Kant Trong 60 Phút
Author: Walther Ziegler; Lưu Hồng Khanh (dịch); Bùi Văn Nam Sơn (dịch)
Date: 2020-04-20 17:00:00+00:00
Keywords: Triết
Description: Kant quả là triết gia lớn nhất trong tất cả các triết gia. Ông đã quan tâm đến những câu hỏi thật đơn giản. Bằng cách nào các hình ảnh và các nhận thức đến trong đầu chúng ta? Chúng ta có thể biết điều gì một cách chắc chắn và điều gì thì không? Những giải đáp của Kant cho đến ngày nay vẫn đầy ấn tượng. “Triết học cho mọi người! Bộ sách Những nhà tư tưởng lớn lần đầu tiên trình bày sâu sắc công trình của các nhà triết học quan trọng nhất: Dễ hiểu, thú vị và rất thời sự.” – Martin Politowski “Thật là một cuốn sách hay! Viết về Kant mà lại rất dí dỏm và dễ hiểu.” - Dr. Martin Engler
Publisher: Hồng Đức

KANT in 60 Minuten

—★—

Nguyên tác: KANT in 60 Minuten

Tác giả: Walther Ziegler

Dịch giả: Lưu Hồng Khanh và Bùi Văn Nam Sơn

Thể loại: Triết

Bản quyền: VanLangBook

NSX: Hồng Đức

Năm xuất bản: 2015/Vn2020

—★★★—

#006: huydat
03-11-2021

LỜI GIỚI THIỆU

Immanuel Kant
22.04.1724 - 12.02.1804

“Hai điều tràn ngập tâm tư với sự ngưỡng mộ và kính sợ luôn luôn mới mẻ và gia tăng mỗi khi nghĩ đến, đó là bầu trời đầy sao trên đầu tôi và quy luật luân lý ở trong tôi.

Vào cuối năm 2017/đầu năm 2018, chúng tôi gặp thấy trên thị trường sách ở Đức một bộ sách mang tên “Những nhà tư tưởng lớn trong 60 phút” (Grobe Denker in 60 Minuten) do Dr. Walther Ziegler biên soạn. Đây là bộ sách về các triết gia lớn trên thế giới, được trình bày ngắn gọn, cơ bản, súc tích, đầy đủ, nhưng dễ hiểu và ứng dụng cho các câu hỏi của con người thời đại, có thể chỉ cần 60 phút để đọc hết tập sách dài khoảng trên dưới 100 trang, với cỡ chữ to và nhiều hình ảnh về nhà tư tưởng đang được bàn đến cùng với những lời trích dẫn của nhà tư tưởng đó.

Quả thật, chỉ riêng về một triết gia với hàng chục hay hàng trăm tác phẩm và tư liệu rất phức tạp trong tư tưởng cũng đã là một khó khăn cực lớn cho người đọc, làm sao ta có thể quán xuyến thấu triệt toàn bộ tư tưởng của một triết gia như thế, nói gì đến hàng chục triết gia quan trọng khác trong tổng thể lịch sử triết học thế giới? Soạn giả Walther Ziegler rất khiêm tốn và đầy thịnh tình trong giao tiếp đã chứng tỏ sự thành công của ông trong công việc tổng hợp này. Ông đã đúc kết cống hiến cho bạn đọc những tư tưởng nòng cốt của từng triết gia, hơn nữa trên cơ sở toàn bộ các lời trích dẫn đã để cho các triết gia trực tiếp nói chuyện với bạn đọc thay vì soạn giả nói về các triết gia.

Vào thời điểm cuối tháng 10 năm 2019, có 20 triết gia đã được in, 2 triết gia được thông báo sắp xuất bản, và 2 nhà tư tưởng lớn châu Á “như một thách thức lớn” dự kiến cũng sẽ đưa vào bộ sách này [Email của tác giả ngày 05 tháng 03 năm 2019 cho người viết lời giới thiệu này.] Các triết gia đã in (xếp theo vần abc): Adorno, Arendt, Camus, Foucault, Preud, Habermas, Hegel, Heidegger, Hobbes, Kant, Marx, Nietzsche, Platon, Popper Rawls, Rousseau, Sartre, Schopenhauer, Smith, Wittgenstein. Các triết gia sắp xuất bản (cũng xếp theo vần abc): Bacon, Descartes,... Hai nhà tư tưởng lớn châu Á là Đức Phật và Khổng Tử.

Bố cục mỗi tập sách gồm 3 phần:

- Khám phá lớn của triết gia

- Tư tưởng cốt lõi của triết gia

- Phát kiến của triết gia có ích gì cho chúng ta ngày nay?

Như bạn đọc có thể nhận thấy, cấu trúc ba bước đi suy tư này của soạn giả Dr. Ziegler xem thật đơn giản, nhưng lại mang một tầm mức sư phạm rất cao: đánh dấu một tư duy sáng tạo tìm cách phát minh những điều mới lạ, từ đó khai triển những suy tư cốt lõi cơ bản, nhưng không dừng lại ở đây để ghi nhận, chiêm ngắm hay liệt kê trích dẫn như trong một số chương trình giáo dục và đào tạo truyền thống, nhưng tìm cách ứng dụng một cách sáng tạo cho độc giả, cho chúng ta, cho con người ngày hôm nay.

Bộ sách “Những nhà tư tưởng lớn trong 60 phút” này đã được đón nhận với rất nhiều thiện cảm tại nước Đức nơi bản gốc được xuất bản, cũng đã được dịch ra tiếng Anh và tiếng Pháp, nhờ vậy mà hàng nghìn người trên thế giới nay có cơ hội tiếp cận được những tập sách quý này. Bởi, theo phản ánh của công luận, điều mà thế giới đang cần: đó là nhiều triết học hơn nữa! Và đó cũng là động lực thúc đẩy chúng tôi sớm chuyển tải bộ sách này đến quý bạn đọc ở Việt Nam.

Thêm đôi dòng về soạn giả Dr. Walther Ziegler: Ông tốt nghiệp các khoa Triết học, Lịch sử, Chính trị. Làm nghề nhà báo trong nước ngoài nước, giảng viên huấn luyện các nhà báo trẻ, đồng thời cũng là tác giả nhiều tác phẩm triết học. Là một nhà báo thâm niên, ông đã thành công trong việc trình bày những kiến thức phức tạp của các triết gia lớn một cách hấp dẫn và dễ hiểu.

Chúc quý bạn đọc nhiều niềm vui và nhiều hưng phấn trong suy tư và sáng tạo!

Chủ trương biên dịch
Ts. Lưu Hồng Khanh

KHÁM PHÁ LỚN CỦA KANT

Immanuel Kant (1724-1804) được xem có lẽ như triết gia quan trọng nhất của mọi thời đại. Quả thật vào thế kỷ 18 ông đã thực hiện hai cuộc khám phá lớn làm cho ta ngộp thở đến cả ngày hôm nay. Thứ nhất ông đã đề xướng ‘mệnh lệnh nhất quyết’, một nguyên tắc đạo đức có giá trị phổ quát; tiếp đến ông đã thành công như triết gia đầu tiên trả lời cho câu hỏi xa xưa nhất của nhân loại: bằng cách nào nhận thức hình thành trong bộ não của chúng ta. Trong tác phẩm chính của mình, ‘Phê phán lý tính thuần túy’, Kant đã nghiên cứu trên một ngàn trang cách hoạt động của bộ máy suy tư của con người.

Tất cả các triết gia trước ông, theo như Kant đã tỏ vẻ bất bình, đã khẳng định khi thế này, khi thế nọ, rồi cuối cùng đi đến những nhận thức đối nghịch nhau:

Lý do, theo Kant, là sự sử dụng sai lạc lý tính. Thật ra mọi người, dĩ nhiên kể cả những nhà triết học, đều thấy một và cùng một thực tại như nhau. Nhưng, theo Kant, bởi ảo ảnh và sai lầm trong suy tư, cuối cùng họ đã đi đến những ý kiến cực kỳ mâu thuẫn nhau. Để tránh rơi vào cùng những lỗi lầm như thế, ông đã chọn thái độ trước tiên không đưa ra một phát ngôn triết học nào nữa. 11 năm trời ông không công bố bất cứ một điều gì, không một cuốn sách, không một bài viết, không một lời nói, mặc dầu điều đó thực sự được chờ đợi ở nơi ông với tư cách là một vị giáo sư. Thay vào đó, với tuổi 46 ông đã rút lui vào phòng sách của mình và đã kiên trì nghiên cứu, bằng cách nào bộ máy tư duy của chúng ta đã hoạt động trong từng chi tiết và chúng ta đã sử dụng nó đúng đắn như thế nào để đưa ra một phát ngôn không sai lạc. Ông kiểm nghiệm với óc phê phán, điều gì con người với lý tính của mình có thể nhận thức được và điều gì thì không. Bởi thế ông gọi tác phẩm chính của mình là “Phê phán lý tính thuần túy”:

Điều có tính quyết định đối với ông luôn luôn chỉ là câu hỏi mang tính phê phán: điều gì lý tính thực sự chắc chắn có thể nhận thức được và ở đâu thì bắt đầu phỏng đoán hay tư biện suông?

Như một người bị ám ảnh, ông luôn mãi đi tìm lời giải đáp. Mỗi sáng sớm khi mới đúng 5 giờ, ông đã để người giúp việc đánh thức mình với câu nói “Đến giờ rồi!”. Đang với áo ngủ, ông đã ngồi 2 tiếng vào bàn giấy, trước khi ông giảng bài ở đại học từ 7 đến 9 giờ. Liền sau đó, ông tiếp tục làm việc suốt cả buổi sáng, đến đúng 12 giờ thì cùng bạn bè dùng chung 5 cơm trưa. Nhưng trong buổi cơm này thì nhất thiết không được bàn đến các vấn đề triết học, bởi ông V muốn hoàn toàn được thư giãn, để sau trưa càng có thể tập trung tiếp tục làm việc. Đúng 5 giờ chiều mỗi ngày, ông đi dạo, đến nỗi cư dân Konigsberg, khi thấy ông đầu đội mũ tay cầm ba toong bước ra khỏi nhà, thi bảo nhau lên dây đồng hồ! Chiều tối, ông dùng thì giờ đọc sách của các triết gia khác, rồi đúng 10 giờ khuya lên giường đi ngủ. Không mệt mỏi và với kỷ luật thép, ông ngày qua ngày, tháng qua tháng và năm qua năm luôn mãi nêu ra cho mình cũng cùng một câu hỏi: Lý trí của con người hoạt động như thế nào và con người có thể nhận thức được gì với lý trí của mình?

Cứ thế, ông nghiền ngẫm 11 năm trời, điều không một ai ngày nay có thể hình dung nổi, cho đến khi cuối cùng ông đã đưa ra cho nhân loại lời giải đáp của ông. Và quả thật là lời giải đáp. Tác phẩm “Phê phán lý tính thuần túy” là một chấn động. Sau một thời gian “chạy thử”, nó đã lan truyền khắp thế giới, và đến ngày hôm nay, được xem là tác phẩm triết học quan trọng nhất của mọi thời. Nhưng nó cũng khiến ông gặp phải sự bực bội lớn từ phía Giáo hội [Kitô giáo]. Bởi kết quả của nó thật sắt đá! Việc nghiên cứu với tính phê phán về bộ máy tư duy của con người hay, như Kant nói, việc nghiên cứu phê phán về lý tính thuần túy cho thấy rằng năng lực nhận thức của chúng ta thì rất bị giới hạn. Lý tính của chúng ta, theo Kant, chỉ có thể nhận thức chắc chắn những gì chúng ta trước đó với năm giác quan đã thấy, nghe, ngửi, nếm hay sờ mó được. Không ai chỉ bằng tư duy đơn thuần về một đối tượng mà có thể đi đến một nhận thức thực sự chắc chắn, nếu đương sự trước đó đã chưa bao giờ tri giác nó bằng giác quan. Cả Thượng đế, chúng ta cuối cùng cũng không nhận thức được, bởi chúng ta không thể tri giác Ngài bằng giác quan. Không thể có trực quan nào về Thượng đế. Tuy rằng có từ “Thượng đế”, nhưng không một ai đã từng thấy Ngài. Bởi vậy, Thượng đế trước hết chỉ là một tư tưởng trừu tượng hay, như Kant nói, một khái niệm trống rỗng:

Bởi vậy Kant phủ nhận mọi chứng luận về Thượng đế, xem đó là không khoa học, mặc dầu các luận chứng về sự hiện hữu của Thượng đế vào thời ông là rất phổ biến. Theo Kant, lý tính ’ không thể nhận thức lẫn chứng minh Thượng đế, quỷ thần và cả sự sống sau khi chết. Và như vậy, dĩ nhiên ông làm cho mình thành thù địch với Giáo hoàng và Giáo hội. Ông bị vua Friedrich Wilhelm II ngoan đạo của nước Phổ nghiêm cấm quảng bá quan điểm của mình về Thượng đế và về tôn giáo. Cả các giáo sư khác trong nước Phổ nhiều năm dài cũng không được phép giảng dạy về các tác phẩm phê phán tôn giáo của Kant.

Nhưng đối với khoa học tự nhiên thì Kant, với sự phê phán nhận thức của ông, đã mang lại một đóng góp vô giá. Lần đầu tiên, ông là người đã trao cho các nhà nghiên cứu một bộ công cụ lôgic vô cùng đơn giản và hoàn hảo, công cụ vẫn có giá trị hiệu lực đến ngày nay và làm cho mọi kết quả nghiên cứu có thể so sánh với nhau được trên khắp thế giới. Mỗi học thuyết, dẫu tốt bao nhiêu đi nữa, theo Kant, luôn luôn phải chứng minh được bằng trực quan, thí dụ bởi thí nghiệm có thể lặp lại. Chỉ sau đó mới có thể gọi là nhận thức thực sự. Nhờ đó mà khoa học tự nhiên và khoa học kỹ thuật bắt đầu bước khải hoàn có một không hai của mình kéo dài cho đến ngày nay. Cuối cùng, những kết quả của nghiên cứu có thể kiểm nghiệm trên khắp thế giới, được so sánh với nhau và tiếp tục phát triển, bởi mọi người đều sử dụng cùng một phương pháp đã được đảm bảo về mặt lý thuyết nhận thức, đó là phương pháp của Immanuel Kant. Bởi Kant là người đầu tiên đã trả lời cho câu hỏi nhận thức luận “Tôi có thể biết gì?” và qua đó đã sắm sửa mảnh đất cho sự khởi hành phổ quát của khoa học.

Nhưng đó chưa phải là tất cả. Trong tác phẩm chính thứ hai, “Phê phán lý tính thực hành”, Kant đã theo đuổi câu hỏi có lẽ còn quan trọng hơn nữa của nhân loại:

Trong cuộc sống không phải chỉ có nghiên cứu và nhận thức về thế giới, nhưng nhất là còn phải hành xử đúng và làm điều đúng. Điều gì là thiện, điều gì là ác? Tôi phải làm như thế nào? Có chăng một định hướng hành động đúng đắn như nhau đối . với mọi người?

Cả đối với với câu hỏi này, Kant đã có một lời giải chấn động, được gọi là ‘mệnh lệnh nhất quyết’. k Hàng triệu học sinh và sinh viên trên khắp thế giới ngày nay vẫn còn đang học về cái mệnh lệnh hành , động nổi tiếng đã được Kant khai triển cách đây trên 200 năm.

Một mặt tác dụng của Kant là thật lớn, mặt khác cuộc sống của ông lại thật giản dị. Dường như ông chưa từng rời khỏi nơi sinh là thành phố Konigsberg, ngày nay là Kaliningrad. Theo một tác giả tiểu sử đương thời của ông, thì Kant chỉ một lần đi xe ngựa ra khỏi ranh giới thành phố độ vài cây số để đi thăm một người bạn. Nhưng chuyến trở về bị muộn bất thường làm đảo lộn “thời khóa biểu” hàng ngày của ông đã khiến ông rất ân hận và quyết định từ bỏ mọi cuộc “phiêu lưu” như thế trong tương lai và dành tất cả thời gian chỉ cho công việc nghiên cứu! Cả phụ nữ cũng không có chỗ đứng trong cuộc đời của ông. Các bà đối với ông được xem như những kẻ đánh cắp thời gian, có thể làm ông xao lãng những điều thiết yếu trong đời. Khi nói đến chuyện không lập gia đình, ông thường có câu:

Niềm vui thích lớn nhất của Kant là suy tư, và ông đã tự do quyết định theo đuổi không giới hạn điều đam mê này. Cả những kẻ đương thời lẫn những nhà tư tưởng hậu thế đều nhạo cười Kant về lối sống khổ hạnh của ông. Nhưng có một điều chắc chắn là, cuối đời sáng tạo của ông đã sừng sững một dự thảo đạo đức quan trọng nhất mà tinh thần con người có thể tạo ra và còn có giá trị cho đến ngày hôm nay: Mệnh lệnh nhất quyết. Sở dĩ “mệnh lệnh nhất quyết” là vượt thời gian và mang tính hiện đại, là bởi vì Kant, qua đó, lần đầu tiên trình ra một nguyên tắc hành động đạo đức, chỉ đặt cơ sở trên lý tính chứ không còn, như hàng hàng thế kỷ trước đây, trên lòng tin vào điều lành, điều dữ.

