, vẽ căn hầm và gác áp mái. Trên những bức họa của ông có thể thấy tất cả những gì mà các bậc thầy đã lưu giữ trên mặt toan của họ, ông vẽ rất tinh tế, sử dụng màu rất linh hoạt, ông thấy rõ ánh sáng và bóng tối, ông sắp đặt các đồ vật và nhân vật rất cân đối, và thoạt nhìn có vẻ như những bức họa của ông hoàn hảo và mang dấu ấn của một bậc thầy lớn. Chỉ sau khi đã xem xét kỹ lưỡng, và khi đã xem nhiều tuyệt phẩm của ông, ta mới nhận ra những bức tranh ấy còn thiếu một điều gì đó. Chính bản thân ông thiếu vắng trên những họa phẩm ấy. Ông khiêm nhường, rụt rè đến mức không khi nào dám lên tiếng trên những bức tranh của mình, ông là một nghệ sĩ, nhưng chẳng bao giờ nói ra lời cuối cùng.

Họ sống thật sự như một bầy chim. Tùng tiệm đến không thể tin nổi. Họ cứ líu lo trong căn nhà ở Hietzing và chờ vận may của mình. Thỉnh thoảng cô này hay cô nọ lại bay đi, thử vận may trong thiên hạ, đi lấy chồng hay lượn vòng theo nhịp điệu của một nỗi đam mê bất chợt nào đó một thời gian. Rồi, nếu cuộc hôn nhân hay vũ điệu valse kết thúc, họ lại trở về Hietzing. Bà Marie già lão từ thuở nào, như những nhân vật nữ trong Kinh Thánh, kê vào phòng dương cầm hay trên ban công kín một chiếc giường gấp, và khi kẻ đào tẩu về chiếm chỗ dưới mái nhà xiêu vẹo của gia đình xong, thì các cô gái lại chơi nhạc và ông bố lại vẽ liên miên. Ở Wien, những gì là nhẹ nhàng và dễ chịu, thơm tho và cân đối, là âm nhạc và chừng mực trong nhịp sống của thành phố đều sống trong họ, họ diễn đạt những thứ đó triệt để, bằng những lời ca, bằng các họa phẩm, nhịp điệu, quan niệm và cử chỉ. Cái thế giới ấy, với giá vẽ, với chiếc đàn dương cầm lạc điệu, với những chiếc giường gấp, với sự khiêm nhường dễ thương và lịch lãm, với lối sống bấp bênh của họ, gần như là những gì tốt đẹp nhất mà thành Wien có thể mang lại. Ông già Franz và sáu người con gái chính là thành Wien cũng như, và ít ra cũng ở mức độ như nhà thờ Saint Stefan hay “Stock im Eisen”[132]. Không thể mường tượng về thành Wien nếu thiếu họ. Schnitzler[133] và Hoffmannsthal[134] đã đến khu vườn Hietzing thăm họ, Altenberg[135] viết thư tình cho các cô gái, những lá thư sau này ông đã cẩn thận xin lại rồi bán cho báo chí và công bố trong các cuốn sách. Ba cô con gái thành nghệ sĩ múa ba lê, rồi họ sẽ đi nhảy khắp nơi, dĩ nhiên là trong bước nhảy valse mà không bao giờ họ để mất. Họ chính là vũ điệu valse thành Wien, ba cô gái trẻ ấy, bước nhảy và tiếng cười của họ đã làm thiên hạ từ Peterburg đến New York đổ về đây, họ chính là thành Wien xuất khẩu, là nhịp ba/bốn đầy cảm xúc và dịu dàng. Ông già đứng trước giá vẽ trong khu vườn, vẽ những hình mẫu còn lại, và cãi nhau với bà Roza, chị gái mẹ tôi, mẹ của các cô gái. Họ đã cãi nhau qua năm chục năm, trong lễ kỷ niệm đám cưới bạc và đám cưới vàng họ dừng lại một khắc để lấy hơi, rồi sau đó lại cãi nhau tiếp. Các cô gái trở về, vì hết hợp đồng hoặc vì bỏ chồng, và việc một vũ nữ nổi tiếng thế giới, từng sống trong những căn phòng xa hoa của các khách sạn sang trọng trong các thành phố lớn, khiêm tốn nằm xuống chiếc giường gấp bên cạnh mấy chị em vào buổi tối, được coi là hoàn toàn tự nhiên…

Thỉnh thoảng ông họa sĩ đi chơi thành Wien, những lúc như thế ông đem về các thứ chiến lợi phẩm đáng lo ngại; chẳng hạn ông mua bộ đồ gỗ mạ vàng của của một nhà hát opera bị phá sản, hay mua được với giá hời mấy đôi găng tay nữ dài màu tím nhạt ở Dorotheum[136]. Những cuộc du ngoạn ấy của ông là một vấn nạn cho gia đình. Cả nhà bất đắc dĩ phải đưa những đồ gỗ sân khấu ấy vào phòng khách, còn các cô gái thì mang những đôi găng tay màu tím nhạt hàng năm trời. Đôi khi ông Franz còn có những chuyến đi bí mật, vì sự thanh bình gia đình không đủ thỏa mãn trí tưởng tượng bát ngát của ông, người nghệ sĩ. Bên cạnh những hình mẫu quanh nhà, đôi khi ông cảm thấy cần đến những ấn tượng trần tục. Ông tìm đến những xưởng vẽ trong các khu đông đúc ở nội thành Wien, nơi ông tha hồ chiêm ngưỡng vẻ đẹp lý tưởng của phái yếu mà không có sự giám sát của gia đình. Các cô con gái biết về những chuyến phóng đãng của một tâm hồn nghệ sĩ khao khát cái đẹp, chính họ ngầm trả tiền cho xưởng vẽ, cho người mẫu, và bằng mọi cách “giấu nhẹm” việc này cho ông bố. Ông họa sĩ già đã qua tuổi bảy mươi từ lâu, nhưng thỉnh thoảng vào các buổi chiều ông vẫn lên đường, trong bộ com lê màu xanh thẫm trang trọng, cổ thắt nơ lụa màu trắng, tay cầm một bó hoa dại cuốn trong giấy báo… Bà Roza nhìn theo ông từ khung cửa sổ căn bếp, với nỗi cay đắng mà những trải nghiệm của năm chục năm chung sống cũng không thể làm nguôi ngoai. “Ist halt a Künstler!”[137], những lúc ấy bà Marie nói với vẻ am hiểu sự đời, bà giúp việc đứng bên bà chủ nhà, cùng nhìn theo bóng ông đi xa dần qua ô cửa sổ nhà bếp.

Từ một xó xỉnh nào đó của căn nhà thường xuyên vẳng ra tiếng nhạc, như từ một mạch nguồn không bao giờ cạn. Trong nhà này không ai ngồi riêng để tập dương cầm hay vĩ cầm; nếu việc tập luyện, tập đi tập lại, việc dạy nhạc không ngừng nghỉ bị ngắt quãng trong vài phút vì tiếng nói không có âm điệu thì đó mới chuyện lạ. Trong một góc phòng, Grete đang soạn vở ba lê, mà sau này được trình diễn trong nhà hát opera Wien, bên đàn dương cầm Trude đang dạy một giáo sinh tương lai của Konzervatorium[138], ở phòng ngoài Hilda và Marta đang chơi vĩ cầm. Trong cái dòng thác âm nhạc không bao giờ ngừng ấy, đôi khi ông họa sĩ già đặt cây cọ xuống, rồi ông cũng cầm lên một nhạc cụ - ông có đôi tai thẩm âm cực tốt và chơi đàn viôlôngxen rất giỏi, ông chơi được hết các nhạc cụ -, hoặc bình thản ngồi xuống bên một chiếc bàn opera chân mạ vàng, lấy bút mực và giấy parchment[139], gọt rũa lại bản thảo một bi kịch lịch sử năm hồi nào đó. Trong vòng bảy mươi năm, ông đã viết bốn chục vở kịch, bằng thơ Iambic[140] và Trochee[141], ông đã viết về lịch sử triều đại Habsburg, về Andreas Hofer[142] và về cuộc đời nhiều yếu nhân của lịch sử nước Áo. Người ngoài cuộc khó có thể hiểu được thế giới tâm hồn của gia đình này. Họ đã hiến dâng bản thân mình, hiến dâng tư tưởng và hệ tinh thần thấm nhuần những ý tưởng nghệ thuật cao quý của họ, cây cọ, ngọn bút hay cái vĩ chỉ là công cụ, và tất cả đều phù hợp để họ diễn đạt và xưng tụng sự hài hòa cao sang mà họ phụng sự, đó là “nghệ thuật”. Thực chất, trong số họ chỉ có ông họa sĩ già là nghệ sĩ không chuyên, theo ý nghĩa quý phái và phức tạp của từ này. Ông vẽ những bức tranh đẹp, chơi viôlôngxen rất cừ, làm những bài thơ Iambic xinh xắn, ông thường xuyên xưng tụng cuộc sống và nghệ thuật, với chiếc mũi to và nhạy cảm bên trên gắn cặp kính mũi dò xét, ông đi lại đánh hơi trong thiên hạ, và ông biết cảm khoái vì hương thơm của món xúp thịt bò nấu khoai tây cũng như biết thưởng thức vở nhạc kịch ba lê của Grete trong rạp opera, âm nhạc Schumann, hay những ấn tượng trần tục trong các xưởng vẽ nội đô mà thỉnh thoảng sự đồng cảm và thiện ý của các con gái ông đã giúp ông tận hưởng… Họ nghèo, nhưng sang trọng theo cách của họ; cả gia đình thường xuyên “sáng tạo”; và âm nhạc đã nâng họ vượt lên trên mọi thứ tạp âm của cuộc đời. Họ chơi nhạc khi không có tiền, khi họ yêu hay thất vọng trong tình yêu; khi đó họ tấu lên những giai điệu buồn. Từ ngoài cổng, khách đến thăm đã nghe tiếng nhạc. “Márta sắp ly hôn”, một người bạn của gia đình khẳng định khi bước vào cổng, ông hiểu biết gia cảnh của họ, vì Márta chơi bản sonat A-major của César Franck[143] mấy ngày liền khi cô thất vọng trong tình yêu. Márta đã ly hôn nhiều lần. Bản sonat của César Franck dần dần trở nên quen thuộc trong ngôi nhà ở Hietzing.

Bà Roza, người mẹ buồn, sống nhọc nhằn trong cái thế giới nghệ sĩ ồn ã này. Bà đi lại liên tục giữa nhà bếp và nhà ở, suốt ngày bà đun cà phê trong một cái nồi có in hoa từ vùng Kalsbad[144] và làm bánh mì phết bơ, vì trong đám con gái lúc nào cũng có đứa vừa đi học về hay sắp đến lớp, và bà dọn dẹp những căn phòng luộm thuộm, bẩn thỉu nơi sáu đứa con gái chơi nhạc và diễn trò yêu đương. Dĩ nhiên, theo cách của mình, bà cũng đã dự phần vào sự tăng trưởng hỗn loạn của gia đình, bà đã sinh bảy đứa con. Bà coi những sáng tác của chồng là thừa và vô ích, những vở kịch và họa phẩm chẳng ai mua. Bà gom góp tất cả những gì gia đình thải loại, tiền nong, quần áo, cả những hộp màu của chồng, những cây cọ đã mòn cụt, tất tật… Trong cái gia đình ầm ĩ tiếng nhạc, mê mẩn sáng tạo này, bà là người cẩn trọng, thu gom, bà là thứ lương tâm trần thế lo lắng và nhỏ mọn của gia đình. Và đến giờ ăn tối, khi cả nhà trở về mặt đất với những cặp mắt ngơ ngác sau cơn say mê sáng tạo, thì bà Roza và Marie xuất hiện ở cửa, đặt bánh mì phết bơ, cà phê pha loãng và những cái khay chất đầy đồ ăn nguội lên chiếc bàn opera, và như một dàn đồng ca đói khát, họ bắt đầu ngấu nghiến ăn. Họ đã sống như thế, như thể mãi mãi họ vẫn sống như thế.

7.

Cái tên gốc Đức của cha tôi và làng quê của các bậc tiên tổ hiện còn ở vùng Saxony[145] chứng tỏ gia đình từng thuộc quyền cai quản của tuyển hầu[146] Saxon, và mọi người làm việc trong sở đúc tiền quốc gia; họ đã đúc những đồng tiền xu Saxon qua hàng thế kỷ, họ là những người thợ đúc tiền mang họ Groschen-Schmied. Sau này họ đi làm thuê cho gia đình Habsburg[147] và trở nên giàu có trong một thời gian ngắn. Cụ ông bên nội tôi đến Bácska[148], nơi dòng họ Habsburg thích đưa những người ngoài dòng họ nhưng đáng tin cậy đến định cư, đặc biệt là trong tỉnh Bács-Bodrog. Cụ là tư nghị kho bạc, một người giàu có, quản lý tài sản của Hoàng gia. Cụ sống ở Zombor và mất ở đó, được an táng trong hầm mộ của nhà thờ Zombor. Cáo phó cho biết cụ mất “vì bệnh đường ruột do những điều kiện bất hạnh ở nước ta”, tin cụ mất đã được đăng trong Thông Báo Hungary. Cụ mất năm 1849, và người ăn lương của dòng họ Habsburg đã đứng về phía sự nghiệp của Hungary trong cuộc cách mạng[149] bằng cả bầu nhiệt huyết của mình. Trong một thời gian, các con cụ đã không dùng tên họ cũ, gốc Đức của gia đình. Gia sản của cụ, qua tay các hậu duệ, đã mất hút trong đời sống vùng Bácska. Nhánh Bácska của gia đình chẳng bao lâu sau cũng lụi tàn. Trên vùng Máramaros tồn tại một chi nhánh khác, những viên chức mỏ, những Beamter[150] nghèo. Họ là những tổ tiên trực hệ của tôi.

Cụ bà bên nội tôi thuộc dòng họ Országh, và con cái dòng họ này kết hôn với con cái các dòng họ người Hung qua nhiều thế kỷ. Họ đều là viên chức, luật sư, sĩ quan. Một người trong số họ tên là Zsiga, phục vụ trong đội vệ binh; đẹp trai, mặc áo choàng trắng, để ria kiểu Hung; hình ảnh còn lại về ông là thế. Những gì yếu đuối, bất an mà tôi thừa kế được từ bên mẹ được cân bằng lại bởi tính kỷ luật công chức, bởi sự tôn trọng uy tín đã ăn sâu vào tiềm thức của các bậc tổ tiên bên cha. Trong gia đình cha tôi không một ai trốn lính, học sinh trung học không bỏ các môn xã hội để đi làm thợ thịt, cũng không một ai quan tâm đến chủ nghĩa xã hội bao giờ, ngay cả theo cách lý tưởng và thận trọng như ông Mátyás. Các bậc tổ tiên bên cha tôi là những người kín đáo, ít nói và khác người; tất cả đều hơi sống biệt lập, nếu có thể, họ không tham gia những sinh hoạt chung của tầng lớp họ, không chạy theo sự nghiệp, mà sống ở nhà và gắn bó tình cảm chặt chẽ với gia đình. Họ là những người ít cởi mở. Một lần ngài vệ binh Zsiga đã xuất hành, ông đi khắp đất nước bằng xe trạm để thăm những người thân trong gia đình sống rải rác khắp nơi, và trong cuốn nhật ký cực kỳ chi tiết, chữ viết nhỏ xíu, ông đã ghi chép những ấn tượng của mình với sự kỹ lưỡng của một công chức mẫn cán hơn là của một sĩ quan. Ông đã đến với những người họ hàng ở Bácska, Buda, Temesvár, Kassa, Máramarossziget. Có lẽ Zsiga là một người hiếu kỳ, ông nhúng mũi vào mọi chuyện, và trong nhật ký ông đã kể tất tật về những đời sống yên ả ấy; ông đã đánh hơi thấy những cuộc tình, và kẻ cố ý đi tìm bao giờ cũng thấy. Đọc nhật ký của ông, đôi khi có vẻ như những “công chức” này sống một đời sống tình cảm theo cách kín đáo và thận trọng của họ; mỗi người đều có một bí mật tình cảm nào đó mà Zsiga đã khám phá ra được và ghi chép lại bằng những ngôn từ độ lượng. Gia đình nhận phẩm tước và tài sản từ dòng họ Habsburg, nhưng những lá thư còn lại mà tôi đọc được chứng tỏ không khí đặc biệt vào năm 1848 trong các gia đình nhập cư từ bên ngoài, và họ đã đứng về phía sự nghiệp của Hungary. Một trong những người ông của tôi, ông Antal, viết cho em trai mình vào ngày 6 tháng Chín năm 1849, từ Tarcal như thế này: “Tướng quân Gergely Artur đã hạ vũ khí đầu hàng quân Muszka[151] ở thành Világos, cháu Sándor cùng nhiều binh lính để tránh bị bắt đã rút về trong trạng thái đúng là thảm hại… cháu Toni thì phục vụ bên kỵ binh, thật đau đớn, đã chết ở Ispitály, tôi còn được tin cháu Pepi đã mất. Trong những điều kiện đau buồn như thế, bản thân tôi cũng sống trong trạng thái khốn cùng nhất. Nếu bất chợt tôi chết, cũng chẳng có đứa nào chôn cất… Nếu tôi giữ được số rượu vang năm ngoái không bị quân Đức cướp mất, thì không đến nỗi… bọn Kozak và Muszka ngày nào cũng tràn qua, và chúng cũng cướp nốt những gì ít ỏi còn lại, và từ lâu chúng tôi đã làm dấu thánh cho khoản thu hoạch năm nay rồi…” Như thể một “chúa đất mới”[152] đã viết lá thư này; một mình ông Antal đã hiến cho cuộc đấu tranh vì tự do của Hungary ba người con trai và toàn bộ tài sản của mình.

Từ khoảng năm 1800, những người Hung phục vụ trong quân đội của triều đình Habsburg đã trao đổi thư từ với nhau bằng tiếng Hung hay tiếng Latinh, chứ không bao giờ dùng tiếng Đức. Năm 1907, ông Gábor từ Pest đã viết cho anh trai là János ở vùng Sziget: “Về tình hình Dietalis thì ông già sẽ viết cho anh biết, cũng như về cái chết của Hoàng hậu ở Wien vào lúc sáu giờ sáng ngày 13 tháng này. Ở đây không hề có sự xa hoa, trang phục của Tăng lữ đoàn phân biệt hẳn với y phục của các kỵ binh của các nhà giàu mà màu sắc không thể thấy rõ bởi quá nhiều vàng bạc.” Năm 1834, nghĩa là hơn chục năm trước cuộc đấu tranh vì tự do, khi việc thư từ qua lại bằng tiếng Hung giữa các thành viên trong gia đình chưa thể là “vì lợi ích” của gia đình, ông Gábor đã viết từ Óbuda cho mẹ là bà Országh Borbála: “… ngày 26 tháng Năm con khởi hành từ Várad và tối ngày 28 thì tới Ó-Buda, đúng vào ngày họp của Văn Phòng Hungary, và như vậy con buộc phải chờ Consilium một ngày và sáng nay con đã… Những việc Discretio[153] mất của con 20 đồng forint bạc. Con đã mua cả kotsi, một cỗ xe ngựa rất đẹp, nhưng giá cũng rất đắt, vì mất gần 1060 forint, con còn đặt may nhiều kiểu quần áo, chuyên đi đường cũng khá tốn kém, nhưng không sao, có điều con đã trở thành nhân viên thanh tra…” Các nhân viên thanh tra, tư vấn, các quan chức hàng tỉnh, các vị tư nghị kho bạc và giám đốc mỏ đã thư từ với nhau bằng tiếng Hung từ đầu thế kỷ trước. Trong khi những gia đình quý tộc Hungary, đặc biệt các nhà tư sản thời bây giờ còn thích viết bằng tiếng Đức hay tiếng Latinh, thì những người “ngoại lai” này lại nói và cảm nhận bằng tiếng Hung; điều đó còn tuyệt vời hơn, bởi tất cả công ăn việc làm và bổng lộc của gia đình đều trông nhờ vào “Hoàng đế”, và họ mới rời khỏi xứ Saxony chưa đầy một trăm năm.

Tờ Bácska, một tờ thông báo chính trị cấp tỉnh, đã viết về ông Gábor như thế này: “Một con người xuất sắc của chúng ta đã nằm xuống… ông sinh năm 1813 ở Sziget, học Luật ở Pest, đến năm 1837 đã nhận chức phó văn phòng tỉnh Bács… trong những năm 40 làm án sát, trong những năm 1848/49 làm ủy viên tuyển quân tỉnh hoạt động trong trại Verbász, từ 1855-60 là chánh án, năm 1861 là thư ký công sứ, 1862-68 là tham vấn tòa án, từ 1869-71 là phó công sứ tỉnh Bács… Dù đã có một vài thử nghiệm văn chương, nhưng các tác phẩm của ông thiên về hướng khoa học. Tác phẩm đầu tiên được ấn hành dưới nhan đề ‘Louis XIV và La Bochefoucauld’, sau đó là một công trình bằng tiếng Đức ‘Österreich Ungarn und die Vojvodina’, nội dung chính trị của nó đã gây chú ý rộng rãi. Những tác phẩm sau này của ông liên quan đến lịch sử địa phương, như ‘Lịch sử hình thành dân số Hungary’, ‘Nam tước Kray cuối cùng và những người Serbia’ và ‘Từ Mohács tới Martinovics’.” Sự nghiệp của ông là tiêu biểu. Cuộc đời của đa số người trong dòng họ đều như thế. Đã tồn tại những sức mạnh đặc biệt có tác động trong cái thế giới Hungary xưa cũ thời bây giờ, nơi một thành viên của cái gia đình “nhập cư” đã từ Sziget lưu lạc đến Bácska, và nhắm mắt xuôi tay như một phó công sứ người Hung… Những vị tổ tiên làm công chức bên nội của tôi cảm thấy sự gắn bó sâu sắc với vùng đất Hung, và triều đại Habsburg chắc hẳn đã không du nhập vào nước Hung những dân cư kém cỏi nhất, khi Nữ hoàng Maria Theresa[154] đã cho mời họ vào quản lý tài sản của Hoàng tộc trên đất Hung.

Dòng tộc đoàn kết với nhau một cách kín đáo và chân thành. Một cảm giác bị đe dọa vô thức, một sự thận trọng có cội nguồn lịch sử nào đó đã gắn kết các gia đình Saxon thời trước. Nhìn bề ngoài họ sống rất đàng hoàng, nhưng trong nhà họ sinh hoạt vô cùng khiêm tốn. Cụ nội tôi sống ở Óbuda[155], trong ngôi nhà tầng duy nhất có ban công trên quảng trường chính - ngôi nhà vẫn còn cho đến ngày nay -, và sáng sáng cụ cho các con trai đi xe song mã đến trường đại học ở Pest, như thế mới xứng đáng với một nhà tham vấn… Nhưng qua những thư từ của ông cụ trao đổi với các con trai thì mới biết ở nhà họ tính toán từng đồng xu, họ bàn luận kỹ ngay cả khi chỉ phải sắm áo sơ mi cho một người con trai nào đó, và để đặt một bộ quần áo mới, cả gia đình phải ngồi lại bàn thảo. Trong cái xã hội Hung trọng địa vị lúc đó, những gia đình thị dân từ ngoài nhập cư vào đã sống với một sự căn cơ, khiêm tốn nhiệt thành đến mức gây ái ngại. Người ngoài cuộc không thể nào hiểu nổi cái xã hội Hung đang tư sản hóa một cách nhọc nhằn, nhưng vẻ bên ngoài và sự bất cẩn dễ thương của nó lại đầy quyến rũ, cách thể hiện sự sang trọng của nó thì vô độ, trong đó một luật sư sống như một đại điền chủ, một bác sĩ quân y đi lại bằng xe ngựa và một kỹ sư trắc địa dám đặt cược tiền ngàn để chơi bài vào buổi tối với chính ông chủ mà ban ngày anh ta làm công nhật trên điền trang của ông ta… “Nhà nước” đúng hơn chỉ mới là một lý tưởng, chứ chưa phải một người bảo hộ và một con bò sữa. Nửa thế kỷ sau đó, tầng lớp trung lưu Hungary đã bấu víu vào cái thân thể cho ăn, cho uống, cho hưu bổng của nhà nước bằng cả triệu cánh tay; nhưng trước khi có thỏa thuận[156] thì công sở là nobile officium[157] đối với dân Hung, là thứ để anh ta tiêu tốn vào đó một phần tài sản. Ông phó công sứ đến tòa sứ lúc còn giàu có, khi ra đi chỉ còn là một gã nghèo…

Ông nội tôi là nhà tư vấn tài chính trong thành phố nơi tôi sinh ra. Ông mất sớm, lúc chưa đến tuổi năm mươi. Ông để lại các khoản nợ nần và món lương hưu ít ỏi. Hai người con trai nhận trả món nợ này từ những đồng forint mà họ kiếm được từ thời đi học bằng việc dạy thêm. Cha tôi đã trả dần món nợ này của gia đình từ khi ông còn là luật sư. Là luật sư thực tập, ông dạy đám con trai nhà giàu, ông chuẩn bị bước vào đời như thế, trong khi vẫn phải trả dần dần món nợ mà ông tôi để lại. Trong gia đình còn lại rất ít kỷ niệm về người ông mất sớm. Cha tôi cũng không nhớ rõ về ông. Ông yêu thích âm nhạc và thông thạo tiếng Latinh, đó là tất cả những gì tôi biết về ông. Ông để lại những chiếc ống tẩu cán dài đã hút nhiều đến mức biến thành màu nâu đen và một giá để tẩu thuốc đẽo gọt cầu kỳ. Di ảnh ông cũng không còn, chỉ có một bức chân dung sơn dầu hình bầu dục vẽ vụng của một họa sĩ nửa mùa. Cuộc đời ông, con người ông bằng cách nào đó đã biến mất không để lại dấu vết trong gia đình. Qua những kỷ niệm về bà nội tôi, một người quắc thước và nghiêm khắc, mới còn lại được chút hồi quang yếu ớt về ông trong cõi bất tử của gia đình. Người đàn bà mạnh mẽ này, bà R. Klementine, còn lại một mình với ba đứa con, với số tiền hưu vài đồng bạc, bà đã quả quyết sống, với sự kiên gan của những người đàn bà thời xưa, bằng sự khéo léo xoay xở với đồng tiền hạn hẹp, với sự căn cơ quý trọng mọi thứ nhỏ nhặt nhất, bà đã giữ vững được sự thăng bằng của cái gia đình bé nhỏ ấy. Một người phụ nữ có khuôn mặt nghiêm nghị, khắc khổ, một tín đồ Thiên Chúa giáo kiên gan, bà biết rằng cuộc đời là một gánh nặng. Bà không ngần ngại. Bà có thiên chức trên mặt đất này và bà đã hoàn tất nó.

8.

Một ông bác bên nội tôi sống ở Pest và dạy Luật ở trường đại học. Người ta bảo ông là một trong những người có đầu óc đặc biệt nhất ở nước Hungary cuối thế kỷ giàu những bộ óc độc đáo. Thế kỷ trước mới giàu có làm sao, một cuộc phô diễn những tài năng và cá tính thật rực rỡ! Arany, Petőfi, Vörösmarty, Kemény, Gyulai[158], Semmelweis[159] - và trong thời niên thiếu, tôi đã nghĩ đến ông bác với niềm tự hào biết bao, khi tên tuổi ông được nhắc tới cùng với tên tuổi sáng láng của những thiên tài Hungary từ thế kỷ trước. Ông đã dạy luật dân sự qua nửa thế kỷ, và - điều này là do các luật gia nói - ông đã làm cuộc cách mạng trong tư duy Hungary, ông đã chấp bút Luật Dân sự Hungary cho một thời gian dài. Ông là người có lối suy nghĩ năng động và phá cách… Ông không để ý lắm đến phương pháp sư phạm, chỉ quan tâm đến các vấn đề về sở hữu cá nhân, đến nhóm các vấn đề hợp thành bởi những câu hỏi cực kỳ phức tạp, thuộc về đạo đức hơn là luật pháp, đó là “luật dân sự”, là cuộc sống…

Khả năng tư duy của ông - một sự vô tư tinh thần đặc biệt nào đó, tính can đảm trong sáng của sự phán xét và sự phong phú bản năng của thiên hướng xác định - đã tạo nên hình ảnh một “thiên tài” trong các môn đệ và những người cùng thời của ông. Trong sự nghiệp, trong bản ngã, trong sự hiện hữu của ông, người ta cảm thấy một sức mạnh độc nhất vô nhị, gắn liền với cá nhân, không thể gọi thành tên, đặc tính gắn liền với một con người của khả năng diễn đạt và định nghĩa, điều làm nên một thiên tài. Ông là một người thầy đặc biệt, ít lưu tâm đến sự chăm chỉ của học trò, ông ghét đám học gạo. Trong kỳ thi ông cho những học trò thông minh qua nhanh chóng và dễ dàng hơn, dù không trả lời đúng đề thi, so với những học sinh học gạo, lắp bắp bám theo đề bài dai như đỉa… Với vóc người to lớn, ông nặng nề an vị trên bục giảng, gần như đè hẳn người lên mặt bàn, hơi chệch sang một bên, thoải mái và kiên định, đôi khi ông bỏ hàng giờ nghe một sinh viên Luật đang khổ sở đến toát mồ hôi. “Anh lạc đề rồi, nhưng tôi thấy anh có vẻ thông minh”, - thỉnh thoảng ông mơ màng nói. Có tới hàng ngàn luật sư đã nghe ông giảng, và ai đã một lần nhận ra “hương vị” của lối tư duy đặc biệt này thì khó thoát khỏi tác động của nó. Không thể biết ông sẽ đi vòng vèo tới đâu và dừng lại ở đâu, một khi đã đề cập tới một vấn đề nào đó. Phương thức, phong cách trình bày cũng chỉ của riêng ông: phức tạp, câu cú rậm rịt - một sinh viên đã phản đối những câu cú rắc rối đến “phát rồ”, đến “đứt mạch máu não” của ông -, những từ ngữ bất ngờ, những hình ảnh gán ghép bất chợt, những so sánh khó theo kịp, sự tràn trề dồn dập và đầy sức nặng của ngôn ngữ, “cá tính” bí ẩn thể hiện cả qua cách dùng những liên từ làm người ta ngờ ngợ như đó là một “thiên tài”. Ông không chỉ là một bậc thầy, mà còn là một nhà sáng tạo trong đề tài đã lựa chọn của mình. Như thể trước ông chưa từng có ai nghiên cứu về luật dân sự, lại như thể sau ông, việc xem xét về cơ bản những điều khẳng định của ông cũng bằng thừa: những bài viết của ông đưa lại cho người đọc cảm giác như thế.

Hai luật sư, ông Mátyás và người ông ở Pest, bằng danh tiếng và uy tín lẫy lừng của họ, về mặt chuyên môn đã gắn cho dòng họ một tính cách luật gia nào đó. Cha tôi là luật sư và có vẻ hoàn toàn tự nhiên là tôi cũng sẽ trở thành luật sư. Năm nào chúng tôi cũng đến thăm ông bác ở Pest; ông cũng đặc biệt chú ý đến sự gắn bó trong gia đình, tất nhiên theo cách của riêng ông: ông cẩn thận lưu giữ trong trí nhớ tất cả các thành viên trong gia đình, nhưng nếu có thể thì không tiếp xúc với một ai. Ông sống bên Buda, sau đó chuyển sang gần một trong những khu nghỉ dưỡng bên Pest; từ đó ông đi đến trường đại học, và người trong nội thành nhận ra cái dáng cao to của ông, cả những người lạ cũng dừng lại và ngoái nhìn theo ông. Cái cách ông ăn mặc cũng lạ lùng, vạt áo khoác trong thò ra ngoài áo choàng ngắn, và cũng như các đức ông, ông không mang theo tiền. Cả đời ông chẳng bao giờ quan tâm đến tiền bạc, và thái độ đó ở ông không chỉ là một từ sáo rỗng mà nó diễn ra một cách tự nhiên từ chính con người ông. Vóc dáng ông cũng như một người cổ xưa, khổng lồ và nặng nề. Cũng như trong suy nghĩ, cuộc đời chuẩn mực với ông cũng khác, sự ăn uống, giải trí, cách sống, những thói quen vặt vãnh, tất cả đều khác người. Một lần người ta đề nghị ông giữ chức Bộ trưởng Tư pháp, nhưng ông từ chối; mãi sau này ông bảo người thầy độc lập đừng muốn trở thành bộ trưởng, vì “ngài bộ trưởng” chỉ là một đày tớ mà các ông chủ có thể đuổi bất cứ lúc nào… Ông là người tự do, ông sống theo những khuôn phép nội tại của mình, có kỷ luật theo cách của ông, nhưng tự do và độc lập với những quy ước xã hội… Đến đâu ông cũng thường đi bộ, chỉ cần thiết lắm ông mới sử dụng phương tiện giao thông. Những ấn tượng cá nhân của tôi về con người lạ lùng này chỉ còn lờ mờ, nói chuyện với ông bao giờ tôi cũng lúng túng, cũng như phần lớn các thành viên khác trong gia đình, như các con ông, tôi cũng bị tính cách đặc biệt của ông, tầm cỡ và sức nặng của ông làm choáng ngợp.

Năm tôi ghi danh vào học kỳ đầu tiên, ông là hiệu trưởng trường Đại học Pest. Một buổi sáng, tôi đến chỗ ông. Ông đón tôi trong phòng hiệu trưởng trang trí rất cầu kỳ; ông ngồi sau một cái bàn gỗ chạm trổ to lớn đẫy đà, và - không hiểu tại sao - tôi thấy ông giống vua Henrik VIII[160] của nước Anh, trên bức họa của Holbein[161]. Trên cổ ông đeo sợi dây chuyền dành riêng cho hiệu trưởng và tấm khăn bàn mà ông gài hờ vào cổ áo gi lê che khuất cái bụng đáng nể của ông. Bàn tay đang cầm dĩa thân mật vẫy tôi lại gần; ông đang dùng bữa mười giờ với món thịt kho, trên mặt bàn hiệu trưởng là món thịt kho thơm nức và một cốc bia. Ông ăn chậm rãi và ngon lành, và có thể thấy ông chẳng mấy để tâm đến căn phòng hiệu trưởng đẹp đẽ và sang trọng. Tôi kính nể nhìn và chờ con người khổng lồ ấy ăn xong đến miếng cuối cùng. Rồi ông cầm tay tôi, thân thiện dẫn tôi đi khắp phòng, chỉ cho tôi xem những bức họa mà chính ông cũng không biết. Khi đến trước những quả chùy biểu tượng của các khoa, chúng tôi dừng lại, chăm chú nhìn những vật kỳ quặc này. “Cái gì vậy, bác Béni?”, tôi hỏi ông. “Bác cũng chịu”, ông đáp rồi nhún vai. Tôi nhìn ông biết ơn, và thấy mến ông vì cái nhún vai ấy.

Ông đã ký vào cuốn sổ điểm đầu tiên của tôi với tư cách là hiệu trưởng bằng những con chữ mập mạp, tròn trịa. Ông đưa tôi ra cửa, vừa cười vừa bảo bây giờ theo luật ông là “đức ông lớn”, vì ngày xưa danh hiệu này chỉ được dùng với lãnh chúa vùng Transylvania và hiệu trưởng trường đại học; ông trò chuyện thân mật với tôi, hỏi về gia đình; nhưng sau đó, như thể quên hết mọi thứ, ông quay lại bàn uống nốt chỗ bia còn lại, rồi vẫy tay ra hiệu cho tôi đi. Tôi tự đi nghe thêm một số bài giảng của ông, vì cuối năm thứ nhất tôi chán học Luật và chuyển sang khoa Triết; năm đầu tôi chưa nghe những giờ giảng của ông, và sau đó tôi không theo học trường này nữa mà ra nước ngoài học tiếp. Dễ đến chục năm sau tôi không gặp lại ông. Ông đã qua tuổi giới hạn theo luật quy định khi về hưu; ông sống gần sống Duna, trong một khu nghỉ mát, ông thường dậy sớm, tám mươi tuổi vẫn xuống sông tắm rồi về phòng, tựa khuỷu tay lên chiếc bàn viết cao, làm việc đến tối mịt. Tác phẩm của ông được học trò và những người quý trọng ông xuất bản, vào ngày sinh lần thứ tám mươi của ông người ta đã tổ chức mừng thọ lớn trong cung Vigadó ở Pest. Những đồng nghiệp, học trò cũ của ông, những luật gia và thẩm phán tiếng tăm trong cả nước đã về, có đến hai ngàn người, cả ông bộ trưởng cũng tới dự buổi lễ mừng. Nhưng tất cả đã hoài công chờ ông vào giờ đã định, ông gửi thư cho ngài bộ trưởng, xin cáo lỗi vì không thể đến được, vì “không thể cho phép mình rút ngắn cuộc đời bằng việc như vậy”. Ông bấu víu vào cuộc đời bằng toàn bộ sự đam mê, và từ một tiềm lực sống to lớn, ông đã làm việc, ông đã sống thọ hơn trung bình. Quanh ông, mọi thứ từ xưa đều chưa được sử dụng hết, đều dư thừa như thế; cuộc đời ông được nuôi dưỡng từ những nguồn dự trữ khổng lồ.

Dạng người như thế chắc chắn được cấu thành từ chất liệu dẻo dai và cứng rắn hơn người bình thường. Tôi nhận được những chất liệu tốt trước lúc bước vào đường đời; đức tính dẻo dai và sức chịu đựng mà tôi thừa kế được là từ những người như vậy; và chủ yếu tôi sống nhờ những thứ đó.

9.

Cứ cách một Chủ nhật cô Zsüli lại đến thăm tôi tại trường nội trú ở Buda, rồi chúng tôi cùng đến Sziget ăn trưa. Cô Zsüli viết tiểu thuyết và nói giỏi tiếng Pháp. Cô đã ở Paris nhiều năm, sau đó sống trong một lâu đài bên sông Loire, phong cách, những mối quan hệ của cô, tất cả ở cô đều rất mực phóng khoáng. Ông thân sinh ra cô là một trong những septemvir[162] Hungary cuối cùng, và thân mẫu cô là bà Louise rất tinh tế, đầu lúc nào cũng đội khăn, bà là em gái ông nội tôi. Cô Zsüli lấy chồng người Rumani, nhưng trong gia đình không một ai biết người này. Họ sống ở Bucarest một thời gian, thường ra vào cả cung đình. Cô Zsüli hay kể chuyện, cô sinh ra để kể chuyện. Cô kể về “Paris phương Đông”, về hoàng hậu Rumani lãng mạn và yêu nghệ thuật, về Paris và về văn học. Tôi khao khát chờ những ngày Chủ nhật như thế, vì cô Zsüli có quan hệ gần gũi với giới văn chương, cô quen Hoisty Pál[163], Pekár Gyula[164], những truyện ngắn của cô đã được in trên các nhật báo. Chồng cô mất sớm, họ chỉ sống với nhau một thời gian ngắn. Cô Zsüli không sành việc “nuôi dạy trẻ”, nghĩa là cô ứng xử theo bản năng, cô nói chuyện với tôi về cuộc đời và về văn chương như nói với một người lớn tuổi. Những cuộc đi chơi Chủ nhật đưa tôi vào một thế giới xa lạ. Có thể những cuộc gặp gỡ này làm cô Zsüli chán, vì cô sống quảng giao, cô quen biết những nhà văn danh tiếng, lúc nào cô cũng “có sẵn trong đầu” vài cuốn tiểu thuyết “chỉ cần viết ra”, cô còn nhiều lần trò truyện với hoàng hậu Rumani, và dù sao cô vẫn thuộc về một thế giới khác, không chỉ là thế giới của người lớn, mà còn là thế giới đặc ân của tinh thần và sáng tạo. Cô ăn mặc rất đúng mốt, đội những chiếc mũ rộng vành, quần áo lụa lượt là như thể đi vũ hội; chúng tôi đi đến Sziget như thế, rồi đi tàu đến quảng trường Boráros, đến căn hộ của cô Zsüli ở phố Mester, trong đó tất cả đều là “kỷ niệm”. Cô rất gắn bó với dòng họ, căn hộ đầy các bức ảnh, các lá thư cũ, những kỷ vật gia đình từ hàng trăm năm. Với tôi, cô cũng chăm chút như một bảo bối gia đình, như một vật gì đó thuộc về gia đình. Cô Zsüli là người cất giữ những bí mật của gia đình, là nữ văn sĩ và có chút gì đó là nhân vật tiểu thuyết, cô là người nhà, nhưng vẫn xa lạ theo kiểu không thể diễn đạt nổi… Cô sống trong hai căn phòng nhỏ, trên tầng ba của một nhà cho thuê, trong những điều kiện có thể nói là sơ sài; thế nhưng mọi thứ quanh cô vẫn có một vẻ gì đó quý phái, mọi vật dụng của cô đều được lựa chọn rất có cá tính, quần áo, đồ gỗ, đôi găng tay và chiếc mũ, cùng cách thức, với chủ ý giáo dục, luôn pha những câu tiếng Pháp vào câu chuyện… Cô đi nhiều, vạch ra nhiều kế hoạch, viết tiểu thuyết và truyện ngắn, đến các buổi dạ hội, chuẩn bị đi Paris - cô là một hiện tượng làm tôi choáng ngợp. Và hơn thế nữa, trong con người cô có một điều gì đó không thể hủy hoại nổi, một sự tỏa sáng bản năng mà sau này thời gian, sự cùng khổ, cô đơn và những nỗi thất vọng cũng không thể thay đổi. Cô Zsüli là một phụ nữ đích thực, một tuyệt phẩm của fin de siècle[165], một hiện tượng hiếm thấy.

Sau này, trong số các phụ nữ cùng thời, tôi không bao giờ gặp được kiểu người như thế. Nếu nghĩ đến cô Zsüli, tôi tin rằng phụ nữ của thế kỷ trước đúng là một dạng khác - tôi chỉ còn biết đến các cô gái tân thời. Những cô gái dễ thương, giỏi giang, trống rỗng hay sâu sắc, những cô nàng đôi khi theo đuổi ngành hóa học, thỉnh thoảng sinh nở và cho con bú, đôi khi đùa bỡn và có khi yêu, có lẽ họ còn sống “lành mạnh” hơn những người đàn bà của thế kỷ trước, nhưng tựu trung lại, từ bản thể, họ vẫn là những cô gái tân thời; họ không phải là những “phụ nữ đầy nữ tính”, như thỉnh thoảng, trong nỗi khổ sở và cảm giác thiếu vắng của mình, tôi vẫn gọi cái kiểu người khác kia, kiểu người như cô Zsüli. Trong tính cách của cô Zsüli, tôi còn cảm thấy một điều gì đó từ sự can đảm đàn bà thầm lặng, vô thức, hoàn toàn không lãng mạn mà tôi luôn luôn thấy thiếu ở những người phụ nữ sau chiến tranh. Cô đã sống cuộc đời đầy sôi nổi và “khoáng đạt” của mình bằng những công cụ đơn giản nhất và tử tế nhất. Với tư cách một nữ văn sĩ, cô cũng tử tế hơn và có lương tâm hơn những người đàn bà thường lui tới các phòng biên tập sau chiến tranh. Bằng thứ ngôn ngữ của một trăm năm mươi năm trước đây, cô viết những câu chuyện đơn giản và trong sáng “nhặt được trong đời sống”, dù chưa đủ tầm, nhưng ít ra cô đã diễn đạt những quan sát của mình với chủ ý lương thiện và cách kể chuyện khôi hài. Cô đã dạy tôi yêu quý người Pháp mà không có ý gì khác, cô đã vô tình dẫn tôi đến với sự sáng sủa của văn hóa Latinh, tôi bắt đầu cảm thấy còn có một nền văn hóa hợp logic hơn, đơn giản hơn, vô tư và công bằng hơn nền văn hóa mà tôi được dưỡng dục trong đám bòng bong rối ren của nó.

Cô đã giới thiệu tôi với nhà văn đương thời đầu tiên, đó là Paulini Béla[166], một nhà trào lộng xuất sắc, chủ biên tờ Fidibusz, một tờ báo châm biếm thời bấy giờ. Chúng tôi đi trên đường Körút, Paulini đang ngồi uống rượu vang pha xô đa giữa những cây nguyệt quế của một quán rượu, ông rời bàn tiến về phía chúng tôi, trịnh trọng chào bà Zsüli. Tôi không thể tưởng tượng nổi con người lọt giời rơi xuống này có thể nói gì với cô, ít có khả năng ông tổng biên tập Paulini yêu cầu cô Zsüli tiết hạnh viết bài cho tờ Fidibusz… Dẫu sao, ông cũng là nhà văn đầu tiên mà tôi biết, và tôi nhớ mãi cái đầu hói, cái nhìn pha chút giễu cợt, khuôn mặt như một linh mục của ông. “Một nhà văn là thế đấy!”, tôi nghĩ. Thỉnh thoảng, vì trách nhiệm, cô Zsüli dẫn tôi vào các viện bảo tàng, nhưng cả hai chúng tôi đều chán những con thú nhồi, những thứ binh khí Hung thời cổ, chẳng khác gì những buổi diễn thuyết có chiếu hình minh họa của một nhà giáo dục thuộc hội Uránia[167]; sau vài thử nghiệm buồn tẻ như thế, vào các chiều Chủ nhật chúng tôi hay đến hiệu bánh kem hay vào nhà hát opera. Một lần cô đưa tôi đến tòa soạn báo Pesti Hirlap[168], chúng tôi đi dọc những căn phòng bỏ không, tôi thèm khát ngửi hít mùi chua của giấy và mực in, và tôi tự hào nhìn cô Zsüli, bà cô tuyệt vời của tôi, người có thể vào ra những nơi sang trọng như một tòa soạn nhật báo thế này… Cô thường xuyên bận bịu với những cuốn tiểu thuyết, đề tài của chúng được cô pha trộn từ “cuộc đời và trí tưởng tượng”. Cô còn viết một vở kịch và đã gửi bản thảo sang Đức cho tôi, với ngụ ý chứ không phải yêu cầu, để tôi tìm cách đưa nó lên sân khấu Đức. Nhưng với sự cẩu thả vô trách nhiệm của một gã trai mới lớn, trong quá trình xê dịch, tôi đã đánh mất bản thảo ở đâu đó. Cô không bao giờ hỏi lại tôi, cô chấp nhận việc đã rồi; sau này qua những người khác, tôi được biết cô coi việc đánh mất bản thảo là một đòn nặng nề, kiểu như một đòn giáng xuống của số phận đã tiêu hủy những khả năng của một đời người. Cô dịch nhiều sách nhưng chẳng kiếm được bao nhiêu tiền, về sau tên cô thưa vắng dần trên chuyên mục của các báo. “Ta đã cạn vốn”, cô buồn bã nói. Nhưng ở nhà cô vẫn ngấm ngầm viết tiểu thuyết.

Cô Zsüli đáng yêu! Bao giờ cô cũng là grande dame, cô sang trọng rực rỡ chỉ với mấy đồng xu và tung tăng bơi suốt cuộc đời; số phận đã cay nghiệt với cô, cô đã sống đơn độc hàng chục năm góa bụa, nhưng không bao giờ kêu ca, chẳng khi nào làm phiền hà đến ai, và bao giờ cũng hào phóng, lúc bảy mươi sáu tuổi đi thăm họ hàng cô cũng không đến tay không, cô chia những báu vật nho nhỏ của quá khứ, một đồ gốm tinh tế, một tấm ảnh cũ hay một vật thủ công nào đó - bao giờ cô cũng cho, từ sự hào phóng của trái tim nhiệt thành và trong sáng của cô. Nếu đôi khi tôi hỏi sao cô không đi bước nữa, cô bối rối mỉm cười, rồi kiêu hãnh ngẩng đầu lên: “Ta quý sự độc lập hơn, tu sais, mon cher[169]…” Cô là một trong những bí ẩn lớn của gia đình: bằng cách nào đó cô đã sống bằng nghề viết văn và những giờ dạy tiếng Pháp - cô thường dạy thêm trong một trường nữ sinh nào đó ở thủ đô - mà gần tám thập kỷ, lúc nào cô cũng ăn vận lịch sự, lúc nào cũng đội mũ rộng vành, lúc nào cũng đầy quà cáp, cô lấy đâu ra tiền để thết trà họ hàng và bạn bè sang trọng của cô?… Khi đã ngoài bảy mươi, cô vẫn xuất hiện với mái tóc lúc nào cũng đen, dáng người thon thả và cân đối, hợp thời trang và đầy nhiệt huyết trong các buổi gặp gỡ, giữa bao người trẻ tuổi có lẽ cô là người duy nhất “theo kịp thời cuộc”, cô đọc những cuốn sách Pháp mới, và vẫn dự định làm một việc lớn, mới mẻ nào đó. Năm bảy mươi bảy tuổi cô đã tự ái vì một lần tôi dám hỏi, cô và ông bác họa sĩ bên Wien ai là người nhiều tuổi hơn. “Bao giờ cũng là ông ấy!”- cô đáp, rồi tức giận nhìn quanh với ánh mắt sáng như một tia chớp, ở tuổi bảy mươi bảy cô vẫn “giao tiếp xã hội” như bốn mươi năm trước đó, vẫn có những vấn đề với bà thợ may riêng, vẫn tranh luận về thời trang với những cô gái đôi mươi, và không ngại ngồi tàu điện một giờ rưỡi đồng hồ để đi mượn một cuốn sách mới bằng tiếng Pháp… Cô Zsüli là người như thế. Bảy mươi bảy tuổi cô vẫn chuẩn bị một chuyến đi tập thể tới Paris vì muốn thấy Paris một lần nữa; nhưng rồi cô ngại, sợ phải thấy một thế giới xa lạ và đã thay đổi, sợ mất đi một kỷ niệm yêu quý nào đó, và cô đã ở lại. “Hầu hết bạn bè ta ở Paris đã chết rồi!” - cô đăm chiêu nói. - “Tout passe, tout casse[170]… Ta đã mỏi mòn”.

10.

Rồi đến một ngày, cuối cùng Gizella cũng lấy chồng. Cô mặc màu xám trong đám cưới, một bộ lụa xám dài chấm đất may bó sát eo, và trong gia đình mọi người đều rất phấn khởi vì bước ngoặt đáng mừng này. Khi đó Gizella đã ngoài bốn mươi, trong gia đình chẳng ai còn hy vọng sẽ có người nào can đảm đưa bà cô này đến trước bệ thờ Chúa nữa. Cô không đẹp, chẳng có tài sản gì, và sống trong nhà bà Mária, dưới sự cai quản của bà Mari. Nhà bà Mária theo chế độ nữ quyền, và bà Mari là người ra lệnh. Bà Mari là một tộc trưởng nghiêm khắc, và bà dần dần thâu nạp hết những bà cô chưa chồng trong gia đình, bà nuôi cô con gái ly hôn chồng và đứa cháu, đưa Gizella về ở bên bà và sau đó cả Berta, là nhân viên bưu điện ở Selye, nhưng chậm thăng tiến trong sự nghiệp, đến tuổi sáu mươi vẫn chưa chồng… Niềm thất vọng đàn bà của gia đình dần dần quây tụ quanh bà Mari. Trong cái chế độ mẫu quyền hà khắc này, đàn ông không chịu được lâu: con rể bà Mari, bác Kázmér điển trai, ria vểnh cũng chẳng ở được lâu phải bỏ đi, rồi sau đó chỉ quay về nhà bà Mária vào những ngày lễ đặt tên, được cho uống rượu vang Vermouth, rồi bị nửa tá đàn bà trút mọi tội lỗi lên đầu. Chẳng bao giờ tôi biết rõ mình có mức độ quan hệ họ hàng thế nào với những người đàn bà trong nhà bà Mária.

Bà chủ Mari là chị em với bà nội tôi; còn các bà Gizella, Berta, Mariska, Margit chỉ còn là các “bà cô” một cách chung chung, họ phục dịch bà Mari nằm trên giường, giữa đám gối đệm vẫn đóng vai một bà chủ quyền thế, họ lấy bánh ngọt vani và rượu Vermouth từ trong tủ kính bày ra bàn khi có khách, với vô số những lời ta thán. Họ cũng không thể viết một lá thư mà bà Mari không đọc trước, vì nếu không bà già cay nghiệt sẽ không cho tiền để mua tem, họ cũng không được ra phố nếu không được bà Mari cho phép, tu viện Orsolya cũng không cai quản các nữ tu sĩ chặt chẽ hơn bà Mari cai quản những người con gái và em gái bà.

Thật dễ hiểu là Gizella muốn thoát khỏi nơi giam hãm này, nơi đàn bà con gái cứ thầm lặng khô héo mỏi mòn dần, nơi đám đàn ông không dám bén mảng tới. Người gác sông đã cầu hôn Gizella là một người đàn ông góa vợ, một công chức ít nói và buồn, ông chẳng còn chờ đợi gì ở cuộc đời, và chỉ cần có bà Gizella, bà Mari cũng không khiến ông từ bỏ nổi ý định. Vì thế mà đến một ngày những cư dân đàn bà của trại Mária đã may cho bà Gizella chiếc áo cô dâu thắt đáy lưng ong bằng lụa màu xám, người gác sông mặc áo khoác đen, khuôn mặt hốt hoảng đứng trong salon, giữa những người phụ nữ đang tất bật và phấn khích. Bác Kázmér đến từ sáng, đã uống nhiều rượu Szamorodni, bác khích lệ chú rể bằng những từ bỡn cợt, và trong không khí tấp nập, náo nhiệt ấy chẳng ai hiểu tại sao người gác sông lại lấy bà Gizella. Chính cô dâu đáng thương cũng chẳng hiểu vì sao. Các bà phụ nữ cắt tóc ngắn ngang trán cho bà, và Gizella mặt tái nhợt đứng cạnh người gác sông, nhìn xung quanh với ánh mắt ngơ ngác, như người không tin rằng hôm nay là ngày của nàng, nàng là nhân vật quan trọng, cả với nàng cũng đã xảy ra một điều gì đó… Người gác sông sống trong một làng nhỏ nằm bên sông Tisza[171]; ông có nhà, có vườn, có đàn lợn và công việc tử tế, yên ổn, vì ngay cả trong thời bình cũng ít có công việc nhà nước nào yên bình hơn là trông coi dòng sông Tisza… Ai cũng nhấn mạnh rằng cô “Giza hiền lành, tốt bụng” thật may mắn, một vận may bất ngờ và hiếm có! Người gác sông không nói gì, đến bữa trưa ông lặng lẽ ăn, uống nhiều, sau đó ông nắm tay bà Gizella, thong thả đưa bà ra bến tàu, và họ đi về bên dòng Tisza. Trong gia đình mọi người còn nhắc nhiều đến vận may của Gizella, như một trò đùa khó tin của số phận phúc đức lạ lùng nào đó. “Giza bao giờ cũng may mắn!” - các bà cô và em gái, những người ở lại trong vòng tay nghiêm khắc của bà Mari, ghen tị nói.

Bà Mari có cánh đồng trồng nho ở vùng Tokaj[172], và nhiều phụ nữ là bà con họ hàng sống nhờ vườn nho này. Mùa thu hoạch nho, cả nhà chuyển ra ngôi nhà ở Tokaj, chỉ một mình bà Mari ở lại, và qua những người chạy tin, bằng dịch vụ thông tin phức tạp, từ giường nằm bà chỉ đạo việc thu hoạch nho. Việc trồng nho năm nào cũng lỗ, nhưng thật lạ lùng là người ta vẫn sống tử tế nhờ cánh đồng nho. Vào ngày Mária, năm nào bà Mari cũng đãi “tiệc trà” họ hàng và bè bạn của bà. Người ta khiêng đồ gỗ từ trong ngôi nhà bà Mari ra ngoài, bác Kázmér đến làm môn khách một ngày, chiết rượu vang ra chai và chỉnh cây đàn dương cầm. Trong những bữa “tiệc trà” như thế, dĩ nhiên người ta uống đủ mọi thứ, trừ trà; sáu giờ chiều các sĩ quan của đơn vị đồn trú - cháu bà Mari lấy chồng sĩ quan -, bạn bè bác Kázmér bên ngạch tài chính kéo đến, những chiếc bàn đi mượn võng xuống dưới sức nặng của những khay chất đầy thịt chế biến sẵn, các chàng sĩ quan thay nhau ngồi xuống bên đàn dương cầm, và cuộc ăn uống có vẻ buồn bã kéo dài đến sáng, như thể những con người đói khát và tẻ nhạt tụ họp lại chỉ để ăn nhậu… Đến sáng thì đồ ăn sạch trơn, để một năm sau lại chẳng có bóng đàn ông lai vãng đến ngôi nhà trên đường Mária. Danh tiếng bà Mari thật hãi hùng. Chẳng bao lâu sau, bà Berta, nhân viên giúp việc bưu điện Selye, thế vào vị trí của bà Gizella, vì bà Mari thích đông người sống quanh bà.

Cái nhà giam trần thế này, nước cộng hòa phụ nữ bền bỉ này là một gia đình “thực sự”: giống như một trung tâm chính thức nào đó, tin tức từ các nhánh khác nhau của gia đình đều đổ về đây, các tin tức được lưu giữ, như thể được vào sổ, được ghi chú, và thỉnh thoảng những sự kiện gia đình được thông báo cho công luận qua những bản tin phong phú. Các bà cô ngồi trong những căn phòng nặng mùi hoa quả ngâm và dầu hỏa, gìn giữ hồn vía của gia đình. Từ những sợi tơ vương của dòng máu và kỷ niệm, của những tấn thảm kịch và các thứ tạp nham, những tin đồn nhảm và quyền lợi, họ thêu dệt nên các huyền thoại luôn luôn thay đổi và không bao giờ cạn kiệt của gia đình. Bao giờ chẳng có một ai đó chết, và dĩ nhiên là “chết sớm”, vì có lẽ người đó có thể vẫn còn sống, nếu “biết chú ý đến bản thân hơn”, hay “nếu bác sĩ phát hiện ra bệnh kịp thời” - nhưng gia đình vẫn tiếp tục tồn tại, cái cơ thể gia đình bí hiểm ấy vẫn là một khối đoàn kết, và có lẽ cuộc sống của gia đình dẫu sao cũng là trên hết, chứ không phải bi kịch “chết sớm” của Dezső hay Manci… Bà Mari và những bà cô già tụ tập quanh bà ngờ rằng cái chết của cá nhân bao giờ cũng “sớm”, có khi người ta không thể chết đúng lúc… Nhưng huyền thoại về gia đình vẫn sống, và cái ý thức huyền bí ấy đã đem lại sức sống cho mỗi chúng tôi, và bằng những việc làm của mình, chúng tôi đã tô điểm thêm cho lịch sử của gia đình. Và trong những giai đoạn nhân loại buộc phải sống thiếu những huyền thoại chung vĩ đại, thì lịch sử thế giới thu gọn của gia đình là nguồn ấn tượng đặc biệt quan trọng. Gia đình có Olympus[173] và có Hades[174] của mình; bà Mari nằm trên giường giữa gối đệm vẫn cẩn trọng phân loại các thành viên trong gia đình, và quyết định vị trí của mỗi người.

Đến một ngày rồi bà cũng ra đi, không hào hứng và sớm trước thời gian, và có lẽ bà đã xuống vương quốc của Hades, ở đó bà tranh cãi với họ hàng cả chục năm nay… Còn bà Gizella đã sống thọ và hạnh phúc với người gác sông. Trong ngôi nhà Mária, lúc nào người ta cũng bảo bà Gizella là đứa con được nuông chiều của vận may.

11.

Gia đình là một khối; nhưng liệu chỉ có thế và có vậy thôi ư? Còn lại những tên tuổi, những bức ảnh, một cái miệng, một đôi mắt, những cái khoát tay, vài thứ đồ gỗ và thi thoảng trong những ngõ ngách của hệ thần kinh một sự lúng túng và ngỡ ngàng nào đó, rằng ta không hẳn có một mình, ta có liên quan tới chất liệu và sức mạnh… Đó không phải là một gia đình “đơn giản”, vì có lẽ không có gia đình như vậy; một gia đình phức tạp, tức giận, đam mê, mưu cầu đã ràng buộc những con người có dòng máu, có khuynh hướng khác nhau; với thời gian những con người xa lạ đã hòa nhập thành một gia đình, và nó đã tồn tại trong những thời buổi khốc liệt, trong dòng thác lũ đã cuốn trôi những giai cấp, nó vẫn là một cộng đồng nhỏ mạnh mẽ đứng trên giai cấp nào đó. Một gia đình phức tạp, đầy giận dữ và tự hy sinh, họ là những thị dân, và khi tôi bắt đầu sống giữa họ, thì họ đã đến đoạn đời nguy hiểm và khủng hoảng của trạng thái thị dân. Tôi biết ơn họ vì tất cả; rất khó quên và khó hủy hoại trong tôi những gì tôi đã nhận được từ họ.

Một cách hoàn toàn thì có lẽ không thể làm nổi.

CHƯƠNG III

1.

Dù là mùa đông hay mùa hè, đúng bảy giờ sáng chúng tôi đến cầu nguyện trong nhà thờ của trường. Những đứa trẻ học sinh các lớp dưới đứng cầu nguyện thinh lặng, từ lớp Năm trở lên các thầy cho phép chúng tôi ngồi vào các hàng ghế. Nhà nguyện không có sưởi, những buổi sáng mùa đông ẩm ướt, mù sương, chúng tôi run rẩy trên nền đá lạnh, những buổi cầu nguyện thinh lặng kéo dài ba mươi phút, hết quỳ lại đứng yên làm tôi mệt rã người và hầu như tôi đến giờ học đầu tiên trong trạng thái đau đầu và căng thẳng. Từ lớp Năm trở đi, lễ cầu nguyện đã trở thành sự nghỉ ngơi, ai muốn có thể ngủ gà gật trên những chiếc ghế băng rộng trong nhà nguyện tối lờ mờ, cũng có thể giả vờ như đang sùng mộ sâu sắc, gục mặt vào hai bàn tay đan vào nhau đặt trên mặt bàn, thoải mái ngủ để bù vào giấc mơ trẻ con bị bỏ qua lúc mờ sáng. Những buổi cầu nguyện có hát thánh ca vào Chủ nhật kéo dài một tiếng rưỡi; nhiều khi có những học sinh thiếu máu, thần kinh căng thẳng bị ngất vì đứng quá lâu, vì khói hương trong không gian thiếu không khí, ngột ngạt của nhà nguyện chật ních con chiên, những người lớn cũng khổ sở vì phải đứng suốt một tiếng rưỡi đồng hồ. Chủ nhật chúng tôi tập hợp theo từng lớp rồi diễu hành vào nhà thờ. Sau lễ cầu nguyện hát là bài thuyết pháp. Gần trưa chúng tôi mới ra khỏi nhà thờ. Buổi sáng Chủ nhật thế là gần hết. Các thầy theo dõi chặt chẽ những buổi đi lễ nhà thờ của chúng tôi, các giám thị điểm danh, những buổi lễ vắng mặt phải có xác nhận lý do giống như những giờ nghỉ học.

Dù các lễ cầu nguyện buổi sớm mệt mỏi ra sao, cho tới năm lớp Bốn tôi vẫn hào hứng đến nhà thờ, tôi hăng hái giúp việc cho ông linh mục và cảm thấy rất thoải mái khi ở quanh bệ thờ. Tôi thích mùi nhà thờ, đặc biệt vào mùa xuân khi người ta trang trí các bệ thờ bằng hoa và cành thông, mùi hương hoa hòa quyện với mùi chua ngái của nến. Chỉ có mùi khói hương là tôi không chịu nổi, cố tránh xa. Mặt mũi tôi tái dại đi nếu cảm thấy mùi nồng nặc của khói hương, tôi lảo đảo bước ra khỏi giáo đường, dạ dày muốn lộn lên và tôi nôn thốc tháo. Tình trạng này không hành hạ tôi ở những buổi cầu nguyện thinh lặng trong tuần. Một đôi buổi lễ cầu nguyện vào sáng sớm tháng Năm cho đến giờ vẫn sáng lên trong ký ức tôi những sắc màu tươi mát, dịu dàng. Trong những hốc cửa sổ sâu một mét rưỡi, qua những tấm lưới chắn cửa sổ, ánh mặt trời rọi vào thành những dải tia vàng, bệ thờ được trải bằng những tấm khăn vải mới hồ cứng, viền ren, trắng như tuyết, hai bên bệ thờ chỉ thắp hai cây nến, sau những giá đỡ kinh Phúc âm, cha hành lễ mặc áo tím hay hai màu trắng vàng, thong thả sửa soạn và nhẹ nhàng sai bảo tôi, những lúc ấy tôi mặc áo và váy giúp việc tế lễ chạy lăng xăng trên những bậc thang trước bệ thờ, tôi giúp mở sách cầu nguyện, nhỏ rượu vang chua xuống cốc rượu lễ hay nhỏ nước lên tay linh mục… “Introibo ad alterem Dei…”[175] - tôi thành tâm lẩm bẩm, khi chúng tôi bước từ phòng giữ đồ thờ tới bậc thang dẫn đến bệ thờ, và mỗi lúc cử hành thánh lễ tôi lại hãnh diện rung chiếc chuông nhỏ bằng bạc mà âm thanh dễ chịu của nó tràn ngập trong nhà thờ. Một sự yên lặng ngọt ngào, lẫn những tia nắng, đầy hương vị, tiếng lầm rầm của cha hành lễ như ru ngủ khiến tôi những muốn ngồi xuống bậc thang bệ thờ mà ngủ gà gật trong âm vang nhẹ nhàng, trong cái không gian ân sủng và ngan ngát ấy. “Et cum spiritu tuo…”[176] - tôi choàng tỉnh, khi cha làm dấu. Ký ức về mùi hoa và nến, tiếng vang vọng của những từ ngữ Latinh, không khí thánh thiện, an bình của buổi hành lễ trong nhà nguyện còn theo tôi vào những tiết học đầu tiên.

Việc phụ lễ là một đặc ân và phần thưởng chỉ có thể giành được bằng thái độ đạo đức tốt. Những học sinh yếu và trễ nải phải quỳ trong đám đông, trên nền đá, ghen tị dõi theo đứa trẻ được lựa chọn, kẻ sáng sáng được dự phần, được tới gần những bí mật thần thánh như thế. Việc phân loại đạo đức tôn giáo của học sinh do Giáo đoàn quyết định. Giáo đoàn này mang tên Đức Mẹ Đồng trinh, đứng đầu là một linh mục có tạng người dễ phát phì, nói nhỏ nhẹ, tóc chải ngược ra sau, có bàn tay tinh tế như phụ nữ, trạc tuổi trung niên. Vị linh mục này là spiritus rector[177] của nhà trường. Ngài kèm cặp từng nam sinh, đến thăm gia đình học trò, dĩ nhiên đó là một vinh hạnh đối với gia đình, vào những “giờ tự do” buổi chiều của Giáo đoàn, ngài chỉ huy trò chơi “szlöjd”[178], ngài trông coi kho sách của trường, đám nam sinh có thắc mắc hay ngần ngại gì đều đến tìm ngài, ngài viết kịch bản cho buổi biểu diễn nhân ngày lễ Đức Mẹ Vô nhiễm[179], ngài đạo diễn và luyện tập cho tất cả các lễ hội của trường, ngài là praeses[180], ngài hướng dẫn các “lớp mộ đạo” và “lớp biện giải tôn giáo”, ngài là nhà thuyết giáo của chủng viện, ngài là người nghe lời xưng tội trong Giáo đoàn… là người biết mọi bí mật, là đức cha tinh thần của tuổi trẻ. Vị linh mục luôn luôn nói khẽ, bàn tay lúc nào cũng vuốt ve ấy cũng đã chăm sóc “riêng” tôi một cách dịu dàng. Mấy năm học đầu tôi rất hâm mộ ngài, chạy lẵng nhẵng theo ngài như một con chó nhỏ. Ngài là một thần tượng lớn, là người thầy tốt bụng và vui tính. Đến năm lớp Ba tôi bắt đầu né tránh ngài. Tôi chẳng có nguyên cớ gì, cũng không thể nói chuyện này với ai, thực ra tôi chẳng có lý do gì để ngần ngại. Tháng Năm là tháng dâng Đức Mẹ Đồng trinh, học sinh trang trí nhà nguyện nhỏ đầy hoa, một học trò primus[181] chơi các khúc Maria Hungary thời xưa trên chiếc đàn phong cầm là tài sản riêng của linh mục. Tháng Năm với bao nhiêu lúng túng, sự đan kết rối ren của những mối quan hệ khó hiểu! Tôi còn mộ đạo, sùng kính, tôi hay tới xưng tội và làm lễ hiến dâng, dĩ nhiên vị linh mục của giáo đoàn là cha giải tội của tôi, mặc dù học sinh có thể tự do chọn cha giải tội trong số các linh mục, nhưng tôi cảm thấy sẽ làm ông buồn, nếu như đi tìm cha khác để thú nhận những điều bí mật và tội lỗi nhỏ bé của mình… Ông như một người cha, thỉnh thoảng lại nắm tay chúng tôi đi dạo, với những học trò cưng được ông lựa chọn. Đến khi tôi bắt đầu thấy sợ ông, và nỗi sợ hãi này ngay lập tức biến thành sự phản cảm vô lý và tăm tối. Như thể một điều gì đó đã hé lộ… Nhưng từ ngữ vụng về, thiếu hoàn hảo và không đủ để diễn đạt nó. Điều gì đã diễn ra? Tôi đã cảm nhận thấy những bí ẩn của một tâm hồn. Chẳng bao giờ tôi biết điều gì xấu về ông, ông là một linh mục nhiệt thành và mẫn tiệp, một người thầy xuất sắc, thế mà tôi vẫn sợ và bắt đầu né tránh ông.

Ông thấy ngay động tĩnh của những đợt sóng lạnh lùng; con người này là một cơ cấu tinh vi, cuộc sống đơn độc đã làm phát sinh ở ông sự nhạy cảm đặc biệt, ông chú ý đến những dấu hiệu còn nhỏ nhặt hơn cả ngôn từ, ánh mắt và cử chỉ, ông cảm nhận từ bản năng cách ứng xử, thấy sự dao động của con người đang hình thành tính cách, ông bắt đầu để ý đến tôi theo cách riêng tách biệt với những học trò khác, đặt tôi vào một trạng thái cô lập vô hình. Trạng thái này làm tôi khó chịu đến cùng cực. Có chuyện gì thế? - cái nhìn thận trọng của ông từ sau gọng kính màu vàng như hỏi tôi. Cuộc đấu tranh thầm lặng diễn ra hàng tuần. Đến khi ông hết kiên nhẫn, và vào một buổi chiều ông gọi tôi đến gặp ở nhà riêng. Đây là một ân huệ lớn nhưng cũng là một mối lo lớn. Từ trên tầng bốn của chủng viện một cửa sắt mở sang khu nhà ở của các tu sĩ, tôi bần thần bước dọc theo những hành lang có trần vòm, một điều gì đó không thể nắm bắt được đang chờ đón tôi, đây là lần đầu tiên tôi phải đối mặt với mọi hậu quả, với cái điều mà một con người… Tôi cần phải mạnh mẽ hơn, không thể buông xuôi, cần phải thử thách ông, trái lại chính tôi sẽ thất bại. Một cuộc phiêu lưu căng thẳng, hơn cả bí mật giữa đàn ông và đàn bà; nó đơn giản là bí mật của con người. Tôi có liên quan đến tâm hồn này, chúng tôi có mối quan hệ với nhau, và tôi không tin ông ta, tôi cần khẳng định bản thân mình. Khi đứng trước cánh cửa thấp mở vào phòng ông, tôi cảm thấy phía sau cánh cửa một con người mạnh mẽ hơn, từng trải hơn đang đợi, tôi bất lực trước con người ấy. Một sự phản cảm vô độ trào dâng trong tôi. Chỉ có thể là một phức cảm khó chịu nào đó, vì “đã xảy ra chuyện gì đâu”; tôi cần phải thuyết phục linh hồn này rằng tôi không chịu, tôi là kẻ phản kháng, ông phải buông tha tôi. Căn hộ - có hai phòng ở mái vòm, đầy những thứ đồ gỗ theo thị hiếu đàn bà, đi văng, các tấm thêu ren, những bức tranh thánh, ảnh khác hẳn những gì tôi chờ đợi, nhưng vẫn quen thuộc. “Ông sống ở đây”, - tôi hốt hoảng nghĩ, ông để đồ lót và những đồ vật riêng tư khác trong những chiếc tủ kia, cái con người suốt ngày đi lại trong mũ áo thầy tu và y phục giả trang kia sống cuộc đời trần tục thực sự trong những căn phòng này; và sự tưởng tượng làm tôi khó chịu. Ông mời tôi ngồi, im lặng nhìn tôi rất lâu. Đó là những phút dài vô tận, nặng nề. Ông cũng lúng túng quay đi, rồi đến đứng bên cửa sổ nhìn xuống quảng trường lớn, nhìn bức tượng Maria, ông hỏi qua vai, lúc này đã bằng lời:

– Con có chuyện gì thế?

Tất cả chỉ là việc một linh hồn chuẩn bị bay khỏi tay ông bằng những cái vỗ cánh sợ hãi, hốt hoảng. Có vẻ như ông biết rằng trong cuộc đời không có phẩm vật nào khác quan trọng, quý giá hơn so với một tâm hồn con người, ông nghi ngại thận trọng nhìn tôi qua cặp mắt kính, còn tôi háo hức chăm chú quan sát mọi đồ vật trong phòng, tôi tìm vật chứng, tôi đánh hơi mùi căn phòng, cả ánh sáng lúc này đang lọt qua tấm rèm cửa sổ thêu ren rọi lên mặt bàn như một dữ liệu quan trọng. Ông khoanh tay ngồi trước mặt tôi, đôi bàn tay mềm mại giấu trong ống tay áo choàng tu sĩ, buổi chiều nay, trong giờ nghỉ, ông cũng ăn mặc tề chỉnh như thể đang đứng trên bục giảng hay đang nghe lời sám hối trong phòng giữ đồ lễ nhà thờ. Chúng tôi đối đáp nhau bằng những lời lẽ trống rỗng một lúc, như những võ sĩ quyền Anh thăm dò công lực nhau bằng những cú đấm thử. Sau đó tôi đáp:

– Con đi chơi với cả các bạn gái, - tôi nói, và nhìn thẳng vào mắt ông.

Tôi mới qua tuổi mười ba mấy tuần trước đó. Tôi đã nói dối không ngượng mồm; đúng là tôi có đi tìm đàn bà một lần cùng với cậu con trai người bán hàng mỹ phẩm, nhưng sau chuyến ấy tôi cũng chẳng biết thêm điều gì. Tôi thấy cú đấm đã trúng đích, một điều gì đó đã đổ vỡ trong con người vị linh mục; như thể những mặt nạ đã tan rữa ra khỏi gương mặt nghiêm nghị này, những chiếc mặt nạ bằng lụa mỏng, ông kinh ngạc, hốt hoảng, dịu dàng nhìn tôi với sự thất bại bị xúc phạm của một nhà sư phạm, với sự giận dữ của một bề cha tinh thần, với nỗi hả hê độc địa của một người bạn bị lường gạt… Ông gần như thầm thì hỏi về những chi tiết, như thể đang xưng tội; ông đi lại trong phòng, rồi ông dừng lại đặt tay lên vai và nhìn vào mắt tôi. Tôi tiếp tục nói dối một cách liều lĩnh, cả những tình tiết mà có lẽ tôi chỉ mơ thấy. Sự thật là tôi còn trinh, và chưa bao giờ biết mùi đàn bà.

Hôm sau ông gọi tôi lên xưng tội, ông bắt tôi sám hối, rồi ông giải tội cho tôi. Tôi vẫn là thành viên trong Giáo đoàn, nhưng không bao giờ chúng tôi còn nắm tay nhau đi dạo nữa. Chúng tôi đã cắt đứt quan hệ.

2.

Một năm bốn lần bắt buộc phải xưng tội thánh: vào dịp lễ Giáng sinh, lễ Phục sinh, trước ngày lễ Hạ trần, và chúng tôi cũng bắt đầu năm học mới bằng lễ xưng tội và dâng hiến, trước ngày Venisancte[182] chúng tôi thú nhận với các thầy về những tội lỗi mắc phải trong kỳ nghỉ hè. Ba giờ chiều, chúng tôi tụ tập trong nhà nguyện để xưng tội; ngay từ buổi sáng tôi đã tự giam mình trong salon hay trong phòng cha tôi và chuẩn bị cho buổi xưng tội thánh, tôi ghi lại những tội lỗi của mình, đọc to một số bài cầu nguyện từ trong cuốn sách của trường. Người xưng tội cầu xin Đức Thánh Linh như vậy, để ngài tẩy rửa linh hồn, chiếu rọi tâm linh, giúp ta nhận ra tội lỗi, rồi hối tiếc và ăn năn… Trong sách cầu nguyện có những lời khuyên răn thực hành dành cho người muốn xưng tội. Cuốn sách còn thống kê danh mục dài và phức tạp các tội lỗi để người xưng tội dễ lựa chọn. Tôi cẩn thận xem các loại tội lỗi, rồi nhận những tội lỗi cám dỗ nhất ghi vào một mảnh giấy: “Con đã mắc tội trong suy nghĩ, bằng lời nói, bằng hành động… con muốn hại bạn thân… con thiếu lòng bác ái…” Ngoài ra còn phải điền vào một tờ xác nhận mà sau buổi xưng tội linh mục sẽ thu lại, để qua việc kiểm tra chính thức, chứng thực đúng là tôi đã xưng tội. “Tôi đã xưng tội thánh vào lúc này giờ này…”, lời lẽ của tờ xác nhận đặc biệt ấy ghi như thế. Tôi bỏ ra hàng giờ trong trạng thái một mình như vậy, suy nghĩ về tình hình bi đát trong cuộc sống trần gian, rà soát lại những tội lỗi ghê gớm của mình, nhưng chẳng mảy may cảm thấy chút ăn năn hối lỗi nào.

Sau bữa ăn trưa tôi hôn tay cha mẹ, xin được tha lỗi “nếu đã mắc tội trong suy nghĩ, bằng lời nói hay hành động” với đấng sinh thành. Đó là sự hối lỗi công khai mà thể thức xưng tội quy định, nó làm tôi hổ thẹn khổ sở. Tôi phải xin lỗi các anh chị em, thậm chí cả những người giúp việc. Rồi sau đó tôi mới đi đến nhà nguyện, tay cầm sách kinh, tờ giấy xác nhận và danh mục những tội lỗi của mình. Bốn trăm người chúng tôi cùng xưng tội một lúc, chúng tôi lẩm bẩm những tội lỗi của mình vào tai vị linh mục như một cái máy, thường thì vị linh mục dửng dưng nghe và giải tội một cách chung chung. Sau lễ rửa tội chúng tôi về nhà, khổ sở và thận trọng chú ý tránh xa những cám dỗ làm mình có thể rơi vào tội lỗi, chớ để vấy bẩn linh hồn mới được gột rửa trước lễ dâng hiến vào buổi sớm mai. Có thể nói đó là một cố gắng vô vọng; kẻ nào giữ mình không mắc tội đến sáng hôm sau “bằng lời nói và hành động”, thì gần như chắc chắn mắc tội “trong ý nghĩ”, vì không khi nào những ý tưởng tội lỗi lại nảy sinh trong tâm hồn nhiều và phong phú như thế, vào những giờ khắc ngắn ngủi giữa lễ rửa tội và lễ hiến dâng. Trong những giờ khắc nặng nề khó chịu này tôi phải nghĩ đến những điều bất nhã hiếm hoi nhất, tôi đi nằm với khuôn mặt tái dại, và ngay trong giấc mơ tôi cũng không sao xua đuổi nổi sự xui khiến của ma quỷ, vì đối với tội lỗi chúng ta chẳng khác gì người làm vàng với con voi trắng, không thể nào không nghĩ đến nó… Buổi sáng tôi đến bên bệ thờ với trạng thái tâm hồn trong sạch đáng ngờ như thế, với cái dạ dày lép kẹp, tôi nhận về mình Thân thể Chúa, và mấy ngày sau lễ hiến dâng thần thánh tôi vẫn dễ xúc động, đầy cảm giác tội lỗi và buồn…

Ở nhà, chúng tôi có phải là những người mộ đạo? Chắc hẳn trong gia đình mọi người đều bất ngờ, nếu bất chợt được hỏi câu này. Chúng tôi tổ chức những ngày lễ với tất cả mọi nghi thức, chúng tôi không ăn đồ mỡ vào những ngày chay, vào lễ Phục sinh những người làm thuê đem thịt giăm bông và bánh nướng đến nhà thờ để dâng thánh, trên giường treo thánh giá và vòng hoa hồng, trong câu chuyện thường ngày chúng tôi trân trọng nhắc đến tên Chúa, vào các ngày lễ lớn cha mẹ tôi cũng đi nhà thờ, nhưng ở nhà không bao giờ chúng tôi nhận thấy khuynh hướng sùng mộ đặc biệt nào, lũ trẻ chỉ đi xưng tội hay hiến dâng theo thói quen, chừng nào còn đến trường… Dĩ nhiên chúng tôi theo đạo; chúng tôi nhận tôn giáo là một trong những điều trọng yếu lớn của cuộc đời mà chúng tôi tôn trọng đại thể như những điều khoản của bộ Luật Dân sự. Nhưng liệu chúng tôi có tin không?… Nhà trường, giáo dục tín ngưỡng dần dần đã bóp nghẹt trong chúng tôi khát vọng bản thể hướng tới sự thần bí. Cho tới khi chưa gia nhập Giáo đoàn, tôi mộ đạo sâu sắc và bất an, tối nào tôi cũng cần mẫn lẩm bẩm đọc các bài kinh cầu nguyện mà bà nhũ mẫu và các cô đã dạy, câu chuyện thần thoại trong sách giáo lý truy vấn - mà một ông già béo tốt, vui tính và dễ mến đã giúp tôi khám phá ra từ lớp dưới -, đã đánh thức trí tưởng tượng của tôi, tôi coi “chuyện thần kỳ” là tự nhiên, tôi không muốn hóa giải “bí mật”… Những buổi hành đạo của Giáo đoàn đã làm tôi mỏi mệt, bằng cách nào đó nó đã biến những điều tưởng tượng về tôn giáo trở nên bình thường, trong những buổi thực hành tín ngưỡng, chúng tôi đã nhiều khi quá hăng hái, tôi không còn cảm thấy sự tươi mát sơ khai của những lời cầu nguyện chỉ lặp đi lặp lại ngày này qua ngày khác như một tín đồ Phật giáo lần tràng hạt. Từ “lòng mộ đạo” tôi không đến được đức tin. Đó là một quá trình bản năng, ngoài ý muốn, không một ai “khai sáng” cho tôi, và trong gia đình tôi không nghe thấy sự hoài nghi, cũng chẳng thấy sự sùng mộ tôn giáo đặc biệt nào. Chúng tôi đến nhà thờ như đến một viện khử trùng tâm hồn nào đó. Tôn giáo là một bộ phận của cuộc đời chúng tôi, là một trong những tư duy cơ bản, giống như Tổ quốc hay nguyên lý tài sản cá nhân. Chúng tôi cũng không nghi ngờ gì về việc lòng kính trọng tôn giáo, sự ngoan đạo máy móc này chẳng liên quan gì đến niềm tin đích thực.

Năm lớp Bốn, một đấng tiên tri nửa mùa ngồi giữa các hàng ghế đứng dậy, mặt tái dại và hăng hái tranh luận, cuối cùng cậu ta khẳng định: không có Chúa. Cậu ta đọc được phát hiện động trời này trong một cuốn sách viết bằng tiếng Latinh, và ông anh bác sĩ của cậu ta đã dịch cho cậu ta các phần chứng minh. Tuyên bố của nhà tiên tri gây chấn động. Chúng tôi đã tranh cãi hàng tuần liền, làm đấng chăn chiên không hiểu nổi sự nhốn nháo trong đàn, ông nhận thấy những dấu hiệu bất an và nghi ngại ở cả những con cừu ngoan ngoãn nhất, cả lớp đang ngờ vực… Vấn đề phức tạp hơn ta tưởng ban đầu. Những giáo huấn của tôn giáo, đức tin của các tông đồ, sự hiện hữu của thế giới và các thứ khác là những chứng cứ đầy sức nặng chứng minh sự tồn tại của Chúa. Nhà tiên tri, cuốn sách viết bằng tiếng Latinh mà chưa một ai trong chúng tôi đọc, chứng minh sự phủ nhận Chúa, rồi sự háo hức hiểu biết và khuynh hướng mà cả lớp tiếp nhận cuộc tranh cãi. Thì đây, một tia lửa ngờ vực vĩnh viễn âm ỉ trong chúng tôi, chỉ cần một hơi thở nóng bỏng của một tâm hồn bất ổn để ngọn lửa Gehenna[183] bùng cháy… Cuộc tranh cãi về đức tin kéo dài mấy tuần, rồi tin này cũng đến tai các thầy giáo. Những kẻ đứng đầu bị gọi lên thẩm vấn. Một thầy giáo trẻ đã chơi trò thân thiện tin cậy để dò hỏi, chúng tôi cùng trượt băng trên sân, và giữa vòng trượt tôi đã thú nhận với ông ta rằng niềm tin của tôi bị lung lay, tôi không còn tin “vô điều kiện” vào Chúa nữa. Ông thầy đã bán rẻ tôi, lời thú nhận của tôi bị ông báo cáo lại trong hội nghị giáo viên với dụng ý xấu, người ta đã bàn đến việc tôi phải nhận consilium abeundi[184], chỉ nhờ uy tín của cha tôi, tôi mới tránh khỏi nỗi nhục nhã lẽ ra đã giáng xuống.

Đến một hôm, cả lớp ngồi bỏ phiếu về vấn đề chính yêu này. Quyết định của hội đồng thật bất ngờ. Nửa năm sau nhà tiên tri lặng lẽ biến khỏi lớp.

3.

Tôi còn đụng chạm với cha linh hồn của mình một lần nữa, và lần này ông mạnh hơn tôi. Mỗi năm hai lần nhà trường tổ chức “buổi biểu diễn báo cáo của tuổi trẻ”, vào lễ Đức Mẹ Vô nhiễm và vào ngày 15 tháng Ba. Vở diễn nhân dịp lễ Đức Mẹ Vô nhiễm dĩ nhiên là do praeses của Giáo đoàn mang tên Đức Mẹ Đồng trinh viết, và những người trong Giáo đoàn vẽ trang trí, dựng sân khấu, chính họ biểu diễn, và dàn nhạc trẻ cũng gồm các Giáo đoàn viên. Những vở kịch cha linh hồn của chúng tôi viết sâu sắc và huyền bí. Một lần tôi cũng đã diễn trong đội của Giáo đoàn, tôi đóng vai tổng thiên sứ Gábro, trong một vở thánh sử, tôi đội tóc giả màu vàng dài rủ xuống hai vai, vận chiếc áo ngủ dài của cha tôi chữa lại và đôi cánh thiên sứ khá lớn. Không biết vì sao, nhưng tay tôi cầm cành cọ, và tôi phải hát bằng giọng mũi, nghẹn ngào vì xúc động:

“Ta phất cành cọ vĩnh cửu phía trên chúng, để chúng không khi nào mất tinh thần trong những gian truân của cuộc đời.”

Việc này xảy ra trước khi tôi “rơi vào tội lỗi”, vị linh mục nhìn tôi đầy thương mến, tôi vừa là người lĩnh xướng vừa là vai chủ chốt trong vở nhạc kịch, và thành công vang dội của vai diễn tổng thiên sứ Gábor đã trở thành một kỷ niệm đáng nhớ. Một năm sau thì hai chúng tôi tránh không gần nhau, ông tự ái, chỉ đối xử với tôi lịch sự lạnh lùng, có thể nói chúng tôi chỉ giao tiếp theo lối chính thức với nhau. Nhưng chủng viện chuẩn bị cho ngày lễ thánh Margaret, và vị linh mục lại viết một vở thánh sử lớn, lần này viết chung với thầy dạy hát của trường, một nhà soạn nhạc tôn giáo mộ đạo và danh tiếng. Họ đã viết một vở opera nhỏ thực sự, có tên là Hòn đảo Thỏ[185], dàn nhạc của chủng viện đã tập dàn bè cho vở ca kịch mấy tuần liền trong phòng thể dục, và trong bảng phân vai ban đầu tôi sẽ sắm vai thánh Margaret. Việc này mơn trớn lòng kiêu hãnh của tôi, tôi tự hào đem vở chép nhạc về nhà và ngồi ngay vào đàn dương cầm cùng tập với mẹ. Ngay ở cảnh đầu tiên có một “cú ra mắt” rất thuận lợi cho người sắm vai, và tôi không bao giờ quên âm thanh, nhịp điệu của nó:

Thánh Margaret (mở đầu vở diễn, bước ra và hát):

Nơi những bọt sóng trắng như tuyết của dòng sông Duna

Ôm quanh một hòn đảo nhỏ

Ngày tháng đời tôi trôi đi ở đó

Tấm thân tôi gửi trên Hòn đảo Thỏ.

Giọng soprano của tôi trong veo và cao vút, ít ra là tôi nghĩ thế. Sau buổi tập đầu tiên, ông thầy dạy hát có ý kiến khác, ông lẩm bẩm gì đó sau bộ râu quai nón, rồi kéo linh mục ra một góc phòng thể dục và giải thích rất lâu. Theo thói quen, đức cha đáng kính đưa ba ngón tay lên cằm và lắc đầu. Họ lấy mất vai diễn của tôi, vì tôi vỡ giọng. Thật khó nuốt nổi sự hổ thẹn, tôi bị ám ảnh bởi nụ cười khoái trá của các đối thủ trong lúc cúi đầu rời khỏi sàn tập, xuống đứng vào dàn hợp xướng, ở vị trí cuối ngoài cùng trong hàng thứ hai mà thầy dạy hát chỉ cho tôi. Tôi sẽ trở thành một nữ tu bình thường, vô danh trong vở diễn, âm thầm hầu hạ thánh Margaret, và một đối thủ ganh đua với tôi sẽ vào vai chính; nỗi đau bị loại vì thế nhân đôi. Tôi đứng trong đội hợp xướng với nụ cười đau đớn, cau có của một nữ nghệ sĩ lớn bị xúc phạm, với lòng tự trọng bị tổn thương của một ngôi sao thất bại bị những mưu đồ sân khấu đểu giả cướp mất vai diễn lớn. Dù thế nào tôi cũng muốn chứng tỏ mình biết hát, như không một ai khác trong dàn hợp xướng có thể hát; và khi ông thầy dạy nhạc ra hiệu cho dàn dồng ca tôi đã cất cao hết cỡ giọng hát trẻ trung và đúng là đang vỡ của mình. Từ cổ tôi thoát ra một giọng hát rùng rợn, gợi nhớ đến tiếng thét gào của một con lừa trước bão tố, cay đắng và đau đớn. Các bạn trong dàn hợp xướng, thầy dạy hát và vị linh mục đều hốt hoảng nhìn về phía tôi.

Sau buổi tập thử, thầy dạy hát cấm tôi hát to trong buổi diễn, chỉ được mấp máy miệng không thành tiếng, ông nói, và nhìn chung, nếu có thể, tôi nên im lặng. Tôi hoang mang trở về nhà. Gia đình tôi rất bực vì phán quyết quá nghiêm khắc này. Cha tôi thề sẽ không để yên cho sự xúc phạm ấy, ông không thể để người ta “chèn ép” tôi, gia đình tôi thường không chấp nhận sự phê phán nhục mạ, ngay việc tước đoạt vai diễn thánh Margaret đã là tồi tệ và đầy ác ý - vai diễn, theo mẹ tôi, “như thể được viết cho riêng tôi”, còn sự vu khống rằng giọng hát trẻ trung của tôi phá vỡ sự hài hòa của dàn hợp xướng đã xúc phạm đến danh dự của gia đình… Xét cho cùng thì cha tôi có vai trò quan yếu trong đời sống xã hội của thành phố, và ông có thể đòi hỏi ít ra con trai mình được thể hiện bản thân trong dàn hợp xướng. Trong cơn kích động ban đầu, ông đã nói điều gì đó rằng “rồi ông sẽ cho họ biết”. Nhưng chính ông cũng không rõ ông muốn cho họ biết điều gì - giọng hát khỏe và âm vang của tôi hay chỉ là sự bênh vực của người cha?… Vào ngày lễ Đức Mẹ Vô nhiễm, đối thủ của tôi hát trong vai thánh Margaret, theo mẹ tôi là “yếu ớt và sai lạc”. Tôi đứng trong dàn đồng ca, ở hàng hai phía sau, son phấn, miệng ngớp ngớp như một con cá mắc cạn, giả hát theo bè. Từ kẻ ở vị trí số một tôi trở thành đội sổ. Sau buổi diễn, ông linh mục nắm tay đối thủ của tôi đi dạo khá lâu trên hành lang chủng viện, như người soạn nhạc thường đi cùng vai nữ chính sau buổi diễn ra mắt… Tôi thấy xung quanh là sự hỗn độn và xấu xa. Một tuần sau đó tôi xin ra khỏi Giáo đoàn; ông linh mục cũng không giữ tôi ở lại. Không bao lâu sau, ở trường, số phận đã xô đẩy tôi vào một phái khác: một phái hay một nhân sinh quan mà cho tới lúc đó tôi chưa hề biết. Tôi cần phải nhận ra rằng các học sinh, những người bạn cùng trường, bốn trăm gã con trai, sống bên nhau trong những phe cánh tách biệt rõ rệt, nhiều khi trái ngược nhau, cần phải thuộc về một phe nào đó, mà tôi thì đã không còn thuộc về cái bầy đàn lớn, đông đúc, hòa nhã kia nữa, tôi đã là thành viên của một thiểu số nào đó. Một số phận đã được định hình, một con người đã gần tìm được về đúng vị trí, định mệnh đã loại tôi ra khỏi đám đông, từ nay tôi đi theo con đường của mình. Nhưng điều này mãi về sau tôi mới biết.

Những ấn tượng sân khấu của tôi trong thời gian này không chỉ là lễ hội nhà trường tổ chức vào lễ Đức Mẹ Vô nhiễm và vào ngày 15 tháng Ba. Mỗi năm hai lần, vào một chiều thứ Bảy nào đó, nhà hát sở tại lại tổ chức “buổi biểu diễn tuổi trẻ” cho học sinh của trường. Người ta diễn vở Lữ trưởng Ocskay[186], tất nhiên đã được giản lược cho thanh thiếu niên, vở Con người vàng của Jókai, và một vở nhạc kịch nhan đề gốc là Tình yêu thần tiên, phần nhạc do Kacsóh Pongrác[187] viết. Ngài praeses và linh mục cho rằng nhan đề vở nhạc kịch lẳng lơ, ông liền thắng bộ áo choàng tu sĩ màu kem hồ cứng, đầu đội mũ cứng, trang phục spiritus rector đầy đủ lệ bộ đến tìm viên giám đốc gánh hát, và kết quả chuyến viếng thăm của ông là vở nhạc kịch đã được trình diễn cho đám trẻ chưa dậy thì dưới tên gọi Tình thương yêu thần tiên. Nhưng trong đám các thầy là tu sĩ ít có linh hồn nào thiên vị, lo lắng như thế. Thầy giáo trẻ dạy về thi ca trong văn học Hungary, một linh mục trẻ nhiệt tình và hăng hái thường ngồi trên lô ghế nghệ sĩ cùng các nam nữ nghệ sĩ để nghe biểu diễn, và từ năm thứ tư chúng tôi cũng có thể đến xem các vở diễn đề tài ái quốc cùng với cha mẹ, với sự cho phép của thầy phụ trách lớp. Vở diễn nào có tinh thần yêu nước là do thầy phụ trách lớp quyết định chứ không phải do các bậc phụ huynh. Vì vậy tôi được xem vở Những chiếc chuông ngừng vang[188] từ hồi đó, nhưng mãi sau này mới được xem vở Elena tuyệt vời rất thịnh hành thời bấy giờ, rồi đến vở mà tôi mơ ước, đỉnh cao trí tưởng tượng của tôi, Geisha[189].

4.

Suốt bốn năm, từ lúc sáu đến mười tuổi, sáng nào tôi cũng đến nhà cô Emma, cô dạy tôi học viết, học những kiến thức số học cơ bản và địa lý đất nước ta. Cô Emma là giáo viên, và cô dạy kèm cho con cái các gia đình khá giả; một mắt cô nhìn không rõ, cô đã dạy tập viết tại trường cơ sở bốn mươi năm, với kinh nghiệm và sự từng trải của bốn mươi năm dạy học cô vẫn như một đứa trẻ. Cô là một trong những cuộc đời trong sáng gần như hoàn hảo, những cuộc đời như vậy chỉ có khả năng cởi mở ở mức độ nào đó trước con trẻ, có lẽ chính vì thế mà sau này trong đời ta ít gặp được kiểu người như thế. Ở tuổi năm mươi, cô Emma vẫn cảm thấy sự hồi hộp của một học sinh vỡ lòng, khi cô nắm tay hướng dẫn tôi viết từng nét chữ, cô cùng học viết lại với mỗi học trò, cô ngạc nhiên trước hết bởi những ví dụ đã nói cả ngàn lần, ấn tượng phát hiện thế giới mới mẻ đối với cô qua từng đứa trẻ mà người ta gửi gắm vào tay cô, không khi nào cô buồn chán trong các giờ học, và “sự nghiêm khắc” của cô đúng ra chỉ là sự than vãn tuyệt vọng thành thực nào đó. Chúng tôi cùng đan các đồ vật bằng những băng giấy màu, và cô Emma cũng hăng hái chơi trò này chẳng kém gì tôi. Trong mấy tháng, tôi làm đảo lộn hết thời gian biểu, tôi làm cô Emma hốt hoảng, cô chỉ nài nỉ tôi chứ không cố giữ uy tín của mình, cô cũng chẳng lấy làm phiền lòng vì những cố gắng của cô đều vô hiệu. Cuối năm đầu tiên, hai chúng tôi đã trở thành hai kẻ đồng lõa, và cả hai cùng quyết định giấu nhẹm các đấng quyền lực tối cao, phụ huynh, các nhà sư phạm hay kiểm tra, một sự thật đáng buồn là chúng tôi chẳng biết gì, đúng ra là chúng tôi đã chơi suốt cả năm… Buổi sáng tôi đến chỗ cô, ngày nào cũng như ngày nào suốt bốn năm tuổi thơ trong sáng và hạnh phúc, hồi hộp như đến một cuộc hò hẹn kỳ dị nào đó - cô Emma nhiều tuổi hơn tôi đúng mười lần trong căn phòng thơm mùi thạch du và mùi táo, chúng tôi ngồi bên cửa sổ, vì đường phố bao giờ cũng thú vị hơn sách vở, chờ đợi tôi trong chiếc đĩa phủ kín đặt trên một góc chiếc bàn gỗ mun là phần thưởng bất ngờ của giờ học: bánh trứng sữa, bánh quy kem vani, hoa quả ngâm có mùi rượu anh đào nhẹ, vài hạt lạc, mấy quả chà là và quả vả từ trong “túi hành khất”… Đến cuối năm, dù rất khổ sở nhưng tôi đã biết viết! Nhưng cả tôi và cô giáo đều đau đầu đến mấy năm vì bí ẩn của những con số, đặc biệt phép chia gây nhiều khó khăn cho cô Emma, thỉnh thoảng bằng giọng run rẩy cô nài nỉ tôi phải chú ý hơn. “Chữ viết thế nào vậy, con ơi! - cô thất vọng thở dài, rồi lấy tay phải lúng túng cài lại chiếc kim gài ngực tráng men màu đen trên áo. - Con chẳng bao giờ viết được đẹp cả…” Ba mươi năm sau tôi mới gặp lại cô Emma, tôi trở về thăm thành phố quê hương vài ngày và tìm đến thăm cô lúc đó đã tám mươi. Cô Emma mù một bên mắt đang sống âm thầm trong một nhà dành cho các bà già, nói đúng ra là nhà tế bần. Trong căn phòng nhỏ vẫn phảng phất mùi “vệ sinh” của ba mươi năm trước, vì cô Emma đã đem đến đây những đồ gỗ cũ, cô không thuộc hàng những phụ nữ quý phái hay thay đổi đồ gỗ, cha xứ dùng phấn viết những chữ cái đầu tiên của Gáspárt, Menyhért, Boldizsár[190] lên cánh cửa, trên mép tủ là dãy lọ hoa quả ngâm, và bất giác tôi nhìn quanh xem liệu có thấy món bánh trứng sữa và bánh quy kem trên đĩa phủ kín ở góc một chiếc bàn gỗ mun hay không. Đến lúc ấy cô Emma vẫn tặng quà tôi, vì cô quen như thế; cô tặng tôi những vật phẩm khác lạ, chẳng hạn một bức ảnh chụp trong lễ hội hóa trang của bà Laborfalvy Róza, vợ nhà văn Jókai Mór, vì “chắc chắn em quan tâm đến các nữ diễn viên”. Con cám ơn, cô Emma.

Khi tạm biệt, cô đưa tôi vào phòng khách, đẩy cuốn sổ ghi cảm tưởng của nhà nghỉ đến trước mặt tôi và bảo tôi viết tên mình vào đó. Tôi xúc động cầm cây bút, kể từ lần cuối cùng cô Emma nhắc tôi viết đẹp đến giờ bao nhiêu thời gian đã trôi qua, trong khoảng thời gian ấy tôi đã thường xuyên tham lam lạm dụng môn khoa học gieo những con chữ, tôi như lại nghe những tiếng cô đọc: “Thế, hơi lên một chút, hơi xuống một tẹo…” - tôi nắn nót từng chữ. Một lần nữa, lần cuối trong đời, cô cúi xuống những con chữ tôi viết, đánh vần từng chữ, rồi cô lắc đầu xúc động nói như than thở: “Chữ viết của con, lạy Chúa, chữ viết của con đã xấu đi nhiều quá…” Và cô khóc, vì cô đã rất già, mỗi lần có học trò cũ đến thăm cô lại khóc.

Đến bây giờ tôi cũng không biết sao cha mẹ tôi lại không ghi tên tôi vào trường tiểu học công, tại sao cô Emma đã dạy tư cho tôi trong bốn năm liền. Hình như cha mẹ lo lắng cho sức khỏe của tôi, trong các trường công thỉnh thoảng lại có những trận dịch, thế là người ta cho các cậu ấm của các gia đình thị dân đến “trường tiểu học nhà giàu” ở đường Kovács; còn ở trường tiểu học kia, trên đường Hunyadi, chỉ có con cái các gia đình nghèo. Học tư là việc hoàn toàn tế nhị, chỉ con cái các gia đình khá giả mới hoàn thành chương trình tiểu học bằng các giờ học tư, khi thi thanh tra giáo dục và hiệu trưởng trường tiểu học phải đến tận nhà, có lẽ là vì thế… Ngày thi, cô Emma đến nhà chúng tôi từ sớm, cô mặc chiếc áo lụa còn đen hơn cả ngày thường, cô và tai đeo tất cả đồ trang sức tráng men mà cô có, trên mặt bàn phủ khăn trắng chúng tôi dựng cây thánh giá, giống như trong căn phòng tử tù đợi giờ hành quyết, sách vở, giấy nháp, những đồ thủ công, những mẫu táo, lê, cà rốt nặn bằng đất sét tráng… chứng tỏ “sự khéo tay” của tôi được sắp xếp cẩn thận, và chúng tôi đợi các vị thanh tra giáo dục đường bệ. Vào ngày thi, tôi mặc quần áo thủy thủ nhung màu xanh, cổ đeo nơ lụa trắng to. Trong phòng bên, những khay chất đầy các món thịt lạnh và bánh pogács đã chờ sẵn trên bàn, và bà Mari gửi đến những chai rượu vang Tokaj cổ thon do chính tay bà đóng dấu. Thủ tục thi nhắc người ta nhớ đến các cuộc thi kiểu serenissimus[191]-, ông hiệu trưởng và ngài thanh tra giáo dục hỏi, và cô Emma cố gắng tìm cách trả lời thay cả cho tôi. Trước mỗi kỳ thi, tôi đưa cho cô Emma hai chục đồng tiền vàng trong một chiếc phong bì; cha tôi bao giờ cũng trả công cô bằng tiền vàng, vì như thế mới trọng thị.

5.

Từ sáu đến tám tuổi tôi cố gắng hết sức để trở thành một “đứa trẻ ngoan”. Khi tôi hai tuổi thì bà nhũ mẫu để đứa em gái mới sinh của tôi tuột khỏi tã lót, đứa bé rơi chúc đầu xuống đất và chết. Sau thảm họa này, suốt bốn năm, cho tới khi đứa em gái sau ra đời, mẹ chiều chuộng tôi đến mức bệnh hoạn. Bà cho tôi ăn mặc diện, mua tặng tôi đủ thứ quà vào các ngày lễ gia đình, tôi đã lên sáu mà cái giường có lưới xung quanh vẫn nằm sát giường mẹ. Bà nghĩ ra cho tôi đủ thứ đồ chơi, may những bộ quần áo cực kỳ khéo léo để tôi mặc, làm bọn trẻ con cùng nhà hết sức ghen tị, lúc tôi lên năm mẹ đã may cho tôi một bộ quần áo kỵ sĩ, và đặt ông thợ giày làm cho tôi một đôi ủng nhỏ, mẹ còn đặt ông thợ mộc làm những đồ chơi do chính mẹ thiết kế, những đồ chơi của mẹ đúng là khôi hài và độc đáo hơn so với những đồ bán ngoài hiệu. Mẹ tôi đã học để trở thành nhà sư phạm, hồi trẻ bà đã tốt nghiệp trường nữ sinh sư phạm cao cấp, rồi đi dạy học mấy năm cho đến khi lấy chồng, lẽ ra mẹ có thể trở thành một nhà giáo dục có đẳng cấp, nhưng đã bỏ lỡ dở. Mẹ có khả năng kết hợp ý tưởng đặc biệt, óc hài hước độc đáo, sự tươi mát nào đó của tâm hồn, tính nết trẻ thơ gần như tuyệt vời mà mẹ giữ được suốt cuộc đời, trẻ em quý mến và tin cậy mẹ; chúng tôi cảm thấy mẹ mình không phải loại người lớn “ngồi chơi với bọn trẻ con”, mà là người thực sự thích đùa vui cùng chúng tôi, nhu cầu vui chơi của chúng tôi đã lây sang cả mẹ, và trong tâm hồn chưa khi nào mẹ bước hẳn ra khỏi căn phòng trẻ con của mẹ… Mẹ biết tổ chức những ngày lễ gia đình thật tuyệt vời, lễ Giáng sinh qua bàn tay mẹ mang vẻ huyền bí cổ xưa nào đó, cả căn nhà tràn đầy những sự chờ đợi bí ẩn, cuối lễ hội giả trang mẹ tổ chức một vũ hội hóa trang thật sự trong gia đình, mẹ không quản mệt mỏi, cắt may hàng tuần liền với cô hầu phòng và nữ gia sư, mẹ thiết kế những bộ hóa trang cầu kỳ cho ngày này, để cuối cùng chúng tôi mặc giả thành người nạo ống khói, thành gã hề, nàng tiên hay bà già mũi sắt. Mẹ ngồi xuống bên đàn dương cầm, không có khách khứa nào khác ngoài người trong gia đình, chúng tôi diễu vào salon trong y phục giả trang. Mẹ bảo cả những người làm thuê trong nhà cũng mặc đồ hóa trang. Đúng, mẹ tôi là người biết chơi. Mẹ biết nhìn con người thật đặc biệt, những câu chuyện mẹ nghe thấy ngoài đường hay trong đám bạn bè, khi mẹ đem về kể lại trong gia đình, chúng tôi cảm thấy như được đọc trong sách vở.

Khung cảnh bình yên này duy trì đến năm tôi sáu tuổi. Khi đó em gái tôi chiếm mất ngôi thứ và vị trí của tôi - có thể chỉ là cảm giác của tôi, nhưng một điều gì đó đã thay đổi quanh tôi, tôi không bao giờ còn là kẻ được cưng chiều nhất, mà rơi vào tình trạng bị quên lãng. “Con gái!” - người trong nhà gọi…, mẹ tôi cũng nựng nó: “Con gái của mẹ!” Tôi cố gắng trở thành “đứa trẻ ngoan”, để bằng cách nào đó trở lại thiên đường đã mất. Tôi góp tiền đến ngày sinh nhật mẹ - trong số những cố gắng tuyệt vọng của mình tôi nhớ đến điều này rõ nhất -, và quyết định sẽ làm mẹ bất ngờ với một tặng phẩm tuyệt vời. Tôi trốn khỏi nhà từ sáng sớm, đi lang thang trong phố hàng giờ liền với ba mươi xu trong túi, cuối cùng đem về nhà món patê gan bê xinh xắn đặt trong tuyết đông và đưa tặng mẹ. Đó là một thời kỳ bối rối, tâm trạng tôi bất an. Lịch sử mỗi gia đình đều có những giai đoạn khủng hoảng như vậy, khi chẳng “xảy ra” chuyện gì đáng nói, nhưng nó vẫn để lại dấu ấn tình cảm nào đó trong quan hệ giữa các thành viên của gia đình qua hàng chục năm, có khi suốt cả cuộc đời. Từ năm sáu tuổi, bỗng nhiên tôi bị gạt sang một bên. Không một ai biết điều này, kể cả mẹ. Tôi sống trong sự tổn thương và nỗi cô đơn lúng túng, tổ ấm gia đình như trượt xa tôi và không bao giờ tôi quay trở lại được nữa. Đến mấy chục năm sau này tôi vẫn cảm thấy ở cha mẹ mình một sự yêu quý, thương yêu nhân tạo, dứt khoát và cố ý nào đó đối với “con gái”; và tôi cố gắng làm cho họ nhận biết sự cô đơn của mình bằng thái độ xa lánh của kẻ bị tổn thương. Tôn ti trật tự gia đình là một điều tế nhị, phức tạp và nhạy cảm. Sau này - trong những giai đoạn khủng hoảng - khi công việc và các chất kích thích cũng không làm thuyên giảm hẳn được căn bệnh loạn chức năng thần kinh của tôi, và cực chẳng đã tôi bắt đầu để ý tới mối quan hệ gia đình của các tính cách tương đồng với sinh bệnh học của tôi, tôi nhận thấy những sự lặp lại theo quy luật và những hậu quả tương tự ở cả những người khác. Theo một luận thuyết cho biết, sự tổn thương sau này do cảm giác bị bỏ rơi của đứa trẻ đầu tiên, sự khao khát tìm lại “thiên đường đã mất”, sẽ không diễn ra nếu đứa con thứ hai - dù là trai hay gái cũng vậy - có mặt trong gia đình sau đứa trước trong vòng hai năm; đứa bé một tuổi rưỡi, hai tuổi còn chấp nhận một cách vô thức và dễ làm lành với “địch thủ” mới hơn. Hai cậu em trai tôi ra đời sau cô em gái nhiều năm - cậu bé hơn sau gần một chục năm bằng cách nào đó chỉ nhận được “những thứ đã cũ”: quần áo đã ngắn của anh chị, những cảm xúc đã cũ… Nhưng luận thuyết này cũng chỉ đáng giá như mọi thứ lý thuyết. Cuộc sống có khi phù hợp với lý thuyết, nhưng nhiều khi cũng bất chấp mọi thứ lý thuyết.

Suy diễn ra sinh bệnh học của một cuộc đời từ một sự tổn thương duy nhất, như một ổ bệnh truyền nhiễm, rồi khẳng định từ đó mà sinh ra mọi đau đớn khổ hạnh là việc làm hấp tấp vội vàng. Sự ra đời và ngự trị của em gái tôi có thể là một trong những nguyên nhân hoặc chỉ là cái cớ cho sự “tổn thương của tôi”; một điều chắc chắn là vào thời kỳ đó tôi đã tách khỏi gia đình, đi tìm những cộng đồng mới và bắt đầu đi con đường riêng của mình. Trong cái gia đình đông đúc, ầm ĩ, ấm cúng ấy tôi cảm thấy đơn độc. Thỉnh thoảng tôi chịu đựng trạng thái cô đơn đó một thời gian ngắn, sau đó cảm thấy không thể chịu đựng nổi, tôi vùng ra khỏi trạng thái trống rỗng ấy, lao vào đám trẻ cùng trang lứa, tôi tìm bạn, và khi không tìm được bạn, thỉnh thoảng tôi chen tới, có khi hạ mình, gần như van nài để có vị trí trong một đám trẻ nào đó thay thế gia đình ấy: tôi đã rơi vào thế giới của các “băng” như thế. Các “băng” này là liên minh của lũ con trai cùng lứa tuổi và có tâm tính giống nhau, chúng tụ hợp lại trong sự phản kháng gần như không có ý thức, bên ngoài xã hội của người lớn, nhằm giễu cợt lại những luật lệ và quy tắc sống của người lớn, chúng nhanh chóng rơi vào tình trạng hỗn loạn. Mẹ tôi, những người chăm sóc dạy dỗ tôi không nhận ra điều gì; còn cha thì chúng tôi chỉ gặp mặt lâu hơn những lúc khác vào bữa trưa và bữa tối. Cầm đầu các băng, dĩ nhiên trong mọi trường hợp là một đứa có tính cách mạnh mẽ và hăng hái, một đứa con trai bị tổn thương, không có khả năng chịu đựng những hoàn cảnh xã hội hay cá nhân, thỉnh thoảng tập hợp quanh nó đội quân tự do, và nó có quyền lực vô hạn đối với thời gian, với các khả năng, đôi khi với cả cuộc sống của các thành viên trong đội. Thời còn nhỏ, tôi đã dạt vào hai băng như thế. Trong những năm khoảng từ tám đến mười tuổi tôi đã tham gia vào một liên minh hỗn loạn đầu tiên kiểu ấy; sau này, vào thời gian chiến tranh, lúc mười bảy tuổi, tôi gia nhập một băng khác, băng này đã “chơi” những trò lớn hơn, và một trong những đồng bọn của chúng tôi đã phải trả giá cho những trò chơi quái quỷ ấy bằng cuộc đời nó.

Những đứa trẻ “lành mạnh”, có nhu cầu giao tiếp, bị bỏ rơi hay bị tổn thương trong gia đình theo cách nào đó, sẽ chạy trốn sự thất vọng và cô đơn để đến với các cộng đồng xã hội có tổ chức: chẳng hạn chúng sinh hoạt trong Giáo đoàn, chúng thể hiện các khát vọng xã hội trong các nhóm chuyên môn, chúng thành lập các tổ chức học sinh. Khi tôi còn nhỏ, chưa có tổ chức hướng đạo sinh. Hình như tôi không phải là đứa trẻ có thiên hướng “lành mạnh”; tôi không tìm nổi chỗ đứng trong các cộng đồng thay thế gia đình, được chính quyền cho phép, trong các tổ chức thiếu niên thành lập theo các khuôn phép chính thức của nhà trường, với sự kiểm tra hợp pháp, tạng tôi dễ bị lôi cuốn về phía các “băng”, các đội quân tự do giang hồ và nghiệt ngã! Quá trình này đã thường xuyên lặp lại trong cuộc đời tôi! Cũng sự tổn thương ấy, với những nguyên cớ khác, đã tái phát trong quan hệ vợ chồng, trong sự nghiệp của tôi, và sau những giai đoạn cô đơn do bị tổn thương, tôi đói khát tìm đến những cộng đồng người mà ở đó tôi bắt gặp đồng minh; tôi cố gắng tìm chỗ đứng trong các đảng phái liên kết với nhau bằng tư tưởng, trong các nhóm quyền lợi liên kết với nhau bằng thế giới quan, bằng thái độ tâm lý có tính đồng thuận; và cuối cùng bao giờ tôi cũng tìm thấy sự ẩn nấp tạm thời trong các “băng nhóm” ở một nơi nào đó bên lề xã hội, tôi kết thân với những con người trong các lĩnh vực xã hội bấp bênh, được kiểm soát một cách lỏng lẻo nào đó, những con người mà có lẽ chỉ có sự đồng lõa của ấn tượng liên kết lại họ với nhau, chứ không có gì khác… Cái cách thức mà hồi nhỏ tôi ngồi xuống bên bàn ăn của gia đình với đôi bàn tay rửa sạch, với sự tự chủ có kỷ luật, và con mắt dò xét của mẹ tôi cũng không nhận ra rằng tôi chỉ còn là khách từ một thế giới khác, trở về nhà bởi một liên minh lạ lùng nào đó. Tôi cố gắng giữ thăng bằng cho tính hai mặt mỏng manh này của cuộc đời; cuộc sống là chừng nấy.

6.

