Date: 2021-07-31 05:05:16+00:00
Publisher: Tri Thức

Hiện Tượng Con Người
XLI of Tủ Sách Tinh Hoa Tri Thức
Pierre Teilhard de Chardin
Tri Thức (2021)

TỦ SÁCH TINH HOA TRI THỨC

Pierre Teilhard de Chardin

Hiện tượng
con người

Đặng Xuân Thảo dịch

Bùi Văn Nam Sơn hiệu đính

Nhà xuất bản Tri thức

ebook©tudonald78 | 31-07-2021

Ebook này được thực hiện theo dự án “SỐ HÓA SÁCH CŨ” của diễn đàn TVE-4U.ORG

Tác giả

Pierre Teilhard de Chardin
(1881-1955)

Pierre Teilhard de Chardin sinh năm 1881 tại vùng Augverne của nước Pháp. Say mê thiên nhiên từ nhỏ, cậu bé Pierre đã sớm tìm thấy ở quê hương minh nguồn cảm hứng cho những tìm tòi về lịch sử tự nhiên và địa chất học. Ông thụ phong linh mục Dòng Tên năm 1911. Năm 1920, ông bắt đầu giảng dạy tại Học viện Công giáo Paris (Institut Catholique de Paris) và bảo vệ luận án Tiến sĩ ngành địa chất học năm 1922. Năm 1926, ông đóng vai trò quan trọng trong cuộc khám phá người vượn Bắc Kinh. Cuộc đời ông là những chuyến viễn thám trên nhiều lục địa, gồm cả những năm dài lưu vong ở Trung Hoa, do bị Giáo hội Công giáo buộc phải chấm dứt các nghiên cứu vốn thể hiện ý tưởng về sự tiến hóa. Nhiều tác phẩm nổi tiếng của ông như Cảnh vực thần linh (Le Milieu divin), Tinh thần Trái đất (L’Esprit de la Terre) bị Giáo hội cấm truyền bá, và ông cũng không được phép xuất bản cuốn sách Hiện tượng con người (Le Phénomène humain), tác phẩm quan trọng nhất trình bày quan niệm độc đáo của ông về sự tiến hóa của vũ trụ. Đến năm 1951, sau những chuyến du hành đến Anh, châu Phi và Mĩ, ông quyết định làm việc cho Wenner-Gren Foundation tại thành phố New York, nơi ông sống những năm cuối đời của mình. Những thành tựu khoa học của ông thể hiện qua hơn một trăm công trình đăng báo, và nhất là vào năm 1937 ông được trao tặng Huy chương Mendel (Mendel Medal) cho tài năng khoa học và những đóng góp to lớn cho ngành cổ sinh vật học.

THƯ GỬI BẠN1

Vậy là lúc này đây, tôi đang dùng hết sức lực và thời gian có được để làm tiến triển viẹc viết cuốn sách mà bạn đã biết. Nếu cuốn sách được hoàn thành, có lẽ đó sẽ là một hành động có ý nghĩa và từ đó sẽ tiếp nối những hành động có ý nghĩa khác. Hãy nguyện cầu cho tôi tìm ra những ngôn từ mà tôi mong muốn, để diễn đạt và để làm người khác nhìn ra điều tôi tin mình đã nhìn thấy. Nói đúng ra, tôi ý thức được rằng tôi không viết cho bản thân mình, mà tôi viết với một niềm khao khát (như chưa từng cảm thấy) làm cho Điều tôi nhìn thấy hiện ra lớn lao hơn, - đúng như Nó phải là như vậy. Nhưng thật khó diễn giải nhãn quan của một lí tưởng thành lời, dù nhãn quan đó sáng rõ biết bao… Để làm được điều đó, cần phải có những suy tư và phong cách của chính Platon… Dù sao thì tôi cũng sẽ làm tất cả những gì trong khả năng của mình. Tôi nghĩ rằng cuốn sách sẽ được hoàn thành vào cuối hè. Và như thế, sang đến năm sau chính tôi sẽ phải xem xét đến vấn đề xuất bản cuốn sách, ở châu Âu nếu có thể.

Bạn hãy cho tôi biết những gì bạn đang làm và đang nhìn thấy.

Tôi xin gửi lời chào trân trọng và chân thành.

Teilhard de Ch.

LỜI NHÀ XUẤT BẢN

Xin bạn đọc lưu ý, Nhà xuất bản Tri thức trân trọng giới thiệu cuốn sách Hiện tượng con người (Le phénomène humain, Nhà xuất bản Éditions du Seuil, 1955) của Pierre Teilhard de Chardin, do Đặng Xuân Thảo dịch một cách đầy đủ và mạch lạc.

Chúng tôi tôn trọng, nhưng không nhất thiết đồng tình với quan điểm, cách tiếp cận và lý giải riêng của tác giả về các vấn đề được đề cập đến trong cuốn sách.

Chúng tôi mong độc giả đọc cuốn sách này như môt tài liệu tham khảo với tình thần phê phán và khai phóng.

Xin chân thành cảm ơn!

LỜI Người dịch

Pierre Teilhard de Chardin sinh năm 1881 tại vùng Auvergne của Pháp, mất năm 1955. Ông là một học giả rất đặc biệt, vì ngoài việc là một nhà cổ sinh vật học nổi tiếng với việc tham gia vào khám phá người vượn Bắc Kinh năm 1929, ông cũng là một nhà nghiên cứu triết học, thần học và còn là một linh mục Dòng Tên.

Cuốn sách Hiện tượng con người được xuất bản lần đầu năm 1955, sau khi ông đã mất. Tác phẩm đã gây tiếng vang lớn trong nhiều năm, và những âm hưởng mạnh mẽ của nó đến nay vẫn còn. Cuốn sách trình bày một quan điểm độc đáo về vũ trụ. Quan điểm này mở rộng thuyết tiến hóa đến lĩnh vực tinh thần và được coi là bước tiến quan trọng trong sự hòa giải giữa khoa học hiện đại và tôn giáo.

Nghiên cứu trong cuốn sách khởi đầu từ một nghịch lí con người, biểu lộ qua việc khoảng cách hình thái học giữa con người và khỉ giống người là không đáng kể, trong khi đó, con người lại khác những động vật ấy biết bao. Để giải thích nghịch lí này, tác giả lần theo quá trình tiến hóa trong Quá khứ, cho đến tận những cội nguồn của sự sống trên trái đất. Bằng cách nhìn ra những đường nét chủ đạo của quá trình đó (đôi khi bị che phủ bởi những vẻ bề ngoài đối nghịch), tác giả chỉ ra những điều kiện chung mà sự sống trong quá khứ phải thỏa mãn để có được diện mạo như ngày hôm nay. Rồi từ đó, tác giả rút ra quy luật về độ phức hợp và ý thức.

Cũng chính từ cách nhìn này, tác giả nhận ra sự cần thiết của việc đưa vào quá trình đó một biến số mới nhằm diễn giải hợp lẽ hiện tượng con người. Biến số đó là mặt nội tại của sự vật, hay chính là tâm thần, được giả định hiện hữu dưới một dạng sơ đẳng ngay từ cấp độ tế bào. Theo những nấc thang tiến hóa, cấp độ tâm thần ngày càng tăng lên và bắt đầu từ con người, tác động của nó trở nên nổi trội sau khi đã trở thành ý thức có phản tư. Từ đó, tinh thần trở thành động lực chủ chốt của sự tiến hóa, một tuệ quyển ra đời bên trên sinh quyển. Tiếp nối bước chuyển vượt qua ngưỡng phản tư trong mỗi cá thể con người là sự đi lên của ý thức hướng đến bước chuyển tập thể của sự phản tư, biểu lộ qua những hiện tượng xã hội.

Một hệ quả quan trọng của đề xuất này là sự tiến hóa hướng đến tính thống nhất ngày càng cao; và còn hơn thế nữa, con người chính là mũi tên chỉ hướng của sự tiến hóa. Đồng thời với việc xã hội hóa của loài người, ba tính chất tâm sinh học đang tăng mạnh trên trái đất: năng lực phát minh, khả năng hấp dẫn hay đẩy xa nhau giữa các cá thể con người, và cuối cùng là đòi hỏi về một sự sống vô hạn. Dù thế giới vật chất có phân rã đến những trạng thái thấp nhất, thì những hi vọng cho tương lai của tuệ quyển, tức cũng chính là tương lai của sự phát sinh sự sống và rốt cuộc của sự phát sinh vũ trụ, nằm trong chính con người chúng ta, tức là trong nỗ lực của con người cùng đồng lòng xây dựng tinh thần của trái đất.

Chúng tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành đến nhiều đồng nghiệp đã đóng góp cho bản dịch này qua những góp ý trao đổi vô cùng bổ ích về các vấn đề học thuật và dịch thuật, cũng như sự cổ vũ nhiệt tình của họ, đặc biệt là các dịch giả Bùi Văn Nam Sơn, Hà Dương Tuấn, Hà Dương Tường và Nguyễn Minh.

Phàm lệ

Trong cuốn sách này, độc giả sẽ gặp nhiều tên sinh vật, tên thời đại địa chất và tên địa danh trong ngành cổ sinh vật học. Trừ những tên đã trở nên phổ biến, do hiện nay chưa có quy tắc phiên âm thống nhất, chúng tôi không phiên âm mà dùng tên tiếng Anh (vì đây cũng là ngôn ngữ quen thuộc với nhiều độc giả hơn so với tiếng Pháp), ví dụ: Người Neanderthal. Nhiều thuật ngữ quan trọng được tác giả viết hoa và chúng tôi cũng giữ nguyên cách viết hoa này. Hơn thế nữa, khi các tên và thuật ngữ đó được tác giả viết hoa và trong tiếng Việt chúng lại là từ ghép, vì vậy để phân tách chúng trong câu, chúng tôi viết hoa chữ cái đầu của mỗi thành phần quan trọng trong mỗi tên hay thuật ngữ đó, ví dụ Tư duy, Chất liệu Kết cấu, Thời đại Đồ đá Mới, sự Phát sinh loài Người.

Để tham chiếu nguyên bản tiếng Pháp của các thuật ngữ quan trọng, độc giả có thể xem chỉ mục ở cuối bản dịch. Trong chỉ mục này, bên cạnh các từ tiếng Pháp, chúng tôi bổ sung những từ tiếng Anh tương đương, được sử dụng trong bản dịch Phenomenon of Man của Bernard Wall với lời giới thiệu của Julian Huxley.

Để làm rõ nghĩa hơn, chúng tôi thêm một vài ghi chú của dịch giả, được viết trong ngoặc vuông và kèm thêm kí hiệu viết tắt ND.

LỜI Mở Đầu

Dể hiểu đúng, cuốn sách này của tôi cần được đọc không phải như một cuốn sách về siêu hình học, càng không phải như một loại tiểu luận thần học, mà chỉ duy nhất và đơn thuần như một luận văn khoa học. Sự lựa chọn nhan đề cũng nói lên điều đó. Không có gì ngoài Hiện tượng. Và cũng về toàn thể Hiện tượng [con người].

Điều trước tiên - không có gì ngoài Hiện tượng. Vì thế không có một lời giải thích Thế giới nào trong những trang sách này, mà chỉ là một bài nhập đề cho lời giải thích Thế giới. Thiết lập xung quanh Con người (được chọn làm trung tâm) một trật tự mạch lạc giữa hệ quả và tiền đề; khám phá một quy luật hồi quy thực nghiệm để thể hiện sự xuất hiện kế tiếp nhau theo Thời gian của các phần tử của Vũ trụ, chứ không phải khám phá một hệ thống các mối quan hệ bản thể học và nhân quả giữa các phần tử đó - vậy đó, đơn giản thế thôi, đấy là tất cả những gì tôi cố gắng làm. Vượt ra ngoài những suy ngẫm khoa học khởi đầu này, tất nhiên, vẫn còn nhiều chỗ rộng mở, thiết yếu và còn trống cho những suy ngẫm sâu xa hơn của các nhà triết học và các nhà thần học. Trong lĩnh vực về tồn tại sâu kín này, tôi cũng luôn cố cẩn thận để không lan man ở bất cứ điểm nào. Cùng lắm, tôi chỉ có thể tự tin, trên phương diện kinh nghiệm, rằng mình đã nhận thấy, với độ chính xác nào đó, sự vận động tổng thể (hướng đến tính thống nhất) và đã đánh dấu được đúng những chỗ mà tư duy triết học và tôn giáo có quyền đòi hỏi được tách ra, trong những bước nghiên cứu xa hơn và vì những lí lẽ phức tạp hơn2.

Nhưng cuốn sách này còn bàn đến toàn thể Hiện tượng [con người] nữa. Và đây chính là điều (không hề mâu thuẫn, mặc dù có vẻ vậy, với những gì tôi vừa nói trên) có nguy cơ dẫn đến những cách nhìn cho rằng điều tôi đang đề xuất có vẻ như một triết lí. Từ khoảng 50 năm nay, giới phê bình khoa học đã chứng minh quá nhiều rằng: không có một sự kiện thuần túy nào; tuy nhiên, mọi kinh nghiêm, dù có vẻ khách quan, cũng không tránh khỏi bị bao phủ bởi một hệ thống các giả thuyết, ngay từ lúc nhà nghiên cứu cố trình bày kinh nghiệm đó. Vì vậy, nếu trong một vùng quan sát bị giới hạn, đám mây của những diễn giải chủ quan này có thể không bị nhận ra, nhưng trong một tầm nhìn mở rộng cho đến cái Toàn thể, những diễn giải chủ quan này không tránh khỏi trở nên nổi trội. Khoa học, Triết học và Tôn giáo tất yếu hội tụ tại vùng lân cận của cái Toàn thể, giống như điều xảy ra với những đường kinh tuyến đang tiếp cận Điểm cực. Các lĩnh vực này hội tụ, tôi xin nói như vậy, nhưng không trộn lẫn, và không ngừng khám phá cho đến cùng cái Thực tồn dưới những góc độ và ở các bình diện khác nhau. Hãy lấy bất kì cuốn sách nào viết về Thế giới bởi một học giả hiện đại nổi tiếng, như Poincaré, Einstein, Jeans v.v. Không ai có thể cố đưa ra một giải thích khoa học mang tính tổng quát về Vũ trụ mà không tỏ vẻ muốn giải thích cho đến cùng. Nhưng nếu xét kĩ điều này hơn, bạn sẽ thấy rằng môn “Siêu vật lí học” này vẫn chưa phải là một môn Siêu hình học.

Trong quá trình thực hiện mọi nỗ lực theo kiểu như thế để mô tả cái Toàn thể một cách khoa học, việc ảnh hưởng của một số giả thuyết ban đầu (mà toàn bộ cấu trúc của hệ thống tiếp theo dựa vào đó) xảy ra với mức độ tối đa là điều tự nhiên. Trong trường hợp cụ thể của bài khảo luận này, tôi muốn nhấn mạnh vào hai giả thuyết tối quan trọng bổ sung cho nhau để hỗ trợ và dẫn dắt mọi tiến triển lập luận. Giả thuyết đầu tiên là tính ưu cấp dành cho cái thuộc về tâm thần và cho Tư duy trong Chất liệu Kết cấu của Vũ trụ. Và giả thuyết thứ hai là giá trị “sinh học” gắn cho Thực kiện Xã hội xung quanh chúng ta.

Ý nghĩa ưu việt của Con người trong Tự nhiên và bản chất hữu cơ của Nhân loại - hai giả thuyết này có thể bị bác bỏ ngay tại điểm khởi đầu; nhưng nếu thiếu hai giả thuyết này, tôi không nhìn ra cách nào khác để có thể đưa ra một sự hình dung mạch lạc và toàn diện của Hiện tượng Con người.

Paris, tháng 3 năm 1947

Dẫn nhập

NHÌN

Những trang sách này thể hiện nỗ lực nhìn và làm cho nhìn thấy Con người sẽ như thế nào và đòi hỏi điều gì, nếu ta đặt Con người vào khung cảnh của những hiện tượng bề ngoài, một cách toàn diện và triệt để.

Tại sao lại cố tìm cách nhìn? Và tại sao chúng ta lại hướng sự chú ý của mình về đối tượng Con người một cách đặc biệt như vậy?

Nhìn. Chúng ta có thể nói rằng tất cả Sự sống là việc đó – nếu không phải sau chót thì ít nhất căn bản cũng là việc đó. Tồn tại hơn nữa tức là thống nhất hơn nữa - đó chính là lời tóm tắt và thậm chí là kết luận của cuốn sách này. Nhưng, chúng ta hãy nhấn mạnh lại rằng tính thống nhất chỉ tăng lên nếu được hỗ trợ bởi sự phát triển của ý thức, hay chính là của sự nhìn. Đó chắc hẳn là lí do tại sao lịch sử Thế giới sinh vật lại có thể được rút gọn lại trong sự chế luyện ra những con mắt ngày càng hoàn hảo hơn giữa một Vũ trụ mà ở đó, việc nhận thức phong phú hơn là luôn khả hữu. Chẳng phải độ hoàn hảo của một động vật và tính ưu thế của sinh vật biết suy nghĩ được đo bởi sự thông suốt và năng lực tổng hợp của sự nhìn đó sao? Tìm cách để nhìn nhiều hơn và đúng hơn chẳng phải là vì ngông cuồng, tò mò, hay xa hoa. Nhìn hay là chết. Đây chính là hoàn cảnh chung của tất cả những phần tử của Vũ trụ nào được hưởng món quà tặng bí ẩn của sự tồn tại. Và do đó, ở một mức độ cao hơn, đây cũng chính là thân phận làm người.

Nếu hiểu biết thật sự là quan trọng và ân phúc, thì ta hãy thử ngẫm thêm lần nữa, tại sao chúng ta lại ưu tiên hướng sự chú ý của mình vào Con người? Chẳng phải Con người đã được mô tả đầy đủ rồi, và chẳng phải Con người là một chủ đề nhàm chán đó sao? Và chẳng phải một trong những điểm lôi cuốn của Khoa học là chuyển hướng và dõi đôi mắt chúng ta lên một đối tượng không phải là chính chúng ta?

Bằng hai cách khác nhau mà cũng chính nhờ đó Con người hai lần trở thành tâm điểm của Thế giới, Con người buộc nỗ lực nhìn của chúng ta phải chấp nhận Con người là chìa khóa mở cánh cửa Vũ trụ.

Trước hết, một cách chủ quan, chúng ta không tránh khỏi làm tâm điểm của hướng nhìn, so với chính chúng ta. Đó sẽ là một sự ngây thơ, tuy có thể cần thiết, nếu Khoa học khi mới ra đời tự cho rằng có thể quan sát những hiện tượng tự thân, như thể chúng diễn ra bên ngoài chúng ta. Bằng bản năng, trước đây các nhà vật lí và các nhà tự nhiên học làm việc như thể họ nhìn từ trên xuống một Thế giới mà ý thức của họ có thể thâm nhập vào Thế giới đó, trong khi không bị Thế giới đó tác động và không thay đổi nó. Nhưng bây giờ thì họ bắt đầu nhận ra rằng cả những quan sát khách quan nhất của họ cũng đều bị nhiễm các quy ước được chọn ban đầu và cả các cách thức hoặc thói quen suy nghĩ được tạo nên trong lịch sử phát triển của ngành Nghiên cứu. Khi đạt đến điểm cuối cùng trong phân tích, họ cũng chẳng còn biết có phải cấu trúc mà họ tìm ra chính là bản chất của Vật chất đang được họ nghiên cứu, hay cấu trúc đó chỉ phản ánh suy nghĩ của họ mà thôi. Và chính tại lúc này, bởi cú sốc ngược do những khám phá của họ gây ra, họ nhận ra rằng chính họ, với cả thân thể và linh hồn, đang là một phần của mạng lưới các mối quan hệ mà họ từng muốn áp đặt lên mọi vật từ bên ngoài vào - nói khác đi, họ bị giam trong chính cái lưới của mình. Sự biến thái và tự đồng cấu, một nhà địa chất học sẽ mô tả như thế. Trong hành vi của tri thức, đối tượng và chủ thể gắn kết với nhau và làm biến đổi lẫn nhau. Dù muốn hay không, từ đó Con người luôn có mặt và tự hướng về bản thân trong mọi thứ Con người nhìn.

Đây hẳn là một sự lệ thuộc, nhưng được đền bù bằng một tầm quan trọng vô song không thể nghi ngờ.

Thật là vô vị và thậm chí còn gò bó nếu một nhà quan sát dù đi bất kì đâu cũng phải mang theo tâm điểm của cảnh vật mà người đó đi qua. Nhưng điều gì sẽ xảy ra với nhà quan sát này, nếu những sự tình cờ trong hành trình này dẫn người đó đến một điểm có ưu thế rõ ràng (ví dụ như giao điểm của các con đường hoặc của các thung lũng) từ đó không chỉ cách nhìn của nhà quan sát mà ngay cả chính sự vật cũng đều sáng tỏ? Vì vậy, khi một cách nhìn chủ quan trùng với một sự phân bố khách quan của sự vật, tri giác được thiết lập trọn vẹn. Cảnh vật tự giải mã và bừng sáng. Người ta nhìn thấy.

Điều này trông có vẻ là đặc quyền của tri thức của con người.

Nhưng không cần phải là con người để nhận ra các vật thể và các lực một cách rõ ràng và chi tiết. Động vật nào cũng có khả năng này như chính chúng ta vậy. Nhưng một nét đặc biệt của Con người là chiếm một vị trí trong Tự nhiên mà sự hội tụ của các đường không chỉ liên quan đến thị mà còn có tính cấu trúc. Các trang tiếp sau chỉ làm nhiệm vụ xác minh và phân tích hiện tượng này. Nhờ phẩm chất và các tính chất sinh học của Tư duy, chúng ta được đứng tại một điểm đơn biệt, trên một điểm nút điều khiển một phần trọn vẹn của Vũ trụ mà hiện giờ đang phơi mở cho ta trải nghiệm. Là tâm điểm của hướng nhìn, Con người cũng đồng thời là tâm điểm trong kết cấu của Vũ trụ. Vì lợi ích cũng như do sự cần thiết, mọi Khoa học cuối cùng buộc phải quay về với chính Con người. Nếu thực sự, nhìn tức là tồn tại nhiều hơn, thì chúng ta hãy nhìn Con người và chúng ta sẽ sống được nhiều hơn.

Và vì thế chúng ta hãy điều chỉnh mắt mình cho chính xác.

Trong suốt quá trình tồn tại, Con người tự đóng kịch cho mình xem. Thật vậy, từ hàng chục thế kỉ nay, Con người chỉ nhìn vào bản thân. Tuy nhiên, chỉ từ gần đây thôi Con người mới bắt đầu có cách nhìn khoa học về ý nghĩa của chính mình trong Vật lí Thế giới. Chúng ta hãy đừng ngạc nhiên về sự giác ngộ chậm này Những điều khó nhận thấy thường là những điều chọc vào măt chúng ta”. Chẳng phải vì vậy mới cần giáo dục trẻ con để chúng biết phân tách những hình ảnh vây hãm giác mạc mới mở ra của chúng? Để khám phá Con người cho đến cùng, Con người cần một loạt “cảm thức”, và như chúng tôi sẽ chứng minh, việc dần dần đạt được các cảm thức đó bao trùm và đánh nhịp cho toàn bộ lịch sử các cuộc đấu tranh của Tinh thần.

Cảm thức về sự bao la của không gian, trong độ lớn và độ nhỏ: cảm thức này tháo dỡ và làm dãn cách, ở bên trong một khối cầu có bán kính vô hạn định, những phạm vi của các vật thể bị nén ép xung quanh chúng ta.

Cảm thức về độ sâu3: cảm thức này khổ nhọc đẩy lùi xa hơn chuỗi vô hạn các sự kiện trên những khoảng cách thời gian quá chừng lớn, mà đối với chúng ta một kiểu sức ì (tri thức) nào đó không ngừng có xu hướng siết chặt các sự kiện đó lại trong một lát mỏng của Quá khứ4.

Cảm thức về số lượng: cảm thức này khám phá và ước lượng (mà không làm ta chau mày) cái số lượng lớn gây hoảng loạn của các phần tử vật chất hay sinh vật đang tham gia vào sự biến đổi dù nhỏ nhất của Vũ trụ.

Cảm thức về quy mô: cảm thức này nhận ra, đúng cũng nhiều như sai, sự khác nhau về nấc thang vật lí vốn phân tách nguyên tử với tinh vân, cái rất nhỏ với cái bao la, trong các chiều kích và nhịp điệu.

Cảm thức về phẩm chất, hay về sự mới mẻ: cảm thức này có thể phân biệt ra được trong Tự nhiên những nấc thang tuyệt đối của sự hoàn hảo và sự tăng trưởng, mà không làm vỡ tính thống nhất vật lí của Thế giới.

Cảm thức về vận động: cảm thức này có khả năng nhận thấy những sự phát triển bất khả kháng ẩn giấu trong độ chậm rất lớn, sự khuấy động cực kì mạnh bị che giấu dưới một tấm voan của sự yên tĩnh, cái toàn thể mới mẻ đang lẩn vào giữa sự lặp lại đơn điệu của cùng sự vật.

Cảm thức về cái hữu cơ: cảm thức này khám phá những mối liên kết vật lí và tính thống nhất về cấu trúc khi đặt kề nhau một cách bề mặt những diễn thế và những tập thể.

Thiếu những phẩm chất này trong cách nhìn của chúng ta, bất kể ai có làm gì cho chúng ta thấy, đối với chúng ta, Con người sẽ vĩnh viễn là đối tượng thất thường trong một Thế giới lỏng lẻo, và điều này vẫn còn đúng cho biết bao nhiêu trí óc. Trái lại, khi bộ ba ảo tưởng về độ nhỏ, về cái đa nguyên và về cái bất động, biến khỏi đôi mắt chúng ta, và Con người dễ dàng đến giữ vị trí trung tâm mà chúng ta đã tuyên bố, thì đó là cực đỉnh nhất thời của một sự Phát sinh5 loài Người, và sự Phát sinh loài Người này hoàn tất một sự Phát sinh Vũ trụ.

Con người sẽ không thể nhìn thấy mình trọn vẹn khi ở bên ngoài Nhân loại; cũng như Nhân loại sẽ không thể nhìn thấy mình trọn vẹn khi ở bên ngoài Sự sống, cũng như Sự sống sẽ không thể nhìn thấy mình trọn vẹn khi ở bên ngoài Vũ trụ.

Từ đó, cấu trúc căn bản của cuốn sách này là như sau: sự Tiền sinh, Sự sống, Tư duy, - ba sự kiện này đã thiết kế trong Quá khứ và điều khiển cho Tương lai (Sự sống Siêu việt!) một quỹ đạo duy nhất và luôn cùng một quỹ đạo đó: đó chính là đường biểu diễn của Hiện tượng con người. Hiện tượng con người, - tôi nói chính xác như vậy.

Từ này không được chọn một cách tình cờ. Mà tôi chọn nó vì ba lí do. Trước hết, để khẳng định rằng Con người, trong Tự nhiên, là một thực kiện đích thực, và thực kiện này làm nổi bật (ít nhất là phần nào) những đòi hỏi và những phương pháp của Khoa học.

Tiếp đó, lí do thứ hai là để nói rõ rằng, giữa những thực kiện được trình hiện cho tri thức của chúng ta, không thực kiện nào lại lạ thường hơn, cũng như không thực kiện nào lại sáng tỏ hơn [Hiện tượng con người].

Lí do cuối cùng là để nhấn mạnh vào tính chất đặc biệt của Tiểu luận mà tôi đang trình bày.

Mục đích duy nhất và điểm mạnh thực sự của tôi trong cuốn sách này đơn giản là tìm cách nhìn, tức là phát triển một cách nhìn đồng nhất và mạch lạc về kinh nghiệm chung của chúng ta trải rộng cho đến Con người. Một tập hợp đang được triển khai.

Ở đây xin bạn đọc đừng đi tìm một lời giải thích sau chót nào cho mọi thứ, - tức là một thuyết siêu hình hoc. Và xin bạn đọc đừng, hiểu sai cấp độ thực tại mà tôi gắn cho những phần khác nhau của diễn biến mà tôi trình bày sau đây. Khi tôi cô gắng hình dung Thế giới trước những khởi đầu của Sự Sống, hay là hình dung Sự sống ở Đại cổ sinh, tôi sẽ không quên rằng có những mâu thuẫn ở cấp độ Vũ trụ khi hình dung Con người như khán giả của những pha trước khi Tư duy xuất hiện trên Trái đất. Vì thế tôi không có tham vọng mô tả chúng đúng như thực tế trong Quá khứ, mà chỉ mường tượng chúng đã phải như thế nào để Thế giới sẽ đúng như bây giờ trong mắt chúng ta: Quá khứ, không phải chính tự nó, mà như cách nó hiện ra trước mắt một nhà quan sát đang đứng tại một đỉnh phát triển cao hơn, nơi mà sự Tiến hóa đã đặt chúng ta vào. Một phương pháp chắc chắn và khiêm tốn; tuy nhiên, như chúng ta sẽ thấy, phương pháp này đủ để làm nảy sinh những cách nhìn đáng kinh ngạc về tương lai, bằng phép đối xứng về phía trước.

Hiển nhiên là, thậm chí bị rút giản lại ở các quy mô khiêm tốn này, những cách nhìn mà tôi đặt cho mình nhiệm vụ phải thể hiện trong cuốn sách này, phần lớn chỉ có tính toan tính và cá nhân. Dù sao thì chúng cũng vẫn được dựa trên một nỗ lực tìm tòi nghiên cứu đáng kể và một suy ngẫm lâu dài, và chúng đem đến một ý tưởng, qua một ví dụ, về cách mà vấn đề về con người đặt ra trong Khoa học ngày nay.

Được nghiên cứu hạn hẹp trong chính mình bởi những nhà nhân học và những nhà luật học, Con người là một thứ nhỏ bé và thậm chí còn đang thu nhỏ lại. Tính cá thể quá rõ nét của Con người che đi tính Toàn thể khỏi đôi mắt chúng ta, nên khi xem xét Con người, trí óc của chúng ta thiên về chia nhỏ Tự nhiên và quên mất những liên kết sâu xa và những phạm vi lớn quá chừng của Tự nhiên: toàn bộ học thuyết sai lầm lấy con người làm trung tâm là vậy đấy. Từ đó dẫn đến sự ghê sợ, vẫn còn cảm thấy được ở các học giả, khi phải chấp nhận Con người như một đối tượng của Khoa học theo một cách khác chứ không phải qua thân thể của Con người.

Đã đến lúc ta cần nhận thấy rằng, để một diễn giải thậm chí mang tính thực chứng về Thế giới là thỏa đáng, thì nó phải bao hàm cái nội tại cũng như cái ngoại tại của sự vật, - bao hàm Tinh thần cũng nhiều như bao hàm Vật chất. Ngành Vật lí đích thực là ngành một ngày nào đó sẽ sáp nhập Con người trọn vẹn vào trong một hình dung mạch lạc về thế giới.

Tôi chỉ mong sẽ làm bạn đọc ở đây cảm thấy rằng cái toan tính này là khả hữu, và với những ai muốn và biết tìm hiểu sự vật đến cùng, sự bảo tồn lòng dũng cảm và niềm vui hành động trong chúng ta phụ thuộc vào cái toan tính đó.

Thực ra, tôi nghi ngờ lại có một giây phút nào có tính quyết định cho sinh vật có tư duy hơn giây phút khi mà những lớp vảy rơi ra khỏi mắt sinh vật đó và nó khám phá ra rằng mình không phải là một phần tử lạc lõng trong những sự cô độc vũ trụ và một ý muốn được sống mang tính phổ quát đang hội tụ và đang tiến hóa thành người trong nó.

Con người không phải là tâm điểm tĩnh của Thế giới, - như từ lâu họ vẫn nghĩ vậy; mà Con người là trục và hướng của sự Tiến hóa, - và chẳng phải điều này lại càng đẹp hơn rất nhiều đó sao.

Phần I

SỰ TIỀN SINH

Chương I
CHẤT LIỆU KẾT CẤU CỦA VŨ TRỤ

Việc di chuyển một vật lùi về quá khứ tương đương với việc quy nó về các phần tử đơn giản nhất của nó. Khi lần theo những thớ tận cùng của phức thể con người, theo hướng về nguồn cội của chúng ở mức xa nhất có thể, ta sẽ thấy chúng trùng với chính Chất liệu Kết cấu của Vũ trụ.

Chất liệu Kết cấu của Vũ trụ: đó là phần còn lại cuối cùng của mọi phân tích luôn ngày càng tiến bộ của Khoa học… Tôi chưa hề được tiếp xúc trực tiếp và gần gũi với cái chất liệu kết cấu đó, để biết cách mô tả nó đủ nghiêm túc; và chính sự tiếp xúc này tạo nên sự khác biệt giữa một người mới chỉ đọc và một người đã từng thực nghiệm. Và tôi cũng biết mối nguy hại khi dùng các giả thuyết mà chính những người đề xuất cũng nghĩ chỉ có giá trị ngày một ngày hai, để làm vật liệu cho một công trình mà ta mong muốn sẽ bền lâu.

Những biểu diễn của nguyên tử hiện giờ được chấp nhận mà các nhà khoa học có được, chủ yếu chỉ là một công cụ mang tính đồ thị và nhất thời, nhằm tập hợp các “hiệu ứng” ngày càng nhiều hơn do Vật chất biểu lộ, và nhằm xác minh sự không mâu thuẫn giữa các hiệu ứng đó; hơn nữa, nhiều hiệu ứng trong số đó vẫn chưa hề có sự tiếp diễn nhận thấy được nào ở Con người.

Là một nhà tự nhiên học hơn là một nhà vật lí, tôi đương nhiên sẽ tránh lan man và tránh dựa vào những cấu trúc phức tạp mong manh này một cách không hợp lẽ.

Tuy vậy, trong các lí thuyết đa dạng giao thoa nhau, một vài đặc tính nổi bật lên và trình hiện lại một cách bắt buộc trong bất kì lời giải thích về Vũ trụ từng được đề xuất nào. Chính cái điều “bắt buộc” luôn có này, trong chừng mực nó biểu diễn được những điều kiện cố hữu của mọi sự biến đổi của tự nhiên và thậm chí của cả sự sống, phải là điểm khởi đầu tất yếu cho các nhà tự nhiên học đang dấn thân vào một nghiên cứu tổng quát về Hiện tượng con người, và đây cũng là chủ đề họ có thể bàn luận một cách hợp lẽ.

VẬT CHẤT CƠ BẢN

Được quan sát dưới góc nhìn cụ thể này và được lấy để khởi đầu trong trạng thái cơ bản (bằng cụm từ “trạng thái cơ bản” tôi muốn nói đến việc ở một thời điểm nào đó, tại một vị trí nào đó, và trong một dung tích nào đó), kết cấu của các sự vật hữu hình biểu lộ cho chúng ta thấy, ngày càng rõ hơn, rằng nó có tính hạt một cách triệt để nhưng vẫn có tính liên kết - và cuối cùng là nó có hoạt tính phi thường.

Tính đa nguyên, tính thống nhất và năng lượng: đó là ba mặt của Vật chất.

A. Tính đa nguyên

Trước hết chúng ta bàn về tính đa nguyên.

Tính nguyên tử sâu kín của Vũ trụ hiện ra dưới dạng nhìn thấy được ở ngay trong kinh nghiệm đời thường. Nó tự biểu lộ trong những giọt mưa và những hạt cát. Nó mở rộng đến vô số sinh vật và thiên thể. Và thậm chí nó còn được nhận ra cả trong tro xác chết. Con người không cần đến kính hiển vi hay các phân tích điện tử để ngờ rằng mình đang sống với một lớp bụi bao quanh và sống dựa vào lớp bụi đó. Nhưng để đếm và mô tả các hạt bụi này, ít nhất cần đến sự sáng suốt kiên trì của Khoa học hiện đại. Các nguyên tử của Epicure có tính trơ và không thể phân chia được. Và thế giới vi phân của Pascal còn có thể có những vi động vật. Về độ chắc chắn và chính xác, chúng ta bây giờ đã vượt xa cái giai đoạn tiên trí bằng bản năng và cảm hứng này. Lớp bụi này không bị giới hạn về sự thoái biến. Giống như khi được phóng đại hơn nữa, đường nét của các vỏ li ti của tảo vỏ phân giải thành những đường nét mới một cách gần như vô định, - dưới những phân tích của các nhà vật lí, mỗi đơn vị vật chất nhỏ hơn có xu hướng phân giải thành một cái gì đó có độ mịn cao hơn chính nó. Và trong mỗi bước mới như thế, xuống đến các phần tử nhỏ nhất với số lượng nhiều nhất, chính hình dạng toàn thể của Thế giới đổi mới và mờ đi.

Vượt qua một độ sâu và độ loãng nào đó, các tính chất thông thường nhất của cơ thể chúng ta (ánh sáng, màu sắc, nhiệt, tính không thẩm thấu…) mất đi ý nghĩa của chúng.

Thực vậy, cảm nghiệm của chúng ta cô đặc lại và trôi nổi trên một nhóm hệ những điều không thể định nghĩa được. Khi số lượng và độ nhỏ trở nên quá mức, thể nền của Vũ trụ hữu hình tan rã vô hạn về phía thấp hơn.

B. Tính thống nhất

Chúng ta càng chẻ thớ và tán nhỏ Vật chất một cách nhân tạo bao nhiêu, tính thống nhất căn bản cua Vật chất càng thể hiện cho chúng ta thấy rõ hơn bấy nhiêu.

Dưới hình thức không hoàn chỉnh nhất nhưng đơn giản nhất để hình dung, tính thống nhất này thể hiện qua sự giống nhau đáng kinh ngạc giữa các thành phần tìm thấy. Các phân tử, các nguyên tử, các điện tử, những thực thể nhỏ bé này, bất kể độ lớn và tên của chúng thế nào, đều biểu lộ (ít nhất trong tầm quan sát của chúng ta) một sự đồng nhất tuyệt đối về trọng lượng và cách hoạt động. Trong các kích thước và các hoạt động của mình, chúng dường như được định cỡ chuẩn một cách đáng kinh ngạc - và đơn điệu. Cứ như là những vẻ bề mặt lung linh muôn màu sắc làm con người say mê lại có xu hướng mờ dần đi theo chiều sâu. Cứ như là chất liệu kết cấu của mọi chất liệu kết cấu được quy về một mô dạng đơn giản và duy nhất của thể chất.

Vì thế đó là tính thống nhất về độ đồng đều. Chúng ta thấy thật tự nhiên khi gắn cho các tiểu thể vũ trụ một phạm vi tác động riêng cũng hạn chế như kích thước của chúng. Thế mà, ngược lại, điều trở nên rõ ràng là mỗi tiểu thể đó chỉ có thể xác định được theo ảnh hưởng của nó lên tất cả mọi thứ xung quanh. Bất kể nó được giả thiết đặt vào không gian nào, mỗi thành phần vũ trụ bức xạ lên toàn bộ chính khối không gian đó. Bất kể “nhân” của một nguyên tử có phạm vi nhỏ hẹp đến đâu, miền bức xạ của nó bao trùm lên miền bức xạ của bất kì nguyên tử nào khác, ít nhất một cách tiềm tàng. Đó là một tính chất lạ lùng mà chúng ta sẽ còn thấy, cho đến tận các phân tử của cơ thể con người!

Và thế là chúng ta đã chỉ thêm ra tính thống nhất tập thể. Những tụ điểm nhiều vô kể trong cùng một khối Vật chất cũng không vì thế mà độc lập với nhau. Một cái gì đó nối chúng lại với nhau, làm chúng liên kết. Không gian chứa đầy vô số tụ điểm đó không hề hoạt động như một bể chứa trung tính, nó tự tác động lên bản thân như một môi trường có hoạt tính để định hướng và truyền tải, và ở giữa môi trường đó tính đa nguyên của các tụ điểm tự tổ chức. Nếu chỉ đơn thuần là được thêm vào và xếp kề nhau, các nguyên tử vẫn chưa trở thành Vật chất được. Một sự đồng nhất bí ẩn nào đó bao trùm và gắn kết chúng lại; trí óc chúng ta vấp phải sự đồng nhất này, nhưng rốt cuộc cũng buộc phải chấp nhận nó.

Đó là phạm vi ở bên trên các tâm điểm và bao phủ chúng.

Trong suốt cuốn sách này, ở mỗi bước mới của việc Nghiên cứu Nguồn gốc loài Người, chúng ta sẽ lại phải đối mặt với thực tại không mường tượng nổi của các mối liên kết tập thể, và chúng ta sẽ phải không ngừng đối đầu với những mối liên kết đó, cho đến khi chúng ta nhận biết và xác định được bản chất thực sự của chúng. Tại bước khởi đầu này, chúng ta chỉ cần tóm gọn chúng dưới một cái tên dựa vào kinh nghiệm, được Khoa học dùng để nói về nguồn gốc chung ban đầu của chúng: Năng lượng.

C. Năng lượng

Năng lượng, mặt thứ ba của Vật chất.

Theo nghĩa tâm lí học, từ này được hiểu là nỗ lực; bằng từ này ngành Vật lí đưa ra cách diễn tả chính xác một năng lực tác động, hoặc chính xác hơn, năng lực tương tác. Năng lượng là thước đo những gì truyền từ một nguyên tử này sang nguyên tử khác trong quá trình biến đổi của chúng. Vì vậy, đó là khả năng liên kết, nhưng cũng còn là một giá trị về cấu tạo, nguyên tử có vẻ tự làm mình mạnh hơn hoặc yếu đi trong quá trình trao đổi.

Về phương diện năng lượng, do được đổi mới bằng các hiện tượng phóng xạ, các tiểu thể vật chất hiện giờ có thể được coi như các kho tạm thời với một tiềm năng được tập trung cô đặc lại. Trên thực tế, Năng lượng chưa bao giờ được tìm thấy trong trạng thái thuần khiết, nhưng lưôn ít nhiều mang tình hạt (thậm chí trong ánh sáng!); hiện giờ đối với Khoa học, Năng lượng biểu diễn hình thức nguyên sơ nhất của Chất liệu Kết cấu vũ trụ. Từ đó, trí tưởng tượng của chúng ta có xu hướng bản năng nhìn Năng lượng như một loại dòng chảy đồng đều nguyên thủy mà từ đó tất cả mọi thứ có hình thể trên Thế giới chỉ là “cơn xoáy” thoảng qua. Trên quan điểm này, Vũ trụ sẽ đạt đến độ bền vững và tính thống nhất tối hậu của nó ở cuối quá trình phân rã của nó. Và nếu như thế, nó sẽ được giữ vững từ phía dưới.

Chúng ta hãy giữ lại những kết quả và những phép đo lường không thể phủ nhận của ngành Vật lí. Nhưng chúng ta hãy tránh tự gắn cho mình cách nhìn hướng đến điểm cân bằng cuối cùng mà ngành này thường đề xuất. Một quan sát đầy đủ về sự vận động của Thế giới sẽ buộc chúng ta từ từ đảo ngược cách nhìn này, tức là khám phá ra rằng: nếu mọi thứ giữ vững và tự giữ vững được, đó chỉ có thể là do sự phức hợp từ phía trên.

VẬT CHẤT TỔNG THỂ

Cho đến giờ chúng ta đã xem xét Vật chất như hiện tượng “tự thân”, tức là dựa theo những tính chất của nó và trong một dung tích bất kỉ - như thể chúng ta được tùy ý tách ra một mảnh và nghiên cứu mẫu đó riêng biệt với phần còn lại. Đã đến lúc chúng ta cần lưu ý rằng cách thức này chỉ là một thủ thuật khôn khéo thuần túy của trí não. Khi được xem xét trong thực tại vật lí và cụ thể của nó, Chất liệu Kết cấu của Vũ trụ không thể bị xé rách. Tuy nhiên, như một loại “nguyên tử” khổng lồ, chính nó, khi được xem xét trong tổng thể của mình, tạo nên (ở bên ngoài Tư duy nơi nó tự hướng tâm hóa và tự tập trung lại, ở điểm cực kia) cái Không-Chia-cắt-được6 thực tồn duy nhất. Lịch sử và vai trò của Ý thức trong Thế giới sẽ vẫn là điều không thể hiểu được cho những ai chưa nhìn ra rằng Vũ trụ (nơi Con người đang lẩn mình), do sự toàn vẹn không thể phủ nhận của tổng thể của nó, làm thành một Hệ thống, một Chỉnh thể và một Lượng tử: Vũ trụ là một Hệ thống bởi tính Đa thể của mình, Vũ trụ là một Chỉnh thể bởi tính Thống nhất của mình, và Vũ trụ là một Lượng tử bởi Năng lượng của mình; vả lại cả ba đều cùng ở bên trong một đường biên không bị giới hạn.

Chúng ta hãy cố gắng giải thích điều này.

A. Hệ Thống

Trong Thế giới, đối với bất kì nhà quan sát Tự nhiên nào, “Hệ thống” này ngay lập tức có thể tri giác được.

Cách sắp xếp các bộ phận của Vũ trụ luôn là đối tượng băn khoăn của con người. Vậy mà, sự xếp đặt này lại ngày càng cho ta thấy nó đáng kinh ngạc hơn, trong chừng mực Khoa học có thể nghiên cứu các thực kiện càng chính xác hơn và sâu sắc hơn. Bằng những công cụ ngày càng hiệu lực, chúng ta càng thâm nhập sâu và xa vào trong Vật chất, những mối liên kết qua lại giữa các bộ phận của nó lại càng làm chúng ta bối rối khó xử hơn. Mỗi phần tử của Vũ trụ thực sự được đan kết bởi mọi phần tử khác: đan kết ở phía dưới nhờ hiện tượng “kết hợp” bí ẩn, chính hiện tượng này làm cho phần tử đó vững chắc được ở đỉnh của một tập hợp có tổ chức, và đan kết ở phía trên do ảnh hưởng của các đơn vị cao cấp bao trùm nó và chi phối nó cho mục đích riêng của các đơn vị đó.

Cái mạng lưới này không thể bị xuyên cắt, và ta không thể tách riêng một mảng của nó ra mà không làm mảng đó bị tháo tung và tan rã ở mọi góc.

Cho đến hết tầm nhìn, Vũ trụ xung quanh chúng ta đứng vững được nhờ tổng thể của nó.

Và chỉ có một cách thực sự khả dĩ để nghiên cứu nó. Đó là coi toàn bộ nó như một khối.

B. Chỉnh thể

Vậy mà, trong khối này, nếu xem xét nó kĩ hơn, chúng ta nhanh chóng thấy rằng hẳn có cái gì đó khác hơn một mớ các liên kết khớp nối. Nếu nói đến mạng đan hay mạng lưới, tức là ta nghĩ đến một mạng đồng đều chằng chịt các đơn vị tương tự - có lẽ thực sự là không thể cắt xẻ nó được - nhưng nhận ra đơn vị cơ bản của nó và xác định được quy luật là đủ để điều khiến toàn bộ mạng lưới đó, rồi hình dung các phần còn lại, bằng phép tái lặp: dù ở dạng tinh thể hay theo mô-típ hình học, quy luật lấp đầy là có hiệu lực cho toàn bộ một không gian, nhưng khi thu gọn toàn bộ lại, không gian này lại chỉ nằm trọn trong một mắt lưới duy nhất.

Cái cấu trúc vừa tả phía trên và cấu trúc của Vật chất không có điểm gì chung cả.

Ở những cấp độ khác nhau, Vật chất không bao giờ tái lập những tổ hợp của mình. Để thiết thực và đơn giản, đôi khi chúng ta muốn hình dung Thế giới như một chuỗi các hệ hành tinh xếp chồng lên nhau và tự xếp loại từ nhỏ vô hạn đến lớn vô hạn: ở đây, một lần nữa, ta lại thấy hai bờ vực thẳm của Pascal. Đó chỉ là một ảo giác. Nhưng lớp vỏ cầu thành nên Vật chất có bản chất di động với nhau. Đầu tiên, chúng ta có một lớp, tuy mới được xác định mơ hồ, bao gồm các điện tử và các đơn vị khác cấp thấp hơn. Rồi đến một lớp, được xác định rõ ràng hơn, bao gồm những đơn chất, trong đó các phần tử phân bố theo hàm tuần hoàn của nguyên tử của hydro. Một lớp xa hơn nữa, gồm vô số các tổ hợp phân tử. Cuối cùng, bằng bước nhảy vọt hoặc đảo ngược từ cực nhỏ đến cực lớn, là đến lớp các ngôi sao và các thiên hà. Những vùng đa bội của Vũ trụ bao bọc nhau mà không lặp lại - vì thế, chúng ta không thể chuyển từ một lớp này sang lớp khác đơn giản bằng cách thay đổi hệ số. Ở đây, không có sự tái tạo cùng một khuôn mẫu ở quy mô khác. Trật tự, đường nét chỉ xuất hiện trong tổng thể. Cái mắt lưới của Vũ trụ chính là Vũ trụ.