Với Kant, một tư duy hoàn toàn mới mẻ trong lịch sử triết học và lịch sử nhân loại đã đến: Tư duy phê phán. Và như thế, Kant có lẽ là người đại diện nhất quán nhất cho phong trào Khai minh, khi ông đòi hỏi con người phải tra hỏi mọi tri thức với tinh thần phê phán và phải triệt để tự giải phóng khỏi những tri thức ngụy tạo do quá khứ mang lại:

TƯ TƯỞNG CỐT LÕI
CỦA KANT

TÔI CÓ THỂ BIẾT GÌ? - PHÊ PHÁN LÝ TÍNH THUẦN TÚY

Trong một bài giảng triết học, Kant có lần đã nói, triết học chỉ có bốn câu hỏi là thật sự có ý nghĩa: Tôi có thể biết gì? Tôi phải làm gì? Tôi có thể hy vọng gì? Con người là gì? Bản thân Kant đã quan tâm nhiều nhất đến hai câu hỏi đầu tiên.

Câu hỏi cơ bản, tôi, một con người, có thể biết và nhận thức gì, đã được Kant nghiên cứu trong tác phẩm lớn dày trên một nghìn trang, đó là tác phẩm ‘Phê phán lý tính thuần túy’. Từ “phê phán” được ông dùng ở đây không phải theo nghĩa một phán đoán tiêu cực như trong ngôn ngữ hiện đại, mà đúng hơn, theo nguyên ngữ tiếng Hi Lạp là ‘krinein’ với nghĩa ‘thẩm tra’ hay ‘nghiên cứu’. Ông muốn thẩm tra xem lý tính thuần túy có thể làm được hoặc không làm được điều gì. Sự thẩm tra có tính phê phán này được ông so sánh với một vụ tố tụng, trong đó lý tính vừa là nguyên cáo vừa là bị cáo, bởi cũng chính y với thái độ tự kiểm phải khảo sát và phê phán hiệu năng của chính mình. Một vụ tố tụng nghiêm ngặt như thế sau hai nghìn năm lịch sử triết học quả đã quá hạn rồi. Tranh luận dài hàng thế kỷ của các triết gia về vấn đề chân lý, theo Kant, bị đe dọa chìm vào mâu thuẫn và hỗn loạn, và nay hiển nhiên phải đòi hỏi làm sáng tỏ:

Nơi đây, ta thấy rõ kích thước khổng lồ của ý đồ của Kant. Đối với ông, đây không phải là đưa ra bất cứ một lý thuyết triết học hay khoa học gì mới, mà là về một điều cơ bản hơn rất nhiều. Ông muốn khảo sát xem khi sử dụng đúng đắn lý tính của con người, thì về mặt lý thuyết, điều gì có thể và điều gì thì không thể nhận thức được:

Và cái nguồn gây ra các sai lầm, theo Kant, là do ta không biết gì về bộ máy tư duy của ta cả. Bộ máy tư duy này thường đã và sẽ được sử dụng một cách sai lầm. Kant muốn, như ông luôn nhấn mạnh ‘một lần cho tất cả’, nghĩa là, xác định thật rõ cho tất cả mọi thời trong quá khứ cũng như trong tương lai, cái gì phải là cơ sở cho bất kỳ bộ môn khoa học nào, làm cho khoa học được phép tự gọi mình là khoa học. Ông muốn tìm ra thế nào là nhận thức khoa học nói chung.

TRANH CÃI GIỮA DUY LÝ VÀ DUY NGHIỆM

Vào sinh thời của Kant, có hai phong trào triết học lớn, phong trào duy lý và phong trào duy nghiệm. Hai khuynh hướng suy tư này cực lực xung đột nhau, bên này gọi bên kia là thơ ngây, bên kia gọi bên này là bướng bỉnh, hẹp hòi.

Những người duy lý đặt tên cho chính mình dựa theo từ Latinh ‘ratio’, từ này không có nghĩa gì khác hơn là ‘ lý tính’. Và quả thực, những người duy lý chỉ viện vào một mình lý tính. Chỉ với lý tính, nghĩa là chỉ với suy tư và kết luận logic đơn thuần, ta đến được những nhận thức đúng thật. Trong câu tuyên bố nổi tiếng ‘Tôi tư duy, vậy tôi tồn tại’, triết gia duy lý Pháp René Descartes đã quy cho lý tính vai trò quyết định và duy nhất trong sự tìm kiếm chân lý.

Mọi hình thức khác, thí dụ như những gì ta nhận thức được với năm giác quan, có thể là một ảo ảnh của giác quan và như thế sẽ hoàn toàn không đủ cho việc tìm kiếm sự thật. Một thí dụ ở đây là mặt trời mọc. Đây là một ảo ảnh của giác quan nghĩ rằng mặt trời mọc, chỉ bởi ta thấy mỗi sớm mai mặt trời “mọc lên” từ chân trời. Thuần lý mà xét, nghĩa là theo quan điểm logic, thì câu nói ‘mặt trời mọc’ là hoàn toàn sai. Đúng ra thì trái đất mỗi sớm mai quay theo hướng mặt trời và mỗi chiều tối quay ra khỏi mặt trời. Cũng vậy, sẽ sai lầm khi khẳng định một người nào đó là to lớn, chỉ bởi ta cảm nhận người đó cao to. Nhưng so sánh với nhiều người khác, người ấy lại là nhỏ bé. Như thế, điều quyết định không phải là cảm nhận thường nghiệm của giác quan về con người, mà là ý niệm tinh thần về sự tương quan và những hệ quả logic rút ra từ đó. Chỉ một mình lý tính, nghĩa là cái ‘ratio’, mới có thể là thẩm quyền so sánh lý lẽ để quyết định người nào là lớn hay bé, mặt trời mọc lên hay trái đất quay quanh mặt trời. Chỉ khi lý tính sử dụng logic của tư duy so sánh hay tư duy nhân quả, ta mới có được những câu nói đúng.

Những người duy lý muốn giải thích thế giới chỉ bằng những suy diễn lôgic. Qua đó, họ cũng đi đến được những nhận thức siêu hình học như về sự hiện hữu của Thượng đế. Thí dụ, nếu sự chuyển động của thế giới hay của tự nhiên là một chuỗi những nguyên nhân và hậu quả, thì một cách lôgic, phải có một nguyên nhân đầu tiên, hay một tác nhân đầu tiên thúc đẩy mọi sự vật, nhưng bản thân thì không bị thúc đẩy, và như thế đứng ngoài vòng nhân quả tự nhiên. Cách chứng minh về Thượng đế như thế đối với người duy lý không phải là điều ! bất thường. Cả đến ngày hôm nay những người đại diện nổi tiếng cho phong trào duy lý ngoài Descartes còn có spinoza, Leibniz và Wolff.

Phong trào duy nghiệm thì khẳng định điều ngược lại. Không phải tư duy, mà chỉ có kinh tri giác thế quan mới là nguồn suối duy nhất chắc chắn của chân lý. Những người duy nghiệm gọi chính mình theo từ La tinh ‘empiricus’, nghĩa là ‘theo kinh nghiệm’. Họ bị lôi cuốn bởi các ngành khoa học tự nhiên và những thí nghiệm của chúng. Mọi lý thuyết đều mang màu xám. Thay vào đó, người ta phải nhìn sự vật với đôi mắt của chính mình và luôn chỉ được bám chặt vào điều cụ thể cảm nhận được. Thậm chí, Bacon, triết gia duy nghiệm, đã bỏ mình trong một vụ thí nghiệm của ông. Ông muốn tìm hiểu người ta có thể giữ thịt gà được bao lâu bằng cách ướp lạnh nó - và ông đã bị mất mạng vì những hậu quả của cuộc thí nghiệm đó.

Nhưng dưới mắt của những người duy nghiệm, chính điều này càng mang lại vinh dự lớn lao hơn cho ông. Bởi rằng, theo châm ngôn của chủ nghĩa duy nghiệm: Quy luật của tự nhiên và nhận thức về tự nhiên chỉ có thể có được bằng sự tập hợp những kinh nghiệm và những dữ liệu của giác quan. Những nhà duy nghiệm hình dung lý tính của con người như một thùng chứa, hoàn toàn trống rỗng khi sinh ra và chỉ dần dà theo thời gian mới nhận thêm vào mình các hình ảnh, cảm xúc và kinh nghiệm. Giống như một em bé, bị bỏng khi chạm tay vào lửa, mới biết lửa là nóng, sẽ lưu giữ kinh nghiệm đau đớn này trong trí khôn và từ đó cẩn thận hơn. ‘Không có gì trong trí khôn hay giác tính, mà trước đó đã không có trong giác quan’, John Locke, nhà duy nghiệm nước Anh, đã khẳng định như thế.

Bởi vậy, đối với những nhà duy nghiệm, thì chủ nghĩa duy lý, nghĩa là sự phản tư về Thượng đế, về cái Thiện, sự công chính và những chân lý phi thời gian khác là một công việc thuần túy “tư biện”, bởi thiếu kinh nghiệm giác quan. Những chân lý vĩnh cửu sở dĩ không thể có được, là bởi mỗi ngày lại có thêm những tri giác, những thí nghiệm và những kinh nghiệm mới mẻ. Đặc biệt ở nước Anh, phong trào duy nghiệm được quảng bá rộng rãi. Những nhân vật tiêu biểu nhất ở đây ngoài Locke còn có Hobbes, Berkeley và Hume.

GIẢI QUYẾT TÀI TÌNH CỦA KANT VỀ VẤN ĐỀ NHẬN THỨC

Vậy ai có lý, những người duy lý hay những người duy nghiệm? Kant đã bị giằng co giữa hai bên. Ông là giáo sư triết học và thực sự quan tâm như những người duy lý về siêu hình học, nghĩa là về lĩnh vực khoa học tinh thần vốn nằm vượt ra khỏi biên giới vật lý học.

Ông muốn luận giải về các ý tưởng công bằng, tự do, hành động đúng, linh hồn bất tử. Nhưng ông cảm thấy rất bị phiền nhiễu bởi phương cách suy luận tư biện và đầy mâu thuẫn của những người duy lý, trong mọi luận chứng về Thượng đế. Bởi vậy, Kant rất nghi ngờ và thậm chí gọi những người duy lý như những kẻ thuần túy ‘giáo điều’, những người thường làm trò ảo thuật với những bằng chứng giả hiệu tung ra từ chiếc mũ phù thủy:

Và ngược lại, đối với Kant thì phong trào duy nghiệm cũng là một cái gai trong mắt. Thật ra, Kant sống trong một thời kỳ, trong đó khoa học vật lý với tác động của Isaac Newton đã làm dấy lên mạnh mẽ những chấn động lớn, và ông thực sự cũng đã nhìn ra những tiến bộ mà Newton, Kopernicus, Kepler và Galilei với phương pháp thực nghiệm đã làm. Ông cũng biết, sự quan sát thực nghiệm chính xác về các hiện tượng của tự nhiên như về chuyển động của các hành tinh là một lợi ích cho sự nhận thức. Nhưng đàng khác ông thấy, chính những nhà vật lý học thành công lại trưng ra các luận thuyết của mình trước hết trong lý tính của mình và thường mang tính logic, thuần lý, có khi còn thuần toán học, và chỉ sau đó mới đưa ra so sánh với các hiện tượng tự nhiên có thể quan sát được.

Và như thế, Kant nêu ra câu hỏi cơ bản, có phải con người - như những nhà duy nghiệm khẳng định - chỉ sau khi có được tri giác cảm tính, nghĩa là ‘sau đó’ (tiếng Latinh gọi là ‘a posteriori’ [‘hậu nghiệm’]) mới có thể đi đến nhận thức, hay là - như những người duy lý quan niệm - quả thật đã ‘trước đó’ hay ‘a priori’ [‘tiên nghiệm’] đã có nhận thức nhờ suy tư thuần túy rồi:

Những nhận thức tiên nghiệm của lý tính, những nhận thức có trước những kinh nghiệm cụ thể, cũng được Kant gọi là những công cụ ‘thuần túy’ của lý tính. Bởi vậy, tác phẩm chính của ông mang tên Phê phán lý tính ‘thuần túy’. Dĩ nhiên, cuối cùng ông muốn biết, phải chăng với bộ thiết bị suy tư thuần túy, nghĩa là hoàn toàn không nhờ vào những tri giác cảm tính, thì các nhận thức vẫn có thể sản xuất được không, như những người duy lý khẳng định.

Vậy ai nay có lý, những người duy lý hay những người duy nghiệm? Câu trả lời của Kant vừa đơn giản vừa sắc sảo. Kant đơn giản nói rằng: Ta cần cả hai, một đàng là tri giác thường nghiệm hậu nghiệm của giác quan, đàng khác là khả năng tiên nghiệm của giác tính (Verstand/understanding) biết suy tư, sắp xếp phạm trù và phán quyết. Nếu thiếu một trong hai, thì không có được một nhận thức nào. Bởi, hoặc tri giác cảm tính của chúng ta mù lòa và ấn tượng giác quan không thể tiếp tục khai triển, hoặc tư tưởng của chúng ta trống rỗng và không tìm ra những nội dung cụ thể:

Ai hiểu được câu này, kẻ ấy trên cơ bản đã hiểu được toàn bộ Phê phán lý tính thuần túy bởi trong đó đã hàm chứa cái cốt lõi của sự khám phá lớn lao của Kant. Mỗi nhận thức khoa học, vâng, mỗi nhận thức của con người thông thường - để có giá trị đáng tin và chắc chắn - phải đứng trên hai chân, một bên trực tiếp dựa trên trực quan cảm tính với mắt và mũi, và bên kia dựa trên sự ứng dụng các khái niệm luận lý của bộ thiết bị suy tư.

Sau đây là một thí dụ đơn giản thứ nhất về sự cần thiết phải có sự đồng tác động của trực quan cảm tính hậu nghiệm và của tư duy tiên nghiệm.

Chỉ một mình kinh nghiệm thường nghiệm sẽ không đủ, cũng như chỉ một mình suy tư thuần túy. Thử tưởng tượng một ông tổ của con người thời đồ đá, có lẽ ông có thể đi đứng thẳng người, nhưng chưa có được một giác tính phát triển. Ông đang còn ở trong giai đoạn phát triển cổ sơ chuyển tiếp từ loài thú đến loài người hay phần nào trước đó. Ông sống thuần túy theo bản năng, dựa trên những ấn tượng giác quan và chưa có được những phạm trù lôgic của giác tính.

Giả như ta đưa ông từ giai đoạn thú tính cổ sơ này đến xem một bà làm bánh rán, bánh xèo trong giai đoạn phát triển của con người ngày nay, hẳn ông ta sẽ gặp khó khăn cực lớn để hiểu được các thao tác làm bánh này. Không có suy tư logic nhân quả, ông khó mà có thể hiểu được tại sao vi khuẩn men từ ngoài đưa vào bột có thể làm bột dậy lên, và tại sao lửa trong lò, trong bếp có thể làm cho bột đang còn ướt nhuyễn trên chảo được kết chặt lại, nóng lên, chín lên và ngả sang màu nâu thẫm. Ông thấy bột, sữa đổ vào bột, nấm men, chảo và có lẽ ngửi được cả mùi thơm ngon của chiếc bánh màu nâu thẫm, nhưng mặc dầu với nhiều trực quan của giác quan như thế vẫn không thể hiểu được: “Nơi đây đang làm một cái bánh rán, bánh xèo”.

Bởi tự một mình chúng tất cả mọi tri giác do thấy, nghe, ngửi, sờ, mà không có các khái niệm của giác tính thì, theo Kant, chưa phải là nhận thức. Nếu không đưa được chúng vào khái niệm, thì chúng ta mặc dầu có nhiều loại trực quan song vẫn cứ còn mò mẫm trong bóng tối hoặc như chính Kant đã diễn tả:

Giả như ta đưa ông từ giai đoạn thú tính cổ sơ này đến xem một bà làm bánh rán, bánh xèo trong giai đoạn phát triển của con người ngày nay, hẳn ông ta sẽ gặp khó khăn cực lớn để hiểu được các thao tác làm bánh này. Không có suy tư logic nhân quả, ông khó mà có thể hiểu được tại sao vi khuẩn men từ ngoài đưa vào bột có thể làm bột dậy lên, và tại sao lửa trong lò, trong bếp có thể làm cho bột đang còn ướt nhuyễn trên chảo được kết chặt lại, nóng lên, chín lên và ngả sang màu nâu thẫm. Ông thấy bột, sữa đổ vào bột, nấm men, chảo và có lẽ ngửi được cả mùi thơm ngon của chiếc bánh màu nâu thẫm, nhưng mặc dầu với nhiều trực quan của giác quan như thế vẫn không thể hiểu được: “Nơi đây đang làm một cái bánh rán, bánh xèo”.

Bởi tự một mình chúng tất cả mọi tri giác do thấy, nghe, ngửi, sờ, mà không có các khái niệm của giác tính thì, theo Kant, chưa phải là nhận thức. Nếu không đưa được chúng vào khái niệm, thì chúng ta mặc dầu có nhiều loại trực quan song vẫn cứ còn mò mẫm trong bóng tối hoặc như chính Kant đã diễn tả:

Chỉ khi ứng dụng bộ thiết bị tư duy của chúng ta lị vào các trực quan, chúng ta mới có thể khuôn định các tri giác cảm tính thành nhận thức. Nhận thức đích thực luôn cần đến cả hai: trực quan và khái niệm của giác tính. Thiếu một trong hai, sẽ không có nhận thức.