Băng nhóm mà lúc tám tuổi tôi trốn gia đình tìm đến, để sau này không bao giờ còn tìm được con đường trở về nhà, do một thằng bé cao ngỏng, gân guốc, tóc đen cầm đầu; tôi nhớ rất rõ khuôn mặt, đôi mắt rực sáng như mắt kẻ bị viêm phổi, đôi môi nứt nẻ vì sốt, hai bàn tay chai sẹo và giọng nói khàn đặc, nói tóm lại là vẻ ngoài của nó, chỉ có tên nó là tôi quên hẳn không sao nhớ lại nổi, có lẽ vì đó là thứ ít quan trọng nhất ở con người nó. Tất nhiên nó là một đứa trẻ “vô sản”; và nhà cách mạng bẩm sinh này không khi nào quên nhắc cho tôi cảm thấy mình là con nhà “tư sản”. Trong cái cơ thể nhỏ bé nhanh nhẹn của nó bập bùng một ngọn lửa hoang dã; nó lao vào chúng tôi như một cục than hồng, và đốt cháy sém tất cả những gì ở xung quanh mà nó động chạm tới. Tôi biết nó không thuộc về nhóm bạn bè mà từ đó nó lựa chọn chúng tôi, những thành viên cho băng của nó; nó sống ở đâu đó trong khu dân nghèo của thành phố, nơi cư ngụ của những người Di gan. Tôi không nhớ chắc chắn, nhưng giờ đây, sau bao năm, có khi nó chính là dân Di gan cũng nên. Một hôm nó đến khu nhà, rồi đến một hôm khác nó thâu tóm quyền lực trong cả khu nhà cho thuê lớn, đối với con người, súc vật và những đồ vật vô hồn. Không bao giờ có thể biết nó đến vào lúc nào; tiếng huýt sáo gọi nghe rùng rợn, như ra lệnh, nghiêm khắc của nó rít lên dưới cửa sổ nhà chúng tôi vào bất cứ giờ nào, và chúng tôi chui ra từ các căn hộ khác nhau trong khu nhà theo tín hiệu huýt sáo của nó, bỏ lại đồ chơi, bỏ dở bài học, trốn mẹ và các cô bảo mẫu, theo những cầu thang phụ hớt hải lao về phía tiếng huýt sáo. Thủ lĩnh đợi chúng tôi dưới một căn hầm, trên gác xép hay trong hành lang ngoắt ngoéo nào đó dẫn đến một phòng giặt; bóng dáng của thằng bé rách rưới, chân đất, gương mặt bệnh tật, đen đúa, với những nét đẹp trai của nó, những cử chỉ lịch lãm bề trên của nó, những hành động bất chợt không thể đoán trước nổi của nó đã mê hoặc đám trẻ trong khu nhà. Không thể dùng từ nào khác, ba chục năm sau tôi vẫn cảm thấy khi đó mình đã sống trong trạng thái bị mê hoặc, bị thôi miên khủng khiếp. Sự mê hoặc tràn sang tôi từ cái cơ thể của cậu bé gầy guộc nhưng vẫn dẻo dai và đầy sức phản kháng ấy. Tôi đã thuần phục không cưỡng lại cái ý chí cháy bỏng, mạnh mẽ hơn và gần gũi với những sức mạnh tự nhiên ấy.

Chẳng khác gì nghe theo tiếng sáo của Người bắt chuột Hameln[192], chúng tôi ba chân bốn cẳng lao đến chỗ thủ lĩnh theo tín hiệu của tiếng huýt sáo. Cuộc đào tẩu không dễ, ở nhà nhiều người để ý đến tôi vào bất cứ lúc nào trong ngày: mẹ tôi, tiểu thư, cô bảo mẫu. Trên bàn của tôi trong phòng trẻ con có treo thời gian biểu viết bằng kiểu chữ cũ sắc nét, ghi tên việc làm cho một đứa trẻ tám tuổi theo từng nửa giờ: thức dậy, cầu nguyện, tắm, ăn sáng, đi dạo, ăn bữa mười giờ và chơi, mỗi phút đều có tên và nội dung quy định sẵn cho đến tối. Mẹ tôi muốn thế, bà thực hành không mệt mỏi đối với chúng tôi những thứ lý thuyết sư phạm một thời của bà. Trốn khỏi nhà, không tôn trọng thời khóa biểu, tự ý vi phạm cái vòng kỷ luật thường xuyên mà mẹ khoanh vùng cho chúng tôi, là một việc làm mạo hiểm… Nhưng nếu tiếng huýt sáo ma quỷ kia vang lên là chúng tôi vẫn lao đi - không chỉ có tôi, cả thằng con trai ông chủ nhà máy thủy tinh ở tầng ba, nó cũng bị canh chừng cẩn thận, cả những cậu bé nghèo ở tầng một, tất cả những đứa trẻ thuộc về cái liên minh nhỏ bị kích động và bí ẩn trong ngôi nhà lớn đôi khi chúng tôi chỉ tụ bạ trong vài phút, như những kẻ si tình, chỉ để nghe mệnh lệnh của hắn, chúng tôi lao qua lãnh địa của mình, qua hầm, qua gác xép, qua những hành lang mờ tối của khu vòm kính “Bethlehem”, đưa cho hắn những vật phẩm mà hắn đòi hỏi - thỉnh thoảng hắn quy định cho chúng tôi phải cống nạp -, hẹn nhau lần gặp tới, rồi lại chạy như bay về phòng trẻ con để chơi hay để học, không ít lần bị trừng phạt vì sự vắng mặt khó hiểu, không thể thanh minh nổi. Chúng tôi phải sẵn sàng phục dịch hắn vào bất cứ giờ nào trong ngày; hắn khống chế chúng tôi cả phần xác và phần hồn; chúng tôi đã nghe theo mệnh lệnh của hắn một cách mù quáng.

Thủ lĩnh của chúng tôi không phải là một gã thông minh cho lắm; thỉnh thoảng chúng tôi nói một chuyện gì ngoài tầm hiểu biết của hắn trước mặt hắn là hắn nhìn chúng tôi với vẻ mặt ngây thộn, ánh sáng tắt ngấm trong đôi mắt tò mò của hắn, quanh cái miệng mẫn cảm trẻ thơ của hắn hiện lên một vẻ xấu xa, gần như hèn nhát và thù nghịch. Hắn rất quan tâm đến “cuộc sống kia” của chúng tôi, trong các gia đình có những căn phòng đẹp, có người ở hầu hạ, đặc biệt thỉnh thoảng hắn ép cậu con trai ông chủ nhà máy thủy tinh và tôi, với sự tò mò khốn khổ nào đó, kể chi tiết cho hắn nghe. Chúng tôi phải kể bữa ăn trưa có những thứ gì, cha chúng tôi có mấy bộ quần áo, kiếm được bao nhiêu tiền - tiền đặc biệt kích thích trí tưởng tượng của hắn, thỉnh thoảng hắn lại bảo tôi lẻn vào phòng làm việc của cha tôi sau khi văn phòng đã đóng để xem hôm ấy ông đã vào “sổ cái” bao nhiêu tiền… Cuốn “sổ cái” này, một cuốn sổ khổng lồ đóng bìa da thường xuyên để mở, nằm trên bàn viết, các nữ nhân viên văn phòng, các luật sư thực hành ghi chép vào đây các vụ việc trong ngày. Cả tôi cũng bị những số liệu trong cuốn “sổ cái” kích thích. Tôi cảm thấy trong các ghi chép này những dấu hiệu về uy tín, về sự sung túc của gia đình… “Thư: 2 cua ron, hội họp: 10 cua ron” - chúng xếp thành hàng như thế, thỉnh thoảng có cả nét chữ gầy guộc của cha tôi, trên từng trang của cuốn sổ cái là các kết quả hiển thị bằng tiền của hoạt động văn phòng trong ngày. “Hôm nay chúng tôi kiếm được 100 cua ron!” - tôi báo cáo với thủ lĩnh, hắn nhìn tôi khó chịu, nhưng vẫn lắng nghe, vẫn sung sướng nhâm nhi những con số với nụ cười khoái cảm vô thức nào đó.

Hắn không thông minh, nhưng từ con người hắn không ngừng tỏa ra một dòng chảy bí ẩn, hẳn là bắt nguồn từ một dạng mê cuồng bản thân; đơn giản là hắn “tác động đến chúng tôi”, những đứa có lẽ giỏi giang, có học hành hơn hắn, chúng tôi có thể dễ dàng làm hắn câm họng bằng cả kiến thức và cả bằng lợi thế về sức vóc. Nhưng có đứa nào nghĩ đến chuyện phản kháng?… Chúng tôi sung sướng vây quanh khi hắn đến - chẳng đứa nào biết hắn sống ở đâu, với ai khi hắn biến khỏi khu nhà này -, chúng tôi thó cho hắn đồ ăn, lấy trong rổ khâu vá của mẹ cho hắn những chiếc cúc đẹp, cho hắn những viên bi thủy tinh đẹp nhất của mình, nhìn chung hắn mồi chài tất, bằng nụ cười ngây ngô và độc ác, hắn kích động chúng tôi không vâng lời, chống lại những luật lệ hiện tại trong gia đình; thỉnh thoảng chúng tôi cũng làm bộ làm tịch, vì hèn nhát hay vì muốn lẩn tránh, chúng tôi cũng từ chối thực hiện yêu cầu nguy hiểm của hắn, nhưng cuối cùng rồi chúng tôi vẫn đem đến cho hắn thứ hắn muốn. Về sau này, trong thế giới của người lớn, tôi đã bao nhiêu lần gặp trong “đời sống chính trị” những nhà ảo thuật từ chỗ vô danh bí ẩn bỗng nhiên xuất hiện, trong đa số các trường hợp không có gì thông minh, lịch lãm hay uyên bác đặc biệt hơn, mà những con người khác, có kỷ luật hơn và hiểu biết hơn vẫn cứ vâng lời không hề phản kháng, với sự nhẫn chịu thích thú đáng buồn. Có bao nhiêu - và liệu có hay không - thành phần tính dục trong “ý chí” mà một hiện tượng như vậy tỏa ra trực tiếp tới những người hâm mộ? Tôi không biết. Một kiểu văn học nào đó thường và thích giới thiệu những nhân vật đến từ hư vô, rồi lại bất chợt mất hút vào hư vô như thế, họ đột ngột xuất hiện giữa một cộng đồng bất mãn vô ý thức, họ gieo rắc sự bất an của cách mạng hay đôi khi chỉ trong một phong trào, họ thổi vào những con tim sự ngờ vực, khơi dậy ý thức về những mâu thuẫn tiềm ẩn, và khởi đầu quá trình kết tinh, rồi đến một ngày, giống như sương mù, họ mất dạng không để lại dấu vết, và kết thúc vai diễn của họ trên đoạn đầu đài hay trong huyền thoại. Tôi luôn luôn nhìn nhận thứ chất liệu cá nhân của những huyền thoại ấy với sự nghi ngại. Nhưng ở phạm vi nhỏ hơn, trong một xã hội “có trật tự” ở dãy nhà thuê của chúng tôi, vào thời niên thiếu cùng với đám bạn bè, tôi đã trải nghiệm một điều tương tự như thế.

Tên gọi của hắn, nếu có thể nói thế, sau này tôi muốn quên đi, vì hắn - thủ lĩnh “phong trào”, gã đầu đảng nhỏ lang thang, bẩn thỉu, buồn và hoang dã, nhưng có sức tác động đến tê dại như một luồng điện, kẻ e ngại che giấu nỗi khao khát muốn thuộc về chúng tôi và thuộc về bầu không khí thị dân, chính vì thế mà nghiến răng tàn bạo - có một ảnh hưởng quá lớn… Nhưng tôi không quên nổi cái nheo mắt của hắn; thỉnh thoảng hắn ngẩng đầu lên, và tia sáng trong mắt hắn lia về phía chúng tôi từ dưới mí mắt khép hờ, lạnh lùng, tàn độc và đói khát đến nỗi tôi lạnh toát cả người. Không thể làm gì khác, hắn là thủ lĩnh. Cái cớ cho sự tụ bạ của chúng tôi là trò chơi. Dù là trò chơi bóng thông thường, trò đuổi bắt hay trốn tìm - mọi ngóc ngách của ngôi nhà lớn đều được coi là nơi ẩn náu, phòng đặt lò sưởi hơi vào mùa hè, cái quầy của tiệm cà phê tai tiếng, những ngăn buộc chằng chéo dây phơi trên gác xép, cả những căn hộ nơi chúng tôi chui vào qua cửa sổ tìm nhau, chúng tôi vút qua những căn phòng tối, xa lạ vào lúc chiều tà như những con dơi, làm các bà giúp việc bất ngờ, làm bà vợ ông chủ nhà máy thủy tinh ngồi bên đàn dương cầm hoảng hốt - đằng sau cái cớ trò chơi, tất cả những đứa tham gia đều hồi hộp cảm thấy ý nghĩa của cuộc tụ bạ không phải là trò chơi, mà là một điều gì khác, một việc riêng tư cần giấu kín, không thể nói ra. Chúng tôi tự lừa dối bản thân trong một thời gian dài là trò chơi chung đã gắn bó cả bọn lại với nhau. Đến một ngày chúng tôi phải biết rằng một thứ gì đó khác đã gắn kết chúng tôi; một trò chơi, đúng, nhưng khác lạ, đáng sợ, cực kỳ hấp dẫn, một trò chơi quyết định cả cuộc đời.

Tôi không biết chuyện đã xảy ra thế nào, ai đã khởi xướng, ai là người đã nghĩ ra trò chơi mới - tôi cũng không dám khẳng định rằng cái thằng nhỏ lang thang vật vờ giữa đám chúng tôi với sự đồng lõa khó chịu bất an này đã đưa ra ý tưởng về trò chơi mới. Thiên hướng đã sẵn có trong mỗi chúng tôi, các thành viên trong băng chẳng đứa nào quá mười tuổi, người lớn không hề đưa ra cho chúng tôi ý tưởng… Đến một ngày chúng tôi nhận ra cả bọn chơi trò khác trước. Đến lúc chúng tôi chán những trò đã quen vẫn chơi hăng ngày, và cái vụ việc riêng không thể nói ra gắn kết chúng tôi lại với nhau đã trở nên quan trọng hơn là cái cớ để chúng tôi vin vào để tìm đến với nhau. Thằng bé mới đến đề nghị “trò chơi mới”. Tôi nhớ, một dạo cả bọn chơi trò xiếc. Trước đó không lâu một gánh xiếc rong đã tới diễn trong thành phố, chúng tôi đã giúp họ dựng lều bạt, đã liếc trộm những bí mật nghề nghiệp. Chúng tôi vẽ rồi rải cát thành một vòng tròn làm sân khấu xiếc, tập hợp từ các nhà những cái chăn không dùng đến và bàn là quần áo, thủ lĩnh của chúng tôi xuất hiện với một chiếc roi thực sự, có lẽ hắn đã thó được từ một chiếc xe ngựa nào đó của những người chở hàng đang đợi trên quảng trường lớn đối diện, và bắt đầu “thuần dưỡng” chúng tôi. Hắn đứng giữa vòng tròn như ông chủ gánh xiếc và quất roi, ra các mệnh lệnh khủng khiếp, còn chúng tôi vội vàng thay nhau đóng vai thú vật hay diễn viên nhào lộn theo lệnh của hắn, chúng tôi gầm gừ như sư tử, sau mỗi tiếng roi quất chúng tôi co móng vuốt, rít lên đau đớn nếu mũi roi chạm vào da thịt - chủ gánh xiếc không hẹp hòi với những cú vụt và quất chiếc roi dài sắc lẹm -, và chúng tôi đã cống hiến cho khán giả - những người ở ngó xuống từ các ô cửa sổ nhà bếp trên tầng hàng giờ để xem trò vui miễn phí - một chương trình đa dạng. Trò biểu diễn xiếc tỏ ra là một trò giải trí vô hại, các bậc phụ huynh cũng chẳng có lý do gì cấm đoán. Nhưng ý đồ thực chất của nó thì chính chúng tôi cũng không biết, nó không hẳn là vô hại: đơn giản là để nhà độc tài trẻ con đánh đập chúng tôi đến nơi đến chốn, còn chúng tôi thì chịu đựng. Sự việc đã bắt đầu như vậy.

Trò xiếc gây tiếng ồn lớn, các nhân viên nhà băng phàn nàn vì tiếng ầm ĩ không thể chịu nổi, vì thế dù tiếc rẻ, chúng tôi cũng phải bỏ trò chơi này. Hơn nữa cậu con trai ông chủ nhà máy thủy tinh bị ốm, vì cậu đóng vai ngựa vằn trong chiếc áo khoác mỏng của mẹ, và ông chủ rạp đã dùng roi thúc loài thú hiếm hoi này chạy đến đầm đìa mồ hôi. Cả băng bỏ trò diễn xiếc và thấy buồn chán… Tôi nhớ rõ rệt những ngày hay những tuần đó, lúc ấy vào đầu thu, trong vườn nhà bên cạnh người ta đang đập quả hồ đào từ ngọn cây sum suê của cây hồ đào già đến trăm tuổi, tán nó rủ sang tận sân nhà chúng tôi; tôi nhớ đến ánh sáng những buổi chiều, những tia nắng khúc xạ vào những giờ nhất định, khi chúng tôi đứng vật vờ trên khu sân, tỳ khuỷu tay lên giàn đập bụi, và “buồn chán”… Vài bữa sau cậu con trai ông chủ nhà máy thủy tinh đã khỏi, và sự hồi hộp mới thế chỗ cho sự chán nản, sự chờ đợi ngao ngán. Thằng bé xa lạ kia đã nghĩ ra trò chơi mới…

Chúng tôi đã chơi trò này khá lâu. Tôi không giữ được hồi ức thời gian về ấn tượng của trò chơi này. Có lẽ chúng tôi chỉ cùng chơi hai ba lần như thế, nhưng cũng có thể liên tục hàng tuần liền. Các chi tiết của hồi ức tan biến trong sự bồng bềnh của ấn tượng, cái ấn tượng hiện lên trong đôi mắt bị chói lóa của chúng tôi như lửa luyện ngục, và đốt cháy trong nó tất cả, tốt đẹp và xấu xa, sự dạy dỗ và những điều cấm kỵ. Tôi về nhà từ inferno[193] này với gia đình, rồi sau bữa trưa và bữa tối tôi chắp hai tay nói điều người ta muốn: “Người đã cho đồ ăn thức uống…” - ngoài ra theo bản năng tôi còn ứng xử không chê trách vào đâu được, giống như người biết rằng giờ đây mình đang tham gia những việc lớn; tôi đã đánh mất một thiên đường, nhưng thế vào đó tôi được một địa ngục; tôi ngỡ rằng cái địa ngục ấy cũng là một điều gì đó, không đến nỗi là sự bù đắp cuối cùng… Nhưng rồi một hôm thằng bé xa lạ ấy biến mất, không một ai còn nghe nói về nó nữa, chỉ trong những giấc mơ đôi khi tôi còn thấy gương mặt trẻ con mẫn cảm, thỉnh thoảng cực kỳ thô thiển, nhưng vẫn hấp dẫn ngọt ngào, với cái nhìn tội lỗi và uể oải vì sung sướng, đôi môi sứt sẹo, độc ác của nó. Thiếu vắng nó chúng tôi trở nên bối rối. Cả băng vật vờ với ý thức tội lỗi cay đắng và đau đớn, thiếu thủ lĩnh mà nỗi đam mê bản năng không biết đến sự ngờ vực, e ngại và ý thức hối lỗi; bắt đầu một thời kỳ vất vưởng, chúng tôi không dám nhìn vào mắt nhau, và có lẽ đến giờ một đôi người trong bọn chúng tôi chưa thoát khỏi ý thức tội lỗi của trò chơi này. Tôi thì chắc chắn là chưa.

7.

Elemér là tình yêu kiểu Plato[194], là khát vọng trong sáng, không bị vấy bẩn bởi sự đụng chạm xác thịt; cậu ta đúng là điển trai, một Ephébosz[195] thực sự. Cậu nhìn thế giới bằng con mắt xanh, sắc da mặt vàng của cậu chỉ hơi khác màu tóc vàng một chút, thân thể cân đối dễ coi của cậu, những động tác nhẹ nhàng và sang trọng tự nhiên của cậu, cách ứng xử thoải mái không cố ý của cậu, điều toát ra từ ánh mắt của cậu mà tôi không biết gọi là gì. Sau này tôi chỉ thấy ở ngựa và các loài thú quý sự “sang trọng” này, sự tự chủ đến kiêu hãnh của thân thể, sự hợp lý của cái đẹp có chủ đích… Mối tình của tôi đơn phương và vô vọng; sự tán tỉnh bền bỉ và nhẫn nhục của tôi không làm thần tượng này xúc động - đúng là thần tượng được nuông chiều hơi thái quá, vì nhiều bạn đồng tuế và một vài thầy giáo của tôi cũng không thoát khỏi ảnh hưởng bởi vẻ đẹp của Elemér -, và không bao giờ tôi quên nụ cười kiêu ngạo, trịch thượng pha chút khinh thị khi thỉnh thoảng cậu ta ngó đến tôi. Tôi muốn gì ở cậu ta? Yêu. Cùng đi với cậu, tay trong tay, nói với cậu về những nội dung tôi đã đọc, rồi cùng cười những kẻ khác, cùng khám phá thế giới, chia sẻ buồn vui, cho cậu ta tất cả những gì tôi có, buổi trưa tiễn cậu về nhà, buổi sáng tới đón cậu, chiều chiều cùng ngồi học, cậu lên chỗ tôi, tôi sẽ giới thiệu với cậu trong thư viện của cha tôi về nguồn gốc của con người, về những bí ẩn lý thú của vũ trụ, tôi sẽ bảo Juliska chuẩn bị bữa ăn lót dạ buổi chiều thật ngon, có hoa quả ngâm và bánh nướng… Không khi nào cậu ta đến, dù tôi đã mời bao nhiêu lần! Sự thật là Elemér không yêu tôi, cậu không yêu tôi được, tôi là dạng người khác, xa lạ, đáng ngờ và đối nghịch mà cậu né tránh, và đôi khi tất cả chỉ là một nụ cười bối rối và khinh thường mà cậu ném về phía tôi, hoặc cậu đáp lại sự ve vãn của tôi bằng vẻ mặt miễn cưỡng và chối từ. Nhưng tôi hàm ơn ngay cả nụ cười ấy, rồi giữ lại làm kỷ niệm. Cậu biết đỏ mặt một cách tuyệt vời, nếu một ai đó nói với cậu, cái tâm hồn ít có ý thức ấy rọi suốt hình thể hiếm có của cậu, ngại ngùng run rẩy khi cần thể hiện bản thân mình… Cái cách cậu đỏ mặt đưa mắt ngước nhìn lên, bối rối đặt bàn tay da vàng nhỏ nhắn lên trán vuốt một lọn tóc, rồi sau đó quên khép đôi môi mọng đỏ, nhìn người hỏi bằng ánh mắt lờ đờ chợt tỉnh như vừa thức dậy từ một giấc mơ vĩnh hằng, như người đẹp ngủ trong rừng, trong một tích tắc - những lúc như thế tôi cũng lúng túng quay đầu đi, vì tự hổ thẹn trước bấy nhiêu vẻ đẹp.

Elemér không thể yêu được tôi vì tôi thấp đậm, bàn tay to bè, tạng người to xương, kềnh càng của các bậc tiên tổ xuất thân từ nông dân vùng Saxony và Moravia còn hiện rõ trên gương mặt và vóc dáng tôi. Dĩ nhiên là Elemér yêu thằng Tihamér. Cả hai đều xuất thân từ gia đình quý phái. Tihamér, ngoài họ tên, còn viết lên bìa vở tiền danh quý tộc của gia đình nó - và việc bố mẹ chúng chọn cho chúng những cái tên sang trọng nghe như trong opera cũng không phải là ngẫu nhiên. Elemér và Tihamér khăng khít với nhau, không có gì tự nhiên hơn thế. Gia đình Tihamér sống xa hoa, họ xây một biệt thự ngay trung tâm thành phố, hè nào cũng đi nước ngoài và mang theo cậu bé Tihamér mặt tàn nhang, da mềm và trắng như sữa. Tất cả những điều tuyệt vời ấy đã có một kết thúc buồn, khi vào một hôm bố cậu Tihamér tự sát bằng súng. Lúc đó chúng tôi đã là những chàng trai lớn, học lớp Ba. Một thầy giáo là tu sĩ đặc biệt quý mến Tihamér, sau thời gian xảy ra thảm kịch của người cha, ông thầy này đã đón Tihamér về ở cùng và chiều chuộng nâng niu cậu ta đến đam mê.

Cần phải yêu một ai đó, nhưng trong sự lúng túng khờ dại của mình tôi làm sao biết được điều bí mật lớn, rằng yêu thôi chưa đủ? - Cần phải yêu biết hy sinh, nếu ta không muốn quá đau khổ vì những cảm xúc của mình… Elemér đã yêu Tihamér như một người đàn bà yêu tình địch của mình, người mà định mệnh đã xô đẩy đến với nàng giữa những người đàn ông, nàng ghen tị với thành công của người kia, nhưng vẫn bị cuốn hút bởi sự đồng lõa nữ giới nào đó. Hai đứa luôn đi cùng với nhau. Elemér tóc vàng, Tihamér tóc nâu, Elemér mặc quần áo may bằng vải Anh, Tihamér mặc đồ nhung đen. Elemér lạnh lùng và vô cảm, Tihamér mẫn cảm và điệu đàng. Cặp đôi này sống giữa chúng tôi như hai đứa con gái giữa bọn con trai; nếu Tihamér làm ngơ ngẩn những con tim với bộ cánh hay kiểu tóc của nó thì ngày hôm sau Elemér đã gây chú ý bằng những đồ chơi mới và những chiếc bút chì đắt tiền ít thấy, hay vài con tem hiếm mới kiếm được. Trên đường biên huyền thoại thời niên thiếu của tôi chúng hiện lên, bồng bềnh trong vẻ đẹp hài hòa, như thể những sinh linh kỳ lạ, những chú chim rực rỡ, những con người không bằng da bằng thịt, những hình tượng ảo trong mớ bòng bong đầu tiên của những cảm xúc nhiễu loạn. Cảm xúc lẫn lộn này là tình yêu. Nhưng Elemér không biết điều đó.

8.

Trong đời học sinh dài và nhiều biến động của mình, có lẽ tôi đã được cả trăm thầy giáo dạy dỗ ở các trường học khác nhau; nhưng trong số họ liệu có ai là nhà sư phạm thực thụ, đã định hình hay muốn định hình cho những thiên hướng của tôi, người còn lại trong ký ức mạnh mẽ, nhân bản của tôi? Tôi loay hoay lựa chọn trong kho ảnh chân dung phong phú các thầy giáo đã dạy tôi. Trong số họ có người là bạn của gia đình, biết và dõi theo tôi từ khi tôi còn nhỏ xíu, chính ông đã rảy nước thánh rửa tội lên tôi, ông nhìn thấy tôi khi tôi mới là đứa trẻ sơ sinh, khi niên thiếu và sau này khi tôi thành gã trai quấy phá, ông đã trực tiếp quan sát những hoàn cảnh giáo dục tôi, trong hai chục năm liền cứ hai tối một lần ông có mặt ở nhà tôi, ông biết về những mâu thuẫn và những phức tạp tiềm ẩn trong gia đình. Ông là người tốt, một tâm hồn trong sáng. Suốt hai chục năm liền, cứ hai ngày một lần, ông lại xuất hiện ở nhà tôi vào lúc mười giờ tối, ông đến đúng theo tiếng chuông đồng hồ, ngồi xuống chỗ của mình trong phòng làm việc của cha tôi, trên chiếc ghế bành kiểu Venice, dù là mùa đông hay mùa hè ông đều uống nước chanh đường nóng, không hút thuốc và không uống rượu, vì ông khổ sở nhiều do bệnh loạn chức năng thần kinh và do bệnh tật, chủ yếu là bệnh tưởng; nhưng dù gần gũi như thế ông vẫn giữ khoảng cách và lãnh đạm, lịch thiệp nhưng xa lạ, như thể không phải ông đến với sự tin cậy, gần gũi của gia đình, mà đến với “đám đông xã giao” trong salon hai tối một lần…

Trong số thầy giáo ít khi có các nhà sư phạm chuyên nghiệp; nhưng tinh thần của nhà trường là tốt. Tại trường học “Công giáo” này, những người thầy tu sĩ dạy chúng tôi ý thức tự do và cảm giác về sự công bằng. Trong vấn đề giáo phái, các thầy kiên nhẫn và rộng lượng. Không khi nào tôi nghe thấy họ bôi nhọ những người theo đạo Tin Lành, những “kẻ dị giáo”; sau này, trong các trường trung học mang mác “Công giáo” khác, nhiều lần tôi nhận thấy sự đối nghịch ấy. Tinh thần của trường là tự do, theo đúng cách hiểu của Deák[196] và Eötvös[197]. Phần lớn các thầy là tu sĩ, chỉ có một thầy thế tục già dạy thể dục, bản thân ông cũng chỉ coi giờ học phụ này là một dạng nghỉ ngơi và giải trí, và ông để tùy chúng tôi muốn làm gì thì làm. Cái “tinh thần kỷ lục” đáng ghét và gây ngu đần đang thịnh hành hiện nay - chẳng hạn trong các trường học kiểu Anh, nơi giáo dục thể thao được chú trọng -, khi đó còn hoàn toàn xa lạ, thậm chí là một việc bị bài bác và coi thường, dạy thể dục chưa có chỗ đứng trong trường chúng tôi. Giờ thể dục là sự giải phóng tâm lý; những căng thẳng, trách nhiệm nặng nề và cảm giác sợ hãi trong giờ học được giải tỏa trong vài giây phút chạy nhảy vô tư. Theo tinh thần “nhân văn” của nhà trường, gần như chúng tôi cố ý lơ là, hơi coi thường và báng bổ những bài tập thể dục. Ông thầy thể dục già ngồi hàng giờ trong một căn phòng hẹp tối lờ mờ phía sau phòng tập, cạnh tấm lưới lọc phơi khô những sợi thuốc mộc cắt dài, loại ngon và nặng, ông ngồi trong đám khói thuốc mù mịt, vẻ thông thái, lơ đãng và mãn nguyện, để mặc chúng tôi vui chơi cho hết giờ. Ông thầy thể dục và thầy dạy vẽ tự do - nhà họa sĩ địa phương có tiếng tăm, thích vẽ ngựa và “kỵ binh Hung trên vọng gác” - là hai người thế tục; chỉ thỉnh thoảng lắm mới có một thầy dân sự từ thủ đô đến giúp. Thầy dạy vẽ là một người “bohemian”[198] dễ mến và tốt bụng, theo đúng ý nghĩa của từ này hồi đầu thế kỷ, ông đeo những chiếc cà vạt Lavallière chấm lốm đốm, ông chẳng lưu tâm đến chúng tôi lắm, chúng tôi cũng chẳng để ý đến ông. Tất cả những môn học khác đều do các tu sĩ dạy.

Ngày nào chúng tôi cũng học tiếng Latinh một giờ, tiếng Pháp chỉ ai muốn thì học, tiếng Đức chỉ học từ năm thứ năm, còn tiếng Anh thì hoàn toàn không. Tôi học giỏi tiếng Latinh, việc phân tích văn bản Latinh thực sự làm tôi sung sướng, được xem và cuối cùng hiểu được cấu trúc câu của một tác giả Latinh mang lại cho tôi cảm giác vui thích đặc biệt; tôi cảm thấy sự rõ ràng, nhất quán, đơn giản trong cấu trúc của ngôn ngữ này, tất cả mọi từ ngữ đều ở đúng chỗ một cách hoàn hảo, không thể hiểu sai, câu phụ không có vẻ thừa ra và lủng lẳng như miếng thịt thú thừa trên thân thể câu văn; tôi hiểu và thích tiếng Latinh. Với phép “tu từ học” của tiếng Hung, tôi gặp khó khăn hơn; chúng tôi nhồi nhét Toldi[199] đến lè lưỡi và không còn thấy nhạc tính, không cảm thấy hương vị của những từ ngữ ông viết. Môn lịch sử cũng thật khó chịu, khó tin, có chủ ý và giả dối! Và người ta biết cách làm cho học sinh thù ghét những đề tài hấp dẫn, như thực vật học và khoáng học bằng những hệ thống phức tạp đến thế nào? Làm cách nào mà họ đã biến được môn hình học đơn giản và dễ thấu suốt thành hệ thống chằng chịt những công thức không thể hiểu nổi? Dồn nén những quy luật của các hiện tượng vật lý thành màn xảo thuật của sự cần cù học thuộc lòng? Vì sao chúng tôi phải buồn chán đến ngao ngán trong đa số giờ học, và vì sao chúng tôi biết ơn ông thầy số học mặt rỗ, có giọng nói ồm ồm, người đã giải thích những định lý khó và có vẻ phức tạp bằng cách nói dễ hiểu với những từ ngữ bình thường, như thể ông đang kể một câu chuyện vui; ông giảng về các phân số hay về định lý hình sin cứ như kể chuyện tiếu lâm về những người quen cũ và đánh thức cảm giác cùng được khai tâm trong đầu óc chậm hiểu của học trò. Thỉnh thoảng mới xuất hiện trong hàng dài dằng dặc các thầy giáo một nhân vật độc đáo như thế; có gì đáng ngạc nhiên khi trước sau gì nhà trường cũng ngán những con người ấy, người ta không hài lòng với đời tư của họ, họ đi lạc đường trong chính trị, hoặc họ “bật khỏi” tôn giáo rồi đi lấy vợ?… Ông thầy số học mặt rỗ của chúng tôi cũng chịu số phận ấy, đến một ngày ông rũ bỏ áo tu hành và đi khỏi thành phố; sau này còn hai thầy giáo trẻ nữa bỏ đi như thế, một thầy dạy văn rất tài năng và một thanh niên nông dân nhiệt huyết, nóng nảy và kiêu hãnh mà khi ở gần chúng tôi cảm thấy rất thoải mái, thầy đã bỏ bục giảng vì một tình yêu bất chợt chóng vánh nào đó… Thời ấy, những trường hợp ngoại lệ như thế bị lên án rất nghiêm khắc; trong chiến tranh thì những vụ “đào tẩu” như vậy xảy ra thường xuyên hơn, những thầy giáo trẻ “vô ơn” rời bỏ dòng tu đã giáo dục họ từ khi còn nhỏ, đã cho họ cái ăn cái mặc; dĩ nhiên những người bỏ trốn kiểu này bị cả các nhà chức trách giáo dục bên ngoài dòng tu vào sổ đen, họ bị phân đi các thị trấn tỉnh lẻ, đến những trường thế tục. Nhưng vài kỷ niệm tích cực ít ỏi mà tôi còn giữ lại được về các thầy, đa phần gắn liền với những “kẻ đào tẩu” như thế.

Khu nội trú do bà Loránffy Zsuzsanna thành lập, trong đó học sinh được đào tạo bởi các quỹ, ở trường tôi người ta khăng khăng tin vào một điều sai lệch vẫn lan truyền, rằng nhà trường không thích lấy những đứa con trai thông minh vào khu nội trú. Những học sinh nột trú mặc đồng phục, vì là “con cái của các gia đình quý tộc Công giáo sa sút”, chúng rất khó gần, tuy sống giữa chúng tôi nhưng chúng tách thành một khối riêng. Chúng là con cái của giai tầng có đẳng cấp đã sa sút cần được quan tâm: trong khu nội trú hay sau này ở hàng tỉnh, sau nữa là trong nhà nước, người ta bố trí cho chúng những công việc riêng. Học sinh khu nội trú không phải trả học phí, đa số được ăn ở, sách vở, quần áo miễn phí, ngoài ra còn được hưởng một số quyền ưu đãi trong nhà trường. Bọn chúng tôi, những đứa phải trả học phí và không được hưởng quyền lợi ưu đãi nào, vừa hơi khinh thường chúng, nhưng thật kỳ lạ, lại vừa kính nể chúng.

9.

Cô Heddy dạy tôi chơi dương cầm, kết quả chẳng ra gì… đúng là chẳng một ai từng hỏi xem tôi có thích học chơi dương cầm hay không. Không cần hỏi thì việc quý tử của một gia đình tử tế học đàn dương cầm cũng là lẽ đương nhiên, vì âm nhạc thuộc về “trình độ văn hóa phổ thông”, vì chiếc đàn dương cầm đã kê sẵn trong góc phòng, vì nên học những bản nhạc chơi vào lễ Giáng sinh và vào ngày sinh nhật của cha mạ, vì có lần bác Ernő đã gửi tặng gia đình các cuốn sách Potpourri[200] nhan đề Sang and Klang[201], và vì âm nhạc làm tâm tính trở nên quý phái. Người đàn bà đứng tuổi này đã dạy đàn dương cầm cho nhiều thế hệ thị dân của thành phố, và do một ý nguyện vô thức nào đó, bà bị điếc hơi sớm, có lẽ vì bà không thể nghe nổi các âm giai và các bài luyện ngón nữa. Cô Heddy ở đối diện với nhà thờ dòng Đa-minh, trong căn nhà một tầng tăm tối nằm trên một quảng trường xinh xắn mang hơi hướng thời Trung cổ của thành phố; cô nhìn thấy những âm thanh sai lạc, khi giữa các cung bậc chúng tôi bấm nhầm trên đàn… ở phòng đầu tiên trong căn nhà của cô Heddy, lúc nào cũng thấy người em gái cô khâu thử quần áo trên một hình mẫu đen đầy vết kim châm; cả hai đều là bà cô, điếc đặc và già nua như Trái đất. Suốt ngày, từ chín giờ sáng, cô Heddy đã ngồi bên đàn dương cầm trong y phục đầy vẻ tang tóc, trong tay là cây gậy chỉ huy, sau tai gài cây chì đỏ, gầy guộc và thẳng đuỗn như nuốt phải chiếc thước kẻ; cô nhìn người mới đến theo cách của một người điếc lác và cay nghiệt, như thể nhìn đứa học trò chuẩn bị cho kỳ thi quyết định của cuộc đời, trong khi tập bản Wer hat dies Liedlein erdacht?[202] của Mahler[203] cho ngày lễ đặt tên của một ông bố nào đó… Vì sao hôm kỷ niệm bốn mươi năm làm thầy dạy nhạc của cô Heddy tôi bị mắc kẹt trong bản tứ tấu của Beethoven, bản Opus 18. No.4, chơi bốn tay? “… quasi allegretto[204] cơ mà!” - cô Heddy hốt hoảng nhắc thầm vào tai tôi bên đàn dương cầm, mắt đã mọng nước mắt, nhưng khi đó tôi đã chẳng còn nhìn thấy, chẳng còn nghe thấy, tôi dùng cả hai chân nhấn bàn đạp, và bỏ xa người chơi cùng. “Chú ý đặt ngón tay cho chuẩn!” - cô Heddy khẽ nói như van vỉ, vì trong âm nhạc cô rất coi trọng vẻ bề ngoài như vậy. Cô Heddy là nhà sư phạm âm nhạc; trong khi dạy đàn dương cầm, cô dạy học trò cả phép ứng xử và thái độ, cả giai điệu và ý thức âm nhạc. Suốt bốn mươi năm, cô chỉ dạy ba-bốn bản nhạc ấy, những bài luyện cổ tay và luyện ngón tay giống nhau. Trong giờ học cô dùng cây bút chì đỏ chữa không thương tiếc “bài tập viết”, với phương pháp đặc biệt của mình cô đã thành công trong việc làm tôi chán ghét âm nhạc rất sớm, lúc tám-mười tuổi. Tôi nghĩ mình có đôi tai thẩm âm tốt, nhưng cô Heddy, nhà sư phạm âm nhạc điếc, không quan tâm lắm đến điều đó. Hậu quả của cách dạy này là cho đến nay động tác ngón tay và cổ tay của tôi vẫn không chê vào đâu được, chỉ có điều không bao giờ tôi học được cách chơi dương cầm.

Sau bốn mươi năm dạy học, cô Heddy mắc chứng agoraphobia[205] - có lẽ đó là cái giá của việc cô điếc mà dạy âm nhạc, có lẽ cô đã chóng mặt bởi dáng ngồi ngay đuỗn và mất thăng bằng nội tâm bên chiếc dương cầm. Thị lực cô cũng giảm nhanh và cô không kiểm tra nổi vị trí đặt ngón tay của học trò, những giờ học dương cầm biến thành sự hỗn loạn thanh âm bất nhã, vì hai bà già điếc lác buộc phải chịu đựng một cách bất lực sự khua khoắng bừa bãi của đám học trò. Đến khi cha mẹ tôi cũng chán việc cho tôi học nhạc tư, và ghi tên tôi vào trường nhạc của thành phố. Việc dạy nhạc chính thức của thành phố diễn ra trong một tòa nhà cũ kỹ, nhung nhúc chuột, nặng mùi nước đái mèo; những học trò cùng lứa chúng tôi tập hợp trong một phòng có mái vòm, tuần hai lần để học gạo “lý luận âm nhạc” theo sự hướng dẫn của một ông thầy mũi đỏ nghiện rượu và luyện những sáng tác của thầy, ông rất thích viết những bản nhạc có nhan đề như: Con tàu cập bến, hay: Bình minh trong rừng, và trong kỳ thi kết thúc cuối năm, học trò sẽ biểu diễn thành quả âm nhạc trong năm của ông. Trong những hồi ức về thi cử của tôi đến nay vẫn còn văng vẳng bản Bình minh trong rừng: tôi chơi bốn tay với một bạn cùng lớp, và ở bát độ cao nhất, tôi bắt chước tiếng chim láy rền… Hơn nữa ông thầy hướng dẫn chúng tôi thường xuyên say, khi không say và không viết nhạc thì ông sưu tầm các loài bướm. Ông thích phân loại những đam mê của mình: tôi hay thấy ông trong phòng lúc sáu giờ chiều, trong trạng thái ngà ngà vui vẻ - chai rượu lúc nào cũng ở gần, dưới chân đàn dương cầm với nụ cười mơ màng, ông đang nghe học trò đàn tác phẩm của mình, bản Con tàu cập bến, một tay đưa con bướm hiếm vừa kiếm được về phía ánh sáng ngọn đèn khí gas, ông rất thích được học trò hối lộ loài côn trùng sặc sỡ này… Một tâm hồn hưởng thụ và một triết gia vui tính. Một hôm ông ngã bệnh - trong thành phố người ta kháo nhau rằng “rượu đã đốt cháy ruột gan ông” -, tôi đã đến thăm người ốm tại nhà riêng. Ông đang ốm nặng, trên tấm chăn, trên chiếc ghế bành để bên giường là những hộp thủy tinh xếp các loài bướm hiếm thấy. Tôi hiểu ra rằng ông chẳng có ai, cũng chẳng có gì trên đời, chỉ có những hộp thủy tinh đựng bướm này; tôi buồn bã đứng cạnh giường và xin ông “giữ sức khỏe”. Ông mệt mỏi phủi tay, và khẽ bảo: “Không quan trọng lắm đâu”. Tôi muốn hỏi ông: Vậy điều gì quan trọng?… - nhưng tôi bắt đầu ái ngại mùi chua chua trong căn phòng người đàn ông độc thân đang ốm nặng, và tôi lúng túng rút lui. Ít lâu sau ông mất, và những buổi học nhạc của tôi cũng chấm dứt. Nhưng cho tới nay tôi vẫn chơi tàm tạm những khúc dễ nghe của bản Bình minh trong rừng, và ở bát độ cao nhất tôi vẫn láy rền khá giống tiếng chim hót.

Trong thành phố, “Miss” sống một cuộc sống xã hội năng động, sôi nổi, như thể cô vừa bước ra từ một tờ thời trang Anh cuối thế kỷ, khi các phụ nữ Anh còn đội mũ Girardi đen và đi xe đạp; và quả thật có lần Miss đã cưỡi xe đạp sang Riviéra trên đất Pháp… Bên cạnh ông thầy nghiện ngập và hay ngủ gật của cha tôi, Miss dạy tiếng Anh cho các gia đình sang trọng hơn trong thành phố. Còn Mademoiselle Clementine sống với người cha trong những căn phòng tối của ngôi nhà ven bờ sông Hernád, là người truyền bá văn hóa Pháp trong thành phố. Những vị khách phương Tây sang trọng này ở lại cùng chúng tôi cả trong chiến tranh, họ không bao giờ bị đưa đi quản thúc, bà giáo tiếng Anh nghiện rượu chuyển lên Pest vào năm thứ hai của chiến tranh, vì ngay cả trong thời chiến bà vẫn không từ bỏ niềm đam mê môn đua ngựa, và trên sân bà đã dùng tiếng Anh gây nên vụ ầm ĩ sau một vòng đua, vì theo bà người ta đã “sắp xếp” một con ngựa đua không công bằng… Con cái các gia đình thị dân phải biết chơi dương cầm, phải mỗi tuần hai lần, mỗi lần hai tiếng ngồi thực hành các ngôn ngữ lớn Tây phương với Miss và Mademoiselle, và phải dự các giờ tập đấu kiếm với thầy Salamon; đây là môn thể thao duy nhất được công luận tán thành. Khi đó chỉ mới có đám học việc thợ giày đá bóng ngoài những khu bãi hoang gập gồ. Sự kiện thể thao duy nhất trong năm là kỳ kiểm tra thể dục, khi dưới sự dẫn dắt của ông giáo già, chúng tôi mặc áo trắng ba lỗ diễu hành ra sân thể thao, biểu diễn các “bài tập tự do” trước sự có mặt của các bậc yếu nhân của thành phố. Dàn quân nhạc của lữ đoàn địa phương chơi hành khúc đệm cho các màn biểu diễn. Chúng tôi hát:

“Người lính Hungary

Không đứng trên cổng thành…”

Mỗi năm một lần, vào ngày “chim và cây”, chúng tôi đều đi dã ngoại vào khu rừng Hámor. Vào ngày này, phải biết “yêu thiên nhiên”. Chúng tôi được dạy dỗ như thế, nghe nói là để chuẩn bị cho cuộc đời.

10.

Chúng tôi, lũ con cái các gia đình thị dân, biết gì về cuộc đời? Dẫu sao chúng tôi cũng biết có những “úr”[206], và làm úr là một điều tốt; và sau đó là một đám đông mù mờ, không học hành, số phận nghèo hèn, và cần phải nhìn nhận họ với thiện ý… Trong cuốn sách A,b,c và tập đọc được biên soạn cho lớp Một của các trường tiểu học, ngay ở trang đầu tiên có hai hình vẽ, lấy cớ dạy các âm “ír, úr, rí”, đã đưa ra sự khác nhau giữa úr và “người nghèo”: “úr” đội mũ chóp cao, mặc quần tây, tay đút túi, một chiếc gậy hèo móc trên cánh tay; bên cạnh là một cậu con trai nhà quê mặc quần cộc, đang nắm tay lau nước mắt, và chắc hẳn nó có lý do để làm việc đó… Đó là những hình vẽ đập vào mắt tôi đầu tiên. Tôi không hiểu nhiều về những hình vẽ này, chỉ thấy úr đội mũ lụa chóp cao, cân đối, đi dạo và vung cây gậy trong tay, trong khi chàng trai nông dân đang than khóc vì một lý do nào đó. Qua hình vẽ tôi chỉ hiểu ngần ấy.

Tầng lớp thị dân tiểu tư sản thỏa mãn ý thức trách nhiệm của mình bằng việc làm từ thiện. Họ nói về người nghèo như về một bộ tộc xa lạ, hèn yếu bất lực cần phải cho ăn. Thỉnh thoảng có người bấm chuông cửa phòng ngoài, người ở trong nhà nói vọng vào: “Không có gì đâu, chỉ là một người nghèo”. Các bà thị dân thường hăng hái tham gia một hội “phát không sữa”, hội “bánh mì Szent Antal”, hay “xúp Orsolya” nào đó. Mọi gia đình thị dân đều có những người nghèo khó riêng để chăm sóc; họ nhận được thức ăn thừa, và đến Giáng sinh được cho quần tất ấm do chính bà chủ nhà đan. Chẳng ai nghĩ đến vấn đề của người nghèo, chúng tôi sống gần họ, nhưng vẫn xem xét cuộc đời và tình hình của họ như thể họ là dân da đen hay dân Trung Hoa, những người dị giáo sống vạ vật, và mọi người Công giáo phải gom góp tiền bạc và tem cho các nhà truyền giáo để họ rửa tội cho những con người bất hạnh ấy, để rồi mọi việc sẽ ổn thỏa. Phải nói chuyện với những người nghèo nhã nhặn, kiểu “Nào cầm lấy đi, anh bạn”, - hơi giống như nói với người ốm, lại hơi như nói với người ngẩn ngơ. Nếu có ăn mày gõ cửa, thỉnh thoảng mẹ tôi đưa đồng xu cho tôi, rồi động viên tôi đừng sợ, hãy ra đưa đồng tiền cho người hành khất; tuy người lớn không nói ra, nhưng dẫu sao vẫn phải hiểu sự khích lệ đó ý là về cơ bản người nghèo đâu có ăn thịt mình, chỉ cần đối xử với họ thận trọng và niềm nở. Nói tóm lại, cả ở nhà trường và ở nhà chúng tôi đều được dạy rằng “nghèo khó không phải là sự hổ thẹn”, và phải nói năng lịch sự với những người nghèo khó, đúng như với những con người bình thường, thậm chí nên an ủi họ, vì “lỗi không phải là tại họ”. Chính “cách nhìn nhận xã hội” này khiến thời niên thiếu tôi cứ nghĩ mọi người nghèo đều là người tàn tật. Tôi còn ngờ rằng họ rất đông.

Trong thế giới thị dân dư dật đầu thế kỷ ấy, những khẩu hiệu có chủ ý và kích động hằn thù chưa tách biệt “người nghèo” với “người giàu” như hai thập kỷ sau này; trong giọng nói, trong phong cách ứng xử của những người khá giả với người nghèo đúng ra chỉ cảm thấy toát lên ý thức tội lỗi đáng hổ thẹn nào đó, rằng đúng thế, thật đáng buồn, nhưng sự thể đã như thế, có lẽ đó là ý Chúa, vì “từ xưa tới nay có bao giờ khác”. Trong giấc mơ cũng chẳng bao giờ có ai nghĩ nổi rằng ở cái thế giới thị dân tự do đang thịnh vượng sung túc kia, “nghèo đói” là căn bệnh cấp tính hơn những gì thấy được qua vẻ bên ngoài, chỉ bằng những phương thức từ thiện thì không thể giải quyết triệt để… Xã hội nhận ra trách nhiệm của mình, đã đưa những người già yếu - không phải tất cả, chỉ những người “lương thiện” - vào nhà tế bần. Cái tòa nhà hôi hám, hũ nút như nhà tù ấy lúc nào cũng đầy các bà vú già, những người ở đã yếu sức mà các gia đình thị dân không biết giải thoát bằng cách nào khác. Để rồi trước các ngày lễ gia đình, chúng tôi vui vẻ, thân thiện đến thăm bà vú già trong nhà tế bần, nơi cả trăm người già cả mù điếc như bà chen chúc trong những căn phòng hôi hám, chua nồng, chúng tôi đem đến cho bà hoa quả ngâm, bánh nướng nhân hồ đào trộn hạt anh túc… Có vẻ như trong cái thế giới ấy mọi việc đều ổn, người nghèo thì lao động, nếu có việc và còn chịu đựng nổi, được nhận của bố thí nếu cần thiết, và nếu là người nghèo lương thiện thì cuối đời còn có thể vào nhà tế bần.

Cảm giác “xã hội” của bọn trẻ phi lý và hỗn độn. Mọi đứa trẻ đều có tham vọng và không che giấu ước muốn có tài sản riêng vô hạn. Thời niên thiếu tôi cũng chẳng suy nghĩ nhiều về hoàn cảnh cuộc sống của người nghèo. Tôi chỉ lờ mờ cảm thấy rằng không phải vô cớ mà họ là người nghèo, có lẽ nguyên nhân nằm ở chính bản thân họ, có thể họ đã phạm một tội lỗi tập thể nào đó, và giờ đây họ bị trừng phạt. Thỉnh thoảng tôi còn nghe loáng thoáng về họ: họ lười biếng, không muốn lao động, và nếu kiếm được tiền thì họ cũng uống hết.

Vì thế mà tôi chán ghét họ, và thầm nghĩ đến họ một cách khinh miệt. Nếu có người ăn xin đến gõ cửa, tôi nhìn cái hình hài rách rưới, không giấu được vẻ khó chịu, và cho rằng họ đi xin chỉ vì lười nhác và độc ác. Không, chắc chắn không có ai dạy tôi “lòng căm thù giai cấp” bao giờ. Những người lớn tuổi, gia đình và nhà trường thường im lặng, không nói đến những vấn đề khó xử, phức tạp và gần như bất nhã này. Nền giáo dục đã làm đứa trẻ quay đi, ra hiệu cho nó không nên quan tâm đến. Không bao giờ có ai dạy tôi điều đó bằng lời nói, nhưng tôi ngấm ngầm cảm thấy “những người nghèo” là kẻ thù của mình.

Tôi thuộc về gia đình bằng tất cả tham vọng của mình, và gia đình cũng thuộc về một giai tầng bằng mọi bản năng của nó. Tất cả những gì nằm ngoài phạm vi này, dù là con người hay quyền lợi, đều là chất liệu thô, là đám đông vô hình thể, vẩn đục và phế thải. Đúng, ngay cả trong nhà thờ ít nhiều người ta cũng nói về những người nghèo như thế, như nói về những kẻ bệnh tật mà nguyên nhân là tại họ, vì họ không biết lo cho bản thân mình.

11.

Sau bữa ăn trưa, tôi cùng gia sư chuẩn bị bài tiếng Latinh, chúng tôi học thuộc mấy trang lịch sử, vài đoạn trong trường ca Toldi, hoặc làm nháp bài tập tiếng Hung. Chúng tôi viết kín ba trang vở một bài luận nhan đề Những nhân vật nữ của Arany János, nhưng chúng tôi chẳng biết gì mấy về Arany János, về phụ nữ nói chung và đặc biệt về các nhân vật nữ đã đánh thức trí tưởng tượng của nhà thơ; sau đó tôi tập dương cầm một giờ, hoặc chép lại cho sạch sẽ bài chính tả Mademoiselle Clementine đã đọc trong giờ trước, và nếu buổi chiều còn lại một giờ trời sáng sủa nữa thì chúng tôi đi “dạo chơi”. Nhưng giờ đi dạo chính thức này còn đáng ghét hơn giờ học ở trường. Dù là mùa đông hay mùa hè, chúng tôi đều dậy lúc sáu rưỡi, bảy giờ đi nghe giảng kinh, học từ tám giờ đến một giờ chiều, có khi buổi chiều vẫn phải đến trường, học vẽ, học hát hay môn học về sức khỏe. Chúng tôi sống theo thời gian biểu nghiêm ngặt như các thủy thủ sống trên chiến hạm thời chiến tranh. Mỗi năm hai lần, khoảng vào dịp lễ Phục sinh và vào tháng Chín, trước ngày Veni Sancte[207], chúng tôi được nhận quần áo mới mà mẹ tôi chọn mua trong hiệu bán quần áo gần nhà theo thị hiếu “thực dụng”, và tôi, người buộc phải mặc những bộ đồ đó, chẳng bao giờ thích. Một lần, chỉ một lần duy nhất, tôi được phép theo sở thích riêng để chọn một đôi giày “tùy theo ý tôi muốn”; sau bữa trưa cha tôi đưa cho tôi một đồng năm chục và buổi tối tôi về nhà với đôi giày “đắt tiền nhất” có thể mua được trong thành phố: không phải loại cao cổ cài khuy như tôi thường đi, mà là một đôi giày công tử màu vàng hoàng yến, buộc dây, có lót da dê lộn, tôi phải bỏ ra bốn chục cua ron. Mẹ tôi đã bật khóc khi nhìn thấy đôi giày; câu chuyện về đôi giày này về sau còn được nhắc lại mấy năm trời trong gia đình, cả những người họ hàng xa cũng lúng túng bảo “thằng bé sẽ chẳng nên người” nếu không mau thay đổi. Đúng, chính tôi cũng phấp phỏng và lờ mờ cảm thấy mình sẽ “chẳng nên người” và gắng sức tìm chỗ đứng của mình trong gia đình, tôi chơi đàn dương cầm, học gạo và buồn chán. Gia đình vây bủa tôi bằng những hình thức tẻ nhạt và cứng nhắc, và chúng tôi cứ ngoan ngoãn chen chúc như đàn ong trong tổ, rồi đến một ngày sự yên bình ấy đã nổ tung lên.

Năm mười bốn tuổi, vào một buổi sáng, tôi đã trốn khỏi nhà.

CHƯƠNG IV

1.

Tôi trốn khỏi gia đình lúc chúng tôi đang nghỉ hè ở điền trang của bà cô tôi. Điền trang này không quá rộng, có lẽ khoảng năm trăm hold đất trồng trọt và đồng cỏ, nhưng tòa lâu đài thì thực sự bề thế với ban công rộng đỡ bằng hàng cột kiểu Hy Lạp, mái cao lợp ngói, có vườn trước. Xe chạy dọc theo hàng cây keo xuyên qua khu vườn, và sau những cây cổ thụ lớn, tòa lâu đài màu trắng, xinh xắn xây theo thị hiếu “gentry-empire”[208] hiện ra hoành tráng trước mắt người mới đến… Khi đến đây, bao giờ tim tôi cũng đập gấp gáp hơn trước cảnh tượng này; người đánh xe rực rỡ trong y phục kỵ binh Hung, ngồi cao vót thoải mái trên băng ghế phía trước của chiếc xe ngựa kéo - ông chú tôi nuôi những chú ngựa đẹp được chăm chút tốt -, những khóm hồng đang nở trên thảm cỏ màu xanh nhạt trước lâu đài, và trên mé ngoài hàng cột có tường hai bên leo kín dây nho dại lúc nào cũng thấy người trong nhà và khách khứa điểm tâm, dùng bữa chiều hay ngồi vừa trò chuyện vừa nhâm nhi rượu vang trong những chiếc ghế bành thoải mái đan bằng lau sậy, người đi kẻ lại làm tòa nhà lúc nào cũng nhộn nhịp. Tôi phấn khởi vì những người họ hàng “sang trọng”, một sự phong lưu dễ chịu, sự an bình vô tư tỏa về phía người mới đến. Ông chú tôi là một điền chủ giỏi, và lợi tức của cái điền trang năm trăm hold này mang lại cho gia đình cuộc sống dư dả, thoải mái. Tôi không nhớ nổi hết những căn phòng trong lâu đài; trong hai dãy song song là rất nhiều phòng, trên mặt tiền phía ban công là các phòng ngủ, qua các tấm rèm hạt thủy tinh, động vào nghe sột soạt, bước vào phòng khách mát mẻ sáng lờ mờ, từ hai phía trái-phải mở ra các phòng ngủ dành cho khách và một phòng ăn; ở dãy chạy song song phía mặt sau là một loạt phòng, đồ gỗ kê trong salon đều phủ lụa vàng, căn phòng này cũng như ở nhà tôi, từ lúc nào đến giờ không một ai bước vào; ở dãy này có cả phòng chơi bida, phòng nhạc, phòng săn bày đầy các loại dao găm, súng săn, những vũ khí thời xưa và các loại súng săn tinh vi, hiện đại được lũ trẻ trong nhà lau chùi, tra dầu mỡ hàng tiếng đồng hồ. Chúng tôi còn làm đầu đạn, trong các ngăn kéo đựng đạn để mở chỗ nào cũng thấy vương vãi thuốc súng… Cuộc sống trong lâu đài cứ trôi đi lặng lẽ và vô tư. Cửa sổ các căn phòng mở ra hướng nào cũng trông thấy bãi cỏ, các bụi cây thấp hay cây lưu niên; mùa hè chúng tôi hay ăn sáng ngoài vườn, dưới cây đoạn lớn, gần các khu nuôi ong; ở đây mọi thứ đều có hương thơm dễ chịu, hàng tuần liền cũng chẳng có tiếng động phá vỡ cảnh thanh bình đồng quê này, mùa hè năm ấy cả khu vườn rực rỡ, và những tuần đầu tiên ở vùng quê để lại trong ký ức tôi cảm giác hạnh phúc khó tin. Mùa hè, thanh bình, sự đầy đủ phong lưu và vô tư, lại đang kỳ nghỉ, sự yên bình của thời niên thiếu tràn ngập quanh tôi trong những tuần lễ này. Nhưng dù trong mùa hè, tôi vẫn phấp phỏng không yên, đến mức không bao lâu sau người lớn thấy cần phải “nhắc nhở” tôi. Chẳng mấy chốc bầu trời trong sáng trên đầu tôi tối sầm lại; rồi mọi việc tiếp diễn bất ngờ và không thể đoán trước nổi.

Các con của cô tôi, hai đứa con gái và một cậu con trai lớn lên ở làng quê, nhìn họ hàng ở thành phố với sự khinh thường pha tạp; mùa hè năm ấy tôi mười bốn tuổi, tôi đã biết nhiều thứ mà những đứa trẻ làng không thể có khái niệm, nhưng tôi không phân biệt được lúa mì và đại mạch, và đám trẻ nông thôn khinh thường sự ngốc nghếch này của dân thành thị. Chúng tôi vác súng đi suốt ngày quanh vùng; khẩu súng săn của ông chú, một lần khi chúng tôi đi trên ruộng cày, đã nổ trong tay tôi, và suýt thì tôi đã giết chết cậu em họ, đi trước tôi một bước, theo hướng viên đạn; nhưng chúng tôi không để ý đến những việc nhỏ nhặt như thế, và giấu kín bố mẹ tôi về tai nạn này. Mấy ngày sau đó cậu em họ tôi, thằng bé có lẽ độ mười tuổi, cục cằn và ít nói, dùng súng ngắm vào mẹ và thiếu chút nữa đã giết chết bà; đến nay tôi vẫn không hiểu điều gì đã xảy ra khi đó, điều gì đã cản trở tai nạn chết người ấy; cậu bé lớn lên ở nông thôn với súng đạn trong tay sử dụng vũ khí rất thành thạo, và ngọn gió định mệnh, có thể là bản năng tuyệt vời đã giật tay cậu ra vào giây phút cuối cùng, khi cậu nhắm vào đầu bà mẹ… “Giờ con sẽ bắn chết mẹ!” - cậu nói và toe toét cười, nâng súng chĩa vào bà mẹ vừa bước vào, cậu kéo cò và bắn. Những viên chì nhỏ bay qua đầu cô tôi, cắm vào bức tường, làm lở xuống một khoảng vữa rộng. Sau đó thằng bé thề - và chúng tôi đã tin lời thanh minh hốt hoảng của nó, vì không thể tưởng tượng ra điều gì khác -, rằng nó không hề biết một ai đó và khi nào đã nạp đạn vào khẩu súng! Trong nhà chú tôi, đến một đứa trẻ mặc quần cộc cũng được coi như thợ săn chuyên nghiệp, và điều luật gia đình có quy định nghiêm ngặt đối với việc lau chùi súng sau khi đi săn, người ta coi việc một ai đó treo súng đã nạp đạn lên giá là vi phạm kỷ luật và là tội không thể tưởng tượng nổi… Sự thể xảy ra dù là thế nào, thằng bé đã bắn vào mẹ nó. Hai sự việc ngẫu nhiên làm lạnh sống lưng ấy, dù kết thúc may mắn, nhưng đã làm tôi mất hết hứng thú chơi súng trong một thời gian dài. Cậu bé bị đánh một trận, còn chúng tôi thì bị cấm không được động đến súng. Nhưng cảm giác hãi hùng, căng thẳng sau giây phút đó còn lưu lại trong thần kinh; yên bình đã biến mất. Tôi bắt đầu khó chịu và cảm thấy bất an.

Tôi còn lờ mờ thoáng nhớ tới kỷ niệm và hương vị của một mối tình trẻ thơ khi nghĩ về mấy tuần lễ này. Tôi không còn nhớ khuôn mặt cô bé, chỉ biết có lẽ nó trạc tuổi với mình, và chúng tôi đã hôn nhau. Đó là một cô bé mới lớn mặc quần áo vải mới giặt, có mùi xà phòng, hiếu động và thường có những cử chỉ bất chợt; hồi ức rõ ràng nhất về cô bé là một giờ buổi chiều, khi chúng tôi đi trên cánh đồng đầy gốc rạ sau mùa gặt, chân xỏ xăng đan đế mỏng, cô gái đi trước tôi, thỉnh thoảng lại cúi xuống như tìm kiếm vật gì. Bầu trời chuyển sang màu tím, lúc đó khoảng ba giờ chiều, gió nóng lướt trên mặt chúng tôi, một thứ ánh sáng báo điềm gở, lờ mờ vây quanh chúng tôi, tôi cảm thấy mùi cỏ khô và mùi hương của đất, mùi rơm mới cắt chất thành đống. Trong thứ ánh sáng ấy, cô bé đột nhiên quay lại phía tôi, ghé gương mặt nóng bỏng của cô vào sát mặt tôi, và thì thầm những lời kỳ lạ, thảng thốt như người lên cơn sốt. Lần đầu tiên có người nói với tôi lời yêu. Vì sao tôi kể lại chuyện này ư? Nó gắn liền với bầu không khí của những tuần lễ ấy; và có lẽ tôi muốn làm sống lại sự hồi hộp sưởi ấm những giây phút hiếm hoi của cuộc đời. Rất lâu sau, kỷ niệm về khoảnh khắc này - hồi quang của những giây phút hiếm hoi khi chúng ta đón nhận bước ngoặt quyết định của cuộc đời mới trở lại; tôi thấy ánh sáng gãy khúc của chiều, gió nóng làm cuộn lên những đợt sóng trên cánh đồng cỏ linh lăng tía bên cạnh, một cảm giác hạnh phúc và phấp phỏng tràn ngập trong tôi, một dự cảm chẳng lành: bão sắp tới, một điều gì đó sắp kết thúc, có khi mãi mãi… Chúng tôi đi bên nhau như thế, hét lên những lời bất an và vô nghĩa trong làn gió nóng. Tôi chỉ biết cô là cháu của một điền chủ trong vùng; họ không có điền trang, ông nội cô - nom như mới bước ra từ một tờ lịch cũ, nhân vật trong chương Người nuôi ong hoàn hảo -, suốt ngày đội chiếc mũ cói rộng vành ướt đẫm nước mưa, màu vàng, đi lại giữa những cây ăn quả trong khu vườn, đục đẽo gì đó trong ngôi nhà bán mái và khua cây đuốc trát đầy phân lừa khô giữa những tổ ong.

Szidike đứng ở chỗ góc ngoặt của hàng cây keo giơ tay vẫy chúng tôi. Szidike là người hát hợp xướng ở vùng quê, nguồn gốc của bà mất dạng trong đám sương mù huyền thoại của gia đình; bà đã ở với cô tôi từ hàng chục năm nay, khuôn mặt béo và hoảng hốt của bà đầy những mụn cơm đen, bà vừa là người trông trẻ, vừa là người nội trợ, vừa là tùy nữ trò chuyện trong nhà; bà đứng suốt ngày trong làn hơi bếp, nấu hoa quả và hun khói thịt, nhưng trong gia đình bà vẫn là “người hát hợp xướng”, một người lạ lạc đến nhà, cần được tha thứ, nhưng tha thứ điều gì?… Có trời mới biết. Khi chúng tôi về đến nhà thì ông linh mục của giáo khu đang ngồi với ông chú tôi ngoài ban công, một người lạ lùng, kiêu ngạo có vẻ mặt Á Đông, gí cái mũi tẹt xuống đám quân bài, rượu vang chua và nước xô đa đang được làm lạnh dưới gầm bàn; họ đang chơi bài với bố cô bạn gái mùa hè của tôi, ông này ngay cả khi giải trí cũng vẫn đội chiếc mũ cói rộng vành, hợp với một điền chủ… Vị linh mục này đóng vai trò kích động trong cuộc sống của khu vực và của gia đình. Một người có vẻ ngoài nghệ sĩ, tóc bạc sớm, ánh mắt giễu cợt trên gương mặt còn trẻ, đôi mắt đen rực sáng đam mê; ông là người bản tính nóng nảy, vô độ, nhưng có thể là một con người sáng tạo; ngay khi đó ông đã làm nhiều việc cho nông dân, ông đứng về phía dân chúng và ở trên quản hạt người ta thường lên án ông. Những nhân vật này đã chứng kiến giây phút kịch tính nguy hiểm đầu tiên của cuộc đời tôi.

2.

Nhưng đến nay tôi cũng chỉ rùng mình nhớ đến các tình tiết của vụ tai nạn ấy qua một lớp sương mù. Cú đánh tới bất ngờ làm tôi quỵ hẳn, trong cơn chấn động đến sau vụ nổ “các yếu tố” đã vỡ ra từng mảnh nhỏ, để rồi sau này người ta phải sốt sắng đi tìm lại. Trong khoảnh khắc ấy, lượng chất nổ đã dồn nén từ bao nhiêu năm và ngày càng tích tụ nhiều hơn quanh tôi đã nổ tung lên.

Tôi bắt đầu gào lên hết cỡ như một con thú bị thương, bằng cả thân thể mình - lúc đó tôi mười bốn, một gã trai dậy thì cao lớn và khỏe mạnh - tôi lao vào một cánh cửa khóa kín. Cơn sốc không kéo dài, nhưng làm tôi kiệt sức hoàn toàn. Ngoài vườn, mọi tiếng động bỗng im bặt, tôi nằm trên sàn nhà, bất động, sau đó tôi bắt đầu lết đi trong phòng; những phút ấy thì tôi nhớ rõ. Rồi tất cả lại u mơ, hồi ức về “ấn tượng” gãy nát, đứt đoạn, có những mảnh vỡ đã mất đi vĩnh viễn. Tôi cũng không biết mình đã ra khỏi phòng như thế nào, qua cửa ra vào đã mở hay qua cửa sổ?… Tôi chỉ biết rằng tôi không thể chịu đựng nổi nữa và phải đi khỏi đây; vĩnh viễn và không cứu vãn nổi, tôi phải đi khỏi nơi này, khỏi gia đình này, xa hẳn họ hàng thân thích ở đây; một cảm giác tuyệt vọng khủng khiếp ập đến khi tôi nghĩ tới điều này. Tôi nghĩ có thể tôi muốn ở lại, tôi hy vọng vào một điều kỳ diệu nào đó, nhưng tôi biết chẳng có điều kỳ diệu nào hết, và từ đây tôi sẽ còn lại một mình suốt cuộc đời. Tôi đi qua khu vườn, không vội vã, cũng chẳng gặp ai; tôi biết mỗi bước đi đều đưa tôi đi khỏi đây vĩnh viễn, không có đường trở lại, có lẽ chỉ có những giải pháp chủ tâm và bạo lực mới đôi khi giữ cho cuộc đời tôi và quan hệ của tôi với gia đình ở trạng thái cân bằng. Phần lớn chúng ta phải chịu đựng sự chia cách này, nhưng có rất nhiều người chịu đựng nó trong những điều kiện may mắn và đơn giản hơn. Tôi đã bình tĩnh đi trong khu vườn, như kẻ biết rằng không có sức mạnh con người nào có thể ngăn cản hắn trên con đường này; và với một sự tự chủ trái khoáy, vì không phải tôi đang gắng “đến một nơi nào đó”, mà là đang thoát khỏi một nơi nào đó, vô điều kiện, bất chấp tất cả mọi hậu quả. Khu vườn trống trơn, trước đó ít phút có lẽ mọi người đã vào vườn cây ăn quả hay gần chỗ nuôi ong; tôi đi trên đường cái quan, chắc khoảng lúc mười một giờ trưa, cuối tháng Tám, trời hầm hập nóng; đồng đất đã gặt xong, có tiếng máy tuốt lúa từ một trang trại gần đó. Tôi cứ đi như thế đến tối.

Tôi đi qua ba làng, ở một làng, vào buổi chiều một tu sĩ trẻ chặn tôi lại, ông ta là phó linh mục trong làng, ông nghi ngờ nhìn tôi vẻ dò xét. Tôi trả lời các câu hỏi của ông thật ngắn gọn, rồi cùng ông ngồi xuống chiếc ghế băng trước tòa nhà của giáo khu một lúc. Ông từ tốn hỏi tôi, rồi đem đến một bình nước cho tôi uống. Lát sau tôi đứng dậy bắt tay ông và bảo bây giờ tôi phải đi, vì “tôi có việc”. (Sau này ông nói thế với cảnh sát.) Ông tiễn tôi tới hàng rào, nhưng thật lạ là không có cử chỉ nào định giữ tôi lại; tôi cảm thấy ông nhìn theo khá lâu, nhưng tôi hoàn toàn không lo ngại vì đã gặp và nói chuyện với ông; tôi cảm thấy mình mạnh mẽ và bình thản, không ai có thể lay chuyển được. Có lẽ ông phó linh mục cũng bị thuyết phục bởi cảm giác an toàn này khi để mặc cho tôi đi, tôi nghĩ là ông lúng túng, dù sao ông cũng đã nhìn theo tôi mãi, bất lực và im lặng. Chắc chắn ông đã không vội báo với cảnh sát, chỉ sau đó, khi người ta đã huy động các đồn trong vùng, ông mới chỉ hướng tôi đi cho những người săn tìm tôi. Có vẻ như ông thấy việc một cậu bé mới lớn, ăn mặc tử tế đi qua các làng mạc không mang theo đồ đạc gì, vì “có việc” ở một nơi nào đó, là lẽ tự nhiên… Sự bình thản của tôi đã chinh phục tất cả những ai tôi gặp trên đường đi; không ai hỏi mục đích chuyến đi của tôi, cả việc tôi từ đâu đến và vì sao… Chập tối tôi tới một khu rừng.

Tôi đi đã xa, cách điền trang của ông chú tôi chừng một ngày đường, vì trên đường đi tôi sải dài bước chân, có lúc còn chạy. Rừng và cả bóng đêm không làm tôi sợ hãi; tất cả đều có vẻ chẳng đáng kể gì bên cạnh nỗi khủng khiếp đã xảy ra với tôi trong ngày hôm ấy. Trên đường, như có sương mù bao phủ quanh tôi, tôi thấy những cảnh sắc, những hình dáng khác lạ; tôi lờ mờ nghe thấy giọng nói của một gia sư, gương mặt buồn của cha tôi, và thấy rõ khuôn mặt mẹ lúc đang chơi với tôi - từ lâu lắm rồi - trên hiên nhà, ở nhà nghỉ hè, mẹ bày đặt cho tôi một phòng khám của bác sĩ trong góc nhà và viết tên tôi lên một tấm bìa lớn bằng những nét chữ gầy guộc. Rồi một kỷ niệm khác, một cuốn truyện tranh tôi được tặng sau đợt bị bạch hầu: lúc ấy tôi đã hơn ba tuổi, nhưng nhất định không chịu nói; không nghe được tôi nói một lời nào, cả nhà tưởng tôi bị câm, hoảng hốt giục tôi cất tiếng; sau một trận ốm tôi nằm trên giường giở xem cuốn truyện tranh, rồi bỗng nhiên kêu lên: “Con khỉ yêu quý đây rồi!” Rồi lại là mẹ, lúc nào cũng là mẹ: một lần mẹ tôi ốm rất nặng, khi mẹ khỏi, hai mẹ con tôi đến vùng Bártfa[209]; tôi đã hơn bốn tuổi, mẹ nằm suốt ngày trong phòng của nhà nghỉ và giao cho tôi những công việc “người lớn”, tôi đi mua tem cho mẹ dán vào thư, tôi mua bánh mới nướng vào buổi sáng, tôi rất sung sướng và tự hào. Một lần chúng tôi tới Kalsbad[210], ở trong một căn phòng ngột ngạt, kề sát sân của khách sạn, cửa sổ mở ra khoảng sân sáng yếu ớt, từ cửa sổ tôi nhìn thấy bức tường chắn chống hỏa hoạn, và tôi quyết định không bao giờ đi đâu nữa, vì ở nhà tất cả đều đẹp và vui vẻ hơn nhiều. Và một lần khác, mẹ về cùng cha vào ban đêm, tôi không ngủ được, nằm trên chiếc giường có lưới chắn, bà nhũ mẫu trốn đi đâu đó, tôi đã chờ trong bóng tối mấy giờ liền, và tôi nói giọng hờn dỗi: “Mèo, hổ có đến cũng chẳng ai để ý đến con!” - lúc ấy mẹ cúi xuống tôi trong bóng tối, gương mặt mẹ trắng bệch… Trên đường đi tôi nhớ tới những lời mẹ nói, đơn giản là tôi không hiểu điều gì đã xảy ra với tôi, tôi đã lầm lạc từ lúc nào? Tôi suy nghĩ bình thản đúng như người biết cái đích mình đi tới; cái đích đó chỉ là đi khỏi đây. Nếu có điều gì đó xảy ra với con người - ý tôi là khi cuộc đời đi theo một định hướng thực sự và nó rẽ sang một con đường mà từ đó không bao giờ còn có thể quay lại -, thì mọi trở ngại đều bị dẹp bỏ khỏi con đường ấy. Tôi biết như thế này mình sẽ chẳng đi được tới đâu, một sự lang thang vô định, trước sau gì người ta cũng sẽ tóm được tôi, rồi muốn ra sao thì ra; tôi không ham mê mạo hiểm, không khao khát đi xa; đơn giản là đi khỏi nhà, và giữa đường tôi biết ý nghĩa của chuyến đi chỉ là chừng nấy, và giờ đây không ai còn có thể làm gì hết, đoạn tuyệt đã diễn ra, tôi cũng chẳng thay đổi được sự thật. Trong trạng thái này, mọi người đều bất lực trước kẻ nổi loạn, dọc đường cũng không ai ngáng trở tôi, người ta chỉ nhìn theo và né tránh tôi, như tránh một kẻ cuồng đi. Đến tận sau này, có vẻ như chuyến đi vài giờ ấy là chuyến đi dài nhất trong đời tôi. Trong rừng đêm, tôi vẫn bình tĩnh đi như một kẻ thạo đường, biết không thể có hiểm nguy, đang đi đúng đến nơi cần đến, nơi có người đang chờ đợi. Đó là một đêm sáng trời và ấm áp. Sau đó tôi gặp những người đốt than; nhưng khi đó tôi đã mệt rã rời, tôi không còn nhớ họ đã hỏi tôi điều gì. Tôi ở lại với họ, cho tới khi cảnh sát tìm ra.

Họ lái xe đưa tôi về, hai cảnh sát và ông chú tôi; ông chú đứng tuổi ngồi im lặng trong xe, phủ cho tôi một tấm chăn, ông ngồi im suốt chặng đường, không trách mắng cũng không an ủi tôi. Người ta đưa tôi vào nhà bếp của lâu đài, vì tôi không muốn về phòng ở, tôi không dám nhìn anh em họ hàng và mấy đứa em tôi. Tôi ngồi rất lâu bên bếp lò, rùng mình vì rét, những người ở câm lặng đi lại quanh tôi, dò xét tôi với ánh mắt hãi hùng, như nhìn một gã phù thủy có tài gọi bão sai mưa. Rồi cha tôi đến đón tôi đi.

3.

Trong cuộc đời không xảy ra những “việc lớn”. Nếu sau này chúng ta nhìn lại để tìm giây phút khi một điều gì đó mang tính quyết định, không thể đảo ngược đã xảy ra với ta - một “ấn tượng” hay “tai họa” chi phối cuộc đời ta sau này -, đa phần ta chỉ bắt gặp những dấu vết khiêm nhường ngần ấy hoặc đến ngần ấy cũng không. Thực chất không có “ấn tượng” nào khác, chỉ có gia đình; không có “bi kịch” nào khác, chỉ có khoảnh khắc khi bạn cần quyết định, bạn có ở lại trong gia đình và trong những biến thể của cái vòng tròn lớn đang rộng ra của nó, trong “giai cấp”, với những người cùng một quan điểm, hay bạn đi con đường riêng của mình, và bạn biết rằng từ đây bạn sẽ mãi mãi chỉ có một mình, bạn tự do, nhưng trở thành con mồi của tất cả mọi người, và chỉ bạn mới có thể tự giúp mình… Khi bỏ trốn khỏi nhà tôi mười bốn tuổi; sau đó tôi chỉ về thăm gia đình vào những ngày lễ chính thức trong thời gian ngắn. Thời gian là liều thuốc tê lớn, và đôi khi có vẻ như vết thương đã lành hẳn. Nhưng rất lâu sau, mười lăm hay hai chục năm sau, bất chợt nó lại tái phát “chẳng có lý do gì” và gây đau đớn đến gần như không thể chịu đựng nổi; rồi nó lại tê dại đi và chúng ta nói về chuyện khác, ở đây tôi muốn viết sự thật. Tôi bắt mình quen với sự thật như người bệnh quen với những liều thuốc đắng nguy hiểm chết người; nó có thể giết chết ta, nhưng cũng có thể giúp ta khỏi bệnh; thực ra tôi chẳng có gì để mất. Sự thật là vì tâm tính của mình, vì bước ngoặt của số phận mình, tôi không thể trách móc một ai.

Những ấn tượng đau đớn đã đẩy nhanh quá trình nổi loạn bùng phát vào năm tôi mười bốn tuổi và tiếp diễn từ đó tới nay, với những lần lặp lại theo chu kỳ, và tôi biết rằng từ nay sẽ cứ như thế, cho đến chừng nào tôi còn sống. Tôi không thuộc về ai. Tôi không thể chịu đựng được sự gần gũi của một ai, bạn bè, phụ nữ, họ hàng trong thời gian dài; tôi không tìm được chỗ đứng trong một cộng đồng người, trong một giai cấp nào; trong quan niệm, trong cách sống của tôi, trong cách ứng xử tâm lý của mình, tôi là một tiểu tư sản thành thị, và ở mọi nơi tôi đều mau chóng cảm thấy dễ chịu hơn so với ở giữa tầng lớp thị dân, tôi sống trong tình trạng vô chính phủ, tôi cảm thấy đó là tình trạng vô đạo đức, và tôi khó chịu đựng nổi trạng thái này.

Tổn thương của tôi có xuất xứ từ xa xưa hơn, có lẽ do thừa hưởng từ trước khi ra đời… Đôi khi tôi đã nghĩ rằng có lẽ sự vô nguồn cội của một giai cấp đang lụi tàn đã dồn nén lại trong tôi.

Con người sống trong u mơ; đến một ngày sương tan, nhưng ánh sáng đã không còn giúp ích được bao nhiêu. Vì sao đến một ngày, một ai đó lại bỏ ra đi không có “lý do” gì đặc biệt, khỏi sự yên ổn, khỏi gia đình, khỏi hang ổ ấm áp, khỏi nơi ẩn náu ngột ngạt và ngọt ngào và khỏi sự gắn bó với một nơi nào đó bắt đầu từ lòng mẹ, rồi sau đó lại chăm sóc và che giấu những con người đã thủy chung với mình: trong gia đình, trong cái gia đình khác lớn hơn đã mở rộng ra thành giai cấp, thành quốc gia; chỉ cần ở lại đó, chỉ không bước ra khỏi cái vòng tròn huyền diệu, và từ nhịp đập đầu tiên của trái tim, những cánh tay vĩ đại và bao dung sẽ nâng đỡ, cho ăn mặc, chấp nhận và bảo vệ ta, đến nhịp đập cuối cùng của trái tim ta… Vì sao một người nào đó lại bỏ ra đi khỏi sự an toàn, khỏi sự bình yên sẵn có, ở nơi mà nắng ấm ngập tràn mọi giai đoạn của cuộc đời? Một sáng tôi đã rời tòa biệt thự của ông chú, để sau này, không ở đâu và không ở bên ai, tôi còn tìm lại được không khí gia đình. Và đôi khi tôi đã nghĩ đó là cái giá phải trả của một tâm tính; có lẽ đây là cái giá của công việc… Mọi thứ đều có giá, ngay cả sự khổ ải là môi trường và điều kiện của công việc sáng tạo cũng chẳng ai cho không. Bất hạnh cũng chẳng ai cho không. Công việc của nhà văn - dù chất lượng của nó thế nào - đòi hỏi chúng ta giữ cho trái tim, tinh thần và tri giác ở độ nóng cháy bỏng hơn cảm giác sống trung bình. Không có sự mặc cả, và cũng không có chuyện “có đáng” hay không - con người không thể ngã giá với đam mê của mình, kẻ khác có thể coi đó là “nghiệp”, rồi gắn cho nó những biểu tượng tùy thích, nhưng tôi nghĩ tên gọi trần trụi và thô kệch của nó vẫn là đam mê… Người “hạnh phúc” không sáng tạo; một con người hạnh phúc chỉ đơn giản là hạnh phúc. “Hạnh phúc” không bao giờ cuốn hút tôi như mục đích cuộc sống có thể tiếp cận theo phương pháp nào đó; thậm chí tôi hơi coi thường, và thái độ này rõ ràng là bệnh hoạn. Đúng là với “đầu óc tỉnh táo” khó có thể hiểu được điều gì đã buộc con người từ bỏ “mặt phải đầy ánh nắng”, từ bỏ gia đình và sau đó là từ bỏ cái cộng đồng đông đúc và ấm cúng - hệ quả trực tiếp của các mối liên hệ của gia đình: con đường phía trước tôi thẳng tắp, chỉ cần ngồi vào cái “đã sẵn có”, vào cái đám đông mà tôi thuộc về theo nguồn gốc và giai cấp của mình… Chắc chắn đã có một chiếc bàn viết, có thể cả một chiếc ghế tựa thoải mái cho tôi, và điều còn làm tôi hạnh phúc hơn thế, tình đoàn kết, sự hội ngộ phong phú của các mối quan tâm và những kỷ niệm đợi tôi ở phía bên ấy! Nhưng đến một ngày tôi đã cất bước đi trên con đường quốc lộ, và con đường này chẳng dẫn tới đâu. Thỉnh thoảng tôi lại nghĩ: có lẽ nó vẫn dẫn tới một nơi nào đó, trong một vài khoảnh khắc nó dẫn đến bản thân tôi, rồi dẫn đến với thiểu số mà tôi đồng cảm, dù chỉ có đôi lúc tôi coi số phận của họ cũng là của tôi. Vì sao có một ngày những nhóm người, những giai tầng hay xã hội bỗng rời bỏ cảnh điền viên thanh bình vốn dĩ, từ bỏ sự bình yên để rồ dại lao đầu vào cuộc phiêu lưu của sự hủy diệt?… Vì sao con người không hài lòng với những gì có trên mặt đất? Khi rời khỏi gia đình đi trên đường quốc lộ, chắc tôi không nêu ra câu hỏi này một cách thi vị và hùng biện như thế - rời khỏi mọi gia đình, gia đình trực tiếp và nhỏ bé, và cả gia đình rộng lớn là nòi giống và giai cấp -, nhưng dù không diễn đạt ra, và ở bên ngoài sự gợi cảm đáng ngờ của từ ngữ ra, nó vẫn vang lên trong tôi. Việc xảy ra đã hai mươi năm. Thường thì đang nói về chuyện khác tôi lại nghe thấy câu hỏi đó vang lên.

Có lần một nhà văn dạy tôi rằng cảm giác ức chế và bất an này là căn bệnh của người phương Tây. Còn một người đàn bà thì dạy rằng đó là “căn bệnh của văn sĩ”, nó làm cho con người tinh thần không có sự thỏa mãn nào khác ngoài cái mà nghề nghiệp của anh ta mang lại. Có thể tôi là nhà văn. Sự khao khát bỏ trốn từ đó vẫn theo đuổi tôi, ở những quãng đời nhất định nó lại tái phát, làm nổ tung những giới hạn sống, đẩy tôi vào những tình huống lố bịch, những lúng túng khó xử, vụng về. Sau này tôi đã chạy trốn khỏi nghề nghiệp định sẵn cho mình, đôi lúc trốn khỏi cuộc sống vợ chồng, đã dính vào những “cuộc phiêu lưu”, rồi lại bỏ trốn khỏi chính những cuộc phiêu lưu ấy, tôi đã trốn khỏi những quan hệ tình cảm, những tình bạn, đã trốn hết thành phố này đến thành phố khác vào lúc mới thanh niên, từ những vùng đất quen biết và tin cậy đến những vùng đất lạ, cho đến khi tình trạng không nhà thường xuyên trở nên có vẻ tự nhiên, hệ thần kinh của tôi quen với cảm giác nguy hiểm, và trong một “kỷ luật” nhân tạo nào đó cuối cùng tôi bắt đầu làm việc… Tới nay tôi vẫn sống giữa hai chuyến tàu, hai cuộc đào tẩu và “trốn chạy”, như kẻ không bao giờ biết mình thức dậy với sự phiêu lưu nội tâm nguy hiểm như thế nào. Tôi đã quen với trạng thái này. Nó đã bắt đầu như thế.

4.

Hội đồng gia đình quyết định đày tôi lên trường nội trú ở Pest. Mọi người đều thích cách giải quyết này, ngoài cha tôi. Tôi rất khoái. Tôi rất muốn rời khỏi nhà, và tất nhiên tôi tưởng tượng ra rằng chẳng còn gì ràng buộc tôi với thành phố nơi tôi sinh ra… Cha tôi, lúc nào cũng là một vị quan tòa, người chăn dân trong gia đình, hết sức cố gắng hòa giải, ông thử mọi cách mà ông tin rằng có thể lập lại được sự cân bằng đã bị phá vỡ trong gia đình, rồi ông gần như tuyệt vọng nhận ra rằng một điều gì đó đã đổ vỡ, không đáng mất công hàn gắn những mảnh vụn nữa. Cuối kỳ nghỉ hè chúng tôi cùng lên thủ đô.

Nhưng tôi vẫn bỏ lại một người: một hình ảnh hiền lành và đáng yêu của thời niên thiếu, một người bạn, có lẽ là người bạn duy nhất mà tôi có được trong cuộc đời mình. Tình bạn trai đầu tiên mới trong sáng làm sao, nó không bao giờ lặp lại, một cuộc phiêu lưu không thể thay thế bằng bất cứ quan hệ nào khác! Sau này tôi không bao giờ nhận được từ con người điều tôi đã nhận được từ tình bạn này; tôi cũng không bao giờ gặp được người bạn khác trong cuộc đời. Trong gia đình thì sự ghen tị, tham vọng, quyền lợi xuyên suốt các quan hệ, tình yêu cũng chẳng mang lại sự thanh thản hiền hòa, sự bình yên không vụ lợi, thiện ý và vô tư như tình bạn đầu tiên giữa hai chàng trai… Không đứa nào đòi hỏi một điều gì, kể cả sự thủy chung. Chúng tôi đi bên nhau, hàng năm trời trong cảm giác này, trong tâm trạng ngọt ngào và tràn ngập tươi vui nào đó. Người bạn đầu tiên của tôi là một chàng trai đặc biệt nhạy cảm và thân thiện, một tính cách trong sáng. Tình bạn này đã đi cùng tôi suốt thời niên thiếu tế nhị. Quan hệ của hai chúng tôi xấu đi khi chúng tôi đã là những thanh niên, và cả khi đó cũng là do tôi cắt đứt, nó là một gánh nặng và đến một ngày tôi đã dứt khoát trốn khỏi nó. Nhưng ngay cả về sau này, sau khi đã “cắt đứt”, cũng chính cậu ta đã đưa bàn tay về phía tôi, và dù thế nào cậu cũng là người duy nhất, cho đến khi chết, đã thủy chung với tôi. Cậu mất sớm, lúc mới ngoài ba mươi.

Dönyi là “con nhà giàu”, cậu chỉ giữ lại một chút uy tín của gia đình; ông bà cậu mướn đất trong vùng, cha cậu thì đã ở nhà riêng và sống bằng tiền lãi do tài sản mang lại. Dönyi là con út trong nhà, đứa con muộn mằn của cha mẹ cậu khi đó đã già và mệt mỏi, và có lẽ cha mẹ cậu không mong sự có mặt chậm trễ đến bất nhã của cậu trong gia đình. Cậu là một đứa bé béo ịch, chậm chạp và có cái nhìn ngơ ngác. Mọi người trong gia đình tôi ngạc nhiên thấy tôi đánh bạn với cậu ta, nhưng không ai phản đối. Ở nhà Dönyi mọi thứ đều khác, dửng dưng và khó chịu. Ông bố vẻ giận dữ, nom như một ông già trong Kinh Thánh, suốt ngày ông ngồi bên cửa sổ, nghi ngại quan sát tình bạn của chúng tôi. Không bao giờ ông nói với tôi một lời, chỉ bực bõ lẩm bẩm đáp lại qua loa lời chào của tôi. Khi tôi quen Dönyi thì mẹ cậu đã mất, thế vào chỗ của bà là người cha và một tùy nữ và vô số đàn bà họ hàng qua lại trong nhà. Bạn tôi, đứa con nhỏ nhất trong nhà, lớn lên cô đơn bên cạnh ông bố già, cậu xấu hổ vì tài sản của bố, xấu hổ vì lối sống phong lưu mà ông già khoe mẽ, và khi chưa đầy mười bốn tuổi cậu đã thú nhận với tôi rằng nhà cậu không phải là “điền chủ” mà chỉ là những người kinh doanh đất. Dönyi thông minh và hiểu biết rộng bất ngờ. Cậu làm thơ, và khi tôi không dám tự viết lấy các bài luận thì cậu đọc các nhà thơ “hiện đại”, cậu là người đầu tiên đưa cho tôi đọc Tolstoy, cậu đọc có chính kiến và phê phán, chúng tôi coi thường những trò chơi của bọn cùng lứa, đắm chìm vào những trang sách. Việc chúng tôi thề thốt sẽ trung thành với chữ nghĩa, chúng tôi sẽ có lúc trở thành nhà văn, nhà thơ, có vẻ hoàn toàn dĩ nhiên… Chúng tôi không mơ tưởng điều này, nó tự đến từ cuộc gỡ của hai chúng tôi. Tôi cảm thấy Dönyi là một “tài năng thật sự” hơn mình. Không khi nào tôi nói với cậu ta điều đó, tôi nghĩ cậu sẽ bất ngờ, nếu biết rằng tôi bị “cảm giác thấp hèn” hành hạ khi ở bên cạnh cậu… Cậu ta có cái đầu khác, hiểu biết, độc đáo hơn tôi. Và dẫu sao cậu ta cũng là một con người tốt hơn nhiều, kiên nhẫn và đàn ông hơn tôi. Chẳng bao lâu sau cậu trở nên không thể thiếu được đối với tôi, rồi ở trường cũng như ở nhà người ta đã chịu để yên tình bạn của chúng tôi, như một quan hệ đứng đắn và đáng tôn trọng, ít nhất là họ đã nhắm mắt làm ngơ trong thời gian đầu. Sau này người ta cho rằng Dönyi là “bóng ma báo hại” của tôi, nhưng đến lúc đó thì chúng tôi đã thề thốt với nhau, và cố kết cùng nhau bất chấp mọi sự khủng bố của gia đình và quyền lực khác.

Dönyi thông thạo “văn chương” như một nhà văn thực sự; cậu không biết đến sự thỏa mãn nào khác ngoài những gì chữ nghĩa đem lại. Chúng tôi giải trí với văn chương như các bạn cùng lớp chơi trò thám tử và kẻ cướp. Chắc chắn chúng tôi không hề là những kẻ ngoại đạo trong bất kỳ giây phút nào. Người ta trở thành nhà văn ra sao?… Tôi không biết. Tôi không nhớ tới ấn tượng nào chỉ xảy ra một lần, gắn với một dịp nào đó có tính chất quyết định đối với tôi, mang lại cho tôi nhãn quan của một nhà văn, một cách nhìn, cách nghe nào đó, đã giải phóng trong tôi khả năng diễn đạt. Từ khi có trí khôn, tôi đã chuẩn bị viết. Đối với bản thân mình, tôi cũng không bao giờ nghĩ đến thứ công cụ khả dĩ nào khác của sự diễn đạt, ngoài cách ghi lại ý tưởng bằng con chữ. Tôi cho rằng khi mười bốn tuổi ít ra tôi đã là nhà văn được chuẩn bị như bây giờ; ý tôi là dù chưa biết viết, nhưng tôi đã cảm thấy cuộc sống là một cơ hội để diễn đạt, và tôi đã cảm nhận khá rõ những công cụ của văn học; có lẽ bản năng hơn hiện nay, khi những hoài nghi, trải nghiệm, thực hành đã làm tôi lúng túng, tôi nhiều lần sai lầm, trong công việc tôi thường xuyên bị ám ảnh bởi trách nhiệm và sự bất an, sự không thỏa mãn giày vò, những thứ luôn được nuôi dưỡng bởi nhận thức về giới hạn các khả năng của bản thân. Tôi nghĩ, cùng với Dönyi, chúng tôi đã bắt đầu từ khá cao; ngay lập tức với Shakespeare và Tolstoy; và chúng tôi coi thường tất cả những gì không phải là văn chương “thuần túy”… Chúng tôi không biết, làm sao mà chúng tôi biết rằng văn chương không chỉ là tổng cộng của những công trình đỉnh cao; chúng tôi hoàn toàn không khiêm tốn, cả với bản thân cũng không, và chẳng bao lâu sau chúng tôi bế tắc. Trong cuộc đời ngắn ngủi của mình, Dönyi chỉ viết tổng cộng có vài dòng, cậu không dám bắt tay vào viết gì, cậu tôn thờ nghiệp viết đến sùng mộ; khi tôi lạc vào làng báo, cậu khẩn nài tôi như một tu sĩ khẩn nài một người bạn sắp rời bỏ đức tin của mình; rồi cậu bỏ mặc tôi với số phận… Thời niên thiếu chúng tôi chơi trò “viết văn”, không hề nghĩ có thể theo cách khác. Từ sau lần tỉnh ngộ đầu tiên, tôi chuẩn bị viết, và đến nay tôi cảm thấy tôi làm việc từ thời niên thiếu, không phải để hoàn tất từng công việc mà là một “công trình” thống nhất nào đó, chưa hoàn hảo, lẫn đầy tạp chất và vật liệu thừa, nhưng vượt lên những nhiệm vụ thường nhật, cái toàn thể ấy đã cuốn hút tôi, bằng cách nào đó tôi gắng nhìn thấy những đường biên của nó; và đôi khi tôi đã thấy rõ một vài mảng khối của nó, nhưng tất nhiên cái toàn thể vẫn còn mờ ảo, chưa hiện lên rõ nét…

Dönyi đã dạy tôi chỉ được lên tiếng bằng giọng nói trong sáng, vào những khoảnh khắc trang trọng nhất. Nhưng cả đến tận hôm nay, tôi vẫn bị hối thúc bởi sự ám ảnh của cái chết, khiến tôi vội vàng. Và dẫu sao cậu ta cũng là người đã im lặng, ở tuổi ba mươi, trước khi cất tiếng.

5.

Cha tôi đối xử với tôi rất tử tế khi ông đưa tôi lên Pest, trong những ngày đó ông đối tốt với tôi có chủ ý và mục đích. Chúng tôi ở một khách sạn bên Buda, vì mười hôm sau tôi mới phải vào trường. Tôi dần dần mất hết lòng can đảm, nhưng dù có đổi cả châu báu của thế giới này tôi cũng không để lộ ra sự tuyệt vọng của mình. Thời điểm chuyển vào trường càng đến gần, tôi càng cắn răng, nín thở chịu đựng, như kẻ sắp bị người ta đem bỏ tù một thời gian dài. Hai cha con tôi đi suốt ngày ngoài phố; Pest khủng khiếp và đáng sợ với những kích cỡ khó bao quát nổi, với “mùi Pest” khác lạ, ồn ào và trang trọng như một buổi diễn trong nhà hát, phi thực tế và đầy tính kịch… Tôi cảm thấy Kassa - ở phạm vi thu nhỏ - là thành phố “thật” hơn; chỉ sau này tôi mới biết mình ngờ đúng. Cái thành phố khổng lồ này đã tác động đến tôi một cách nông cạn và dung tục. Trước đó tôi đã đến Pest, có lần sau kỳ thi cha mẹ đưa tôi lên thăm họ hàng mấy ngày, và chúng tôi đã xem Blériot[211] bay bằng chiếc máy bay động cơ quấn đầy dây thép trên vùng Rákos; nhưng cảnh tượng đặc biệt này cũng không làm tôi kinh ngạc lắm, tôi cảm thấy nó tự nhiên thế nào đó, tôi cảm thấy mình đã nhìn thấy nhiều điều kỳ diệu hơn thế… Trong nỗi thất vọng đó không hề có sự ngỗ ngược khó chịu của một cậu bé dậy thì; tôi cũng chẳng dám nói chuyện này với ai, vào dạo đó tôi coi mọi chuyện đều “đương nhiên”, kể cả những điều “kỳ diệu”; và tôi coi một lối đi dành cho người đi bộ trên mặt đất cũng tuyệt diệu chẳng kém gì con người bay trên không trung. Đầu óc tôi đầy ắp văn chương, tôi nhạy cảm và hợm hĩnh; tôi cảm thấy rằng phía sau thế giới tồn tại những điều kỳ diệu phức tạp hơn trong thực tại… Trong những khoảnh khắc của tuổi mười bốn, có lẽ tôi cũng là thi sĩ như hầu hết mọi người.

Trong mấy ngày trời, cha con tôi sống trong sự dư thừa có chủ ý, như người ta có thể sống những khoảnh khắc trong một phòng tử tù tinh tế và đặc biệt nhân ái nào đó. Thêm vào sự đầy đủ đó, suốt ngày chúng tôi đi trên xe song mã bốn bánh lốp, âm thanh mềm mại, tiếng lướt sột soạt của lốp cao su, tiếng vó ngựa gõ nhẹ nhàng trên nền đường Andrássy lát gỗ còn in dấu mãi trong tâm trí tôi; chưa bao giờ tôi thấy cha mình sang trọng đến thế, tôi cũng không hề biết có một cuộc sống như thế… Vậy mà không hiểu sao tôi vẫn có cảm giác tội lỗi trong sự sung túc này; cảm giác tội lỗi ấy - giống như tôi đã làm điều độc ác chống lại một ai đó hay những người nào đó, trong khi tôi sống sung sướng, và tôi muốn sống sung sướng biết bao nhiêu -, không nguôi ngoai, và nó đã đeo đẳng theo tôi suốt cả cuộc đời sau này. Tôi không quan tâm nhiều tới bờ bên kia của cuộc đời, tôi không giải thích nổi cảm giác tội lỗi này, trẻ con đều tham lam bẩm sinh, cho đến khi nào cuộc sống chưa buộc chúng từ bỏ những đòi hỏi vô độ. Tôi ngốn ngấu những thứ mới lạ - đó là tiết đầu thu ấm áp, và trưa nào chúng tôi cũng ăn trưa tại nhà hàng sang trọng ở Városliget, nơi người ta biết cha tôi và họ phục vụ ông với sự tôn kính; tôi thật tự hào về ông! -, trong khi tôi vẫn có cảm giác phấp phỏng, căng thẳng và bất an, tôi không cảm thấy thanh thản, cũng không thấy thoải mái trong sự phong lưu tinh tế này… Cha tôi không làm tôi buồn chán vì các viện bảo tàng, ông để tùy tôi lựa chọn những thắng cảnh ở Pest theo ý thích. Pest sôi sục, bụi mù những đám mây vôi, mọi góc phố đều đang xây dựng; khi đó người ta đang xây dựng mặt tiền hào nhoáng cho thủ đô của một đế chế vĩ đại, hạnh phúc và giàu có, với sự vội vàng như một cơn sốt, với những kích cỡ thái quá. Sự náo nhiệt, tấp nập này có mùi thương mại; khi ở Pest bao giờ tôi cũng nghĩ đến thành phố nhỏ bé và xinh xắn của chúng tôi, đến những ngôi nhà mặt tiền thời Phục hưng, những căn phòng trần vòm, và cúi xuống trong nỗi hổ thẹn và lúng túng trước những ngôi nhà thuê kềnh càng, đơn điệu trên Körút[212]… Buổi chiều trước ngày cuối cùng, tôi đi cùng cha vào “orfeum”[213]; tôi mong được xem những tiết mục đặc biệt, có lẽ còn bất nhã nữa, nhưng chỉ có tiết mục xiếc hải cẩu và nhào lộn, rồi đến một người đội mũ rơm, béo ịch, mắt trắng bệch hát một bài với lời ca: “Bạn đã thấy Budapest về đêm?…” Tôi hơi coi thường ngay, ở Pest tôi vẫn là “dân tỉnh lẻ”, tôi bướng bỉnh cảm thấy mình là dân tỉnh lẻ ngay từ phút đầu tiên, có ý thức và kiêu hãnh; cảm giác này đến nay vẫn thỉnh thoảng làm tôi bất ngờ trong thành phố này.

Một buổi chiều, cha con tôi lên taxi - khi đó trong thành phố đã bắt đầu lăn bánh những chiếc taxi đầu tiên, kim đồng hồ chạy nhanh kinh khủng -, đi đến trường nội trú bên phía Buda. Cha đã ở bên tôi đến phút cuối cùng. Tôi cũng nắm chặt tay ông, đã đến lúc không còn có thể hiểu khác khoảnh khắc này. Trong văn phòng, một tu sĩ mặc áo choàng đen tiếp chúng tôi với vẻ lịch sự lễ nghi; ông là tu sĩ điều hành trường nội trú, một nhà văn danh tiếng chuyên viết cho thanh niên và một nhà sư phạm đắc chí. Từ phòng khách của tòa nhà lớn có thể nhìn ra sông Duna, thấy một lát cắt của những khối nhà màu xám phía bên Pest; trên tường treo những bức ảnh đóng khung của các nhân vật thượng lưu trong xã hội, các nhà bảo trợ của trường xen lẫn những mảng tường trống. Tên tôi được ghi vào một cuốn sổ lớn, ông hiệu trưởng tỏ ra lịch sự với cha tôi, sau đó bằng một cử chỉ khôn ngoan, thành thạo và hiền từ ông nắm tay tôi như muốn trấn an: “Nào, sẽ chẳng đau đớn gì đâu!” - rồi ông tế nhị ra hiệu đã đến lúc chia tay… Cha ôm tôi, rồi liền đó ông ngơ ngác nhìn quanh, như thể đúng là một tai ương định mệnh và không cứu vãn nổi đã xảy ra với tôi, và ông cũng không thể giúp gì được tôi nữa! Tôi hốt hoảng và kinh ngạc nhìn theo ông… Tôi nhìn quanh phòng, vị tu sĩ áo đen đã ngồi trở lại bên bàn châm thuốc hút, ông nhả một hơi khói dài, rồi bằng giọng nói tỉnh khô nhưng lịch thiệp, không có vẻ gì đe dọa, với sự đơn giản như an ủi, ông nói: “Ta biết hết về con, rồi ta sẽ để mắt đến con!” Rồi ông rung chuông, giao tôi cho tu sĩ phụ trách lớp học.

Chúng tôi ngủ ba mươi lăm người trong một phòng, học sinh nội trú của các năm khác nhau ngủ và học ở một phòng chung; tất cả chỉ tập trung đủ vào các bữa ăn, chừng hai trăm người, trong một phòng ăn chung, rộng rãi. Tôi ở chung với bọn lớp Năm - lớp Sáu; đến giờ tôi cũng chẳng biết vì sao, có lẽ người ta muốn dung hòa sự “lớn trước tuổi” của tôi bằng cách này, hoặc vị tu sĩ “biết hết về tôi” sợ tôi làm hư bọn trẻ nhỏ hơn? Trong căn phòng ngủ lớn kê hai dãy giường, từ đây mở ra phòng rửa mặt với nửa tá vòi nước và bồn rửa, ở cuối phòng, từ sau một cánh cửa có khoét cái lỗ nhỏ, người quan sát có thể nhìn thấy mọi động tác của đám học trò ngủ trong phòng dưới ánh sáng màu xanh của ngọn đèn đêm… Người quản lý chỉ cho tôi chỗ nằm giữa hai học trò cao lớn, học lớp Sáu; một đứa là con nhà bá tước vùng Pápa, đứa kia là con trai một điền chủ giàu có ở tỉnh Pest. Viên tu sĩ trẻ còn chỉ chỗ bàn học của tôi trong phòng học chung, rồi bỏ tôi lại một mình. Đám học trò đi lại thưa thớt, người ta đang quét rửa khu nhà, ba hôm nữa chúng tôi mới phải đi dự lễ Veni Sancte, và trong ba ngày này các học sinh mới nhập trường có thể đi lại tự do ngoài vườn hay các phòng và làm quen với những ngóc ngách của tòa nhà. Tôi vào phòng học và ngồi xuống bên chiếc bàn được chỉ định; một chiếc bàn có chỗ dựa, đẽo gọt cẩn thận với những ngăn kéo đầy vết mực, kê gần cửa sổ, tôi nhìn thấy sân một ngôi nhà cho thuê cũ kỹ và những hành lang dành cho người ở bên phía đối diện - trong suốt thời gian dài bị nhốt ở đây tôi đã nhìn dãy nhà xiêu vẹo bên Buda này biết bao nhiêu lần -, còn chừng hơn ba chục chiếc bàn như thế kê ngay ngắn như những hàng quân trong căn phòng, tất cả làm người ta nhớ đến một trại lính hơn một trường nội trú. Tôi không thấy chỗ nào có một mảng màu, một đồ gỗ kiểu cách, một bó hoa đồng nội cắm trong chiếc bình quê; tôi đi hết các phòng, tầng nào cũng có hai phòng học và hai phòng ngủ, tôi phát hiện ra trong một phòng có bàn bida, một tủ sách che lưới. Chẳng ai nói với tôi một lời. Bọn “ma cũ” ăn ở với vẻ thoải mái tự tin và cẩu thả bất cần của tuổi dậy thì, và chúng cố tình chẳng thèm để ý đến tôi; trong nỗi buồn và cô đơn, có khi nom tôi như một gã nực cười. Đúng là sau nửa năm, chính tôi cũng lại hành xử như thế, tôi cũng lãnh đạm, độc ác quay đi khi đám học trò mới đến nhập trường. Tất cả đều có mùi ngột ngạt như trong một bệnh viện. Tôi tìm thấy đồ đạc của mình trong phòng ngủ và bắt đầu sắp xếp; dọc theo dãy hành lang là các ngăn tủ hẹp có đánh số, có chìa khóa riêng. Mọi thứ, từ tủ đến đồ trải giường, đều có mùi hôi, như được phun một thứ thuốc khử trùng, bằng các bon hay một hợp chất tương tự nào đó. Thực tế có vẻ đáng buồn hơn tôi tưởng. Cảm giác bất an, phập phồng trong tôi cứ tăng dần từng giờ. Tôi ngồi xuống giường mình trong căn phòng đang tối dần, rồi lặng lẽ nhìn ra ngoài qua cửa sổ. Ngoài vườn, mấy đứa học trò cũ đang chơi bóng, tôi nghe thấy tiếng hô như một mệnh lệnh, tôi ngao ngán nhìn những chiếc giường lạ lẫm, nhìn sự công khai độc ác mà từ nay tôi phải ăn ngủ, phải sống và suy nghĩ cùng với nó, và tôi không bao giờ có chút riêng tư dù chỉ trong một khoảnh khắc… Tôi bỗng rùng mình. Một cái bóng lắc lư dọc căn phòng tối, nó dừng trước mặt tôi, tôi lờ mờ thấy một khuôn mặt trắng bệch, tròn mập và một giọng nói nhẹ khẽ khàng, gần như cáo lỗi: “Tớ là Kresz; nhưng năm nay tớ sẽ thành học trò trường tư, vì tớ ốm quá”. Rồi cậu ta nắm tay tôi bằng bàn tay lạnh lẽo và mềm.

6.

Cuộc sống đôi khi cũng thân thiện; trong những giây phút khủng hoảng, bao giờ tôi cũng có một Kresz ở bên cạnh, và ngập ngừng ban tặng vài lời vu vơ. Kresz không thuộc số những học sinh giỏi của lớp. Có lẽ cậu cùng trạc tuổi tôi, cậu ốm cũng lạ, cứ như thể bệnh tật làm cậu ta trở nên sang trọng… Cậu đã học cùng lớp với những đứa lớn, nhưng bố mẹ vẫn bắt cậu mặc áo liền quần có dải đeo; tay chân, mặt mũi, cả người cậu trắng như sữa, nom yếu ớt như có không thật; thêm vào màu da như thế, ta thử tưởng tượng đôi mắt màu xanh nhạt và mái tóc vàng nhạt - ngày nay người ta thường gọi bằng ngôn từ thời thượng là “vàng platinum” -, mềm mại, với đôi mi dài. Trên vòm mí đôi mắt lim dim, lúc nào cũng như sốt nhẹ của cậu lấm tấm những nốt tàn nhang nâu sẫm. Cậu đi lại thong thả, giơ tay lên cũng từ tốn, nói năng chậm rãi, cả con người cậu toát ra vẻ cẩn trọng, gợi cho người ta nhớ đến một thứ đồ sứ cực kỳ quý hiếm, tôi gần như e ngại khi nhác thấy cậu ngồi xuống, hay khi đang đi cậu chạm vào vật gì, như sợ cậu vỡ vụn ra vậy… Kresz học giỏi toán và ốm yếu; tôi cảm thấy như cậu không quan tâm đến thứ gì khác ngoài môn toán và bệnh tật của cậu; những bài tập, những trò giải trí trẻ con, môi trường xung quanh, các trò chơi của chúng tôi, tất cả đối với cậu chỉ là thứ yếu. Cậu mắc chứng hemophilia[214], cậu nói về bệnh mình một cách lạnh lùng, quan trọng, am tường và pha lẫn nhiều từ ngữ ngoại lai, chẳng khác gì một bác sĩ trẻ nói về bệnh tật của một người nào khác. Cậu không quan tâm đến gì khác ngoài hemophilia, cậu trích dẫn những hình tượng văn học, cậu biết rằng một nhân vật thiếu niên trong bộ tiểu thuyết Rougon-Macquart[215] của Zola cũng mắc căn bệnh này; bất cứ lúc nào trong ngày cậu cũng có thể giải thích nghiêm chỉnh, không hề khó chịu vì bi kịch riêng, khách quan và nhiệt thành về những triệu chứng của căn bệnh, về phương pháp chữa, về trường hợp bệnh tình trầm trọng của cậu. Bệnh trạng đã tách cậu ra khỏi lớp, cậu chỉ làm những công việc hằng ngày mà cậu coi là trách nhiệm, tùy theo khả năng cố gắng của bản thân. Với đôi mắt nheo nheo, lúc nào cũng như sốt nhẹ, cậu nhìn mọi việc hết sức nghiêm chỉnh. Không khi nào Kresz vội vàng; cậu đi đi lại lại giữa sự sống và cái chết, cẩn trọng, có chủ đích như người biết mình còn đủ thời gian để làm mọi việc.

Sau này tôi nhận ra rằng không phải ý muốn chia sẻ, trạng thái tình cảm lơ mơ và bột phát đã khiến cậu ta đến chỗ tôi vào vào buổi tối đầu tiên đó; chỉ đơn thuần vì cậu đi tìm bạn, một người bạn thông cảm và kiên nhẫn để có thể chia sẻ vài chi tiết chính đã cũ và vài chi tiết mới, tinh tế hơn về căn bệnh của cậu, điều mà cậu luôn luôn coi là một trong những vấn đề trung tâm của vũ trụ và nhân loại. Sự ích kỷ lạnh lùng này choán hết tâm trí cậu. Cậu đã nghe những lời than phiền và ý kiến của tôi với sự quan tâm thật sự và không gắn liền với cá nhân, giống như một người lớn nghe lời than vãn của trẻ con. Đúng là Kresz đã “trưởng thành” cùng bệnh tật trước thời gian một cách khác lạ, đơn phương và vụng về; cậu chẳng biết gì về cuộc sống, nhưng gần như có quan hệ gần gũi với cái chết, cậu nói về cái chết với sự bàng quan của người trong cuộc, bằng giọng chậm rãi và đều đều, như người trình bày những vấn đề đã biết rõ đến mức nhàm chán. Không bao giờ tôi hiểu tường tận, nhưng toán học - lĩnh vực quan tâm thứ hai của Kresz - theo cậu, có liên quan trực tiếp đến bệnh tật, cái này được suy ra từ cái kia, bệnh tật là điều kiện của toán học, chúng liên kết với nhau. Ít ra là đối với Kresz… Thỉnh thoảng tôi sợ cậu ta. Nhưng dù sao cậu cũng là người đầu tiên đã nói với tôi bằng giọng nói của con người trong khu học xá kỷ luật nghiêm ngặt này.