Chỉ khẳng định rằng Vật chất tạo thành một khối hay một tập hợp như thế là chưa đủ.

Đan kết từ một mảnh duy nhất, luôn theo một cách thức duy nhất, nhưng không bao giờ lặp lại từ điểm này sang điểm khác, Chất liệu Kết cấu Vũ trụ tương ứng với một thể dạng duy nhất: về mặt cấu trúc nó tạo thành một cái Toàn thể.

C. Lượng tử

Và bây giờ, nếu phần tử đơn vị tự nhiên của không gian cụ thể nào cũng trùng hợp với chính toàn bộ Không gian, chúng ta phải cố định nghĩa lại Năng lượng so với toàn bộ Không gian.

Điều này dẫn chúng ta đến hai kết luận.

Kết luận đầu tiên là: phạm vi tác động của mỗi phần tử vũ trụ, về lí thuyết, phải kéo dài thẳng đến những giời hạn cuối cùng của Thế giới. Bởi vì, như đã nói ở trên, mọi nguyên tử khi được đặt trong bất kì không gian nào cũng đương nhiên bao trùm không gian đó. Mặt khác, như chúng ta vừa thấy, do một không gian vũ trụ lại chính là không gian duy nhất tồn tại, chúng ta buộc phải chấp nhận rằng chính độ rộng lớn bao la này biểu diễn miền tác động chung của mọi nguyên tử. Mỗi nguyên tử có dung tích chính là dung tích của Vũ trụ. Nguyên tử không còn là Thế giới vi mô khép kín như chúng ta có lẽ đều tưởng tượng. Nó là tâm điểm vi phân của chính Thế giới.

Mặt khác, bây giờ chúng ta hãy mở rộng hướng nhìn của mình đến tập hợp các tâm điểm vi phân ở cùng trong phạm vi vũ trụ. Dù số lượng của chúng có không thể xác định được đến đâu, bằng sự vô số của mình, chúng tạo nên một sự hợp nhóm có các tác động nhất định. Bởi vì cái Toàn thể do tồn tại, phải tự thể hiện bằng năng lực tác động toàn cục7; vả lại, chúng ta tìm thấy một phần kết quả cuối cùng của nó trong chính mỗi chúng ta. Như thế chúng ta được dẫn đến việc xem xét và đề xuất một đơn vị đo lường mang tính động cho Thế giới.

Tất nhiên, Thế giới có những đường biên không bị giới hạn trong vẻ bề ngoài. Chúng ta có thể đưa ra các hình ảnh ẩn dụ khác nhau như sau - đối với các giác quan của chúng ta, nó hoạt động hoặc như một môi trường giảm dần và biến mất, sự biến mất này không do một bề mặt giới hạn mà bằng một sự vô hạn giảm dần nào đó; hoặc nó hoạt động như một vùng uốn cong và khép kín mà trong đó tất cả những nét của kinh nghiệm của chúng ta cuộn vào nhau - trong ví dụ thứ hai này chúng ta cảm thấy Vật chất không có biên giới chỉ vì chúng ta không thể ló hiện ra khỏi nó.

Điều này không phải là lí lẽ để không coi nó như một Lượng tử Năng lượng, mà tình cờ biết bao các nhà vật lí hiện giờ tin rằng họ có thể đo được.

Nhưng Lượng tử này chỉ thể hiện được ý nghĩa đầy đủ của nó khi chúng ta tìm cách định nghĩa nó so với một vận động tự nhiên cụ thể - có nghĩa là, trong Thời lượng.

SỰ TIẾN HÓA CỦA VẬT CHẤT

Ngành Vật lí ra đời trong thế kỉ trước, giương cao ngọn cờ nghiên cứu tính cố định và tính hình học. Trong giai đoạn non trẻ của mình, nó có mục đích tìm ra một cách giải thích toán học cho một Thế giới được cấu tạo theo kiểu một hệ thống các phần tử ổn định trong thế cân bằng khép kín. Rồi sau đó, cùng với mọi khoa học nghiên cứu cái thực tồn, người ta nhận thấy nó bị chính sự tiến bộ của mình dẫn dắt, không cưỡng lại được, để trở thành một Lịch sử. Ngày nay, tri thức thực chứng về các sự vật đồng nghĩa với việc nghiên cứu sự phát triển của chúng. Trong phần tiếp theo, ở chương về Tư duy, chúng ta sẽ mô tả và diễn giải cuộc cách mạng của sự sống, được tiến hành trong ý thức con người, nhờ sự khám phá mới chỉ gần đây về Thời lượng. Còn bây giờ, chúng ta hãy tự hỏi bản thân rằng việc đưa ra chiều kích mới mẻ này mở rộng cách nhìn của chúng ta về Vật chất như thế nào?

Về căn bản, sự thay đổi trong kinh nghiệm của chúng ta, do sự xuất hiện của cái chúng ta sắp gọi là khối Không-Thời gian, bao gồm những điều trong kinh nghiệm, mà trước đó, khi giải thích về Vũ trụ, những điều này được xem xét và xử lí như những điểm, còn giờ đây chúng trở thành mặt cắt tức thời của các thớ thời gian vô định. Đối với đôi mắt giờ đã được mở rộng của chúng ta, mọi phần tử của các sự vật kéo dài ngược trở lại (và có xu hướng tiếp tục đi về phía trước) đến xa tít tắp. Đến mức toàn thể độ rộng lớn bao la về không gian cũng chỉ là một lát cắt “tại thời điểm t” của một trục có gốc đâm sâu vào hố thẳm của một Quá khứ không dò thấu được, và các nhánh của trục đó vươn cao lên đến một chỗ nào đó trong một Tương lai, mà Tương lai này từ ngay cái nhìn đầu tiên ta đã thấy là không bị giới hạn. Trong cách nhìn mới mẻ này, Thế giới xuất hiện như một khối đang trong quá trình biến đổi. Cái Chỉnh thể và cái Lượng tử vũ trụ này có chiều hướng tự biểu lộ và tự xác định trong việc Nghiên cứu về sự Phát sinh Vũ trụ.

Hiện giờ, trong cách nhìn của các Nhà vật lí thì sự Tiến hóa đó của Vật chất có thể dạng như thế nào (về mặt định tính) và tuân theo những quy tắc nào (về mặt định lượng)?

A. Thể dạng

Theo các lí thuyết hiện hành, khi được quan sát ở phần trung tâm, tức là phần rõ ràng nhất của mình, sự Tiến hóa của Vật chất được quy về việc kiến dựng dần dần các phần tử đa dạng mà đã được ngành Hóa lí nhận biết, nhờ sự phức tạp hóa tăng lên. Sự kiến dựng đó bắt đầu, từ dưới cùng, với một điều đơn giản còn chưa được xác định, và không thể định nghĩa được về mặt thể dạng, và có bản chất ánh sáng. Rồi, sau đó đột ngột (?)8 hình thành một nhóm các tiểu thể cơ bản, có điện tích dương và âm (proton, nơtron, điện tử, photon…) mà danh sách của chúng dài ra không ngừng. Tiếp đến chuỗi tuần hoàn của các đơn chất dàn trải từ Hydro đến Urani theo số thứ tự trong bảng tuần hoàn các nguyên tố. Và tiếp đó là vô vàn các hợp chất khác nhau, trọng lượng các phân tử của chúng tăng lên cho đến một giá trị tới hạn, và khi vượt qua giá trị này, ta chuyển sang Sự sống, như chúng ta sẽ thấy trong phần tiếp theo của cuốn sách. Nhờ các chứng minh thực nghiệm hợp lí, không một phần tử nào của chuỗi dài này lại không được xem như một hợp chất của hạt nhân và điện tử. Khám phá có tính nền tảng rằng tất cả các chất được tạo ra do sắp xếp từ một loại tiểu thể ban đầu duy nhất, là tia sáng soi rọi lịch sử của Vũ trụ trước mắt chúng ta. Theo cách riêng của nó, Vật chất ngay từ đầu đã tuân theo định luật sinh học quan trọng về “sự phức hợp hóa” (chúng ta sẽ không ngừng trở lại vấn đề này).

Theo cách của nó, như tôi nói ở trên; bởi vì lịch sử của Thế giới trong giai đoạn nguyên tử vẫn còn nhiều điểm chúng ta chưa hiểu.

Trước hết, phải chăng để tiến lên theo chuỗi các đơn chất, mỗi phần tử phải lần lượt vượt qua từng cấp bậc (từ đơn giản nhất cho đến phức tạp nhất), nhờ một dạng phát sinh cá thể hoặc phát sinh loài? Hay là, phải chăng các trị số nguyên tử chỉ biểu diển một chuỗi tuần hoàn các trạng thái cân bằng và các trạng thái cân bằng này như một loại bẫy nơi các hạt nhân và các điện tử đột nhiên bị tập hợp lại với nhau? - Và tiếp đó, trong cả hai trường hợp này, ta có cần biểu diễn các tổ hợp khác nhau của hạt nhân như có thể xảy ra ngay lập tức và với khả năng xảy ra ngang nhau không? Hay ngược lại, ta có cần hình dung rằng nhìn chung, theo cách thống kê, các nguyên tử nặng chỉ xuất hiện sau các nguyên tử nhẹ và theo một trật tự tất định?

Dường như Khoa học còn chưa thể giải đáp dứt khoát các câu hỏi này, cũng như các câu hỏi tương tự khác, về sự tiến hóa theo chiều tăng (tôi không nói đến “sự phân rã”) của nguyên tử, hiện giờ hiểu biết của chúng ta về điều này còn ít hơn về sự tiến hóa của các phân tử tiền sinh và phân tử sống. Tuy nhiên vẫn còn một điểm; và đối với chủ đề chúng ta đang quan tâm, đây là điểm duy nhất thực sự quan trọng. Đó là ngay từ trong những sự thể thức hóa của Vật chất ở thời kì xa xăm nhất, Vật chất biểu lộ cho chúng ta thấy trong trạng thái phát sinh - sự phát sinh này biểu lộ hai (trong nhiều) khía cạnh và chúng làm rõ nét nhất đặc tính của Vật chất ở những thời kì sau của nó. Trước hết: khởi đầu bằng một pha tới hạn: tức là pha hạt hóa làm ra đời đột ngột (chỉ một lần dứt điểm?) các thành phần của nguyên tử, và có lẽ làm ra đời chính nguyên tử. Sau đó là, tiếp diễn một cách cộng thêm, theo một quá trình có độ phức hợp ngày càng tăng, ít nhất là bắt đầu từ các phân tử trở đi.

Mọi thứ trong vũ trụ không hình thành một cách liên tục, bất kể ở thời điểm nào. Mọi thứ trong Vũ trụ cũng không hình thành ở khắp mọi nơi.

Chúng ta mới chỉ vừa tóm tắt trong vài dòng ý tưởng rằng hiện giờ Khoa học chấp nhận những biến đổi của Vật chất, nhưng mới chỉ bằng cách đơn giản xem xét chúng trong trình tự thời gian, mà chưa định vị chúng trong phạm vi trải dài của vũ trụ. Về mặt lịch sử, Chất liệu Kết cấu của Vũ trụ tập trung lại dưới các hình thức ngày càng có tính tổ chức cao hơn của Vật chất. Thế nhưng, những sự biến thái này, ít ra là từ sự kiến tạo của các phân tử trở đi, xảy ra ở đâu vậy? Có phải ở bất kì chỗ nào trong Không gian? Không, hoàn toàn không phải thế. Như chúng ta đều biết, điều đó chỉ diễn ra trong lòng và trên bề mặt các ngôi sao. Chính việc đã xem xét đến các phần tử cơ bản vô cùng nhỏ buộc chúng ta vội ngước mắt nhìn lên các khối thiên thể lớn vô hạn.

Những khối thiên thể… Các đơn vị khổng lồ này làm Khoa học của chúng ta bối rối nhưng cũng đồng thời bị chúng quyến rũ, chúng hoạt động theo cách như các nguyên tử, nhưng cấu tạo của chúng gây hoang mang do độ phức hợp cao và (dường như?) không đồng đều của cấu tạo đó. Có lẽ đến một ngày nào đó sẽ xuất hiện một sự săp xếp hoặc một tính chu kì nào đó trong sự phân bố các thiên thể, theo thành phần cũng như vị trí. Chẳng phải một sự khảo cứu “phân tầng” và “hóa học” nào đó về các vùng trời tất yếu làm dài thêm lịch sử của các nguyên tử đó sao?

Chúng ta không buộc phải đi theo các phương hướng còn mơ hồ này. Dù rất hấp dẫn, các phương hướng này bao quanh Con người chứ không dẫn đến Con người. Tuy nhiên, chúng ta phải lưu ý và ghi nhận một mối liên kết chắc chắn giữa một nguyên tử với một ngôi sao về mặt di truyền học, bởi vì mối liên kết này có hệ quả cho đến tận sự phát sinh của Tinh thần. Có thể còn lâu nữa ngành Vật lí sẽ vẫn không dứt khoát về cấu trúc cần gắn với những độ rộng lớn bao la của các thiên thể. Nhưng trong khi chờ đợi, có một điều đã được bảo đảm, và như thế là đủ để hướng dẫn chúng ta trên con đường Nghiên cứu sự Phát sinh loài Người. Đó là việc tạo ra các hợp chất vật liệu phức tạp chỉ có thể diễn ra theo hướng đạt đến một sự cô đặc tiên quyết của Chất liệu Kết cấu Vũ trụ thành các tinh vân và các mặt trời. Bất kể thể dạng chung của các Thế giới ra sao, đối với chúng ta, chức năng hóa học của mỗi Thế giới đã có một ý nghĩa khả định. Các thiên thể là những phòng thí nghiệm nơi sự Tiến hóa của Vật chất tiếp diễn theo hướng tiến đến các phân tử khổng lồ, - vả lại, sự Tiến hóa này tuân theo những quy tắc định lượng xác định, và đã đến lúc chúng ta cần nghiên cứu các quy tắc đó.

B. Các định luật định lượng

Điều mà Tư duy cổ đại đã thoáng nhìn thấy và hình dung như một sự hài hòa tự nhiên của các con Số, đã được Khoa học hiện đại nắm bắt và thực hiện bằng sự chính xác của các công thức được thiết lập nên dựa trên sự Đo lường. Tri thức của chúng ta về cấu trúc vi mô và vĩ mô của Vũ trụ có được là nhờ các phép đo lường ngày càng tinh vi, hơn là nhờ các quan sát trực tiếp. Và chính nhờ các phép đo lường ngày càng táo bạo hơn, chúng ta đã tìm ra các điều kiện tính toán được, mà hiệu lực của mọi sự biến đổi của Vật chất đều chịu ràng buộc với các điều kiện đó.

Ở đấy, tôi không cần phải bước vào một cuộc thảo luận mang tính phê phán về các định luật của ngành Năng lượng học. Chúng ta hãy tóm tắt đơn giản những định luật này bằng những nội dung hiểu được và cần thiết cho mọi nhà nghiên cứu lịch sử Thế giới. Khi được xem xét dưới góc độ sinh học, đa số các định luật đó có thể được quy về hai nguyên lí sau đây.

Nguyên lí thứ nhất. Trong quá trình diễn ra những biến đổi mang bản chất hóa lí, chúng ta không hề ghi nhận một sự xuất hiện đo đạc được nào của một năng lượng mới.

Bất kì sự tổng hợp nào cũng đều tốn kém. Đó là một điều kiện căn bản của các sự vật, và như chúng ta biết, điều kiện này đúng cho đến tận những phạm vi tinh thần của thực thể. Trong mọi lĩnh vực, tiến bộ, để được thực hiện, đòi hỏi một sự tăng thêm của nỗ lực và do đó là của hiệu lực. Tuy nhiên, sự tăng thêm này đến từ đâu?

Một cách trừu tượng, người ta có thể mường tượng rằng, một sự phát triển nội tại của các nguồn khả năng của Thế giới và một sự tăng tuyệt đối của sự phong phú cơ học theo thời gian, đang chỉ cấp cho các nhu cầu của sự Tiến hóa. Trong thực tế, mọi thứ dường như lại diễn ra theo một cách khác. Dường như không có một trường hợp nào năng lượng tổng hợp lại được tính bằng sự đóng góp của một nguồn mới, mà bằng một sự tiêu tốn. Điều gì một bên đạt được thì bên kia mất đi. Không có gì được xây dựng nên mà không phải trả giá bằng một sự phá hủy tương đương.

Một cách thực nghiệm và thoạt nhìn, Vũ trụ, khi được xem xét trong hoạt động cơ học của mình, không thể hiện cho chúng ta thấy như một Lượng tử mở, có khả năng gói trọn trong góc chứa của mình một cái Thực tồn ngày càng lớn hơn - mà như một Lượng tử khép kín và trong đó không gì tiến triển được ngoài cách trao đổi những gì được cung cấp ban đầu.

Đó là vẻ bề ngoài thứ nhất.

Nguyên lí thứ hai. Nhưng còn hơn thế nữa. Ngành Nhiệt động học bổ sung rằng, trong bất kì quá trình biến đổi hóa lí nào, một phần nhỏ năng lượng khả dụng cùng bị “entropy hóa” một cách không thể cứu vãn, tức là phần năng lượng đó bị tổn thất dưới dạng nhiệt. Chúng ta có thể bảo toàn phần năng lượng suy tổn này bằng các biểu tượng trong các phương trình, nhằm diễn tả rằng không có gì tự mất đi, cũng như không có gì tự tạo ra trong các hoạt động của Vật chất. Đây chỉ là một thủ thuật toán học thuần túy. Thực ra, trên quan điểm tiến hóa, trong mọi quá trình tổng hợp có một cái gì đó bị đốt cháy vĩnh viễn để chi trả cho sự tổng hợp này. Cái Lượng tử năng lượng của Thế giới mà càng hoạt động, thì nó càng bị hao mòn. Trong phạm vi kinh nghiệm của chúng ta, Vũ trụ vật chất cụ thể có vẻ không thể tiếp tục hành trình của mình mãi mãi được. Thay vì chuyển động vô hạn theo một chu trình khép kín, Vũ trụ vẽ nên một nhánh có độ dài bị giới hạn, một cách không đảo ngược được. Và chính vì thế, nó tách ra khỏi các đại lượng trừu tượng để được xếp vào loại các thực tại sinh ra, phát triển và chết đi. Từ Thời gian nó chuyển sang Thời lượng, và nó vĩnh viễn thoát khỏi Hình học, để trở thành, thật đáng kinh ngạc làm sao, một đối tượng của

Lich sử, nhờ toàn thể cũng như nhờ các thành phần của nó.

Chúng ta hãy diễn dịch bằng hình ảnh ý nghĩa tự nhiên của hai Nguyên lí Bảo tồn và Thoái hóa Năng lượng này.

Về mặt định tính, như đã nói ở trên, sự Tiến hóa của Vật chất biểu lộ cho chúng ta thấy, ở đây và bây giờ, như một quá trình trong đó những phần cấu thành nên nguyên tố tự “siêu cô đặc” và tự kết hợp qua lại với nhau, về mặt định lượng, giờ đây chúng ta thấy sự biến đổi này có vẻ giống như một hoạt động xác định, nhưng tốn kém, và trong quá trình hoạt động đó động lực ban đầu từ từ bị hao mòn. Với nhiều công sức, từ cấp độ này lên cấp độ khác, các cấu trúc nguyên tử và phân tử trở nên phức tạp hơn và vươn lên cao hơn. Nhưng, sức lực bị mất trên đường đi. Hơn nữa, ở mỗi giai đoạn của quá trình tổng hợp, Vũ trụ trong toàn thể của nó bị xói mòn do cùng một dạng tiêu hao (và ở giai đoạn càng cao hơn thì sự xói mòn này diễn ra càng nhanh hơn). Dần dần, các tổ hợp khó xảy ra (mà các giai đoạn này biểu diễn) bị phá vỡ thành các phần tử đơn giản hơn, và các phần tử này rơi xuống và phân hủy trong sự vô định hình của các phân bố dễ xảy ra.

Một quả tên lửa bay lên theo hướng của trục thời gian, chỉ bùng cháy để rồi tắt ngấm - một xoáy nước dâng lên giữa dòng nước đang chảy xuống, đó sẽ là thể dạng của Thế giới. Khoa học chỉ ra như thế. Và tôi tin Khoa học. Nhưng chẳng phải cho đến giờ Khoa học chưa từng gắng sức xem xét Thế giới một cách khác hơn là qua cái Ngoại tại của các sự vật?…

Chương II
CÁI NỘI TẠI CỦA SỰ VẬT

Trên bình diện khoa học, những cuộc tranh cãi giữa các nhà duy vật và các nhà duy tâm, giữa những người theo thuyết tất định và những người theo thuyết mục đích vẫn kéo dài mãi. Sau một thế kỉ tranh chấp, mỗi bên vẫn giữ quan điểm của mình và đưa ra cho đối phương những lí lẽ vững chắc để tiếp tục tồn tại.

Theo cách tôi hiểu về cuộc tranh chấp mà tôi thấy mình cũng liên đới này, sự kéo dài của nó là do sự khó khăn mà hai trường phái này gặp phải để đứng chung với nhau, hơn là do nỗi khổ nhọc trong trải nghiệm của con người để hòa giải một vài vẻ bề ngoài đối lập trong Tự nhiên của sự ràng buộc cơ học và của sự tự do, của cái chết và của sự bất tử. Một mặt, các nhà duy vật ngoan cố nói về các đối tượng như thể chúng chỉ bao gồm các tác động bên ngoài, trong những mối quan hệ mang tính “nhất thời”. Mặt khác, các nhà duy tâm cứng đầu không chịu thoát ra khỏi một sự nội quan cô độc, mà trong sự nội quan này các sinh thể, trong các hoạt động “nội tại” của chúng, được xem xét như bị giam giữ trong chính bản thân chúng. Đây đó, người ta chiến đấu trên hai bình diện khác nhau, mà không giao lưu với nhau, và mỗi bên chỉ nhìn thấy một nửa vấn đề.

Tôi tin rằng hai quan điểm này đòi hỏi được hội tụ và chúng sẽ nhanh chóng hội tụ dưới một dạng Hiện tượng học hay Vật lí học mở rộng, trong đó, mặt nội tại của các sự vật cũng như mặt ngoại tại của Thế giới đều sẽ được xem xét. Tôi thấy không có cách nào khác để bao quát được toàn thể Hiện tượng vũ trụ bằng một lời giải thích mạch lạc, và đây chính là mục đích Khoa học cần phải hướng đến.

Chúng ta vừa mô tả cái Ngoại tại của Vật chất, trong những mối liên kết và những chiều kích đo đạc được của nó. Để tiến xa hơn theo hướng đến con người, chúng ta cần mở rộng cơ sở của lời giải thích sắp tới của chúng ta, cho đến cái Nội tại của chính Vật chất.

Ta có thể nói rằng sự vật có phần bên trong của chúng, cái “về bản thân” của chúng. Và cái phần bên trong này tồn tại trong mối quan hệ xác định (hoặc mang tính định tính hoặc mang tính định lượng) với những sự phát triển được Khoa học nhận thấy trong Năng lượng vũ trụ. Ba điểm [được viết nghiêng trong hai câu trước] mà chúng ta vừa khẳng định là nội dung chính của ba phần trong chương này.

Nghiên cứu ba điểm ấy là nhiệm vụ của tôi lúc này, và để thực hiện nhiệm vụ đó tôi buộc phải lấn sang chủ đề về “sự Tiền sinh” và dự đoán đôi chút về Sự Sống cùng Tư duy. Nhưng phải chăng đặc điểm riêng và khó khăn của bất kì sự tổng hợp nào cũng chính là việc đoạn kết của nó đã bị bao hàm ngay trong những khởi đầu của nó?

SỰ HIỆN HỮU

Nếu những tiến bộ mới nhất trong ngành Vật lí có mở ra một phương hướng rõ ràng thông suốt nào, thì đó chính là việc, đối với kinh nghiệm của chúng ta, có các phạm vi (hay các mức bậc) với độ lớn khác nhau trong sự thống nhất của Tự nhiên; mỗi phạm vi này được đặc trưng bởi tính ưu thế của một số nhân tố nào đó; và trong phạm vi hay ở mức bậc kề cận, những nhân tố này trở nên không thể nhận thấy được, hoặc không đáng kể. Trên quy mô trung bình của các sinh vật và của các sự kiến tạo của chúng ta, tốc đọ dường như không làm thay đổi bản chất của Vật chất. Vậy mà, hiện giờ chúng ta đã biết rằng tại những điểm cực trị trong chuyển động của các nguyên tử, tốc độ làm thay đổi đáng kể khối lượng của các chất. Trong các nguyên tố hóa học “bình thường”, tính ổn định và tính trường sinh dường như là thông lệ. Và rồi việc khám phá ra các chất phóng xạ đã phá vỡ những ảo tưởng đó. Trong khuôn khổ cuộc sống con người, các ngọn núi và các thiên thể có vẻ là một hình mẫu của tính cố định cực kì cao. Bây giờ chúng ta thấy rằng, khi quan sát trong một khoảng thời gian rất dài, lớp vỏ Trái đất dưới chân của chúng ta liên tục biến đổi, trong khi các tầng trời cuốn chúng ta vào một dòng lốc xoáy của các vì sao.

Trong những ví dụ này và trong nhiều ví dụ tương tự, đều không có bất cứ sự xuất hiện tuyệt đối của một thứ nguyên tố mới nào. Mọi khối vật chất bị biến đổi bởi tốc độ của nó. Bất cứ chất nào cũng bức xạ. Mọi chuyển động chỉ cần đủ chậm là bị dáng vẻ bất động che phủ. Tuy nhiên, ở một quy mô hoặc một cường độ khác, một hiện tượng nào đó sẽ trở nên rõ ràng, nó trải rộng khắp tầm nhìn, làm mờ đi các sắc thái khác và mang đến cho toàn cảnh vật một màu sắc riêng của mình.

Cái nội tại” của Sự Vật là như vậy đấy.

Trong ngành Hóa lí, vì lí do sẽ được làm rõ ngay trong phần tiếp theo, các vật thể tự biểu lộ chỉ bằng tính tất định bên ngoài của chúng. Trong mắt nhà vật lí, (ít nhất là cho đến nay) chính xác là không có gì khác, ngoại trừ một cái “ngoại tại” của các Sự Vật. Thái độ đó ở một nhà vi khuẩn học vẫn còn có thể chấp nhận được, những sản phẩm cấy trồng của họ được xử lí (ngoài một số khó khăn lớn) như các chất phản ứng trong phòng thí nghiệm. Nhưng sự cấy trồng này khó hơn nhiều trong thế giới Thực vật. Nó có chiều hướng trở thành một thách thức cho các nhà sinh học quan tâm đến tập tính của Côn trùng hay Động vật ruột khoang. Và trong trường hợp Động vật có Xương sống, sự cấy trồng này dường như chỉ vô ích. Và cuối cùng nó thất bại hoàn toàn với Con người, sự tồn tại của một cái “bên trong” ở họ là không thể tránh né được, vì nó trở thành đối tượng của một trực giác trực tiếp và cũng trở thành chất liệu kết cấu của mọi tri thức.

Việc hiện tượng ý thức rõ ràng bị giới hạn trong các hình thức cao cấp của Sự sống từ lâu đã được dùng làm cái cớ để Khoa học loại bỏ hiện tượng đó ra khỏi những hình dung của Khoa học về Vũ trụ. Một ngoại lệ bất thường, một chức năng lệch lạc, một hiện tượng phụ: đó là những từ được đưa ra để xếp loại Tư duy, nhằm dọn vứt nó đi. Thế chuyện gì sẽ xảy ra với ngành Vật lí hiện đại nếu người ta cũng xếp Rađi, chưa cần thêm gì khác, vào loại các chất “bất thường”?…

Dĩ nhiên hoạt tính của Rađi đã không bị và không thể bị bỏ qua, bởi vì nó có thể đo được, nên nó mở được đường vào lớp mạng bên ngoài của vật chất - trong khi việc sáp nhập ý thức vào một hệ thống Thế giới đòi hỏi phải tính đến sự hiện hữu của một mặt hay một chiều kích mới trong Chất liệu Kết cấu của Vũ trụ. Chúng ta chùn bước trước thử thách này. Nhưng không ai trong chúng ta lại không nhìn thấy, trong cả hai trường hợp, một vấn đề đồng nhất được đặt ra cho các nhà nghiên cứu, và vấn đề này cần được giải đáp bằng cùng một phương pháp: khám phá ra cái phổ biến nằm dưới cái cá biệt.

Gần đây chúng ta đã thực nghiệm cái cá biệt quá nhiều để còn có thể nghi ngờ nó: một sự bất thường tự nhiên chỉ là một sự thái quá tới mức có thể cảm nhận được của một đặc tính phổ biến ở khắp nơi, trong trạng thái mà chúng ta còn chưa hiểu được. Khi được quan sát kĩ, kể cả chỉ tại một điểm duy nhất, một hiện tượng, nhờ tính thống nhất căn bản của Thế giới, nhất thiết có một giá trị và những nguồn gốc ở khắp nơi. Nếu áp dụng cái quy tắc này vào trường hợp của “sự tự nhận biết” của con người, nó sẽ dẫn chúng ta đến đâu nào?

“Ý thức chỉ xuất hiện một cách hoàn toàn hiến nhiên trong Con người”, chúng ta đã từng thử tuyên bố vậy, “vì thế, ý thức là một trường hợp riêng biệt, không đáng để Khoa học quan tâm.”

“Ý thức xuất hiện một cách hoàn toàn hiển nhiên trong Con người”, chúng ta tiếp đó đã sửa lại nhận định trên như thế, “do đó, được thoáng nhìn thấy trong tia chớp đơn lẻ này, ý thức có độ mở rộng ở tầm cỡ vũ trụ và vì thế nó được bao phủ bởi một vầng hào quang kéo dài vô định cả trong không gian lẫn thời gian”.

Kết luận này có hậu quả nặng nề. Và dù vậy, bằng phép loại suy đúng đắn với mọi kết quả khác của Khoa học, tôi không thể nhìn ra bằng cách nào chúng ta lại thoát khỏi nó được.

Sâu thẳm trong chính chúng ta, không thể bàn cãi gì nữa, một cái nội tại hiện ra ở giữa bản thân chúng ta, như thể được nhìn qua một kẽ hở. Điều đó đủ để cái “nội tại” này buộc chúng ta phải chấp nhận sự hiện hữu của nó ở mọi thời điểm từ trước đến nay và ở khắp mọi nơi trong Tự nhiên. Bởi vì ở một điểm của chính mình, Chất liệu Kết cấu của Vũ trụ có một mặt bên trong, vậy thì nó bắt buộc phải có tính hai mặt về cấu trúc, tức là tính hai mặt đó có ở bất cứ vùng nào của không gian và thời gian, cũng như tính hạt của nó chẳng hạn; tức là, mọi sự vật có một cái Nội tại Đồng Bao hàm đến cái Ngoại tại của chúng.

Một cách hợp lí ta rút ra từ đó cách biểu diễn Thế giới sau đây, cách biểu diễn này làm trí tưởng tượng của chúng ta bối rối, nhưng đó là cách biểu diễn duy nhất mà lí trí chúng ta có thể tiếp thu được. Bị giữ ở chỗ thấp nhất của chính nó, chính xác là chỗ chúng ta nghiên cứu ở đầu cuốn sách này, Vật chất nguyên thủy là cái gì đó phức tạp hơn sự lúc nhúc của các hạt được ngành Vật lí hiện đại phân tích tuyệt hay. Dưới cái lớp ban đầu mang tính Cơ học này, chúng ta cần phải hình dung ra một lớp mang tính “sinh học” được làm mỏng đến tối đa nhưng thật sự cần thiết cho việc giải thích trạng thái của Vũ trụ trong các giai đoạn tiếp theo. Cái Nội tại, Ý thức9, và do đó tính Tự phát là ba cách biểu đạt của cùng một thứ; và chúng ta không được tùy ý hơn trong việc cố định bằng thực nghiệm một điểm khởi đầu tuyệt đối cho chúng, so với khi làm việc đó cho mọi đường dáng của Vũ trụ.

Trong một cách nhìn Thế giới mạch lạc, Sự sống tất yếu giả định sự Tiền sinh10 tồn tại trước nó, đến xa hết tầm nhìn trong quá khứ.

Nhưng thế thì, cả những nhà duy vật lẫn những nhà duy tâm sẽ cùng nhau phản bác lại như sau: nếu mọi thứ trong Tự nhiên cốt yếu đều là những sinh vật hay ít ra là những tiền sinh vật, vậy thì bằng cách nào một nền khoa học dựa trên thuyết cơ giới về Vật chất lại có thể được kiến tạo và đạt đến thành công rực rỡ như thế?

Khi bị xác định ở bên ngoài và “tự do” ở bên trong, các vật thể, bằng hai mặt của chúng, lại có thể không tối giản và không thông ước được sao?… Và trong trường hợp này, giải đáp sẽ là gì?

Câu trả lời cho vấn đề này ẩn chứa trong những quan sát, được trình bày ở phần trước, về sự đa dạng của “các phạm vi của kinh nghiệm” xếp chồng lên nhau ở bên trong Thế giới. Câu trả lời sẽ hiện ra rõ hơn khi chúng ta tìm ra các quy luật định tính của sự biến đổi và sự lớn lên của cái mà chúng ta vừa gọi là “Nội tại” của các Sự Vật, trong những biểu lộ của nó.

NHỮNG QUY LUẬT ĐỊNH TÍNH VỀ SỰ TĂNG TRƯỞNG

Điều hòa mọi vật trong Thời gian và Không gian mà không có tham vọng xác định các điều kiện có thể chi phối đến bản thể sâu kín của chúng. Thiết lập trong Tự nhiên một chuỗi tuần tự mang tính thực nghiệm, chứ không phải một mối liên hệ nhân quả “bản thể học”. Nói cách khác, xem xét chứ không giải thích, ta không nên quên rằng đó là mục đích nghiên cứu duy nhất của cuốn sách này.

Trên quan điểm hiện tượng học (cũng là quan điểm của Khoa học), có cách nào để vượt qua được nơi việc phân tích Chất liệu Kết cấu Vũ trụ của chúng ta vừa dừng lại? Trong việc phân tích này, chúng ta vừa mới công nhận một mặt bên trong có ý thức và cái mặt bên trong này nhất thiết bồi lót, ở khắp nơi, cái mặt bên ngoài mang tính “vật chất”; mặt bên ngoài này là mặt duy nhất thường được Khoa học xem xét. Phải chăng chúng ta có thể đi xa hơn nữa và xác định theo quy tắc nào cái mặt thứ hai thường ẩn kín nhất này, toát lộ ra được, rồi nổi hiện lên trong một số phạm vi của kinh nghiệm con người?

Vâng, dường như chúng ta có thể, và thậm chí một cách rất đơn giản, miễn là chỉ cần xếp kế tiếp ba nhận xét mà mỗi chúng ta đều có thể nhìn ra, nhưng ba nhận xét này chỉ có giá trị thật sự nếu chúng ta kết nối chúng lại.

A. Nhận xét thứ nhất

Khi xem xét trong trạng thái tiền sinh, chúng ta không nên hình dung cái Nội tại của mọi Sự Vật (chúng ta vừa công nhận thực tại của nó cho đến tận các hình thức mới nảy sinh của Vật chất) như tạo thành một lớp liên tục, mà chúng ta cần hình dung nó như có cùng độ hạt của chính Vật chất.

Chúng ta sẽ nhanh chóng trở lại điểm thiết yếu này. Tại chỗ xa xưa nhất nơi chúng ta đã bắt đầu nhận ra chúng, các sinh vật đầu tiên biểu lộ cho kinh nghiệm của chúng ta thấy, về độ lớn và số lượng, như các loại “đại phân tử” hay “siêu phân tử”, tức là một số đông đáng kinh ngạc các vi hạt nhân. Điều này có nghĩa rằng, do tính đồng đều và tính liên tục, ta có thể dự đoán được các tiền sinh vật, ở xa hơn tầm nhìn, như một đối tượng tham gia tạo nên cấu trúc và các tính chất hạt của Thế giới. Khi được xem từ bên trong, cũng như khi được quan sát từ bên ngoài, Chất liệu Kết cấu Vũ trụ cũng có xu hướng phân giải ngược lại thành một lớp hạt: 1) hoàn toàn tương tự nhau (ít nhất là khi ta quan sát chúng từ xa), 2) mỗi hạt đồng bao phủ với toàn bộ miền vũ trụ, 3) kết nối với nhau một cách bí ẩn bằng một Năng lượng chung. Ở độ sâu này, cả hai mặt bên ngoài và bên trong của Thế giới tương ứng với nhau, tại từng điểm một. Vì vậy, để có thể chuyển từ mặt này sang mặt kia, ta chỉ cần thay thế “tác động cơ học qua lại” bằng “ý thức” trong định nghĩa các tâm điểm cục bộ của Vũ trụ (được đưa ra phía trên (xem trang 38)).

Tính nguyên tử là một tính chất chung của cái Nội tại và cái Ngoại tại của các Sự Vật.

B. Nhận xét thứ hai

Gần như đồng đều giữa chúng lúc ban đầu, các phần tử của ý thức (chính xác cũng như các phần tử tương ứng của vật chất) sẽ dần dần phức tạp hóa và khác biệt hóa bản chất của mình trong quá trình của Thời lượng. Trên quan điểm này, và khi được xem xét trong cách nhìn thuần túy kinh nghiệm, Ý thức biểu lộ như một tính chất của Vũ tru, có độ lớn biến thiên, và chịu một sự biến đổi toàn diện. Hiện tượng lớn lao này sẽ được chúng ta lần theo trong suốt quá trình phát triển của Sự Sống cho đến tận Tư duy; và khi bị giữ theo đường đi lên, Hiện tượng này cuối cùng cũng làm chúng ta thấy bình thường. Theo hướng ngược lại, như chúng ta đã lưu ý phía trên, nó lại dẫn chúng ta đến một khái niệm. Ít quen thuộc hơn về trạng thái cấp thấp, ngày càng kém được xác định rõ và như là ngày càng dãn ra hơn.

Khúc xạ ngược lại trong quá trình Tiến hóa, về mặt định tính, ý thức dàn trải theo một phổ tối dần mà các gam thấp biến dần vào màn đêm.

C. Nhận xét thứ ba

Cuối cùng, chúng ta hãy xem xét hai phần tử hạt ý thức đạt đến mức độ tiến hóa khác nhau, trong hai vùng khác nhau của phổ màu này. Như chúng ta vừa nhận thấy, do cấu trúc, mỗi phần tử hạt này tương ứng với một sự hợp nhóm vật chất xác định mà từ đó các phần tử hạt này tạo nên cái Nội tại. Chúng ta hãy so sánh hai sự hợp nhóm bên ngoài này, và hãy tự chất vấn về cách chúng tự sắp xếp giữa chúng và so với khối Ý thức mà mỗi sự hợp nhóm đó bao trùm.

Câu trả lời đến ngay tức thì.

Dù xét đến bất kể trường hợp nào, chúng ta có thể chắc chắn rằng ý thức phát triển cao nhất lúc nào cũng sẽ tương ứng với một cấu trúc ngày càng phong phú hơn và được sắp xếp tốt hơn. Các chất nguyên sinh đơn giản nhất đã là một thể chất có độ phức tạp hiếm có. Sự phức tạp hóa này tăng theo cấp số nhân, từ các Động vật Nguyên sinh cho đến các Động vật Đa bào ngày càng cao cấp hơn. Và cứ như vậy, ở mọi nơi mọi lúc, trong mọi sinh vật còn lại. Ở đây, một lần nữa ta lại thấy rằng, hiện tượng này hiển nhiên đến độ chúng ta đã không còn ngạc nhiên về nó từ lâu rồi. Tuy nhiên, hiện tượng này có vai trò rất chủ chốt. Thật vậy, nhờ nó mà chúng ta nắm trong tay một “tham số” xác thực cho phép kết nối cả hai lớp bên ngoài và bên trong của Thế giới, không chỉ về mặt vị trí (từ điểm này đến điểm khác), mà còn cả trong vận động; và chúng ta sẽ còn kiểm nghiệm điều này trong phần tiếp theo.

Chúng ta có thể nói rằng, mật độ của ý thức biến đổi tỉ lệ nghịch với sự đơn giản của thành phần vật chất mà nó bao phủ. Hay nói cách khác, một ý thức càng hoàn chỉnh hơn khi nó bao phủ một cấu trúc vật chất càng phong phú hơn và có tổ chức tốt hơn.

Sự hoàn thiện tinh thần (hay “tính hướng tâm” của ý thức) và sự tổng hợp vật chất (hay là độ phức hợp) chỉ là hai mặt hay là hai phần liên kết với nhau của cùng một hiện tượng.11

Và như vậy từ chính điều này, chúng ta đã đạt đến lời giải đáp cho vấn đề nêu ra. Chúng ta đã tìm kiếm một quy luật định tính về sự phát triển mà có khả năng giải thích trước hết sự bất khả kiến, rồi đến sự xuất hiện, rồi tiếp đến là sự nổi hiện dần dần của cái Nội tại so với cái Ngoại tại của Sự Vật, từ phạm vi này đến phạm vi khác. Quy luật này biểu lộ ngay từ khi Vũ trụ được hình thành, bằng cách chuyển từ trạng thái A, được đặc trưng bởi một số rất đông các phần tử vật chất đơn giản (tức là có cái Nội tại rất đơn sơ) sang trạng thái B được xác định bởi một số rất ít hơn các tập hợp rất phức tạp (tức là có cái Nội tại rất phong phú).

Khi ở trạng thái A, các tâm điểm của Ý thức, chỉ biểu lộ bằng các tác động tổng thể tuân theo các luật thống kê, bởi vì các tâm điểm này rất đông và đồng thời lại cực kì lỏng lẻo. Vì thế các tâm điểm này tuân theo các định luật toán học một cách tập thể. Đó chính là lĩnh vực thực sự của ngành Hóa lí.

Khi ở trạng thái B, ngược lại, những phần tử này ít đông hơn12 và đồng thời ít cá thể hóa hơn; và chúng dần dần thoát khỏi sự bó buộc của quy luật các số lớn. Những phần tử này để lộ ra tính tự phát nền tảng không đo được của mình. Chúng ta có thể bắt đầu nhìn thấy những phần tử này và lần theo từng phần tử một. Và kể từ lúc này đây, chúng ta bước vào thế giới của ngành Sinh học.

Tóm lại, toàn bộ phần tiếp theo của Tiểu luận này không bàn về điều gì ngoài lịch sử của cuộc đấu tranh dấn thân, trong Vũ trụ, giữa cái Bội thể được thống nhất và cái Vô số không được tổ chức: tức là việc liên tục áp dụng Quy luật về Độ Phức hợp và Ý thức, một quy luật tự nó bao hàm một cấu trúc, một độ cong, mang tính hội tụ về mặt tâm thần13 của Thế giới.

Nhưng hãy đừng đi quá nhanh. Và tại đây, do chúng ta vẫn còn đang bận tâm nghiên cứu sự Tiền sinh, chúng ta hãy chỉ cần ghi nhớ rằng, trên quan điểm định tính, ta không phải chấp nhận mâu thuẫn nào, khi chỉ ra rằng một thế giới của các hiện tượng bề ngoài bị cơ học hóa có thể được kiến tạo từ những “sự tự do”, chỉ cần những “sự tự do” này được chứa trong một trạng thái có sự phân chia đủ mạnh và độ kém hoàn thiện đủ lớn.

Bây giờ để kết thúc, bằng cách chuyển sang cách nhìn tinh tế hơn về số lượng; chúng ta hãy cùng xem xét khả năng định nghĩa Năng lượng chứa trong một Vũ trụ như thế, mà không đi ngược lại các quy luật của ngành Vật lí.

NĂNG LƯỢNG TINH THẦN

Không có một khái niệm nào quen thuộc với chúng ta hơn Năng lượng tinh thần. Tuy nhiên, về mặt khoa học, không có năng lượng nào, đối với chúng ta, lại khó hiểu hơn thế. Một mặt, thực tại khách quan của một nỗ lực và của một hoạt động tâm thần là chắc chắn, đến mức toàn bộ Luân lí dựa trên thực tại đó. Mặt khác, bản chất của cái năng lực ở bên trong này lại khó cảm nhận đến độ toàn bộ ngành Cơ học đã được tạo dựng nên [mà không cần xem xét đến nó].

Không ở đâu khác lại biểu lộ rõ rệt đến vậy những khó khăn chúng ta đang phải đương đầu để tập hợp Tinh thần và Vật chất trong một cách nhìn hợp lí. Và cũng như vậy, không ở đâu khác sự cấp thiết xây một cây cầu nối hai bờ thể chất và tinh thần của cuộc sống chúng ta lại biểu lộ một cách hữu hình đến thế, nếu chúng ta muốn hai mặt tinh thần và vật chất trong sinh hoạt của mình thổi sức sống cho nhau.

Về vấn đề liên hệ một cách chặt chẽ hai Năng lượng của thân thể và của tâm hồn lại với nhau - Khoa học đã quyết định tạm thời bỏ qua nó. Và cũng sẽ tiện lợi biết bao nếu ta làm theo như vậy. Đen đủi (hay may mắn) thay, chúng ta lại đang ở chỗ này, tức là ở giữa logic của một hệ thống nơi, so với cái Ngoại tại của các Sự Vật, cái Nội tại của chúng lại điều chỉnh cũng chừng ấy giá trị hay thậm chí còn nhiều giá trị hơn, vì thế chúng ta vấp phải khó khăn. Không thể nào né tránh khó khăn đó được. Chúng ta phải tiến bước thôi.

Những nghiên cứu tiếp theo dĩ nhiên không có tham vọng mang đến một lời giải đáp thật sự thỏa đáng cho vấn đề Năng lượng tinh thần. Mục đích của những nghiên cứu này đơn giản nhằm chỉ ra, qua một ví dụ, quan điểm cá nhân của tôi về đường hướng mà một ngành khoa học toàn vẹn về Tự nhiên cần đi theo, và về cách giải thích ngành đó phải đeo đuổi.

A. Vấn đề hai Năng lượng

Bởi vì, sâu thẳm trong ý thức của con người, mặt bên trong của Thế giới xuất hiện và tự phản chiếu lên chính nó, dường như chúng ta chỉ cần tự nhìn bản thân để hiểu ra cái Nội tại và cái Ngoại tại của các Sự Vật ở một điểm bất kì trong Vũ trụ có những mối quan hệ mang tính động nào.

Thực ra, làm được điều này là một trong những việc khó nhất.

Trong từng hành động cụ thể của mình, chúng ta hoàn toàn cảm thấy được sự kết hợp của hai lực đang hiện diện. Chiếc động cơ đang hoạt động. Nhưng chúng ta không giải thích được sự vận hành có vẻ mâu thuẫn của nó. Trong vấn đề Năng lượng tinh thần, cái gai nhọn thật khó chịu đâm chọc vào lí trí chúng ta là cảm thức rõ rệt và không dứt về việc các hoạt động của chúng ta lại phụ thuộc vào các sức mạnh của Vật chất và đồng thời lại độc lập với các sức mạnh đó.

Trước hết là về sự phụ thuộc. Sự phụ thuộc này hiển nhiên đến mức gây buồn nản nhưng đồng thời nó lại thật hoành tráng. “Để suy nghĩ, thì phải ăn.” Cái công thức thô thiển này mô tả toàn thể một nền kinh tế; và tùy chỗ chúng ta nhìn vào, nó làm thành một nền chuyên chế của Vật chất, hay ngược lại một sự chăn thả tinh thần trái phép của Vật chất. Sự tư biện ở mức cao nhất, tình yêu nồng cháy nhất, như chúng ta đều biết rõ, đi cùng với một sự tiêu tốn năng lượng vật lí và trả giá cho sự tiêu tốn đó. Đôi khi bánh mì là thứ chúng ta cần, đôi khi lại là rượu vang; đôi khi là một chất hóa học hay hoóc-môn cần tiêm vào người, đôi khi lại là sự bừng sáng của một sắc màu, đôi khi là sự thần bí của một âm thanh lọt vào tai chúng ta chỉ như một dao động nhưng lại xuất hiện trong bộ não chúng ta dưới dạng những cảm hứng…

Không thể nghi ngờ gì nữa, nhờ một điều gì đó, Năng lượng vật chất và Năng lượng tinh thần gắn với nhau và nối tiếp nhau. Suy cho đến cùng, bằng cách nào đó, hắn chỉ có một Năng lượng duy nhất hoạt động trong Thế giới này. Và ý tưởng đầu tiên nảy ra trong đầu chúng ta là mô tả “tâm hồn” như một tụ điểm của sự chuyển hóa, và tại đó, bằng mọi con đường của Tự nhiên, năng lực của các chất sẽ hội tụ lại, để nhằm tự nội tại hóa và thăng hoa thành cái đẹp và chân lí.