Và như thế, ngược lại, chúng ta cũng hoàn toàn bất lực, nếu chỉ có khái niệm chiếc “bánh rán, bánh xèo”, mà không có trực quan về nó. Thí dụ, nếu có ai rỉ vào tai ta cái khái niệm trừu tượng “naleschniki”, chúng ta sẽ không thể kết nối nó lại với một trực quan nào, trực quan hiện tại cũng như trực quan do hồi tưởng. Chúng ta không thể làm gì được với cái thuần túy khái niệm “naleschniki” này. Khái niệm trong trường hợp này, như Kant nói, là trống rỗng:

Chỉ khi có người nói với ta rằng, naleschniki là tiếng Ba Lan để chỉ bánh rán, bánh xèo, thì bộ thiết bị tư duy của chúng ta mới có thể kết nối khái niệm naleschniki với cái trực quan cảm tính sống động của món ăn bằng bột, trộn sữa, với trứng, lên men, thêm gia vị quế và đường, được chiên lên thành màu nâu thẩm, thơm ngon, khi ấy khái niệm kia mới có một ý nghĩa. Nhận thức như thế đối với Kant là một tiến trình, qua đó, như chính ông nói, ‘những ấn tượng giác quan thô, nhờ giác tính mà được khuôn định thành khái niệm’ Bởi vậy, mỗi nhận thức phải có hai chân đứng: cảm năng và giác tính. Biểu đồ dưới đây minh họa khái niệm về nhận thức của con người:

Chi tiết tiến trình nhận thức kép này hoạt động như thế nào đã được Kant mô tả hàng trăm trang trong tác phẩm ‘Phê phán lý tính thuần túy’. Không những mô tả, ông còn biện giải tại sao bộ thiết bị suy tư không thể nghĩ cách nào khác được. Đối với Kant, vấn đề cốt yếu ở điều kiện thể hiện sự nhận thức của con người. Bởi vậy Kant đặt vấn đề: Bộ thiết bị tư duy của chúng ta phải tác hành thế nào để có thể có được tri giác? Phương pháp này được Kant gọi là triết học siêu nghiệm.

KHÔNG GIAN VÀ THỜI GIAN

Bây giờ là lúc gay cấn và hấp dẫn. Kant nay chỉ cho ta thấy trong chi tiết, điều mà trong chớp giây đồng hồ là tất cả những gì phải xảy ra trong bộ thiết bị tư duy của chúng ta, để cuối cùng có được một cái gọi là nhận thức:

Ở đây, Kant nói đến ba điều quan trọng: điều thứ nhất, ông lặp lại một lần nữa rằng, mỗi nhận thức đều khởi đầu với các đối tượng, các đối tượng đụng chạm đến các giác quan của chúng ta, điều đó có nghĩa là do bởi trực quan cảm tính:

Điều thứ hai, ông mô tả rất đặc sắc công việc của bộ thiết bị suy tư như một ‘tác năng của giác tính’, căn cứ vào việc so sánh, nối kết và phân tách cái chất thô các ấn tượng để biến chế và sắp xếp nó lại:

Điều thứ ba, cuối cùng ông còn đưa ra một bổ sung hi hữu. ‘Kinh nghiệm’, như Kant nói, không gì khác là nhận thức đơn giản:

Và như thế, tiến trình nhận thức không chỉ biểu hiện trong lĩnh vực khoa học, mà còn biểu hiện hằng ngày trong đầu chúng ta. Bởi chúng ta hầu như mỗi phút chốc đều thực hiện việc kinh nghiệm, thí dụ như mỗi sáng sớm nghe đồng hồ đánh thức, đứng dậy ra khỏi giường, ngửi mùi hương cà phê, sau điểm tâm liền vội vã tìm chìa khóa phòng ở, để mau chóng khóa cửa đi làm. Cả những kinh nghiệm nhỏ bé thường ngày này cũng là nhận thức. Bộ thiết kế suy tư của chúng ta, hay như Kant nói, quan năng nhận thức của chúng ta từng mỗi khoảnh khắc đều hiện hoạt và thường xuyên từ cái chất thô của các ấn tượng giác quan tác thành những nhận thức nhỏ, bằng cách so sánh, nối kết hay tách rời các ấn tượng cảm tính đó. Và như vậy, những tiếng lách cách hay tiếng chuông kêu mỗi sáng sớm được giác tính so sánh, tách rời giữa các khái niệm khác nhau, và cuối cùng nối kết với khái niệm ‘đồng hồ đánh thức’. Từ sự nhận thức thông qua khái niệm này, liền đi tới kết luận, giờ thức dậy đã đến rồi.

Cả những ấn tượng cảm tính thô khác cũng được bộ thiết bị suy tư tiếp tục tác biến một cách chớp nhoáng. Tôi ngửi thấy mùi gì, đó quả là mùi cà phê sôi nóng, nghĩa là có người trong bếp. Tôi nghe tiếng líu lo và kết nối tiếng kêu với khái niệm chim hót. Chim chóc thì hót líu lo chứ còn gì nữa. Tôi bị chói mắt và nhìn ra tấm màn cửa không khép kín. Tôi kết nối ánh sáng chói chang với khái niệm ‘mặt trời’. Nhưng với chừng ấy cũng chưa đủ. Bộ thiết bị suy tư của tôi tiếp tục lách tách hoạt động và luận suy cách nhân quả: bầu trời hẳn phải quang đãng, nên mặt trời mới làm chói mắt tôi và chim chóc mới hót líu lo. Nếu thời tiết không thay đổi, thì trời hôm nay sẽ rất nóng, và như thế thì tôi sẽ mặc áo ngắn quần cụt.

Điều gì đã xảy ra trong khoảnh khắc này? Chỉ trong chớp nhoáng cái bộ thiết bị tư duy của tôi sau khi cảm nhận các chất thô như tiếng động, ánh sáng, mùi vị, tiếng kêu, liền sắp xếp chúng vào bốn khái niệm đồng hồ đánh thức, mặt trời, cà phê, chim chóc, và sau đó đưa vào chuỗi nhân quả sáng sớm, chim vui nhộn líu lo, mặt trời chói mắt, một ngày nóng, áo ngắn quần đùi. Nhưng những điều đó đã được tiến hành như thế nào? Cái gì từ bên ngoài đã đi vào trong bộ não, ở trong đó nó đã được biên chế ra sao? Bằng cách nào từ chất thô các ấn tượng cảm tính được trở thành tư tưởng đơn giản và cuối cùng thành những nhận thức khoa học?

Tất cả, theo Kant, được bắt đầu với những ấn tượng cảm tính thô sơ. Trước hết là tôi nghe, ngửi, thấy cái gì đó. Ở đây Kant đồng ý với những người duy nghiệm. Nhưng cũng cùng một lúc đã xảy ra một điều thứ hai mà những người duy nghiệm đã hoàn toàn bỏ sót. Tôi chớp nhoáng choàng vào các ấn tượng một mạng lưới không gian-thời gian, và mạng lưới này tôi trước đó đã có được cách tiên nghiệm (a priori) trong đầu tôi. Mạng lưới này không phải hiện hữu ở thế giới bên ngoài như những người duy nghiệm nghĩ, nhưng đã hiện hữu trước mọi kinh nghiệm ở trong bộ thiết bị tư duy của tôi.

Khi tôi vừa mở mắt ra, thì tôi đã liền ứng dụng cái mạng lưới này. Tôi dồn tất cả mọi ấn tượng cảm tính không chút thương tiếc vào trong bộ áo giáp không gian-thời gian này. Thí dụ như khi tôi thấy trực tiếp trước mắt tôi cái đồng hồ đánh thức, rồi một thước xa hơn là cái cửa sổ, và mười phân trước nó là bức màn buông xuống, bức màn này không khép kín nhưng ở giữa có khoảng trống chừng hai mươi phân, để cho ánh mặt trời chiếu lọt vào. Và như thế, tôi đã luôn gộp mọi vật ở khoảng xa, cách nhau, như là nằm bên cạnh, bên dưới hay bên trên nhau:

Cũng nhanh không kém, bộ thiết bị tư duy của tôi sắp xếp tất cả vào trong một khuôn thời gian. Trước hết tôi chỉ nghe tiếng chuông reo của đồng hồ đánh thức, rồi sau đó là tiếng chim hót líu lo. Gần như đồng thời với tiếng chim hót, tôi ngửi được mùi cà phê, và sau đó chút ít nữa tôi cảm nhận được ánh sáng mặt trời chiếu vào đôi mắt nửa nhắm nửa mở đang nhấp nháy của tôi. Ta không thể làm cách nào khác hơn, theo Kant, là luôn luôn phải sắp xếp mọi vật vào khuôn không gian và thời gian, bởi hình thức tri giác này đã được đặt để không thể đánh tráo trong bộ thiết bị tư duy của chúng ta. Và bởi cái cảm xúc về không gian và thời gian đã được đặt để trong ta trước mọi kinh nghiệm, tức một cách tiên nghiệm (a priori), và như thế nó không thể được dựng lên từ trực quan thường nghiệm, tức một cách hậu nghiệm (a posteriori). điều ấy có nghĩa, không gian không phải là cái gì trong thế giới bên ngoài mà mắt ta trông thấy được, nhưng nó là chân trời hình dung suy tưởng nhờ đó mà các sự vật thông thường có thể thấy được:

Như bằng chứng cho luận điểm này, Kant đề nghị thử làm một trắc nghiệm phản chứng, như thử hình dung bất cứ một vật gì đó không có kích thước không gian, cũng không có chỗ đứng nhất định nào trong không gian. điều đó, theo Kant, là không thể’ thực hiện. Dĩ nhiên, tôi có thể hình dung một quyển sách nằm trên bàn, trên một giá sách, trong một thư viện lớn hay bay bổng trên không trung, nhưng luôn phải là trong một không gian nào đó. Nhưng chính không gian thì tôi không bao giờ có thể không nghĩ đến:

Vả dĩ nhiên, tôi cũng có thể nghĩ một quyển sách biến khỏi không gian và hình dung một phòng thư viện trống trải sách báo. Nhưng hình dung về chính cái không gian thi vẫn còn. Về luận điểm của ông cho rằng, việc hình dung không gian là điều tiên nghiệm, a priori, một mạng lưới trừu tượng được chúng ta lấy bao trùm mọi vật, còn được Kant đưa ra nhiều luận cứ nữa. Thí dụ, ông luôn nhấn mạnh rằng, cái mạng lưới không gian ta có thể tìm thấy trong mình chứ không phải trong thế giới bên ngoài:

Thí dụ như không ai có thể, theo Kant, thấy được toàn thể không gian một cách thường nghiệm, trong đó được chứa đựng nhiều không gian cụ thể khác:

Dĩ nhiên, ta có thể thấy một số không gian cụ thể một cách thường nghiệm, thí dụ như một căn phòng học hay cả một phòng họp lớn, và ngay cả một vòm không gian vĩ đại của một đại thánh đường, nhưng không bao giờ thấy cái không gian nói chung, trong đó được chứa đựng tất cả mọi đại thánh đường và mọi không gian của thế giới, của vũ trụ có thể hình dung ra. Hình dung về không gian của chúng ta, trong đó được chứa đựng mọi đơn vị không gian và đối tượng cụ thể của thế giới bên ngoài, thì không thể tìm ra. Và như thế thì chính sự hình dung về không gian của chúng ta đã phải là tiên nghiệm, a priori trong chúng ta.

Giống như sự hình dung về không gian, theo Kant, sự hình dung về thời gian cũng đã được sáp nhập vào bộ thiết bị suy tư của chúng ta ngay từ đầu, độc lập với những tri giác cảm tính cụ thể. Nó là điều kiện để ta có thể sắp xếp các sự kiện theo một chuỗi thời gian trước và sau:

Và cũng vậy, giống như không bao giờ ta có thể rũ bỏ cái quan năng hình dung về không gian, thì ta cũng buộc phải hình dung mọi ấn tượng giác quan vào trong một bối cảnh thời gian. Và như thế, theo Kant, ta không thể dầu chỉ một ngày hình dung các ấn tượng cảm tính của chúng ta vượt ra ngoài biên giới của thời gian, nghĩa là vô thời gian:

Nơi đây, Kant đưa ra một chú thích nhỏ, nhưng hi hữu. Ông nói rằng, chúng ta những con người, trong các hình thức trực quan của chúng ta, suốt đời đều bị giam hãm trong không gian và thời gian. Bởi thế, chúng ta không bao giờ có thể thấy các đối tượng như chúng đích thực trong tự thân, mà luôn luôn chỉ như chúng ta nhận thức và tiếp nhận trong mạng lưới tri giác cảm tính mang tính không gian - thời gian. Kant biểu đạt điều ấy như sau:

‘Vật tự thân’, nghĩa là một đối tượng không nằm trong mạng lưới tri giác của chúng ta, sẽ luôn mãi ẩn giấu đối với chúng ta. Bởi chúng ta luôn mãi chỉ nhìn thấy đối tượng trong không gian-thời gian mà thôi:

Các sinh vật khác, thí dụ như con ong, chúng nhìn sự vật có lẽ hoàn toàn khác. Chúng có một bảng màu lớn hơn bảng màu của con người rất nhiều, một cảm nhận giác quan tinh tế hơn nhiều đối với âm sắc kim khí, và có thể thí dụ như xác định bằng thị giác liệu có mật ngọt trên một búp hoa không. Dẫu vậy, con ong nhìn hoa cũng chỉ luôn theo cách tiên nghiệm, a priori, của chúng. Bông hoa ‘tự thân’, như chúng có lẽ đích thực là chúng, thì đối với ông cũng như đối với người vẫn là ẩn giấu.

Đối với sự nhận thức của con người, thì điều ấy cuối cùng cũng không hệ trọng. Bởi mọi người trên mặt đất này đều có một bộ thiết bị nhận thức như nhau với những hình thức trực quan tiên nghiệm như nhau về không gian và thời gian, chúng ta chia sẻ cũng cùng một cái nhìn về sự vật và đi đến cũng cùng những kết quả như nhau.

Chương viết quan trọng của Phê phán lý tính thuần túy về không gian và thời gian này được Kant đặt tên là ‘Cảm năng học siêu nghiệm’ (transzendentale Ăsthetik). Cảm năng (Ăsthetik) được phiên dịch từ tiếng Hi Lạp ‘aesthesis’, đơn giản có nghĩa là ‘cảm nhận. Sở dĩ Kant gọi Cảm năng học siêu nghiệm là vì trong chương sách này, ông bàn đến điều kiện cho khả năng có được những cảm nhận giác quan, những tri giác cảm tính. Kết quả theo ông thì quá rõ: tri giác cảm tính có được là nhờ quan năng hình dung tiên nghiệm của chúng ta về không gian và thời gian. Chính cái mạng lưới tiên - nghiệm này đưa lại cho ta cái khả năng, có thể cảm nhận được các "ấn tượng cảm tính thô sơ" trong một trình tự xác định không gian và thời gian.

PHẠM TRÙ

Trong chương sách tiếp theo lại càng hấp dẫn và gay cấn hơn nữa. Kant đặt tên cho chương sách này là ‘Lôgic học siêu nghiệm’ (‘Transzendentale Logik’), xuất phát từ tiếng Hi Lạp logos, nghĩa là lý tính, giác tính, tư tưởng. Bởi nay phải bàn đến điều kiện về khả năng suy tư logic về các ấn tượng cảm tính trong khung không gian-thời gian. Và trước hết là một phần của bộ thiết bị tư duy mà Kant gọi là giác tính (Verstand/understanding). Cho đến đây, chúng ta đã chỉ bàn đến sự cảm nhận giác quan, tức tri giác cảm tính, điều được tiến hành một cách tự động, bởi tất cả những gì được cảm nhận thì đều được đưa vào mạng lưới không gian-thời gian mà không cần đến tác động nào khác của con người.

Nhưng bây giờ Kant nêu câu hỏi, các ấn tượng cảm tính thô sơ đã được sắp xếp trong không gian- thời gian nay ra sao. Thế là bộ thiết bị tư duy nay vào cuộc, bắt đầu rà máy, bởi nay nó phải làm việc và phán đoán với toàn bộ dữ liệu thô của các ấn tượng cảm tính trong không gian-thời gian. Các giác quan đã hoàn tất công việc của chúng và nay không còn tiếp tục giúp gì nữa:

Các giác quan không phán đoán, chúng chỉ cung cấp vật liệu thô, thí dụ như tiếng kêu tách tách, tiếp đến là mùi thơm, vài giây sau là ánh sáng chói mắt và tiếng chim líu lo. Nay đến phiên giác tính (Verstand/understanding) nhận lãnh công việc phán đoán. Chỉ có giác tính cuối cùng có thể và phải phán đoán, tiếng kêu tách tách kia là tiếng kêu của con rắn, của chùm chìa khóa hay của một chiếc đồng hồ đánh thức:

Trong thí dụ của chúng ta, cái đặc thù - nghĩa là tiếng kêu tách tách kia - trước hết được hàm chứa trong cái phổ biến: có thể nghĩ là cái phổ biến của tiếng kêu đe dọa của loài rắn, hay cái phổ biến của tiếng động do kim loại của chùm chìa khóa. Nhưng rồi tiếp sau đó, ta mở mắt, thấy hình thù của chiếc đồng hồ đánh thức cùng với số giờ và kim chỉ giờ, thì giác tính của chúng ta sắp xếp cái đặc thù tách tách kia vào cái phổ biến của ‘đồng hồ đánh thức’

Nhưng bằng cách nào sự sắp xếp và phán đoán kia đã được thành tựu trong đầu? Tư duy thực sự có nghĩa gì? Kant định nghĩa cái tác động của giác tính của chúng ta như là “so sánh, nối kết và tách rời” các ấn tượng cảm tính. Nhưng làm thế nào mà giác tính có thể bắt nắm, so sánh, nối kết hay tách rời cái hỗn loạn các ấn tượng cảm tính một cách mau lẹ như thế? Bằng cách nào chúng ta đi đến được một phán đoán? Kant trả lời một cách ngắn gọn và súc tích: nhờ các phạm trù. Mỗi người chúng ta sở hữu đích xác mười hai phạm trù suy tư khác nhau, nhờ chúng mà ta có thể sắp xếp quy củ cả cái hỗn loạn các ấn tượng cảm tính và đi đến bốn loại phán đoán khác nhau:

Bảng sơ đồ nổi tiếng về bốn phán đoán và mười hai phạm trù sau đây là một mốc quan trọng về lý thuyết nhận thức và gây nhiều tranh cãi cho đến ngày nay. Kant đã đón nhận chúng phần nào từ Aristoteles và qua đó đã tiếp nối truyền thống lâu dài về việc liệt kê các khả năng luận lý trong suy tư của con người từ cổ đại. Dưới đề mục bốn hình thức phán đoán: Lượng, Chất, Tương quan và Tình thái, Kant đã kê khai mười hai phạm trù một cách chu đáo như sau:

Kant nghĩ với bảng mục này, ta có thể bắt nắm được đầy đủ tất cả mọi phạm trù và mọi hình thức phán đoán, qua đó chúng ta hằng ngày suy tư. Như thế, mười hai phạm trù này cùng với bốn hình thức phán đoán tương ứng là những dụng cụ quyết định và độc nhất, nhờ đó bộ thiết bị tư duy của chúng ta có thể, từ những ấn tượng cảm tính thô sơ, đục đẽo chạm trổ thành những nhận thức chính xác:

Tổng hợp có nghĩa là cái nhìn tổng quát hay sự thống nhất, và đó cũng là nhiệm vụ chính của phạm trù: thực hiện cái nhìn tổng quát của mọi ấn tượng cảm tính khác nhau dưới lăng kính các phạm trù. Như vậy, giác tính sử dụng các phạm trù, để nhờ đó thực hiện được một cái nhìn tổng quát của mọi ấn tượng cảm tính và như thế đi đến phán đoán.