Một hai hôm sau tôi đã biết mình là một trong những người nghèo khổ bị ruồng bỏ của xã hội, một trong những người đội sổ, một kẻ vô danh chẳng là ai và chẳng là gì hết; bằng tranh đua không mệt mỏi, bằng sự tỉnh táo thường xuyên, bằng sự xảo trá, đểu giả và quyết chí có lẽ tôi có thể làm cho người ta chịu đựng mình đôi lúc, nhưng tôi không được phép mơ tưởng đến sự bình đẳng, tôi không thuộc về họ… Tối đầu tiên, khi trong trường đầy đủ “quân số”, chúng tôi bỏ quần áo đồng loạt kiểu lính và nằm vào những chiếc giường sắt của mình, vị tu sĩ phụ trách đi dọc theo dãy giường như muốn duyệt lại đám học trò mới, chúng tôi bất giác nằm thẳng đuỗn bất động thành hàng trên giường. Khi điện tắt, chỉ còn một bóng đèn đêm màu xanh trên đầu ba mươi lăm đứa trẻ, thì tôi hiểu ra rằng mình đã rơi vào cạm bẫy, dưới sự cai quản của những thế lực không khoan nhượng, và đúng là tôi cần phải tỉnh táo, nếu muốn thoát khỏi nơi đây trót lọt… Tôi hiểu rằng gia đình không còn che chở cho tôi được nữa, và kể từ nay tôi phải sống trong “xã hội”; cái xã hội quanh tôi là những cuộc đời khác lạ, không nền nếp, có thiên hướng làm mọi điều tốt và xấu, những kẻ bị một thứ quyền lực cao hơn mà mạnh mẽ hơn kiểm tra, khuất phục, rèn luyện, trừng phạt, thuần dưỡng trong từng phút của ngày và đêm. Đêm đó tôi không hề chợp mắt. Tôi quyết định dùng hết khả năng của mình, tôi sẽ tỉnh táo, thận trọng, không từ bỏ một thứ gì của bản thân. Sau đó là một giai đoạn khó khăn, chỉ sau một thời gian dài nhọc nhằn, bằng cái giá của những bài học cay đắng và những mất mát đau đớn tôi mới thực hiện thành công kế hoạch của mình. Trước hết tôi phải nhận ra rằng, con người xử ác với nhau mọi dịp có thể, không cần lý do gì đặc biệt, thậm chí không có mục đích; tính cách này xuất phát từ bản chất của họ, chẳng có gì phải than van vì điều đó. Một học sinh mới vào bắt đầu hai cuộc sống: một là cuộc sống chính thức, được kiểm tra, diễn ra công khai dưới con mắt cú vọ của các thế lực bề trên, đó là cuộc sống nhẹ nhàng và dễ chịu hơn; cuộc sống kia, vô hình và kín đáo, được hình thành bởi những lợi ích, những sức mạnh khởi phát, bởi trò chơi của những khả năng thiện và ác bất chợt xuất hiện. Đây không phải là đời sống lý tưởng của các “băng nhóm”, không, tôi đột nhiên ngập tận cổ trong cái “xã hội” ngột ngạt, bằng xương bằng thịt này - chúng tôi thường xuyên sống trong sự đồng lõa, đạo đức giả, trong một sự lấn át lẫn nhau kiểu “xin lỗi cậu”, ngay cả khi chỉ có hai người. Lòng tự trọng giang hồ bắt buộc phải có của các tù nhân - mà những kẻ liều lĩnh hơn cũng không dám xúc phạm - chỉ làm đa sắc hơn cuộc đua tranh để thích ứng này hơn là xoa dịu nó. Một xã hội nhạy cảm và phức tạp, nhưng dù sao từ cuộc sống trẻ thơ đẳng cấp cao hơn tôi bỗng nhiên rơi xuống thế giới mà nắm đấm là luật lệ. Và chẳng bao lâu sau tôi đã học được cách sử dụng nắm đấm của mình.

7.

Dĩ nhiên là tôi ghen tị với Kresz và căn bệnh hemophilia của cậu ta, nhờ căn bệnh đó mà cậu ta ung dung sống giữa chúng tôi trong một tình trạng ngoại diện được tôn trọng nào đó; cậu không ở trong trường, nhưng buổi chiều cậu học với chúng tôi trong phòng chung, và cũng chỉ khi và đến khi nào cậu thấy thoải mái… Chúng tôi, những đứa còn lại, sống, học tập ăn ngủ và giải trí như những cái máy. Dù nhìn nhận bằng cách nào, tôi cũng thấy mình như ở tù. Sáng sớm xếp hàng trước phòng rửa, rồi đi nghe giảng kinh trong nhà nguyện, sau bữa ăn sáng là nửa giờ “tự do”, rồi các tiết học, rửa tay, ăn trưa trong phòng ăn hai trăm người, có khăn trải bàn bằng vải quang dầu, một giờ chơi, có sự giám sát của các thầy, ba giờ học gạo, nửa giờ đi dạo, bảy rưỡi ăn tối, sau đó nửa giờ tự do, rồi cởi quần áo đi nằm dưới sự giám sát của người phụ trách… Thỉnh thoảng người ta đưa chúng tôi đi thăm bảo tàng theo từng nhóm, và mỗi tháng một lần đi nhà hát; nhờ thế tôi đã thấy Szacsvay[216] tại Nhà hát Quốc gia, ông đóng vai vua Lear, ông thở khò khè và con mắt đảo điên nom dễ sợ. Chúng tôi ngồi trên các lô, thoải mái như các hoàng tử; nhà trường coi trọng danh tiếng, đã mua hẳn hàng lô tầng trệt cho chúng tôi ở cả Nhà hát Quốc gia và Nhà hát Opera, chúng tôi mặc áo ngoài cổ cao thắt ngang lưng, đeo găng tay trắng ngồi trong các lô, bóng mượt và lịch sự như những sĩ quan trẻ. Vì chúng tôi mặc đồng phục cả lúc ở trong trường, cả khi đi ngoài phố, áo khoác dài bó chẽn kiểu sĩ quan, áo ngắn diềm nẹp vàng ken sát nhau và quần dài đen, như những học viên Học viện Ludovika[217], nên đám lính trơn thường giơ tay chào mỗi lúc nhá nhem vào các tối Chủ nhật, khi tôi cùng cô Zsüli về nhà trên những con phố nhỏ bên phía Buda. Ở trong trường và ở nhà chúng tôi dùng “áo khoác tại gia”, loại áo choàng may kiểu lính, mặc cũng khó chịu như lễ phục, chỉ có các đường viền thưa hơn chút ít… Chúng tôi cũng cảm thấy mình rất sang trọng trong những trang phục ấy, như những sĩ quan nhỏ, và chúng tôi đáp lại những động tác chào rụt rè của lính trơn bằng một cái phẩy tay qua loa, chúng tôi còn đến thợ may đặt những chiếc mũ thấp, có lưỡi trai rộng, như các sĩ quan thường đội.

Các học sinh ngoại trú của trường này cũng được lựa chọn, còn học sinh nột trú đa phần là con cái nhà giàu có thế lực. Con cái tầng lớp phú hộ, quý tộc nhỏ, thị dân như tôi chỉ có rất ít. Buổi tối, trong phòng hút thuốc, học sinh từ lớp Năm trở lên được phép hút thuốc sau bữa ăn trưa và tối, con cái các ngài nam tước, hiệp sĩ, bá tước, giám mục, và đủ các chức danh khác đã biến phòng hút thuốc thành một văn phòng thống chế; lần lượt từng người qua kỳ sát hạch về nguồn gốc, các bậc cụ kỵ được tìm tòi kỹ lưỡng, và trong thời gian đầu chúng tôi hầu như không nói chuyện gì khác, cho tới khi thứ bậc của cả hội được hình thành… Sau đó chúng tôi ngoan ngoãn tôn trọng bảng xếp hạng này. Thật dễ hiểu là tôi không đem bác Dezső thợ thịt, cả bác Ernő, người từng là sĩ quan thường trực, nhưng sau này chơi đàn trong các tiệm cà phê, ra khoe mẽ trong lớp. Tôi bằng lòng với việc nhắc đến những họ hàng người Saxon, và tôi bất ngờ nhận ra rằng dòng dõi “quý tộc Áo” của tôi - được “văn phòng thống chế” kiểm tra lại - đã gây ảnh hưởng khá tốt và thêm vào tình trạng xã hội khá phập phù của tôi một-hai điểm. Nhưng dù sao tôi vẫn đứng phía sau, giữa những người bình dân. Ở phía cuối phòng học chung, ngồi gần tường là một chàng trai trẻ bí ẩn và kín đáo. Tôi chỉ biết cậu chuẩn bị để trở thành cha cố. Dạo đầu tôi lân la định đánh bạn với anh chàng mười sáu, hơn tuổi tôi này; nhưng cũng như với mọi người, tôi cũng bị cậu ta từ chối ngay. Cậu nói với tôi bằng giọng lạnh lùng, và bất ngờ nhất là với vẻ giễu cợt như bị xúc phạm. Không một ai biết về những chuyện gần gũi, riêng tư của cậu; các thầy giáo và các tu sĩ cũng đối xử với cậu như người đã trưởng thành hơn, thân mật như với một kẻ đồng lõa… Cậu ta không kết bạn với ai trong đám chúng tôi, cậu hay đi dạo tay đôi với thầy dạy văn ngoài khu vườn lớn, hai tay chắp sau lưng, vẻ quan trọng như người lớn. Mặc dầu vậy tôi vẫn bị cuốn hút bởi tâm hồn kín đáo, kiêu ngạo này. Tôi nhận thấy ở cậu một kẻ phản kháng, một kẻ vĩnh viễn không chịu khuất phục. Nếu tôi hỏi, cậu đáp lại lịch sự, nhìn tôi từ chân lên đầu, rồi khẽ gật đầu và bỏ đi. Nom cậu ta giống một đấng cha bề trên hãnh tiến, nhiều mưu chước, đầy tham vọng trong một tiểu thuyết Pháp; khi đó tôi còn chưa đọc câu chuyện về Julien Sorel[218], nhưng sau này khi đọc cuốn sách, giữa các dòng chữ tôi như thoáng thấy nụ cười khôn ngoan của người bạn thời niên thiếu… Cậu sống giữa chúng tôi, đơn độc như một người đã trưởng thành. Rồi một chiều Chủ nhật - ôi, những chiều Chủ nhật vô vị, trống rỗng, buồn thắt con tim, khi những hành lang hoang vắng, không một ai đến đón, tôi ngồi hàng giờ bên cửa sổ phòng hút thuốc và nhìn những mái nhà bên Pest cho đến lúc trời tối! - trong trạng thái như thế người bạn kỳ dị này đã làm tôi bất ngờ; có lẽ cậu ta đã im lặng đứng sau lưng tôi từ lâu trước khi tôi cảm thấy cậu; tôi quay lại và nhận ra gương mặt cậu trong bóng tối, bất giác tôi đưa tay về phía cậu, với cử chỉ hào phóng, hứa hẹn một tình bạn bè. Cậu ta rụt tay lại và phá lên cười… rồi cậu từ từ lui ra khỏi căn phòng tối mờ, đến bậc cửa cậu vẫn còn cười, điệu cười khó chịu, giễu cợt, đáng sợ đến nỗi tôi phải rùng mình.

Hai mươi năm sau, vào một ngày đầu hè, tôi lại nghe tiếng cười này trong một quán ăn ở Buda. Cảm thấy chắc chắn chỉ có thể là con người ấy, tôi từ từ quay lại, và thấy một cha cố trẻ ngồi giữa đám học trò mới tốt nghiệp; anh ta để đầu trần, ngồi ở vị trí chủ trì bên bàn và cười nửa miệng, vẫn giọng cười như rít lên, khủng khiếp ấy. Chúng tôi nhìn nhau, nhưng anh ta không nhận ra tôi; tôi vội trả tiền và rời khỏi quán.

8.

Người ốm được chữa chạy trong một tòa nhà riêng biệt; và giống như những phạm nhân trong tù, chúng tôi cũng làm đủ trò chỉ để thỉnh thoảng có thể vào bệnh xá. Các xơ giặt giũ, quét dọn, nấu nướng cho chúng tôi; chỉ có một cô hộ lý thế tục trông nom phòng bệnh. Người phụ nữ trẻ này có nước da mặt màu nâu vàng, mái tóc nâu sẫm, cặp môi dày, mặc đồng phục hộ lý, áo choàng trắng, mũ trắng hồ cứng theo cách thức đỏng đảnh riêng. Một cơn dịch quai bị cuối cùng cũng đã đẩy tôi đến gần cô hộ lý. Tôi nằm với cái cổ sưng vù, với những miếng gạc quấn quanh; bác sĩ mỗi ngày đến thăm bệnh hai lần, và những cậu sắp khỏi dùng ngón cái và ngón trỏ xoa bầu thủy ngân nhiệt kế để nhiệt độ tăng cao, tất nhiên là làm thận trọng dưới chăn, và không bao giờ cao hơn 38,2-38,4°C. Thế là chúng có thể ở lại trong khu nhà nặng mùi i ốt, mùi ê te, ấm áp và dễ chịu thêm vài hôm nữa.

Trên giường bên cạnh một gã trai cùng thành phố quê hương tôi đang nằm vờ vịt giả ốm: thằng Berci. Hắn đã sống trong trường được một năm, đã thành ma cũ; tôi nghĩ hắn có thể nhiều hơn tôi chừng hơn một tuổi. Ở nhà, gia đình tôi thân thiện với gia đình hắn, khi còn nhỏ chúng tôi thường chơi trò với nhau, hắn hay cáu và cục tính, hay nghĩ ra những trò đùa thô thiển. Chưa bao giờ thân nhau, nhưng lúc này ở nơi xa lạ chúng tôi vẫn tìm đến nhau, tôi hơi sợ hắn… Lúc còn nhỏ tôi hay bị hắn bắt nạt. Đến nay, sau ba bốn năm chúng tôi chỉ gặp nhau vào các kỳ nghỉ, tôi cảm thấy mình lớn hơn và mạnh bạo hơn. Quan hệ với Dönyi đã làm tôi mạnh mẽ hơn, một sự phản kháng nội tâm đã hình thành trong tôi, tôi đã chứng nghiệm những ấn tượng kiểu khác, và Berci bực tức nhận ra rằng sự mê hoặc thời trẻ con đã mất thiêng, tôi không sợ hắn, sự cục cằn, thô bạo của hắn không còn tác dụng đối với tôi nữa.

Chúng tôi ngủ cùng một phòng, học trong một phòng chung, ở bên nhau suốt ngày đêm. Khá lâu sau tôi mới hiểu rằng không phải tôi sợ sự đe dọa của hắn; tôi sợ chính hắn, sợ sự tàn ác vô tư mà hắn trút lên đầu tôi. Tôi đã sống trong sợ hãi vì đôi khi hắn dùng những công cụ thực sự tinh vi. Hắn liên tục theo tôi, đe dọa, im lặng và to tiếng gây cho tôi khó chịu. Hắn cao lớn, điển trai, mái tóc vàng rẽ ngôi giữa, ánh mắt tinh quái và ranh mãnh dõi nhìn thiên hạ; một thằng đạo đức giả và hoàn toàn không cù lần, ở đâu tôi cũng cảm thấy ánh mắt soi mói của hắn, trong lớp học, ngoài sân chơi và cả trong phòng ngủ. Hình như vào thời gian đó tôi là mục tiêu của hắn, tôi là đối thủ, một người tự dưng hắn gặp trên đường đi, hắn chiếm đoạt và không buông tha… Hắn tập hợp các “dữ liệu cá nhân” về tôi như một tên thám tử, và một hôm khi hắn dọa sẽ bán rẻ tôi cho vị tu sĩ phụ trách, mắt tôi tối sầm lại; không phải vì hình phạt có thể đến, không phải viễn ảnh của sự hổ thẹn và nhục nhã sẽ giáng xuống, mà là sự phát hiện ra rằng giữa con người và con người điều đó có thể xảy ra, sự độc ác bất dung, vô tư, chỉ để mà độc ác ấy… Không bao giờ tôi động đến Berci, bao giờ hắn cũng khỏe hơn, chắc chắn hơn, hắn là kẻ tự tin trong thiên hạ, tôi cảm thấy ở hắn sự đồng lõa không thể gọi thành tên, sự tự tin của “bộ mặt vui vẻ” mà tôi ghen tị, tôi hơi khinh bỉ hắn, nhưng tóm lại tôi cảm thấy mình vụng về và bất lực đối với hắn. Berci dứt khoát là “thuộc về một nơi nào đó”, thuộc về số “có máu mặt” mà mỗi khi tôi lại gần là chúng liền im lặng, chúng nhấn mạnh những từ ngữ mà dù có hồi hộp lắng nghe, có cố gắng chú ý tôi cũng không hiểu nổi ý nghĩa, và tôi ngờ rằng thế giới đầy rẫy những kẻ hiểu nhau, luôn luôn hành động, những kẻ “có máu mặt” kiểu như Berci, chúng thực sự là những kẻ phá phách và lập lại trật tự, dù thế nào, xét cho cùng chúng là những kẻ làm cho thế giới trở nên đáng sợ, nhiễu nhương, bất khả tín như thế này… Đơn giản là Berci biết, hắn cảm nhận được bằng da và tất cả các giác quan của hắn, rằng tôi là loại người khác, loại người mà theo hắn, và theo mọi dấu hiệu, có thể thấy là không cần thiết trong thế giới này. Chúng gây nên sự hoài nghi và sự lo lắng bất an cho mọi người, chúng làm hại và hành hạ bất cứ lúc nào và ở bất cứ đâu có thể… Hắn đã làm phận sự của mình không mệt mỏi, hăng hái và kiên nhẫn.

Bố hắn, một đại tá về hưu, thỉnh thoảng đến trường thăm hắn. Ông cho gọi hắn xuống phòng khách, tháo dây đeo kiếm, và như một khoản tạm ứng trung bình cho một thời gian dài, ông nện cho hắn một trận trước. Sau trận đòn, ông cho hắn một forint rồi đi. Berci không quan tâm lắm tới trận đòn ứng trước của bố, hắn rũ sạch trơn như chó giũ nước mưa; còn những đồng forint thì hắn cho sinh nở khôn ngoan và hiệu quả. Những người phụ trách chúng tôi tuần nào cũng chia “tiền tiêu vặt” cho cả lớp, khoản tiền nhỏ này, cũng như những chi phí khác để nuôi dạy chúng tôi, đều được ghi vào hóa đơn ở mức khá cao. Tôi không nhớ là bao nhiêu, mỗi tuần chúng tôi được một forint hay cả tháng mới được ngần ấy? - có điều chắc chắn là tiền tiêu vặt không đủ cho những khoản chi hiếm hoi và vặt vãnh để chúng tôi cải thiện chế độ ăn uống đơn điệu trong trường… “Cải thiện” theo đúng nghĩa của trẻ con và trực tiếp của nó; những đứa bé thì mua kẹo và đồ ăn vặt, những đứa lớn thì mua thuốc hút và tờ báo châm biếm Fidibusz. Chúng tôi đang tuổi ăn tuổi lớn, với chế độ ăn uống hà khắc của trường, ngay cả những đứa ăn uống như mèo cũng nhiều khi đói; chúng tôi phải nhờ người mua thêm đồ ngon trong thành phố, món được ưa thích vào dạo ấy là “táo Tell”, một loại bánh ngọt làm từ các lát sô cô la gói trong giấy bạc, và bánh dài nhồi kem vani có vị chua… Chúng tôi nhâm nhi mấy thứ đó suốt ngày; những đứa giàu có và lớn tuổi hơn còn dùng các món ăn thêm nghiêm chỉnh hơn và đàn ông hơn như cá mòi, bánh khuyên mặn và lạp xường; và Berci tính toán có ý thức khi dùng những đồng forint của bố hắn để mua tạp phẩm.

Trong ngăn kéo bàn của hắn đủ thứ thực phẩm được xếp cẩn thận giống như trên giá một quầy hàng gia vị, những thứ kích thích dạ dày của đám học trò đói: cá mòi chua, bánh khuyên mặn, bánh kem, hoa quả tẩm đường, lạp xường khô, và tất nhiên cả thuốc sợi và thuốc lá. Tin tức về cái kho bí mật lan truyền nhanh chóng. Trò các năm đều đến mua của hắn, từ những đứa nhỏ nhất đến đám sắp ra trường. Hắn quản lý cái “cửa hàng” chính xác, với sự cẩn thận của một thương gia; phải công nhận hàng của Berci chất lượng - buổi tối hắn kịp thời chén những thứ ế hỏng, sáng ra hắn thay hàng mới -, và hắn phục vụ thượng đế rất tận tình, vui vẻ. Đến hôm nay tôi vẫn không hiểu ma xui quỷ khiến thế nào mà hắn lại lao đầu vào làm cái “cửa hàng chui” này - hắn là con nhà khá giả, gia đình cũng chu cấp thứ cần thiết cho hắn như chúng tôi, những đứa được học trong cái trường nội trú đắt đỏ này; cha mẹ hắn cũng may cho hắn những bộ đồng phục “siêu”, hắn cũng đeo găng trắng ngồi trong lô Nhà hát Quốc gia với chúng tôi, và về mọi mặt hắn cũng được chế độ và đối xử đúng như những học trò khác. Thế mà Berci vẫn lao vào buôn bán. Cửa hàng của hắn đắt khách. Tất cả học trò trong trường đều che giấu cho hắn, chúng tôi giữ kín cái “kho”, giấu nhẹm những ngõ ngách buôn lậu chằng chịt… Ngày cũng như đêm, lúc nào Berci cũng sẵn sàng phục vụ chúng tôi của ngon vật lạ. Tôi không bao giờ quên vẻ mặt mãn nguyện của hắn, khi vào các buổi chiều trong phòng học chung, hắn cúi xuống cuốn sách giả vờ đang học, trong khi ranh mãnh liếc nhìn những tín hiệu mật của “khách hàng”; chúng dùng những tín hiệu Morse phức tạp để thông báo với hắn muốn mua “táo Tell” hay nửa lạng lạp xường - những đứa ăn khỏe từ bữa trưa đã nhét đầy bánh mì vào túi -, rồi chúng tôi xin đi vệ sinh, rời khỏi phòng, khi quay lại chúng tôi đi cạnh bàn Berci và bằng động tác thành thục chúng tôi nhận thứ hàng cần mua tuồn vào túi… Thứ Bảy nào hắn cũng thanh toán với các con nợ; hắn ghi sổ sách rất chính xác, hắn làm việc với công suất “trăm phần trăm”, chẳng bao lâu hắn đã phất lên trông thấy. Hắn xoa xoa tay ngồi trước kho hàng, bút chì gài sau tai, trong khi chúng tôi học gạo, với ánh mắt con buôn đắc ý hắn nhìn lướt qua “sổ sách”, trong đó hắn ghi mọi khoản nợ phải đòi… Đáng tiếc là một thời gian sau tôi cũng trở thành một trong những con nợ của hắn, và phải gánh chịu hậu quả của nợ nần do tính nhẹ dạ của mình trong mấy tháng trời.

Một hôm hắn đứng trước mặt tôi, nhìn tôi từ đầu đến chân với vẻ giễu cợt đầy trịch thượng, rồi ngước lên và nói bâng quơ: “Tớ biết gia đình cậu. Cậu có thể mua chịu ở chỗ tớ”. Sự hào phóng này làm tôi bất ngờ, không khỏi nghi ngại. Tôi dự cảm thấy sự chẳng lành, và khi còn tiền thì tốt hơn là tôi không mua chịu. Nhưng đúng là hắn cứ nhét hàng cho tôi - tôi cũng chẳng cưỡng lại nổi sự hấp dẫn của những quả “táo Tell” ngon lành -, và sau mấy lần ngại ngùng ban đầu tôi đã lạm dụng lời mời mua chịu của hắn. Một thời gian sau tôi đã đánh chén khoán ở chỗ Berci… Mười giờ tôi ăn cả một hộp cá mòi, bữa chiều ăn xúc xích, bánh kem tôi xài bất cứ giờ nào thuận lợi bất kể ngày đêm. Hắn cung cấp cho tôi nghiêm túc và vui vẻ, mọi thương vụ đều được hắn dùng bút chì cẩn thận ghi vào một cuốn sổ bìa đỏ; nếu thỉnh thoảng khi bớt được tiền tiêu vặt, tôi muốn trả một-hai forint, thì hắn lịch sự khoát tay từ chối việc trả dần, hắn khăng khăng nhắc đi nhắc lại: “Tớ biết gia đình cậu. Để đến cuối học kỳ”. Berci làm việc này lịch lãm, kín đáo, “về lâu về dài”, và tôi không được an ủi bởi sự khích lệ “tớ biết gia đình cậu”… Tôi đã rơi vào móng vuốt của hắn. Đến cuối học kỳ, trước lễ Giáng sinh, hắn đến bên bàn tôi, cái nhìn lạnh lùng, và hắn đọc khoản nợ trong cuốn sổ. Tôi nợ hắn một khoản tiền không thể tưởng tượng nổi: hơn ba chục Pengő[219]. “Hãy thu xếp xong trước dịp lễ”, - hắn nói giọng tỉnh khô như đinh đóng cột. Và khi thấy tôi định nói, hắn nói thêm, chắc nịch, không khoan nhượng: “Đáng tiếc. Lúc này tớ cũng đang cần tiền”.

Tôi có thể cười vào mặt hắn; một trò ngốc nghếch làm sao chứ?… - tôi biết, nếu tôi nhún vai để mặc hắn đi mà đòi thì hắn sẽ lãnh đủ; bố hắn, ông đại tá, sẽ nện hắn nhừ đòn, có khi hắn còn bị tống cổ khỏi trường, nếu việc buôn bán lậu vỡ lở… Hai chúng tôi gườm gườm nhìn nhau, cả hai đều biết không thể có chuyện trả thù; tôi phải trả món nợ, không thể bán rẻ Berci; và sau hết: hắn là kẻ chiến thắng trong cuộc đấu tay đôi kỳ lạ này, tôi là kẻ yếu đuối, tôi đã ăn ngon đẫy bụng mà không cưỡng lại được, làm sao tôi có thể lên mặt với Berci, như thể tôi là kẻ khác, cao thượng hơn, tham vọng khác hơn hắn ta và những đứa “có máu mặt” khác? Trong mấy tháng liền khi tôi ăn chịu của hắn, cả hai chúng tôi đều biết ý nghĩa của trò bán chịu này là như thế, không hơn không kém. Hắn khoanh tay đứng trước mặt tôi, giống như Szacsvay đóng vai “thương gia Venice” mặc áo caftan. “Sau kỳ nghỉ lễ tao sẽ trả, đồ lợn!” - tôi đáp, gần như khóc. “Danh dự đấy”, - hắn nói tỉnh khô. “Danh dự” - tôi nhắc lại. Hai tiếng “danh dự” trong thế giới nhà trường mang đặc tính phong kiến đối với chúng tôi có nghĩa là sống và chết. Hôm sau chúng tôi về nghỉ lễ. Ba chục Pengő! - có khi cả ngân hàng ở nhà cũng chẳng có nổi chừng ấy… Sau những ngày lễ, khi đã ba ngày đêm không ăn ngủ được vì lo lắng, tôi thú tội với cha tôi. Ông đưa tiền cho tôi và hứa không nói với ông đại tá. Berci im lặng cầm lấy số tiền; hắn vuốt thẳng từng tờ, đút vào túi, trong khi nhìn xuống sàn nhà và mũi giày tôi. Tôi đứng im trước mặt hắn, run lên vì giận, mặt tái dại đi vì nhục nhã, và tôi chờ xem điều gì sẽ diễn ra. Hắn đã phúc đáp không ngờ: bất chợt ngẩng đầu lên, nhổ bọt, cho tôi một cái tát trời giáng rồi bỏ chạy. Không bao giờ chúng tôi còn nói chuyện với nhau nữa.

9.

Nhà trường… Những bóng người mặc đồng phục của những năm tháng cầm tù ngất ngư theo hàng dọc ma quỷ. Thủ dâm là chứng bệnh phổ biến của con trai; ban đêm cả lớp chịu khổ sở trong phòng ngủ chung, ngay trước mắt nhau; buổi chiều trong các giờ học và ôn bài, chúng trốn vào nhà vệ sinh, rồi quay lại phòng học với đôi mắt thâm quầng. Đa số cũng chẳng cần giấu giếm căn bệnh khó chịu của trẻ con này; hai trăm đứa con trai, đa phần khỏe mạnh, đang ở tuổi dậy thì đầy khát vọng bị dồn nén ở đây, trong nỗi hồi hộp của những năm tháng nguy hiểm nhất, khi trí tưởng tượng hầu như không quan tâm đến điều gì ngoài sự bí hiểm của thân thể.

Trong số các học sinh ngoại trú lớp trên, đám nội trú có cảm tình đặc biệt đối với “các chàng trai Pest”, những công tử trẻ ăn mặc hợp thời trang, đã được coi như những gã đàn ông thực sự, đội mũ cứng, đi tiệm cà phê, vào rạp chiếu bóng và nói dối huyên thuyên về những chiến tích ái tình. Nghe chuyện của họ với tâm hồn khao khát, chúng tôi vừa là những tù nhân vừa là những đứa trẻ, chúng tôi sống khổ sở trong sự khủng hoảng của tuổi niên thiếu và kỷ luật nhà trường. Dần dần chính tôi cũng “thuộc bài”; chúng tôi sống trong sự giả tạo không mệt mỏi, lợi thế nhỏ nhất cũng chỉ có thể đạt được bằng lòng mộ đạo giả tạo, sự ngoan ngoãn cần thiết, sự cố kết đồng lõa thường xuyên và sự tỉnh táo… Tôi nhận ra rằng tất cả những thứ người ta đòi hỏi ở tôi “về mặt năng suất”, không vượt quá sự khéo léo của một con khỉ, trí khôn của một chú ngựa, và sự ngoan ngoãn chịu đựng của một con thú hoang có móng vuốt đã được thuần dưỡng. Tôi nhanh chóng chấp nhận những quyền lực chính thức của nhà trường, các thầy giáo và những người cai quản. Điều tôi khó chấp nhận hơn - và tôi cũng không có ý định chấp nhận, cả về sau này nữa cũng không bao giờ -, là sự đồng thuận tự giác và sẵn sàng của đa số các bạn đồng tuế, sự chấp nhận hăng hái điều không thể chấp nhận nổi, sự tán dương cái hạ đẳng và rẻ tiền, sự tán đồng giả dối đến khoe mẽ, trắng trợn các hình phạt, điều làm tổn thương lòng tự trọng của tôi còn hơn ý đồ của các thầy, hơn cả chính các hình phạt thực tế. “Đó là việc của họ”, - tôi nghĩ khi bị các tu sĩ phạt; và tôi nhún vai… Nhưng cái bầy đàn bị trừng phạt vui thú vì ngọn roi, đúng, chúng chờ đợi sự sám hối mà sau khi chịu đựng nó xong chúng có thể thoải mái và tự do trao mình cho những lầm lỗi nhỏ mọn. Tôi khổ sở vì các bạn học nhiều hơn vì sự hà khắc và kỷ luật của nhà trường. Tôi kinh ngạc, có khi thót tim dõi theo những trò giải trí, các trò chơi, sách vở chúng thường đọc, tội lỗi và ưu điểm của chúng; tất cả đều vớ vẩn, hạng hai, kể cả “tội lỗi” và “sự trừng phạt” đều có vẻ nhỏ bé, xuềnh xoàng đến thảm hại… Một “nhu cầu” xưa cũ nào đó nổi loạn trong tôi. Tôi khao khát những “tội lỗi” khác, và tôi sẵn sàng chịu đựng, nếu bắt buộc, cả những “sự trừng phạt” khác - nhưng sự tẻ nhạt đến hèn hạ của việc thực hiện chúng làm tôi sửng sốt… Sự độc địa của nhu cầu vui thú và quan niệm của chúng, sự thỏa hiệp ngấm ngầm, ý thức tội lỗi đáng hổ thẹn của chúng, sự dung tục của chúng làm tôi thấy nhục nhã. Có lẽ tôi không suy nghĩ bằng ngôn từ, nhưng mỗi ngày sống giữa chúng càng đẩy tôi ra xa mọi kiểu tập thể giả tạo; “Nếu đây là cái giá phải trả để thuộc về một nơi nào đó - tôi nghĩ -, của sự bình yên, kín đáo, được chu cấp, thì tốt hơn là không… Tốt hơn là đứng một mình, đứng riêng rẽ một cách nực cười và nguy hiểm, nhìn từ xa cái cung cách chúng chơi, chúng thỏa mãn và thích ứng”. Sự nghi ngại hốt hoảng này đã sớm chế ngự tôi. Những trải nghiệm sau này cũng chẳng làm thuyên giảm được sự hốt hoảng ngạc nhiên ban đầu ấy.

Tôi thường về nhà vào những ngày lễ lớn, diện lễ phục đi trên những đường phố dạo chơi của thành phố nhỏ; có lẽ bộ lễ phục này, trang phục “người lớn” này là nguyên nhân khiến tôi đánh mất “trinh tiết” lúc gần như còn là trẻ con, trong những điều kiện bẽ bàng và đê tiện. Ngày lễ Giáng sinh gia đình, dưới bàn tay đạo diễn của mẹ tôi, thật sự trở nên thiêng liêng, huyền bí. Những ngày chuẩn bị cho lễ mọi thứ đều “bí hiểm”, khi chúng tôi đã thành những gã trai lớn, ranh ma, mẹ vẫn còn coi trò chơi ngày lễ Giáng sinh là một sự huyền bí sùng mộ và kỹ lưỡng, mẹ đã đốt nóng những ngày này bằng sự hồi hộp chờ đợi; đối với mẹ sự hồi hộp này chỉ được hóa giải vào khoảnh khắc thắp nến, nhiều khi mẹ khóc, đến bữa ăn tối mẹ đã mệt đến nỗi ngủ ngồi bên bàn… Sự quyến rũ lạ kỳ của những ngày này mỗi lần đều làm tôi xúc động: lúc thế này có vẻ như mẹ muốn dùng những dụng cụ nhỏ bé, thô sơ để hàn gắn, vá víu lại cái huyền thoại đã vĩnh viễn lùi xa, đó là “hòa bình trên thế gian”, và câu chuyện về những người hảo tâm… Lúc đó mười bốn tuổi, tôi “biết mọi chuyện” về người lớn, thế nhưng tôi vẫn còn thầm chờ đợi Chúa Jesus. Mùa đông năm ấy tôi về nghỉ lễ; đánh bộ đồng phục sĩ quan, tôi ngạo mạn diễu dọc theo phố dạo, rét từ trong ra ngoài vì tôi đã hứa với con trai ông điền chủ vùng Zemplén là trong kỳ nghỉ lễ Giáng sinh tôi sẽ “làm chuyện đó”. Trong lớp tôi nhiều đứa lớn trước tuổi khoe khoang đã “làm chuyện đó”; thằng bé người Zemplén cũng vừa qua tuổi mười bốn, một chiều Chủ nhật nó đã ra ngôi “nhà ấy” trên phố Vármegyeház và trải qua việc đó; rồi hàng tháng liền nó kể về chiến tích đáng buồn ấy, cho đến khi tôi thề không chịu thua kém nó. Tôi khó thoát khỏi ảnh hưởng của “hành động” ấy, nhiều năm trôi đi tôi mới quên được phần nào nỗi sợ hãi và hoảng hốt của mình; đến khi đã tốt nghiệp trung học, đã đi lại tự do trong thành phố lớn tôi vẫn không dám liều mình, không thể dập tắt cơn khát trong những vũng lầy tình ái rẻ tiền và nhơ nhớp mà bạn bè cùng lứa với tôi lui tới thật hào hứng và vui vẻ. Tôi đã “hứa danh dự”, đã “hành động” vì sĩ diện, chỉ còn lại hồi ức muốn ngất xỉu, và “ý thức tội lỗi” khó chịu, buồn nôn này đeo đẳng tôi trong nhiều năm.

Một ngày trước lễ Giáng sinh tôi đến phố Virág, tuyết đang rơi và đã gần bốn giờ chiều, trời sắp tối. Tôi lên một phòng nào đó có mùi sáp mỡ, dầu hỏa và mùi xà phòng, được sưởi rất nóng; tôi không còn nhớ gì khác về vụ này, cũng chẳng biết mình ở chỗ người đàn bà ấy vài phút hay mấy giờ?… Hình như tôi đã nhắm mắt bước vào căn phòng ấy, trong trạng thái vô tri giác và run rẩy, như người bị đưa vào phòng mổ. Rồi hồi ức này lập tức trở nên tối và không màu, tôi không thể nhớ rõ những đường nét lờ mờ của nó. Một lúc sau tôi thấy mình lại đi ngoài con phố trước ngày lễ Giáng sinh: sạch sẽ và có tuyết phủ; cảm thấy mình thiểu não đến ghê người, tôi về nhà, cả gia đình đang ở trong phòng khách, đèn đã bật sáng và cả nhà đang trang trí cây Noel. Tôi cảm thấy mình nhơ nhớp, và một lần nữa ghét cay ghét đắng “sự từng trải” của chúng nó. Tôi thấy như mình bị lừa. Chẳng lẽ đấy là “bí mật” của chúng nó? Thật hèn hạ, rẻ mạt, thật đáng thương! Vào tuổi mười bốn tôi đã đánh mất “trinh tiết” của mình, để sau đó, nhiều năm trời tôi sống trong sự tự kìm hãm, ngạo mạn và bất mãn.

10.

Giáng sinh này chúng tôi đã ở trong “ngôi nhà riêng”. Cha tôi đã thành đạt. Ngôi nhà mới lộng lẫy, sang trọng, có lẽ độc nhất vô nhị trong thành phố vào lúc ấy; nhưng tôi đã chỉ còn về đây trong những chuyến viếng thăm ngắn ngày, theo phép lịch sự. Nếu muốn cảm nhận “không khí gia đình”, tôi phải quay về ngôi nhà thuê cũ - cha tôi giữ lại các văn phòng ở đó -, tôi đứng trên tầng hai, tựa vào hàng lan can “Bethlehem” và nhìn khu sân rộng, cây hồ đào bên vườn hàng xóm; bên nhà ông chủ nhà máy thủy tinh, trên tầng ba vẫn nghe tiếng dương cầm sau những ô cửa sổ để mở.

Tôi không tả lại “ngôi nhà riêng” ở đây, vì những hình ảnh địa hình học sẽ thiếu hấp dẫn. Hơn chục căn phòng mái vòm, tất cả đều sang trọng một cách bất thường; trong khu vườn, một giếng phun nước xếp các tảng đá xung quanh tạo phong cảnh tự nhiên; hoa dây leo từ tấm lưới trên hành lang rụng xuống sân; và phía trên cổng trang trí hình gia huy khắc trên một phiến đá màu xám. Ngay cả trong những khoảng thời gian ngắn, vài ngày thôi, tôi cũng không cảm thấy thoải mái trong ngôi nhà này. Khu vườn liền kề với sân của một khu nhà “dân nghèo” và nhìn lên ngôi nhà tầng lúc nào cũng ầm ĩ; và khu nhà hàng xóm “bình dân” này còn gây cho gia đình tôi nhiều điều khó chịu. Trên gác ngôi nhà ấy là dân nhập cư tứ xứ từ vùng Galicia, những cô gái bẩn thỉu, ăn mặc hở hang đi lại suốt ngày ngoài hành lang, ầm ĩ, ngồi bắt bọ chét ngay bên cửa sổ để mở, hớ hênh lúc thay áo thay quần, và tự nhiên tiếp đám trai phất phơ đến chòng ghẹo… Cha tôi đã suy nghĩ đắn đo, ông định mua lại “cái nhà thổ” ấy để dẹp đi “sự hổ thẹn”, làm trong sạch con phố hiền hòa, yên tĩnh này, nhưng giá ngôi nhà quá cao, và chúng tôi đành phải chịu đựng nó như chịu đựng sự nguyền rủa Thổ Nhĩ Kỳ vậy. Các cô gái di cư và gia đình họ sống cuộc sống rất ồn ào, họ choàng những chiếc khăn màu sặc sỡ trên vai, ngồi suốt các buổi chiều trên ban công, và những lời đồn nhảm, những gì nhơ nhuốc và nghi kỵ trong thành phố đều được đem ra tán gẫu ở ngôi nhà này. Gia đình tôi nhiều lần khó chịu với hàng xóm, cảm thấy nhục nhã vì đám dân ngoại ô “nhảy dù” vào đây, vấy bẩn một cách độc ác và văng mạng vào cuộc sống tinh tế, nề nếp của chúng tôi. Tôi không biết một ai trong số các cô gái “nhập cư” vui vẻ, dễ dãi ấy, nhưng trong các chuyến về thăm nhà, với sự tò mò không thể cưỡng nổi, tôi thường liếc qua những người hàng xóm nhơ nhuốc, dung tục ấy và chỉ cảm giác hổ thẹn “quân tử” giả tạo nào đó đã kìm hãm tôi không lợi dụng sự khêu gợi thân thiện của các cô gái… Tôi nghĩ mình phải giữ cho gia đình, mình không thể hạ cố xuống đám bình dân; giá như họ đừng sống nhởn nhơ, tung tăng, vô tư lự và vùng vẫy có vẻ hạnh phúc trong “tội lỗi” như thế!… Tôi ngồi trong tiền sảnh lợp kính, có trồng các loại cây leo, vừa đọc sách vừa thèm khát liếc lên phía náo nhiệt bởi âm thanh của đám dân Di gan, lên phía những cô gái ngon mắt, ăn mặc hớ hênh đang đùa giỡn trong sự mãn nguyện và vô tư. Không, không thể nói đến việc tiếp cận họ, tôi không thể vứt bỏ uy tín của gia đình làm miếng mồi cho các cô gái vui vẻ kia. Từ cầu thang lên đến tầng áp mái ở nhà chúng tôi đều “khác”, cha tôi đã được cử làm chủ tịch Hội Luật sư, khách đến nhà tôi là những yếu nhân của thành phố, ngoài sân có giếng phun nước róc rách… Tôi nhìn xuống, tiếp tục đọc và ngao ngán.

Cảm giác về sự gắn bó thị dân này cả về sau cũng đã kìm giữ tôi tránh xa những trò giải trí, theo mọi dấu hiệu là không xứng đáng và trong sạch, nhưng ngọt ngào đáng ngờ và lôi cuốn; thỉnh thoảng tôi nghĩ có lẽ tất cả, “sự sung sướng”, trạng thái vô tư thoải mái, đều có giá của nó, và trong đa số trường hợp, cái giá chúng ta phải trả cho những đam mê là “uy tín” của chúng ta. Với con người ta, thoát ra khỏi những ràng buộc của giai tầng mình đã là một việc phức tạp, rồi lại phải dám chấp nhận mọi cơ hội mà hạnh phúc mời gọi nữa. Việc quan sát ngôi nhà bên cạnh, cái “vũng bùn” ấm nóng mà trong đó đám người kia vui vầy, đã làm tôi nhận ra rằng, trong cuộc đời, những điều hấp dẫn tầm thường, dung tục không bao giờ là lý tưởng, có lẽ cũng không phải là trạng thái trong sạch, lành mạnh, hay an toàn… Tôi không thể đến với họ, vì trong phòng ăn nhà tôi người ta sưởi bằng củi thanh trong lò; và trong thành phố này có bao nhiêu lò sưởi lát gạch men sang trọng như thế nữa?… Rất lâu sau tôi mới học được rằng không phải cái lò sưởi là quan trọng. Dù phải che giấu, phải tỏ ra đạo đức, nhưng tôi vẫn cảm thấy một mối thiện cảm đối với những người hàng xóm; họ sống thật vui vẻ, hay có lẽ cũng không vui vẻ, chỉ đơn giản là họ sống, hít thở không khí đầy lồng ngực, không cần để ý tới các quan niệm và “ràng buộc”. Việc định mệnh đã đưa đẩy họ đến bên cạnh chúng tôi, xét cho cùng, cũng có lý, tôi thấy ở đám dân vô sản ồn náo này ý muốn cân bằng của cuộc sống, đòn trả đũa của số phận. Chúng tôi ăn ở quá sang trọng trong ngôi nhà có vườn, hoa kim ngân rủ trên tường, giếng phun, lò sưởi, cả chục phòng mái vòm, cổng vòm có gia huy; ở đời chẳng có gì là dễ dàng, chúng tôi đã kiêu hãnh hếch mũi lên thì bây giờ phải chịu bị búng mũi một cái; khi chúng tôi vừa dọn đến “nhà riêng”, nơi tất cả đều hoàn hảo thì đám hàng xóm inh ỏi này tới, đó là một thế giới khác, và mùi hôi hám, khó chịu bốc lên ngay dưới mũi chúng tôi. Tôi không thể nói vì sao, nhưng tôi thấy, xét cho cùng, sự an bài trái khoáy này của cuộc đời lại có lý.

Trong ngôi nhà vô sản bên hàng xóm còn có một “nhà cách mạng” cư trú, đó là người lãnh đạo của Đảng Dân chủ Xã hội ở địa phương; ông là chủ nhà in, rồi làm biên tập và người lãnh đạo dân chúng; ông ra tuần báo, và trong ấn phẩm của mình ông lật tẩy với sự nhất quán kiên định và không khoan nhượng những trò ma giáo của tầng lớp “quý tộc”… Dĩ nhiên, từ cửa sổ ngôi nhà láng giềng, “nhà cách mạng” này nhìn thấu vào dạ dày của gia đình tôi, cô hầu phòng bê bữa trưa xa xỉ của chúng tôi vào phòng ăn có lò sưởi ngay trước mắt ông, những đứa trẻ tư sản được nuôi dạy trước mắt ông; không chỉ một lần ông đã đưa cha tôi lên mặt báo. Nhiều năm sau này, khi cuộc cách mạng đỏ nổ ra ở thành phố trong vài tuần ngắn ngủi, khi những người ở bỏ đi không một lời xin phép, và những cư dân trong ngôi nhà láng giềng làm chủ thiên hạ trong vài giờ ngây ngất, thì “nhà cách mạng” láng giềng của chúng tôi đã xử sự rất lạ; khi đó ông là người có quyền lực lớn, kiểu một dân ủy tỉnh lẻ, và ông có thể bỏ tù cha tôi bất cứ lúc nào; nhưng, dù chúng tôi không yêu cầu, ông đã gửi cho chúng tôi thực phẩm, ông đã lo liệu để không một đồng chí nào đến ở trong nhà tôi. Cả gia đình “tư sản” không một ai bị động đến dù chỉ một sợi tóc. Những người hàng xóm vô sản đã nhìn lướt qua chúng tôi như nhìn vào chỗ trống.

11.

Còn hồi ức về một mùa hè vẫn lởn vởn trên cảnh sắc này; một mùa hè đích thực, trời nắng và trong veo, có lẽ tôi không trải qua mùa hè nào như thế nữa. Chúng tôi thuê một ngôi nhà vườn trên khu “Banko”, mấy tuần lễ đã trôi đi với cảm giác sảng khoái về thể xác; tôi không nhớ đến cuộc cãi cọ, hay sự hiểu lầm nào trong mấy tuần nghỉ hè này.

Tôi đã bỏ lại phía sau một năm sống trong trường nội trú, và việc xa nhà đã tạo ra cho tôi những đặc quyền dễ chịu trong gia đình. Dù không nói ra nhưng chúng tôi đã thỏa thuận rằng những quy tắc bất thành văn trong gia đình không còn ràng buộc tôi nữa; tôi đi theo con đường của riêng mình, và từ nay trở đi chúng tôi sẽ chỉ chịu đựng sự thất thường của nhau bằng lời xin lỗi lịch sự. Mùa hè năm ấy có lẽ tôi là cậu bé ở tuổi dậy thì chân tay dài ngoẵng, bọn trẻ con không cho tôi can dự vào thế giới bí mật của chúng nữa, người lớn thì chưa cho phép tôi lại gần họ; tôi vật vờ giữa đôi bờ trong trạng thái váng vất, rất nhạy cảm, tâm hồn thu nhận tiếng vang xào xạc của cuộc đời và phản xạ lại chúng qua một bộ tăng âm nào đó. Ngôi nhà nghỉ mùa hè nằm cạnh một khu rừng thông, cao hẳn trên thành phố; có chừng nửa tá nhà nghỉ nằm rải rác ven rừng, và ở phía xa, trước nguồn nước Lujza, ngôi nhà nghỉ xiêu vẹo cũng đầy khách thị dân vào tháng này. Trong các biệt thự nhỏ, dĩ nhiên là chúng tôi sống độc lập, riêng biệt và kín đáo. Một khu vườn kín đặc các loại hoa thơm dân dã trải ra trước tiền sảnh bỏ ngỏ; trên bãi cỏ những người phụ nữ nghỉ hè bên hàng xóm suốt ngày ngồi đan trên những chiếc ghế xích đu; sau bữa ăn chiều đám đàn ông ngồi uống rượu vang, lúc mặt trời lặn xe song mã đưa các đức ông chồng từ những văn phòng trong thành phố lên đây; nghỉ bên cạnh chúng tôi là một viên tham vấn cho Hội đồng Thành phố, cả viên tổng trấn cũng thuê phòng nghỉ ở đây, đó là một tôn ông người Hung có cử chỉ đường bệ, râu quai nón, vai rộng, gợi nhớ đến các nhân vật của Jókai; ở đây còn một viên thẩm phán tòa án nghỉ cùng với vợ con và một cô em vợ khó tính đang ly dị chồng, một phụ nữ trẻ xinh đẹp, mịn màng, trắng bóc như sữa… Các bà phụ nữ đan lát thêu thùa và đọc truyện Bá tước Monte Cristo; bản dịch tiếng Hung của cuốn tiểu thuyết nổi tiếng ấy mới xuất bản, in từng cuốn mỏng thành nhiều kỳ… Cả vùng sực nức mùi nhựa thông ấm áp. Chúng tôi sống như những nhân vật trong một cuốn sách nào đó của Tủ sách tiểu thuyết phổ thông, nằm trong rổ đan len của các bà, bên cạnh vài tập Monte Cristo mỏng bìa xanh là các cuốn đóng bìa đỏ của tủ sách này. Một ông luật sư trẻ, điển trai người Pest đang tìm hiểu người phụ nữ xinh đẹp đang bỏ chồng, và các bà đang nghỉ hè ở đây đều hăng hái cổ vũ cho mối lương duyên chớm nở. Một mùa hè nóng bức khác thường. Vào buổi hoàng hôn chúng tôi vào rừng hái nấm.

Rừng đang sống những giây phút cuối cùng của nó; mấy tuần sau một trận bão lớn đã nhổ sạch tận gốc suốt một bên sườn núi, đến tận thung lũng Cối Xay. Trong mấy tuần liền sáng nào tôi cũng vào rừng và tôi tham lam đi trong rừng, như thể cảm thấy số phận của nó, và muốn gấp gáp tích góp kỷ niệm cho cả cuộc đời mình. Những bãi cỏ trống bị nắng hạn thiêu đốt chuyển màu vàng nhạt, nhưng trong rậm rạp rừng vẫn được nuôi dưỡng bằng sự ẩm ướt kỳ bí, đầy những bóng mát, mùi lá thông mục ẩm mốc mà đến nay chỉ hít một hai hơi là tôi vẫn thấy lại hương vị quyến rũ, ngột ngạt của bầu không khí thời niên thiếu. Thỉnh thoảng tôi gặp ông luật sư hay xa lánh mọi người trong rừng, người không nhận “bảo lãnh hối phiếu”, lọ potassium cyanide[220] đút trong túi, tay cầm chiếc vợt bắt bướm, ông lang thang trong rừng không mệt mỏi để săn tìm bướm cánh trắng pieris brassicae[221]. Trong sự tĩnh lặng giữa rừng, từ khoảng cách xa hàng cây số vẫn nghe tiếng rú của máy cưa chạy dưới thung lũng. Tôi đã nằm dài suốt mấy ngày trong rừng, có lúc còn đem theo sách, nhưng hầu như không đọc; tôi hít thở như nuốt không khí, hương vị, ánh sáng và âm thanh của rừng, những thứ cho đến nay đối với tôi vẫn là công thức của thiên nhiên; có lẽ nhờ những tuần lễ ấy mà sau này trong những tiệm cà phê của các thành phố xa lạ, tôi vẫn nhớ đến sự gần gũi ấn tượng ấy, dù đó là sự gần gũi thẹn thùng, nhưng tôi không bao giờ có thể phủ nhận. Thiên nhiên đối với tôi không phải là một chương trình mang tính chất trường lớp, mà có tâm hồn đẹp đẽ, tôi giữ kín ấn tượng này, cả về sau này khi đã thấy những biểu hiện của nó hơi đáng ngờ, nhàm chán và cái chính là “phản văn chương”. Đúng, đó là một “mùa hè lớn” trong rừng… Và mấy tuần liền trời không mưa.

Vào chiều ngày Péter-Pál[222], không khí yên bình trong khu nghỉ bỗng nhiên xôn xao: theo mẹ tôi và những người phụ nữ am hiểu khác thì mọi dấu hiệu đều cho thấy sự nhích lại gần của thời điểm vui mừng lớn. Có thể chắc chắn rằng vào chiều hôm đó chàng luật sư trẻ lịch lãm người Pest sẽ công khai cầu hôn thiếu phụ thất vọng trong hôn nhân, người đẹp dễ thương của thành phố chúng tôi.

Bữa ăn chiều được dọn ngoài hiên nhà tôi, hơi trang trọng hơn bình thường. Không gian tràn ngập niềm vui đầu hè. Chàng luật sư đem pháo hoa về từ Pest trong một chiếc va li, các ông mời nhóm nhạc Di gan từ thành phố lên; rượu vang chua và nước ga được ướp lạnh trong các nồi nước từ sau bữa ăn trưa. Tất cả chúng tôi đều diện hơn ngày thường một chút; không muốn làm hỏng bữa tiệc, tôi cũng mặc chiếc áo có viền gấp của trường. Tôi thích thú vì nhà nghỉ của chúng tôi trở thành địa điểm của sự kiện trang trọng này. Ngài tổng trấn cũng đến dự bữa chiều… và nếu hứng lên có lẽ ngài sẽ chơi vĩ cầm. Buổi chiều diễn ra lễ đính hôn này thật phong lưu, trang trọng, được mùa hè thanh bình làm phông nền, trở thành một buổi lễ thị dân sung mãn… Cha tôi ngồi tựa lan can hàng hiên hút xì gà, nói chuyện với ngài tổng trấn. Phía trên, bên nguồn nước, trong quán ăn của nhà nghỉ, khách uống bia ngồi nghe nhạc Di gan. Mẹ tôi dọn lên bàn tách sứ Meissen, trang trí mẫu củ hành, và những chai Karlsbadi. Một chiếc bánh nướng quấn thừng lớn đặt trên bàn, sữa trong các bình nhỏ, phúc bồn tử trên lá xanh, mật và bơ trong các hộp thủy tinh.

Chúng tôi ngồi vào bàn, đúng lúc ấy người ta gọi viên tổng trấn ra vườn. Phía dưới, một kỵ binh thuộc hàng tỉnh đứng nghiêm chào và đưa cho ngài một lá thư.

Ngài bóc lá thư rồi quay lại hiên nhà, dừng trên bậc cửa và im lặng.

Có chuyện gì thế, ngài Endre? - cha tôi hỏi và đi về phía ngài.

Thái tử đã bị sát hại[223] - ngài đáp, và bực bội xua tay.

Trong tĩnh lặng, tiếng nhạc Di gan nghe gần như vang lên ngay trong khu vườn. Quanh bàn, những người dự tiệc ngồi bất động, trên tay vẫn cầm những chiếc cốc có trang trí hình củ hành, với tư thế như dừng lại một điểm chết nào đó. Tôi dõi theo ánh mắt cha tôi: ông ngước nhìn trời với ánh mắt vô hồn.

Bầu trời màu xanh nhạt, màu xanh luễnh loãng của mùa hè. Không một vầng mây lang thang.

QUYỂN HAI

CHƯƠNG I

1.

Có hai người lính đứng trên cầu, họ đi giày cổ cao đến đầu gối, có dây buộc, rất đẹp, vận đồng phục màu xanh xám, nom ra vẻ thể thao như một loại trang phục của phường săn nào đó. Họ đứng khoanh hai tay đi găng vào nhau, lơ đãng nhìn đoàn tàu rệu rã đang đi về phía Tây. “Em xem kìa”, tôi nói với vợ. “Đây đã là những người lính châu Âu”. Tôi cũng hồi hộp theo dõi, tim đập như sắp nhảy ra khỏi lồng ngực. Tôi cảm thấy mình như một nhà thám hiểm lớn đang đi tới những miền đất hiểm nguy, như Stanley[224] hay Aurel Stein[225]. Cả hai chúng tôi còn quá trẻ. Tôi vừa qua tuổi hai mươi ba, và mới có vợ được vài tuần. Lola[226] ngồi bên cửa sổ một toa tàu mới bị loại ra, có thể trước đây nó đã từng phục vụ trên các tuyến đường đâu đó ở vùng ngoại vi Paris, và người Pháp vừa đưa các toa xe này tới Aachen[227], gần biên giới Đức-Bỉ, như quẳng đến một vùng mắc bệnh dịch hạch nào đó. Trong buồng thiếu một cửa sổ, các dây da tã tượi rủ xuống lủng lẳng, giá đỡ đồ sệ xuống rách nát, lò xo thò lên mặt ghế ngồi. “Với chúng nó thế là được”, nhân viên của hãng trong các văn phòng ở Paris có thể nghĩ thế khi điều các toa xe này tới Aachen. Quả thực với chúng tôi thế này cũng là tốt. Chúng tôi ngồi rét run bên cửa sổ vỡ, nhìn những người lính “châu Âu” - bắt đầu từ biên giới Đức những người Anh lái tàu qua vài cây số -, và hàm răng tôi va vào nhau lập cập vì bối rối.

Chúng tôi thật như những người da đen bé nhỏ ở nơi biên giới Đức-Bỉ ấy! Trong mắt chúng tôi tất cả đều “châu Âu”, mùi ôi thiu, những toa xe rách nát, gã soát vé người Bỉ bụng phệ, mặc áo khoác có chữ cái lồng bằng bạc đầy vết nhơ bẩn, thở như kéo bễ, ngọn đèn khí gas lờ mờ trên trần toa, chiếc vé tàu khác hẳn, có vẻ “châu Âu”, dù sao cũng khác những chiếc vé tàu ở nhà có thể dùng đi từ Kassa đến Poprádfelka… Rõ ràng đám lông ngựa thò ra từ ghế ngồi đối với chúng tôi cũng “châu Âu”, cả thứ sô cô la Pháp rẻ tiền màu lông chuột chúng tôi mua trên sân ga đem đi đường cũng thế, và mưa cuối hè đưa mùi chua của khói than “châu Âu” vào buồng toa, nơi bên cạnh sự phấp phỏng và lúng túng, chúng tôi cũng cảm thấy mình là “người châu Âu”. Chúng tôi đã nghiến răng xác định từ trước là sẽ không bị Paris “gây thán phục”… (Sự cao ngạo run rẩy này về sau tôi nhận thấy ở mọi người Trung Âu lưu lạc đến Paris.) Chỉ có điều chúng tôi tò mò đến mức lạnh run người. Khi đó chúng tôi đã đọc “hầu như toàn bộ văn học Pháp” - tôi đã đọc Zola, Anatole France[228] và vài tiểu thuyết của Maupassant[229], qua các bản dịch tiếng Hung hay tiếng Đức, tôi cũng đã thoáng nghe nói về Bergson[230], tôi “biết” lịch sử Pháp, nhưng chủ yếu chỉ từ cuộc cách mạng vĩ đại và từ những cuộc chiến tranh Napoléon đổ lại.

Chúng tôi còn biết tên các loại nước hoa và sáp bôi tóc Pháp, tôi cũng đã đọc vài bài thơ Baudelaire nguyên bản, và Paris là “Bakony[231] phóng đại” chính thức, nơi Ady từng buồn bã, biếng nhác và chán chường cho thân phận của giống nòi, trong khi có lẽ ông đã uống nhiều rượu ngải đắng và ôm ấp các cô gái làng chơi Pháp. Đúng, chúng tôi không phải là dân hoang dã và đã chuẩn bị bài học Tây phương. Và liệu chúng tôi có ăn mặc hoàn toàn giống như những người Pháp - sau này chúng tôi nhận ra mình còn ăn vận “lịch sự hơn”, khác biệt đến đáng ngờ so với phụ nữ và đàn ông phương Tây -, liệu ở nhà mademoiselle có ngạc nhiên về việc chúng tôi sống trong những chuẩn mực thị dân sang trọng thoải mái như thế nào, chẳng phải chúng tôi đã học tiếng Pháp từ tiểu thư Clémentine, và những người phụ nữ trong gia đình chẳng trang điểm theo “mốt Pháp mới nhất” hay sao? Không, chúng tôi thực sự am hiểu văn hóa phương Tây, và có thể bình tâm đến Paris, ở đó chúng tôi sẽ không làm hổ thẹn cho dân tộc, giai cấp và những người dạy dỗ chúng tôi.

Tại sao chúng tôi vẫn cảm thấy lạnh run trong cái toa xe nhếch nhác mà phương Tây gửi đến đón chúng tôi, chúng tôi ngồi, hồi hộp như những người nhà quê hắng giọng và lau chùi giày khi lên thủ đô thăm những người họ hàng giàu có và quyền thế? “Văn hóa phương Tây” đối với chúng tôi thùng thình như một gã da đen mặc áo đuôi tôm. Thần kinh chúng tôi nổi loạn với ý thức tội lỗi. Mới đến cổng chúng tôi đã thấy phương Tây là một cái gì đó khác so với những tác phẩm của Anatole France, trong những bản dịch tiếng Hung có thể nói là tồi, những ấn tượng Paris của Ady, những tạp chí thời trang Pháp và các loại sáp vuốt ria mép, những bài học lịch sử trong nhà trường và những từ Pháp phát âm không chuẩn, nhưng có thể đưa vào lời nói hằng ngày một cách hiệu quả ở nhà. Chúng tôi bắt đầu cảm thấy - đúng hơn đây mới là ấn tượng qua bầu không khí ở biên giới Bỉ-Đức -, rằng là thị dân, theo cách hiểu phương Tây, khác với là thị dân ở trong nước; không chỉ ở chỗ nhà có bốn phòng và sưởi hơi, có người hầu hạ, có đầy đủ các tác phẩm của Goethe trên giá sách và các cuộc đàm đạo trưởng giả, hiểu biết về các tác phẩm của Ovidius[232] và Tacitus[233], tất cả những thứ đó chỉ liên quan đến một tầng lớp thị dân khác, có thực mà chúng tôi đang đến thăm đây qua các điểm cọ xát bề mặt tiếp xúc của một nền văn hóa. Bằng sự mẫn cảm tinh tế, chúng tôi lúng túng nhận ra rằng thị dân ở Nantes hoàn toàn khác ở Kassa - và trong các thành phố tỉnh lẻ “đô thị hóa mạnh mẽ” ở trong nước, chúng tôi làm thị dân như những người bị cắn rứt lương tâm vì một lẽ gì đó, chúng tôi cố gắng như những học trò giỏi trong lớp, thực tế là chúng tôi làm các nhiệm vụ tự nguyện của tầng lớp thị dân, chúng tôi tự khai hóa không mệt mỏi. Ở Nantes có lẽ người ta chỉ sống trong khuôn khổ của một lối sống, không có khát vọng về giai tầng nào đặc biệt.

Đến biên giới, đầu máy đang đẩy đoàn tàu chuyển sang chạy lui, trời đã tối, ống khói của cỗ máy hơi phụt ra khói lẫn tàn lửa nom như pháo hoa. Tôi lo ngại nhìn quanh. Tôi sợ và căng thẳng, như thời đi học, khi làm bài tập tự giác của một môn học khó nào đó tôi muốn trả lời xuất sắc để trêu tức đám bạn bè cùng lớp… Tôi đã quyết trả lời xuất sắc về châu Âu.

Lola khôn ngoan ngồi bên cửa sổ, chăm chú nhìn vào châu Âu và im lặng. Trong những giây phút quan trọng quyết định của cuộc đời, cả sau này cũng vậy: tôi nói và nàng im lặng. Nàng là người cùng thành phố nơi tôi sinh ra. Chúng tôi biết nhau từ khi còn nhỏ, có thể nói rằng lúc bé chúng tôi chỉ liên hệ với nhau bằng ngôn ngữ tín hiệu, từ khi mới sinh ra cả hai chúng tôi đều hít thở bầu không khí tỉnh lẻ chật hẹp của cùng một thành phố, một giai tầng; hiển nhiên không phải chúng tôi quyết định điều gì xảy ra với mình. Nàng thông minh nhìn qua cửa sổ và nghi ngại, vì trong hệ thần kinh của mình nàng đã mang đến châu Âu cảm giác lo ngại, và biết rằng “ở đất khách quê người phải rất cẩn thận”. Tôi chỉ nhìn ngắm, loay hoay và nói huyên thuyên. Nàng chỉ im lặng, thỉnh thoảng mới cất tiếng: “Ở Berlin lẽ ra phải mua nhiều nước súc miệng hơn. Ở đó chắc chắn bây giờ rẻ hơn”. Ở biên giới nàng nghĩ đến chuyện ở Berlin đồ mỹ phẩm hay cái kẹp tất dài rẻ hơn ở Paris. Tôi thầm kính nể nàng khi nàng nói những điều như thế.

Những người “lính châu Âu” đi ngang qua cửa sổ, thong thả như các tôn ông ở trong nước đi săn về vào lúc chiều tối. Theo thói quen của người Anh, họ đã ném đồ đạc lên toa xe hàng và không đưa giấy biên nhận. Tôi hỏi họ khi đến Paris chúng tôi sẽ nhận va li thế nào. “Rồi ông chỉ xem cái nào là của ông” - một người nói, và nhìn tôi vẻ ngạc nhiên. “Họ sẽ tin tôi sao?” - tôi hỏi. Anh ta bỏ điếu thuốc lá ra khỏi miệng: “Gì thế hả?” - người lính châu Âu hỏi, thật sự kinh ngạc, bằng thứ tiếng Đức khá tồi. “Chẳng lẽ ông lại nói dối ư?”… Anh ta nói với bạn điều gì đó bằng tiếng Anh, lắc đầu rồi đi tiếp, thỉnh thoảng còn ngoái đầu lại vẻ ngờ vực.

2.

Đoàn tàu đã chuyển bánh, Lola vẫn còn ngồi im. Có lẽ nàng cũng tò mò, nhưng nàng thận trọng nhìn phong cảnh bên ngoài, nàng sợ mọi thứ xa lạ và sự thay đổi. Ở nước Đức nàng không sợ, có lẽ nàng còn tiếc rằng giờ đây chúng tôi đã bỏ lại phía sau nửa thế giới quen thuộc, nơi chúng tôi đi lại như người ở nhà mình, những thành phố Đức, tiếng Đức và những thói quen trong đời sống, nước Đức vĩ đại, nhưng vẫn thân thuộc và tin cậy, nơi người ta phết bơ thực vật lên bánh mì, và đàn bà đội những chiếc mũ da cừu nom rất khôi hài, nhưng cũng là nơi chúng tôi cùng xem vở Trò chơi mơ của Strinberg[234] và vở Graf von Charolais[235] tại nhà hát Reinhard, và sau đó chúng tôi cảm thấy không ở đâu trên thế giới người ta diễn hay hơn thế. Chúng tôi hơi thích thú cười người Đức, phong cách khác thường của họ - cũng mất khá nhiều thời gian cho đến khi ta học được rằng mọi dân tộc đều “đặc biệt” -, nhà cửa và quần áo sang trọng của họ, như ta thường thích thú cười kẻ ngớ ngẩn trong gia đình vậy. Chúng tôi quan sát những người Đức với cách nhìn hài hước, nhưng không phải là không quý mến. Sự cả tin của họ bao giờ cũng làm tôi bị chinh phục. Dân tộc vĩ đại này tôn trọng tất cả những gì xa lạ, hơi e ngại người lạ, họ ái ngại và khó xử trước chúng tôi - đúng, dù điều đó có vẻ khó tin, nhưng chúng tôi, những người Hung phiêu bạt, lại có thể cảm thấy mình là “những người nước ngoài sang trọng” ở nước Đức. Họ nhìn chúng tôi với con mắt trọng thị. Dĩ nhiên chúng tôi đều là các “von”, tước hiệu ngắn trong hộ chiếu chúng tôi dưới mắt người Đức tương đương như một nam tước nào đó, và những chủ khách sạn ở Leipzig hay Frankfurt chẳng hề biết về sự phổ biến của chữ “von” ở Hung đến mức nào.

Nhưng những tâm hồn mà chúng tôi bắt gặp ở nước Đức cũng rất gần gũi; dù khác lạ nhưng vẫn giống với ở bên nhà. Miền biên tâm hồn của một nền văn hóa lan tỏa qua thời gian và qua những biên giới quốc gia. Ở Kassa và cả vùng Felvidék, một cách vô ý thức, hay cũng có thể là không hoàn toàn vô ý thức, chúng tôi đã sống theo lối sống Đức. Từ nhỏ tôi đã nói tiếng Đức trôi chảy và, theo tôi nghĩ là chuẩn ở mức độ chấp nhận được. Khi tôi sinh ra, thủ đô Budapest vừa trở thành một thành phố Hungary thực sự và tính cách Hungary của nó còn rạng rỡ như một đóa hoa tuy líp, như sơn mới quét trên tường nhà. Ở Dresden hay ở Weimar, không khi nào tôi cảm thấy nỗi sợ hãi vì xa lạ mà sau này tôi bất chợt cảm thấy trong một thành phố ở Pháp hay ở Anh nào đó: tôi không biết mình đang ở đâu, điều gì đang diễn ra phía sau những ngôi nhà, họ ăn gì, suy nghĩ những gì, nói với nhau về chuyện gì, và liệu họ có bám vào các dây chằng để ngủ như lũ dơi thường ngủ? Khi đến Berlin ở tuổi hai mốt, tối đầu tiên trong cái thành phố khổng lồ ấy, trước khi đi ngủ sau một ngày mỏi mệt vì bao nhiêu ấn tượng, trong thư viết về cho cha, tôi đã kể: “Ở đây cái gì cũng lớn, chỉ có điều nom chúng quê kiểng đến lạ lùng”. Câu này nghe có vẻ như sự xấc xược trẻ con, nhưng tôi biết chắc rằng tôi không viết nó vì hợm hĩnh, mà viết trong nỗi kinh ngạc thật sự. Tôi đã đến một thành phố tỉnh lẻ khổng lồ, chằng chịt vào lúc hai mươi mốt tuổi, và trong thành phố này bốn triệu con người đang sống một cuộc sống mang chất tỉnh lẻ, trong thành phố này khi đó người ta đã bắt đầu xây dựng những tòa nhà chọc trời, và ở đây có đời sống sân khấu hoàn hảo nhất, cũng ở đây tôi đã nghe những bản nhạc khiến tôi rung động, thành phố đầy những kỳ tích kiến trúc của những đô thị lớn, trong các nhà máy và phòng thí nghiệm của nó có bao nhiêu thiên tài từ các nước đến đang làm thí nghiệm, người Đức thông minh đã đưa vào hệ thống và hoàn chỉnh tất cả những gì mà ở một nơi nào đó trên thế giới những trí tuệ bất an và sôi sục đã cảm thấy - thành phố này đúng như một thành phố thế giới, tất cả đã cùng lúc sẵn có để nó trở thành như thế: khối lượng, phụ tùng và nguyên lý, và tôi - lúc đó hai mươi mốt tuổi -, choáng ngợp vì những ấn tượng, vậy mà buổi tối đầu tiên ở Berlin tôi vẫn cảm thấy như mình đã rơi vào một trung tâm tỉnh lẻ nào đó có tầm cỡ không bao giờ có thể tưởng tượng nổi. Không chỉ tôi có cảm giác như vậy. Berlin khi đó, sau khi thất trận ba, bốn năm, đầy những người xa lạ, và vào buổi chiều khi đi dạo trên Unter den Linden hay Kurfürstendamm, chúng tôi chào nhau như thể đang lang thang ở bên nhà, trên phố dạo tỉnh lẻ, giữa những tháp cao bằng gỗ của đất nước mình.

Nước Đức đối với chúng tôi không xa lạ… Nó quen thuộc từ giây phút tôi đến Leipzig - bốn năm trước khi tôi và Lola ngồi vào buồng toa cũ nát trên một đoàn tàu Pháp ở Aachen -, để lẽ ra tôi phải học nghề viết báo ở đại học. Institut für Zeitungskunde[236] hoạt động dưới sự bảo trợ của khoa Triết, nơi gia đình tôi ghi tên đăng ký cho tôi học… Ngay từ giây phút đầu tiên đặt chân lên đất Đức, tôi đã tràn ngập cảm giác bình yên, rằng ở đây không thể xảy ra điều rủi ro lớn đối với tôi; dân chúng ở đây cũng như ở nơi khác, họ khác ta trong nỗi đam mê, trong những định kiến, thị hiếu và tính cách, nhưng ngoài tất cả những điều đó ra có một sự đồng nhất nào đó giữa quê nhà tôi vừa bỏ lại và nước Đức rộng lớn, bí ẩn - chắc hẳn không phải là sự đồng nhất kiểu các khẩu hiệu thời thượng ngày nay hay được nhắc tới một cách cố ý là “máu mủ”, “chủng tộc”, mà là sự gần gũi bí ẩn hơn và đơn giản hơn nào đó. Sau này, khi đã sống trong các môi trường khác, và sự giáo dục, phát triển, trải nghiệm đã làm tôi khác trước, khi chính trị và thế giới quan đã xua đuổi tôi đến bờ bên kia, tôi đã trăn trở rất nhiều về sự gần gũi không thể phủ nhận này, tôi đã giải thích bằng xuất xứ, bằng nguồn gốc, nhưng thành thực mà nói tôi không tìm ra nguyên cớ nào khác với giả thiết rằng một học sinh người Đức ở Württemberg cũng cảm nhận từ nội tâm một câu của Goethe như tôi hay các bạn cùng lớp tôi ở Kassa hay ở Pest. Trong sự quen thuộc và thoải mái mà những người Hung sống ở Đức cảm thấy sau chiến tranh, có một điều gì đó kiêu căng và không hẳn là cảm giác an toàn và trịch thượng: chúng tôi nói năng ầm ĩ như một người vùng Cận Đông ở Paris, chúng tôi coi mình gần gũi, nhưng dù sao vẫn có học hơn dân sở tại, dù thế nào chúng tôi vẫn coi họ ngây thơ hơn, và chúng tôi tin rằng với đầu óc nhanh nhẹn hơn, với các phương pháp ít công thức sáo mòn hơn, với sự nhạy bén linh hoạt của mình chúng tôi dễ dàng thích ứng hơn. Những người Đức tin mọi chuyện mà một người bồi bàn tiệm cà phê ở Pest, hay ngay cả đến một viên phó chánh án khu vực cũng chẳng tin nổi! Bằng cách nào đó chúng tôi xem nhẹ cuộc sống, chúng tôi không kỹ lưỡng và chu đáo, cũng chẳng sâu nặng là bao… Trong những năm ấy, một người ở bên nhà chỉ vật vờ, sang Berlin đến ngày thứ ba đã “thành đạt”. Chúng tôi, những người hiểu biết người Đức và hiểu biết lẫn nhau, những đồng bào của chúng ta dạt ra nước ngoài sau chiến tranh, văn hóa và tri thức đều hạn chế, nhưng trong tình thế bắt buộc đã trở nên linh hoạt và quả quyết, chúng tôi biết cả giá trị thực của những “thành đạt” này. Chúng tôi biết đối với một thanh niên Hung có tài ăn nói không có gì dễ hơn việc “xuất hiện” thành công trước những người Đức, hay theo cách nói của dân Pest thì đó là những Argonaute[237] đi tìm lông cừu vàng của những con cừu Đức: “thu phục” những người Đức. Chúng tôi, thế hệ sau chiến tranh, có quyết tâm cao, trong thần kinh chúng tôi có nỗi sợ hãi bị hủy diệt, không một chút nghi ngờ, chúng tôi đã liều lĩnh và thèm khát lao vào nước Đức khi đó còn chưa hoàn hồn và cả tin… Chúng tôi đi trong thành phố Berlin u mê, như những kẻ rồi sẽ dạy cho đám dân Đức tử tế, vụng về và chậm hiểu một bài học.

Những người Thụy Điển cũng đi lại như thế, cả dân vùng Cận Đông phiêu bạt đến đây cũng thế. Những kẻ đồng lõa ngồi trong các văn phòng, nhà máy, ban biên tập, nhà hát, xưởng vẽ Đức, tán gẫu ầm ĩ bằng tiếng nước ngoài và cười với nhau sau lưng dân Đức. Tôi cùng Lola ngồi trong toa xe - khi đó chúng tôi còn chưa biết đó là bi kịch vĩnh viễn không bù đắp nổi! - mãi mãi đem chúng tôi đi khỏi nước Đức, đất nước xa lạ, lạnh lùng, trong vũ điệu Vitus[238] của sự mất giá đồng tiền thỉnh thoảng lại lên cơn co giật điên loạn, bất hạnh và dửng dưng nhưng vẫn gần gũi. Con tàu bắt đầu lạch xạch lăn bánh trong bóng tối, phì phò kéo chúng tôi ra khỏi nước Đức quen thuộc, vượt qua cái lằn ranh mỏng manh mà thanh chắn đường và biển báo đường biên không hiển thị, vượt qua đường biên có tên gọi là “Trung Âu”, mà chúng tôi đã sinh ra và lớn lên trong vòng tròn nhân sinh, chủng tộc và văn hóa của nó, vùng đất gắn bó hữu cơ và liên hoàn với phần châu Âu kia, nhưng vẫn khác một cách bí ẩn, đến nỗi ngày trước dòng họ Rothschild[239] đã phân vân: liệu có nên xây dựng đường sắt trên vùng đất này?…

3.

Nhưng rồi họ vẫn xây dựng vài tuyến đường sắt, và một hôm tôi đến Leipzig trên một trong những tuyến đường này, nơi bà chủ cho thuê nhà đã quyến rũ tôi ngay trong tuần đầu tiên. Bà này cùng chồng là một ông thợ thịt trốn sang đây từ Metz[240], và giờ đây họ sống đàng hoàng ở Leipzig, vì họ đã bán cửa hàng thịt ở Metz để lấy franc Pháp, và thời bây giờ ngoại tệ đổi được nhiều tiền giấy ở nước Đức. Lúc đó tôi mười chín, ông thợ thịt suốt ngày ngồi trong quán bia và ở phòng thương mại, và buổi tối khi về nhà ông giải trí bằng các hành động chiến tranh và chửi rủa người Pháp. Khi đó tôi còn biết quá ít về con người, về ý nghĩa của ngôn từ, về sự độc ác bột phát bất chợt không thể đoán trước ẩn trong mưu đồ của con người, như một gã Botokud thuần dưỡng sư tử mới nhập khẩu về vườn thú London biết về các thành phần và những sự kìm hãm của văn minh châu Âu. Tôi sống trong sự ngạc nhiên thường xuyên, bệnh hoạn và nhạy cảm. Về đại thể tôi tin rằng con người ta cũng như vẻ bề ngoài của họ: những hành động và lời nói của họ tôi đều cho là thật. Hai vợ chồng nhà hàng thịt đều đặc biệt thích nói dối. Tôi nghĩ là họ khoái tôi, nhưng họ cũng không ưa tôi vì tôi là người lạ và khác họ cả phần hồn lẫn phần xác; và họ cầu thân với tôi một cách nhẫn nhục đến khó chịu. Trong căn phòng nhỏ cho thuê trên một hẻm phố ở Leipzig, đối với họ có lẽ tôi như một hoàng tử trong thần thoại, với những bộ com lê khác lạ, những cuốn sách in bằng thứ ngôn ngữ họ không thể hiểu nổi, những linh vật kiểu cách, với cây thánh giá bằng xương, bức tượng người da đen nho nhỏ và cây xương rồng, những thứ tôi dứt khoát đem theo bên mình, qua các biến động lịch sử, qua những cuộc cách mạng và các đường biên quốc gia, rồi việc tôi thực sự chẳng có khái niệm gì về tiền bạc… Tôi đã tìm thấy bức ảnh chụp lần đầu tiên khi đến Leipzig. Tôi gầy đến phát sợ, mắt thâm quầng, tóc rủ xuống trán, và trên bức ảnh tôi dùng cả hai tay ép sát một cuốn sách lên ngực. Tôi đã xuất hiện như thế ở Leipzig vào mùa thu năm 1919, trong cuộc đời bà vợ ông hàng thịt người Metz.

Bà ta đã quyết tâm giành mối thiện cảm của tôi với dụng ý đểu giả. Tôi ở nhà họ đến hôm thứ ba, một buổi tối bà đã lẻn vào phòng và quyến rũ tôi. Tôi nhìn bà ta ngạc nhiên, tôi chưa thấy loại người thế này bao giờ. Tôi đi lang thang suốt ngày trong thành phố hoặc ngồi bất động trong một tiệm cà phê, thận trọng nếm đồ ăn thức uống của họ, và cảm thấy cô đơn như ở một hoang đảo. Bà vợ ông thợ thịt người Metz cũng không làm khuây khỏa nỗi cô đơn của tôi. Leipzig có vẻ giống như một thùng chứa đồ lớn, một khu chợ nào đó với cột thép và bê tông, ở đó người ta bán đủ thứ, từ lông thú, hoa quả phương Nam, triết học, âm nhạc và các phương pháp tư duy khác nhau nhất. Bà vợ ông hàng thịt sinh ra ở vùng Alsace[241], một phụ nữ lai nhanh nhẹn, thấp và chắc lẳn, thừa hưởng của người mẹ Pháp đôi mắt to đen, giễu cợt và thông minh, những con mắt đàn bà Pháp không thể nào quên ấy sáng rực, lanh lợi trên khuôn mặt kiểu Đức, như thể chúng chỉ là khách trọ trên khuôn mặt. Bà ta muốn biết mọi thứ, bà lấy trộm những bức thư gia đình tôi viết bằng tiếng Hung gửi từ nhà sang, rồi nắn nót viết từng chữ cái trong hàng giờ liền với sự hiếu kỳ xúc động và không thể kìm hãm nổi, bà chải quần áo cho tôi, sắp đặt sách vở và các kỷ vật, và lúc nào cũng chỉ nói nhỏ nhẹ, thầm thì như sợ giọng nói và cách phát âm của bà có thể làm đôi tai quý phái của tôi khó chịu. Tôi đã đáp lại sự tán tỉnh nhẫn nhục bằng thái độ ban ơn kẻ cả của tuổi trẻ. Tôi lờ mờ và lơ đãng làm cho bà biết rằng tôi chỉ ở nhà họ, trên con phố nhỏ ở Leipzig này tạm thời trong một chuyến đi, còn ở bên nhà dĩ nhiên tôi sống trong những điều kiện khác, chẳng hạn trong phòng ăn có lò sưởi, và có thời gian chúng tôi đã nuôi người ở…

Từ trong lớp sương mù của quá khứ, kỷ niệm về người đàn bà này vẫn hiện lên tươi mới: có lẽ vì nàng là người đàn bà “nước ngoài” đầu tiên, người “khác giống” thật đầu tiên mà tôi biết đến tận “chân tơ kẽ tóc” với sự khác lạ bí ẩn không thể gọi tên, không vượt qua nổi, mọi cảm giác mà sự đụng chạm thân thể đã hoài công đánh thức cũng vô ích. Vẫn còn lại một cánh cổng kiên cố mà tâm hồn và thân xác lạ lẫm, dù có dùng chìa khóa giả hay nụ hôn làm thanh sắt để nạy cửa cũng không thể mở ra nổi; điều bí ẩn cuối cùng này là tiếng mẹ đẻ. Tôi không tin rằng tình yêu là thứ ngôn ngữ Esperanto toàn năng có thể hóa giải bí ẩn của các chủng tộc bằng ngôn ngữ tín hiệu. Tình yêu với ngôn ngữ lạ chỉ có thể lắp bắp, dù người ta có hoạt khẩu hăng hái và đam mê đến đâu chăng nữa. Con người ta yêu một ai đó trong giấc mơ bằng tiếng mẹ đẻ. Người đàn bà xa lạ, người khác nòi giống đầu tiên mà khi ở bên nàng tôi cảm thấy sự bất lực phức tạp ấy là bà vợ ông hàng thịt người Metz này: tôi không thể trao tất cả cho nàng, ngoài sự ôm ấp còn lại một điều gì đó không thể nói ra, điều tôi có thể chuyển dịch thành nụ hôn hay những cử chỉ, nhưng ý nghĩa gốc gác của nó vĩnh viễn là bí mật của tôi và bí mật của mọi người phụ nữ nói tiếng mẹ đẻ của tôi… Mọi thứ ở nàng toát lên một vẻ lạ lẫm và nguyên thủy; tôi sẽ không ngạc nhiên nếu sáng sáng nàng gài một chùm hoa lên mái tóc và đeo một đai cói ngang lưng, khi nàng khép nép nhón chân đưa cà phê loãng và món Schrippen[242] phết bơ vào phòng tôi… Nàng là người đầu tiên trong chuỗi những phụ nữ “xa lạ” mà thập kỷ sau đó đã gắn với cuộc đời tôi trong giai đoạn đau đớn và ít lãng mạn này của tuổi trẻ. Nếu hồi ức về những vòng tay ôm rộng mở của đàn bà lóe lên trong trí não tôi, tôi vẫn thoáng thấy cái siết chặt của đôi cánh tay nâu sạm, cứng rắn nhưng vẫn ngập ngừng của vợ ông hàng thịt người Metz. Như một đức ông qua đường quen được chiều chuộng, tôi cứ để nàng chăm sóc và cưng chiều. Trong thời gian ngắn ngủi chúng tôi quen nhau, nàng cũng không đòi hỏi điều gì khác. Nhưng khi tôi đã chuyển đi, trong tháng thứ hai, hai vợ chồng nàng đã tấn công tôi từ phía sau với sự tức giận hoang dại. Nỗi giận dữ đối với kẻ ngoại lai, nòi giống khác, bất tín. Họ đòi tôi trả tiền một chiếc bàn chải quần áo, trả giá một chiếc bàn chải mà cho đến lúc ấy tôi không hề biết đến sự tồn tại.

Trong con mắt của những người cho tôi thuê nhà ở Leipzig, và nhìn chung của những cư dân đã quen nhìn những mẫu người khác của thành phố này, có lẽ tôi là một hiện tượng khó chịu. Họ đã nheo nheo con mắt nhìn trang phục của tôi, mái tóc hơi bất thường đối với thị hiếu Saxon của tôi, lối sống đáng ngờ của tôi bằng ánh mắt xét nét. Tinh thần tiểu thị dân của thành phố này đã đón nhận một cách thiếu thiện cảm tuổi trẻ mơ mộng và lập dị của tôi, điều toát ra từ hình thức bề ngoài và những hành động của tôi. Trong cái vòng tròn nhỏ hẹp mà tôi xê dịch - ở trường đại học, vài tiệm cà phê và “đám bạn bè nghệ sĩ” của một nữ diễn viên trẻ gốc Hung, nơi người ta tôn thờ cô gái xinh đẹp và nhiệt tâm này như một dạng Erdgeist[243], với giả thiết rằng trong cuộc đời nàng đóng cả vai trò của Lulu, như trong Schauspielhause[244] ở đây vậy - người ta coi tôi như một kẻ xa lạ đáng ngờ. Tôi đã mang sang Đức nhiều kiểu com lê, bộ nào cũng đều có cổ áo bằng nhung, và tôi thường mặc với sơ mi đen… Những bà mẹ Leipzig trên tay bồng con, nhìn theo tôi từ các khung cửa sổ. Trước khi tôi ra nước ngoài, cha tôi đã đưa tiền chi tiêu trong ba tháng. Số tiền khá lớn này tôi đã tiêu hết trong tuần đầu tiên, tôi cũng chẳng biết mình đã tiêu ra sao và vào việc gì - tôi nghĩ đã mua thuốc lá Anh, sách vở và cà phê đen… Tôi đã chê ỏng chê eo các món đặc sản Saxon, và trong mấy tuần đầu đúng là tôi đã sống bằng cà phê đen và món bánh ngọt khô có tên là Baumkuchen người ta bán gần trường đại học, trong tiệm Café Felsche. Ba tháng khổ sở đang chờ đợi tôi, và điều khiến tình trạng của tôi càng bi đát hơn nữa là mùa đông đã bắt đầu. Trước hết tôi bắt đầu bán các bộ com lê cổ nhung may đặc biệt, dễ có đến hai tá tất cả. Trong những năm sau tôi cũng sống như thế, tôi tha đồ đạc xê dịch từ thành phố này đến thành phố khác, từ khách sạn đến phòng trọ: trong một bộ com lê duy nhất, rồi tôi vứt bỏ khi nó đã cũ và may bộ mới.

Trong nỗi “cùng khổ” của mình tôi đã đến ăn trong các nhà tế bần của các nhà truyền giáo Tin Lành. Cho tới lúc đó tôi chưa bao giờ nhìn thấy những tu sĩ râu quai nón buồn bã cúi xuống đĩa xúp như ở đây. Leipzig, bên cạnh tính chất tiểu thị dân chật hẹp, sặc mùi rượu vang táo, mùi bia loãng, còn đầy rẫy những điều kỳ lạ. Khu chợ lớn không chỉ hội tụ hàng hóa về đây, mà thu hút cả con người. Các nhà truyền giáo Tin Lành xơi rất ngon miệng món ăn đối với tôi thật khủng khiếp và đáng ngờ là cá biển nấu trong nước xốt, và khoai tây luộc, như thể đó là một thứ đặc sản nào đó… Họ không hiểu sao tôi cứ cảnh vẻ tỉa tót các món ăn gốc Saxon ngon lành như thế. Sau chiến tranh các nhà truyền giáo Tin Lành bị xua đuổi khỏi các thuộc địa Đức, và vì thiếu kẻ vô thần, sau mỗi bữa trưa họ lại đem tôi ra để thuyết giảng - như một ý thức trách nhiệm, giống như người nghệ sĩ dù đang đi trên xe hỏa cũng vẫn tập luyện, như thể họ sợ rằng ở Leipzig khi mọi người đã theo đạo cả, thì họ sẽ quên mất phương pháp và thực hành. Sau bữa ăn trưa chúng tôi ngồi trong phòng khách của nhà tế bần Tin Lành giữa làn hơi khói của cà phê loãng và các loại “xì gà nhập khẩu” rẻ tiền, trên tấm gương rủ xuống dòng chữ thêu bài kinh trong nhà: “Wen du im Unglück willst verzagen, So denk an König Augusts Wort: lerne leiden ohne zu klagen.”[245] Các nhà truyền giáo đọc Kinh Thánh, và căn vặn tôi đúng như một con thú. Tôi nghe họ vài tuần rồi bỏ. Tốt hơn là tôi sống bằng đồ ăn của giáo phái Quaker[246] khi đó đang tràn ngập nước Đức, loại thịt bò và xúp yến mạch rẻ tiền đóng trong hộp sắt tây.

4.

Tôi đã làm gì ở Leipzig? Gia đình vẫn tưởng tôi theo học ở trường đại học, nơi người ta đào tạo tôi trở thành nhà báo với sự chuyên nghiệp của người Đức. Trong thực tế tôi đã mơ mộng và theo đuổi những mộng tưởng hão huyền. Khi đó tôi rất trẻ, và tuổi trẻ hay mơ mộng. Thế hệ tôi không mơ tưởng đến “các kỷ lục”. Điều tôi thực sự khao khát là một giấc mơ, một tố chất thần tiên nào đó mà cuộc sống của chúng tôi không có, mơ hồ và không thể kiểm soát nổi… Tôi có thể ngồi hàng nửa ngày trong tiệm Kaffe Merkur cũ kỹ sau trường đại học, trong quán cà phê nổi tiếng này của Leipzig, nơi “mọi tờ báo của thế giới” đều được gửi tới, dễ đến dăm trăm tờ, và ngày nào tôi cũng đọc kỹ lưỡng phần lớn số báo đó như thể đang chuẩn bị trả bài, tôi theo dõi tình hình thế giới trong ngày. Tôi hút thuốc lá Anh, thứ thuốc nhả ra chất khói có mùi ngòn ngọt, tê mê như thuốc phiện, gợi nhớ đến những gì kỳ thú và xa xăm. Tôi mơ mộng nhìn qua cửa sổ ra con phố Leipzig hiu quạnh và xa lạ, như một ốc đảo đầy cọ và ô liu giữa sa mạc. Tôi khiêm tốn hết mức và cũng cầu kỳ vô cùng trong thời gian đó: một điếu thuốc lá Anh cũng đủ thỏa mãn trí tưởng tượng của tôi, nhưng tôi có thể bỏ ra khỏi nhà hát nếu không thích một diễn viên hoặc một câu thoại trong vở diễn; và không hề đặt chân vào rạp chiếu bóng. Tôi có thể lang thang hàng giờ dưới mưa hay ngồi trên một chiếc ghế băng ở sân ga Leipzig, “nhà ga lớn nhất châu Âu” để đợi những người xa lạ chẳng có liên quan gì đến tôi và tôi cũng không muốn gì ở họ. Sau này không khi nào tôi dám buông thả mình như thời gian đầu tiên trong giai đoạn ở nước ngoài thời trai trẻ. Tôi không muốn ở bất kỳ ai một điều gì, không chờ đợi điều tốt lành hay tồi tệ, tôi biết ơn tất cả, một nụ cười, một giọng nói; trong những năm ấy tôi còn rất cả tin. Có thể khi đó tôi là thi sĩ.

Tôi chỉ thích đọc thơ nhất. Những nhà thơ mà các tập thơ của họ được tôi bỏ đầy trong túi đã mất hút không để lại dấu vết trên sa mạc văn chương. Ai còn nhớ đến tên tuổi Albert Ehrenstein[247]? Ông có chất giọng cổ xưa, như thể một người cổ đại lạc về từ không gian và thời gian cất tiếng. Tôi nhớ tới một tập truyện của ông, tập Tubutsch, tôi đã đem theo bên mình hàng tuần liền; cuốn truyện chẳng mang một “ý nghĩa” gì, hay “nội dung anh hùng ca” gì, nhưng từ nó tỏa ra một sức nhìn và một thứ nhạc tính bồn chồn và trong sáng, cũng như tất cả những câu văn mà văn sĩ bị lãng quên này của thành Wien đã viết ra; tôi biết ơn ông vì thứ âm nhạc ấy. Tôi bỏ hàng tuần ngồi trong Kaffee Merkur để dịch - lúc hay, lúc dở - một bài thơ nào đó của Ehrenstein. Ở nước Đức người ta gần như không biết đến Franz Kafka[248]. Những bức tranh màu nước êm đềm của Else Lasker-Schüler[249] đến nay vẫn còn in trong trí nhớ tôi như một cảnh sắc Hy Lạp lấp ló trong mơ nào đó. Vào thời gian đó người ta vừa dịch các thi phẩm của Breznia[250], nhà thơ người Czech, ra tiếng Đức, và nhà xuất bản Insel đã đưa đến cho người đọc thứ văn chương mới mẻ, cho tới khi đó bị cách ly với thế giới rộng lớn. Trong một thời gian dài tôi cứ tưởng một người Đức trẻ tuổi tên là Kurt Heynecke là một nhà thơ lớn. Có thể lúc ấy, trong một lúc nào đó, có lẽ anh ta đúng là thế. August Stramm viết những truyện viễn tưởng Đức nhảm nhí, khi đó tôi rất mê. Werfel thì đã có giọng điệu trong sáng, và đã ra mắt tiểu thuyết đầu tay. Gottfried Benn, Theodor Daubler, René Schickele, Alfred Döblin viết cho các tạp chí mới. Ngạch xuất bản sách của nước Đức bắt đầu hồi phục dần sau những sản phẩm tuyên truyền sáo rỗng thời chiến.

Trong số các nhà thơ chỉ còn lại tên tuổi một-hai người, và có lẽ chỉ có tác phẩm của Werfel và Kafka vượt qua được mốt và sự phán xét đương thời. Kafka đặc biệt có ảnh hưởng lớn đến tôi. Trong phạm vi hẹp và hoàn toàn không thể đo được bằng thước đo của công luận, nơi người ta đánh giá các giá trị bằng các chuẩn mực của văn học châu Âu, thì ngày nay nhà văn trẻ người Czech gốc Đức này đã được coi là cổ điển, ông đã chết khi mới ngoài ba mươi[251], và chỉ để lại những tác phẩm vụn vặt. Tôi đã phát hiện ra Kafka cho bản thân như một kẻ mộng du tìm ra đường đi thẳng. Trong một hiệu buôn sách, đơn giản là tôi đã rút cuốn sách mỏng nhan đề Werwandlung[252] của ông giữa hàng ngàn cuốn sách khác, tôi bắt đầu đọc và biết ngay: Đây rồi. Kafka không phải người Đức, cũng chẳng phải là người Czech. Ông là nhà văn, như những nhà văn lớn nhất, không thể nhầm lẫn, không thể hiểu sai. Việc một nhà văn trẻ tìm được hình mẫu cần thiết cho sự phát triển là một bản năng tuyệt vời. Tôi không bao giờ “bắt chước” Kafka; nhưng đến nay thì tôi đã biết rằng vài bài viết của ông, cách nhìn nhận đề tài, quan điểm của ông đã soi sáng trong tôi một số vùng mập mờ. Thật khó xác định “ảnh hưởng” văn học, khó trung thực với những người đã khởi phát quá trình nhận thức văn học trong con người nhà văn. Không chỉ cuộc sống, cả văn học cũng đầy rẫy những sự tương đồng bí ẩn. Trong đời tôi chỉ xảy ra có vài lần, khi tôi gặp gỡ với người mà sự quen thuộc của người đó - sự quen thuộc rắc rối, đớn đau, còn rớt lại từ một cuộc gặp gỡ xa xưa bị bỏ lỡ nào đó - đã khiến tôi dừng lại tự bộc bạch bản thân mình. Thỉnh thoảng chúng ta gặp gỡ những người - với phụ nữ ít khi hơn, với đàn ông thường xuyên hơn, vì tất cả mọi người phụ nữ dễ coi đều hơi “quen thuộc” như thế, và nhắc ta nhớ đến nàng Eva xa xưa đã hầu như bị lãng quên một cách bạc bẽo -, mà chúng ta khó né tránh, chúng ta là họ hàng, ta phải nói chuyện với nhau, trực tiếp và chỉ đúng hai người! Tâm hồn quen thuộc này mời gọi tâm hồn kia một cách không thể cưỡng lại được. Thế giới của Kafka, giọng điệu của ông xa lạ đối với tôi, vậy mà, chính nhà văn này là người - tôi biết - không hề có “ảnh hưởng” nào có thể chỉ ra được trong các tác phẩm của tôi, đã giải phóng trong tôi những sức mạnh; tôi bỗng nhìn theo cách khác, suy diễn theo cách khác, nhưng đồng thời, như một người nhận thức ra sức mạnh và cả nhiệm vụ của mình, tôi trở nên nhút nhát và phấp phỏng.

Người sợ hãi thường kêu toáng lên. Vì thế tôi vội bắt tay vào viết trong nỗi sợ hãi của mình. Tôi làm thơ, đủ cho cả một tập vào mùa thu năm ấy ở Leipzig - sau này một nhà in tỉnh lẻ cũng đã công bố những bài thơ này trong tập Tiếng người. “Con người”, tính nhân văn bị lăng mạ khi đó trong nền văn học mới của nước Đức là một tiết mục giống như những con chó biển trong chương trình tạp kỹ. Những tuyển tập ra đời với nhan đề như: Menschendämmerung[253]. Trong nhan đề cuốn sách mới, Leonhard Frank - một nhà văn trẻ người Đức, giữa chừng bị quên lãng và mất hút -, đã khẳng định “con người là tốt đẹp”. Một nhan đề như thế vào thời đó tự thân nó đã đủ để độc giả chấp nhận nhà thơ với thiện cảm. Các thi sĩ làm việc trong “tình người” như trong một thể loại nào đó, trong một nhóm đề tài cho tới lúc đó chưa bao giờ được phát hiện ra bởi bất cứ thời nào. Nhân tính, chưa bao giờ bị lăng nhục đê tiện như trong năm năm trước đó, bỗng trở nên một mặt hàng văn chương.

Tôi ngồi trong tiệm Kafee Merkur, cùng với một thanh niên trẻ gốc Hà Lan có cái tên dài và khoái nhĩ làm tôi bị mê hoặc, anh ta là: Adrian van den Brocken junior, chúng tôi cùng sáng lập một tạp chí văn học với tên là Endymion. Tờ báo ra được một số duy nhất, chi phí cho nó đã ngốn hết toàn bộ di sản cha Adrian để lại, chừng sáu trăm mác. Không bao giờ tôi biết tại sao chúng tôi lại lấy tên người con trai bất hạnh của thần Zeus[254] đạt cho tờ báo, người theo truyền thuyết cũng chỉ biết rằng trong cơn mơ vợ chàng hôn chàng liên miên và các bậc thánh đã trừng phạt bằng việc cho nàng sinh toàn con gái. Có lẽ vì chúng tôi thích nhạc điệu của cái tên Hy Lạp. Trong tạp chí này chúng tôi chỉ đăng thơ, đa số là các bài thơ của Adrian. Dù sao thì việc sáng lập tờ báo đối với tôi cũng còn lại một kết quả là sự đơn độc ở xứ người của tôi đã thay đổi: từ đó trở đi tôi ngồi cùng với nhiều thanh niên trẻ tuổi người ngoại quốc, có ý ngóng đợi và yêu thơ trong tiệm Kaffee Merkur. Tôi chẳng liên quan gì tới bất kỳ ai trong số họ. Tôi là một nhà thơ trẻ, cô đơn và ngơ ngác. Dạo đó nhìn vẻ bề ngoài tôi như một gã trai mắc bệnh mộng du, gầy mảnh khảnh, tóc rủ xuống trán, giống như một thi sĩ thiếu máu xanh xao trên các tranh vẽ thời cổ.

5.

Leipzig là sự pha tạp đặc biệt của tính tiểu thành thị vùng Saxon và một chút những thứ ngoại lai, hấp dẫn. Không phải ngẫu nhiên Karl May[255] đã sống ở thành phố này, chưa bao giờ ông đi khỏi đây, và ông đã viết Durch das Land der Skipetaren[256] ở đây, tại một trong những ngôi nhà xây dựng theo lối lai tạp thị hiếu tầm thường cuối thế kỷ. Ngay cả trên các đồng cỏ hoang vu ở Nam Mỹ tôi cũng không thể sống mạo hiểm hơn ở Leipzig. Trong thời gian hội chợ chính, tôi hầu như không ra khỏi Kaffee Merkur, vì cùng với Adrian chúng tôi thậm ghét những cảnh tượng chợ búa của đời sống thực tế. Để theo đuổi cách sống xứng đáng với thi nhân, dứt khoát tôi cần cả đến tiền bạc.

Đối với tiền bạc tôi có thái độ rất lạ: tôi không khi nào biết sợ. Tính nết cơ bản của tôi là hà tiện, bao giờ tôi cũng vậy, một dạng phóng đãng rụt rè. Không khi nào tôi có cảm giác sợ hãi vì trong cuộc đời có thể xảy ra chuyện rủi ro: chết đói hay cần đến một thứ gì đó mà không kiếm được. Đến nay tôi cũng không hiểu từ đâu mà mình có ưu thế tự chủ đối với đồng tiền như thế. Điều kiện sống của tôi kể từ giây phút sinh ra đến nay không có gì thay đổi đáng kể. Chưa có tháng nào tôi không có những mối lo vụn vặt về tiền bạc, nhưng chẳng bao giờ tôi mất ngủ bởi những lo lắng giày vò do thiếu tiền. Tôi luôn luôn tiêu hết mọi thứ tiền bạc có trong tay, và thường là phung phí trong một thời gian ngắn; tôi ghi lại tất cả mọi khoản chi tiêu, cả tiền boa, tôi ghi chép toàn bộ danh mục tội lỗi do sự nhẹ dạ của mình, cẩn thận như một nhân viên kế toán ghi sổ sách. Ở Leipzig, món tiền ít ỏi để duy trì cuộc sống tha hương của tôi được cha tôi chuyển khoản ba tháng một lần vào một ngân hàng lâu đời, có tiếng tăm, tên là: Knauth, Nachod und Kühne[257]. Các ngân hàng tư nhân ngày xưa của Đức, với những địa điểm chật hẹp và đơn sơ, với những nhân viên thủ cựu ngồi sau các bàn viết cũ mòn trong ánh sáng lờ mờ, bằng những nhân mối giăng khắp thế giới, họ luân chuyển lượng tiền ít nhất cũng bằng các tòa nhà ngân hàng lát đá cẩm thạch ở trong nước, hoặc có khi còn lớn hơn. Không bao lâu sau tôi tạo dựng được quan hệ bạn bè với nhà băng này. Họ cho tôi vay tiền mà không cần đến “các điều kiện theo quy định ngân hàng”; dĩ nhiên số tiền này sau đó cha tôi phải trả cho họ.

Họ cho vay tiền vì tôi còn trẻ, tôi là học sinh nước ngoài, vì với những thông tin chắc chắn họ biết số tiền đó sẽ được hoàn trả, và bằng cách nào đó họ đã cho vay do truyền thống: họ biết rằng một thanh niên tư sản đi học đại học ở ngoài nước như tôi, tiêu hết tiền tháng, vào khoảng mồng mười trong túi đã chẳng còn một xu. Người ta cho con trai các gia đình tư sản Đức đi xa vay như thế, và sự gia ơn nhỏ đó đã củng cố quan hệ giữa các ngân hàng tư nhân với nhiều thế hệ tư sản, các chàng trai lớn lên và các ông bố hoàn trả những khoản nợ trong thời kỳ đi học của con, các cậu con trai trở thành luật gia, bác sĩ, thương gia, chủ nhà máy, và chỉ vì biết ơn họ cũng sẽ tiến hành các thương vụ làm ăn với ngân hàng đã giúp đỡ họ trong những năm tháng học trò nhẹ dạ. Có một điều gì đó mang tính chất gia trưởng và gia đình trong cách đối xử mà các ngân hàng tư nhân Leipzig xử lý các việc riêng tư về Monatswechsel[258] của con cái các nhà tư sản nước ngoài. Nghe như đùa, nhưng về sau từ các thành phố tỉnh lẻ khác của Đức tôi gửi điện báo cho ngân hàng Leipzig này với lời mở đầu: “Liebe Bank”. Và bao giờ cái kho bạc đáng mến ấy cũng gửi một-hai trăm mác theo yêu cầu, thỉnh thoảng còn viết thêm vài câu trách móc.

Một nguồn tiền khác của tôi ở Leipzig là nhà xuất bản lớn Brockhaus. Thời đó chuyển tiền ra nước ngoài có thể là việc khó khăn, và một nhà buôn sách ở Kassa có quan hệ với gia đình Brockhaus từ hàng chục năm đã viết thư cho ông giám đốc hãng, rằng tôi sống ở Leipzig và yêu cầu họ giúp đỡ những khoản tiền nhỏ nếu tôi gặp khó khăn, rồi ông sẽ tính toán và hoàn trả. Các công ty tư nhân Đức coi việc các thân chủ ngoại quốc thỉnh thoảng tìm đến họ để ủy nhiệm đôi việc gia đình là chuyện tự nhiên, không có gì bất bình thường. Giai cấp khi đó còn là một gia đình lớn; ít ra là có vẻ như thế; gia đình đứng trên các dân tộc. Ông già Brockhaus vui vẻ tiếp tôi, ông chuyển tiền, mời tôi đến nhà, ông nói chuyện nhiều về Tisza[259], rồi tặng tôi vài ấn phẩm có giá trị của ông. Đó là một công ty khổng lồ, cả nhà in và nhà xuất bản; với thời gian việc làm Bách khoa toàn thư phình ra thành một việc không dự đoán trước nổi, ông già đàm phán và ký kết với cả thế giới, ông làm việc với tổ chức tầm cỡ như Baedeker[260] ở Essen. Ông già Brockhaus rất thân tình quan tâm đến tôi. Tôi phải kể cho ông tôi học gì ở trường đại học, trong các buổi giảng bài ở Institut für Zeitungkunde người ta dạy những gì, tôi xem gì tại nhà hát và đọc những sách gì, ý kiến của tôi về nền văn học mới của nước Đức. Một người thông minh và khỏe mạnh, kiểu Bismarck[261], con người từ thế hệ của vị thủ tướng sắt đá, từ “thế hệ những cây sồi” lớn của nước Đức vĩ đại, trọng danh dự và bền bỉ, một ông già cao lớn, quắc thước và có cái nhìn trong sáng. Ông giữ tôi ở lại vài giờ và trò chuyện với tôi; ông có mối thiện cảm chân thành đối với người Hung. Kiểu những người Đức như ông đã sáng lập ra - vào thời Bismarck - Đế chế Thứ nhất, ra nước Đức vĩ đại được cả thế giới kính nể. Tôi nghĩ mình không phải khẩn khoản nhiều để được ông nhận vào hãng Brockhaus làm tập sự. Nhưng tôi có đầu óc nào để đi tìm việc lúc bây giờ! Tôi tò mò muốn hiểu biết thế giới và bản thân mình. Tôi chẳng quan tâm lắm đến các “chi tiết”.

Nhưng cả thiện chí của ông già Brockhaus, cả của ngân hàng đáng yêu kia đều không thể cản trở nổi việc thỉnh thoảng tôi vẫn cháy túi một cách vô vọng, và đi lang thang trên những đường phố hoang vắng của Leipzig, như các nhân vật lạc đường, đói khát của Karl May đi trong hoang mạc. Khi đó tôi còn chưa biết rằng nghệ thuật sống của tôi hoàn toàn sai lầm, xét về lâu dài tiệm cà phê tốn kém nhiều tiền hơn bất cứ trò giải trí nào có thể đạt tới đối với tôi. Tôi tiêu hết tiền vào tiệm cà phê, ở nhà không thể sưởi, vì tiền lẽ ra để sưởi tôi cũng đổ hết vào cho ấm chỗ trong tiệm cà phê. Tôi ăn tại nhà tế bần Tin Lành hay sống bằng đồ hộp của giáo phái Quaker, vì những khoản tiêu xài trong tiệm cà phê, tôi không còn đủ tiền để ăn uống cho tử tế. Tôi đã chi các khoản boa trong tiệm cà phê - cho người coi giữ quần áo, người chạy báo, người gác buồng vệ sinh - nhiều hơn khoản tiền một gia đình người Đức chi cho việc mua thực phẩm trong một tháng. Tôi có thói quen mua hết báo và tạp chí đến tay tôi và nhét đầy túi. Tôi mua cả những tờ báo nước ngoài viết bằng ngoại ngữ mà tôi chẳng hiểu một từ nào. Tôi mua cả những tạp chí văn học mà các nhà xuất bản ra nó cũng chẳng bao giờ hy vọng có lượng độc giả khá; kiểu như tờ Endymion. Túi áo khoác của tôi thường căng phồng các ấn phẩm đáng ngờ và kém giá trị hơn mức trung bình. Tôi ngồi cắm cúi đọc những ấn phẩm này trong tiệm cà phê cho đến sáng. Có vẻ như tôi đang chuẩn bị cho một điều gì đó. Tôi quan tâm đến sự khó hiểu, sự lộn xộn của thế giới; theo cách thức mà chẳng một ai tôn trọng các quy tắc của cuộc chơi trong bất cứ việc gì. Báo chí đã dạy tôi điều đó. Nhưng tiền tôi ngày càng ít. Chỉ có thể nhờ cậy vào cái nhà băng đáng mến kia và vào bác Brockhaus dưới những hình thức lịch thiệp và chỉ trong những giới hạn nhất định. Đến một hôm, ở tiệm Kaffee Merkur, tôi quyết định tìm cho mình một “nghề nghiệp” nào đó.

6.

Hanns Reimann là tên của nhà trào lộng người Saxon đã khởi lập ra tờ tuần báo có tên là Drache[262] ở Leipzig vào mùa thu năm ấy. Drache đã ra đòn đánh vào những mặt trái địa phương, tính tỉnh lẻ và chủ yếu là quan niệm tiểu tư sản thị dân đã in dấu ấn lên Leipzig, lên cái thành phố hàng triệu dân này, nơi mọi thứ, nhà ga, chợ, lò mổ và Völkerschlachtdenkmal[263] đều “to lớn nhất”, nhưng dẫu sao vẫn mang tính tiểu thị hen suyễn và ngột ngạt của một thủ phủ “cư ngụ” Đức. Drache đã viết về chuyện những người Saxon ăn gì, cảm thấy điều gì là trào lộng, người Saxon đa cảm và thảm hại trong phương ngữ như thế nào, và điều gì ở người Saxon làm cho họ trở nên có tính cách Saxon khổ sở và riêng biệt đến thế. Có thể là tờ báo đã gây nên sự chú ý, và dân Saxon không đặc biệt vui mừng vì những phân tích mạnh mẽ đó. Chính Reimann cũng là người Saxon, anh ta biết rõ về đại gia đình này. Tờ báo không quan tâm đến những sự vụ địa phương, quan điểm của nó là phê phán nghiêm khắc và thẳng thắn. Một hôm tôi viết một bài luận ngắn: một người nước ngoài cảm thấy điều gì ở Leipzig, tôi cho bản thảo vào phong bì và gửi cho Reimann. Đây là bài viết bằng tiếng Đức đầu tiên của tôi. Tôi đã viết bằng ngôn ngữ nước ngoài với sự tự tin mù quáng; sau này tôi mới nhận ra không hiểu sự liều lĩnh vô ý thức và hỗn xược nào đã xui khiến tôi dám đặt bút ghi lại những suy nghĩ của mình bằng thứ ngôn ngữ xa lạ và nguy hiểm này, thứ ngôn ngữ mà đúng là tôi hiểu và nói được, nhưng chưa hề thử viết? Nếu được hỏi, thì đến nay tôi cũng không biết vì sao một số danh từ tiếng Đức ở danh cách số nhiều lại kết thúc bằng “n” - khi đó tôi cũng chẳng biết gì hơn về vấn đề này, nhưng tôi vẫn chia động từ và biến cách danh từ với sự chắc cú của một kẻ mộng du, tôi lẫn lộn giữa “als” và “wie”, tôi lựa chọn các từ như trong giấc mơ… tôi viết tiếng Đức tin chắc như thể chưa hề suy nghĩ bằng thứ ngôn ngữ nào khác. Có lẽ tôi đã phạm lỗi, nhưng dẫu sao bài viết, như sau này tôi biết, vẫn là văn Đức, có thể là một thứ văn Đức ngọng nghịu, nhưng chỉ ở mức độ một đứa trẻ hay một người vốn từ nghèo nàn có thể lắp bắp bằng tiếng mẹ đẻ. Reimann đã đọc bài báo, ông cảm thấy nó được viết bằng tiếng Đức, và đã cho in. Tim tôi đã đập loạn xạ, khi đọc được bài trên báo. Tôi tưởng mình biết tiếng Đức… Tôi cảm thấy mình như người đã ra khơi. Tôi lờ mờ nhận thấy những khả năng mới cho những dự định của đời mình. Tôi đã học tiếng Đức ở đâu, khi nào? Ở nhà trường thì chắc là không, và cái thứ tiếng Đức mà thỉnh thoảng tôi nói ở nhà ông bà không thể còn lưu lại trong trí nhớ tôi sinh động như thế. Tôi nói thạo tiếng Đức, nhưng viết thì tôi đã học đâu. Có thể vốn ngôn ngữ này còn lại như một di sản từ những tổ tiên nông dân Saxon của tôi, một thứ hồi ức, một di sản lờ mờ nào đó, giờ đây khi tôi sống giữa những người Saxon, bỗng nhiên rơi vào lòng tôi. Như người vừa buông khỏi một sợi dây buộc dài và bất chợt cảm thấy mình được bơi tự do, tôi bắt đầu thả sức tung tăng trong biển ngôn ngữ Đức. Có vẻ như đó là một phẩm vật vô giá; khi đó tôi còn chưa biết rằng ngoại ngữ chỉ là cây nạng hỗ trợ, nhà văn không nhất thiết sống cùng với nó. Nhà văn chỉ có thể sống và làm việc trong bầu không khí của tiếng mẹ đẻ; và tiếng mẹ đẻ của tôi là tiếng Hung. Vì vậy mà sau này, như trong một nỗi hốt hoảng, tôi đã sấp ngửa trở về quê nhà; khi đó tôi viết tiếng Đức đã tàm tạm, tôi bập bẹ tiếng Pháp, nhưng dẫu sao trong môi trường âm thanh ngoại ngữ tôi vẫn thấy cảm giác điếc lác sợ hãi, đến nỗi tôi đã vội vã trốn về với tiếng mẹ.