Tuy nhiên, vừa mới hé lộ, ý tưởng thật hấp dẫn về một biến đổi trực tiếp giữa hai Năng lượng này cần bị từ bỏ ngay. Bởi vì, ngay khi ta cố ghép chúng lại, sự độc lập giữa chúng biểu lộ cũng rõ như mối liên kết giữa chúng,

“Để suy nghĩ, thì phải ăn”, lại thêm một lần nữa. Nhưng biết bao nhiêu suy nghĩ khác nhau có được từ cùng một mẩu bánh mì! Cũng như từ một bảng chữ cái, người ta có thể tạo ra một mớ tạp nham cũng như những áng thơ hay nhất trên đời, dường như cùng lượng ca-lo đó vừa không quan trọng lại vừa cần thiết cho những giá trị tinh thần chúng nuôi dưỡng.

Nhìn tổng thể, hai Năng lượng vật lí và tinh thần trải rộng tương ứng trên lớp ngoài và lớp trong của Thế giới có chung một cách hoạt động. Chúng không ngừng liên hợp với nhau và bằng cách nào đó chuyển từ cái này sang cái kia. Nhưng dường như không thể làm đường biểu diễn của chúng tương ứng với nhau một cách đơn giản. Một mặt, chỉ một phần rất nhỏ của Năng lượng “vật lí” được dùng bởi những sự phát triển cao nhất của Năng lượng tinh thần. Mặt khác, cái phần nhỏ bé này, một khi được hấp thụ, lại gây ra những dao động bất ngờ nhất ở khung cảnh bên trong.

Một sự chênh lệch mang tính định lượng như thế đủ để bác bỏ ý tưởng quá đơn giản về một sự “thay đổi mô dạng” (hay là một sự biến đổi trực tiếp), - và tiếp đó, nó bác bỏ luôn cả hi vọng tìm thấy một “cái tương đương mang tính cơ học” với Ý chí hay Tư duy. Những sự phụ thuộc về mặt năng lượng giữa cái Nội tại và cái Ngoại tại của các Sự Vật là không thể chối bỏ. Nhưng những sự phụ thuộc này hẳn chỉ có thể được mô tả bằng một hệ biểu tượng phức tạp trong đó có mặt những phần tử thuộc nhiều loại khác nhau.

B. Một phương hướng giải đáp

Để thoát ra khỏi một thuyết nhị nguyên cực đoan bất khả và phản khoa học - nhưng để vẫn giữ được sự phức tạp hóa tự nhiên của Chất liệu Kết cấu của Vũ trụ, tôi sẽ đề xuất một biểu diễn sau đây. Biểu diễn này sẽ được sử dụng làm nền móng cho toàn bộ những khai triển tiếp theo của chúng ta.

Về căn bản, chúng ta sẽ công nhận rằng mọi năng lượng đều có bản chất tâm thần. Nhưng chúng ta sẽ bổ sung rằng, trong mỗi phần tử hạt, năng lượng cơ bản này sẽ được chia ra làm hai thành phần riêng biệt: một năng lượng tiếp tuyến, năng lượng này làm phần tử đó liên kết với tất cả các phần tử cùng loại với nó (tức là có cùng độ phức hợp và cùng “độ hướng tâm”) trong Vũ trụ; và một năng lượng xuyên tâm, năng lượng này dẫn phần tử đó đến trạng thái ngày càng phức tạp và được hướng tâm hơn, theo hướng tiến triển hơn.14

Từ trạng thái ban đầu này, và với giả thiết rằng phần tử hạt có một năng lượng tiếp tuyến tự do nào đó, ta thấy rõ ràng rằng phần tử hạt được cấu tạo như thế, có năng lực làm tăng độ phức tạp nội tại lên một lượng nào đó (nhờ liên kết với các phần tử hạt bên cạnh), và sau đó (do độ hướng tâm của nó sẽ tự động tăng theo) phần tử hạt đó làm tăng năng lượng xuyên tâm của mình cũng một lượng chừng ấy - năng lượng này, đến lượt nó, sẽ có thể tác động trở lại dưới dạng một sự sắp xếp mới trong miền tiếp tuyến. Và cứ tiếp tục như vậy.

Trên quan điểm này, năng lượng tiếp tuyến chính là “năng lượng” vẫn được nghiên cứu trong Khoa học. Điều khó khăn là giải thích phép sắp xếp tiếp tuyến cho phù hợp với các định luật nhiệt động lực học. Vả lại, về vấn đề này ta có thể đưa ra những nhận xét như sau.

a) Trước hết, theo giả thuyết của chúng ta, sự biến thiên của năng lượng xuyên tâm theo năng lượng tiếp tuyến diễn ra thông qua một sự sắp xếp, do vậy một lượng biến thiên lớn bất kì của năng lượng xuyên tâm lại có thể chỉ liên quan đến một lượng biến thiên nhỏ bất kì của năng lượng tiếp tuyến: bởi vì một sự sắp xếp vô cùng hoàn hảo có thể chỉ đòi hỏi một công năng vô cùng nhỏ. Và điều này phù hợp với những thực kiện đã được ghi nhận (xem trang 83).

b) Tiếp đó là trong hệ thống được đề xuất ở đây, ta bị dẫn dắt một cách nghịch lí đến việc công nhận rằng năng lượng vũ trụ luôn tăng không ngừng, không những chỉ dưới dạng xuyên tâm, mà nghiêm trọng hơn là còn dưới dạng tiếp tuyến (bởi vì áp lực giữa các phần tử tăng theo chính độ hướng tâm của chúng): và điều này có vẻ đối lập hoàn toàn vói nguyên lí Bảo toàn Năng lượng trong Thế giới. Nhưng, chúng ta hãy cùng quan sát điều sau đây: sự tăng lên của năng lượng Tiếp tuyến thuộc loại thứ hai15 (cái mối phiền hà duy nhất cho ngành Vật lí này) chỉ được cảm thấy rõ rệt ở các mức năng lượng xuyên tâm từ rất cao trở lên (như trường hợp của Con người, chẳng hạn, và những áp lực xã hội). Ở các mức thấp hơn, và đối với một số lượng tương đối bất biến của các phần tử hạt trong Vũ trụ, tổng năng lượng vũ trụ tiếp tuyến hầu như không thay đổi trong các quá trình biến đổi về mặt thống kê. Và đó là toàn bộ những gì mà Khoa học đòi hỏi.

c) Và cuối cùng, trong sơ đồ của chúng ta, toàn bộ cơ cấu Vũ trụ đang hướng tâm hóa, trong mọi giai đoạn của nó, liến tục được trụ đỡ bởi những sự sắp xếp sơ đẳng. Vì vậy hiển nhiên rằng, sự hoàn chỉnh của cơ cấu Vũ trụ, cho đến những cấp độ cao nhất, vẫn còn phụ thuộc vào một đại lượng cốt yếu của năng lượng tiếp tuyến tự do mà sẽ dần dần cạn kiệt, như nguyên lí về entropy đòi hỏi.

Nhìn tổng quan, bức tranh này thỏa mãn những đòi hỏi của Thực tại.

Tuy nhiên, ba câu hỏi vẫn còn chưa được giải đáp:

a) Trước hết, nhờ năng lượng đặc biệt nào mà Vũ trụ lại mở rộng, theo trục chính của nó, và theo hướng ít khả nhiên hơn để tiến đến các hình thức cao hơn về độ phức hợp và độ hướng tâm?

b) Tiếp đó là, có hay không một giới hạn và một thời hạn xác định cho giá trị cơ bản và cho tổng thể năng lượng xuyên tâm được phát triển trong quá trình biến đổi?

c) Cuối cùng là, có phải hình thức sau chót tạo ra từ các năng lượng xuyên tâm này, nếu hiện hữu, bị lệ thuộc và một lúc nào đó buộc phải giải tỏa ngược lại, theo đúng nguyên lí về entropy, cho đến khi rơi một cách vô định vào các tâm điểm của các tiền sinh vật và dưới thấp hơn, bởi sự vơi cạn và suy giảm dần của năng lượng tự do dạng tiếp tuyến chứa trong các lớp vỏ kế tiếp nhau của Vũ trụ mà chính từ đó, năng lượng xuyên tâm này xuất hiện?

Ba câu hỏi này sẽ chỉ được trả lời thỏa đáng trong phần sau của cuốn sách, khi việc Nghiên cứu Con người dẫn chúng ta đến việc xem xét một cực điểm tối cao của Thế giới - “Điểm Omega”.

Chương III
TRÁI ĐẤT NON TRẺ

Cách đây vài nghìn triệu năm, dường như không phải do một quá trình tiến hóa của các ngôi sao, mà do một sự tình cờ lạ thường (các vì sao sượt qua nhau? một sự gãy vỡ bên trong?…), một mảnh vật chất được cấu tạo từ các nguyên tử có tính ổn định đặc biệt, tự tách ra khỏi bề mặt của mặt trời. Và trong khi không hề cắt đứt các mối liên hệ từng gắn nó với mọi vật thể khác và lại ở cách ngôi sao cha đẻ của mình đúng một khoảng cách đủ để cảm nhận được sự bức xạ ở một cường độ trung bình, mảnh vật chất này tự kết tụ, tự cuốn lại quanh bản thân và tạo hình dáng16.

Bị giam giữ trong khối cầu và trong quỹ đạo của mình, tương lai mang tính con người, - một thiên thể nữa, và lần này đó là một hành tinh - vừa ra đời.

Cho đến lúc này, chúng ta đã để đôi mắt mình phiêu du trên những tầng lớp vô hạn nơi Chất liệu Kết cấu Vũ trụ triển khai.

Bây giờ chúng ta hãy giới hạn và tập trung chú ý vào một vật thể nhỏ bé bí ẩn nhưng hấp dẫn mê hồn vừa xuất hiện. Đó là điểm duy nhất của Thế giới mà ở đó chúng ta còn có thể nghiên cứu sự tiến hóa của Vật chất ở những giai đoạn cuối cùng và cho đến tận chính chúng ta.

Chúng ta hãy cùng xem xét Trái đất non trẻ, hoàn toàn mới mẻ và tiềm tàng những năng lực đang ra đời, đang tự cân bằng trong những giai đoạn quá khứ xa xăm.

1. CÁI NGOẠI TẠI

Trong quả cầu vừa mới ra đời dường như do một sự tình cờ trong khối vũ trụ, điều thu hút sự chú ý của các nhà vật lí là sự có mặt của các hợp chất hóa học vốn không quan sát được ở bất kì nơi nào khác17, ở nhiệt độ cực cao ngự trị trên những ngôi sao, Vật chất chỉ giữ nguyên được ở những trạng thái có độ phân li cao nhất của nó. Chỉ các đơn chất tồn tại được trên các ngôi sao nóng sang. Trên Trái đất, sự đơn giản này của các phần tử còn giử nguyên được ở lớp ngoại vi, trong các lớp khí ít nhiều bị ion hóa của Khí quyển và của tầng Bình lưu, và có thể còn ở tít sâu, trong các kim loại của tầng “Kim quyển”. Nhưng giữa hai thái cực này, một chuỗi dài các chất phức hợp, các thành phần “chủ nhà” và các sản phẩm chỉ có thể đến từ những ngôi sao “đã tắt” xếp loại thành các vùng kế tiếp nhau; các chất này biểu lộ trong giai đoạn khởi đầu của chúng những năng lực tổng hợp chứa trong Vũ trụ. Trước hết là tầng Silic, tạo nên bộ áo giáp kiên cố cho hành tinh. Và tiếp đó là vùng nước và axit carbonic, bao bọc các silicat bằng một lớp vỏ không ổn định, có tính thẩm thấu và di động.

Kim quyển, Thạch quyển, Thủy quyển, Khí quyển, tầng Bình lưu.

Cái cấu tạo căn bản này đã có thể biến đổi và phức tạp hóa rất nhiều, về chi tiết cụ thể. Nhưng, khi được xem xét trong những đường nét chính của nó, cấu tạo này phải được thiết lập ngay từ những điểm khởi đầu. Và chính từ nó, những tiến bộ trong ngành Địa hóa học khai triển theo hai hướng khác nhau.

A. Thế giới đang kết tinh

Theo hướng thứ nhất, tức là hướng phổ biến nhất, năng lượng của Trái đất, ngay từ khởi nguyên, đã có xu hướng phát ra và tự giải thoát. Silic, Nước, Khí carbonic: các oxit căn bản này đã được tạo thành khi cháy và khi làm trung hòa những ái lực của các phần tử của chúng (việc làm trung hòa này hoặc là tự chúng, hoặc là bằng cách kết hợp với các đơn chất khác). Theo sơ đồ được nối tiếp này, dần dần nảy sinh một sự đa dạng phong phú của “Thế giới Khoáng vật”. Thế giới này mềm dẻo và biến động hơn rất nhiều so với điều Khoa học cổ đại từng có thể ngờ đến: hơi có phần đối xứng so với sự biến thái của các sinh vật, đến giờ chúng ta biết rằng trong các khối đá rắn chắc nhất cũng có một sự biến đổi không ngừng của các loài khoáng vật.

Nhưng Thế giới này lại khá đơn sơ về tổ hợp, bởi vì nó bị giới hạn chặt chẽ trong cấu trúc nội bộ của các phần tử của mình (theo những kết quả điều tra gần đây nhất, chúng ta chỉ vỏn vẹn biết đến vài trăm loại silicat trong Tự nhiên).

Về mặt sinh học ta có thể nói rằng, điểm đặc trưng của những loài khoáng vật, cũng như ở nhiều sinh vật bị cố định một cách không chữa được, là đã đi theo một hướng làm khép kín chúng vào chính bản thân quá sớm. Do cấu trúc bẩm sinh, các phân tử của chúng không đủ khả năng lớn lên. Để lớn lên và lan rộng, những loài khoáng vật này bằng cách nào đó phải tự thoát khỏi chính mình, và phải dùng đến một mẹo để kết hợp đơn thuần ở bên ngoài: ghép các nguyên tử lại với nhau hay nối chuỗi các nguyên tử, mà không thật sự tan vào nhau và cũng không thật sự hợp nhất với nhau. Đôi khi các khoáng vật này xếp thành hàng, như trong ngọc thạch. Đôi khi chúng dàn trải thành mặt phẳng như trong mica. Đôi khi chúng xếp thành nanh sấu vững chắc, như trong ngọc hồng lựu.

Từ đó hình thành các tập hợp đồng đều, có độ kết cấu rất cao, nhưng lại không tương ứng với bất cứ đơn vị nào thật sự hướng tâm hóa. Chỉ là một sự xếp kề đơn giản của các nguyên tử hay của các tập hợp nguyên tử không phức tạp lắm, trên một mạng hình học. Một bức tranh khảm vô định làm từ những phần tử nhỏ bé, đó là cấu trúc của tinh thể có thể chụp được nhờ tia X. Đó là tổ chức đơn giản và ổn định, và nhìn chung ngay từ ban đầu Vật chất cô đặc xung quanh chúng ta đã phải chọn sử dụng cách này.

Khi được xem xét trong khối chính, ngược trở lại xa đến mức có thể nhìn thấy, Trái đất được phủ bởi một mạng hình thể. Trái đất kết tinh.

Nhưng không phải toàn bộ [Trái đất].

B. Thế giới đang polyme hóa

Trong quá trình vận động ban đầu của các phần tử trái đất đến trạng thái tinh thể và cùng chính nhờ vận động này, một năng lượng phát ra không ngừng và trở nên tự do (đúng như điều xảy ra trong Nhân loại xung quanh chúng ta bây giờ, dưới tác động của máy móc…). Năng lượng này đã tăng lên, do được cung cấp bởi sự phân rã nguyên tử của các chất phóng xạ. Năng lượng này cũng đã không ngừng tăng lên, nhờ năng lượng trút xuống trong các tia mặt trời. - Cái tiềm năng trở nên có sẵn để dùng trên bề mặt Trái đất non trẻ này có thể đi đâu được nào? Có phải nó đơn giản tự hao tổn quanh khối cầu trong những luồng lan tỏa bí hiểm?

Một giả thuyết, có vẻ đúng hơn, được đề xuất bởi cảnh quan của Thế giới hiện tại. Năng lượng tự do của Trái đất vừa mới ra đời lúc này quá yếu để có thể thoát đi bằng hiện tượng nóng sáng, mà trái lại năng lượng này trở nên có khả năng quay lại vào bản thân để dùng cho việc tổng hợp. Chính vì thế, cũng như hiện giờ, năng lượng này, qua sự hấp thụ nhiệt, đã chuyển đến để dùng cho việc cấu thành nhiều hợp chất có chứa carbon, hydro hay hydrat, nitơ, tương tự như các hợp chất vốn làm chúng ta kinh ngạc bởi khả năng làm tăng đến vô hạn sự phức tạp hóa và độ bất ổn định của các phần tử của chúng. Đó là Vương quốc của sự polyme hóa18 nơi các phần tử hạt nối chuỗi, hợp nhóm và đổi chỗ, giống như trong các tinh thể tại đỉnh của các mạng rộng vô tận một cách lí thuyết, nhưng ở đây là từ phân tử này đến phân tử khác, và bằng cách ngày càng tạo ra một phân tử luôn lớn hơn và phức tạp hơn, nhờ một sự kết hợp khép kín hay ít ra cũng hạn hẹp. Thế giới của các “hợp chất hữu cơ” này, chúng ta được cấu tạo nên từ nó và bên trong nó. Và chúng ta đã có thói quen chỉ xem xét nó trong mối liên hệ trực tiếp với Sự Sống đã hình thành, bởi vì thế giới này trong mắt chúng ta liên hệ mật thiết với Sự Sống. Hơn nữa, sự phong phú lạ thường về dạng thể của thế giới này vượt xa sự đa dạng của các hợp chất khoáng, nhưng lại chỉ liên quan đến một phần nhỏ của chất liệu Trái đất. Vì thế, theo bản năng, chúng ta có xu hướng chỉ dành cho nó một vị trí và ý nghĩa phụ trong ngành Địa hóa học - giống như amoniac và oxit bao quanh những luồng sấm chớp.

Nếu tiếp sau dây chúng ta muốn định vị Con người trong Tự nhiên, điều tôi thấy cốt yếu là phục hồi cho hiện tượng độ thâm niên và diện mạo đích thực của nó.

Cơ chế hóa học vô cơ và cơ chế hóa học hữu cơ. Bất kể sự chênh lệch mang tính định lượng giữa các khối chất chịu tác động của chúng, hai chức năng này là và chỉ có thể là hai mặt không phân tách được của cùng một hoạt động trọn vẹn của Trái đất. Vì vậy, cũng như cơ chế hóa học vô cơ, cần phải coi cơ chế hóa học hữu cơ như đã được khơi mào ngay từ giai đoạn sơ khai của Trái đất. Và toàn bộ nghiên cứu trong cuốn sách này dựa vào lí do sau đấy: “Trong Thế giới, xuyên suốt các ngưỡng khác nhau mà sự Tiến hóa đã lần lượt vượt qua (bất kể các ngưỡng đó có tính tới hạn đến đâu), không gì có thể một ngày nào đó bừng nở như ở trạng thái sau chót mà nó trước hết lại không từng âm thầm tồn tại ngay từ ban đầu”. Nếu từ những khoảnh khắc đầu tiên, chat hữu cơ đã không tồn tại ngay khi có thể, nó sẽ không bao giờ hình thành sau đó cả.

Cho nên, xung quanh hành tinh vừa mới ra đời của chúng ta, ngoài những mầm mống của một Kim quyển chứa kim loại, của một Thạch quyển chưa silicat, của một Thủy quyển và của một Khí quyển, ta còn cần nghiên cứu những đường nét của một lớp vỏ bọc đặc biệt - có thể được gọi là một vùng đối ngẫu của bốn vùng nói trên: một vùng có độ polyme hóa trung bình, ở giữa đó đã có Nước, Amoniac và Axit carbonic trôi nổi, và vùng đó được tắm dưới ánh mặt trời. Việc bỏ qua tầng hơi nước mỏng mảnh này sẽ làm ngôi sao non trẻ mất đi lớp trang phục quan trọng nhất. Bởi vì chính tại đó, nếu chúng ta chấp nhận quan điểm tôi vừa đề xuất phía trên, “cái Nội tại của Trái đất” sẽ sớm tích tụ lại.

CÁI NỘI TẠI

Ở đây qua cụm từ “cái Nội tại của Trái đất” tôi hiển nhiên không muốn nói đến những bề dày vật chất nơi mà vài ki-lô-mét sâu dưới chân chúng ta hé lộ một trong những bí ẩn khó ưa nhất cho Khoa học: bản chất hóa học và các tình trạng vật lí chính xác của các vùng bên trong quả Địa cầu. Như trong chương trước, tôi dùng cụm từ này để chỉ mặt “tâm thần” của cái phần Chất liệu Kết cấu của vũ trụ, bị giới hạn trong một phạm vi nhỏ hẹp của Trái đất non trẻ, ngay từ những buổi đầu tiên. Trong mảnh chất liệu thiên thể vừa tự tách ra, cũng như ở khắp nơi khác trong Vũ trụ, một Thế giới bên trong tất yếu trùng khít từng điểm với mặt bên ngoài của mọi vật. Điều này chúng ta đã chỉ ra. Nhưng ở đây, các tình trạng đã trở nên khác. Vật chất không dàn trải dưới mắt chúng ta theo các lớp không thể xác định được và lan tỏa. Mà Vật chất tự bao bọc lấy bản thân thành một khối kín. Lớp bên trong của nó sẽ phản ứng ra sao với sự uốn lại này?

Một điểm đầu tiên cần xem xét là, do chính sự cá thể hóa của hành tinh chúng ta, một khối ý thức cơ sở nào đó ban đầu bị giam hãm trong Vật chất của Trái đất. Các nhà bác học từng tin rằng, để giải thích, ta buộc phải ém vào vài mầm mống nào đó nằm giữa những ngôi sao một khả năng thụ tinh ra các ngôi sao đã nguội. Giả thuyết này làm biến dạng, mà không hề giải thích, sức mạnh của hiện tượng sống và cả sức mạnh của hệ quả quý báu của nó, tức là hiện tượng con người. Thực ra, giả thuyết này là hoàn toàn vô dụng. Tại sao cho trường hợp trái đất, chúng ta lại đi tìm trong khoảng không những nguyên lí thụ tinh khó hiểu? Trái đất non trẻ, với cấu tạo hóa học ban đầu, trong tổng thể của mình, đã chính là một mầm phức tạp khác thường mà ta đang cần. Tôi dám nói rằng, một cách bẩm sinh Trái đất đã mang trong mình sự tiền sinh với một lượng xác định. Toàn bộ vấn đề bây giờ là chỉ rõ bằng cách nào mọi thứ còn lại ra đời từ lượng tử nguyên thủy có bản chất linh động này.

Để hiểu được những pha đầu tiên của sự tiến hóa này, chúng ta sẽ chỉ cần so sánh từng giai đoạn của chúng với nhau, một mặt theo các quy luật chung mà chúng ta đã cho là có thể gắn với sự phát triển của Năng lượng tinh thần, và mặt khác theo những điều kiện hóa lí trên Trái đất non trẻ vừa được công nhận phía trên. Chúng ta đã nêu ra rằng, do bản chất tự nhiên, Năng lượng tinh thần tăng lên về giá trị “xuyên tâm”, một cách thực chứng và tuyệt đối; sự tăng lên này không có một giới hạn quy định được, và nó tuân theo độ phức hợp hóa học tăng lên của các phần tử mà Năng lượng này biểu diễn lớp lót bên trong của chúng. Nhưng trong đoạn phía trên, chúng ta cũng vừa mới công nhận rằng độ phức hợp hóa học của Trái đất tăng lên theo đúng các quy luật Nhiệt động học trong một vùng đặc biệt, trên bề mặt, nơi các phần tử của nó polyme hóa. Chúng ta hãy để hai mệnh đề này xích lại gần nhau. Hai mệnh đề này ăn khớp với nhau và làm sáng tỏ nhau một cách rõ ràng. Hai mệnh đề này đều chỉ ra rằng, vừa bị khép kín trong Trái đất mới ra đời, sự Tiền sinh ra khỏi trạng thái ngủ yên, trước đó nó dường như từng bị giữ trong trạng thái ngủ yên này bởi sự khuếch tán trong không gian của mình. Những hoạt động của nó, trước đó vẫn ngủ yên, bắt đầu một vận động, đồng đều cùng với sự bừng tỉnh của các sức mạnh tổng hợp chứa trong Vật chất. Và, cùng chính lúc đó, trên toàn bộ ngoại vi của quả Địa cầu mới hình thành, áp lực của các sự tự do bên trong bắt đầu tăng lên.

Chúng ta hãy xem xét cái bề mặt bí ẩn này một cách chú tâm hơn.

Một đặc tính đầu tiên cần được chú ý. Đó là độ nhỏ vô cùng và số lượng không tính được của các phần tử hạt mà nó phân giải. Trên bề dày hàng ki-lô-mét, trong nước, trong không khí, trong lớp bùn đọng lại, những hạt protein siêu hiển vi phủ đặc kín bệ mặt Trái đất. Trí tưởng tượng của chúng ta không cưỡng lại được ý tường đếm các hạt tuyết này. Tuy vậy, nếu chúng ta hiểu rằng sự Tiền sinh đã đột sinh trong nguyên tử, chẳng phải tiếp đó chúng ta cần trông chờ đến hằng hà sa số các phân tử lớn đó sao?…

Nhưng còn một điều khác cần xem xét.

So với số lượng lớn này, có một điều còn đáng lưu ý hơn theo một nghĩa nào đó, và cũng chính là điều quan trọng tương đương cần ghi nhớ cho việc nghiên cứu tương lai: đó là sự thống nhất vốn nối kết trong nó lớp bụi ban đầu của các ý thức, bằng chính sự phát sinh của các ý thức đó. Điều làm những sự tự do cơ sở tăng lên, tôi xin nhắc lại, căn bản chính là sự tăng lên của việc tổng hợp các phân tử do những sự tự do này làm nền. Nhưng sự tổng hợp này, tôi cũng xin nhắc lại, tự nó sẽ không hoạt động nếu, nhìn tổng thể, quả Địa cầu không cuốn những lớp chất liệu của nó lại, ở bên trong một bề mặt khép kín.

Như vậy, tại một điểm nào đó mà chúng ta xem xét trên Trái đất, sự tăng lên của cái Nội tại chỉ diễn ra nhờ một sự cuốn kép liên hợp, tức là một sự cuốn của phân tử vào chính mình, và một sự cuốn của hành tinh cũng vào chính mình19. Cái lượng tử ý thức ban đầu chứa trong Thế giới của Trái đất không đơn thuần được tạo nên từ một tập hợp các mảnh ngẫu nhiên bị giữ trong cùng một chiếc lưới. Nó biểu diễn một khối liên kết các tâm điểm vi phân, được nối với nhau về mặt cấu trúc nhờ những điều kiện ban đầu và sự khai triển của chúng.

Ở đây, một lần nữa lại lộ diện cái điều kiện nền tảng đặc trưng cho Vật chất nguyên thủy - sự thống nhất của tính đa nguyên, nhưng điều kiện này bây giờ biểu lộ trên một miền được xác định rõ hơn và được đưa tới một cấp độ mới. Có thể Trái đất được sinh ra do một sự tình cờ. Nhưng theo một trong những quy luật chung nhất của sự Tiến hóa, sự tình cờ này, vừa mới xuất hiện, đã ngay lập tức được sử dụng, và chuyển biến thành một cái gì đó có định hướng một cách tự nhiên. Bằng cơ chế của chính sự ra đời của mình, lớp màng nơi cái Nội tại của Trái đất tập trung lại và thấm sâu vào bên trong, đột sinh20 trong mắt chúng ta dưới dạng một Toàn thể hữu cơ, và ở trong đó ta không còn thể phân tách bất cứ phần tử nào ra khỏi các phần tử bao quanh nó được nữa. Một cái không chia cắt được mới đã xuất hiện ở giữa cái Vĩ đại Không-chia cắt-được - chính là Vũ trụ. Nói chính xác, đó là một Tiền Sinh quyển.

Đây chính là lớp vỏ mà từ giờ chúng ta sẽ nghiên cứu - chỉ một mình lớp vỏ đó và toàn bộ nó.

Trong khi vẫn luôn hướng tới những vực thẳm của Quá khứ, chúng ta hãy quan sát sự chuyển màu của nó.

Từ thời kì này sang thời kì khác, độ đậm của màu sắc tăng lên. Một cái gì đó sẽ nở bung ra trên Trái đất non trẻ.

Sự Sống! Sự Sống đây rồi!

Phần II

SỰ SỐNG

Chương I
SỰ XUẤT HIỆN CỦA SỰ SỐNG

Sau những gì chúng ta vừa công nhận về các năng lực sinh sôi nảy nở của Trái đất non trẻ, dường như trong Tự nhiên không còn gì để đánh dấu được sự khởi đầu của Sự sống (và người ta có thể phản đối nhan đề của chương này). Thế giới khoáng vật và Thế giới sinh vật: hai thiết tạo đối lập, nếu chúng được xem xét trong số đông, trong hình thức cuối cùng của chúng, và ở quy mô trung bình của các cơ quan con người. Nhưng hai Thế giới đó lại là một khối duy nhất từ từ tan ra lên chính mình, nếu chúng ta cố nghiên cứu chúng cho đến tận mức hiển vi và còn xuống thấp hơn đến mức cực nhỏ, bằng một phân tích không gian hoặc bằng cách lùi lại theo thời gian (mà rốt cuộc cũng tương đương).

Tại các độ sâu này, mọi sự khác nhau có mờ nhạt đi không? - Không còn một giới hạn rạch ròi nào giữa động vật và thực vật ở cấp đơn bào (điều này chúng ta đã biết từ lâu). Và ngày càng có ít ranh giới được biết chắc (chúng ta sẽ nhắc lại điều này trong phần tiếp sau) giữa chất nguyên sinh “sống” và các protein “đã chết” ở cấp độ các đám tích tụ phân tử rất lớn. “Chết”, ta còn gọi các chất chưa được xếp loại này như vậy… Nhưng chẳng phải chúng ta đã công nhận rằng các chất này sẽ không thể hiểu được, nếu sâu bên trong chúng lại không chứa một tâm thần thô sơ nào đó sao?

Vậy theo một nghĩa nào đó, điều nói trên là đúng. Từ giờ chúng ta sẽ không thể định ra một Điểm Không tuyệt đối trên trục thời gian cho Sự Sống, cũng như cho bất kì một thực tại thí nghiệm nào, như trước đó chúng ta vẫn nghĩ có thể làm được. Đối với một Vũ trụ và mỗi phần tử của nó, trên bình diện kinh nghiệm và hiện tượng, chỉ có thể có một và duy nhất một thời lượng, và thời lượng này không có bến bờ nếu đi theo hướng lùi lại. Vì thế, do chính điều làm mỗi vật là chính nó nhất, nó trải dài cấu trúc và đâm sâu rễ của mình vào một Quá khứ luôn mãi xa hơn. Mọi thứ đã bắt đầu từ những cội nguồn, nhờ một sự mở rộng giảm đi rất nhanh của chính chúng. Chẳng thể nào làm gì để đối đầu trực tiếp với tình trạng sơ đẳng này của tri thức chúng ta.

Nhưng đối với mọi sinh thể mới, việc nhận ra và dứt khoát chấp nhận sự cần thiết và thực kiện của một sự phôi sinh mang tính vũ trụ lại không loại bỏ thực tại của một sự ra đời mang tính lịch sử, đối với những sinh thể mới đó.

Trong mọi miền, khi một đại lượng đã tăng đủ lớn, nó đột ngột thay đổi dáng, thể và bản chất. Đường cong vòng ngược lại; bề mặt co lại thành một điểm; chất rắn vỡ vụn; chất lỏng sôi; trứng phân đoạn; trực giác nảy sinh từ những thực tại tích lũy được… Điểm tới hạn, sự thay đổi trạng thái, những bậc thang trên con đường dốc, - những cú nhảy đủ loại trong quá trình phát triển: từ giờ, đó không chỉ là cách duy nhất, mà còn là cách đúng đắn để Khoa học hình dung và thâu tóm được “cái khoảnh khắc” ban đầu này.

Theo hướng mới chỉ ra này, - thậm chí tiếp theo điều chúng ta đã nói về sự Tiền sinh (và đúng phải là tiếp theo), chúng ta còn cần xem xét và xác định ra một khởi đầu của Sự Sống.

Trong những khoảng thời gian mà chúng ta không xác định được độ dài chính xác, tuy chắc hẳn rất lớn, Trái đất, đủ lạnh để trên bề mặt của nó các chuỗi phân tử chứa carbon có thể hình thành và sống sót được, lúc này có lẽ được bao bọc bởi một lớp nhầy mà những nụ chồi đầu tiên của các lục địa tương lai chỉ đột sinh ra từ đó và Trái đất lúc này hẳn mang vẻ hoang vắng và bất động trong mắt của một nhà quan sát được trang bị những công cụ nghiên cứu hiện đại nhất. Tĩnh lặng trong giai đoạn đó, những vùng nước của Trái đất hẳn không để những tấm lọc kín nhất giữ lại bất kì phân tử hạt di động nào. Những vùng nước này hẳn chỉ cho phép những tập hợp trơ là nhìn thấy được qua những kính hiển vi với độ phóng đại mạnh nhất.

Vậy mà, chắc chắn rằng vào một thời điểm muộn hơn, sau một thời gian đủ dài, những vùng nước này bắt đầu chứa đầy các sinh thể li ti, ở chỗ này chỗ kia. Rồi từ cái đám đông ban đầu này mà sinh ra khối vật chất kì lạ có tổ chức, và sự đan bện chằng chịt phức tạp của nó hiện đang làm nên sự hình thành cuối cùng của các lớp vỏ hành tinh của chúng ta (hay chính xác hơn là ngay trước cuối cùng): Sinh quyển.

Có lẽ chúng ta sẽ không bao giờ biết được (trừ phi Khoa học tương lai tình cờ biết tái tạo hiện tượng này trong phòng thí nghiệm), - dù thế nào đi chăng nưa, chỉ mình ngành Lịch sử thôi cũng sẽ không bao giờ trực tiếp tìm lại được những dấu vết vật chất của sự ló hiện của vi sinh vật từ phân tử, của chất hữu cơ từ chất hóa học, và của sinh vật từ tiền sinh vật. Nhưng điều chắc chắn là sự biến thái như thế không thể lí giải được bằng một quá trình mang tính liên tục thuần túy. Bằng phép tương tự với những kết quả nghiên cứu so sánh các quá trình phát triển tự nhiên, chúng ta cần đặt vào thời điểm đặc biệt này trong quá trình Tiến hóa của Trái đất một sự chín muồi, một sự lột xác, một cái ngưỡng, một cơn khủng hoảng ở mức cao nhất: đó là sự bắt đầu của một trật tự mới.

Chúng ta hãy xác định điều gì đã phải một mặt là bản chất, mặt khác lại là các dạng thức trong không gian và thời gian của bước chuyển này, và việc xác định này phải đồng thời thỏa mãn những tình trạng giả định của Trái đất non trẻ và những đòi hỏi chứa trong Trái đất ngày nay.

NGƯỠNG CỦA SỰ SỐNG

Hiện giờ, cùng lắm chúng ta chỉ có thể nhận định rằng, về mặt vật chất và khi nhìn từ bên ngoài, Sự Sống, theo đúng nghĩa đen, bắt đầu từ tế bào. Từ một thế kỉ nay, Khoa học càng tập trung nghiên cứu cái đơn vị siêu phức tạp về mặt hóa học và cấu trúc này, ta càng thấy rõ rằng đó chính là nơi ẩn giấu điều bí mật; và nếu biết được điều bí mật này thì ta sẽ thiết lập được sự liên kết (đã được dự cảm nhưng còn chưa được nhận ra) giữa thế giới của ngành Vật lí và thế giới của ngành Sinh học. Tế bào là hạt tự nhiên của Sự sống, cũng như nguyên tử là hạt tự nhiên của Vật chất không có tổ chức. Chắc chắn rằng, nếu chúng ta muốn định ra được điều đặc thù làm nên Ngưỡng của Sự Sống, thì tế bào chính là điều chúng ta cần cố gắng hiểu.

Nhưng để hiểu được, chúng ta phải xem xét như thế nào?

Người ta đã viết hàng chồng sách về tế bào. Bao nhiêu thư viện trọn vẹn cũng không chứa hết những quan sát được tích lũy tỉ mỉ về kết cấu, về những chức năng tương đối của “tế bào chất” và nhân của nó, về cơ chế phân chia và những mối quan hệ của nó với tính di truyền. Tuy vậy, tự bản thân tế bào vẫn bí ẩn và khép kín hơn bao giờ hết. Dường như, mỗi khi đạt đến một độ sâu nào đó trong lí giải, chúng ta lại không tiến thêm được nữa mà chỉ xoay quanh một cái gì đó bị rút giản không thể xuyên qua được.

Có phải những phương pháp phân tích của ngành mô học và sinh lí học hiện giờ đã không cung cấp cho chúng ta những gì ta chờ đợi, và cuộc tấn công để tiến bước cần phải được tiếp diễn dưới một góc độ khác?

Thực ra, vì những lí do tự nhiên, cho đến nay ngành Tế bào học hầu như chỉ được xây dựng hoàn toàn từ quan điểm sinh học: tế bào được coi như một vi sinh vật hay một sinh vật nguyên sinh cần được diễn giải qua các hình thức và các quần hợp ở cấp cao nhất của nó.

Vậy mà, làm như thế thì chúng ta đơn giản đã bỏ rơi một nửa vấn đề trong bóng tối. Như một hành tinh trong tuần thượng huyền, đối tượng nghiên cứu của chúng ta tỏa sáng trên mặt hướng về các đỉnh điểm của Sự sống. Nhưng trên những lớp thấp hơn của cái được chúng ta gọi là sự Tiền sinh, đối tượng tìm hiểu của chúng ta vẫn đang trôi nổi trong màn đêm. Và về mặt khoa học, đối với sự tìm kiếm của chúng ta, có thể đó chính là điều đang làm cho sự huyền bí của nó kéo dài quá lâu.

Tế bào tuyệt vời đến độ trong mắt chúng ta nó hiện ra trong sự cô lập với các cấu tạo khác của Vật chất; và như bất kì vật thể nào khác trên Thế giới, ta sẽ chỉ hiểu tế bào (tức là đưa được nó vào một hệ thống Vũ trụ mạch lạc) khi nó được đặt lại vào giữa một Tương lai và một Quá khứ, trên một trục Tiến hóa. Chúng ta đã quan tâm nhiều đến những sự phân dị và sự phát triển của tế bào. Nếu muốn đến được bản chất đích thực của sự mới mẻ của tế bào, giờ đây chúng ta cần hội tụ những nghiên cứu của mình, tại chính cội nguồn của tế bào, tức là tại những gốc rễ mà nó đâm sâu vào thế giới không có tổ chức.

Đối lập với những gì kinh nghiệm chỉ giáo cho chúng ta trong mọi lĩnh vực khác, chúng ta đã quá quen hay là quá cam chịu cách tư duy về tế bào như một đối tượng không có tổ tiên gốc gác. Bây giờ chúng ta hãy cố xem tế bào sẽ ra sao khi quan sát nó và coi nó như một vật thể vừa là kết quả của một quá trình chuẩn bị lâu dài, lại vừa hết sức nguyên bản, có nghĩa là như một vật thể được sinh ra.

A. Vi sinh vật và đại phân tử

Trước hết tôi xin bàn về quá trình chuẩn bị. Mọi nỗ lực quan sát Sự sống lúc khởi đầu, so với những gì trước đó chứ không phải là so với những gì tiếp sau đó, đều đạt tới một kết quả bước đầu - đó là nêu lên được một nét đặc thù mà kì lạ thay lại không đập vào mắt chúng ta nhiều - nét đặc thù đó là: chính ở bên trong và nhờ tế bào mà Thế giới phân tử “dưới dạng con người” (nếu tôi có thể nói vậy…) lộ ra, đi qua rồi biến vào giữa những cấu tạo cao cấp hơn của Sự sống.

Tiếp đây tôi xin giải thích điều vừa nói trên.

Khi quan sát một Vi khuẩn, chúng ta lại luôn nghĩ đến Thực vật và Động vật cao cấp. Và đó chính là điều làm chúng ta lóa mắt. Chúng ta hãy làm khác đi. Chúng ta hãy nhắm mắt trước những hình thức cao cấp nhất của Sinh vật. Chúng ta cũng hãy gạt sang một bên đa số các Động vật Nguyên sinh bởi việc này cũng hợp lí, các động vật này gần như cũng bị phân dị nhiều trong họ của chúng như Động vật Đa bào vậy. Và giữa các Động vật Đa bào, chúng ta hãy bỏ qua các tế bào thần kinh, tế bào cơ, tế bào sinh sản - chúng thường rất lớn và dù thế nào đi chăng nữa cũng đều siêu chuyên môn hóa. Như thế chúng ta hãy giới hạn việc quan sát của mình vào những phần tử ít nhiều độc lập và vô định hình hay đa hình trong bề ngoài, bởi vì chúng có nhiều trong các quá trình lên men tự nhiên, - bởi vì chúng di chuyển trong mạch ven của chúng ta, - bởi vì chúng tích tụ trong các cơ quan của chúng ta dưới dạng mô liên kết. Nói cách khác, chúng ta hãy hạn chế vùng quan sát chỉ trong tế bao dưới các dạng vẻ đơn giản nhất, tức là sơ đẳng nhất mà chúng ta còn có thể quan sát được trong Tự nhiên ngày nay. Và khi đã làm được việc này, tiếp đó chúng ta hãy quan sát khối tiểu thể này trong mối quan hệ với Vật chất mà nó bao trùm. Đó là những việc cần phải làm. Chúng ta còn có thể giây lát đắn đo công nhận mối quan hệ họ hàng hiển nhiên gắn thế giới sinh vật nguyên sinh với thế giới của ngành Hóa lí về cấu tạo và dáng vẻ nữa không?… Sự đơn giản trong hình thức tế bào. Sự đối xứng trong cấu trúc. Những kích thước nhỏ li ti… Sự đồng nhất bên ngoài của những đặc tính và tập tính trong sự Vô số… Không thể không nhận ra cho được, chẳng phải đây chính là những đường nét, những tập quán của Chất hạt đó sao? Tức là, chẳng phải đó vẫn còn là nấc thang đầu tiên của Sự Sống, nếu không phải là ở giữa thì ít nhất cũng ở ngay bờ mép của “Vật chất”?

Không hề nói quá, đúng như đối với các nhà cổ sinh vật học, Con người tan vào khối Động vật lớp Thú đứng ngay trước nó về mặt giải phẫu học - thì cũng như thế, khi theo các bậc thang đi xuống, về mặt định tính và định lượng, tế bào chìm vào thế giới các kiến tạo hóa học. Lùi lại ngay sau chính mình, tế bào rõ ràng hội tụ về Phân tử.

Tuy vậy, sự hiển nhiên này không còn là một trực giác đơn giản của trí tuệ.

Mới cách đây vài năm thôi, điều tôi vừa nói về sự chuyển tiếp dần từ Hạt Vật chất đến Hạt Sự sống hẳn có vẻ cũng mang tính đề xuất nhưng cũng thiếu bằng cứ như những luận văn đầu tiên của Darwin hay của Lamarck về thuyết biến hình. Nhưng giờ thì mọi thứ đang thay đổi. Từ thời Darwin và Lamarck, nhiều khám phá đã thiết lập được sự hiện hữu của những hình thức chuyển tiếp mà trước đó thuyết Tiến hóa đã mặc nhận. Tương tự vậy, những tiến bộ mới nhất của ngành Hóa sinh bắt đầu thiết lập được thực tại của các tập hợp phần tử, những tập hợp này dường như lấp dần và cắm sào vào cái vực thẳm được giả định là há hốc giữa chất nguyên sinh và Vật chất vô cơ. Nếu chấp nhận một số phép đo là chính xác (dù đúng là chúng còn mang tính gián tiếp), những trọng lượng phân tử của nhiều chất protit tự nhiên (như các “vi khuẩn” liên quan một cách bí hiểm đến các bệnh do vi trùng ở Thực vật và Động vật) phải được ước lượng đến hàng triệu. Nhỏ hơn mọi Vi trùng, nhỏ đến độ không bộ lọc nào có thể giữ lại được, những phần tử hạt tạo nến các chất này tuy thế lại rất lớn, so với các phần tử thường được nghiên cứu trong hóa học carbon. Và một gợi ý sâu sắc ở đây là ta hãy ghi nhận rằng, nếu ta còn chưa xếp chúng vào cùng với tế bào, một vài đặc tính của chúng (nhất là khả năng tự nhân lên khi tiếp xúc với một mô sinh) đã báo hiệu rằng đó là những đặc tính của các sinh vật hoàn toàn có tổ chức21.

Nhờ việc khám phá ra các tiểu thể khổng lồ này, sự hiện hữu từng được dự đoán của các trạng thái trung gian giữa các vi sinh vật và cái siêu vi “bất động vật” chuyển sang được nghiên cứu trong lĩnh vực thực nghiệm trực tiếp.

Từ giờ, không chỉ do đòi hỏi của trí tuệ về tính liên tục mà còn qua những dấu hiệu thực chứng, ta có thể khẳng định được điều sau: đúng theo những dự đoán lí thuyết của chúng ta về thực tại của một sự Tiền sinh, một vài chức năng tự nhiên thực sự nối kết cái Vi Hữu cơ với cái Đại Phân tử, trong sự xuất hiện kế tiếp và trong sự tồn tại ngày nay của chúng.

Và chính sự ghi nhận đầu tiên này đưa chúng ta tiến thêm một bước nữa để hiểu rõ hơn về những sự chuẩn bị và rồi để hiểu rõ hơn về nguồn gốc của Sự Sống.

B. Một đại22 bị lãng quên

Tôi không đủ khả năng để đánh giá cả tính có căn cứ lẫn những giới hạn của ngành Vật lí Tương đối trên quan điểm toán học. Nhưng với tư cách một nhà tự nhiên học, tôi phải công nhận rằng việc xem xét một miền thứ nguyên nơi Không gian và Thời gian kết hợp với nhau theo kiểu hữu cơ là cách duy nhất chúng ta đã tìm ra để giải thích sự bố trí của các thực thể vật chất và sinh vật xung quanh chúng ta. Thật vậy, sự hiểu biết của chúng ta về Lịch sử Tự nhiên của Thế giới càng tiến bộ, thì chúng ta lại càng khám phá ra rằng sự phân bố của các vật thể và hình thức tại một thời điểm nào đó chỉ có thể lí giải được bằng một quá trình có độ dài thời gian biến thiên trực tiếp theo sự phân tán trong không gian (hay sự phân tán hình thái học) của các sinh vật được nghiên cứu. Mọi khoảng cách trong không gian, mọi sự khác biệt hình thái học đều giả định và biểu diễn một thời lượng.

Hãy lấy trường hợp đặc biệt đơn giản của Động vật có Xương sống hiện nay vẫn còn sống. Từ thời Linné, sự phân loại động vật đã đủ tiến bộ để tập hợp của chúng biểu lộ một cấu trúc xác định, được biểu diễn bằng các Bộ, các Họ, các Chi v.v. Tuy nhiên, các nhà tự nhiên học lúc đó không đưa ra được một giải thích khoa học nào cho sự sắp xếp này. Còn ngày nay chúng ta biết rằng cách phân loại của Linné đơn giản biểu diễn một lát cắt được di chuyển theo thời gian cho đến ngày nay, thành một chùm phân li của các dòng giống (dòng)23 xuất hiện kế tiếp qua nhiều thế kỉ24, - để mà khoảng cách động vật học của các loại sinh-vật đa dạng lộ ra trước mắt chúng ta và là thước đo sự khác nhau về tuổi cho từng trường hợp. Vì thế trong chùm các Loài, mọi sinh vật và mọi vị trí đều đi kèm với một Quá khứ nào đó và với một sự Phát sinh nào đó. Đặc biệt mỗi khi các nhà động vật học tìm ra một loại nguyên sơ hơn những loại đã biết (hãy lấy ví dụ con Lưỡng tiêm), điều này không chỉ có kết quả duy nhất là mở rộng gam các hình thức động vật thêm một chút. Một khám phá như thế còn tự chính nó chỉ ra một giai đoạn thêm nữa, một vòng, một khâu nữa trên trục của sự Tiến hóa. Ví dụ, chẳng hạn chúng ta chỉ có thể tìm được trong Tự nhiên một chỗ cho con Lưỡng tiêm bằng cách hình dung trong Quá khứ, ở trước Cá, một giai đoạn trọn vẹn của Sự sống “tiền xương sống”.

Trong khối Không-Thời gian của các nhà sinh học, việc bổ sung một phần tử hay một cấp độ hình thái học thì đòi hỏi được diễn giải bằng một sự kéo dài tương liên của trục Thời gian.

Chúng ta hãy tiếp nhận cái nguyên lí này. Và hãy quay lại việc nghiên cứu các phân tử khổng lồ mà sự hiện hữu của chúng vừa được Khoa học bất ngờ khám phá.