Với những gì vừa được trình bày trên đây, xem như toàn bộ tiến trình về nhận thức thực sự đã mang được miêu tả. Trong một chương tiếp theo tên ‘Diễn dịch siêu nghiệm’ (transzendentale Deduktion), Kant lưu ý thêm, rằng trong toàn bộ vận hành sự nhận thức dĩ nhiên luôn có sự tham dự của một chủ thể tư duy, kẻ phát sinh ra nhận thức, Và chủ thể này, nghĩa là con người cảm thức và tư duy, không những sắp xếp các cảm giác giác quan bằng các phạm trù, mà còn tham chiếu mọi thao tác suy tư luôn mãi vào chính mình.

Ngay từ đầu, mọi trực quan và mọi phán đoán phát xuất từ các phạm trù của tôi đã luôn được tham chiếu đến cái ‘tôi tư duy’, nghĩa là được đặt vào trong mối liên hệ đến tôi và ý thức của tôi.

TA HÃY KẾT LẠI.

Mỗi nhận thức đều được thể hiện thông qua hai bước. Trước hết, các ấn tượng giác quan thô, nghĩa là tiếng động, mùi hương, mùi vị và hình ảnh, được cảm nhận trong mạng lưới tiên nghiệm không gian thời gian và được sắp xếp theo trình tự nơi chốn và thời điểm, đây và đó, trước và sau. Tiếp đến, những cảm giác thô không gian-thời gian được phán đoán dựa vào các phạm trù, được diễn đạt bằng khái niệm, và được so sánh, nối kết với nhau hay tách rời khỏi nhau, qua đó mọi thao tác luôn được tham chiếu đến cái tôi như chủ thể tư duy.

PHẠM TRÙ TRÊN XA LỘ

Các chức năng thực sự của các phạm trù trong bộ thiết bị tư duy của chúng ta thoạt đầu thật khó hiểu. Chính Kant cũng không đưa ra một thí dụ nào. Ông cáo lỗi về điều đó, nói rằng tập sách của ông đã quá dày, nay không còn muốn thêm các thí dụ làm phồng nó lên thêm nữa. Bởi vậy xưa rày không biết bao nhiêu thế hệ sinh viên triết học đã từng kêu than, khi họ phải giải thích cái ý nghĩa cụ thể của phạm trù cho sự nhận thức. Quả thật câu hỏi được đặt ra là: Làm sao với Mười hai phạm trù buồn tẻ – nhất thể, đa thể, toàn thể, thực tại, phủ định, hạn định, bản thể, nguyên nhân, cộng đồng tương tác, khả thể/bất khả thể, tồn tại/không tồn tại, tất yếu/bất tất, - mà cuối cùng tôi có thể đi đến phán đoán và nhận thức? Thực sự phải hiểu thế nào về Bốn hình thức phán đoán trực thuộc phạm trù gồm Chất, Lượng, Tương quan, Tình thái? Và cái tiến trình tổng hợp hoạt động như thế nào?

Việc áp dụng các phạm trù, nếu Kant có lý, là một thành phần nhất thiết và vững chắc cho quan năng nhận thức; và như thế cả trong cuộc sống thường ngày và mọi lúc, nó phải hoạt động một cách đương nhiên và đáng tin cậy. Như thế sự áp dụng các phạm trù bởi giác tính của chúng ta sẽ được trình bày trong phân đoạn sau đây như một minh họa trong một hoàn cảnh của cuộc sống thường ngày: Chúng ta đi xe trên xa lộ trên làn xe bên trái với tốc độ cao. Đột nhiên chúng ta thấy một vật nằm trên đường băng, màu nâu đỏ, lớn chừng bốn mươi phân, không rõ hình thù. Ta hoảng sợ và tức tốc hàng ngàn câu hỏi hiện ra trong đầu. Cái đó có thể là gì? Nó có nguy hiểm không? Chất, Lượng, Tương quan, Tình thái của nó là gì? Ta phải phản ứng thế nào? Giác tính của chúng ta làm việc thật căng thẳng. Nhanh như chớp, chúng ta tuồn cả mười hai phạm trù của chúng ta lên trên đầu cái sự vật để phê phán nó và để ứng xử tương ứng.

[Ba phạm trù về Lượng]:
• Nhất thể: Vật này đồng nhất với các vật màu nâu đỏ.
• Đa thể: Nhiều khúc gỗ, thùng gỗ có màu nâu đỏ. Nhiều gạch ngói có màu nâu đỏ. Nó có thể là một khúc gỗ hay một viên gạch, một tấm ngói.
• Toàn thể: Mọi khúc gỗ đều nặng và to khối. Mọi gạch ngói đều nặng và to khối!
>>> Phán đoán thứ nhất: Xét về Lượng, vật này khá lớn và khá nguy hiểm.

[Ba phạm trù về Chất]:
• Thực tại: Vật này trên xa lộ có Cỡ 40x20 phân.
• Phủ định: Vật này nằm giữa đường khó mà xe vượt qua được.
• Hạn định: Vật này nằm giữa đường là không đúng chỗ.
>>> Phán đoán thứ hai: Xét về Chất, vật này là một chướng ngại phải biết thận trọng.

[Ba phạm trù về Tương quan]:
• Bản thể/Tùy thế: Bản chất riêng biệt của vật nặng này có thể đập bể kính xe chắn gió.
• Nguyên nhân/Tùy thuộc: Nếu tôi không thắng xe lại hay lái tránh đi, thì vật này có thể gây nguy hiểm cho cả xe lẫn người.
• Cộng đồng tương tác: Xe chạy nhanh và vật cản cứng tương tác cùng nhau có thể gây ra vụ đập phá lớn hơn.
>>> • Phán đoán thứ ba: Xét về Tương quan giữa vật cản và xe hơi đối với tôi càng trầm trọng.

[Ba phạm trù về Tình thái]:
• Khả thể/Bất khả thể: Vật cản có thể hoặc không thể bay lên đánh vào tôi.
• Tồn tại/Không tồn tại: Không chút nghi ngờ, có vật nằm trước mặt, ngăn cản đường tôi đi.
• Tất yếu/Bất tất: Phải phản ứng, hoặc thắng xe lại, hoặc đổi lần xe, không thể để tùy ngẫu nhiên.
>>> • Phán đoán thứ tư: Xét về Tình thái, tôi không thể để ngẫu nhiên quyết định.

Việc nhận thức trở nên sáng tỏ hơn, ta phải thắng xe lại hoặc đổi làn xe. Nhưng sát kề sau tôi và bên cạnh tôi, còn có các xe khác cũng đang chạy với tốc độ nhanh. Trong khi ta đang lưỡng lự về việc thắng xe, thì vật nằm trên đường lại đã đến rất gần. Nhưng kìa, nó chuyển động từ trái qua phải.

Trong chớp giây, ta lại rượt đuổi một lần nữa bốn trong mười hai phạm trù về đối tượng, rồi rất nhanh thông qua bốn phán đoán, để đi đến một nhận thức mới.

Bốn phạm trù:
• Nhất thể: Vật cỡ bốn mươi phân này đồng nhất với các vật màu nâu đỏ, các vật màu nâu đỏ như thế có thể chuyển mình từ trái qua phải.
• Đa thể: Nhiều thú vật nhỏ có màu nâu đỏ, chúng có thể chuyển mình, nhiều thỏ, sóc, cáo có màu nâu đỏ.
• Toàn thể: Mọi thú vật đều có thân thể.
• Nguyên nhân: Nếu thỏ, sóc, cáo băng qua lằn xe kịp thời, thì tôi không cần thắng xe lại.

Như vậy, đó là một con thú! Ta căng thẳng đôi mắt, nhấn mạnh bàn đạp, và hy vọng con vật vượt khỏi lằn xe kịp thời. Nhưng có điều gì không ổn. Dai dẳng có thông báo sai phát ra từ chối phạm trù: Thỏ thì nhảy tưng tưng; sóc, cáo thì nhảy vọt và có đuôi cong cong. Còn con thú trên xa lộ thì có hình bốn góc, không nhảy tưng tưng, cũng không có đuôi. Nó như bị ếm bùa, các dấu đặc thù của nó không thể liệt nó vào vật gì về đường sá. Chúng ta nhớ đến Kant:

Cái vật trên xa lộ như thế là chủ thể, thuộc tính hay đặc trưng ở đây là động tác nhảy tưng tưng. Nhưng cái vật này lại không nhảy tưng tưng, nó không chuyển động như một con thú. Cái đặc trưng hay cái thuộc tính, mà tôi muốn gán cho nó, lại không ứng hợp với cái chủ thể. Phán đoán của tôi sai hay sao? Trong khi tôi bồn chồn suy nghĩ, thì cái sự vật kia bỗng bốc lên khỏi lằn xe. Nó nâng cao mình lên và lượn bay qua lại trên không trung.

Lần thứ ba và là lần chót, rất căng thẳng, ta lại áp dụng các phạm trù của chúng ta vào cái tri giác cảm tính mới.

Nhất thể: Cái vật này đồng nhất với các vật màu nâu đỏ, có bốn góc, chuyển động từ trái qua phải, rồi bốc lên cao bay đi lượn lại.

Đa thể: Nhiều con chim có màu nâu đỏ. Nhiều bao giấy có màu nâu đỏ.

Toàn thể: Mọi con chim đều có thể bay lượn. Mọi bao giấy đều có thể xoáy lượn.

Thực tại: Cái vật bay này dài bốn mươi phân và có bốn góc.

Phủ định: Không con chim nào dài bốn mươi phân và có bốn góc. Cái vật trên xa lộ không phải là chim.

Hạn định: Cái bao giấy không thuộc về đường sá.

Nguyên nhân: Nếu một bao giấy gặp gió, nó có thể theo chiều gió bay qua lượn lại.

Bản thể/Tùy thế: Bao giấy là vật không nhất thiết Kinhärent/tùy thế), bản chất của nó có ít trọng lượng, vì nhẹ nên nó có thể bị gió cuốn bay xoáy lên.

Khả thể/Bất khả thể: Cái bao giấy có khả năng chạm vào xe hơi, đụng vào kính chắn gió, và che mắt người lái xe. Nhưng nó không có khả năng đập vỡ tấm kính chắn gió.

Tất yếu/Bất tất: Không cần thiết phải tránh né hay thắng xe lại. Không chắc gì chúng ta đụng phải nó. Mà giả như nó có đụng tấm kính chắn gió và ngăn cản tầm nhìn của ta, thì nếu cần ta cũng có thể dùng cần gạt nước mà gạt nó đi.

Quả là một nhận thức trấn tĩnh và kỳ diệu. Nó chỉ là một cái bao giấy tung bay múa nhảy!

TA HÃY KẾT LẠI

Trong chớp giây đồng hồ, nhờ việc nhiều lần sử dụng các phạm trù, chúng ta đã đi đến ba nhận thức khác nhau. Trước hết chúng ta đoán sự vật là một khúc gỗ, một thùng gỗ hay một viên gạch viên ngói; tiếp đến đoán là một con thú chạy qua; và cuối cùng đoán là một bao giấy không nguy hiểm gì. Thế rồi, ta thở phào nhẹ nhõm, nhờ mười hai phạm trù, chúng đã không bỏ ta cả trong cơn khốn quẫn.

Vậy Phạm trù là cái gì? Làm sao có được những dụng cụ lạ thường của giác tính này? Và nhất là từ đâu chúng nó đã đến với chúng ta? Chúng đã được dựng nên như thế nào? Những con người thời đồ đá đã sử dụng chúng được rồi chăng, hay chúng chỉ đã được hình thành dần dà theo tiến trình của tiến hóa?

Như một bộ óc căn cơ kỹ lưỡng, suy nghĩ mọi điều đến tận cùng, Kant cũng đã đặt ra cho mình câu hỏi này. Nhưng bất ngờ là chính Kant ở đây cũng đã thú nhận, chính ông cũng đã không có được một định nghĩa chính xác về phạm trù, và cũng không nói gì được về nguồn gốc cũng như về sự hình thành của chúng:

Mặc dầu cả khi ta không biết phạm trù đến từ đâu, nhưng ta, theo Kant, biết được một cách chắc chắn rằng, chúng có và phải có. Bởi nếu không có chúng, thì ta không bao giờ có thể sắp xếp các vật thô của các mùi vị, tiếng động, cảm nhận thị giác rất nhiều và suốt ngày, không thể phán đoán về chúng và không thể biến chúng thành nhận thức. Phạm trù như thế trên quan điểm triết học siêu nghiệm là những khái niệm thiết yếu của giác tính, nghĩa là những dụng cụ thuần túy của bộ thiết bị tư duy cho ta có khả năng biến hàng ngàn vạn trực quan cảm tính thành những khái niệm:

Kant nói về các phạm trù như những khái niệm thuần túy của giác tính, bởi trước mỗi kinh nghiệm thường nghiệm thì chúng phải đã được đặt để trong ta. Thí dụ như phạm trù nguyên nhân, cũng hoàn toàn giống như mười một phạm trù khác, không thể nhận thức được nơi đối tượng cảm nhận từ giác quan, nhưng chỉ được biểu hiện sau khi được giác tính tác hoạt như một dấu triện trên chúng.

Cũng vậy, chúng ta thấy cái bao giấy bay lượn trên không trung và chúng ta nghe tiếng gió thổi. Nhưng sự việc cái bao giấy nhờ gió mà bay đi lượn lại, và như thế hai yếu tố gió và “bao giấy có tương quan nhân và quả với nhau thì chỉ nhờ vào sự tác hoạt của giác tính; giác tính đã đặt cái phạm trù nguyên nhân lên trên hai trực quan gió và “bao giấy, và đã nối kết chúng lại với nhau.

NHẬN THỨC NHƯ TƯƠNG TÁC GIỮA TRỰC QUAN VÀ TƯ DUY

Sự xác định, xem các phạm trù như là những khái niệm thuần túy của giác tính, đối với Kant là một điều quan trọng, bởi nhờ đó ông cũng có thể giải thích được về các lý thuyết vật lý. Các nhà vật lý học, theo Kant, không làm gì khác hơn là sử dụng những phạm trù tiên nghiệm trừu tượng trong giác tính của chúng ta, để lập thành những lý thuyết phức tạp. Chỉ bởi những suy nghĩ của giác tính, họ đã đi đến những mệnh để làm giàu cho tri thức của chúng ta.

Có thật như vậy không? Thật chẳng có những phán đoán tổng hợp tiên nghiệm, nghĩa là có những phán đoán vượt ngoài các ấn tượng cảm tính và có trước mọi kinh nghiệm? Kant trả lời câu hỏi này trước tiên với tiếng phải. Bởi rằng quả thật các nhà vật lý học chỉ với sự trợ giúp của các phạm trù mới có thể thiết lập được các mô hình lý thuyết và tư tưởng khoa học, để rồi chỉ sau đó chuyển dịch qua tự nhiên và kiểm nghiệm bằng thí nghiệm và đo lường. Cách riêng phạm trù nhân-quả trong đó đã giữ một vai trò đặc biệt, bởi việc thiết lập và khảo sát những quy luật tự nhiên thường sử dụng nó như giả thuyết. Thật vậy, các nhà vật lý học trong những nghiên cứu của mình trong tự nhiên hầu như luôn luôn tìm kiếm những mối tương quan nguyên nhân-kết quả. Trong đó, ý tưởng nhân-quả đầu tiên chỉ có trong đầu nhà vật lý học và sau đó mới đặt vào trong tự nhiên.

Thí dụ, nhà vật lý học muốn tìm hiểu, với nhiệt độ cân bằng người ta có thể chẳng đưa các vật thể khác nhau đến trạng thái tan chảy thông qua những tốc độ khác nhau. Ông ta đầu tiên có thể chỉ với những phạm trù trừu tượng bản thể, nguyên nhân và tương tác nghĩ đến một quy luật logic, theo đó thì có thể chờ kết quả, rằng các vật thể với cấu trúc hữu cơ mềm sẽ tan chảy máu hơn những vật thể với cấu trúc vô cơ cứng. Như vậy, quy luật hợp lý này đã được ông thủ đắc đầu tiên chỉ với các phạm trù luận lý tiên nghiệm. Và chỉ sau đó, ông ta đốt cháy, thí dụ như dầu thực vật, sáp ong, thiếc, sắt, để kiểm nghiệm quy luật của ông, và cuối cùng thấy giả thuyết của mình được xác nhận, rằng các chất liệu cứng rắn cao chỉ tan chảy với một thời khắc chậm trễ hơn.