Trước mắt, tôi hết sức tự hào về khả năng tiếng Đức của mình. Reimann, nhà trào lộng nhỏ thó, đầu hói và béo người Saxon, đã khích lệ tôi. Ông chờ đợi ở tôi một nhà hùng biện Budapest nào đó. Người Hung nổi tiếng là những binh sĩ và nhà báo giỏi. Dân Đức cho rằng chúng ta chủ yếu được việc trong hai lĩnh vực này. Nhưng khẩu khí của tôi không phải là khẩu khí người Budapest, mà đúng ra đó là phong cách tỉnh lẻ, vùng Felvidék. Dẫu sao tôi cũng hơi ái ngại việc viết báo, tôi chỉ thích làm thơ. Tôi gặp Reimann hằng ngày ở tiệm cà phê - ông là người bất mãn và phê phán dân Saxon một cách định kiến, một tài năng châm biếm sắc sảo -, ông nghiêm khắc hỏi tôi: “Anh lại làm thơ hả?” Ông cho rằng cần rất chú ý tới các tài năng trẻ, vì chỉ cần lơi ra một chút không để mắt tới là họ lại trao mình cho tội lỗi bí mật thời trai trẻ: họ làm thơ. Ông muốn tôi viết báo và thỉnh thoảng lại đưa cho tôi dăm chục mác. Trong các bài báo đó tôi viết về căn phòng thuê ở Leipzig, về một buổi tối ngoài quán tôi ngồi cùng những người Saxon, cuộc trò chuyện của tôi với một triết gia Saxon ở trường đại học. Ông còn bảo tôi viết một bài châm biếm cho tờ Drache với nhan đề: “Những ý tưởng trong Bảo tàng Leipzig, trước tượng Beethoven của Max Klinger[264]”. (Theo các nhà phê bình Klinger ở Leipzig thì ông tạc “vẻ đẹp Hy Lạp lý tưởng” vào đá cẩm thạch, nhưng đối với tôi các bức tượng của ông có tác động giống như người nói tiếng Hy Lạp cổ đại bằng phương ngữ Saxon…) Sự khích lệ của ông khiến tôi hăng hái, tôi làm việc không hề có định kiến và dễ dàng. Hầu như trong tất cả các số báo Drache - trong đó Reimann đả kích tất cả mọi người, từ người nắm giữ tài chính, các họa sĩ đến các hãng đăng quảng cáo trên tờ báo của ông -, đều có đi một bài viết nho nhỏ nào đó của tôi; điều kiện chỉ là nó phải làm sao cho tờ Leipziger Neueste Nachrichten chẳng hạn chắc chắn không đăng… Tờ báo nhỏ đã gây nên nỗi hoảng hốt trong giới trí giả chính thức của Leipzig như một viên axit cacbonat trong nồi thức ăn của một gia đình thị dân. Trong các nhà hàng, tối tối những người Saxon đỏ gay mặt mũi, to tiếng chửi bới tờ báo, nhưng người ta vẫn đọc. Reimann là người biên tập đầu tiên đã cho tôi được nhìn thế giới theo cách mình thích, và dù tôi có nhìn nó như nó vốn như vậy thì đó cũng không phải là một tội lỗi.

Tôi đã ghi tên vào đại học, và khoa Triết đã xác nhận cho tôi học kỳ đầu tiên. Một bộ phận của khoa này là Institut für Zeitungskunde. Dĩ nhiên đứng đầu Viện cũng là một viên tham tán mật - từ thời Hoàng đế Wilhelm còn lại vô kể các tham tán mật ở các trường đại học Đức - tên là Geheimrat Blücher, từ lúc còn trẻ, vào thời của nhà sáng lập Leopold Sonnemann, ông này đã là cộng tác viên của tờ Frankfurter Zeitung. Ở trường Đại học Leipzig, một nhà ngôn ngữ học tên là Johan Kleinpaul dạy các học trò muốn “học nghề” viết báo. Có các nhóm chuyên đề, có thư viện lớn, thư mục vô giá, hàng ngàn bộ sưu tập báo chí Đức từ xa xưa đóng theo từng năm. Tôi không bao giờ hiểu nổi “chương trình làm việc” của Viện. Viên tham tán mật giảng bài vào buổi tối, ông giải thích nguồn gốc các tờ nhật báo Đức và kể lại những hồi ức tuổi trẻ của ông về thời kỳ khi tờ Kreuzzeitung[265] còn là một tờ báo sung sức đủ quật ngã các đối thủ… Những điều ông nói chắc hẳn mang ý nghĩa nhất định về lịch sử phát triển báo chí, nhưng chẳng liên quan gì và cũng không thể có liên quan gì đến nghề viết báo lúc đó.

Ở Mỹ, tôi nghe nói, những cơ quan tương tự tạo điều kiện thực tế cho những học sinh có đầu óc thực tiễn dám đảm lãnh công việc mà tài năng và khuynh hướng đã xô đẩy họ tới với nghiệp báo. Ở Viện Leipzig người ta lại trừng phạt nghiêm khắc những việc làm như vậy. Đến một hôm ông Geheimrat biết tôi viết cho tờ báo của Reimann, ông cho gọi tôi tới và cấm viết cho các báo, chừng nào tôi còn chưa có bằng cấp… Tôi kiên nhẫn đến dự các buổi sinh hoạt chuyên đề một dạo nữa, cho đến khi nhận ra ở đó ngán ngẩm khủng khiếp. Cuối kỳ học, nhà ngôn ngữ học Kleinpaul gọi tôi ra và “khuyên tôi rời khỏi” Viện. Lý do trực tiếp của cuộc chia tay thân tình này là một bài viết theo yêu cầu của ông Geheimrat, về một phóng sự điều tra của tờ Pressburger Zeitung; cả ông và Geheimrat đều đánh giá bài viết là ngốc nghếch, và có lẽ nó đúng là thế thật. Đơn giản là tôi không hiểu họ muốn gì ở tôi, và tại sao tôi còn mất thời gian vào những tập báo Kreuzzeitung cũ. Họ đã xác nhận học kỳ cho tôi và đuổi tôi như đuổi một học sinh cứng đầu cứng cổ khó dạy, và tôi đã ghi tên chuyển hẳn sang khoa Triết, nơi tôi nghe các bài giảng về “quan điểm lịch sử biện chứng”, nghe về Goetz và Freyer[266].

Dù có đánh bóng thế nào thì tôi cũng đã thất bại trong việc học viết báo ở Đại học Leipzig, và tôi hổ thẹn với cha - người muốn tôi hãy “tốt nghiệp một cái gì đó”, nếu như tôi đã chọn nghề này -, về thất bại của mình. Gia đình muốn tôi học Luật để sau này trở thành luật sư và tiếp nhận văn phòng của cha tôi. Cha tôi không muốn tôi mất hút vào công việc làm báo vớ vẩn nào đó; dĩ nhiên khi bắt gặp tên tôi trên báo ông cũng tự hào, nhưng ông yêu cầu tôi hãy tốt nghiệp đại học. Nửa năm một lần tôi đều phải gửi học bạ về Kassa, và dần dà tôi trở thành một sinh viên kỳ cựu, tập hợp đủ xác nhận của mười học kỳ ở các trường đại học trong nước, rồi ở Leipzig, Frankfurt và Berlin. Tôi không bao giờ làm bằng tiến sĩ vì thấy không cần thiết; và tôi cũng không cần bỏ ra hai trăm mác để mua luận án về một đề tài chung chung nào đó - chẳng hạn về văn học Nga -, để có thể diễn thuyết tự do trong vòng một tiếng rưỡi. Nếu một cư dân đại học có đủ các chứng nhận học kỳ thì ai cũng có thể giật bằng tiến sĩ ở khoa Triết. Với các học kỳ đã có được này, tôi chuyển hết đại học này sang đại học khác, càng ngày càng ít tin tưởng rằng “trình độ hàn lâm” của tôi một lúc nào đó có thể giúp cho sự nghiệp của mình. Thỉnh thoảng một hai ông thầy cuốn hút tôi, đôi khi một hai giảng viên giúp đỡ tôi, chỉ ra phương hướng, mở ra một vùng nguyên khai nào đó của đề tài vô hạn; những lúc như thế tôi có thể ngoan ngoãn hàng tuần liền, cho tới khi nào bài giảng còn chưa bị mắc kẹt vào “hệ thống” của người thuyết trình. Tôi nhận ra rằng những gì mình cần, thì đại thể tự tôi phải thu lượm lấy, và phần lớn phải làm một mình.

Tôi thích viết báo, nhưng tôi nghĩ không một ban biên tập nào có thể dùng được tôi. Tôi mường tượng việc viết báo như thể ta đi lại trong thế giới, ghi nhớ một điều gì đó lỏng lẻo, vô nghĩa và tràn lan ra như những tin tức hằng ngày, như thể cuộc đời… Một nhiệm vụ hấp dẫn và cuốn hút. Tôi cảm thấy toàn bộ thế giới, tất cả và cùng lúc, thường xuyên “thời sự” và “giật gân”. Bước vào một căn phòng lạ, nơi tôi chưa bao giờ đặt chân tới cũng ít nhất rùng rợn như đến gần một xác chết và họ hàng của nó, hoặc nói chuyện với sát thủ. Đối với tôi việc viết báo - từ giây phút đầu tiên ngay khi nó cuốn hút tôi -, đồng nghĩa với thời gian trong đó tôi sống, đối với tôi nó là ấn tượng gắn liền với cá nhân, không thể né tránh, và tất cả đều quan trọng, hấp dẫn như nhau, tất cả, và cùng lúc, đều đáng “được thông báo”… Tôi bị cảm giác bất an xâm chiếm, như thể tôi, chỉ một mình tôi, có trách nhiệm phải ghi nhớ mọi điều xảy ra trên thế giới, ý kiến của các bộ trưởng, nơi ẩn náu của các thủ phạm bí ẩn và cả việc trong phòng trọ bên cạnh một con người suy nghĩ điều gì khi có một mình… Và tất cả đối với tôi đều “khẩn thiết”; ban đêm thỉnh thoảng tôi chợt thức dậy, đi ra phố như một phóng viên sốt sắng, sợ mình sẽ “bỏ lỡ” một điều gì đó. Đúng, viết báo là sự thôi thúc của hệ thần kinh của tôi, một nhiệm vụ không được phép từ chối, phải biết “chất liệu thô”, các sự kiện, cái chất liệu bí ẩn gắn kết con người với con người, những mối ràng buộc các hiện tượng. Tôi thường xuyên chạy theo các “phóng sự”. Lúc nào cũng vội vàng, ở tuổi hai mươi, tôi muốn lật mở bí mật trong một phóng sự giật gân nào đó, không nhiều hơn và cũng chẳng ít hơn, chỉ đúng bằng “bí mật của cuộc đời”. Tôi nghĩ rằng trong sâu kín tôi đã mơ về một “phóng sự giật gân” nào đó mà các báo sẽ đăng tải, với đề tài không có gì đặc biệt hơn, chỉ là cuộc đời. Một thập kỷ rưỡi, tôi đã gắng viết phóng sự này qua hàng ngàn bài báo. Ngày nay tôi cũng không viết gì khác, ngày nay tôi cũng không mong muốn điều gì khác.

Nhưng khi đó tôi còn chưa biết rằng cuộc đời đối với nhà văn là một chất liệu đáng ngờ, chỉ có thể sử dụng nó có chừng mực, một chút nào đó dưới dạng tiêu bản, trong trạng thái đã được xử lý. Sau này, khi nhận ra điều đó, cùng với công việc và cuộc sống của mình tôi như bị rơi vào trung tâm một vụ nổ, thực tế là tôi bị tê liệt và điếc đặc trong một thời gian dài. Trước mắt tôi không thấy khó khăn nào ở bất cứ đâu trong tầm mắt. Thế giới, theo mọi dấu hiệu, đầy những “chất liệu” hết sức hấp dẫn; đúng là chỉ cần viết, chỉ cần đủ sức để viết, có vẻ như vậy. Tôi chưa là và đến nay cũng không phải là người theo lý thuyết tháp ngà. Tôi nghĩ cũng có thể làm thế, sống trong tháp ngà cũng có thể viết… Xét cho cùng chẳng điều gì làm hại nhà văn, cả tháp ngà và cả việc viết báo. Tôi không tin vào các nhà khổ hạnh hay than vãn, những người trốn chạy khỏi cuộc đời; tôi cũng nghi ngờ và chẳng ưa những nhà văn “tự nhiên chủ nghĩa”, các nhà văn kiểu ông trùm phường hát Di gan, biểu diễn theo “sự mách bảo của con tim” và “mô tả đời sống” tỉ mỉ đúng như thể cuộc đời cất tiếng… Nhà văn sống và sáng tạo giữa hai ý nguyện ấy, nhọc nhằn.

Tôi bắt đầu xê dịch trong nước Đức, và lúc nào cũng cảm thấy mình như một “phóng viên hiện trường” đang trên đường đi, có khi còn điều tra bí mật của một vụ việc không bao giờ có thể tháo gỡ nổi nào đó… Tôi mặc chiếc áo cổ nhung, với chiếc áo khoác rất mỏng trong các chuyến đi, ngay giữa mùa đông cũng không đội mũ nếu có thể; chỉ khư khư mang theo một cuốn Kinh Thánh, một cây xương rồng nhỏ, chiếc thập ác bằng xương và bức tượng người da đen nhỏ đi khắp mọi nơi. Chưa có phóng viên nào đi đường với đồ đạc nhẹ nhàng hơn thế; nhưng “nhiệm vụ” của tôi cũng thật nhẹ nhàng thoải mái và mang tính chất chung chung… Tôi quan tâm đến mọi thứ, và tất cả đồng thời tan biến vào nhau như một giấc mơ. Trong màn sương mù ngột ngạt của tuổi trẻ, tôi nhìn thấy những cảnh sắc mùa đông và mùa hè của cuộc sống, tất cả đều “thú vị”, rồi tôi ngẫu nhiên xuống tàu ở ga Thüringia, tôi ngủ ở chỗ ông trưởng ga, và làm thơ về việc tôi đang sống ở đây, ở Thüringia, giữa những người xa lạ, tất cả đều tuyệt vời và không thể nắm bắt nổi. Không, tôi không bị ảnh hưởng bởi quan niệm nil admirari[267] của thế hệ đi trước. Tôi có thể vui mừng trước một cánh đồng khoai tây nước Phổ[268], tất cả đều quyến rũ tôi, như một con chó nhỏ, tôi thường xuyên sống trong trạng thái “mê mẩn” như người vừa thoát khỏi mối nguy hiểm chết người trực tiếp và giờ đây không biết nên mừng trước hết vì điều gì, tất cả đều gấp gáp, đều thuộc về tôi tương tự như nhau… Chiến tranh là hiểm họa chết người mà tôi đang lẩn tránh; tôi bị sung lính vào mùa xuân năm cuối cùng của chiến tranh, khi đó đã không còn có thể hiểu tình hình chiến sự theo cách khác, chúng ta đã thua trận, và người ta đã đẩy lứa tuổi chúng tôi tới “lò mổ” Isonzo[269] không có mục đích gì một cách vô nghĩa; mười sáu người trong lớp tôi đã chết vào năm cuối cùng này! Nhưng tôi đã biết gì về chiến tranh? Tôi đã chạy trốn khỏi mối hiểm họa chết người hơn so với sự khủng khiếp của chiến tranh; tôi nhìn mọi thứ - các đồ vật, phong cảnh, con người -, như thể tôi là một nhân chứng, và lúc đó tôi nhìn thấy lần đầu tiên, có thể là lần cuối cùng, rồi sau này tôi phải kể lại những điều mắt thấy tai nghe cho hậu thế. Tôi không thể nói điều đó bằng lời. Một “văn hóa”, hay điều mà người ta thường gọi, những cây cầu, những ngọn đèn hồ quang, những họa phẩm, hệ thống tài chính và thi ca đã tan ra thành từng mảnh trước mắt tôi; nó không mất đi, không, nó chỉ thay đổi, nhưng với một tốc độ hãi hùng, như thể áp suất bầu khí quyển trên trái đất mà tới nay chúng ta đã quen và sống trong đó thay đổi. Cũng như người phi công chảy máu qua miệng, qua tai, qua mũi nếu bay lên những tầng cao đặc biệt, trong nỗi hốt hoảng tôi nhận thấy một căn bệnh xuất huyết lạ kỳ nào đó qua các hiện tượng. Tôi biết là mình sợ. Một điều gì đó cực kỳ quan trọng và quý giá đang mất dần đi xung quanh tôi. Tôi sợ như một đứa trẻ có thể sợ trước trận động đất. Khi đó tôi còn chưa đọc Splengler[270], và chưa tập hợp “các lý thuyết”. Tôi vội vàng, tôi muốn nhìn thấy một điều gì đó ở “trạng thái nguyên khai”, trước khi sự thay đổi ghê gớm, không thể xác định nổi sẽ diễn ra. Và tôi lên đường.

7.

Tôi đi trên vùng Ruhrgebiet[271], những mái nhà máy lợp kính sáng xanh thứ ánh sáng nhân tạo trong cảnh đêm buồn bã, những người lính da đen Senegal[272] cầm súng có lưỡi lê đứng gác. Tôi cảm thấy bồn chồn. Thế giới đơn giản vậy sao? “Thành công”, “thắng lợi” thực ra chỉ là vấn đề sức mạnh và quyền lực? Trên sân ga Essen những chuyến tàu chết nằm ướt trong mưa, người Pháp không thể điều khiển hệ thống bẻ ghi phức tạp của nhà ga, những chuyến tàu chở than đông cứng vì trời đông lạnh giá, đội quân da đen Senegal trang bị súng cắm lưỡi lê không trị nổi đám nhân viên Đức phá hoại ngầm, chỉ người địa phương mới hiểu nổi thiết bị bẻ ghi của ga Essen; tôi thấy được an ủi bởi vì chỉ một thiết bị bẻ ga cũng có thể mạnh hơn “quyền lực”. Đến Dortmund tôi ngủ ở chỗ bác Ernő, ông bác tha phương của tôi, hai đêm liền. Bác sống trong một căn phòng áp mái, bác chơi nhạc cho một quán cà phê đêm. Chúng tôi ngủ suốt ngày, rồi uống rượu nặng, ăn món xúc xích Westphalia[273]; Bác Ernő giải trí bằng các phép tính tích phân, và buổi tối bác chơi nhạc Bach dưới quán để đón chào tôi. Đám khách rượu ngà ngà nghe bác say sưa, sau lúc nửa đêm, những người khách Đức của cái quán đêm dù say mèm vẫn chăm chú nghe Bach, ngồi ôm những cô gái Đức mặc quần lửng làm việc trong quán bar về đêm, xúc động và sùng kính đến rơi nước mắt… Sự sùng mộ - mà mỗi người Đức ở bất kỳ địa vị và đẳng cấp nào dành cho “nghệ thuật”, cách họ chú ý đến chữ in, và cách thức họ xếp thành hàng để tôn vinh trong mọi tình huống của cuộc đời -, thật trái khoáy và đáng ghét… Nhưng sự hợm hĩnh, thói trưởng giả học làm sang, nỗi sợ hãi đẳng cấp thấp hèn, thói làm ra vẻ quan trọng và sự sùng mộ trước thiên tài, những tính cách cháy âm ỉ trong tất cả mọi người Đức, như một sự kìm hãm, sự đam mê “kỷ luật” - mãi về sau này, giữa những người Anh, tôi mới biết rằng tự chấp nhận kỷ luật đồng nghĩa với tự do tương đối nhất định! -, liệu tất cả những điều đó có tác động tới một tâm hồn non trẻ ở mức độ ít ra tương đương với sự ngờ vực mà nó đem lại? Ernő đã chơi nhạc Bach trong quán cho những viên chức Westphalia say rượu, họ đã nghe nhạc với đôi mắt nhòe lệ và sùng mộ; với cảm xúc giả dối đến nhức nhối, như cách xử sự của các cô gái làng chơi, khi sau lúc nửa đêm họ nói về mẹ trên sàn khiêu vũ; tuy nhiên tôi vẫn cảm thấy vào đêm hôm ấy tôi đã hiểu ra một điều gì đó, điều riêng tư bí ẩn nhất của người Đức mà vì thế mà họ là người Đức, ít ra cũng như bởi sự chấp nhận nhiệt thành tính ngăn nắp, tính kỷ luật, sự tòng phục… Tôi nghĩ rằng mình bắt đầu hiểu người Đức. Mặc dù vào sáng sớm sau cái đêm đầy cảm xúc và vỡ ra nhiều điều ấy, hai gã mật thám Dortmund đã đến tìm tôi tại nhà bác Ernő và đưa về nhà giam. Trong đời lần đầu tiên tôi ngồi trong nhà tù. Họ thẩm vấn tôi đến trưa rồi thả; đơn giản là họ thấy tôi đáng ngờ, vì tôi trẻ, lạ, để tóc dài, mặc áo khoác cổ nhung, và vào thời điểm đó, vài tháng sau khủng bố đỏ ở Munich và những ngày Spartacus ở Berlin[274], mọi người lạ mặt đều bị nghi là cộng sản.

Buổi trưa họ thả tôi, một nhân viên đeo kính một tròng còn xin lỗi tôi nữa; thời buổi nhiễu nhương, không thể biết điều gì chắc chắn, nhưng qua giấy tờ của tôi ông ta biết tôi là cư dân đại học và là “người tử tế”… Mấy giờ trong phòng giam của cảnh sát Dortmund lại là một bài học về người Đức. Cuộc thẩm vấn bắt đầu bằng giọng rất gay gắt, sau vài câu trả lời dứt khoát đã kết thúc bằng giọng nhẹ nhàng, lúng túng và hối lỗi… Tôi không biết nhiều về kỹ thuật quốc tế của các cuộc thẩm vấn cảnh sát, nhưng tôi nghĩ ngoài Scotland Yard[275], nơi người ta mời nghi phạm dùng trà, thì ở các nơi khác trên thế giới nếu trả lời người thẩm vấn với giọng như thế tất sẽ bị ăn đòn. Ông ta bắt đầu bằng giọng rất hung hãn, nhưng ngay sau lời nhắc nhở đầu tiên ông đã lúng túng mỉm cười, hắng giọng và bắt đầu thân thiện. Sau đó chỉ còn là trò đùa và thủ tục. Khi đó lần đầu tiên tôi nhận ra rằng sau tác phong Đức là sự bối rối và lúng túng.

“Lần đầu tiên tôi nhận ra rằng…” - lẽ ra tôi phải bắt đầu mọi dòng trong cuốn sách này như vậy. Mỗi ngày đều qua đi với “lần đầu tiên tôi nhận ra…” một điều gì đó: thế giới, những vì sao, những người bồi bàn, phụ nữ, sự đau khổ và văn chương. Tôi đang sống trong một giai đoạn của cuộc đời, khi chàng trai trẻ thường xuyên bận bịu trong công việc theo cách nào đó, anh ta cảm thấy mình có sứ mạng riêng, không ai có thể làm thay anh ta được. Đó là trạng thái phấp phỏng, là sự hoài nghi thường xuyên, biết đâu lại chẳng là một thế giới khác, so với thế giới mà anh cảm nhận? - và sự mê hoặc của ý nghĩ, rằng anh có nhiệm vụ cao cả trên mặt đất này, anh cần phải giải mã những bí mật của vũ trụ, nếu có thể thì phải thật triệt để. Tôi đã đi Essen, đi Stuttgart, những nơi tôi chẳng có việc gì đặc biệt, tôi không đi xem các bảo tàng, cũng chẳng xem những danh thắng kiến trúc. Tôi ngồi trên ghế ngoài phố hay trong tiệm cà phê, thường xuyên rình rập, hồi hộp, với vẻ quan trọng rắc rối như thế nào đó, trong sự tin tưởng chắc chắn rằng một điều gì đó sắp phải xảy ra và sự kiện đó sẽ có tầm vóc lớn trong cuộc đời tôi. Trong đa số các trường hợp chẳng có điều gì xảy ra, chỉ có tiền là cạn dần. Tôi đi đến Hamburg hay Königsberg trong những đêm dài, nơi hiển nhiên tôi không có công chuyện gì, cũng chẳng phải là “du khách”, đến nỗi thỉnh thoảng chủ nhà trọ và cảnh sát cũng nhận ra. Ở những thành phố này, qua những lần đến và đi hồi hộp ấy, tôi chỉ còn nhớ nhất gương mặt của những con người, ở Darmstadt, một tay thợ cắt tóc cho tôi bắt đầu tranh luận về chuyện chính trị, rồi anh ta đưa tôi về nhà giới thiệu với gia đình. Tôi ở nhà họ ba hôm, đến khi tôi nhận ra: cả bố mẹ và hai đứa con đều mắc bệnh thần kinh. Nhưng liệu tôi có là người “bình thường” hay không? Dù thế nào đi nữa, tôi cũng đã hành động như đứa trẻ bất ngờ được tặng thưởng một phòng chơi lớn. Phòng chơi này, mà mỗi ngóc ngách của nó đều đầy rẫy những trò chơi kỳ lạ và hấp dẫn, chính là thế giới. Trong cuộc chơi - những chuyến đi, trường đại học, việc tiếp xúc với mọi người, đối với tôi trong mọi thứ đều có một chi tiết nào đó của cuộc chơi! - đôi khi một cảm giác trách nhiệm lạ lùng, gần như đau đớn xuyên suốt trong tôi. Tôi sống trong sự phấp phỏng, như người cố tình bỏ qua một nhiệm vụ quan trọng nào đó trong đời. Có bao nhiêu việc, chỉ có điều tôi không biết bắt đầu từ đâu. Khá lâu sau người ta mới học được rằng thật ra ta chẳng có việc gì; rồi khi đó, trong đa số các trường hợp, cuối cùng ta sẽ bắt đầu ở một chỗ nào đó.

Đến Münich tôi dừng lại nghỉ đôi chút; thành phố vừa trải qua cuộc cách mạng, trên đường phố người ta còn đang dọn dẹp các chướng ngại vật. Vào những tháng đó trên đường tôi đi ở Đức, ở bất kỳ thành phố tỉnh lẻ nào, trong lúc đi dạo từ sau một góc phố, quân cách mạng bắt đầu bắn, cảnh sát chạy rầm rập và cuộc đấu súng diễn ra, khách đi đường phải tạm lánh vào một vòm cổng nào đó để tránh đạn. Cơn sốt đã qua đỉnh điểm.

Con bệnh đang hồi phục dần, nhưng thỉnh thoảng còn thấy ớn lạnh. Người ta trở về từ những cuộc chém giết, cất giấu vũ khí, nhưng vì còn cô đơn, thỉnh thoảng họ lại đem chúng ra dùng, “chính trị” chỉ là cái cớ. Ở Münich tuần nào cũng diễn ra đụng độ trên đường phố. Khi đó quân đỏ đã bị đánh tan, bị sát hại, tù đày nhiều, nhưng “quân đỏ” không phải là một bè đảng có số lượng cụ thể, được lưu trong sổ sách, quân đỏ từ lâu đã sống trong xã hội này, cũng như trong các xã hội khác, và trong những thời khắc lịch sử họ mới hiện hình, như những con vi trùng trong giọt nước pha chất anilin[276]. Và dù họ bị xua đuổi, các tổ chức bị giải tán, các thủ lĩnh của họ bị sát hại, trong số họ có người đặc biệt có tư tưởng trong sáng và cả tin như Gustav Landauer[277], nhưng họ không bao giờ hết, họ chỉ đổi màu trong cơn giận dữ trắng hoành hành trong xã hội, vi trùng biến màu thành vô hại ở môi trường nguy hiểm, nhưng ở chỗ này chỗ nọ các tổ chức lại sôi sục tái phát. Nếu nghe tiếng súng liên thanh, tôi lùi vào một lối cổng và đợi cuộc đọ súng kết thúc. Những chiếc xe tải đến chở người bị thương đi, cuối cùng có thể bước qua đường vào tiệm cà phê… Tôi không quá ngạc nhiên về việc thỉnh thoảng các chuyến dạo chơi thời trai trẻ của tôi bị phá quấy bởi những tràng súng máy. Tất cả những gì là công việc của con người đều tự nhiên. Cái tiểu vũ trụ, trạng thái ngây ngất về sự tồn tại hoàn toàn chiếm lĩnh tôi; sự say mê đón chào những điều kỳ diệu của cuộc sống đã cản trở tôi thưởng lãm và xem xét các chi tiết với sự phê phán. Ở Münich có lẽ tôi còn dửng dưng hơn ở các nơi khác, với sự vui vẻ “bom bia” thảm hại, sự niềm nở gượng gạo, sự điệu bộ rẻ tiền, cưỡng ép và nhân tạo của nó. Tôi sống trong một quán trọ thuộc khu “Khu vườn Anh”, giữa đám trưởng giả người Anh và người Hung đến Schwabing dự lễ hội trong các gian triển lãm nghệ thuật, giữa hai cuộc cách mạng người ta vẫn rộn ràng vũ điệu cancan của lễ hội hóa trang Münich. Trong một lễ gội ở Schwabing như vậy tôi đã làm quen với một tiểu thư người Münich, nói tiếng địa phương, gần sáng nàng đã tiễn tôi về căn hộ ở “Khu vườn Anh”, và ở đó vào lúc tang tảng sáng, trước khi về nhà đi ngủ, nàng đã xử sự y hệt như đang ở nhà mình, đến nỗi tôi phải há hốc mồm vì kinh ngạc: nàng chải và gấp gọn áo quần cho tôi, đánh giày cho tôi bằng miếng da nai, phủi bụi đồ gỗ trong phòng, rồi nàng cẩn thận trút bỏ áo quần, gập gọn từng chiếc, và cuối cùng buộc lại tóc và quấn những đồ vật nho nhỏ của nàng vào các mảnh giấy. Rồi bằng động tác tự nhiên nhất trên đời, với sự dễ thương của một bà chủ nhà cuối cùng đã đến lúc có thể quan tâm đến vị khách, nàng nằm vào giường tôi. Tôi hồi hộp nhìn nàng. Trước đó và sau này, chưa bao giờ tôi gặp một người đàn bà lại thực hành các công việc nội trợ một cách cần mẫn như thế trong nhà một người đàn ông mới quen, vào giờ tình tự. Tôi liên tục ngạc nhiên. Dẫu sao thế giới cũng khác so với những gì cho tới khi đó tôi được biết qua văn chương. Tất cả đều khác, và dần dà đã đến lúc, trong sự hỗn loạn của những bất ngờ, tôi phải chọn một cách nhìn nhận nào đó.

8.

Ở Weimar[278] sáng nào tôi cũng ra công viên, tôi dạo tới ngôi nhà vườn mà vào những ngày hè nóng nực Goethe thường đến đây nằm thiu thiu ngủ. Tôi vào các phòng, rồi quay về ngôi nhà của Goethe trong thành phố, tôi đứng trong căn phòng tối của người đã khuất, căn phòng mà ngày nay cũng vẫn thiếu ánh sáng, hay một trong những căn phòng xếp kín các mẫu đá tinh thể, bản thảo, phác họa, những bức tượng và tranh ảnh, tôi xem bộ sưu tập thực vật khô của thi sĩ, và gắng hiểu một điều gì đó. Tôi làm như mình là một thám tử nghệ thuật đang giấu kín hành tung để điều tra về một vụ việc hết sức bí mật và hơn nữa còn ly kỳ nào đó. Tôi không có trách nhiệm phải báo cáo với ai, vụ việc bí ẩn và ly kỳ mà tôi đi tìm mã khóa đó chính là bí ẩn của “thiên tài” - từ những đồ vật ông sử dụng, từ những bộ sưu tập, từ nhà cửa ông ở tôi cố gắng hiểu ra một điều gì đó mà tác phẩm không khi nào trả lời đầy đủ, cuộc đời và “cá tính” cũng không trả lời đầy đủ -, tác động tương hỗ của cả hai hợp thành hiện tượng hấp dẫn hơn tất cả, đó là thiên tài và ảnh hưởng của ông tới thế giới. Tôi tìm những dấu hiệu, tìm dấu vết bàn tay ông, dấu vết miệng ông trên một chiếc cốc, những thay đổi nét bút của ông trong từng giai đoạn khác nhau của cuộc đời, ông đã vẽ trong chuyến đi Ý, tôi nhìn những bức vẽ phong cảnh ngây ngô kiểu học trò, tôi có thể lượn lờ hàng tuần trong các căn phòng này. Ở Weimar, đến nay vẫn còn chưa nguội hẳn sự có mặt thể xác của hiện tượng này, một sự dồn nén thể xác nào đó còn lại sau ông, và ảnh hưởng về mặt vật chất sự hiện diện của ông chỉ phân rã vô cùng chậm chạp theo thời gian. Tôi không có ý định viết luận án tiến sĩ về Goethe. Cũng không định viết chuyên khảo về “tuổi tráng niên của thi nhân” hay về những năm cuối đời ông… Tôi đi trong công viên Thái tử, nơi vị Vua Mặt Trời nhỏ, Thái tử của Goethe đã cố gắng sao chép và làm méo mó những ý tưởng của cung điện Versailles, buổi tối tôi vào nhà hát, nghe Tancred hay Iphigenia, tôi hoàn toàn cảm thấy thoải mái trong nhà hát Weimar, nơi Goethe ghen tị theo dõi thành công của Kotzebue[279] rất được ưa chuộng… Buổi sáng tôi đến thư viện, nơi mọi thứ đều nhắc tới tầm cỡ vượt quá những chiều kích lịch sử tư tưởng của Goethe, tôi làm quen với viên thủ thư, người bảo quản những dữ liệu của cảnh sát về sự tồn tại của thi sĩ ở đây, ông đã hệ thống, sắp xếp chúng qua nửa thế kỷ, chúng tôi đã kiểm tra những hóa đơn giặt đồ, hóa đơn mua đồ gia vị, và hai chúng tôi đã gặp gỡ nhau tuyệt vời trong vẻ làm ra quan trọng này, không cần giải thích chúng tôi vẫn hiểu nhau, cũng như tất cả những ai, trong thế giới của Goethe, dù muốn hay không, đã một lần, trong một thời gian dài, lạc vào và tìm hiểu nội dung cuộc đời của ông.

Có khá đông chúng tôi “hạ trại” trong quán trọ Con Voi như thế, những người chẳng có việc gì đặc biệt ở Weimar, chúng tôi không có ý định gia tăng các khám phá, hay đơn giản làm phong phú thêm các hiểu biết văn chương về Goethe qua những trải nghiệm sống ở đây; đúng hơn là chúng tôi chỉ sống trong thành phố của Goethe, như những đứa con về nhà của người cha trong kỳ nghỉ hè. Weimar, cái thành phố xinh xắn và cân đối, gần như đông cứng lại trong truyền thông về Goethe, như chưa hồi tỉnh, chưa dám nói về điều gì khác, suy nghĩ về điều gì khác, tất cả xoay quanh hồi ức về thiên tài. Trong nhà trọ có vài người Scotland mặc quần tất xanh, mấy bà già cau có và xúc động, một nhà trào lộng Ý kiểu Settembrini[280]”, trước khi Ngọn núi thần kỳ của Thomas Mann[281] ra đời cả chục năm, vào một buổi tối trong phòng khách quán trọ ông đã đọc cho tôi gần như đúng từng từ bài học về “nền cộng hòa và phong cách đẹp”, có cả vài người Scadinavia cô đơn, độ lại đây trong vài tháng, trong thứ ánh sáng lạnh lấp lóa phương Bắc, trong sự khúc xạ ánh sáng tinh thần lạ lùng này, trong bầu không khí của Weimar. Có cả những tay trưởng giả học làm sang và dân du lịch. Trong cái thế giới hỗn loạn lúc đó, khi nó đang còn chôn lấp những tử thi, nhưng đã soạn thảo các hiệp ước mới để tạo điều kiện sau này xả bớt ý thức tội lỗi bằng những vụ giết người hàng loạt mới, Weimar, nhà hát, thư viện, khách sạn Con Voi và một nhà trọ khác - rẻ tiền hơn, do vợ một bác học người Hung quản lý, nơi sau này thỉnh thoảng tôi đến ăn nhờ ở đợ cả về thể xác và tinh thần vài ngày -, tất cả giống như một tu viện, thứ tu viện ngầm nơi những người cùng tính cách đến để tẩy rửa tâm hồn, như kiểu thực hành những bài tập tâm linh thế tục. Nhìn từ xa, cách ứng xử này có lẽ hơi quá, nhưng những ai đã quen sẽ thấy gần gũi. Trong ngôi nhà của Goethe mỗi người đều hơi cảm thấy như ở nhà mình, dẫu trăm năm sau vẫn thế. Thế giới của Goethe tiếp nhận lữ khách, và dù không mang lại sự bình yên sảng khoái, nhưng trong một túp lều nào đó ta vẫn có thể trú ngụ.

Con người ta có định mệnh về vật chất và cả về tinh thần, định mệnh ấy sẽ an bài một cách tự nhiên không thể tránh khỏi. Người ta có thể gặp Goethe, hay không gặp; tôi có may mắn được gặp ông sớm. Tôi không thể nói rằng mình sống trong một sự sùng bái Goethe ngây ngất, kiểu cách nào đó. Nhưng tôi nghĩ rằng khi ở trường trung học người ta bắt tôi học thuộc những câu thơ lục ngôn trong Hermann và Dorothea[282], thì số phận quen thuộc ấy đã tiếp nhận tôi, bầu không khí của một thiên tài, trong đó bằng một cách thức bí ẩn và không thể giải thích nổi như thế nào đó, tôi không run rẩy và không cảm thấy mình bị xua đuổi. Khi đến Weimar có thể tôi ở khoảng Werthei[283]; ngày nay có lẽ tôi đang ở quãng Dichtung und Wahrheit[284]; Goethe đã đi bên tôi suốt cuộc đời như những nấc thang vật chất của sự phát triển thể xác, không thể bỏ qua các giai đoạn, không thể cưỡng lại, phải đi trọn con đường, mà ở cuối cùng một dàn đồng ca thần bí sẽ trả lời những câu hỏi của Faust - và tôi muốn nghe và hiểu câu trả lời đó, nếu thời điểm sẽ tới. Sớm hơn thì không thể… Tôi đã sống vui vẻ và tình cảm ở Weimar. Goethe không phải là một preceptor[285]; có thể sống bên cạnh ông trong sự tin cậy dễ chịu và tôn trọng nào đó, nhưng không thiên vị.

Tất cả đối với tôi như một Tổ quốc, cũng thân quen gần gũi như Tổ quốc thực sự của tôi, với ánh sáng, cây cỏ, với những thói quen và tập tục ấm cúng gia đình.

Ở nước Đức, tôi đã sống tại ba thành phố lâu hơn những nơi khác: Leipzig, Weimar và Berlin. Không hề dự định, nhưng tôi cho rằng không phải ngẫu nhiên mà tôi đã chọn ba thành phố này làm nơi nghỉ ngơi cho những năm xê dịch, ba thành phố của Goethe. Tôi đã đi theo những dấu vết của ông, bản năng của tôi đã kéo tôi theo bóng ông. Không bao giờ tôi có thể đọc Goethe theo kiểu: nào bây giờ ta ngồi và đọc cuốn West-Östlicher Diwant[286]. Có lẽ một thử nghiệm như thế sẽ làm tôi chán. Bên cạnh tôi lúc nào cũng có một cuốn nào đó của ông, khi ở nhà, khi đi đường, ngày nay cũng vậy. Sau này tôi tìm được một nhà văn duy nhất, người mà tôi có thể đọc một cách không có hệ thống dai dẳng như thế, lúc nào trong tay tôi cũng có một cuốn sách của ông, chẳng ngày nào tôi không đọc vài dòng thư hay phê bình của ông: đó là Arany János. Tôi đã học và đang học được ở Arany ngôn ngữ Hung, ở Goethe tôi không học được điều gì. Thiên tài và tác phẩm của ông đã biến đổi thành bầu không khí cho các thế hệ sau; có lẽ tôi chỉ nghĩ tới ông khi họ chống lại hay phủ nhận ông. Thỉnh thoảng tôi quay lại Weimar. Trong thư viện người ta đã biết tôi, trong khu nhà vườn của ông người gác cổng đón tôi như một người quen, tôi thấy khu vườn vào mùa đông và mùa xuân. Tôi còn chưa dám viết, chính xác hơn là ở Weimar tôi bắt đầu không viết. Điều không thể giải đáp nổi trong Goethe, có thể ít hơn tác phẩm của ông, nhưng ảnh hưởng của nó cũng vĩnh cửu, điều bí ẩn của cá tính độc lập với thời gian và tác phẩm, không mất đi và ảnh hưởng đến nhiều thế hệ của ông, tôi đã hiểu ra ở Weimar. Và ở đó lần đầu tiên tôi đọc ba dòng này, khi đọc tôi cũng không chú ý lắm, mãi nhiều năm về sau tôi mới nhận ra rằng chúng đã mở ra cho tôi một điều gì đó, chúng sống trong tôi, lặng lẽ như một ai đó đã dạy ta hít thở:

Ich habe geglaubt und glaube erst recht

Und ging es oft wunderlich, ging es oft schlecht

Ich bleibe beim gläubigen Orden.[287]

9.

Ở Frankfurt tôi thuê nhà gần vườn cọ, trên phố Liebig, trong nhà một lão thợ may. Đó là một người gù lưng, tôi chuyển đến được một tuần thì lão ta cưới vợ. Lão lấy một cô vợ cao, gầy, gợi nhớ đến các nhân vật nữ trong huyền thoại, và đêm tân hôn, diễn ra trong căn buồng cạnh phòng tôi, họ đã đánh nhau; lão thợ may là một tay ác dâm, lão dùng roi đánh cô vợ cao hai mét của lão, còn cô dâu thì sung sướng rên rỉ vì bị đánh, suốt đêm cô ta kêu như lạc giọng trong trạng thái phấn khích: “Dü bist herrlich!”[288] Tôi lắng nghe cuộc động phòng lạ lùng, không ghê tởm, và như sau này tôi nhận ra, không lấy làm bất ngờ đặc biệt. Bằng cách nào đó tôi cảm thấy quen quen và tự nhiên, như thể đã từng trải qua, những gì liên quan tới con người. Không thể học được quan niệm này, dĩ nhiên nó xuất phát từ tính cách tâm lý. Hổ ăn thịt, lão thợ may Frankfurt đánh cô vợ rên rỉ ngây ngất vì sung sướng: đó là cuộc đời, tôi nghĩ lúc gần sáng, khi đôi tình nhân đã mệt, và tôi cũng ngủ thiếp đi.

Sáng nào bà già Gudula, bà mẹ già nhất của gia đình Rothschild cũng đi qua trước cửa sổ nhà tôi trên cỗ xe hai con ngựa ô kéo, với áo ngắn khoác ngoài, khăn trùm đầu, ô che có thêu ren. Bà sống giữa một khu vườn lớn ở cuối phố, trong một biệt thự cổ của gia đình Rothschild ở Frankfurt. Quanh khu vườn ngày đêm có lính vũ trang đứng gác. Từ trên thùng xe bà Gudula niềm nở chào dân chúng Frankfurt, họ đều ngả mũ chào lại bà như chào một lãnh chúa phu nhân của một công quốc phong kiến xa xưa nào đó. Bà đã già lắm, nét mặt khô héo đầy nếp nhăn, ngồi trên đầu xe là người mã phu đội mũ chóp hình trụ, đi ủng sơn bóng loáng, mặc quần trắng và những người hầu, cả bầu đoàn diễu đi trong nền cộng hòa Đức “cách mạng” như một sự phản đối và bày tỏ thái độ. Các bậc vua chúa, hoàng tử đã ra đi, gia đình Rothschild còn ở lại. Bà Gudula sống ở Frankfurt trong chế độ trị ngoại pháp quyền, mỗi năm một lần vào ngày lễ gia đình nào đó các con trai, họ hàng thân thích, những người trong gia đình Rothschild ở Paris, London, Wien về thăm bà; những lúc như thế trên phố Liebig dân chúng sở tại chống khuỷu tay trên thành cửa sổ suốt cả ngày để xem cuộc diễu hành của đế chế gia đình.

Ở Frankfurt tiền nhiều như sơn vàng trên những mũi giáo của hàng rào trước các lâu đài ở Bockenheimer-Landstrasse[289]. Tiền tích tụ trong thành phố này đã lắng đọng qua hàng thế kỷ, nó tỏa sáng trong thành phố, nó sắp đặt tất cả theo những tỉ lệ sang trọng. Còn một thành viên nữa của đế chế gia đình sống ở Frankfurt, một vị nam tước Rothschild-Goldschmied nào đó; những kẻ ăn xin đứng xếp hàng trước cửa văn phòng ông, trong số đó có cả nhiều kẻ lang thang người Hung. Những tay xê dịch này đi khắp nước Đức với danh mục tên tuổi và địa chỉ chính xác, như những nhân viên cần mẫn, trong thành phố lạ họ tìm đến các mạnh thường quân thích làm từ thiện, những người đứng đầu các giáo phái, các đảng phái chính trị, các cơ sở từ thiện nhà nước hay thành phố. Một trong những kẻ lang thang như thế, một gã trai kềnh càng người vùng Székely[290] đã đến tìm tôi, anh ta kể tên những người quen ở Pest rồi xin ở nhờ, mượn sơ mi và cổ áo sạch, để trả ơn anh ta cho tôi xem một “danh sách” các địa chỉ cần tìm đến. Cuốn sổ được viết bằng mực hóa học và nhân ra nhiều bản, bên cạnh tên và địa chỉ của tất cả những người hảo tâm là một câu ghi chú ngắn chỉ ra điểm yếu của người đó. Đến chỗ cố đạo Do Thái thì họ xưng là người Do Thái, đến chỗ linh mục thì xưng là dân Công giáo, trong văn phòng Đảng Dân chủ Xã hội thì nhận là người theo chủ nghĩa xã hội tị nạn, ở chỗ đám Bolsevik thì khai là cộng sản, quyên góp tiền với mục đích yêu nước ở các tổ chức dân tộc, và tại văn phòng nam tước Rothschild-Goldschmied, nơi ưu ái các nhạc sĩ, thì nhận là nhạc sĩ lang thang, ông bá tước cho mọi người tìm đến ông vé tàu hỏa và năm chục mác, dĩ nhiên là sau đó họ đem vé đi bán lại. Khách của tôi là người cẩn thận, cân nhắc kỹ, tính tình điềm đạm. Anh ta đi không đem theo đồ đạc gì, trong túi là cuốn “cẩm nang địa chỉ”, từ các túi của chiếc áo mưa cũ nát anh ta lôi ra những thứ của lạ và khó chịu: vài cuốn tiểu thuyết rẻ tiền, kính lúp và một đoạn dây cột thuyền to, tôi nhớ thế. Anh ta còn có tài khoản trong một văn phòng chi nhánh ở Berlin của Dresdner Bank, trong các chuyến đi mỗi ngày anh ta kiếm được hai-ba trăm mác. Anh chàng nói tiếng Hung đặc giọng vùng Székely, anh ta tạo ra cảm giác là người thận trọng, một viên chức cần mẫn. Sau này tôi gặp anh ta ở Berlin, khi đó anh đã trở thành một trong những người quản lý của một xưởng phim lớn. Trong những năm ấy tôi gặp nhiều người như thế. Họ bị cơn bão lớn xô đẩy, họ không có “các nguyên tắc”, cũng chẳng có mục đích; nhưng đúng là họ cũng không có cả sự đắn đo, ngần ngại. Họ quan tâm đến cuộc sống một cách trực tiếp, và ít để tâm đến các chi tiết như nghề nghiệp, thế giới quan, lương tâm xã hội. Sau này, họ truyền tay nhau địa chỉ của tôi. Đa số họ có khả năng, không theo một định hướng nào hết, chỉ chung chung vậy thôi; họ chuyên cần và hoài phí sức lực để tránh xa công việc. Dẫu sao họ cũng mang lại cho tôi tin tức về “cuộc sống”, về những liên minh đặc biệt, về tính cách của con người. Không một ai đánh cắp của tôi một thứ gì, và nếu vay tiền thì đa số đều gửi trả. Có lẽ họ coi tôi như chỗ họ hàng.

Vào thời gian đó thật ra tôi cũng chẳng là gì khác - và tôi cũng không muốn trở thành người khác - hơn là một thanh niên không có mục đích. Văn học đối với tôi khi đó là sương mù và bóng tối, là nỗi đau đớn và bất trắc. Thời gian đầu tôi chỉ vất vưởng ở Frankfurt như một nhân vật tiểu thuyết lãng mạn. Gần trưa tôi dậy, rồi ngồi đến tối trong tiệm cà phê Hauptwache ở quảng trường lớn của thành phố, hút loại thuốc lá Anh rẻ tiền ngòn ngọt và đọc đúng một cuốn sách nào đó suốt mấy tuần. Vào thời gian đó tôi phát hiện cho mình một nhà văn người Alsace, tên là René Schikele. Tôi nhớ rằng mình cảm thấy một “tình yêu châu Âu” ở ông ta, và vì thế tôi bị cuốn hút. Tôi xem xét tất cả mọi người từ giác độ này, tôi muốn biết liệu đã từng sống một người châu Âu, đã thuyết trình ở đâu đó trong một salon Ba Lan, hay trong một trường đại học Đan Mạch một người trước hết là người châu Âu, và chỉ sau đó mới là người Đan Mạch hay Ba Lan. Coudenhove Kalergi và Huberman Borisláv khi đó còn chưa quảng bá thuyết Pan-European của họ; nhưng trong không khí đã thấy đậm đặc khẩu hiệu này. Đôi khi tôi cảm thấy cuộc đời hay văn chương đã đưa đẩy đến một người châu Âu như thế, nhưng phần lớn họ đều là dân lang thang hay mạo hiểm, bị sự giàu sang của thành phố cuốn hút tới.

Qua những người xê dịch lang thang này mà tôi biết rằng ở Frankfurt ai cũng cho, chỉ có bà Gudula là không; bà cảm thấy các con trai bà cho đã đủ. Thành phố này giống như một salon Rococo[291]. Một buổi sáng tôi thức dậy và nhận thấy mình đã được chấp nhận, đã hòa nhập vào với cuộc sống ở đây. Ở đây còn có “đời sống giao tiếp xã hội” theo đúng nghĩa của nó ở thế kỷ 18; các lâu đài và salon, nơi người giàu có sống với các nhu cầu thực sự Tây phương, và trong thành phố này nhu cầu tinh thần cũng được nâng cao và cầu kỳ như những khuôn khổ giàu có của đời sống vật chất. Người ta sống ẩn dật trong các lâu đài, giữa những bộ sưu tập Gothic và Hindu, trao đổi thư từ với các văn sĩ nổi tiếng thế giới, các chủ ngân hàng, các bác học, các đạo sĩ thần bí - và đến một ngày tôi nhận ra mình được họ mời dự tiệc trà, nơi những người hầu mặc quần tất trắng dẫn vào các salon mà tôi chưa bao giờ thấy, và về những người tôi chưa khi nào nghe thấy tên tuổi, tôi được biết rằng họ là chủ nhân cai quản những khu công nghiệp và những học giả lớn. Bước ngoặt này là nhờ người bạn Hanns Erich của tôi. Hanns Erich là người thông thạo ở Đức, đặc biệt trong giới khép kín, theo đúng nghĩa là kiêu kỳ kiểu Pháp ở Frankfurt. Hanns hơn tôi hai tuổi, con trai một chủ nhà máy giàu có ở vùng Silesia, anh đang chuẩn bị luận án tiến sĩ về Spinoza[292], anh là thành viên Đảng Dân chủ Xã hội Đức và một liên minh quốc tế khác, liên minh này được gắn kết khắp châu Âu bởi một ấn tượng chung nào đó - có lẽ là ý thức tội lỗi của một nền văn hóa. Tôi biết ơn anh nhiều, ngay từ phút đầu tiên tôi đã ngờ anh là người đồng tính luyến ái. Nhưng không bao giờ tôi biết chắc chắn điều đó.

10.

Hanns Erich ở khách sạn Imperial sang trọng, cách chỗ tôi không xa, bạn gái anh là đại biểu xã hội chủ nghĩa của Quốc hội Đế chế, một phụ nữ trẻ mà tôi chỉ nhớ có đôi mắt thông minh và giễu cợt, và cố gắng làm đỏm của nàng, cách thức nàng cố kết hợp trong lối ăn mặc sự giản dị của một nghị viên với nhu cầu theo đuổi thời trang của một phụ nữ quảng giao thông minh. Tôi đi cùng hai người này tới các cuộc hội họp của công nhân và các salon của giới thượng lưu, nơi những cánh cửa đóng kín cẩn trọng chỉ mở ra cho những người đã chứng minh được một điều gì đó hoặc chắc chắn có thể trông cậy ở họ. Hanns Erich và tôi chưa chứng minh một điều gì; nhưng dẫu sao vào thời đó có thể chờ đợi một điều gì đó ở nữ nghị sĩ của Đế chế. Cả hai thế giới đều lựa chọn kỹ khách mời của họ; đúng là đến được với các nhóm công nhân còn khó khăn hơn vào các salon tư sản trang trí kín những tác phẩm điêu khắc Gothic.

Ở thành phố Frankfurt nhạy cảm này, trong vài tháng, người ta đã biết đến tên tôi. Cũng như tất cả những bước ngoặt quan trọng và quyết định trong cuộc đời, điều này đã đến với tôi không hề có sự tính toán, trù liệu trước. Cũng như trong đời mình, những điều tôi “quyết định” và vạch ra trên giấy tờ đều thất bại, nhưng đôi khi xảy ra việc: sáng ra tôi thức dậy và bắt đầu sống trong những điều kiện sống hoàn toàn khác so với trước đó. Tôi đã đến với tờ Frankfurter Zeitung bằng cách một hôm tôi leo lên tòa soạn, và gửi cho ngài Geck, biên tập chuyên mục văn học, danh thiếp của tôi. Ngài biên tập tiếp tôi ngay lập tức, tôi đưa cho ông một tiểu luận nhỏ rồi ra về với cảm giác phấp phỏng. Phải biết rằng ở Frankfurter Zeitung, những con rồng bảy đầu canh giữ sự trong sáng của tiếng Đức. Trên các trang của tờ báo Đức - có lẽ là tờ duy nhất, ở tầm cỡ thế giới này -, trật tự từ trong một mệnh đề phụ cũng quan trọng gần như nội dung tư tưởng của nó. Khi đó có ba người biên tập chuyên mục này: ngài Geck, một kiểu nhà báo công chức có thiện chí, kỹ lưỡng và tử tế, thứ hai là Bernhard Diebold, nhà phê bình và Willo Uhl, một tay nghiện rượu dễ thương, hảo tâm, hoàn toàn không thể tin cậy. Bài tiểu luận của tôi hôm sau đã được đăng. Tôi không bất ngờ, như thế nào đó, bằng sự tự tin hỗn hào của trẻ con tôi cảm thấy đó là việc đương nhiên… Làm việc trong chuyên mục này của Frankfurter Zeitung có Thomas Mann, Stefan Zweig[293], Gerhart Hauptmann[294], và hầu như tất cả những người có tên tuổi ở Trung Âu. Tòa soạn báo nằm trên một con phố nhỏ của thành phố là Escherscheimer Strasse, trong một ngôi nhà cũ xiêu vẹo nhìn từ mặt phố giống như sự pha tạp giữa một lâu đài săn bắn với một xưởng máy xay chạy hơi nước. Nhưng tờ báo biên tập và in ra trong ngôi nhà này được phát hành khắp thế giới. Chỉ một mẩu tin kinh tế duy nhất của nó có thể làm chấn động thị trường chứng khoán New York hay London, một bài phê bình duy nhất của nó có thể quyết định số phận của nhiều người, và mỗi tuần đứng tên hai-ba lần dưới bài viết trong tờ báo này đủ để một nhà văn mới vào nghề làm nên “sự nghiệp” ở nước Đức. Tôi bắt đầu làm việc với sự tự tin mù quáng đến nỗi tôi không hề có khái niệm gì về trách nhiệm mà người đọc ở khắp nơi trên thế giới đòi hỏi ở những cộng tác viên của tờ báo, tôi đã viết ý kiến của mình về con người và các hiện tượng với sự bình thản vô thức và dễ hiểu như anh thợ rèn nhà quê mổ mắt bằng dao nhíp trong câu chuyện hài hước của Mikszáth Kálmán. Đến một ngày tôi học được trách nhiệm của con chữ đã viết, và khi đó bắt đầu thấy sợ. Nhưng cho tới lúc đó còn mất nhiều thời gian, và tờ Frankfurter Zeitung, với thiện tâm mà đến nay tôi vẫn chưa thể hiểu nổi, đã đăng các bài viết của tôi. Tôi đã làm việc mấy năm liền cho tờ báo sang trọng, mang tinh thần châu Âu theo đúng ý nghĩa tích cực của từ này. Không khi nào họ giao cho tôi những nhiệm vụ buồn tẻ; sau này tôi gửi bài về từ Paris, London, Jerusalem, Cairo, tôi viết tất cả những gì mà một chuyên mục cho rằng tôi nên để ý tới, ngữ điệu của một con người đặc biệt, những cử chỉ của Caillaux[295] trong khi nói chuyện, sự u uất của một phụ nữ ở Jericho[296], nỗi buồn của một người hầu bàn ở Marseille, sự lộn xộn của một căn phòng khách sạn ở Lyon, về Rabindranath Tagore, những sách vở của một người đi bắt chó hoang, tất tật những gì mà cuộc đời đưa lại, một cách ngẫu hứng; và Frankfurter Zeitung đã đăng… Tôi viết bằng tiếng Đức, và dạo đó có vẻ như tôi biết tiếng Đức thật; những bản thảo của tôi được đăng nguyên vẹn không sửa chữa trên tờ báo lớn và kỹ tính đối với tiếng Đức trong sáng. Henry Simon, ông chủ và tổng biên tập báo, đã dõi theo những thử nghiệm nhỏ của tôi đầy thiện ý và cho những bài viết của tôi chữ nihil obstat[297], một lần và mãi mãi.

Tôi không hề có ý định làm nên “sự nghiệp”, và tôi nghĩ tôi đã đánh giá mối quan hệ của mình với tờ báo này không đúng mức. Tôi đã công bố ở Frankfurter Zeitung những bài báo và tiểu luận đã đăng trên một tờ báo ở Kassa, dư luận ở Kassa về các thử nghiệm của tôi cũng quan trọng không kém ý kiến của các nhà phê bình ở Frankfurt, và mỗi Chủ nhật tờ báo đều đi bài của tôi ở đầu chuyên mục. Tất cả đã hình thành như thế trong cuộc đời tôi. Nếu như tôi rất “muốn” tờ Frankfurter Zeitung, có khi họ lại chẳng thèm tiếp. Lọt vào ban biên tập của một tuần báo ở Pest còn khó khăn hơn tờ báo tầm cỡ thế giới này. Tôi không hề có khái niệm gì về nghiệp viết, về sức nặng của ngôn từ, về những hệ lụy của chúng. Tôi viết, như một thanh niên hít thở khí trời căng lồng ngực, với sự phấn khích hoang dã nào đó. Tôi không hề biết trên khắp thế giới có những nhà văn già, học thức đang khép mình co ro chờ, và sẵn sàng đánh đổi tất cả, nếu tờ báo này để họ cất tiếng; tôi chỉ coi đây là công việc để giết thời gian, nơi họ trả nhuận bút khá hậu hĩnh. Sau này tôi học được rằng không nên đòi hỏi họ chuyện tiền nong, cứ để mặc họ lo nhuận bút, tôi sẽ có lợi hơn. Khi tôi đã đi khỏi Frankfurt, bằng một cú điện thoại đơn giản qua Paris, họ cử tôi sang London vì một hội nghị chính trị, sang Geneva vì những bức ảnh chính trị “đầy màu sắc” nào đó, đến các thành phố tỉnh lẻ ở Ý và Bỉ, nơi xảy ra một chuyện gì đó, hay một chuyến đi phương Đông mấy tháng ròng mà tất cả mọi chi phí đều do họ chu cấp… Tôi học được rằng không nên gửi hóa đơn chi phí cho Frankfurter Zeitung, tôi không khi nào có thể yêu cầu ở mức mà bản báo lại không chuyển khoản cho tôi còn nhiều hơn thế.

Tờ báo là một tuyệt phẩm, một tổ chức nhạy bén như bộ máy ngoại giao của một quốc gia nhỏ. Và đúng vậy, các nhà ngoại giao của nó ngồi ở New York, London và Paris, các ban biên tập uy tín với các đại sứ, tham tán, và mỗi bức điện, một bài phê bình từ nước ngoài, một lá thư về thời trang London đều để lại những hệ quả… Tờ báo lưu giữ các sự kiện, nhưng quan trọng hơn và hấp dẫn hơn là nó xác định tầm quan trọng chính trị của chúng, nó đặt tất cả các hiện tượng đương thời đó vào vị trí tinh thần và lịch sử văn hóa của chúng. Người ta kháo nhau rằng nền công nghiệp nặng của nước Đức bơm tiền cho tờ báo, nhưng vào lúc đó, đầu những năm hai mươi, cái tin này tỏ ra thất thiệt. Sau này đúng là tổ hợp công nghiệp lớn nhất nước Đức đã nhúng tay vào, sau đó nữa là Đế chế thứ Ba, đúng là trong một thời gian dài việc đó được tiến hành rất thận trọng; Frankfurter Zeitung có lẽ là tờ báo duy nhất ở Đế chế mà các thế lực phát xít không động đến trong một thời gian dài. Tờ báo đã sống bằng uy tín, bằng ưu thế tinh thần, bằng sự độc lập của nó, và bên cạnh đó nó được biên tập trong không khí rất gia đình ở ngôi nhà tòa của soạn ở Frankfurt; Henry Simon để ý đến từng dòng và không có một cái tin nhỏ nhặt nào trong một mục nào đó của ba số báo trong ngày được in nếu ngài tổng biên tập đồng chủ báo không đọc trước đó. Và người đã một lần được họ chấp nhận, sẽ được họ đối xử như người trong gia đình. Người được họ tin tưởng, có thể trông cậy ở họ. Đúng là vì mỗi dòng được đi trên tờ báo này cần phải chịu trách nhiệm ở mức kinh khủng; họ không tha thứ thói cẩu thả hay thiếu nghiêm túc.

Quan hệ của tôi với tờ báo kéo dài nhiều năm. Đến khi nó tự chấm dứt, theo cách lạ lùng, không nguyên cớ, cũng như khi bắt đầu… Khi đó tôi đã sống mấy năm ở Paris, đã làm với họ nhiều và nhiều thứ việc. Đến lúc họ bắt đầu gửi trả lại các bài viết của tôi. Một bài đăng, ba bài trả lại. Tôi không hiểu vì sao. Các bài báo của tôi không tồi hơn, không ngớ ngẩn hơn những bài trước đó. “Thực ra chúng tôi không chờ đợi ở ông điều này…” - họ viết thế. Tôi đã suy nghĩ và hiểu ra. Khi đến với họ, tôi ham học và khéo léo; tôi đã đem đến điều mà họ muốn. Rồi khi dần dà tìm ra được giọng nói riêng của mình, tất cả những gì tôi viết bỗng xa lạ đối với họ. Tôi viết bằng tiếng Đức, nhưng với một tinh thần xa lạ. Thỉnh thoảng họ còn đi bài của tôi theo phép lịch sự, nhưng chỉ như ta chào người tình bị bỏ rơi.

11.

Một buổi sớm K., dịch giả, từ Rừng Đen đến, với hai con chó, một nhà văn Hung lưu vong trẻ, béo tốt, người thường xuyên nhìn xung quanh với sự bất mãn đau đớn tầm thế giới và bạn gái ông ta, một nữ bá tước người Áo, bà này dịch các tác phẩm văn học Mỹ sang tiếng Đức, và sau này bà trở thành một nhân vật tích cực của văn học “phong trào” cánh tả Đức. Tôi đợi họ ở nhà ga xe lửa. Cuộc diễu hành vào Frankfurt của chúng tôi đã gây nên sự chú ý. Hai con chó sinh ra nhiều phiền phức tại nhà trọ - nơi họ đến ở ngày đầu tiên -, người ta không chịu, vì vậy sau đó tôi đã nhường nhà mình cho họ. Dạo đó tôi đã chuyển khỏi nhà lão thợ may ác dâm từ lâu, tôi thuê một căn hộ ba phòng, đẹp, sáng sủa trên phố Escherscheimer Landstrasse, gần nhà xuất bản Rütten und Löning. Tôi sống độc thân trên tầng hai của một biệt thự và rất thích cách bài trí xa hoa của nó. Khi K. cãi nhau với các chủ nhà trọ ở Frankfurt vì những mâu thuẫn trong thế giới quan và trong cách nuôi dạy chó, họ đã chuyển đến chỗ tôi, còn tôi chuyển lên tầng ba, sống trong một phòng áp mái. Chúng tôi đã sống như thế, những người xa lạ gặp nhau ở xứ người, chung một số phận và bất mãn thường xuyên. K. đặc biệt hay tự ái. Nhưng tựu trung lại chúng tôi cảm thấy dễ chịu, nhóm của K. làm việc rất nhiều, còn tôi cũng quen dần với công việc thường xuyên.

K. là người hay nghi ngờ, ông đánh hơi thấy sự xúc phạm ở tất cả mọi người và mọi chuyện, và trút nghi ngờ vào những lá thư, sau đó gửi theo đường hàng không tốc hành có bảo đảm. Trong số những người tôi quen, ông là người viết nhiều thư nhanh có bảo đảm nhất. Sau này ở nước ngoài tôi cũng nhận được những lá thư như thế, ban đêm người ta đánh thức tôi dậy với một lá thư khẩn nào đó của K., trong đó ông thông báo vỏn vẹn rằng công việc vẫn tiến triển theo kế hoạch, hay ông chấm dứt mối thiện chí của mình đối với tôi, hoặc ông bảo đảm rằng sự hiểu lầm đã qua, tình bạn của chúng tôi không có gì thay đổi. Tất cả đối với ông đều khẩn thiết. Bản tính nóng nảy, ông hay va chạm với người Đức, rồi thư từ kiện cáo. Ông quen với nữ bá tước ở Davos[298], trong chiến tranh; cả hai đều đau ốm, mối quan quan hệ suốt đời, khăng khít và trong sáng hơn mọi quan hệ chính thức đã hình thành giữa hai người tại khu điều dưỡng Davos, đã gắn bó vĩnh viễn hai người bệnh. Họ có hai nỗi đam mê: tình yêu văn chương và chó. Từ đó đến nay tôi chưa gặp mội ai khác lại nói về chó và về nhà văn với sự yêu quý như K. và bạn gái ông. Họ đã dành cả đời cho việc chăm sóc những con chó và dịch sách. Họ dịch rất nhiều và là những nghệ sĩ của nghề dịch thuật. Một nghề đặc biệt, cần đến hai nghệ sĩ trong một con người: dịch giả bao giờ cũng còn là một nhà văn bất thành, cũng như thợ ảnh là một họa sĩ lầm lạc. K. và nữ bá tước đã cần mẫn hiến dâng khả năng nghệ sĩ của họ để dịch các nhà văn xa lạ. Đôi khi chúng tôi tranh luận hàng giờ để tìm ra từ tương ứng với một khái niệm tiếng Anh hay tiếng Hung trong tiếng Đức. K. dịch từ tiếng Hung, và ông là người đầu tiên đã giới thiệu văn học đương đại Hungary với thế giới. Chẳng khi nào ông được ủng hộ chính thức; hơn nữa còn bị khiêu khích.

Chúng tôi sống như thế trong cái biệt thự ở Frankfurt, với mấy con chó mà K. suốt ngày bắt bọ chét và chấy rận, giữa những bức thư khẩn có bảo đảm - tôi không nói quá lời, K. phải tiêu đến một nửa thu nhập cho việc mua tem để gửi những lá thư bực dọc ấy -, trong sự bất an và chờ đợi, vì xung quanh K. lúc nào không khí cũng như sắp bùng nổ. Tôi sõng trên căn phòng áp mái, suốt ngày làm thơ nếu có thể. K. nấu bữa trưa, giữa đống bản thảo và máy chữ, phần lớn chỉ là món thịt bò nấu với rau, vì ông chẳng biết nấu món nào khác.

Hai con người này, K. và nữ bá tước, sống chết thuộc về nhau với sự gắn bó rất cảm động. Sau này tôi không bắt gặp ở ai quan hệ con người khăng khít như thế. Tôi cũng không rõ “họ sống có hạnh phúc” hay không? - điều người ta thường gọi là lãng mạn có lẽ không đặc trưng cho sự gắn bó này. Họ gặp nhau lúc đau ốm, sau này K. khỏi bệnh, còn người đàn bà thì mang căn bệnh không thể chữa nổi. Chưa bao giờ có người đàn bà nào gây ấn tượng mạnh mẽ, khích lệ, rung động theo ý nghĩa phức tạp của từ này đối với tôi như người phụ nữ quý tộc Áo này. Nàng cao và mảnh dẻ do bệnh tật, trên khuôn mặt gầy guộc chỉ có đôi mắt đầy nhiệt huyết là sinh động, đó là đôi mắt đã trở nên quý phái vì nỗi sợ hãi cái chết, rực sáng và ấm áp bởi tình thương con người. Nàng tự cắt lấy quần áo, nàng đi lại trong những bộ áo rộng thùng thình làm người Đức thấy lạ lùng. Đến nơi nào trong thành phố chúng tôi cũng nhận thấy những ánh mắt thiếu thân thiện, vì có thể cảm thấy quanh người phụ nữ này điều gì đó khác thường, sự hi hữu vừa đáng ngại vừa cuốn hút, sự tỏa sáng của một tâm hồn đã trở nên trong sáng trong đớn đau, trong trải nghiệm và đam mê. Chúng tôi bước vào một nơi nào đó là mọi người im lặng, nữ bá tước đi trước, nàng không liếc nhìn, cúi đầu đi giữa đám đông như muốn giấu đi phẩm tước của mình; theo sau nàng là K., dưới nách là mấy con chó, chàng gườm gườm nhìn những người lạ mặt, đầy vẻ nghi ngại và cay đắng, sẵn sàng viết thư nhanh có bảo đảm trong khoảnh khắc ngay sau đó cho người mà chàng cho rằng có thể xúc phạm đến chàng. Tôi chỉ là lính trơn trong nhóm, kiêu hãnh đi khóa đuôi ở sau cùng.

Cha nàng là một vị đại sứ của Nền quân chủ[299], mẹ nàng là nữ nam tước Áo; thời niên thiếu nữ bá tước đi theo người cha làm ngoại giao, trong môi trường đại thế giới. Nàng lấy một nam tước Baltic và sống với chồng ở một vùng nào đó ở Litva, rồi nàng một mình trốn từ đó trong khi đang mang bệnh, tới Davos, để không bao giờ quay lại với chồng. Nàng nói và viết thông thạo tiếng Đức, tiếng Pháp, tiếng Tây Ban Nha và tiếng Anh; nàng dịch Upton Sinclair[300] và Charles Péguy[301]; Sinclair đã viết thư cho nàng bằng thứ chữ viết trên máy chữ nhỏ xíu, và những ai đã một lần làm quen với tâm hồn này, đều trở thành bạn nàng suốt cuộc đời. Trong chính trị, nàng đam mê theo đuổi những quan điểm của cánh tả; nhưng chưa bao giờ tôi biết người phụ nữ nào lại kết hợp tuyệt vời như thế trong cách ứng xử của mình sự kiêu hãnh của cá tính, phong cách không thể tiếp cận nổi của một dame[302] với tính sẵn sàng hành động đến đam mê của một “phụ nữ phong trào” như thế. Nàng ngồi xuống chỗ nào là nơi đó lập tức trở thành một “salon”, và những người vây quanh nàng - đôi khi ngồi trong cái “salon” đó là những người theo học thuyết vô chính phủ cả quyết và đáng ngờ, vì xung quanh K. bao giờ cũng sẵn có những “người của phong trào” -, chính họ cũng buộc phải xử sự theo phong cách salon. Chiều chiều chúng tôi ngồi như thế trong phòng khách của nữ bá tước, tay cầm ly trà, các nhà văn, công nhân, nhà cách mạng, trí thức Frankfurt và quý tộc, thả mình trong bầu không khí mà không một ai ở gần nữ bá tước thoát khỏi sự tác động của nó; và tất cả chúng tôi “đàm đạo” theo cách thức mà những vị khách mời có thể đàm đạo trong lâu đài của tòa đại sứ Áo-Hung ở Cairo hay ở Paris của ông thân sinh ra nữ bá tước, ngài đại sứ, vào một tiệc trà buổi chiều nào đó. Nữ bá tước chủ trì cuộc “đàm đạo” - K. ngồi trong một góc phòng nào đó vuốt ve mấy con chó và ngờ vực nhìn quanh -, và các vị khách mời lúng túng dõi theo sự bồng bềnh của cái tâm hồn bất an và quý phái kia trên những nẻo đường của cuộc đời, của văn chương và chính trị.

Không, người phụ nữ này không phải là người kiểu cách giả tạo. Trong cái cơ thể mảnh dẻ, mang bạo bệnh kia tồn tại một sức sống có thể tác động tới đám đông. Phổi nàng đã bị ăn ruỗng, nhưng trong trạng thái như thế nàng vẫn làm việc mười, mười hai tiếng mỗi ngày, từ sáng sớm đã gò mình trên máy chữ, miệng lúc nào cũng ngậm điếu thuốc lá Anh hay Mỹ to tướng có tẩm thuốc phiện, đang nhả khói. Nàng ít khi ra đường, nàng sợ thấy dân chúng; một lần nàng bảo tôi rằng nàng “quá thương hại họ”. Nàng hiểu rõ giai tầng và quá khứ của nàng, và nàng căm ghét nó bằng một thứ hoài niệm pha chút ghen tị nào đó. Những người thỉnh thoảng tụ họp quanh nàng - để rồi sau đó lại mất hút đâu đó -, đa số đến như người không danh tính; các nhà cách mạng đến salon của nữ bá tước giấu biệt đẳng cấp, như thể đến với một âm mưu mà những chi tiết của nó người ta không khi nào bàn luận cụ thể… Một hôm xuất hiện một người đàn ông da trắng như phụ nữ, để râu quai nón màu hạt dẻ, với đôi bàn tay to, trắng trẻo, mềm mại, được chăm chút cẩn thận, ông ngồi giữa chúng tôi với cái nhìn ngái ngủ và ranh mãnh, đáp lại những câu hỏi của chúng tôi ngắn gọn và khô khan, ông cẩn thận giữ kín tung tích của mình. Có tin đồn ông là công nhân trong một nhà máy ô tô Frankfurt; và đúng là ông mặc áo khoác công nhân, nhưng chiếc áo được may từ vải mềm màu xanh thẫm, một thợ may tài hoa có thể đã cắt riêng cho ông, và trên đôi tay trắng, những móng tay được chăm chút cẩn thận, không khi nào chúng tôi thấy dấu vết của dầu mỡ hay sắt thép… Hình dạng cái đầu của ông, miệng và trán ông rõ ràng rất giống kiểu đầu của những người trong gia đình Habsburg, và trong hội tụ họp chúng tôi, dĩ nhiên chẳng bao lâu sau những huyền thoại đã được thêu dệt nên xung quanh ông. Có nhiều người qua đường, vô danh như thế xuất hiện quanh vòng tròn đầy ma lực nữ bá tước.

Nàng gọi tôi là “cậu bé”, cùng ăn đồ nấu của K. với tôi, chia cho tôi thuốc lá Anh và cho tôi đọc sách vở của nàng. Tôi ngoan ngoãn sống bên nàng, chịu đựng sự độc đoán, những tính cách lạ lùng của nàng. Chưa bao giờ tôi chịu đựng người khác, hơn nữa lại là phụ nữ, một cách vô tư, khiêm nhường và nhẫn nhịn như chịu nữ bá tước này. Định mệnh dành cho nàng những hình thái sống đau đớn mà nàng tiếp nhận với sự ương ngạnh và phản kháng. Nàng là một nữ quý tộc, theo ý nghĩa nhân văn sâu sắc nhất của từ này. Một hôm Stefan Zweig đến thăm chúng tôi, rồi sau chuyến viếng thăm chúng tôi đi dạo hàng giờ trong mưa. Zweig đã kể câu chuyện cuộc đời người đàn bà đặc biệt này, với sự chi li của một nhà viết tiểu sử, và với sự nhiệt thành xúc động theo cách chúng ta chỉ nói về những con người mà trong họ có đủ sức mạnh và sự chống trả để giữ cân bằng, khi xung quanh chúng ta sự cân bằng của giai tầng, của những nguyên tắc, của các giá trị đều bị phá vỡ. Thỉnh thoảng chúng tôi ra vùng ngoại vi Frankfurt, đến những khu công nhân, nữ bá tước nói chuyện buổi tối với công nhân nhà máy hóa chất Höchst am Main, và những “người của phong trào” cũng vây quanh nàng với sự trìu mến bối rối, như vây quanh một con người phải chấp nhận dù người đó không hẳn thuộc về họ.

Vào đầu thu, K. tự ái vì một việc gì đó và gửi thư nhanh có bảo đảm cho tôi từ tầng dưới lên căn phòng áp mái. Dĩ nhiên nữ bá tước đồng tình với K., ở mọi lúc và trong mọi việc nàng đều đồng tình với ông, đặc trưng và ý nghĩa quan hệ của hai người có lẽ không là gì khác hơn tình đoàn kết này, trong đó một tâm hồn cao thượng nâng đỡ một tâm hồn khác tổn thương và bất mãn. Khi đó tôi chuyển đến một khách sạn đối diện với nhà ga, và một dạo tôi đã sống cuộc đời của một nghệ sĩ xiếc rong. Trong thời gian ấy, một kiểu tình yêu nào đó đã kết tinh quanh tôi, tôi trở thành người hùng buồn của cuộc phiêu lưu tại chỗ, tôi sống giữa những rắc rối được chất chồng thêm bởi sự chia tay và bê bối; và từ cách ứng xử của tôi đã nảy sinh ra chứng thần kinh khó chịu mà tôi dùng để phản ứng lại với mọi quan hệ con người. Tôi còn chưa biết mình mắc bệnh và cả điều này nữa: có bao nhiêu sức đề kháng trong tâm hồn bệnh tật này. Dẫu sao tôi cũng cảm thấy thời gian cư trú ở Frankfurt đã sắp kết thúc, tôi đã nhận được từ thành phố, từ con người những gì nhiều nhất họ có thể mang lại, đã đến lúc phải ra đi, nếu có thể thì vào ban đêm và trong sương mù. Tôi sống với lương tâm không thanh thản, trong cảm giác bất an thường trực. Tôi không hòa đồng được với xung quanh, không đồng cảm được với các giai cấp, với các nhóm quyền lợi, với bất kỳ ai. Trong phòng ở khách sạn, bên cây xương rồng và bức tượng người da đen, đêm nào tôi cũng đi nằm với nỗi ngờ vực là sớm hôm sau người ta sẽ đến bắt tôi.

12.

Rồi đến một hôm tôi thức dậy và nhận ra rằng một năm ở Frankfurt đã gọt giũa trong tôi một thứ gì đó. Tôi còn non yếu để viết, để diễn đạt một điều gì đó chỉ là của tôi, theo cách diễn đạt chỉ mình tôi biết. Những bài báo nhỏ mà tờ báo Frankfurt đã đăng, các bài thơ, một vở kịch thử viết chỉ là sự lắp bắp, đôi khi là sự xuất hiện lắp bắp hoạt khẩu của một khả năng diễn đạt sơ khai nào đó, so với việc viết văn nó giống như vài nốt gõ lên đàn dương cầm của một đứa trẻ có năng khiếu thẩm âm tốt so với sự tự tin của một nghệ sĩ khi ngồi xuống bên cây đàn. Tôi nhận ra một năm ở Frankfurt đã nhẹ nhàng vẽ nên trong tôi một cái gì đó, đó có thể là hình thái đầu tiên của công việc, và có lẽ cũng không là thứ gì khác, chỉ là thái độ thiếu quả quyết, không rõ ràng, thiếu can đảm. Tôi sống giữa những con người mà tôi biết quá ít, tôi sống trong lớp sương mù của tuổi trẻ, tôi chỉ còn đến trường đại học như một người lạ, với những người bạn cùng thời - có vẻ mặt mệt mỏi, chững chạc và kỷ luật như những người lính -, tôi không có niềm vui chung, cũng chẳng có gì để trò chuyện, tôi quan tâm đến việc viết báo, những thành công nhỏ, dễ dàng đem lại niềm vui, nhưng tôi không quá coi trọng khả năng diễn đạt theo kiểu này, và tôi cảm thấy rằng viết báo đối với tôi không bao giờ có thể là gì khác hơn một công việc mưu sinh. Cách ứng xử, thái độ của nhà văn, khuynh hướng của cách nhìn ảo giác, cái “ảo ảnh khác” lấp ló sau con người và hiện tượng, đối với nhà văn nó có vẻ còn thực hơn so với điều có thể sờ nắn được - đã quyết định cách sống của tôi. Ý nghĩa tột cùng của nghiệp viết không là gì khác hơn là thái độ ứng xử, có thể nói bằng từ ngữ đao to búa lớn hơn: thái độ đạo đức. Tôi cảm thấy mình có nhiệm vụ, và tôi phải thực hiện nhiệm vụ này một mình, không có sự trợ giúp từ bên ngoài; và vì cảm thấy mình chưa đủ mạnh mẽ, chưa chuẩn bị kỹ càng, nhiệm vụ này làm tôi lo lắng, đôi khi sợ hãi.

Trong một năm ở Frankfurt tôi gặp gỡ nhiều người. Đôi khi tờ báo cử tôi đi Darmstadt, nơi thái tử Ernst Ludwig sau khi bị truất ngôi vẫn sống trong lâu đài của ngài giữa thành phố, ngài tổ chức một cuộc sống cung đình về mặt tinh thần mà bá tước, triết gia Keyserling[303] là người đầu trò. Người ta gọi tòa lâu đài thái tử đầy những chàng ephébosz này là một “trường thông thái”, nơi các thanh niên điển trai khao khát sự thông tuệ ngồi ghế bọc nhung, đi dạo chân đất trong vườn, nghe những lý giải của Keyserling về cuộc sống và cái chết, hay nghe những bài giảng của các vị khách mời danh giá từ nước ngoài. Tại đây tôi đã làm quen với Rabidranath Tagore. Hiện tượng này đối với tôi đáng ngờ, sau mọi thứ vỏ bọc là sự phản châu Âu, phản trí tuệ. “Trường học thông thái” của thái tử nhìn chung mang tính chất thuần nhất. Thái tử Ernest Ludwig thấp đậm, giống thần Faun[304], ngài chống gậy, thỉnh thoảng tập tễnh đi giữa đám học trò trong khu vườn, lặng lẽ quan sát “đội quân trí tuệ”, như cách gọi đám môn sinh, rồi ngài quay về lâu đài trong sự im lặng bí ẩn, với những cuốn sách hiếm, những đồ sứ và các triết gia yêu quý của ngài. Những chuyến đến Darmstadt - tôi phải viết phóng sự về các vị khách thượng lưu hay về các buổi thuyết trình -, đã để lại trong tôi những hồi ức ngột ngạt, khó chịu. Nhưng Frankfurt cũng ngột ngạt, đông đúc - ở đây quá nhiều tiền và nhiều người, đồng tiền đã mang lại cho họ nỗi sợ hãi, thói lố lăng, dị hợm, và đua đòi. Cuộc sống ở Frankfurt “hấp dẫn” giả tạo; mỗi ngày của tôi ở đây giả tạo như thể tôi đang sống dưới ánh đèn thạch anh, trong tia cực tím. Ở Grosser Hirschgraben, trong ngôi nhà Goethe đã sinh ra, một trăm năm trước có thể người ta đã sống đúng cuộc sống cầu kỳ, tinh tế như trong những gia đình thượng lưu quanh tòa lâu đài của Herr Rath; từ bầu không khí của thành phố - chắc chắn là khác biệt nhất ở nước Đức -, trước sau cũng phải chạy trốn, nó đầy sự no đủ kích thích, ngọt ngào đến chán ngán! Đúng, lẽ ra có thể làm nên sự nghiệp ở Frankfurt.

Nhưng đối với tôi lúc đó dường như việc đưa tình nhân, người đàn bà Frankfurt đang bỏ chồng, trốn bằng tàu hỏa đến Berlin quan trọng hơn. Tôi cũng không chia tay ai khác ngoài nữ bá tước, K. và mấy con chó. Người đàn bà bỏ chồng hơn tôi mười tuổi, cả đêm nàng lên cơn đau co thắt dạ dày trên toa xe. Tôi buồn bã ngồi bên nàng, nhìn nước Đức lúc rạng sáng lướt qua cửa sổ, và không biết rằng mình đang rời bỏ nơi dừng chân quan trọng nhất của tuổi thanh niên, nơi tôi không bao giờ quay lại nữa. Trong một năm ở Frankfurt trong tôi đã hình thành quan điểm và thái độ vĩnh viễn quyết định quan hệ của tôi với công việc của mình và với thế giới. Khi đó tôi chỉ biết rằng mình đã ở trong thành phố lạ một năm, đem theo từ đó đi một người phụ nữ, người mà tôi không yêu, và giải thoát khỏi nàng càng sớm càng hay. Lúc đó tôi hai mươi. Cuộc đời tắm trong ánh hào quang náo nhiệt. Tôi bắt đầu “cuộc phiêu lưu”.

CHƯƠNG II

1.

Tôi là người có trí nhớ tồi. Những khoảng thời gian, diện mạo bề ngoài của con người, những cuộc gặp gỡ được sàng lọc qua ký ức tôi không để lại dấu vết, bao giờ tôi cũng chỉ nhớ đến nhóm các sự kiện liên kết lại với nhau trong những khối lớn, lỏng lẻo. Trong các khối đó mỗi một con người của quá khứ sống cuộc đời hình tượng của họ như một con côn trùng đông cứng trong hổ phách từ thời cổ đại. Người mà tôi đã từ bỏ chỉ sống trong tôi ở mức độ như người đã chết còn lại trong ký ức của người đang sống. Tôi là người có trí nhớ bạc bẽo. Bao giờ cũng chỉ có một người nổi lên từ đám hỗn độn, và những mảnh ký ức mờ nhạt quần tụ quanh người ấy như đám rong rêu; tôi phải dọn dẹp rác rưởi mà quá khứ đã trùm lấp lên những con người quan trọng hơn ấy trong trí nhớ. Có lẽ tôi có thể gợi nhớ lại cả trăm cái tên từ giai đoạn ấy, từ thời gian đầu tiên của tuổi trẻ khi tôi ở nước ngoài, đàn bà và đàn ông, những người đã “đóng vai trò” - khi đó có vẻ như, đôi khi “quyết định” và quan trọng - trong cuộc đời tôi. Trong số họ có những người mà tôi đã choảng nhau kịch liệt; tới giờ có lẽ tôi còn nhớ tình tiết của những cuộc ẩu đả ấy, nhưng tôi không còn nhớ tên họ nữa. Hồi đó tôi quen biết rất nhiều phụ nữ, trong đó có cô nàng đã cùng tôi trốn khỏi Frankfurt, và hẳn là nàng đã yêu tôi; nhưng đến cả tên riêng của nàng tôi cũng chẳng còn nhớ nữa. Từ thời gian đầu này, đối với tôi chỉ còn một người duy nhất tồn tại, đó là nữ bá tước. Rồi sau này Hanns Erich xuất hiện, như một cái bóng bên tôi. Giữa chúng tôi có điều gì đó như dang dở, có lẽ một dạng của sự khác biệt, có lẽ là những tình cảm méo mó, tôi không rõ. Anh ta đã theo tôi đến cả Berlin.

Nữ nhân vật của cuộc phiêu lưu Frankfurt bị mất dạng, nàng đã trượt ngã trong cuộc chạy đua vượt chướng ngại vật của những hồi ức. Tôi không thể yêu nàng, cũng không quan tâm đến nàng theo cách khác. Nàng có thể là một phụ nữ mẫn cảm và kiêu hãnh, nàng cao và có mái tóc vàng. Đến Berlin tôi để nàng ở một nhà trọ, rồi quên nàng. Nàng còn thư từ và gọi điện cho tôi một thời gian, sau nàng cũng chán rồi thôi. Nàng đã bất chợt gặp một người nào đó hay đã quay về Frankfurt, tôi cũng không rõ. Tôi không nhớ tên nàng, cả đôi mắt, giọng nói của nàng, chỉ còn nhớ dáng người, vẻ ngoài kiêu hãnh và đôi chân dài trắng trẻo của nàng. Kho kỷ niệm tình ái của một thời tuổi trẻ chỉ còn lại những đôi chân, những vòng tay ôm, những cử chỉ như thế. Khi khuôn mặt đã thấp thoáng hiện ra giữa các bộ phận cơ thể là tuổi dậy thì chấm dứt, bắt đầu tuổi tráng niên.

Tôi thuê chỗ ở trong một ngôi nhà cho thuê xây bằng gạch đỏ, gợi nhớ đến những tòa nhà hộp Richter, đối diện với một trong những nhà ga của tuyến đường sắt chạy trên những cây cầu cao, phố Blücherstrasse. Ngôi nhà chưa có ánh sáng điện, những cầu thang gỗ cót két dưới mỗi bước chân, cả ngôi nhà vang vọng tiếng bước chân những người đi về cho tới sáng, phần lớn cư dân trong nhà về vào lúc tảng sáng, một ngôi nhà bình dân, đầy những người vãng lai, hầu hết kiếm sống từ những cặn bã đêm của Berlin. Sống ở đây có đủ loại người, từ hầu bàn, vũ nữ, đến đĩ điếm. Tôi đã tìm đến đây nhờ bản năng tuyệt vời, ngay vào ngày đầu tiên. Lẽ ra tôi có thể sống cách đấy vài con phố, ở một trong vô số những căn hộ cho thuê của khu nhà Westend sang trọng. Nhưng tôi đã lang bạt đến đây theo bản năng, đến khu cổ xưa này của Berlin, nơi người ta còn dùng đèn dầu để thắp sáng, dân chúng nói tiếng địa phương, ai cũng có chút là đồng lõa của người khác, ban đêm phố xá ầm ĩ vì tiếng rú của xe cảnh sát. Giờ đây tôi đã hiểu ra rằng tôi không đến đó để tìm không khí của một thành phố lớn, sự lãng mạn của thế giới ngầm hay sự mới lạ. Tôi đã tìm đến với tình người ấm áp, sự gần gũi, một điều gì đó hiện hữu. Tôi đã khổ sở vì nỗi cô đơn, nỗi cô đơn mà sự giáo dục của tôi và sau này, đặc biệt là thời gian sống ở Frankfurt đã vây bủa quanh tôi, như một bầu khí quyển đặc biệt bao quanh mảnh thiên thạch tách ra từ một chất liệu cổ xưa nào đó.

Một nỗi cô đơn lạnh lẽo vây bủa quanh tôi, còn hơn cả nỗi cô đơn của sự xa lạ; nó tỏa ra từ bên trong, từ bản ngã, từ ký ức của tôi, nó đã thành nỗi cô đơn vô vọng của tính cách, của một nhà văn. Những người mà “tôi có liên quan” trong đám bạn văn đều đi theo con đường riêng của họ, và chúng tôi chỉ thông điệp cho nhau bằng những tín hiệu ánh sáng. Ở Frankfurt chúng tôi đi lại nhón chân nhẹ nhàng và nói năng ấp úng, nghiêm túc về những vũ điệu của Mary Wigman[305] hay về chủ nghĩa cộng sản. Tất cả đều thú vị, nhiều thông tin, dần dà con người ta cũng tạo nên vẻ bề ngoài có vẻ am tường. Bầu không khí đầy ắp những khẩu hiệu. Những người xã hội, người cộng sản, người theo chủ nghĩa khổ hạnh và những người sưu tập tượng Gothic đã dạy cho tôi những khẩu hiệu có thể dùng được, nhưng trong khi đó tôi cảm thấy mình chẳng biết gì về thực tế. Tôi cảm thấy mình phải trở về mặt đất. Tôi phải tự mình tích lũy kinh nghiệm, theo cách của riêng tôi. Thực tế cùng một lúc có ở mọi nơi: trong sách vở và tại các salon cũng như ở chỗ đám gái làng chơi, ở những người lính trơn mà đêm đêm tôi ngồi uống bia cùng quanh khu Stettiner Bahnhof, ở những người chủ cho tôi thuê nhà, ở các vị bộ trưởng mới ở Weimar, những người thường mời tôi tới dự các “tối uống bia” với tư cách phóng viên nước ngoài vì tôi đã gửi danh thiếp ở đường Wilhelmstrasse. Tôi hốt hoảng và cả quyết lao vào dòng chảy. Đương nhiên là tôi trao mình cho đám đàn bà. Họ gần gũi với thực tế hơn, tôi nghĩ thế. Nhưng Thomas Mann và văn chương nhìn chung cũng biết nhiều về thực tế, có khi còn nhiều hơn một người đàn bà. Tôi nghĩ về “thực tế” như về một bài học khôn cùng nào đó không được né tránh, nhưng rồi sau đó khi công việc bắt đầu thì về đại thể dù sao cũng phải quên đi.

Thời gian ở Blücherstrasse có một điều gì đó đậm đặc, một thứ chất liệu cổ xưa nào đó. Khi nữ bá tước đưa tôi đến với công nhân, bên cạnh mọi thiện ý, chúng tôi đã đi với mục đích khảo sát. Công nhân sống như thế. Đời sống tình cảm của công nhân như thế. Công nhân thích đọc những nhà văn nào nhất, và có lẽ nhiều người trong số họ thật sự thích và rất sung sướng khi đọc Courts Mahler[306]. Công nhân nghĩ về đức hạnh, về hôn nhân và về tình yêu cũng khác so với chúng tôi chờ đợi ở họ, họ ước mơ về cách mạng cũng khác so với những gì các nhà giáo lý đã viết, và chắc hẳn không ít người trong số họ hoàn toàn không coi cách mạng toàn thế giới là việc cấp bách. Đa phần công nhân sống trong các ngôi nhà tử tế, họ có máy thu thanh, họ đặt báo trả tiền trước, họ đến xem biểu diễn ở nhà hát và xem phim, còn những người thất nghiệp thì được nhận trợ cấp; cuộc sống không sung túc, nhưng trong những năm ấy ở nước Đức không có người chết đói. Thực tế không giống như sự mường tượng của chúng tôi. Điều nhìn thấy trong thực tế hoàn toàn khác so với những gì chúng tôi muốn: đôi khi tồi tệ hơn, đôi khi dị biệt, nhưng bao giờ cũng khác. Đúng ra là tôi nhận thấy người ta mắc một chứng bệnh thần kinh phổ thông đáng sợ nào đó, công nhân cũng như nữ bá tước hay các bậc phong lưu. Người “lành mạnh” thưa thớt như lá mùa thu, người ta bám vào các ý tưởng mê muội, và sau ba trăm năm bị áp đặt về mặt đạo đức, một số người bắt đầu quen với cách suy nghĩ chính trị. Trong cách ứng xử của mọi người có một cái gì đó máy móc và cứng nhắc. Chỉ ở đây là giới công chức còn mặc áo cổ cứng cao mười phân; có điều gì đó nhút nhát, chưa được giải tỏa trong nền “tự do” mà họ chưa biết và chưa dám sống với nó.

Ở Berlin, trong thời kỳ đầu tiên, tôi chạy trốn khỏi nỗi cô đơn. Tôi không tìm đến các phòng hóa nghiệm của nỗi cô đơn, tức các tiệm cà phê văn chương, không gọi điện cho những người quen biết. Blücherstrasse đã tiếp nhận và che giấu tôi như một kẻ biển thủ. Căn phòng do một nhân viên cho thuê, thắp sáng bằng đèn dầu, trên tường là các bức vẽ chủ đề tôn giáo, nền nhà được rắc một thứ bột màu xanh, một loại thuốc trừ sâu nào đó vì khu nhà lúc nhúc những gián. Chưa bao giờ tôi ở một nơi như thế này. Bốn ngày đầu tiên sau khi đến tôi không ra khỏi nhà, tôi mua giấy bút và “làm việc” suốt ngày đêm. Trong bốn ngày đêm ấy tôi đã viết xong vở kịch mà tôi chuẩn bị đã một năm ở Frankfurt. Một vở kịch tồi. Sau này một nhân viên môi giới mua vở kịch và nó đã được dàn dựng trên một sân khấu thể nghiệm tỉnh lẻ ở Đức và thất bại thảm hại. Đối với tôi khi đó “thành công” không quan trọng. Nhưng trong bốn ngày đầu tiên ở Berlin, lần đầu tiên trong đời, tôi đã dám kiến tạo một điều gì đó. Mười lăm năm sau đó tôi không bao giờ động đến kịch nữa, tôi đã xua đuổi mọi cám dỗ. Ở Berlin, trong căn phòng trọ đầy gián, dưới ánh đèn dầu, lần đầu tiên tôi cảm thấy sự hồi hộp lạ lùng, thấy cảm giác trách nhiệm bóp nghẹt con tim mà ta thường có khi lần đầu tiên sáng tạo một cái gì đó, từ hư vô và từ bản sao của mình. Một sản phẩm chưa hoàn hảo, nhưng chỉ là của ta, cả trước đó và sau này không một ai có thể làm thay ta. Một cảm giác ghê gớm. Người đã một lần biết đến nó là có chút gì đó coi như xong đời, và anh ta cũng không hề biết phải làm gì với cảm giác sống mà anh ta có được thay vì mất mát kia. Bốn ngày và bốn đêm trong mê muội - sự mê muội băng giá và rất tỉnh táo nào đó - tôi ngồi trong căn phòng trên phố Blücherstrasse, viết kín mấy chục trang giấy, rồi cho bản thảo vào va li, và cố quên đi cuộc thử nghiệm này. Tôi đi ngó quanh ở Berlin. Cuộc sống ồn ã phập phồng quanh tôi đã kích thích tôi làm việc. Tôi cảm thấy sự thôi thúc, những sức hút, những khối lượng lớn, những khả năng. Một giai đoạn mới trong cuộc đời tôi đã bắt đầu, và bắt đầu không đến nỗi tồi.

2.

Ở Berlin, đối với tôi, một cuộc phiêu lưu bất ngờ đã bắt đầu: cuộc phiêu lưu của tuổi trẻ…

Bây giờ thì tôi đã biết rằng tuổi thanh niên không phải là đoạn đời đo được bằng thời gian, đơn giản nó chỉ là một trạng thái mà khởi điểm và kết thúc không thể đánh dấu được bằng năm tháng. Thời thanh niên không bắt đầu bằng tuổi dậy thì, và không kết thúc vào một ngày nhất định, chẳng hạn vào tuổi bốn mươi, sáu giờ chiều Chủ nhật Lễ Lá[307]. Tuổi thanh niên, cái cảm giác sống đặc biệt, hoàn toàn không “bão tố” này, có thể xảy ra với chúng ta khi ta ít để ý tới nhất, và trong đa số trường hợp là khi ta không chuẩn bị và cũng không đặc biệt chờ đón nó. Đó là một trạng thái buồn, trong sáng và vô tư. Bạn bị các sức mạnh mà bạn không cưỡng lại cuốn đi. Bạn cũng khổ sở vì nó, hơi e thẹn vì nó, và muốn vượt qua nó càng mau càng hay, trở thành “người lớn”, có râu ria, có những nguyên tắc, với những kỷ niệm cay nghiệt và không thể hiểu sai. Đến một ngày bạn thức dậy, và ánh sáng quanh bạn sẽ khác, ý nghĩa của các sự vật, của từ ngữ sẽ khác. Theo những số liệu trong hộ chiếu và sinh lực tiềm năng trong thân thể thì bạn còn trẻ; có lẽ giữa chừng bạn cũng chưa trở thành đàn ông đích thực, theo ý nghĩa thất vọng và có trách nhiệm của từ này. Nhưng tuổi trẻ ban đầu, cái trạng thái ngây ngất, tự ái một cách vô tư ấy đã diễn ra với bạn. Thay vào đó một điều gì khác đã bắt đầu, một khúc nghỉ khác giữa hai màn diễn của cuộc đời đã bỏ lỡ. Bạn thức tỉnh khỏi điều kỳ diệu và bạn ngỡ ngàng. Đây là cảm giác après[308], nó không giống một ấn tượng thân thể nào, tuy nhiên một sự nuối tiếc, thất vọng đắng đót còn rớt lại. Chừng nào cảm giác ấy còn duy trì, con người gần như không thể bị tổn thương.

Ở Berlin, rõ ràng tuổi thanh niên của tôi đã bắt đầu, một trạng thái mà sau này trong cuộc đời con người ta hoài nhớ với cái tên gọi ấy. Mỗi ngày tôi đều thức dậy với cảm thức một điều gì đó đã bắt đầu đối với tôi. Điều đã bắt đầu và duy trì một thời gian như thế ở Berlin không mang tính nghi lễ tưng bừng, nhưng cũng không phải là điều bình thường. Một trạng thái chuyển tiếp, với những nghi lễ đặc biệt, những giả trang lạ lùng, những bước ngoặt trang trọng. Ở Berlin, nơi quanh tôi không một ai rảnh rỗi để làm bất cứ điều gì, còn tôi thì bỗng nhiên có đủ thời gian cho mọi việc. Berlin vào giai đoạn này, bên cạnh tính tỉnh lẻ đặc biệt, trong những khoảnh khắc thăng hoa và một số biểu hiện bề ngoài đã gần như nhắc ta nhớ đến một thành phố tầm thế giới. Người nước ngoài tràn ngập mọi ngõ ngách trong thành phố. Các phòng thí nghiệm đầy người Nga và người Na Uy, ai cũng lập ra một cái gì đó, người Đức đặt nền nóng cho mọi sáng lập, ngay cả khi nếu chính người nước ngoài cũng không tin vào thành công của việc họ làm.

Vào một buổi chiều trong tiệm cà phê, hai người Đức đến Berlin từ Württemberg đã đến tìm tôi, và chúng tôi cùng lập ra một tờ báo ảnh. Hai tuần sau chúng tôi đã có trụ sở trên gác của một trong những nhà cho thuê ở Friedrichstrasse, trụ sở có mấy phòng, có điện thoại, máy chữ, kế toán, thủ quỹ, thư ký và nhân viên đánh máy. Tờ báo cũng đã được in ra, đầy những trò nhảm nhí khủng khiếp, và phát đạt trong một thời gian khá dài. Sau khi ra số đầu tiên tôi đã bỏ đi, vì chán sự trống rỗng và vẻ quan trọng của họ. Thành phố đầy rẫy những “doanh nghiệp” mới lập như thế. Trong một quán bar đêm nằm trên hẻm phố cạnh Kürfürstendamn, ngay trước mắt tôi, hai sĩ quan Đức về hưu vừa quen nhau trước đó nửa giờ đã thành lập công ty xuất khẩu bút chì với vốn ban đầu hàng triệu mác, và họ rất ngạc nhiên khi thấy tôi ngần ngại không muốn tham gia thương vụ béo bở này. Mấy tháng sau họ đã mua được nhà cửa từ lợi tức của việc xuất khẩu bút chì. Trong những năm đó Berlin hoàn toàn không thanh bình. Hơn nữa, thành phố khổng lồ ấy là một phòng thí nghiệm lớn; người nước ngoài thoải mái vùng vẫy trong các công xưởng, trong các nhà hát, các phòng chiếu bóng, các báo và các văn phòng. Sau chiến tranh Berlin đã thuần phục, nó đã đầu hàng trước dân ngoại lai đến từ các nước của phe đối địch. Một thế giới buôn lậu sặc mùi cocain và rượu tràn lan trong các cửa hiệu, nhưng phía sau những lạc thú độc hại các phong cách đã nảy sinh, các quan điểm đã được gạn lọc.

Đối với tuổi trẻ, ở Berlin không một giây phút nào là nhàm chán. Sau này không bao giờ và không ở đâu tôi bắt gặp nhiều người thiện tâm như trong năm ở Berlin, giữa những người Đức. Những con người thất vọng, tâm hồn ngổn ngang bối rối, đầy sợ hãi và khát vọng trả thù. Thành phố khao khát, người ta khao khát niềm vui sống, phong cách, các hình thức thể hiện mới. Tôi thích spleen[309] của nó, những chiều kích khoáng đạt của nó. Buổi sáng tôi thích đi dạo qua vườn Tiergarten, những phụ nữ trang phục cưỡi ngựa đi bộ, tay cầm roi, cũng có thể là nỗi đam mê thể thao, nhưng đôi khi là biểu tượng của những đam mê khác, một cách gây chú ý đến những vũ điệu macabre[310] bí ẩn. Giới tính tách thành các phái, ban đầu chỉ là mốt, sau đó đồng tính luyến ái đã trở thành một cơn dịch. Những công xưởng khổng lồ đã hình thành để gieo mầm nhân tạo cho những đam mê này.

Vào hồi đó trong tôi còn cháy bỏng ngọn lửa nóng bỏng và rực rỡ, niềm vui của thần Eros[311] trong sáng, vô tư đã cho tôi điều kiện để trao mình cho tình yêu, để rồi sau đó đừng cảm thấy ý thức tội lỗi hay day dứt khó chịu. Một cảm giác lạ lùng, như thể sau cuộc tình tôi phải chạy trốn khỏi “hiện trường”, khi ấy còn chưa chế ngự tôi. Tôi ôm vào lòng tất cả những gì Berlin đã xô đẩy về phía tôi, không hề e ngại và không có chủ đích. Tôi thật sự sống, trẻ trung đến đáng ngờ… Người ta cảm thấy ở tôi sự trẻ trung này. Tôi đi đến đâu cũng có những vòng tay mở rộng chờ đợi. Trong cuộc đời có những khoảng thời gian khi người ta nhận ra hơi thở của thần Eros trên một con người, như một kẻ được lựa chọn, con người không thể bị tổn thương, cũng không thể bôi nhọ.

Giai đoạn đầu của thời gian tôi ở Berlin đầy những ấn tượng tình ái. Sự nhiễu loạn giới tính bao trùm lên thành phố. Tôi biết những người đàn bà là những sĩ quan Phổ vào những lúc bí mật, giữa bốn bức tường họ đeo kính một mắt, hút xì gà và đẩy sự thay đổi lên tới mức trên tủ gương của họ để những cuốn sách chuyên môn quân sự. Và những người đàn ông, ban ngày điều hành nhà máy, ban đêm ăn mặc thành người thôi miên rắn. Mùa đông Berlin năm ấy là một vũ hội hóa trang kéo dài duy nhất. Các đôi thỉnh thoảng đeo những chiếc mặt nạ gớm ghiếc. Tôi bình thản và vui vẻ đi trong vũ hội hỗn loạn đó, như người biết chắc mình tìm ai, và không thể lạc trong đám các cặp đôi hỗn độn ấy. Một buổi chiều, Lola gọi điện báo nàng đã từ Kassa đến đây, và nàng muốn nói chuyện với tôi. Lễ hội hóa trang đã chuyển sang một biến thể mới đối với tôi vào ngày hôm ấy.

3.

Hanns Erich tin tưởng vô điều kiện vào đấu tranh giai cấp, vào chuyên chính vô sản, vào đẳng cấp cao hơn mang tính châu Âu của tinh thần Đức; nhưng anh ta cũng tin tưởng vô điều kiện vào khả năng chữa bệnh của aspirin hay vào việc quần áo lót dệt bằng sợi bông mùa đông sẽ giữ ấm cho người mặc chúng. Tôi tìm mọi cách kết thân với anh ta vì chưa bao giờ tôi gặp một người nào hấp dẫn như thế, một chàng trai tư sản lạc sang cánh tả. Tôi không thể hiểu nổi tính cách, thị hiếu, khuynh hướng, quan điểm của anh. Ở Berlin tôi đã quen những người Thụy Điển, người Pháp, người Rumani, người Nga, nhưng tôi chưa cảm thấy ở một ai sự xa lạ quyến rũ, hấp dẫn như ở chàng trai trẻ người Đức này. Trong khi trò chuyện anh ta đưa ra những cách ngôn dứt khoát, nhưng sau những cách ngôn trong sáng vẫn lởn vởn cuộn lên một đám sương mù, lưỡng lự và hỗn độn. Anh ta đã đọc Voltaire[312], Erasmus[313], nhưng cũng phát biểu rất hăng say về “thuyết thần bí hiện đại” của nhà văn Đức Waldermar Bonsels[314] mà anh ta cảm thấy đằng sau là “những yếu tố xây dựng”. Tôi chỉ cảm thấy ông ta là một nhà văn tồi, lãng xẹt. Cả hai chúng tôi đều đọc các truyền thuyết của Martin Buber[315], tôi rất mê tính cách Đức cổ điển, mạnh mẽ như có thể chạm khắc được, còn Erich lại mê sự mờ ảo trong các truyền thuyết dị đoan của ông. Những cuộc trò chuyện của chúng tôi trong suốt một năm tỏ ra có hiệu quả, vì chúng tôi chẳng khi nào hiểu nhau. Tôi không thể, cũng không muốn thoát khỏi Erich, vì tôi đánh hơi thấy “bí ẩn Đức” trong tính cách và trong tư duy của anh, sự pha trộn khó xác định của ngôn ngữ, môi trường và các kỷ niệm mà từ sự tổng hòa của nó một người nào đó trở thành một người Đức xác quyết và vô vọng, cũng như tôi chưa bao giờ là người Saxon, người Moravia, mà nhất thiết là người Hung - tôi là một con người nào đó hợp thành từ tất cả những thứ đó, nhưng cùng lúc tôi cũng có thể mường tượng ra rằng hai chục năm nữa ở Bắc Kinh tôi có thể hiểu rõ vì sao một người Trung Hoa nhìn nhận một điều gì đó là đáng nực cười hay đáng buồn.

Từ nội tâm, ở nơi mà con người ta dứt khoát chỉ có một mình, chàng thanh niên Đức này là người như thế nào? Không một điều gì mà chúng ta thường coi là tính cách Đức phù hợp với anh ta. Trước hết anh không phải là “người ngăn nắp đặc trưng” - sự thật là có tồn tại trong con người anh ta hoài niệm về trật tự mà trong cuộc đời và trong thế giới quan của mình anh ta không thực hiện nổi. Con người ta không bao giờ có thể hiểu biết về thế giới, về sự khác biệt giữa các chủng tộc qua văn học, chỉ có thể biết dần từng li từng tí một qua quan hệ trực tiếp. Hanns Erich khao khát trật tự như một con thú khao khát tự do. Nhưng trật tự không đến một cách đơn giản theo cách mà Hanns Erich mường tượng ra sự thiết lập nó; dù anh sống theo thời gian biểu, dù mỗi buổi sáng anh đi dạo từ mười đến mười một rưỡi - không thêm một phút -, dù anh có kiếm hộp để bàn chải về phòng trọ vì “bàn chải không thể vứt chỏng chơ trên ghế đệm”, dù anh đã đánh dấu bằng bút chì đỏ các cuốn sách đã đọc, chắc vì cẩn thận để vô tình anh đừng đọc lại một lần nữa, cũng vô ích: từ nội tâm Hanns Erich vẫn là người luộm thuộm. Cuộc đời anh, sự nghiệp của anh là cố gắng duy nhất nhằm thực hiện một lý tưởng lớn, trong sáng, một trật tự. Nhưng những nơi anh tới, đa phần chỉ là hệ thống, chứ không khi nào là trật tự. Anh nghiên cứu những lý tưởng cao siêu nhất: những hệ thống đồ sộ, những lối sống hoàn hảo. Anh chào đón tất cả những gì “vĩ đại”, anh sống trong trạng thái say sưa bát ngát. Nhưng trong những việc nhỏ, ở nơi cần phải quyết định ngay, ở trên bề mặt, nơi tất cả con người ta phải thể hiện với mọi hệ lụy, thì anh khổ sở và do dự. Anh đi tìm “hình thái” cho mọi thứ, rồi anh thất vọng vì cuộc sống không chấp nhận các hình thái, nó tràn lướt tất cả và chỉ có cái chết là tạo ra cho sự hỗn độn vô hình thể một khuôn khổ duy nhất ở chừng mực nào đó lỏng lẻo, mang màu tang tóc.

Anh thường hốt hoảng bám vào các chi tiết. Sự kỹ lưỡng thật đáng nể: sự tận tâm đáng kính phục, nhưng đồng thời sự bất lực, vụng về cũng đáng kinh ngạc. Sáng sáng anh lên chỗ tôi, ngồi xuống đám bề bộn gần nơi tôi nằm, rồi anh khẳng định sự bừa bộn là “phong thái” của tôi - vì anh không thể chịu nổi tôi bừa bãi mà lại không có mục đích gì đặc biệt, anh tìm thể thức, hệ thống và các quan điểm ở phía sau -, rồi anh hỏi tối qua tôi đi đâu. Nếu tôi bảo tôi ăn tối ở chỗ một anh bạn luật sư, thì anh lại hỏi anh bạn ấy sống ở đâu, nhà cửa thế nào, có mấy phòng, ở đó từ bao giờ? Rồi anh suy nghĩ một chút về những điều nghe được. Anh lại hỏi chúng tôi ăn tối món gì? Uống vang hay uống bia? Ai ngồi ở vị trí chính trên bàn ăn? Bên phải chủ nhà là ai? Nhà có mấy người ở? Chúng tôi nói những chuyện gì trước bữa ăn? Rồi trong bữa ăn và sau đó? Chúng tôi nói cả về Rathenau[316] à? Ai nhắc đến tên Rathenau đầu tiên? Tôi không nhớ ư? Hãy vắt óc nghĩ xem. Một khách mời, thầy giáo dạy nhạc à? Họ có được trợ cấp gia đình trong các trường nhạc không? Tôi nghĩ thế nào về các trường nhạc được nhà nước tài trợ và các trường tư, hoạt động của loại hình nào hay hơn? Ông thầy dạy nhạc đã đọc của Rathenau những gì? Ông là đảng viên đảng phái chính trị nào? Ông ta có đeo phù hiệu trên ve áo hay không? (Hanns Erich có đeo.) Tôi nghĩ sao, hiện nay tài sản của Rathenau có thể là bao nhiêu? Tôi có phát hiện ra những tình tiết huyền bí trong sáng tác của Rathenau? Có thể tưởng tượng nổi Rathenau trong chính trị thực tiễn hay không? Sau bữa tối người ta có dùng cà phê không? Trên tường có treo tranh của các họa sĩ danh tiếng không? Tôi có tin tưởng chắc chắn vào sự tự khẳng định của tài năng hay có tưởng tượng nổi trong trật tự xã hội hiện tại các thiên tài sẽ bị thát tán?

Rồi chúng tôi ngừng. Anh trở nên đăm chiêu, tháo kính xuống lau, sắp xếp lại các tình tiết. Không bao giờ tôi “trò chuyện” được với anh; bao giờ chúng tôi cũng chỉ nói điều gì đó… Cuộc nói chuyện với anh chàng người Đức trẻ tuổi này tác động lên tôi như một phiên tòa phức tạp, một kỳ sát hạch, một cuộc thẩm vấn của cảnh sát. Chẳng một chi tiết nào có thể mù mờ; anh ta chưa biết rằng trong sự tiếp xúc giữa con người với con người điều quan trọng nhất sau đó là điều còn mù mờ. Hanns Erich khao khát sự minh bạch một cách không khoan nhượng, sự trật tự và kỹ lưỡng. Nếu đã bập vào một điều gì đó thì anh không buông tha, cho đến khi chưa gặm hết thịt, hết gân của đề tài ấy. Rồi anh ngắm nghía cục xương còn lại - kết quả của cuộc trò chuyện -, một cách thờ ơ, bất mãn, ra chiều bảo đấy, chỉ còn lại có thế. Sau một chút nghỉ ngơi anh lại bắt đầu. Hôm kia tôi đi đâu vào buổi sáng? Đến bệnh viện à? Tôi có xem khu vườn bệnh viện không? Nó rộng mấy hecta? Tôi đã thấy gì ở đó? Thấy chim bay ư? Khoảng mấy giờ? Ba giờ chiều à? Nó bay về hướng nào? Tôi không biết ư? Về phía Bắc hay phía Tây? Tôi chẳng biết hướng Bắc là hướng nào ư? Chim gì thế? Bằng cỡ con chim câu à? Nó bay thẳng hay chéo? Nó màu xám hay xám xanh? Lạ nhỉ, nó là giống chim gì mới được chứ? - Anh lại khó nhọc nhắc lại từ đầu. Nó bay nhanh hay chậm? Rồi khi hết chuyện con chim, là đến chuyện cách mạng hay quan điểm lịch sử của Emerson[317]. Anh khao khát trật tự khổ sở như một đứa trẻ mong trở thành người lớn. Anh thường xuyên rình rập, anh sợ những người khác, người Thụy Điển hay người Pháp, biết một điều gì đó mà anh đã bỏ qua, anh không chú ý tới, hay thiếu vắng trong lịch sử bốn hay năm trăm năm trước, và giờ đây họ qua mắt anh, cười nhạo báng sự dốt nát của anh. Theo anh, trong cuộc đời “không thể làm việc đủ”, con người ta không làm việc để tự thỏa mãn, hay đạt tới một điều gì đó, mà “vì chính công việc”. Anh cả tin như một đứa bé, nhưng đồng thời cũng là một kẻ hung hăng và hèn hạ. Tất cả những gì ngoại lai đều được anh đánh giá cao và sẵng sàng bắt chước, nhưng đồng thời anh cũng xét nét tất cả những ai xa lạ với sự nghi hoặc. Anh có phần coi cả thế giới như một liên minh mà một trong những mục đích và ý nghĩa chính của nó là coi người Đức là nực cười, lố bịch và đánh lừa trí khôn của nòi giống Đức thuần chủng. Tôi nhận thấy anh sống trong nỗi buồn và bối rối, tôi thấy thương anh. Tôi tôn trọng sự cần mẫn của anh, nhưng tôi thấy nó kém hiệu quả. Anh thường xuyên khoanh vùng, nhìn thế giới bằng compa và thước kẻ, anh cố tìm một mẫu số chung có thể sử dụng được trong đời sống thực tế cho những điều không thể gọi tên và không thể nắm bắt được. Và vì những việc anh làm luôn thất bại, anh lại thở dài bướng bỉnh lao vào ảo ảnh hỗn độn và không thể tháo gỡ nổi của các chi tiết.