Có thể những phần tử hạt to lớn này hiện giờ chỉ làm thành một nhóm cá biệt và khá hạn hẹp trong Tự nhiên, dù khả năng điều này đúng là nhỏ. Tuy nhiên, dù hiếm có (như ta giả dụ) và bị biến đổi đến mức ta hình dung chúng thông qua liên kết phụ với những mô sinh vật bị chúng sống nhờ, không có lí do nào để coi chúng là những sinh vật khủng khiếp hay dị dạng. Ngược lại, mọi điều đều dẫn đến việc cần xem xét chúng như chúng biểu diễn (dù ở một thể dư thừa sống sót) một nấc thang đặc biệt trong những sự kiến tạo Vật chất Trái đất.

Chính vì vậy, điều này ngầm chỉ rằng giữa vùng Phân tử và vùng Tế bào vốn trước đó từng được giả định là kề nhau, có một vùng Đại Phân tử. Nhưng cũng do chính điều này, bởi mối quan hệ đã được công nhận phía trên giữa Không gian và Thời lượng, một giai đoạn bổ sung biểu lộ và xếp xen vào giữa quá khứ đằng sau chúng ta trong lịch sử Trái đất. Một hình tròn nữa trên thân cây, tức là một khoảng thời gian nữa cần tính đến trong tuổi đời của Vũ trụ. Sự khám phá ra virút hay các phần tử tương tự khác không chỉ làm cho chuỗi trạng thái và hình thức của Vật chất phong phú hơn với một phần tử quan trọng thêm vào Vật chất. Khám phá này còn buộc chúng ta phải chèn thêm một đại bị quên lãng từ trước đó cho đến giờ (tức là một đại của “tiểu sinh vật”) vào chuỗi các thời kì vốn dùng để đo độ dài Quá khứ của hành tinh chúng ta.

Vì thế, bằng cách xuất phát từ Sự sống ban đầu và đi ngược về quá khứ, chúng ta gặp lại ở đây pha và diện mạo của Trái đất trẻ dưới một dạng kết thúc được xác định rõ ràng; pha và diện mạo này là giả thuyết chúng ta đưa ra trong chương trước, khi đi lên theo các nấc thang của cái bội thể cơ bản.

Chúng ta hiển nhiên còn chưa thể nói được gì chính xác về độ dài Thời gian cần thiết để hình thành thế giới đại phân tử này trên Trái đất. Nhưng nếu chúng ta không thể nghĩ đến việc gán vào đó một con số, thì vẫn có một vài hướng để ước lượng độ dài đó. Hiện tượng được xem xét đã phải diễn ra chậm chạp vô cùng, vì ba (trong nhiều) lí do sau đây.

Trước hết, hiện tượng này, trong sự xuất hiện và phát triển của nó, phụ thuộc chặt chẽ vào sự biến dổi chung của điều kiện hóa học và nhiệt học trên bề mặt hành tinh. Khác với Sự sống vốn dường như lan tỏa với một tốc độ riêng trong một môi trường vật chất trở nên gần như ổn định (so với chính Sự Sống), những đại phân tử chỉ có thể được hình thành với nhịp độ thiên thể của Trái đất (tức là chậm đến kinh ngạc).

Thứ hai là, sự biến đổi một khi đã bắt đầu, trước khi có khả năng tạo ra nền tảng cần thiết cho sự ló hiện của Sự sống, đã phải lan trên một khối Vật chất đủ lớn và đủ rộng để hình thành một miền hay một lớp vỏ có kích thước của trái đất. Và điều này đòi hỏi rất nhiều thời gian nữa.

Thứ ba là, những đại phân tử có lẽ mang trong mình dấu vết của một lịch sử lâu đời. Thật vậy, làm sao hình dung ra rằng, như những hạt đơn giản hơn, chúng đã có thể được tạo nên một cách đột ngột và giữ nguyên như thế, một lần thôi nhưng cho mãi mãi? Sự phức tạp hóa và tính bất ổn định của chúng hơi giống những đặc điểm này của Sự sống, đúng ra gợi đến một quá trình dài mang tính cộng thêm, được thực hiện qua những sự tăng trưởng liên tiếp, trong một chuỗi các thế hệ.

Vì ba lí do này, nhìn chung, chúng ta có thể xét đoán rằng một thời lượng cần thiết cho việc hình thành các protein trên bề mặt trái đất có lẽ dài hơn mọi thời đại địa chất từ Kỉ Cambri. Như vậy, phía sau chúng ta, cái vực thẳm Quá khứ này sâu thêm một tầng, và một sự yếu kém về tri thức có thể sẽ đưa chúng ta đến việc nén cái vực thẳm này thành một lát Thời lượng ngày càng mỏng, trong khi Khoa học, bằng những phân tích của mình, buộc chúng ta phải luôn kéo dãn nó ra hơn nữa.

Và như vậy, chúng ta đã có được một nền tảng cần thiết cho việc biểu diễn tiếp theo.

Thiếu một giai đoạn trưởng thành lâu dài, không một sự thay đổi sâu sắc nào có thể diễn ra trong Tự nhiên. Ngược lại, nếu một giai đoạn trưởng thành như thế là có trước, tất yếu một cái hoàn toàn mới sẽ hình thành. Một Đại của Đại Phân tử trên trái đất - đó không chỉ là một thời kì bổ sung thêm vào bảng thời lượng của chúng ta. Hơn thế nữa, đó còn là đòi hỏi có một điểm tới hạn để kết thúc và khép lại Đại đó. Đây đích xác là điều chúng ta cần để lí giải ý tưởng rằng một sự đứt đoạn kiểu cao cấp nhất của sự tiến hóa nằm tại cấp độ được đánh dấu bằng sự xuất hiện của những tế bào đầu tiên. Nhưng rốt cuộc, bằng cách nào chúng ta lại có thể hình dung ra được bản chất của sự đứt đoạn này?

C. Cuộc cách mạng tế bào

1) Cuộc cách mạng ngoại tại

Từ góc nhìn bên ngoài, tức là góc nhìn thông thường của ngành Sinh học, điểm độc đáo căn bản của Tế bào là dường như nó đã tìm ra một phương pháp mới để bao bọc một khối Vật chất lớn hơn thành một đơn vị riêng. Hẳn đó là một khám phá được chuẩn bị lâu dài, với những mò mẫm mà từ đó dần dần sinh ra các Đại phân tử. Những khám phá này khá đột ngột và mang tính cách mạng khá cao, để có thể ngay lập tức trở nên một thành công kì diệu trong Tự nhiên.

Chúng ta còn lâu mới có thể xác định được chính nguyên lí tổ chức của phân tử (chắc hẳn là đơn giản một cách rõ ràng). Tuy nhiên, chúng ta đã có đủ hiểu biết để đo được độ phức hợp khác thường trong cấu trúc của nó và đo được độ cố định cũng khác thường không kém của loại cơ sở của nó.

Trước hết về độ phức hợp. Ngành Hóa học chỉ cho chúng ta biết rằng tại gốc của cấu trúc phân tử có các albuminoid, các chất hữu cơ có nitơ (hay “axit amin”) với khối lượng phân tử rất lớn (đến 10.000 và hơn nữa). Khi kết hợp với các chất béo, với nước, với phospho và mọi loại muối khoáng (kali, xút, magie, nhiều hợp chất kim loại khác nhau…), những albuminoid này tạo nên một “sinh vật nguyên sinh”, đó là chất xốp được tổ chức từ các phần tử hạt nhiều vô kể, tại đó các lực do tính nhớt, do thẩm thấu, do xúc tác bắt đầu có tác dụng nhận thấy được; các lực này là những đặc tính của Vật chất đạt đến những cấp độ cao của sự hợp nhóm phân tử. Và như thế vẫn chưa hết. Ở giữa tập hợp này, trong hầu hết mọi trường hợp, một cái nhân chứa các “nhiễm sắc thể” nổi rõ trên nền “tế bào chất”, và có thể tế bào chất này lại tự nó cấu tạo bởi các sợi hay các que (“thể hạt”). Ở mức phóng đại của kính hiển vi và khả năng phân tách cửa chất phẩm màu ngày càng cao - ta thấy xuất hiện cũng càng nhiều phần tử cấu trúc mới trong phức thể này, hoặc ở mức cao hơn, hoặc ở mức thấp hơn. Một sự nở rộ của tính đa dạng tích tụ lại theo kiểu hữu cơ trong một khoảng không gian tối thiểu.

Tiếp đó là tính cố định. Dù những biến tấu khả dĩ từ chủ đề của Tế bào có vô hạn đến đâu, - dù quả thật trong Tự nhiên những hình thức nó khoác lên mình có biến đổi không ngưng cạn, trong mọi trường hợp, Tế bào về căn bản vẫn chỉ giống chính nó. Chúng ta đã nói điều này trong phần trước. Khi đối mặt với nó, tư tưởng của chúng ta do dự trong việc tìm kiếm những thứ tương tự với nó trong thề giới “động vật” hay trong thế giới của “bất động vật”. Chẳng phải mức giống nhau giữa các Tế bào là như mức giống nhau giữa các phân tử và cao hơn mức giống nhau giữa các động vật?… Chúng ta đã làm đúng khi xem xét chúng như các hình thức sống đầu tiên. Nhưng phải chăng xem xét chúng như đại diện cho một trạng thái khác của Vật chất đích xác cũng là việc đúng đắn: một cái gì cũng đặc biệt theo kiểu loại của nó, như điện tử, nguyên tử, thể kết tinh hay polyme? một loại vật chất mới cho một tầng cấp mới của Vũ trụ?

Chính trong Tế bào vốn đồng thời vừa đơn lẻ, vừa đồng nhất và vừa phức tạp đến thế, Chất liệu Kết cấu của Vũ trụ tái hiện với mọi đặc tính của mình, - nhưng lần này được nâng lên đến độ phức hợp cao hơn, và do đó (nếu giả thuyết đang dẫn dắt chúng ta trong cuốn sách này là đúng) cùng lúc đó nó đạt đến một cấp độ có tính nội tâm cao hơn, tức là một cấp độ ý thức cao hơn.

2) Cuộc cách mạng nội tại

Chính những điểm khởi đầu của Sự sống có tổ chức, tức là lúc xuất hiện Tế bào, thường được coi là lúc bắt đầu Sự Sống tâm thần trong Thế giới. Vì vậy, ở đây tôi cũng vận dụng những cách nhìn và những cách biểu đạt thông thường đó, bằng cách đặt vào giai đoạn đặc biệt này của sự Tiến hóa một bước chuyển quyết định trong những tiến triển của ý thức trên Trái đất.

Nhưng vì tôi đã công nhận một nguồn gốc xa xôi hơn rất nhiều, và nói đúng ra là nguồn gốc đầu tiên, trong những dạng bước đầu của tính nội tại ở mặt bên trong của Vật chất, tôi có nhiệm vụ giải thích sự thay đổi đặc thù của năng lượng bên trong (tức là năng lượng “xuyên tâm”) tương ứng với sự thiết lập bên ngoài (“tiếp tuyến”) của đơn vị tế bào. Nếu chúng ta đã đặt những nguồn cội xa xôi chưa rõ rệt của một hoạt động tự do cơ bản vào giữa chuỗi dài gồm các nguyên tử, rồi các phân tử, rồi các đại phân tử, thì về mặt tâm thần cuộc cách mạng tế bào biểu lộ không phải bằng một sự khởi đầu trọn vẹn, mà bằng một sự biến thái. Nhưng chúng ta phải dùng cách nào để biểu diễn bước nhảy (hay thậm chí tìm chỗ cho một bước nhảy?) từ cái tiền ý thức nằm trong sự Tiền sinh đến cái ý thức, dù rất sơ đẳng, của sinh vật đích thực đầu tiên? Phải chăng có nhiều cách để một sinh thể có một cái Nội tại?

Tại điểm này, tôi xin thú thật rằng khó mà trình bày rõ ràng được. Tiếp xa hơn, khi bàn về Tư duy, một định nghĩa về mặt tâm thần của “điểm tới hạn thành con người” sẽ hiện ra ngay khi có thể, bởi vì cái Ngưỡng của sự Phản tư mang trong nó điều gì đó có tính quyết định, và cũng bởi vì để đo được Ngưỡng đó, chúng ta chỉ cần tự vấn trong sâu thẳm chính chúng ta. Ngược lại, đối với Tế bào khi được so sánh với các sinh thể xuất hiện trước nó, sự nội quan chỉ có thể chỉ dẫn chúng ta qua những điểm tương tự lặp lại và xa xăm. Chúng ta biết gì về “linh hồn” của các con vật, ngay cả những loài gần chúng ta nhất? Tại những khoảng cách như thế ở cấp độ thấp hơn và ở xa hơn trong quá khứ, chúng ta phải cam chịu sự mơ hồ trong những tư biện của mình.

Trong những tình trạng của sự không rõ ràng và trong giới hạn xấp xỉ này, ta vẫn còn có thể ghi nhận làm bằng cứ ít nhất ba điều - ba điều này là đủ để định ra, một cách hữu ích và mạch lạc, điểm bừng tỉnh của tế bào trong chuỗi các biến đổi tâm thần đang chuẩn bị trên trái đất cho sự xuất hiện của hiện tượng con người. Thậm chí, và tôi xin nói thêm, đặc biệt trong những quan điểm được chấp nhận ở đây, rằng một dạng ý thức sơ đẳng có trước sự nở hoa của Sự sống, và một sự bừng tỉnh hay một sự nhảy vọt như thế 1) đã có thể, hay đúng hơn, 2) đã phải xảy ra; và như vậy, 3) một trong những sự đổi mới kì diệu nhất mà diện mạo Trái đất đã trải qua trong lịch sử được giải thích phần nào.

Và trước tiên, một đột biến căn bản là có thể xảy ra giữa hai trạng thái hay hai hình thức, thậm chí ở cấp thấp, của ý thức; và điều này là hoàn toàn có thể hình dung được. Để xem xét lại và đảo ngược nghi vấn trên trong chính những mệnh đề của nó, tôi xin nói rằng, thực ra có nhiều cách khác nhau để một sinh thể có một cái Nội tại. Một bề mặt khép kín, ban đầu không đều đặn, có thể trở nên đồng tâm. Một hình tròn có thể làm tăng cấp độ đối xứng của nó bằng cách trở nên một hình cầu. Không gì ngăn được việc cấp độ của tính nội tại đặc trưng của một phần tử vũ trụ có thể biến đổi đến mức đột nhiên vươn tới được một nấc mới, hoặc là nhờ sự sắp xếp các thành phần, hoặc là nhờ việc đạt thêm một chiều kích nữa.

Thế thì hẳn một đột biến tâm thần như thế đích xác đã đi kèm với sự khám phá ra tổ hợp phân tử, và đây chính là hệ quả tức thì của quy luật (được công nhận phía trên) điều khiển cái Nội tại và cái Ngoại tại của Sự Vật trong mối quan hệ tương tác của chúng. Đó là một sự tăng trưởng của trạng thái tổng hợp của Vật chất; hay một cách tương liên chúng ta có thể nói đó là một sự tăng thêm ý thức cho môi trường được tổng hợp ra. Đó là biến đổi tới hạn trong sự sắp xếp mật thiết của các phần tử, và vì thế chúng ta còn phải bổ sung rằng: chính bởi điều này mà đó cũng là một thay đổi về bản chất của trạng thái của ý thức của các mảnh Vũ trụ.

Và bây giờ, dưới ánh sáng của các nguyên lí này, chúng ta hãy cùng xem lại một lần nữa một màn trình diễn đáng kinh ngạc của sự nở hoa quyết định và dứt khoát của Sự sống trên bề mặt của Trái đất non trẻ. Sự sống vượt lên cao trong tính tự phát như thế, sự nảy nở sum sê thành các kiểu dạng phóng túng như thế, sự lan rộng vô chừng mực như thế, cú nhảy về phía trước đến cái bất khả nhiên như thế… Thời điểm này chẳng phải chính là sự kiện mà lí thuyết từng buộc chúng ta chờ đón? Đó chẳng phải là sự bùng nổ kế tiếp của năng lượng nội tại và sự bùng nổ này cân xứng vói một sự siêu tổ chức mang tính nền tảng của Vật chất?

Ở bên ngoài diễn ra sự thực hiện một kiểu hợp nhóm của các tiểu thể thực sự mới (cho phép sự tổ chức linh động hơn và được hướng tâm hơn của một số lượng vô hạn các chất từ đủ mọi cấp độ hạt); và cùng lúc ở bên trong xuất hiện một kiểu mới của hoạt động có ý thức và xác định có ý thức: qua sự biến thái kép triệt để này, chúng ta có thể định ra, trong những gì có tính cội rễ đặc thù, một bước chuyển tới hạn từ Phân tử đến Tế bào - đó chính là Bước chuyển đến Sự Sống.

Về bước chuyển này, trước khi đề cập đến các hệ quả của nó đối với giai đoạn tiếp theo của sự Tiến hóa, chúng ta còn phải nghiên cứu sâu-hơn về những điều kiện thực thi mang tính lịch sử của nó: trước hết là trong không gian, sau đó là trong thời gian.

Đó chính là chủ đề của phần sau đây.

NHỮNG VẺ BỀ NGOÀI ĐẦU TIÊN CỦA SỰ SỐNG

Bởi vì sự xuất hiện của Tế bào là một hiện tượng diễn ra trên ranh giới của cái Vi cực, - bởi vì hiện tượng này đã hoạt động trên các phần tử cực kì mong manh mà ngày nay tan vào trong các trầm tích bị biến đổi từ lâu, tôi đã từng phát biểu rằng chúng ta không còn cơ hội nào tìm lại được dấu vết của chúng. Như thế, ngay từ đầu chúng ta phải đương đầu với cái tình trạng căn bản này của kinh nghiệm, mà qua những kinh nghiệm đó, nhưng sự khởi đầu của mọi vật có xu hướng trở nên không thâu tóm được về mặt vật chất: đó là một Quy luật được gặp phổ biến trong Lịch sử mà ở phần sau chúng ta sẽ gọi là “sự tự động xóa các cuống tiến hóa”.

May mắn thay cho tinh thần của chúng ta là có nhiều cách khác nhau để đạt tới cái Thực tồn. Đối với điều vượt ra khỏi trực giác của các cảm thức con người, chúng ta vẫn còn phương tiện để khoanh vùng và định nghĩa nó một cách xấp xỉ, bằng một chuỗi các phương pháp gián tiếp. Chúng ta có muốn tiếp cận một biểu diễn khả dĩ của Sự sống mới ra đời chính bằng con đường vòng duy nhất đang mở ra này không? Nếu thế thì chúng ta có thể tiến hành bằng cách sau và qua các bước sau.

Môi trường

Để bắt đầu, bằng một bước lùi có thể dài đến nghìn triệu năm, ta cần xóa đi đa số các siêu cấu trúc vật chất vốn đem đến diện mạo đặc biệt ngày nay cho bề mặt Trái đất. Các nhà địa chất học hẳn còn lâu mới nhất trí về dáng vẻ mà hành tinh chúng ta đã có thể trình hiện ở những thời kì xa xưa này. Về phần mình, tôi sẵn sàng vẽ nó như bị bao bọc bởi một đại dương không bờ bến (Thái Bình Dương của chúng ta chẳng phải là vết tích của đại dương đó sao?) mà từ đó, do núi lửa phun, bắt đầu chớm trải lên những khối lục địa tại một vài điểm cô lập. Những khối nước này chắc hẳn ấm hơn ngày nay - và cũng chứa nhiều chất hóa học tự do hơn, những chất hóa học tự do này hẳn đã dần dần bị hấp thu và cố định hóa qua thời gian. Chính trong một dung dịch nặng và hoạt tính như thế mà những tế bào đầu tiên đã phải được hình thành (dù thế nào đi chăng nữa, điều đó cũng phải diễn ra trong môi trường lỏng, không thể khác được). Chúng ta hãy cố phân biệt ra được chúng.

Ở xa như vậy, hình thức của chúng hiện ra trước mắt chúng ta chỉ rất lờ mờ. Những hạt chất nguyên sinh, có hoặc không có nhân được cá thể hóa: theo phép loại suy với những thứ trong Tự nhiên hiện tại mà có vẻ đại diện cho dấu vết ít hư hỏng nhất của chúng, đó là tất cả những gì chúng ta có thể tìm ra để hình dung những đường nét của thế hệ đầu tiên này. Nhưng nếu những đường biên và cái khung cá thể vẫn còn không thể giải mã được, thì một vài đặc tính thuộc loại khác lại tự khẳng định một cách chính xác; những đặc tính này, về mặt định lượng, cũng có giá trị không kém - tôi muốn nói đến một độ nhỏ đáng kinh ngạc và một hệ quả tự nhiên của độ nhỏ này là một số lượng lớn đáng sợ.

Độ nhỏ và Số lượng

Khi đã đến được điểm này, bây giờ chúng ta cần dấn thân vào một trong những “nỗ lực để nhìn” đã được nói đến trong phần Dẫn nhập.

Chúng ta có thể ngắm nhìn bầu trời đầy sao suốt nhiều năm dài, mà không cố thử dù chỉ một lần, thực sự tưởng tượng ra khoảng cách và tiếp đó đến sự khổng lồ của các khối thiên thể. Tương tự vậy, dù mắt chúng ta đã rất quen với phạm vi phóng đại của kính hiển vi, chúng ta vẫn có nguy cơ không bao giờ “nhận ra” sự sụt giảm kích thước đến ngỡ ngàng vốn phân cách thế giới loài Người với thế giới của một giọt nước. Chúng ta có thể nói chính xác về các vật thể có kích thước vài phần trăm milimét. Nhưng chúng ta đã bao giờ có ý thử đặt các vật thể đó trong chính kích cỡ của chúng vào giữa khung cảnh chúng ta đang sống? Tuy vậy, nỗ lực phối cảnh này là cần thiết nếu chúng ta muốn xuyên sâu vào các bí mật, hay đơn giản là đi vào trong “không gian” của Sự sống mới sinh, - đó không phải là điều gì khác hơn một Sự sống mang tính hạt.

Những tế bào đầu tiên từng nhỏ li ti, điều này chúng ta sẽ không còn nghi ngờ nữa. Cách thức tế bào hình thành từ đại phân tử đòi hỏi điều này. Và điều này được xác lập trực tiếp từ việc khảo sát các vật thể đơn giản nhất vẫn còn gặp trong thế giới sinh vật. Vi trùng, khi chúng ta không nhìn thấy chúng được nữa, chỉ dài không hơn 0,2 phần nghìn milimét!

Vì thế, trong Vũ trụ một mối quan hệ về bản chất giữa kích thước và số lượng dường như hiện hữu một cách xác thực. Hoặc là do một không gian tương đối rộng hơn được mở ra cho chúng, hoặc do một sự giảm thiểu để bù lại trong phạm vi hữu hiệu của tác động cá thể, - các vật thể càng nhỏ, thì chúng càng nảy sinh đông hơn. Khi đo được bằng micron, những tế bào đầu tiên đã phải tính đến hằng hà sa số… Càng gần đến điểm ra đời, Sự Sống biểu lộ cho ta thấy, đồng thời vừa ở kích cỡ hiển vi vừa không thể đếm hết được.

Cái đặc tính kép này, tự nó, không có gì đáng làm chúng ta ngạc nhiên cả. Vừa mới ló ra từ Vật chất, việc Sự Sống vẫn còn thể hiện tràn trề trạng thái phân tử chẳng phải là điều rất tự nhiên đó sao? - Nhưng bây giờ chỉ nhìn về phía sau thôi thì lại là chưa đủ.

Lúc này đây chúng ta còn muốn hiểu cách hoạt động và tương lai của thế giới có tổ chức. Ở gốc của những tiến triển này chúng ta gặp số lượng - một con số khổng lồ. Làm sao chúng ta hình dung ra được các dạng thức lịch sử và cấu trúc tiến hóa của tính vô số bẩm sinh này?

Nguồn gốc của số đông

Vừa mới ra đời (ở xa [trên trục thời gian] nơi từ đó chúng ta đang quan sát) Sự sống đã đông đúc.

Để giải thích một số lượng nhiều như thế ở ngay điểm khởi đầu của quá trình tiến hóa động vật, và cũng để nói rõ bản chất của nó, hai đường hướng tư duy mở ra cho trí óc chúng ta.

Trước hết chúng ta có thể giả định rằng những phân tử đầu tiên chỉ xuất hiện tại một điểm, hoặc là tại một số ít điểm; tuy vậy chúng tự nhân lên gần như tức thì, như sự kết tinh lan rộng trong dung dịch quá bão hòa. Trái đất non trẻ chẳng phải ở trong trạng thái quá căng về mặt sinh học đó sao?

Mặt khác, từ các điều kiện bất ổn định ban đầu và cũng chính nhờ các điều kiện này, chúng ta cũng có thể quan niệm rằng bước chuyển từ các Đại Phân tử sang Tế bào được thực hiện gần như cùng lúc tại rất nhiều điểm. Chẳng phải những khám phá lớn của Nhân loại cũng diễn ra như thế đó sao?

“Đơn dòng” hay “đa dòng” đây? Rất hạn hẹp và đơn giản lúc ban đầu nhưng nảy nở với tốc độ cực lớn? Hay ngược lại, khá rộng và phức tạp ngay từ lúc khởi đầu, nhưng tiếp đó tự dãn ra với tốc độ trung bình? Cách nào là hợp lí nhất ta cần dùng để hình dung ra chùm sinh vật lúc ban đầu?

Trong suốt lịch sử của các sinh vật trên trái đất, cùng một vấn đề mang tính nền tảng được đặt ra tại nguồn gốc của mỗi nhóm động vật: đó là tính cá biệt của một thân tổ tiên? hay đó là chùm của các dòng song song?

Và chính bởi vì những sự khởi đầu đã vĩnh viễn thoát khỏi cái nhìn trực tiếp của chúng ta, chúng ta phải không ngừng đương đầu với khó khăn trong việc chọn lựa giữa hai giả thuyết, gần như có độ tin cậy ngang nhau.

Sự do dự này làm chúng ta lo lắng và bực bội.

Nhưng, thực ra, có thật sự phải chọn lựa không, ít nhất là ở đây? Nếu mỏng manh như ta giả thiết, cái cuống ban đầu của Sự sống trên trái đất cũng đã phải chứa một số đáng kể các thớ sợi cắm rễ sâu trong sự khổng lồ của thế giới phân tử. Và ngược lại, nếu đoạn đó có rộng lớn như ta hình dung, thì cũng như mọi thực tại vật lí mới sinh vậy, nó hẳn đã phải trình hiện một khả năng đặc biệt làm nảy nở các hình thái mới. Xét sâu xa, hai cách nhìn này chỉ khác nhau ở tầm quan trọng tương đối được gắn cho yếu tố này hay yếu tố kia (độ phức tạp và “tính mở rộng” ban đầu) và, trong cả hai giả thuyết, các yếu tố này đều như nhau. Mặt khác, cả hai giả thuyết này đều bao hàm một mối quan hệ họ hàng mang tính tiến hóa gần gũi giữa các sinh vật đầu tiên giữa Trái đất non trẻ. - Vì thế ở đây chúng ta hãy bỏ qua những mặt đối lập thứ yếu của chúng, để tập trung vào thực kiện cốt yếu cùng được chúng soi sáng. Thực kiện này, theo ý kiến tôi, có thể được diễn tả như sau:

“Từ bất kì góc nhìn nào, Thế giới phân tử đang ra đời đã biểu lộ là nó đã phức tạp một cách vô hạn. Hoặc do sự đa dạng của các điểm khởi đầu, hoặc nhờ một sự đổi khác nhanh chóng từ một vài tụ điểm của sự ló hiện, hoặc (cũng cần phải nói thêm) vì những sự khác nhau cục bộ (về mặt khí hậu hay hóa học) trong lớp vỏ nhầy của Trái đất, chúng ta đi đến chỗ cần hiểu Sự sống tại giai đoạn tế bào sơ khởi như một chùm khổng lồ các thớ sợi đa hình. Thậm chí đã ở ngay độ sâu này, hiện tượng sống chỉ có thể được giải đáp triệt để như một vấn đề mang tính hữu cơ của các khối đang vận động.”

Vấn đề mang tính hữu cơ của các khối hay đám đông, tôi đã nói vậy; và đây không là bài toán thống kê các số lớn đơn giản. Sự khác nhau này có nghĩa thế nào đây?

Những Liên kết và Dạng thức

Ở đây lại tái hiện, ở quy mô tập thể, cái ngưỡng dựng lên giữa thế giới của ngành Vật lí và thế giới của ngành Sinh học.

Nếu mà vấn đề chỉ là khuấy tung các phân tử và nguyên tử lên, thì để mô tả các cách hoạt động của Vật chất, chúng ta đã có thể sử dụng và tự bằng lòng với các quy luật xác suất mang tính định lượng. Bắt đầu từ thời điểm mà, bằng cách đạt thêm các chiều kích và tính tự phát cao cấp của Tế bào, đơn tử có xu hướng cá thể hóa ngay giữa nhóm đông, thì một sự sắp xếp phức tạp hơn nổi rõ lên trong Chất liệu Kết cấu của Vũ trụ. Ít nhất có hai lí do để việc hình dung Sự sống, ngay cả khi được xem xét ở trạng thái hạt, như một kiểu lúc nhúc ngẫu nhiên và vô định hình, là không đầy đủ và sai.

Trước hết, đám các tế bào ban đầu hẳn lệ thuộc vào cái nội tại, ngay từ khoảnh khắc đầu tiên, vào một hình thức của sự phụ thuộc qua lại; sự phụ thuộc qua lại này không chỉ là một sự điều chỉnh cơ học đơn giản mà là một khởi đầu “cộng sinh”, hay sự sống chung. Dù có mỏng mảnh đến đâu, tấm voan đầu tiên làm từ chất liệu hữu cơ trải rộng trên Trái đất đã không thể hình thành hay giữ vững được, nếu không có một mạng lưới các sự ảnh hưởng và trao đổi nào đó làm nó trở thành một tập hợp liên kết với nhau về mặt sinh học. Ngay từ ban đầu, bất kể tính vô số ở bên trong, đám tinh vân tế bào chắc chắn đã thể hiện một kiểu siêu sinh vật khuếch tán. Đó không chỉ là một đám bọt các sự sống, mà cho đến một điểm nào đó là một lớp màng sống. Xét cho cùng, đó đơn giản là một sự tái hiện của các tình trạng rất xa xưa hơn, nhưng ở một dạng và một mức cao hơn; và như chúng ta đã thấy, những tình trạng này đã từng chi phối sự ra đời và sự cân bằng của các chất bị polyme hóa đầu tiên trên bề mặt Trái đất non trẻ. Và một khúc dạo đầu đơn giản cho một mối liên kết tiến hóa có độ phát triển cao hơn rất nhiều (và sự hiện hữu của chúng hiện rõ ở Sinh vật cấp cao) sẽ ngày càng buộc chúng ta phải công nhận bản chất thuần túy hữu cơ của những liên kết vốn làm thống nhất các sinh vật đó thành một toàn thể ở giữa Sinh quyển.

Điểm thứ hai (và điểm này còn đáng kinh ngạc hơn) là những phần tử nhiều không đếm xuể cấu thành nên lớp màng sống của Trái đất trong giai đoạn đầu của nó lại không có vẻ bị giữ lại hay tập hợp lại hết thảy, hay là theo một cách ngẫu nhiên. Mà thực ra, sự thu nạp chúng trong lớp vỏ ban đầu này lại gây cho ta ấn tượng rằng sự thu nạp đó được dẫn dắt bởi một sự lựa chọn bí ẩn tiên quyết hay một sự lưỡng phân tiên quyết. Các nhà sinh học đã buộc chúng ta lưu ý điều này: tùy theo nhóm hóa học của mình, các phân tử bị sáp nhập vào chất liệu của động vật đều bất đối xứng theo cùng một kiểu, - có nghĩa là nếu một chùm tia sáng bị phân cực đi xuyên qua các phân tử đó, chúng đều làm trục chính của chùm tia này xoay theo cùng một hướng: đều cùng quay phải, hay đều cùng quay trái, tùy từng trường hợp. Đáng chú ý hơn là tất cả sinh vật, từ các Vi khuẩn tầm thường nhất đến Con người, đều chứa đích xác cùng các dạng phức của vitamin và enzyme (giữa biết bao nhiêu hình thức khả dĩ về mặt hóa học). Ví dụ như các Động vật lớp Thú cao cấp đều “có ba mấu”. Hay như các Động vật có Xương sống biết đi đều “có bốn chân”. Và chính sự tương tự như thế ở sinh thể trong các cách sắp xếp vốn không có vẻ cần thiết lại chẳng gợi lên tại nguồn gốc của nó một sự lựa chọn hay một sự phân loại? Từ sự đồng đều về mặt hóa học này ở những điểm tình cờ của các chất nguyên sinh, người ta đã muốn tìm ra chứng cứ cho việc tất cả sinh vật hiện nay đều bắt nguồn từ một sự hợp nhóm tổ tiên duy nhất (như tinh thể rơi vào môi trường quá bão hòa). Không đi xa đến vậy, ta có thể nói rằng sự đồng đều đó chỉ thiết lập căn cứ cho một sự chẻ theo thớ ban đầu nào đó - giữa những thứ quay bên phải và những thứ quay bên trái chẳng hạn (tùy từng trường hợp) - ở bên trong khối khổng lồ Vật chất có Carbon vốn đã đạt đến ngưỡng của sự sống (trường hợp của sự khám phá ở n điểm cùng lúc). Không hệ trọng gì lắm, tóm tắt là như vậy. Điều thú vị là, trong cả hai giả thuyết, thế giới sinh vật của trái đất lấy cùng một vẻ bên ngoài bí ẩn của một Toàn thể được tái tạo từ một sự hợp nhóm riêng phần - bất kể độ phức tạp của sự phát sinh khởi đầu như thế nào, nó chỉ dùng hết một phần của những gì có thể! Nhìn toàn thể, Sinh quyển vì thế chỉ là một nhánh đơn, nằm ở giữa và phía trên các sự tăng sinh khác ít tiến bộ hơn hay là ít may mắn hơn của sự Tiền sinh. Điều này có nghĩa gì, nếu không phải việc nó nêu lên rằng, khi được xem xét toàn diện, sự xuất hiện của những tế bào đầu tiên đặt ra chính những vấn đề mà nguồn gốc của mỗi thân tổ tiên muộn hơn này (và chúng ta sẽ gọi các thân tổ tiên này là “dòng”) cũng đặt ra. Vũ trụ đã bắt đần tự phân nhánh, nó chắc hẳn đang phân nhánh một cách vô hạn, thậm chí ở cả phía dưới Cây Sự sống!

Đó là một đám đông ô hợp bao gồm vô số phần tử ở mức hiển vi, một đám đông đủ lớn để bao bọc Trái đất, tuy nhiên đám đông này khá giống nhau và được lựa chọn để tạo nên một cái Toàn thể đoàn kết về mặt cấu trúc và gien di truyền: nói tóm lại, nhìn từ xa, Sự Sống cơ sở hiện ra trước mắt chúng ta như thế đấy.

Chúng ta hãy nhắc lại rằng những sự xác định này chỉ áp dung cho những đường nét đại cương và những đặc tính chung. Chúng ta đành phải chấp nhận điều đó, và đã phải chờ đến điều này. Theo mọi chiều kích của Vũ trụ, cùng chính một luật xa gần làm mờ đi một cách tất yếu, trong tầm nhìn của chúng ta, những chiều sâu của Quá khứ và hậu cảnh của Không gian. Những gì ở rất xa và rất bé thì chỉ có thể trông thấy lờ mờ. Để chúng ta có thể nhìn sâu hơn vào bí mật của các hiện tượng đi kèm với sự xuất hiện của Sự sống, thì Sự sống phải25 tiếp tục nảy sinh trước mắt chúng ta, đâu đó trên Trái đất.

Thế mà, cái cơ hội này đích xác là chúng ta không có được, và đây là điểm cuối cùng cần xem xét trước khi khép lại chương này.

MÙA CỦA SỰ SỐNG

Ta hoàn toàn có thể hình dung một cách tiên nghiệm rằng, trong những giới hạn hiển vi và cực nhỏ, sự biến đổi bí ẩn từ các đại phân tử thành tế bào được khởi đầu cách đây hàng triệu năm, vẫn đang tiếp diễn xung quanh chúng ta mà chúng ta không nhận thấy. Có bao nhiêu sức mạnh trong Tự nhiên chẳng từng bị chúng ta cho là cạn kiệt vĩnh viễn, mà một phân tích tỉ mỉ hơn lại chứng minh rằng chúng vẫn luôn hoạt động đó sao! Lớp vỏ Trái đất vẫn không ngừng trồi lên hay thụt xuống dưới chân chúng ta. Những dãy núi vẫn vươn lên ở chân trời. Những lớp đá hoa cương vẫn tiếp tục nuôi dưỡng và mở rộng nền của các lục địa. Bản thân Thế giới hữu cơ cũng không ngừng làm nảy nở những nụ chồi mới trên bề mặt lớp cành nhánh khổng lồ của mình. Tại sao một sự cực nhỏ lại không làm được những gì mà một sự chậm chạp vô cùng làm được để che giấu một vận động? - Không gì tự nó lại có thể mâu thuẫn với việc sinh thể còn đang nảy sinh trước mắt chúng ta, ở dạng những đám cực nhỏ.

Nhưng thực ra, dường như chẳng có gì chỉ ra điều nói trên cả, - mà ngược lại, mọi thứ dường như làm chúng ta phải rời bỏ ý nghĩ rằng điều nói trên đó là đúng.

Ai cũng biết cuộc tranh luận nổi tiếng, cách đây sắp gần một thế kỉ, giữa những người ủng hộ và những người phản đối thuyết “sinh sản tự phát”. Từ những kết quả của cuộc chiến này, dường như lúc đó người ta đã muốn rút ra nhiều điều hơn những gì hợp lí: cứ như là sự thua cuộc của Pouchet sẽ khép lại, về mặt khoa học, mọi hi vọng đưa ra một lời giải thích theo thuyết tiến hóa cho những nguồn gốc đầu tiên của Sự sống. Vậy mà, ngày nay tất cả mọi người đều đồng ý rằng, từ việc Sự sống không bao giờ nảy sinh trong phòng thí nghiêm giữa một môi trường nơi trước đó tất cả các mầm đã bị triệt khử, ta không thể đi đến kết luận đối ngược với đủ loại chứng cứ tổng quát rằng: hiện tượng này lại không thể xảy ra trong các điều kiện khác và ở các thời kì khác. Những thí nghiệm của Pasteur trong quá khứ đã không thể, cũng như hiện giờ không thể chứng minh được gì để phản bác lại một sự ra đời trong Quá khứ của các tế bào trên hành tinh của chúng ta. Ngược lại, sự thành công của các thí nghiệm đó (vốn không ngừng được khẳng định bằng một sự sử dụng phổ quát của các phương pháp triệt sản) lại có vẻ chứng tỏ điều sau: trong phạm vi và giới hạn của những tìm tòi của chúng ta, chất nguyên sinh ngày nay không còn tự hình thành trực tiếp từ những chất không có tổ chức của Trái đất26.

Và điều này buộc chúng ta trước hết phải xem xét lại một số ý tưởng quá tuyệt đối (mà chúng ta đã có thể bồi đắp) về giá trị và việc sử dụng trong Khoa học của các cách giải thích “qua những Căn cứ hiện tại”.

Tôi vừa mới nhắc lại điều này. Rất nhiều sự biến đổi của Trái đất vốn bị coi là đã ngừng từ lâu, vẫn còn đang tiếp diễn trong Thế giới quanh chúng ta. Dưới ảnh hưởng của điều ghi nhận bất ngờ này vốn tôn giá trị cho sự ưu đãi mang tính tự nhiên chúng ta dành cho những hình thức hiển hiện và dễ điều khiển của kinh nghiệm, trí tuệ chúng ta dần dần nghiêng về suy nghĩ rằng trong Quá khứ chưa từng có, cũng như trong Tương lai sẽ chẳng thể có gì hoàn toàn mới dưới ánh mặt trời. Chỉ thêm một chút nữa, rồi chúng ta sẽ lại dành toàn bộ thực tại của Tri thức chỉ cho các sự kiện của Hiện tại mà thôi, về căn bản, chẳng phải mọi thứ đều đơn thuần chỉ là sự ước đoán” ở bên ngoài cái Hiện tồn?

Bằng mọi giá, chúng ta cần phản ứng chống lại sự hạn chế mang tính bản năng này của các quyền và phạm vi của Khoa học.

Không, đúng ra Thế giới sẽ không thỏa mãn các điều kiện áp đặt bởi cái Hiện tồn - nó hẳn sẽ không là Thế giới rộng lớn của ngành Cơ học và ngành Sinh học, nếu chúng ta không lạc lối trong đó, như những con côn trùng với cuộc sống phù du không hề biết đến những gì vượt ra khỏi các giới hạn của một mùa. Trong Vũ trụ, căn cư vào chính các kích cỡ mà việc đo đạc Hiện tại hé lộ cho Con người thấy, đủ mọi loại sự vật hẳn đã diễn ra mà không được Con người chứng kiến. Rất xa xôi trước khi xảy ra sự bừng tỉnh của Tư duy trên Trái đất, hẳn đã phải diễn ra những biểu hiện của Năng lượng vũ trụ mà hiện giờ không có gì giống thế nữa. Vì thế, bên cạnh nhóm những hiện tượng ngay lập tức có thể ghi nhận được, trong Thế giới còn có một nhóm đặc biệt gồm các thực kiện mà Khoa học cần xem xét, - đó chính là những thực kiện quan trọng nhất ở đây, bởi vì chúng có ý nghĩa nhất và hiếm có nhất: đó là những thực kiện mà không quan sát nào hay thực nghiệm trực tiếp nào lại khơi lên được, và chỉ một nhánh rất chính thức của ngành “Vật lí” là có thể làm được điều này - đó là nhánh nghiên cứu để Khám phá Quá khứ. Và nếu xét đoán qua những thất bại liên tiếp của chúng ta trong việc tìm kiếm quanh mình những sự kiện tương đương hay trong việc làm tái diễn nó, thì sự xuất hiện đầu tiên của các sinh vật hiện ra đích xác như một sự kiện gây ấn tượng mạnh nhất trong số những sự kiện thuộc nhóm này.

Sau khi đã nêu lên điều này, chúng ta hãy tiến xa thêm một chút. Có hai cách khả dĩ để một điều là không khớp với cách nhìn của chúng ta trong Thời gian. Hoặc là chúng ta không kịp thâu tóm nó, bởi vì nó chỉ diễn ra sau những khoảng thời gian dài đến độ cuộc sống của chúng ta nằm trọn ở giữa hai lần nó xuất hiện. Hoặc là nó thoát khỏi mắt chúng ta, một cách còn triệt để hơn, bởi vì, một khi đã đến, nó không bao giờ lặp lại nữa. Hiện tượng tuần hoàn, với một chu kì rất dài (như rất nhiều hiện tượng được ngành Thiên văn học biết đến), hay hiện tượng đích thực cá biệt (ví dụ như Socrate hay Auguste trong lịch sử nhân loại)? Trong hai loại phi thực nghiệm (hay đúng hơn là vượt trên thực nghiệm) này, tiếp theo những khám phá của Pasteur thì loại nào thích hợp để xếp vào đó sự hình thành ban đầu của các tế bào từ Vật chất, tức là sự ra đời của Sự sống?

Không thiếu gì các thực kiện ta có thể đưa ra để ủng hộ ý tưởng rằng Vật chất có tổ chức sẽ nảy mầm một cách tuần hoàn trên Trái đất. Trong phần sau của cuốn sách này, khi vẽ ra Cây Sự Sống, tôi sẽ phải nhắc đến sự đồng hiện hữu của những tập hợp lớn trong Thế giới sinh vật của chúng ta (như các Động vật Nguyên sinh, các Thực vật, các Sinh vật dạng Thủy tức [Polyp], các Côn trùng, các Động vật có Xương sống…), mà sự tiếp xúc không chặt chẽ giữa chúng sẽ được giải thích khá rõ ràng bằng một nguồn gốc đa tạp. Một cái gì đó giống những sự xâm nhập kế tiếp (ở nhiều thời kì quá khứ) của cùng một magma, và những vỉa xen kẽ nhau của magma đó tạo nên một phức thể phun trào của cùng một ngọn núi… Giả thuyết về những xung động độc lập của sự sống sẽ lí giải hợp lí sự đa dạng về hình thái của những sự Phân nhánh chính mà đã được ngành Phân loại học công nhận. Và giả thuyết này sẽ không vấp phải một khó khăn nào đặt ra từ phía ngành Niên đại học. Dù sao chăng nữa, khoảng thời gian chia cách những nguồn gốc lịch sử của hai sự Phân nhánh kế tiếp là lớn hơn rất nhiều khoảng thời gian dùng để đo tuổi Nhân loại. Vì thế, không có gì đáng ngạc nhiên khi chúng ta đã từng sống trong ảo tưởng rằng chẳng có gì diễn ra nữa. Vật chất có vẻ đã chết. Nhưng trong thực tế, phải chăng cái xung động tiếp tới đang chuẩn bị đến, một cách chậm chạp khắp nơi xung quanh chúng ta?

Tôi đã từng phải chỉ ra, và thậm chí có lúc phải bảo vệ, cái quan niệm này về sự nảy sinh đột khởi của Sự Sống. Tuy nhiên điều đó không có nghĩa là tôi sẽ đi theo quan niệm này. Thực ra, sự giống nhau về bản chất của các sinh vật có tổ chức được đặt ra như một phản bác quả quyết chống lại luận đề về nhiều sự đâm chồi sự sống kế tiếp và khác nhau trên bề mặt Trái đất.

Trong chương này, chúng ta đã nhắc đến thực kiện thật kì lạ này - đó là tất cả các phân tử của các vật thể sống đều bất đối xứng theo cùng một cách và chúng chứa đích xác cùng các vitamin như nhau. Vậy đó, các sinh vật càng phức tạp, thì mối quan hệ họ hàng giữa chúng lại càng rõ ràng hơn. Mối quan hệ họ hàng này tự lộ ra trong sự đồng đều tuyệt đối và phổ quát của loại tế bào. Nó hiện ra, đặc biệt ở Động vật, trong các giải pháp đồng nhất cho các vấn đề về tri giác, về dinh dưỡng, về sinh sản - ta có thể thấy rằng động vật nào cũng có hệ thống mạch và thần kinh, động vật nào cũng có một dạng máu nào đó, động vật nào cũng có bộ phận sinh dục, động vật nào cũng có mắt… Mối quan hệ họ hàng này tiếp diễn trong sự giống nhau giữa các phương pháp các cá thể dùng để kết hợp với nhau thành sinh vật cao cấp hay để tự xã hội hóa. Cuối cùng, nó bùng nổ trong những quy luật phát triển phổ quát (“sự phát sinh cá thể và sự phát sinh loài”) vốn mang đến cho Thế giới Sinh vật, khi nhìn tổng thể, tính mạch lạc của một sự bật ra duy nhất. Tuy rằng có nhiều điểm tương tự này này hay kia là có thể giải thích được bằng sự điều chỉnh của cùng một “magma tiền sinh” trong các điều kiện đồng nhất của Trái đất, dường như ta lại không thể xem xét cái chùm tập hợp lại của chúng, như nó thể hiện một tính song song đơn giản, hay một sự “hội tụ” đơn giản. Thậm chí nếu vấn đề vật lí và sinh lí của Sự sống trên Trái đất chỉ có một giải pháp tổng quát, giải pháp chung này chắc chắn để một loạt các xác định tình cờ và cá biệt ở trong tình trạng không dứt khoát, và về những xác định đó dường như ta không được phép nghĩ rằng chúng đã có thể là như nhau đến hai lần. Thế mà, trong đến tận các thể thức thứ yếu này, các sinh vật, thậm chí giữa các nhóm rất xa, vẫn đều giống nhau. Vì lí do này, những sự đối lập (có thể quan sát được hiện nay) giữa những sự Phân nhánh động vật mất đi nhiều tầm quan trọng (phải chăng những sự đối lập này đơn giản là do một hiệu ứng của luật xa gần, kết hợp với một sự cô lập dần dần của các dòng của sự sống?). Và các nhà tự nhiên học ngày càng tin rằng sự nảy nở của Sự sống trên Trái đất thuộc vào loại sự kiện hoàn toàn duy nhất, mà một khi xảy ra sẽ không lặp lại nữa. Giả thuyết này thực ra ít huyễn hoặc hơn so với khi thoạt nghe, - nếu ta có được một ý tưởng thích hợp về những gì ẩn náu trong lịch sử hành tinh của chúng ta.