Như vậy, con người trước tiên luôn chính là kẻ làm ra luật của tự nhiên và sau đó kiểm nghiệm các vận hành trong tự nhiên theo ý đồ của mình. Bởi thế, Kant đã biểu đạt một cách khiêu khích rằng, nhận thức của chúng ta không noi theo đối tượng, nhưng ngược lại đối tượng noi theo nhận thức của chúng ta. Kant gọi sự khám phá của ông về tác động của phạm trù trong bộ thiết bị tư duy của chúng ta, nhờ đó mà ta có thể phán đoán tự nhiên và các sự vật theo các quy luật logic, là bước ngoặt Copernicus:

Giống như Copernicus đã phải thừa nhận rằng quan niệm tinh tú quay xung quanh con người . Con người đứng yên ở trung tâm – là một điều sai lầm do bởi thiên kiến, thì nay chúng ta cũng phải thừa nhận, rằng chúng ta vẫn thường đưa ra những hình dung về thực tại, mà những hình dung đó lại không tương ứng với thực tại này.

Bất kể chúng ta là nhà vật lý hay kẻ thường dân, chúng ta luôn phải tỏ tường nhìn nhận rằng chính ta, với sự trợ giúp của các khái niệm, đưa ra những giả định, áp dụng chúng vào các hành tinh hay tự nhiên nào khác và kiểm nghiệm chúng một cách trực quan.

Và như thế, giác tính tiện nghiệm đảm trách một mảng rất lớn công việc dự bị. Tuy nhiên, mỗi lý thuyết, và đây là đòi hỏi của Kant đối với khoa học, luôn luôn phải được chứng thực bởi các trực quan thường nghiệm, nếu không thì chúng không đưa đến một nhận thức đích thực nào. Quả thật, với các phạm trù, ta có thể nêu ra những giả thuyết chín chắn về luận lý, nhưng sau đó ta cũng phải có thể làm cho sáng tỏ trong thực tế. Các phán đoán tổng hợp tiên nghiệm, nghĩa là những thức nhận và những quy luật giả định được kéo ra từ những phạm trù của giác tính thuần túy, là điều khả dĩ có được, nhưng chưa phải là nhận thức bảo đảm.

Nhận thức đối với Kant luôn chỉ là sự phối hợp giữa trực quan và giác tính. Nếu ta chỉ có ấn tượng cảm tính, chúng ta sẽ chết chìm trong cái hỗn loạn của những kích thích vô tận. Nhưng nếu ta chỉ có cái giác tính sắp xếp và tổng hợp với những phạm trù của nó, thì chúng ta lại bị lạc mất trong tư duy trừu tượng:

Điều gì có hiệu lực cho Vật lý học, thì cũng có hiệu lực cho Toán học. Nhờ những hình thức trực quan tiên nghiệm, nhà toán học có thể thực hiện được cả một loạt phán đoán tổng hợp tiên nghiệm. Thí dụ, chỉ nhờ quan năng hình dung tiên nghiệm về không gian có sẵn trong đầu mà ta có thể đặt ra mệnh đề, rằng đường thẳng là sự kết nối ngắn nhất giữa hai điểm. Và cả những phán đoán tổng hợp như thế của môn Hình học cũng chưa phải là những nhận thức thực sự. Cũng giống như mọi thứ trong Toán học, theo Kant, chúng chỉ đúng theo hình thức và có hiệu lực chỉ trong hình thức:

Cả khi ta có thể đo lường toán học một hình cầu như một vật thể lý tưởng, điều ấy không có nghĩa, rằng trong tự nhiên quả thật có một vật thể như thế, hoặc một vật gì khá chính xác với hình dạng đó có thể trực quan và nhìn nhận được. Thuộc về nhận thức, ngoài phán đoán tiên nghiệm của giác tính, cũng còn luôn cần có trực quan giác quan.

Trong chương Ba của Phê phán lý tính thuần túy mang tên Biện chứng pháp siêu nghiệm, Kant còn trình bày vấn đề được gọi là những nghịch lý. Đó là những nghịch lý không thể lý giải được mà lý tính vướng mắc vào, khi nó muốn đưa ra những nhận thức mà không có trực quan giác quan:

Chính vì những mâu thuẫn này mà lý tính cuối cùng phải thừa nhận những giới hạn của mình.

Việc sử dụng thuần túy lý tính, mà không có thành phần kinh nghiệm, thí dụ như trong Thần học khi bàn về những luận cứ về sự hiện hữu của Thượng đế, sẽ không đưa đến tri thức, nhưng chỉ đưa đến giả thiết và – điều này thì Kant không chút ngờ vực – đưa đến chỗ hoàn toàn vô giá trị:

Và như thế, vào cuối tác phẩm Phê phán lý tính thuần túy, Kant đã đi đến một kết quả ngoan cường. Như một triết gia đầu tiên trong lịch sử triết học phương Tây, Kant đã xác minh, rằng Thượng để hoàn toàn vượt khỏi quan năng nhận thức của con người.

THƯỢNG ĐẾ LÀ KHÔNG THỂ NHẬN THỨC ĐƯỢC

Thượng đế là không thể trực quan được, bởi không một ai đã từng nhìn thấy Ngài. Với những khả năng của lý tính phải luôn dựa vào trực quan cảm tính, ta không thể nhận thức được Ngài có hiện hữu hay không hiện hữu. Sự hiện hữu của Ngài theo nguyên lý thì không thể cảm nghiệm cũng như không thể chứng minh được. Dẫu vậy, Giáo hội [Kitô giáo] trong vấn đề này từ nhiều thế kỷ qua vẫn im lặng, gây phiền hà cho Kant. Giáo hội còn đòi hỏi các tín đồ phải kính yêu Chúa, như người ta yêu kính một sinh thể hiện hữu. Kant xem điều đó như là một đòi hỏi phi lý:

Như một nhà tư tưởng duy lý, Kant không muốn kinh kệ trong nguyện đường, những kinh kệ nói về đức Mẹ đồng trinh vô nhiễm và nhiều điều khác phi lý bởi không có trực quan cảm tính mà cũng không phù hợp với các nguyên tắc lý luận. Ông kiên trì tránh bỏ các lễ nguyện, và khi làm giám học đại học thì chỉ trong những trường hợp ngoại lệ và với tư cách công vụ ông mới đi đến nhà thờ. Cả các lễ nghi tôn giáo, ông cũng nhìn với con mắt hoài nghi:

Ở đây, ta rõ ràng cảm thấy được Tinh thần Khai minh của Kant, tinh thần nhắm đến sự giải phóng con người khỏi tính vị thành niên mà con người tự chuốc lấy vào mình. Ông mong ước có được những công dân đứng thẳng, những công dân biết chất vấn tất cả một cách có phê phán. Kết quả của “Phê phán lý tính thuần túy trong vấn đề tôn giáo là điều không chút nghi ngờ. Bởi mỗi nhận thức hợp lý đều phải dựa vào sự phối hợp giữa một đàng là trực quan cảm tính và đang khác là những phạm trù tác động tiên nghiệm của giác tính, nên ta không thể nhận biết được Thượng đế, linh hồn bất tử, sự thiện, điều ác.

Với suy nghĩ trên đây, Kant làm cho không những thần học không thể thành một khoa học, mà cả triết học cũng vậy, khi triết học bàn đến những luận điểm siêu hình học. Thực ra, đến đây Kant đã phải chấm dứt công trình triết học của ông. Nhưng, điều ngỡ ngàng là ông một lần nữa lại đổi hướng suy tư. Con người, theo Kant, tự bản tính phải đặt ra cho mình những câu hỏi mà với lý tính lại không thể trả lời được:

Những câu hỏi đó không chỉ là những câu hỏi về Thượng đế hay về cuộc sống sau khi chết, nhưng nhất là về sự công bình hay về sự tự do của ý chí con người. Có tự do ý chí không? Có quy luật công bình không? Có hành động đạo đức thiện hảo không và nó là gì? Cả ở đây, theo phê phán nhận thức của Kant, thực sự không có câu trả lời nào là chắc chắn cả. Bởi công bình, luân lý, thiện và ác, người ta không thể nhận thức được một cách khoa học, bởi chúng không có một trực quan nào. Ta không thể nhìn thấy sự công bình, không thể nếm hay ngửi được bản tính của chúng. Bởi thiếu trực quan cảm tính, ta không thể chỉ dựa vào một mình lý tính lý thuyết để đi đến được một nhận thức nào.

Dẫu vậy, theo Kant, mỗi xã hội đều phải trả lời cho những câu hỏi trên lý thuyết không thể giải đáp này trong mục đích thực tế. Mà quả thật, những câu hỏi này đã luôn từng được trả lời cách này hay cách khác. Từ thời cổ sơ, đã có thí dụ như những cấm kỵ quy tắc, tục lệ, truyền thống và quy luật. Tiếp : đến, pháp chế và pháp luật đã đưa lại những biện pháp trực tiếp và thực tế cho các công dân của một nước. Nhưng nay Kant lại đưa ra một điều bất ngờ. Sau khi trong Phê phán lý tính thuần túy trên hàng nghìn trang sách, ông đã chứng minh rằng lý tính không thể nhận thức được những ý nghĩ cũng như những lý tưởng vô hình, thì nay ông lại nói rằng con người dẫu vậy cũng phải quan tâm đến những câu hỏi này. Con người phải đặt câu hỏi về việc định hướng luân lý và đạo đức trong hành động, mặc dầu lý tính – ở đây ông vẫn giữ vững lập trường - trong lĩnh vực này không thể bằng cách nào đi đến những nhận thức chắc chắn được.

TÔI PHẢI LÀM GÌ?-PHÊ PHÁN LÝ TÍNH THỰC HÀNH

Kant, vì vậy, đặt tên cho tác phẩm lớn thứ hai của ông là Phê phán lý tính thực hành. Trong đó ông khảo sát liệu con người trong mục đích thực tế, có thể nêu lên được những nguyên tắc cơ bản, cần thiết và thiện hảo cho cuộc sống chung của con người, cả khi không thể chứng minh được trên bình diện lý thuyết nhận thức. Lý tính quả thật có hai mặt, ta cũng có thể nói có hai công dụng: Công dụng lý thuyết nhận thức và công dụng đạo đức thực hành. Lý tính lý thuyết luôn chỉ đặt câu hỏi về nhận thức chắc chắn. Lý tính thực hành trái lại có nhiệm vụ nêu lên những nguyên tắc hay cả những quy luật luân lý, những nguyên tắc và quy luật này, mặc dầu không thể chứng minh được, nhưng cũng bao hàm tính hiệu lực tuyệt đối.

Với khái niệm lý tính thực hành, Kant hiểu là tất cả những gì được nghĩ là cần thiết, ngay cả khi chúng vượt ra ngoài ranh giới của lý tính thuần túy. Ngay trong Phê phán lý tính thuần túy, Kant đã chuẩn bị cho sự khởi động đi vào vương quốc của lý tính thực hành. Quả thật trong đó, ông đã đưa ra một sự phân biệt ngôn từ-lý luận, điều mà ông vẫn tiếp tục nắm giữ. Đó là sự phân biệt giữa giác tính và lý tính (Verstand và Vernunft, understanding và reason). Với giác tính, Kant muốn nói đến những hoạt động đều đặn của bộ thiết bị tư duy, đưa đến nhận thức chắc chắn, nghĩa là sự áp dụng các phạm trù, sự tổng hợp và cuối cùng là sự phán đoán. Với lý tính, ông muốn nói đến tất cả những gì vượt trên các hoạt động của bộ thiết bị tư duy, nghĩa là về những quy luật thuần túy suy tư:

Như thế lý tính thực hành phải vượt ra ngoài các hoạt động thuần túy của giác tính, nghĩa là ra ngoài các khái niệm và phán đoán dựa vào các phạm quan tâm đến những quy luật tối hậu. Qua đó, Kant muốn nói đến một quy luật đạo đức bắt buộc đối với tất cả, quy luật cho ta biết, thế nào là ta hành động đúng trong cuộc đời. điều ấy có thể được chăng? Trong mỗi hoàn cảnh, ta cần có những chiến thuật hành động hoàn toàn khác nhau. Vậy có thể chăng chỉ có một quy luật độc nhất được dùng cho mọi người, mọi thời và cho mãi mãi?

Câu trả lời của Kant là “đúng thế!”. Trong hai tác phẩm đạo đức học Phê phán lý tính thực hành và Đặt cơ sở cho siêu hình học đức lý của mình, Kant quả thật đã khai triển một khái niệm đạo đức có thể áp dụng vượt ra mọi hoàn cảnh và kinh nghiệm cụ thể. Một quy luật phổ quát của hành động đúng đắn, đã trở nên lừng danh dưới tên gọi “Mệnh lệnh nhất quyết. Quy luật đó đã được Kant biểu đạt dưới Công thức ngắn và xuất sắc:

Châm ngôn được Kant dùng để chỉ nguyên tắc cá nhân định hướng cho hành động của chúng ta, tức nguyên tắc hành động. Và như thế, mệnh lệnh nhất quyết được diễn dịch là: Hãy hành động sao cho nguyên tắc hành động của ý chí của bạn lúc nào cũng có thể là nguyên tắc hành động cho mọi người khác, hoặc diễn tả một cách đơn giản hơn: Hãy hành động sao cho hành động của bạn có thể là hình mẫu cho hành động của mọi người.

Với mệnh lệnh nhất quyết, theo Kant, ông đã đề xuất một quy luật phổ quát của định hướng luân lý mang tính bắt buộc. Mỗi người có thể áp dụng nó trong bất kỳ hoàn cảnh nào, cho mọi nơi và mọi thời.

Bất kỳ trước một vấn đề luân lý nào, con người có thể sử dụng nó cho chính mình. Y chỉ phải suy nghĩ có nên chăng, nếu mọi người cũng sẽ hành động như chính y đã làm. Như thế, mệnh lệnh nhất quyết có hiệu lực khắp nơi và mang tính phổ quát. Nhưng với chừng ấy, Kant vẫn chưa thỏa lòng:

Như thế, Kant đi tìm một đường hướng và một quy chuẩn tối cao, để nhờ đó mà có thể phê phán mọi thứ đạo hạnh và đạo lý từ xưa đến nay. Yêu sách này quả là một điều kinh khủng và thoạt trông xem ra như một điều kiêu mạn, nếu ta nghĩ từ cổ thời có biết bao nhà tư tưởng đã từng suy tư, ta phải hành động thế nào cho đúng. Mệnh lệnh nhất quyết của Kant có thật trỗi vượt trên mọi nguyên tắc đạo đức khác? Mà nếu vậy - thì tại sao như thế?

Để trả lời cho câu hỏi này, ta hãy cùng với Kant làm một cuộc phiêu lưu trong lịch sử trinh thám triết học ngắn sau đây. Đã có và vẫn đang có trên toàn cầu chỉ bốn khái niệm đạo đức đưa ra những khuyến nghị, con người có thể sống đạo đức thế nào cho đúng và cho tốt. Thực tình thì chúng ta đều đã biết, bởi hằng ngày chúng ta vẫn thường hành động theo các châm ngôn của các khái niệm đạo đức đó: khoái lạc, thực dụng, hạnh phúc và pháp lý. Kant đã miêu tả và phê phán lần lượt tất cả những châm ngôn đạo đức nói trên, và cuối cùng đã đưa ra châm ngôn đạo đức của chính mình, châm ngôn luân lý thứ năm cao nhất.

PHÊ PHÁN CHỦ NGHĨA KHOÁI LẠC: NGUYÊN LÝ KHOÁI LẠC KHÔNG CÓ LUÂN LÝ

Một trong những định hướng hành động lâu đời nhất được gọi là Chủ nghĩa khoái lạc, phát sinh bởi từ Hi Lạp hedone có nghĩa là thích thú. Chủ nghĩa khoái lạc như thế là giáo huấn về sự thụ hưởng lạc thú. Mệnh lệnh hành động tương ứng là: “Hãy hành động sao cho bạn qua hành động của mình hưởng được thật nhiều khoái lạc và ngược lại tránh được không khoái lạc.

Truyền thống tư duy triết học này có từ rất lâu đời và bắt nguồn từ Epicure. Con người, theo Epicure, là một sinh vật cảm tính và do đó có những nhu cầu như ăn, uống, dục tính, bầu bạn, vui đùa và nhiều điều khác như thế. Những nhu cầu này con người suốt đời phải tìm cách thỏa mãn. Cảm xúc khoái lạc này giúp con người có những quyết định chắc chắn và tốt lành. Bởi khi con người luôn tìm vui thỏa và tránh khó chịu, thì y đẩy xa tổn hại và có được một cuộc sống cảm tính, đầy đủ và hạnh phúc.

Quả thật chúng ta ngày hôm nay, hai nghìn năm trăm năm sau Epicure, cũng còn sống trong nhiều lĩnh vực theo nguyên tắc khoái lạc, và điều đó không chỉ trong việc lựa chọn người bạn đời hay tìm một xứ miền nghỉ dưỡng mùa hè hay một quán ăn ngon. Chúng ta còn quyết định việc tham dự các buổi hội thảo, xem tuồng kịch hay phim ảnh tùy thuộc vào việc “có khoái hay không? Cả việc lựa chọn môn học, ngành nghề, cho đến hoạt động xã hội chính trị thường cũng tùy thuộc vào những lý do thỏa thích. Trong khi một số người thỏa thích với công việc đảng phái chính trị, với triển vọng quyền lực và trách nhiệm, thì nhiều người khác lại không bao giờ bén mảng đến các hội đoàn và tổ chức, bởi họ không có chút thích thú nào với các hoạt động như thế. Vui thú hẳn là một tư vấn quảng bá cho đời sống. Mà có thật vui thú là một tư vấn tốt không? Con người có thực sự luôn phải tìm vui thú và tránh né khó chịu?