Erich xuất thân từ gia đình khá giả, cha mẹ anh cung cấp tiền nong dư dật, anh cũng là người tốt bụng; muốn làm tôi vừa lòng, anh thường mua quà cáp cho tôi, có lần vào tối Giáng sinh anh chất đầy phòng tôi quà tặng, rồi suốt ngày mời tôi về thăm cha mẹ anh ở vùng Silesia. Anh làm việc liên miên, vì từ trong tâm hồn anh là một kẻ lười biếng không cứu vãn nổi, lúc nào anh cũng sắp xếp một thứ gì đó, những bài viết, những kiến thức, phòng ở hay thế giới xung quanh, vì từ nội tâm anh là kẻ luộm thuộm không chữa nổi. Anh chỉ tin vào nước Đức, anh coi cả thế giới là cẩu thả và nhếch nhác, đặc biệt là người Pháp. Niềm tin đó của anh đã lây nhiễm sang tôi. Tôi sống trong sự tin tưởng rằng nước Đức là đất nước cổ điển của nền trật tự mẫu mực, như tôi đã học được điều này ở nhà và trong nhà trường. Đúng thế, đâu đâu cũng thấy sự ngăn nắp gọn gàng, từ các bảo tàng, nhà ga đến các căn hộ riêng. Chỉ trong tâm hồn, trong những tâm hồn Đức là không có “trật tự”; sự u ám còn bồng bềnh trong những tâm hồn ấy, đám sương mù của những huyền thoại đẫm máu, chưa phục thù và chưa sám hối. Nhưng khi đó tôi còn chưa hiểu vì sao mà Hanns Erich khao khát trật tự một cách gàn dở, si mê đến thế?… Rồi đến khi tôi sang Pháp, tôi thấy ghê sợ sự hỗn độn thông thường. Mất nhiều năm tôi mới hiểu thế nào là “trật tự”, nhiều năm sau tôi mới hiểu đúng là dân Pháp gạt rác vào gầm bàn gầm tủ, nhưng trong đầu óc họ là trật tự và ánh sáng.

Hanns Erich là người theo chủ nghĩa xã hội, anh trở thành người xã hội chủ nghĩa cũng giống như vào một hôm nào đó người ta quyết định trở thành người ăn chay vậy. Địa vị giai cấp, niềm tin của anh không buộc anh phải lựa chọn như thế. Tôi luôn nghĩ rằng người ta trở thành nhà xã hội hay cách mạng khi đã không thể làm khác. Hanns Erich đã quyết định điều này một cách đơn giản. Dĩ nhiên anh ta mơ tưởng đến “sự nghiệp”. Chúng tôi sống với nhau khá lâu, sau này anh còn đến thăm tôi cả ở Paris, nơi anh đọc nhiều, học hỏi nhiều, trong khi vẫn tỏ ra rất khó chịu vì sự cẩu thả, bừa bộn không thể cứu vãn nổi của người Pháp. Ba mươi tuổi anh đã trở thành cây viết xã luận của một tờ báo lớn nhất nước Đức, rồi một hai năm sau đó anh được bầu vào Quốc hội Đế chế. Mấy ngày trước khi Hitler nhận chức thủ tướng tôi đã đến Berlin và có gặp anh. Anh ăn mặc rất mốt, ngồi trên chiếc xe loại sang đi lòng vòng trong thành phố, anh giới thiệu tôi với cô bạn gái xinh đẹp, đẫy đà, dáng cao lớn.

Tôi nhìn thấy anh lần cuối cùng ở Pariser Platz; tôi bảo anh dừng xe rồi bước xuống, từ biệt anh. “Cách mạng sẽ chiến thắng từ từ”, anh đăm chiêu suy nghĩ, tay vẫn đặt trên vô lăng. Ba hôm sau những người Quốc xã nắm chính quyền. Hanns Erich bị nhốt vào trại tập trung. Tờ báo mà anh cộng tác bị các ông chủ mới chiếm hữu, những đồng nghiệp cũ bị đuổi việc. Hanns Erich bị thời cuộc cuốn đi, cũng như bao người bạn thời trai trẻ của tôi; không bao giờ tôi còn biết tin tức gì về anh nữa.

4.

Có một cái gì đó chơi vơi và đồng bóng trong cái năm ở Berlin này; đây là giai đoạn spleen de Berlin[318]. Chúng tôi sống nhẹ nhàng và vô tư trong cái thành phố khổng lồ vào thời gian này đang sôi lên sùng sục bởi cuộc sống giả tạo. Dù xấu xí và đang ngổn ngang vì xây dựng, thành phố vẫn gây được thiện cảm; nếu giờ đây nghĩ lại thời gian này tôi ngạc nhiên nhận ra rằng sau đó không khi nào, không một nơi nào trên xứ người tôi cảm thấy mình ẩn dật, vô lo vô nghĩ, thanh thản và trẻ trung vô tư như thời gian một năm rưỡi sau khi ngừng bắn ở Berlin. Thỉnh thoảng “cách mạng” lại nổ ra, nhưng sau khi “những ngày Spartacus” nghiêm trọng qua đi thì không một ai coi trọng những vụ lộn xộn giữa hai màn kịch nữa, ngay cả những người trong cuộc cũng không. Dân Đức đã tự ban tặng cho mình bản hiến pháp mới và các quyền tự do ở Weimar không chịu nổi tự do. Elbert[319], nguyên là thợ đóng yên cương ngựa, được sự ủy nhiệm của đảng mà ông đứng đầu, đã chế ngự rối ren bằng sự khôn ngoan đáng nể. Vào thời điểm đó quyền lực nằm trong tay những người dân chủ xã hội. Nhưng họ đã không nắm được và cũng không tận dụng được thời cơ. Trong đa số các trường hợp, chẳng hạn trong những ngày xảy ra cuộc đảo chính Kapp[320], “cách mạng” đều diễn ra lặng lẽ, và những người đương thời không liên quan trực tiếp chỉ nhận thấy nó qua việc mất điện, hay điện thoại không reo, vòi nước ngừng chảy trong các nhà trọ và chúng tôi phải rửa ráy bằng nước khoáng. Chúng tôi nhanh chóng học được cách đối phó với “cách mạng thời hiện đại”: mỗi người dự trữ trong nhà một bó nến và vài lít nước khoáng Fachingen trong bình thủy tinh. Đồng tiền lúc đó còn chưa mất giá đáng kể, còn lâu mới tới khi đồng mác trở nên vô giá trị trong vài ngày, sau đó trong vài giờ. Những người nước ngoài đem hàng rổ ngoại tệ đến nước Đức vì giá cả chi tiêu thấp, còn người Đức thì dùng tín phiếu chất đầy nguyên liệu nhập ngoại trong các kho chứa của các nhà máy. Mọi người đều có việc, chỉ tầng lớp trung lưu, trí thức và công chức là mất mát, tầng lớp trung lưu ăn lương và hưu trí bất lực phó thác cho “cơn tăng giá” và “sự đắt đỏ”. Không một ai, có lẽ cả nước ngoài, trong những tháng ấy lại tin rằng đến một ngày nào đó đồng mác lại có thể gặp rủi ro. Những đồng tiền nghìn cũ vẫn lưu hành, và khi một lần người ta trả cho tôi một trăm tờ chuyển khoản từ nước ngoài, loại tờ một nghìn Wilhelm cũ tại một chi nhánh của Deutsche Bank, tôi cảm thấy mình như một quý tộc phong lưu thời bình. Giới công nhân vội vã ngăn chặn tấn thảm kịch bằng các phong trào đòi tăng lương, nhưng tầng lớp trung lưu chỉ tê liệt mà quan sát các thần tượng tiểu thị dân sụp đổ ra sao, cơn bão giấy đã quét họ ra khỏi nơi trú ẩn là lương hưu, những khoản thu nhập ổn định, tiền tiết kiệm, phụ cấp đời sống như thế nào. Đến khi chúng tôi chợt nhận ra ở Berlin mọi thứ đều được rao bán và cho thuê. Từ sự cô đơn ở khu nhà thắp đèn dầu ở Blücherstrasse không lâu sau đó tôi chuyển sang những khu mondain[321] của Berlin. Hằng tháng tôi lại đổi nhà. Tôi ở chỗ “bà vợ góa của viên tướng”, ở chỗ các chủ nhà, những người nhịn đói trong các tòa nhà năm tầng thuộc sở hữu của họ, ở chỗ ông bác sĩ, người phải tự quét dọn ngôi nhà tám phòng của mình, ở chỗ ông thủ tướng Phổ về hưu, người mà lương hưu cả năm không đủ mua hai pound bánh mì. Những căn hộ bí ẩn mở ra trước mắt tôi: những gia đình khép kín, quý phái, kiêu hãnh của “Berlin-West”. Bằng tiền thuê tháng một căn phòng áp mái ở Paris tôi có thể thuê được những khu ở bốn-năm phòng ở Kürfürstendamm, những salon chất đầy đồ mỹ nghệ quý, đồ đồng, đá cẩm thạch theo thị hiếu Đức thời Wilhelm, tôi nằm trên những chiếc giường thời Phục hưng đóng bằng gỗ sồi, ăn trưa tại những nhà hàng Đức cổ, và càng tiêu tiền vô độ thì đến hôm sau tôi càng nhận thấy mình giàu hơn ngày hôm trước. Trên các đường phố những người mất trí đi vật vờ và gào lên những con số. Chúng tôi, những người sống giữa dân Đức thời gian đó, dù muốn hay không, cũng đều là những tay buôn lậu. Các nhà thương điên chật ních người mất trí. Các nhà công nghiệp lớn và ngân hàng trong thời gian này giàu lên không thể tưởng tượng nổi.

Tôi đã chia sẻ với “vợ góa của viên tướng” sự phong lưu lố bịch và đáng ghét của mình, tôi đem về tặng chủ nhà món bơ mà bà nhận và cảm tạ một cách nhún nhường và e ngại, ông cựu thủ tướng Phổ được tôi tặng xì gà. Việc này phản cảm ghê gớm đối với người cho và người nhận. Nhưng đằng sau tất cả những điều đó là tuổi trẻ, đó là thời gian vinh quang lạ lùng, khi không hề có trở ngại, như thể các quy luật tự nhiên và kinh tế mất hết hiệu lực, và thêm vào đó là tiếng nhạc suốt cả ngày, âm nhạc da đen. Chúng tôi ào qua những đống giấy vụn mà những đợt sóng bẩn thỉu của nó đã quét đi tất cả thước đo của con người, lẽ ra chúng tôi có thể hổ thẹn vì mình đang sống, nhưng tốt hơn là cứ hưởng thụ cuộc sống… Mùa đông qua đi trong giấc mơ chuếnh choáng, chúng tôi lơ lửng trên thảm họa, và không cảm thấy mình có lỗi. Thành phố Berlin tuyệt vọng và điên khùng đã đẹp hơn vào mùa đông khắc nghiệt này. Những dây điện giăng trong các vũ trường nhấp nháy. Hằng đêm chúng tôi tụ họp thành từng nhóm lượn qua hết các nơi giải trí của Berlin. Mọi người đều “giải sầu”, như thể cảm thấy kết cục, tuổi trẻ Đức thường xuyên mở hội ái tình trên đường phố, các bậc phụ huynh đã thất bại, họ thất bại một cách đáng hổ thẹn và khó hiểu đến nỗi không dám cả tự vệ nữa. Đêm nào tôi cũng trở về nhà các bà vợ góa của các tướng với bạn tình mới, rồi trong khi giới thiệu và tạm biệt vào lúc tảng sáng, các cô gái con nhà trung lưu sa sút đã đưa số điện thoại cho tôi; nhưng ai thực sự để tâm đến những đêm ấy và những cuộc tình ấy? Tôi thức dậy trong các phòng ngủ của các nhà ở khu phía Tây thành phố, trong những căn phòng lạ và với những phụ nữ lạ, với bà chủ nhà trong vòng tay; ngày hôm trước tôi còn chưa biết nàng, và đêm hôm sau tôi cũng không biết nữa. Một thành phố chỉ có thể phá phách như thế trong nỗi sợ hãi sự hủy diệt của bệnh dịch hạch. Nhưng phía trên dịch bệnh này, trong sự lây nhiễm đôi chút, tôi vẫn biết - với cảm giác an toàn không thể tổn thương nổi nào đó -, rằng đối với tôi những ngày vui của tuổi trẻ đã bừng sáng trong mùa đông này. Tôi không thấy hổ thẹn, không cảm thấy mình có lỗi.

Trong cơn hoảng sợ dịch hạch, trong niềm vui cuồng dại, trong hội hóa trang báo điềm gở, Berlin trở nên đẹp hơn. Tôi dậy vào buổi chiều do bạn bè đánh thức, những người mà cơn lũ đáng ngờ này xô đẩy tụ vào nhau, người Thụy Điển, người Nga và người Hung, một thế hệ ranh mãnh và u uất, những chàng lãng tử và những tay buôn lậu, đến tên tuổi của đa số họ tôi cũng chẳng biết.

Chúng tôi ràng buộc với nhau trong một liên minh không mấy đạo đức, tách rời người Đức và hơi chống lại họ; tôi sẽ không ngạc nhiên nếu đến một ngày người ta sẽ quét chúng tôi ra khỏi thành phố này không thương tiếc. Nhưng người Đức chỉ lấy làm lạ và im lặng. Chúng tôi ngồi trong tiệm Kaffee Romanisches, đám tụ tập được coi là trí thức tiên phong của lục địa, chúng tôi tính chuyện đổi tiền và làm thơ, tranh cãi về vụ buôn da và về Péguy. Dân Đức đứng thành hàng ủ dột và câm lặng quanh cuộc diễu hành của đám người chân nam đá chân chiêu là chúng tôi. Và đồng thời, bằng cách rắc rối phức tạp nào đó, chúng tôi cũng mang lại điều hay cho họ. Những người nước ngoài cũng đã cho Berlin cả những thứ khác chứ không chỉ ngoại tệ: Berlin đô thị hóa, phong cách hóa, phụ nữ học được cách ăn mặc, bầu không khí trong thành phố tràn ngập các ý tưởng, thành phố sống… Mùa đông năm ấy Berlin đẹp, bí ẩn và không thể khám phá nổi. Đi dạo buổi sáng trong vườn Tiergarten, sự bất an đầy hơi xăng của “Unter den Linden”, sự chuyển tiếp giữa tính đáng ngờ của một thành phố cảng tỉnh lẻ miền Nam và tính kỷ luật của một thành phố lớn nước Phổ, nhịp độ khắc nghiệt và nỗi đói khát mà với nó thành phố đi tìm sự cân bằng và thỏa mãn, sự tự do vô điều kiện của phát ngôn và suy nghĩ, sự ngưỡng mộ và thiện ý mà thành phố đón nhận tất cả những thử nghiệm nghệ thuật mới, tất cả những điều đó, trong một thời gian ngắn đã đưa Berlin trở thành một thành phố hấp dẫn nhất và có lẽ nhiều hy vọng nhất của châu Âu sau chiến tranh. Kỷ niệm về một Berlin spleen vĩnh viễn gợi nhớ hoài niệm trong tất cả những ai đã trải qua những năm đó.

Trong chốc lát chính tôi cũng biến đổi thành một công tử bột đỏm dáng thực sự, như một chàng trai trẻ người Anh đã quen và coi trang phục buổi tối, quý phái này là tự nhiên. Trên thực tế tôi cảm thấy mình như người ăn mặc giả trang. Để cảm thấy thoải mái, tự nhiên trong môi trường thượng lưu tôi thiếu đúng điều này: gốc gác thượng lưu, thiếu hai, ba trăm năm cuộc sống salon - là điều kiện tiên quyết của sự tự tin để một thanh niên trẻ không cảm thấy lễ phục smoking hay áo đuôi tôm là giả trang, ở thành phố quê tôi người ta thường chỉ mặc lễ phục smoking vào buổi sáng khi đi dự đám cưới! - tôi đã thấy, và không chỉ ở các tỉnh, cả ở Pest cũng thế. Đúng là tôi muốn bắt tay với chú rể mặc smoking, và nói với anh ta: đừng xấu hổ, nào cậu có lỗi gì đâu!… Chúng ta là như thế, ai cười thì mặc xác họ! Nhưng dù tôi có lang bạt, khệnh khạng trong đêm Berlin đến đâu thì bao giờ tôi cũng hơi cảm thấy mình giống như trong lễ hội mừng ngày tốt nghiệp phổ thông vậy.

5.

Nữ diễn viên ngụ tại khách sạn Adlon. Ở đây nàng có phòng đệm, salon, phòng ngủ và một cô hầu phòng mà người ta gọi là Jungfer[322], cô này cũng sống trong khách sạn, ở tầng trên. Một lần nàng đưa tôi vào ngân hàng, chúng tôi đi xuống phòng để két sắt, nàng lẩm bẩm những từ bí mật, rồi mở một ngăn két sắt, cho tôi xem các chuỗi ngọc, vòng cài đầu, vòng cổ đá hồng ngọc. Nàng mới từ Ấn Độ về chưa lâu, nàng là “công dân thù địch” đầu tiên được người ta cho phép vào thuộc địa Anh này. Có lẽ nàng có người bảo hộ rất có quyền thế, một quý tộc người Anh nào đó; nhưng tôi không khi nào hỏi đó là ai - tôi tôn trọng cuộc sống riêng tư của nàng, còn nàng quý trọng sự kín đáo của tôi. Nàng có ô tô riêng, có biệt thự thuê ở vùng gần đó, có đủ các loại sổ ghi ngân phiếu, có đàn chó săn. Thỉnh thoảng người hầu phòng khách sạn mua về cho nàng những bó hoa và đồ trang sức đắt tiền, như trong một cuốn tiểu thuyết.

Nàng sống theo thời gian biểu, trong một sự ràng buộc đặc biệt nào đó, trong sự nô lệ của sắc đẹp và nữ tính. Nàng chẳng màng “sự nghiệp”, chính vì thế mà người ta mang đến cho nàng cả đồ trang sức và ngoại tệ, cũng như mọi thứ khác… Thứ Bảy nào nàng cũng nhận tiền thù lao, những tập tiền đáng kể mà tôi cho rằng nàng không đáng được hưởng, vì tôi không coi nàng là nghệ sĩ đích thực; nàng quá đẹp để có thể trở thành nghệ sĩ thực thụ, và nàng quá yêu cuộc sống. Tôi ngờ rằng để làm nghệ thuật cần phải biết chết đi một chút… liệu nàng có cho cuộc đời, cho công chúng quá nhiều với sắc đẹp, với nụ cười nồng nhiệt, với sự hào phóng của nàng, như thể nàng đã diễn hoàn hảo vai “tiểu thư Juliet”? Nàng hãnh diện khoe tiền thù lao, còn hãnh diện hơn những châu báu Ấn Độ. Đây là tiền nàng kiếm được bằng “lao động” của nàng, với một động tác lãng mạn bao giờ nàng cũng tặng cho một ai đó: cho người hầu phòng hay cho anh chàng groom[323]. Nàng đối với tôi lúc nào cũng tử tế và dịu dàng. Nàng sống theo những nguyên tắc khắt khe, như một người lính hay một người trợ tế nhân từ.

Nhưng liệu tôi có thể biết nàng là thế nào? Tôi phải lật mở bí mật của con người, thế mà trước những điều bí mật không thể tiếp cận được của “thực tế” bao giờ tôi cũng lùi bước và lại lùi bước. Tôi chỉ cho phép bóng dáng của những người đàn ông và đàn bà - mà tôi tin rằng một lời nói và nụ cười của họ, dù gần như không thể cảm nhận được theo cách thức mà một tâm hồn có thể tác động tới một tâm hồn khác, đã tạo nên ở tôi một điều gì đó -, in lên những trang giấy này. Từ trong hồi ức của tôi, những khoảng thời gian dài mất hút không để lại dấu vết hay một tín hiệu nhỏ. Theo cách của mình, đúng là theo cách của một đứa trẻ, bằng cách nào đó tôi đã “trải qua” chiến tranh, những cuộc cách mạng; nhưng giai đoạn này, với tất cả những điều lý thú “mang tính lịch sử” của nó, đã bị sàng lọc không để lại dấu vết trong tôi; rõ ràng tôi không liên quan gì đến nó, tôi đã phải chú ý đến thứ khác, về chiến tranh tôi gần như không nhớ tới việc tuyển mộ, đến bệnh tật của tôi, về cách mạng tôi chỉ nhớ vài gương mặt, và đó hoàn toàn không phải là những khuôn mặt “cách mạng”; chiến tranh đối với tôi là bác Ernő, ông bác lãng mạn đã đi về trong cuộc chiến như đi du lịch, rồi thỉnh thoảng nói lên ý kiến của mình về các sự kiện trên thế giới. Tôi mười bảy khi được tuyển vào lính, chúng tôi vượt qua kỳ thi tốt nghiệp thời chiến một cách khó nhọc, bạn bè cùng lớp tôi được đưa đến Isonzo, ngay lập tức mười sáu đứa đã bị giết chết; tôi và Ödön, người đã được đưa vào đại đội chờ hành quân, chúng tôi vật vờ trong các bệnh viện; rồi chúng tôi xem cách mạng và chờ đến giây phút mà cuối cùng chúng tôi có thể ra nước ngoài… Không còn nghi ngờ gì là tôi cũng đã sống những “thời khắc lịch sử”, nhưng trong hồi ức của tôi về giai đoạn “lịch sử” của chiến tranh và cách mạng chỉ còn đọng lại vài khuôn mặt, chỉ có những đường nét mờ nhạt của một tay cờ bạc, một thi sĩ và một nữ bác sĩ nghiện moocphin hiện lên từ thời gian này… Rõ ràng ở tất cả mọi người và mãi mãi bao giờ cũng có hai phiên bản lịch sử thế giới; và tôi cảm thấy phiên bản của tôi quan trọng hơn phiên bản kia, phiên bản mà kết cục của nó đã phủ bóng lên tôi.

Chúng ta có thể biết gì về con người một lần đã mỉm cười với chúng ta trong một khoảnh khắc? “Tìm hiểu” là một việc làm phức tạp và nguy hiểm, kết quả của nó nhiều khi rất sơ lược, về nữ diễn viên, tôi chỉ biết nàng luôn luôn vui vẻ, nàng cũng biết rất nhiều về cánh đàn ông, về “cuộc đời”… Nàng biết thứ nguyên liệu mà đa phần những người phụ nữ đích thực biết đến, với sự khôn ngoan đàn bà, thứ nguyên liệu mà một phần nhỏ sự hiểu biết về nó làm đám đàn ông rất tự hào! Sáng nào tôi cũng đợi nàng ở một khúc quanh trong khu vườn Tiergarten tuyết phủ; nàng đến từ giờ học cưỡi ngựa, với nụ cười thông minh, và với niềm vui sống rất chân thành và gần gũi trong nụ cười, trong cử chỉ và ánh mắt; niềm vui sống của nàng làm tôi say mê. Nàng rất khiêm tốn và rất cẩn thận. Bằng cách của mình - chỉ sau này tôi mới nhận ra - nàng thận trọng và dịu dàng dạy tôi phép ứng xử phức tạp mà cuộc sống thượng lưu đòi hỏi. Nàng nhận ra ở tôi rằng tôi đã được giáo dục nghiêm khắc; và như một đạo diễn đối với sự vụng về của một diễn viên trẻ, nàng cố gắng bớt đi sự cứng nhắc trong cử chỉ và ý kiến của tôi. Ở bên nàng tôi nhận ra rằng phép lịch lãm thực sự, khả năng duy nhất của sự chung sống giữa con người, khác và rắc rối hơn nhiều so với những gì tôi được chỉ bảo ở nhà và trong trường nội trú. “Tính kỷ luật” mà tôi được rèn lúc nhỏ là sơ khai; bằng đôi tay đạp và nhẹ nhàng, nàng đã tháo gỡ cho tôi khỏi những ràng buộc của thứ kỷ luật giản đơn ấy. Nàng đã dạy tôi rằng lịch sự không phải là ta đến một cuộc gặp gỡ mà ta không thích chính xác đến từng phút; mà sẽ lịch sự hơn nếu ta bóp chết không thương tiếc những khả năng của một cuộc gặp gỡ khó chịu từ trong trứng… Nàng đã dạy tôi rằng con người ta có thể thô bạo, nhưng không bao giờ được bất nhã; có thể đấm vào mặt một kẻ nào đó, nhưng không được làm người ta buồn chán, và vờ vĩnh tình thương yêu ở nơi người ta chờ đợi ta ít hơn thế nhiều là một sự bất nhã.

Buổi tối chúng tôi thường đến nhà hát. Bảy giờ tôi có mặt ở chỗ nàng, trong salon; khách sạn lớn che giấu cuộc đời của con người tinh tế và dễ thương này bằng những tấm cách âm và các tấm rèm che mờ. Nếu nàng diễn - nàng đóng những vai lớn còn vụng về -, thì tôi tiễn nàng đến cổng nhà hát rồi chờ nàng trong quán cà phê gần đó; tôi luôn cảm thấy sự đau đớn thể xác, khi thấy nàng - người đàn bà đã trao cho tôi tình bạn -, không hoàn hảo trong nghề nghiệp của nàng. Những ngày nàng nghỉ chúng tôi đến các nhà hát của Reinhardt[324]; nàng cho rằng không đáng đến những nơi khác; thỉnh thoảng chúng tôi xem một vở diễn giống nhau trong bốn, năm tối liền, về đời tư của nàng tôi không biết điều gì. Sau này nàng lấy chồng là một người giàu có nào đó. Thỉnh thoảng nàng mời tôi đến ăn trưa, bữa ăn được dọn trong salon của nàng và bao giờ cũng chỉ có ba chúng tôi ngồi quanh bàn. Nàng không ưa phụ nữ. Nàng mời những nhà văn nổi tiếng làm “người thứ ba”, các nhà quý tộc Đức, những chủ ngân hàng giàu có hay các chính khách thời thượng. Và khi người khách đã ra về, nàng kể cho tôi nghe với sự hào phóng đồng lõa về “nguyên liệu” - những bí mật của người khách vừa đi: ông ta sống ở đâu và sống với ai, điều gì làm ông ta đau đớn, ông ta có những gì và thiếu điều gì, ông ta muốn thứ gì. Qua các bữa ăn trưa này dần dần tôi biết về một Berlin khác, thường xuất hiện trên trang nhất các báo, khi những nhân vật nổi tiếng của nó thất bại hay gặt hái thành công lớn ở đâu đó; nhưng cũng có một kiểu người nổi tiếng không bao giờ trở thành tin tức trong ngày.

Chúng tôi không có “quan hệ” với nhau, tôi nghĩ chúng tôi cũng không yêu nhau; hai chúng tôi cùng tuổi, thế nhưng thật lạ lùng và khó hiểu: nàng già dặn và từng trải hơn. Tôi chờ đợi ở tất cả mọi người điều kỳ lạ, hy vọng ở họ một ảo ảnh nào đó; nàng bình thản nhìn những người khách, quan sát các thay đổi thể xác của họ, xem họ ăn gì và ăn nhiều hay ít, xem họ giãi bày sự chán chường bằng những cử chỉ và cách thức ra sao. Thỉnh thoảng tôi phải đưa nàng đến các thành phố tỉnh lẻ, đến các bể tắm; chẳng khi nào tôi biết ai là người nàng đến thăm. Nhiều lần tôi nằm ngủ gần bên nàng, nhưng không bao giờ chúng tôi nghĩ đến tình yêu; mối quan hệ của tôi với nàng ngay từ giây phút đầu tiên đã không hề có giới tính, cả hai hoàn toàn tin cậy nhau một cách lạ lùng, chúng tôi đều sợ sẽ đánh mất đi sự tin cậy này bằng một cử chỉ vụng về hay không hoàn toàn chân thực nào đó. Nàng thay đồ ngay trước mặt tôi với sự vô cảm nghề nghiệp và sự đồng lõa; và tôi nhìn nàng, không thèm khát, với cái nhìn ân cần đặc biệt của tình thân, trong đó thật khó hiểu, theo cách thức rõ ràng là “bất thường”: không hề có bất kỳ đòi hỏi thể xác nào. Thời gian đó, trong các vũ hội hay các cuộc giao tiếp đông người, chính nàng thường chọn bạn gái cho tôi.

Nàng biết một bí quyết lớn: biết còn lại một mình. Những phụ nữ đã yêu tôi hoặc gặp tôi trên đường đời thường đối xử với tôi tốt hơn, nhân ái hơn, cao thượng hơn là tôi đối với họ, chỉ sau hai ba lần gặp gỡ là tôi đã chán họ. Nhưng tôi yêu nữ diễn viên theo cách của mình, chúng tôi sống trong tình bạn tin cậy hơn mọi quan hệ thể xác có thể tưởng tượng nổi. Ở bên nàng tôi nhã nhặn và ngoan ngoãn vâng lời như trước đó chưa hề và sau đó không bao giờ khi ở gần phụ nữ; tôi có thể đi dạo cùng nàng, ngồi im trong phòng nàng hàng giờ liền, ngắm nhìn nàng son phấn, trang điểm - các cửa sổ căn phòng trong khách sạn mở ra Unter den Linden, con đường mùa đông vào lúc hoàng hôn đầy những thứ lạ mắt của nền văn minh xã giao nào đó và tôi nghe nàng nói dối và hứa hẹn qua điện thoại với một người đàn ông xa lạ nào đó. Nàng không bao giờ đòi hỏi tôi điều gì, và với thời gian, với sự ân cần dịu dàng, bằng sự hào phóng lạ lùng và rất đáng quý, lúc nào nàng cũng sẵn sàng giúp tôi, cả ngày và đêm. Nàng tôn trọng những lúc tôi buồn, rồi nàng đã dạy tôi thấy Berlin đẹp và cảm thấy thoải mái ở mọi nơi. Nàng am tường tuyệt vời nghệ thuật cô đơn; nàng sống như một con trai trong vỏ; và như một viên ngọc trai thật quý hiếm, những kẻ khao khát nàng phải trả giá rất đắt.

Nhưng tôi không khao khát nàng, và vì vậy mà dần dà nàng đã trao cho tôi mọi bí mật của nàng. Với thời gian mọi tấm voan che rơi khỏi nàng, quá trình gỡ bỏ này còn hấp dẫn hơn mọi sự trần trụi. Buổi sáng ngày lễ Giáng sinh nàng bảo:

– Kaiser đã ra tù. Chúng mình đi đến đó nhé.

6.

Chúng tôi đi tàu ngoại ô một tiếng rưỡi từ Berlin, đến một trong những khu nghỉ mát của vùng Brandenburg. Một địa danh nghèo, vài ngôi nhà vườn nằm xen rừng thông trên bờ một hồ nước. Đi cùng chúng tôi có nhà viết kịch ở Berlin của Kaiser, một ông già người Đức đầu hói và điếc đặc, ông không chờ lời đáp cho những tuyên bố của mình, dọc đường ông độc thoại to như cãi nhau và ông cao giọng tuyên bố: “Erhat recht gehabt.”[325] Tại tất cả các tiệm cà phê văn chương của nước Đức, trên các tờ nhật báo người ta đều tranh cãi điều này vào ngày hôm ấy.

Khi chúng tôi đến nơi trời đã tối. Chúng tôi vào những căn phòng không có sưởi trong một nhà trọ, mọi cửa sổ đều trông ra mặt hồ, các phòng đã mấy tuần không sưởi, nước đóng băng trong bồn rửa. Nữ diễn viên mặc áo choàng lông ngồi trên giường bên ánh nến, buồn bã nhìn qua cửa sổ. Trên con đường nhỏ tuyết phủ giữa các hàng cây, những đứa trẻ mặc trang phục Bethlehem cầm đèn loạng choạng bước đi. “Chẳng có gì quan trọng, - nàng nói. - Cả tình yêu cũng thế. Chỉ có tài năng”. Tôi có đôi tai thính nhạy, tôi biết rằng nàng nói sự thật. Người phụ nữ này đã nhận được mọi thứ từ cuộc đời, nhưng nàng đã coi thường và ném bỏ tất cả nếu gặp một tài năng đích thực. Người đàn bà kiêu hãnh, xinh đẹp và thông minh này bỗng trở nên khiêm nhường nếu đứng trước tài năng. “Kaiser là một tài năng, - nàng khăng khăng nhắc lại. - Anh ấy có quyền được như thế”. Tôi nghe nàng. Tôi cũng cảm thấy như nàng rằng Kaiser có quyền được như thế, nhưng tôi bác bỏ phương pháp của anh. Nhà văn này muốn “sống” - anh ta muốn gì chứ? Tôi đâu biết, anh muốn đi du ngoạn hay uống sâm banh -, vì thế mà anh đã đánh cắp và bán những tấm thảm Ba Tư quý giá từ lâu đài của người bạn và người giúp đỡ anh. Nữ diễn viên, bằng cả tâm hồn và bản năng phụ nữ của nàng, tin rằng Kaiser là người “có đạo đức”, và sau này chính tôi cũng nhận thấy anh đúng là người như vậy. Nàng đang run rẩy. Người đàn ông kia đối với nàng có ý nghĩa nhiều hơn một “nhà viết kịch sân khấu nổi tiếng”, một người tình tạm bợ. Nàng thề rằng nàng tin ở anh ta, và có một thời gian đúng là nàng sẵn sàng hy sinh tất cả nếu người đàn ông muốn; nhưng tôi cảm thấy sự hy sinh này là hoang phí thừa, còn hơn một sai lầm: sai lầm nghề nghiệp. Chúng tôi ngồi trong căn phòng tối, lạnh lẽo và tranh cãi, tài năng có quyền làm gì.

Nàng bảo mọi thứ. Tôi ngạc nhiên nhận thấy đây là lần đầu tiên nàng mất đi sự tỉnh táo lạnh lùng. Nàng nắm tay tôi gần như van nài. Nàng cần sự an ủi, cần được chứng tỏ nàng đúng. Người đàn bà thường bình thản đang bốc lửa, bập bùng. Tôi được biết nàng đã thuê biệt thự, đã xếp nơi ăn ở cho gia đình Kaiser, cả vợ và các con chàng. Chúng tôi ngồi trong căn phòng khách sạn tối và lạnh như trong một tiểu thuyết đầy “mùi vị cuộc đời”. Nhân vật của tiểu thuyết này là một tài năng đặc biệt; và trước mắt tôi một cái gì đó đã gãy làm đôi, một sự nghiệp đã đi vào ngõ cụt, một điều gì đó đã kết thúc. Tôi không tin rằng đối với một nhà văn việc ăn cắp thảm, ngồi tù, ăn nằm với những người đàn bà đẹp, tiêu tiền mua sâm banh Pháp và những chuyến du lịch bằng ô tô hạng sang sẽ đem lại cho anh ta điều tốt lành. “Nhà văn hãy sống tưởng tượng - tôi giải thích cho nàng -, hãy mô phỏng cuộc đời, hãy chú ý thật kỹ, nhưng nếu có thể đừng can dự vào đó.”

Nhưng nữ nghệ sĩ trước hết là phụ nữ, hơn nữa nàng còn xinh đẹp, trẻ trung và hừng hực sức sống, và nàng phủ nhận sự cần thiết của thuyết khổ hạnh. Không phải tôi nói tài năng có quyền hay không có quyền làm một điều gì đó, đơn giản “sống” là điều không hữu ích đối với nhà văn. Những gì anh ta thấy trong đời sống chỉ là vật liệu, gần như không thể sử dụng được ở chất lượng và trạng thái mà anh ta bắt gặp; biết làm gì với một nhà văn vừa muốn sống lại vừa muốn làm việc?… Cuộc trò chuyện kéo dài đến đêm, với tôi đó là một buổi tối đáng nhớ. Điều tôi nói ra ở đó, trong bóng tối, chính là sự nhận thức mà trước sau gì một con người sáng tạo cũng đạt tới; không thể học được bài học này qua những điều nghe thấy, qua kinh nghiệm của người khác, qua những ví dụ cổ điển hay hấp dẫn. Đến một ngày nhà văn sẽ biết về số mệnh của mình; nhưng chỉ có thể tự mình biết điều đó. Trong khi tôi nói, một điều gì đó như định mệnh bỗng hiện lên rõ dần trước mắt tôi; tôi đã nhận ra và nói lên số phận của mình trong giờ phút đó, gần như vô thức, với sự bình thản đến lạnh lùng. Tôi bỗng ngộ ra một điều gì đó về cách sống, về công việc, về nỗi hoài vọng cuộc đời - ở tuổi hai mươi tư, không có “những trải nghiệm”, trong một căn phòng tối, số phận của tôi đã hiện rõ, tôi đã hiểu phán quyết lạ lùng này, và tôi ngoan ngoãn chấp nhận, với sự khiêm nhường duy nhất thích hợp đối với tôi.

Công việc là nguyên tắc duy nhất mà theo tinh thần của nó nhà văn có thể cho phép mình xa xỉ bằng sự khiêm nhường, bằng không hãy đứng sau các hiện tượng của đời sống với mối ngờ vực độc ác, vì đúng vào khoảnh khắc khi anh ta chìm ngập một cách thực sự, hoàn toàn bằng sự tồn tại tinh thần của mình trong cuộc sống, trong “cuộc phiêu lưu”, hay trong “ấn tượng”, là anh đã đánh mất địa vị nhà văn của mình. Tôi đã huyên thuyên như thế. Chúng tôi tìm những ví dụ. Nàng chứng minh rằng “sự đau đớn làm trong sạch, nó nâng con người ta lên”. Nhưng cái lý thuyết lãng xẹt kiểu Đức pha Nga này không thuyết phục nổi tôi. Tôi đáp chỉ có công việc làm người ta trong sạch. Và tôi hoàn toàn không quan tâm liệu nhà văn, từ bên trong, nơi cuộc sống và số phận của anh ta diễn ra, có trong sạch hay không. Tôi chỉ quan tâm đến sự trong sạch của tác phẩm. Tôi muốn chứng minh rằng nhà văn, kẻ đã trao mối quan tâm của mình cho những ấn tượng của cuộc sống, là coi như đồ bỏ đi. Wilde[326] chắc hẳn không viết hay hơn sau khi ở tù; và Khúc hát trong nhà tù Reading chỉ là sự minh chứng rằng tài năng lớn có thể chịu đựng mọi thứ, kể cả “ấn tượng”…

Chúng tôi không có hy vọng đi đến sự đồng thuận, vì tôi muốn viết, còn nàng muốn yêu. Đã khá muộn khi chúng tôi bắt đầu đi xuyên qua khu rừng tuyết về ngôi nhà vườn khiêm tốn của Kaiser. Trong nhà mọi thứ đều đâu vào đấy, nhưng có cảm giác nó như một căn phòng trong khách sạn, nơi những người ở trong đó còn chưa biết chắc cuối tuần họ có thanh toán được hay không. Trong các phòng có một điều gì đó tạm bợ, lạnh lùng đến trơ trẽn và tuyệt vọng, trên đàn dương cầm là một chiếc bếp cồn, trên bàn ăn là máy chữ và tã lót mới giặt đang khô. Ba đứa trẻ nhỏ đang buồn bã lặng lẽ lục lọi giữa đám đồ gỗ, bằng bản năng thù nghịch của những đứa trẻ, chúng biết rằng gia đình đang gặp nạn, thần tượng lớn đã sụp đổ, và những người dưng thân thiện cắp quà dưới nách đang cúi xuống chúng với nụ cười thân thiện gượng gạo kia thực ra là những kẻ ăn thịt người đến để thưởng thức món thịt tươi từ thân thể của gia đình. Vợ Kaiser là một phụ nữ to cao, tóc vàng, bà nhẫn nhục và im lặng tiếp người tình địch “tốt bụng”, tiếp các vị khách lần lượt vào; một nhà báo Berlin và bạn gái, một thi sĩ vị lai đi cùng vợ, một nhà in sách cộng sản, ông ta nhìn đám người vừa đến với vẻ hả hê, như thể chỉ có ông mới thực sự hiểu thảm kịch diễn ra trong cuộc đời bậc anh tài tối hôm ấy, và như thể chính ông ta là người ăn cắp thảm và viết các tác phẩm của Kaiser. Lát sau người đàn bà, vợ của nhà thơ lỡ vận, ngồi xuống với lũ trẻ trong một góc nhà, bế đứa con trai út lên lòng như một pho tượng sống và ngồi nghe với vẻ căm hận suốt buổi tối. Nhà thơ nấu món punch[327], mọi người đều cảm thấy tự nhiên như đang ở nhà mình. Thỉnh thoảng bọn trẻ lại giật mình và bắt đầu khóc.

Gần nửa đêm người ta đem đến một bức điện, câu hỏi thăm dò do một phóng viên thường trú tại Berlin của một tờ báo Mỹ gửi đến. Anh ta muốn biết: liệu những nhân vật nổi tiếng của nước Đức có biết sáu người, và nếu có thì đó là những ai mà họ sẽ cho lên thuyền trong trận Đại Hồng Thủy? Kaiser vo viên bức điện ném bỏ, rồi lạnh lùng nói: “Tôi sẽ chẳng cứu một ai hết”. Nhà tù không làm anh gục ngã. Trong con người này có một sức mạnh đặc biệt. Anh là ví dụ bi kịch đầu tiên mà qua đó tôi được quan sát bằng sự trải nghiệm trực tiếp “tấn thảm kịch của thiên tài”, anh là ví dụ điển hình cho tấn thảm kịch đáng ngờ này. Có thể cảm thấy ở anh, trong từng lời nói, cử chỉ, hành động của anh, một sức mạnh định mệnh nào đó, một tư cách không thể thay đổi, không thể cưỡng lại được, đó là định mệnh của thiên tài. Tôi chắc chắn anh là một thiên tài, một con người hi hữu, có một không hai. Anh là người đầu tiên trong những người cùng thời đã dạy cho tôi biết rằng “thiên tài” chưa đủ để làm nên tác phẩm; những điều kiện mà công việc quy định cho người sáng tạo phức tạp hơn, sự sẵn sàng cho công việc của thiên tài chỉ là một trong những điều kiện ấy. Cách thức anh đến với một cái gì đó, cách anh im lặng hay lên tiếng, anh căm ghét hay buồn chán, anh say đắm trao mình cho bước ngoặt của cuộc trò chuyện hay từ chối nó, tất cả đều là anh, không thể mua chuộc nổi, anh lãnh đạm và cứng rắn, trẻ con và - theo cách xấu hổ và e thẹn của riêng anh - lúng túng. Nhìn bề ngoài anh giống một viên trung sĩ phục vụ ngoại hạn người Phổ. Một người Giéc-manh to đậm, đầu tròn, mắt nhỏ, tóc vàng. Một năm sau anh vào đảng cộng sản. Rồi anh im lặng. Thỉnh thoảng người ta còn dựng một-hai vở của anh, với thành công hạn chế. Trong Đế chế Quốc xã người ta không động đến anh, vì anh là người Aryan[328], nhưng đã vứt anh vào một xó. Bi kịch thật sự ập xuống, trước khi những quyền lực bên ngoài làm anh phải im tiếng.

Kaiser không phải là “kịch tác gia” theo cách gọi thời thượng, theo nghĩa môi giới làm ăn. Anh hơn thế nhiều, và nếu tôi nhìn những kết quả công việc của anh, anh đạt được ít hơn các tay thợ sân khấu cần mẫn và khéo léo. Trong thời của anh - tôi nhìn lại thời gian này từ khoảng cách sau mười lăm năm, thế mà nó đã trôi qua vĩnh viễn, như một chương đã khép lại của lịch sử -, có lẽ anh là người duy nhất trong những người cùng thời có đủ sức lực, khả năng đặc biệt để làm sống lại nghệ thuật kịch đang suy tàn. Sau và bên cạnh Hauptmann[329] anh là nhà viết kịch duy nhất khi đó ở châu Âu; Shaw nhào lộn và quẩn quanh các nữ diễn viên nổi tiếng, còn Pirandello thì ẩn dật. Anh đã hy sinh tài năng viết kịch, cái khả năng hiếm có trong văn học này, cho những mốt chính trị. Trong các vở kịch của mình anh đã để phong cách tuyên truyền chính đảng lên tiếng. Các nhân vật của anh trên sân khấu bắt đầu nói theo phong cách hô khẩu hiệu. Anh không chịu nổi thành công, mối nguy hiểm lớn nhất trong các mối đe dọa thiên tài. Anh đánh hơi thấy sự chờ đợi từ mọi phía, anh cố gắng thích ứng với những yêu cầu phong cách, anh đã sáng tạo ra điều người ta chờ đợi ở anh chứ không còn tạo ra cái mà anh có thể. Tôi khâm phục tài năng của anh, cái thiện ý đặc biệt, cay đắng và e ngại mà anh xem xét thế giới. Vào thời gian này anh đã viết cho nữ diễn viên một vở - một “vai” cho nàng trong đó anh viết về bi kịch của nhà văn: nhà văn trốn tránh công việc một cách vô vọng vào cuộc đời. Vở này hấp dẫn về mặt văn học, nhưng non về kịch, kết thúc bằng một câu rất hay: “Das Wort tötet das leben.”[330] Nhưng Kaiser chỉ mong muốn như vậy; cuộc đời, khát vọng hành động thứ cấp trong anh mạnh hơn sự thôi thúc của hành động văn học; đối với anh, cuộc đời đã giết chết ngôn từ.

7.

Lola được gửi sang Berlin vào mùa đông năm ấy “để quên lãng”. Nàng là cô gái con nhà khá giả tỉnh lẻ được nuông chiều, bướng bỉnh bất chấp “sự phản ứng của cha mẹ”, và một hôm nàng từ tàu hỏa bước xuống sân ga Anhalter với sự tổn thương sau một mối tình trẻ con đã dàn xếp xong phân nửa. Khi đó ở Berlin hội hóa trang đang náo nhiệt. Nàng ở chỗ họ hàng gần Kürfürstendamn, nhà một ông bác bên mẹ, ông là tổng giám đốc công ty báo chí lớn nhất nước Đức. Họ là những người giàu có, sống trong tòa nhà lớn. Ở với họ Lola có cuộc sống giao tiếp xã hội rộng.

Người đàn ông mà Lola muốn “quên đi” là bạn tôi. Một hôm anh ta viết thư nhờ tôi đến tìm Lola, thuyết phục nàng giúp anh. Mấy tuần sau tôi gặp nàng vào một buổi tối trong nhà hát. Khi đó đúng lúc cha tôi đang ở thăm Berlin. Ông từ Praha sang, chỉ ở có một ngày. Khi đó cha tôi là nghị sĩ của một đảng Hungary tại Tiệp Khắc, và ông tranh thủ kỳ nghỉ họp của Thượng viện để sang thăm tôi. Trước đó và sau này ông không đến Berlin lần nào khác. Tôi không biết có phải là “ngẫu nhiên”, sự suy diễn như vậy liệu có ý nghĩa gì không, nhưng dù thế nào tôi cũng viết ra ở đây sự việc là tối hôm đó, hai người, cha tôi và Lola, đã gặp nhau ở Berlin. Chỉ có hai con người này thực sự liên quan đến cuộc đời tôi. Chúng tôi chạm trán nhau ở khu tiền sảnh của nhà hát. Khi tôi nhắc cha, ông chào một cách máy móc và nheo nheo mắt nhìn theo nàng. “Ai thế?” - ông lơ đãng hỏi. Sau khi tôi trả lời, ông lịch sự nói “Cô bé xinh quá”. Rồi chúng tôi quay vào khán phòng, không nói gì thêm về nàng nữa.

Hôm sau cha tôi đi, cứ như ông chỉ sang Berlin vì việc đó - lần đầu tiên và cuối cùng trong đời. Buổi chiều tôi gặp Lola tại một phòng trà ở Kürfürstendamn. Tôi nói với nàng về lá thư của anh bạn và lúng búng thêm vài lời. Rồi tôi lúng túng ngừng lời, nàng cũng im lặng. Cả hai chúng tôi đều biết chắc rằng ở đây chẳng thể làm gì hơn nữa. Những cuộc gặp gỡ kiểu này bao giờ cũng đơn giản. Sinh tử đều đơn giản. Tôi không có “cảm giác có lỗi” đối với người bạn trong một giây phút nào. Tôi không thể biểu hiện “sự hào hiệp” giả tạo và dối trá. Hơn nữa những cuộc gặp gỡ kiểu này không phải là hậu quả của ý muốn, cũng không phải của sự quyết định. Tôi không thể làm gì, và cũng không chịu trách nhiệm về việc gì. Sau này nhiều lần tôi đã lấy đi những người phụ nữ từ những người đàn ông khác, và người ta cũng lấy đi của tôi những người phụ nữ khác. Những lúc như thế tôi có cảm giác tội lỗi, hoặc hổ thẹn, hoặc tôi gây sự, dù sao tôi cũng “giải thích” theo một cách nào đó. Khi gặp Lola, tôi không giải thích cho bản thân mình, cũng không cho một ai khác, giống như con người ta cho rằng không cần giải thích việc ta sống và hít thở. Một người bạn tôi ở Paris, trên Avenue Wagram, vào lúc bốn giờ chiều, đã đến “bắt chuyện” ngay trên phố với người phụ nữ mà sau này anh sẽ sống chung suốt đời. Một người phụ nữ còn trinh tiết, và nàng đã đi theo anh. Họ lên một khách sạn nhỏ, rồi sống với nhau mười lăm năm trời. Mọi quan hệ con người đều bắt đầu như thế. Tôi chẳng “tìm hiểu” ai bao giờ. Tôi cũng chẳng biết tìm hiểu thế nào - một cuộc gặp gỡ hoặc tự nó nên câu chuyện, ngay từ khoảnh khắc đầu tiên, hoặc mọi lời nói đều vô ích. Chúng tôi ngồi ở Kürfürstendamn, trong phòng trà, đã trò chuyện với nhau nửa tiếng, rồi chúng tôi nhìn người ta khiêu vũ. Tôi nhớ rất rõ từng chi tiết của buổi chiều hôm ấy. Có thể nói chúng tôi còn chưa nói đến những chuyện riêng tư, nhưng ngồi bên nàng tôi đã hơi lo lắng, tôi nhìn đám người khiêu vũ và nghĩ rồi chúng tôi sẽ sống bằng gì. Cảm thức cơ bản xác định tầm quan trọng của quan hệ giữa hai con người là không thể hiểu khác. Sau đó chúng tôi đến nhà hát Reinhardt. Người ta diễn vở Trò chơi mơ của Strinberg. Helene Thimig đã hát “Est ist Schade um die Menschen”[331]. Một buổi tối trang trọng, nhưng không có cảm hứng. Cả hai chúng tôi đều đang chán nản. Cảm giác kiểu như “liệu chúng ta có cần điều này không”, sự căng thẳng thiếu tự nhiên, buồn bã. Cần biết một người nào đó, với mọi bí mật của người ấy, với mọi hệ lụy: đó là điều mà người ta gọi bằng một từ nhạt nhẽo và thông thường là tình thương. Sự nhận biết, sự hiểu biết hoàn hảo không bao giờ thi vị. Chúng tôi ra về trong nỗi buồn. Khi chia tay trước cổng, tôi nhận thấy nàng khóc. Cả hai chúng tôi đều rất lúng túng. Dẫu thế nào tôi cũng không phải là người mà trong các gia đình thị dân tỉnh lẻ người ta gọi là “đối tượng”. Tôi chưa đầy hai mươi ba, là nhà thơ và sống bằng các khoản thu không ổn định. Mấy tháng sau tôi lấy nàng làm vợ.

Những người họ hàng ở Berlin ủng hộ kế hoạch của chúng tôi. Ông bác nàng là một người lịch lãm, loại người tinh tế kiểu Biedermeier, từ thế hệ các nhà quý tộc thời xưa của Berlin. Đến nhà ông là những người Đức phong lưu sang trọng nhất, các nhà văn và các sĩ quan quân đội thời trước, các nhà công nghiệp lớn và các tướng lĩnh. Họ sống trong một căn nhà cực rộng rãi, ông già kiếm được nhiều tiền, tuy nhiên họ sống đơn giản không thể tin nổi. Lần đầu tiên, khi tôi được chính thức mời tới ăn tối, chúng tôi mặc lễ phục ngồi quanh bàn, bà chủ nhà lịch sự mời tôi lấy thức ăn thêm lần thứ hai, vì “không có gì khác” - trong khi theo phong tục ở nhà tôi từ chối lời mời, họ cũng để mặc tôi, còn họ thì tiếp tục ăn món khai vị, sau đó tôi mới hay đúng là không có món thứ hai thật. Thỉnh thoảng họ mời khách đến ăn tối khá đông trong tòa nhà lộng lẫy, nhưng chỉ phục vụ có món “belegtes Brödchen”[332], món bánh mì đen phết patê gan. Ông già quý tôi, và thỉnh thoảng ông gửi thư rất trịnh trọng mời tôi đến “dùng một ly vang”. Lời mời mang tính chất ban thưởng ấy diễn ra với nghi lễ phức tạp. Chúng tôi ngồi gần như trang nghiêm, mặc đồ đen, quanh chai vang, nhâm nhi thứ rượu quý với sự sùng mộ. Ở nhà tôi, khi khách đến là người ta đem lên cả bình rượu vang. Hai cô con gái ông chủ, em họ Lola, sống tự do như các cô gái Berlin sau chiến tranh. Các cô đến các phòng khiêu vũ không cần người đi kèm, đến “Kroll” và những lễ hội atelier[333] danh tiếng của “Zoo”; và các chốn vui chơi này không hẳn là trong sáng và không nguy hiểm. Gần sáng, trong các phòng lát đá cẩm thạch của “Zoo”, trong các góc khuất của cầu thang nhiều đôi trai gái nằm lăn lóc, nôn ọe và làm tình. Vào những đêm lễ hội hóa trang này ở Berlin, đối với những người tham dự người ta tạm bãi bỏ các quy tắc đạo đức thị dân. Con gái các gia đình khá giả nhất của khu “Berlin West” nằm lăn lộn trên các cầu thang lúc rạng sáng trong vòng tay của những chàng trai lạ. Sau này tôi thấy vài cuộc vui atelier ở Paris, và ở đó về gần sáng người ta cũng không lẩm bẩm những bài kinh cầu nguyện, nhưng việc làm tình tập thể điên loạn - mục đích, ý nghĩa và màn kết của các vũ hội Berlin - thì tôi không thấy ở một nơi nào khác. Các cô em họ Lola rất chăm đến những vũ hội này. Không một ai cật vấn về những ấn tượng của các đêm hội hóa trang ấy, cả các bậc phụ huynh, và sau này cả các đức ông chồng thị dân cũng không. Các bậc cha mẹ coi những cô con gái đã lớn của họ đi chơi đêm một mình tới gần sáng mới về, quần áo nhàu nhĩ, đầu tóc rối bù là chuyện tự nhiên. Điều gì xảy ra vào các đêm hóa trang không đáng để ý; quan trọng là ban ngày, với tất cả các quy phép, định kiến, lễ giáo nghiêm khắc của nó. Có một sự đồng thuận ngấm ngầm là chuyện tự do tình ái của các cô gái chỉ được duy trì đến khi lấy chồng. Và đúng như thế, sau những đêm hóa trang giông bão các cô nàng Berlin này ngoan ngoãn lấy chồng là bạn nhảy trong một đêm vũ hội nào đó, rồi họ trở thành những người vợ, người mẹ mẫu mực trong gia đình. Các cô nàng nói về tình yêu thể xác như nói về một trách nhiệm được trao nào đó. Rồi đến một ngày họ chui vào chiếc tổ kén của hôn nhân và kết thúc những cuộc phiêu lưu tình ái.

Không bao giờ tôi giải thích nổi quan điểm tự do của các bậc cha mẹ. Đa số các cô gái thị dân tiểu tư sản Berlin này, cũng như mấy cô em họ Lola, đều được giáo dục cực kỳ cẩn thận và nghiêm khắc. Trong khi trò chuyện cha mẹ khó tha thứ cho con gái một câu nói lỡ lời, một câu đùa vô hại, nhưng việc trong hội hóa trang các cô không biết giữ mình được cha mẹ coi là chuyện đương nhiên. Một thế giới thú vị và tai ngược, cũng xa lạ đến vô vọng.

8.

Đầu mùa xuân tôi đã cưới vợ. Tôi nhìn nhận trách nhiệm chủ gia đình của mình cực kỳ nghiêm chỉnh. Trước hết, sau một hồi lâu cân nhắc, tôi đã mua một cái tủ đựng giày. Giá mua thứ đồ gỗ cần thiết và hữu ích này đã ngốn hết số tiền dự định để mua thiết bị, vài triệu hay tiền tỉ, tôi không còn nhớ nữa. Sau đó tôi không mua gì thêm nữa. Đó là cái tủ đựng giày rất đẹp, đóng bằng loại gỗ cứng, có hai cánh cửa, để được hai mươi tư đôi giày. Mấy tuần sau, khi chúng tôi chạy trốn cơn triều lạm phát sang Paris, tôi đã tặng lại cho những người chủ nhà ở Berlin. Không thể đem theo đến Paris được, cũng chẳng cần thiết, vì có lẽ cả thảy chúng tôi có ba đôi giày.

Dù sao mua xong cái tủ giày tôi cảm thấy mình đã làm xong phận sự, đã chuẩn bị cho cuộc sống nghiêm túc, đã cung cấp cho Lola đủ các tiện nghi mà nàng có thể đòi hỏi. Nàng cũng cảm thấy như vậy. Chúng tôi kê cái tủ giày ở giữa phòng, để ba đôi giày vào tủ, rồi cuộc sống nghiêm túc bắt đầu. Buổi sáng tôi ra khỏi nhà từ sớm, vì cảm thấy phải đi tìm việc, đã đến lúc phải làm một việc gì đó. Từ phút đầu tiên sau hôn nhân chúng tôi không có lấy một đồng xu; đúng là ở Berlin khi đó tiền chẳng đáng giá là bao, và thỉnh thoảng túi chúng tôi đầy căng các loại tiền giấy bạc triệu. Những “mối lo cuộc sống” bằng cách nào đó đơn giản hóa theo ý nghĩa thực của chúng; sáng sáng tôi đi khỏi nhà, giống như một người canh nông, thợ săn hay người đi câu, tôi vắt óc suy nghĩ liệu có thể kiếm đâu ra trong cái sa mạc đá này một pound bơ hay vài miếng bánh ngọt. Hai bên gia đình chúng tôi không nghĩ cuộc hôn nhân của chúng tôi là nghiêm chỉnh, họ hoàn toàn phó mặc cho chúng tôi muốn sống ở đâu và sống như thế nào tùy thích. Họ đợi xem cuộc hôn nhân trẻ con này đến khi nào sẽ kết thúc, và họ cũng không chút nghi ngờ rằng vài tháng sau chắc hẳn là nó sẽ kết thúc. Một dạo họ viết thư nói bóng gió rằng có lẽ tôi nên tìm việc ở Wien hay ở đâu đó, trong một ngân hàng. Tôi chẳng muốn nhận một chỗ làm nào hết, làm đến lúc nghỉ hưu thì càng không. Tôi nghĩ rằng mình đã có việc cho cả cuộc đời, một công việc “thu nhập thấp”, nhưng hoàn toàn thỏa mãn bản thân tôi.

Những tuần đầu tiên có lẽ chúng tôi còn túng tiền hơn sau này, nhưng khi đó ở nước Đức chẳng một ai quan tâm đến tiền bạc. Bạn bè tôi ở Berlin khi đó ai cũng chơi chứng khoán, dĩ nhiên họ kiếm ra rất nhiều tiền. Nhiều người trước đó không lâu còn không trả nổi tiền thuê nhà, nay mua được nhà, một vài người mua được cả dãy ở khu Küfürstendamm và các hẻm phố ở Westend. Để làm việc này chẳng cần một kiến thức gì đặc biệt: người nước ngoài đói khát đơn giản chỉ đứng dưới thác tiền giấy Niaraga, và vơ lấy từ dòng thác ấy đầy hai tay. Ở đâu đó xa hơn, trong các nhà máy người ta vẫn làm việc, và dân buôn lậu Berlin không biết gì về các nhà máy ấy, trong đa số các trường hợp họ không hề biết cái nhà máy ấy sản xuất thứ gì, họ chỉ đứng sau tấm lưới quầy thanh toán tiền trong chi nhánh nhà băng, ủy nhiệm cho nhân viên mua “cổ phiếu” loại này, loại kia - đúng, tiền cũng không phải trả, họ mua bằng tín dụng theo cách nào đó. “Cổ phiếu” hôm đó đáng giá một trăm nghìn, hôm sau đã lên ba lần hay ba nghìn lần… Và ai cũng có “tín dụng”, ai cũng kiếm ra tiền mà chẳng làm gì. Còn những người lao động thì đi vất vưởng trong cơn bão giá, với ánh mắt ngơ ngác, nhìn một củ khoai tây, một chiếc đế giày mòn như một thánh vật. Tôi không có tiền, cũng không bao giờ chơi chứng khoán, tôi ghét kiểu kiếm tiền này. Đến trò chơi bài bạc tôi cũng thấy còn đạo đức hơn cuộc ăn cướp tập thể được đăng ký chính thức này. Tôi không có “cổ phiếu” - và tôi nghĩ trong những ngày này ở Berlin chỉ có các nhà thơ là không có “cổ phiếu”.

Tôi thường gửi bài cho một tờ báo ở Kassa và một ở vùng Transylvania, những bài viết nho nhỏ đậm chất thơ, và chúng tôi sống bằng những tờ ngoại tệ được trả cho các bài viết ấy. Lola tuyệt đối tin tưởng vào tôi, nàng tin rằng tôi thạo việc đời, rằng tôi rất giỏi giang và thực tế trong việc giải quyết các khúc mắc bình thường hằng ngày. Không bao lâu sau nàng đã biết tôi chẳng biết gì đến đời sống thực tế. Chúng tôi sống hoảng hốt trong cơn bão gầm rú trên đầu: liệu có thể “bắt đầu” làm điều gì ở đây, tôi có thể nặn ra những dự định kiểu gì, một cá thể người còn có thể làm gì ở đất này, điều gì sẽ đến với chúng tôi, “tổ ấm” của chúng tôi ở phương nào?… Từ bên nhà chúng tôi cũng nghe thấy những tin tức bất thường, buồn lo. Ở nơi nào người ta đón đợi một thi nhân? Chẳng nơi nào hết. Thời gian này mọi liên hệ với người Đức của tôi đều gián đoạn. Tôi không đem bản thảo đến tìm các báo Đức, tôi hổ thẹn trước các nhà biên tập Đức, vả lại cũng chẳng có mục đích gì, nhuận bút mà họ trả cho các bài viết từ khi lĩnh đến khi chưa ra tới ngoài phố đã tan biến trong tay tôi… Lola ngồi nhà, còn tôi lang thang trên phố suốt ngày nghĩ chuyện làm ăn. Đa số lần, tôi chỉ mua một thứ gì đó, đường hay sách, rồi chán nản ra về chẳng có kết quả gì.

Đó là “tổ ấm” đầu tiên của chúng tôi, căn hộ có đồ gỗ Berlin nhìn qua gần như quý phái. Cũng như đa số các căn hộ ở Berlin, nó cũng được chủ nhà kê đầy những thứ đồ gỗ Đức nặng nề, những chiếc ghế bành kềnh càng, các bức tượng thạch cao, tượng chân dung Wagner, các bức họa chủ đề yêu nước và thần bí thể hiện các hình ảnh sinh hoạt trong nhà kỳ thú của lâu đài Walhalla[334] Đức; các bức tượng Hoàng đế Wilhelm bằng đồng và những chú chó Dachshund bằng cẩm thạch.

Lối sống của chúng tôi hơi làm gia đình người Đức e ngại. Chúng tôi dậy muộn, thức khuya, ngày nào cũng tắm - đặc biệt họ không ưa việc chúng tôi tắm nhiều. Ở Berlin người ta xây những phòng tắm đẹp nhất, và sau chiến tranh người ta ít khi tắm ở đây nhất. Mãi mấy tuần sau gia đình Stolpe mới công khai phản ứng, khi Lola nướng bánh. Khi đó chúng tôi đã sống một thời gian dài bằng bột làm bánh nướng và bơ thực vật. Cũng như tôi, Lola không biết cách làm bánh nướng, nhưng nàng thương tôi - nàng kiếm được ở đâu đó một công thức làm bánh ở nhà, rồi dùng ngoại tệ mua được năm quả trứng, bột, đường và sô cô la, nàng nhào bột và nướng trong bếp nhà Stolpe. Bà chủ nhà ngờ vực và ghen tị theo dõi, và khi biết chắc rằng Lola đã đập cả năm quả trứng vào bánh, bà bỗng nổi cơn thịnh nộ thật khó hiểu: bà thét lên như lên cơn động kinh, chạy khắp nhà và kêu cả ông Stolpe, đám người ở và các con bà, từ những lời la ó huyên thuyên của bà có thể hiểu được rằng Lola đã làm nhục phong tục của người Đức - “Schande! Schande!”[335] - bà gào lên. Cả nhà nói năng, gào rít lên những điều vô nghĩa. Ông Stolpe đòi chúng tôi rời khỏi nhà càng sớm càng tốt. Đúng là đến ngày mồng một sau khi xảy ra sự việc khó chịu kia chúng tôi đã chuyển đi nơi khác. Chúng tôi chẳng khi nào hiểu hết “vụ bê bối” ấy. Có lẽ họ đã hiểu nhầm ý của Lola, họ nghĩ nàng muốn giễu cợt sự cùng khốn thời lạm phát của họ khi hoang phí năm quả trứng vào chiếc bánh - gia đình Stolpe cả tháng cũng chẳng dùng đến năm quả trứng, trong chiến tranh họ đã học được những công thức nấu nướng kỳ lạ, họ làm beafsteak bằng củ cải sấy khô, và dẫu sao họ đã chịu khổ nhiều -, nếu họ hiểu như vậy về vụ việc đáng buồn kia, thì tôi hiểu sự tức giận của họ. Đơn giản là Lola đã làm theo một công thức từ bên nhà, nó bắt đầu thế này: “Hãy lấy năm quả trứng…” - và nàng chẳng có ý gì xấu. Hơn nữa, ngay trong thời kỳ lạm phát, nhà Stolpe cũng giàu hơn chúng tôi - kể cả chúng tôi có cái tủ giày -, đến mức không thể so sánh nổi. Không có lẽ chúng tôi đã xúc phạm đến điều bí ẩn mang tính bộ tộc nào đó bằng công thức kia. Các dân tộc khác nhau sâu sắc nhất là ở những bí ẩn bếp núc. Cả cậu bé trai tóc vàng bốn tuổi là Helmuth cũng cảm thấy chúng tôi đã “làm nhục” họ.

9.

Tôi đã chịu đựng khổ sở vì tuổi trẻ của mình, tôi đánh hơi thấy đủ âm mưu và sự chà đạp, giá như tôi để ria và râu quai nón, vì chẳng một ai coi tôi là “người chồng nghiêm chỉnh”. Hơn nữa trong hôn nhân tôi cũng không thấy thoải mái. Những tình cảm của tôi với Lola có đời sống riêng, còn sự căng thẳng và chống đối của tôi đối với một trạng thái xa lạ như thể bỗng nhiên chúng tôi buộc phải sống trong khí hậu địa cực thì phát triển riêng. Đơn giản là tôi không có đủ hành trang cho chuyến phiêu lưu nguy hiểm, cho cuộc hôn nhân này. Tôi đã quen yêu một ai đó rồi quên đi. Dĩ nhiên không thể quên Lola. Ngay từ ngày đầu tiên tôi đã lúng túng. Tôi không biết mình tin vào điều gì, mơ ước điều gì - tôi rất muốn được Lola, gia đình hai bên và bè bạn coi tôi là một “người chồng nghiêm chỉnh”, nhưng đồng thời tôi đã sống trong sự ngờ vực rằng trạng thái không tự nhiên này đến một ngày sẽ chấm dứt, cũng như mọi quan hệ con người và tình ái khác trước đó, chúng tôi sẽ gọi điện cho nhau trong một thời gian, tôi sẽ tặng nàng cái tủ giày, rồi đi đâu đó ra nước ngoài. Tôi chẳng hề có khái niệm một người chồng phải ứng xử ra sao - giữa đám đông nhiều khi tôi thấy căng thẳng, tôi tranh cãi về các vấn đề kinh tế và chính trị theo cách phù hợp với người trụ cột trong gia đình, thiếu chút nữa tôi đã châm thuốc xì gà… Không biết Lola có thấy sự gắng gỏi vô vọng này của tôi, nàng có thấy hết thật không vào lúc ấy? Tôi nghĩ là có. Trong việc đời, trong cách nhìn nhận con người, dĩ nhiên nàng từng trải hơn tôi nhiều. Chắc chắn chúng tôi là một đôi không bình thường. Tôi ăn vận kiểu thi sĩ, mùa đông lạnh vẫn đi giày thấp cổ và quần áo mùa hè, như người coi thường các quy luật khắc nghiệt của thiên nhiên - đồ mặc ấm duy nhất của tôi là chiếc áo len cha tôi mua cho tại cửa hiệu Wertheim khi ông sang Berlin và không thể chịu nổi cách ăn mặc kỳ quặc nguy hiểm của tôi. Đó là chiếc áo ấm duy nhất sau thời niên thiếu mà tôi được mua cho trong đời để khỏi chết vì rét… Khi đó sự quan tâm đã làm tôi bị xúc phạm và tôi nghĩ mình đã không cả cảm ơn cha về cái áo.

Ngay trong những tuần đầu tiên Lola đã khóc nhiều; nàng cảm thấy có điều gì không ổn, và - bằng bản năng tinh tế hơn nhiều của mình - nàng còn cảm thấy rằng khó có thể, gần như không thể thu xếp nổi một điều gì đó. Chúng tôi đã nghiến răng, gan góc sống với nhau. Trước hai gia đình và bè bạn, bề ngoài chúng tôi tỏ ra như kiểu “rồi chúng tôi sẽ cho các người thấy”. Cả hai cùng chấp nhận sắm vai; nhưng cuộc đời không phải là vai diễn, và tất cả mọi ứng xử gượng ép rồi trước sau sẽ tan ra từng mảnh. Giống như một ông chồng già nào đó, tôi đã bắt đầu cuộc sống hôn nhân với nhiều va chạm, tôi đi về thất thường, hay tự ái rồi làm ầm ĩ. Lola dỗ dành tôi như một đứa trẻ. Nàng chỉ có thể lo lắng cảm thấy một tai họa lớn nào đó đã xảy ra với tôi, không phải bây giờ và giữa chúng tôi, mà từ lâu - một điều gì đó đã đổ vỡ, đã đứt đoạn trong tôi, tôi không biết trao hết mình cho một cảm xúc, một quan hệ, tôi giận một điều gì đó, đã từ rất lâu -, và dĩ nhiên chúng tôi không biết tôi giận ai và vì sao… Chính tôi cũng không hay. Tôi chỉ hiểu rằng tôi đã tự nguyện chấp nhận một điều gì đó, và bằng mọi giá tôi phải trung thành với điều này - làm sao tôi biết cái giá ấy thế nào? Ngay từ đầu trong cách ứng xử của chúng tôi đã hé lộ ra một ý muốn nào đó; nhưng chúng tôi không biết một chút gì về nó. Sự hào hiệp và can đảm nực cười, ấu trĩ, hoàn toàn thừa và điệu bộ đối với nhau, sự độ lượng với nhau, và hơn nữa là kiểu cách lãng mạn trong vai trò của mình, tất cả những thứ đó hợp thành những dấu hiệu để nhận biết vẻ bề ngoài cách ứng xử của chúng tôi. Còn bên trong là thế nào, điều đó không ai biết; cả chúng tôi cũng không; nhưng thái độ thực chất bên trong độc lập với ý muốn.

Tóm lại, những gì chúng tôi đã làm ở Berlin trong thời gian đầu cuộc hôn nhân là diễn trò chồng vợ một cách hốt hoảng, thất vọng. Tôi không hề có khái niệm một con người là thế nào và chấp nhận một người xa lạ là một trách nhiệm ra sao! - và tôi còn biết ít hơn điều gì trong một con người là không thể tiếp cận nổi, không thể thay đổi được, tôi cũng chưa hiểu tính cách là gì. Vào thời gian đó tôi liên tục cần đến nhiều người. Phần lớn những người cùng lứa với tôi vội vã trốn chạy vào các cuộc hôn nhân trẻ con thế này. Bằng mọi giá chúng tôi muốn đào bới cho mình một nơi ẩn nấp, một “tổ ấm”, bằng những bàn tay vụng dại chúng tôi hàn gắn lại một phiên bản méo mó, thô sơ nào đó của sự thanh bình gia đình đã bị bỏ lỡ thời niên thiếu. Thế hệ chúng tôi đã nhận được tất cả trong “ấn tượng”, chỉ thiếu ấn tượng về một tổ ấm. Chúng tôi đã chơi trò “tổ ấm” trong căn phòng thuê ở nước ngoài; với tủ đựng giày và thiếu “những triển vọng”. Liệu tôi có “những triển vọng” gì khi đó cho cuộc sống sau này? Ở trường đại học Berlin người ta vẫn lưu tên tôi trong sổ gốc, tôi đã là “chồng” và “trụ cột gia đình”, nhưng cuối năm học tôi ngầm đến Unter den Linden, ghi tên và xin chứng nhận học kỳ… chỉ có điều không ai có thể cho tôi lời khuyên xem tôi sẽ làm gì với một tấm bằng. Nhìn về phía nào tôi cũng chỉ thấy tối mù mù. Phía sau chúng tôi là chiến tranh và cách mạng, trước mắt chúng tôi là sự rối loạn chính trị và kinh tế, một giai đoạn đáng ngờ của “sự tái đánh giá các giá trị”. Mấy năm liền chưa bao giờ tôi biết chắc mình sẽ kiếm đâu ra tiền nhà trong hai tuần tới, liệu chúng tôi có tiền ăn bữa trưa không. Sự túng thiếu này khác với ở trong nước, ở gia đình, con người ta nghèo nhưng còn nơi bấu víu: ta không có tiền, đang gặp vận hạn khó khăn, nhưng ta vẫn được dành cho một nơi chốn, và thế nào chẳng có một lát bánh mì - dù khô hay vô vị -, để gặm. Ở ngoài này chúng tôi chịu những sức ép lớn. Chúng tôi sống trong một thế giới phập phồng, lo sợ, bất định. Tôi có đủ lý do để cao chạy xa bay khỏi trách nhiệm của “tổ ấm”, cái tổ ấm nhân tạo và non nớt này.

Dù sao Lola cũng là người “tiết kiệm”. Nàng đặt những đồng mác vào trong một hộp đựng xì gà cũ, những đồng mác mà ngày hôm sau giá trị không còn đáng một phần mười mệnh giá của chúng. Khi tầng lớp trung lưu và công nhân Đức, sáu chục triệu người, mất tất cả trong một sớm một chiều, thì nàng vẫn cân nhắc xem chúng tôi nên đi tàu điện ngầm hay tàu điện, vẫn tính toán xem đi phương tiện giao thông nào rẻ hơn. Tôi hoài công giải thích cho nàng rằng trong tình trạng sụt giá khủng khiếp này sự thận trọng kia cũng không thay đổi số phận của chúng tôi được bao nhiêu - nàng có thể mặc cả tiền tỉ, có thể tiết kiệm hàng trăm triệu. Dần dà tôi hiểu ra “sự tiết kiệm” này, và tôi thấy ái ngại.

10.

Ở Frankfurt tôi bắt đầu uống rượu; khi đến Berlin tôi đã nghiện thật sự. Khi hai mốt tuổi, tôi đã quen mỗi sáng người hầu đưa cà phê lên cùng một chai rượu trắng, cô nhắc, hay một loại rượu chưng cất nào đó, và đến tối thì tôi uống đến giọt cuối cùng. Tôi uống, tuyệt vọng và ghê sợ. Tôi bắt đầu một ngày bằng thứ rượu nặng nhất, và kết thúc bằng vốt ca. Tôi cần đến cảm giác say sưa, đến trạng thái nửa tỉnh nửa mê trong những năm ấy. Một điều gì đó đã bắt đầu, không thể chịu đựng nổi nếu không có chất kích thích. Không thể hiểu khác, vì sao một thanh niên trẻ, khỏe, không đến nỗi ngốc nghếch, khó tính và cầu kỳ về mọi phương diện lại trao mình cho ma men. Như người ta thường nói: “thế giới đang rộng mở” phía trước tôi. Đúng là quanh tôi người ta cũng uống nhiều. Đa số đám người ở Frankfurt, các nhà văn, nghệ sĩ, hay các nhà mỹ học, đều bắt đầu uống từ sáng. Bất kể khi nào và ở đâu khi tôi tò mò muốn ngó xem những người quen sống thế nào, thì từ cuộc sống của họ cũng lòi ra narcotic[336]. Dân Đức, phải nói là những người tỉnh táo, có phẩm chất công dân tốt, trong những năm đó cũng vật lộn khó khăn với cuộc sống. Rất ít người uống vì khoái cảm. Người ta mang trong mình một sự tổn thương nào đó, rồi đến lúc không chịu đựng nổi nữa. Khi ấy bắt họ đầu uống.

Tôi bắt đầu uống trong trạng thái hốt hoảng thật sự. Ở bên nhà người ta nhâm nhi rượu bên câu chuyện: đó là cách uống khác; tôi không khi nào thấy cha tôi và bạn bè ông say, dù tối nào trên bàn cũng sẵn rượu vang. Ở quê tôi, người thường xuyên uống rượu mạnh bị coi là nghiện ngập. Những cuộc rượu ở Đức hoàn toàn không gây nên sự vui vẻ. Ở Frankfurt, gần “Hauptwache”, trong một quán rượu Hà Lan, sáng nào đám bợm rượu sang trọng và danh tiếng của thành phố cũng tụ họp. Mười một giờ sáng dân nghiện đã dốc cạn những cốc rượu lớn. Tôi ngồi với họ, nét mặt nhăn nhó, chẳng thấy rượu ngon lành gì. Ở đây lần đầu tiên, giữa những người Đức, tôi nhìn thấy người Do Thái nghiện rượu. Trước đó tôi nhận thấy dân Do Thái coi khinh thói rượu chè ích kỷ, vô tích sự. Ở trường đại học, trong các Burschenschaft[337], những nơi nhận và chịu để họ có mặt ở đó, họ lao vào rượu với sự háo hức cay đắng. Ở trường đại học chúng tôi đều uống như uống khoán theo mệnh lệnh, người Đức, người nước ngoài; uống trong nỗi buồn bã và chán ngán. Khi nhận ra bản thân mình thì tôi đã lảo đảo trong một thế giới đầy hơi men nào đó.

Rõ ràng tôi mang bệnh, và không thể chịu đựng nổi một thứ gì đó nữa. Môi trường chỉ đặt chất kích thích vào tay tôi; nếu ở Frankfurt người ta không dạy tôi uống, ở trường đại học và các nơi khác, trong cuộc sống quan hệ lỏng lẻo mà tôi dạt tới, thì có lẽ tôi cũng mau chóng tìm đến loại chất kích thích mới, có khi tôi đã tìm đến các chất kích thích còn nguy hiểm hơn cả rượu. Đúng, chỉ mình rượu không an ủi được tôi. Tôi nhớ trong một năm, từ tuổi hai mươi sang hai mốt, khi tối tối, hay đúng hơn là các buổi sáng rượu không đủ làm cho tôi ngủ được, ngày nào trước khi ngủ tôi cũng uống thuốc an thần. Trước những giấc ngủ nhờ thuốc an thần là các cảm giác lo lắng, các hình ảnh tưởng tượng dữ dội và kinh hãi. Do thuốc an thần, tôi ngủ như thể ngất đi; sau đó là giấc ngủ sâu, không mơ, nặng như chì, đến khi thức dậy tôi cảm thấy mệt bã người và liền đưa tay với lấy chai rượu. Với lối sống như thế, ngay cả một thanh niên trẻ khỏe như tôi trong những năm ấy, chẳng mấy chốc cũng trở thành một cái xác không hồn. Tôi cũng chẳng hiểu cơ thể và thần kinh mình đã chịu đựng như thế nào, và thực tế có vẻ như tôi cũng không chịu đựng nổi… Tuy nhiên cách sống này, cùng nhiều thứ thuốc kích thích cũng đã giúp tôi vượt qua những khoảnh khắc nguy hiểm. Giờ thì tôi đã biết chắc - nhiều hồi ức về những tín hiệu nhỏ đã làm tôi biết chắc không thể lầm về điều đó -, rằng trong thời gian ấy tôi sống trong căn bệnh nguy hiểm chết người kinh niên mà chỉ có rượu và chất kích thích mới hóa giải được tai họa ấy. Chẳng hạn thời gian ở Đức, cả ngày lẫn đêm, tôi thường xuyên mang súng ngắn đã nạp đạn sẵn; lúc tôi ngủ nó nằm trên mặt đá của chiếc tủ nhỏ, tôi mang súng ngắn vào tiệm cà phê, đến phòng biên tập… vì sao? Tôi sợ ai đó ư? Không, tôi sợ chính bản thân mình. Phía sau những hồi ức kiểu cách và có thể cảm thấy được, hoàn toàn sâu thẳm, một hồi ức nhục nhã không thể chịu đựng nổi hành hạ tôi; nỗi nhục nhã này đôi khi nghẹn trong cổ tôi như một cú đánh vào thân thể, nó chà đạp, bóp nghẹn làm tôi nôn nao nếu “nhớ đến” nó, chính xác hơn là nếu thân thể tôi nhớ đến nó, nhân một dịp nào đó mà tôi không bao giờ khám phá ra nổi những mối liên quan của chúng. Nỗi nhục đó là gì? Tôi đã bị hành hạ ở đâu, đã phải chịu đựng sự nhục nhã nào? Tôi không biết. Chính xác hơn là đến nay tôi cũng không biết; nhưng đến một ngày tôi chịu đựng hồi ức tốt hơn, nó không còn đau đớn như trước, không xuất hiện với cảm giác thân thể khổ sở, không thể chịu đựng nổi kia, rồi tôi không bao giờ cần đến thuốc kích thích nữa, và quan hệ của tôi với rượu cũng lành mạnh và vui vẻ hơn. Rất khó chịu đựng nổi cuộc đời mà không có các chất an thần; ngày nay tôi vẫn rất kính trọng những người giữ được cân bằng trong cuộc sống mà không cần đến những công cụ hỗ trợ, tôi nhìn họ với chút ngờ vực: liệu bí quyết của họ là gì? Chắc hẳn là cũng có những người “khỏe mạnh”; nhưng chỉ rất ít thôi. Có lẽ ở phụ nữ dễ tìm thấy hơn những tâm hồn thuần phác và “lành mạnh”; tôi biết có những phụ nữ cao tuổi chịu đựng cuộc sống một cách tuyệt vời, họ ở vị trí mà số phận an bài cho họ, họ làm lụng đến giờ phút cuối cùng, nhiều khi vượt xa giới hạn thời gian của tuổi thọ trung bình, và “bí quyết” của họ không có gì khác, chỉ là sự phục vụ tận tụy. (Một lần, tôi hỏi đùa cô Zsüli, khi bà đã ngoài bảy mươi, bí quyết của tuổi thọ cao là gì - bà vui vẻ bảo rằng đó là “cần giữ đúng mức độ”.) Nhưng tuổi trẻ không có mức độ.

Rõ ràng tôi mắc chứng bệnh tâm thần, và có thể tìm nguồn gốc của nó ở sự tổn thương thời thơ ấu; cho tới khi đó tôi rất ít, gần như chưa nghe nói gì về Freud và tôi hoàn toàn không biết về lý thuyết thiên tài sau này trở nên thời thượng, được những kẻ ngoại đạo và lang băm hăng hái tuyên truyền rộng rãi. Có thể nói người có bệnh biết chính xác bản chất căn bệnh của mình, rồi hăng hái đi tìm phương thuốc chữa, về sau tôi ngạc nhiên đọc lại thư từ và những bài thơ mình viết vào thời gian đó - những bài thơ gần như đã ghi lại phép chẩn đoán bệnh, và những lá thư rõ ràng đã động chạm tới nguồn gốc của căn bệnh. Khi tôi làm quen với phép phân tích thì đã chậm để phương pháp điều trị này có thể giúp được tôi; ở tuổi gần bốn mươi mọi sự phân tích đều chỉ là phí phạm thời gian, đã quá nhiều kỷ niệm, những lớp phức tạp đã lắng đọng lên sự tổn thương. Tôi chắc chắn rằng đối với tuổi trẻ, những người thật ít tuổi và trẻ em mắc chứng thần kinh, một nhà phân tích có trình độ thực sự có thể chữa trị thành công; có lẽ sau đó cũng có thể giúp đỡ để những tâm hồn ấu trĩ, kém phát triển hơn có thể thanh thoát nhẹ nhàng hơn, nếu ngọn đèn nghiên cứu quét trong bóng tối của nhà phân tích chiếu sáng những tổn thương đặc thù nhất định; nhưng tôi không khi nào công nhận đó là “phương thức chữa bệnh”, vì tôi không tin rằng có thể thay đổi được tính cách; và chính vì thế mà tôi không thể chạy trốn đến đó. Tôi đã thấy nhiều căn bệnh thần kinh hồi phục không cần đến phép phân tích; những tâm hồn phát triển hơn có khả năng nỗ lực kỳ diệu, có sức đề kháng; và những điều kiện sống mới ngẫu nhiên làm con bệnh phục hồi. Sự lôi cuốn và vẻ đẹp của lý thuyết Freud làm tôi say mê; tôi coi “đoán mộng” là một trong những phát kiến có tầm quan trọng nhất của thế kỷ. Tôi có thể mường tượng được rằng phép phân tích dạy những con người đơn giản chịu đựng một cách kiên nhẫn hơn tính cách của họ. “Sự khỏi bệnh”, nếu có như thế đi chăng nữa, là kết hợp của các tác động ngẫu nhiên. Trong khi phủ nhận liệu pháp được vây quanh bởi những kẻ bịp bợm và lang băm, tôi vẫn trân trọng và nhiệt tình ghi nhận lý thuyết này, ghi nhận sự phát hiện ra bí ẩn của tiềm thức và của đời sống chưa biết đến. Không nghi ngờ gì nữa, những nhà truyền bá lý thuyết Freud đã làm hại ông nhiều. Nhìn chung tôi nhận thấy rằng người bị tâm thần đôi khi không cần phép phân tích vẫn khỏi bệnh, và đôi khi sau phép phân tích vẫn không khỏi. Và khi tìm hiểu tất cả những điều này kỹ hơn, đặc biệt đọc các cuốn sách của Freud, đối với tôi chứng bệnh tâm thần có phần nào đó trở nên một sự cần thiết để tồn tại, một trong những công cụ và điều kiện của công việc; so sánh một cách thô thiển, tôi có thể nói rằng tôi đã “sống” nhờ chứng bệnh tâm thần, giống như một gã ăn mày Trung Hoa sống nhờ giơ tứ chi què cụt trước thiên hạ.

Lola không biết gì về chuyện này. Nàng chỉ hốt hoảng nhận ra tôi mang bệnh. Còn bản chất “căn bệnh” thì xa lạ đối với nàng như thể đối với một người dưng. Nàng hầu như không thể kể ra những “triệu chứng” của nó. Khi bệnh thần kinh đã biểu hiện với sự rối loạn chức năng qua những chuyển hóa hữu cơ trên cơ thể thì xử lý nó không dễ. “Căn bệnh của tôi” trước mắt là sự ứng xử, thái độ khó lường nào đó. Không khi nào tôi biết mình thức dậy trong trạng thái ra sao - sống với tôi bây giờ cũng cực kỳ mệt… Lola đã nhận ra điều này đúng lúc, nàng đã chuẩn bị để chăm sóc người bệnh. Đặc điểm chung của người mắc bệnh tâm thần là các giai đoạn nhạy cảm lặp lại theo chu kỳ. Mười lăm năm trước cũng như bây giờ, có khi bất chợt tôi cần phải đi xa đến một nơi nào đó, không cần một lý do gì đặc biệt; đôi khi chỉ vài ngày, có khi hàng tháng. Những lúc như thế không điều gì có thể giữ tôi lại, bó buộc tôi nữa, cả công việc, cả môi trường xung quanh. Sau những cơn như thế là thời gian tương đối bình lặng. “Người bệnh” chịu đựng điều này đến khi nào? Con người ta chịu đựng sự độc đoán của tính cách bị tổn thương đến bao giờ? Tôi nghĩ là rất lâu. Toàn bộ sự chịu đựng này có ý thức ghê gớm. Tôi quan sát các trạng thái thần kinh như vậy với sự chú ý khách quan như ta loay hoay với chứng đau họng. Một người có thể chịu đựng rất nhiều; và nếu muốn có thể chịu đựng tất cả. Giai đoạn tâm thần bắt đầu bằng cảm giác sợ hãi điển hình, với nỗi lo sợ không thể định danh ập xuống làm bệnh nhân quỵ hẳn, có cảm giác như tất cả thế là hết, và người bệnh cảm thấy cực kỳ hổ thẹn… Tuy nhiên, tôi nghĩ tâm hồn có thể chiến thắng trạng thái hãi hùng này ở một mức độ nào đó. Sự phập phồng lo sợ này - không gian của tất cả chứng bệnh tâm thần - ẩn náu rất sâu trong tâm hồn, chúng ta không xử lý được một điều gì đó, mơ ước hay kỷ niệm, và chúng ta phản ứng lại sự bất lực của mình. Nhưng rồi bằng cái giá tàn nhẫn, một cách khó nhọc, thỉnh thoảng chúng ta vẫn vượt lên được. Tôi tin ở ý chí. Tôi tin rằng bằng ý chí và sự kiên nhẫn con người có thể khống chế được những đau khổ bốc lên từ đám bùn lầy tiềm thức. Tôi căm ghét chứng tâm thần, và chống lại nó bằng tất cả mọi phương cách, đúng, bằng ý thức, ý chí và sự nhẫn nại. Tôi tin rằng tính cách và biểu hiện cao nhất của nó là lương tâm sẽ kìm hãm và giữ cân bằng những bản năng bệnh tật của chúng ta. Tôi cũng tin rằng cuộc đời và công việc là sự tổng hợp; người không có khả năng đó hãy sống tùy theo khả năng của họ hoặc bị hủy hoại, số phận của họ chẳng đáng để ta quá bận tâm… Lola đã cảm nhận căn bệnh của tôi bằng bản năng tuyệt vời, và nàng tin tưởng rồi tôi sẽ chịu đựng nổi bằng cách nào đó. Quan hệ của chúng tôi ngay trong thời gian đầu đại thể đã là quan hệ của một người bệnh với người hộ lý kiên nhẫn của mình.

Nàng ở bên tôi với nghị lực đặc biệt, và tôi biết chắc rằng chính nàng đã giúp tôi vượt qua những gì khó khăn nhất. Rất ít đàn ông, và ngay cả phụ nữ - cũng chỉ trong những trường hợp đặc biệt - có khả năng nỗ lực phi thường như thế. Tâm hồn ấy, tính cách của Lola, đã được trao cho tôi một cách hào phóng, từ những nguồn dự trữ gần như không bao giờ cạn.

11.

Lola là người đầu tiên tìm đường đến với nỗi cô đơn của tôi; tôi đã hoảng hốt chống lại điều đó. Cô đơn là phần cấu thành cuộc sống của nhà văn. Tôi luôn luôn chạy trốn tình bạn; cảm thấy đó là sự phản bội, là mềm yếu. Trong thế giới Tin Lành ở nước Đức, giữ mình cô đơn đối với tôi là việc không khó. Trong tâm hồn, tính cách, thị hiếu, tôi là người Công giáo sâu sắc và không thể đổi thay. Trong thời gian này tôi làm quen với thi ca Pháp, Villon[338], Verlaine[339], Claudel[340], Mallarmé[341] và Péguy. Đặc biệt giọng điệu của Péguy và Mallarmé rất gần gũi đối với tôi; từ thi ca của họ tôi nghe thấy tiếng nói thân thuộc như từ những cuốn sách của Kafka mấy năm trước đó. Sự thân thuộc dẫn đến một phả hệ, không phải do giống nhau về phong cách, điệu bộ, cũng chẳng phải về quan điểm. Con người ta thuộc về một dòng họ tinh thần nào đó; trong cái tôn ti trật tự dòng họ ấy, đối với tôi Goethe là ông tổ, rồi cứ sau một thời gian chúng tôi lại phát hiện ra thêm những người họ hàng mới, những người anh em và những ông bác tinh thần thoái hóa xuất hiện. Khi Péguy đến tay tôi, có vẻ như tôi đã đọc ông rồi. Có thể trò chuyện như với một tâm hồn đồng điệu, không cần giải thích, tôi hiểu ngay ý tứ và điều ông muốn nói. Những tâm hồn như thế lấp đầy nỗi cô đơn của nhà văn, điều mà bè bạn và người tình không bao giờ làm nổi.

Tôi cẩn trọng chú ý tới xung quanh, tạo ra một phương thức thực sự từ cách sống và từ sự thận trọng, để Lola không động đến nỗi cô đơn của tôi. Tâm hồn có một nơi ẩn nấp cuối cùng nào đó để nhà văn trốn vào; chúng ta đi tìm sự thật, nhưng ta giữ lại một chút gì đó từ sự thật cho bản thân mình và không trao nó cho một ai khác. Tôi luôn cố gắng cởi mở và chân thành một cách độc lập; tôi ghét mọi sự e thẹn tầm thường và nhút nhát - tôi không bao giờ có “những bí mật”, tất cả những gì cuộc sống mang lại tôi đều “bỏ ngỏ” - nhưng “điều bí mật” mà do nó tôi không thể là ai khác, chỉ là tôi, vì nó mà tôi “khác” với mọi người thì tôi không trao cho ai. Sự hóa giải điều bí mật này là thứ người ta thường gọi là “nghệ thuật”; và cuộc tấn công của Lola buộc tôi phải thận trọng. Tôi phải nhận ra rằng nàng cũng có “bí mật” của nàng, và vì nàng không phải là nghệ sĩ nên điều bí mật đó không thể công bố được. Trong tình yêu, phụ nữ cho đi nhiều là do điều kiện cuối cùng này; nếu họ mở ra hết bí mật của mình, là họ đã chơi canh bạc lớn của cuộc đời họ, và thường thì họ thua cuộc.

Điều “bí mật” tôi bắt đầu đoán thấy ở Lola mà tôi lo lắng giữ kín, và tò mò tìm kiếm quanh nàng là gì? Tôi biết rằng vẻ bên ngoài của con người, ngôn từ, chính kiến, hành động, cảm tình và sự thù ghét của một người hoàn toàn chưa phải là con người ấy - hầu hết chỉ là ánh sáng phản chiếu của một điều gì đó hay một ai đó không thể thay đổi; nó sống trong mọi con người, sâu kín sau các bề mặt có thể nhận biết được. Tôi vừa tôn trọng vừa hốt hoảng. Cho tới khi đó, tôi chỉ sống giữa mọi người, không có trách nhiệm, tôi chấp nhận và nhận xét mọi người; giờ đây tôi chú ý đến họ, với sự tôn trọng lúng túng riêng biệt đối với mỗi người. Sự sùng mộ là một giai đoạn lãng mạn của quá trình phát triển tâm hồn, với sự sùng mộ đó ta chú ý đến “cá tính”, đến “bí mật”, đến cái độc đáo trong mỗi con người. Cho tới khi ấy, tôi chỉ xét đoán con người theo các khả năng cuốn hút của họ. Giờ đây, khi sự bất ngờ khó xử và đáng mừng này ập đến, đối với tôi khái niệm “đám đông” chấm dứt; mỗi con người hiện lên như một châu lục riêng biệt mà nếu ta dành cả cuộc đời để tìm hiểu, khám phá những khu rừng rậm, các thảm động thực vật của nó và viết có lẽ cũng chưa đủ… Con người ta không thể học được sự hiếu kỳ này từ sách vở. Tôi nhắc lại đây là một đoạn đời lãng mạn; thế giới, thế giới con người tan vỡ ra thành từng mảnh; ở nhà văn, sự rối ren, sự hỗn loạn này của nhãn quan chỉ về sau mới được tiếp nối bởi sự hoàn mỹ, trật tự, nhãn quan gắn với các hình thái thống nhất, với nhãn quan đó nhà văn quan sát các mẫu người.

Tôi đã đề phòng một người nào đó muốn chống lại nỗi cô đơn của tôi, chống lại “cá tính” của tôi với những quyền tự nhiên và khuynh hướng tự phát - và trong khi phòng vệ tôi đã phát hiện ra chất liệu giả kim bí ẩn, thứ chất liệu có thể có trong mỗi con người, cái thực tế không thể cưỡng lại được, không có quy tắc và lý thuyết để hóa giải: ta bắt gặp trong một con người khác sự thật này hay không. Tôi bỗng trở nên hiếu kỳ. Spleen của tôi thay đổi. Tôi bước đến trước mọi người như một nhà thiên văn, người nắm giữ một công thức toán học nào đó, người biết rõ rằng sau những đám mây mù, trong một khoảnh khắc nào đó, sẽ xuất hiện một thế giới mới lạ, rực rỡ và hiện hữu… Quan niệm này, khuynh hướng này đối với hệ thiên hà của con người không đáng giá nhiều nếu nó có ý đồ. Chúng ta sống với một người nào đó, ta biết “tất cả” về người ấy, nhưng đồng thời ta cũng chẳng biết gì. Một sớm mai thức dậy, ta bỗng phát hiện ra và nhìn thấy người kia như thể chưa khi nào như vậy trước đó. Và người đó muốn nói gì thì nói, làm gì thì làm tùy thích, đằng sau hành động và lời nói, từ sâu thẳm, và chắc chắn, vẫn hiện rõ lên con người nào đó kia mà ta đã biết, rồi ta sẽ kêu lên: “Hóa ra ngươi là thế này!”… Phát hiện này đã níu giữ tôi. Tôi đã biết rằng không có người “đơn giản”, phía sau những năng lực thể xác và tinh thần, sau những đặc điểm riêng, trong tất cả mọi con người đều bập bùng sáng một điều gì đó tích cực, một nguyên tố cổ xưa, một phân tử chất phóng xạ Radium.

Nếu trong thời kỳ ấy tôi có thể viết được, có thể tôi đã viết về những chuyến đi đơn giản theo kiểu của Dr. Gáspár Ferenc[342] hay Shackleton[343]: những bài viết về sự khám phá con người. Tôi khám phá con người cho những mục đích của mình như khám phá một bộ tộc hơi kỳ lạ, chưa biết tới nào đó. Nhưng dạo đó tôi không viết gì. Cả thơ tôi cũng không làm nữa. Những ấn tượng thi ca đã bay biến trong ấn tượng thực tế; có lẽ vì thế tôi đã giận Lola. Nhà thơ không tha thứ cho một ai đã khuấy động thi hứng và thái độ của anh ta. Thi ca là thực hành, là excercise - thực hành theo đúng nghĩa tu hành và biến hóa của từ này, ai không biết điều đó chỉ là thi sĩ nửa mùa. (Mallarmé, người thầy đáng quý nhất của tôi, một trong những thi sĩ trong sáng và quý phái nhất, biết điều này; ông biết đến mức có một thời kỳ ông đã vắt óc suy nghĩ về kỹ thuật in mới, về các dạng chữ bổ sung, hỗ trợ cho “cơ cấu” của thi ca.) Việc thực hành này cần tới sự cô đơn, một nỗi cô đơn đặc biệt nào đó. Các nhà thơ, trong những tiệm cà phê văn chương ồn ào, tựa khuỷu nghiêng đầu ngồi trong cô đơn; thỉnh thoảng vào buổi chiều tôi đến Kaffee Romanisches, ngồi vào bàn cùng Else Lasker-Schüler[344], chúng tôi nói chuyện về Athens hàng giờ liền; về Athens và về Théba, nơi rồi chúng tôi sẽ “quay trở lại” và trồng cọ tưởng niệm những người tình đã mất… (Cả hai chúng tôi đều chưa khi nào tới Athens.) Thi ca không chỉ là vision[345], và cái chính nó không phải là nam châm và thứ trò bịp huyền bí; thi ca lớn, trong sáng làm tôi nhớ đến toán học, cần giải một công thức hóa học, như trong âm nhạc trong sáng. Cũng như ở mọi nơi, ở Đức cũng có hai đất nước sống bên cạnh nhau: một đất nước ta thường thấy với các hiệu bán xì gà, với những nhà chọc trời và những chỗ đổi tiền, và đất nước của các thi sĩ, ít thực tế hơn và khó nhận biết hơn. Thỉnh thoảng Ringelnatz[346] khật khưỡng bước vào quán, với nhiều rượu rum và nỗi bực bội, rồi anh kéo tôi ra vườn thú ở gần đó, nơi anh thuyết giáo những bài dài và hăng hái về cách mạng cho các loài thú, kêu gọi loài hổ và thằn lằn có mào bị áp bức trên thế giới đoàn kết lại… Các nhà thơ sống sợ hãi trong một thế giới ngày càng thô bạo, nhếch nhác và đang mài dao quèn quẹt… Quanh chúng tôi đâu đâu dân chúng cũng tụ họp thành những tốp ca, và họ vui vẻ hát: “Wo du Singen hörst, dort lass dich ruhig nieder, den böse Menschen haben keine Lieder”[347] - trong khi tin tưởng chuẩn bị làm cách mạng.

Thời gian này tôi còn làm thêm vài bài thơ; sau đó thì nguồn chất liệu thi ca cạn, tôi không bao giờ giải mã được “công thức” nữa; sau này đúng là nhờ mấy chuyến đi theo tour tập thể tôi có đến Athens và Théba, nhưng tôi không bao giờ còn nhìn thấy Théba “thật” nữa… Lola dù thế nào cũng là một “thực tế”, với tất cả sự kinh hoàng tàn ác-vô ý thức của thực tế; tôi phải lưu vong khỏi Théba và Athens “thật”, để tôi có thể sống giữa những kinh tuyến thực tế của nàng. Sau một thời gian tôi né tránh bàn của Else Lasker-Schüler trong tiệm cà phê và không đi với Ringelnatz đến vườn thú cũng như những chỗ đáng ngờ, nơi anh thường kể về những cuộc phiêu lưu “bên kia đại dương” của anh… Bằng cách nào đó tôi đã đánh mất hộ chiếu và quốc tịch của mình trong cái đất nước khác ấy. Rồi đến lúc tôi không bao giờ làm thơ nữa. Nhưng về sự lưu đày này, giống như một đức vua bị tước quyền, tôi im lặng như kẻ bị xúc phạm.

12.

… Từ phía nước Đức chỉ còn vài bóng điện chiếu sáng về phía chúng tôi; chúng tôi đi trên đất Bỉ, nhìn ra ngoài cửa sổ và im lặng. Tôi sốt ruột, bồn chồn nhìn ra bóng đêm. Chúng tôi đã bỏ lại phía sau một điều gì đó và đang đi về phía trước: lúc này đúng là tôi đang “trên đường”, và tôi không chỉ lên đường theo ý nghĩa cơ học của từ này… Chúng tôi đi qua biên giới quốc gia giữa hai nước, và cùng lúc bước qua cái lằn ranh có thể sờ nắn được của cuộc đời; đối với tôi, một điều gì đó đã chấm dứt, một giai đoạn của tuổi trẻ đã khép lại. Nước Đức “quen thuộc” nhưng vẫn xa lạ đã lùi lại phía sau, cái đế chế lớn, vĩ đại nơi chúng tôi gắn bó với bao kỷ niệm, nơi những bậc tổ tiên bên nội tôi từng sinh sống trong một làng nhỏ gần Dresden, ngày nay vẫn mang tên chúng tôi, họ làm việc trong xưởng đúc tiền của các hoàng tử Saxon, và vào một ngày cách đây hai trăm năm họ đã khởi hành từ đây, vai đeo túi vải, tay cầm rìu đi xuyên các khu rừng Moravia, qua dãy Carpathian tới sông Tisza, nơi họ dừng chân rồi từ đó họ không muốn đi tiếp nữa… Đã lùi lại phía sau nước Đức quen thuộc, nơi tôi thật sự hiểu ngôn ngữ chứ không như ở Pháp hay ở Anh, nơi sau này tôi luôn ngờ rằng những người bản xứ trong khi nói chuyện vẫn lẳng lặng giấu tôi điều gì đó. Chúng tôi đã đi khỏi nước Đức vĩ đại, nơi người ta coi mọi thứ đều nghiêm chỉnh, nơi mọi “tình tiết” đều quan trọng, cũng là nơi chúng tôi - những người Hung - cũng cảm thấy mình được coi là “người nước ngoài sang trọng” - những kẻ xa lạ mà người ta hơi ghét nhưng vẫn vui vẻ và vui lòng tiếp nhận, mà sau này không một nơi nào khác ở nước ngoài được như vậy. Tôi bắt đầu ngờ rằng rất khó đánh giá các loại người, nếu một ai đó “lên án” một dân tộc, khẳng định bằng các kết luận cứng nhắc và hơi xấc xược rằng người Đức thế này thế nọ thì đó là việc làm vô trách nhiệm. “Người Đức” có sáu mươi triệu hoặc còn nhiều hơn thế, đúng là họ thích trò chơi lính và đồng phục, nhưng trong số họ có nhiều người - chắc hẳn không phải loại bỏ đi - chỉ coi trò chơi lính tráng và đồng phục là cần thiết, chứ họ không hâm mộ gì lắm mệnh lệnh và Notverordnung[348]. Ở Đức tôi đã thấy những thành phố lớn, những phong cảnh tuyệt đẹp, những thư viện, bảo tàng ngăn nắp và phong phú, những nhà máy lớn khó tưởng tượng nổi, những căn phòng áp mái, nơi người Đức từ già đến trẻ ước mơ và lập thuyết về các môn nghệ thuật mới xuất sắc, rồi tôi đã biết họ ở nơi mà họ buồn, nhạy cảm và hoang mang, tôi biết về những nỗi ngờ vực và “tính chống lại châu Âu” của họ, vì trong số họ có nhiều người căm ghét châu Âu; nhưng lại có những người khác sẵn sàng chết vì châu Âu. Nhìn chung họ luôn luôn sẵn sàng chết hơn là sống vì một cái gì đó; nhưng cái “nhìn chung” ấy, cũng như mọi thứ “nhìn chung”, dẫu sao cũng hời hợt và nông nổi. Đế chế đã lùi lại phía sau chúng tôi trong bóng đêm, với những thành phố nhấp nháy ánh đèn, nơi sáu chục triệu con người sống trong nền văn hóa mấy ngàn năm và trong phố thị, với tính “tỉnh lẻ” đặc biệt của Berlin mà dần dà tôi bắt đầu hiểu, bắt đầu quen và tôn trọng, với văn hóa đích thực và sâu sắc của các thành phố tỉnh lẻ, với Weimar, Frankfurt và München, với những khu rừng Württemberg và dãy núi Thüringia, những hồ nước của công quốc Brandenburg, những đầm lầy vùng Silesia, với sự hoang dã quen thuộc và với sự hỗn độn căng thẳng phía sau vẻ bề mặt được sắp đặt quá mức mà việc định nghĩa nó, biểu đạt nó trong một thứ công thức “nhìn chung” dẫu sao cũng là việc làm nguy hiểm và hời hợt… Tôi ngó ra ngoài cửa sổ và run lập cập. Đã thấy lửa của các lò cao vùng công nghiệp Bỉ cháy trong bóng đêm.

Nước Đức đã biến mất, trong bóng đêm xung quanh chúng tôi người ta đang nói thứ ngôn ngữ lạ, chúng tôi dò dẫm trước ngưỡng cửa của châu Âu “thật”, những ấn tượng thể xác và tâm hồn nào đó đang chờ đón chúng tôi… Tôi giấu kín nỗi sợ một châu Âu khác. Tôi đã chuẩn bị kỹ chưa? Liệu tôi có biết cầm dao dĩa đúng cách thức? Nếu nghe người ta kể một câu chuyện gì đó, liệu tôi có biết cười đúng lúc, đúng chỗ?… Và ngấm ngầm, trong cái đêm dài này, tôi nhớ đến châu Âu thân thuộc, gần gũi mà chúng tôi đã bạc bẽo bỏ lại phía sau kia: một nước Đức khác. Có lẽ đúng là những người Đức nguy hiểm đối với châu Âu đích thực cùng ý thức tội lỗi mù quáng chưa được hóa giải và rửa hận của họ, với những khuynh hướng đám đông, với sự hung hăng rắc rối mà thực chất là sợ hãi chứ không phải gây gổ của họ, với những hội đoàn, ca đội, những bộ đồng phục gây lo ngại, tính trật tự tàn nhẫn và sự bất ổn nội tâm của họ - nhưng phía sau nước Đức cứng nhắc gàn dở và rối ren, khua kiếm hung hăng trong nỗi sợ hãi, say mê hợp nhất và tổ chức, vẫn lấp ló một nước Đức khác với ánh sáng hiền dịu, không thể hiểu khác và không thể dập tắt nổi -, nhưng ai biết, ai dám nói nước Đức nào là thật? Nước Đức mà Goethe đã giáo dục? Đất nước mà dù muốn hay không, người Đức đã mua một triệu bản tác phẩm Buddenbrook của Thomas Mann, đất nước mà ở đó ba chục triệu người Đức đã đọc các tác phẩm của nhà văn vĩ đại và quý phái này, nhà văn mà bằng tác phẩm và tư cách của mình trong thời bình và trong chiến tranh đã luôn đứng về phía châu Âu - nước Đức mà ở đó số người đọc Tolstoy và Dostoievsky ít nhất bằng số người đọc ở nước Nga, nơi với sự sùng mộ trẻ thơ và mẫn tiệp nào đó, nhưng vẫn là sự sùng mộ, người ta cúi xuống trang sách, nơi người ta chơi nhạc hoàn hảo nhất, người ta gò mình cúi xuống các mẫu hóa chất trong những nhà máy hóa chất, xuống bệnh nhân trên các bàn mổ với trách nhiệm cao nhất của lương tâm con người -, đó là một nước Đức khác! Trường học lớn, những người thầy vĩ đại, những năm lang thang phiêu bạt ở nước Đức. Cái nào là đích thực? Không trả lời nổi câu hỏi này, tôi thò đầu ra cửa sổ, sốt ruột và buồn bã nhìn vào bóng tối, ầng ậng nước mắt.

Tôi đi về hướng Tây, hành lý đơn giản, hơi vô Tổ quốc, thế mà vẫn ràng buộc không thể tháo gỡ nổi với điều mà tôi đang chạy trốn; đi cùng tôi là một phụ nữ trẻ, trong giây phút này chắc hẳn nàng đang nghĩ tới những việc thực tế hơn là số phận châu Âu. Trong hành lý của mình, tôi đem sang phương Tây những bản thảo viết dở, những thứ có thể chỉ gây được sự quan tâm ít ỏi và thoáng qua ở đó, tôi có “vợ”, là chồng và chủ gia đình, hồi ức những năm xê dịch còn lởn vởn phía sau, và vừa qua tuổi hai mươi ba. Trong hộ chiếu của tôi mà vào lúc gần sáng ở biên giới một nhân viên người Pháp đòi xem, anh ta có thể đọc thấy: “hai mươi ba tuổi, người Hungary, có vợ, là sinh viên”. Mục đích chuyến đi: “tu nghiệp”… Ông ta cầm cuốn hộ chiếu, rồi nhìn cả tôi, nhìn Lola rất chăm chú, nhún vai và mỉm cười. Năm giờ sáng, đoàn tàu dừng trước một ga biên giới nhỏ, tiếng gà gáy râm ran khắp vùng, có lẽ đó là những chú gà trống Gô loa. Tôi mua thuốc lá tại một quầy tạp hóa nhỏ, rồi châm điếu thuốc sợi Pháp có vị hơi ngọt đầu tiên trong đời. Sau đó mua một tờ Matin, ngồi xuống một chiếc ghế băng và đọc những tin rao vặt chờ tàu chạy. Một số người muốn bán cửa hàng thịt ở Paris, những người khác muốn lấy vợ giàu có khách sạn ở tỉnh lẻ, nếu có thể thì ở các tỉnh Seine-et-Oise. Sân ga nhếch nhác, đâu đâu cũng thấy vương vãi đầu mẩu thuốc lá và vỏ cam.

CHƯƠNG III

1.

Chúng tôi dự định ở Paris ba tuần. Nhưng rồi đã ở sáu năm.

Trong mấy tháng đầu chúng tôi ở lần lượt các nhà trọ trên đoạn dẫn vào Khu Latinh, phố Vaugirard. Những nhà trọ này bẩn thỉu, hôi hám, luộm thuộm và rách nát. Sáng sáng chúng tôi hâm nóng sữa bằng cồn, pha sữa cho ngọt bằng thế phẩm sô cô la có mùi thuốc xổ. Tên chất thế phẩm này là “Elesca”, Lola đã phát hiện ra những ưu điểm của nó qua một đoạn phim quảng cáo nào đó: hình vẽ ngài Dupont di động nhanh nhẹn, buổi sáng vội vàng rắc bột Elesca lên sữa nóng, mãn nguyện xì xụp thứ chất lỏng ngán ngẩm ấy, rồi hứng chí vỗ vỗ lên bụng. Ở bên Đức, nơi ai cũng chính thức sống bằng thế phẩm, trong thực tế chẳng khi nào chúng tôi bằng lòng với thứ phụ gia đáng ghét như thế. Nhưng Elesca rẻ tiền, và Lola chắt bóp từng đồng xu. Ở Đức bao giờ tôi cũng sống tại các khách sạn khá tốt hay ở chỗ các bà vợ góa của những ông tướng, trong các căn hộ sang trọng, nơi mọi thứ đồ dùng cần thiết cho cuộc sống đều sẵn có; ở Paris trong phòng đến cái tủ cũng không, chúng tôi để quần áo trong va li hay treo trên móc rồi trùm vỏ chăn lên. Buồng tắm rửa thường xuyên bốc lên mùi nước cống. Nhà trọ quảng cáo có vòi nước nóng, tiền phải trả đắt, nhưng trong thực tế chỉ sáng sớm và buổi tối là có chút nước nóng. Chúng tôi sống trong sự nghèo nàn, hôi hám thế nào đó. Chúng tôi đến ăn trưa tại một quán bẩn thỉu trên Boulevard Saint Germain, nơi người ta cất khăn lau cho khách quen đến hôm sau, và như thế chúng tôi tiết kiệm được giá couvert[349] mỗi ngày, ở quán này có bán món beafsteak thịt ngựa, món gân tởm lợm và món rau nâu mạt hạng, mấy loại bánh nướng dùng bột nở. Chúng tôi ngồi hai chục người quanh bàn, ngập ngụa trong mùi khét của dầu rán khoai tây pommes frites[350]. Cuối phòng, bên ngọn lửa hở của bếp lò, một người mồ hôi nhễ nhại mặc bộ đồ đầu bếp bẩn hơn mọi sự tưởng tượng của dân Trung Âu đang nấu món thịt ngựa quay. Rời khỏi chỗ này rồi, mùi khét của dầu ngấm vào quần áo chúng tôi còn bốc lên hàng tiếng sau chưa hết.