Ngày nay trong ngành Địa chất và ngành Địa vật lí đang có mốt gắn cho các hiện tượng tuần hoàn một tầm quan trọng nổi trội nhất. Nước biển kín tới rồi lại rút đi. Những nền lục địa cao lên rồi lại thấp xuống. Những ngọn núi trồi lên rồi lại san bằng. Những khối băng lan rộng rồi lại thu hẹp. Nhiệt phóng xạ tích tụ lại dưới sâu và rồi lại tuôn ra trên bề mặt… Sách vở chuyên luận mô tả những đột biến của Trái đất chỉ còn bàn về những sự “đến và đi” hoành tráng đó.

Đi kèm với sự ưa thích đặc biệt dành cho tính Nhịp điệu trong các sự kiện là sự ưu đãi dành cho cái Hiện tồn trong các căn nguyên. Và, cũng như cái Hiện tồn này, tính Nhịp điệu được giải thích bằng các nhu cầu lí trí nhất định. Những gì lặp lại thì vẫn còn quan sát được, ít ra là một cách tiềm tàng. Từ đó chúng ta có thể tạo ra một quy luật. Chúng ta tìm thấy ở đó những điểm mốc để đo thời gian. - Tôi là người đầu tiên nhận ra giá trị khoa học của những lợi thế này. Nhưng tôi không thể kìm được ý nghĩ rằng một phân tích chỉ chuyên về các dao động ghi lại bởi vỏ Trái đất hay bởi các vận động của Sự sống sẽ đích xác gạt chủ đề chính của ngành Địa chất học ra khỏi phạm vi nghiên cứu của ngành này.

Bởi vì, xét cho cùng, Trái đất không chỉ đơn thuần là một dạng vật thể lớn đang thở. Nó dâng lên và hạ xuống… Nhưng, quan trọng hơn là nó đã phải khởi đầu vào một khoảnh khắc nào đó; nó đi qua một chuỗi liên kết các điểm cân bằng đang vận động; có lẽ nó tiến đến một trạng thái cuối cùng nào đó. Nó có một sự ra đời, một quá trình phát triển, và chắc hẳn một cái chết ở phía trước. Vậy xung quanh chúng ta và còn ở sâu hơn mọi xung động diễn tả được bằng các đại địa chất, đang diễn ra một quá trình chung không tuần hoàn, và quá trình này xác định sự tiến hóa toàn thể của hành tinh. Đây là một điều gì đó còn phức tạp hơn về mặt hóa học, và mật thiết với Vật chất hơn cả sự “nguội đi” mà trước đây người ta từng nói đến; nhưng dù thế thì đây cũng là một điều không đảo ngược được và liên tục. Một đường biểu diễn không đi xuống, và những điểm biến đổi của nó vì thế mà không lặp lại. Một đợt thủy triều dâng lên duy nhất, với nhịp độ của các kì địa chất… Và thế đó, trong sự hình dung của tôi, hiện tượng sống đòi hỏi phải được đặt trên chính đường biểu diễn cốt yếu này, và chính trong tương quan với sự tăng lên cơ bản này.

Nếu Sự Sống, một ngày nào đó, đã có thể tự tách ra trong Đại dương nguyên thủy, đó hẳn là vì Trái đất (và lúc đó chính Trái đất cũng còn non trẻ) đang ở trong một trạng thái chung có ưu thế, nhờ sự phân bổ và độ phức tạp toàn diện của các phần tử của nó; trạng thái này cho phép và ưu đãi việc kiến tạo các chất nguyên sinh.

Và vì thế, nếu ngày nay Sự sống không tự hình thành trực tiếp được nữa từ các phần tử chứa trong Thạch quyển hay trong Thủy quyển, lí do có vẻ chính là việc một Sinh quyển xuất hiện đã làm xáo trộn, làm nghèo đi và làm nới dãn cơ chế hóa học ban đầu của cái mảnh Vũ trụ của chúng ta, đến độ hiện tượng sẽ không bao giờ có thể tái diễn được nữa (nếu không phải là bằng cách nhân tạo).

Từ quan điểm mà tôi thấy đúng đắn này, cuộc “cách mạng tế bào” do đó biểu lộ bằng cách thể hiện, trên đường biểu diễn sự tiến hóa của Trái đất, một điểm nảy mầm tới hạn và đơn biệt, - một khoảnh khắc có một không hai. Một lần duy nhất trên Trái đất của chất nguyên sinh, như chỉ một lần trong Vũ trụ của các hạt nhân và các điện tử.

Ưu điểm của giả thuyết này là nêu lên được một lí do cho sự giống nhau hữu cơ sâu xa ghi dấu trên mọi sinh vật, từ Vi khuẩn cho đến Con người, - và đồng thời giả thuyết này giải thích được tại sao không ở nơi đâu và cũng không bao giờ chúng ta lại bắt gặp hạt sự sống dù nhỏ nhất được hình thành không do sự sinh sản. Và đây chính là vấn đề đã đề cập đến.

Nhưng giả thuyết này còn có hai hệ quả đáng kể đối với Khoa học. Trước hết, bằng cách giải tỏa hiện tượng sống khỏi đám sự kiện có tính tuần hoàn và thứ yếu khác của trái đất, để lấy nó làm một trong những điểm mốc (hay tham số) chính cho sự tiến hóa thiên văn của trái đất, giả thuyết này chỉnh sửa cảm thức của chúng ta về tỉ lệ và giá trị, và vì thế nó đổi mới cách nhìn Thế giới của chúng ta.

Tiếp đó, do chính việc giả thuyết này chỉ ra rằng nguồn gốc của các vật thể có tổ chức liên quan đến một sự biến đổi hóa học chưa từng có và sẽ không lặp lại trong tiến trình lịch sử của trái đất, nó hướng chúng ta đến cách nhìn năng lượng chứa trong lớp sinh vật của hành tinh chúng ta như đang phát triển lên từ và ở chính bên trong một loại “lượng tử’ khép kín, được xác định bằng biên độ của sự phát xạ ban đầu này. Sự sống ra đời và lan rộng trên trái đất như một xung động đơn độc.

Vấn đề nghiên cứu bây giờ của chúng ta là đi theo sự lan tỏa của làn sóng duy nhất này, cho đến tận Con người, và nếu có thể, vượt qua cả Con người.

Chương II
SỰ LAN RỘNG CỦA SỰ SỐNG

Khi muốn nghiên cứu sự khai triển của một sóng, nhà vật lí bắt đầu bằng việc đưa xung động của một phân tử hạt riêng rẽ vào các phép tính toán. Rồi, bằng cách quy môi trường dao động về các đặc tính và phương đàn hồi chính, nhà vật lí tổng quát hóa những kết quả tìm được cho trường hợp một phần tử, ra thành một phép đo cho môi trường này. Và như vậy nhà vật lí có được một hình dạng cốt yếu, chính xác đến mức có thể, của vận động chung đang cần xác định.

Đứng trước vấn đề mô tả sự đi lên của Sự sống, nhà sinh học, với phương tiện riêng của mình, thường bị dẫn dắt theo một phương pháp tương tự. Không thể định ra trật tự cho hiện tượng khổng lồ và phức tạp này, nếu không phân tích trước hết những phương sách Sự sống hình dung ra để tiến triển trong mỗi phần tử của mình một cách riêng rẽ. Và ta sẽ không thể giải tỏa ra được cái dáng vẻ chung của vô số sự tiến bộ cá thể cộng lại, nếu không chọn ra từ kết quả của chúng nhưng nét có sức biểu đạt cao nhất và sáng rõ nhất.

Một biểu diễn đơn giản hóa nhưng mang tính cấu trúc của Sự sống trên trái đất đang tiến hóa. Một cách nhìn mà từ đó chân lí lóe sáng bằng hiệu ứng thuần khiết và không cưỡng lại được của tính đồng nhất và mạch lạc. Tôi sẽ không đưa ra một chi tiết thứ yếu và một bàn luận nào cả. Vẫn chỉ luôn là một đường hướng để nhìn theo và chấp nhận, - hoặc là không nhìn. Đó là những lập luận tôi xin khai triển trong phần tiếp theo.

Trong nội dung tôi muốn trình bày, có ba điểm chủ đạo bao hàm và xác định ý tưởng chính:

- Những Vận động cơ sở của Sự sống

- Sự Phân nhánh tự phát của khối sinh vật

- Cây Sự Sống

Mọi điểm trên sẽ được xem xét trước hết là từ bên ngoài và trên bề mặt. Chỉ trong chương tiếp theo, chúng ta mới tìm cách đi sâu đến cái Nội tại của các Sự Vật.

NHỮNG VẬN ĐỘNG CƠ SỞ CỦA SỰ SỐNG

A. Sự sinh sản

Cái cơ chế thiết yếu một cách đặc thù của sự sinh sản nằm tại nền móng của toàn bộ quá trình mà nhờ đó lớp vỏ của Sinh quyển được dệt nên xung quanh Trái đất. Mọi tế bào, ở một thời điểm nào đó, cũng phân chia (nhờ “lối sinh sản tách đôi” hay “sự phân bào có tơ”) và cho ra đời một tế bào mới giống chính nó. Trước đó, chỉ có một trung tâm duy nhất: bây giờ có hai. Mọi thứ trong những vận động tiếp theo của Sự sống đều xuất phát từ hiện tượng cơ sở và có hiệu lực này.

Sự phân bào tự thân dường như bị kích hoạt đơn giản bởi việc phần tử sống cần phải chỉnh sửa sự dễ vỡ của các phân tử và giải quyết những khó khăn về mặt cấu trúc, liên quan đến tính liên tục của những sự tăng trưởng của nó. Làm trẻ hóa và làm nhẹ đi. Những sự hợp nhóm hữu hạn của các nguyên tử, những vi phân tử, có một tuổi đời (nhưng ngược lại cũng có một độ cố định) gần như vô hạn. Do việc đồng hóa liên tục, Tế bào phải tự phân chia thành hai, để tiếp tục tồn tại. Từ điểm mấu chốt này, ta thấy rằng ban đầu sự Sinh sản xuất hiện như một phương sách đơn giản Tự nhiên hình dung ra để đảm bảo tính thường trực của cái bất ổn định trong trường hợp những cấu trúc phân tử to lớn.

Nhưng, như một điều vẫn luôn xảy ra trên Thế giới, cái gì ban đầu chỉ là một sự tình cờ may mắn hay một phương tiện để sống sót, sẽ ngay lập tức bị biến đổi và được sử dụng như công cụ cho tiến bộ và chinh phạt. Trong những buổi đầu, Sự Sống dường như sinh sản chỉ để tự vệ. Vậy mà, nó mở đầu những cuộc xâm lấn của mình bằng chính hành vi này.

B. Sự nhân bội

Bởi vì, một khi thâm nhập được vào trong Chất liệu Kết cấu của Vũ trụ, nguyên lí của sự sinh sản nhân đôi của các phần tử hạt sống không còn chịu giới hạn nào khác ngoài những giới hạn của lượng Vật chất được cung cấp cho hoạt động của nó. Người ta đã tính ra rằng, trong vài thế hệ, chỉ một con Trùng cỏ, bằng cách phân đôi đơn giản chính nó và con cháu của nó, sẽ tràn ngập Trái đất. Không một dung tích nào dù lớn đến đâu có thể kháng cự lại được các hiệu ứng cấp số nhân. Và điều này không phải một ngoại suy thuần túy của trí tuệ. Chỉ bằng việc nó phân đôi và không gì có thể ngăn nó liên tục phân đôi, Sự sống sở hữu một sức mạnh lan rộng cũng vô địch như sức mạnh của một vật thể đang dãn nở hay đang bốc hơi. Nhưng trong trường hợp Vật chất được gọi là trơ, sự tăng dung tích nhanh chóng đạt đến điểm cân bằng, còn với trường hợp vật thể sống dường như không có sự nới dãn nào biểu lộ ra cả. Hiện tượng phân bào càng lan rộng, thì hiện tượng đó lại càng thêm phần ác liệt. Một khi quá trình sinh sản phân đôi đã bắt đầu, không gì ở bên trong có thể làm ngừng ngọn lửa kiến tạo và hủy diệt này, bởi vì nó mang tính tự phát. Và vì thế không gì ở cái ngoại tại là đủ mạnh để dập tắt nổi nó bằng sự xoa dịu.

C. Sự đổi mới

Vậy mà điều này mới chỉ là một kết quả đầu tiên, và là mặt định lượng của hoạt động đang diễn ra này. Sự Sinh sản nhân đôi tế bào mẹ lên. Và như thế, nhờ một cơ chế đảo ngược của sự phân rã hóa học, nó nhân lên mà không tán nhỏ. Nhưng đồng thời, hơn thế nữa, nó biến đổi những gì nó chỉ nhằm kéo dài tuổi đời. Khép lại vào chính mình, phần tử sống đạt đến một trạng thái bất động khá nhanh chóng. Nó tắc kẹt và bất động trong sự tiến hóa của mình. Chính lúc này, và nhờ sự vận hành của sự sinh sản, nó tìm lại được tính năng tự điều chỉnh lại ở bên trong, và tiếp đó định hình và định ra đường hướng mới. Sự làm nhiều lên về hình thức cũng như về số lượng. Làn sóng cơ sở của Sự Sống xuất phát từ mỗi cá thể không dàn rộng như một hình tròn đơn điệu tạo nên từ các cá thể khác hoàn toàn giống nó. Nó tự nhiễu xạ va phát ngũ sắc từ một gam vô hạn các sắc điệu. - Do sinh vật là trung tâm của sự nhân bội bất khả kháng, nó làm thành một tụ điểm cũng bất khả kháng không kém của sự đổi khác.

D. Sự liên hợp

Và giờ đây, dường như để làm rộng cái kẽ hở được tạo ra như thế, bằng cơn thủy triều đầu tiên dâng lên trong thành trì của cái Vô tổ chức, Sự Sống đã khám phá ra một phương thức tuyệt vời của sự Liên hợp. Cần phải viết ra cả một cuốn sách để xác định và chiêm ngưỡng cách tăng lên và tự thăng hoa của tính đối ngẫu của các giới tính, thông qua sự tiến hóa từ Tế bào đến Con người, ở những lúc khởi đầu (cũng chính là lúc chúng ta đang xem xét hiện tượng này), hiện tượng đó thể hiện chủ yếu như một phương tiện để tăng tốc và tăng cường tác động kép làm nhân bội và làm đổi khác, tác động này có được trước hết nhờ sự sinh sản vô tính, ví dụ như sự sinh sản vẫn còn hoạt động ở rất nhiều sinh vật cấp thấp và cho đến tận mỗi tế bào trong cơ thể chúng ta. Bằng sự liên hợp đầu tiên của hai phần tử (dù còn rất ít phân dị thành giới tính đực và giới tính cái), cánh cửa đã mở ra để dẫn đến các phương thức sinh sản mà ở đó một cá thể đơn độc vẫn có thể tự phun tỏa ra hằng hà sa số mầm. Và đồng thời một sự vận hành vô hạn đã được khởi hoạt: đó là sự vận hành của những tổ hợp các “đặc tính”, và phân tích chúng là một trong những việc ngành Di truyền học hiện đại đang tỉ mẩn đeo đuổi. Thay vì tỏa tia chỉ từ mỗi trung tâm đang phân đôi, những tia của Sự Sống đã bắt đầu nối lại với nhau ngay từ lúc đó, - trong khi trao đổi và làm biến thiên độ phong phú tương ứng của chúng. Trước phát minh phi thường này, chúng ta thấy nó cũng không đáng kinh ngạc hơn so với khi đứng trước Lửa, trước Bánh mì hay trước Chữ viết. Tuy nhiên, phải cần biết bao nhiêu sự ngẫu nhiên, bao nhiêu toan tính và rồi biết bao nhiêu thời gian để cho cái khám phá nền tảng này chín muồi mà từ đó chúng ta đã ra đời! Và còn cần bao nhiêu thời gian để nó tìm thấy thể bù tự nhiên và đạt đến sự hoàn thành tự nhiên của mình trong sáng kiến mang tính cách mạng không kém của sự Quần hợp!

E. Sự quần hợp

Qua phân tích ban đầu và không vội xét đoán các yếu to sâu xa hơn, sự hợp nhóm của các phần tử hạt sống thành các sinh vật phức tạp là một hậu quả gần như không tránh khỏi của sự nhân bội của chúng. Các phân tử có xu hướng kết tụ, bởi vì chúng lèn sát vào nhau, hay thậm chí sinh ra thành cụm. Nhưng từ cơ hội hay sự cần thiết xích lại gần nhau thuần túy mang tính cơ học này, cuối cùng cũng làm nảy mầm và khai thông một phương pháp xác định cho việc hoàn thiện hóa sinh học.

Mọi cấp độ phát triển dường như vẫn sống sót trước mắt chúng ta, trong Tự nhiên, qua cái hành trình vẫn chưa kết thúc đến sự hợp nhất hóa hay sự tổng hợp các sản phẩm, không ngừng dồn góp lại, của sự Sinh sản sống. Ở dưới cùng là thế tập hợp đơn giản, như ta thấy ở các Vi khuẩn và Nấm cấp thấp.

Ở một cấp độ cao ta thấy tập đoàn gắn kết, với các phần tử chuyên môn hóa rõ rệt hơn, nhưng vẫn còn chưa tập trung hóa như các Thực vật cao cấp, các Động vật hình Rêu hay các Bộ xương San hô.

Cao hơn nữa ta thấy các Động vật Đa bào. Đó là Tế bào đích thực của các tế bào mà ở đó nhờ một kiểu biến đổi tới hạn phi thường, một trung tâm tự chủ tự hình thành (như là bởi một sự sát khít quá mức) trên nhóm có tổ chức của các phần tử hạt sống. Và cuối cùng, còn xa hơn, ở giới hạn hiện tại của kinh nghiệm của chúng ta và của các thực nghiệm của Sự sống, là xã hội. Đó là những quần hợp bí ẩn của Động vật Đa bào tự do, mà dường như giữa chúng sự hình thành những đơn vị siêu phức hợp, thông qua sự “Đại Tổng hợp”, đang được thử dụng, theo các đường hướng có độ may mắn không đồng đều.

Phần cuối của cuốn sách này sẽ đặc biệt dành cho việc nghiên cứu cái hình thức hợp nhóm tối hậu và tuyệt đỉnh này, nơi nỗ lực tự tổ chức của Vật chất có lẽ đạt đến đỉnh cao nhất trong Xã hội có phản tư. Tại chương này, chúng ta hãy tự hạn chế trong ghi nhận rằng sự Quần hợp, khi được xem xét trong mọi cấp độ của nó, không phải là một hiện tượng rải rác hay tình cờ ở động vật. Ngược lại, nó biểu diễn một trong những cơ chế phổ quát nhất, bất biến nhất, và vì thế có ý nghĩa nhất, được Sự sống sử dụng để lan rộng. Hai ưu điểm của nó có thể thấy ngay tức thì. Trước hết, nhờ nó mà sinh thể có thể tự tạo thành các khối đủ lớn để thoát khỏi vô số sự lệ thuộc bên ngoài (như sự kết dính mao dẫn, áp lực thẩm thấu, sự biến thiên hóa học của môi trường v.v.), và chính những sự lệ thuộc này làm tê cứng vi sinh vật. Trong sinh học, cũng giống như trong hàng hải, sự khả dĩ của một số chuyển động đòi hỏi về mặt vật lí một kích thước nào đó… - Và cũng nhờ sự quần hợp (luôn tạo thuận lợi cho việc tăng dung tích đến mức nó cho phép) sinh vật tìm thấy ở bên trong chính mình chỗ cần thiết để đặt những cơ cấu phức tạp sinh ra từ sự dị biệt hóa, một cách dần dần và theo kiểu cộng thêm vào.

F. Tính cộng thêm có hướng

Sinh sản, liên hợp, quần hợp… Dù có kéo dài đến đâu, bản thân những vận động khác nhau này của tế bào cũng chỉ tự xác định được một sự dàn rộng sinh vật ra trên bề mặt. Bị rút giản về phương tiện duy nhất của chúng, Sự sống tự rải rắc và đổi khác, chỉ luôn ở trên cùng một bình diện. Nó giống như một chiếc máy bay chuyển động trên mặt đất nhưng không thể “cất cánh”. Nó không tự nâng mình lên được.

Chính ở đây hiện tượng cộng thêm tác động vào bằng cách đóng vai trò của thành phần thẳng đứng.

Trong suốt quá trình tiến hóa sinh học, chắc hẳn, không thiếu các ví dụ về những biến đổi được thực hiện theo hướng nằm ngang, nhờ sự giao nhau thuần tuý của các đặc tính. Ví dụ như những đột biến được gọi là “theo kiểu Mendel”. Nhưng, một cách thông thường hơn và sâu xa hơn, nhưng sự đổi mới, được trở nên khả dĩ qua mỗi lần sinh sản, làm được nhiều điều hơn sự tự thay thế nhau: những sự đổi mới này cộng thêm vào nhau, tổng của chúng tăng lên theo một hướng xác định. Các cách sắp xếp rõ nét thêm, hay là các cơ quan tự khớp lại với nhau hoặc tự xếp chồng lên nhau. Chỗ này là sự đổi khác, chỗ kia là sự chuyên môn hóa ngày càng tăng của các phần tử tạo nên cùng một dãy phả hệ. Nói cách khác, đó là sự xuất hiện của một dòng giống như một đơn vị tự nhiên riêng biệt của cá thể. Để đặt tên cho cái quy luật về sự phức tạp hóa có hướng này qua đó chín muồi cái quá trình mà chính từ nó những tế bào đầu tiên được sinh ra, từ các vi phân tử rồi đến các đại phân tử, ngành Sinh học đã dùng từ sự Trực sinh27.

Sự Trực sinh, hình thức mang tính động và toàn vẹn duy nhất của sự Di truyền. Đằng sau cái thuật ngữ này ẩn giấu thực tại nào và những động lực với cường độ vũ trụ nào? Chúng ta sẽ từ từ khám phá điều này. Nhưng từ giờ, một điểm đầu tiên đã hiện ra rõ ràng tại giai đoạn này trong công cuộc tìm kiếm của chúng ta. Nhờ năng lực cộng tính vốn là đặc tính của mình, sinh thể (đối ngược với Vật chất của các nhà vật lí) bị “lèn đầy” sự phức tạp hóa và cái bát ổn định. Nó rơi, hay nói chính xác hơn nó vươn lên, về phía các hình thức ngày càng bất khả nhiên.

Không có sự trực sinh, sẽ chỉ có một sự dàn rộng; nhờ sự trực sinh mà có một sự đi lên không gì ngăn cản được của Sự sống.

MỘT HỆ LUẬN

NHỮNG KIỂU CÁCH CỦA SỰ SỐNG

Bây giờ chúng ta hãy dừng lại một chút. Trước khi tìm hiểu những kết quả của các quy luật khác nhau, được mở rộng đến toàn thể Sự sống, mà chúng ta vừa công nhận phía trên là chúng điều khiển vận động của phần tử hạt riêng rẽ, chúng ta hãy tìm cách làm rõ nét những dáng vẻ và hình thế chung vốn nhờ các quy luật cơ bản này mà đặc trưng, ở mọi mức độ và mọi hoàn cảnh, cho Sự Sống đang vận động.

Những hình thể hay là kiểu làm này, có thể được quy về ba loại: sự thái quá, sự tài tình, và (đánh giá từ quan điểm riêng của chúng tôi) sự vô tình.

a) Sự thái quá

Trước hết là về sự Thái quá - điều này ra đời từ quá trình nhân bội vô hạn. Sự sống tiếp diễn nhờ các hiệu ứng của đám đông, với vô số cú xuất phóng dường như không có trình tự định trước. Hàng tỉ hạt mầm và hàng triệu sinh vật trưởng thành, xô đẩy nhau, tách xa nhau, hủy diệt lẫn nhau: để là kẻ chiếm nhiều chỗ nhất và những chỗ tốt nhất. Toàn bộ sự phí phạm hiển nhiên và toàn bộ sự thô bạo, toàn bộ sự bí ẩn và xung đột; tuy nhiên, công bằng mà nói, đó đồng thời cũng là toàn bộ tính hiệu quả sinh học của cuộc đấu tranh vì Sự Sống. Trong cuộc chơi không nhân nhượng vốn làm các khối sinh thể (đang trong quá trình dãn ra bất khả kháng) phải đối mặt với nhau và bị đẩy xuyên vào trong nhau, cá thể nhất định bị đẩy đến những giới hạn của các khả thể và nỗ lực của mình. Sự đột sinh từ cái thích ứng nhất, sự chọn lọc tự nhiên: đó không phải là những cái chết vô ích, miễn là người ta không bao hàm trong đó một cái kết thúc lí tưởng, hay một lời giải thích cuối cùng.

Nhưng không phải cá thể mới có vẻ đóng vai trò quan trọng trong hiện tượng này. Sâu xa hơn một chuỗi các cuộc chiến cá biệt, đó là một sự bất đồng về cơ hội vốn khai triển trong cuộc đấu tranh để tồn tại. Bằng cách tự sinh sản không tính toán, Sự Sống trở nên dày dạn trước những vận rủi. Nó làm tăng lên các cơ hội sống sót. Và đồng thời nó nhân lên các cơ hội tiến triển.

Và đây chính là lúc tiếp diễn và tái hiện, ở cấp độ các phần tử động vật, kĩ thuật cơ bản của sự Mò mẫm, hay chính là vũ khí đặc thù và bất bại của mọi đám đông đang lan rộng. Sự Mò mẫm - ở đó có sự kết hợp kì lạ giữa sự phóng tác mù quáng của các số lượng lớn và sự định hướng chính xác của một mục tiêu đang đeo đuổi. Sự mò mẫm không phải chỉ là sự Ngẫu nhiên như người ta đã muốn chúng phải cùng là một thứ; mà đó là một sự Ngẫu nhiên có hướng. Lan tràn khắp nơi để thử tất cả. Thử tất cả để tìm ra mọi thứ. Ta có thể nói rằng, phương tiện để triển khai hành vi này, vốn không ngừng trở nên khổng lồ và tốn kém hơn khi hành vi này càng lan rộng, về căn bản lại chẳng phải là điều Tự nhiên tìm kiếm trong sự thái quá đó sao?

b) Sự tài tình

Tiếp đến là sự Tài tình. Điều này là điều kiện không thể thiếu được, hay nói chính xác hơn là mặt kiến tạo của tính cộng thêm.

Để tích lũy các đặc tính bằng những sự lắp ráp ổn định và cố kết, Sự sống buộc phải sử dụng đến một sự khéo léo phi thường. Nó phải hình dung ra và phối hợp các cơ cấu trong một khoảng không gian tối thiểu. Như một nhà kĩ sư, nó phải lắp những cỗ máy linh hoạt và đơn giản. Và đối với cấu trúc của các sinh vật (nhất là ở loại cao cấp hơn), điều này bao hàm và kéo theo một thuôc tính mà ta không được phép quên.

Cái gì lắp ráp được thì cũng tháo dỡ ra được.

Ở bước đầu trong những khám phá của mình, các nhà sinh học đã sửng sốt và mê đắm khi ghi nhận rằng, dưới tay họ, các sinh vật, dù tính tự phát của chúng có hoàn hảo hay thậm chí hơn cả hoàn hảo đến đâu, cũng luôn có thể được phân tích thành những chuỗi bất tận các cơ cấu khép kín. Họ vì thế mà tin mình có thể đi đến một thuyết duy vật phổ quát. Nhưng như thế là quên đi mất sự khác biệt cốt yếu vốn phân tách một cái toàn thể tự nhiên ra khỏi mọi sản phẩm của sự phân tích của họ.

Do cấu trúc, đúng là bất kì sinh vật nào cũng luôn luôn và tất yếu có thể bị tháo ra thành các mảnh nối khít nhau. Nhưng từ điều này, ta tuyệt nhiên không thể suy ra rằng kết quả của phép cộng các mảnh lại sẽ tự động là chính nó, cũng như ta không thể suy ra rằng táng của chúng lại không làm đột sinh ra một giá trị mới một cách đặc thù nào đó. Dù cái “tự do”, cho đến tận trong Con người, biểu lộ như là có thể phân tích được đến cùng thành những sự tất định đó cũng không phải là một bằng chứng rằng Thế giới không được đặt nền tảng trên sự tự do (điều chúng tôi khẳng định ở đây). Điều này đơn giản là kết quả và chiến thắng vẻ vang của sự tài tình của Sự Sống.

c) Sự vô tình đối với các cá thể

Cuối cùng là về sự Vô tình đối với các cá thể. Không biết bao nhiêu lần Nghệ thuật Thơ ca và thậm chí cả Triết học đã miêu tả Tự nhiên như một người phụ nữ bị bịt mắt đang giẫm lên một đống sinh vật bị nghiền nát thành cát bụi… Dấu vết đầu tiên của sự khắc nghiệt hiển nhiên đó nổi rõ trong sự Thái quá. Như những con cào cào của Tolstoi, Sự Sống đi qua một cây cầu làm từ những xác chết chồng chất. Và đó là một hiệu ứng trực tiếp của sự nhân bội. Nhưng, theo cùng cái hướng “vô nhân đạo” này, sự trực sinh và quần hợp cũng hoạt động, theo cách của chúng.

Nhờ hiện tượng quần hợp, phần tử hạt sống bị kéo ra khỏi bản thân nó. Bị giữ trong một tập hợp rộng lớn hơn nó, nó phần nào trở thành nô lệ của tập hợp đó. Nó không còn thuộc về bản thân mình nữa.

Và điều mà sự trộn lẫn theo kiểu hữu cơ hay theo kiểu xã hội thực hiện (nhằm nới rộng phần tử trong Không gian) cũng là điều mà sự vươn lên của phần tử đó thành một dòng giống thực hiện, một cách cũng kiên quyết không kém, trong Thời gian. Nhờ sức mạnh của sự trực sinh, cá thể được đưa vào một trình tự theo cấp bậc. Từ chỗ là trung tâm, cá thể trở thành một mắt xích trung gian. Nó không tồn tại nữa: nó truyền dẫn. Sự sống thực tồn hơn các cuộc sống, ta đã có thể nói vậy… Một mặt, đó là sự mất mát của cá thể trong số đông. Mặt khác, đó là sự xẻ thân mình ra trong cái Tập thể. Ở đó, theo một hướng thứ ba, còn có sự vươn mình vào cái Trở thành. Đó là một sự đối lập bi kịch và vĩnh cửu giữa phần tử sinh ra từ cái bội thể và cái bội thể đang không ngừng sinh ra từ phần tử đó, trong suốt quá trình Tiến hóa.

Sự vận động chung của Sự sống càng tự điều hòa thì xung đột này càng có xu hướng tự giải quyết, cho dù xung đột này vẫn tái diễn mạnh mẽ một cách tuần hoàn. Tuy vậy, cho đến cùng, xung đột này vẫn có thể nhận thấy được, một cách tàn nhẫn. Chỉ bắt đầu từ Tinh thần, nơi sự tương phản đạt đến cực điểm được cảm thấy, sự tương phản này mới sáng tỏ, và sự vô tình của Thế giới đối với những phần tử của mình biến thành sự ân cần bao la, - trong phạm vi Con người.

Nhưng chúng ta vẫn còn chưa đến được chỗ đó.

Sự thái quá mò mẫm, sự tài tình về kiến tạo, sự vô tình đối với những gì không phải là Tương lai và Toàn thể. Dưới ba bảng hiệu này, và nhờ các cơ chế cơ sở của mình, Sự sống vươn dậy. Và còn dưới một bảng hiệu thứ tư bao trùm những bảng hiệu kia: đó là một sự thống nhất toàn diện.

Chúng ta đã gặp cái điều kiện cuối này trong Vật chất nguyên thủy, rồi sau đó trên Trái đất non trẻ, và rồi trong sự nảy nở của những tế bào đầu tiên. Ở đây nó biếu hiện ra thêm một lần nữa và ngày càng rõ ràng hơn. Dù sự tăng sinh của Vật chất trong động vật có rộng lớn và đa hình thức đến đâu, những sự tăng trưởng này không bao giờ ngừng lan rộng một cách đoàn kết. Một sự chỉnh sửa liên tục làm chúng đồng thích nghi với bên ngoài. Một thế cân bằng sâu xa cân đối chúng ở bên trong. Khi nhìn tổng thể, khối sinh thể lan tỏa trên Trái đất, ngay từ những bước đầu của sự tiến hóa của mình, vẽ nên những đường nét của một sinh vật khổng lồ duy nhất.

Ở cuối mỗi giai đoạn dẫn chúng ta đến Con người, tôi sẽ không ngừng nhắc lại điều này, như một điệp khúc vậy. Nhưng đó là do, nếu quên điều này, ta chẳng thể hiểu gì được.

Để nhận biết Sự sống, ta phải luôn để mắt đến tính thống nhất của Sinh quyển, vốn bao phủ tính đa nguyên và tính cạnh tranh căn bản của các sự tồn tại cá thể. Đó là một tính thống nhất ban đầu còn khuếch tán. Đó là tính thống nhất về nguồn gốc, về khuôn khổ, về sức đẩy bị phân tán, hơn là một sự hợp nhóm có sắp xếp. Nhưng từ giờ, trong chừng mực Sự sống đi lên, thì tính thống nhất này sẽ không ngừng tự xác định, tự uốn lại vào bản thân và cuối cùng tự hướng tâm hoá trước mắt chúng ta.

NHỮNG SỰ PHÂN NHÁNH CỦA KHỐI SINH VẬT

Bây giờ chúng ta hãy nghiên cứu những vận động khác nhau trên toàn thể phạm vi Động vật của Trái đất; hình dáng của chúng vừa được chúng ta phân tích cho trường hợp các tế bào hay các sự hợp nhóm của các tế bào riêng rẽ. Ta có thể mường tượng rằng, khi được đưa đến những độ lớn như thế, sự vô số của chúng trộn lẫn vào nhau và chỉ gây ra sự lẫn lộn đến tuyệt vọng. Hay ngược lại, ta có thể chờ đến việc tổng của chúng, bằng cách tự điều hòa, tao nên một loại sóng liên tục, giống như loại sóng lan tòa trên mặt nước tĩnh lặng khi một viên đá rơi xuống. Thực ra, điều thứ ba sau đây mới xảy ra. Được quan sát dưới hình thức nó đang trình hiện ngay chính lúc này đây trước mắt chúng ta, mặt biên phía trước của Sự sống đang đi lên không lộn xộn và cũng không liên tục. Nhưng nó hiện ra như một tập hợp các mảnh, vừa phân tán và vừa xếp thành tầng… Lớp, Bộ, Họ, Chi, Loài. - Đó là toàn bộ gam các nhóm mà ngành Phân loại học hiện đại cố thể hiện, qua danh pháp của mình, tính đa dạng, độ lớn và những sự nối chuỗi của gam đó.

Được xem xét trong toàn thể của nó, Sự sống tự phân đoạn trong quá trình tiến triển. Một cách tự phát nó gãy đứt, do sự dãn ra, thành các đơn vị tự nhiên to lớn có cấp bậc. Sự sống tự phân nhánh. Đó chính là hiện tượng đặc biệt, cũng mang tính căn bản đối với các khối động vật lớn, cũng như “sự phân bào có tơ” là căn bản đối với các tế bào; và đã đến lúc chúng ta cần quan tâm đến vấn đề này.

Rất nhiều yếu tố khác nhau đóng góp vào việc vẽ nên hay làm rõ nét cành nhánh của Sự sống, mỗi yếu tố cho một mặt. Tôi sẽ lại quy chúng về ba loại sau:

a) Những sự kết tập sinh trưởng, cho ra đời các “dòng”.

b) Những sự nảy nở (hay những sự tách rời) trưởng thành, tạo nên các “vòng” một cách tuần hoàn.

c) Những hiệu ứng cảnh xa, làm xóa các “cuống” khi nhìn bề ngoài.

A. Những sự kết tập sinh trưởng

Chúng ta hãy quay lại phần tử sống đang trong quá trình sinh sản và nhân bội. Như chúng ta đã thấy do sự trực sinh, xung quanh phần tử đang là trung tâm này tỏa ra những dòng giống; mỗi dòng giống có thể được nhận thấy nhờ sự nổi rõ của một vài đặc tính. Do cấu trúc, những dòng giống này phân tán và có xu hướng tự tách biệt. Tuy nhiên, còn chưa có gì báo hiệu rằng, do giao thoa với các dòng giống xuất phát từ các phần tử cận kề, những dòng giống này lại sẽ không trộn lẫn vào nhau cho đến khi tạo nên, bằng sự hợp nhất của chúng, một mạng lưới không xuyên qua được.

Bằng thuật ngữ “kết tập sinh trưởng” tôi muốn nói đến thực kiện, mới mẻ và bất ngờ, trong đó một sự phân tán theo kiểu đơn giản diễn ra chính ở nơi cái nguy cơ trò may rủi tạo nên một sự chằng chịt phức tạp là lớn nhất. Rải rác trên mặt đất, một lớp nước không chậm trễ tự tạo kênh thành các dòng nước rồi thành các con suối xác định. Tương tự vậy, dưới ảnh hưởng của những căn nguyên đa dạng (tính song song bẩm sinh của những sự trực sinh cơ sở, sức hút và sự điều chỉnh lẫn nhau của các dòng giống, tác động có lựa chọn của môi trường…), những thớ sợi của một khối sinh vật đang trong quá trình đổi khác có xu hướng xích lại gần nhau, hợp thành nhóm, kết dính theo một ít hướng nổi trội. Khi xem xét trong những lúc khởi đầu, sự tập trung này của các hình thức xung quanh một vài trục có ưu thế là còn chưa rõ rệt và mơ hồ - đó mới là sự tăng lên đơn giản, trong một vài khu vực, của số lượng hay của mật độ các dòng giống. Và rồi, dần dần, vận động này tự khẳng định. Những đường gân đích thực được vẽ nên, mà còn chưa làm gãy phiến lá nơi chúng xuất hiện. Lúc này, những thớ sợi còn có thể phần nào thoát khỏi mạng lưới đang cố tóm giữ chúng. Từ đường gân này sang đường gân khác, các thớ sợi luôn có thể gặp nhau, nối lại với nhau hay đi ngang qua nhau. Các nhà động vật học sẽ nói rằng sự hợp nhóm này vẫn còn ở cấp giống. Và vì thế, tùy theo cách nhìn, sự kết tập hay sự tách rời cuối cùng diễn ra một cách đồng thời. Khi đạt tới một mức độ liên kết qua lại nào đó, những dòng giống tự cô lập thành một bó khép kín, và từ giờ những bó này không để các bó kề cận xâm nhập vào nữa. Sự quần hợp của chúng, cũng từ giờ, sẽ tiến hóa riêng rẽ, như một vật thể tự chủ. Loài đã tự cá thể hóa. Dòng được ra đời.

Dòng. Đó là chùm sinh vật. Đó là dòng giống của nhiều dòng giống. Nhiều người còn không chịu nhìn ra hay không chịu coi cái mắt lưới của Sự Sống đang tiến hóa này là thực tồn. Nhưng đó là vì họ không biết chỉnh sửa mắt mình cũng như không biết nhìn đúng cách mà thôi.

Dòng, trước hết, là một thực tại có tính tập thể. Để phân biệt nó, điều thiết yếu phải làm là đứng khá cao và khá xa. Bị định vị quá gần trong không gian, nó sẽ tan vụn ra thành những sự bất đồng đều lộn xộn. Như khi đứng giữa vài cái cây, mắt ta không nhìn ra một khu rừng.

Dòng, tiếp đó, là một vật thể đa hình và linh động, về điểm này, cũng như phân tử đạt đến mọi kích thước và mọi cấp độ phức tạp hóa, dòng cũng có thể hạn hẹp như một Loài hay cũng có thể rộng lớn như một Ngành. Có các dòng đơn và các dòng tạo từ nhiều dòng. Đơn vị dòng ít mang tính định lượng hơn, so với tính cấu trúc. Vì thế ta phải biết cách nhận ra nó ở bất cứ độ lớn nào.

Dòng, cuối cùng, là một thực tại có tính động. Vì vậy, nó chỉ hiện rõ trong một độ dài thời lượng nhất định, tức là trong vận động. Khi bị cố định trong thời gian, nó mất đi diện mạo của mình, cũng như linh hồn của nó vậy. Như cử chỉ bị chết cứng trong khoảnh khắc tức thì.

Khi ta xem xét Dòng mà thiếu những sự thận trọng này, dường như nó chỉ là một thực thể giả tạo thêm nữa, bị cắt tách ra do sự cần thiết của việc phân loại trong một continuum của sinh vật. Ngược lại, khi được quan sát dưới kính phóng đại và dưới ánh sáng phù hợp, nó tự lộ ra như một thực tại có cấu trúc hoàn toàn được xác định.

Dòng được định nghĩa, trước hết, bằng “góc phân tán ban đầu” của nó, tức là hướng cụ thể mà theo đó nó tự hợp nhóm và tiến hóa, bằng cách tự tách biệt khỏi các hình thức kề cận.

Thứ hai, Dòng được định nghĩa bằng “mặt cắt ban đầu” của nó. Về điểm này, chúng ta còn chưa hiểu biết gì mấy (điểm này đã được chúng ta đề cập đến khi nói về các Tế bào đầu tiên, và nó sẽ có tầm quan trọng lớn cho trường hợp Con người), ít ra một điều từ giờ đã chắc chắn. Cũng tương tự như một giọt nước có thể kết tụ về mặt vật lí chỉ từ một dung tích nhất định trở lên; hay là cũng như một sự biến đổi hóa học có thể tự khởi đầu chỉ khi có một lượng nhất định chất tham gia; về mặt sinh học, dòng cũng sẽ không tự hình thành được, neu ngay từ ban đau nó lại không tập hợp được bên trong mình một số đủ lớn các tiềm năng và các tiềm năng này phải đủ đa dạng. Bây giờ thì chúng ta nhìn ra rằng, thiếu sự trình hiện một độ vững chắc và một độ phong phú ban đầu đủ lớn (tương tự như khi thiếu một góc lệch tiên khởi đủ lớn), một nhánh mới sẽ không bao giờ tự cá thể hóa được. Có một quy tắc rõ rệt ở đây. Nhưng, cụ thể thì phải làm thế nào để hình dung ra được cách hoạt động và cách thể hiện của quy tắc này? Như một sự tách biệt lan tỏa từ một khối ở bên trong một khối khác? Như hiệu ứng dễ lây lan đang tỏa rộng xung quanh một vùng đột biến hạn hẹp? Dưới hình thức nào sự ra đời của một loài biểu diễn cho ta thấy trên bề mặt? Chúng ta vẫn còn đắn đo, và câu hỏi này có thể có nhiều giải đáp đa dạng. Tuy nhiên, chẳng phải đặt được câu hỏi một cách rõ ràng là đã giải đáp nó gần xong đó sao?

Cuối cùng, để kết thúc, điều không chỉ định nghĩa được Dòng mà, hơn nữa, xếp nó một cách rõ ràng vào loại các đơn vị tự nhiên của Thế giới, chính là “năng lực và quy luật đặc biệt về phát triển tự chủ” của nó. Không hề dùng ẩn dụ, cho dù theo cách riêng của mình, Dòng hoạt động như một vật thể sống: nó lớn lên và nảy nở.

B. Sự nảy nở trưởng thành

Nhờ những sự tương tự có được do một mối liên kết bẩm sinh sâu xa (chúng ta sẽ khám phá điều này trong phần sau), sự phát triển của một dòng làm song song hóa một cách kì lạ những bước kế tiếp mà một quá trình phát minh của con người phải đi qua. Chúng ta biết rõ những bước này vì đã không ngừng quan sát chúng, xung quanh chúng ta, trong suốt độ dài một thế kỉ. Trước hết, ý tưởng định hình, một cách xấp xỉ, trong một lí thuyết hay một cơ giới luận tạm thời.

Tiếp đó là một giai đoạn sửa đổi nhanh chóng: bản phác thảo được chỉnh sửa và điều chỉnh liên tục cho đến việc hiệu chỉnh gần như cuối cùng. Khi đạt đến mức hoàn chỉnh này, tạo phẩm mới bước vào pha lan rộng và cân bằng, về mặt định tính, nó chỉ còn thay đổi ở vài chi tiết phụ: nó đã đạt đến “cực đỉnh”, về mặt định lượng, ngược lại, nó lan rộng và đạt đến độ vững chắc toàn vẹn. Đó là lịch sử của mọi phát minh hiện đại, từ xe đạp đến máy bay, từ nhiếp ảnh đến điện ảnh và vô tuyến truyền thanh.

Trong mắt các nhà tự nhiên học, đường biểu diễn sự sinh trưởng mà những nhánh sinh vật đi theo, cũng được vẽ nên hoàn toàn như vậy. Ban đầu, dòng tương ứng với “sự khám phá”, nhờ mò mẫm, ra một dạng hữu cơ mới, tồn tại được và có lợi. Nhưng dạng này không cùng lúc đạt đến hình thức tiết kiệm nhất và thích nghi nhất. Trong một khoảng thời gian khá dài, nó sử dụng, ta có thể nói là, tất cả sức lực của nó để mò mẫm vẫn trên chính bản thân mình. Những sự thử dụng nối tiếp nhau, nhưng còn chưa được chấp nhận hẳn. Cuối cùng, sự hoàn thiện đến gần. Từ lúc này, nhịp độ biến đổi giảm đi; và phát minh mới, đạt đến giới hạn của những gì nó có thể tạo ra, bước vào pha chinh phạt. Mạnh mẽ hơn những sự hợp nhóm kề cận ít hoàn thiện hơn, sự hợp nhóm vừa ra đời dàn trải và nó cũng cùng lúc cố định lại. Nó nhân lên, nhưng không còn đổi khác nữa. Nó đồng thời đạt tới điểm cực đại cả về kích thước lẫn độ ổn định của mình.

Đó là sự nảy nở của dòng bằng một sự dãn ra đơn giản hoặc bằng một sự làm dày đơn giản cái thân ban đầu của mình. Trừ trong trường hợp một nhánh đạt đến giới hạn sức mạnh tiến hóa của mình, quá trình cơ sở này không bao giờ được thực hiện một cách chuẩn xác. Dù giải pháp mà hình thức mới mang đến cho những vấn đề sự tồn tại đặt ra có tính quyết định và thắng lợi huy hoàng đến đâu, giải pháp này thực ra chấp nhận một số biến thể; và những biến thể này có những ưu thế riêng, nên không có lí do nào cũng như năng lực nào lại làm chúng loại trừ lẫn nhau. Và như thế, ta có thể giải thích được thực kiện của xu hướng khi dòng càng lớn lên thì nó càng tự tách ra thành nhiều dòng phụ, mỗi dòng tương ứng với một biến thể hay bội thể của kiểu cơ sở. Theo một kiểu nào đó, nó tự gây ra suốt dọc bề mặt của sự mở rộng của mình. Nó tự phân chia thêm về mặt định tính, và đồng thời nó dàn rộng ra, về mặt định lượng. Đó là sự phân tán tái diễn. Khi thì những sự phân chia mới này chỉ có vẻ tương ứng với những sự đổi khác trên bề mặt; - đó là do các hiệu ứng ngẫu nhiên hay của một sự phóng tác lan tràn. Khi thì, ngược lại, nó biểu hiện những sự sửa chữa chính xác theo kiểu phổ biến để thích ứng với các nhu cầu hay các nơi sống đặc biệt. Và như thế xuất hiện những tia (“những sự tỏa tia”) rõ nét, chúng ta sẽ thấy điều này trong trường hợp Động vật có Xương sống. Theo đúng lẽ, cơ chế có xu hướng hoạt động trở lại, nhưng với cường độ giảm đi, ở bên trong mỗi tia. Những tia này, đến lượt chúng, không chậm trễ biểu hiện những dấu hiệu của một sự phân đoạn thành tuyến rẻ quạt. Và trên lí thuyết, quá trình này là vô hạn. Nhưng thực ra, thực nghiệm chứng minh rằng hiện tượng này không chậm trễ giảm dần đi. Sự hình thành các tuyến rẻ quạt ngừng lại khá nhanh chóng; và rồi sự dãn cuối cùng của các nhánh diễn ra mà không có một sự phân chia tiếp theo nào có thể nhận thấy được.

Cuối cùng, dáng vẻ chung nhất mà một Dòng đã nảy nở trình hiện chính là dáng vẻ của một vòng gồm các hình thức vững chắc.