Kant phê phán chủ nghĩa khoái lạc với tư cách là nguyên tắc đạo đức. Cái bất lợi của châm ngôn này, theo Kant, đơn giản trước tiên là bởi một định hướng hành động như thế giữa mười người khác nhau thì đã có mười ý kiến khác nhau. Bởi mỗi người hiểu mỗi cách khác nhau về khoái lạc. Tùy theo thị hiếu riêng tư, người ta lúc thì thích hành động này lúc lại thích hành động khác. Mỗi người do đó trong cùng một hoàn cảnh nhưng lại hành động khác và mỗi lần lại cho mình đã hành động thích hợp và đúng đắn với đạo lý. Nhưng một quy luật luân lý thực hành, theo Kant, phải có hiệu lực khách quan cho mọi người và có thể được mọi người đồng đều áp dụng được. Và bởi vậy chủ nghĩa khoái lạc như nguyên tắc đạo đức cho một xã hội, theo Kant, là điều không thể sử dụng được.

Bất lợi lớn thứ hai của định hướng hành động khoái lạc là việc thực hiện khoái lạc nơi người này lại gây ra không khoái lạc nơi người khác. Mà bởi nguyên tắc đạo đức phải có hiệu lực đồng thời và đồng đều cho mọi người, nên cái định hướng hành động khoái lạc nói trên sẽ là một điều tự mâu thuẫn. Như khi một nhà độc tài bạo dâm có được khoái lạc khi hành hạ thần dân của mình, chủ quan đối với y là một điều đúng bởi y nhờ thế được tăng thêm khoái lạc, nhưng khách quan thì hành động của y đã gây ra cho nhiều người không những không khoái lạc mà còn đau đớn và cực khổ. Một cách chung, Kant xem khoái lạc, hoặc như ông nói: ham thích, là tư vấn tồi dở trong các sự việc luân lý. Bởi cả trong trường hợp tích cực, khi nhà độc tài chiều lòng với dân mình và cai trị dân một cách tử tế theo đạo đức, thì điều đó đối với Kant vẫn hoàn toàn chưa đủ:

Khái niệm khoái lạc như quy luật đạo đức quả là một điều đáng ngờ, bởi khoái lạc như quy định luận lý cho sự thiện hảo là điều bất cập. Chính Platon cũng đã phê phán chủ nghĩa khoái lạc với một thí dụ đơn giản. Khi có ai cảm thấy ngứa ngáy, thì việc cào gãi là một cảm xúc vô cùng khoái lạc, nhưng không vì thế mà cào gãi hay ghẻ lỡ là một phẩm hạnh đạo đức cao.

PHÊ PHÁN CHỦ NGHĨA CÔNG LỢI: ĐÁNH GIÁ LỢI ÍCH LÀ ĐIỀU NGUY HIỂM

Quy luật đạo đức thứ hai là Chủ nghĩa công lợi, được gọi như thế do phát xuất từ tiếng Latinh utilitas” có nghĩa là ích lợi. Theo khuynh hướng tư duy đạo đức này, con người phải hành động dựa trên những đắn đo của lợi ích. Phương châm hành động tương ứng là: Hãy hành động sao cho hành động của bạn đạt được tối đa ích lợi.

Cả mệnh lệnh này cũng rất được phổ biến trong xã hội ta ngày nay. Quả thật, hằng ngày chúng ta vẫn thường suy nghĩ, điều gì đem lại cho ta nhiều lợi ích hơn: đi xe đạp hay xe công cộng, mua giày đắt tiền nhưng dùng được lâu hay giày rẻ tiền nhưng chóng hỏng, mua xe hơi hay thuê xe từng chuyến, tính chuyện cưới hỏi hay độc thân suốt đời, khai thuế phòng ngủ là phòng làm việc hay khai minh bạch sự thật, đi tàu điện ngầm không vé hay trả tiền xe đàng hoàng? Người ta vẫn thường xuyên cân nhắc: đàng nào lợi hơn, nếu đi xe không vé mà bị bắt hay mua hẳn một tấm vé? Một loạt những câu hỏi và những định đoạt như thế vẫn có thể kéo dài đến vô tận trong các xã hội tư bản. Cân nhắc ích lợi có mặt khắp nơi. Cả trong các cuộc bầu cử dân chủ, người ta phần lớn quyết định bầu chọn đảng nào đem lại lợi ích kinh tế lớn nhất cho bản thân mình.

Nhưng thiệt hại từ những hành động như thế cũng thấy rõ như đường chỉ bàn tay: điều đem lại lợi ích không tự động là điều đạo đức tốt. Có thể có lợi đi một trạm xe không trả tiền, nhưng đó không phải là một hành động đạo đức. Cái lợi không trả tiền của một người “đi xe chùa” lại là cái thiệt hại của cộng đồng xã hội. Cái làm cho một người có lợi thì lại làm cho nhiều người khác thiệt thòi. Đó là một đạo đức rất ích kỷ, nếu ta được phép gọi đó là đạo đức.

Những người công lợi nay đã nhìn ra nhược điểm của quy luật đạo đức của họ; họ bây giờ không còn đòi hỏi tối đa hóa cho lợi ích của cá nhân, nhưng là cho đại đa số các hội viên của một hội đoàn. Hai triết gia Hutchenson và Mill người Anh đưa ra khẩu hiệu công lợi mới: mọi hành động chính trị và xã hội phải đem lại hạnh phúc và lợi ích cho đại đa số con người. Mệnh lệnh công lợi mở rộng này từ đây được vang lên: Hãy hành động sao cho hành động của bạn có lợi tối đa cho tối đa nhiều người, những kẻ có quan hệ với hành động của bạn.

Thí dụ như khi một chính trị gia hoạch định một trạm tàu điện ngầm, thì thể theo mệnh lệnh công lợi này, ông ta sẽ không ra kế hoạch đặt trạm ngay trước mặt nhà mình để đi về qua lại cho gần, nhưng là đặt nơi nào đại đa số người dân có thể sử dụng được. Dĩ nhiên, ông không thể làm hài lòng tất cả mọi người dân, bởi luôn có một số ít người ở xa phải cuốc bộ đến trạm, khác với số đông những người khác. Dẫu sao, điều đó theo quan điểm của những nhà thực dụng là điều có thể chấp nhận và trong nhiều trường hợp là một điều cần thiết. Như khi phải xây cất các nhà máy xử lý nước thải, lò đốt rác thải ngột ngạt, hay xây dựng các phi trường lớn ồn ào nhưng có ích lợi cho phần lớn dân cư, người ta phải chấp nhận các chương trình hạ tầng cơ sở này, mặc dầu có những chống đối của thiểu số người dân. Nhất là trong lĩnh vực chính trị, chủ nghĩa thực dụng với chủ đích tối đa hóa lợi ích cho tối đa số người dân như thế là quy luật đạo đức tốt nhất.

Nhưng Kant không đồng ý như vậy. Ông cũng phê phán chủ nghĩa công lợi trong tim can của nó, khi ông chỉ ra rằng, con người phải được nhìn nhận như mục đích tự thân, vượt lên trên mọi cân nhắc lợi ích. Nghĩa là, ta không bao giờ có thể nâng lên thành quy luật đạo đức, thí bỏ thiểu số nhằm mục đích cho một lợi ích lớn hơn của đa số:

Lao động cưỡng bách dưới chế độ Đức quốc xã là một thí dụ cảnh báo điều gì có thể xảy ra, khi con người bị liệt kê như một phương tiện cho một sử dụng tùy tiện và bị cưỡng bách làm việc cho lợi ích tối đa của toàn xã hội. Cả những người già lão trong xã hội, khi không còn sức làm việc hay bị tàn tật, cũng gặp nguy cơ bị đánh giá là người không làm được gì bao năm nữa giúp ích cho đại đa số và do đó bị coi thừa thải và trở ngại. Những suy nghĩ như thế dưới chế độ Đức quốc xã đã được thể hiện với những hậu quả kinh hoàng và đưa đến một chương trình an tử cho những người tàn tật.

Một vài thí dụ nêu ra trên đây cho thấy, chủ nghĩa công lợi như quy luật đạo đức phổ biến là điều cần phải từ bỏ. Không những nó không thích hợp, mà còn vô cùng nguy hiểm. Kant cho thấy không chút nghi ngờ, rằng hành động đạo đức luôn phải là một hành động nhằm đến phúc lợi của toàn nhân loại và trong đó con người cá nhân không bao giờ được phép xem chỉ như một phương tiện, nhưng là như mục đích tự thân với phẩm giá riêng biệt:

PHÊ PHÁN CHỦ NGHĨA DUY HẠNH PHÚC: MỘT MÌNH ĐỨC HẠNH LÀ CHƯA ĐỦ

Một trong những khái niệm đạo đức cựu thời nhất là khái niệm hạnh phúc, phái sinh bởi từ Hi Lạp eudaimonia có nghĩa là sung sướng. Nguyên lý này đến từ Aristoteles và nói rằng, con người phải hành động thế nào để qua hành động đó bản thân mình đạt được hạnh phúc nội tâm. Khuyến nghị hành động này thoạt đầu cũng giống như khái niệm khoái lạc của Epicure, triết gia cũng nhắm đến hạnh phúc cá nhân. Nhưng đối với Aristoteles, đó là tình trạng hạnh phúc nội tâm thường tồn, khác với hạnh phúc cảm tính tràn đầy sung sướng của Epicure.

Đạt được hạnh phúc (eudaimonia) cũng khó khăn hơn rất nhiều so với đạt được khoái lạc (hedone). Bởi đạt được vui thỏa và hạnh phúc nội tâm đòi hỏi một việc làm nặng nhọc hơn đối với chính mình. Để được hạnh phúc và đạt được hòa hợp với chính mình, con người phải phát triển mọi đức hạnh của chính mình. Và những đức hạnh này thì rất nhiều. Ngoài ra, mỗi một đức hạnh này trước hết lại phải tìm cho được cái mức độ vàng ngọc trung dung của nó. Thí dụ như đức can đảm – một trong bốn đức hạnh chủ yếu [cardinal virtues] - là trung dung giữa hèn nhát và liều lĩnh, tự trọng là trung dung giữa kiêu mạn và tự hủy, quảng đại là trung dung giữa phung phí và keo kiệt. Cả tình bằng hữu và phục vụ công ích đối với Aristoteles cũng là đức hạnh. “Hạnh phúc là kẻ không ngừng nghỉ hành động với đức hạnh”, Aristoteles đã viết như thế trong tác phẩm nổi tiếng Đạo đức học Nicomachos của ông [Nicomachos là tên người con hoặc người cha được Aristoteles để tặng tập sách này]. Kant đầu tiên xem ra tán thưởng Aristoteles xem việc phát huy đức hạnh là điều rất quan trọng:

Như thế, một người ngay chính với sự hiểu biết, quyết tâm và can đảm của mình có thể làm được nhiều điều tốt lành và còn có thể dấn thân một cách anh hùng cho người đồng loại. Nhưng tiếc rằng, theo lời Kant cảnh báo, điều đó cũng chỉ là một trong nhiều khả năng khai triển khác của các đức hạnh:

Kant đưa ra ở đây, đối nghịch với Aristoteles, một luận điểm mang tính khiêu khích, cho rằng các đức hạnh, dẫu chúng có hiện diện thực sự đi nữa, vẫn chưa phải là bảo đảm cho những hành động tốt và còn có thể ngược lại. Thí dụ như đức can đảm, trí thông minh toan tính không bị tình cảm chi phối, khi chúng được sử dụng không phải bởi các nhân viên cảnh sát, nhưng bởi một tên cướp ngân hàng máu lạnh, thì các đức hạnh đó sẽ là một nguy hại cho sự an lành của xã hội:

Kant không những phê bình sự biểu hiện các đức hạnh như là dữ kiện bất cập cho một quy luật luân lý phổ cập, ông còn xem chủ nghĩa hạnh phúc nói chung với nghi ngờ lớn. Bởi mục đích của chủ nghĩa duy hạnh phúc là sự vui thích cá nhân, nghĩa là một sự thỏa mãn bên trong với chính mình, điều mà ta có thể đạt được với hành động đức hạnh. Nhưng Kant xem tình trạng thỏa mãn này là điều rất bấp bênh, bởi có sự quyến rũ bị rơi ngã vào tâm trạng kiêu mạn, chính khi người ta nhờ đức hạnh mà trở nên nổi tiếng và danh vọng:

Những người có phúc, những kẻ có được nhiều đức hạnh, theo Kant thì nghiêng nhiều đến kiêu kỳ hơn những người ít phúc đức. Trái lại, những người tự bản tính không có được trí thông minh lớn, có ít can đảm và ít các đức hạnh khác, lại có thể hành động tốt trong lĩnh vực luân lý, cả khi những khả năng của họ rất giới hạn. Yếu tố quyết định, theo Kant, chỉ là ý chí tốt của họ. Và Kant đã viết một cách khẩn khoản:

Và như thế, điều đáng kể cuối cùng đối với Kant chỉ còn là ý chí tốt, bởi chỉ ý chí tốt quyết định cho việc liệu các đức hạnh của Aristoteles có được sử dụng một cách đúng đắn hay không. Nhưng cái ý chí tốt này, theo Kant, phải được xác định như thế nào? Ta phải đo lường nó ra sao? Có phải nó là tốt, khi ta tự nguyện nắm giữ quy luật?

PHÊ PHÁN CHỦ NGHĨA DUY PHÁP LUẬT: QUY LUẬT CÓ THỂ BẤT CÔNG

Quy luật đạo đức lớn thứ tư là Chủ nghĩa duy pháp luật, phát sinh bởi từ Latinh legalis, có nghĩa là “theo lề luật' hay theo pháp luật. Theo pháp luật như thế có nghĩa mỗi hành động được phù hợp với quy luật. Chủ nghĩa duy pháp luật xét như quy luật đạo đức đòi hỏi con người, trong mọi trường hợp phải nắm giữ các quy luật có hiệu lực và tránh bỏ những vi phạm tương ứng. Mệnh lệnh của Chủ nghĩa duy pháp luật là: Hãy hành động sao cho các hành động của bạn luôn thích ứng với luật pháp.

Mệnh lệnh này không chỉ muốn nói đến các quy luật công dân mà cả các quy luật tôn giáo. Thí dụ như khi một tín đồ Kitô giáo tuân giữ Mười giới răn trong đạo, đó là một nền đạo đức pháp luật. Chủ nghĩa duy pháp luật trong các xã hội hiện đại hẳn là một cơ sở quan trọng cho việc định hướng luân lý. Kể từ khi còn bé, các cháu nhỏ đã học tập điều gì cho phép và điều gì ngăn cấm, quy tắc nào và quy luật nào phải tuân theo nắm giữ. Chỉ bởi ta từng ngày từ thời thơ bé đã chấp nhận pháp luật và hành động ứng theo pháp luật, nên xã hội ta mới vận hành được. Nếu ta thí dụ như không sẵn lòng tuân giữ giới luật “Ngươi không được trộm cắp thì hẳn không còn một cửa hàng nào còn trưng bày và buôn bán các thương phẩm nữa. Và dĩ nhiên do đó mà tỉ suất thông báo số liệu trộm cắp, lừa đảo, bạo hành và chém giết sẽ ít đi. Nếu cả một dân tộc phủ nhận nghĩa vụ luân lý về đức thanh liêm và sự tôn trọng quyền sở hữu, mà chỉ chi trả khi có nguy cơ việc trộm cắp và gian lận bị bại lộ, thì sự hỗn loạn trong xã hội đã được thiết kế sẵn rồi.

Chủ nghĩa duy pháp luật như thế là một nguyên lý đạo đức quan trọng. Chính Kant cũng nhìn nhận như vậy. Nhưng nếu xem là quy luật thực hành lớn nhất, thì Kant xem Chủ nghĩa duy pháp luật là không thích đáng. Chủ nghĩa pháp luật, theo Kant, chỉ là một nền đạo đức giới răn ngoại trị (heteronomous). Từ Hi Lạp hetero” có nghĩa là xa lạ và nomos” là giới luật. Bởi vậy, như là những người giữ luật, chúng ta tuân theo một nền đạo đức giới răn đến từ bên ngoài, một nền đạo đức được ban hành như những quy luật từ một thẩm quyền xa lạ, hoặc từ Kinh Thánh, kinh Koran, Talmud hay các bộ Luật từ các chính quyền quốc gia và Liên hiệp quốc. Cái hại lớn của chủ nghĩa duy pháp luật thì đã quá rõ: một nền đạo đức giới răn và giới luật ngoại trị thì chỉ tốt khi các giới răn của nó tốt. Nếu các quy luật xấu, thì các hành động phát xuất từ đó cũng sẽ là xấu. Một thí dụ ấn tượng là những thực hiện án tử hình đối với các thường dân trong Thế chiến thứ Hai do lệnh của các sĩ quan cấp cao. Những người lính thi hành các cuộc hành quyết nói trên sau đó bị cáo buộc vì tội ác chiến tranh, họ đã bào chữa cho mình phần lớn dựa theo pháp luật. Họ biện minh cho mình là vô tội về những hành xử hung ác kia, bởi họ chỉ là những kẻ theo bổn phận phải thi hành các mệnh lệnh từ trên, các pháp lệnh và các quy luật quân đoàn.