Chúng tôi chuyển hết quán trọ này đến nhà trọ khác. Cái nào cũng bẩn thỉu chẳng kém gì nhau. Những ngày đầu ở Paris lúc nào tôi cũng sợ bẩn, tôi tắm liên tục, từ quán cà phê trên đường Saint Michel tôi chạy về nhà nhiều lần trong ngày để rửa tay, vì tôi có cảm giác động đến thứ gì cũng dính dấp, còn phòng rửa của nó giống như buồng vệ sinh trên một toa tàu chở đầy lính kiết lỵ. Tại đa số các quán trọ mà chúng tôi ở, phải mất hàng giờ chủ quán mới dọn dẹp và chuẩn bị bồn tắm; họ coi những yêu cầu về vệ sinh của chúng tôi là trò kiểu cách dở hơi và xấc xược của dân ngoại quốc. Trong các quán ăn và tiệm cà phê, khách bước trên lớp mùn cưa mà chủ rắc lên sàn, cẩn thận để che lấp bụi bẩn. Tất cả đều “khác” những gì chúng tôi đã học, đã mường tượng, ở Paris chúng tôi sống trong sợ hãi. Tiếng Pháp chỉ nghe lõm bõm, người ta nói liến thoắng, thay cho câu trả lời thường chúng tôi chỉ lúng túng gật đầu cho phải phép. Chúng tôi sống không có quan hệ gì trong thành phố, không quen biết một ai, thời đó người lạ từ Trung Âu ít khi dám tới Paris rực hào quang chiến thắng. Chúng tôi không quen một người Pháp nào, chỉ quen một họa sĩ người Hung, mấy tay thợ vẽ và học trò. Những người này vạ vật trong các quán cà phê nghệ sĩ ở khu Montparnasse[351]. Nhưng tôi lại thậm ghét các quán cà phê mà ở đó đám rác rưởi “sống ngoài pháp luật” của hai thế giới suốt ngày tụ bạ. Tốt hơn là tôi đến qua ngày ở khu sinh viên, gần vườn Luxembourg. Thời gian đầu ở Paris tôi không che đậy nỗi chán ngán vượt qua mọi tưởng tượng. Chúng tôi không thổ lộ sự chán chường này với nhau: sáng nào chúng tôi cũng thề thốt hôm nay “sẽ khám phá Paris”, chúng tôi còn chứng tỏ cho nhau thấy ở đây thật dễ chịu, và chúng tôi đã quyết định đúng khi rời Berlin sang đây… Sáng nào tôi cũng đi một mình vào thành phố; Lola ở nhà giặt giũ và là quần áo vì chúng tôi không trả nổi hóa đơn tiền giặt đồ, hơn nữa các tiệm giặt đồ Paris làm hỏng những đồ lót mềm mại của chúng tôi vì họ cho quá nhiều Clo. Tôi khổ sở vì mọi thứ trong thành phố này. Tôi ghét cả loại giường rộng kiểu Pháp, nhưng chúng tôi vẫn nói với nhau là như thế mới đẹp, kín đáo và đúng là giường… Thời gian đầu tôi sởn da gà mỗi lần động tới ga trải giường hồ cứng bằng Clo. Lola giặt vào buổi sáng, là bằng bàn là điện, cho tới khi chủ quán trọ phát hiện ra tốn điện và làm ầm lên. Rồi gần trưa nàng cũng ra ngoài đi “xem Paris”. Nhưng hầu như nàng chỉ quanh quẩn ở bờ trái sông Seine, trong khu phố cũ; nàng đến Bảo tàng Cluny, hay đến trước cửa hàng Bon Marché, nhìn các “mốt Paris”, ngồi trong vườn Luxembourg, nhìn ngó xung quanh cho đến khi đồng hồ sau điện Panthéon báo giờ trưa. Rồi nàng đi bộ đến cái quán ăn, nơi người ta rán những món thịt đáng ngờ, ngồi xuống bên một chiếc bàn trải khăn giấy và đợi tôi đến. Chúng tôi đã sống như thế mấy tháng ròng. Tôi cũng không dám đi xa như thế. Sáng tôi ra khỏi nhà, ngồi vào quán cà phê trên Boulevard Saint Michel, gọi hú họa một cốc rượu màu nào đó mà đám khách người Pháp mũi đỏ quanh tôi thường dùng, mua một tờ báo tiếng Pháp, rồi nhìn đường phố và ngồi ngao ngán đến trưa. Tôi động viên mình: ta đang ở Paris, ở đây mọi thứ đều khác, đều “châu Âu”, chỉ có ở đây có nghệ thuật, văn học đích thực, chỉ ở đây mới có những công dân văn hóa cao, và tất cả những ai được sống ở đây, giữa những người Pháp, đều trúng số. Chiều chiều trong tiệm cà phê Deux Magots, anh chàng họa sĩ Hung chỉ cho tôi “những nhận vật nổi tiếng” - các danh sĩ ngồi bàn bên hút thuốc tẩu, họa sĩ Derain[352], nhà văn Duhamel[353], những người vĩ đại vô danh khác, các nghệ sĩ của giai đoạn “Dada” và các nhà siêu thực, những người vẽ điểm đen trên nền xám với sự cẩn trọng vô hạn. Chúng tôi ngồi, nhìn họ một cách rất hâm mộ. Cả Lola cũng trở nên nhút nhát, dù nàng thường đánh giá con người qua hình dáng mũi, tay chân hay giọng nói của họ. Sau khi ăn trưa Lola về, còn tôi xem các đám tang trước cửa ngôi nhà thờ đối diện cho đến tối. Mùa thu nóng nực. Tôi buồn kinh khủng. Đọc sách cũng chẳng có hứng, tiếng Pháp tôi biết chưa nhiều, và tôi ngại dùng từ điển để dò từng từ trong các cuốn sách Pháp trong tiệm cà phê ở Paris. Ở Berlin ngày nào cũng “xảy ra một điều gì đó”. Ở Paris chẳng xảy ra chuyện gì…

Thỉnh thoảng chúng tôi sang các đại lộ trên bờ phải sông Seine, dừng lại trước những cây cột của nhà thờ Madeleine hoặc trước cửa quay của một cửa hàng - nhưng rồi chúng tôi ngại, lại lững thững đi tiếp không dám bước vào đâu. (Mất mấy năm tôi mới đánh liều vào bảo tàng Louvre.) Một lần chúng tôi vào nhà hát Opéra. Ở nhà Lola đã tự cắt may một bộ áo lễ hội; nhưng rồi chúng tôi thấy xấu hổ, khó chịu, cảm thấy mình quê mùa, xa lạ, không phù hợp với xung quanh, và lủi thủi quay về Khu Latinh. Tôi chỉ cảm thấy thoải mái khi ở quanh khu vườn hoa Luxembourg, ở đây tôi đã quen với vài con phố và dãy nhà. Tôi thích lang thang quanh Observatoire[354], dạo chơi trên phố Madame hay đi ngang qua viện giải phẫu, trong tiết thu úa tàn, qua những ô cửa sổ bỏ ngỏ của nó thoang thoảng tỏa ra mùi rượu metilic; trong sự thối rữa và bẩn thỉu chung, thứ mùi văn minh, vệ sinh, tin cậy của thuốc, của chất khử trùng gây cảm giác dễ chịu… Chúng tôi hoàn toàn không dám vào nhà hát. Chúng tôi sống giữa những người Pháp, nhưng càng ngày càng có vẻ như việc quen biết một người Pháp là xa vời, vô vọng; chủ nhà trọ cũng chẳng trò chuyện với chúng tôi. Tôi sợ họ. Tôi sợ vì họ xa lạ, họ là những người “châu Âu”, và giờ đây thì tôi biết rằng tôi còn sợ họ vì họ là những kẻ “chiến thắng”, họ là chủng tộc khác, là đối phương, là dân tộc quang vinh. Trong năm ấy mọi người Pháp hễ mở miệng ra là nói đến chiến thắng. Trên chính trường, thế hệ các chính khách lớn, từng kinh qua chiến tranh, nắm quyền lực. Nhưng ngay đến gã bán tạp hóa ở góc phố, cả những tay hầu bàn, người bán báo cũng nói đến victoire[355] và gloire[356]. Đa số dân Pháp cảm thấy việc chiếm đóng vùng Ruhr là sự nghiệp của cá nhân, của gia đình.

Tại một tiệm cà phê tôi đã làm quen với anh trai của tiểu thư Clementine, cô giáo dạy tiếng Pháp thời niên thiếu của tôi, một luật sư người Pháp béo tốt, miệng ngậm tẩu, năm năm sau ngừng bắn mà sáng nào ông ta cũng diễn thuyết những bài khát máu, ông cho rằng những thiệt hại trong chiến tranh của boche[357] còn quá ít. Thế hệ của những người cha chiến thắng trong những năm đó còn to tiếng một cách lộ liễu. Tôi buồn và cô đơn. Chỉ có văn học là cho thấy đôi chút về Paris đích thực, về thành phố của tri thức, trật tự, sự đúng mực, khiêm nhường và những niềm vui của cuộc sống tiểu thị dân. Trước mắt chúng tôi sống như những kẻ bị xua đuổi, trong một thành phố thô lậu và thiếu thân thiện. Tuần nào chúng tôi cũng quyết định sẽ nhanh chóng đi khỏi đây.

2.

Nhưng rồi chúng tôi vẫn ở lại. Vì sao? Tôi không biết. Tôi chẳng có “việc gì” ở Paris. Thỉnh thoảng tôi có đến Sorbonne, nhưng chỉ để nhìn quanh và nghe ngóng, chứ không khi nào lấy sổ điểm đại học nữa. Đôi khi tôi vào Thư viện Quốc gia đọc tạp chí, tôi nhận thấy phía sau những nhật báo và tạp chí bán trong các quầy báo trên đường phố một nước Pháp chưa biết đang đi tìm sự thể hiện trong những tập san chưa khi nào nghe danh. Trong các tạp chí này, phía sau “sinh hoạt đảng” đang ấp ủ những “phong trào”. Trong một tập san quân sự, tờ France Militaire, người ta ca ngợi các tác phẩm của Gide[358]. Trong các tập san lớn, chính thức và bán chính thức, người ta chỉ rao giảng và bày tỏ tư tưởng; sự tranh cãi diễn ra ở nơi khác, trong bóng tối, trên những diễn đàn kín. Tôi gần như không hiểu các mối liên hệ, chỉ tìm hiểu theo bản năng.

Dẫu sao chúng tôi cũng đã ở lại. Ba tuần qua đi, rồi ba tháng nữa chúng tôi vẫn sống trên đường Vaugirard, trong những căn phòng nặng mùi nước công, không có tủ và buồng tắm. Tiền mỗi ngày một cạn. Chúng tôi bán dần mọi thứ. Lola gom những đồ trang sức của nàng, một chiếc nhẫn, chiếc ống nhòm cũ, chiếc quạt ngà voi, rồi nàng tìm đến các hiệu đồ cũ trên đại lộ Raspail. Bên nhà thỉnh thoảng gửi vài franc, tờ báo ở Kassa cũng trả chút ít cho các bài viết. Người Đức thì đang ngập đến cổ trong cơn bão giá, một xu cũng không thể gửi. Chúng tôi bán cả quần áo lấy tiền ăn tối, không coi những việc đó là “lãng mạn”, cũng chẳng nực cười. Nghèo ở Paris là một trò giải trí nghiệt ngã, sự túng thiếu của chúng tôi có thể sờ nắn được, chẳng lãng mạn chút nào.

Ở Wien, gần nhà hơn, dù thế nào lẽ ra cũng dễ dàng hơn. Thế nhưng chúng tôi vẫn ở lại. Tôi thì thường xuyên có xu hướng dừng lại trong các thành phố lạ “vô mục đích” và có vẻ không có lý do gì, nhưng tôi bất ngờ vì Lola cũng không nói tới chuyện đi khỏi đây. Nàng cũng chẳng nói giá như có thể “bắt đầu” một việc gì đó thì hay. Nàng vẫn chịu đựng sự vô công rồi nghề này, trạng thái sống tạm bợ này, những cuộc lang thang vô đích trên phố xá mà chúng tôi chẳng hề biết gì về ý nghĩa của chúng, giữa những con người mà chúng tôi không hiểu biết cách sống của họ. Một du khách nước ngoài cưỡi ngựa xem hoa cũng thấy những gì mà chúng tôi thấy ở Paris. Trong sự hào hứng mà mỗi ngày chúng tôi chứng tỏ cho nhau về thành phố có một cái gì đó mang tính cách Trung Âu, như một thứ trách nhiệm nào đó, văn chương và khoe mẽ. Trong thực tế chúng tôi cảm thấy chán ngán. Sau này đến nơi nào ở châu Âu ngay từ giây phút đầu tiên tôi đều cảm thấy gần gũi và thân thuộc hơn thời gian đầu ở Paris. Không hiểu sao tôi không thể tìm hiểu nổi thành phố. Tôi thiếu những mã số để nó mở ra trước mắt tôi. Quanh tôi là sự bàng quan lạnh lùng mà trước đó tôi chưa bao giờ mơ thấy, tôi cũng không biết giữa con người với nhau lại có thể tỏa ra sự ghẻ lạnh quá mức đến nỗi không thể vượt qua nổi như thế. Cho tới lúc đó, tôi tưởng rằng giữa con người với con người có một tình thân hữu nào đó: họ có thể yêu nhau, có thể thù ghét nhau, có thể sát hại nhau, nhưng dẫu sao vẫn có liên quan đến nhau. Ở Paris, ngay trong mấy tuần đầu tiên tôi đã học được rằng dù tôi có chết ngay trước mắt họ, họ cũng chẳng thèm nhún vai, chẳng cho tôi dù là một cốc nước. Bài học này khiến tôi tỉnh ra. Đằng sau sự lãnh đạm khó chịu của họ tôi cảm thấy một sức mạnh, sự độc ác và sự thật kiểu Latinh. Tôi gần như kính nể họ vì cách nhìn lãnh đạm này. Dĩ nhiên chúng tôi cũng không thể ở đây thêm một ngày nếu không “nhất thiết” phải ở lại. Ngày nào chúng tôi cũng bàn bạc cái kỳ hạn lỏng lẻo ấy. Vì tôi đã nhận ra rằng tôi ở đây không hẳn “không có lý do”, tôi có việc, một điều gì đó đang chờ tôi, Lola cũng cảm thấy như vậy. Chỉ có điều chúng tôi không nói về chuyện này. Và chúng tôi cũng không hề biết liệu một khi nào mình có thể có việc gì đó ở Paris hay không. Con người ta cảm thấy số phận mình, rồi rên rỉ và thu mình lại. Chúng tôi sẵn sàng lên đường, chỉ không gói ghém đồ đạc, chúng tôi chờ đợi và ở lại.

Đến Giáng sinh thì Lola ốm, đến đêm tất niên nàng muốn chết. Nàng bị chảy máu trong, đã hấp hối. Chúng tôi chẳng quen một ai ở Paris, tiền cũng không. Buổi chiều ngày cuối năm, chủ nhà trọ mời đến một bác sĩ người Pháp, một bác sĩ trẻ, để râu quai nón bước vào, anh ta đòi hai chục franc rồi nhún vai, anh ta tiêm moocphin cho nàng, nhìn khuôn mặt tái nhợt toát mồ hôi lạnh, méo xệch đi của người bệnh, rồi vừa châm thuốc hút vừa lẩm bẩm điều gì đó. Sau đó anh ta gọi tôi ra một góc phòng rồi bảo bệnh nàng rất nặng và nghiêm trọng, máu đã tràn khắp khoang bụng, phải mổ ngay, nếu có thể thì trong vòng một giờ. Tôi hốt hoảng nhìn anh với cặp mắt vô hồn, tôi biết làm gì đây? Tôi là người lạ, chẳng quen biết một ai để có thể yêu cầu giúp đỡ vào đêm tất niên ở Paris này. Anh ta nhún vai; trắng trợn giục tôi hãy đưa trước ba ngàn franc để anh ta tìm viện và bác sĩ phẫu thuật, nếu không anh ta lấy làm tiếc và không thể làm gì hơn. Tôi lắp bắp giải thích rằng chúng tôi là người lạ nước lạ cái, tôi đưa cho anh xem hộ chiếu, chắc rồi người nhà từ trong nước sẽ giúp chúng tôi, sau ngày lễ tôi sẽ lên sứ quán, rồi họ sẽ bảo lãnh cho chúng tôi, họ sẽ đánh điện… nhưng tôi biết bằng cách nào, kiếm đâu ra ba ngàn franc vào đêm tất niên bây giờ? Anh ta cầm mũ lên, nhìn quanh: trên tường treo lủng lẳng vài thứ quần áo, trong góc nhà là mấy chiếc va li ọp ẹp, liệu có thể “trông mong” gì ở đây?… Bằng con mắt lọc lõi, anh ta nhận ra ngay là chẳng có gì đáng giá; một métèque[359], một người không quen biết đang hấp hối trong một nhà trọ của khu học trò: có liên quan gì đến anh ta? Anh ta lẩm bẩm thanh minh vài lời rồi bỏ đi.

Lúc ấy Lola đã cận kề cái chết. Nửa tiếng sau căn phòng đầy những người Hung. Tôi không hiểu điều đó đã diễn ra như thế nào - ở xứ lạ, trong hiểm nguy, những người cùng nòi giống đã biết về hoạn nạn của nhau qua một cách truyền tin bí ẩn nào đó. Người ta kể rằng người Trung Hoa tại các thành phố lớn ở châu Âu gặp nhau ngay lập tức, nếu một người nào đó gặp nạn. Người chạy đi kiếm tiền, người đi tìm bác sĩ. Không bao lâu sau một ông bác sĩ già người Nga đến, ông hấp tấp một cách vụng về và buồn bã, một sự cảm thông và tận tụy, chỉ có điều ông chẳng giúp được gì. Đa số các bác sĩ Nga lưu vong chỉ chữa bệnh chui ở Paris, người Pháp đòi hỏi những bác sĩ nội khoa đã có tuổi, nổi tiếng từ Petersburg và Matxcơva đến, kể cả những vị “giáo sư đại học” cũng phải hợp pháp hóa lại bằng cấp ở Sorbonne. Gần đến tối thì ông bác sĩ Nga lao đi, ông quay về với một nhà giải phẫu người Pháp đang nổi tiếng ở Paris, ông này được mời thẳng từ nơi ông đang đón năm mới đến khu học trò. Ông mặc áo đuôi tôm, trên ve áo lấp lánh Huân chương Bắc đẩu bội tinh, ông đến bằng xe riêng, người Pháp, lịch lãm và hào hiệp, ông xử lý ngay, cho mở một phòng trong khu điều dưỡng Montmartre, cho gọi xe cứu thương đến trước quán trọ, và lúc gần nửa đêm chúng tôi chở Lola đi. Ông không nói gì đến tiền; ông bác sĩ Nga cảm động và rất “con người”, người Pháp thì lịch lãm lạnh lùng, hành động và quyết đoán.

Thật là một việc làm rẻ tiền: từ tính cách của những cá nhân suy ra những nét đặc trưng của các tộc người! Cả hai ông bác sĩ mà tôi gặp ở Paris trong cái ngày đáng nhớ ấy đều là người Pháp - và tôi có thể dễ dàng nói rằng “bác sĩ Pháp” là thế này thế nọ. Thực tế là mỗi người một tính cách, điểm chung ở họ có lẽ là trình độ đào tạo, cách nhìn, sự “phóng khoáng” trong thực hành, sự gần gũi, điều mà có lẽ y đức của các bác sĩ của chúng ta đôi khi đánh giá là bất cẩn, là thiếu thận trọng… Chẳng hạn như trong khu điều dưỡng đã nhận Lola vào đêm hôm ấy chúng tôi không tìm ra nước đá. Chừng nửa đêm tôi phải chạy đôn đáo khắp các tiệm cà phê đang tưng bừng trong khu Montmartre, tôi đi taxi tới các nơi giải trí để nài nỉ người ta bán đắt cho lượng nước đá đủ để hạ nhiệt… Nhưng những nơi vui chơi của khu Montmartre tối nay cần đá, các nhân viên quản lý chỉ nhún vail.. Ôi, cái nhún vai của người Pháp! Lâu lắm tôi mới quên, và nguôi đi được, vì tôi đã biết đến những cử chỉ dịu dàng kiểu khác của họ. Cuối cùng với giá cắt cổ và gia ơn, người quản lý nhà hàng Rat Mort mới bán cho tôi một xô đá. Trong nhà điều dưỡng người ta đánh thức một cô hộ lý, vất vả lắm họ mới chuẩn bị xong phòng mổ và gần tới sáng ông bác sĩ người Pháp đã mổ cho Lola. Ông không hỏi chúng tôi là ai, từ đâu đến. Ông giúp chúng tôi với sự đồng cảm của người trí thức, ông kiếm ra tất cả những thứ bệnh nhân cần, ông bảo lãnh cho chúng tôi với nhà điều dưỡng, ông làm tất cả những điều đó không căn vận, không đòi hỏi, tế nhị gần như ngại ngùng, trong tinh thần nghĩa hiệp phức tạp, biết rằng cho người khác, “tử tế” bao giờ cũng hơi là một việc khó xử và là một trong những động tác nguy hiểm nhất của con người…

Ở viện điều dưỡng nhìn chung họ đối xử tốt với chúng tôi. Cô hộ lý trực đêm mà chúng tôi tiếp nhận đêm đầu tiên đã lợi dụng trạng thái kiệt sức của Lola, ban đêm đã lấy trộm tất cả những gì có thể lấy được trong phòng, dĩ nhiên chúng tôi không dám nói gì với cô ta, rồi đến đêm tôi lại đặt thêm mấy thứ làm mồi vào các ngăn kéo cho cô ta lấy, cốt sao cô ta để cho Lola yên. “Viện điều dưỡng”, một tòa nhà tầng kiểu biệt thự trên đỉnh đồi Montmartre, trước đây có thể là nhà thổ hay nơi hẹn hò, những danh thiếp tráng men để quên trên cánh cửa - tên các nàng “Ginette”, “Nina”, “Juliette” - và mùi nước hoa rẻ tiền nồng nặc trong các hành lang chứng tỏ rõ ràng từ lâu tòa nhà đã được dùng vào mục đích y tế. Khi các bác sĩ và hộ lý có mặt trong nhà điều dưỡng thì họ sẵn sàng giúp đỡ, nhưng sau bảy giờ tối mọi người đều đi hết, và có khi ban đêm những bệnh nhân nặng, vừa mổ trong ngày không có bác sĩ và hộ lý canh chừng: nếu họ kêu gào ghê quá thì bà quản gia pha trà đem vào cho họ. Những ngày đầu tiên tôi ngạc nhiên vì nội quy này. Ở trong nước và ở Đức trong viện điều dưỡng thường có trữ nước đá, ban đêm người ta không quên cắt cử người trực trông coi những bệnh nhân mới mổ. Tôi nói với một bác sĩ về kỷ luật đặc biệt này, ông nghe và tỏ ra ngạc nhiên, rồi khó chịu bảo ông không hiểu tôi lo ngại điều gì, đó là “việc của người Đức”. Được cái là khi rỗi và nhớ đến thì họ cũng vui vẻ, còn giúp đỡ chúng tôi nữa.

Hai tuần sau Lola có thể về nhà trọ. Hai tuần ở đây đã cho chúng tôi những người bạn mới mà sau này đã gắn bó cùng chúng tôi trong một đoạn đời. Lola còn rất yếu và sợ. Cuối cùng đúng là đã “xảy ra một điều gì đó” ở Paris. Cứ như thể chúng tôi đến đây chỉ để rồi Lola ốm, để người ta phẫu thuật, và giờ đây khi đã qua cái đận này, sau đợt ở Paris có kết quả thì chúng tôi có thể ra đi. Và đúng vậy, chúng tôi bắt đầu gói ghém đồ đạc, buồn và run rẩy. Chúng tôi đã thấy Paris, đã xảy ra một điều gì đó… Một sáng mùa đông chúng tôi lên đường, đi về phía nước Ý, về phía quê nhà.

3.

Ra đi trong tâm trạng căng thẳng, lặng lẽ và bất an, đến Riviéra chúng tôi nghỉ phơi nắng mấy ngày, ở Nice[360] giữa những người Anh buồn tẻ, chúng tôi thiếu tiền thảm hại. Chỉ còn lại vài đồng xu, dĩ nhiên chúng tôi đã mất nốt số tiền ít ỏi có thể mất ở Monte-Carlo[361]; rồi qua biên giới Ý gần như không một xu dính túi. Vào thời gian đó Lola thờ ơ trước những cảnh đẹp thiên nhiên, nàng vừa trở về sau một chuyến đi dài nào đó và lại đang tiến dần về nhà. Tôi sợ và lo lắng. Chúng tôi dự định dừng chân ở Firenze[362] vài ngày rồi về nước - “về nước”, đất nước đối với chúng tôi khi đó là một khái niệm rộng, lỏng lẻo và bấp bênh! - nghĩa là về Wien, về Pest hay về Kassa… Chúng tôi rụt rè nghĩ rằng ở Wien hay Pest có lẽ gia đình có thể kiếm cho tôi một chỗ làm; đúng là mọi người trong gia đình cũng chưa biết nên khuyên bảo tôi như thế nào, và họ còn thầm ngạc nhiên vì cuộc hôn nhân của chúng tôi “chưa tan vỡ”. Chính chúng tôi cũng ngạc nhiên. Cách đây vài tuần “cuộc hôn nhân” này đã gặp một rủi ro nào đó. Lola nhìn thế giới như thể nhìn qua một chiếc ống nhòm, như người mới từ cõi chết trở về, tâm trí nàng còn ở đâu đâu, nàng chưa chuẩn bị ở lại dài ngày trong cuộc đời, nàng nhìn tôi chờ đợi, nhìn những đất nước xa lạ mà chúng tôi đi qua, thờ ơ đón nhận phong cảnh và ấn tượng; giá như dịp ấy tôi có đề nghị cả hai cùng sang Nhật, bắt đầu “cuộc sống mới” ở bên đó, thì có lẽ nàng cũng đi theo tôi. Nhưng thời gian ở Paris và chuyến đi nhọc nhằn này đã đủ lạ lùng… Đâu đâu tôi cũng đánh hơi thấy hiểm họa, tôi lo lắng và nghi ngại. Tôi cảm thấy trận ốm của Lola như sự xúc phạm riêng, một sự phản bội. Nàng đã muốn chết, và từ tất cả những điều đó tôi chỉ hiểu rằng chúng tôi đã rơi vào một vùng nguy hiểm, xung quanh chúng tôi có điều gì đó bất ổn. Tất nhiên tôi rất tiếc, nhưng đồng thời tôi không hiểu tất cả là vì sao, lý do của “ấn tượng này” là gì, tôi liên quan gì đến tất cả những điều này? Đến Genoa[363] tôi bị lên cơn đầu tiên. Đơn giản là tôi không chịu nghe lời, tôi tuyên bố không tha thiết với cuộc sống chung của chúng tôi nữa, tóm lại là “muốn ra sao thì ra”. Tôi còn chưa biết chính cái điều “muốn ra sao thì ra” này sẽ không bao giờ xảy ra. Chúng tôi dự định ngủ lại ở Firenze, rồi sau đó đi Wien, ở đó chúng tôi sẽ có đủ thời gian quyết định về số phận tiếp theo của hai người. Chúng tôi đều mệt rã rời; mọi thứ đến dồn dập, “hôn nhân”, thời gian ở Paris, rồi chuyến viếng thăm ngắn ngủi, lãng mạn và kinh hoàng trong nhà điều dưỡng ở Montmartre; sự hăng hái như đã tê liệt, chúng tôi hốt hoảng nhìn nhau. Chưa bao giờ tôi đặc biệt thích hợp để một người nào đó gửi gắm cuộc đời cho tôi, thời gian ấy lại càng không; mọi lời nói và hành động của tôi đều ẩn chứa sự phản kháng, tôi liên tục nghĩ đến các kế hoạch bỏ trốn, bằng mọi cách trốn khỏi kiếp “tù chung thân” Cayenne[364] của tôi… Chúng tôi đã đến Firenze như thế.

Trong thành phố, dịch hạch và mưa tuyết đang đợi chúng tôi. Ở nhà trọ các bà già suốt ngày bê các ca đựng đầy than hồng đi lại qua các căn phòng lát đá hoa, ngoài đường gió lạnh như băng rú rít, trong các nhà cơn dịch đang cướp đi sinh mạng của bao nhiêu nạn nhân. Thật ra chúng tôi chỉ muốn đến đây để nghỉ ngơi, để ngủ và thay đồ. Tiền cũng không có để đi tiếp, nhân viên người Ý quên không thông báo về việc chuyển khoản. Một buổi sáng Lola vô tình vào chi nhánh của một ngân hàng Ý lớn - trên via Tournabuonin -, nàng hỏi chuyện các nhân viên, tìm thấy trong sổ tài khoản nước ngoài một món tiền gửi tới địa chỉ của chúng tôi, rồi không cần hộ chiếu và chứng nhận, nàng nhận số tiền và ra về với lời chúc mừng may mắn vui vẻ của các nhân viên chi nhánh… Sự thân thiện, cả tin của con người và grandezza[365] này làm chúng tôi phấn khích. Giờ thì lẽ ra chúng tôi đã có thể đi; thời gian đó tôi tương đối ghét đi thăm các bảo tàng, tôi hay nhấn mạnh một cách kiêu ngạo rằng chỉ “quan tâm đến cuộc sống”; chúng tôi rét run trong mùa đông Toscana, thời tiết mưa tuyết khắc nghiệt không cho phép chúng tôi biết ánh sáng và hương vị của thành phố huyền diệu này. Đúng lúc chúng tôi định thu dọn đồ đạc thì Lola bị sốt, với những “biến chứng” phức tạp, như ngày nay người ta nói là viêm xoang, nàng sốt cao và lại phải nằm ba tuần, lần này thì ở cái quán trọ ven hồ Arno sưởi bằng những cái ca đựng than… Trong thành phố xe cứu thương lao vùn vụt suốt ngày, trên những góc phố hẹp còi xe chở xác người chết vì dịch bệnh rú inh ỏi. Tiếng rú còi xe này, kể từ đó đến nay, ở mọi nơi trên thế giới, đều gợi tôi nhớ đến không thể cưỡng lại nổi mùa đông ấy ở Firenze; chúng tôi sống qua những tuần lễ ấy với tâm trạng như trong một câu chuyện quá mức nào đó của Boccacio[366] với nhan đề “Nạn dịch hạch ở Firenze”, trong bầu không khí chết chóc. Ba tuần sau khi chúng tôi đến đây Lola khỏi bệnh, và nàng đã về nhà như bỏ trốn, như người vừa trải qua một cơn bão, bị tước đoạt hết và được ban tặng đặc biệt. Tôi đứng trên sân ga Firenze nhìn theo đoàn tàu đưa nàng đi rất lâu, trong lòng rối bời, tôi không biết mình muốn gì hơn, muốn nàng trở lại hay chúng tôi hãy chia tay nhau, hãy sống hay chết, và chúng tôi đã sống dưới cung sao độc ác nào kể từ khi ở với nhau? Chúng tôi còn rất trẻ, có thể bỏ nhau. Dù sao tôi đã ở lại Firenze.

Bao giờ cũng vậy, tất cả và mọi lúc, những gì cuộc sống đã đem lại đều trái với dự định và thỏa thuận: tôi đến thăm một nơi nào đó rồi ở lại sáu năm, hoặc xuống tàu ở một thành phố lạ chỉ để ngủ và thay đồ, thế rồi bốn tháng ròng tôi không ra khỏi nơi ấy, như bị thôi miên, như một chú côn trùng đêm trong ánh sáng, tôi đã mắc kẹt trong ánh sáng tuyệt diệu mà Firenze tỏa ra xung quanh. Tôi biết mình sẽ không đi Wien, không về nhà và không “đi làm”. Mọi chiếc chuông báo động của cảm giác nguy hiểm đều nhắc tôi rằng đây là thời điểm tôi cần thận trọng, cần “bội ước” một lần nữa - bội ước với mọi dự định, tính toán khôn ngoan mà những người khác muốn áp đặt cho tôi, muốn mua chuộc hay quyến rũ tôi. Chỗ của tôi và việc của tôi là ở đây, trong khoảnh khắc này ở Firenze hay nơi khác, có thể ở Rome, hay vẫn là Paris: tôi phải đợi tín hiệu sẽ chỉ đường đi không thể lầm lẫn cho tôi sau này, tôi không thể yếu mềm, buông thả mình vào “giải pháp” một căn hộ ba phòng có bếp, có thu nhập ổn định nào đó mà dẫu sao người ta đã dự định để chống lại chúng tôi… Và nắng đã bừng lên trên thành phố Firenze, đầu tháng Ba mùa xuân đã về.

Tại nhà trọ chỉ có ít khách lạ, những cặp vợ chồng già từ Toscana đến hạ trại trong căn nhà gió bão vùi dập này, nơi bà chủ, một phụ nữ quý phái trong vùng, thường ngồi chủ tọa ở vị trí chủ nhà đầu cái bàn ăn trưa dài với phong thái sang trọng không thể bắt chước nổi. Phía trên thành phố, trên những quả đồi, mùa xuân về bất chợt không hề có chuyển tiếp, như một đợt tấn công. Một buổi sáng tôi mở các ô cửa sổ và giật mình lùi lại. Một vẻ đẹp lạ lùng trải ra trước mắt tôi, vẻ đẹp dịu dàng tự nhiên và lặng lẽ chưa khi nào tôi mơ đến làm tôi suýt rơi nước mắt theo đúng nghĩa của ngôn từ, nó tràn ngập cơ thể khiến tôi rùng mình như thấm lạnh. Cứ như tôi vừa học được một ngôn ngữ mới, chưa hề biết đến. Tôi bỗng hiểu Firenze. Bỗng nhiên những quả đồi kia, dòng sông, những cây cầu trên mặt nước, những lâu đài và những thánh đường, các bức tranh và những pho tượng trở nên có nghĩa: như thể tôi biết một câu thần chú, tôi bước qua đường biên của một đất nước mới, giờ đây trong thế giới mới này mọi thứ đều rộng mở và tâm sự cùng tôi… Tôi bắt đầu sống ở Firenze với cảm hứng như thế. Chưa bao giờ, từ đó cho đến sau này tôi không bao giờ nhận được từ cuộc đời món quà tự nhiên như mùa xuân ấy ở Firenze. Tôi đã chiếm hữu cái kho báu đột nhiên mở ra trước mắt, dè sẻn và cô độc, Lola đang trấn tĩnh cơn sốc sau cuộc gặp gỡ của chúng tôi đâu đó ở Kassa, còn tôi hoàn toàn ủy thác cho nàng tự quyết định tương lai của nàng. “Việc của tôi” rõ ràng là tôi phải ở lại Firenze này, gần cái thế giới khác kia cho đến giây phút cuối, cho đến khi những thế lực bí ẩn định hướng cuộc đời tôi cho phép.

4.

Vì cuộc đời định hướng trong những khoảnh khắc như thế, khi bất chấp lý lẽ, sự nhìn nhận, “đầu óc tỉnh táo”, chúng ta nhượng bộ một sự phản kháng nội tâm nào đó: ta lận đận, lầm lạc và ngu ngơ đi tìm con đường của ta, nhưng không bao giờ biết ta phải làm gì, đôi khi ta biết chắc chắn điều ta không được phép làm… Ta không thể tính toán được những hành động của mình; nhưng có cả những hành vi thụ động, khi chúng ta cảm thấy chắc chắn rằng phủ nhận một điều gì đó, không đến một nơi nào đó, từ chối một việc gì đó, nằm im một chỗ không động đậy cũng đồng nghĩa với hành động. Con đường dẫn về quê nhà rộng mở; tôi dùng cả hai tay bám vào tất cả những gì tôi với tới để nỗi hốt hoảng từ bên trong bất chợt đến này, cơn bão riêng tư này, sự ẩn dật được chứng thực bằng “đầu óc tỉnh táo” này của sự yếu đuối và hèn nhát đừng xô đẩy tôi đi; tôi phải ở lại ngoài nước, ở Firenze hay nơi khác, chưa đến lúc tôi trở về đất nước… Thế giới mở ra mọi phía, đúng là nhiều lúc tôi không còn đủ tiền để mua một chiếc vé tàu điện, nhưng tôi không ngại chuyện tiền nong, đến giờ vẫn không, đơn giản vì tôi không chịu nổi việc coi tiền là trở ngại, nó không nằm trong số các điều kiện để tôi định hướng các hành động của cuộc đời tôi. Tôi biết rằng tự do là điều kiện bên trong, là khả năng của tâm hồn; dù nghèo, con người ta vẫn có thể tự do vô hạn và độc lập, và sau này trong những điều kiện sống may mắn hơn, trong túi có tiền và hộ chiếu, tôi cũng chẳng nhúc nhích nổi nữa; sự hăng hái nội tâm đã cạn, những sức nặng vô hình níu kéo, những ràng buộc bí ẩn trói buộc… Ở Firenze lại thêm một lần tôi nghe âm thanh vang lên rõ ràng tuyệt vời qua thính giác của tuổi trẻ: phải ở lại đây, không được phép đắn đo, không được chùn bước.

Thành phố là cái tổ của chủ nghĩa phát xít mới trỗi dậy. Giới quý tộc quanh vùng Toscana và thanh niên thành phố tập hợp dưới huy hiệu Fascio[367] trong những bộ đồng phục buồn tẻ; phố xá đầy những thanh niên trẻ kiêu hãnh với mái tóc đẹp, dài rậm, với ánh mắt nghiêm khắc và ương bướng, sung sướng vì mặc đồng phục. Lớp thanh niên Ý tiên phong này ngoài đồng phục còn được phát tiền hằng ngày và được giao việc làm, có gì đáng ngạc nhiên về sự hăng hái của họ? Cuộc sống dần đi vào một khuôn phép chính thức nào đó; trên các bức tường nhà, những bức tranh cổ động tự hào và mang tính minh họa quảng bá những kết quả của quy chế trật tự phát xít, những “đoàn tàu đúng giờ”, giá trị của đồng lira[368], an ninh công cộng… Trong những tháng đó chủ nghĩa phát xít đã đè bẹp, đã tiêu diệt và làm tan tác tổ chức dân chủ xã hội. Những người xã hội biến thành phái bí mật, giống như những người Công giáo đầu tiên, họ tập hợp trong những hầm mộ dưới lòng đất. Tôi đến từ phía bờ bên kia, mọi cảm tình của tôi hướng tới phong trào công nhân bị đè nén, và từ trong tâm hồn, tôi quan sát những cuộc biểu dương rầm rộ của nền độc tài đắc thắng một cách đối nghịch và xa lạ. Dù sao tôi cũng phải nhận ra rằng đối với tâm hồn Ý, tất cả những gì tôi học gạo ở Trung Âu về “những quy luật tiến hóa xã hội” đều không mấy phù hợp. Không thể không nhận thấy rằng điều xảy ra trong những tháng ngày ấy ở nước Ý là sự biểu thị thống nhất ý nguyện của một dân tộc. Nhưng những cơ hội gắn liền với cá nhân của cả sự nghiệp khiến mọi người quan sát đến từ bên ngoài không khỏi có những nghi ngại. “Nhân vật”[369] - mà từ đó tỏa ra tất cả năng lượng của cuộc thử nghiệm này -, thời gian đó thường hay đến Firenze; tôi đã thấy ông ta trước đó ở Berlin, trước vụ Marcia su Roma[370], trong tiền sảnh một khách sạn nội thành, nơi nhân vật từng là nhà xã hội này trả lời câu hỏi của các nhà báo; bây giờ tôi lại thấy ông ta trong các cuộc mít tinh của quần chúng, nơi đám đông bị kích động chăm chú chờ từng cử động của ông ta, ở Firenze, sau dó ở Bologna[371] và Venice[372]. Vào thời gian đó trên trường quốc tế người ta chưa đánh giá cao cuộc đời con người này; tôi đã thấy ông ta trên quảng trường Victor Emmanuel ở Firenze, hòa vào đám đông hàng chục ngàn người, khi đó gần như không có bảo vệ, nếu không, sao chiếu mệnh và số phận khó có thể cứu ông ta khỏi sự trả thù của các địch thủ.

Trong bản ngã, trong phong thái ông ta có điều gì đó không thể bị tổn thương. Con người này đã bơm vào nước Ý dolce farniente[373] năng lượng trăm mã lực và nhịp điệu mới đã cuốn hút tất cả mọi người, từ dãy Alps đến Sicilia sức mạnh nguyên sơ này bắt đầu trỗi dậy và lướt tới, ngoài chính trị và khẩu ngữ. Sức mạnh tỏa ra từ con người ấy, từ Mussolini. Người không tận mắt thấy thời gian đầu của chủ nghĩa phát xít ở Ý, không thể hiểu nổi bí quyết thành công của phong trào này. Một con người là gì? Có vẻ như là tất cả.

Ở Firenze trời nắng, ngoài chợ Piazza Signoria các bà nông dân bán những chiếc mũ rơm rộng vành, trên cây cầu cổ xung quanh bức tượng Benvenuto Cellini bằng bạc sáng nào những người thợ kim hoàn cũng họp chợ bán đồ linh tinh, những căn phòng lộng lẫy của Giacosa và Doney et Neveu sau aperitif[374] buổi chiều vào giờ dùng trà chật ních người Anh, họ nhâm nhi rượu Vermouth và trà, trên bờ sông Arno giới quý tộc Toscana ngồi trong xe baldachin có kính che chạy qua lại, đám trai lơ đứng vật vờ trên chỗ nghỉ của via Tornabuoni nhìn chằm chằm những người phụ nữ ngoại quốc, với vẻ thèm khát đàn bà mà trước đó tôi chưa khi nào thấy. Tôi ở “phía Buda”[375] gần chân cầu Trinità, trên quảng trường Saint Martin, đối diện với nhà thờ và một nhà thổ. Buổi sáng, nếu mở cửa sổ nhìn ra quảng trường vắng vẻ đầy nắng, tôi sẽ thấy ông linh mục trong cửa sổ nhà thờ phía đối diện đang thư thả nằm sưởi nắng và phì phèo tẩu thuốc; cách đó ba nhà, trước cửa ra vào nhà thổ các chàng trai trẻ tay cắp ca táp, ăn mặc bảnh bao, vội vàng nhấn chuông cửa - chín giờ sáng, chỉ một thoáng trước khi đến công sở, cứ như những người khác đi uống cà phê sáng. Tôi hiểu tất cả những điều này bằng cách nào đó; tôi đi lại trong thành phố với cảm giác gần gũi như người trong cuộc. Buổi sáng tôi tới “tu viện của người bạn mất trí” hay vườn Boboli, buổi chiều đến Fiesole hay ra trường đua ngựa Cascine, tối tối tôi vào quán rượu, ngồi với những người nông dân, học tiếng nói của họ, và nhâm nhi rượu Chianti đen có vị chát. Mỗi ngày tôi đều thức dậy trong một cảm giác hạnh phúc không đổi, thường xuyên và ấm áp như nhau. Tôi ở gần ngôi nhà mà Browning[376] và Elisabeth Barrett[377] đã sống; và tôi không thể đòi hỏi một số phận tốt hơn cho bản thân như một cuộc sống rất khiêm tốn thế nào đó ở Firenze. Tất cả những gì đã tạo ra thành phố này đều lớn lên từ những quả đồi kia; người ta không “du nhập” một thứ gì về đây, không kiến trúc sư, họa sĩ cũng không… thành phố cùng nhịp thở với những tuyệt tác của nó, nó sống trong mối liên hệ hữu cơ với mỗi ngôi nhà, tượng đài và họa phẩm của nó. Tôi đã nghiệm sinh một điều gì đó mà cho tới lúc ấy đối với tôi còn lờ mờ, chỉ là khái niệm trong sách vở: Phục hưng. Không khí quen thuộc, cứ như đã trải qua, như déjà vu[378]… Tôi nhớ ánh sáng những chiều tháng Ba, đi lên khu Viale Machiavelli với những biệt thự và hàng trắc bá diệp, qua thánh đường San Miniato ra quảng trường, nơi phiên bản bằng đồng bức tượng David nhìn xuống thành phố; mấy giờ liền trong quán cà phê nhỏ trên quảng trường Michelangelo, khi tôi ngồi bất động ngắm thành phố với nỗi nhớ nhà tê dại, không đọc sách và không trò chuyện, không tìm “cuộc phiêu lưu” và không thèm khát tình bạn, và tôi tham lam ghi vào ký ức hình ảnh của thành phố, đường viền những quả đồi, màn sương xanh thẫm trên thung lũng, như một gã đi đày ngắm nhìn cảnh quan trên tấm bưu thiếp gửi đến từ quê hương… Tôi đi tàu điện đến Certosa, đi đến Pistoia, nơi chẳng có “thắng cảnh” gì đặc biệt, nhưng tổng thể: những ngôi nhà nông dân và tu viện, nhà thờ và quán rượu, tất cả đều được làm nên bởi cùng chất liệu ấy, chất liệu ấy bật lên ở đây từ đất, từ quá khứ, từ linh hồn những người đã khuất. Đối với tôi đó là một thời gian đầy cảm hứng. Chắc chắn không phải là giai đoạn tồi tệ nhất thời tuổi trẻ của tôi. Và thi thoảng tôi vẫn mơ thấy cảnh sắc ở vùng này.

Tôi đến Bologna và Venice, nếu có tiền và có việc thì lẽ ra tôi có thể ở lại một trong hai thành phố này, vì tôi hoàn toàn có thể tự do muốn đến đâu thì đến, nhưng tiền tôi đã ít, công việc còn ít hơn… Thỉnh thoảng Lola gửi cho tôi những trợ phẩm nho nhỏ trong những bức thư phong bì có lót thêm, ngoài ra tôi sống bằng chút nhuận bút còm của những bài viết không rõ thể loại mà tôi gọi “phóng lên” là các bài báo, được các báo ở vùng Felvidék, Praha, Pensylvania ưu ái đăng cho. Sau các cuộc du ngoạn tôi lại quay về Firenze như về một trung tâm, một thành lũy an toàn nào đó, nơi không thể xảy ra điều gì rủi ro. Trong nhà trọ tôi được cấp đủ mọi thứ, việc trả tiền họ không đòi hỏi gắt gao. Sự bất cẩn và nhẹ dạ của tôi trong những ngày tháng ấy dường như đã đem lại cho tôi các quyền ngoại diện. Tôi nhớ mình đã sống “vô tư”… Khi Lola quay lại, trời đã vào hè nóng bức. Nàng đem xúc xích làm quà và một ngàn lira. Đó là toàn bộ tài sản của chúng tôi. Chúng tôi đi Turin[379] vì tôi “nhất thiết” muốn xem nhà của Kossuth; đến nay tôi không biết vì sao… Chúng tôi ăn trưa ở Turin, vô tư và rất vui vẻ, như những người đã làm xong công việc của mình và hiểu ra rằng cái đích phải đến không thể khác, chúng tôi lên chuyến tàu khởi hành vào buổi tối đi Paris.

5.

Chúng tôi di chuyển thật dễ dàng với vài thứ đồ đạc nhỏ, không tiền, không hy vọng… cứ thế này tôi có thể sang cả nước Mỹ! Và sau này, nhiều năm nữa, ý tưởng trên một tranh áp phích đã đưa tôi đến Palestine, hay xa hơn nữa là Damascus, ngay lập tức, cứ như tôi có việc gấp cần đến đó!… Cho đến khi tự do nội tâm và trạng thái không bị ràng buộc còn duy trì, tôi không biết đến các giới hạn.

Ở Paris, chúng tôi tìm nơi cư ngụ thận trọng và có kinh nghiệm như người về nơi quen thuộc. Cuối cùng, kiếm được nhà trong khu phố mới ở gần đường rue de Rivoli, “trên bờ phải”, và chúng tôi biết đến một Paris hoàn toàn khác. Khu vực hữu ngạn này của Paris thiếu vắng mọi sự vô công rồi nghề và sự lãng mạn. Trong tòa nhà cho thuê xây dựng từ thời Napoléon nằm trên phố rue Cambon, nơi chúng tôi thuê nhà, Antoine sống trên tầng hai, đó là hiệu cắt tóc nữ mốt nhất Paris, và cũng là một trong những chi nhánh chụp ảnh lớn nhất của Mỹ. Lúc này bằng mọi giá phải kiếm ra tiền: tôi kiếm một chiếc máy chữ, đánh máy các bài “phóng sự Paris của tôi” thành ba-bốn bản và gửi đi các nơi bằng cả ba thứ tiếng… Chúng tôi ở trong một phòng rộng rãi trên rue Cambon, kiểu maison meublée[380], ngoài đồ gỗ chủ nhà không cho thêm một thứ gì khác, kể cả việc phục vụ họ cũng không sẵn lòng, nhưng tựu trung lại dẫu sao vẫn có tình hơn, “Trung Âu hơn”, tất cả đều ít nhiều gợi đến những khái niệm về nhà ở từ bên nhà, so với ở bên khu classic. Trên các đồ gỗ cảm thấy sự sang trọng vương quyền khiêm nhường thời xa xưa nào đó, cầu thang, phòng khách, các hành lang đều tiêu âm tốt, được che rèm cẩn thận và kín đáo… Mấy tuần sau chúng tôi hiểu ra lý do của sự quý phái lặng lẽ này; Madame Henriette, bà chủ giàu có, nhuộm tóc đen nhánh, đúng là có cho thuê phòng theo tháng, nhưng chỉ để phù phép thế thôi, chứ bà ưa cho các đôi tình nhân nửa giờ thuê phòng vào các buổi chiều, cho các cuộc gặp tình ái passage[381] và chóng vánh… Đặc biệt các đức ông đứng tuổi và những phụ nữ trẻ đam mê chiều chiều thích tìm đến căn phòng dán giấy đỏ bên cạnh phòng chúng tôi; lòng tự trọng thị dân của tôi đã phản ứng một thời gian, vì “để vợ sống ở một nơi như thế này”; nhưng Lola không biết đến những thiên kiến thị dân kiểu ấy, nàng chỉ cười vẻ thẹn thùng và chúng tôi đã ở lại… Hơn nữa biết trong khách sạn nào hay maison garnie[382] nào ở Paris người ta không chứa các đôi tình nhân thoáng qua trong chốc lát.

Ngoài ra thì ngôi nhà, con phố này làm ta nhớ đến một thuộc địa Anh nào đó. Cầu thang dẫn đến những căn phòng bí ẩn của Antoine, nơi chuyên gia sắc đẹp nổi tiếng thế giới này đong đếm khoa học của ông ta với giá cắt cổ, lúc nào cũng tấp nập các bà người Anh quảng giao và các cô gái làng chơi Pháp; người ta phân phát số thứ tự ở đây, đợi trước cổng là những chiếc ô tô sang trọng, những chiếc Rolls-Royce và Hispano-Suiza đợi các bà, các cô nàng mà Antoine và những người giúp việc của ông ta vừa nhào nặn và cuốn xoắn trên gác phía sau những ô cửa sổ lờ mờ tối. Bên kia cổng, trong ngôi nhà đối diện là một “phòng trà Anh” vô vị và buồn tẻ, nơi chiều nào dân Anh ở Paris cũng tụ họp dùng trà. Ở khu này tất cả đều phục vụ họ: nhà băng, cửa hiệu, nhà hàng, phòng trà, bar và nhà thổ, giống như đa số các phố nhỏ sầm uất trong nội thành trên rue Cambon, mỗi thứ đều có hai cái; một cái đặc biệt đắt và sang trọng, và tất tật mọi thứ từ đồ gỗ và có lẽ cả khách khứa đều từ thời Louis Phillipe[383] còn lại. Đường phố, các phòng trà, nhà hàng suốt ngày đêm ầm ĩ tiếng Anh. Trong khu nhượng địa này người ta khư khư giữ những thói quen của họ, các đức ông và các bà người Anh ánh mắt đăm chiêu, tóc trắng như cước, mặt đỏ gay vì chơi golf nhiều, đến với những chiếc xe mang biển số Anh, những người ở tuổi ngoài năm mươi vẫn ăn mặc như nữ hoàng Mary[384], họ đội mũ hình tổ ong và mặc váy dài, ban ngày chống gậy, buổi chiều dùng trà ở Rumpelmayer, nhưng đêm đến, với sự trợ giúp của Antoine và đám thợ may Paris, họ được nhào nặn và cắt tỉa, vá víu thành các vũ nữ mondaine[385]… Họ thật thèm khát, thật tham lam, dối trá, thật khát khao khoái lạc khi “sang bên này”, trong khu mondain của Paris, những người Anh đứng đắn, mức độ, tinh tế và kỷ luật khi ở đất nước họ! Ở Paris, quanh khu rue Cambon, trong vài tuần sau đó tôi đã biết về họ nhiều hơn, đúng bản chất thực hơn so với những gì tôi thấy và biết được sau này ở Anh trong hàng tháng trời.

Họ sống ở đây, trên rue de Rivoli, trong những quán trọ gần như không nhìn thấy từ thế kỷ trước, từ mặt phố khó nhận ra chúng là những quán trọ, nhưng bên trong là tất cả sự xa hoa với những căn phòng đặc trưng khổng lồ quay về phía Faubourg St. Honoré; ở Maurice, ở d’Albany, trong Continental, với những chiếc Rolls-Royce mà mọi chiếc ốc đều làm thủ công, với các bà vợ được Antoine và các nhà phẫu thuật Paris phục chế lại bằng bàn tay đáng ngại những nét đẹp còn sót lại từ thời Victoria… “Hãy mở mắt ra mà nhìn, cô bạn ạ! - tôi tự hào nói với Lola -, những gì em thấy ở đây sẽ không bao giờ thấy nữa đâu, đây là những gì sau này em sẽ đọc trên các báo minh họa là ‘đại thế giới’ đấy…” Thế giới này thật nhỏ bé. Nó nằm giữa Hôtel Crillon và Hôtel Meurice; ở đây có những hiệu may và nhà hàng bán đồ mốt đắt giá nhất, những chi nhánh của các ngân hàng lớn, trong các cửa hiệu ở đây người ta đổi chác những thứ thừa nho nhỏ, vặt vãnh, bút, đồ trang sức, đồ mỹ nghệ, những ý tưởng nhỏ mà vì sự lòe loẹt của chúng thế giới của họ luôn “khác biệt”, ở khu này có những nhà hàng mà chúng tôi không khi nào dám bén mảng tới, như Café de Paris, nơi trong thực đơn không ghi giá hay Voisin, nơi các bậc vua chúa hay những nhà tài phiệt Mỹ quyền lực còn hơn cả vua chúa đến với thứ văn hóa được thể hiện qua các món thịt rán, các thứ nước xốt, ít nhất cũng độc đáo như những họa phẩm trong bảo tàng Luxembourg…

Cửa ra vào sảnh của khách sạn Ritz mở ra rue Cambon; buổi chiều khoảng bốn đến năm giờ tôi thường ngồi đọc báo trong phòng hút thuốc của khách sạn, uống một cốc vang Vermouth, tôi trải tờ báo lên bàn và thả mình vào “incognito”[386] giống như tất cả các vị khách ở đây. Trên tường là các bức tranh màu, vẽ chân dung chó và ngựa, những phác họa của “Sem”, một họa sĩ thời thượng; ngồi quanh các bàn là khách vãng lai, bên chén rượu mạnh, trong bóng tối lờ mờ, trên các ghế dài bọc da lộn; người bán bar niềm nở ngồi sau quầy, thỉnh thoảng cửa mở và một ai đó bước vào: vua Tây Ban Nha, thái tử xứ Wales, một người nào đó trong dòng họ Rothschild hay đích thân Morgan cũng thường qua lại đây… Người ta biết các thói quen của họ, không gọi cocktail cũng được đưa đến, vua Tây Ban Nha ngồi với Quinones de Léon, đại sứ của nhà vua ở Paris và họ đàm đạo hàng giờ liền - mọi người đều đến đây trong incognito, kể cả tôi. Không ai để ý đến người bên cạnh, hầu bàn vét tiền boa của Morgan cũng như của tôi đều với lời cảm ơn “merci, monsieur”[387] như nhau; phòng hút thuốc của khách sạn Ritz lơ lửng bên trên thế giới, trên thời gian và các quy ước chung theo cách nào đó, những người khách ở đây trong tình trạng trị ngoại pháp quyền đặc biệt, các bậc vua chúa, các nhà báo và họa sĩ Hung, những tên ma cô dắt mối, các nữ diễn viên danh tiếng, các nữ hoàng từ vùng Balkan - chỉ có người chủ bar mới biết hết, với sự tin cậy và tế nhị đặc biệt chỉ qua một nụ cười, một cái nháy mắt đủ thể hiện sự tôn trọng thích hợp đối với tất cả - chỉ đúng chừng nấy, một li cũng không hơn! Trong bầu không khí của căn phòng nhỏ này có một thứ gì đó cuốn hút tôi đến đó không thể cưỡng lại nổi, giữa bốn và năm giờ. Tôi linh cảm thấy thế giới ở đây, độ sâu và tầm cao của nó, các mối liên hệ bí ẩn của nó… Tôi đã ghi vào ký ức những khuôn mặt mà sau này tôi gặp ở mọi nơi, trên hành lang các toa xe nằm, trên bờ biển, trong các buồng cabin trên máy bay và trên trang nhất các báo ảnh Anh, Pháp lớn… Một khoảnh khắc tôi cũng không cảm thấy mình hợm hĩnh trong những giờ đó, tôi không muốn điều gì khác, chỉ muốn nhìn thấy gần những nhân vật “tai mắt” của thế giới, bao nhiêu người đã thất bại, đã mất hút trong cơn bão của lịch sử suốt một thập kỷ rưỡi qua! Khoảng gần sáu giờ, trong “giờ cocktail”, giữa hai điếu thuốc, trò chuyện trong một chiếc bàn ở góc phòng nào đó, chỉ bằng cái bắt tay và mỉm cười, lãnh đạm, các đức ông người Anh, người Pháp và người Mỹ ký kết những hợp đồng khổng lồ với những người môi giới Tây Ban Nha hoặc với những người đứng đầu các nhà băng Mỹ vênh váo trên quảng trường Vendôme gần đây, họ ghé vào ngồi trong phòng hút thuốc của khách sạn Ritz chỉ trong nửa giờ để khi hết giờ chính thức họ bắt đầu những thương vụ thực sự… Vào thời gian đó Mellon, cả một công tước Bourbon, và nhìn chung là tất cả những ai thuộc về “thế giới” đều đến đây, những người mà danh tính và nhà cửa được người ta ghi nhận ở khu mondain Bottin hay trong các lưu trữ bất thành văn và vô hình khác, nơi người ta để ý đến các nhà quý tộc của máu, của tiền tệ và quyền lực. Có cái gì đó hồi hộp, ngột ngạt trong bầu không khí của căn phòng kiểu xưa cũ này; khách ngồi lặng lẽ hút thuốc, và trong khi đó dường như vô hình, nhưng có thể cảm nhận thấy trong phòng đang xảy ra một điều gì đó. “Merci, Sire!” - người hầu bàn nói nhỏ với vị khách ngồi bàn bên cạnh, một cựu hoàng Bồ Đào Nha hay Hy Lạp; và không một ai rời mắt khỏi tờ báo, khỏi những tin tức về thị trường chứng khoán trên ấn bản dành cho châu Âu của tờ New York Times…

Tôi giữ phòng hút thuốc của khách sạn Ritz cho mình như giữ một bí mật. Người Hung thích đến các quán cà phê nghệ sĩ quanh khu Montparnasse. Tôi quan tâm hơn đến nơi ẩn náu kín đáo này của giới thượng lưu Paris; tôi để ý các gương mặt, cung cách, ứng xử, các cử chỉ… Tôi “làm việc” ở đây như một phóng viên nhiếp ảnh giả trang. Tôi đã rơi vào một thế giới mới, nơi trước mắt tôi không cả dám mở miệng nói gì. Chúng tôi thận trọng nếm dần thực đơn của cái thế giới lạ lùng này. Tối tối chúng tôi ngồi trước một tiệm cà phê nào đó trên đại lộ. Khung cảnh tấp nập, đường phố Paris đáp ứng mọi nhu cầu thưởng lãm của tôi. Tôi không nhớ đến một buổi tối nào mà chúng tôi buồn chán ở Paris. Tôi có thể ngồi trên ban công của tiệm cà phê đến gần sáng, ở tiệm Petite Napolitaine hoặc Madrid, hay trong một quán rượu mà những tay cờ bạc thất nghiệp, bịp bợm, những cô gái làng chơi và người dắt mối đến đây sau lúc nửa đêm, đối diện với tòa nhà trụ sở báo Matin, và nhìn phố xá… Có điều gì đó như mơ, chếnh choáng và bối rối trong thời gian đầu ở Paris này. Thành phố đã chinh phục tôi, dần dần tôi đã bắt đầu hiểu được argot[388] của nó, tôi đã học được những bí mật nho nhỏ, đã đi lại thoải mái trong các ngõ hẻm của nó - nó đã lôi cuốn tôi, như một người bạn quen biết, chẳng để tôi đi. Tôi đã quen và yêu mùi thành phố, cái mùi thuốc lá sợi ngòn ngọt, mùi dầu ô tô, thần kinh tôi đã quen với nhịp điệu của nó, sự rung động căng thẳng ngày đêm lan suốt thành phố. Trong tiệm cà phê tôi đã quen không bỏ mũ, gần nửa đêm tôi xuống quán rượu Prunier, và dù không tự tin lắm tôi vẫn ăn hết chục con sò với vẻ hết sức am hiểu và với những động tác thành thục. Theo mọi dấu hiệu tôi đã “Paris hóa”. Tôi đã trở nên thô lỗ hơn, thô lỗ hơn nhiều so với trước đây khi còn ở nhà và ở Berlin. Tôi bắt đầu học được các thói quen châu Âu.

6.

Đến thời kỳ khi tôi nhận được mọi thứ từ bên ngoài, khi tôi đi tìm “ấn tượng”, tôi sống bằng tri giác, và không tôn trọng các trải nghiệm khác, chỉ có những ấn tượng “thực tế”. Tôi còn chưa học được rằng đối với nhà văn mọi thứ chỉ đáng giá bằng lượng mà anh chưng cất được từ cái nồi hóa nghiệm của cá tính.

Tôi muốn nhìn thấy… điều gì? Lạy Chúa, tất cả. Một buổi sáng tôi vào phòng giải phẫu của trường đại học và nhìn các xác chết, buổi chiều lúc năm giờ tôi thưởng trà ở Ritz, tối đến trong một nhà vui vẻ nào đó tôi nhìn những dáng người và khuôn mặt trên hiên của “café concert”. Tôi lên đỉnh Notre Dame và xuống dưới hầm mộ. Như một chú chó non được tự do, tôi chạy rông khắp Paris. Tôi quan tâm đến mộ Napoléon cũng như các lò mổ ở La Villette. Anatole France đối với tôi cũng lạ như ông quản gia khu nhà tôi ở; tôi đã vào nhà cả hai ông, xem xét bên trong nơi họ ở, đánh hơi, ghi chép, chụp ảnh bằng mắt và bằng tâm hồn. Một nỗi khao khát cuộc đời sơ khai bùng phát trong tôi, như một người da đen được tự do đi lại, không bị phạt vạ trong thành phố của dân da trắng. Tôi chưa nói thạo tiếng Pháp, nhưng lại hay liến thoắng một cách dương dương tự đắc; trong tình trạng như vậy thì ai quan tâm đến những tính chất đặc biệt của các động từ bất quy tắc? Buổi sáng tôi đi từ rue Cambon, dừng lại trước hàng rào ngăn cách khu vườn Tuileries với những đường che mái vòm Rivoli, tôi xem hoa, nhìn các bức tượng đồng, ánh sáng ẩm ướt trên các mái nhà của bảo tàng Louvre, sau đó lao vào thành phố với tinh thần phấn khích, gần hét lên như người không thể rảo bước nhanh hơn - tất cả đều là “hồi ức”, tên phố xá, những ngôi nhà, hồi ức từ văn chương, hồi ức từ sự thân thuộc được lọc qua một thời xa xưa nào đó, qua các thời kỳ, các dân tộc và phong tục, và hồi ức từ từ sống dậy trở thành thực tế, mang hình hài, có thể sờ nắn được. Sự đa dạng của “chương trình” làm tôi ngây ngất như say: dù đến nghe một hội nghị về giữ gìn sự trong sáng ngôn ngữ của Viện Hàn lâm Pháp vào buổi chiều, hay bước vào cánh cửa quay của một cửa hiệu lớn nào đó, lang thang trước các cửa kính trên rue de la Paix hay đọc một số tạp chí Moniteur trong một phòng của Thư viện Quốc gia, hay tôi ra Puteaux, nơi bán đấu giá các phi cơ cũ - tất cả hợp thành “hồi ức”, tất cả đều “hấp dẫn” như nhau, đều để lại “ấn tượng”, bất kể tôi mở cuốn sách ảnh ở trang nào, mọi hình ảnh đều làm tôi say mê… Dường như những kỷ niệm của thời niên thiếu rất xa, đã quên lãng - thời niên thiếu chung của trẻ em châu Âu - đang sống lại: từ lịch sử, từ tiểu thuyết, từ truyện cổ tích, chợt xuất hiện các không gian, và các nhân vật đột nhiên bước ra, từ Hugo và France, từ Lamartine và Michelet[389] bỗng dồn nén thành hiện tại, thành tin tức hằng ngày. Thế giới gọi điều gì là “mang đặc tính Pháp”? Đá, máu và giấy, phong cảnh và khí hậu, hoa quả mà mùi vị của chúng khác, “đúng là Pháp”, sự khác biệt giữa nụ cười và phong cách, sự khác nhau trong hệ thần kinh và các điều kiện địa lý; và cũng như ở bất cứ nơi nào mà một trong những điều kiện này nảy nở, thì ở đó… Vì sao người Pháp có nền văn học của họ còn người Hà Lan thì không; vì sao người Netherlands có nghệ thuật của họ còn người Scandinavia thì chưa bao giờ có? Vì sao người Na Uy có văn chương, và vì sao âm nhạc của người Pháp chỉ ở mức trung bình? Tôi đánh hơi bí ẩn “chủng tộc” ở Pháp; điều tôi biết bao giờ cũng chứng thực cho sự khác biệt ấy, nhưng không bao giờ là lời giải đáp.

Từ sự hiếu kỳ này đương nhiên sẽ dẫn đến việc tôi bắt đầu viết báo bằng cả hai tay, bút chì, máy chữ, ở nhà và trong tiệm cà phê, dưới tàu điện ngầm và trên tàu hỏa. Tôi chỉ liên quan đến “các sự kiện” ở chỗ tôi cảm thấy mình “thời sự”, cảm thấy sự tồn tại của tôi hợp thời. Theo cách nhìn nhận đó tôi coi tất cả những gì “diễn ra” đều đặc biệt quan trọng. Tôi không lựa chọn nhiều. Buổi sáng tôi lên đường, đi giữa những bồn hoa tuy lip trong vườn Tuileries, đi làm phóng sự… Nếu ở đâu đó có vụ cháy nhà tôi cũng đến; tôi cảm thấy như thể có chút gì đó như là “nó cháy cho tôi” vậy, nó thời sự vì tôi chỉ có thể nhìn thấy một lần vào khoảnh khắc đó, khi tôi sống ở đây, dưới bầu trời này, giữa những người Pháp… Hơn nữa ngôi nhà cháy là một “ngôi nhà Pháp”, nghĩa là nó “lý thú” hơn một ngôi nhà Bồ Đào Nha; phải đến nhanh và tận mắt thấy nhanh. Nghề báo cũng có thể là thứ bánh mì buồn, có thể là “nghiệp”, nhưng trong đa số các trường hợp nó chỉ là trạng thái thần kinh. Lúc nào tôi cũng sẵn sàng, cứ như thể tôi có nhiệm vụ phải lấp đầy các báo của Paris và châu Âu bằng những tin mới. Tôi ăn trưa vội vàng, lau miệng qua loa, rồi vội lao đến nhà Quốc hội, vì Caillaux đang đăng đàn; cứ như đó là việc có liên quan đến tôi… Nhưng liệu tôi có liên quan đến thật không? Có can dự đến tôi, đến người đương thời, đến khách vãng lai, tất cả những điều bình thường có thể nhận biết được trên mặt đất này? Caillaux diễn thuyết và tôi cũng chẳng hiểu lắm điều ông ta nói, nhưng tôi khấp khởi rình rập trên lô chuồng gà nhà Quốc hội, nhìn những bộ mặt chuột núc ních đỏ gay hay tím tái sau bữa trưa của các đấng chăn dân; dĩ nhiên đa số họ đến từ tỉnh lẻ, từ đủ mọi miền của nước Pháp, ngồi trong phòng này, và trên hành lang họ to tiếng thưởng thức niềm vui đối thoại, họ ăn trưa tại các tiệm xung quanh Palais Bourbon, nốc căng bụng rượu vang Bourgogne, hơi thở sặc mùi tỏi, nói nhiều và lè nhè, châm chọc và hùng hổ, nhưng dẫu sao ở đây họ vẫn là những người canh giữ nền dân chủ, thành trì cuối cùng của văn minh, ngoài những lợi ích cục bộ và các cuộc cãi vã ra thì họ là đại diện của một châu Âu dù phải trả giá đắt khủng khiếp, chập chững và chưa hoàn hảo, nhưng đang hướng tới những nguyên lý nhân bản ưu việt nhất. Trong khi tất nhiên họ vẫn bày mưu tính kế, cả quyết và tham lam; phải vội, đất nước thì bao la, họ hàng thì đói, mà các bộ trưởng thì mau thất thế. Chẳng bao giờ tôi hiểu chính xác được động lực của nền chính trị đảng phái ở nước Pháp; tôi không hiểu vì không quan tâm, tôi không để tâm thực sự tới nó khi người ta giảng giải. Nhưng chừng này thì tôi hiểu: một trăm mười hay một trăm hai mươi nội các của Đệ tam Cộng hòa trong gần ngót nửa thế kỷ đã phải nuôi những thế hệ đói khát khủng khiếp bằng việc làm và của hối lộ - các vị bộ trưởng chỉ ngồi trên ghế bọc nhung tính bằng giờ đã buộc phải đề bạt họ hàng, những người ủng hộ, đã phải chuyển các khoản tiền hưu, tiền trợ cấp. Ai cũng vội vàng, các nghị sĩ, các vị bộ trưởng và đám bậu sậu vô hình bám gót họ hy vọng có vị trí làm việc, thương vụ, thu nhập… Tôi ngồi trong lô chuồng gà và nhìn các đại diện của nền dân chủ ngồi trên các hàng ghế đang ngà ngà hơi rượu và giận dữ tranh mồi - tách riêng từng người có lẽ họ là những gã đi săn bắn vụng trộm, nhưng tổng hợp lại họ vẫn là sức mạnh, quyền lực, lương tâm và kỷ luật, trong những vấn đề quyết định họ vẫn là lương tâm và ý chí của nước Pháp. Caillaux đăng đàn, Briand[390] đăng đàn, Poincaré múa may trên diễn đàn, và ông chủ tịch Bouisson vui tính chủ tọa với thái độ tự đắc và công bằng đối với sự hăng hái của các vị kia. Ngoài chính trị ra thì Quốc hội Pháp là trường học tự do về hùng biện và phong cách; người ta chú ý phê phán cách thuyết trình, sự trong sáng và mạch lạc của các tính từ, sức mạnh của vị ngữ, nhạc tính của các từ kết nối câu văn ít nhất cũng ngang với những lý lẽ chính trị của diễn giả.

Tôi đã đến Lille bằng tàu tốc hành, vì một nghệ sĩ nhịn ăn đã nhịn đói ba chục ngày ở đó. Tôi đã ra sân bay và chờ Lindbergh[391]; mọi người đều khóc và hò hét khi anh ta đến, một điều gì đó đã diễn ra, con người lại một lần nữa chứng minh bản thân mình… Tôi đã đến đám tang Anatole France, đợi vua Afghanistan là Amanullah trên sân ga, đợi hoàng hậu đi đày Tây Ban Nha trên Gare d’Orsay, nhìn thấy bà đến và khóc… Tôi đã đến Versailles, thấy Briand thất bại, tôi nhìn thấy ông bước lần xuống bậc tam cấp, và tôi cảm thấy rằng người Pháp lại một lần nữa đã đúng, vì vào lúc đó họ không cần đến một Briand thân thiện và tài giỏi, mà cần đến một Doumer ít thân thiện và chất phác hơn. Tôi đã đến chỗ Madame Hanau và nghe bà nói theo bà những kẻ nào ăn cắp nhiều nhất ở nước Pháp, tôi đã đến gặp Cécile Sorel[392], người đã cho tôi xem cái bồn tắm của bà. Tôi đã tới gặp Rothschild ở Paris, người đã đọc một trích đoạn ấn tượng trong vở kịch mới của ông với giọng đọc không khoan nhượng. Tôi đã xem các vụ hành quyết và viết phóng sự về Loudres. Tôi đã có mặt trong phiên xử và nghe anh chàng tóc đỏ nhỏ thó người Ucraina, người đã bắn chết Petljura[393], tự bào chữa, anh ta tự hào nói: “Ông ta đã giết cả nhà tôi, vì vậy tôi đã bắn sáu phát. Khi ông ta đã ngã ra đất, tôi còn bồi thêm một viên nữa”. Và anh ta cười rất hả hê. Tôi chăm chú nhìn nụ cười của anh ta, và tự trong thâm tâm tôi cố gắng tha thứ cho ngài Stolpe.

Sau đó tôi hăng hái viết, một trăm đến trăm rưỡi dòng, những gì tôi nhìn thấy. Bao giờ tôi cũng bắt đầu ở chính giữa điều muốn nói, liến thoắng như người sợ bị người ta chặn họng. Trằn trọc không ngủ được, đến đêm tôi dậy đi taxi lao lên đồi Montpartnasse, ngồi bên một chiếc bàn, lắng nghe. Tôi viết báo.

7.

Đến gần cuối năm ấy tôi bắt đầu quen các tiệm cà phê ở khu Montparnasse. Đến lúc tôi cũng chán đặc điểm trị ngoại pháp quyền của phòng hút thuốc trong khách sạn Ritz. Năm ấy và những năm sôi động tiếp theo, hai tiệm “cà phê nghệ sĩ” lớn trên bờ bên trái, ở góc đại lộ Raspail, là những trường đại học tự do của các trào lưu tư tưởng và nghệ thuật. Không khi nào tôi thấy thoải mái ở đó, nhưng tôi sốt ruột nếu một ngày không đến huyên thuyên trên một ban công chật ních người nào đó, giọng khàn đặc vì khói thuốc sợi Pháp đã ăn mòn thanh quản, lè nhè vì xung quanh ai ai cũng uống, suốt ngày có những bóng người bước đi khật khưỡng giữa hàng xe cộ qua đường; chúng tôi uống cognac hay brandy bằng cốc uống nước, những người tỉnh táo hơn thì cũng uống bia loãng thay nước. Hai tiệm cà phê nổi tiếng thế giới Dôme và Rotonde - mà xung quanh chúng sau đó một loạt tiệm ăn và nơi giải trí đã được mở ra - năm ấy được coi là trung tâm của thế giới; tất cả đều được nhào nặn ở đây: những cuộc cách mạng và những tính cách, chính trị và đam mê; người nào tránh xa những góc phố bẩn thỉu này đơn giản là đã bỏ qua các sự kiện…

Tất cả các buổi chiều Unamuno[394], nhà thông thái, đều ngồi ở đây, ông chịu đựng những sự khó chịu của cuộc sống lưu vong với nụ cười hiền lành, cảm thông và vui vẻ. Xung quanh ông là các bậc thức giả, những nhà phiêu lưu, các sĩ quan, triết gia, văn nhân của nước Tây Ban Nha mới. Tôi thích ngồi với họ. Những con người buồn; cũng như đến Montparnasse thường là những người mất thăng bằng, nhiều khi bị tổn thương, đi tìm chỗ đứng, tìm Tổ quốc vật chất và tinh thần của họ. Unamuno động viên các chiến hữu, ông tin tưởng vào tương lai của văn hóa Tây Ban Nha và nghi ngờ tương lai ấy của châu Âu. Nhóm người lưu vong Tây Ban Nha này tác động đến tôi một cách gần như lãng mạn, có lẽ nó tựa như nhóm của Kossuth vào năm bốn tám[395]. Đại tá Marcia, thủ lĩnh của những người lưu vong Tây Ban Nha, là một nhà dân tộc chủ nghĩa hăng hái giống như những đối thủ trong nước của ông, Primo de Rivera[396] và các tướng lĩnh hiếu chiến; quá nửa đêm, sau vài cốc rượu mạnh, người ngoài cũng không còn hiểu rõ điều gì chia rẽ những người lưu vong và “bọn áp bức” trong nước. Đến một ngày Unamuno và hội của Marcia về nước, cũng sáng hôm ấy các infante và infanta[397], các grand[398] và marquis[399] đã đến Paris bằng chuyến tàu Sudexpress, với đồ trang sức, với đàn chó, với những quyển sổ séc và những người quản gia - “dân lưu vong Tây Ban Nha” đã đến Paris, chỉ có các vai diễn đã thay đổi. Vicente Blasco Ibañez[400], nhà văn lưu vong nổi tiếng và dễ thương, đối thủ cá nhân của vua Alfonz và là nhà văn châm biếm hăng hái, có thể ví như một Jókai Tây Ban Nha này đã không được chứng kiến thắng lợi của cuộc tranh đấu, ông đã chết trong “lâu đài hoa hồng” ở Provence, sau cách mạng Tây Ban Nha một thời gian ngắn. Những đồng bào của ông - các triết gia và sĩ quan - tôn trọng và yêu quý Ibañez, và tôi ngạc nhiên nhận ra rằng trong cộng đồng dân lưu vong có một vài nhân vật đóng vai trò trung tâm, dù khả năng trí tuệ và lãnh đạo của họ không tương xứng với vai trò này. Unamuno thông thái hơn, và thiếu tá Franco, con người lặng lẽ và buồn, được coi là một nhân vật cách mạng hơn, so với Ibañez, người viết những tiểu thuyết trung bình và bóng bẩy “trong lâu đài hoa hồng”, nhưng Ibañez vẫn là thủ lĩnh, mọi người đều công nhận, cả những bậc thức giả và nhân cách xuất sắc đều tòng phục ông với sự nể trọng đặc biệt.

Ở Montparnasse, theo cách của mình, tất cả mọi người đều được coi là lưu vong vào thời gian đó. Cả những người lưu vong Hà Lan, Hoa Kỳ và Sumatra cũng sống ở đây, dù họ không bị kết án ở Tổ quốc mình, không đụng chạm đến quyền lực, và đúng hơn là họ chỉ chạy trốn khỏi thời gian, từ quê hương thứ hai này tới Montparnasse, nơi người ta dùng một cách tính thời gian khác, nơi mà những quy định của “Code Napoleon[401]” xét về mặt tổng thể cũng chẳng có hiệu lực… Montparnasse là quarantine[402] của những người vô Tổ quốc trên thế giới, nơi những người lưu vong buồn bã ngồi tựa khuỷu chờ đợi tín hiệu trần thế hay siêu nhiên đến để hóa giải định mệnh của họ. Ngồi đây có những người Nga hay người Trung Hoa bất đồng với chính thể ở đất nước họ, và đã ngồi ở đây những người Nga lưu vong trẻ tuổi to tiếng chửi rủa lũ phản động trong nước, các nhà cách mạng cổ hủ, đầy quyền lực như Stalin và Dzerjinski… Dân Montparnasse đi trước thời đại. Khi dân tình còn chưa biết gì về các mốt và các lý thuyết, thì ở đây người ta đã nói như nói về các thử nghiệm đã thất bại, đã lỗi thời. Từ khi “dada” còn làm dân chúng hoảng sợ, thì Cocteau[403] đã viết kịch được dàn dựng trong nhà hát Molière: khi các nhà buôn tranh còn hù dọa dân sành điệu nghệ thuật bằng những cấu trúc lập thể của Picasso[404], thì nhà tìm tòi và biến đổi vĩ đại này đã quay về với những hình thức cổ điển. Các nhà “siêu thực” một thời đã viết các bài sonnet kép kín và đã vẽ nhà cửa, phong cảnh theo phong cách sách ảnh của Utrillo[405], thì công chúng mới bắt đầu nhận ra rằng ở đâu đó, giữa trời và đất, thể loại này có lần đã được thử nghiệm… Montparnasse không phải là một “trường học”, nó đơn giản là một không gian, trong đó những thứ hoa quả đầu mùa đã đơm hoa kết trái với một năng suất nhân tạo, giễu cợt các quy luật của bốn mùa.

Ngoài ra, nó như một bến cảng phương Nam, vùng Levante. Không bao lâu sau cả khu Quartier Latinh cũng vậy; trên phố xá dân da đen, dân Mã Lai, Anh, Hy Lạp và dân Hung khua dao, múa súng lục, che giấu nỗi buồn, ý đồ và sự lớ ngớ của họ vào các cuộc cãi vã lúc rạng sáng, không ít lần các cuộc cãi vã đó được ngã ngũ bởi những lưỡi dao lóe sáng và tiếng súng nổ. Đặc biệt dân Ba Lan và dân Ý tranh cãi to tiếng những ngờ vực của họ. Trên góc phố, cảnh sát Paris đứng khoanh tay, với sự thờ ơ và coi thường sinh mạng dân chúng. Chiều Chủ nhật, dân thường Pháp ra Montparnasse xem cảnh lạ như ngày trước những người Pháp hăng hái đi sang phương Đông: bố mẹ và đứa con đã đủ lớn để tiếp nhận ấn tượng mặc đồ lễ phục đen, khép nép nhã nhặn ngồi bên bàn đá cẩm thạch của quán Dôme, nghe tiếng rao của những người bán hàng mời món lạc Mỹ bằng giọng đều đều, rên rẩm, không lúc nào ngớt, nghe tiếng la hét của đám phụ nữ say rượu và những người nước ngoài cãi vã bằng đủ các thứ tiếng trên thế giới, chán chường, gây sự, nhìn chằm chằm vào nhau hay chửi rủa các điều luật thần thánh của nền văn minh bằng lời nói, cử chỉ và thái độ của họ. E rằng đến lúc nào đó một đội quân cơ động Pháp nào đó sẽ tấn công và dẹp tan cái bộ tộc trộm cướp bát nháo này… Dân Pháp đến Montparnasse để xem người ngoại lai như người nước ngoài đến xem Bảo tàng Dân tộc học hay điện Louvre. Sự khinh ghét và ghê tởm hiện ra mặt. Đúng là họ có thể yêu mến điều gì ở chúng tôi, dân “bộ lạc” như chúng tôi thường tự gọi mình, sau những vũ hội trong xưởng vẽ chúng tôi mình trần bôi đầy thuốc vẽ màu, lăn lộn khắp các đường phố Paris, để rồi tắm mình dưới những giếng phun trên quảng trường Concorde?… Người ta nhìn khu này, những quán cà phê nghệ sĩ của Montpartnasse, như nhìn một bộ tộc Camerun được đưa vào một kiểu vườn thú nào đó, một làng triển lãm, kiểu những người da đen môi đĩa có trí khôn. Giống như sau tháng ăn chay, vào tối lễ Bayram[406] ở Cairo hay Damascus, đám dân chúng hỗn tạp ở đây ăn mừng cuộc sống vào giờ lên đèn, những tinh hoa và rác rưởi sầu não của thế giới, đĩ điếm và thiên tài, những nghệ sĩ lớn và bọn móc túi, các triết gia và bọn trèo tường khoét ngạch, các thi sĩ và bọn buôn đồ cũ, những tay săn cá voi và những người lập đạo. Dân Paris hiền lành ngồi cùng họ, râu để rậm và đội mũ rộng vành. Mặt đường giữa hai quán cà phê mất dần tính chất giao thông. Đám đông chiếm hết không hở một chỗ đặt bàn chân trong khu vực, cả vỉa hè, lòng đường, góc phố và các cửa hiệu. Dân chúng đón chào một điều gì đó bằng dao găm, bằng tiếng nói cười ầm ĩ, bằng những vũ điệu và các bài ca.

Montparnasse cùng lúc là hội thảo đại học, là một bể tắm hơi, và là nơi diễn thuyết ngoài trời. Tôi ngồi nửa tiếng bên một chiếc bàn nào đó, và cảm thấy nỗi sợ hãi, cô đơn, hiu quạnh giữa đám đông, sự nóng ruột phập phồng, rằng tôi đâu có việc gì ở đây, tôi tiêu phí ngày hay đêm, định mệnh rình mò tôi nơi đây, định mệnh Montparnasse đã biến cả những người đứng tuổi hơn, từng trải hơn, có học thức hơn thành nô lệ… Cái “định mệnh Montparnasse” kỳ lạ này đã giáng xuống đầu bao nhiêu con người tài năng trong những năm ấy, những người đến từ Chile, từ New York hay từ Rotterdam vào một ngày nào đó đã đến cái bến cảng lạ lùng này, họ có dự định cho cuộc đời, họ tò mò và ngây thơ ngồi xuống một chiếc bàn trong quán cà phê Dôme nổi tiếng, rồi họ ngồi lại đó với cái nhìn chờ đợi, mười năm nữa… họ tranh cãi, họ uống fine à l’eau[407], họ quên dần đi những lời hứa hẹn, gia đình và quá khứ, Tổ quốc và những dự định, “người ta biết đến họ” ở Montparnasse, họ chết hẳn và im lìm đối với Tổ quốc kia và đối với thế giới. Rồi có những người lập gia đình ở đây, họ tìm thấy Tổ quốc, danh tiếng trong cái khu cách ly bẩn thỉu, ngột ngạt khói thuốc này. Pascin[408] đã sống ở đây và tự treo cổ ở đây. Tôi luôn luôn lúng túng nhìn quanh, với lương tâm cắn rứt… Nhưng dù đến bất cứ đâu vào buổi tối, khoảng nửa đêm, tôi sốt ruột rời mọi người ngồi cùng, nhảy lên một chuyến xe bus rệu rã nào đó, chạy về phía đại lộ Raspail.

8.

Phía sau Montparnasse ở đâu đó hừng lên Paris. Đôi khi tôi thấy một lát cắt của nó, một viễn cảnh nào đó của những đường phố, một ngôi nhà, một khuôn mặt, đây đó tôi cũng đã nói chuyện với một người Pháp, với bác sĩ nha khoa, người đưa thư, một ông bộ trưởng nào đó… Có lẽ ở đây một người dạng như tôi đến gặp tổng thống còn dễ hơn đến một gia đình thị dân Pháp bình thường. Tôi thường xuyên chỉ nhìn thấy “chương trình”, chương trình đại lễ của Paris, như nhìn các thác nước màu và những trò giải trí dân dã khác, nhưng nhiều năm trôi qua mà tôi vẫn chưa thấy gì từ vie douce[409], từ cuộc sống bí ẩn của người Pháp. Tầng lớp quý tộc Pháp tránh xa người ngoại quốc như thể chúng tôi đến từ vùng có dịch hạch, như thể vi trùng hủi dính trên mỗi chiếc cốc chúng tôi uống; bác sĩ cũng động đến chúng tôi, nhìn vào cổ họng chúng tôi, gõ gõ để nghe phổi chúng tôi như thể mỗi người nước ngoài đều truyền các mầm bệnh kỳ dị và gớm ghiếc… Một lần tôi bị ốm, cuống họng đau, tôi đến tìm một chuyên gia có tiếng; trong khi xoa bông tẩm thuốc vào cuống họng tôi đúng là ông đã lên cơn tức giận thực sự - ông bị bắn hỏng một mắt trong chiến tranh, và giờ đây tôi vẫn thấy khuôn mặt Cyclop[410] cay đắng, méo mó, vẻ thù nghịch của ông cúi xuống tôi với dải băng đen -, lần nào ông ta cũng cẩn thận đòi tôi trả tiền điều trị trước, và cho chiếc que đầu bọc bông vào miệng tôi với vẻ hằn học người ngoại quốc ra mặt. Chẳng điều gì giải thích nổi sự hằn học này. Những năm ấy người ta đem đến nước Pháp hàng bao tải vàng, tiêu hàng tỉ đồng ở đó trong một mùa, và đổi lại người ta chẳng muốn thứ gì khác ngoài việc phơi nắng dưới bầu trời xanh Địa Trung Hải trải dài trên đất nước này từ Vosges đến Provence… Người ta ghét người nước ngoài khi họ đến với cả chuyến tàu thủy đầy hàng, người ta thù ghét họ cả sau này khi họ không đến nữa. Trong những năm đời sống khá giả người Pháp đã đánh mất khả năng nhìn nhận khách quan, mất bản năng thực tế của họ: ai cũng phát đạt lên, và họ nhìn chúng tôi - những người đã đem lại sự giàu có ấy -, với vẻ cau có, khó chịu. Ngay trong những nhà khách sang trọng cũng có khi người quản lý vẫn nhìn những người nước ngoài chúng tôi như những người da màu thuộc địa mà họ phải nhẫn chịu. Dân Pháp, những người đã mang lại văn minh cho thế giới, vào thời gian đó, cứ như đã làm xong phận sự của mình, họ thu mình lại một cách kín đáo. Dân tộc của Voltaire và Danton[411] đã bán mình từ chỏm tóc đến gót chân cho đồng tiền. Trong mắt người Pháp long lanh sự đói khát, sự giận dữ không che đậy và tham lam, nhiều khi làm tôi phát hoảng. Họ ghét bỏ tất cả những nòi giống khác - cả những người biết rằng không thể nói gì nhiều về chủng tộc “Pháp” cũng ghét người nước ngoài. Họ chỉ tôn trọng người Anh ở mức độ nào đó; người Đức thì vẫn còn là boche, và các giống khác, từ Hy Lạp, Hungary đến Yankee[412] đều là đám métèque đáng ngờ, là bọn kiều dân tồi tệ.

Giới “tinh hoa” ở đây dĩ nhiên cũng suy nghĩ khác; nhưng liệu giới tinh hoa ấy chịu tiếp chuyện với chúng tôi ở đâu và khi nào? Họ gửi thông điệp cho thế giới qua các cuốn sách, qua nghệ thuật, họ tỏ dấu hiệu đồng cảm về nguyên tắc, nhưng bản đồ thì họ đã không để mắt tới. Vào thời gian đó Léon Daudet[413] đã gửi lá thư khét tiếng của ông cho sáu trăm nghị sĩ Pháp; trong văn bản thống thiết này ông đã yêu cầu sự trợ giúp từ những người con ưu tú nhất của dân tộc Pháp cao thượng cho dân tộc Slavonia[414] cao quý bị săn đuổi, áp bức, chia rẽ; ông yêu cầu gửi thư trả lời về địa chỉ của trung tâm “Phong trào Dân tộc Slavonia” ở Geneva, và đa số các nghị sĩ đã phúc đáp tỏ tình đồng cảm với dân tộc Slavonia cao thượng, nhưng không một ai trong số họ nghĩ đến việc mở Bách khoa Toàn thư xem có một dân tộc như vậy thật hay không, và nếu có thì họ đang sống số phận cùng khổ của họ ở nơi nào?… Truyện khôi hài đáng kinh ngạc, nhưng là sự thật. Chúng tôi, những kiều dân sống ở Paris trong một nỗi cô đơn hoang dã, trong tình trạng bị xua đuổi nào đó, và sự cô đơn này, sự đày ải u uất ấy chỉ có sức mạnh kỳ diệu của đồng tiền mới có thể làm dịu bớt.

Lola nghĩ rằng nàng phải học được “bí quyết” của người Pháp, vì dân tộc vĩ đại này có một bí quyết được gìn giữ cẩn thận nào đó, một phương cách sống, những quy tắc và thỏa thuận, mà tổng hợp của chúng tạo nên phước lành của hạnh phúc. Chúng tôi tin như thế. Ai cũng giàu có: từ người quản gia, đưa thư đến cả gã bỏ than. Họ nổi tiếng thế giới về tính tiết kiệm, nhưng đúng là nhìn gần thì sự tiết kiệm này có vẻ khác; họ tiêu ít cho nhà cửa, quần áo, sách vở, nhà hát, nhưng chi cho ăn uống và phụ nữ thì không ít… Tôi làm như dùng kính hiển vi để khảo sát những tiêu bản ít ỏi trong số những người Pháp mà tôi gần gũi. Ai cũng có một ít “tiền để dành” - khoảng chừng hai trăm ngàn franc -, có nhà ở tỉnh lẻ, nơi sau này họ sẽ lui về; cả người quản gia, cả cô con gái chủ nhà trọ. Tôi tìm hiểu rất kỹ, nhưng không thấy bí quyết của vấn đề. Đúng là họ làm việc như điên, họ tính toán từng xu; nhưng ở vùng chúng tôi dù có làm việc quần quật và tiết kiệm đến đâu chăng nữa cũng chẳng lấy đâu ra mà tiết kiệm nổi hai trăm ngàn franc. Tôi hỏi về “bí quyết” của họ chẳng hề e ngại gì, nhưng họ chỉ tủm tỉm cười. Cuối cùng thì mỗi người đều thú nhận là đã được thừa kế; đất nước rộng lớn, và nền kinh tế hàng thế kỷ nay gom góp xu xèng trong bít tất; mà ai dám động đến đồng tiền vốn liếng? Họ đều được thừa hưởng, họ yêu bằng trái tim, nhưng kết hôn bằng trí óc. Trong tình yêu đôi khi họ điên đầu, họ giết người hay gào thét; nhưng chỉ hiếm khi họ lấy vợ nghèo không có của hồi môn. Ông thợ làm bánh mì trên phố tôi ở gả con gái cho một tay thợ làm bánh mì khác với của hồi môn ba trăm ngàn franc, lão hàng thịt cho con gái một triệu. Không có fonds de commerce[415] họ không đến gặp người giữ sổ đăng ký kết hôn.

Rồi sự khiêm tốn, giản dị của họ cũng khác so với chúng ta mường tượng, nó thực chất, với tất cả mọi hệ lụy, thực tế và có phương pháp thế nào đó… Tôi đã cúi gần và nhìn rõ vào cuộc sống “châu Âu”, rồi đỏ mặt, lúng túng và hổ thẹn nhận thấy rằng mình chẳng có khái niệm gì về nghĩa vụ cuộc sống, tôi cứ sống như thế trong thế giới, và cách sống của tôi, các nhu cầu của tôi vượt quá nhu cầu của một triệu phú người Pháp. Trên các chuyến xe bus, mấy năm liền tôi thường ngồi vào hàng ghế trong, dân Pháp có khi đợi nửa giờ cho tới khi một xe công cộng còn trống đến để lên ngồi chỗ hạng hai, ngồi trên các dãy ghế gỗ… Họ cầm ô, kiên nhẫn đứng chờ trong mưa, giày vấy bùn chỉ vì hai-ba đồng xu; không chỉ người nghèo đâu nhé, cả những triệu phú có tiếng trong vùng nữa đấy… Đúng là họ thích ăn và ăn ngon, Chủ nhật họ không tiếc tiền cho món đùi cừu, món gigot[416], nhưng trong tuần thì họ ních căng bụng món thịt ngựa với bánh mì trắng, pho mát rẻ tiền, và họ ăn món gân bạc nhạc, các thứ thịt vớ vẩn loại ba, gà rẻ tiền đông lạnh đã để đến tím tái, các thứ cá ươn bán mớ và đồ hộp thứ cấp, các thứ rau thải loại và mì sợi làm từ bột nở, những thứ mà có lẽ chúng ta chẳng bao giờ nuốt nổi… Giá nguyên liệu rất đắt; khi đó đã bắt đầu một conspiration des intermédiaires[417] đặc biệt, âm mưu của những người trung gian, những người mai mối, đây là phong trào to lớn nhất đánh vào cuộc sống của nước Pháp từ những nơi ẩn nấp vô hình, nó duy trì những điệp viên, các sứ giả trong chính trị, và người ta không có cách gì chống lại nó… Chúng tôi muốn học các kỹ thuật sống, nhưng thiếu những điều kiện bên trong để bắt chước những điều đó. Chúng tôi đã tiêu vào việc gì khoản tiền mà người Pháp dành dụm được và thêm vào tài sản của họ? - tôi cũng không rõ. Có lẽ để đi taxi. Taxi thì quá rẻ mà nhịp điệu cuộc sống thì gấp gáp… tay tôi đã quen với động tác vẫy những chiếc xe chạy ngang dọc ấy, nếu nhìn xa xa không thấy xe công cộng đang lại gần. Người ta rất chú ý đến tiền boa, đặc biệt là nếu họ chờ đợi khoản ấy từ người nước ngoài; người Pháp tế nhị đặt xuống cạnh đĩa tiền xu của họ, và người hầu bàn khẽ gật đầu vẻ đồng tình ghi nhận món lộc khiêm tốn này, nhưng bàn tay tôi làm sao đó không thể quen với sự khôn khéo bằng việc đặt mấy đồng xu như thế, tôi đã quen cho nhiều hơn thế, rất ái ngại, nhưng tôi không thể làm khác… Dĩ nhiên chúng tôi có người ở, dạng trả lương theo giờ cho người làm công việc nhà, người mà tôi trả cho công việc cẩu thả và đáng ngờ còn nhiều hơn ở quê chúng tôi nhà nước trả cho một viên chức có bằng cấp. Phải mất mấy năm tôi mới nhận thấy rằng chỉ những người Pháp giàu có nhất mới nuôi người ở, các luật sư, bác sĩ, những người thuộc tầng lớp trung lưu khá giả đều bằng lòng với femme de ménage[418], người mỗi ngày đến một hai giờ, quét rác xuống gậm giường, dọn dẹp qua loa rồi biến… Chỉ các gia đình quý tộc, những người cực giàu có mới mướn người ở, đầu bếp, hầu phòng, đầy tớ; tầng lớp trung lưu sống khiêm tốn hơn cả dân buôn bán, dân làm nghề thủ công ở trong nước. Trong cả quận cũng chẳng có một bà chủ nhỏ nào thuê con ở làm tất cả mọi việc.

Không thể học nổi “bí quyết”, nó là bí quyết của máu, của truyền thống; đôi khi tôi nghĩ đó là bí quyết của nền văn minh… Những người Pháp giàu có này sống trong những hang ổ thật khó tưởng tượng nổi, các chủ cửa hàng thịt, hàng bánh mì, quầy bán gia vị, bán rau quả giàu có này, những người buôn bán vặt triệu phú này ăn mặc quần áo mới cũ mòn ra sao, và các bà phụ nữ vận các thứ đồ giẻ rách mua trong các cửa hiệu với vẻ hả hê dễ thương làm sao! Họ mới khiêm tốn làm sao trong tâm hồn, trong những trò tiêu khiển của họ, họ nghe thứ âm nhạc miễn phí trong công viên mới say sưa làm sao vào buổi tối - cái thứ âm nhạc đường phố Paris đáng ngờ mà một tiểu thương tinh tế trong thưởng thức âm nhạc Đức nếu nghe thấy chắc phải bỏ chạy… Các nhà triệu phú hút những thứ thuốc lá rẻ tiền, và họ có thể kiên nhẫn ngồi đến nửa đêm trong tiệm bên một tách cà phê đen. Họ mới gần gũi cuộc sống làm sao, họ biết chú ý đến mọi niềm vui nhỏ nhoi, tĩnh lặng của đời sống ra sao, đến tất cả những gì mà một ngày đem lại, họ biết cách vui sống với cảm giác tinh tế về sự cân đối, biết rào đón những hành động của họ bằng các thể thức trang nghiêm, và biết vứt bỏ với sự nhẹ nhàng tự nhiên các thể thức nếu tâm trạng của họ hay thời điểm khích lệ họ làm như thế! Họ có “bí quyết” không? Đúng, họ là người Pháp. Họ là những người Jacobin[419], những người Franc-macon[420], người Công giáo và Tin Lành, những tiểu thị dân và những người cộng sản; họ cũng chẳng phải là một chủng tộc theo ý nghĩa huyết thống, nhưng họ là người Pháp không thể thay đổi được, trong lối sống, phẩm cách và quan niệm. Cách họ cãi cọ nhau ngoài chợ, họ suy nghĩ về Chúa, cách họ cảm nhận thực tại, cách họ “bừa bãi” trong đời tư, và cách thức họ sắp xếp các ý tưởng của họ trong những giây phút gay cấn, trong tất cả những việc đó, họ là người Pháp không thể theo nổi. Người ngoài có thể học được ngôn ngữ, phong cách của họ, còn tính cách của họ thì không bao giờ.

9.

Thành phố dồn đông đúc về phía Neuilly; đại lộ Champs-Élysées tắm trong ánh sáng màu kiểu mới rực rỡ, và giống như một đại lộ kiểu Mỹ nào đó, ở mọi góc phố đều mọc lên những nhà chọc trời có vẻ khiêm tốn hơn. Những ngôi nhà mua vui thời đế chế, các lâu đài entre cour et jardin[421] xây cuối thế kỷ trước bị phá bỏ. Trong những năm ấy Paris bị Mỹ hóa ào ào, náo nhiệt và căng thẳng. Thành phố đầy ắp tiếng còi ô tô rú rít, ánh sáng quảng cáo, lòe loẹt; người Pháp cảm thấy xa lạ với phong cách này, người ta bất đắc dĩ chấp nhận, nhưng chán ghét… Ai là người Pháp, trong tâm hồn và thẩm mỹ, trong quan niệm và khuynh hướng đích thực là người Pháp, đều kiêu hãnh tránh xa cái vũ điệu đồng loạt rít lên thô bạo và múa may đắc thắng như bắt được chiến lợi phẩm này. Người ta vơ tiền bực tức nhét vào túi, tiền mà những kẻ chinh phục ngoại lai tung ra trên các đường phố Paris - theo đúng nghĩa thực của từ này; trong tiệm cà phê Dôme vào một đêm tôi nhặt được hai ngàn franc trên sàn nhà, trong bẩn thỉu và mùn cưa, hai mươi tờ một trăm mới tinh mà một người Mỹ say rượu nào đó đã đánh rơi rồi họ vừa chửi rủa vừa tránh xa đám kiều dân.

Những kiều dân định cư ở Pháp, trong bầu không khí thù ghét họ dùng phương pháp bắt chước để trở nên giống người Pháp. Họ nghĩ Paris vaut bien une messe[422], và trong cách sống, cách ứng xử họ cố biến thành người Pháp. Một họa sĩ người Hung đã thay đổi nội tâm hoàn hảo tới mức những người Pháp thấy ở anh ta người nghệ sĩ - lần đầu tiên kể từ sau Toulouse-Lautrec[423] - đã giải thích và làm người ta cảm nhận được “Paris đích thực”… Giữa những người Pháp chúng tôi nói tiếng lóng với nhau, chúng tôi ăn mặc giống người Pháp, nhưng hơi giống bọn cò mồi dắt gái, cũng hơi giống những gã bắt mối rượu vang. Dĩ nhiên chúng tôi vội vàng thuê nhà, rồi biến mất sau bức tường lửng ngăn cách với đời sống Pháp. Chúng tôi tìm được nơi ẩn náu gần khu rừng Boulogne, cách Khải Hoàn môn mấy bước chân, trên tầng sáu của một ngôi nhà mục nát. Chúng tôi tò mò vào trong căn nhà - vào hai phòng, vào các buồng nhỏ mà ông chủ nhà người Pháp chào với giá cao, rồi trao cho chúng tôi với vẻ ban ơn và khinh bỉ không giấu giếm -, như những người đi khai quốc tìm đến vùng đất mới lạ, nơi họ muốn dựng lều, nhưng biết rằng trong mỗi bụi rậm đều có kẻ thù rình rập. Chúng tôi có nhà ở trên đất Paris, một việc động trời! - những người đồng bào của chúng tôi đang ở trong các nhà trọ hôi hám thật sự ghen tị với chúng tôi. Sự kiện này sánh ngang một cuộc khai quốc nhỏ, họ ngạc nhiên thích thú, họ trèo lên tầng sáu, lắc đầu. Tôi cũng cảm thấy như vậy, chếnh choáng hạnh phúc, khi lần đầu tiên ngủ “trong nhà mình ở Paris”, sự nghiệp ở châu Âu của tôi bắt đầu đi vào khuôn khổ…

Chúng tôi thuê hai phòng trên tầng sáu, phòng ngủ và phòng ăn, và thêm vào đó là một buồng tắm thực sự, nơi gió lùa thường xuyên thổi tắt ngọn lửa của lò gas; cũng chẳng sao, dẫu sao nó vẫn là phòng tắm, và chúng tôi cố ý lãng phí gas và nước. Lola nhận ra rằng người Pháp sống lâu vì “họ ăn nhiều xa lát và không tắm”; nhưng tôi khăng khăng giữ lối sống Hung. Trong căn hộ ở Paris này tâm hồn ăn uống trong tôi trỗi dậy, tôi cho nấu món thịt kho kiểu Hung hàng tháng trời, mời bạn bè ăn món mì sợi trộn pho mát trắng. Vì chúng tôi có cả bếp, bếp thực sự và chỉ của chúng tôi! - và các cặp vợ chồng trẻ thường quấn quít với nhau bên bếp lửa ít ra cũng như ở trên giường… Trong gian bếp kỳ lạ này, nơi không vừa chỗ cho hai người cùng một lúc, cô đầu bếp người Slovak từ bên nhà gửi sang cho chúng tôi, cô Zsofika, lập cập dọn dẹp và nấu nướng. Vì chúng tôi không dám thuê con ở người Pháp, chúng tôi sợ, sợ argot của đám con ở người Paris, sợ món nấu của họ; mãi sau này, có lẽ lúc nào chúng tôi cũng sợ người Pháp… Zsofi đến từ bên nhà, từ thành phố quê hương, từ gia đình Lola; cô sống ở Paris trong nỗi sợ hãi và tự đắc, nói tiếng Hung bập bõm, coi khinh tiếng Pháp như một thứ thổ ngữ hoàn toàn bất nhã nào đó, không xứng với con người. Một cô gái trẻ kỳ lạ, xấu xí và buồn. Nhưng cô lại tưởng mình đẹp rực rỡ, suốt ngày trang điểm lòe loẹt bằng những “dải băng Paris”. Cô ngồi trong bồn tắm trước tấm gương lớn như một công nương bị nguyền rủa, chán chường và tận hưởng spleen của cô. Đối với cô ả, việc cô làm người ở tận Paris - cô dọn dẹp, nấu ăn và lau rửa trong hai căn phòng và trong bếp, trong “căn nhà” mà cả phòng ở, buồng tắm và tất tật có thể nhét vừa vào phòng tiền sảnh ở bên nhà -, là một cuộc phiêu lưu rất đỗi nhẹ nhàng… Cô rất sung sướng vì Chúa đã đoái thương đến cô như thế, cô được sống ở Paris; chỉ có điều không thể đưa cô vào thành phố, vì cô sợ, cô chỉ loanh quanh trong phố, cô mua hàng bằng ngôn ngữ tín hiệu trong quầy bán các loại gia vị gần nhà - “cứ như người câm ấy” - cô bẽn lẽn nói, không có vị ngữ, vì cô tránh dùng vị ngữ; giống như Thứ Sáu, nô lệ của Robinson, chỉ dùng động từ trong trường hợp tôi cần, và ngay cả khi đó cũng giữ khư khư dạng nguyên thể… Cô phục vụ ở Paris, yên lặng như bị mê hoặc, câm nín và sùng mộ, cố nấu những món ăn Hung trong cái bếp mà cô cũng khó quay trở, và những chiều buồn cô gửi những tấm bưu thiếp, kiểu những tấm bưu ảnh khoe mẽ về nhà cho người quen. Cô không quan tâm đến Paris. Cô đến vào tháng Hai, chúng tôi đợi cô trên sân ga, ngồi vào taxi và lúng túng đưa cô đi ngang qua Paris; từ đầu đến cuối cô ngồi nhìn xuống trong xe, chẳng hề liếc mắt nhìn những lâu đài ven các đại lộ, chỉ khi đến gần khu chợ mắt cô mới sáng lên - cô khẽ reo lên: “Ở đây mua được xa lát”. Rồi mấy tháng sau cô không nói. Cô sống như e sợ, lặng lẽ trong căn hộ ở Paris, nơi bếp lò, nhà bếp, khay đựng xa lát, cái nướng chả, mọi thứ đồ bếp đều mới lạ đối với cô như những đồ dùng trong một làng bên bờ sông Congo đối với chúng tôi. Mấy tháng sau, vào một chiều Chủ nhật, sau khi thuyết phục mãi cuối cùng cô đi chơi với Lola, đứng trên một cây cầu trên sông Seine, cô nói: “Tàu thủy…” Ở Paris, cô nhìn thấy tàu thủy lần đầu tiên.

Một ban công hẹp, có lưới sắt thấp chạy trước dãy cửa sổ nhà chúng tôi, cũng như trước các căn hộ tầng năm của nhà đối diện; chúng tôi che kín cửa sổ với thế giới bên ngoài bằng các rèm cửa chớp dài xuống sát nền. Xung quanh đều là các gia đình tiểu thị dân, với chó, mèo, vẹt, những người đàn ông đi dép, mặc áo có ống tay dài cúi xuống đĩa xúp trên bàn ăn gia đình sau cửa sổ vào buổi tối, những người đàn bà đầu tóc không chải, luộm thuộm, hớ hênh trong các căn hộ không quen; buổi tối tám giờ họ ngồi vào bàn ăn chính xác đến từng phút và dĩ nhiên sau mười một giờ họ tắt điện. Những gì tôi biết về cách sống của người Pháp đều qua tầm nhìn của chiếc ban công này. Mấy năm liền tôi đã lắng nghe qua những đêm dài tiếng ho khổ sở của một ông già về hưu sắp chết trong căn hộ đối diện; đến giờ tôi vẫn còn nghe thấy tiếng ho khàn đặc, tắc nghẹn này khi nghĩ đến Paris… Qua ban công nhà mình tôi nhìn thấy họ trong lúc hiếu và hỉ, thấy họ lừa dối chồng với gã đưa thư, thấy họ cầm đùi cừu trong bữa tiệc quanh bàn ăn gia đình, họ giải ô chữ, sinh hoạt vợ chồng, gói những đồng xu tiết kiệm trong ngày vào giấy báo, thấy họ sống và chết… Dịch vụ truyền tin trên con phố tiểu thị dân này đưa cả những tin đồn nhảm, những vụ tan cửa nát nhà, những bi kịch gia đình trong khu đến đôi tai điếc lác và ngang ngạnh của cô nàng Zsofika; người bán đồ gia vị và chủ hiệu bánh mì vừa đưa hàng cho khách với câu hỏi như hát “et-avec-ça-madame?”[424] vừa rỉ tai cô kể vanh vách những chuyện xảy ra trong đêm; rồi còn bà già tóc vàng mặt đầy tàn nhang bán thảo dược ở đối diện nhà tôi và cô con gái quá lứa tên là Emma tung ra những tin vịt nguy hiểm về các trinh nữ và các bà vợ trong khu phố. Những mối tình tiểu thị dân kéo dài và bi thảm đan xen rắc rối và tàn lụi ở mọi ngõ ngách trong khu này. Emma, cô con gái muộn chồng của bà bán thảo dược vừa gói trà hoa đoạn vừa hậm hực loan tin dữ về các gia đình một cách hả hê. Trong mấy năm, chúng tôi đã sống trong không khí ngồi lê đôi mách giống kiểu nhà quê ở giữa Paris, trong căn hộ trên tầng năm.

Một công nương tên tuổi đã đi vào sử sách sống trong tòa lâu đài có vườn ở phía trước gần chỗ chúng tôi; chỉ thỉnh thoảng đọc thấy tên bà trong mục giao tiếp xã hội của tờ Figaro, rằng bà đã về nghỉ lễ Phục sinh trong biệt thự riêng ở Provence, hay bà đã trở lại Paris, buổi chiều bà khoản đãi tiệc trà bè bạn, các vương hầu, công tước. Những ngày như thế, hàng loạt xe ô tô cũ kỹ từ đầu thế kỷ đứng xếp hàng trước cổng tòa lâu đài, những mẫu xe cổ chỉ còn thấy trong bảo tàng giao thông; những chiếc xe chạy bằng động cơ điện, không ồn, vì bè bạn của công nương, giới quý tộc cũ thuộc khu Faubourg Saint Germain[425] coi những loại xe lỗi mốt này là lịch sự… Ngài Bouisson, ông thợ làm bánh ngọt kiêu hãnh và để râu quai nón, traiteur[426] của đường phố, người mà theo bà bán thảo dược đã bị vợ cắm sừng với ông bác sĩ ở góc phố, trong những ngày này đã đích thân phục vụ món petit four[427] trong lâu đài; từ ban công chúng tôi thoải mái nhìn vào salon của công nương, nơi tụ họp đúng các thành phần như trong một tiểu thuyết tân Công giáo Pháp. Cùng với Lola, chúng tôi tựa khuỷu tay lên ban công, theo cách của mình, khiêm nhường và gián tiếp, chúng tôi can dự vào đời sống xã hội của giới quý tộc Pháp. Nhưng mấy năm sau bà cũng phá sản, bà cho những người Nam Mỹ thuê tòa lâu đài, còn bà bất mãn lui về điền trang ở nông thôn, mất hút khỏi khu vực này và cả trong mục giao tiếp xã hội trên tờ Figaro.

Ở con phố bên cạnh những người mới phất lên sống trong những căn nhà đẹp lộng lẫy; lớp thị dân sinh ra từ nền kinh tế thời Louis Phillips, lớp người đã vơ vét được lượng của cải nhiều vô kể từ sự chao đảo kinh tế trong thời loạn và thời hòa bình đầy ham hố. Các nhà tư sản Pháp này đôi khi mất hàng tỉ vào các hối phiếu nhà nước của Nga hay Thổ Nhĩ Kỳ, nhưng bao giờ họ cũng còn lại vài trăm tỉ để tài trợ cho chính trị các nước vùng Balkan hay các thuộc địa bên kia đại dương. Đó là dân sống trong các lâu đài trên Avenue Niel và quanh công viên Monceau. Tối tối họ gặp nhau trong các “nhà hàng” trang trí sặc sỡ theo kiểu Breton[428] hay Normandy[429] ở quanh vùng, với những bạn tình rực rỡ và bè bạn của họ. Buổi chiều đám khách thượng lưu ăn trên ngồi tróc này ngồi chật quán rượu của ngài Petrissan, họ uống cocktail, và họ lắm tiền đến mức chẳng có thời gian để ý tới nó… Tôi thích Parc Monceau, tượng Maupassant trong khu vườn, đám trẻ được cưng chiều ầm ĩ, những cây tiêu huyền ủ rũ. Tôi thích không khí mua bán trên Avenue des Ternes, tôi thích vẻ u buồn và những cây tiêu huyền trên Avenue Carnot. Sự khúc xạ của những năm tháng tuổi trẻ hạnh phúc chiếu rọi những con đường yên tĩnh, rộng thênh thang này. Chẳng một ai động đến tôi ở khu này, cả trên những con phố yên tĩnh này, cả trên tầng năm. Những ngày đầu tháng Ba nắng đã chiếu vào hai căn phòng từ sáng sớm đến tối, từ sau rèm cửa sổ những mái nhà Paris hiện ra thân thuộc và gần gũi dưới bầu trời màu xanh, từ ô cửa sổ mở nào đó dưới sân không ngừng vẳng ra tiếng máy hát, và phía trên tôi, trong căn hộ áp mái, những cô gái trẻ và đôi khi rất xinh thuê nhà, chiều chiều đón những vị khách đứng tuổi và đạo mạo hổn hển leo lên bậc thang gác…

Chúng tôi đã sống bốn năm trong ngôi nhà này. Tôi không bao giờ biết ai là hàng xóm cùng tầng, không quen một ai trong khu nhà; trên cửa ra vào các căn hộ người ta không gắn biển đồng ghi tên gia chủ, sự tế nhị của xã hội văn minh, sự khép kín trải qua hàng thế kỷ đã gìn giữ, che giấu mọi riêng tư của cuộc sống cá nhân.

Phần lớn đồ gỗ trong nhà tôi mua tại các cuộc đấu giá ở cửa hàng Drouot; tôi mua những rèm cửa bằng lụa đẹp lộng lẫy chẳng kém gì rèm cửa trong lâu đài thái tử, rồi lóng ngóng dùng đinh đóng lên tường vì chúng to hơn kích thước cửa sổ; tôi mua bàn dọn đồ ăn và nhìn chung các thứ đồ thừa chẳng biết kê vào đâu làm Lola lúng túng. Một dạo tôi còn hay mua chó; sau những chuyến đi lang thang trong đêm tôi mang về nhà những con chó bông lai giống giá rẻ mà những người bán hàng đêm trên Avenue Wagram nhét vào túi tôi. Sau này chúng tôi đem lũ chó tặng cho người khác, vì trong không gian khép kín trên tầng năm chúng ủ rũ đến phát ốm. Chỉ có quản lý khu nhà nuôi chó, nuôi mèo, tất cả các quản lý ở Paris, kể cả lão quản lý của nhà chúng tôi; đặc biệt lũ chó thải loại, phần nhiều cụt một chân, tập tễnh, vì giống chó quản lý nuôi hay bị ô tô chẹt. Lão quản lý nhà tôi cũng thường xuyên vuốt ve một con chó lai tàn tật, béo núc ních như thế. Tôi hay dùng tiền boa, tặng vật và chó để xoa dịu con người đạo mạo, khó tính này, vì tôi cũng sợ ông ta, sợ lão tay trong của cảnh sát Paris này như mọi người ngoại quốc khác. Ngài Henriquet - người ta gọi lão quản lý đáng nhớ của đời tôi như thế - thường xuyên mặc áo choàng mỏng, kể cả vào ngày thường, ngay từ sáng sớm lão đã đóng bộ như một ông chủ tịch đi ra khỏi nhà. Lão không tiết lộ nghề nghiệp của lão; có lần tôi hỏi thì lão chỉ kiêu hãnh nói rằng lão làm “ở một hãng cực kỳ nghiêm chỉnh”; những người Hung ở Paris quen biết tôi một dạo đoán chừng lão là đao phủ… Mấy năm sau có lần tôi gặp lão ở cổng nghĩa địa Montmartre, thấy lão đang trịnh trọng hướng dẫn một đám tang.