Và như thế, bằng cách vẽ thêm nét cuối cùng vào toàn thể hiện tượng, khuynh hướng sâu xa của Dòng hướng đến sự Xã hội hóa biểu lộ ra ở giữa mỗi mảnh của vòng. Khi nói về sự Xã hội hóa, tôi cần nhắc lại ở đây điều đại cương tôi đã nói phía trên về năng lực cốt yếu của sự Quần hợp. Bởi vì trong Tự nhiên những sự hợp nhóm xác định của các cá thể hay các tập hợp có tổ chức và có phân dị là tương đối hiếm (Mối, Bọ Cánh màng, Con người…), chúng ta sẽ có nguy cơ chỉ nhìn thấy ở đó một nét ngoại lệ của sự Tiến hóa. Ngược lại với ấn tượng ban đầu này, bằng một quan sát chăm chú hơn, ta sẽ tức thì nhận ra rằng chúng hé lộ ra một trong những quy luật căn bản nhất của Vật chất có tổ chức. - Có phải đó là phương pháp tối hậu được nhóm sinh vật dùng để làm tăng lên (nhờ sự kết cố) sức kháng cự của nó trước sự phá hủy và làm tăng lên năng lực chinh phạt của nó? Có phải đó là một phương tiện hữu ích nhóm sinh vật mường tượng ra, nhất là để nhân lên sự phong phú nội tại bằng việc đưa tài nguyên ra dùng chung?… Bất kể nguyên nhân sâu xa là gì, thực kiện ở trước mắt chúng ta. Một khi đạt được hình thức cuối cùng ở điểm chót của mỗi tia vòng, những phần tử của dòng có xu hướng xích lại gần nhau và tự xã hội hóa, việc này cũng chắc chắn như việc các nguyên tử của một chất rắn có xu hướng kết tinh lại.

Ta có thể nói rằng, một khi đạt được bước tiến cuối này trong sự tăng cường và cá thể hóa của những điểm mút của các tuyến rẻ quạt của nó, Dòng đã đạt đến độ trưởng thành toàn vẹn của mình. Bắt đầu từ giờ, nó sẽ tồn tại cho đến khi, do sự yếu đi ở bên trong hay do sự cạnh tranh ở bên ngoài mà nó thưa thớt dần và cuối cùng bị loại thải. Như vậy, ngoại trừ sự sống sót tình cờ của một vài dòng giống bị cố định vĩnh viễn, câu chuyện về dòng đã đến hồi kết, - trừ phi bằng một hiện tượng tự thụ tinh, nó lại bắt đầu mọc ra một nụ chồi mới, ở điểm này hay điểm khác của mình.

Để hiểu được cơ chế của sự hồi sinh này, ta cần phải trở lại với ý tưởng hay biểu tượng của sự mò mẫm. Sự hình thành của một vòng, như chúng ta đa nói, được giải thích trước hết bằng việc dòng cần phải tự làm cho có nhiều lên để đối đầu với những nhu cầu hay những khả thể khác nhau. Nhưng chính bằng việc số lượng các tia tăng lên và, hơn nữa, mỗi tia đang lan rộng làm tăng số các cá thể, các sự “thử dụng”, tức là những “thực nghiệm” cũng sẽ tự nhân lên. Một hình rẻ quạt ở cuối mỗi dòng chính là một rừng ăng-ten đang dò sóng. Chỉ cần một trong những ăng-ten này tình cờ gặp được một kẽ hở, một công thức dẫn đến một khoang mới của Sự sống: khi đó thay vì tự cố định lại hay đạt tới đỉnh qua những sự đổi khác đơn điệu, nhánh tìm lại được ở chỗ đó mọi tính linh động của mình. Nó bắt đầu quá trình đột biến. Bằng con đường được khai thông, một xung động của Sự Sống lại bắt đầu, và dưới ảnh hưởng của các lực tổng hợp do sự kết tập và sự phân tách, đến lượt mình, xung động đó nhanh chóng bị dẫn đến việc tự phân chia thành các vòng. Và một dòng mới xuất hiện, nó lớn lên và nảy nở phía trên cái Cành nơi nó sinh ra, mà không nhất thiết bóp nghẹt hay làm cạn kiệt Nhánh28 đó. Ta có thể tính tiếp đến nhánh thứ ba nảy mầm từ chính nó, và rồi nhánh thứ tư - chỉ cần hướng nảy mầm tốt và thế cân bằng chung của Sinh quyển cho phép.

C. Những hiệu ứng cảnh xa

Và như vậy, do chính nhịp độ của sự phát triển của mình, mỗi dòng của Sự sống luân phiên tự co lại và tự dãn ra. Một tràng hạt với các điểm “thắt nút” và các “chỗ phình”,- một chuỗi các cuống hẹp và những chiếc lá dàn trải; đó chính là hình dáng của nó.

Nhưng sơ đồ này chỉ còn tương ứng với một biểu diễn lí thuyết của những gì đang diễn ra. Nó giả định rằng, để được nhìn thấy như thế, phải có một bằng chứng trên trái đất đồng thời có mặt trong toàn bộ thời lượng; và một nhà quan sát có được bằng chứng như thế chỉ là một quái vật tưởng tượng. Trong thực tại của các sự vật, sự đi lên của Sự Sống chỉ thể hiện cho chúng ta nắm bắt được từ một khoảnh khắc rất ngắn, tức là xuyên qua một bề dày khổng lồ của thời gian đã trôi qua. Điều kinh nghiệm của chúng ta có được, tức là điều mà vì thế tạo nên “hiện tượng”, không phải là vận động mang tính tiến hóa tự thân, mà là một vận động được chỉnh sửa theo những sai biến do các hiệu ứng cảnh xa. Vậy thì sự sai biến này sẽ được diễn dịch như thế nào đây? - Chỉ đơn giản bằng sự làm rõ nét (nhanh chóng tăng nhanh với khoảng cách) của cấu trúc hình rẻ quạt sinh ra nhờ sự tỏa tia dòng của Sự Sống; vả lại điều này diễn ra bằng hai cách khác nhau: trước hết do một sự phóng đại của sự phân tán biểu kiến của các dòng, - và tiếp đó bằng sự xóa bỏ biểu kiến của các cuống của chúng.

Sự phóng đại của sự phân tán biển kiến của các dòng. - Hiệu ứng xa gần đầu tiên này, nhạy cảm với mắt của mọi nhà quan sát, là do sự lão hóa và sự “hủy diệt” của các nhánh sinh vật do tác động của tuổi tác. Trong tự nhiên hiện nay, dưới mắt chúng ta chỉ còn một số rất ít các sinh vật đã lần lượt sinh ra trên thân cây của Sự sống. Và dù các nhà cổ sinh vật học có tỉ mẩn đến đâu, rất nhiều hình thức đã lụi tàn sẽ mãi mãi không được chúng ta biết đến. Do sự phá hủy này, những lỗ hổng liên tục hình thành trong đám lá các hình thức thực vật và động vật. Và những chỗ trống này càng trở nên toang hoác hơn khi chúng ta càng xuống sâu về các điểm nguồn. Các cành khô gãy đi. Lá rụng. Biết bao nhiêu hình thái trung gian biến mất, và sự vắng mặt của chúng đem đến cho những dòng giống sót lại dáng vẻ của các thân cành khẳng khiu cô độc. Cũng chính một tay của Thời lượng làm nhân lên những tạo phẩm của mình ở phía trước, và cũng không kém phần chắc chắn, tay kia của nó làm thưa bớt ở phía sau. Với hành vi này Thời lượng phân tách chúng ra, nó ngày càng cô lập chúng hơn trước mắt chúng ta, - tuy vậy, bằng một phương thức khác tinh tế hơn, Thời lượng đem đến cho chúng ta ảo tưởng nhìn thấy chúng trôi nổi như những đám mây bụi không nguồn gốc, trong vực thẳm của những thế kỉ đã qua.

Sự xóa các cuống. - Từ thời hoàng kim của Lamarck và Darwin, chiến thuật yêu thích được dùng để chống lại các học giả theo thuyết biến hình luôn là nhắc lại cho họ nhớ đến sự bất lực của họ khi muốn chứng minh sự ra đời của một loài bằng những dấu vết vật chất. Người ta nói với họ thế này: “Các ngài chắc chắn đã chỉ cho chúng tôi thấy sự kế tiếp của các hình thức khác nhau trong quá khứ, - và thậm chí chúng tôi chấp nhận điều sau, sự biến đổi của các hình thức này trong những giói hạn nào đó. Nhưng dù chúng có nguyên thủy đến đấu, con Thú đầu tiên của các ngài cũng đã là một con Thú, một con vật họ Ngựa đầu tiên của các ngài cũng đã là một con ngựa; và cứ như thế cho phần còn lại. Vì thế có thể có sự tiến hóa ở trong một loại. Nhưng không có sự xuất hiện của loại đó qua sự tiến hóa.” Và những môn đệ (ngày càng hiếm) sót lại của thuyết cố định cứ tiếp tục lập luận như thế.

Chúng ta sẽ thấy rằng, độc lập với mọi lí lẽ rút ra từ những chứng cứ cổ sinh vật học không ngừng tích lũy lại, một câu trả lời triệt để hơn (hay đúng hơn, một bác đơn dứt khoát) để đối kháng lại sự phản đối này là như sau: lập luận như thế là phủ nhận điều được giả định trước, về căn bản, điều những người chống lại thuyết biến hình đòi hỏi là cho họ xem cái “cuống” của một dòng. Vậy mà, cái đòi hỏi này là phi lí và đồng thời cũng là vô ích. Bởi vì, để thỏa mãn đòi hỏi này, ta sẽ phải thay đổi trình tự của chính Thế giới và các điều kiện của tri giác chúng ta.

Không có gì mong manh và thoáng qua bằng một sự khởi đầu, bởi chính bản chất của nó. Khi một nhóm động vật vẫn còn non trẻ, thì những đặc tính của nhóm đó vẫn còn chưa rõ rệt. Tòa cấu trúc của nhóm còn mềm. Kích thước của nhóm còn nhỏ. Nhóm bao gồm tương đối ít cá thể và những cá thể này đang thay đổi nhanh chóng. Trong không gian cũng như trong thời lượng, cái cuống (hay nói tương đương là cái chồi) của một nhánh sống tương ứng với một mức tối thiểu của sự phân dị, của sự lan rộng và của sự kháng cự. Thời gian sẽ phản ứng ra sao trong cái vùng yếu ớt này?

Tất nhiên là phá hủy những vết tích của nó.

Sự mong manh dễ vỡ của các cội nguồn gây khó chịu nhưng mang tính bản chất; và tất cả những ai quan tâm đến lịch sử đều cần để tâm đến điều này!

Ở mọi lĩnh vực, khi một vật thể thực sự mới bắt đầu ló ra ở quanh chúng ta, chúng ta không phân biệt được nó, - với lí do hợp lẽ rằng để nhận ra nó trong những sự khởi đầu của nó, chúng ta cần phải nhìn vào sự nảy nở của nó trong tương lai.

Và khi cũng chính vật thể này đã lớn lên, chúng ta phải quay lại để tìm ra mầm mống và những bản phác thảo đầu tiên của nó; và lúc này thi đến lượt những bước đầu đó tự ẩn giấu, do đã bị hủy diệt hay lãng quên. Đâu là những từ Hi Lạp và Latin đầu tiên, dù gần gũi với chúng ta đến thế? Đâu là những con thoi, những chiếc xe kéo và những chiếc lò sưởi đầu tiên? Đâu là (ngay cả) những mô hình ô-tô, máy bay và rạp chiếu bóng đầu tiên? v.v. Trong ngành Sinh học, trong ngành Nghiên cứu các nền Văn minh, trong ngành Ngôn ngữ học, ở khắp nơi, Thời gian như cục tẩy trong tay nhà họa sĩ, nó xóa đi các nét vẽ mờ trên những bức họa của Sự Sống. Bằng một cơ chế (mà các chi tiết của nó, tùy trường hợp, có vẻ như không tất yếu và tình cờ, nhưng tính phổ biến của nó chứng minh rằng cơ chế đó phản ánh một tình trạng căn bản của tri thức chúng ta), những phôi thai, những cái cuống, những pha sinh trưởng ban đầu, bất kể chúng như thế nào, đều tan biến xa dần trong mắt chúng ta khi nhìn ngược về quá khứ. Ngoài những điểm cực đại cố định, ngoài những thành tựu vững chắc, không gì sót lại từ những gì đã từng tồn tại trước đấy (dù dưới hình thức “bằng chứng” hay thậm chí ở trạng thái dấu vết). Nói cách khác, chỉ những sự mở rộng cuối cùng của các hình rẻ quạt là còn kéo dài được cho đến hiện nay, qua những gì còn sót lại của chúng, hay qua các hóa thạch của chúng.

Chẳng có gì đáng ngạc nhiên cả, khi nhìn ngược về quá khứ29, trong mắt chúng ta, dường như các vật nổi hiện lên cứ như là chúng đã được làm xong sẵn. Bằng sự hấp thư có chọn lọc của nhiều thế kỉ, một cách tất yếu, cái gì biến động sẽ có xu hướng biến khỏi hướng nhìn của chúng ta để phân giải, trong phạm vi toàn vẹn của Hiện tượng, thành một chuỗi không liên tục những tầng mức và những độ ổn định30.

Vì vậy, qua tác động phá hủy của Quá khứ xếp chồng lên một tác động kiến tạo của sự Sinh trưởng, những sự phân nhánh của Cây Sự sống được nổi rõ lên và được khai thông, trong quan sát của Khoa học.

Chúng ta hãy xem xét Cây Sự sống này trong thực tại cụ thể của nó và đo đạc thực tại đó.

3. CÂY SỰ SỐNG

A. Những đường nét chính
a) Một đơn vị tiến hóa định lượng: Tầng Động vật lớp Thú

Từ những quan sát phía trên, ta có thể ngay lập tức rút ra rằng, để nhận thấy Cây Sự sống, ta cần phải bắt đầu bằng “việc hướng đôi mắt mình” vào phần này trong đám cành nhánh của Cây, nơi tác động mài mòn của Thời gian chỉ ở mức độ vừa phải. Ta cũng cần đứng không quá gần Cây, để không bị những đám lá làm vướng mắt, và không quá xa để vẫn còn nhìn thấy những cành nhánh đủ rậm rạp.

Phải tìm ở đâu, giữa Tự nhiên ngày nay, cái khu vực có ưu điểm đó? Rất chắc chắn ta có thể tìm thấy chỗ đó trong đại gia đình động vật lớp Thú.

Chúng ta biết chắc điều này là nhờ ngành Địa chất học; và chỉ một khảo sát đơn giản cấu trúc bên trong của lớp Thú cũng đủ để chứng minh điều đó: nhìn chung, nếu loài Người đại diện cho một nhóm còn “chưa trưởng thành”, thì chính lớp Thú tạo nên một nhóm đã lớn mà vẫn còn mới. Nảy nở trọn vẹn chỉ trong Kỉ Đệ tam, những tập hợp của chúng còn để nhận thấy một số đáng kể những phần phụ tinh tế nhất. Và đây chính là lí do lớp Thú ngay từ đầu và cho đến giờ, luôn là một phạm vi lựa chọn cho sự bừng tỉnh và phát triển những ý tưởng của thuyết biến hình.

Vì vậy, chúng ta hãy xem xét lớp Thú trong những đường nét chính (Hình 1), và đồng thời chúng ta tuy vậy cũng hạn chế phạm vi xem xét chỉ trong phần trẻ nhất và tiến bộ nhất của nó, tức là những Động vật lớp thú có Nhau31.

Trên quan điểm tiến hóa (ta thậm chí có thể nói trên quan điểm “sinh lí học”), những Động vật lớp thú có Nhau, khi được xem xét thành một khối, tạo nên cái mà tôi sẽ gọi một cách quy ước trong cuốn sách này là một Vùng32 Sinh vật. Qua thuật ngữ này, tôi muốn nói đến một sự hợp nhóm kiểu vòng mà ở đó các phần tử không những có quan hệ họ hàng do sự sinh ra, mà còn dung thứ nhau và bổ sung cho nhau trong nỗ lực để sống sót và sinh sôi nảy nở.

Để bắt đầu hiểu ra điểm quan trọng này (điểm này được trường phái Cổ sinh vật học của Mĩ hứng thú nhấn mạnh), ta chỉ cần quan sát, trong điều kiện thích hợp, sự phân bố của các hình thức động vật quen thuộc nhất với mỗi chúng ta. Ở đây là các Động vật ăn cỏ và các Động vật gặm nhấm, chúng lấy thức ăn trực tiếp từ nhánh thực vật. Và kia là các Động vật ăn sâu bọ, chúng sống kí sinh một cách tương tự trên nhánh “chân khớp” của Sự Sống. Chỗ này còn có các Động vật ăn thịt, sinh sống bằng thức ăn từ cả hai nhóm trên, - và chỗ kia có các Động vật ăn tạp, tự nuôi sống bằng mọi loại thức ăn cùng lúc. Đó là bốn sự Tỏa tia chủ đạo, và về căn bản chúng trùng hợp với sự phân chia dòng thường được công nhận.

Bây giờ chúng ta hãy lần lượt nghiên cứu bốn tia hay bốn khu này. Bằng một sự tinh thông hoàn hảo, mỗi tia sẽ tự phân chia nhỏ thêm, tự chẻ thớ ra thành các đơn vị phụ. Chẳng hạn, dưới góc nhìn của chúng ta hiện nay, nhánh rậm rạp nhất trong mỗi tia là các Động vật ăn cỏ. Tùy theo hai cách thức khác nhau được chọn để biến đổi đầu mút mỗi chi thành bàn chân để chạy (nhờ sự siêu phát triển của hai ngón, hay chỉ của một ngón giữa), chúng ta thấy hiện ra hai họ lớn, các Động vật Guốc chẵn và các Động vật Guốc lẻ, mỗi họ được tạo thành từ một chùm các dòng giống lớn khác biệt. Ở đây, trong các Động vật Guốc lẻ có một nhóm Heo vòi khó hiểu, - một nhánh ngắn nhưng đáng kinh ngạc của các Động vật Titanotheriidae33- các Động vặt Chalicothere34 có vuốt để đào mà Con người có thể đã từng nhìn thấy, - tộc họ Tê giác, không có sừng hay có sừng, - và cuối cùng là họ Ngựa có một guốc, được nhái lại ở Nam Mĩ bởi một dòng hoàn toàn độc lập. Ở kia, trong các Động vật Guốc chẵn có họ Lợn, họ Lạc đà, họ Hươu và họ Linh dương, - không nói đến các thân tổ tiên khác sống kém dai hơn, nhưng thực sự cũng cá thể hóa và thú vị trong cách nhìn của ngành cổ sinh vật học. Và chúng ta còn chưa nói đến nhóm đông đúc và mạnh mẽ các Động vật có Vòi (bộ Voi) v.v. - Tuân theo quy tắc “xóa bỏ các cuống”, phần gốc của mỗi đơn vị này chìm trong màn sương mù của Quá khứ. Nhưng một khi chúng hiện ra, chúng ta cũng có thể lần theo tất cả và từng đơn vị một, trong các pha chính của sự lan rộng địa lí của chúng; trong sự chia nhỏ kế tiếp thành các tiểu vòng, gần như cho đến vô hạn; và cuối cùng trong sự phóng đại, nhờ sự trực sinh, của một vài đặc tính của xương, răng và xương sọ, và rốt cuộc chính những đặc tính này vẫn thường làm chúng khổng lồ hay yếu mảnh.

Có phải thế là hết? - Vẫn chưa đâu. Xếp chồng lên sự nảy nở của Giống và Loài xuất phát từ bốn sự Tỏa tia cơ bản này, chúng ta nhận thấy rõ một mạng lưới khác tương ứng với những toan tính đã được thử ở chỗ này chỗ kia, để từ bỏ cuộc sống trên mặt đất, và để đến ở trên không, dưới nước, hay thậm chí sâu trong lòng đất. Bên cạnh những hình thức đủ khả năng để chạy, ta thấy có những hình thức sống trên cây, hay thậm chí bay; những hình thức biết bơi, những hình thức biết đào bới. Có những hình thức (như ở bộ Cá voi và bộ Bò biển) dường như được phái sinh, với một tốc độ đáng ngạc nhiên, từ bộ Ăn thịt và bộ Ăn cỏ. Lại có những hình thức khác (bộ Dơi, bộ Chuột chũi, bộ Chuột chù) đặc biệt đông đúc nhờ những thành viên lâu đời nhất của nhóm thú có Nhau: các Động vật Ăn sâu bọ và Động vật Gặm nhấm, cả hai nhóm này cùng có tuổi đời từ cuối Đại Trung sinh.

Chỉ cần nhìn vào chính nó, cái tập hợp mang tính chức năng cân đối một cách tinh tế này, người ta không thể phủ nhận điều hiển nhiên rằng nó biểu diễn một sự hợp nhóm hữu cơ có tính tự nhiên của riêng nó. Niềm tin này càng tăng lên khi người ta nhận ra rằng nó không tương ứng với một trường hợp cá biệt và cô lập, mà người ta nhận ra rằng những đơn vị giống thế đã xuất hiện một cách tuần hoàn trong suốt Lịch sử của Sự Sống. Chúng ta hãy nêu ra hai ví dụ thôi, mà không cần dùng đến ví dụ các Động vật lớp Thú.

Ngành Địa chất học chỉ ra rằng, trong suốt Kỉ Đệ tam, một mảng của Vùng sinh vật có nhau, lúc đó hoàn toàn đang trong quá trình tiến hóa, bị biển cắt ra và bị giam giữ trong nửa phía nam của châu Mĩ. Vậy thì, cái cành giâm này đã phản ứng trước sự cô lập của mình như thế nào? Cũng đúng như một Thực vật vậy, - tức là bằng việc tái tạo, ở mức nhỏ hơn, đường nét của cái thân cây mà trước đó nó bị tách rời. Nó bắt đầu mọc ra những Thú loại Voi giả, những Thú Gặm nhấm giả, những con Ngựa giả, và những con Khỉ giả (như bộ Khỉ mũi dẹt) v.v. Đó là toàn bộ một Vùng sinh vật rút gọn (hay chính là một tiểu Vùng sinh vật) ở bên trong Vùng ban đầu.

Còn bây giờ là ví dụ thứ hai, được lấy từ lớp thú có Túi.

Nếu đánh giá bằng cách thức sinh sản khá sơ đẳng của chúng và cũng bằng sự phân bố địa lí hiện nay của chúng (sự phân bố này thể hiện tính không liên tục và dư sót), các Động vật lớp thú có Túi (hay Không có nhau) biểu diễn một bậc riêng biệt ở gốc của lớp Thú. Chúng chắc hẳn đã nảy nở sớm hơn lóp thú có Nhau, và tạo nên Vùng sinh vật riêng của mình cũng sớm hơn. Nhìn chung, trừ một vài kiểu kì lạ (như Machairodus Giả được tìm thấy gần đây ở dạng hóa thạch tại Patagoni35), Vùng sinh vật có túi này đã biến mất không để lại dấu vết. Ngược lại, một trong những tiểu vùng của nó đã phát triển và bảo tồn một cách tình cờ, cũng nhờ sự cô lập, từ trước Kỉ Đệ tam ở Úc, và tiểu vùng đó vẫn còn làm các nhà tự nhiên học kinh ngạc thán phục bởi sự rõ ràng của đường biên và độ hoàn hảo của nó.

Như ai cũng biết, châu Úc, khi được khám phá bởi những người châu Âu, là nơi sinh sống chỉ của lớp thú có Túi36, và hơn thế nữa, các Động vật lớp thú có Túi này có đủ mọi kích cỡ, ở trong mọi điều kiện cư trú và có mọi hình thức: thú có Túi ăn cỏ và chạy, thú có Túi ăn thịt, thú có Túi ăn sâu bọ, thú có Túi họ chuột chù v.v. Không thể hình dung được một ví dụ nào thỏa đáng hơn về năng lực cố hữu của mỗi dòng để phân dị thành một loại sinh vật khép kín và toàn vẹn về mặt sinh lí học.

Sau khi điều này đã được nhìn rõ, chúng ta hãy đứng dậy để nhìn cái hệ thống khép kín bởi hai Vùng sinh vật có Nhau và có Túi tập hợp lại. Rất nhanh chóng, các nhà động vật học đã nhận thấy rằng, ở mọi hình thức có mặt trong hai nhóm này, những răng hàm đều căn bản bao gồm ba mấu, khớp với nhau từ hàm này sang hàm kia, từ trên xuống dưới. Cái nét tự nó không nhiều ý nghĩa này lại càng gây tò mò hơn bởi tính bất biến của nó. Từ một đặc tính tình cờ như thế, bằng cách nào ta giải thích được tính phổ biến? - Chúng ta có được chìa khóa để giải đáp câu đố này là nhờ một khám phá ở một vài tầng địa chất của Kỉ Jura ở nước Anh. Trong Kỉ Trung Jura, trong một ánh chớp, chúng ta thoáng nhìn ra một xung động của Lớp thú, - một thế giới các động vật nhỏ, không lớn hơn Chuột hay Chuột chù. Và các động vật nhỏ xíu này đã đa dạng một cách khác thường, có một kiểu răng vẫn còn chưa cố định, như trong Tự nhiên ngày nay. Ở giữa chúng, người ta đã nhận ra một kiểu ba mấu. Nhưng, bên cạnh kiểu này, đủ các loại tổ hợp khác nhau trong sự phát triển và cách thức đối vị của các mấu so với răng hàm, cũng đã được quan sát thấy. Và những tổ hợp khác này bị loại thải đã từ rất lâu. Một kết luận buộc phải đưa ra. Có lẽ ngoại trừ Thú mỏ vịt và Echidnas37 (ở những hình thức đẻ trứng đầy nghịch lí này người ta từng nghĩ rằng đã tìm ra một sự tiếp diễn của các “Động vật đa mấu”), các Động vật lớp Thú đang còn sống đều phái sinh từ một chùm tuyệt đối duy nhất. Khi tập hợp tất cả lại, chúng chỉ biểu diễn (ở trạng thái nảy nở) một tia đơn trong nhiều tia (vòng các Động vật lớp thú của Kỉ Jura tự phân chia ra thành các tia này) - các Động vật có ba mấu38.

Tại điểm này, chúng ta đã gần như đạt đến các giới hạn của những gì bóng tối Quá khứ để hiện xuyên qua. Xa xưa hơn, ngoại trừ sự tồn tại khả nhiên ở cuối Kỉ Tam điệp của một vòng mà các Động vật đa mấu còn gắn với vòng đó, lịch sử của các Động vật lớp Thú biến mất trong màn đêm.

Ít nhất, khắp xung quanh và về phía trên, nhóm của chúng, vốn bị cô lập một cách tự nhiên do cái cuống của nhóm đã bị cắt đứt, tự nổi rõ một cách đủ rõ rệt và với tính cá thể đủ cao, để chúng ta lấy nó làm đơn vị thực hành của “khối tiến hóa”. Chúng ta gọi đơn vị này là Tầng39.

Chúng ta sẽ sử dụng nó không chậm trễ.

b) Một Tầng của các tầng: các Động vật có Xương sống Bốn chi

Khi đo khoảng cách các tinh vân, các nhà thiên văn học sử dụng năm ánh sáng. Nếu từ các Động vật lớp Thú, chúng ta muốn mở rộng và kéo dài tầm nhìn của mình về phía gốc của Cây Sự sống, thì đến lượt chúng ta phải đếm bằng Tầng.

Và để mở đầu là các tầng của Động vật Bò sát của Đại Trung sinh.

Khi cái nhánh lớp Thú mất hút trong tầm nhìn của chúng ta ở trước Kỉ Jura, không phải nó bốc hơi trong một kiểu chân không. Nhưng vì một đám lá sinh vật rậm rạp, có một dáng vẻ hoàn toàn khác, bao phủ và che giấu nó: đó là bộ Khủng long, bộ Thằn lằn cánh, bộ Thằn lằn cá, bộ Cá sấu, và biết bao nhiêu các quái vật khác ít quen thuộc hơn với những ai chưa học qua ngành cổ sinh vật học.

Trong cái tập hợp này, những khoảng cách động vật học giữa các hình thức là lớn hơn rõ rệt so với giữa các bộ Thú. Tuy vậy, có ba đặc tính đập ngay vào mắt ta. Trước hết, nghiên cứu của chúng ta đang liên quan đến một hệ thống phân nhánh. Thứ hai, những nhánh của hệ thống này đang ở trong một giai đoạn nảy nở đã rất tiến triển, hay thậm chí cuối cùng. Cuối cùng, nhìn chung, toàn bộ nhóm này không biểu diễn gì khác hơn một Vùng sinh vật bao la và có lẽ phức tạp. Chỗ này có các Động vật Ăn cỏ thường to khổng lồ. Chỗ khác thì có các vệ tinh và bạo chúa của chúng, các Động vật Ăn thịt, nặng nề hoặc nhảy nhót. Chỗ kia lại có những Động vật Biết bay, với các màng của Dơi hay lông vũ của Chim. Và cuối cùng là những Động vật Biết bơi cũng thon như Cá Heo mỏ.

Từ xa, thế giới Động vật Bò sát này hiện ra trong mắt ta như là bị nén lại nhiều hơn, so với thế giới Động vật lớp Thú; tuy nhiên tuổi đời của nó, được đo bằng sự lan rộng và sự phức tạp hóa cuối cùng, chỉ có thể được hình dung ít ra là bằng tuổi của lớp Thú. Dù sao chăng nữa, nó đã nảy nở, ở dưới sâu, theo cùng một cách, về phía giữa Kỉ Tam điệp, ta vẫn còn nhận ra các Khủng long. Nhưng chúng đột sinh chính ngay từ một Tầng khác, - Tầng này gần như đã đến lúc suy tàn: đó là Tầng của lớp Bò sát của Kỉ Permi, đặc biệt được đặc trưng bởi bộ Thằn lằn Mấu lưng dài.

Các Thằn lằn Mấu lưng dài này thô vụng dị dạng và cũng hiếm thấy trong các viện bảo tàng của chúng ta, vì thế chúng ít được biết đến hơn Thằn lằn Hai óc và Thằn lằn Răng cá sấu. Điều này không ngăn cản chúng có một tầm quan trọng ngày càng tăng trong triển vọng của ngành Động vật học. Bị coi ban đầu như những sinh vật cá biệt và biến dạng, bị tuyệt đối giam hãm ở Nam Phi, hiện giờ chúng được xác định hẳn như là đại diện duy nhất cho một giai đoạn toàn vẹn và đặc biệt của Sự Sống có Xương sống trên lục địa. Tại một thời điểm nào đó, trước các Khủng long, trước các Động vật lớp Thú, chính chúng đã sinh sống và chiếm hữu toàn bộ phần bề mặt trái đất không bị nước biển phủ, hay đúng hơn chúng đứng được hẳn trên các chi đã có khớp và thường đã có răng kiểu răng hàm, và ta phải nói rằng chính chúng là những Thú Bốn chi sinh sống một cách ổn định trên bề mặt rắn của trái đất. Khi chúng ta nhận ra sự có mặt của chúng, chúng đã sinh sôi thành những hình thức kì lạ, - có sừng, có mào, được vũ trang để tự vệ, - và điều này chỉ ra rằng (như thường lệ!) một nhóm đạt đến cuối quá trình tiến hóa của mình. Thực ra đó là một nhóm khá đơn điệu, với những sự kì dị bề mặt, - và vì thế ở chúng những đường gân của một Vùng sinh vật thực thụ vẫn chưa nổi rõ. Tuy vậy, đó là một nhóm có sức hấp dẫn mê hồn [đối với các nhà nghiên cứu], nhờ sự lan tỏa và những tiềm năng của vòng của nó. Một phía, nhóm này có những con Rùa không biến đổi gì. Và, ở thái cực kia, nó có những kiểu hết sức phát triển bởi tính linh hoạt và cấu trúc xương sọ, và chúng ta có đủ mọi lí do để nghĩ rằng từ giữa những kiểu này đã nảy ra cái thân, từ lâu đang yên ngủ, của Động vật lớp Thú.

Và tiếp đó, lại là một “đường hầm” mới. - Ở những khoảng cách này, dưới Sức nặng của Quá khứ, những khúc thời lượng nhanh chóng siết chặt lại. Ở gốc và phía dưới Kỉ Permi, chúng ta nhận thấy một bề mặt khác của Trái đất có sinh vật ở, và bề mặt này chỉ được sinh sống bởi lớp Lưỡng cư bò trên bùn lầy. Ở lớp Lưỡng cư có một sự phềnh ra của thân hình béo hay giống hình rắn, và giữa chúng thường khó phân biệt được những hình thức đã trưởng thành với những hình thức ấu trùng; da trần hay da có vỏ ngoài; đốt sống hình ống hay ở dạng ghép mảnh từ các xương con… Một lần nữa ở đây, theo quy tắc chung, chúng ta chỉ có thể nắm bắt được rằng đó là một thế giới đã phân dị rất nhiều - gần như đang kết thúc. Có lẽ chúng ta vẫn còn lẫn lộn không biết bao nhiêu Tầng trong cái khối bòng bong này, qua những trầm tích mà chúng ta vẫn chưa ước lượng được đúng độ dày và Lịch sử dài quá mức của chúng. Ít nhất chúng ta có thể chắc chắn một điều: ở giai đoạn này chúng ta nắm bắt được một nhóm động vật đang đi ra khỏi vùng nước dinh dưỡng nơi chúng đã hình thành.

Vậy mà, ở điểm mút khởi đầu của Sự sống sát mặt đất này, những Động vật có Xương sống hiện lên cho chúng ta thấy với một đặc tính đáng kinh ngạc làm chúng ta cần suy ngẫm. Ở tất cả sinh vật, thể thức của bộ xương là như nhau, và nhất là đều đồng nhất (hãy bỏ qua một bên những sự đồng dạng tuyệt vời của xương sọ) về mặt số lượng và bố cục của các chi biết đi. Phải tìm ở đâu ra lí do cho sự giống nhau này đây?

Để giải thích việc tất cả lớp Lưỡng cư, Bò sát và Thú đều có bốn chi và chỉ bốn chi thôi, cùng ra thì đành phải dùng đến sự hội tụ thuần túy đến một cách thức di chuyển đặc biệt đơn giản (các Sâu bọ tuy nhiên lại không bao giờ có ít hơn sáu chân v.v.). Nhưng bằng cách nào, chỉ với những lí do cơ học ta lại lí giải được cấu trúc hoàn toàn giống nhau của bốn phần phụ này? Ở phía trước, có một xương cánh tay, rồi hai xương của cẳng tay, rồi năm tia của bàn tay?… Chẳng phải điểm này, lại một lần nữa, là một trong những tổ hợp tình cờ được khám phá và thực hiện chỉ một lần? Vì thế ở đây, lại một lần nữa, hiện lên cái kết luận mà tính ba mấu găm, trong trường hợp của các Động vật lớp Thú, vào trí óc chúng ta. Bất kể sự đa dạng khác thường của chúng, những động vật có phổi trên trái đất không biểu diễn điều gì khác hơn những biến dị tạo ra từ một giải pháp hoàn toàn đặc biệt của Sự Sống.

Cái tuyến rẻ quạt bao la và phức tạp của Động vật có Xương sống biết đi, khi được lần theo ngược về gốc, uốn cong rồi tự khép kín thành một tia duy nhất.

Một cái cuống duy nhất để kết thúc và xác định ra tại gốc của nó một Tầng của nhiều Tầng: thế giới của Động vật Bốn chi.

c) Nhánh Động vật có Xương sống

Trong trường hợp Động vật lớp Thú, chúng ta đã có thể nắm bắt được cái vòng mà từ đó tia “ba mấu” đã tách ra và vươn lên. Trong việc tìm hiểu nguồn gốc của Động vật Lưỡng cư, khoa học ít tiến triển hơn. Tuy vậy, chúng ta sẽ không do dự về cái khu vực duy nhất của Sự Sống nơi nhóm Động vật Bốn chi đã hình thành, giữa các tổ hợp từng được toan tính. Nhóm này đã nảy sinh ở đâu đó giữa nhóm Cá có vây chia thùy và có “kiểu tay chân”; và Tầng của chúng, trước đây từng tồn tại dai dẳng, ngày nay chỉ còn sót lại vài hóa thạch sống: đó là phân lớp Cá phổi, và một loại gây ngạc nhiên gần đây - loại “Cá vây tay”, bắt được cách đây không lâu trong các biển Nam cực.

“Đồng thể hóa” trên bề mặt do sự thích nghi cơ học để bơi, nhóm Cá (hay phải gọi đúng hơn là “Có hình cá”) phức tạp khủng khiếp trong tập hợp của mình. Có bao nhiêu Tầng, nhất là ở đây, tích tụ lại và lẫn lộn với nhau dưới cùng một thuật ngữ?… Có các Tầng tương đối trẻ, phát triển trong các Đại dương ở cùng thời kì khi chính những Vùng của Động vật Bốn chi lan rộng trên các Lục địa. Có các Tầng cổ hơn, nhưng còn đông hơn nhiều, kết thúc rất thấp40 ở khoảng Kỉ Silur với một vòng cơ bản mà từ đó tỏa ra trước mắt chúng ta hai tia chính: Động vật Hình cá không hàm và chỉ có một lỗ mũi, được đại diện trong Tự nhiên ngày nay bởi loài Cá mút đá; và Động vật Hình cá có hàm và hai lỗ mũi, mà từ đó mọi động vật còn lại ra đời.

Sau điều nói phía trên về sự nối chuỗi của các hình thức trên trái đất, tôi sẽ không cố nâng thế giới khác này lên và tháo khớp nó ra. Tôi sẽ hướng sự chú ý đến một thực kiện kiểu khác mà chúng ta gặp lần đầu tiên trong cuốn sách này. Đa số những loài Cá cổ (mà chúng ta biết) được bọc vỏ rất nhiều và thậm chí đến độ bất thường41. Nhưng dưới sự thử dụng (dường như là khá không thành công) làm vững chắc ở bên ngoài, che giấu một bộ xương vẫn còn hoàn toàn ở dạng mô sụn. Đi theo chúng càng sóng càng ít xương hóa ở bên trong. Và điều này giải thích việc chúng ta đã hoàn toàn mất dấu tích của chúng, thậm chí ngay trong các trầm tích không biến đổi trong suốt nhiêu kỉ. Vậy nên, trong trường hợp đặc biệt này chúng ta gặp phải một hiện tượng chung, có tầm quan trọng lớn. Bất kể nhóm sinh vật được xem xét nào, nhóm đó cuối cùng cũng luôn bị nhấn chìm vào sâu trong phạm vi của cái Mềm. Đó là cách chắc chắn để làm cái cuống của nó biến mất…

Vì vậy, trước Kỉ Devon, những Động vật Hình cá bước vào một kiểu giai đoạn bào thai hay ấu trùng, - không hóa thạch được. Nếu không có sự sống sót ngẫu nhiên của loài Lưỡng tiêm kì lạ, chúng ta sẽ không có chút ý tưởng nào về nhiều giai đoạn mà qua đó kiểu Dây sống được tạo ra, cho đến khi kiểu Dây sống này sẵn sàng lấp kín các vùng nước, trong khi chờ đến lúc xâm chiếm trái đất.

Và như thế, kiến trúc khổng lồ của tất cả Động vật Bốn chi và của tất cả loài Cá - tức là Nhánh Động vật có Xương sống, khép lại và giới hạn ở dưới gốc, bằng một khoảng trống lớn.

d) Phần còn lại của Sự Sống

Với thuật ngữ Nhánh chúng tôi nói đến kiểu tập hợp xác định phong phú nhất ở bên trong Sinh quyển, còn được công nhận bởi ngành Phân loại học. Cùng với các Động vật có Xương sống, có hai Nhánh khác và chỉ hai thôi là đóng góp vào việc hình thành cành nhánh chủ đạo của Sự Sống - một là Sâu và Động vật Chân khớp, và hai là Thực vật. Một nhánh được làm vững chắc bằng kitin hay đá vôi, nhánh kia được làm cứng bằng xenlulô, chúng cũng đều thành công trong việc thoát khỏi cái nhà tù của nước và lan rộng mạnh mẽ trong bầu khí quyển. Và chính như thế mà trong Tự nhiên ngày nay, Thực vật và Côn trùng lẫn vào nhau và tranh đấu, cùng với các động vật có xương khác, để chiếm nhiều chỗ trong Thế giới.

Đối với hai Nhánh nói trên, dù có thể nhưng tôi xin phép không lặp lại công việc phân tích đã làm trong phần trước cho các Động vật có Xương sống. Ở trên cao có những nhóm còn mới, phong phú làm thành những vòng còn mỏng manh, ở phía thấp hơn có những Tầng sinh vật với những nhánh vững chãi hơn nhưng ít rậm rạp hơn. Tận phía dưới, là sự tan biến trong một thế giới các hình thức hóa học không bền vững. Cùng một dáng vẻ chung của sự phát triển. Nhưng bởi vì trong trường hợp này các Nhánh dĩ nhiên là già hơn, sự phức tạp hóa dồn góp nhiều hơn, và ta thấy cả những hình thức xã hội hóa ở mức cực điểm trong trường hợp các Côn trùng.

Cõ lẽ không còn gì để nghi ngờ rằng trong vực thẳm của Thời gian, những đường nét khác nhau này hội tụ về một điểm cực chung nào đó của sự phân tán. Nhưng còn xa trước khi ngành Dây sống, ngành Giun đốt và Thực vật nối nhập vào (ngành Dây sống và ngành Giun đốt có vẻ hội tụ trong Động vât Đa bào; - và sự hội tụ của chúng với Thực vật chỉ ở trong các sinh vật đơn bào), những thân cây tương ứng của chúng biến mất trong một khối phức tạp các hình thức cực kì lạ: ngành Bọt biển, ngành Da gai, bộ Xương san hô…: biết bao nhiêu bản phác thảo của những giải đáp cho vấn đề của Sự sống. Một bụi cây của những Nhánh đã thui chột đi.

Dù chúng ta không biết giải thích bằng cách nào sự cắt rời do tác động của Thời lượng lại đã trở nên sâu đến vậy, chắc chắn tất cả đã đột sinh từ một thế giới khác già cỗi và đa hình đến mức khó tin: Trùng cỏ, các Động vật Đa bào khác nhau, Vi trùng, - những tế bào tự do, không có vỏ hay có vỏ, mà ở đó những Giới của Sự sống lẫn lộn với nhau và Ngành Phân loại học không còn nắm bắt được nữa.

Là Động vật hay Thực vật đây? Những từ này không còn ý nghĩa nữa. Đó là sự xếp chồng lên nhau của các Tầng và các Nhánh, - hay “thể sợi” của các thớ khó hiểu, như của một loại Nấm? Chúng ta cũng không biết nữa. Và chúng ta cũng sẽ không biết nói gì nhiều về việc từ đâu mọi thứ đã nảy sinh như thế. Từ Tiền Kỉ Cambri, các Sinh vật Đơn bào đến lượt chúng cũng mất đi mọi khung silic dioxit hay đá vôi. Và trong tầm nhìn của chúng ta, phần gốc của Cây Sự sống vĩnh viễn tan biến, một cách đồng đều, vào trong tính mềm của các mô và trong sự biến thái của các lớp bùn nguyên thủy.

B. Những kích cỡ

Và thế là đã kết thúc bảng cấu trúc, khá thu gọn lại, của các hình thức được thu thập và xếp loại, từ thời Aristote và Linné, nhờ công lao bền bỉ của các nhà tự nhiên học. Trong quá trình mô tả, chúng ta đã chuyên chú vào việc làm cảm nhận được sự phức tạp vô cùng của Thế giới mà chúng ta đang tìm cách làm hồi sinh. Tuy vậy, bằng một nỗ lực quan sát cuối cùng, chúng ta còn phải ý thức được một cách rõ ràng hơn về những kích thước phi thường này, khi đối mặt với toàn thể tập hợp đó. Trí óc chúng ta, tự nó, liên tục thiên về không chỉ việc làm sáng tỏ (đó là chức năng của nó) mà còn làm ngắn hẹp lại những thực tại mà nó chạm tới. Nó trìu xuống, do mệt mỏi, dưới gánh nặng của khoảng cách và số đông. Vì vậy, sau khi đã vẽ nên sự lan rộng của Sự Sống, dù đúng sai đến đấu, điều quan trọng là chúng ta cần trả lại cho những phần tử trong sơ đồ của chúng ta kích thước đích thực của chúng, về số lượng cũng như về dung tích và thời lượng.

Chúng ta hãy thử làm việc này.

Trước hết là về số lượng. Để đơn giản hơn, bản phác họa thế giới động vật của chúng ta đã phải vẽ bằng những lát tập thể rộng lớn: Họ, Bộ, Vùng, Tầng, Nhánh v.v. Vậy mà, khi sử dụng các đơn vị khác nhau này, chúng ta đã có ngờ gì đến sự vô số mà chúng ta đang thực sự phải đối mặt không? - Nếu ai đó muốn cố suy nghĩ và viết về Sự tiến hóa, thì việc trước tiên cần làm là đi thăm một trong những viện bảo tàng lớn, bởi vì có bốn hay năm viện bảo tàng như thế trên thế giới; ở nơi đó (bằng những nỗ lực mà một ngày nào đó tính anh hùng và giá trị tinh thần của chúng sẽ được hiểu đúng) đội ngũ các nhà du hành đã nén chặt lại toàn bộ gam Sự Sống trong vài gian phòng. Khi đi vào đó, ta chỉ cần nhìn, không cần bận tâm đến các tên, - mà chỉ để ngấm vào đầu những gì xung quanh. Ở chỗ này là thế giới Côn trùng, nơi những loài “tốt” có thể đếm tới vài chục nghìn. Ở kia là Động vật Thân mềm, hàng nghìn loài khác, vô cùng khác nhau trong các vân và các cách cuộn. Và rồi đến Cá, cũng bất ngờ, thất thường và sặc sỡ như Bướm. Va rồi đến Chim, cũng chỉ kém phóng túng hơn một chút, với đủ loại lông, với đủ mọi loại mỏ, đủ mọi màu sắc. Và rồi đến Linh dương, với đủ loại màu lông, đủ loại dáng hình, đủ loại vành đầu, v.v. Đằng sau mỗi từ mà chỉ gợi lên trong trí tưởng tượng của chúng ta cỡ một tá hình thức quen thuộc, là sự đa dạng, cái đà, sự sôi động đến vậy đấy! Và thêm nữa, trong mắt chúng ta chỉ có những gì sống sót. Tình thế sẽ thế nào đây nếu chúng ta có thể nhìn thấy hết thảy mọi thứ khác… Trong mọi thời kì của Trái đất, trong mọi giai đoạn của Quá trình Tiến hóa, các Viện bảo tàng khác cũng sẽ ghi lại được sự sôi động, sự phong phú sum sê đó. Xếp kế tiếp nhau, hàng trăm nghìn cái tên được ghi lại trong những bản danh mục của ngành Phân loại học cũng không biểu diễn nổi một phần triệu những chiếc lá đã mọc ra cho đến ngày nay trên Cây Sự sống.

Bây giờ chúng ta bàn về dung tích. Bằng từ này tôi muốn nói: Đâu là tầm quan trọng tương đối về số lượng của những nhóm động vật và thực vật trong tự nhiên? Về mặt Vật chất, phần nào là phần thuộc về mỗi sinh vật có tổ chức, trong sự tập hợp chung của chúng?

Để nêu lên một ý sơ lược về quy mô này, tôi vẽ lại ở đây (Hình 2) bảng mô tả do nhà tự nhiên học bậc thầy, M. Cuénot, vui thích tạo nên, dựa theo các số liệu mới nhất của Khoa học; đó là một tấm bản đồ của Giới động vật, với các vùng chính. Đây là tấm bản đồ về vị trí hơn là về cấu trúc, nhưng nó trả lời chính xác câu hỏi tôi đặt ra.

Chúng ta hãy xem xét sơ đồ này. Có phải trí óc chúng ta bị sốc từ ngay cái nhìn đầu tiên, - một kiểu sốc mà chúng ta cảm thấy khi được một nhà du hành vũ trụ cho chúng ta xem hệ mặt trời như một ngôi sao đơn lẻ, - và mọi ngôi sao của chúng ta như một dải Ngân hà đơn lẻ, - và dải Ngân hà của chúng ta chỉ như một nguyên tử giữa các Thiên hà khác?… Thế còn lớp Thú? Đối với chúng ta, ý tưởng và hình ảnh của loài “thú vật” thường được tóm tắt lại thành lớp Thú và nó chỉ là một thùy nhỏ tí xíu, nảy nở muộn màng trên thân cây của Sự sống. Và ngược lại, xung quanh chúng thì sao? và ở bên cạnh? và ở phía dưới?… Sự phình rộng ra biết bao của các kiểu cạnh tranh, và chúng ta đã không hề ngờ đến sự hiện hữu cũng như độ lớn và sự đông đúc của chúng! Đó là những sinh vật bí hiểm rời rạc giữa những lá khô, hay là dàn trải trên một vùng, - nếu có dịp chúng ta đã có thể nhìn thấy chúng mà không khi nào tự hỏi chúng có ý nghĩa gì, hay chúng từ đâu đến. Những sinh vật không đáng kể về kích thước và bây giờ có thể cả về số lượng. Nhưng hình thức bị xem thường này bây giờ lộ ra cho chúng ta thấy bản chất thật của chúng. Bằng sự phong phú trong cách thức của mình, bằng thời gian mà Tự nhiên cần để tạo ra chúng, mỗi hình thức biểu diễn một Thế giới cũng quan trọng như Thế giới của chúng ta. Về mặt định lượng (tôi nhấn mạnh) chúng ta chỉ là một hình thức trong số đó, và là hình thức ra đời gần đây nhất.