Cả những cuộc thập tự chinh thời Trung Cổ cũng đã được pháp luật hóa dựa trên các lời trong Kinh thánh. Và cả ngày hôm nay, có những tín đồ Kitô giáo trong lĩnh vực y khoa đôi khi cũng từ chối việc chuyển máu cứu sống, nại vào giới răn trong Kinh thánh (Acts of the Apostles 15: 20) nói rằng phải tránh điều ô uế bởi tà dâm và ăn huyết từ bên ngoài.

Kant bởi vậy cảnh báo việc chỉ dựa vào giới răn và giới luật. Ngay cả khi giới luật Kinh thánh, như trong trường hợp vừa đơn cử, đến từ Thượng đế, qua các tiên tri và các tác giả Tin mừng, chúng ta, theo Kant, đơn giản không được phép thi hành và phó mình theo lề luật:

Đối với những giới răn nào, chúng ta từ nội tâm thấy phải tuân giữ, đó là điều chính chúng ta phải quyết định. Kant như thế ngờ vực về chủ nghĩa duy pháp luật như một nền đạo đức ngoại trị, bởi nó đến từ bên ngoài và quy định thay cho con người. Cho dù khi phải giữ vững các giới luật có hiệu lực là điều hợp lý, dẫu vậy ta cũng phải luôn kiểm nghiệm lại cái phẩm chất của các giới luật đối với một quy luật đạo đức nội tâm tối cao. Một quy luật đạo đức nội tâm tối cao như thế cho phép ta quyết định điều lành điều dữ không được phép đến từ bên ngoài, nhưng cần thiết phải mang tính cách tự trị được chính chúng ta đưa ra.

Điều ấy có thể có được chăng? Chúng ta có thể chăng tự dựa vào mình để đánh giá điều gì theo luân lý là tốt? Vâng, điều ấy có thể được. Và điều ấy có lẽ là thông điệp triệt để nhất của triết học Kant.

MỆNH LỆNH NHẤT QUYẾT-QUY LUẬT ĐẠO ĐỨC DUY NHẤT ĐÚNG

Quả thật có một khả năng, hoàn toàn dựa vào chính mình trăm phần trăm chắc chắn có thể quyết định điều lành điều dữ. Được vậy, chúng ta không cần đến Mười điều răn, Sách pháp luật, cân nhắc lợi hại, cảm xúc vui thú và không vui thú, và danh mục các đức hạnh của Aristoteles. Bởi vì mỗi người có thể tìm thấy trong chính mình tiêu chuẩn cho điều thiện điều ác. Y chỉ cần phải nắm giữ lời khuyến nghị đơn giản, lời khuyến nghị nay đã trở thành nổi tiếng toàn cầu, đó là cái mệnh lệnh nhất quyết:

Kant ngay từ đầu đã đi tìm một quy luật luân lý khác với những khái niệm luân lý cổ truyền của các bậc tiền bối, quy luật luân lý này mang tính tiên nghiệm (a priori), nghĩa là không dựa trên kinh nghiệm cụ thể.

Lý do cho tính hiệu lực của một quy luật luân lý như thế không phải được dẫn xuất từ kinh nghiệm, nhưng phải tiên nghiệm từ lý tính thuần túy. Kant minh họa điều đó bằng thí dụ quy luật luân lý ‘Ngươi không được nói dối’. Nếu tôi biện minh cho quy luật này bằng cách cho rằng, với lời nói dối tôi sẽ để lại kinh nghiệm xấu nơi những người khác, còn với lời nói thật tôi sẽ tiến xa hơn, lời biện minh như thế quả là rất nguy hiểm. Bởi một khi tôi với lời nói thật lại có những kinh nghiệm tiêu cực và đi đến kết luận, rằng người trung thực thì luôn là một thằng khờ, và như thế quy luật luân lý lại đã mất đi tính hiệu lực của nó. Bởi vậy, lý do vững chắc cho các quy luật luân lý phải được độc lập với những kinh nghiệm cụ thể.

Trên cơ sở suy nghĩ này, Kant rút kết luận rằng, quy luật luân lý tối cao không thể dẫn xuất từ kinh nghiệm hay từ những quy luật hiện hành. Bởi Sách luật hay Thư văn tôn giáo đã mang trong mình các giá trị kinh nghiệm và như thế chúng không còn tiên nghiệm trước mọi kinh nghiệm.

Kant nay nêu lên câu hỏi quyết định, dẫn thẳng đến mệnh lệnh nhất quyết: Một quy luật luân lý phải diễn tả ra sao để có tính hiệu lực tuyệt đối cho hành động của mọi người, để nó có thể được mọi người tự mình đồng đều phải tuân theo, chứ không phải do từ bên ngoài?

Câu trả lời nằm gọn trên bàn tay: Nó phải phát xuất từ bên trong! Nó phải là một quy luật luân lý được chính con người đặt ra cho chính mình, nghĩa là một cách tự cam kết của lý tính, phải hành động sao cho hành động của mình tương ứng với một quy tắc luân lý, quy tắc luân lý này đồng thời cũng có hiệu lực và có thể được mọi người khác tuân theo. Trong câu hỏi này đã tiềm ẩn câu trả lời. Kant đã thành công. Ông nay chỉ cần dẫn xuất từ câu hỏi thành câu trả lời và biến nó thành một mệnh lệnh: Bạn hãy tự do hành động, cách nào mà bạn có thể muốn được rằng, quy tắc hành động của bạn có thể trở nên một quy luật cho mọi người khác tuân theo, hoặc theo nguyên văn:

Tại sao Kant gọi khuyến nghị hành động này là Mệnh lệnh nhất quyết? Một mình từ “mệnh lệnh” không đủ rồi sao? Mệnh lệnh có nghĩa là lời truyền khiến bắt buộc, cụ thể trùng hợp với câu nói “Hãy hành động sao cho...!”. Vậy từ “nhất quyết” có nghĩa gì?

Kant muốn, với câu nói trên đây, diễn tả hoàn toàn khác biệt với những người công lợi, những người này phần lớn chỉ đưa đến những mệnh lệnh giả thiết. Một thí dụ thích ứng ở đây là mệnh lệnh “Hãy thôi ngay việc hút thuốc, nếu bạn muốn sống lâu và sống khỏe!. Đây là một mệnh lệnh giả thiết, | hay mệnh lệnh với điều kiện, tức chỉ có hiệu lực trong điều kiện và tiền đề chúng ta quả thật không muốn già. Nhưng mệnh lệnh của Kant – điều này ông coi rất quan trọng - có hiệu lực luôn mãi và khắp nơi vô điều kiện. Nó là nhất quyết.

Như thế, ông cũng muốn nói rằng, quy luật luân lý, tự yêu sách của nó, không dung thứ một điều kiện nào của con người. Thí dụ như trong một hành động luân lý, sẽ không được lụy thuộc vào việc con người có vui thích, chán ghét hay cả đến kinh sợ hay không. Kant nói:

Nơi đây, Kant một lần nữa kiên quyết chống lại Chủ nghĩa khoái lạc và Chủ nghĩa công lợi. Ai hành động vì ưa thích, bởi mong ước có được vui thỏa hay lợi ích, kẻ ấy hành động không thực sự theo tính cách luân lý. Thí dụ như khi có người rơi xuống sông kêu cứu, hành động cứu vớt sẽ không tùy thuộc vào nước nóng hay lạnh hoặc lo sợ chính mình cũng có thể bị nhận chìm. Người theo chủ nghĩa khoái lạc có lẽ sẽ quyết định tùy theo cảm xúc thích thú hay không thích thú. Người theo chủ nghĩa công lợi có lẽ sẽ suy tính, không biết việc mình cứu nạn có nhận được phần thưởng nào không. Y xem sự cứu nạn tùy thuộc vào việc cân nhắc tính toán lợi hại. Người theo chủ nghĩa duy pháp luật có lẽ chính mình sẽ nhảy xuống sông hoặc đi tìm người cứu nạn, chỉ bởi y biết rằng cứ theo luật pháp việc “bỏ rơi cứu trợ cũng có thể bị tố cáo và như thế y phải hành động đúng với pháp luật. Cũng có thể vì thế y sẽ tảng lờ như không nghe thấy gì và tiếp tục đường mình đi. Người theo chủ nghĩa duy hạnh phúc có lẽ với tư cách một người đạo hạnh có khả năng lớn sẽ ra tay cứu giúp, tùy thuộc vào sự phát triển của mình về các đức hạnh can đảm, cương quyết, bỏ mình dấn thân cho công ích xã hội. Chúng ta hy vọng cho người chết đuối không gặp phải những kẻ tập luyện các đức hạnh như hùng biện và khôn khéo...

Nhưng người chết đuối có thể vui mừng với trăm phần trăm chắc chắn sẽ được cứu giúp, nếu y may mắn có được một người theo chủ nghĩa Kant đi qua. Người này sẽ không một giây ngần ngại, nhảy xuống sông và cứu người chết đuối, một cách nhất thiết, nghĩa là vô điều kiện. Và nếu người theo chủ nghĩa Kant được người thoát nạn hỏi, vì sao ông ta đã liều mạng sống của bản thân để cứu giúp mình, thì ông ta sẽ trả lời: “Đó là nghĩa vụ của tôi”. Quả thật, mệnh lệnh nhất quyết trong trường hợp này huấn dụ một điều độc nhất là phải tức khắc ra tay cứu nạn, bởi ta chỉ có thể muốn châm ngôn hành động này trở nên một quy luật phổ biến, theo đó bất cứ ai thấy một người chết đuối, tức khắc phải ra tay cứu giúp - không chút tùy thuộc vào xu hướng, sợ hãi hay cân nhắc ích lợi.

NGHĨA VỤ VÀ Ý CHÍ TỰ DO

Động cơ độc nhất cho một hành động đích thực luân lý đối với Kant là sự thực hiện nghĩa vụ. Và nghĩa vụ này hệ tại ở sự tự tùng phục của ý chí tự do dưới mệnh lệnh nhất quyết. Với từ ngữ nghĩa vụ Kant biểu hiện một tâm trạng hưng phấn, điều ít thấy được tỏ hiện nơi ông:

Nơi đây, Kant hưng phấn nêu câu hỏi về nguồn gốc của nghĩa vụ. Nghĩa vụ không gì khác hơn là phải làm điều này hay điều nọ. Và như thế được bắt đầu không những mọi giới luật tôn giáo với các từ 'ngươi phải'!, mà cũng cả cái mệnh lệnh nhất quyết và mọi khuyến nghị hành động luân lý khác. Việc chúng ta những con người nói chung có khả năng làm như vậy, đó là điều vô cùng khiến Kant mê hoặc. Bởi cái nguồn gốc huyền bí của sự phải làm không thể hệ tại ở tự nhiên hay thể lý, nó phải mang tính siêu hình. Con người, theo phỏng đoán của Kant, bởi thế có một vị trí đặc biệt trong tự nhiên:

Quả thật, cái 'phải làm' (Sollen) không tìm thấy ở đâu trong ngoại giới tự nhiên. Sẽ là một điều vô nghĩa, nếu nói rằng dòng nước phải chảy lên cao, bông hoa phải thôi đua nở, sư tử phải ngừng ăn hươu nai. Trong tự nhiên có luật tự nhiên ngự trị. điều này làm điều kiện cho điều kia. Nhưng con người thì bởi ý chí tự do có thể tự phát thực hiện hành động theo suy nghĩ và nguyên tắc của riêng mình:

Thực ra con người, như một động vật có vú cấp cao, cũng có những năng khiếu tự nhiên và những bản năng tự nhiên, như đói khát, và một số nhu cầu tương tự như thế. Con người cũng có những kích thích cảm tính, ảnh hưởng đến sự muốn làm (Wollen) của mình, nhưng cũng luôn có khả năng triệt để vuột ra khỏi tự nhiên và quyết định theo điều phải làm (Sollen).

Việc con người nói chung có thể phải làm (sollen) điều gì, có thể tuân theo mệnh lệnh nhất quyết, giả định rằng, có ý chí tự do quyết định làm hay không làm điều gì đó. Y thiết yếu phải có tự do, nếu không thì mọi câu nói bắt đầu với người phải? hoàn toàn vô nghĩa, bởi rằng nếu ta không có tự do thì cũng không có lựa chọn nào. Ý chí tự do của con người như thế là điều kiện siêu nghiệm nhất thiết cho hành động đạo đức. Nhưng chứng minh về ý chí tự do, theo Kant, là điều không thể được, bởi thiếu trực quan nên lý tính lý thuyết không thể chứng minh nó được.

Nhưng trong chủ đích thực hành thì chúng ta phải nhìn nhận rằng nó có thật. Nơi đây biểu hiện rõ ràng sự khác biệt và sự tương tác giữa lý tính lý thuyết và lý tính thực hành. Trong chủ đích nhận thức lý thuyết, thì không thể chứng minh ý chí tự do, nhưng trong chủ đích thực hành thì tuyệt đối cần thiết phải giả định sự hiện hữu của nó như điều kiện cho hành động luân lý. Cũng cần lưu ý thêm rằng, nơi đây ta đang bàn đến cũng cùng một lý tính, nhưng nó bao hàm hai quan điểm khác nhau, nhờ đó ta có thể biểu đạt hai lĩnh vực tri thức khác nhau.

Về tự do ý chí, Kant không có chút nào nghi ngờ. Con người có tự do ham muốn điều lành và quyết định cho điều lành. Bởi vậy, quy luật đạo đức tối cao và lý tưởng hành động đạo đức trọn hảo hệ tại ở sự tự cam kết của ý chí tự do chiếu theo mệnh lệnh nhất quyết:

Chỉ một mình ý chí tốt là đáng kể, không phải cái mà nó kích hoạt ra. Những hiệu ứng và những hiệu quả của một tác động, đứng trên quan điểm luân lý, là điều thứ yếu. Bởi theo Kant:

Và như thế, đứng trên quan điểm luân lý, là điều tuyệt đối quan trọng phải nhảy xuống sông và muốn cứu sống một người chết đuối. Việc ấy có kết quả hay không, đối với sự đánh giá của phẩm chất luân lý về hành động cứu nạn, cuối cùng là một điều không quan trọng. điều quan trọng mang tính quyết định là ý chí tốt của mỗi người.

TÔI CÓ THỂ HY VỌNG GÌ?-PHÊ PHÁN TÔN GIÁO

Về câu hỏi, liệu ta có thể diễn xuất cái mệnh lệnh nhất quyết từ Thượng đế hay không, Kant trả lời: ngược lại. Nếu có Thượng đế, thì cả Ngài và chính Ngài cũng phải nắm giữ cái mệnh lệnh nhất quyết. Chính Ngài cũng chỉ là một khái niệm phân xuất từ đó:

Điều này cũng có hiệu lực cho Đức Jesus, Con chí thánh của Thượng đế, theo các thư văn Tin Mừng của Kinh thánh Tân Ước:

Trong tiểu phẩm với nhan đề đầy ý nghĩa của ông “Tôn giáo bên trong các ranh giới của lý tính đơn thuần (1793), Kant định nghĩa hành động luân lý chỉ theo quy luật đạo đức như hành động tự trị của ý chí tự do, ý chí hướng về sự thiện. Ngoài nó ra, Kant phủ nhận mọi hành động bổ sung khác do Giáo hội đưa ra, như các việc đền tội và các nghi lễ, điều được thấy rõ qua đoạn văn sau đây:

Cuối cùng, mọi tôn giáo đều phải được cân nhắc so sánh, liệu nó có hợp lý hay không, nghĩa là liệu nó trong các ranh giới của lý tính đơn thuần có đáp ứng nhiệm vụ đầy ý nghĩa và về phương diện luân lý có thể chấp nhận được không theo nghĩa của mệnh lệnh nhất quyết. Và như thế, Kant vạch rõ lĩnh vực trong đó người ta có thể tuân thủ tôn giáo. Chỉ khi đức tin vào Thượng đế giúp ta thể hiện quy luật đạo đức tối cao của lý tính thực hành, thì nó mới đáng được chấp nhận tuân thủ, và chỉ khi đó mà thôi. Câu hỏi, “Tôi có thể hy vọng gì? được Kant cuối cùng trả lời: Thay vì đức tin khải thị, thì đó là cái được gọi là định đề của lý tính: Định đề này theo phiên dịch từ tiếng Latinh có nghĩa là yêu sách hay khuyến nghị. điều ấy có nghĩa, trong chủ đích thực hành, sẽ là điều hợp lý việc nhìn nhận linh hồn bất tử và Thượng đế như là Ý tượng của một nguyên lý đạo đức tốt lành, kể cả khi ta không thể nhận thức hay chứng minh được các khái niệm đó. Nhưng trên phương diện luân lý, các khái niệm nói trên là không thiết yếu. Kant không hề hoài nghi về điều này:

Như vậy, chúng ta trong những hành động luân lý có thể an tâm, chỉ khi chúng ta dựa vào ý chí tốt của chính mình và tự do buộc mình vào hành động tốt một cách thiết yếu. Nhà sử học văn hóa có tiếng Friedell có lần đã biểu đạt: Là một sinh vật có nhận thức, con người là kẻ ra luật cho ngoại giới; là một sinh vật luân lý , con người là kẻ ra luật cho chính mình.

PHÁT KIẾN CỦA KANT CÓ ÍCH GÌ CHO CHÚNG TA NGÀY NAY?