Cầu thang trong khu nhà không có đèn, đêm nào về chúng tôi cũng lần mò trong bóng tối đen như mực để leo lên tầng năm. “Cordon, s’il vous plaît!”[430] - tôi kêu lên trên cầu thang tối sau nửa đêm, đánh thức ngài Henriquet, lão thù ghét tôi vì những chuyến đi đêm như thù ghét một gã lạc loài. Nhưng trong hai căn phòng trên kia chúng tôi sống trong sự che chở của Code civil, và gần như được hưởng những đặc quyền của người Pháp. Dần dà chúng tôi cũng Pháp hóa: buổi chiều chúng tôi vào rạp chiếu bóng, tranh cãi chuyện chính trị, tích góp tiền, rồi ăn rau xa lát suốt mùa đông sang mùa hè, vì chúng tôi cũng muốn sống lâu.

10.

Đến giai đoạn “sống êm đềm”, vie douce, của chúng tôi. Đó là những năm con người ta, trái với ý muốn của mình, thỏa hiệp với cuộc đời.

Lola đi tìm việc làm; sau những lần nhút nhát thử tìm, nàng được nhận vào làm trong một hiệu buôn đồ cổ bên bờ trái, trên rue des Saints Pères. Người ta bán những bức tượng người da đen, những xiên nướng chả bằng thép rèn vùng Normandy, những chậu nước rửa tay thời Trung cổ, những cây thánh giá mà người trong gia đình Louis đã đeo nó để đi đến Đất Thánh, những vũ khí từ thời các cuộc chinh phục Frank[431], những bàn ăn mà đám hạ thần của vua Henri IV đã ngồi tựa khuỷu tay lên để ăn món xúp gà trống vào Chủ nhật; cả các bức họa của Renoir[432] và Declacroix[433], đồ sứ Mexico và các đồ trang sức Fuegian[434]… Những người buôn bán đồ cổ và môi giới của các cửa hiệu bên cạnh chơi cờ bạc suốt ngày trong cái bảo tàng nhỏ ngoại đạo này; Lola thích không khí ở đây, những đồ vật cũ bắt đầu có tâm sự và thông điệp cả với nàng. Tôi thì thích nhân viên bán hàng người Pháp của hiệu đồ cũ, ngài Privon. Privon đã ngoài sáu mươi, có vợ, là thành viên hội Tam Điểm và là người cộng sản; ông là người cộng sản Pháp đầu tiên mà tôi có dịp quen biết. Cho tới khi đó tôi chưa gặp một nhà cách mạng nào lại thành tâm tôn trọng cách nhìn nhận, thị hiếu và thói quen của đời sống thị dân như ngài Privon tôn trọng những quy ước của éducation civile[435]. Ông uống suốt ngày, nuôi bà vợ ghen tuông, nuôi cậu con trai phóng đãng và cờ bạc mà rồi cuối cùng ông đuổi sang một trong những xứ thuộc địa Pháp là Côte d’Ivoire[436]. Lúc nào ông cũng đội mũ cứng, mặc áo vest, ông trao đổi với khách hàng những ký hiệu của hội Tam Điểm, tối tối ông đến dự các cuộc hội họp của những người cộng sản, ở cửa hàng ông ngồi nghiêm chỉnh trong một chiếc ghế bành, đeo kính mũi và đọc đủ thứ trên đời, mọi cuốn sách lọt vào tay, ông đều tiêu hóa hết, rồi đem món chiến lợi phẩm ấy về nhà cất vào “thư viện” riêng của ông. Ông để tiền tiết kiệm, tháng nào cũng bớt vài trăm franc từ khoản lương còm; ông là điển hình của tip người Pháp ít nhiều có hiểu biết, an nhiên đến không thể lay chuyển nổi. Ông đã lừa bà vợ đã qua thời xuân sắc, bồ bịch với “bà vợ góa của một luật sư”, và tất cả mọi người, cả những người môi giới và bán đồ cổ, Lola và tôi đều giấu nhẹm cho ông mối quan hệ nguy hiểm này. Một hôm ông đến cửa hiệu với vẻ rất thảm hại, rồi ông kể về tấn bi kịch ái tình: về việc bà vợ đã biết sự phản bội “không thể nhầm lẫn” của ông. “Bà ấy đã nhận ra tôi thay quần tất”, - ông buồn bã nói.

Trong thế giới động cơ hóa gầm rú quanh chúng tôi lúc đó, nghe theo ý tưởng ngông cuồng do một sự ngẫu hứng bất chợt nào đó, chúng tôi đã mua một chiếc ô tô. Tôi có nhà ở và xe ô tô ở Paris… dĩ nhiên chúng tôi đã chụp ảnh chiếc xe gửi về bên nhà, như biểu tượng của một chiến dịch thắng lợi nào đó. Thành công này nghe từ xa có vẻ oai và hãnh diện, nhưng trên thực tế chúng tôi thật khốn khổ vì nó. Chiếc xe do hãng Ford chế tạo từ thời nào đó, và một người quen của tôi ở Paris đã sơn phết cho nó thật đặc biệt, nom nó giống một chiếc xe đua, dân chơi xe và dân thể thao nhìn nó trên phố đều lắc đầu, và người ta không thể cấp sổ gốc cho nó… Chiếc xe sơn màu xanh nhạt, và nếu đã khởi động thì nó chạy ngon lành, chỉ có điều nó không thích nổ máy. Chúng tôi đã khốn khổ vì chiếc xe; tôi nghĩ mình đã mất khuynh hướng thích quảng giao và mọi tham vọng thế giới vào năm ấy… Chiếc ô tô ngày nào cũng đòi hỏi một thứ gì đó, khi thì xăng, khi thì dầu nhớt, lúc một chiếc ốc, hôm nay hỏng cuộn dây điện, ngày mai thủng lốp; phải trả tiền ga ra, tiền thuế, tiền bảo hiểm; chúng tôi nghiến răng, trả tiền một cách tuyệt vọng, trong nhà tiền mua chiếc quần tất cũng chẳng có, nhưng biết làm sao, chúng tôi xài ô tô ở Paris… Đôi lần tôi đem chiếc xe đến hiệu cầm đồ, người đánh giá dùng một ngón tay, chỉ kiểm tra qua loa như xem một thứ đồ vật bẩn thỉu, và cuối cùng gia ân tạm ứng trước vài trăm franc. Chúng tôi sống dở chết dở, làm để nuôi chiếc xe, trong khi nhanh chóng đi đến chỗ phá sản, vì chiếc xe mà chẳng làm việc được bao nhiêu. Cuối cùng tôi chào mời những người Pháp và kiều dân mà tôi quen biết, nhưng biếu không cũng chẳng ai cần. Đêm đến tôi đem bỏ ở một góc phố đáng ngờ với hy vọng một kẻ nào đó sẽ đánh cắp chiếc xe đi, nhưng sáng ra nó vẫn thủy chung đợi tôi ở chỗ cũ, ướt át và mòn cũ. Mãi sau tôi gặp một người buôn đồ gia vị ở tỉnh lẻ và bán được chiếc xe đua ấy; tôi còn nhìn thấy nó một lần nữa, mấy năm sau, khi nó chở những bó cà rốt và hành.

Chiếc ô tô đã lấy đi tất cả: tiền nong, thời gian, hứng thú làm việc; tôi mất cả ngày với nó, thỉnh thoảng nó cũng lành lặn đủ bốn bánh, tôi sung sướng chạy khắp Paris, chạy ra tỉnh lẻ, đi khắp nước Pháp. Nhờ cái xe cọc cạch ấy mà tôi biết đến vùng ngoại ô, đến những con phố nhỏ Paris và những khu mà nếu không thì chẳng khi nào tôi đến. Tôi thả lỏng dây cương, cứ để nó chạy hàng tháng ở Paris, rẽ hú họa vào những phố nhỏ mà trên bản đồ cũng chẳng đánh dấu, và càng ngày tôi càng thấy cái thành phố khổng lồ, thấy mạng lưới chằng chịt, những ngõ hẻm và thế giới ngầm giữa ban ngày đáng sợ của nó, những khu ngoại vi, những không gian lụp xụp và cùng khổ của nó, nơi những bộ tộc xa lạ sống một đời sống bên ngoài pháp luật, bên ngoài xã hội nào đó. Chiếc xe đã cho tôi thấy Paris. Cho tôi thấy vùng ngoại ô của nó: sau bữa ăn trưa nó lọc cọc đưa tôi ra biển, qua những làng mạc vùng Normandy, tôi đã biết những ngôi nhà nông dân, tôi đã lật đật đi trên những con đường hàng tỉnh và nhìn thấy đời sống nông dân nguyên sơ, về bản chất và nội dung không phát triển và thay đổi nhiều từ thời Carolingian[437]; cho tôi thấy những thắng cảnh của nước Pháp, nó đã dừng lại trước những nhà thờ Breton, nơi những người đàn bà đội khăn ren trùm đầu đi rước thành đoàn và hát bằng thứ ngôn ngữ lạ lùng không thể hiểu nổi, tôi đã ngủ trong các quán trọ ghi tên “tháp cũ”, trên những chiếc giường kê sát mái, đã thức dậy dùng bữa sáng ở các thị trấn vùng Île de France, đã ngồi cả ngày trời ở Chartres trước những ô kính sơn vẽ của giáo đường, đã thấy những cánh rừng Savoie vào mùa thu, đã đến biển vào đầu mùa xuân, đất nước này dần dần mở ra trước mắt tôi, với chính thể sâu sắc và khôn ngoan, những hình thức minh bạch, những thắng cảnh hoang sơ và đã được khai phá, với sự cân bằng thâm trầm của nó… chiếc xe đã cho tôi biết về nước Pháp. Trong năm ấy tôi làm việc ít. Tôi lên đường không đem theo bản đồ, đâu đâu cũng thấy nước Pháp mở ra và sáng rõ, phong cách con người, cấu trúc của các thành phố, lâu đài bên sông, nhà quý tộc trên quảng trường chính của một thành phố chưa bao giờ nghe tên, nụ cười của một phụ nữ ở Montoire[438] giữa những đóa hoa hồng sau hàng rào, những buổi tối uống rượu trong các quán ở Dijon hay Tours, những cuộc tranh luận kéo dài bằng tiếng địa phương, nhiều khi chỉ hiểu phân nửa hay gần như không hiểu với những người lạ trong một tiệm cà phê ở Marseille; cuộc sống như một chuyến phiêu lưu thoáng qua với những tình tiết được bày đặt trên băng chuyền, một buổi sáng với những người buôn bán nhỏ trên chợ cá Calais, những mỏm đá đỏ Breton trên bờ biển xanh màu ngọc bích, đám người sang trọng nằm ườn trên bãi cát Deauville: tất cả đều nhờ chiếc ô tô mà tôi được thấy. Một thời gian dài tôi tưởng Paris là tất cả, phần còn lại chỉ là phụ, là dự bị. Chiếc xe đã cho tôi thấy nước Pháp, và tôi bắt đầu ngộ ra Paris được nuôi dưỡng từ những nguồn dự trữ như thế nào, nơi hội tụ tất cả những thứ hỗn tạp và bất an, từ Pyrénées đến Massif des Vosges, từ Alps đến vườn hoa quả Normandy, đất và con người đã gửi những hoa quả đầu mùa đến các quầy hàng ở Paris… Những miền quê hiền lành, thông tuệ và trù phú; những thắng cảnh, làng mạc, phố thị này một thế kỷ rưỡi trước đây đã cử đại diện tới convent[439], và đã cống hiến cho nhân loại “tuyên ngôn nhân quyền” và nền văn minh. Tôi bối rối, nhón chân nhẹ nhàng đi trong đất nước này.

Chiếc xe đã giúp cho tôi thấy chợ quê, con đường quốc lộ Pháp, thấy con đường tiến đến xã hội dân sự Pháp lâu dài và quanh co; những hồi ức từ sách vở nhà trường đã sáng rõ trong những chuyến đi, và tôi bắt đầu hiểu ra con đường “châu Âu” mà dân tộc hợp thành từ các chủng nhân vùng Địa Trung Hải và phương Bắc dưới sự lãnh đạo của những người Carolingian, người Capetian[440], người Orléans, người Bourbon và những công dân áo choàng mỏng đã trải qua. Chiếc ô tô cũ nát đã làm hiển hiện trước mắt tôi lịch sử hình thành xã hội dân sự Pháp, như một bài học có minh họa đối với những người châu Âu tiến bộ. Ở nhà tôi không trả nổi hóa đơn tiền gas, vì tôi cần đến Morlaix gấp, và phải xem nhà Anne de Bretagne[441]… Đến một ngày tôi cảm thấy rằng mình đã thấy đủ “chất liệu”; tôi bán chiếc xe, rồi trở lại căn hộ tầng sáu, và giai đoạn sau này của cuộc đời tôi về đại thể đã từ phía những thắng cảnh châu Âu quay về phía đường chân trời của những cuốn sách châu Âu.

11.

Tuổi trẻ Pháp, lớp người đã phản bác nước Pháp lịch sử, xưa cũ, chính thức qua các cuốn sách mà họ viết, đã làm tôi ngạc nhiên vì sự nhạy bén thực tế nghiệt ngã, không thể làm dịu bớt của họ. Lớp thanh niên này không còn đến các salon, tiệm cà phê và quán rượu của các bậc tiền bối để tìm “cảm hứng”, mà họ đi Trung Quốc và Canada. Tôi không tìm thấy một tính từ hào hứng duy nhất nào của vốn từ vựng vương giả, của niềm say sưa chiến thắng trong các tác phẩm của họ. Họ phản ứng nhanh nhạy với tất cả những gì xảy ra trên thế giới, họ chú ý tới phương Tây và phương Đông với sự hiếu kỳ không hề lãng mạn; và hơn hết họ viết rất khá. Sự phong phú trong cách diễn đạt của họ làm tôi xúc động, ở bên họ tôi thấy mình như một kẻ hành khất và tàn tật. Sự tự tin của nhà văn - toát ra ngay cả từ một tài năng khiêm nhường - coi thường di sản của phái Thi sơn[442]; không cảm thấy sự khuôn sáo và chủ ý trong văn chương trẻ của nước Pháp, dường như đối với thế hệ mới văn chương không còn là vấn đề hình thức… Ngôn ngữ của họ, thứ chất liệu cổ xưa, trong sáng, nhạy cảm và bền vững, ngôn ngữ của sự khai sáng và tường minh mà tôi không thể tiếp cận nổi; đến nay tôi vẫn không tin rằng nhà văn đã trưởng thành có thể chuyển sang một thứ ngôn ngữ khác, và với tiếng Pháp lại càng không thể; trong tai người nhập cư một sự hoài nghi không thể hóa giải được bằng bất cứ kiến thức nào luôn phản hồi lại với âm thanh lạ lùng, tôi luôn lúng túng nếu phải lựa chọn giữa hai định ngữ hay hai từ đồng nghĩa… Tôi không thể biết ý nghĩa của một từ đã biến đổi thế nào trong một trăm năm hay dù chỉ trong mười năm vừa qua; thứ ngôn ngữ cổ xưa, mang nặng quá khứ và chứa đầy bất trắc của một sinh ngữ này không cho người nước ngoài biết bí ẩn cuối cùng của nó; trong giây phút quyết định - đối với một nhà văn thì mọi khoảnh khắc viết đều “quyết định” như vậy - chúng ta cảm thấy sự cô đơn cay đắng của kẻ xa lạ; ngôn từ chỉ cho ta biết ý nghĩa, còn giá trị của nó chỉ có người trong nhà mới biết.

Tôi đọc Proust[443], và hoảng hốt nhận ra rằng mình chẳng có khái niệm gì về nghề nghiệp. Trong những năm ấy thế giới của Proust mở ra trước thế hệ mới; trước đó người ta coi ông là “trưởng giả”, là kẻ thần kinh khoác lác, là người kể những chuyện riêng tư kỳ quặc của giới giàu sang với sự đa ngôn bất đắc dĩ. Trong một thời gian dài chỉ những người bạo gan hơn đưa tin về những chiều kích của thế giới này; theo sau họ một thế hệ hiếu kỳ bắt đầu ngờ rằng “thế giới thượng lưu” mà Proust dựng lên trong các tác phẩm của ông giữ quan hệ họ hàng trực tiếp, máu mủ với nhân loại nói chung, với tất cả huyền thoại và hồi ức của nó; rằng đằng sau những “chuyện riêng tư kỳ quặc”, những tính cách con người được miêu tả kỹ lưỡng, những trạng thái tinh thần, những hành động “nhỏ nhặt” và những cuộc gặp gỡ bảng lảng toàn bộ ấn tượng cổ xưa của nhân loại. Proust đã trở nên quan trọng trong những năm đó, và ông phủ bóng lên mọi dự định. Không thể thoát khỏi ảnh hưởng của ông; ngay cả những người chẳng đọc ông bao giờ cũng không thoát khỏi. Một hiện tượng đặc biệt như thế rọi chiếu xuyên suốt qua chất liệu của văn chương; đến với cả những người ngoại đạo và vô ý thức một cách gián tiếp và qua sự gạn lọc. Thế hệ sau ông viết được; nhưng các nhà văn ngờ vực, không phải ngờ vực sự sẵn sàng dấn thân của họ, mà là nghi ngờ uy tín, sự đánh giá, sức nặng của nghề văn. Không phải ngẫu nhiên mà đúng vào những năm ấy, và chính những clerc[444] Pháp đã đưa ra khẩu ngữ “sự phản bội của những người cầm bút”; các tăng lữ của chữ - thế hệ nhà văn Pháp hùng biện, được ban phát mọi bí quyết của nghề nghiệp hoặc bị nguyền rủa là những người đầu tiên trong văn học châu Âu nhận ra rằng nhà văn đã thất bại, uy tín của họ đã mất, lời họ nói không đánh động nổi một hạt cát nữa. Một bài thơ hoàn hảo nhất, sự đòi hỏi kịch tính mang hơi thở nóng bỏng, sự ban phát chân lý mang tính sử thi cũng không còn thay đổi nổi số phận con người. Nhà văn không thể can dự vào ý muốn của thời đại, người ta đã nghe, đã vỗ tay và đã quên nhà văn, như quên màn trình diễn của một nghệ sĩ. Những “trí tuệ lớn” của châu Âu, bằng tất cả uy tín của họ, bằng những tuyên bố đầy tính tiên tri và thuyết phục của họ, không còn cản trở nổi những ý đồ đáng ngờ của một chủ nhà băng quả quyết, một chính khách tham nhũng hay một viên tướng hiếu chiến. Các nhà văn càng ngày càng diễn tả một cách hoàn thiện hơn, với những công cụ không thể vượt qua nổi của nghề nghiệp rằng họ đã thất bại và bất lực. Bất quá họ có thể tham gia vào cuộc cách mạng như những franc-tireui[445], một đội quân tự do thích hợp với những nhiệm vụ đặc biệt; họ không còn làm cách mạng mà chỉ ngoan ngoãn thuần phục phong trào. Những “nhà văn lớn” tự ái phản ứng lại các thành công của chủ nghĩa báo chí và sự phản bội của “các nghệ sĩ phong cách”. Valéry[446] đọc diễn văn nhậm chức ở Viện Hàn lâm, trong bài nói tự đắc đến rắc rối, tự ái nặng nề, ông không nhắc đến tên của người tiền nhiệm, “nghệ sĩ phong cách” Anatole France. Một tài năng trẻ ngồi cắn bút trên đống bản thảo trong căn phòng trên tầng sáu của một khách sạn nào đó bất quá chỉ có thể hy vọng ở “thành công” theo nghĩa như một gã có tài nuốt kiếm hay một nhân viên mai mối rượu vang giỏi hy vọng được nổi danh; anh ta phải biết rằng có lẽ người ta xem anh và vỗ tay, nhưng chẳng còn ai tin anh nữa, nền văn minh châu Âu chờ đợi lối thoát và kỳ vọng vào một kỹ sư xuất chúng, một chính khách tài ba nhiều hơn vào một người cầm bút “trong cuộc”. Thời buổi thuận lợi cho các giáo phái. Một làn gió của chủ nghĩa thần bí mới lướt qua đời sống tinh thần Pháp và tràn vào cả những khối óc đầy ánh sáng của tinh thần Jacobin. Đủ các thứ “phong trào” được khơi dậy: những trào lưu tư tưởng bị cuốn hút vào những thử nghiệm chính trị, những phong trào văn học biến thành chính trị.

Tôi ở cạnh Salle Wagram, một trong những phòng hội họp lớn nhất Paris; những trận đấu của các võ sĩ quyền Anh hằng đầu được tổ chức ở đây, các nhà xã hội cấp tiến tụ họp hằng năm ở đây trong những cuộc cãi vã quyết liệt, Club du Faubourg tổ chức những buổi diễn thuyết hùng hồn ở đây. Ban đầu vì buồn tôi đến nghe những cuộc tranh luận quần chúng này, sau đó tôi tới đây thường xuyên, ở đây tôi cảm nhận trực tiếp nhất những hoài nghi của người Pháp; trên diễn đàn các diễn giả yêu thích nghệ thuật tranh luận về hôn nhân, về tình yêu, về văn chương hay và dở, về người Đức, về chiến tranh và hòa bình; đó là tiếng nói của dân chúng, của đường phố, giống như ngoài các chợ cổ Hy Lạp và Latinh; và dân chúng hoài nghi… Sự hoài nghi này ăn sâu vào cuộc sống của nước Pháp sau chiến tranh. Họ hoài nghi chính nghĩa của họ, hoài nghi “sứ mạng” của nước Pháp với sự nhạy cảm đặc biệt; và tất cả những ai sống với họ trong một thời gian dài đều bị lây nhiễm sự hoài nghi này. Trên chính trường thế hệ cũ còn nắm quyền lực, “những con thú lớn”, thế hệ lớn của hổ và cáo; Poincaré[447] và Briand, Caillaux và Joffre[448]. Bầu không khí đầy truyền thuyết về “sự an toàn”. Nhưng dân chúng cảm thấy không có “sự an toàn”, trong cuộc sống không ở đâu có sự an toàn, cả đối với cá thể cũng như đối với quốc gia. Nước Pháp khổng lồ, cần mẫn, giàu có và cường tráng này đang sợ. Các chính khách giơ ra trên khán đài những hiệp ước “an ninh”, nhưng dân chúng - bằng sự tỉnh táo cay nghiệt, bằng bản năng không thể lừa mị được -, cảm thấy quốc gia khổng lồ, giàu có vô hạn, vũ trang đến tận răng này, với tất cả bộ máy an ninh, những dự trữ to lớn dường như không thể cạn kiệt của nó đang đứng trước những khủng hoảng có thể làm lung lay từ nền tảng, sẽ định liệu cho nó những vị trí mới và nghĩa vụ mới trên thế giới. Những hình thái suy nghĩ trong sáng của lý trí không xua tan nổi mối hoài nghi run rẩy này. Một trong những dân tộc lâu đời và vĩ đại nhất trong số các dân tộc châu Âu, đương độ vinh quang và sung mãn nhất, bắt đầu lo lắng, sợ hãi vì cuộc sống, vì vai trò của nó, vì nền văn minh, và vì tất cả. Bằng cách nào đó họ cô độc… và không chỉ cô độc trong chính trị. Đệm giường đựng đầy vàng, những kho vũ khí ngầm dưới mặt đất bảo vệ các đường biên, đất đai hào phóng hiến dâng những khả năng của nó; nhưng sau sự thanh bình của đất nước này tôi bắt đầu cảm thấy sự lo lắng phập phồng lạ lùng, bất chấp mọi thứ lý lẽ đang bao trùm lên cuộc sống nước Pháp trong những năm ấy. Ai cũng giàu có và thừa thãi. Họ ngồi quanh bàn đã bày biện sẵn, và họ sợ.

12.

Chúng tôi lặng lẽ sống giữa họ, vẫn như trong tuần lễ đầu tiên: sẵn sàng đi tiếp, như những người khách vãng lai chỉ đến trong một thời gian ngắn; có lẽ chẳng bõ tháo dỡ đồ đạc… Chúng tôi đã biết người Pháp bằng máu thịt trong thực tế, tôi đã vào được nhà người Pháp; đúng là thường chỉ vào đến phòng ngủ; vào phòng ăn thì ít khi hơn, gần như không bao giờ. Chúng tôi đã quen biết các gia đình Pháp, họ đã mời chúng tôi đến dùng trà hay các buổi tiệc tối nho nhỏ, nơi các thành viên trong gia đình, những đứa cháu và các bà cô ngồi trong salon, đầu đội mũ, với cốc trà trên tay, nghiêm trang như trong một buổi tiếp khách ngoại giao, và họ “trò chuyện” với những nụ cười và cử chỉ xã giao đã hình thành từ xưa cũ, không thể thay đổi được, như những người xa lạ trò chuyện với nhau trong một khoang trên toa xe lửa. Tôi đã cảm thấy điều đã đông cứng lại và không thể tháo gỡ nổi phía sau những hình thức giao tiếp trong cuộc sống của họ, tôi đã cảm thấy họ ở nơi mà sau tất cả nền văn minh họ vẫn còn gần gũi với đời sống: trong tình yêu và trong suy nghĩ. Mấy năm đã trôi qua mà chúng tôi chưa tháo dỡ hết đồ đạc; nhưng thỉnh thoảng tôi đã cười đúng chỗ… Tôi ngờ mình đã biết cả bí quyết của họ: sự giữ mức độ, đó là bí quyết của cảm giác về tỉ lệ. Họ biết chắc chắn và không khoan nhượng điều gì cần cho họ, một điều gì đó hay một ai đó cần cho họ khi nào, ở đâu và với mức độ như thế nào. Tôi đã biết đến họ trong sự khiêm nhường xúc động, đến óc thẩm mỹ kém cỏi có ý thức, gần như nhẫn nhịn của họ, tôi khâm phục cái cách họ đón nhận và hòa đồng cùng với hơi thở nhẹ nhàng nhất của cuộc sống, cách thức họ biết vui vì thiên nhiên, vì nền văn minh, cách thức họ dám chấp nhận những cảm xúc của họ, dám ngạc nhiên và xúc động, cách họ không hổ thẹn vì bất cứ điều gì thuộc về con người và không hổ thẹn bất cứ điều gì nhân tạo và bất đắc dĩ trong sự chung sống; cách thức họ dám làm người Pháp, và hơn thế nữa họ dám và biết chuẩn bị trước cho một chủng tộc châu Âu đang chập chững nảy sinh.

Vì họ không chịu chấp nhận việc người ta đã đánh dấu chấm hết cho vai trò của họ trên thế giới. Họ không tin và không chấp nhận, từ người quản gia đến các nhà văn hay tổng thống nước cộng hòa, sự nghiệp của họ đã kết thúc: họ đã tặng cho thế giới nền văn minh, và trong tương lai họ phải hài lòng với vai trò của các nhà tiểu tư sản vật chất và tinh thần của thế giới, với kiểu một vai bi kịch Harpagon[449] mà đúng là họ muốn sắm vai. Họ vẫn còn những chính khách như kiểu Briand, người giáo dục nước Pháp cho một vai trò mới ở châu Âu; còn những nhà văn và triết gia, những nhà trào lộng và chủ ngân hàng chưa chịu chấp nhận ý nghĩ về “sự kết thúc của hệ tư tưởng tư sản” - một nhà trào lộng xuất sắc của họ sau chiến tranh đã đặt tên như vậy cho bài luận giống một bản cáo phó của ông ta -, và họ đi tìm những khẩu hiệu mới, theo đó nước Pháp một lần nữa có thể bắt đầu một chiến dịch chinh phục thuộc địa tinh thần, có lẽ là lần cuối cùng. Họ khiêm tốn, và bên cạnh đó họ sống quá phong lưu; họ ấu trĩ, nhưng họ nhìn nhận cuộc sống sắc sảo đến cay nghiệt; họ giàu và mạnh, nhưng vẫn run rẩy vì sợ hãi. Trùm bóng đen lên cuộc sống của họ là ý nghĩ ám ảnh về sécurité[450]. Người Pháp bán mình cho đồng tiền một cách bi kịch, vô điều kiện, với mọi ý đồ, ở mọi lúc, mọi nơi.

Chúng tôi đã sống nhẫn chịu và cô đơn những năm tuổi trẻ trong thành phố lớn này, không hy vọng gì đặc biệt ở đây, nhưng chúng tôi đã học được ở xung quanh sự tôn trọng món quà tặng của cuộc sống. Những năm sống ở Paris hiện lên trên đường chân trời tuổi trẻ của tôi như những ngày nắng đẹp; chúng tôi đến đây sau thảm họa và sự chết chóc, có lẽ chúng tôi đã sống đón trước thảm họa và chết chóc, nhưng những năm sống ở Pháp nổi lên trên bức tranh phong cảnh mù sương của tuổi trẻ như một hòn đảo. Tôi đã học được ở đó những đòi hỏi và sự khiêm tốn, sự sẵn sàng cảm nhận thực tế và thái độ đơn giản, không nhẫn nhục mà đúng hơn là thỏa hiệp đối với cuộc sống. Tôi mãi mãi là kẻ xa lạ ở Paris; và có lẽ tôi yêu chính sự xa lạ này ở đó. Tôi sống giữa họ, chứ không sống với họ; tôi đã sống những năm ấy giữa họ trong tình trạng vô danh tính. Tôi yêu những con đường, yêu thời tiết, yêu tiếng Pháp, yêu các nhà thơ và các triết gia của họ, yêu rượu vang và ẩm thực Pháp, yêu đôi mắt rực lửa âm thầm của những người phụ nữ, yêu những thắng cảnh nước Pháp, và gần cuối năm thứ sáu tôi ngạc nhiên nhận ra tôi yêu cả thứ mùn cưa họ rắc lên sàn các hàng quán. Tôi vẫn là người xa lạ giữa họ, theo cách họ nói là “kiều dân mạt hạng”; dĩ nhiên tôi chẳng bao giờ học được điều mà vì nó họ là người Pháp, nhưng điều mà vì nó tôi là một người xa lạ và là “tôi”, thì ở giữa họ tôi đã nhận ra rõ hơn. Chỉ nếu có ai đó bấm chuông cửa căn hộ tầng sáu là tôi vẫn giật mình; sau sáu năm tôi vẫn cảm thấy như “kẻ thù” bấm chuông cửa, nhưng bao giờ đó cũng chỉ là người chuyển điện thư hay là người đưa bánh mì.

CHƯƠNG IV

1.

Từ Paris rộng mở những con đường ra thế giới: chỉ cần khởi hành như thế nào đó… Vào một dịp mùa xuân tôi đã đi Damascus. Tôi đã vật vã ba tháng trên những con tàu thủy cũ nát giữa những bến cảng của Địa Trung Hải, rồi tôi xuống một làng chài của vùng Bretagne, rồi tôi ở lại đó đến khi mùa thu tràn về với những cơn mưa xối xả. Mùa thu ấy, sau chuyến đi mùa xuân và mùa hè kéo dài ở Bretagne, tôi bắt đầu làm việc. Tôi quay về căn nhà ở Paris, và như một đứa trẻ học nói tôi đã diễn đạt ý mình một cách thoải mái, không hề sợ hãi. Tâm trạng “thoải mái” như thế khó mà phân tích được. Tôi không biết định danh “cảm hứng”, tôi không biết quá trình tâm lý đã khởi nguồn trong tâm hồn dòng chảy tự nhiên, cái thiên hướng giải tỏa mọi ngờ vực và sự kiềm chế, gần như không còn e ngại, đó là việc viết văn, là sự diễn đạt. Tôi biết rằng điều mình ghi chép lại chưa hoàn hảo, mù mờ, lỏng lẻo về hình thể - nhưng bằng ý muốn, bằng quyết định tôi không thể chống lại sự thôi thúc này. Tôi đã viết một cuốn sách dở. Tôi đã gặp những trở ngại về vật chất, hình thái, ngôn ngữ mà trước đó tôi chưa hề biết đến. Những cản trở ấy đã nhắc nhở tôi rằng cho tới khi đó đúng ra tôi chỉ phiêu lưu trong sương mù, trong gió và trong đêm tối, đánh nhau với những ảo ảnh - điều hiện lên lúc này đã là ban ngày, từ chiều kích không gian chơi vơi của tuổi trẻ tôi đã rơi xuống mặt đất; tôi đã va chạm với chất liệu thực tế, đã vấp phải những cản trở mang tính vật chất có thể sờ nắn được.

Tuy nhiên, tôi nhớ đến một buổi sáng Damascus, khi không hề có sự chuyển tiếp, rõ ràng và đơn giản, tôi chợt nhận ra mình phải làm gì, như thể có một ai đó đọc to cho tôi nghe thấy chân lý… Nhiều năm đã qua kể từ khi tôi trải qua buổi sáng ấy, nhưng lúc này tôi vẫn thấy khu sân bao bọc những bức tường trắng, trồng khuynh diệp và ô liu, nhìn thấy chiếc khăn trải bàn kẻ sọc, bình đựng mật, tờ Gazette de Beyrouth nằm cạnh tách trà. Có lẽ đã bảy giờ sáng, trời đã nắng, trên sân khu nhà nghỉ phương Đông xập xệ, sự yên tĩnh đến mức như tôi chưa khi nào thấy trước đó; cái yên tĩnh của sự lụi tàn, cái cảm giác hạnh phúc vô cớ, bất chợt, như thể bỗng nhiên ta hiểu ra rằng cuộc đời dự định điều gì với ta hay chống lại ta. Ngay cả những khoảnh khắc đam mê của ái tình cũng không thể mang lại cảm giác hạnh phúc đến tận cùng như thế. Nó không khác một sự bừng sáng, tia sáng mà dưới ánh sáng của nó bỗng nhiên ta nhìn thấy hình ảnh của cuộc đời, thấy cái khoảnh khắc chính là sự sống giữa hai sự tàn lụi. Một điều gì đó tương tự đã xảy ra với tôi ở Damascus. Nhà toán học Poincaré[451] ghi chép rằng ông tìm lời giải đáp cho một vấn đề hình học đã hàng năm trời, cho đến “một buổi sáng ông lên xe bus vì muốn đi Caen”, và đúng vào giây phút bước lên bậc xe bus, ông chợt “hiểu ra”. Điều gì vậy? Trong lúc ông ít nghĩ đến nó nhất, vì vui mừng ông đã xua đuổi lời giải đáp, sau đó trong chuyến đi ông cũng không nghĩ đến nó nữa, như người tìm thấy chiếc đồng hồ bỏ túi tưởng đã mất trong túi áo gi lê; mấy tháng sau ông ngồi vào bàn và dễ dàng viết ra cái công thức phức tạp kia… Người không trải nghiệm giây phút đó trong công việc, trong mối quan hệ với cuộc sống và thế giới, đã bỏ qua một trong những cuộc phiêu lưu lớn, khó giải thích nổi của cuộc sống. Một “cuộc phiêu lưu” như vậy là công việc: đến một ngày con người ta sẽ gặp nó… Về buổi sáng Damascus này tôi cũng không có những hồi ức khác, chỉ vài điều vụn vặt mà tôi đã ghi lại; đúng, tôi nhớ tới topographie[452] của “ấn tượng”, tôi nhìn thấy khu sân với ánh sáng đặc biệt và sự rõ nét, nắng vàng như mật, đổ những bóng đen như nhựa đường; đó là tất cả “bằng chứng” của tôi về ấn tượng thực tế. Tôi chỉ thấy mình lờ mờ sau hậu trường; tôi không nhớ đến những ý nghĩ của mình. Tôi cũng đã quên sự lóe sáng ấy kéo dài trong bao lâu: tôi đã sống trong chiều kích lỏng lẻo của thời gian khi thời gian mất đi giá trị của nó. Trong những khoảnh khắc như vậy tia sáng rõ soi rọi xuống bức tranh của tâm hồn; ta nhìn thấy những mảng mới cho tới khi đó còn chìm trong bóng tối, và những khung cảnh ấy đầy những hình ảnh gần gũi, tin cậy.

“Ấn tượng” vô danh, vô vị, không sự kiện của chuyến lang bạt sang phương Đông đã phát hiện ra cho tôi những nhân vật, những phương pháp, những con đường mà tôi cần thận trọng đi theo… Từ lâu nay chúng ta cứ tưởng ta biết những khao khát của mình, biết bản chất những khuynh hướng, tình cảm của mình. Trong những khoảnh khắc như thế một tiếng nổ chói tai cảnh tỉnh ta - vì pianissimo[453] của tĩnh lặng cũng có thể chói tai như fortissimo[454] -, rằng ta hoàn toàn sống ở nơi khác với nơi mà ta muốn sống, nghề nghiệp của ta khác với nghề nghiệp mà ta am tường, ta đi tìm ân huệ và kích động sự tức giận của những con người khác, ta sống trong sự xa cách thờ ơ và câm lặng với những con người mà ta thực sự khao khát, những con người mà ta liên quan tới với tất cả hệ lụy… Người nào điếc lác trước sự cảnh tỉnh này, người đó mãi mãi sống một cách vụng về, lóng ngóng bên lề cuộc đời. Không phải là mơ, cũng không phải “giấc mơ ban ngày” - một trạng thái tâm lý bùng phát nào đó cảnh báo về điều có thực trong cuộc đời ta, về phận sự của ta là gì, về điều chỉ là ràng buộc của ta, là định mệnh của ta; những khoảnh khắc này chỉ ra điều riêng tư trong cuộc sống, điều là nội dung riêng của cá thể trong định mệnh và sự cùng khổ của con người nói chung. Không khi nào tôi đắn đo, không khi nào tôi chần chừ trong những khoảnh khắc như vậy, và tôi nghe theo những chỉ dẫn với sự bình thản của một kẻ mộng du. Cái giấc mơ khác, hình ảnh hiện lên phía sau giấc ngủ và trạng thái tỉnh thức đôi khi cảnh báo về những con người mà tôi có mối liên quan nào đó, trong công việc hay trong tình bạn, về những người đàn bà mà có lần tôi đã lên đường đi tìm tình yêu của họ; và nếu đi theo những tín hiệu câm lặng ấy, không bao giờ tôi lầm lạc.

“Sự trải nghiệm” như vậy gần như không thể thông báo nổi. Tôi đem chừng nấy về làm kỷ niệm từ chuyến đi phương Đông. Sau này tôi còn đến vùng này thêm một lần, tôi đi dọc sông Nile đến Sudan, tôi đã đến Khartum[455], đã buồn chán ở Jerusalem, đã lang thang trên vùng núi Lebanon; nhưng cảm giác hạnh phúc sởn gai ốc mà buổi sáng trong chuyến đi phương Đông đầu tiên bất ngờ đưa lại ấy, tôi không thấy ở một nơi nào khác, ở bất cứ lúc nào khác. Những gì tôi thấy sau đó chỉ là những cảnh sắc lạ lòe loẹt, là nguyên liệu dân gian… Sau này tôi không thấy phong cảnh níu kéo, thành phố mời gọi tôi đến nữa. Tôi đã “học được” cách xê dịch, như thể đã có kinh nghiệm nghề nghiệp, đã biết nhìn và biết cảm một cách chừng mực; nhưng cảnh sắc không bao giờ đem lại cảm giác hạnh phúc ngây ngất trong chuyến đi phương Đông đầu tiên nữa. Càng ngày tôi càng ít cảm thấy tính liên tục cần thiết của các chuyến đi; và ngày nay đối với tôi đi khỏi một nơi quen thuộc cũng vẫn quan trọng hơn việc đến một nơi xa lạ. Sự bội bạc phức tạp như một căn bệnh làm nên “cá tính của tôi”, như những lầm lỗi và khuynh hướng mà tôi phải chịu đựng và tổng hợp tất cả những điều đó vẫn là “tôi”, đã tác động xuyên suốt những chuyến đi và xác định lộ trình của tôi. Người bạc tình không chỉ bội bạc với những người thân yêu, mà cả với những thành phố, những dòng sông và những ngọn núi. Tôi đã “bội bạc” với những thành phố đúng như với những người phụ nữ mà thỉnh thoảng tôi vẫn nhớ đến. Tôi đến Venice hàng tháng trời, nhưng ngày thứ hai đã trốn khỏi đó, rồi đến ở một thị trấn nhỏ bẩn thỉu nào đó theo ngẫu hứng mấy tuần liền… Con người ta vẫn như thế, không đổi khác trong mọi mối quan hệ; kẻ bội bạc với “thế giới nhỏ bé” sẽ khư khư giữ thói bội bạc với cả thế giới rộng lớn. Tôi tựa vào thành tàu thủy hay chống khuỷu tay lên thành cửa sổ toa xe lửa, trong hành trang tâm hồn lộn xộn nỗi hoài nhớ, sự hào hứng và ngợi ca những vẻ đẹp của thế giới, một điều gì đó u uất từ nội tâm cảnh báo rằng nỗi nhớ và niềm đam mê của tôi là điệu bộ và đóng kịch, trong thực tế tôi chẳng liên quan gì tới những cảnh sắc này, tôi không khao khát đi đâu hết. Tổ quốc chỉ có một, đó là vùng ngôn ngữ, nơi người ta nói tiếng Hung. Người gắn bó với ngôn ngữ không có Tổ quốc khác, chỉ có tiếng mẹ đẻ. Rồi một thời gian sau tôi chỉ đi đây đó với sự hứng khởi miễn cưỡng, sự hào hứng phải đạo.

Hồi ức còn lại sau những chuyến đi cuồng nhiệt và tham lam của tuổi trẻ, khi tôi săn lùng miếng mồi ngon trong thế giới này, muốn chiếm đoạt những cảnh sắc, những góc phố làm kỷ niệm, với sự hăng hái man rợ, lòng tham lam ấu trĩ và chinh phục, hồi ức nhanh chóng phai nhạt. Đến một ngày tâm hồn lên đường, và thế giới chỉ làm phiền nhiễu. Chúng ta làm những chuyến thám hiểm không có ý đồ, không chuẩn bị trước, bất đắc dĩ; so với nó thì một chuyến đi Ấn Độ chỉ như một chuyến du lịch cuối tuần rẻ tiền. Con người vô độ từ nội tâm, nghĩa là người bội bạc, với thời gian sẽ khiêm nhường hơn; sẽ ít đi hơn, anh ta đã gần như bằng lòng với một tờ quảng cáo dán sau tủ kính một văn phòng du lịch, nhắc anh ta nhớ tới cõi xa xăm.

2.

Những năm ở Paris, Chủ nhật tôi hay đi London. Lúc đầu tôi chỉ dám mò qua bên kia eo biển một hai hôm, rụt rè đi dạo trong nội thành, nhìn ngắm các nhà hàng và xem bảo tàng; sau hai-ba hôm cô đơn - ôi, sự cô đơn đậm đặc, đầy đủ, không thể quên ở London! - sáng thứ Hai tôi lại lật đật quay về Paris. Vài giờ đồng hồ đi qua eo biển hẹp đem tôi đi khỏi những người quen biết còn xa hơn nếu tôi đi Mũi Hảo Vọng. Tôi thích tính ngẫu hứng mạo hiểm của những chuyến đi này, phong cảnh vùng Normandie mà chuyến “tàu hỏa Anh” sang trọng đi qua - người Pháp bao giờ cũng cho chạy trên tuyến này những toa xe đặc biệt nhất, mới nhất của họ, trên toa ăn phục vụ theo thực đơn được lựa chọn từ những món ăn cầu kỳ nhất, các nhân viên coi toa và soát vé lịch sự đối với khách đến e ngại, vì sau mối hiềm khích từ xa xưa hàng thế kỷ, nòi giống duy nhất mà trong thâm tâm người Pháp vì nể bởi nền văn minh của họ dẫu sao vẫn là người Anh! Tôi đi qua Dieppe, vì các chuyến tàu hỏa đi qua đó rẻ hơn. Tôi thích những chuyến đi khỏi Paris vào sáng sớm, thích sự bề bộn của nhà ga Saint Lazare đầy những toa xe “hoàng gia” hai tầng, thích đám đông công chức và thợ thuyền từ những vùng xung quanh đổ về Paris; tôi thích chuyến tàu trống rỗng khi đến London, thích sự kín đáo của những người Anh đi du lịch, trên đường về nước họ thay đổi rất nhanh, có thể nhận ra trong cách xưng hô, trong cử chỉ, trong sự im lặng; họ biến thành người Anh một cách đặc biệt thế nào đó, với mỗi ki lô mét đưa lại họ gần bờ hơn là họ biến đổi có thể cảm nhận rõ ràng hơn thành người Anh, họ trở nên khó gần gũi hơn. Ở Dieppe tàu chạy ngay dọc những con phố, xuống bến cảng, sát chiếc tàu thủy chạy qua eo biển, sưởi bằng than rẻ tiền, đã thải loại; và khi chúng tôi bước lên boong tàu thì một thế giới mới đã bắt đầu, thế giới Anh bí ẩn. Mọi thứ bỗng nhiên yên tĩnh hơn, kỷ luật hơn, trầm buồn hơn. Con tàu khởi hành, nhân viên phục vụ bưng lên món xúp, và dù chỉ mới cách bờ năm phút - vẫn còn nhìn thấy những tiệm ăn lộng lẫy trên bờ, nơi thực khách Normandie đang dùng món xúp tôm hùm khoái khẩu và uống vang đỏ hảo hạng! - hành khách đã trệu trạo nhai những thứ không thể nuốt nổi, thịt cừu đông lạnh được tưới bằng thứ nước xốt bạc hà xanh, mùi mỡ cừu đầy ắp phòng ăn, bánh mì vô vị và khô cứng, rượu vang giả và đắt tiền; nước Anh đã bắt đầu. Hành khách nhìn nhau đã khác, họ nói nhỏ hơn, cách phục vụ của những người bồi bàn cũng khác - lịch sự hơn bồi bàn Pháp, nhưng vẫn có vẻ tự trọng hơn! khách đặt món ăn cũng khác, ít tin cậy hơn và thân thiện nhưng vẫn có vẻ con người hơn. Trong không khí lan tỏa mùi ngòn ngọt, ngột ngạt của thuốc lá Virginia, mùi trà ngay ở đây trên tàu này cũng đã thơm, có thể say vì nó… Tôi thích đến phía những mỏm đá trắng vào lúc trời nắng, nước chao lắc con tàu nhỏ dữ dội, những đứa bé Anh reo hò khen tốc độ con tàu với vẻ thành thạo; tôi thích ngắm màu xanh thẫm của biển, nửa giờ trước khi tới Folkestone hay Newhaven, khi đã thấp thoáng thấy bờ, những con tàu khổng lồ rời các bến cảng của Đế chế đến các thuộc địa, trời nắng, gió mạnh dữ dội trên eo biển hắt lên mắt chúng tôi thứ bọt nước lạnh, mằn mặn, những người Anh quàng khăn, mặc áo chống thấm nước lên boong tàu, đúng như Fogg Phileas trở về sau chuyến đi vòng quanh thế giới trong tiểu thuyết của Jules Verne; họ hút thuốc tẩu, dùng ống nhòm quan sát bờ và mỉm cười… Những bà già gầy guộc cũng cười, gió thổi phần phật khăn quàng quanh cổ, đám thanh niên rướn người trước gió khoe thân hình được rèn luyện có ý thức của họ, ai cũng nói nhiều và làm quen với nhau, vì ở phía xa xa kia, sau đường viền trắng trên mặt nước xanh đã là nước Anh. Họ trở về một cách rất hồ hởi, cả những người bồi bàn và thủy thủ đi lại giữa quốc đảo và lục địa như cơm bữa. Trên con tàu Anh nửa giờ trước khi cập bến ta cảm thấy eo biển khác đi và trở thành ranh giới tự nhiên phân cách quốc đảo với thế giới; một thế giới khác bắt đầu phía sau những mỏm đá vôi màu trắng, khác tất cả những gì mà người trên lục địa biết, thích và mong muốn, sự thật khác và danh dự khác, vị bia khác và bản chất tình yêu cũng khác, sự khác biệt đáng sợ như thể khách đi từ Dieppe đã hàng mấy tuần trên biển. Đến đây, nửa giờ trước Folkestone, không ai còn cãi nhau với người hầu bàn nữa. Trên tàu toàn những người đàng hoàng: những hành khách quân tử, thợ đốt lò quân tử, người rửa bát quân tử. Họ quân tử theo cách khác, không thể hiểu nổi; thần kinh họ tiếp nhận lời nói truyền miệng theo cách khác, họ thu nhận nội dung đạo đức và ý nghĩa của khái niệm chậm chạp hơn, có khi nửa giờ sau họ mới đáp lại khi người hỏi đã quên hẳn sự hiếu kỳ của mình… Nhưng lúc này, trong nửa giờ cuối cùng trước khi đến Newhaven, tất cả đều chuyện trò to tiếng. Họ trở về từ thế giới, từ Ấn Độ, từ Úc, từ Canada, thế giới thuộc địa riêng của họ, họ đã đi chinh phục, buôn bán và ngó nghiêng, họ hít đầy lồng ngực không khí trong lành, và giờ đây họ sắp về một trong những ngôi nhà ngột ngạt khói trên quốc đảo, thích ứng với luật lệ của nền văn minh trên quốc đảo, không chỉ bằng những hành động, mà từ trong sâu thẳm, thầm kín, trong hệ thần kinh, trong khát vọng và suy nghĩ của họ… Họ đã trở về nhà. Không một ai biết cách trở về với cách thức như những người Anh.

Và nếu như họ để dành được tiền, với mọi đồng bảng thừa, vào giờ rảnh rỗi đầu tiên họ liền lao sang lục địa hay ra thế giới, vì không chịu nổi cuộc sống ở trong nước. Họ không chịu được vì buồn. Họ buồn chán thường xuyên, có ý thức, với cơ cấu tổ chức và sự chuẩn bị như thể buồn chán là công việc có tính dân tộc hàng đầu của họ. Nếu trong túi có năm chục đồng bảng dư thừa, họ liền lao sang lục địa, tìm ánh mặt trời, tìm nụ cười, tìm thứ tự do khác của cuộc sống cá nhân - thứ tự do cá nhân không hẳn sạch sẽ mà họ không dám sống ở nhà, trên quốc đảo kỷ luật và chỉn chu, được điều hành bằng sự thỏa thuận và khủng bố tâm lý… -, điều mà thiếu nó, ngay cả đối với người Anh, thỉnh thoảng cuộc sống cũng trở nên không thể chịu đựng nổi. Họ lao đến những vùng đất đầy ánh nắng, theo ánh nắng nhân tạo của lục địa hay các thành phố lớn của nó, hoặc đến Riviéra, đến các thuộc địa, vì họ là dân tộc tự do nhất trên thế giới, nền tự do mà trải qua hàng ngàn năm họ đã phải mua bằng tiền mặt từ các bậc vua chúa trác táng, khát máu, dâm đãng và tàn bạo của họ, City đã trả giá đắt qua hàng thế kỷ cho các bill[456] và các charta[457], họ đã mua quyền tự do công dân, và với những quyền tự do trong tay họ đã thiết lập nên mô hình xã hội văn minh: chỉ có điều không phải bao giờ họ cũng cảm thấy thật thoải mái trong nền văn minh công dân kiểu mô hình, đã được đăng ký bản quyền này… Họ trở về nước sau những chuyến đi với cảm giác tội lỗi, với ánh mắt ranh ma, họ lặng lẽ và ngượng ngùng bước lên đất liền, về nhà, rồi họ tiếp tục sống và sáng tạo trong nền văn minh sạch sẽ và đẳng cấp cao mà mỗi người trong số họ đều vui vẻ hy sinh vì nó; nhưng họ không chịu nổi sự buồn chán của khuôn phép. Chỉ ở đây mới có thể xảy ra việc, sau chiến tranh, một lord đã đăng đàn ở Thượng viện đòi chính phủ có biện pháp chống lại sự buồn chán!

Con tàu thấp tè nhưng thoải mái lao đi trên đất Anh, và từ ánh mắt, giọng nói, nụ cười của mọi người, từ cử chỉ của người soát vé tỏa ra sự buồn chán hấp dẫn và bí ẩn mà tôi hít vào bằng hệ thần kinh mệt mỏi và bất an của người sống trên lục địa, như người ta hít khói thuốc phiện. Sau cơn hốt hoảng ở lục địa, London là nơi an dưỡng mà thỉnh thoảng tôi lui tới trong vài ngày, để kiêng khem và nghỉ dưỡng, để tắm lạnh trong sự yên tĩnh trùm phủ lên khắp hòn đảo. Tôi thích đến London và thích đi khỏi London. Hình như cả những người Anh đối với quê hương của họ cũng như vậy. Tôi thích cách người khuân đồ trên sân ga Victoria nhấc đồ đạc của tôi lên tay như một ông bác sang trọng. Tôi thích những chiếc ô tô cho thuê cao, tiện dụng, được đóng theo kiểu dáng thời xưa mà sáng nào các tài xế cũng sơn một vành trắng trang trọng lên bánh xe. Tôi thích hơi thở đầu tiên khi hít mùi của đường phố London, thứ mùi ẩm ướt, hơi hôi hôi trộn lẫn mùi dầu và mùi mỡ cừu xộc vào mũi, mùi trà và mùi nước rửa Atkinson của khu trung tâm, mùi City, mùi nguyên liệu của các xưởng tiểu thủ công đã ngấm sâu vào phố xá cả trăm năm nay. Tôi thường đến vào khoảng sáu giờ rưỡi tối, ngồi xuống phòng tiền sảnh khách sạn và duỗi dài trên ghế bành, duỗi dài trong hệ thống luật pháp và trong sự đồng thuận xã hội thoải mái và hiền lành hơn bất kỳ nơi nào trên thế giới, và đúng như tất cả mọi người, như bốn mươi triệu con người khác trên hòn đảo vào thời khắc ấy, tôi duỗi chân nhìn lên trần nhà uể oải buồn một tiếng rưỡi đồng hồ, tự do và tùy thích, cho đến bữa ăn tối.

3.

Bầu không khí London gợi tình; có lẽ là thành phố duy nhất trên thế giới có bầu không khí gợi tình một cách không thể hiểu lầm. Ở Paris người ta hôn nhau trên các ghế băng kê dọc trên phố và làm tình trong tiệm cà phê… nhưng tình dục là việc kín đáo và bí mật, tình dục bao giờ cũng là dessous[458], không bao giờ là sự khỏa thân, trần trụi. Ở London tôi không bao giờ nhìn thấy một cái hôn tay nào kéo dài thêm một giây hoặc diễn ra khác với cách cần thiết, dù chỉ một lần duy nhất cũng không. Thành phố gợi tình, từ trong sương mù vọng lại những tiếng kêu. Buổi tối tôi thích đứng trước lối vào các nhà hát, để nhìn sự diễu hành trong áo đuôi tôm và áo dài vũ hội của những cơ thể được chăm bẵm nhất của nhân loại; tôi thích sự dịu dàng rụt rè của những nụ cười lễ nghi và xã giao của những con người được tuyển lựa này, cái cách thức họ phô diễn thân thể được chăm sóc tuyệt vời và được thuần dưỡng lý tưởng của họ, phô diễn phong thái của họ như trưng diễn các khả năng của các loài thú đã được huấn luyện, họ khoe mẽ các đồ trang sức; và giữa chừng tôi buộc phải nghĩ rằng vì những thân thể được tắm gội sạch sẽ và rèn luyện cường tráng này mà mỗi một ngày ở đâu đó một người Hindu hay da đen phải chết. Giống như người đến vào cuối buổi trình diễn lộng lẫy và bi kịch, tôi say mê theo dõi; chính họ, những nhân vật cũng cho rằng diễn biến kịch không thể hoàn toàn yên lặng. Vì mỗi một người Anh bóng bẩy kia, có lẽ vì cả anh chàng coi thang máy trong khách sạn cũng có vài người da màu phải làm việc quần quật cho đến chết ở đâu đó trên thế giới; chính họ đang làm việc cả cho những người thất nghiệp ăn vận bảnh bao, đĩnh đạc đang buồn chán dạo chơi kia, theo thống kê là năm triệu con người, suốt ngày nằm phì phèo thuốc tẩu trong các công viên công cộng, và trong số đó nhiều người đến các bãi tắm Bretagne trong thời kỳ lạm phát ở nước Pháp, và tiêu món tiền trợ cấp thất nghiệp ở đó, với cây gậy golf trên tay. Hàng trăm triệu người trên khắp thế giới đang đổ mồ hôi và khốn khổ vì cả đất nước này, vì hòn đảo lớn, xanh tươi, bao phủ trong sương mù này. Họ cũng lao động, đúng; nhưng mới ít tin tưởng làm sao, và họ chỉ làm những việc cần thiết nhất! Họ chỉ còn làm những công việc thượng lưu nhất và những việc nhà cao quý nhất. Trong khách sạn mà tôi ở những người Anh tỉnh lẻ đến thuê phòng theo mùa, họ đem theo chó, mèo và các thành viên gia đình, họ ngồi suốt ngày trong khu tiền sảnh, họ chơi bài hoặc im lặng, buổi sáng họ đi chơi golf, rồi đến tối họ trò chuyện về cuộc chơi golf hôm ấy… họ cứ uể oải biếng nhác như vậy hàng tháng trời, cách xa nhà máy ở Manchester hay lò nấu thủy tinh Essex, đắm chìm trong sự ăn không ngồi rồi chờ đợi, trên tay cầm một cuốn sách, trong mắt họ là ánh mắt lạnh lùng ngơ ngác, không thể gần, không căn vặn và không đáp trả, ánh mắt bao giờ cũng làm tôi lúng túng. Tôi cảm thấy mình hơi màu mè khi ở giữa họ, hơi giống như một đứa trẻ giữa những người lớn; và trong một thời gian dài tôi cứ tưởng rằng mình biết về cuộc sống, về chuyện làm ăn buôn bán, về tình yêu nhiều hơn, sinh động hơn và chắc chắn hơn so với những công dân thế giới được thuần dưỡng, sợ hãi bởi chính những mối hoài nghi của bản thân họ… Những con người này “không sống” - tôi nghĩ vậy - dù thế nào họ cũng “không sống” theo cách suy nghĩ của người Trung Âu cho rằng cuộc sống là một production[459] nào đó từ sáng đến tối… Phải khá lâu người lục địa mới học được rằng người Anh hoàn toàn không “ấu trĩ”; sự thông thạo và nhanh nhẹn của người Cận Đông và người Trung Âu đều thất bại khi gặp phải sự am tường và bình thản của người Anh. Không thể gần gũi được với họ! - tôi đã bao nhiêu lần nghe thấy những người Trung Âu lang bạt sang London than thở như thế. Bằng cách nào đó họ sành sỏi hơn trong thương mại, trong giao tiếp, họ ranh mãnh và thực tế hơn so với chúng ta, và họ từ chối những xảo thuật môi giới của chúng ta với sự lì lợm không thể lay chuyển được. Chúng ta thuyết trình, giải thích, chứng minh hàng giờ; họ chỉ im lặng nghe, và cuối cùng họ bảo: “Không” - và tiếng “không” này vang vọng như một phát đại bác. Nhưng dù họ có nói: “Đồng ý!” - thì không phải bao giờ ta cũng nên hiểu đúng như thế.

Buổi tối tôi đến một trong những tiệm ăn Ý hoặc Tây Ban Nha ở khu Soho, và tôi cảm thấy mình như một kẻ bị phát vãng. Tôi nhớ tới những buổi lang thang bốn-năm tiếng đồng hồ ở London, đêm nào tôi cũng đi bộ từ Piccadilly về phía Nam Kensington, nơi tôi thuê nhà. Những cuộc dạo bộ đêm đến gần sáng ấy qua London đang ngủ, sự cô đơn trọn vẹn trong thành phố xa lạ này thực sự là phương thuốc đối với tôi vào thời gian đó. Sống giữa những người Anh, người ngoại lai thường “không cảm thấy thoải mái”, thường buồn chán và cô đơn. Những con người bị tổn thương, phù phiếm, ương bướng - như tôi khi đó và chắc cả sau này nữa - tìm thấy ở đây tiếng vọng của mình, họ cảm thấy tự tin hơn, ẩn dật hơn, họ biết rằng không một ai động đến những bí mật sầu não của cá nhân họ, người ta tôn trọng sự phù phiếm và nỗi đau của họ… Những người Trung Âu định cư và cảm thấy dễ chịu ở London bao giờ cũng chạy trốn sự riêng tư ở quê nhà. Một cách có ý thức và đồng cảm, người Anh không để ý đến những sự lo lắng và những tổn thương về đẳng cấp thấp kém của người khác - London đúng là nơi điều dưỡng của Minderwertigkeits-complex[460] của người Trung Âu. Người đàn ông từ châu lục vừa cảm thấy mình là kẻ bị xua đuổi và một con hủi, vừa là người ngoại lai danh giá được tôn trọng, được hưởng quyền trị ngoại pháp quyền ở London. Không ở đâu người ta tôn trọng trị ngoại pháp quyền của cá nhân, và cũng không ở đâu người ta chà đạp lên cuộc sống riêng như ở Anh, nếu một khi nào đó có cơ hội. Tôi tới dự những phiên tòa xử các vụ ly hôn; bốn chục triệu con người à lên khoái trá vì cuối cùng một viên bác sĩ nội khoa đã lừa dối vợ, cuối cùng người ta có thể viết và bàn tán cả về cuộc sống tình dục ngoài hôn nhân - viên bác sĩ đã gặp tình nhân ở đâu, họ đã gặp nhau bao nhiêu lần, cô hầu phòng đã nói gì, người ở đã thấy căn phòng trong trạng thái nào, thấy gì qua lỗ khóa? -, báo chí và công chúng quỳ trước lỗ khóa, và cuối cùng người ta đã nói về giới tính, về tình dục… Một anh bạn người Hung ba mươi sáu tuổi của tôi đưa cô vợ chửa đến bác sĩ để khám, ông bác sĩ người Anh nghiêm chỉnh giảng giải cho anh về dụng cụ tránh thai và lợi ích của nó; ông thật sự tin rằng một anh chàng ba mươi sáu tuổi chưa biết gì về dụng cụ tránh thai… Sự mù mờ của thanh niên trong đời sống tình dục vượt qua mọi tưởng tượng của người Trung Âu. Vậy mà, có lẽ chính vì thế mà thành phố này gợi tình một cách kín đáo, hấp dẫn lạ lùng. “Phiêu lưu”, theo ý nghĩa tiểu thuyết và Boccaccio của từ này, chỉ ở London tôi mới được nghiệm sinh; không ở một nơi nào khác, trước đó và sau này… Thói đạo đức giả thông minh và hăng hái của họ ban đầu đã làm tôi ngạc nhiên; sau này tôi hiểu ra kỹ năng của họ và biết cách ứng xử với họ… Chẳng hạn ở khách sạn, người thường trực phẫn nộ ra vẻ đạo đức, kiên quyết từ chối không cho một phụ nữ muốn lên phòng tôi; sau này ông ta bảo tôi “người đàn bà tử tế không bước vào căn phòng có giường nằm”; tôi hãy thuê thêm salon, khi đó mới được tiếp khách phụ nữ, vì “ngài và quý bà có thể cùng ngồi dùng trà trong salon” - họ còn có thể làm gì khác được? Mỗi ngày tôi lại học thêm một điều gì đó.

Liệu có thật là họ “đúng mực” đến lạnh lùng, như những thị dân sùng bái nước Anh thường khoe mẽ với chúng ta? Vâng, họ đúng mực, ít nhất là đúng mực về mặt phong cách và hình thức; có lẽ đôi khi tôi cũng thất vọng về sự đúng mực trong quan hệ tay đôi. Tôi đi lại ở London như người đến dự một cua đặc biệt nào đó của một lớp học châu Âu cao nhất. Tôi nhớ đến những chiều Chủ nhật ngoại tỉnh ở nước Anh, lúc đó tôi mới hiểu những kẻ tự sát người Anh; tôi nhớ đến một người bạn cùng ở trong khách sạn, tối nào anh ta cũng mặc áo đuôi tôm, tự mang lên phòng mình một chai vang đỏ Pháp, rồi đến bên lò sưởi, duỗi chân ngồi như thế đến nửa đêm thì đi nằm. Họ buồn chán như những con thú quý trong cũi. Đôi khi tôi thấy sợ họ.

4.

Tôi sống đối diện với công viên Kensington suốt một mùa thu đầy nắng; ngôi nhà xây hồi đầu thế kỷ 19, những căn phòng khô khan và lạnh lẽo của nó mở ra khu công viên mùa thu hiền hòa và dễ chịu, khu vườn công cộng đẹp nhất London. Một mùa thu phong phú, đậm đặc và nhiều nắng như thế chỉ đến với quốc đảo một lần trong vòng nửa thế kỷ; dân Anh thực sự ngây ngất bởi mùa thu năm ấy. Cả hòn đảo rực rỡ trong ánh sáng vàng như mật, với những sắc độ sâu lắng lạ lùng; cửa sổ phòng tôi nhìn ra mặt hồ trong khu công viên. Những người thất nghiệp - công nhân, những lord buồn, những chủ điền trang tỉnh lẻ nhàn cư - đem ghế xích đu đặt trên những bãi cỏ trong công viên từ sáng sớm, họ ngủ gà gật và nằm phơi nắng giữa lòng London, thanh bình, điền viên như mục đồng thổi sáo Hy Lạp nằm nghỉ dưới bóng ô liu ở quê hương. Trong nắng, cả nước Anh là một khu vườn khổng lồ; mùa thu năm ấy dân trên quốc đảo không vội vã trốn khỏi sương mù ra nước ngoài, dân chúng London ngất ngây hạnh phúc lang thang trong sự mê hoặc của ánh sáng, những thảm cỏ màu xanh nhạt, vàng nhạt, màn biểu diễn ánh sáng của những gốc cây cổ thụ hàng trăm năm, những cây tiêu huyền, thược dược quanh hồ trong công viên Kensington đã tiêu khiển đám dân chúng đang thèm khát những hiện tượng kỳ ảo của season. Mùa thu ấy tôi đã biết đến nụ cười Anh, nụ cười e lệ nhất, thân thiện nhất, nụ cười mà Dickens[461] từng nói tới.

Chính tôi cũng ngập trong niềm hạnh phúc ấm áp này như một con ruồi mùa thu ngập trong ánh sáng. Chưa bao giờ tôi sống những tuần lễ thanh bình, thư thái như cuối tháng Chín đầy nắng năm ấy ở London. Thành phố thơm nức và tươi vui. Tỉnh dậy đã thấy khoan khoái, trong giấc mơ, buổi sáng đã mỉm cười với người đang ngủ, như một ngày lễ nào đó trong gia đình: thức dậy tôi đã thấy người hầu phòng đặt một số Times dày dặn bên gối, đặt khay đựng đầy thức ăn sáng trên chiếc bàn nhỏ có bánh xe bên giường, kéo rèm cửa, rồi như một nhà ảo thuật, anh chàng dang hai tay, sáng nào cũng trịnh trọng kêu: “Một mùa thu mới tuyệt vời làm sao, thưa ngài!” Đúng là một thu tuyệt vời! Đêm đến cây cối trong vườn như khoác áo choàng của lịch sử; những người làm vườn đốt những đống lá khô nhỏ thơm nức ven các lối đi, trên các thảm cỏ những thiếu nữ đi lại bên những con chó to, đàn ông cưỡi ngựa nhễ nhại mồ hôi ở phía xa xa - ngày bắt đầu như một truyện ngắn Anh nói về thời Victoria[462]”. Căn phòng thơm nức mùi trà và mùi thịt mỡ hun khói phi, tờ Times thông tin những gì xảy ra trên thế giới qua những bài báo từ ngữ kêu như chuông, với nhịp độ chậm rãi và nhất quán không thể lay chuyển nổi. Trong phòng những thứ đồ gỗ từ giữa thế kỷ trước sáng bóng lên trong ánh nắng, những chiếc xe du lịch, xe bus rú nhẹ lướt qua cửa sổ, vì London bao giờ cũng yên tĩnh, ngay cả trong những giờ giao thông đông đúc nhất…

Tôi thường kéo dài bữa ăn sáng như một nghi lễ quý giá được phù phép bởi các truyền thống; tất cả đều ở rất đúng vị trí của chúng trên hòn đảo như trong một viện bảo tàng; con người cảm thấy cuộc sống của mình cũng như trong tủ kính, và xem xét nó như nhìn một đồ vật được trưng bày, cấm không được động đến. Tôi đi dọc khu vườn buổi sớm, qua Hyde Park, nơi những người phụ nữ nhàn tản, đẹp và buồn đang cho lũ chim lạ ăn - ở London phụ nữ có vẻ buồn; họ có cái nhìn ngơ ngác và hay uống vụng -, tôi đến quán rượu đối diện với lâu đài St. James, nơi người ta đong thứ vang sherry ngon nhất London, tôi ngồi xuống một trong những chiếc ghế băng đã trăm tuổi kê sau cửa, và cầm cốc vang trên tay tôi nhìn đám người thong thả lượn lờ trước cổng màu nâu sẫm, đầy nắng của tòa lâu đài giữa hai cái đích, hai spleen, hai cửa hiệu, không ở một thành phố lớn nào trên thế giới có thể nhìn thấy cảnh tượng tương tự như thế: ngay cả cậu bé chạy việc vặt, cầm gói trên tay, cũng thong thả như một đức ông đi dạo dưỡng sinh vào buổi sớm. London không khi nào vội vàng. Có khi tôi đến thư viện của Bảo tàng Anh, mượn một cuốn sách của một nhà văn viết tiểu luận ít tiếng tăm nào đó hồi đầu thế kỷ 19, với cuốn Opium của Quincey[463] trên tay tôi ngồi vào phòng đọc của thư viện hít thở sự độc hại của cuốn sách và bầu không khí như thể chính tôi cũng là người hút thuốc phiện. Tầm trưa tôi thích dừng trước Sở Giao dịch Chứng khoán, nhìn những nhân viên môi giới đầu đội mũ chỏm hình trụ, được đào tạo ở Cambridge, không một xu dính túi, sáng sáng ký những hợp đồng bạc triệu; tín nhiệm của họ là vô hạn, vì thị trường chứng khoán lựa chọn các nhân viên môi giới, các “broker” từ giới thượng lưu Anh sống bằng tư cách chính nhân quân tử của họ như các sĩ quan sống bằng lời thề; public school spirit[464] đảm bảo cho các nhân viên môi giới… Và tôi xuống sông Thames nhìn những con tàu trên bến cảng của East India Docks ngày đêm chuyên chở đến London hương vị, linh hồn và nguyên liệu của thế giới, những con tàu hốt hoảng kéo còi lướt trong màn sương mù vàng vọt dưới cầu Tower tách làm đôi, chúng đến từ New Zealand, từ Ceylon, từ Bombay và từ Úc, sau khi bốc dỡ xong hàng hóa, các thuyền trưởng tụ tập lại uống rượu tại quán Charlie Brown… Tôi đến Whitechapel, và mua cho người quen một con chó “chưa sử dụng mấy” như lời người bán cam đoan, đứng đắn và niềm nở. Buổi đêm tôi đến Café Royal, nhà hàng cà phê duy nhất ở London, mệt mỏi ngồi xuống chiếc ghế xô pha bọc nhung đỏ, đầu óc đầy những ấn tượng về London nhưng vẫn đói, buồn và hạnh phúc, xa lạ và rất thân quen. Và rồi đêm nào tôi cũng nghĩ không thể nào chịu nổi cái gánh nặng lịch sử vô hình trùm phủ lên cuộc sống này, những đạo luật của các James[465] và Henry[466] vẫn sống trên phố xá và trong cả các căn hộ, và cả tự do của họ cũng không thể chịu nổi, thứ tự do châm biếm và sự bảo đảm an toàn về luật pháp được đổi bằng tiền này, điều làm cho họ trở nên vĩ đại và làm cho tất cả mọi người trên lục địa hơi ghen tị, hơi cảm thấy gò bó và tù túng; không thể chịu nổi việc đến nay trước các ngôi nhà vẫn dựa một chiếc thang, trong một số khu, vì một vị vua nào đó của triều đại Tudor[467] đã ra một đạo luật rằng vì nguy cơ hỏa hoạn ở London, ban đêm phải dựng một chiếc thang ở trước nhà; đã hàng thế kỷ trôi qua nhưng đến nay tối nào người ta vẫn dựng một chiếc thang dưới máng nước… Không thể chịu nổi việc trong các nhà hàng mười một giờ đêm là người ta bê khỏi bàn dù cốc còn đầy; cũng như trong một số nhà hàng phải trả tiền đồ uống trước, vì bia được đem sang từ nhà bên, có trời biết theo lệnh của ai và tại sao…, việc mỗi ngày họ thay quần áo năm lần, vì người sang trọng có ba chục bộ áo quần, một bộ mặc khi đến gặp đức vua, một bộ đi chơi golf, một bộ riêng khi cưỡi ngựa, bộ khác khi đi câu, bộ khác nữa khi đi săn, thậm chí bộ khác khi đi săn gà sếu; cả cái cách họ đội mũ chỏm hình trụ đi dạo vào buổi sáng khi chẳng có công chuyện gì đặc biệt, họ chỉ đi vào thành phố mua nước hoa hay đồ ăn cho chim ở Piccadilly; cách họ sống và chết, cách họ yêu thương và giận dữ, cách họ nhìn nhận thế giới và bày tỏ, tất cả những điều đó người lục địa chỉ hiểu được bằng lý trí, bằng tình cảm thì không bao giờ có thể hiểu nổi… Và những lúc hoàng hôn gió quét qua thành phố; và trong khoảnh khắc ấy tôi đã hiểu Voltaire, người vào những ngày như thế ở London, giờ gió Bắc thổi, muốn treo cổ tự tử… Ôi, những con đường hun hút gió, trơ trụi, chật ních những ngôi nhà giống nhau, với đám hành khất ngượng ngùng dùng phấn màu vẽ tranh phong cảnh lên hè phố, với những chiếc đàn thùng ọt ẹt và với sương mù buổi tối trùm lên tất cả! Những câu lạc bộ Anh, nơi phụ nữ không được đặt chân tới, rồi những nơi đàn ông không được bén mảng, lại có những nơi nghe tiếng phụ nữ gọi là người ta không mời các thành viên câu lạc bộ đến nghe điện thoại, và nơi đàn ông ngồi để nguyên mũ trên đầu như dấu hiệu cho thấy họ đang ở nhà, họ im lặng hay trò chuyện về golf, hoặc lừa vợ đến chơi billard. Những người bồi bàn nói lời “cảm ơn” nhẹ nhàng như hát nếu được phục vụ bạn, nhưng họ vẫn kiêu hãnh và tự tin, vì họ biết một điều gì đó, với tất cả mọi hệ lụy mà bạn không bao giờ có thể hiểu cặn kẽ: bạn không phải là người Anh!… Rồi cái cách thức mà tất cả đều “khác”, từ tờ giấy viết thư, đến nước tắm rửa, từ nụ cười đến cả sự thô bạo, và sau sự “khác” ấy tất cả vẫn mỉm cười với người đến từ lục địa một cách gần gũi, dễ chịu, tin cậy và đồng lõa. Kỷ niệm về nụ cười đẹp nhất, hiền lành nhất tôi đem về là từ London. Ngoài ra từ đó tôi không mang về thứ gì khác.

Và cái cách trong những giây phút quyết định chỉ ở đây mọi người mới nói ra ý kiến của mình, với mọi hậu quả; ở đây, nơi sự đồng thuận xã hội vang lên theo cách nếu có thể thì mọi người đều giữ kín ý kiến của mình. London như một trường học lớn. Nếu đã trải qua bạn không thông thái hơn, nhưng bạn cảm thấy trong cuộc đời đại họa không thể xảy ra với bạn nữa.

5.

Ở Geneva, Apponyi[468] đăng đàn, “một vương cung thánh đường bằng xương bằng thịt”, ông cao hơn tất cả mọi người trong phòng một cái đầu, giọng ông vang lên mệt mỏi, thân trên ngả về phía trước trên mặt chiếc bàn trải dạ xanh, hai bàn tay to bè của ông bơi trong không khí. Titulescu[469] ngồi đối diện với ông, trong bộ áo choàng lông thú, với sự bồn chồn run rẩy, căng thẳng như muốn rít lên; Apponyi nhìn lướt qua trên đầu đối thủ của ông, và khi Titulescu lại gần ông trong giờ giải lao với vẻ quá thân thiện, ông đã quay mặt bỏ đi… “Thưa các ngài, tôi phải kết thúc bài diễn văn, vì cảm thấy tuổi tác của mình…” - ông nói nhỏ; và Chamberlain[470], con người đeo kính một mắt, mặc áo khoác mỏng, im lặng và cứng nhắc ngồi tại chỗ, lịch thiệp nghiêng người về phía ông với vẻ tôn trọng; và Briand vân vê bộ ria nghệ sĩ của ông ta vẻ suy nghĩ và gật đầu về phía Apponyi; và Adatci[471], người Nhật, đưa tay lên vỗ. Chứng kiến sự việc trên nay chỉ còn lại vài người, Briand và Adatci đã ra đi, Apponyi cũng đã mất. Ông là hiện thân uy tín của con người, ai không thấy ông ở Geneva - nơi các chính khách nổi tiếng thế giới, đại diện của các cường quốc vội vã đến để lấy lòng đại diện của một đất nước nhỏ bị tổn thương -, không thể hiểu chính xác nổi sự nghiệp của Hungary đã tổn thất nhường nào với cái chết của ông. Dù chỉ nói một việc bình thường, điều khó tránh khỏi trong các bài diễn văn chính trị dài, thì qua tiếng nói của ông điều đó cũng vang lên một cách chọn lọc, trang trọng và đầy sức thuyết phục như thể tiếng chuông vang lên trong khán phòng. Thành công trong chính trị, trong chính trị đại cuộc cũng như những thành công trong các hội đồng nguyên lão địa phương, không phải hoàn toàn là chân lý cụ thể, nó là hệ quả của sự linh cảm, của trực giác con người. Người diễn thuyết cảm nhận được khoảnh khắc có thể ông ta không đúng, nhưng thời khắc ấy là của ông ta; sự ngắt câu, sự nhấn mạnh, chất thơ của câu nói làm sao để người nghe bị cuốn hút; một sự thay đổi, một âm thanh trầm bổng, một từ như điện giật thức tỉnh tâm hồn, tạo ra âm hưởng của thành công, trong đó điều cần nói dù gở vẫn có thể gây cảm tình. Ở Geneva, thỉnh thoảng nghệ thuật diễn thuyết cổ điển lại được tái hiện. “Ảnh hưởng của cá tính” là một trong những yếu tố của các cuộc đàm phán chuyên môn diễn ra ở đó. Người ta đi theo Apponyi trong nhà kính, Chamberlain đỡ tay dìu ông đi trên hành lang, mọi người đối với ông như đối với một giáo chủ phương Đông, ông là primus inter pares[472], và hơn nữa là con người không cần đẳng cấp và tước vị cũng vẫn là người đứng đầu trong gia đình. Có một tầng lớp quý tộc châu Âu, không phải theo phả hệ mà đúng hơn là nó hình thành theo sự tương đồng về thị hiếu, phong cách, lối sống; trong cái gia đình Âu châu tinh hoa ấy Apponyi là một trong những bậc nguyên lão được tôn kính và vinh danh.

Ông nói về nước Hung, về quê hương; tôi tựa khuỷu ngồi trong khán phòng, giữa các nhà báo và nhà ngoại giao, họ coi những điều Apponyi nói là “chủ điểm” của hội nghị; một điều gì đó mà sau này họ cũng sẽ quên đi, rồi sẽ đến vấn đề của Bolivia hay Hy Lạp. Đã hơn mười năm tôi không về nước, ở Paris sáng nào tôi cũng mua tất cả các báo tiếng Hung, sách mới thì người nhà gửi qua, thỉnh thoảng gặp người quen sang, tôi bám riết hỏi lấy hỏi để, rồi đa phần là tôi thất vọng bỏ đi… Tôi không biết những gì xảy ra ở trong nước. Thái độ của các chính khách Hungary đến Paris và Geneva rất kỳ, họ đem theo bầu không khí vừa quen vừa lạ, quan cách thế nào đó, họ nói chuyện với chúng tôi, với các nhà văn, nhà báo, nghệ sĩ nghèo người Hung lang bạt ra nước ngoài với vẻ bề trên; có lẽ chỉ Apponyi là ngoại lệ, con người grand seigneui[473] thật sự này ở nước ngoài cũng gần gũi và thân ái với tất cả mọi người; nhưng tôi cũng ít khi có chuyện nói với những người khác. Trong các buổi tiếp đãi chính thức sau mấy câu đầu tôi đã chán, rồi tôi im lặng và né tránh. Có vẻ như ở bên nhà không có gì thay đổi; vẫn là những loại người như thế cầm quyền, vẫn cái hệ thống tôn ti trật tự ấy gia ân và ra lệnh. Buổi tối Briand ngồi ở quán bia Bavaria ở Geneva, ông trò chuyện với các nhà báo rất thân mật và sắc sảo còn muốn các quan chức Hung tiếp chuyện chúng tôi thì phải có giấy xin phép trước. Điều gì đang diễn ra sau hậu trường, điều gì xảy ra với chín triệu người Hungary, điều gì đang diễn ra trên đất nước bị thương của chúng ta? Tôi không hề biết gì. Tôi rời Geneva trong tâm trạng lo buồn.

Tôi sang Montreux, tâm trạng lo lắng chưa nguôi. Cảm thấy đối với mình một điều gì đó đã kết thúc, tôi phải về nước thôi. Việc như vậy không thể diễn biến theo lịch. Không một nguyên cớ, lý do bên ngoài nào hay sự cần thiết nào giải thích sự thôi thúc này. Cũng không thể nói rằng “nỗi nhớ nhà” cảm động nào đó đã bỗng dưng ập đến với tôi. Chẳng một ai và chẳng điều gì thúc giục tôi về. Người ở nhà cũng chẳng mong tôi về. Ở Paris tôi có bánh mì, có nhà ở, có bạn bè. Tôi không còn nhìn thành phố như một thắng cảnh du lịch, tôi đã quen với thực tế cuộc sống ở đây, đã nhận được nhiều từ môi trường xung quanh, đã quen biết những con người đẳng cấp hàng đầu, đã học được nhiều điều. Tôi đã sống thoải mái, sống đẹp, vui vẻ và yên ổn, hòa thuận ở Paris, nhưng giờ đây bỗng nhiên tôi cảm thấy thời gian của mình đã hết, tôi không còn việc gì ở đây nữa, tôi phải về nước. Tôi sẽ dối lòng nếu nói một nỗi nhớ nhà đến muốn khóc nào đó bỗng xâm chiếm tâm tư tôi đến nỗi tôi phải nhanh chóng trở về, vì cảnh “đàn ngựa thong dong đứng nghỉ trưa bên lữ quán Hortobágy…” hay một sự nhạy cảm văn chương nào đó tương tự như thế. Tôi chưa khi nào nhìn thấy “lữ quán Hortobágy[474]”: đến nay tôi vẫn chẳng am hiểu gì về ngựa… Quê hương thực sự đối với tôi là Kassa và Rozsnyó, Lőcse và Bestercebánya[475], những nơi giờ đây tôi không thể quay về. Vùng phía Đông sông Duna, vùng giữa hai dòng sông Duna và Tisza, bao giờ tôi cũng cảm thấy như đã thấy trong giấc mơ, hơi xa lạ; với tôi “đất nước” mãi mãi là vùng Felvidék. Tôi nghĩ đến Pest không có tình cảm; dân Pest trong ký ức tôi là đám nhân viên môi giới cắp cặp kênh kiệu, la cà suốt ngày trong các tiệm cà phê. Tôi ghét kiểu nói chuyện uốn éo, kéo dài giọng vẻ bề trên của họ, thói khinh mạn ngờ nghệch và cảm động của họ, cái cách họ đứng trước Paris và kiêu bạc bảo “với người Pest, thứ này không mấy ấn tượng”, vì “ở thành phố chúng tôi Caruso[476] cũng thất bại”… Ở nước ngoài dân Pest rất hay ghen tị. Tôi cũng không hiểu chính xác ở trong nước người ta quan tâm đến những gì. Tôi sợ những gì ở nhà, sợ sự thông thạo ở Pest, sợ cách vỗ vai thân thiện, sợ sự cao ngạo của các tộc trưởng cục bộ, sợ sự hiểu biết thông tin nửa vời trong đời sống tinh thần đặc trưng cho dân Pest… ý nghĩ trở về nước hoàn toàn không khiến tôi hào hứng. Tôi nghĩ đến Pest như nghĩ đến một nhà hàng cà phê có nhạc sống khổng lồ, ngồi trong đó là những con người khôn ngoan và thông tuệ đáng sợ, những người biết rõ về nhau tất cả những điều vặt vãnh và khó chịu.

Nhưng dù sao tôi cũng phải trở về. Cái sự “phải”, cái thể sai khiến này không tự nó minh chứng. Con người ta thuần phục những mệnh lệnh bí ẩn này bằng cả bản ngã của mình, vô điều kiện, không đắn đo. Tôi đã sống mười năm “ở châu Âu”, giống như một môn sinh lớp trên, cần cù nào đó, và tôi bỗng nhiên cảm thấy tình huống của mình khôi hài và giả tạo. Hình như cuộc sống của tôi không thực: từ mọi thứ đều thiếu vắng cái thực tế, nội dung trực tiếp, có thể cảm nhận được, mà thiếu nó - theo thời gian -, cuộc sống ở xứ lạ trở thành một nhiệm vụ, một vai diễn. Tôi phải nhận ra rằng tất cả những điều tôi có thể nhận biết “ở ngoài này” đều xa cách tôi; sự quan tâm của tôi mang tính tìm tòi, nghiên cứu; tôi cũng để ý đến Marcel Proust, nhưng theo một cách khác và không sinh tử như sự thăng hoa và thất bại của một nhà thơ Hung; trong “căn hộ riêng” ở Paris, tôi luôn luôn ngồi xuống bàn ăn trưa như thể mình là khách ở một nơi nào đó, tôi dùng các món ăn cũng như thể đang nếm những sản phẩm tuyệt hảo của nghệ thuật ẩm thực trong một cuộc triển lãm, những tin tức mà tôi đọc trên các báo không mấy làm tôi xúc động, tôi không quan tâm việc ai chết trên đường phố, ai bị chó cắn. Dẫu thế nào tôi vẫn là dân tỉnh lẻ ở châu Âu; tôi đặt gửi sang Paris tờ báo địa phương từ Kassa trong nhiều năm, và sự thay đổi chính sách của thành phố hoặc bài viết về một chương trình dạ hội bên đó còn hấp dẫn tôi trực tiếp hơn so với sự sụp đổ của chính phủ Pháp hay những bí mật sau hậu trường của một buổi trình diễn trong Nhà hát Quốc gia Paris. Phải trở về: tôi đã đáp lại sự thôi thúc ấy bằng những cảm xúc trái ngược, nổi loạn và phản đối. Nhưng tôi cũng biết rằng một điều gì đó quanh tôi đã khép lại, chính xác và hợp thức, tôi có thể lần lữa và trì hoãn, nhưng không thể trốn khỏi mệnh lệnh này. Tôi sẽ trở về, và từ giờ trong tâm trí, tôi đã sống ở quê nhà, không tốt và cũng không tồi, không hạnh phúc, đúng hơn là chỉ loay hoay bất ổn, cáu bẳn, đầy hoài vọng và những cố gắng lẩn trốn… nhưng một điều gì đó đã kết thúc, một điều gì đó đã thành hình, một đoạn đời đã đầy tràn sức chứa đựng. Tôi phải hướng tới một thực tế khác, tới cái thế giới nhỏ bé, tôi đã đọc lời thoại, và đã bắt đầu thay vào đó sự lắp bắp của ngày thường, một cuộc đối thoại rất sơ khai, vĩnh hằng nào đó, cuộc đối thoại giữa cuộc sống riêng và định mệnh của tôi; và tôi chỉ có thể hình dung cuộc đối thoại này ở đất nước mình, bằng ngôn ngữ Hungary. Từ Montreux, tôi viết thư báo tin sẽ trở về.

6.

Tôi lên đường trở về vào đầu xuân; ở Tirol cây ăn quả đã bắt đầu nở hoa. Tôi không hào hứng với chuyến đi, cũng không trở về trong tâm trạng đắc thắng; cũng chẳng vội vàng. Tôi cứ túc tắc đi, lúc lúc lại dừng, vừa nghỉ ngơi vừa tự cho phép mình kéo dài chuyến đi. Giữa đường tôi xuống Zurich, ngủ lại ở Münich, lang thang ở Salzburg, rồi ở Wien mấy tuần liền rồi mới quyết định nhảy lên tàu ở Ostbahnhof để về nhà… Ở ga Hegyeshalom một bà cụ già đội khăn trùm đầu bán bánh ngọt, những đứa trẻ chân đất bán báo và thuốc lá… Rách rưới và khắc khổ. Tôi nhìn họ qua cửa sổ toa tàu và một sự đồng cảm và gần gũi chưa hề bao giờ cảm thấy trào dâng trong tôi. Tôi phải sống với những con người này, tôi nghĩ. Và cùng lúc tôi bắt gặp cảm giác rất bình yên: sự việc phải là như thế. Tôi chỉ cảm thấy chừng nấy, với mọi hệ lụy, rằng tôi đã trở về.

Nhưng cho tới lúc đó thì tôi cứ giục giã mình, từ ga này đến ga khác. Xét cho cùng tôi có thể ở nước ngoài, ở “châu Âu”, thêm nữa: nhà thuê đứng tên tôi vẫn còn ở Paris, Lola còn đang ở đó, nàng không tin tưởng vào thử nghiệm đa cảm này. Tôi còn trẻ, và còn có thể ở lại: có lẽ những nhiệm vụ cũng còn chờ đợi tôi, ở ngoài tôi đã thâm nhập vào đời sống, trong sổ tay tôi đầy số điện thoại của những người quen biết danh giá - những người quen ở Paris, London, Berlin, Rome -, tôi biết nhiều người, cả những người nổi tiếng và danh giá… và người ta cũng đã biết đến tôi ở mức độ nào đó. Điều gì chờ đợi tôi ở trong nước? Sự nghèo đói, nghi kỵ, ghen ăn tức ở. Cần phải làm rõ các khái niệm, tôi bồn chồn nghĩ; tôi phải học thứ ngôn ngữ Hung khác, thứ ngôn ngữ chỉ còn lại thưa thớt khi lọt vào văn chương, đó là ngôn ngữ của đời sống, tôi phải học lại tiếng Hung… Chắc hẳn tôi không hiểu hết mọi điều ở trong nước; tôi sẽ bắt gặp một Tổ quốc khác, và Tổ quốc bao giờ cũng hơi là liên minh của những kẻ đồng lõa, người mới đến phải mất khá nhiều thời gian để học thứ tiếng lóng của đường phố, mang tính chất gia đình ấy. Tôi sẽ nghe thấy những từ mà không biết đằng sau chúng là gì; tôi sẽ nói ra những từ mà người ta không hiểu giống như tôi nghĩ. Rồi sau đó, một lần nữa tôi “phải chứng tỏ bản thân mình” - phải chứng minh lại từ đầu, mỗi ngày đều từ đầu. Tôi không có gì phải phủ nhận, đúng thế, nhưng cũng chẳng có gì để khoe mẽ. Tôi không trở về theo cách của một kẻ đi hoang bơ vơ, nhưng chẳng có ai tha thứ cho tôi và mổ bò để đón tôi về. Ở trong nước tôi có thể là ai? Tôi biết các giới hạn và bản chất những khả năng của mình. Tôi có thể trở thành nhà báo, rồi bớt xén vài giờ từ công việc máy móc hằng ngày cho những sở thích văn chương của mình, tôi sẽ có chỗ đứng đến khi nào chưa trở nên mờ nhạt so với mốt me đương thời, và chưa bị gạt ra ngoài… Tôi biết “số phận của các nhà văn Hung”. Dù sao đến ga Kelenfőld thì tôi không chịu nổi nữa, tôi nhảy xuống tàu ngồi vào taxi để có thể về đến Pest nhanh hơn.

Thành phố nghèo, bụi bặm, cũ kỹ và buồn. Nó vừa trải qua một cơn tê liệt, đã bắt đầu cử động, đi lại và cất tiếng. Đến góc quảng trường Oktogon tôi bảo taxi dừng lại và xuống xe. Lúc đó vào khoảng bảy giờ tối. Những đại lộ trải ra trống vắng; giữa quảng trường một cảnh sát đang gắng làm những động tác ra hiệu kiểu quân sự, nhưng tôi không thấy có xe cộ. Ở đâu đó từ phía cuối đường Andrássy một chiếc ô tô đèn sáng nhấp nháy đang lại gần; trên Körút thỉnh thoảng thấy leng keng một chuyến tàu điện, thận trọng và chậm chạp một cách gần như nghiêm cẩn. (Thời gian đầu ở Pest tôi hay nhảy xuống khỏi tàu điện, tôi không thể chịu nổi sự lê lết, lắc lư tê liệt của nó; sau này sự nghèo túng và mệt mỏi giúp tôi quen dần với những toa tàu điện, tôi chấp nhận ngồi lọc cọc qua các bến, nhưng khi nào có thể là tôi cuốc bộ hàng cây số. Trong nhịp độ của tàu điện Pest có một cái gì đó tê liệt, ngái ngủ, luộm thuộm và mang tính chất phương Đông; tôi không thể quen được sự chậm chạp của nó…). Đường phố vắng người; thấy rõ những người ăn mặc sang trọng và cả những người ăn mặc tồi tàn. Tôi đi dọc đường Andrássy, sang đường vòng cung Károly, xuống đường Rákóczi. Các cửa sổ nhà trọ cũ sáng đèn; tôi đã ở cái nhà trọ trên đường Rákóczi này trong năm học đại học ở Pest và thời gian đầu hồi làm báo trong nước; tôi bước vào vòm cổng, trò chuyện với người quản gia và được biết ông bà chủ cũ của quán trọ đã chuyển đi nơi khác, còn cô con gái họ, một nữ bác sĩ thông minh và xinh đẹp, mối tình ma quỷ và nghiện thuốc phiện thời tuổi trẻ của tôi đã chết vì ma túy, đang yên nghỉ trong nghĩa địa Rákoskeresztúr. Rõ ràng tôi chẳng có lý do gì ở lại đây, trong nhà trọ không còn ai là người quen cũ ngoài lũ rệp. Tôi đi dọc đường Rákóczi buổi tối, nhìn những ngôi nhà buồn tẻ, tróc lở, in đậm những dấu vết của lịch sử; tôi nhìn vào những khoảng sân rộng, nhìn danh mục người ở dưới vòm cổng, những cầu thang rộng lãng phí không gian và vật liệu; nhìn những cửa hiệu, sau kính là những mặt hàng được bày bán không đẹp hơn, không xấu hơn, nhưng rõ ràng khác so với ở Paris; một quầy hàng bán quần áo trên đường Rákóczi mở ra trước mắt tôi sự khác biệt có thể cảm nhận, sờ mó được đúng như con người ta cảm thấy một cái gì đó mang tính chất “quê hương”, như hình ảnh cái giếng có gầu múc nước buộc vào đầu cằn bập bênh trên bức tranh vẽ vùng đồng bằng Hortobágy trong một văn phòng quảng bá du lịch. Và hình như tôi cảm thấy bản sao trái ngược của sự choáng váng quang học mà người đi xa về thường thấy: Pest có vẻ rộng lớn hơn, có vẻ đô thành, như thể nhà cửa to lớn hơn, có khi còn lớn hơn cả Paris, mênh mông, như thể sống ở đây toàn là những người khổng lồ. Tôi cảm thấy như mình dị tật, như một chú lùn. Ở Paris không khi nào tôi thấy những kích cỡ khổng lồ, bất cân xứng như ở đây. Tôi lại cảm thấy sự choáng váng giống như thời mới vào học năm thứ nhất; ở Pest tôi thấy mình là “dân tỉnh lẻ”, sống ở Pest là “những người lớn thực sự”, những người thông thái, khôn ngoan, họ nhìn thẳng vào mắt người tỉnh lẻ, trả lời cặn kẽ, nhưng họ nghĩ khác hẳn, rồi họ cười sau lưng người lạ… Tôi quẹo vào đường vòng cung Múzeum.

Tôi thuộc khu này. Ở Pest tôi chỉ thuộc các đường vòng cung, và những phố nhỏ phía Buda, bên kia các cây cầu; chưa khi nào tôi dám đi vào các con phố nhỏ cụ thể bên Pest, trước đây tôi không dám tới các phố Wesselényi hay phố Szív, tôi sợ một thứ gì đó rơi trúng đầu, hay sợ người ta gọi theo mình, tôi cũng không rõ mình sợ điều gì. Tôi sợ Pest. Sợ uy thế và sự chật chội bí ẩn của nó, sợ những con người vội vàng hớt hải của nó, những người xa lạ và mãi xa lạ đối với tôi chẳng khác gì cư dân Antwerpen[477] hay Edinburgh[478]. Con người Pest - ngồi đăm chiêu trong tiệm cà phê, khôn ngoan và có cái nhìn ngờ vực, nói liến thoắng -, đến nay vẫn là bête noire[479], là kẻ thù cố hữu đối với tôi. Nhưng ở đây, trên đường vòng cung Múzeum, những bóng ma quen thuộc đang đi lại. Trước tiệm cà phê Flume, Szini Gyula[480], nhà văn thượng lưu và kiệm lời, đang ngồi sau hàng rào ngăn mới sơn dầu của “ban công”, chăm chú đọc tờ Figaro với đôi mắt buồn sau cặp kính mũi, ông cúi xuống những dòng chữ Pháp, xuống “tin tức phương Tây” với nỗi hoài vọng đau đớn… Tôi muốn bước lại gần ông và thông báo với ông tin tức mới nhất về phương Tây, đàm đạo về Gide[481] hay Alain[482], nhưng rồi tôi không dám đến chào ông vì không biết chắc chắn liệu ông có quan tâm đến những gì tôi có thể nói. Ông cũng là một người thành đạt, là “nhà văn danh tiếng” - đối với tôi ông luôn là “nhà văn đích thực”, ông và những người khác trong thành phố này, trong các tiệm cà phê và câu lạc bộ, trong túi họ là những bản in thử và các tạp chí tiếng Pháp, trong tim họ là những bài học cay đắng và sâu sắc; dù sao thuyết phục Gide hay Thomas Mann còn dễ hơn các “nhà văn đích thực” trong nước… Tôi cảm thấy như vậy. Tôi đi qua trước trường đại học, vào quầy bán sữa ngay bên cạnh, nơi tôi thường ngồi qua đêm trong năm cách mạng[483] sục sôi của tuổi trẻ với sữa chua vón cục và bánh mì. Tôi thường ngồi ở chỗ này với Ödön, nhưng Ödön cũng đã chết. Chúng tôi chờ tin tức về cuộc cách mạng ở đây, đọc cuốn sách về “nước Hung thời xưa” của Grunwald Béla[484] ở đây, và cũng ở đây chúng tôi hy vọng, với những thông tin mập mờ, vào một “nước Hung mới”, một đất nước mà trước mắt mới thấy hơi hướng của nó qua những lời lẽ hùng biện… Đã mười năm nay tôi mới quay lại nơi chua mùi sữa này, tôi ngồi xuống bên cửa sổ, cạnh cái bàn cũ, và tối hôm đó, trong quầy bán sữa này lần đầu tiên tôi cảm thấy mình đã trở về. Mùi quen thuộc thời tuổi trẻ đầy ắp quanh tôi, bầu không khí của sự nghèo khổ và tuyệt vọng; thế hệ tôi, những người cùng thời với tôi đã xuất hành từ quầy bán sữa này, và giờ đây tôi có thể làm lại từ đầu. Một nhà báo già đã hết thời đang ngồi ở bàn bên cạnh, nhận ra ông tôi liền bước lại gần lên tiếng chào. Đang loay hoay bóc một quả trứng luộc, ông ngước nhìn lên, nháy mắt mừng rỡ bảo: “May quá, anh đến đây. Nếu thấy cô gái đưa bánh mì, bảo cô ta lại đây giúp tôi nhé.”

7.

Tôi chuyển sang ở bên Buda, trong một khu quen thuộc, và hằng ngày tôi sang bên Pest, thận trọng và ngần ngại. Tôi ở trong một căn nhà cho thuê cũ nát ở góc công viên Vérmező bên Buda, cửa sổ phòng nhìn lên núi János. Phía dưới, trong công viên Vérmező, các sĩ quan cưỡi ngựa cùng các cô con gái nhỏ của họ, những bà cụ già dắt chó đi bách bộ lúc hoàng hôn, cho tới khi có sắc lệnh nghiêm khắc cấm biến nơi đây thành khu thiên đường chó. Chiều nào tôi cũng sang bên Pest, làm xong việc nếu có thể là tôi nhảy lên taxi quay về Buda; chỉ khi về đến đầu cầu Xích phía Buda tôi mới thở phào nhẹ nhõm, khi đã nhìn thấy cửa đường hầm và những lùm cây xanh trên quảng trường Krisztina. Tôi không tin vào Pest. Ở bên ấy không thứ gì hợp khẩu vị tôi, cả rượu vang, cả các món ăn, thứ nước đen đen luễnh loãng của các quán cà phê bên Pest làm tôi đau đầu. Sự phập phù, thận trọng và hoài nghi kiểu trẻ con ấy theo đuổi tôi hàng năm trời, ở bên Buda tôi cảm thấy dễ thở hơn. Có lần tôi đã ở đây, ở vùng này, trong căn nhà một tầng tróc lở trên góc phố Mikó, quay góc ra công viên Vérmező; tôi đã ăn ở tại đây với một bà cô già tuổi tám mươi, bà thắp sáng bằng đèn dầu hỏa, dùng những đồ gỗ kiểu Biedermeier, trong một căn hộ hôi hám khó chịu, nhưng mọi thứ vẫn gần gũi “thân quen” như ở tỉnh lẻ, như ở nhà, giữa những tường trần có mái vòm, ở đây tôi không cảm thấy nỗi “sợ Pest”, sự sợ hãi ấu trĩ vì một thứ gì đó không rõ rệt, xa lạ không thể chế ngự nổi… Đối diện với nơi ở cũ, lần này tôi thuê phòng ở trong một ngôi nhà trên con phố rộng, dốc nghiêng, trồng dày hai hàng cây hạt dẻ. Khu “Krisztina” cũ, với vẻ tiểu thị thanh bình, với các tin vịt, những lời đồn nhảm vui vẻ và hoàn toàn vô hại, với sự riêng tư e lệ và kiêu hãnh, với nhiều cây xanh và thảm cỏ, những ngôi nhà cho thuê mùi bắp cải, rẻ tiền và hoang tàn, với những quán rượu khiêm nhường và những quán cà phê xập xệ của nó, những đôi tình nhân mùa xuân và mùa hạ - vào mùa đông và mùa thu dường như tình yêu đã rời khỏi khu này - đã tin cậy đón nhận, đã che chở tôi và cho tôi cảm giác gia đình ấm áp ngay từ giây phút đầu tiên… Ở vùng này, món ăn trong các quán rượu cũng “thân quen” thế nào đó, không ngon và không tồi, chỉ gần gũi, quen thuộc. Tôi bắt đầu sống ở đây.

Tôi muốn sống và muốn ở lại đây; khi đêm đầu tiên tôi nằm xuống trong ngôi nhà cũ ở Buda này - một kiểu nhà chung cư, nơi mỗi cư dân trong nhà đều có một hai cửa sổ hay cửa ra vào -, tôi nhớ đến Berzsenyi[485], và vẩn vơ nghĩ, như người cuối cùng đã trở về sau một chuyến đi dài, bất định: “Ta muốn được chết ở nơi đây”. Khi đó tôi còn chưa biết rằng ý nguyện ấy cũng không hẳn là khiêm nhường. Tôi chưa biết rằng điều to lớn nhất một nhà văn Hung có thể đòi hỏi ở số phận, nếu những quyền lực kiểm soát cuộc đời nhà văn để yên cho anh ta sống và chết ở nơi mà - theo cách nói của Berzsenyi - một lần anh ta “đã trải giường” trong đất nước mình. Có lẽ đó là điều lớn nhất cuộc sống có thể cho ta; và tôi cố gắng vun vén cho “căn nhà riêng” của mình ở Buda với sự hăng hái ngây thơ. Mười năm trước đây tôi không thể mường tượng cuộc sống khác hơn là một căn phòng trong khách sạn, giữa đống va li, và tôi sẽ rất tự ái nếu một ai đó đoán rằng đến một ngày tôi sẽ cầm máy hút bụi… Trong căn nhà cũ đã dần dần hình thành một căn hộ cho cả tôi, những đồ gỗ xiêu vẹo được lôi ra từ tập hợp đồ gỗ gia đình, và như thấy trước, từ Paris chúng tôi đem về một chiếc ghế tựa ngai đen Congo đóng từ gốc cây. Rồi tôi bỏ sách vở ra sắp xếp, mua một hộp thuốc sợi và cuộc sống ở Buda bắt đầu.

Dĩ nhiên “cuộc sống ở Buda” này không hẳn thanh bình và yên tĩnh; thỉnh thoảng tôi vẫn trốn khỏi đây, có khi tới nửa năm, quay sang Paris hay London, nhưng “căn nhà” và có thể một điều gì khác nữa bao giờ cũng kéo tôi về; và có lẽ tôi luôn trở về Buda không chỉ vì niềm vui sở hữu chiếc máy hút bụi hay chiếc ghế tựa ngai đen Congo. Tiếng Hung hành hạ và làm tôi bất yên; đôi khi có vẻ như chẳng bao giờ tôi học được hoàn hảo, rồi thỉnh thoảng tôi lại sống trong nó thoải mái và hạnh phúc như trong một thành tố cổ xưa. Chịu sự chi phối của một quy luật bất thành văn nào đó, tôi cũng ngồi lì trong một tiệm cà phê bên Buda, theo cách phù hợp với một văn sĩ Hungary, được người ta cho là những kẻ “sống cả đời trong tiệm cà phê”; tôi nghĩ mình cũng phải tuân theo cái lý thuyết lãng mạn đầu thế kỷ này. Đúng là ở nước ngoài các nhà văn không ngồi trong các tiệm cà phê; ở London cũng chẳng có tiệm cà phê… Nhưng ở Buda tôi nghĩ nên chăm chỉ đến các tiệm cà phê, nơi nhà văn ngồi hứng bụi như các đồ vật trưng bày bên ô cửa sổ. Tôi “hạ trại” trong một tiệm cà phê thời bình Buda lụp xụp, đêm nào cũng mở cửa đến sáng, tôi đánh bạn với người bồi bàn chính, với người bán xì gà và chẳng bao lâu tôi nhận thấy mình nhận được nhiều thư từ, lời nhắn qua điện thoại trong tiệm cà phê nhiều hơn ở nhà, khách cũng đến tiệm tìm tôi trước, chỉ sau đó mới đến nhà… Tôi thích ứng với thời tiết chẳng khó khăn gì. Trong tiệm tôi được đối đãi tốt, người ta chịu đựng những thất thường của tôi một cách tế nhị và hiền lành, trên bàn bao giờ cũng có nghiên mực, bút Anh, nước mới thay và diêm; tôi bắt đầu cảm thấy mình là “nhà văn thực sự”, theo cách hiểu ở nhà, tôi tin tưởng nhìn ra các lãnh địa văn chương xung quanh. Dường như tôi thiếu chính điều này ở nước ngoài, trong các tiệm cà phê chật ních người với những gã hầu bàn vô học, vội vàng và cau có, với những người khách chen lấn; sự yên tĩnh kiểu Thi sơn này, nước mới thay và mực trên bàn - với những thứ lặt vặt đó cuối cùng tôi bắt đầu viết.

Giống như một gã thực dân phải bắt đầu chinh phục và chiếm lĩnh đất đai làm nơi dựng trại, tôi cũng lập dần các kế hoạch chiếm đóng Buda. Khu phố thị khép kín vừa cưỡng lại vừa ngờ vực khi buông dần tấm mạng che của nó. Khu Krisztina đầy người về hưu, các bậc “tôn kính” năng động, và chính khu này cũng có vẻ tôn nghiêm, nó chẳng cần phải lụy một ai… Trước đó tôi chưa gặp ở đâu những người khả kính có thái độ ung dung tự tại và đàng hoàng tự tin như trên các lối đi dạo ở Buda. Tôi cũng bắt đầu đi đứng đĩnh đạc hơn, và đợi người chở than đi ra từ con phố bên cạnh chào tôi trước. Sự kín đáo của Buda còn hơn cả sự lạnh lùng của người Anh. Cứ như mọi người đều khoác hờ tấm áo choàng của Szent István[486] trong những căn hộ ba phòng, chất đầy đồ đạc mang phong cách Biedermeier Hungary của những ngôi nhà cho thuê đa phần không có tiện nghi ở Buda. Khu Krisztina hơi giống Graz[487], sống ở đây là những viên chức về hưu của tầng lớp trung lưu Hungary, và người ta không tôn trọng những người ngụ cư kiểu như tôi, chỉ đến ở đây trong giai đoạn ngắn còn lại, chừng hai-ba chục năm. Nhiều khi tôi những muốn phủ nhận nghề nghiệp của mình, vì nhà văn cuối cùng ở vùng này được người ta nể trọng và chấp nhận ở mức nào đó có lẽ là Virág Benedek[488]. Tôi cố gắng thích ứng với hoàn cảnh xung quanh, vì tôi biết và có cảm tình với tầng lớp trung lưu Hungary vui vẻ, khiêm nhường, đọc sách thận trọng và quan tâm đến văn hóa theo cách của họ, giản dị và nghiêm khắc trong cách sống và đạo đức này - dù thế nào họ vẫn là những người gần gũi, tôi hiểu cách lẩm bẩm và cằn nhằn của họ, tôi hiểu cả họ không ưa tôi ở điểm gì, từ trong thâm tâm tôi còn hơi nghĩ rằng họ làm thế là đúng khi họ không chấp nhận ở tôi điều xa lạ và đáng ngờ đối với họ.

Sống trong vùng này là đủ thứ họ hàng; rồi cuộc sống ở Buda đối với tôi - với sự lo lắng và cuốn hút, với những thiện cảm và sự thù ghét của nó - đã dần dần bắt đầu… Cách sống này, xét hình thái bề ngoài, khiêm tốn và trong sạch, trong các gia đình, những tạp chí mà tôi chưa khi nào nghe đến tên nằm lăn lóc trên bàn, những người gốc gác ở đây đọc tác phẩm của những nhà văn mà sự nghiệp văn học của họ tôi cũng chỉ nghe biết theo đường vòng, một cách gián tiếp. Những trào lưu - trên thị trường văn học chính thức người ta không biết đến -, vẫn tác động ở đây; trên bề mặt vẫn là vài “ngôi sao” hay cây đa cây đề văn chương ấy tác oai tác quái, nhưng trong mạch ngầm của nó tầng lớp trung lưu Hungary - theo cách bí ẩn, như một môn phái kiên nhẫn - vẫn đọc những tác giả vô danh, ưa thích riêng của họ. Một hôm trước cửa sổ nhà tôi người ta dựng tượng một nhà văn, đó là P. Szathmáry Károly[489], tên tuổi ông có lẽ thế hệ hiện nay đã không còn biết đến nữa, nhưng ở khu Krisztina chắc hẳn ngày nay ông vẫn là nhà văn thời thượng, và những tác phẩm của ông như Ngôi sao dẫn đường của Transylvania hay Izabella vẫn được chuyền tay trong khu phố này. Một dạo những người buôn bán nhỏ trong khu vực này chào tôi rất lễ phép; sau này tôi được biết một người nào đó đã phao tin tôi là “chủ nhà” trong khu. Khi biết rõ sự thật tôi không phải là chủ nhà mà chỉ là nhà văn - ở khu Krisztina rồi mọi chuyện bao giờ cũng được sáng tỏ -, người ta vẫn chào tôi nhưng không được lễ phép như thế nữa. Đúng hơn là họ chỉ chào đáp lễ. Viên cảnh sát ở góc đường hình như cũng để mắt đến tôi, và anh ta thường ghi chép về tôi như một gã nuôi chó vi phạm điều này điều nọ. Dần dà tôi hiểu ra rằng ở Krisztina tôi là kẻ đáng ngờ.

8.

“Được, được, nhưng rồi từ nay anh sẽ viết gì?” - người ta hỏi tôi ở Pest, trong một tiệm cà phê, với ác ý không hề che đậy.

Đúng vậy, từ nay tôi sẽ viết về điều gì? Tôi nhìn cốc nước trên bàn và nghĩ: biết đâu tôi sẽ viết về nó. Tôi không biết người ta chờ đợi gì ở tôi, và tôi cũng không quan tâm đến điều đó. Có khả năng họ cũng chẳng chờ đợi ở tôi điều gì khác hơn là quỷ tha ma bắt tôi đi. Tôi cảm thấy sự chờ đợi này là lẽ đương nhiên, là con người. “Đời sống văn chương”, xét theo khía cạnh con người, không thể trong sạch và cao thượng hơn cuộc sống kinh doanh của những người môi giới đá quý hay các tay bán hàng thịt. Người nào thất bại trong cuộc tranh đua này - bởi mọi sáng tạo cũng là cuộc tranh đua, tác phẩm được sáng tạo không có mục đích tự thân, mà để phục vụ một điều gì đó, nghĩa là nó chống lại một điều gì đó hay một ai đó -, cũng bị bêu riếu chẳng khác gì một chủ ngân hàng thất bại hay một thương gia bị phá sản. Tôi sẽ viết gì? Tôi không biết, về điều gì tôi thích ư, hay về những gì tôi nhất thiết phải nói dù thích hay không, với mọi hậu quả của nó? “Với mọi hậu quả” là tiêu ngữ cảm kích của tuổi trẻ mà tôi thích và hay nhắc lại khi làm việc. Nhưng trong cuộc sống không điều gì diễn ra “với mọi hậu quả” - bao giờ cũng có sự thoái thác còn ngoạn mục và ý nghĩa hơn cả quy tắc tuyệt đối -, rất dễ thỏa hiệp, rất dễ tìm lời giải thích “đạo đức” cho sự thỏa hiệp. Tôi bắt đầu viết, và dĩ nhiên không chỉ viết về những gì “tôi nhất thiết cần phải nói”… Tôi hay viết cả về những điều không hẳn là niềm tin của tôi; tôi viết những gì mà khoảnh khắc thôi thúc; tôi viết về điều đang run rẩy trong không khí vào thời điểm ấy, gần như không cảm nhận thấy, chỉ cần gọi thành tên và cũng không mấy “quan trọng”; mỗi buổi sáng tôi đều thức dậy với ý nghĩ một sự rủi ro, một đại hạn đã xảy ra, một điều gì đó đã rõ: tôi đã thất bại và có thể làm lại từ đầu. Rồi sau đó ngày nào tôi cũng viết chỉ vì ở đâu đó trong một căn hầm có một chiếc máy lớn, nửa đêm hôm nào nó cũng bắt đầu chạy; và phải cho cái máy ấy ăn, đêm nào cũng vậy, nó ăn giấy và mực, máu và thần kinh, và ngày nào nó cũng đòi ăn đúng vào giờ ấy, không thể mặc cả với nó. Tôi viết vì một quy luật nào đó thôi thúc - không phải là thỏa thuận và sự cần thiết, một quy luật sâu sắc và phức tạp hơn nhiều; hợp đồng - mà tôi ký kết với bản thân, bằng thần kinh và tính cách của mình - buộc tôi làm. Không thể “quen” với việc viết báo. Không thể buông lơi, thoải mái trong công việc; nhà báo không thể nghỉ ngơi trên vòng nguyệt quế của mình; một bài viết tồi, ngớ ngẩn hay thừa sẽ làm tổn hại đến chữ tín anh ta giành được; trong nghề báo không thể hãm nhịp độ lại được, cũng không phải là hay nếu nhà báo chỉ viết những gì “nhất thiết” anh ta muốn viết - có nhiều sự thật, và mỗi sự thật đều có hình thái khác nhau của nó.