Cuối cùng là về thời lượng. Và điều này, như thường lệ, là sự khôi phục khó khăn cho trí tưởng tượng của chúng ta. Những bình diện của Quá khứ siết chặt lại và “lồng vào nhau” trong tầm nhìn của chúng ta, một cách khó cưỡng lại, còn hơn cả những đường chân trời trong Không gian, như tôi đã từng lưu ý. Bằng cách nào phân tách chúng ra đây?

Trước hết, để đem đến cho những chiều sâu của Sự Sống đường nét nổi bật đích thực của chúng, chúng ta sẽ quay về với cái mà trong phần trước tôi gọi là Tầng Động vật Lớp thú. Do Tầng này khá trẻ, chúng ta có đôi chút ý tưởng về thời gian cần thiết cho sự phát triển của chúng, từ thời điểm chúng đột sinh hẳn từ các Động vật Bò sát, vào cuối Kỉ Phấn trắng. Phải cần toàn bộ Kỉ Đệ tam và hơn một chút. Khoảng 80 triệu năm. Bây giờ chúng ta hãy công nhận rằng, trên trục của cùng một Nhánh động vật, các Tầng được tạo ra một cách có chu kì (như những nhánh dọc theo thân một cây Thông) làm cho các mức nảy nở cực đại của chúng (chỉ những mức có thể ghi lại được rõ ràng) kế tiếp nhau, trong trường hợp Động vật có Xương sống, với độ cách quãng giữa các mức đó là 80 triệu năm. Để tính được độ lớn xấp xỉ của thời lượng của một quãng động vật học, chúng ta sẽ chỉ cần nhân 80 triệu năm với số Tầng quan sát thấy trong khoảng cách đang xem xét: ví dụ như, ít nhất có ba Tầng giữa Động vật lớp Thú và gốc của Động vật Bốn chi. Những con số trở nên gây ấn tượng mạnh. Nhưng chúng khá khớp với các ý tưởng mà ngành Địa chất học có xu hướng hình dung ra về độ bao la của Kỉ Tam điệp, Kỉ Permi và Kỉ Than đá.

Một cách xấp xỉ hơn, từ Nhánh này sang Nhánh kia, ta có thể thử sử dụng một phương pháp khác. Ở bên trong cùng một Tầng (hãy lấy Tầng Động vật lớp thú) chúng ta có thể áng chừng khoảng cách trung bình giữa các hình thức, - chúng ta hãy nhắc lại rằng, sự phân tán này đòi hỏi khoảng 80 triệu năm để diễn ra. Xong đó, chúng ta hãy so sánh Động vật lớp Thú, Côn trùng và Thực vật cao cấp với nhau. Trừ phi (điều này là khả dĩ) ba Nhánh từ đó ba nhóm này nảy nở, lại không phân tán chính xác từ cùng gốc gác mà nảy mầm một cách tách biệt trên cùng một “thể sợi nấm”, thì đã phải cần biết bao thời gian, biết bao giai đoạn tích lũy lại, để tạo nên, từ kiểu này sang kiểu khác, những vết nứt khổng lồ này! - Ở đây, chính ngành Động vật học với các con số của mình có vẻ muốn thách đố những số liệu do ngành Địa chất học cung cấp. 1.500 triệu năm chỉ tính từ những dấu vết xa xưa nhất của Kỉ Than đá trong những trầm tích - các nhà vật lí học quả quyết như vậy, sau khi đo phần trăm của Chì trong một khoáng vật có rađi của Kỉ Tiền Cambri. Nhưng chẳng phải những sinh vật đầu tiên đã tồn tại còn sớm hơn những vết tích đầu tiên này đó sao? Và rồi, trong trường hợp bất đồng giữa hai chiếc đồng hồ này, chúng ta sẽ phải tin vào chiếc đồng hồ nào đây, để tính được tuổi của Trái đất? theo độ chậm của sự phân giải của Rađi? Hay theo độ chậm của sự kết tập của Vật chất sống?

Nếu cần năm nghìn năm cho một cây Cù tùng bình thường đạt đến sự sinh trưởng trọn vẹn của mình (và còn chưa có ai nhìn thấy một cây Cù tùng chết tự nhiên), thì tuổi toàn vẹn của Cây Sự sống có thể là bao nhiêu đây…

C. Sự hiển nhiên

Và bây giờ cái Cây ở đó, đứng sững trước chúng ta. Một cái cây kì lạ, không còn nghi ngờ gì nữa. Một âm bản của cây, ta có thể nói vậy: bởi vì, ngược với những gì diễn ra với các cây khổng lồ trong các khu rừng của chúng ta, những cành và thân của cái cây này chỉ hiện ra cho chúng ta thấy bằng những khoảng trống có bán kính tăng lên. Cây này có vẻ bên ngoài cũng bất động, và dường như thật lâu mới này nở những nụ chồi, đến độ chúng ta sẽ chỉ biết đến chúng khi còn đang hé mở. Nhưng dù vậy, cái cây này được mô tả một cách rõ ràng bằng sự rậm rạp phân tầng của tán lá các loài nhìn thấy được của nó. Trong những đường nét chính, trong những kích cỡ của nó, ta thấy nó nổi lên bao phủ khắp trái đất. Trước khi tìm cách thâm nhập vào bí mật cuộc đời của nó, chúng ta hãy quan sát nó thật kĩ. Bởi vì, chỉ bằng việc đơn thuần lặng lẽ ngắm nhìn những hình thức bên ngoài của nó, chúng ta đã thu được một bài học và một sức mạnh: cảm nhận về sự hiển nhiên của nó.

Trên khắp thế giới này vẫn còn sót lại một vài tư tưởng ngờ vực hay hoài nghi về thuyết Tiến hóa. Chỉ biết đến tự nhiên và các nhà tự nhiên học qua những cuốn sách, họ tin rằng trận chiến về thuyết biến hình vẫn luôn diễn ra như trong thời của Darwin. Và do trong ngành Sinh học vẫn còn tiếp diễn cuộc tranh luận về các cơ chế hình thành các Loài, họ tưởng rằng ngành này còn do dự, hay thậm chí sẽ có thể tiếp tục do dự, dù không dẫn đến chỗ tự sát, về thực kiện và thực tại của một sự phát triển như thế.

Thực tế là hoàn toàn khác vậy.

Trong chương dành cho sự nối chuỗi của thế giới hữu cơ này, người ta đã có thể thấy ngạc nhiên rằng tôi còn chưa hề nhắc đến những cuộc tranh cãi vẫn luôn sôi động về sự khác biệt của “thể hệ” và của “chủng hệ”, về sự tồn tại và chức năng của “gien”, về sự truyền và không-truyền lại của các đặc tính thụ đắc được… Đó là do, ở thời điểm này trong cuộc tìm kiếm của mình, những câu hỏi này không trực tiếp thu hút sự quan tâm của tôi. Để chuẩn bị một khung cảnh tự nhiên cho sự Phát sinh loài người, và tạo ra cho Con người một cái nôi, - tôi muốn nói rằng, để đảm bảo tính khách quan thiết yếu của một Sự tiến hóa, - thực ra chỉ có một điều kiện cần và đủ duy nhất: một sự phát sinh dòng chung của Sự sống (bất kể quá trình và động lực của nó là gì) cũng phải nhận thấy được một cách rõ ràng như Sự Trực sinh cá thể mà chúng ta nhìn thấy (với không chút ngạc nhiên) rằng mỗi sinh vật đều trải qua.

Bây giờ, không thể lờ đi được, trong trí óc chúng ta, một chứng minh gần như cơ học cho sự tăng trưởng toàn diện của Sinh quyển này được tạo nên bởi một bản thiết kế chất liệu mà chúng ta tất yếu sẽ vẽ nên, sau mỗi nỗ lực mới nhằm cố định, tại từng điểm một, những đường viền và đường gân của thế giới có tổ chức.

Chẳng ai nghĩ đến việc nghi ngờ nguồn gốc hồi chuyển của những tinh vân hình xoắn ốc; hay sự kết tụ tuần tự của các phần tử hạt ở giữa một tinh thể hay một măng đá; hay sự liên trưởng của những chùm gỗ xung quanh trục của một thân cành. Một vài cách sắp xếp hình học, hoàn toàn ổn định trong mắt chúng ta, là dấu vết và dấu hiệu không bác bỏ được của một tính Chuyển động học. Làm sao chúng ta có thể do dự, dù chỉ là một giây, về các nguồn gốc tiến hóa của cái tầng chứa sinh vật của Trái đất?

Dưới nỗ lực phân tích của chúng ta, Sự sống tự bóc vỏ. Nó tự tháo khớp cho tới mức vô hạn, thành một hệ thống tuyến rẻ quạt nối khít với nhau, và hệ thống này mạch lạc về mặt giải phẫu học và sinh lí học42. Những Vi tuyến rẻ quạt, chỉ được vẽ nhạt, của các Phân loài và các Giống. Những tuyến rẻ quạt, đã rộng hơn, của các Loài và các Chi. Những tuyến rẻ quạt ngày càng quá lớn của các Vùng sinh vật, rồi của các Tầng, và rồi của các Nhánh. Và cuối cùng, toàn bộ tập hợp, cả động vật và thực vật, tạo nên một Vùng sinh vật khổng lồ duy nhất nhờ sự quần hợp, cắm rễ, có lẽ như một tia đơn lẻ, vào một vòng nào đó chìm sâu trong thế giới đại phân tử. Sự sống, một Nhánh đơn, trên một thứ khác…

Từ trên xuống dưới, từ cái lớn nhất cho đến cái nhỏ nhất có cùng một cấu trúc rõ rệt, và bản vẽ của nó được gia cố bởi sự phân bố của chính những bóng tối và những khoảng trống, nổi rõ lên và kéo dài (ngoài mọi giả thuyết!) nhờ sự nối khớp gần như tự phát của các phần tử không được tính đến trước, sinh ra mỗi ngày.

Mỗi hình thức mới được khám phá ra, tìm thấy chỗ tự nhiên của mình, - thực tế ra, không có gì tuyệt đối “mới” trong khung cảnh được phác họa ra này. Chúng ta còn cần gì hơn nữa để bị thuyết phục rằng mọi thứ đó đều được ra đời, - rằng mọi thứ đó đều đã mọc ra?…

Sau đây, trong nhiều năm nữa chúng ta có thể còn tiếp tục tranh cãi về vấn đề bằng cách nào cái khối sinh vật to lớn này đã nổi lên. Sự phức tạp kinh hoàng của những cơ cấu của nó càng hiện rõ, thì chúng ta càng cảm thấy chóng mặt. Bằng cách nào dung hòa được sự sinh trưởng bền bỉ này với tính tất định của các phân tử, với cách vận hành mù quáng của các nhiễm sắc thể, với sự bất lực rõ ràng của các cuộc xâm chiếm của các cá thể để tự truyền lại qua sinh sản? Nói cách khác, làm thế nào dung hòa được sự tiến hóa bên ngoài “có tính mục đích” của các kiểu hình [phénotype] với sự tiến hóa bên trong có tính cơ học của các kiểu gien? [génotype].,. Do mải miết tháo dỡ nó, chúng ta không còn hiểu nổi bằng cách nào cỗ máy này có thể tiến lên được. Có lẽ vậy. Nhưng trong khi chờ đợi, cỗ máy đó ở trước chúng ta, - và nó hoạt động. Chẳng lẽ vì ngành Hóa học còn đang ở bước đầu trong việc hiểu cách thức những khối granit đã được hình thành, chúng tã lại có thể phản đối việc các lục địa đang không ngừng granit hóa được sao?…

Như mọi thứ trong một Vũ trụ nơi Thời gian tự sắp xếp một cách vĩnh viễn như chiều kích thứ tư (tôi sẽ còn quay lại điểm này), Sự sống là, và chỉ có thể là một đại lượng có bản chất và có các chiều kích mang tính tiến hóa. Về mặt vật lí và lịch sử, nó tương ứng với một hàm số X nào đó, và hàm số này xác định vị trí của mỗi sinh vật trong Không gian, trong Thời lượng và trong Hình thức. Và đó là thực kiện nền tảng đòi hỏi một lời giải thích, nhưng sự hiển nhiên của nó từ giờ vượt lên mọi thẩm định, cũng như tránh khỏi mọi sự phủ định sau này của kinh nghiệm.

Ở mức độ phổ quát này, ta có thể nói rằng không còn “vấn đề với thuyết biến hình” nữa. Nó đã được giải quyết hoàn toàn. Từ giờ, để làm lung lay niềm tin của chúng ta vào thực tại của một sự Phát sinh Sự sống, thì cần phải làm bật rễ Cây Sự Sống bằng cách làm xói mòn toàn bộ cấu trúc của Thế giới43.

Chương III
DEMETER

Demeter! Đất Mẹ! Một trái cây ư? Trái cây nào?… Có phải nó đang tìm cách sinh ra trên Cây Sự Sống?

Trong suốt chương trước, chúng ta đã bàn về sự sinh trưởng nhằm biểu diễn những dáng vẻ của Trái đất. Thậm chí chúng ta đã có thể, ở một mức độ nào đó, nhận biết được nguyên lí của sự phát triển này và nó có vẻ liên quan đến hiện tượng của tính cộng có hướng. Qua sự tích lũy các tính chất và sự tích lũy này được kéo dài, (bất kể cơ chế chính xác của sự di truyền này là gì) Sự sống tạo “tảng tuyết lăn tròn”. Nó lèn ních đặc tính này lên đặc tính kia trong chất nguyên sinh của mình. Nó ngày càng phức tạp hơn. Nhưng nhìn chung, cái vận động này biểu trưng cho điều gì vậy? Có phải đây là một sự bùng nổ hữu hiệu và xác định, như sự bùng nổ trong một động cơ? hay đó là sự dãn ra không có trình tự, theo đủ mọi hướng, như trong một sự vỡ tung?…

Như tôi đã nói, hiện nay mọi nhà nghiên cứu đều đồng ý về thực kiện phổ quát rằng có một sự tiến hóa. Về vấn đề biết được sự tiến hóa này có bị định hướng không, tình thế lại khác. Bây giờ, bạn hãy hỏi một nhà sinh học xem người đó có công nhận rằng Sự sống đi đến một chỗ nào đó theo dòng những biến đổi của nó không - chín trong mười lần, nhà sinh học đó sẽ trả lời bạn rằng: “Không”, - và thậm chí còn say mê. “Vật chất có tổ chức đang ở trong quá trình biến thái liên tục và thậm chí dù sự biến thái này làm nó theo thời gian trượt đến những hình thức ngày càng bất khả nhiên hơn, - điều này đập vào mắt bất kì ai. Nhưng chúng ta có thể tìm ra thước đo nào, để nhận thấy được giá trị tuyệt đối, hay chỉ đơn thuần tương đối, của những cấu trúc mong manh này? Ví dụ, với quyền gì, ta có thể nói rằng Động vật lớp Thú, dù là Con người, lại tiến triển và hoàn hảo hơn loài Ong hay các bông Hồng?… Bằng một đơn vị đo lường nào đó, chúng ta có thể xếp các sinh vật lên các vòng tròn ngày càng lớn, theo sự khác biệt của chúng theo Thời gian, bắt đầu từ Tế bào ban đầu. Tuy nhiên, từ một mức độ phân dị nào đó, chúng ta không còn biết cách thiết lập, một cách khoa học, ra được một thứ tự ưu tiên giữa các công trình khác nhau được Tự nhiên cắm cúi làm nên này. Các công trình này là các giải pháp khác nhau nhưng tương đương. Xung quanh tâm điểm, tất cả các tia trong mọi góc phương vị của khối cầu đều tốt như nhau. Bởi vì dường như không có gì lại trở thành không có gì.” Khoa học, trong những tiến trình đi lên của mình, - và thậm chí, như tôi sẽ chỉ ra, Nhân loại, trong hành trình của mình - hiện đang giậm chân tại chỗ, bởi vì vẫn còn những trí óc do dự không chịu công nhận rằng có một sự định hướng chính xác và một trục tiến hóa có ưu thế. Bị mối nghi ngờ cốt tử này làm suy yếu, những tìm kiếm phân tán và không có ý chí nào quyết tâm xây dựng Trái đất.

Tại đây tôi mong muốn làm mọi người hiểu tại sao, khi gạt mọi thuyết lấy loài người làm trung tâm và thuyết nhân hình sang một bên, tôi tin mình đã nhìn ra sự hiện hữu của một hướng và một con đường tiến triển cho Sự sống, - tôi tin rằng cái hướng và con đường này rõ nét đến độ chính thực tại của chúng sẽ được Khoa học trong tương lai công nhận một cách phổ biến.

SỢI DÂY CỦA ARIANE

Và do vấn đề đang nghiên cứu đề cập đến các mức độ của sự phức tạp hóa hữu cơ trong vật chất, chúng ta hãy bắt đầu bằng việc cố tìm ra một thứ tự trong tính phức tạp này.

Ta phải công nhận rằng, nếu thăm dò mà không có sợi dây chỉ lối nào, về mặt định tính tập hợp các sinh thể tạo nên một mê cung rối rắm. Điều gì đang diễn ra vậy, chúng ta đi đến đâu, qua những sự kế tiếp đơn điệu này của các tuyến rẻ quạt?… Qua những thế kỉ, hẳn là các sinh vật nhân lên số lượng và độ nhạy cảm của các cơ quan của mình. Nhưng các sinh vật cũng làm giảm chúng đi bằng sự chuyên môn hóa. Thế thì, cái thuật ngữ “phức tạp hóa” này thực ra có nghĩa gì?… Có biết bao nhiêu cách khác nhau để một động vật trở nên ít đơn giản hơn. Bằng sự phân dị của các chi? của các lớp vỏ da? của các mô? của các bộ phận giác quan? - Tùy theo quan điểm, mọi loại phân bố đều khả dĩ. Giữa nhiều tổ hợp này, thật sự có hay không một tổ hợp đúng hơn các tổ hợp khác, - tức là tổ hợp mang đến cho tập hợp các sinh vật một sự cố kết thỏa mãn hơn, hoặc so với chính tập hợp đó, hoặc so với Thế giới nơi Sự sống đang dấn thân vào?

Để trả lời câu hỏi này, tôi nghĩ rằng chúng ta cần quay ngược về những xem xét mà qua đó, trong chương trước, tôi đã cố gắng định ra những mối quan hệ qua lại giữa cái Ngoại tại và cái Nội tại của mọi Sự Vật. Tôi đã nêu ra rằng, bản chất của cái Thực tồn có thể được biểu diễn bằng những gì mang tính “nội tâm” mà Vũ trụ hàm chứa, ở một thời điểm nào đó; và về căn bản Sự tiến hóa trong trường hợp này sẽ không là gì khác hơn sự tăng trưởng liên tục của Năng lượng “tâm thần” (hay Năng lượng “xuyên tâm”) trong suốt độ dài Thời lượng, ở bên dưới Năng lượng cơ học (hay Năng lượng “tiếp tuyến”) và Năng lượng cơ học này hầu như bất biến ở quy mô quan sát của chúng ta (tham khảo Phần I, Chương II, Mục 3, Điểm B). Tôi đã bổ sung câu hỏi sau: hơn thế nữa, chức năng đặc biệt nào kết nối về mặt thực nghiệm hai Năng lượng xuyên tâm và tiếp tuyến trong quá trình phát triển riêng của chúng? Hiển nhiên đó là sự sắp xếp mà những tiến bộ tuần tự của sự sắp xếp đó tự gia cố ở bên trong nhờ một sự tăng trưởng và một sự đào sâu liên tục của ý thức, chúng ta có thể ghi nhận điều này.

Bây giờ chúng ta hãy lật ngược cái đề xuất này (bằng việc đơn thuần chỉnh sửa cách nhìn chứ không đi theo một vòng luẩn quẩn). Trong vô vàn sự phức tạp hóa mà Vật chất hữu cơ đang sôi động phải trải qua, chúng ta thấy bối rối khi phải phân biệt ra những sự phức tạp hóa chỉ là những sự đổi khác bề mặt, những sự phức tạp hóa (nếu có!) tương ứng với một sự hợp nhóm đổi mới của Chất liệu Kết cấu của Vũ trụ. Thế thì, chúng ta hãy chỉ tự đặt ra nhiệm vụ nhận biết trong mọi tổ hợp đã được Sự Sống thử dụng, có phải một vài tổ hợp là liên kết theo kiểu hữu cơ với một sự tăng biến tâm thần ở những sinh vật (có sự tăng biến này). - Nếu đúng vậy, - và nếu giả thuyết của tôi là đúng, không còn nghi ngờ gì nữa, chính những sự tăng biến này, trong khối lập lờ những biến đổi tầm thường, biểu diễn sự phức tạp hóa ở mức cao nhất; tức là những sự biến thái cốt yếu - chúng ta hãy thâu tóm chúng và lần theo chúng. Có nhiều cơ may chúng sẽ đưa chúng ta đến đâu đó.

Vấn đề, khi được đặt ra như thế, được giải đáp tức thì. Tất nhiên, trong các sinh vật có một cơ cấu được tuyển lựa cho sự vận hành của ý thức; và chúng ta chỉ cần nhìn vào chính mình để nhận ra nó: đó là hệ thống thần kinh. Chúng ta chỉ nắm bắt một cách thực chứng được môt tính nội tâm duy nhất trên Thế giới: đó chính là tính nội tâm của chúng ta; và đồng thời chúng ta hiểu được tính nội tâm của những người khác, bằng một phép tương đương trực tiếp thông qua ngôn ngữ. Nhưng chúng ta có đủ mọi lí lẽ để nghĩ rằng, ở các loài động vật cũng tồn tại một cái nội tại nào đó, và nó có thể được đo xấp xỉ qua độ hoàn hảo của bộ não. Chúng ta hãy tìm cách phân bố các sinh vật theo độ “phát triển của bộ não”. Điều gì diễn ra vậy? - Một thứ tự, chính cái thứ tự mà chúng ta mong muốn, đang tự động thiết lập nên.

Để bắt đầu, chúng ta hãy xem xét lại phần trong Cây Sự Sống mà chúng ta biết rõ nhất - Nhánh Dây sống vì đây là phần đặc biệt sống dai dẳng cho đến tận ngày nay và vì chúng ta cũng thuộc về nhánh này. Trong tập hợp này, hiện ra một đặc tính đầu tiên đã được soi sáng từ lâu bởi ngành cổ sinh vật học: đó là, từ tầng này sang tầng khác, bằng những đột biến hàng loạt, hệ thống thần kinh liên tục phát triển và tập trung hóa. Ai lại không biết ví dụ về Khủng long khổng lồ, ở chúng khối não nhỏ đến nực cười và chỉ tạo nên một chuỗi thùy có đường kính nhỏ hơn hẳn so với tủy trong vùng thắt lưng? Tình trạng này làm chúng ta nhớ đến tình trạng thắng thế ở phía dưới, trong lớp Lưỡng cư và lớp Cá. Nhưng bây giờ chúng ta hãy chuyển sang tầng trên, đến chỗ của các Động vật lớp Thú, một sự thay đổi lớn biết bao!

Ở Động vật lớp Thú, nơi chúng ta đang xem xét, ngay trong cùng một tầng, bộ não trung bình lớn hơn và nhiều nếp gấp hơn hẳn, so với mọi nhóm Động vật có Xương sống. Tuy vậy, nếu ta nhìn tỉ mỉ hơn, lại vẫn là những sự không đồng đều, - và có một sự sắp xếp, nhất là trong sự phân bố của những khác biệt! Đó là sự tăng dần theo vị trí của các Vùng sinh vật: trước hết, trong Tự nhiên ngày nay, Động vật thú có Nhau vượt trước những Động vật thú có Túi về độ phát triển não. Và, tiếp đó, ở trong cùng một Vùng sinh vật, sự tăng dần này là theo tuổi. Ta có thể nói rằng bộ não của các Động vật thú có Nhau (trừ một vài loài Linh trưởng) trong Kỉ cổ cận đều tương đối nhỏ hơn và ít phức tạp hơn so với từ Kỉ Tận sinh. Điều này được ghi nhận không thể chối bỏ trên Các dòng đã tiêu hủy, - như Bộ Khủng giác, loài quái vật có sừng mà hộp sọ của chúng, về độ nhỏ và sự cách quãng của các thùy, không vượt hơn nhiều cấp độ mà Động vật Bò sát của Kỉ Trung sinh đạt đến. Một ví dụ khác là Thú có Guốc cổ. Nhưng điều này còn được thấy cả ở trong cùng một dòng giống. Ví dụ như, ở những Động vật Ăn thịt của Thế Thủy tân bộ não vẫn còn ở cấp độ của động vật có túi, nhẵn và bị phân tách rõ khỏi tiểu não. Và ta dễ dàng kéo dài danh sách các ví dụ này. Nói chung, bất kì tia nào được chọn trên một vòng nào đó, nếu quan sát đủ lâu, hiếm khi chúng ta không thể quan sát được rằng, nếu thời gian đủ lâu, tia đó đạt đến những hình thức “phát triển đầu” ngày càng cao hơn.

Bây giờ chúng ta hãy xem xét đến một Nhánh khác, nhánh Động vật Chân khớp và Côn trùng. Lại cùng một Hiện tượng. Vì ở đây chúng ta nghiên cứu một dạng khác của ý thức, việc ước tính các giá trị trở nên khó khăn hơn. Tuy nhiên, sợi dây dẫn dắt chúng ta có vẻ vẫn vững chắc. Từ nhóm này sang nhóm khác, từ tuổi này sang tuổi khác, những hình thức xa xăm về mặt tâm lí này, như chúng ta, cũng chịu ảnh hưởng của “sự phát triển đầu”. Những hạch thần kinh tập trung lại. Chúng định vị và lớn lên ở mặt trước, ở trong đầu. Và, cũng bằng bước phát triển này, những bản năng tự phức tạp hóa. Và, cũng cùng lúc các Hiện tượng xã hội hóa lạ lùng cũng biểu lộ ra (chúng ta sẽ còn quay lại điểm này).

Ta có thể cứ tiếp tục phân tích này đến vô hạn. Tôi đã trình bày đủ để chỉ ra rằng đám nhằng nhịt sẽ tự gỡ rối một cách đơn giản biết bao, nếu ta tìm được đúng sợi dây. Vì sự tiện lợi hiển nhiên, các nhà tự nhiên học bị dẫn đến việc sử dụng, trong việc phân loại các hình thức có tổ chức, một vài biến dị về trang sức (ornements), hay còn cả vài sự sửa đổi về mặt chức năng của bộ xương. Nhờ sự dẫn đường của những sự trực sinh tác động đến sự tạo màu và tạo gân con của cánh, hay đến sự bố trí các chi, hay đến khuôn nét của răng, sự phân loại của các nhà tự nhiên học làm sáng tỏ các phân đoạn, và thậm chí cả bộ khung của một cấu trúc trong thế giới sinh vật. Tuy nhiên, vì những đường nét vẽ nên bằng cách này chỉ biểu diễn được những âm bội phụ của sự tiến hóa, toàn bộ hệ thống không có được một hình dáng hay vận động nào. Ngược lại, ngay từ lúc người ta tìm kiếm đơn vị đo (hay tham số) cho Hiện tượng tiến hóa trong sự tạo dựng hệ thống thần kinh, không chỉ vô số các chi và các loài rơi vào một trình tự, mà toàn bộ mạng lưới các vòng, các tầng, các nhánh của chúng còn nổi rõ lên, cứ như một bó lá rung rinh vậy. Không những một sự phân bố các hình thức động vật theo độ phát triển não hoàn toàn khớp với các đường biên định ra bởi ngành Phân loại học; mà sự phân bố đó còn mang đến cho Cây Sự Sống một hình nổi, một diện mạo, một cái đà, và không thể nào không nhận ra ở đó dấu hiệu của chân lí. Chừng đó tính mạch lạc, - và, chúng ta cũng nói rõ thêm rằng, chừng đó sự phong phú, sự chính xác không có giới hạn và năng lực diễn tả một cách mạch lạc - không thể là một kết quả ngẫu nhiên.

Giữa những dạng thức vô hạn nơi sự phức tạp hóa của Sự Sống phân tán, sự biến dị của khối chất thần kinh tự nổi bật lên như một sự biến đổi có ý nghĩa, đúng như lí thuyết đã cho phép tiên đoán. Sự biến đổi này chỉ ra một hướng, - và tiếp đó nó chứng minh rằng có một hướng trong sự tiến hóa.

Đó là kết luận đầu tiên của tôi.

Vậy mà, đề xuất này có hệ luận của nó. Ở các sinh vật, bộ não là điều báo hiệu và là thước đo của ý thức (điều này là điểm xuất phát trong lập luận của chúng ta). Chúng ta vừa bổ sung điểm sau: ở các sinh vật, việc ta kiểm chứng được rằng bộ não liên tục hoàn thiện theo thời gian, đến mức một phẩm chất nào đó của bộ não bộc lộ rằng nó có liên hệ về bản chất với một pha Thời lượng nào đó.

Kết luận tối hậu tự hiện rõ lên, - một kết luận vừa thỏa mãn những cơ sở và vừa dẫn lối phần tiếp theo của bản Thuyết trình này. Bởi vì khi được xem xét toàn thể và dọc theo mỗi cành nhánh, Lịch sử Tự nhiên của các sinh vật vẽ nên ở bên ngoài một sự thiết lập dần dần của một hệ thống thần kinh rộng lớn, và Lịch sử đó vì thế tương ứng ở bên trong với sự sắp đặt của một trạng thái tâm thần mang tầm vóc của chính Trái đất. Trên bề mặt, có những sợi và hạch. Sâu bên trong, có ý thức. Chúng ta đã chỉ đi tìm một quy tắc đơn giản để sắp xếp sự chằng chịt của những vẻ bề ngoài. Giờ đây, (hoàn toàn tương hợp với những dự đoán ban đầu của chúng ta về bản chất tâm thần tối hậu của sự tiến hóa) chúng ta lại nắm bắt được một biến số cơ bản, có khả năng lần theo đường biểu diễn đích thực của Hiện tượng này trong Quá khứ, và thậm chí còn có thể xác định được đường biểu diễn này trong cả Tương lai.

Vậy phải chăng vấn đề đã được giải đáp?

Gần như thế. Nhưng hiển nhiên là với một điều kiện, và điều kiện này có vẻ sẽ gây khó khăn cho một vài định kiến của Khoa học. Điều kiện đó là, bằng một sự thay đổi hay lật ngược bình diện, chúng ta phải rời khỏi cái Ngoại tại để đưa bản thân đi vào cái Nội tại của các sự vật.

SỰ ĐI LÊN CỦA Ý THỨC

Bởi vậy chúng ta hãy xem xét lại sự vận động lan rộng của Sự sống, như cách nó hiện ra cho chung ta thấy, trong những đường nét chính của nó. Nhưng lần này, thay vì lạc lối trong mớ bòng bong của những sắp xếp tác động đến năng lượng “tiếp tuyến” của Thế giới, chúng ta hãy cố đi theo lộ trình “xuyên tâm” của các năng lượng bên trong của Thế giới.

Mọi thứ đều thật sự rõ ràng, - về giá trị, về cách hoạt động và kì vọng.

a) Sự thay đổi biến số

Điều đầu tiên lộ diện, nhờ sự thay đổi biến số đơn giản này, là vị trí chiếm giữ bởi sự phát triển của Sự Sống trong lịch sử chung của hành tinh chúng ta.

Điều đầu tiên lộ diện, nhờ sự thay đổi biến số đơn giản này, là vị trí chiếm giữ bởi sự phát triển của Sự Sống trong lịch sử chung của hành tinh chúng ta. Trong phần trước, sau khi bàn về nguồn gốc những tế bào đầu tiên, chúng ta đã ước tính rằng, nếu sự sinh sản tự phát của chúng chỉ diễn ra một lần trong suốt thời gian đã qua, đó dường như là vì sự hình thành khởi đầu của chất nguyên sinh lại gắn với một trạng thái mà cơ chế hóa học chung của Trái đất trải qua chỉ một lần thôi. Chúng ta đã nêu lên rằng, Trái đất phải được xem như một trung khu của một sự tiến hóa toàn diện và không thể đảo ngược nào đó; và sự tiến hóa này là quan trọng và cần được Khoa học nghiên cứu nhiều hơn, so với bất kì dao động chạy trên bề mặt của Trái đất; và sự ló hiện đầu tiên của vật chất có tổ chức đánh dấu một điểm (và đó là một điểm tới hạn!) trên đường biểu diễn sự tiến hóa này.

Tiếp đó, hiện tượng đã có vẻ biến mất trong một sự phồng lên của các cành nhánh. Chúng ta gần như đã quên mất hiện tượng đó. Và bây
giờ hiện tượng lại trỗi dậy lân nữa. Với một cơn thủy triều và trong cơn thủy triều này (được các hệ thống thần kinh ghi lại một cách đầy đủ), vốn mang dòng chảy của sự sống về hướng luôn có nhiều ý thức hơn, đó chính là sự vận động cơ bản rộng lớn mà chúng ta thấy tái hiện, và chúng ta nắm bắt được phần tiếp theo của vận động đó.

Chính như một nhà địa chất học bận tâm đếm số lần biển tiến và đếm các nếp uốn, nhà cổ sinh vật học, trong lúc định vị các hình thức động vật theo thời gian, bị lóa mắt và chỉ nhìn thấy trong Quá khứ một chuỗi những xung động đơn điệu, đồng đều. Trong những bức tranh này, Động vật lớp Thú nối tiếp Động vật lớp Bò sát, và Động vật lớp Bò sát nối tiếp Động vật lớp Lưỡng cư, cũng như dãy núi Anpơ nối tiếp các dãy Cimmeria, và dãy này lại nối tiếp các đỉnh Hecxin. - Từ giờ chúng ta có thể thoát khỏi cách nhìn không có chiều sâu này, và đó là việc cần làm. Bây giờ không còn là đường cong hình sin đi lên mà là một đường xoắn bắn lên theo hình đinh ốc. Từ Tầng động vật này sang Tầng động vật khác, một cái gì đó diễn ra và tăng lên không ngừng, bằng những cú kéo giật, theo cùng hướng. Và cái gì đó này là cốt yếu nhất về mặt trong thiên thể nơi chúng ta đang sống, sự tiến hóa của các đơn chất qua phóng xạ, - sự phân tách granit của các lục địa, - và có thể cả sự cô lập của các lớp vỏ bên trong của Trái đất; và còn nhiều sự biến đổi khác ngoài vận động cốt yếu, hẳn tạo nên một điệu nhạc liên tục, theo những nhịp điệu của Trái đất. Từ khi Sự sống tự tách biệt ra trong lòng Vật chất, những quá trình khác nhau này đã mất đi phẩm chất là sự kiện tối thượng. Với sự ra đời của các Albuminoid, bản chất của hiện tượng trái đất đã dứt khoát di trú, - hiện tượng chuyển sang tập trung trong lớp màng rất mong manh trong vẻ ngoài, của Sinh quyển. Đi qua trục của sự Địa sinh, hiện tượng từ giờ tiếp tục bằng sự Phát sinh Sự Sống. Và điều này rốt cuộc được thể hiện bằng một sự Phát sinh Tâm lí.

Từ một góc nhìn nội tại được biện minh bởi những sự hài hòa mà ta sẽ chỉ thấy tăng lên, đây là những đối tượng khoa học khác nhau được sắp xếp trong sự phối cảnh và tỉ lệ đích thực của chúng. Đứng đầu là, Sự sống, - với toàn bộ ngành Vật lí phụ thuộc vào nó. Và, ở giữa Sự sống, để giải thích sự tiến triển của Sự sống, có động lực của một sự Đi lên của Ý thức.

b) Động lực của Sự sống

Đây là đề tài tranh luận gay go ác liệt giữa các nhà tự nhiên học, từ khi tri thức về Tự nhiên được quy về việc hiểu Sự tiến hóa. Trung thành với các phương pháp dựa trên phân tích và mang tính tất định, ngành Sinh học tiếp tục mong muốn tìm ra, trong những yếu tố kích thích (ở bên ngoài, hoặc mang tính thống kê), nguyên lí của các quá trình phát triển của Sự sống: đấu tranh sinh tồn, lựa chọn tự nhiên… Từ cách nhìn này, thế giới động vật sẽ chỉ trỗi dậy (trong khả năng nó thật sự vươn dậy!) bởi sự cộng lại được tự động điều chỉnh của các toan tính, mà nó thực hiện để còn là chính mình.

Tôi sẽ nhắc thêm một lần nữa ở đây, hãy để xa khỏi tôi cái ý tưởng chối bỏ vai trò, - một vai trò quan trọng và thậm chí cốt yếu, của sự vận hành lịch sử của các hình thức vật chất. Chẳng phải chúng ta cảm thấy nó trong bản thân mỗi chúng ta đó sao, bởi vì chúng ta đang sống? Để lôi cá thể ra khỏi sự lười nhác tự nhiên và những lề thói do quen mà có, - và cũng để làm vỡ, một cách định kì, những khuôn khổ tập thể cầm tù nó, - những tình huống khẩn cấp hay những chấn động bên ngoài là điều cần thiết. Chúng ta biết làm gì đây khi không có kẻ thù của mình? Có khả năng linh động điều chỉnh vận động mù quáng của các phân tử trong các chất có tổ chức, dường như Sự sống còn biết sử dụng, để tạo nên những tổ hợp sáng tạo của mình, những phản ứng rộng lớn sinh ra một cách may mắn, xuyên suốt thế giới giữa những dòng vật chất và các khối sinh vật. Sự sống xử lí các tập đoàn và các sự kiện cũng khôn khéo như với các nguyên tử. Nhưng khi áp dụng cho một quán tính căn bản, sự tài tình và những tác nhân kích thích này của Sự sống làm được điều gì? Hơn thế nữa, chúng ta đã từng nêu ra câu hỏi, chính những năng lượng cơ học sẽ ra sao, nếu không có một cái Nội tại để duy trì chúng?… Dưới cái “tiếp tuyến” là cái “xuyên tâm”. Cái “đà” của Thế giới bị sự phát triển mạnh mẽ của ý thức làm lộ diện, và nó chỉ có thể có nguồn gốc cuối cùng và cũng chỉ tìm thấy lời giải thích cho sự tiến triển không thể đảo ngược của nó hướng đến những tâm thần cao cấp, trong sự hiện hữu của một nguyên lí bên trong nào đó của vận động.

Bằng cách nào, với cái Ngoại tại hoàn toàn tuân thủ những sự tất định của nó, Sự sống lại có thể vận hành cái Nội tại một cách tự do được? Một ngày nào đó, có lẽ chúng ta sẽ hiểu được điều này rõ hơn.

Trong lúc chờ đến khi tìm ra câu trả lời, ngay khi thực tại của một sức vươn lên mang tính nền tảng đươc công nhận, thì hiện tượng cốt yếu lấy hình dáng tự nhiên và khả dĩ trong những đường nét chính của nó. Còn hơn thế nữa, vì cấu trúc của nó tự sáng rõ. Bởi vì bây giờ chung ta nhận ra một cách mới để giải thích không những dòng chảy chung của sự tiến hóa sinh học, mà còn cả hành trình và bố cục đặc biệt của các dòng khác nhau của nó.44

Một việc nữa là ghi nhận rằng, theo cùng một dòng giống động vật, các chi trở nên có guốc, hay răng trở nên răng ăn thịt, - và một việc nữa là đoán xem bằng cách nào sự phái sinh này đã có thể diễn ra. Đó là một sự đột biến ở điểm nối của tia trên vòng. Nhưng còn sau đó?… Những sự thường biến tiếp đó, theo suốt dòng, nói chung là rất từ từ, - và đôi khi ngay từ phôi sinh, các cơ quan (ví dụ như răng) chịu tác động của những sự thường biến này cũng rất ổn định, đến độ, dù thế nào đi nữa, chúng ta cũng quyết từ bỏ việc đơn giản cho đó là Sự-Sống-sót của cái có nhiều khả năng nhất, hay sự thích nghi cơ học với môi trường và với sự sử dụng. Thế thì đó là cái gì vậy?…

Tôi càng có dịp gặp và vận dụng vấn đề này, thì trí óc tôi càng ngấm cái ý tưởng rằng, trong trường hợp đang bàn, chúng ta đang đứng trước một tác động, không phải của các lực bên ngoài mà là của tâm lí. Tùy theo cách chúng ta hiện dùng để trình bày, một con vật sẽ phát triển các bản năng ăn thịt bởi vì răng hàm của nó trở nên sắc và bàn chân của nó trở nên có móng vuốt. Vậy, có nên lật ngược cái đề xuất này không? Nói cách khác, nếu răng nanh của Hổ dài ra và móng vuốt của chúng sắc nhọn hơn, phải chăng chính vì, qua dòng giống của mình, chúng đã nhận được, rồi phát triển và truyền lại một “tâm hồn của loài ăn thịt”? Và tương tự như vậy đối với những loài biết chạy rụt rè45, cũng như những loài biết bơi, cũng như những loài đào bới, cũng như những loài biết bay… Đó là sự tiến hóa của các đặc tính, đúng vậy, nhưng với điều kiện phải hiểu thuật ngữ này theo nghĩa “khí chất”. Mới thoạt nhìn, lời giải thích này làm nghĩ đến những “đức hạnh” kinh viện. Đào sâu lời giải thích này, ta thấy nó ngày càng có vẻ thực. Những phẩm chất và nhược điểm ở cá thể phát triển theo tuổi tác. Vậy tại sao, - hay đúng hơn bằng cách nào - chúng lại không rõ nét hơn cũng theo dòng nào? Và tại sao, ở những chiều kích này, chúng lại không phản ứng lên sinh vật để nhào nặn theo hình ảnh của chúng? Nói cho cùng, loài Kiến và loài Mối đã thành công trong việc ban cho những chú kiến lính hay kiến thợ một bề ngoài thích nghi với bản năng của chúng đấy thôi. Và chẳng phải chúng ta cũng biết đến những người săn mồi đó sao?

c) Kì vọng

Một khi điều này được công nhận, những chân trời bất ngờ mở rộng cho ngành Sinh học. Vì những lí do thực tiễn hiển nhiên, để lần theo sự nối chuỗi của các sinh vật, chúng ta bị dẫn đến việc sử dụng những sự đổi khác của những phần hóa thạch được của chúng. Nhưng sự cần thiết thực tiễn này không thể che giấu khỏi chúng ta những gì hạn chế và hời hợt trong cách sắp xếp đó. Số xương, hình dạng của răng, cách trang trí da bì, tất cả các “đặc tính hiện ra” [phénocaractère] này thực tình chỉ là lớp áo phủ lên một cái giá sâu xa hơn. Về cơ bản, chỉ có một sự kiện đang diễn ra: Sự trực sinh Vĩ đại của mọi thứ đang sống, theo hướng đến tính tự phát nội tâm cao hơn. Một cách thứ yếu, ta còn thấy, bằng sự phân tán có chu kì của cái đà vươn lên này, cái vòng của những sự trực sinh hạn hẹp, nơi dòng chảy cơ bản tự phân chia để tạo thành cái trục bên trong đích thực của mỗi “sự tỏa tia”. Cuối cùng phủ lên toàn bộ, như một lớp vỏ bọc, là một lớp voan các mô và cấu trúc các chi. Sự thể là như vậy đó.

Vì vậy, để biểu diễn Lịch sử Tự nhiên của Thế giới, trong chân lí của nó, cần phải biết cách lần theo nó qua cái nội tại: không còn như một sự tuần tự nối kết của các loại cấu trúc thay thế nhau, mà như một sự đi lên của nhựa sống bên trong đang nảy nở thành một rừng những bản năng được củng cố bền chắc. Sâu tận cùng trong chính nó, thế giới sinh vật được hình thành bởi ý thức khoác chiếc áo xương thịt. Vì thế, từ Sinh quyển đến Loài, mọi thứ chỉ là một sự phân nhánh rộng lớn mênh mông của tâm thần đang tự tìm kiếm chính mình, thông qua các hình thức. Và đó là chỗ chúng ta được đưa đến, bằng cách đi theo sợi dây Ariane cho đến cùng.

Trong tình trạng hiện tại của tri thức, dĩ nhiên chúng ta không thể nghĩ đến việc diễn tả được cơ chế của sự tiến hóa dưới dạng nội tại hóa, “xuyên tâm” này. Tuy nhiên, một điều hiện ra. Đó là, nếu ý nghĩa đích thực của thuyết biến hình là như vậy, Sự Sống, trong chừng mực nó tương ứng với mệt quá trình bị định hướng, đã chỉ có thể luôn đi xa hơn theo đường nguyên gốc của mình, với điều kiện, ở một thời điểm nào đó, nó phải trải qua một sự điều chỉnh sâu sắc nào đó.

Quy luật cho điều này là rõ ràng. Không có một đại lượng nào trong thế giới (chúng ta đã nhắc đến điều này khi nói về chính sự ra đời của Sự Sống) có thể tăng trưởng mà không đạt đến một điểm tới hạn, một sự thay đổi trạng thái nào đó. Có một mức tối đa mà vận tốc và nhiệt độ không thể vượt qua. Chúng ta hãy tăng gia tốc của một vật thể lên mãi cho đến gần vận tốc ánh sáng: nó đạt tới một bản chất trơ ì vô hạn, bởi đạt đến khối lượng quá mức. Chúng ta hãy thử đun nóng nó: nó tan chảy và rồi bốc hơi. Và mọi tính chất vật lí được biết đến đều tương tự. - Chừng nào, trong mắt chúng ta, sự tiến hóa chỉ biểu diễn một tiến trình đơn giản đi đến cái phức tạp, chúng ta sẽ có thể hình dung rằng nó sẽ tự phát triển lên theo cách giống chính nó, đến vô hạn: thực vậy, không có một giới hạn trên nào cho sự đổi khác thuần túy. Bây giờ, dưới sự nhằng nhịt tăng theo lịch sử của các hình thức và của các cợ quan, lộ ra trước mắt chúng ta sự tăng lên không đảo ngược được, không chỉ về mặt định lượng mà cả định tính, của các bộ não (và do đó, của các ý thức), và điều này báo cho chúng ta biết rằng một sự kiện kiểu mới, một sự biến thái không thể tránh được đang được trông đợi, để kết thúc cái giai đoạn tổng hợp lâu dài qua suốt các thời đại địa chất này.

Chúng ta bây giờ cần nêu lên các biểu hiện đầu tiên của hiện tượng vĩ đại trên trái đất dẫn đến Con người này.

THỜI ĐIỂM ĐẾN GẦN

Chúng ta hãy quay lại với làn sóng của Sự sống đang trong quá trình vận động, tức là ở trong sự lan rộng của các Động vật lớp Thú, vấn đề này còn đang bị bỏ dở trong phần trước. Hay là, để tự định vị một cách cụ thể trong Thời lượng, bằng tư duy chúng ta hãy đưa mình vào thế giới, ví dụ như ở cuối Kỉ Đệ tam mà chúng ta có thể hình dung được.

Vào lúc đó, một sự yên tĩnh vô hạn ngự trị trên bề mặt Trái đất. Ta thấy những thảo nguyên trù phú và rừng cây rậm rạp từ miền Nam châu Phi đến Nam Mĩ, qua châu Âu và châu Á. Rồi lại đến những thảo nguyên khác và rừng cây khác. Và sống giữa màu xanh vô tận này là hằng hà sa số những con Linh dương và Ngựa vằn; hàng đàn Thú loại Voi; những con Hươu với đủ các loại gạc, những con Hổ, những con Sói, những con Cáo, những con Lửng, tất cả đều hoàn toàn giống như bây giờ. Nói tóm lại, một cảnh vật khá gần với những gì chúng ta đang tìm cách bảo tồn từng góc, trong các vườn quốc gia ở Zambezi, ở Công-gô hay ở Arizona. Ngoại trừ một vài hình thức cổ xuất hiện muộn, một khung cảnh tự nhiên thật quen thuộc đến độ chúng ta phải cố tự thuyết phục bản thân rằng không chỗ nào lại có thể có khói bay lên, từ một khu lều trại hay một ngôi làng.

Một giai đoạn thừa thãi êm ả. Tầng Động vật lớp Thú lan tràn. - Và tuy vậy sự tiến hóa không thể bị ngừng lại… Một cái gì đó, ở đâu đó, chắc hẳn tích lũy lại, sẵn sàng nảy sinh để làm thành một cú nhảy vọt về phía trước. Đó là cái gì vậy? và ở đâu?…

Để phát hiện cái gì chín muồi lúc này trong lòng người Mẹ vũ trụ, chúng ta hãy sử dụng cái chỉ số mà hiện giờ chúng ta đã nắm được. Sự sống là sự đi lên của ý thức, chúng ta vừa công nhận điều này. Nếu nó còn tiến triển, đó là vì dưới lớp áo choàng của một Trái đất nở hoa, năng lượng nội tại, ở một vài điểm nào đó, lặng lẽ tăng lên. Đấy đó, sâu trong các hệ thống thần kinh, độ căng tâm thần chắc hẳn tăng lên. Như một nhà vật lí hay một bác sĩ dùng một dụng cụ đo tinh xảo trên các cơ thể, chúng ta hãy để chiếc “nhiệt kế” của mình dạo khắp Tự nhiên đang thiu thiu ngủ này. Trong Thế Thượng tân, ở vùng nào của Sinh quyển, nhiệt độ đang tăng lên?