ĐẶT CƠ SỞ CHO CÁC KHOA HỌC

Triết học phê phán của Kant là một điểm ngắt quãng sâu trong lịch sử nhân loại, mà chúng ta cho đến nay vẫn còn cảm nhận được những hệ quả của nó. Người ta có thể nói đã có một thế giới trước Kant và một thế giới sau Kant. Nếu thế giới trước triết học phê phán của Kant còn ngây thơ và thấm đậm một sự xáo trộn giữa các lĩnh vực tri thức khác nhau nhất và giữa các cách tiếp cận tri thức dị biệt nhau nhất, thì sau Kant đã có một sự phân chia các khoa học một cách hoàn toàn rõ rệt và không thể đánh đổi được. Kant đã lần đầu tiên định nghĩa bốn lĩnh vực khoa học lớn và tách biệt chúng khỏi nhau một cách chuẩn xác. Ông đã thành công một lần cho tất cả trong việc phân giới triết học ra khỏi thần học, xác định toán học và vật lý học, ngoài ra còn đặt cơ sở nền móng cho khoa học tự nhiên hiện đại.

Sự tách biệt giữa triết học và thần học là điều mà Giáo hội [Kitô giáo] cho đến ngày hôm nay vẫn chưa tha thứ cho ông, bởi người ta cho rằng với sự phê phán về nhận thức, ông đã làm giảm giá trị của thần học - nghĩa là khoa học về Thượng đế – và đã xô đẩy nó vào vương quốc suy đoán giả định.

Chính Kant khi sinh thời cũng đã phải bảo vệ mình trước cái khiển trách này. Ông đã viết lời bào chữa cho ông như sau:

Hẳn nhiên Kant với tác phẩm Phê phán lý tính thuần túy đã xếp đức tin vào một lĩnh vực riêng biệt vượt ra ngoài lĩnh vực nhận thức. Dẫu vậy điều khiển trách vẫn còn đó, rằng chính với sự phân biệt sắc bén giữa đức tin và tri thức, ông đã trở nên người đào huyệt chôn mồ tôn giáo, bởi nhiều người hiện đại tin tưởng vào tri thức hơn. Tại trung tâm của nền tri thức hiện đại này, nơi mà chúng ta ngày nay giao phó cả định mệnh của chúng ta vào, người ta thấy ngự trị nền khoa học tự nhiên.

Và cả nền khoa học này cũng được gắn bó nối kết với tên tuổi của Kant. Ông đã bắn phát súng hiệu mở đầu cuộc chạy đua các nhà khoa học và kỹ sư vào cuối thế kỷ XVIII. Sự phê phán tri thức mang tính cách mạng của ông đã lần đầu tiên đem lại sự tinh sáng về phương pháp. Tri thức khoa học tự nhiên, theo yêu sách của ông, mặc dầu với khả năng xây dựng lý thuyết cách tiên nghiệm, vẫn luôn phải có sức thuyết phục bằng thực nghiệm và cảm tính. Đó là cơ sở cho khoa vật lý thực nghiệm.

Không chút nề hà gì, hoặc từ quan sát mà được dựng nên một mô hình lý thuyết, hay ngược lại với một mô hình lý thuyết để từ đó đi quan sát tự nhiên. Trong cả hai trường hợp, nhận thức phải luôn là thường nghiệm, nghĩa là có thể lặp lại. Chính với những tiền đề nghiêm nhặt này, mà những kết quả của các nhà nghiên cứu trên toàn cầu có thể đem ra so sánh với nhau, và cuộc diễu hành chiến thắng lạ thường của kỹ thuật được bắt đầu.

MỆNH LỆNH NHẤT QUYẾT - GAI NHỌN CỦA LUÂN LÝ

Cái mệnh lệnh nhất quyết của Kant đã từ hai trăm năm nay vẫn luôn được nhiều tranh cãi, ca ngợi, tôn kính và đôi khi cũng bị phê bình chỉ trích. Như triết gia Scheler từng chê trách mệnh lệnh hành động này là quá trừu tượng. Đối với ông, mệnh lệnh này thiếu những giá trị đích thực và những nội hàm cụ thể, thí dụ như các quyền về con người. Thay vì đạo đức hình thức của Kant, ta cần một nền đạo đức chất liệu. Nhưng rồi phê bình này cũng đã lặng tiếng, bởi mệnh lệnh nhất quyết này cũng thực sự tiềm ẩn những nội hàm cụ thể, như khi Kant viết:

Trong biểu đạt trừu tượng này đã bao hàm câu nói, rằng con người phải được kính trọng như một nhân cách. Y không được phép bị lạm dụng chỉ như một phương tiện, nhưng tự bản thân là một mục đích cao nhất, cũng giống như toàn nhân loại trong tư cách một tổng thể. Từng mỗi cá nhân con người như thế có quyền phát triển nhân tính của mình đúng theo ý hướng và chủ đích của mình. Và phiên bản thứ hai của mệnh lệnh nhất quyết được Kant dẫn xuất từ đó đã xác định ý nghĩa nói trên một cách còn đầy ấn tượng hơn nữa:

Ở đây, châm ngôn hành động đòi hỏi không chỉ sự tôn trọng nhân loại trong từng mỗi cá nhân con người với các quyền con người tương ứng, nhưng ngoài ra còn cả sự bình đẳng tuyệt đối của họ. Cho đến ngày hôm nay, người ta không thể phê bình mệnh lệnh nhất quyết trong bản chất của nó. Trước sau, nó là châm ngôn hành động tuyệt hảo nhất của nhân loại và đã bao hàm trong mình sự tự nhận thức của con người công dân thế giới, mà sự thể hiện cụ thể vẫn còn luôn mãi được chúng ta theo đuổi.

Những người đương thời, cách riêng các nhà thơ của tư trào “Bão táp và Xung kích (Sturm and Drang), đã ngưỡng mộ Kant vì sự thực hiện này. Dẫu vậy, thời bấy giờ cũng đã có những bất bình vì sự cường điệu về tính nghĩa vụ của nhà triết học thành phố Königsberg [tức Kant] quá đỗi khắc nghị này. Và như Kant khẳng định, cả khi một nhà từ thiện chăm lo công ích và đầy lòng nhân ái cảm nhận được một niềm vui thỏa nội tâm khi giúp đỡ tha nhân, thì trên phương diện luân lý y đã hành động không đích thực tốt, bởi y đã hành động vì xu hướng chứ không phải vì nghĩa vụ:

Khi nhà thơ Friedrich Schiller đọc được những dòng này, ông đã làm một bài thơ chế giễu khái niệm nghĩa vụ của Kant:

“Tôi vẫn ham muốn phục vụ bạn bè.
Tiếc thay tôi làm vậy chỉ bởi xu hướng ưa thích.
Nên tôi thường bị lương tâm nhức nhối,
Rằng tôi đã không trọn tình đạo hạnh.
Bởi không khuyên nhủ nào khác,
Vậy hãy tìm cách thù ghét họ đi.
Với tất cả căm thù ghét bỏ,
Như là nghĩa vụ bắt người phải làm”.

Quả thật, người ta có thể cáo buộc Kant chủ trương một nền đạo đức khắc nghị. Bởi nếu khi - không điều gì ta làm vì ưa thích là điều hợp luân, thì hầu như sẽ không còn hành động luân lý nào nữa nơi rất nhiều người. Dẫu sao chính Kant cũng nhân nhượng cho rằng, không thể luôn mãi và khắp nơi bằng lòng với mệnh lệnh nhất quyết. Dĩ nhiên nó là một lý tưởng đạo đức luôn cần thiết để đưa lại cho ta trường kỳ niềm hưng phấn.

Nhưng ngoài ra - và đây là thông điệp cực kỳ quan trọng từ nền triết học luân lý của Kant – mỗi người đều có năng lực tự mình quyết định điều gì là tốt lành trong đời sống luân lý. Không một ai được phép và buộc mình phải tuân phục thi hành những mệnh lệnh mà mình không thể nhận lãnh trách nhiệm.

Kant hẳn là chưa diễn đạt cách minh thị cái quyền phản kháng, giống như triết gia John Locke người Anh, nhưng trên cơ bản nơi Kant không có một kết luận nào khác từ mệnh lệnh nhất quyết hơn là quyền từ chối, trong trường hợp nghi ngờ, mọi giới răn, mọi lề luật, mọi lệnh truyền, một khi các điều đó không tương ứng với quy luật đạo đức nội tâm của mệnh lệnh nhất quyết. Bởi trong thẩm quyền cuối cùng, chỉ một mình chúng ta là kẻ chịu trách nhiệm về chính mình và với chính mình. Chúng ta mang trong mình quy luật đạo đức tối cao. Toàn thể thế giới bên ngoài quanh ta phải được đo lường thể theo nền đạo đức đó.

BỀN VỮNG - CHÂM NGÔN CỦA HIỆN ĐẠI

Sự áp dụng nhất quán mệnh lệnh nhất quyết không bao giờ quan trọng như bây giờ. Liệu các quốc gia công nghệ hàng đầu trong những hội nghị thế giới về khí hậu có thỏa thuận được sự giảm trừ khí thải độc hại hay không, liệu hàng tỉ hộ gia đình trong tương lai có chấp nhận những nền kinh tế bền vững hay không, tất cả đều là sự tùy thuộc mang tính quyết định vào sự việc liệu chúng ta có thành Công hay không khi đưa những quy tắc hành động cá nhân của chúng ta theo ý hướng của Kant ứng dụng vào hành động của toàn nhân loại.

Bao lâu từng mỗi quốc gia và từng người công dân theo chủ nghĩa công lợi đặt lợi ích của riêng mình trên một giải pháp phổ quát sáng giá, thì sự khai thác bừa bãi đối với cơ sở sự sống của chúng ta vẫn sẽ cứ thế tiếp tục được thực hành. Với tư cách một người làm triết học, người ta thỉnh thoảng nhấn mạnh dự án khai minh của Kant và đòi hỏi các nguyên thủ quốc gia trước những cuộc hội nghị thượng đỉnh phải đi qua một lớp triết học để nắm bắt được cái mệnh lệnh nhất quyết của Kant và áp dụng được nó:

Phần lớn các nhà chính trị trên tư cách đại diện cho các lợi ích kinh tế của nước mình chỉ biết theo dõi mệnh lệnh sau đây: Hãy hành động sao để bạn bảo đảm được sự phồn vinh và sự sống còn của quốc gia của bạn, bằng cách sử dụng các quốc gia khác như phương tiện cho mục đích trên, bằng cách thuyết phục được các quốc gia khác bằng lòng giảm thiểu khí thải độc hại, và đồng thời bảo vệ được nền kinh tế của quốc gia của bạn bằng cách bớt phải chấp nhận sự giảm thiểu chất độc như các quốc gia khác.

Thông điệp của “Khai minh, suy tư và hành động siêu cá nhân và siêu quốc gia là điều ngày nay di nhiên được nhiều người thấu hiểu, nhưng vẫn luôn chưa được thực thi. Cả Kant cũng đã biết rõ, xung lực phê phán của Khai minh hãy còn lâu mới được kết thúc, như lời nhận xét sau đây cho thấy:

Lời cảnh cáo này của Kant, rằng chúng ta phải tiếp tục theo đuổi Dự án khai minh, là điều càng có giá trị cho ngày nay, khi đối diện với thách thức phải quản lý hành tinh trái đất của chúng ta một cách mới. điều đó không phải đã là quá trễ chăng? Liệu sự phá hoại môi sinh còn có thể cứu vãn được nữa không?

Triết gia Adorno (1903-1969) ngờ rằng, lý tính công cụ đã hoàn toàn xua đuổi được lý tính khách quan, và chúng ta nay đã bị giao nộp đến vô vọng cho những toan tính của lợi ích và những quan tâm của tư bản. Cái Dự án khai minh, theo Adorno, cuối cùng đã bị phán quyết cho thất bại. Nhưng Kant không nhìn vấn đề như vậy. Một sự phản hồi từ phi lý đến hợp lý trên nguyên tắc là có thể được, mỗi lúc và luôn mãi:

Quả thật, thức nhận quản lý hành tinh của chúng ta với môi sinh bền vững đã đến quá trễ. Mà thật vậy, chúng ta từ xa xưa đã từng có thói quen lạm dụng khai thác trái đất này. Giới răn trong Kinh thánh “Hãy làm chủ trái đất này nay cần phải thay thế bằng một tư duy phê phán mới. Nhưng khi trong lịch sử triết học có được một nguyên lý đạo đức trăm phần trăm hỗ trợ tư tưởng môi sinh bền vững, thì điều đó chính là mệnh lệnh nhất quyết của Immanuel Kant.

KHAI MINH KHÔNG HỀ CHẤM DỨT - SAPERE AUDE / HÃY DÁM BIẾT!

Kant là nhà tư tưởng trung tâm của tư trào Khai minh, của thời kỳ mà lần đầu tiên con người trên toàn châu Âu được thấm nhiễm bởi một tư duy mới. Tại Pháp và Anh, Rousseau, Montesquieu và Diderot đòi hỏi sự thay thế thời Trung Cổ với những đốt thiêu phù thủy, những đuổi trừ quỷ ma và nương tựa vào ơn thiêng của Thượng đế, bằng một tư duy thuần lý hiện đại và một nhà nước dân chủ. Tại Anh, Locke và Hume tăng tốc thúc đẩy

Khai minh và quyền lực nhân dân đi tới. Cả Kant, tại Đức, cũng đầy ý thức về sự chuyển đổi mang tính thời đại này:

Vị thành niên do tự chính mình gây ra, là bởi chúng ta đã từ lâu không biết sử dụng lý tính của chúng ta. Đã quá lâu, theo Kant, con người đã lưu cữu khiếp sợ dưới áp lực của các tôn giáo và của mê tín, mà không biết truy vấn xã hội và các năng lực của tự nhiên:

Con người thiếu dũng cảm, không dám truy vấn các giáo điều thống trị. Như khi thời gian dài không tra hỏi về ơn thiêng của Thượng đế, và chấp nhận vua chúa mà không xét hỏi, bởi xem ông vua này là con ông vua kia. Chỉ khi với cuộc Cách mạng Pháp [1789] mà tất cả được dấy lên chuyển động. Ai nay là kẻ cai trị dân, nếu không phải là chính dân”, đó là đã vang vọng. Cả Kant, người lúc bấy giờ đang sống dưới chế độ vương triều nước Phổ, lên tiếng đòi hỏi phải kiểm nghiệm với phê phán mọi truyền thống và giáo điều. Ngay trong Lời mở đầu tác phẩm Phê phán lý tính thuần túy, ông đã viết câu nói thường được trích dẫn, câu nói phản ánh tâm trạng bùng nổ lớn lao của thời đại ông:

Yêu sách một sự tôn trọng không suy suyển, Kant viết tiếp, chỉ dành cho quy luật có thể đứng vững trước sự kiểm nghiệm tự do và công khai. Chúng ta trên cơ bản phải biết nghi ngờ mỗi quy luật và kiểm nghiệm nó. Và khi nó không đứng vững trước phê phán, thì ta phải cải thiện nó hay loại bỏ nó đi, bởi theo Kant:

Đòi hỏi sự trường kỳ phê phán có hiệu lực cho đến ngày hôm nay và có lẽ là di sản quan trọng nhất, mà Kant đã để lại cho chúng ta. Chúng ta không bao giờ được phép ngưng nghỉ, truy vấn về các tương quan hiện hành. Đòi hỏi của Kant về tư duy phê phán vẫn còn đúng thời như thuở nào:

Table of Contents

- EBOOK
- LỜI GIỚI THIỆU
- KHÁM PHÁ LỚN CỦA KANT

- TƯ TƯỞNG CỐT LÕI CỦA KANT

- TÔI CÓ THỂ BIẾT GÌ? - PHÊ PHÁN LÝ TÍNH THUẦN TÚY

- TRANH CÃI GIỮA DUY LÝ VÀ DUY NGHIỆM

- GIẢI QUYẾT TÀI TÌNH CỦA KANT VỀ VẤN ĐỀ NHẬN THỨC

- KHÔNG GIAN VÀ THỜI GIAN
- PHẠM TRÙ
- PHẠM TRÙ TRÊN XA LỘ

- NHẬN THỨC NHƯ TƯƠNG TÁC GIỮA TRỰC QUAN VÀ TƯ DUY

- THƯỢNG ĐẾ LÀ KHÔNG THỂ NHẬN THỨC ĐƯỢC

- TÔI PHẢI LÀM GÌ?-PHÊ PHÁN LÝ TÍNH THỰC HÀNH

- PHÊ PHÁN CHỦ NGHĨA KHOÁI LẠC: NGUYÊN LÝ KHOÁI LẠC KHÔNG CÓ LUÂN LÝ

- PHÊ PHÁN CHỦ NGHĨA CÔNG LỢI: ĐÁNH GIÁ LỢI ÍCH LÀ ĐIỀU NGUY HIỂM

- PHÊ PHÁN CHỦ NGHĨA DUY HẠNH PHÚC: MỘT MÌNH ĐỨC HẠNH LÀ CHƯA ĐỦ

- PHÊ PHÁN CHỦ NGHĨA DUY PHÁP LUẬT: QUY LUẬT CÓ THỂ BẤT CÔNG

- MỆNH LỆNH NHẤT QUYẾT-QUY LUẬT ĐẠO ĐỨC DUY NHẤT ĐÚNG

- NGHĨA VỤ VÀ Ý CHÍ TỰ DO

- TÔI CÓ THỂ HY VỌNG GÌ?-PHÊ PHÁN TÔN GIÁO

- PHÁT KIẾN CỦA KANT CÓ ÍCH GÌ CHO CHÚNG TA NGÀY NAY?

- ĐẶT CƠ SỞ CHO CÁC KHOA HỌC
- MỆNH LỆNH NHẤT QUYẾT - GAI NHỌN CỦA LUÂN LÝ
- BỀN VỮNG - CHÂM NGÔN CỦA HIỆN ĐẠI

- KHAI MINH KHÔNG HỀ CHẤM DỨT - SAPERE AUDE / HÃY DÁM BIẾT!