Năm tháng trôi đi, tôi đã viết hàng ngàn bài báo, ngày nào cũng viết một hai bài, vì ban đêm máy chạy, vì chiều nào cũng “xảy ra một điều gì đó”, có khi ở ngay phố bên cạnh, có khi ở Tanganyika[490]; và một hôm một ông bạn đứng tuổi hơn đến tìm tôi, ông nhìn tôi lẩm bẩm, rồi bảo: “Cậu hãy cẩn thận!” Chúng tôi ngồi trong phòng biên tập, căn phòng sát sân ngột ngạt đầy mùi giấy in. “Cẩn thận đấy! - ông nói và nhìn tôi với vẻ ranh mãnh - Một thời gian dài con người ta cứ tin rằng mình chỉ tiêu xài những khoản lãi, nhưng rồi đến một ngày ta nhận ra ta đã tiêu vào vốn liếng từ lâu, và khi đó thì đã muộn…” Tôi nhún vai, thương hại tiễn ông ra cửa; và còn lâu lắm tôi không “cẩn thận”. Viết báo cũng là một thứ ma túy, có thể bị hủy hoại vì nó, nhưng cho đến lúc đó thì nó cho ta sự u mê và quên lãng. Đôi khi tôi mệt mỏi, đôi khi tuyệt vọng, đôi khi quá xúc động, đôi khi thông tin quá mù mờ, nhưng ngày nào tôi cũng viết, như một bác sĩ ngày nào cũng cầm dao mổ. Cứ như có một thứ toxin[491] đặc biệt nào đó kích hoạt và gây nhiễm trong hệ thần kinh của người làm báo: không thể chịu đựng nổi sự im lặng. Vào tất cả các buổi chiều tôi đều ngồi trước bàn, trong một trạng thái thần kinh đặc biệt không dễ chịu và cũng không phiêu bồng, đúng hơn là chỉ được hâm nóng lên một cách nhân tạo: ngày nào cũng có một ai đó bị sát hại hay một người nào đó phá sản, ngày nào cũng diễn ra sự dối trá khủng khiếp ở một nơi nào đó hoặc người ta đã làm một việc đê tiện hi hữu nào đó, ngày nào cũng “xảy ra” một việc gì đó, từ cái nguyên liệu thối tha và đáng buồn là cuộc đời tôi dùng ngọn bút viết về những điều lặt vặt, nhưng dẫu sao chúng vẫn là thứ vi khuẩn, là mầm mống gây nên sự khốn cùng của con người vào ngày hôm ấy ở một nơi nào đó; và tôi tưởng rằng đó là viết báo… Tất cả mọi buổi chiều vào khoảng ba giờ, như thể dòng điện được nối mạch vào cơ cấu, hệ thần kinh của tôi với những chiếc ăng ten râu và màng mỏng bắt đầu hướng ra để khám phá thế giới: tôi lục tìm các báo trong và ngoài nước một thứ gì đó bé tí xíu được “nói tới” ngày hôm ấy, điều mà tôi hay một người nào khác cần nói cho tất cả mọi người biết, nếu không thì chẳng đáng sống và chẳng đáng viết - đôi khi bóng gió, đôi khi rất bóng gió, đôi khi chỉ đá qua điều tôi muốn nói -, rồi bắt đầu trạng thái hồi hộp lạ lùng, trạng thái “áp suất cao”, sự căng thẳng và sốt ruột kéo dài hàng giờ không hết, tới khi cuối cùng tôi buộc phải ngồi vào bàn, rồi hay hoặc dở, liến thoắng hay lắp bắp, sắc sảo hay uể oải đến tê liệt tôi viết ra điều mà tôi tưởng rằng nó định danh và đặt vào đúng vị trí một thứ gì đó trong sự hỗn mang của cuộc đời.

Viết báo tử tế bao giờ cũng agressive[492] - ngay cả khi nếu nó chứng thực, thỏa thuận hoặc đồng ý điều gì đó. Người viết báo cứ khăng khăng nhắc đi nhắc lại trước các hiện tượng của đời sống rằng đúng và amen[493], thì đó là nhà báo buồn tẻ và ít thuyết phục. Trong đấu trường dù thế nào người ta muốn những con thú dữ xé xác tất cả những ai, vô thần và công giáo, lạc vào vũ đài. Tôi nhận ra rằng chiều nào trong khoảng sáu bảy giờ chiều tôi cũng đánh hơi thấy máu, âm mưu và sự phản bội, sự lừa bịp và bất công, sự thối nát của quan chức, sự phụ tình và những ý đồ dung tục của đàn bà ở khắp mọi nơi. Tôi nhận thấy thái độ “máu chiến nhà báo”, và xét đoán bản thân mình một cách ngờ vực. Thế giới đúng là đầy rẫy những sự đểu giả, đầy mưu ma chước quỷ, nhưng đôi khi tôi muốn hiểu điều mà người viết báo chỉ có thể quở trách và “phanh phui”… Đó là chất ma túy mạnh, đặc biệt mà nhà báo không thể sống an toàn với nó lâu dài; sự ngờ vực máy móc, thế thượng phong vì người viết báo biết chắc chắn rằng chỉ có hai loại người, một là người chưa bị “phanh phui”, hai là người đã bị “phanh phui” ra điều gì đó, dần dà sẽ biến cả người viết thành người kết án. Đúng, mọi người đều đáng ngờ… và tôi đã tận thấy vũ điệu Tử thần mới ghê gớm làm sao trong những năm ấy, thấy những tên tuổi rạng rỡ, những con người hào nhoáng, giàu có và quyền thế, đức hạnh và tội lỗi, ngốc nghếch và thiên tài đã mất hút, đã bị hủy hoại như thế nào trong cái cối xay thời gian! Con người quyền lực mà mới ba hôm trước tôi ngồi ăn tối cùng các bậc tai mắt của thành phố, sáng ngày thứ ba sau đó đã nằm vật trên đi văng phòng làm việc với một lỗ thủng do đạn bắn trên trán, hoặc ngồi than thân trách phận trong nhà tù; bậc á thánh, mà các đấng quyền năng tên tuổi của thành phố rồng rắn chen lấn trước cửa văn phòng ông ta, hôm sau đã lắp bắp trước những câu hỏi hóc búa của quan tòa. Tất cả trước sau đều kéo nhau vào “chuyên mục”, và nhìn ai tôi cũng thấy như đó là người đến một ngày sẽ là nhân vật trong bài báo. Quan niệm này không tử tế, nhưng trong thực tế đó là nghề viết báo…

Nhà văn đôi khi muốn trở thành nobilis[494]. Thỉnh thoảng người viết muốn tán đồng một điều gì đó, sẵn lòng nói: vâng… Nhà báo vào trận với hai cây kiếm; nhà văn đôi khi cảm thấy mình chiến đấu ngay cả khi anh ta thỏa hiệp và im lặng. Tôi đã học được rằng nhà báo tốt là người trung thành với sự giận dữ, với những bản án và sự ác cảm của mình; trong khi tấn công, đúng là anh ta tin vào cơn tức giận của mình; sự trung thành ấy là chữ tín của nghề báo. Nhiều năm trôi qua cho tới khi tôi nhận ra rằng mình không tin tưởng vô điều kiện vào nỗi giận dữ của mình. Đến lúc phải lựa chọn: con người nhà văn đòi có tiếng nói, và lúc đó con người nhà báo phải im lặng, không thể sống cho cả hai, tin vào cả hai, trong những thời đoạn khác nhau của ngày không thể “thông cảm” điều mà trong những giây phút dồn dập của những giờ chính thức trong phòng biên tập bạn nhất thiết phải căm ghét và trừ khử… Đến một ngày tôi không tin tưởng nhất thiết rằng chính tôi cần phải loại trừ khỏi thế giới mọi sự thô bỉ, đểu cáng và bịp bợm; đúng, tôi không nhất thiết tin rằng bằng ngôn từ bay bổng còn có thể thay đổi được điều gì đó trên thế gian này. Một cảm giác bấp bênh, chếnh choáng xâm chiếm tôi, như người thợ nề nếu nhìn từ trên cao xuống. Tôi bắt đầu cẩn thận chú ý từng từ; tôi làm việc ít hơn, và sự ít hơn đó lại càng ngày càng mang lại cho tôi nhiều điều hơn.

9.

Song song với “cuộc sống Buda” là cuộc sống Pest… Nhưng tôi không quen một ai bên Pest. Một dạo tôi thử đi lại “quan hệ bạn bè”, nhưng tôi mau chóng từ bỏ những thử nghiệm chẳng đi đến đâu. Bản tính tự nhiên của tôi là cô đơn, gần như xa lánh mọi người. Mỗi một người mới là một thử thách đối với tôi, mỗi một người quen đều làm tôi mỏi mệt như một phận sự phải đảm nhận mà tôi cảm thấy mình không đủ sức. Tôi cố cưỡng lại sự nhút nhát này, và nhận những “lời mời chào”. Mọi thứ mới ấu trĩ làm sao… cái cuộc sống Pest rụt rè, thường bất nhã và kiêu ngạo vì lúng túng, sơ đẳng và hợm hĩnh ấy! Nó thiếu hẳn hai-ba trăm năm của trường học giao tiếp mà một gã buôn bán nhỏ ở Paris cũng được ban tặng và thừa hưởng. Nó thiếu đi tính tập thể mà không có nó thì không có đời sống salon và xã giao. Những salon ở Pest mới tuyệt vời làm sao! Những bữa ăn tối! Chúng mới phong phú, mới dư dả, sang trọng một cách kỳ lạ và bí ẩn làm sao, và dù thế nào chúng vẫn khiêm tốn, lộn xộn và dễ dãi, vẫn đáng ngờ làm sao! Tôi ngồi bên bàn của những người giàu có ở Pest, và tôi đợi trong mọi khoảnh khắc cửa sẽ mở và một điều gì đó khó xử sẽ lộ diện… và nhiều khi, dù không trong khoảnh khắc ấy, nhưng mấy tháng sau hay một năm sau thì “điều gì đó” cũng trở nên rõ ràng thật, té ra sự giàu sang ấy không có nền tảng, những salon ấy đứng trên một cột đỡ bằng đất sét, cơn lốc thời gian đầu tiên lướt qua đã thổi bay đi những hào nhoáng của chúng!

Các cuộc trò chuyện ở Pest có một dư vị thông thái, sâu sắc, mang tính cách riêng tư nào đó mà những mánh khóe lắt léo của nó người Đức, người Anh và người Pháp có lẽ không hiểu được. Những bề mặt cọ xát ở đây giữa con người với con người, đời sống ở Pest diễn ra trên một bình diện nhỏ đến nỗi sự giao tiếp giống với một cuộc cận chiến hơn. Những cuộc “đàm đạo” Pháp - cuộc đấu đã an bài sẵn, với những diễn biến nhẵn nhụi, trơn tru, không hề trục trặc, được gọt giũa và được quấn bởi lớp băng bó an toàn -, so với những cuộc đàm đạo ở Pest chỉ giống như một trận so kiếm quý tộc đã tinh tế bởi truyền thống so với một trận đấu bốc hay đấu vật. Sự thông thái và hiểu biết của các tiệm cà phê Pest trước chiến tranh sau này vẫn là con át chủ trong ván bài xã hội… Các cuộc trò chuyện ở Pest chao đảo giữa hai câu hỏi “từ cái gì” và “chống lại ai”, và tất cả đều bị ảnh hưởng bởi những thông tin đầy tính kịch ngột ngạt của các báo cho rằng những người nổi tiếng cũng có cuộc sống tình dục của họ, các văn sĩ, diễn viên, nghệ sĩ, bá tước, chủ ngân hàng thỉnh thoảng lại gia ân cho những cô gái xinh đẹp của thành phố, nhà văn danh tiếng viết tiểu thuyết mới và đi với một cô tóc vàng, nhà tư sản dệt may là mạnh thường quân của văn nghệ quyến luyến cô gái chuyên ngành mỹ thuật công nghiệp - và nói chung quan điểm bán chính thức ở Pest biểu lộ rằng con người ta có cả các cơ quan sinh dục. Tầng lớp trung lưu ở Pest “trò chuyện tâm tình” trong khi sở hữu những thông tin ấy: người Công giáo cũng như người Do Thái, khu Lipótváros cũng như Józsefváros, nhưng những người e thẹn hơn dĩ nhiên không để lộ ra việc họ đọc những loại báo đó. Cái dịch vụ thông tin đã được thể chế hóa này với thời gian đã phá vỡ quyền độc lập của đời sống riêng tư với một sự đồng lõa dung tục có thể cảm nhận nào đó. Điều bí mật đáng buồn mang tính quốc tế là những người khác giới tính, thậm chí đôi khi cả những người cùng giới tính cũng muốn yêu nhau, được dư luận Pest chấp nhận vui vẻ đầy ác ý. Còn nếu không “tâm sự” thì họ chơi bài, nhưng tôi chán ngấy mọi trò chơi “cơ học”. Tôi thử nghiệm “đời sống thượng lưu” một thời gian, rồi tôi trốn về nhà ở Buda. Trong ký ức tôi còn sót lại vài “buổi dạ tiệc” Pest quái gở đáng buồn, ở đó người hầu không biết xì gà và rượu mùi để ở đâu vì chủ nhà mới mượn đám bồi bàn của một casino gần đấy vài giờ trước đó, ở đó sau khi rời bàn ăn thực khách liền chúi vào cờ bạc, ở đó họ nói về “các quan hệ” như về các cuộc mua bán trên thị trường chứng khoán.

Tôi cố quên đi cái thế giới ấy. Tôi sống cô đơn ở Buda. Cái thế giới Hungary nhỏ bé quý phái và tinh tế này dần dần mở ra trước mắt tôi; nỗi cô đơn của tôi không dịu bớt nhưng khuôn khổ của nó trong sáng và hiền lành. Tôi sang bên Pest bao giờ cũng như người nhà quê lạc lên kinh đô; nhưng “ở nhà”, bên tả ngạn dòng sông lớn, trong những khu phố cũ, dần dà tôi bắt đầu quen với các ngôi nhà, với những quảng trường công cộng và con người, gần như kiểu một người ngụ cư sắp đặt cuộc sống về hưu trong một thành phố nhỏ xa lạ. Sáng nào tôi cũng đi dọc pháo đài, tôi thấy khu phố cổ dưới thung lũng phủ tuyết và điểm những lùm xanh, những tháp nhà thờ và những mái nhà cũ kỹ - rồi đến một ngày tôi bất chợt nhận ra rằng vài con phố này, con đường dạo chơi trên thành pháo đài, mấy quán cà phê hôi hám và hầm rượu ẩm mốc trong vùng, sự cô đơn và những gương mặt, tất cả cùng trở nên thân thuộc đối với tôi. Từ nay tôi chỉ miễn cưỡng khi đi khỏi đây, đúng hơn là đi cho có vẻ, đi để mà đi vậy thôi; ở nước ngoài tôi nhớ Buda, và tôi cảm thấy sự thương mến ấm áp mà một người hàng tỉnh có thể cảm thấy khi nghe người ta nhắc đến tên thành phố của mình ở nơi xa lạ. Tôi đã biết những bí mật của khu Krisztina, tôi biết và hiểu tại sao những người dân gốc gác ở vùng này ghét cái đồng hồ kiểu mới mặt không có số đặt trên tháp tòa nhà chợ mới, thay vào những con số là các rãnh cắt trên mặt chỉ thời gian; “nó bôn sê vích thế nào đó” - ngay cả những người đầy tớ cũng nói, và dần dần tôi đã hiểu họ muốn nói điều gì. Tôi sống cô đơn, nhưng sau một thời gian tôi đã có những người quen: một tay thợ chữa đồng hồ, một ông thợ mộc, một diễn viên độc thân già sống trong nhà tế bần bên cạnh, những người bồi bàn đêm. Tôi còn có thể trò chuyện với họ nữa… ở bên Pest tôi chỉ có thể trình bày, cứ như thể tôi thường xuyên phải thuyết phục một ai đó. Chắc hẳn lỗi là ở tôi. Đằng sau sự nhút nhát, kín đáo của tôi có thể là sự tổn thương và ghen tị: tôi sợ bị dân Pest khôn ngoan lừa gạt, có khi họ còn thấy tôi lố bịch. Sự nhạy cảm này bệnh hoạn và bất công, nhưng không khi nào tôi có thể rũ bỏ được. “Cuộc sống Buda” càng ngày càng có thêm những hình thái sâu sắc và kín đáo hơn. Tôi đã gắn bó cuộc đời mình với môi trường, với bầu không khí, với phong cách sống này một cách khăng khít và nhẫn nại. Trong cuộc đời, ta tìm được “tổ ấm” của mình nhiều lần. Buda là một trong những “tổ ấm” của tôi.

Nhà văn sống cô đơn như ẩn náu, thiếu tin tưởng trong một căn hầm. Điều nhìn thấy từ “cuộc sống văn chương” là sự tranh cãi, ngờ vực, đố kỵ giữa các thế hệ. Tất cả chúng ta đều sống trên diện tích nhỏ hẹp, chật chội, đều gặm một lát bánh mì mỏng ấy. Có thể đạt được điều gì ở đây? Chắc hẳn là không nhiều - người khá nhất cũng chỉ có thể đạt tới mức cứ ủ các tác phẩm của mình, và họa chăng đôi khi có nghe thấy hồi âm yếu ớt, e thẹn từ tác phẩm của họ… Mà đúng vậy, chúng ta có thể viết về điều gì? Nhiều năm sau tôi mới hiểu câu hỏi mà người ta đặt ra - với vẻ hồi hộp và giễu cợt - tại các quán cà phê ở Pest khi tôi mới trở về. Tuần nào tôi cũng mua các tuần báo Pháp ở quầy bán báo trên phố, người buôn sách hằng tháng đều gửi cho tôi các tập san nước ngoài - đôi khi tôi hồi hộp cúi xuống những thông điệp đó, như người đã bỏ lỡ ở đâu đó xa xôi, rất xa những dòng chảy lớn, nóng hổi nuôi dưỡng và làm đơm hoa kết trái tinh thần của nhân loại, người cũng không hiểu chính xác những ám chỉ bóng gió, chỉ còn phỏng đoán và nếm náp, từ mẫu hàng hóa như thế này mà suy ra hương vị của mùa thu hoạch mới… Tôi còn chú ý đến vài hiện tượng lớn từ nơi xa, nhưng những cái mới, lớp trẻ, tin tức từ các “trào lưu” chỉ lọt tới đây thưa thớt và mờ nhạt. Thế giới chỉ lên tiếng với những tiếng gầm gào đe dọa; và giống như đàn súc vật trước bão, thỉnh thoảng chúng ta gắng gỏi “tổ chức”, co cụm lại trong một liên minh hay sự phòng vệ để chống lại những hiểm họa có nội dung chưa biết. Những thử nghiệm tổ chức này dĩ nhiên luôn luôn thất bại. Các nhà văn vẫn cô đơn. Bản chất chúng ta là như vậy, đó là số phận của chúng ta.

Ở Pest, trên Körút, đôi khi tôi ngồi xuống một chiếc ghế băng và chơi trò chú ý tới “cuộc sống thủ đô đang diễn ra”. Dù thế nào tôi cũng sống ở đây cô đơn như một người phát vãng.

10.

Công việc, như một căn bệnh nào đó, dần dần chế ngự cuộc đời tôi. Viết không phải là nhiệm vụ dành cho người “lành mạnh”; người khỏe mạnh trước hết khỏe mạnh và anh ta làm việc để có thể tiệm cận cuộc đời; nhà văn làm việc để có thể tiệm cận những mạch ngầm của tác phẩm, ở đó những mối nguy hiểm như lở đất, sập hầm và khí độc rình rập anh ta. Bệnh thần kinh của tôi luôn trở lại theo chu kỳ trong lúc tiếp cận một số vùng công việc nhất định, tôi cứ ngày càng phấp phỏng, lo lắng có khi hàng tháng trời, tôi làm việc trong một trạng thái hơi nguy hiểm đến tính mạng, lê lết, đầy toxin, đơn độc, ngăn cách bản thân mình với mọi người - tôi chỉ có thể nghĩ tới tình yêu, tình bạn, sự gần gũi con người với sự hoài vọng như một tu sĩ nghĩ tới cuộc sống trần thế, và ngay cả nỗi hoài vọng này cũng là sự phản bội… Thỉnh thoảng tôi tìm một người đàn ông hay một phụ nữ, nhưng những thử nghiệm đó bao giờ cũng dẫn đến thất bại, sự “hoài vọng” đó bao giờ cũng có thể cảm nhận thấy trong chất lượng công việc, đó là sự chạy trốn vào cuộc đời, là sự rút lui hèn nhát. Rồi tôi tính sổ với thực tế, rằng đối với tôi không có lối thoát, không một ai chịu trách nhiệm vì số phận của tôi, tôi phải trao đời mình cho tác phẩm, từ chân tơ kẽ tóc, vô điều kiện: rồi tôi sống như thế, dưới áp lực cao của ý tưởng cuồng si này, thỉnh thoảng trong nỗi hoảng sợ chạy trốn tuyệt vọng, rồi bao giờ cũng ngã vật trở lại cuộc đời kia, lên trang giấy. Viết văn đúng như cách gọi Osvát Ernő[495], một trong những chuyên gia và nhà phân tích lớn nhất của nghề văn, là lối sống. Người viết phải sống đời sống của nhà văn hay ít nhất phải sống một đời sống xứng đáng với nhà văn… đó là điều kiện, điều kiện không chấp nhận sự ngã giá. Những âm thanh ríu rít, mời gọi của cuộc sống vĩnh viễn quyến rũ và đau đớn đối với nhà văn; không có “giải pháp”, tôi đã biết rằng tôi mãi mãi yếu đuối, mãi mãi thử chạy trốn, đòi hỏi chỗ đứng giữa mọi người, cho tới khi nào tôi run rẩy nép mình vào sự ấm nóng của một tâm hồn hay một thể xác, và hai lần tôi phản bội: phản lại tâm hồn đã đón nhận tôi và phản lại công việc của mình.

Tôi viết vì muốn nói lên một điều gì đó; tôi viết vì “lối sống” này phù hợp với tính cách và tạng tinh thần của tôi; vì sự diễn đạt của nhà văn mang đến cho tôi cảm xúc sống cao cấp mà hành động sống không khi nào có thể đưa lại; vì cảm xúc cuộc sống này cũng không thể là mục đích của nhà văn, cả điều này cũng cần phải phủ nhận và cần chuyển tất cả sang lưu trữ dưới hình thái khép kín, ở đó tác phẩm tự thân nó đã sống, không có dưỡng chất của thế giới bên ngoài, không họ hàng và người hâm mộ, không có cả thành công và sự phản hồi. Tôi muốn nói một điều gì đó - và tôi đã viết một cuốn sách, rồi sau đó một cuốn nữa, rồi tôi hiểu ra rằng “chương trình” của nhà văn không phải là chuỗi các tác phẩm thường xuyên, với tất cả mỗi dòng đã viết tôi đều muốn diễn đạt điều muốn nói giống nhau ấy, qua các tác phẩm và các thể loại, dòng chảy ào ạt đổ về một vùng châu thổ chung duy nhất, và tôi chỉ là người có mặt, tôi phải có mặt ở đó với cả cuộc đời và số phận của mình, vì một điều gì đó muốn được thể hiện nó qua tôi. Cái “điều gì đó” không có hình thể, đôi khi tôi cảm thấy nó phản lý trí. Nguyên liệu làm việc bao giờ cũng là đất sét, phải phả vào nó nhiều hơn là linh hồn: sự cân đối và nhịp điệu của hình thể. Tôi sống căng thẳng và lúng túng, bất lực trong công việc, tôi không thấy những tỉ lệ cuối cùng của nó, tác phẩm đầy những thứ thừa, vặt vãnh, hú họa, và tôi không còn cảm thấy kích thước của nó, cũng như con người ta không cảm thấy những chiều kích của cuộc sống; có lẽ chỉ đến giây phút cuối cùng của cuộc đời, tác phẩm mới có được hình hài vĩnh viễn của nó, hay có lẽ chỉ sau đó nó mới trở nên trong sạch, rõ ràng, mọi thứ thừa mới rơi rụng khỏi nó, nó mới trở thành một tác phẩm, một sinh vật hữu cơ, một tổng thể có khả năng sống. Tôi không biết rõ mình có thể phiêu lưu đến đâu trong công việc này; có lẽ nhà văn không khi nào thấy rõ đường đi của mình trong khu rừng rậm của tác phẩm, trong khu rừng ấy không có các biển chỉ dẫn, bản năng và những tiếng gọi bí ẩn đưa ta qua rừng rậm. Không bao giờ tôi hiểu nổi các nhà văn mà trong những giây phút cảm hứng họ “chợt nghĩ ra” điều muốn nói bất tử của họ; công việc lựa chọn chúng ta, không phải chúng ta lựa chọn công việc, và điều nhiều nhất chúng ta có thể làm là không lẩn trốn nó. Thỉnh thoảng tôi cảm thấy dường như tất cả mỗi dòng tôi viết ra đều là sự trì hoãn, hàng ngàn bài viết nhỏ, một loạt sách, tất cả đều là sự lẩn tránh nhiệm vụ đã đảm lãnh; và rồi đến lúc sẽ không thể lẩn tránh cuộc gặp gỡ, không thể viết thêm một cuốn sách, như xin trì hoãn bằng việc trả dần món nợ của số phận nhà văn, đến lúc anh sẽ buộc phải đối mặt với nhiệm vụ, và khi đó anh dừng lại, anh bất lực trước ngôn từ, điều không ai có thể nói thay anh được… Tất cả mọi việc tôi làm với tư cách nhà văn đều là sự lẩn trốn, là sự bội bạc; cứ như tôi van xin ma quỷ hãy buông tha một lần này nữa, chưa đến thời khắc ấy, giờ đây tôi muốn nói về điều khác đã; đây mới là sự chuẩn bị, là bài luyện ngón, tôi còn chưa nghe rõ ràng giọng nói của mình, tôi còn đầy những âm điệu lạ, cần phải quên đi tất cả những gì tôi đã nghe thấy hay cảm thấy, cần phải quên đi những âm điệu văn chương có sức thẩm thấu mạnh chứa đầy trong thính giác thời gian của tôi… Đúng, trước mắt tôi còn viết thứ này thứ nọ, rồi sau đó, sau đó tôi sẽ trao mình cho nhiệm vụ của tôi! Tôi viết những cuốn sách như thế, như người trả tiền chuộc cho định mệnh, cố gắng làm bậc thần thánh cứng rắn nguôi giận bằng những vật hiến tế nho nhỏ. Nhưng từ trong sâu thẳm, một cách mù mờ và khổ sở, tôi biết rằng tôi không thể thoát khỏi nó dễ dàng như thế.

“Anh sẽ viết về điều gì?”, người ta hỏi tôi; và thỉnh thoảng tôi ngạc nhiên nhận thấy có cả định mệnh nhà văn, khó tránh khỏi những nhiệm vụ nhất định, cũng như khó tránh khỏi những cuộc gặp gỡ, những ràng buộc tình cảm và cảm xúc nhất định. Tôi lúng túng nhận ra rằng tôi biết trước mình sẽ viết gì trong vài năm tới hay có lẽ trong cả cuộc đời - trong khi trò chuyện tôi nhắc tới ý tưởng những cuốn sách - mà có lẽ đến lúc nào đó sau này tôi muốn viết -, và vài năm sau, đến một ngày tôi kinh ngạc nhận ra rằng tôi đã viết xong đúng cuốn sách mà mấy năm trước tôi đã vô tình nói tới. Giá như có thể trốn khỏi những nhiệm vụ “nhỏ nhặt” đó thì hay biết mấy, “bỏ qua” cái này cái nọ, nghỉ ngơi và thư giãn, có thể dồn sức cho những thử nghiệm khác; nhưng không, tôi không thoát khỏi bất kỳ một con chữ nào. Rõ ràng là mỗi dòng đều thuộc về nhiệm vụ đó; cả những dòng thừa, vụng về, cả những dòng phóng đại tội lỗi và lỏng lẻo… Tôi biết mình chưa bao giờ chuẩn bị cho một “tác phẩm lớn” cụ thể mà trong đó tôi sẽ “nói lên tất cả”; nhà văn biết rằng không khi nào nói ra “tất cả”, chỉ có những người yêu nghệ thuật nửa mùa, không chuyên nghiệp và các nhà chuyên môn sống bên lề văn chương mới chuẩn bị viết nó. Đúng hơn là tôi tin rằng giữa những trang viết tức thời, thừa thãi, được viết với lương tâm bất an và tồi tệ nhưng vẫn không thể né tránh, đến một lúc nào đó, trong một dòng hay một đoạn tôi sẽ có dịp nói ra điều mà người khác không thể nói thay tôi. Tôi cũng cho rằng có thể điều tôi nói ra không đặc biệt thông thái, độc đáo sắc sảo, trí tuệ đến choáng ngợp; có thể tôi phải nói ra dưới dạng bình thường vào đúng thời điểm, đúng chỗ của nó, vì trong cuộc sống, cũng như trong văn chương thông báo quyết định, ngôn từ hay ý kiến miêu tả đầy đủ một con người, phần lớn đều rất đơn giản. Thỉnh thoảng tôi mường tượng thấy những gì tôi viết, chỉ là mào đầu hay là cái cớ: tôi chỉ muốn miêu tả, muốn vẽ một nhân vật duy nhất và bất ngờ nhận thấy rằng nhân vật đó sống, tôi đã biết cả tên, tôi quen, tôi gọi người ấy: tôi nghĩ đó là một phụ nữ đứng tuổi, người đứng ở vị trí trung tâm một tập thể, không quá thông minh, cũng không quá tốt đẹp, đơn giản là nàng biết một điều gì đó, điều có lẽ là “bí mật” của cuộc đời, điều mà bằng ngôn từ chắc chắn nàng không thể diễn đạt nổi: nàng ở trạng thái cân bằng, tất cả chỉ có thế… Trong khi làm việc tôi muốn mò ra bí mật của người phụ nữ này, người đàn bà sống động hơn tất cả sự thật và không quen biết này. Có phải đây là “chương trình của nhà văn”? Chắc hẳn là không phải. Đôi khi tôi bất ngờ, tôi phải tìm con đường dẫn tới nàng với sự hoang phí như thế nào, qua những con đường ngõ ngách kín đáo ra sao, tôi phải lần mò qua hàng trăm hòn đảo ký ức cho tới khi đến được chỗ nàng - nàng đứng sau tất cả những gì tôi viết; và tôi không biết nàng là ai, nàng đã từng sống, tôi đã gặp nàng ở đâu đó chăng? Có lẽ nàng là mẹ, người mẹ khác, vĩnh cửu và không quen biết mà tôi muốn gặp; tôi không biết. Nhưng tôi biết rằng với mỗi dòng, với mỗi cuốn sách và thể loại viết ra, tôi đều xích lại gần nàng; cứ như thể nàng biết cho tôi lời giải đáp. Và sau đó nhiều năm qua đi với đầy rẫy công việc, với sự thỏa hiệp và những thử nghiệm, càng ngày tôi nhìn thấy khuôn mặt của con người ấy càng mờ nhạt hơn, thiếu tin cậy hơn; tôi không nghe thấy giọng nói của nàng; rồi trong một khoảnh khắc tôi bất chợt nhìn thấy nàng ở những vùng xa lạ. Như thể công việc không là gì khác, chỉ là nguyên cớ và cơ hội để gặp nàng một lần.

11.

Tôi phải đặt dấu chấm ở đâu, khi nhà văn đã đến “cuối cùng” một cuốn sách kiểu này?

Cuộc đời chạy đua với tác phẩm. Một buổi trưa mùa thu cha tôi mất. Ông chết khỏe, đàng hoàng và mẫu mực. Như thể ông muốn bảo phải chết như thế nào - ông chết trên tay tôi, và từ khoảnh khắc đó nỗi sợ hãi cái chết của tôi đã thay đổi; tôi không còn sợ như trước, và tôi không sợ cái chết, không sợ điều không biết, kinh khủng; đúng hơn là tôi tiếc phải bỏ cuộc sống ở lại đây, tôi đòi hỏi ở cái chết hương vị của cuộc sống; nhưng trong giây phút cha tôi nhắm mắt, tôi hiểu ra rằng cái chết không tệ hại và cũng không tốt đẹp, nó không có tính cách.

Chúng ta chỉ hiểu hết được những con người - mà với họ chúng ta có mối ràng buộc khăng khít trong cái chết. Cha tôi chết tại một thành phố xa lạ, giữa những người xa lạ, chỉ có chúng tôi ở bên ông, chỉ có gia đình, cái mớ bòng bong phức tạp mà ông là ý nghĩa và nội dung của nó, cả điều này cũng được giải thích bởi cái chết. Cái chết của người cha bao giờ cũng là một vụ nổ; khi đó gia đình tan tác, mỗi người sẽ đi con đường riêng của mình. Ông tỉnh táo đến giây phút chót; nửa giờ trước khi chết cha cho gọi bác sĩ của bệnh viện, rồi bằng một cử chỉ lịch sự, ông nói: “Tôi đã định liệu để các ngài nhận được tiền thưởng”. Cha tôi đã chết như một đức ông: không thể ra đi với nợ nần cuộc đời, ông đã chủ động, cẩn thận sắp đặt hết, ai cũng có phần, ai cũng nhận được một nụ cười, một ánh mắt hay cái siết chặt tay. “Đây là buổi sáng cuối cùng của tôi,” - cha nói vào sáng hôm ông mất; cha nhìn những lùm cây mùa thu ngoài cửa sổ rất lâu bằng đôi mắt cận thị mệt mỏi. Trong khoảng thời gian ngắn trước khi hấp hối, khi đã biết chắc chỉ vài giờ hay vài phút nữa mình sẽ chết, ông rất thông tuệ và bình thản. Tôi luôn luôn quan sát khả năng tuyệt vời của ông, cách thức ông biết nhìn cuộc đời từ xa, từ tầm xa thận trọng của ông. Tính cách riêng của khả năng đặc biệt này ông giữ được đến phút chót của cuộc đời.

Những ngày cuối cùng ông nói về thành phố, nơi ông đã sống cả cuộc đời, và cuối cùng ông phải từ đó đến nơi xa lạ. Ông không chịu nổi sự ly biệt ấy. Có thể ông đã chết vì sự thay đổi ấy; cơ thể ông còn vật lộn với căn bệnh, nhưng con tim ông đã từ bỏ khát vọng sống, không còn gì níu giữ được nó nữa. Ngoài tuổi sáu mươi con người ta khó chịu đựng nổi những thay đổi vị trí cưỡng bức. Những ngày cuối cùng ông mơ về thành phố, nơi ông đã sinh ra, đã sống và làm việc, nơi ông biết rõ từng vòm cổng. Một buổi sáng, sau một giấc ngủ ngắn, mệt mỏi, ông nói với nụ cười hạnh phúc: “Lúc đêm cha đã về thành phố. Con biết không trong giấc mơ cha đã về Bankó, và hình như cha đã đi bên đài quan sát, cha thấy thành phố dưới thung lũng”. Ông cười sung sướng như người vừa từ động tiên trở về. Những ngày ấy cha đã yếu lắm; ông nói ít, nhưng mắt mở to, với ánh sáng lạ lùng. Ông nhìn tất cả mọi người đến bên giường bệnh với ánh mắt ấy, như thể chỉ đến lúc đó ông mới thật sự hiểu những gương mặt thân quen và xa lạ và muốn ghi lại ý nghĩa mới của các đường nét mà cho tới lúc ấy bằng cách nào đó đã lướt qua ông phía sau những ý định che giấu của cuộc đời. Nhưng sau tất cả những khuôn mặt ông đều thấy “thành phố” ở một nơi nào đó; ông đã mơ về nó, trong mơ ông đã đi trong những khu rừng ven thành phố, đến Ottilián, Hradován. Thành phố là khuôn khổ duy nhất, đích thực đối với gia đình; khi phải đi khỏi đó thì cái khung giới hạn của cuộc sống cũng trở nên lỏng lẻo, tan vữa. Sau khi đi khỏi thành phố cha tôi không khi nào nói về những người ở lại, không nói về căn nhà chúng tôi ở, về căn hộ cũ; ông thẹn thùng giữ kín những kỷ niệm ấy, ông hổ thẹn vì nỗi đau, ông tự chối bỏ sự tuyệt vọng của mình. Nhưng giấc mơ đã đem trở lại những thứ mà ban ngày chỉ nghĩ đến ông cũng không muốn, giấc mơ trước cái chết một lần nữa phản chiếu những cảnh sắc ông luôn luôn khát khao trở lại. Ông không thích nói về những giấc mơ ấy, nhưng ánh mắt sung sướng tỏa ra từ đôi mắt thông tuệ, mệt mỏi của ông đã phản lại những điều ông nói. Điều trong thâm tâm mình ông đã vĩnh viễn từ biệt khi rời khỏi thành phố, một lần nữa đã trở lại với ông dưới dạng hình ảnh, khi cảm thấy cái chết đã đến gần: ông lại nhìn thấy, yêu thương, trìu mến gọi tên nó.

Đêm cuối cùng, lúc gần nửa đêm, không có chỗ ở trong nhà trọ của thành phố lạ; tôi ngồi lên xe vào bệnh viện với ông. Ông đã yếu lắm; ông nằm đó, vẫn tỉnh, trong căn phòng tối lờ mờ chỉ có mẹ tôi ngồi bên, bà nắm tay ông, mệt mỏi gần như thiếp đi. Ba ngày đêm chăm nom ông đã làm bà kiệt sức, và trong những giờ cuối cùng này bà thức bên ông và chăm sóc ông như một cái máy. Tôi ngồi xuống bên giường, nhìn nét mặt buồn, thân yêu đang yếu dần; thấy tôi đến ông chào rất nhẹ để mẹ khỏi tỉnh giấc. Cha bao giờ cũng thế: lịch lãm, tử tế và trầm lặng. “Cảm ơn con đã đến một lần nữa”, - ông nói, nhẹ nhàng và bình thản đến nỗi tôi ứa nước mắt. Cha tôi biết bí quyết lớn của phép lịch lãm. Đôi khi tôi nghĩ đó là thứ quý nhất con người có thể dành cho con người. Ông đối xử với tất cả mọi người trong gia đình như đối với một quý khách sang trọng; không khi nào ông đến thăm mà không mang cho phụ nữ trong gia đình những món quà lịch thiệp và quý giá, mỗi ngày lễ gia đình hay chính thức ông đều gửi theo danh thiếp mấy nhành hoa. Đêm cuối cùng, với căn bệnh khủng khiếp, nằm trên giường bệnh ông vẫn sạch sẽ, tinh tươm, sang trọng, xung quanh ông mọi thứ vẫn ngăn nắp, như thể ông nằm nghỉ sau một ngày bình thường. Đêm ấy tôi đã hiểu ra sự quý phái của cha. Cuộc đời ông đã trải qua trong tinh thần của lòng nhân hậu và sự lịch lãm. Tôi ngồi bên giường ông rất lâu, chúng tôi không nói, chỉ nhìn nhau. Ông nhìn tôi không chớp mắt, vẻ ưu tư, lát sau ánh mắt ông có vẻ tìm kiếm, như nhớ lại điều gì trong kỷ niệm. Tôi yên lặng để ông nhìn tôi; cha con nhìn nhau rất lâu, hơn một giờ. Ông nhớ lại điều gì? Ông muốn biết điều gì? Ông không nói, ông không bao giờ nói, ngay cả trong giờ phút cuối cùng này. Thái độ im lặng của ông là sự tế nhị, không phải sự yếu đuối, ông biết rằng giữa con người với con người không thể đối xử khác hơn là sự tế nhị, tin cậy và kín đáo, phải tôn trọng những bí mật của nhau. Tuy nhiên, ông vẫn nhìn thẳng vào mắt tôi. Ông đang từ biệt tôi, đứa con cả, như thể muốn gửi gắm điều gì, một lời, một bí mật gia đình, một cách thức đối nhân xử thế - nhưng rồi ông im lặng, như người biết rằng không thể giúp được ai, cá nhân và gia đình đều còn lại với định mệnh của mình. Ông nhìn tôi dò hỏi, mắt mở to, như thể cuối cùng ông muốn biết tôi là ai, ông chờ câu trả lời cho một câu hỏi rất xa xưa. Nhưng tôi không trả lời được cho ông. Rồi ông đưa bàn tay mềm mại, yếu ớt nắm tay tôi. Không nói một lời, ông từ từ nhắm mắt; lát sau ông buông tay tôi. Sau đó tôi đi.

Gần trưa hôm sau ông bắt đầu hấp hối. Trong phòng nhiều người đi lại vẻ tuyệt vọng. Lúc này ông không để ý đến chúng tôi nữa, ông chăm chú nhìn qua cửa sổ, nhìn tán lá vàng nhạt, ẩm ướt; lúc hai rưỡi chiều ông bảo: “Có sương mù”. Đúng, một màn sương mỏng sà xuống đậu trên mắt ông; ông thấy sương mù cả trong phòng. Ông nằm yên một lúc nữa, viên bác sĩ vuốt mắt cho ông. Trong khoảnh khắc ấy tôi không cảm thấy điều gì. “Thế là điều đó đã xảy ra, cha đã chết”, - tôi lơ đãng nghĩ, rồi bước ra hành lang, cứ như tôi hiểu điều đã xảy ra: cha bệnh và đã mất, rồi phải chôn cất ông, tất cả phải như thế. Lát sau người ta đem quan tài đến đưa cha đi. Tôi muốn châm một điếu thuốc, nhưng nhiều người đi lại ngoài hành lang, và tôi cũng không biết “lúc này” làm thế có hợp lẽ không. Tôi lấy áo khoác và ra ngoài. Giữa tháng Mười, ngoài trời đang mưa, tôi đi dọc theo hàng cây ướt lướt thướt, đầu óc trống rỗng, không cảm xúc và tuyệt vọng, điều duy nhất tôi nghĩ tới là muốn ăn chút gì đó, vì đã từ lâu tôi không ăn. Ở giữa con đường hướng về phía thành phố tôi nhìn thấy một chiếc xe, hai con ngựa ướt kéo đi chầm chậm về phía nhà nguyện của nghĩa địa, cha tôi nằm trong quan tài. Chúng tôi chậm rãi đi trong mưa, theo nhịp cỗ xe, và trên đoạn đường không xa từ bệnh viện tới nghĩa địa, bỗng nhiên tôi thấy rất gần cuộc đời cha tôi, như phóng đại lên, giống thật đến phát hoảng, như trước đó chưa bao giờ tôi thấy. Đôi ngựa bước trễ nải trên đoạn đường lầy bùn, thỉnh thoảng tôi phải đi chậm lại đợi cỗ xe tụt lại ở phía sau. Trên đoạn đường này tôi hiểu ra rằng trong đời tôi, cha là người duy nhất mà tôi có “liên quan”, tôi trực tiếp có việc riêng với ông dù việc đó chưa thể “dàn xếp xong”, cũng không bao giờ có thể “trao đổi” - và điều cần nói đã bị bỏ qua này từ nay vĩnh viễn là sự dang dở lúng túng và vụng dại… cỗ xe ngoặt vào cổng khu nghĩa địa và mất hút giữa hàng cây. Tôi đứng lại, châm thuốc, nhìn theo và bắt đầu run lập cập. Trong giây phút ấy tôi bắt đầu hiểu ra rằng cha đã chết.

12.

Chôn cất cha xong, tôi cảm thấy mình như người được lên chức vụ mới, được thăng cấp; một cảm giác tự do lạ lùng, ngột ngạt xâm chiếm tôi, như thể người ta bảo: bây giờ mọi thứ đều tự do, anh có thể vào đảng vô chính phủ, có thể tự treo cổ, tất cả, tất cả đều tự do… Dĩ nhiên không thể làm gì với “sự tự do” này. Hoàn toàn không có thứ tự do nào khác ngoài tự do của tình thương yêu và đức hy sinh. Nhưng sau cái chết của cha, tôi nhận ra rằng trong cuộc đời chỉ có ông là vô tư, không vụ lợi đối với tôi, theo cách thức u buồn và lịch lãm của ông - vì để thể hiện lòng tôi cũng cần có văn hóa, nếu không sẽ không thể chịu đựng nổi và tôi không yêu được người khác, thay vì tình yêu và đức hy sinh trong tôi là sự ngạo mạn, những tổn thương và khát vọng trả thù. Lý trí và sự nhìn nhận làm nguôi ngoai những trạng thái tình cảm này, tôi không tin ở sự “khỏi bệnh”, cũng không tin ở hòa giải. Tôi biết mình không bao giờ còn có thể bị lôi cuốn vào một quan hệ vô điều kiện với một người nào nữa; tôi phải trao hết mình cho công việc, cho “lối sống”, di dời đến đó tất cả những gì con người còn lại trong tôi và thế giới của tôi.

Vì chính thế giới tôi đang sống cũng không còn tin vào “hòa bình”, không tin vào cả sự phục thiện. Tầng lớp tiểu thị dân hoảng hốt rên rỉ khắp nơi trên thế giới, và họ không muốn điều gì khác, chỉ muốn lặp lại và ngã giá. Thứ ánh sáng quái gở chiếu rọi các vùng của đời sống. Tôi sống trong một thế giới run sợ và ngờ vực, trong đó các chính khách đôi khi còn cho nhân loại được trì hoãn, như thể họ chính thức động viên người ta có thể gieo lúa mì một lần nữa, viết một cuốn sách nữa hoặc xây thêm một cây cầu nữa; cuộc sống và công việc trôi đi trong cảm giác nguy hiểm thường xuyên này. Giai cấp mà trong đó tôi sinh ra hòa lẫn vào những giai cấp đang lên; trình độ văn hóa của nó trong hai mươi năm trở lại đây suy giảm đến đáng lo ngại; cảm giác về nhu cầu của con người văn minh đang lụi tàn. Những lý tưởng mà tôi tin vào mỗi ngày lại bị ném vào đống rác như những thứ bị thải loại; quyền lực khủng khiếp của bản năng bầy đàn lan tràn trên các lãnh địa khổng lồ của nền văn minh một thời. Xã hội mà trong đó tôi sống không chỉ bàng quan với những thành tựu tột đỉnh của trí tuệ, mà cả với phong cách nhân văn và tinh thần của mức quân bình thường ngày. Chủ định xuyên suốt thời đại tôi đang sống một cách hiển nhiên và có thể cảm nhận thấy làm tôi thất vọng; tôi coi thường thị hiếu trung bình, những trò tiêu khiển và nhu cầu của đám đông đương thời, nhìn nhận đức hạnh của họ với sự ngờ vực, tôi coi những tham vọng kỹ thuật và kỷ lục của thời đại thỏa mãn đám đông một cách triệt để là bi kịch thảm khốc. Con người trí tuệ là hiện tượng cô đơn, và ở mọi nơi đều buộc phải chuẩn bị chui vào hầm mộ như vào thời Trung cổ những tu sĩ nắm giữ bí mật của chữ ẩn náu trốn những kẻ chinh phục tàn bạo. Cảm giác sợ hãi có tính bi kịch, không thể hiểu khác tác động xuyên suốt mọi biểu hiện của đời sống.

Tôi phải sống và làm việc thời gian này, theo cách có thể. Rất khó. Thỉnh thoảng tôi kinh ngạc nhận ra rằng tôi cảm thấy mình gần gũi những người sáu mươi tuổi trong tâm hồn và thị hiếu hơn những người ở tuổi hai lăm. Tất cả chúng tôi, những người ra đời trong giây phút vẻ vang cuối cùng của “giai cấp”, đều như vậy. Người viết hôm nay như muốn làm chứng cho một thời đại mai sau… chứng thực rằng thế kỷ mà chúng tôi sinh ra vào một lúc nào đó đã quảng bá chiến thắng của trí tuệ. Và tôi làm chứng cho điều này đến giây phút cuối cùng, cho đến khi người ta còn để cho tôi viết: đã có một thời và mấy thế hệ đã sống để quảng cáo chiến thắng của trí tuệ trước những bản năng, và tin vào sức đề kháng của tinh thần, điều có thể kìm hãm khát vọng chết của bầy thú. Để làm một chương trình sống thì như vậy không nhiều, nhưng tôi không biết cách nào khác. Tất cả những gì tôi biết chỉ là theo cách thức bội bạc tàn nhẫn của mình, tôi muốn trung thành với bài học này. Đúng, tôi đã nhìn thấy và đã nghe thấy châu Âu, tôi đã nghiệm sinh một nền văn hóa… liệu tôi có thể nhận được nhiều hơn thế từ cuộc đời? Vậy là, bây giờ tôi đặt dấu chấm, rồi như người sống sót sau một trận chiến bại kể ra điều muốn nói: tôi muốn hồi tưởng và im lặng.

Lời bộc bạch đến đây là hết.

[1] Thành phố Kassa (tiếng Slovak là Kosice), quê hương của Márai Sándor. Thành phố này trước đây thuộc Hungary, kể từ Hòa ước Trianon (1920) thuộc về Tiệp Khắc, nay là thành phố lớn thứ hai của Slovakia.

[2] Loại vải thô, dày dệt từ sợi bông trắng, trước đây thường được dùng may áo khoác hay bọc ủng.

[3] Một kiểu hành lang treo, mở về phía khoảng sân ở giữa ngôi nhà, có lan can sắt.

[4] Closet: buồng vệ sinh.

[5] Galicia: một vùng đất ở phía Đông Trung Âu, phía Bắc vùng Carpathians, phía Đông Nam Ba Lan và phía Nam Liên xô (cũ).

[6] Caftan: một loại áo chủ yếu dùng ở các nước phía Đông Địa Trung Hải.

[7] Yiddish: ngôn ngữ được coi như tiếng mẹ đẻ của dân di cư Do Thái khi sống ở châu Âu và các nước khác trên thế giới.

[8] Maceszt: loại bánh nướng mỏng không nở, dùng thay bánh mì vào dịp lễ Phục sinh của người Do Thái.

[9] Kosher: món ăn nấu theo kiểu Do Thái.

[10] Sabeszgój: một từ lóng, gốc từ chữ “szombat” (thứ Bảy), cách gọi bọn trẻ con cái các gia đình theo Thiên Chúa giáo.

[11] Fraulein (tiếng Đức trong nguyên bản): cô gái chưa chồng.

[12] Hold, đơn vị đo lường diện tích cũ của Hungary, thường sử dụng trong nông nghiệp, bằng 0,57 hecta.

[13] Bethlehem: một khu dân cư ở bờ Tây sông Jordan, cách Jerusalem 10 km về phía Đông Nam, nơi sinh của Chúa Jesus.

[14] Nhẫn ấn: nhẫn có khắc hình trên mặt, thời xưa được dùng như ấn, triện, con dấu riêng.

[15] Pest: thủ đô Budapest của Hungary được chia làm hai nửa bởi sông Duna (hay Duna), Buda là nửa phía Tây bên hữu ngạn. Pest là nửa phía Đông (tả ngạn) và có diện tích lớn hơn. Nhiều khi người ta gọi Budapest một cách ngắn gọn là Pest để chỉ thủ đô Budapest nói chung.

[16] Sigmund Freud (1856-1939): bác sĩ thần kinh và tâm lý người Áo, đã đặt nền móng và phát triển môn phân tâm học.

[17] Đây là nơi Freud đã đến nghiên cứu một nửa năm từ 1885 đến 1886.

[18] Habsburg: vương triều nước Áo cai trị bởi dòng họ Habsburg từ 1278 đến 1918.

[19] Lipót II (1747-1792): Hoàng tử Áo, cũng là vua Hung thời kỳ 1765-1792, hoàng đế Đức-La Mã thời kỳ 1790-1792.

[20] Đây là cuộc đấu tranh của nhân dân Hungary chống lạl triều đình Habsburg vào các năm 1848-1849. Triều đình Áo đã cầu viện quân đội Sa hoàng Nga vào giúp dập tắt cuộc khởi nghĩa.

[21] Bem Józef (tên thật tiếng Ba Lan là József Zacharisz Bem, 1794-1850): một tướng quân nổi tiếng người Ba Lan, đã phục vụ quân đội Hungary trong cuộc đấu tranh vì tự do năm 1848.

[22] Thành Világos, nơi ngày 13-8-1849, tướng Görgely Artur đã hạ vũ khí đầu hàng quân đội Sa hoàng Nga.

[23] Consiliarius (tiếng Latinh): một chức vụ cũ trong bộ máy hành chính thời đó, như tham tán, cố vấn hiện nay.

[24] Forint: đơn vị tiền tệ Hungary.

[25] Ja, ja, auch Sie haben gute Zeignisse bei mir (tiếng Đức): Đúng, đúng, khanh có những lời giới thiệu rất tốt ở chỗ tôi.

[26] Kossuth Lajos (1802-1894): lãnh tụ của cuộc đấu tranh vì tự do 1848 của nhân dân Hungary, người đứng đầu chính phủ cách mạng Hungary bấy giờ.

[27] Pflichtgefühl (tiếng Đức): ý thức trách nhiệm.

[28] Moravia (tiếng Czech là Morava): một vùng đất lịch sử ở Trung Âu, trước đây thuộc Áo, từ năm 1918 thuộc Tiệp Khắc.

[29] Cancan: điệu nhảy căng căng, một vũ điệu có nguồn gốc Algeria, thịnh hành vào cuối thế kỷ 19, thường được các nữ vũ công trang phục khêu gợi nhảy trong các quán bar về đêm.

[30] Knikebájn: rượu trắng trộn với lòng đỏ trứng.

[31] Karl Friedrich May (1842-1912): nhà văn người Đức có số lượng sách bán nhiều nhất mọi thời đại, chuyên viết tiểu thuyết về Miền Tây hoang dã (của nước Mỹ) và về người da đỏ.

[32] Deka: đơn vị đo lường Hungary, bằng 10 gam (một phần mười lạng), ở đây ý nói không tiết kiệm quá.

[33] Felvidék: vùng thượng du phía Bắc Hungary thời bấy giờ. Sau Hòa ước Trianon năm 1920, phần lớn vùng này thuộc về Tiệp Khắc, nay thuộc Slovakia.

[34] Dachshund: giống chó chồn, mình và tai dài, chân ngắn.

[35] Messina: thành phố lớn thứ ba trên đảo Sicily (thuộc nước Ý), trên eo biển Messina.

[36] Doric: kiểu cột đỡ trong kiến trúc Hy Lạp cổ đại, không có đế đỡ, có rãnh dọc, lớn dần về phía dưới, thường to và nặng nề.

[37] Ionic: kiểu cột chống có để đỡ trong kiến trúc Hy Lạp cổ đại, thanh nhã hơn cột doric.

[38] Biedermeier (tiếng Đức): trường phái nghệ thuật phổ biến ở Trung Âu, nhất là ở Áo và Hungary, từ khoảng 1815 đến 1848.

[39] Palisander (trong tiếng Ấn-Hà Lan): gỗ hồng sắc, có màu hồng đỏ nâu và có mùi thơm, ở đây chỉ đồ gỗ được trang trí xen kẽ loại gỗ này.

[40] Juste milieu: con đường trung dung, con đường vàng.

[41] Enteriör: không gian nghệ thuật, không gian bài trí trong nhà.

[42] Hoàng đế Wilheim II (1859-1941): vua nước Phổ và hoàng đế Đức từ 1888 đến 1918.

[43] Edward VII (tức Albert Edward, 1841-1910): Hoàng đế Anh từ 1901 đến 1910.

[44] Achilleion: cung điện xây cho nữ hoàng nước Áo Elisabeth trên đảo Corfu.

[45] Corfu: tên một hòn đảo trên biển Ionian, tên Hy Lạp hiện đại là Kerkyra.

[46] Rudolf Herzog (1869-1943): nhà văn, nhà thơ Đức.

[47] Das grosse Heimweh: Nỗi nhớ nhà lớn lao.

[48] Soil und Haben (tiếng Anh: Debit and Credit): Nợ và có.

[49] Gustav Freytag (1816-1895): nhà văn, nhà viết kịch Đức.

[50] Friedrich Schiller (1759-1805): nhà văn, nhà viết kịch Đức, ông được xem là nhà viết kịch quan trọng nhất cùng thời với Goethe.

[51] Johann Wolfgang von Goethe (1919-1832): nhà văn, nhà viết kịch, nhà thơ lớn người Đức, một trong những thi sĩ lớn nhất của văn học thế giới.

[52] Rudolph Stratz (1864-1936): nhà văn, nhà viết kịch Đức.

[53] Georg von Ompteda (1863-1931): nhà văn Đức.

[54] Lily Braun (1865-1916): nữ nhà văn người Đức, nhà đấu tranh cho quyền bình đẳng của phụ nữ.

[55] Memoiren einer Sozialistin: Hồi tưởng của một phụ nữ xã hội.

[56] E. Marlitt (1825-1887): nhà văn Đức.

[57] Friedrch Gottlieb Klopstock (1724-1803): nhà thơ Đức, tác phẩm chính là Chúa Cứu thế, gồm bốn khúc nói về cái chết của Chúa Jesus.

[58] Werner Gyula (1862-1926): nhà văn Hungary.

[59] Velhagen und Klasings Monatshefte (tiếng Đức): Nguyệt san của Velhagen und Klasing (tên một nhà xuất bản sách giáo khoa và sách thiếu nhi Đức).

[60] Über Land und Meer, Blatt der Hausfrau, Haus, Hof, Garten: Trên Mặt đất và Biển cả, Người nội trợ, Nhà, Sân, Vườn.

[61] Mikszáth Kálmán (1847-1910): nhà văn Hungary, một trong những tác giả được đọc nhiều nhất Hungary.

[62] Corpus juris (tiếng Latinh): tập hợp, tuyển tập luật.

[63] Kazinczy Ferenc (1759-1831): nhà văn, nhà thơ, nhà cách tân ngôn ngữ lớn của Hungary.

[64] Alföld: vùng đồng bằng lớn, chiếm gần nửa đất nước, nằm ở phía Đông của Hungary.

[65] Tisza István (1861-1918): chính khách, từng hai lần là thủ tướng Hungary (1903-1905 và 1913-1917).

[66] Andrássy Gyula (1823-1890): chính khách, thủ tướng Hungary từ 1867 đến 1871, cái bắt tay ở đây ý nói đến Thỏa ước 1867 ký giữa triều đình Áo và Hungary, thành lập đế quốc Áo-Hung.

[67] Jókai Mór (1805-1904): nhà viết tiểu thuyết lớn của Hungary thế kỷ 19.

[68] Đây là tác phẩm Dekameron của Jókai Mór chứ không phải Decameron (Mười ngày) của Giovani Boccassio.

[69] Tömörkény István (1866-1917): nhà văn, nhà báo, nhà dân tộc học và khảo cổ học Hungary.

[70] Gárdonyi Géza (1863-1922): nhà văn, nhà thơ, nhà viết kịch Hungary, tác giả tiểu thuyết lịch sử Những ngôi sao Eghe.

[71] Herczeg Ferenc (1863-1954): nhà văn, nhà báo, nhà viết kịch Hungary.

[72] Reviczky Gyula (1855-1889): nhà văn, nhà thơ Hungary.

[73] Kossuth Lajos (1802-1894): chính khách, lãnh tụ tinh thần của cuộc đấu tranh vì tự do của nhân dân Hungary thời kỳ 1848-1849.

[74] Herbert Spencer (1820-1903): triết gia, nhà xã hội học người Anh.

[75] Alfred Edmund Brehm (1829-1884): nhà sinh vật học nổi tiếng người Đức.

[76] Theo lịch sử Hungary, Árpád là một trong bảy thủ lĩnh đã đưa các bộ tộc magyar đến vùng lòng chảo Carpathian định cư và lập quốc. Thời đại của dòng họ Árpád được tính từ khi Árpád được bầu là lãnh chúa năm 889 đến khi vua András III mất năm 1301, trải qua 4 đời lãnh chúa và 23 đời vua.

[77] Kemény Zsigmond (1814-1875): nhà văn, nhà báo, chính khách Hungary.

[78] Arany János (1817-1882): nhà thơ lớn của Hungary thế kỷ 19.

[79] Vörösmarty (1800-1855): nhà thơ, nhà văn, một trong những tác giả lãng mạn lớn nhất Hungary.

[80] Petőfi Sándor (1822-1849): nhà thơ, nhà cách mạng, anh hùng dân tộc của Hungary.

[81] Pekár Gyula (1867-1937): nhà văn, nhà báo Hungary.

[82] Moricz Zsigmond (1879-1942): nhà văn, nhà báo, một trong những tác giả lớn của văn học Hungary đầu thế kỷ 20.

[83] Kölcsey Ferenc (1790-1838): nhà văn, nhà thơ, nhà cách tân ngôn ngữ Hungary.

[84] Gvadányi József (1725-1801): nhà văn Hungary.

[85] Karinthy Frigyes (1887-1938): nhà thơ, nhà văn, dịch giả Hungary.

[86] Ady Endre (1877-1919): một trong những nhà thơ xuất sắc nhất của thi đàn Hungary thế kỷ 20.

[87] Rákosi Viktor (1860-1923): nhà báo, nhà văn, nhà trào lộng Hungary.

[88] Kosztolanyi Dezső (1885-1936): nhà văn, nhà thơ, nhà phê bình, dịch giả Hungary. Tác giả tiểu thuyết nổi tiếng Nero, nhà thơ bạo chúa.

[89] Babits Mihály (1883-1941): nhà thơ, nhà văn, nhà nghiên cứu văn học, dịch giả Hungary.

[90] Blatt der Hausfrau (tiếng Đức): Báo nội trợ.

[91] Silesia: một vùng đất ở trung tâm châu Âu, ở Tây Nam Ba Lan và phía Bắc Czech, bị người Phổ thôn tính gần hết vào năm 1742, sau năm 1945 phần lớn thuộc về Ba Lan.

[92] Hajdú: những người lính tập hợp từ nông dân nghèo thế kỷ 16-17 ở vùng đồng bằng Hajdúság phía Đông Hungary, đầu quân dưới trướng của lãnh chúa Bocskai István (1557-1606) trong cuộc đấu tranh giải phóng.

[93] Jankó János (1833-1896): họa sĩ, nhà vẽ tranh biếm họa Hungary.

[94] Franz Josef (tiếng Hung là Ferenc József, 1830-1916): Hoàng đế Áo từ năm 1848 đến khi mất, vua Hungary từ 1867 đến khi mất.

[95] Polka: một vũ điệu tập thể, nhịp 2/4, rất được ưa chuộng ở các nước vùng Trung Âu vào thế kỷ 19.

[96] Landler Tirol: một điệu vũ dân gian Đức, người nhảy xoay thành vòng tròn, rất thịnh hành vào thế kỷ 19.

[97] Circumdederunt (tiếng Latinh): khúc hát đưa tang của người theo đạo Công giáo.

[98] Helmec (còn có tên là Királyhelmec, tiếng Slovak là Kral’ovsky Chlmec): một thành phố nhỏ gần Kassa, nay thuộc Slovakia.

[99] Hipodrom (tiếng Hy Lạp): trường đua ngựa, rạp xiếc.

[100] Panoptikum: nơi trưng bày tượng thạch cao giống như người thật của các nhân vật nổi tiếng và khét tiếng.

[101] Menagerie (tiếng Hung là menazséria): nơi nuôi giữ và huấn luyện thú biểu diễn xiếc.

[102] Sáros (Sáros vármegye): một tỉnh nằm ở phía Bắc Vương triều Hungary trước đây, nay thuộc lãnh thổ Slovakia.

[103] Zipser (tiếng Đức): vùng đất có nhiều người Zips Saxon sinh sống, nằm trên lãnh thổ Slovakia hiện nay.

[104] Prima donna (tiếng Ý): chỉ người tính khí hay thay đổi thất thường, thích xuất hiện, hay đòi hỏi được đối xử đặc biệt.

[105] Organtin (hay organdy, organdie): loại vải mỏng dệt bằng sợi.

[106] Rákóczi Ferenc (1676-1735): người đứng đầu cuộc đấu tranh vì tự do của nhân dân Hungary chống lại triều đình Habsburg trong những năm đầu thế kỷ 18.

[107] Pro libertate (tiếng Latinh): vì tự do.

[108] Guelf (hay Guelph): những người đứng về phe Giáo hoàng chống lại quyền lực của Hoàng đế La Mã-Đức ở Ý vào thế kỷ 12-14.

[109] Ghibellin (hay Gibellin): những người đứng về phe Hoàng đế La Mã-Đức chống lại quyền lực của Giáo hoàng ở Ý vào thế kỷ 12-14.

[110] Ngày mở đầu cuộc Cách mạng Dân chủ tư sản Pháp năm 1789, dân chúng Paris nổi dậy chiếm ngục Bastille.

[111] Thermidor (hay Termidor-tháng Nóng); nguyên thủy là một trong 12 tháng của Lịch Cộng hòa, do Cách mạng Pháp lập ra để thay thế Lịch Gregor thông dụng (và ngày nay vẫn được sử dụng phổ biến). Tháng Thermidor là tháng thứ 11, khoảng từ 19 tháng 7 đến 17 tháng 8. Trong ngôn ngữ chính trị Pháp, Thermidor chỉ ngày 27 tháng Bảy 1794, là ngày phe Robespierre (chủ xướng chính sách Khủng bố) bị lật đổ; “Thermidor” do đó được phe “tà” coi là một cuộc phản cách mạng, chuyển Cách mạng Pháp từ thời kỳ Jacobin sang chế độ độc tài của Napoléon Bonaparte.

[112] Đế chế (hay còn gọi là Đế quốc) Áo-Hung tồn tại từ 1867 đến 1918, gồm các nước Áo, Hung, các vùng đất của Ba Lan, Đức, Czech, Slovak, Croatia, Ucraina, Serbia, Rumani… có diện tích 675. 616 km² và dân số 52 triệu 800 ngàn người vào năm 1910.

[113] “Một người nghèo đi lang thang…”

[114] “Kẻ nghèo thì chớ đi lang thang.”

[115] Falstaff: tên một nhân vật trong kịch của Shakespeare, một hiệp sĩ già nhẹ dạ, sống bừa bãi, khoác lác và mê gái.

[116] Póla (trong tiếng Croatia là Pula): một thành phố nằm trên bán đảo Istria, nay thuộc Croatia.

[117] Angina pectois (tiếng Latinh): chứng đau thắt ngực.

[118] Lebenslógé: nói dối về cuộc đời.

[119] Vịt trời: tên một vở kịch của nhà soạn kịch người Na Uy Henrik Johan Ibsen (1828-1906).

[120] Albert Einstein (1879-1955): nhà vật lý lý thuyết nổi tiếng, tác giả thuyết tương đối rộng và thuyết tương đối hẹp, giải Nobel vật lý năm 1921.

[121] Max Karl Ernst Ludwig Planck (1858-1947): nhà vật lý giải Nobel người Đức, sáng lập ra thuyết lượng tử.

[122] Also (tiếng Anh): vậy thì, cũng vậy.

[123] Gefühlsduselei (tiếng Đức): bộc lộ tình cảm.

[124] Primeur (tiếng Pháp): đầu tiên, trước tiên.

[125] Krasznahorka (tiếng Slovakia: Krásna Hôrka): một làng thuộc Hungary trước đây, từ năm 1918 thuộc lãnh thổ Tiệp Khắc, nay thuộc Slovakia.

[126] Theresianum (ban đầu là Collegium Theresianum, sau là Thererianische Akademie): trường học, Hàn lâm Viện mang tên Hoàng hậu (Áo) Maria Theresa, chuyên đào tạo con em các nhà quý tộc.

[127] Adler Victor (1852-1918): chính khách, nhà lãnh đạo Đảng Dân chủ Xã hội Áo.

[128] Ferdinand Lassalle (1825-1864): luật sư, chính khách xã hội, được coi là người sáng lập ra Đảng Dân chủ Xã hội Đức (SPD).

[129] Gehrock: loại áo khoác ngoài dài đến đầu gối, thường có hai hàng cúc to hai bên.

[130] Altwien: tên một xưởng làm đồ sứ theo phương pháp thủ công rất nổi tiếng ở Wien từ thế kỷ 18.

[131] Falsch, Grundfalsch! (tiếng Đức); Phô rồi, phô quá.

[132] Là phần giữa của một cây gỗ từ thời Trung cổ, còn gọi là “cây đinh”, được đóng một trăm chiếc đinh để cầu may qua hàng trăm năm. Nay nó được gắn ở góc ngoài tòa nhà Palais Equitable trên quảng trường Stefansplatz, ở thủ đô Wien.

[133] Arthur Schnitzler (1862-1931): nhà văn, nhà viết kịch người Áo.

[134] Hugo von Hoffmannsthal (1874-1929): nhà thơ, nhà văn, nhà viết kịch người Áo.

[135] Peter Altenberg (1859-1919): nhà báo, nhà văn, nhà thơ Áo.

[136] Một trong những trung tâm bán đấu giá lớn nhất thế giới ở Wien, thành lập từ năm 1707.

[137] Một nghệ sĩ là như thế!

[138] Nhạc viện của thủ đô Wien.

[139] Giấy da; giấy không thấm nước; giấy bóng mờ.

[140] Thơ có hai âm tiết, thơ ca châm biếm được viết bằng các nhịp thơ có hai âm tiết.

[141] Bộ thơ trôkê gồm những âm tiết dài (hay có trọng âm) đứng trước những âm tiết ngắn (hay không có trọng âm).

[142] Andeas Hofer (1767-1810): một chủ quán trọ yêu nước ở Tirol (Áo), sau trở thành thủ lĩnh cuộc khởi nghĩa chống lại quân đội Napoléon.

[143] César Franck (1822-1890): nhà soạn nhạc, nghệ sĩ đàn dương cầm gốc Bỉ và Đức, sống ở Pháp, một trong những bậc thầy của âm nhạc lãng mạn.

[144] Tiếng Czech là Karlovy Vary, thành phố du lịch có nguồn nước khoáng nổi tiếng của Czech.

[145] Tiếng Đức là Sachsen, một trong những bang của CHLB Đức ngày nay, thủ phủ là Dresden.

[146] Hầu tước được quyền bầu Hoàng đế ở nước Đức.

[147] Habsburg: một trong những dòng họ thống trị quan trọng nhất ở châu Âu, từ thế kỷ 13 đến thế kỷ 18, dòng họ này từng cung cấp rất nhiều bậc đế vương cho các nước Đức, Đế chế Đức-La Mã, Áo, Hung, Czech, Bồ Đào Nha, Tây Ban Nha…

[148] Bácska: một vùng đất lịch sử nằm giữa sông Duna và sông Tisza, ở phía Nam đồng bằng Alföld, nay phần lớn thuộc lãnh thổ Serbia.

[149] Ở đây nói đến cuộc cách mạng đấu tranh chống lại triều đình Habsburg, đòi tự do cho nhân dân Hungary năm 1848.

[150] Beamier (tiếng Đức): công chức, nhân viên phục vụ dân sự.

[151] Muszka: chỉ quân Nga hoàng sang giúp triều đại Habsburg, đàn áp cuộc đấu tranh vì tự do của nhân dân Hungary năm 1848.

[152] Chúa đất mới: tên bộ ba tiểu thuyết của Jókai Mór xuất bản năm 1863.

[153] Discretio (tiếng Latinh): những việc tế nhị, kín đáo, riêng tư.

[154] Maria Theresa (1717-1780): công chúa nước Áo, nữ hoàng của Hungary và Czech (1740-1780), nữ hoàng của Đế quốc Đức-La Mã (1745-1765).

[155] Óbuda: trước đây là một thành phố riêng biệt, năm 1873 sáp nhập với Buda và Pest thành Budapest, hiện là quận II của thủ đô Budapest.

[156] Ở đây nói đến thỏa thuận giữa triều đại Habsburg (Áo) và vương triều Hungary vào năm 1867 về sự ra đời của Đế quốc Áo-Hung (tồn tại đến năm 1918).

[157] Nobile officium (tiếng Latinh): chức vụ không lương.

[158] Gyulai Pál (1826-1909): nhà văn, nhà thơ, nhà nghiên cứu văn học sử và phê bình văn học Hungary.

[159] Semmelweis Ignác (1818-1865): bác sĩ sản khoa nổi tiếng thế giới của Hungary.

[160] Henrik VIII (1491-1547): vua Anh, trị vì từ năm 1509 đến khi mất.

[161] Hans Holbein con (1497-1543): họa sĩ người Đức, vẽ bức chân dung Henrik VIII nổi tiếng vào năm 1540.

[162] Một trong bảy thành viên của Tòa án Tối cao Hungary trước năm 1868.

[163] Hoisty Pál (1850-1927): chính khách, nhà báo, nhà thiên văn học Hungary.

[164] Pekár Gyula (1867-1937): nhà văn, nhà báo, nghị sĩ, từ năm 1911 là viện sĩ Viện Hàn lâm Khoa học Hungary.

[165] Fin de siècle (tiếng Pháp): cuối thế kỷ.

[166] Paulini Béla (1881-1945): nhà văn, nhà báo, họa sĩ minh họa Hungary.

[167] Magyar Uránia Tudományos ée Közmüvelődés Egylet: Hội Khoa học và Giáo dục Hungary, thành lập năm 1902.

[168] Tin tức Pest.

[169] Con biết đấy, con yêu của ta.

[170] Tất cả đã qua, tất cả đã đổ vỡ.

[171] Tisza: dòng sông lớn thứ hai của Hungary sau sông Duna, chảy xuyên qua vùng đồng bằng lớn Alföld.

[172] Tokaj: một vùng đồi trồng nho và làm rượu vang nổi tiếng ở phía Bắc Hungary, giáp biên giới Slovakia.

[173] Olympus: dãy núi ở phía Bắc Hy Lạp, trong thần thoại Hy Lạp đây là nơi cư trú của các vị thần.

[174] Hades: tên vị thần cai quản địa ngục trong thần thoại Hy Lạp.

[175] Introibo ad alterem Dei… (tiếng Latinh): Tôi bước tới bệ thờ Chúa…

[176] Et cum spirito tuo (tiếng Latinh): Và với linh hồn con…

[177] Spiritus rector (tiếng Latinh): người chỉ đạo tinh thần.

[178] Szlöjd (tiếng Thụy Điển): trò chơi luyện khéo tay.

[179] Ngày lễ Đức Mẹ Vô nhiễm: 8 tháng Mười hai hằng năm.

[180] Praeses (tiếng Latinh): chủ tịch, người đứng đầu.

[181] Primus (tiếng Latinh): học trò giỏi nhất lớp.

[182] Venisancte (tiếng Latinh): lễ cầu nguyện đầu năm học.

[183] Gehenna: Địa ngục (trong Kinh Thánh).

[184] Consilium abeundi (tiếng Latinh): đuổi học, đề nghị rời khỏi trường.

[185] Tên cũ của đảo Margaret ở Budapest.

[186] Ocskay Brigadéros (Lữ trưởng Ocskay): tên một vở kịch của Herczeg Ferenc (1863-1954) viết năm 1901 về nhân vật Oskay László (1680-1710).

[187] Kacsóh Pongrác (1873-1923): nhà soạn nhạc, nhà sư phạm âm nhạc Hungary.

[188] Những chiếc chuông ngừng vang (tiếng Hung: Elnémült harangok): tên một vở kịch viết năm 1903 dựa theo tiểu thuyết cùng tên của Rákosi Viktor (1860-1923).

[189] Geisha: phụ nữ làm nghề ca kỹ ở Nhật Bản, thường được huấn luyện từ khi còn nhỏ để mua vui trong các hội hè của nam giới.

[190] Tên (theo kiểu Hung) của ba ông vua chiêm tinh từ phương Đông sang thăm và tặng quà khi Chúa Jesus ra đời (trong Tân Ước).

[191] Serenissimus (tiếng Latinh): Ở đây có nghĩa là kỳ thi của người kế nghiệp, người nối dõi.

[192] Chi tiết này lấy từ điển tích về Người bắt chuột ở Hameln, tiếng Đức là Der Rattenfanger von Hameln, có tài thổi sáo để dụ lũ chuột lao xuống sông, cứu thành phố Hameln khỏi nạn chuột lớn vào năm 1284.

[193] Inferno (tiếng Ý): thế giới ngầm, địa ngục.

[194] Plato (427?-374 tr. CN): triết gia Hy Lạp. Tình yêu kiểu Plato ngụ ý muốn nói đến tình yêu không dựa trên nhục dục, không xác thịt.

[195] Ephébos (tiếng Hy Lạp): là cách gọi các chàng trai 18-20 tuổi được đào tạo về quân sự và chính trị trong thời cổ đại ở Athens.

[196] Deák Ferenc (1803-1876): chính khách, đại biểu quốc hội, người được mệnh danh là “nhà thông thái của đất nước” thời bấy giờ.

[197] Eötvös József (1813-1871): nhà văn, từng làm bộ trưởng giáo dục, chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học Hungary, người đã đưa ra nhiều cải cách tích cực trong hệ thống giáo dục Hungary.

[198] Bohemian (tiếng Anh): người sống xuê xoa, không theo quy ước, phong tục của xã hội.

[199] Toldi: tên một bản trường ca của thi hào Arany János viết về nhân vật lịch sử Toldi Miklós (1320-1390).

[200] Pot-pourri (tiếng Pháp): tập hợp các khúc nhạc nhẹ gồm nhiều điệu hỗn hợp.

[201] Sang und Klang (tiếng Đức): Hát và âm thanh.

[202] Wer hat dies Liedlein erdacht? (tiếng Đức): Ai viết ra đoản khúc này?

[203] Gustav Mahler (1860-1911): nhà soạn nhạc, chỉ huy dàn nhạc người Áo gốc Czech.

[204] Quasi allegretto (tiếng Ý): nhịp hơi nhanh.

[205] Agoraphobia: chứng sợ khoảng rộng, sợ đông người.

[206] Úr (tiếng Hung): chỉ người sang trọng, giàu có, hay ông chủ, giống như gentleman trong tiếng Anh.

[207] Veni Sancte (tiếng Latinh): ngày làm lễ cầu nguyện bắt đầu năm học mới.

[208] Gentry-empire (tiếng Anh): chỉ tầng lớp quý tộc cung đình.

[209] Bártfa: tiếng Slovak là Bardejov, một thành phố nhỏ ở phía Đông Bắc Slovakia.

[210] Kalsbad: tên gọi theo tiếng Đức của Karlovy Vary, thành phố nổi tiếng về nguồn nước khoáng chữa bệnh của Czech.

[211] Louis Blériot (1872-1936): phi công, nhà thiết kế chế tạo máy bay người Pháp. Ngày 25-7-1909, ông là người đầu tiên bay qua vịnh La Manche giữa Calais và Dover trên một máy bay 25 mã lực, trong 27,3 phút.

[212] Körút: đường vòng cung, ở đây nói đến đường vòng cung trong cùng của thủ đô Budapest.

[213] Orfeum (tiếng Hy Lạp): nơi giải trí có nhạc và chương trình biểu diễn, khán giả ngồi quanh các bàn, vừa ăn uống, vừa thưởng thức.

[214] Hemophilia (tiếng Anh gốc Latinh): căn bệnh ưa chảy máu do máu khó đông.

[215] Les Rougon-Macquart là bộ tiểu thuyết gồm 20 cuốn của nhà văn Pháp Émile Zola (1840-1920).

[216] Szacsvay Imre (1854-1939): nghệ sĩ sân khấu nổi tiếng, từ 1884 đến 1913 là nghệ sĩ của Nhà hát Quốc gia Hungary.

[217] Ludovika Akadémia: Học viện quân sự mang tên nữ hoàng Maria Ludovika, chuyên đào tạo sĩ quan, hoạt động trong thời kỳ 1872-1945.

[218] Julien Sorel: tên một nhân vật thiếu niên trong tiểu thuyết Đỏ và Đen của Standhal (1783-1842).

[219] Pengő: đơn vị tiền tệ Hungary từ năm 1927 đến 1946.

[220] Potassium cyanide hay kali cyanide (tiếng Anh): tên một loại hóa chất kịch độc.

[221] Pieris brassicae (tiếng Latinh): loài bướm trắng thuộc họ Pieris, ấu trùng của nó ăn bắp cải, trong tiếng Anh gọi là cabbage butterfly.

[222] Ngày Péter-Pál (ngày Saint Peter và Paul): tức ngày 29 tháng Sáu, ngày mở đầu mùa gặt hằng năm.

[223] Ở đây tác giả nhắc tới một sự kiện rất quan trọng, đó là việc Thái tử Franz Ferdinand (con trai của Franz Josef I, Hoàng đế Áo và Vua Hungary) của Triều đình Áo bị ám sát vào ngày 28-6-1914 tại Sarajevo (Serbia). Một tháng sau, đế quốc Áo-Hung tuyên chiến với Serbia, các cường quốc thế giới lúc đó đứng về phía Serbia, làm nổ ra Chiến tranh Thế giới lần thứ nhất (1914-1918).

[224] Sir Henry Morton Stanley (1841-1904): nhà thám hiểm, nhà báo người Anh.

[225] Aurel Stein (1862-1943): nhà khảo cổ học, Đông phương học, nhà thám hiểm người Mỹ.

[226] Lola: là tên gọi thân mật của bà Matzner Ilona, vợ Márai Sándor, một phụ nữ gốc Do Thái, con gái một gia đình buôn bán giàu có ở Kassa.

[227] Aachen: thành phố nằm ở biên giới phía Tây nước Đức, giáp Bỉ, thuộc bang Bắc Rhine-Wesphalia.

[228] Anatole France (1844-1924): nhà văn Pháp, đoạt giải Nobel Văn chương năm 1921.

[229] Guy de Maupassant (1850-1893): nhà văn viết truyện ngắn nổi tiếng Pháp.

[230] Henri Louis Bergson (1859-1941): triết gia người Pháp.

[231] Bakony: vùng núi nằm phía Tây Hungary, giáp Áo.

[232] Pavlius Ovidius Naso (43 tr. CN-17): nhà thơ La Mã cổ đại.

[233] Publius Tacitus Cornelius (55-120): sử gia, nhà văn, chính khách La Mã cổ đại.

[234] Johan August Strinberg (1849-1912): nhà soạn kịch, nhà văn, nhà phê bình văn học Thụy Điển.

[235] Der Graf von Charolais: tên một vở kịch của nhà viết kịch người Áo Richard Beer-Hofmann (1886-1945).

[236] Institut für Zeitungskunde (tiếng Đức): Viện Nghiên cứu Báo chí.

[237] Argonaute: chỉ những người anh hùng đi tìm lông cừu vàng trong thần thoại Hy Lạp, hành khách của con tàu Argo.

[238] Vitus dance: cơn co giật nhanh ở mặt và tứ chi, chủ yếu ở trẻ em do tổn thương thần kinh trung ương (có nguồn gốc từ Saint Vitus).

[239] Rothschild: tên một dòng họ, chủ nhân của đế chế ngân hàng nổi tiếng nhất châu Âu, có ảnh hưởng rất lớn tới đời sống kinh tế chính trị ở châu Âu thời bấy giờ.

[240] Metz: tên một thành phố nằm ở miền Bắc nước Pháp, thủ phủ của vùng Lorraine.

[241] Alsace: một vùng đất ở phía Đông Bắc nước Pháp, có nhiều dân Đức sinh sống, thủ phủ là Strasbourg.

[242] Schrippen (tiếng Đức): loại bánh mì trắng, to bằng nắm tay.

[243] Erdgeist (tiếng Đức): thần Đất.

[244] Schauspielhause (tiếng Đức): nhà hát.

[245] (Câu tiếng Đức): Nếu trong số phận rủi ro bạn thất vọng, hãy nghĩ đến lời vua August: Hãy học cách chịu đựng không than vãn.

[246] Giáo phái Quaker: một giáo phái sống theo những chuẩn mực đạo đức khắc kỷ, không có cha cố và thánh lễ, có nguồn gốc từ Cơ Đốc giáo Anh.

[247] Albert Ehrenstein (1886-1950): nhà thơ, nhà văn, nhà phê bình văn học Đức.

[248] Franz Kafka (1883-1924): nhà văn Do Thái Đức, sinh tại Praha (Czech), viết bằng tiếng Đức.

[249] Else Lasker-Schüler (1869-1945): nữ thi sĩ, nhà viết kịch Đức gốc Do Thái.

[250] Oktokar Brezina (1868-1920): nhà thơ người Czech.

[251] Ở chỗ này tác giả có sự nhầm lẫn, trong thực tế Kafka mất năm 41 tuổi.

[252] Đây là tác phẩm Hóa thân của Kafka.

[253] Menschendämmerung: tên một tuyển tập thơ Đức đầu thế kỷ 20, nghĩa là “Hoàng hôn của con người”.

[254] Zeus: trong thần thoại Hy Lạp là thần trị vì các vị thần và thần của bầu trời, thần Sấm.

[255] Karl Friedrick May (1842-1912): nhà văn người Đức, nổi tiếng với các tiểu thuyết viết về người da đỏ và miền Tây nước Mỹ.

[256] Durch das Land der Skipetaren: Qua miền đất Skipataren (dân Skipataren là một tộc người sống ở vùng Balkan).

[257] Knauth, Nachod und Kühne: tên một công ty thương mại (xuất nhập khẩu và ngân hàng) ở Leipzig, do người Do Thái lập ra.

[258] Monatswechsel (tiếng Đức): khoản lĩnh hằng tháng.

[259] Tisza István (1861-1918): chính khách, thủ tướng Hungary lần đầu (1903-1905), lần thứ hai (1913-1917).

[260] Verlag Karl Baedecker: tên một công ty xuất bản lớn ở Đức, thành lập từ năm 1827, đi đầu trong việc in các sổ tay hướng dẫn du lịch trên thế giới.

[261] Otto von Bismarck (1815-1898): chính khách Phổ-Đức, thủ tướng Phổ (1862-1971), thủ tướng Đế chế Đức (1871-1890).

[262] Drache (tiếng Đức): Con rồng.

[263] Tên đài tưởng niệm ở Leipzig, ghi nhớ trận thắng của quân Đồng minh (gồm Áo, Phổ và Thụy Điển) khiến Napoléon phải rút khỏi nước Đức tháng Mười năm 1823.

[264] Max Klinger (1857-1920): họa sĩ, nhà điêu khắc người Đức.

[265] Kreuzzeitung: Báo chữ thập, vì trên trang nhất có hình thập tự nên gọi chệch như vậy, tên đúng của tờ này là Neue Preussische Zeitung.

[266] Hans Freyer (1887-1969): nhà xã hội học bảo thủ và triết gia người Đức, giảng dạy tại Đại học Leipzig từ 1925 đến 1949.

[267] Nil admirari (tiếng Latinh): Đừng ngạc nhiên về bất cứ điều gì.

[268] Phổ (tiếng Đức là Preussen, tiếng Anh là Prussia): một vùng đất lịch sử và vương quốc cổ phía Bắc nước Đức và Ba Lan.

[269] Isonzo: ở đây tác giả nói đến những trận đánh ác liệt giữa liên quân Áo-Hung và Đức với quân đội Ý trong Thế chiến I ven sông Isonzo, trên đất Ý và Slovenia ngày nay.

[270] Oswald Splengler (1880-1936): nhà sử học, triết gia người Đức; tác phẩm nổi tiếng nhất của ông là The Decline of the West (Sự suy thoái của phương Tây).

[271] Ruhrgebiet: một khu vực đông dân cư, tập hợp nhiều thành phố lớn như Dortmund, Duisburg, Bochum, Essen… ở phía Tây nước Đức.

[272] Sau Thế chiến I các nước thuộc phe thắng trận đưa binh lính thuộc địa đến lập lại trật tự trên đất Đức; Senegal là thuộc địa Pháp.

[273] Westphalia (hay Westphalen): một thành phố ở vùng Tây Bắc nước Đức.

[274] Những ngày Spartacus ở Berlin là những ngày sau cuộc khởi nghĩa của nhóm cộng sản mang tên Liên đoàn Spartacus bị đàn áp tháng Giêng năm 1919, trong đó Rosa Luxembourg và Karl Liebneckt đã bị sát hại.

[275] Scotland Yard: tên gọi trụ sở lực lượng cảnh sát London, trực thuộc Bộ Nội vụ Anh.

[276] Anilin hay aniline: một chất lỏng có dầu, tách từ than để làm thuốc uống, thuốc nhuộm.

[277] Gustav Landauer (1870-1919): một trong những lý luận gia hàng đầu của học thuyết vô chính phủ ở Đức cuối thế kỷ 19, đầu thế kỷ 20.

[278] Weimar: thành phố nằm ở miền Trung nước Đức, thuộc tỉnh Thüringia, nơi Goethe đã sống và sáng tạo trong nhiều năm, cũng là nơi Goethe qua đời năm 1832.

[279] August Von Kotzebue (1961-1819): kịch tác gia người Đức.

[280] Luigi Settembrini (1813-1877): nhà văn, dịch giả, nhà cách mạng người Ý.

[281] Thomas Mann (1875-1955): nhà văn Đức, giải Nobel văn học năm 1929, được coi là nhà văn Đức lớn nhất thế kỷ 20.

[282] Hermann và Dorothea: tên một bản trường ca nổi tiếng của Goethe in lần đầu tiên vào năm 1798.

[283] Die Leiden des jungen Werther: Nỗi đau của chàng Werther, một tiểu thuyết thư tín của Goethe.

[284] Dichtung und Wahrheit: Thi ca và Sự thật.

[285] Preceptor (tiếng Latinh): người thầy.

[286] West-Östlicher Diwant (tiếng Đức): Thi tuyển Đông-Tây.

[287] Tôi đã tin và nay càng tin hơn. / Và số phận tôi có lúc tuyệt vời, có lúc bi thảm / Và tôi vẫn ở lại trong giáo phái này.

[288] Dü bist herrlich (tiếng Đức): Anh thật tuyệt vời!

[289] Bockenheimer-Lanstrsse: tên một đường phố chính sầm uất ở Frankfurt.

[290] Székely: nơi có nhiều nhóm người Hung sinh sống, thuộc vùng đất lịch sử Transylvania, trước 1920 thuộc Hungary, nay thuộc Rumani.

[291] Rococo: phong cách nghệ thuật cầu kỳ, hoa mỹ thế kỷ 18.

[292] Baruch de Spinoza (1633-1677): triết gia, nhà tâm lý học người Hà Lan gốc Do Thái, được coi là nhà duy lý vĩ đại nhất của triết học thế kỷ 17.

[293] Stefan Zweig (1881-1942): nhà văn, nhà báo, nhà viết kịch nổi tiếng người Áo.

[294] Gerhart Johan Robert Hauptmann (1862-1946): nhà văn, nhà viết kịch Đức, giải Nobel Văn học năm 1912.

[295] Joseph Caillaux (1863-1944): chính khách Pháp, từng làm Bộ trưởng Tài chính, thủ tướng Đệ tam Cộng hòa Pháp.

[296] Jericho: tên một thành phố cổ ở Palestine.

[297] Nihil obstat (tiếng Latinh): ở đây có nghĩa là được phép in.

[298] Davos: tên một thành phố ở vùng núi phía Đông Thụy Sĩ.

[299] Ở đây là Nền quân chủ, còn gọi là Đế quốc Áo-Hung, tồn tại từ 1867 đến 1918.

[300] Upton Beall Sinclair Jr. (1878-1968): nhà văn Mỹ, đoạt giải Pulitzer.

[301] Charles Péguy (1873-1914): nhà thơ, nhà phê bình văn học Pháp.

[302] Dame (tiếng Pháp): chỉ người đàn bà sang trọng, quý phái.

[303] Hermann Graf Keyserling (1880-1946): triết gia người Đức.

[304] Faun (Hy Lạp cổ): một vị đồng nội, nửa người nửa dê.

[305] Mary Wigmann (1886-1973): vũ nữ, biên đạo múa nổi tiếng người Đức.

[306] Hedwig Courts Mahler (1867-1950): nhà văn nữ người Đức.

[307] Chủ nhật Lễ Lá: là ngày lễ rơi vào Chủ nhật trước lễ Phục sinh.

[308] Après (tiếng Pháp): sau, sau khi điều gì đó đã xảy ra.

[309] Spleen (tiếng Anh): nỗi đau thế giới, tâm trạng bị kích động một cách kỳ quái, ở đây muốn nói đến không khí thua trận, buồn bã, ảm đạm của thành phố khi đó.

[310] Macabre (tiếng Anh): khủng khiếp, rùng rợn.

[311] Eros: thần tình yêu trong thần thoại Hy Lạp.

[312] Voltaire, tên thật là François Marie-Arouet (1694-1778): nhà văn, nhà thơ, nhà thần luận và triết gia Pháp thời kỳ Khai sáng.

[313] Desiderius Erasmus Roterodamus (1466-1536): nhà văn, nhà ngôn ngữ, cố đạo và nhà thần học người Hà Lan.

[314] Walderma Bonsels (1880-1952): nhà văn Đức, viết cho thiếu nhi.

[315] Martin Buber (1878-1965): triết gia tôn giáo, nhà văn người Áo gốc Do Thái.

[316] Waither Rathenau (1867-1922): nhà công nghiệp, chính khách, nhà văn Đức gốc Do Thái, từng giữ chức bộ trưởng Ngoại giao trong chính phủ Cộng hòa Weimar.

[317] Ralph Waldo Emerson (1803-1882): nhà thơ, nhà viết tiểu luận, triết gia người Mỹ, người đi đầu trong phong trào tự lực cánh sinh và triết lý siêu việt.

[318] Spleen de Berlin: nỗi đau thế giới, thời u uất, buồn bực của Berlin.

[319] Friedrich Elbert (1871-1925): chính khách, chủ tịch Đảng Dân chủ Xã hội Đức (1913-1919), tổng thống đầu tiên của “Cộng hòa Weimar”.

[320] Cuộc đảo chính do Wolfgang Kapp (1858-1922) cầm đầu, diễn ra từ 13 đến 16 tháng Ba năm 1920 nhằm lật đổ chính phủ của Đảng Dân chủ Xã hội (SPD) cầm quyền.

[321] Mondain (tiếng Pháp): sang trọng, quảng giao trong đời sống xã hội.

[322] Jungfer (tiếng Đức): tiểu thư, cô gái trẻ.

[323] Groom (tiếng Anh): người hầu trai; người chăm sóc ngựa.

[324] Max Reinhardt (1873-1943): diễn viên, đạo diễn người Áo. Từ năm 1902 đến 1933 ông làm việc trong nhiều nhà hát ở Berlin.

[325] Erhat recht gehabt (tiếng Đức): Anh ta đúng.

[326] Oscar Wilde (1854-1900): nhà văn, nhà thơ, nhà viết kịch Ireland.

[327] Punch (tiếng Anh): rượu pha với nước, sữa, đường, chanh hay rượu trái cây.

[328] Aryan: người Aryan, người nói tiếng Ấn-Âu, có gốc gác từ vùng Trung Á, đến châu Âu từ khoảng thế kỷ 2 trước Công nguyên qua nhiều thời kỳ.

[329] Gerhart Hauptmann (1862-1946): nhà văn, nhà viết kịch Đức.

[330] Das Wort tötet das leben (tiếng Đức): Ngôn từ giết chết cuộc đời.

[331] Est ist Schade um die Menschen (tiếng Đức): Đáng tiếc cho bao con người.

[332] Belegtes Brödchen (tiếng Đức): bánh sandwich.

[333] Atelier (tiếng Pháp): xưởng vẽ, xưởng điêu khắc, xưởng phim… (tương tự studio trong tiếng Anh).

[334] Walhalla: còn gọi là Valhalla, theo huyền thoại Đức đây là một tòa lâu đài khổng lồ được bao phủ bởi vỏ giáp sắt và vàng lấp lánh, có 540 cổng và 540 phòng, nơi yên nghỉ của các anh hùng, liệt sĩ, từ đây họ đi ra chiến trận, lễ hội…

[335] Schande (tiếng Đức): Hổ thẹn, thật hổ thẹn.

[336] Narcotic (tiếng Anh): thuốc mê, thuốc ngủ, chất ma túy nói chung.

[337] Burschenschaft (tiếng Đức): một tổ chức kiểu hội ái hữu của sinh viên tại các trường đại học ở Đức.

[338] François Villon (1431-1463): nhà thơ Pháp, một tác giả lớn thời kỳ Phục hưng.

[339] Paul Verlaine (1844-1896): nhà thơ theo chủ nghĩa ấn tượng Pháp.

[340] Paul Claudel (1868-1955): nhà thơ, nhà viết kịch, nhà ngoại giao Pháp; em trai nữ điêu khắc Camille Claudel (1864-1943).

[341] Stéphane Mallarmé (1842-1898): nhà thơ, nhà phê bình Pháp, người sáng lập ra trường phái tượng trưng.

[342] Gáspár Ferenc (1862-1923): bác sĩ người Hungary, đi và viết nhiều tác phẩm du ký.

[343] Ernest Shackleton (1874-1922): nhà thám hiểm người Anh gốc Ireland, một trong những nhân vật chủ chốt của công cuộc khám phá Antarctic (lục địa xung quanh Nam cực).

[344] Else Lasker-Schüler (1869-1945): nhà thơ nữ sáng tác theo trường phái chủ nghĩa biểu hiện người Đức gốc Do Thái.

[345] Vision (tiếng Anh): sức nhìn, hình ảnh; ảo giác, ảo tưởng, tầm nhìn, ước mơ, quan niệm, diện mạo…

[346] Joachim Ringelnatz (1883-1934): nhà thơ, nhà trào lộng, họa sĩ Đức; nổi tiếng với các bài thơ châm biếm.

[347] Nơi nào bạn nghe tiếng hát, bạn có thể yên tâm dừng lại, vì người xấu không bao giờ ca hát.

[348] Notverordnung (tiếng Đức): mệnh lệnh khẩn cấp.

[349] Couvert (tiếng Pháp): khăn trải bàn; bát đĩa thìa dọn cho khách…

[350] Pommes frites (tiếng Pháp): khoai tây rán thái lát.

[351] Montparnasse: là một khu phố nằm ở phía Nam, thuộc quận 14 của Paris gần ngã giao nhau của hai đường Rennes và Raspail. Hồi đầu thế kỷ 20 đây là nơi tập trung nhiều nhà văn, nghệ sĩ nổi tiếng thế giới, giống như khu Montmartre bên hữu ngạn.

[352] André Derain (1880-1954): họa sĩ, nhà điêu khắc Pháp, một tác gia lớn của hội họa Pháp thế kỷ 20.

[353] Georges Duhamel (1884-1966): nhà văn, nhà thơ, nhà viết kịch Pháp.

[354] Observatoire (tiếng Pháp): Đài Thiên văn.

[355] Victoire (tiếng Pháp): thắng lợi.

[356] Gloire (tiếng Pháp): vinh quang.

[357] Boche (tiếng Pháp): cách gọi người Đức một cách khinh thị.

[358] André Paul Guillaume Gide (1869-1951): nhà văn Pháp, đoạt giải Nobel Văn chương năm 1947.

[359] Métèque (tiếng Pháp): kiều dân, người nước ngoài.

[360] Nice: thành phố lớn thứ năm, ở phía Đông Nam nước Pháp, ven biển Địa Trung Hải.

[361] Monte-Carlo: khu dân cư và nghỉ mát thuộc công quốc Monaco, trên bờ Địa Trung Hải.

[362] Firenze (hay Florence): thủ phủ của vùng Toscana, nước Ý.

[363] Genoa: thành phố cảng quan trọng ở phía Bắc nước Ý, thủ phủ của tỉnh Genoa và vùng Liguria.

[364] Cayenne: thủ đô của Guyane thuộc Pháp, trên đảo Cayenne ở cửa sông Cayenne, từ 1852-1948 là trại tù lớn của Pháp.

[365] Grandezza (tiếng Ý): sự rộng lượng, hào phóng.

[366] Giovani Boccaccio (1313-1357): nhà thơ, nhà văn Ý thời Phục hưng, tác giả tác phẩm Decameron nổi tiếng.

[367] Fascio: huy hiệu có biểu tượng của chủ nghĩa phát xít Ý.

[368] Lira: đơn vị tiền tệ Ý, đồng lia.

[369] Ở đây tác giả nói tới Benito Mussolini (1883-1945): thủ lĩnh của chế độ độc tài phát xít Ý từ 1922 đến 1943.

[370] Marcia su Roma (tiếng Ý): Hành tiến vào Rome, chỉ cuộc tiến vào Rome (28-10-1922) sau khi cướp chính quyền của phe phát xít Ý do Mussolini cầm đầu.

[371] Bologna: một thành phố nổi tiếng ở miền Bắc nước Ý, trung tâm vùng Emilia Romagna.

[372] Venice (tiếng Ý là Venezia): thành phố ở miền Bắc nước Ý, còn được gọi là “thành phố nổi”, một địa danh du lịch nổi tiếng ven bờ Địa Trung Hải.

[373] Dolce farniente (tiếng Ý): biếng nhác ngọt ngào.

[374] Aperitif: rượu khai vị.

[375] “Phía Buda” là cách nói của dân Hung, chỉ phía Buda là nửa có nhiều đồi núi của thủ đô Budapest.

[376] Robert Browning (1812-1889): nhà thơ Anh, nổi tiếng vì những lời độc thoại gây xúc động.

[377] Elizabeth Barrett (1808-1881): nhà thơ nữ, nhà phê bình Anh, phản đối người cha bạo ngược, bà đã trốn sang Ý cùng Browning Robert và hai người lấy nhau năm 1846.

[378] Déjà vu (tiếng Pháp): đã thấy rồi.

[379] Turin: còn có tên là Torino, một thành phố ở phía Tây Bắc nước Ý, là thủ phủ vùng Piedmont.

[380] Maison meublée (tiếng Pháp): nhà có trang bị đồ gỗ.

[381] Passage (tiếng Pháp): thoáng qua.

[382] Maison garnie (tiếng Pháp): nhà cho thuê.

[383] Louis Philippe (1773-1850): vua Pháp từ 1830 đến 1848.

[384] Mary I (1516-1558): nữ hoàng Anh và Ireland từ 1553 đến khi mất.

[385] Mondain, mondaine (tiếng Pháp): ăn chơi, sang trọng, thuộc giới thượng lưu, quảng giao.

[386] Incognito (tiếng Ý): người giấu tung tích, cải trang.

[387] Merci, monsieur! (tiếng Pháp): Cảm ơn ngài!

[388] Argot (tiếng Pháp): tiếng lóng; có khi chỉ ngôn ngữ của giới giang hồ.

[389] Jules Michelet (1798-1874): nhà sử học, triết gia Pháp.

[390] Aristide Briand (1862-1932): chính khách Pháp, thủ tướng Pháp trong nhiều nhiệm kỳ từ 1906 đến 1932.

[391] Charles Lindbergh (1902-1974): phi công, nhà văn, nhà thám hiểm, nhà hoạt động xã hội người Mỹ.

[392] Cécile Sorel (1873-1966): nữ diễn viên nổi tiếng người Pháp.

[393] Simon Petljura (1879-1926): thủ lĩnh Ucraina độc lập, bị một người Do Thái là Sholom Schwartzbardi bắn chết tại Paris ngày 26-5-1926.

[394] Miguel de Unamuno (1864-1936): triết gia, nhà thơ xứ Basque (Tây Ban Nha), từng là hiệu trưởng trường Đại học Salamanca.

[395] Ở đây tác giả muốn nói tới nhóm những người Hung lưu vong sau thất bại của cuộc cách mạng và đấu tranh vì tự do của nhân dân Hungary vào năm 1848.

[396] Primo de Rivera (1870-1930): sĩ quan, từ 1923 đến 1930 là thủ tướng độc tài Tây Ban Nha.

[397] Infante, infanta: cách gọi các con thứ của Quốc vương Tây Ban Nha: các hoàng tử nam và công chúa Tây Ban Nha.

[398] Grand (tiếng Tây Ban Nha): đại quý tộc Tây Ban Nha.

[399] Marquis (tiếng Pháp): Hầu tước.

[400] Vicente Blasco Ibañez (1867-1928): nhà văn, nhà viết kịch và đạo diễn điện ảnh Tây Ban Nha.

[401] Code Napoléon (tiếng Pháp): Bộ luật Napoléon, đầy đủ là Code civil des Français (Luật Dân sự Pháp), thông qua năm 1804.

[402] Quarantine (tiếng Anh): sự cách ly, cô lập, cách biệt.

[403] Jean Cocteau (1889-1963): nhà thơ, nhà văn, họa sĩ, diễn viên, nhà soạn nhạc Pháp.

[404] Pablo Picasso (1881-1973): danh họa và điêu khắc gia Tây Ban Nha, một trong những nghệ sĩ nổi bật nhất thế kỷ 20.

[405] Maurice Utrillo (1883-1955): họa sĩ Pháp, con trai nữ họa sĩ Suzanne Valadon (1865-1938).

[406] Có hai kỳ lễ Bayram: Shaker Bayram là lễ hội kéo dài ba ngày sau khi kết thúc tháng chay Ramazan; Kubran Bayram là thời gian nhịn để tế lễ, tưởng nhớ sự kiện Abraham sẵn sàng hy sinh con trai mình là Isaac cho Đức Chúa, đây là lễ hội quan trọng nhất của Hồi giáo, kéo dài bốn đến năm ngày.

[407] Fine à l’eau (tiếng Pháp): rượu cognac pha nước xô đa.

[408] Jules Pascin (1885-1930): được mệnh danh là “Hoàng tử Monpartnasse”, họa sĩ sinh tại Bungari, mắc bệnh trầm cảm và nghiện rượu, tự tử năm 45 tuổi.

[409] Vie douce (tiếng Pháp): cuộc sống ngọt ngào.

[410] Cyclop: người khổng lồ một mắt trong thần thoại Hy Lạp.

[411] Georges Danton (1759-1794): nhà lãnh đạo Cách mạng Pháp, chủ tịch ủy ban An toàn Công cộng thời bấy giờ.

[412] Yankee hay Yank, Yanki: chỉ người Mỹ.

[413] Léon Daudet (1867-1942): nhà báo, nhà văn, viện sĩ Viện Hàn lâm Goncourt, con trai của nhà văn Alphonse Daudet.

[414] Slavonia: một vùng đất lịch sử nằm về phía Đông của Croatia, phần lớn giữa sông Drava và sông Sava.

[415] Fonds de commerce (tiếng Pháp): vốn, quỹ để buôn bán.

[416] Gigot (tiếng Pháp): món ăn nấu từ đùi cừu, đùi hoẵng.

[417] Conspiration des intermédiaires (tiếng Pháp): ở đây có nghĩa là một âm mưu ngầm của những người môi giới.

[418] Femme de ménage (tiếng Pháp): người đàn bà đến nhà để dọn dẹp.

[419] Jacobin (tiếng Pháp): người theo giáo phái Jacôbanh, tích cực ủng hộ dân chủ và nền cộng hòa.

[420] Franc-macon (tiếng Pháp, trong tiếng Anh là Freemason): hội viên hội Tam Điểm.

[421] Entre cour et jardin (tiếng Pháp): giữa sân và vườn.

[422] Paris vaut bien une messe (tiếng Pháp): Paris xứng đáng một buổi cầu kinh.

[423] Henri de Toulouse-Lautrec (1864-1901): họa sĩ, nhà đồ họa Pháp, được coi là bậc thầy của thời kỳ sau hội họa ấn tượng.

[424] Et-avec-ça-madame? (tiếng Pháp): Còn gì nữa không, thưa bà?

[425] Faubourg Saint Germain: một khu lịch sử, hiện là quận 7 của Paris, Faubourg là nơi ở được ưa thích của giới quý tộc Pháp trong một giai đoạn khá dài.

[426] Traiteur (tiếng Pháp): người chữa trị, điều trị bệnh; người tiếp đãi, thết tiệc ai đó; người xử lý thông tin.

[427] Petit four (tiếng Pháp): bánh nướng nhỏ để ăn tráng miệng với nước trà.

[428] Breton: thuộc về dân tộc, văn hóa Brittany (hay Bretagne), một vùng đất ở phía Tây Bắc nước Pháp, bán đảo nằm giữa eo biển Anh và vịnh Biscay.

[429] Normandy (Normandie): một tỉnh cũ ở miền Bắc nước Pháp, nằm trên eo biển Anh.

[430] Cordon, s’il vous plaît (tiếng Pháp): Căng cho một sợi dây, xin ngài!

[431] Frank: một nhóm người German sống giữa sông Rhine và Đế quốc La Mã cuối thế kỷ 4, dần dần chinh phục dần hết xứ Gaule và Đức.

[432] Pierre-Auguste Renoir (1841-1919): họa sĩ, được coi là bậc thầy của chủ nghĩa ấn tượng Pháp.

[433] Eugène Delacroix (1798-1863): họa sĩ, một trong những đại diện xuất sắc nhất của chủ nghĩa lãng mạn Pháp.

[434] Fuegian: thuộc về Tierra del Fuego, vùng đất nằm giữa Chile và Argentina, còn được gọi là vùng Đất Lửa (Land of Fire).

[435] Éducation civile (tiếng Pháp): nền giáo dục dân sự, giáo dục công dân…

[436] Côte d’Ivoire: Bờ biển Ngà.

[437] Carolingian hay Carlovinglian: vương triều cai trị Đế chế Frank từ năm 774-987.

[438] Montoire-sur-le-Noir: một địa phương thuộc tỉnh Loir-et-Cher vùng miền Trung nước Pháp.

[439] Convent (tiếng Anh) hay La Convention Nationale (tiếng Pháp): Hội nghị Quốc ước trong thời kỳ Cách mạng Pháp (1792-1795).

[440] Capetian: thuộc về một thành viên của Vương triều Capet, cai trị nước Pháp từ 987 đến 1328.

[441] Anne de Bretagne (1477-1514): còn gọi là nữ công tước Brittany, cai trị Breton, từng là hoàng hậu của hai vua Pháp.

[442] Phái Thi sơn (Pamasse): trường phái thơ ca Pháp cuối thế kỷ 19, sáng tác thơ có vận luật và bị giới hạn về xúc cảm, nhằm phản đối chủ nghĩa lãng mạn.

[443] Marcel Proust (1871-1922): nhà văn, nhà phê bình văn học Pháp, tác giả bộ tiểu thuyết nổi tiếng Đi tìm thời gian đã mất.

[444] Clerc (tiếng Pháp): (ở đây có nghĩa là) học giả, trí thức. Tác giả đang ám chỉ tới tác phẩm La Trahison des clercs của Julien Benda.

[445] Franc-tireur (tiếng Pháp): du kích; người hoạt động riêng lẻ không theo đảng phái nào, chống lại quân chiếm đóng.

[446] Paul Valéry (1871-1945): nhà thơ, nhà văn, nhà phê bình, triết gia Pháp.

[447] Raymond Poincaré (1860-1934): chính khách Pháp, thủ tướng (1912-1913, 1922-1924, 1926-1929); tổng thống Pháp (1913-1920).

[448] Joseph Joffre (1852-1931): thống chế, viện sĩ Viện Hàn lâm Pháp, tư lệnh quân đội Pháp trong thời kỳ Thế chiến I (1914-1916).

[449] Harpagon: nhân vật chính trong vở hài kịch Lão hà tiện của Molière.

[450] Sécurité (tiếng Pháp): sự an toàn, sự yên ổn; sự yên tâm.

[451] Jules Henri Poincaré (1854-1912): nhà toán học, vật lý học, triết gia Pháp.

[452] Topographie (tiếng Pháp): sự miêu tả chi tiết một nơi, bản vẽ địa hình, địa hình.

[453] Pianissimo (tiếng Ý): (nhạc) nhẹ nhàng, cực nhẹ.

[454] Fortissimo (tiếng Ý): (nhạc) cực mạnh, đoạn (nhạc) chơi cực mạnh.

[455] Khartum: thủ đô và là thành phố lớn thứ hai của Sudan.

[456] Bill (tiếng Anh): bộ luật.

[457] Charta (tiếng Anh, cũng như Constitutional Charter): văn bản hiến pháp.

[458] Dessous (tiếng Pháp): mặt dưới, bên dưới, sự sâu sắc, bản chất (của sự việc).

[459] Production (tiếng Anh): sản xuất; sản lượng.

[460] Minderwertigskeits-complex (tiếng Đức): phức cảm thấp kém, cảm giác hèn yếu.

[461] Charles Dickens (1812-1870): nhà văn Anh, tiểu thuyết gia vĩ đại nhất thời đại Nữ hoàng Victoria.

[462] Thời Victoria: là thời kỳ trị vì của Nữ hoàng Alexandrina Victoria (1819-1901), là giai đoạn phát triển mạnh mẽ của nước Anh về mọi mặt.

[463] Thomas de Quincey (1785-1859): nhà văn Anh nổi tiếng với tác phẩm Lời thú tội của một kẻ nghiện hút người Anh (Confessions of an English Opium-Eater).

[464] Public school spirit (tiếng Anh): tinh thần (ở đây là uy tín) của trường tư.

[465] James I (1566-1625): vua Anh và Ireland từ 1603, vua Scotland từ năm 1567 đến khi mất.

[466] Henry VIII (1491-1547): vua Anh, con của vua Henry VII (1457-1509).

[467] Triều đại Tudor: do Henry Tudor (Henry VII) sáng lập, triều đại này trị vì nước Anh từ 1485 đến 1603.

[468] Apponyi Albert György (1846-1933): chính khách, bộ trưởng, đại điền chủ, viện sĩ Viện Hàn lâm Khoa học Hungary. Ông là trưởng đoàn đàm phán Hungary tại Hội nghị hòa bình Paris năm 1920.

[469] Nicolae Titulescu (1882-1941): chính khách Rumani, từng giữ chức bộ trưởng Tài chính và Ngoại giao, chủ tịch Quốc hội Rumani.

[470] Arthur Neville Chamberlain (1869-1940): chính khách Anh, từng giữ chức thủ tướng Vương quốc Anh từ 1937 đến 1940.

[471] Mineitciro Adatci (1869-1931): chính khách, từng giữ chức thủ tướng Nhật Bản.

[472] Primus inter pares (tiếng Latinh): người đứng đầu trong số những người ngang bằng nhau.

[473] Grand seigneur (tiếng Pháp): ông lớn, đức ông.

[474] Hortobágy: một địa danh ở phía Đông Hungary, thuộc tỉnh Hajdú-Bihar, là vườn quốc gia và là vùng có nhiều thắng cảnh đặc sắc của đồng bằng Hungary đã được công nhận là di sản văn hoa thế giới.

[475] Những địa danh (trong đó có Kassa là thành phố quê hương của Márai) sau Hòa ước Trianon đã bị tách khỏi lãnh thổ Hungary.

[476] Enrico Caruso (1873-1921): nghệ sĩ opera nổi tiếng người Ý.

[477] Antwerpen: thành phố và khu đô thị lớn, thủ phủ của tỉnh Antwerpen, một trong ba vùng lớn của nước Bỉ.

[478] Edinburgh: thủ đô và là thành phố lớn thứ hai của Scotland.

[479] Bête noire (tiếng Pháp): con vật đen, nghĩa bóng là người giơ đầu chịu tội thay người khác.

[480] Szini Gyula (1876-1932): luật sư, nhà báo, nhà văn Hungary, từng có thời gian sống ở Ý và Pháp.

[481] André Gide (1869-1951): nhà văn Pháp, một trong những tác giả quan trọng nhất của thế kỷ 20.

[482] Alain (1868-1951): bút danh của Emile Chartier, triết gia nổi tiếng người Pháp.

[483] Ở đây Márai muốn nói tới cuộc cách mạng do những người cộng sản Hungary lãnh đạo, giành chính quyền vào tháng Ba năm 1919 và lập nên Cộng hòa Xô viết Hungary chỉ tồn tại 133 ngày. Khi đó đang là sinh viên luật năm thứ nhất, Márai đã làm thơ, viết báo, tuyên truyền cho cuộc cách mạng. Sau khi Cộng hòa Xô viết Hungary thất bại ông rời Tổ quốc sang Leipzig.

[484] Grünwald Béla (1839-1891): chính khách, nhà báo, sử gia, viện sĩ Hungary.

[485] Berzsenyi Daniel (1776-1836): nhà thơ lãng mạn, một trong những thi sĩ mâu thuẫn nhất của văn học Hungary.

[486] Szent István (969-1038): vị vua đầu tiên của Hungary, đã có công thống nhất các bộ tộc Hung thành Vương quốc Hungary theo tín ngưỡng Công giáo.

[487] Graz: thành phố nằm ở phía Đông nước Áo, thủ phủ tỉnh Styria.

[488] Virág Benedek (1752-1830): nhà giáo, dịch giả, nhà thơ, bậc thầy của thể loại tụng ca Hungary.

[489] P. Szathmáry Károly (1830-1891): nhà giáo, nhà văn Hungary.

[490] Tanganyika: một vùng lãnh thổ ở Đông Phi, nay thuộc Cộng hòa Tanzania.

[491] Toxin: độc tố toócxin, do vi khuẩn tiết ra.

[492] Aggresive (tiếng Anh): có tính chất tấn công, gây gổ, hiếu chiến; thích xung đột, thích đối đầu.

[493] Amen: (từ dùng ở cuối bài kinh cầu): Cầu cho được như vậy! Ở đây có nghĩa là tán đồng, hay ủng hộ.

[494] Nobilis (tiếng Latinh): cao thượng, hảo tâm; sang trọng, tinh tế.

[495] Osvát Ernő (1877-1929): nhà phê bình, nhà văn Hungary, tổng biên tập tạp chí văn học Nyugat (Phương Tây) từ 1908 đến 1929.