Chúng ta hãy tìm ở những điểm chót, hiển nhiên rồi.

Bên ngoài hệ Thực vật mà dĩ nhiên là không cần tính đến46, hai đỉnh chóp của Nhánh, chỉ duy nhất hai thôi, đột sinh trước mắt chúng ta, trong không khí, trong ánh sáng và trong tính tự phát. Về phía Động vật Chân khớp, đó là Côn trùng, - và các Động vật lớp Thú ở phía Động vật có Xương sống. Tương lai ở phía nào đây, - và sự thực là thế nào?

a) Côn trùng

Ở các Côn trùng cao cấp, một sự tập trung những hạch thần kinh trong đầu đi kèm với một sự phong phú và độ chính xác của các tập tính. Chúng ta trở nên trầm tư khi nhìn cái thế giới đang sống xung quanh chúng ta này, một thế giới được điều chỉnh tuyệt hảo, và đồng thời già cỗi kinh khủng. Những kẻ cạnh tranh? Những kẻ thừa kế, có thể vậy… Phải chăng đúng ra nên nói rằng đó là một đám đông thống thiết dấn thân vào cuộc đấu tranh trong một ngõ cụt?

Thực ra, ta thấy có một điều dường như loại trừ giả thuyết rằng Côn trùng biểu diễn một lối thoát, hay thậm chí đơn giản chúng là một lối thoát cho sự tiến hóa: đó là ngày nay rất nhiều động vật đàn anh (nếu tính theo thời điểm nảy nở của chúng) trong ngành Có Xương sống cao cấp có vẻ đạt tới mức cao nhất một cách không vãn hồi được. Từ nhiều thời kì địa chất, dù chúng có lẽ tự phức tạp hóa một cách vô hạn theo kiểu các chữ Trung Quốc, ta có thể nói rằng chúng không thay đổi được bình diện; như là cái đà vươn lên của chúng hay sự biến thái căn bản bị ngừng lại vậy. Và, bằng suy ngẫm, chúng ta nhận ra một vài lí do cho sự giậm chân tại chỗ này.

Trước hết là chúng quá nhỏ. Để các cơ quan phát triển về mặt định lượng, một bộ khung bên ngoài bằng kitin là một giải pháp dở. Dù có những sự lột xác lặp đi lặp lại, lớp mai vỏ giam hãm; và lớp mai vỏ này nhanh chóng chịu thua dưới những dung tích bên trong ngày càng tăng. Côn trùng không thể lớn vượt khỏi vài xăng-ti-mét mà không trở nên yếu ớt đến nguy hiểm. Vả chăng, dù chúng ta đôi khi có nhìn cái “vấn đề kích thước” này với sự coi thường đến đâu chăng nữa, điều chắc chắn là, một vài phẩm chất, bởi chính việc chúng gắn liền với một sự tổng hợp vật chất, chỉ có thể biểu lộ ra bắt đầu từ một lượng nào đó. Những tâm thần cao cấp đòi hỏi những bộ não lớn về thể chất.

Tiếp đó, đích xác có lẽ vì lí do kích thước này, Côn trùng cho thấy một sự thấp kém về tâm thần ở chính chỗ chúng ta muốn coi đó là tính cao cấp của chúng. Sự sáng suốt của chúng ta bị lú lẫn trước độ chính xác trong chuyển động và trong những kiến tạo của chúng. Nhưng chúng ta hãy cần trọng ở chính chỗ này. Khi quan sát kĩ càng, sự hoàn hảo này rốt cuộc chỉ là do sự nhanh nhẹn vô cùng mà nhờ đó tâm lí của chúng trở nên cứng cỏi và hoạt động như những cái máy. Côn trùng, như ta đã chỉ rõ ra, có một điềm có thể nhận thấy được của sự vô định và lựa chọn, được dùng cho các hoạt động của chúng. Song, những hành vi của chúng, vừa mới bắt đầu, đã có vẻ đảm nhận ngay vai trò thói quen, và nhanh chóng được sao chép thành phản xạ ngày càng tăng lên theo kiểu hữu cơ. Ta có thể nói rằng, một cách tự động và liên tục, ý thức của chúng hướng ngoại giới để dần dần tự trở nên bất động: 1) trước hết là trong các tập tính của chúng được những sự chỉnh sửa kế tiếp (được ghi giữ ngay lập tức) làm cho trở nên chính xác hơn; và tiếp đó, 2) dần dà, trong một hình thái thể hệ mà ở đó những điểm đặc biệt của cá thể biến mất, do bị hấp thu bởi chức năng. Từ đó mà có những sự điều chỉnh cơ quan và cử chỉ, xứng đáng làm Fabre phải mơ mộng. Và cũng từ đó mà có những sự nối ghép, nói đơn giản là phi thường, vốn làm hợp nhóm một tổ ong hay một tổ mối lúc nhúc, thành một cái máy sống duy nhất.

Cực điểm của ý thức, nếu ta muốn nói vậy, nhưng nó bật từ cái nội tại ra cái ngoại tại để vật chất hóa thành những sự sắp xếp cứng nhắc. Đó là một vận động hoàn toàn ngươc lại với một trình tập trung hóa!…

b) Động vật lớp Thú

Chúng ta hãy gác Côn trùng sang một bên. Và hãy quay về với Động vật lớp Thú.

Ngay lập tức, ở đây chúng ta cảm thấy thoải mái, thoải mái đến độ sự nhẹ nhõm này có thể được lí giải như một ấn tượng kiểu “lấy con người làm trung tâm”. Nếu sau khi thoát khỏi tổ ong và tổ kiến, chúng ta hít thở được, phải chăng đơn giản là vì, giữa những Động vật có Xương sống cao cấp, chúng ta đang ở “nhà mình” đấy thôi? Ôi! Lại là mối đe dọa của tính tương đối luôn treo trước trí óc của chúng ta!…

Nhưng tuy vậy, - chúng ta không hiểu nhầm đâu. Ít nhất trong trường hợp này, đó không phải là một ấn tượng lừa chúng ta, - mà đúng thực là trí thông minh của chúng ta đã phán xét bằng năng lực nhận biết ra một vài giá trị tuyệt đối mà nó có. Không, khi chúng ta thấy một con vật bốn chân có lông lại “sống động” hơn và sống thật sự hơn, so với một con Kiến, lí do không phải chỉ vì chúng ta cùng chung một họ động vật với nó.

Trong tập tính của một con Mèo, một con Chó, một con Cá heo có một sự linh động biết bao! Có tính bất ngờ biết bao! Phần dành cho sự dồi dào sức sống và trí tò mò thật lớn biết bao! Ở đó bản năng không còn bị tạo kênh hạn hẹp và tê liệt trong một chức năng duy nhất, như ở loài Nhện hay loài Ong. Về mặt cá thể và xã hội, bản năng này vẫn còn linh động. Nó quan tâm tò mò, nó bay lượn, nó hưởng thụ. Đó là một hình thức hoàn toàn khác của bản năng, thật vậy, và hình thức này không phải chịu các phạm vi áp đặt lên công cụ do những giới hạn về độ chính xác mà chính công cụ đã đạt đến. Khác với Côn trùng, Động vật lớp Thú đã không còn là một phần tử bị chế ngự ngặt nghèo bởi dòng mà trên đó nó ra đời. Xung quanh nó có một “hào quang” của tự do, một vầng sáng của cá tính bắt đầu trôi nổi. Và do vậy, từ hướng đó, những khả thể được nổi rõ lên, - không ngừng và đến vô tận về phía trước.

Nhưng, rốt cuộc cái gì sẽ vươn đến những chân trời hứa hẹn đó?

Chúng ta hãy xem xét lại, một cách tỉ mỉ hơn, bầy đông đúc các động vật ở Thế Thượng tân: các chi được đưa đến tột cùng của tính đơn giản và hoàn hảo; cả một rừng nhánh gạc trên đầu các con hươu; những chiếc sừng hình đàn lia xoắn ốc trên trán hình sao hay gạch chéo của các con Linh dương; những chiếc ngà nặng trĩu trên mõm của các Thú họ Voi; những chiếc răng nanh và những chiếc răng cửa ở miệng các loài thú ăn thịt lớn… phải chăng chính chừng đó sự phong phú và thành công đã khép lại cánh cửa tương lai của những sinh vật tuyệt đẹp này? Phải chăng những điều này dã dánh dấu một cái chết sắp đến với các hình thức bị tắc lại trong một ngõ cụt về hình thái học, bất kể sức sống của tâm thần chúng ra sao? Những điều này phải chăng là một sự kết thúc, hơn là một sự bắt đầu?

Chắc hẳn đúng vậy. Tuy nhiên bên cạnh loại Nhiều nhánh, Chẻ xoắn cặp, loài Voi, loài Hổ răng kiếm, và biết bao nhiêu động vật khác, còn có Bộ Linh trưởng!

c) Bộ Linh trưởng

Tôi mới chỉ nhắc đến tên bộ Linh trưởng một hai lần. Tôi đã không dành một vị trí nào cho những hình thức thật gần gũi với chúng ta này khi nói về Cây Sự Sống. Sự bỏ qua này là có chủ định. Tại thời điểm đó trong bản thuyết trình, tầm quan trọng của chúng còn chưa biểu lộ, nên ta còn chưa hiểu chúng ngay được. Ngược lại, bây giờ, sau điều chúng ta đã nhận thấy về động cơ bí ẩn làm chuyển bánh quá trình tiến hóa động vật, chúng có thể và phải bước ra sân khấu, tại thời điểm tiền định này của Kỉ Đệ tam đang kết thúc. Giờ của chúng đã điểm.

Về mặt hình thái, bộ Linh trưởng tạo nên trong tổng thể một chuỗi các tuyến rẻ quạt hay các vòng lồng vào nhau, - rõ nét ở chu vi, mờ đi trong vùng cuống của chúng (Xem Hình 3). Ở phía trên, có những con Khỉ theo đúng nghĩa, với hai nhánh địa lí lớn: những con khỉ đích thực, tức Phân bộ Khi mũi dưới, của Thế giới cổ đại, có 32 răng, - và Phân bộ Khỉ múi dẹt ở Nam Mĩ, mũi tẹt, tất cả đều có 36 răng. Ở phía dưới có Phân bộ Vượn cáo, nói chung có mũi dài với răng cửa thường vẩu. Ở tận gốc, vào lúc bắt đầu Kỉ Đệ tam, hai vòng xếp thành tầng này có vẻ tách ra khỏi một tuyến rẻ quạt “Ăn Sâu bọ”; đó là họ Đồi [Tupaiidae] mà trong trạng thái nảy nở chúng có vẻ biểu diễn một tia duy nhất của tuyến rẻ quạt này. Như thế chưa hết. Ở giữa mỗi vòng này, chúng ta phân biệt được một tiểu vòng ở trung tâm của các hình thức đặc biệt “đầu hóa”. Bên phía Vượn cáo có Phân bộ Phù hầu, động vật nhỏ xíu nhảy nhót, có sọ tròn và phồng lên, với hai mắt to tướng; và loài sống sót duy nhất hiện nay, tức Phân bộ Phù hầu Mã lai, kì dị thay lại làm ta nghĩ đến một Con người nhỏ. Về Phân bộ Khỉ mũi dưới có các loài Khí giống người47 (Gorila, Tinh tinh, Đười ươi, Vượn), Khỉ không đuôi, lớn nhất và lanh lợi nhất trong các loài Khỉ mà chúng ta biết rõ.

Phân bộ Vượn cáo và Phân bộ Phù hầu là những loài đầu tiên đạt đến tuyệt đỉnh của chúng vào cuối Thế Thủy tân. Còn về Khỉ giống người, chúng được nhận biết ở châu Phi từ Thế Tiệm tân. Nhưng điều chắc chắn là chúng đạt đến sự đổi khác và kích thước tối đa chỉ ở cuối Thế Thượng tân ở châu Phi và ở Ấn Đồ đá cũ, - luôn trong các vùng nhiệt đới hay á nhiệt đới. Chúng ta hãy ghi nhớ cái thời điểm và sự phân bố này: chúng hàm chứa cả một bài học.

Nhìn từ bên ngoài, đó là vị trí của bộ Linh trưởng, được xác định bởi hình thức bên ngoài của chúng và theo thời lượng. Bây. giờ chúng ta hãy thâm nhập vào bên trong Sự Vật, và đặt nhiệm vụ phải hiểu ra, khi nhìn từ bên trong, những động vật này khác biệt với những động vật khác ở điểm gì.

Điều ngay lập tức kích thích trí tò mò của các nhà giải phẫu học khi họ quan sát các loài Khỉ (và đặc biệt các loài Khỉ cao cấp) là mức độ phân dị thấp đến kinh ngạc, ghi dấu trên xương của chúng. Dung tích sọ của chúng tương đối lớn hơn dung tích sọ của bất kì Động vật lớp Thú nào khác. Nhưng phải nói gì về phần còn lại? - về răng thì sao? Một răng hàm tách biệt của Vượn Dfyopithecus hay Tinh tinh dễ dàng được xếp trùng với một răng của Thú Ăn thịt ở Thế Thủy tân, như Thú có Guốc cổ. Thế còn về các chi? Với các tia không bị biến đổi của mình, chúng bảo toàn chính xác bố cục và tỉ lệ có ở những Động vật có Xương sống Bốn chi đầu tiên của Đại cổ sinh. Trong Kỉ Đệ tam, Động vật có Móng guốc đã triệt để biến đổi cách tạo khớp chân, bộ Ăn thịt đã thu nhỏ và làm nhọn hàm răng của chúng, bộ Cá voi trở thành hình thoi như Cá; bộ Voi đã làm phức tạp hóa răng cửa và răng hàm của chúng lên rất nhiều… Còn về bọ Linh trưởng trong giai đoạn này, chúng lại bảo toàn xương trụ và xương mác; chúng bo bo giữ gìn năm ngón của mình; chúng vẫn điển hình có ba mấu. - Có phải vì vậy, trong lớp Thú, chúng là những động vật bảo thủ nhất? và bảo thủ nhất so với mọi động vật?

Không phải vậy. Mà chúng đã tỏ ra chín chắn nhất đó thôi.

Sự phân dị của một cơ quan, khi được giữ ở mức tối ưu của nó, tự nó là một nhân tố trực tiếp của tính cao cấp. Tuy nhiên, vì sự phân dị không thể đảo ngược được, nên nó cũng giam hãm động vật chịu sự phân dị đó vào một con đường gò bó, mà vào lúc cuối đường, dưới sức đẩy của sự trực sinh, động vật đó có nguy cơ trở thành quái dị hay yếu ớt. Sự chuyên môn hóa làm tê liệt, còn sự siêu chuyên môn hóa thì tiêu diệt. Ngành cổ sinh vật học được tạo nên từ những thảm họa này. - Do sống sót, cho đến Thế Thượng tân nhờ những thành viên “nguyên thủy” nhất của lớp Thú, bộ Linh trưởng cũng vẫn còn tự do nhất. - Vậy, chúng đã làm gì với sự tự do này? Chúng sử dụng nó để vươn lên, bằng những sự bật lến kế tiếp nhau, cho đến tận chính những ranh giới của sự thông minh.

Và thế là trước mắt chúng ta, đồng thời với định nghĩa đúng đắn của Động vật Linh trưởng là câu trả lời cho vấn đề vốn đã dẫn chúng ta đến việc xem xét bộ Linh trưởng: “Sau lớp Thú, ở cuối Kỉ Đệ tam, Sự Sống có thể tiếp tục đi đến đâu nào?”

Trước hết chúng ta nhìn ra rằng, điều làm nên lợi ích và giá trị sinh học của bộ Linh trưởng là chúng biểu diễn một dòng với sự não hóa thuần túy và trực tiếp. Ở Động vật lớp Thú khác, hẳn là hệ thống thần kinh và bản năng cũng dần dần tăng trưởng. Nhưng trong chúng, công việc bên trong này đã bị sao nhãng, hạn chế, và cuối cùng bị ngừng lại bởi những phân dị thứ yếu. Trong khi tâm thần của loài Ngựa, loài Hươu, loài Hổ tiến triển, thì chúng, như Côn trùng, cũng trở thành “tù nhấn” của những phương tiện để chạy và để săn mồi mà các chi của chúng đã có được. Ngược lại, ở bộ Linh trưởng, sự tiến hóa, bỏ qua mọi phần còn lại và vì thế vẫn để các phần đó mềm dẻo, đã hoạt động ngay ở trong bộ não. Và đó là lí do tại sao chúng dẫn đầu trong sự đi lên, hướng đến ý thức cao nhất. Trong trường hợp có ưu thế và đơn biệt nay, sự trực sinh cụ thể của dòng trùng hợp đích xác với Sự Trực sinh chủ đạo của chính Sự sống: theo môt câu nói của Orborn, mà tôi mượn và thay đổi nghĩa, sự trực sinh này là “phát sinh quý tộc”, - và vì thế mà không bị giới hạn.

Từ đó ta có được kết luận đầu tiên rằng, nếu, trên Cây Sự sống, Động vật lớp Thú tạo nên một Nhánh chủ đạo, cái Nhánh chủ đạo; và bộ Linh trưởng, tức là sinh vật dùng não và tay - là mũi tên chỉ hướng của Nhánh này, - thì các loài Khỉ giống người là cái mầm kết thúc cái mũi tên đó.

Và từ đó, chúng ta hãy bổ sung rằng, ta có thể dễ dàng định ra chỗ đôi mắt chúng ta phải dừng lại trên Sinh quyển, trong khi-chờ đợi điều phải đến. Chúng ta đã biết rằng, ở khắp nơi, tại đỉnh những tuyến dòng đang hoạt động, chúng tự nóng lên bởi ý thức. Nhưng trong một vùng được xác định rõ, ở giữa lớp Thú, nơi hình thành những bộ não có hiệu lực nhất mà Tự nhiên từng tạo nên, những tuyến này bừng đỏ. Và ở ngay giữa vùng này, một điểm nóng sáng thậm chí đã rạng tỏa.

Chúng ta hãy đừng rời mắt khỏi cái đường nhuốm đỏ ánh rạng đông này.

Sau hàng nghìn năm nó vươn lên ở bên dưới tầm nhìn của chúng ta, rồi tại một điểm khu trú tuyệt đối, một ngọn lửa sẽ bùng lên.

- Tư duy đã ra đời!

Phần III

TƯ DUY

Chương I
SỰ RA ĐỜI CỦA TƯ DUY

Lưu ý mở đầu. Nghịch lí con người

Trên quan điểm thuần túy thực chứng, Con người là đối tượng bí ẩn và gây hoang mang nhất trong những đối tượng Khoa học gặp phải. Và thực ra, chúng ta phải thú nhận rằng Khoa học vẫn chưa tìm được chỗ cho Con người trong những cách biểu diễn Vũ trụ của mình. Ngành Vật lí đã có thể tạm thời khoanh được phạm vi thế giới của nguyên tử. Ngành Sinh học đã thành công trong việc định ra một trật tự cho những kiến tạo của Sự Sống. Dựa vào ngành Vật lí và ngành Sinh học, đến lượt ngành Nhân học cũng giải thích, được đến đâu hay đến đó, cấu trúc và một vài cơ chế sinh lí học của cơ thể con người. Tuy nhiên, một khi xếp chung tất cả đường nét mô tả này lại, bức chân dung hiển nhiên không tương ứng với thực tại. Con người, như ngày nay Khoa học có thể tái dựng được, là một động vật như mọi động vật khác, - ít có thể phân tách được khỏi Khỉ giống người về mặt giải phẫu học, đến độ các hệ thống phân loại hiện đại của ngành Động vật học quay về quan điểm của Linné và xếp Con người cùng với các động vật khác trong cùng một siêu họ Người. Vậy mà, chẳng phải đúng ra Con người là một thứ hoàn toàn khác đó sao, nếu được nhận định qua các hệ quả sinh học của sự xuất hiện của nó?

Một đột biến rất nhỏ về mặt hình thái học nhưng đồng thời lại là một chấn động không tưởng tượng được của những phạm vi của Sự Sống: toàn bộ nghịch lí con người là ở chỗ đó… Và vì thế, đó là toàn bộ bằng cớ cho việc, trong công cuộc tái dựng hình ảnh Thế giới hiện nay, Khoa học đã bỏ qua một nhân tố cốt yếu, hay nói đúng hơn là toàn bộ một chiều kích của Vũ trụ.

Tuân thủ theo giả thuyết chung đang dẫn dắt chúng ta từ đầu cuốn sách này, để hướng đến một diễn giải mạch lạc và biểu đạt về các vẻ bên ngoài hiện nay của Trái đất, trong phần mới dành cho Tư duy này của cuốn sách, tôi muốn cho thấy rằng để tìm ra cho Con người vị trí tự nhiên của nó trong Thế giới thực nghiệm, điều kiện cần và đủ là chú trọng đồng thời đến cái Nội tại cũng như cái Ngoại tại của mọi vật. Phương pháp này đã cho phép chúng ta đánh giá được độ lớn và hướng của vận động của Sự Sống. Và, đối với quan sát của chúng ta, chính phương pháp này sẽ còn dung hòa sự nhỏ bé tầm thường và tầm quan trọng tối cao của Hiện tượng con người, trong một thứ tự đi xuống hài hòa từ Sự sống cho đến Vật chất.

Điều gì đã xảy ra giữa các địa tầng cuối cùng của Thế Thượng tân (khi Con người vắng mặt) và tầng tiếp theo nơi các nhà địa chất hẳn phải sững sờ nhận ra những khối thạch anh được đẽo gọt đầu tiên? Và độ lớn đích thực của đột biến này là như thế nào?

Đó là những gì chúng ta cần suy đoán và đo đạc, trước khi lần theo Nhân loại đang tiến triển, qua từng thời kì kế tiếp nhau, cho đến tận một bước chuyển quyết định mà Nhân loại ngày nay dấn thân vào.

NGƯỠNG CỦA SỰ PHẢN TƯ

A. Ngưỡng của phần tử. Sự tiến hóa thành người của cá thể
a) Bản chất

Các nhà sinh học vẫn còn lưỡng lự về sự tồn tại của một hướng, huống hồ là một trục xác định của sự Tiến hóa - cũng như vậy, và còn vì một lí do liên quan, sự bất đồng lớn nhất giữa các nhà Tâm lí học vẫn xảy ra, khi cần xác định có phải tâm thần của con người khác một cách đặc thù (do “bản chất”) với tâm thần của các sinh vật xuất hiện trước con người. Thực ra, đa số các nhà “bác học” sẽ phản bác lại tính hợp lí của một sự gián đoạn như thế. Có điều gì người ta đã không nói và có điều gì người ta còn chưa nói về trí thông minh của các loài Thú vật!

Nếu chúng ta muốn giải đáp câu hỏi này (một câu hỏi cần thiết cho Đạo đức của Sự sống cũng như cho tri thức thuần túy…) về sự “cao cấp” của Con người so với Con vật, tôi chỉ thấy có một cách duy nhất: đó là dứt khoát tách ra khỏi chùm các tập tính con người mọi biểu hiện phụ và mập mờ của hoạt động nội tại, và tự đặt mình đối mặt với hiện tượng cốt lõi của sự Phản tư.

Trên quan điểm thực nghiệm (cũng chính là quan điểm của cuốn sách này), sự Phản tư, như đúng từ đó chỉ ra, là năng lực (mà một ý thức đắc thụ được) cho việc tự quay ngược về bản thân, và chiếm hữu chính mình như một đối tượng, đối tượng này được phú cho độ vững chắc và giá trị đặc biệt sau đây: không chỉ là nhận thức, - mà tự nhận thức về bản thân; không chỉ là biết, mà biết rằng mình biết. Bằng sự cá thể hóa bản thân này ở sâu thẳm trong bản thân mình, phần tử sống (vốn trước đó lan rộng và phân chia trên một phạm vi khuếch tán của các tri giác và các hoạt động) lần đầu tiên tạo nên một trung tâm dưới hình thức một điểm, nơi mọi biểu diễn và kinh nghiệm thắt chặt và tự làm kiên cố thành một tập hợp có ý thức về tổ chức của mình.

Vậy thì những hậu quả của một biến đổi như thế là gì? - Những hậu quả đó rộng lớn; và chúng ta nhận thấy chúng trong Tự nhiên cũng rõ ràng như bất cứ thực kiện nào được ghi chép lại bởi ngành Vật lí hay ngành Thiên văn học. Chính nhờ sự uốn ngược lên bản thân, sinh vật có phản tư bỗng trở nên có khả năng phát triển trong một phạm vi mới. Trên thực tế, đó là một thế giới khác được ra đời. Trừu tượng hóa, logic, các chọn lựa và các phát minh có suy luận, toán học, nghệ thuật, tri giác có tính toán về không gian và thời lượng, những nỗi lo âu và những giấc mơ tình yêu… Mọi hoạt động này của cuộc sống nội tại không là gì khác hơn sự sôi động của một trung tâm mới hình thành đang bùng nổ lên chính mình.

Tôi xin đặt câu hỏi sau đây. Nếu, từ những gì trình bày phía trên, chính việc có “phản tư” tạo nên sinh vật thật sự “thông minh”, thì chẳng nhẽ chúng ta có thể nghiêm túc nghi ngờ rằng trí thông minh là tài sản riêng mang tính tiến hóa mà chỉ mình Con người có? Và chúng ta có thể tiếp đó bằng một sự khiêm tốn giả tạo nào đó tôi cũng không biết nữa, do dự trong việc công nhận rằng sự sở hữu cái tài sản riêng đó biểu diễn cho Con người một sự vượt trội triệt để, so với toàn bộ Sự Sống có trước Con người? Con vật biết, hiển nhiên rồi. Nhưng chắc chắn rằng nó không biết rằng nó biết, nếu không nó đã từ lâu có thể nhân rộng các phát minh và phát triển một hệ thống kiến tạo nội tại, và điều này sẽ không thể thoát khỏi sự quan sát của chúng ta. Do đó, một lĩnh vực của cái Thực tồn vẫn khép lại trước nó; trong khi chúng ta vận động trong lĩnh vực này, còn nó thì không thể đi vào đó được. Một đường hào - hay một cái ngương - mà nó không thể vượt qua, ngăn cách nó với chúng ta. So với con vật, chúng ta (do có phản tư) không những khác nó, mà chúng ta còn là sinh vật khác. Đó không chỉ là một thay đổi đơn giản về cấp độ mà còn là thay đổi về bản chất - và đó là kết quả của một thay đổi trạng thái.

Và bây giờ chúng ta đang đích xác đối mặt với điềuu chúng ta đã chờ đợi (Chương III Demeter đã kết thúc ở sự chờ đợi này). Sự Sống, do tăng lên về ý thức, đã không thể tiếp tục tiến triển vô hạn trên con đường của mình mà không biến đổi về chiều sâu. Sự Sống, như chúng ta đã nêu ra, giống mọi đại lượng tăng lên trong Thế giới, đã phải trở nên khác đi để còn là chính mình. Và ở đây, trong sự tiến đến năng lực phản tư, hình thức đặc biệt và tới hạn của biến đổi biểu lộ ra (hình thức này có thể được xác định rõ ràng hơn, so với lúc trước khi chúng ta xem xét tỉ mỉ tâm thần khó hiểu của các tế bào đầu tiên); và chính hình thức này làm nên sự siêu-sáng-tạo hay sự tái-sinh cho Sự sống. Và, cùng lúc, ta thấy toàn bộ đường biểu diễn của Sinh quyển tái hiện, tự tóm tắt và tự sáng tỏ, tại điểm đơn biệt này.

b) Cơ chế lí thuyết

Về tâm thần của động vật, các nhà tự nhiên học và các triết gia từ trước đến nay đã bảo vệ những giả thuyết đối lập nhất. Đối với những Triết gia Kinh viện của Triết học cổ, bản năng là một loại trí thông minh cấp thấp đồng đều và cố định, nó đánh dấu một trong những cấp độ bản thể học và logic học trong vụ trụ mà qua đó sinh thể “thoái biến”, phát tán, từ thể Tinh thần thuần túy cho đến thể Vật chất thuần túy. Đối với các Triết gia theo thuyết Descartes, tư duy thuần túy là hiện hữu; và động vật, do không có được cái nội tại nào, chỉ là cái máy tự động. Cuối cùng, đối với đa số các nhà sinh học hiện đại, như tôi đã nhắc ở phần trước, không gì phân tách rõ ràng giữa bản năng và tư duy, - cái này và cái kia cũng đều không hơn gì một kiểu phát quang bao trùm lên sự vận hành, (chỉ loại vận hành này là cốt yếu), của những sự tất định của Vật chất.

Trong mọi ý kiến khác nhau này, khi nguyên nhân của sai lầm hiện ra cũng là lúc phần chân lí trở nên rõ ràng; ngay từ lúc đặt mình vào góc nhìn của bài thuyết trình này, ta đã quyết công nhận những điểm sau: 1) bản năng hoàn toàn không là một hiện tượng phụ và nó diễn giải chính hiện tượng của sự sống thông qua những biểu hiện khác nhau của nó; và 2) do đó, bản năng biểu diễn một đại lượng biến thiên.

Thực vậy, điều gì xảy ra, nếu chúng ta đặt mình vào góc nhìn này để quan sát Tự nhiên?

Trước hết, chúng ta nhận ra trong trí óc mình cái thực kiện và nguyên nhân của sự đa dạng trong tập tính động vật. Từ lúc sự Tiến hóa là sự biến đổi chủ yếu về mặt tâm thần, thì không chỉ có một bản năng trong Tự nhiên, mà có vô số các hình thức của bản năng, và mỗi hình thức đó tương ứng với mội giải pháp cụ thể cho vấn đề của Sự sống. Tầm thần của một con Côn trùng không phải (và không thể còn là) tâm thần của một Động vật có Xương sống - cũng không là tâm thần của một con Sóc, hay của một con Mèo, hay của một con Voi: điều này chính là nhờ vị trí riêng của chúng trên Cây Sự sống.

Bằng chính thực kiện này, chúng ta bắt đầu nhìn thấy, ở giữa sự đa dạng này, một đường nổi hiện rõ lên một cách hợp lẽ, và một sự phân bậc đậm nét lên. Nếu bản năng là một đại lượng biến thiên, các bản năng không thể chỉ khác nhau thôi: trong sự phức tạp của mình, chúng tạo nên một hệ thống tăng trưởng, - chúng vẽ nên, trong tổng thể của mình, một kiểu cấu trúc rẻ quạt, mà trong đó mỗi mức độ cao cấp, trên mỗi đường gân, được nhận ra bằng một phạm vi lựa chọn ngày càng lớn, dựa trên một trung tâm của sự phối hợp và của ý thức, ngày càng được xác định hơn. Và đó chính là điều chúng ta quan sát thấy. Bất kể người ta có thể nói gì, thì tâm thần của một con Chó cũng chắc chắn cao cấp hơn tâm thần của một con Chuột chũi hay một con Cá48.

Nói ra điều này khi tôi đang chỉ trình bày, dưới một góc độ khác, những gì đã được việc nghiên cứu Sự Sống chỉ ra, những nhà duy tâm có thể thấy an lòng khi họ để ý thấy, hay người ta buộc họ phải nhìn thấy ở các động vật cao cấp (đặc biệt là các loài Khỉ giống người loại lớn) những dáng vẻ và phản ứng gợi nhớ một cách lạ lùng đến những dáng vẻ và phản ứng mà họ dùng để định nghĩa bản chất của một “tâm hồn có lí tính” và để đòi hỏi người khác phải công nhận sự có mặt của nó trong Con người. Nếu Lịch sử của Sự sống chỉ là một vận động của ý thức bị trùm phủ bởi một lớp voan hình thái học, thì điều không thể tránh khỏi là về phía đỉnh của chuỗi những tâm thần, những tâm thần ở kề cận Con người dường như đạt đến ngang với trí thông minh. Đó chính là điều đang diễn ra.

Và, từ đây, chính cái “nghịch lí con người” tự sáng tỏ. Chúng ta bối rối khi ghi nhận rằng, bất kể một vài tính ưu việt thần không thể bị chối bỏ về mặt tinh thần, “Động vật Người” thật không khác nhiều những “Khi giống người” khác; - chúng ta bối rối đến độ gần như từ bỏ việc phân tách chung ra ít nhất là về phía những nguồn gốc. Nhưng, chẳng phải sự giống nhau lạ thường này đích xác là điều đã phải xảy ra?

Khi nước, dưới áp suất bình thường, đạt đến 100 độ và còn được đun nóng tiếp, sự kiện đầu tiên tiếp đến là sự lan rộng sôi sục của các phân tử được giải phóng và bay hơi, trong khi đó không có một sự biến đổi nhiệt độ nào. - Khi theo trục đi lên của một hình côn, các mặt cắt nối tiếp nhau có diện tích liên tục giảm dần, và rồi đến lúc mặt cắt đó, bằng một di chuyển vi phân thêm vào, biến thành một điểm. - Như thế, qua những so sánh xa xôi này, chúng ta có thể hình dung ra ngưỡng tới hạn của sự phản tư, trong cơ chế hoạt động của nó.

Vào cuối Kỉ Đệ tam, nhiệt độ tâm thần tăng lên trong thế giới phân tử đã từ suốt hơn 500 triệu năm. Từ Nhánh này sang Nhánh khác, từ Tầng này sang Tầng khác, chúng ta đã thấy hệ thống thần kinh phức tạp lên và tập trung hóa hơn, một cách đồng đều. Cuối cùng, một công cụ được tạo nên trong bộ Linh trưởng; công cụ này mềm dẻo và phong phú một cách đáng lưu ý, đến độ bước kế tiếp không thể thực hiện được, nếu toàn bộ tâm thần động vật lại không biến đổi như kiểu bị tan ý chảy và đông lại lên bản thân. Vậy mà, vận động này không ngừng lại, bởi vì không gì trong cấu trúc của sinh vật ngăn cản nó tiến lên. Các Khỉ giống người đã được làm nóng tới “100 độ về mặt tâm thần” lại còn nhận thêm một vài ca-lo nữa. Ở các Khỉ giống người, gần như đạt đến đỉnh của hình côn, một nỗ lực cuối cùng được thực hiện theo hướng trục. Và đã không cần nhiều lắm để toàn bộ thế cân bằng bên trong bị đảo ngược. Những gì trước đó chỉ là bề mặt đồng trục, giờ đây đã trở thành trung tâm. Với một sự tăng trưởng “tiếp tuyến” cực nhỏ, sự tăng trưởng “xuyên tâm” đã đảo ngược lại, và có thể nói là, đã nhảy vọt về phía trước đến vô cùng. Khi nhìn ở bên ngoài, hầu như không có gì thay đổi trong các cơ quan. Nhưng, ở sâu bên trong là một cuộc đại cách mạng: ý thức lóe lên, sôi sục trong một không gian của các quan hệ và biểu diễn siêu nhạy cảm; và đồng thời, ý thức có khả năng tự nhận thấy bản thân trong sự đơn giản thu gọn của các tính năng của mình, - đó là lần đầu tiên tất cả những điều này xảy ra.49

Các nhà duy linh có lí khi khăng khăng bảo vệ một tính siêu việt của Con người, so với toàn bộ phần còn lại của Tự nhiên. Các nhà duy vật cũng không sai khi quả quyết rằng Con người chỉ là một phân tử thêm vào trong chuỗi các hình thức động vật. Trong trường hợp này, cũng như trong biết bao nhiêu trường hợp khác, hai sự hiển nhiên trái ngược này được giải đáp nhờ cùng một vận động, - miễn là cái phần cốt yếu cho hiện tượng “thay đổi trạng thái” (một hiện tượng mang tính tự nhiên rất cao) được tạo nên trong vận động này. Đúng vậy, từ tế bào đến động vật biết tư duy, cũng như từ nguyên tử đến tế bào, cùng một quá trình (sự làm nóng hay sự tập trung tâm thần) diễn ra không ngừng và luôn luôn theo một hướng. Nhưng, chính do tính thường trực trong hoạt động này, trên quan điểm của ngành Vật lí, điều tất yếu là một vài sự thay đổi đột ngột làm biến đổi thô bạo đối tượng chịu tác động của hoạt động này.

c) Sự thực hiện

Sự gián đoạn trong cái liên tục. Sự ra đời của Tư duy, cũng đúng như sự xuất hiện đầu tiên của Sự Sống, được xác định và trình hiện cho chúng ta thấy, trong lí thuyết về cơ chế của nó, như vậy đó.

Và vấn đề bây giờ là trong thực tại cụ thể của nó, cơ chế này đã vận hành như thế nào? Giả thử có một nhà quan sát là nhân chứng của cơn đột biến đó, đối với người này, cơ chế độ sẽ hé lộ ở bên ngoài điều gì về sự biến thái đó?…

Như tôi sắp nêu ra, khi nghiên cứu các “vẻ bên ngoài nguyên thủy của con người”, cách biểu diễn ta đang khao khát tìm kiếm này có thể sẽ vĩnh viễn là bất khả đối với trí tuệ của chúng ta, cũng như chính nguồn gốc của Sự sống vậy, và với cùng một lí do. Trong trường hợp này, cùng lắm, để tự dẫn dắt mình, chúng ta đã có phương sách nghĩ về sự bừng tỉnh trí thông minh ở một đứa trẻ, trong quá trình phát sinh cá thể…

Tuy nhiên hai lưu ý sau đây đáng nêu lên, - một lưu ý khoanh vùng, còn lưu ý kia vùi sâu thêm điều bí ẩn che phủ điểm đơn biệt này, đối với trí tưởng tượng của chúng ta.

Lưu ý đầu tiên là, để thực hiện được bước chuyển đến sự phản tư trong Con người, Sự sống đã cần chuẩn bị, trong thời gian dài và đồng thời, cả chùm các nhân tố, mà thoạt nhìn không gì lại làm ta giả định là có mối liên kết “may mắn” giũa các nhân tố đó.

Cuối cùng thì đúng vậy, trên quan điểm hữu cơ, toàn bộ sự biến thái mang tính tiến hóa thành người được quy về vấn đề bộ não tốt hơn. Tuy nhiên, sự hoàn thiện hóa về não đã diễn ra như thế nào, - làm sao nó đã có thể hoạt động được? - nếu toàn bộ một chuỗi các điều kiện khác không được thực hiện cùng lúc và cùng nhau?… Nếu sinh vật mà từ đó Con người sinh ra không di chuyển bằng hai chi sau, hai tay của nó sẽ không kịp thời tự do để giải phóng hàm khỏi chức năng cầm nắm, và vì thế dải cơ hàm dày vốn giam hãm hộp sọ sẽ không được nới lỏng: chính nhờ việc di chuyển bằng hai chi sau làm tay được giải phóng mà não đã có thể lớn lên; và đồng thời nhờ việc di chuyển bằng hai chi sau này mà hai mắt xích lại gần nhau trên khuôn mặt nhỏ đi, và vì thế hai mắt đã có thể bắt đầu hội tụ và chăm chú nhìn các thứ được hai tay cầm, đưa lại gần, và giơ ra theo mọi hướng: đó chính là cử chỉ của sự phản tư, được thể hiện ra ngoài!… - Sự trùng hợp ngẫu nhiên kì diệu này tự nó không thể làm chúng ta ngạc nhiên. Thứ nhỏ nhặt nhất được tạo nên trên thế giới chẳng phải bao giờ cũng là sản phẩm của một sự trùng hợp ngẫu nhiên tuyệt vời như thế, - đó là một điểm nút của các thớ sợi vốn dĩ vẫn luôn đổ dồn về từ bốn góc không gian? Sự sống không hoạt động theo một sợi dây riêng rẽ, mà cũng không bằng những sự làm lại. Nó đẩy toàn bộ mạng lưới của mình về phía trước cùng lúc. Phôi mầm cũng hình thành như thế trong dạ con nuôi dưỡng nó. Chúng ta hẳn đã biết điều này. Mà điều này lại làm chúng ta hài lòng, đích xác bởi việc nhận thấy rằng Con người được sinh ra theo cùng quy luật sinh từ mẹ. Chúng ta vui vẻ công nhận rằng sự ra đời của trí thông minh tương ứng với một sự quay ngược lại lên chính bản thân không những của hệ thống thần kinh mà còn của sinh vật trọn vẹn. Ngược lại, điều thoạt nhìn làm chúng ta sợ hãi là việc phải ghi nhận rằng cái bước này, để thực hiện được, hẳn đã diễn ra chỉ một lần duy nhất thôi.

Lưu ý thứ hai của tôi phải là thế đó, - một lưu ý mà tôi không thể tránh khéo. Trong trường hợp phát sinh cá thể con người, chúng ta có thể lướt qua câu hỏi ở thời điểm nào trẻ sơ sinh có thể được coi là đạt đến trí thông minh, tức là trở nên có tư duy. Đó là một chuỗi liên tục các trạng thái kế tiếp nhau trong cùng một cá thể, từ noãn cho đến thành người lớn. Vị trí hay thậm chí sự hiện hữu của một sự gián đoạn thì có quan trọng gì nào? Vấn đề lại hoàn toàn khác đối với trường hợp một sự phát sinh phôi của dòng, mà ở đó mỗi giai đoạn, mỗi trạng thái được biểu diễn bởi một sinh vật khác. Ở đây không còn cách thoát khỏi vấn đề về sự gián đoạn (ít nhất là với các phương pháp tư duy ngày nay)… Nếu bước chuyển đến sự phản tư đích thực là một biến đổi tới hạn, một đột biến từ điểm không cho đến toàn bộ (bởi vì dường như bản chất vật lí của nó đòi hỏi điều này, và bởi chúng ta đã công nhận như thế), chúng ta lại không thể biểu diễn được một cá thể trung gian ở cấp độ cụ thể này. Hoặc là sinh vật vẫn đang ở chỉ bên này, hoặc đã ở bên kia, của sự thay đổi trạng thái… Bất kể ta có đảo lộn vấn đề tùy ý thế nào đi nữa. Hoặc là, phải làm cho Tư duy trở thành không tưởng tượng nổi, bằng cách chối bỏ tính siêu việt tâm thần của nó so với bản năng. Hoặc là, phải quyết định thừa nhận rằng sự xuất hiện của nó được diễn ra giữa hai cá thể.

Phần cuối đề xuất chắc chắn gây chưng hửng, - nhưng vẻ kì dị của đề xuất này giảm dần cho đến trở thành vô hại, nếu ta quan sát được rằng, với tính chặt chẽ toàn vẹn và thuần khiết về mặt khoa học, không gì ngăn cản chúng ta giả định rằng, trong mắt chúng ta, trí thông minh đã có thể (hoặc thậm chí đã phải) ít khả tri ở bên ngoài, tại những điểm gốc của dòng, như trí thông minh trong mỗi trẻ sơ sinh vẫn còn ở cấp độ phát sinh cá thể vậy.

Trong trường hợp này, mọi chủ đề xác thực cho tranh luận giữa nhà quan sát và nhà nghiên cứu lí thuyết đều biến mất.

Không kể đến rằng (hình thức thứ hai của cái không “nắm bắt được” - tham khảo phần dưới đây, ghi chú tại trang 312), về những vẻ bên ngoài mà sự đột sinh đầu tiên trên Trái đất của sự Phản tư có thể cho thấy (thậm chí với giả thuyết rằng những vẻ bên ngoài này là có thể tri giác được đối với một khán giả cùng thời), mọi tranh luận khoa học ngày nay đã trở nên bất khả: bởi vì, chính ở chỗ đó hay không bao giờ nữa, chúng ta đang đối mặt với một trong những sự khởi đầu (“những cái nhỏ vô cùng của sự tiến hóa”) bị một độ dày đủ lớn của Quá khứ làm thoát khỏi đôi mắt chúng ta, một cách tự động không thể vãn hồi (tham khảo phía trên trang 191).

Vì thế, trong khi không cố biểu diễn điều không tưởng tượng được, chúng ta hãy chỉ ghi nhớ rằng sự đạt đến Tư duy biểu diễn một ngưỡng, - mà phải vượt qua chỉ bằng một bước. - Đó là một khoảng cách “liên thực nghiệm”, và về mặt khoa học, chúng ta không biết nói gì về khoảng đó; nhưng vượt lên khoảng cách đó chúng ta thấy mình được đưa đến một nấc thang sinh học hoàn toàn mới.

d) Sự tiếp diễn

Và chỉ ở đây bản chất của cái bước chuyển đến sự phản tư đạt đến việc tự biểu lộ ra. Đó trước hết là sự thay đổi trạng thái. Nhưng chính bởi thực kiện này, tiếp đó là sự bắt đầu của một loại sự sống khác, - sự sống nội tại này mà bản thân tôi đã nêu tên trong phần trước. Vừa mới đây thôi, chúng ta so sánh tính đơn giản của tinh thần có tư duy với tính đơn giản của một điểm hình học. Đúng ra, ta đã phải nói đến một đường hay một trục. “Tự tại”, đối với trí thông minh, thực ra không có nghĩa là “được hoàn chỉnh”. Vừa mới ra đời, đứa trẻ đã phải thở, nếu không nó sẽ chết. Cũng tương tự vậy, trung tấm tâm thần tự phản chiếu, một khi đã thu lại vào chính bản thân, sẽ chỉ tồn tại được bằng một vận động kép (mà thực ra chỉ là một): tự tập trung hơn nữa vào trong bản thân bằng việc xâm nhập vào trong một không gian mới mẻ; và đồng thời, hướng tâm hóa phần còn lại của Thế giới xung quanh nó bằng việc thiết lập một hướng nhìn, không ngừng mạch lạc và có tổ chức tốt hơn, trong những thực tại bao quanh nó. Đó không phải là tụ điểm cố định bất di bất dịch mà là một cơn lốc xoáy sâu bằng cách hút vào lưu chất, mà ở giữa chính lưu chất này nó đã ra đời. Cái “Tôi” giữ vững được chỉ bằng cách luôn trở nên là chính mình hơn, trong chừng mực nó giữ cho mọi thứ khác là chính chúng. Đó là Cá nhân trong sự Cá nhân hóa và thông qua Sự Cá nhân hóa.

Rõ ràng rằng, dưới tác động của một biến đổi như thế, toàn bộ cấu trúc của Sự sống bị sửa đổi. Cho đến lúc này, phần tử động vật lệ thuộc chặt chẽ vào dòng, đến độ tính cá thể của riêng nó có thể tỏ ra là thứ yếu và bị hi sinh. Tiếp nhận, duy trì và, nếu có thể, thụ đắc; tái tạo và truyền lại. Và cứ như vậy, không ngừng, cho đến vô hạn… Động vật, bị giữ trong chuỗi các sự sinh sản, dường như đã không có quyền được sống; trông bên ngoài nó không có giá trị nào cho chính mình. Một điểm tựa thoảng qua, cho một hành trình đi ngang qua nó mà không để tâm đến nó. Sự sống, lại một lần nữa, còn thực tồn hơn các sinh thể.

Cùng với sự xuất hiện của cái có phản tư, tức là một đặc tính chủ yếu mang tính sơ cấp (ít nhất là để bắt đầu!), mọi thứ biến đổi: và chúng ta từ đó nhận biết được rằng dưới thực tại hiển nhiên của các biến đổi tập thể, âm thầm diễn ra một sự tiến triển song song hướng đến sự cá thể hóa. Mỗi dòng càng tích trữ nhiều tâm thần hơn, nó càng có xu hướng tự “phân hạt”. Đó là sự đề cao, ngày càng tăng, giá trị của con vật so với loài. Ở cấp Con người, hiện tượng này cuối cùng đã tăng vụt và định hình vĩnh viễn. Với “cá thể người” được sự “cá nhân hóa” phú cho một năng lực vô hạn cho sự tiến hóa của phần tử, cái nhánh này đã ngừng mang trong tập hợp vô danh của nó những hứa hẹn độc quyền về tương lai. Tế bào đã trở nên “ai đó”. Sau hạt Vật chất, sau hạt Sự Sống, và giờ đây hạt Tư duy cuối cùng đã được tạo nên.

Có phải điều này có nghĩa là, bắt đầu từ khoảnh khắc này, giống như các động vật mất hút trong đám bụi mầm chúng tạo ra khi chết đi, dòng mất đi chức năng của mình và rồi biến mất? Phía trên điểm phản tư, phải chăng mọi lợi ích của sự Tiến hóa tự đảo lộn để chuyển từ Sự sống thành tính đa nguyên của các sinh vật cô lập?

Không hề như vậy. Chỉ bắt đầu từ thời điểm mấu chốt này, sự trỗi dậy toàn diện, đạt đến một cấp độ, một trật tự về tính phức tạp, mà không ngừng lại một giây khắc nào. Không hề như vậy, bởi vì từ giờ, dòng chứa đầy các trung tâm có tư duy và không bị vỡ ra như một tia mong manh; nó không bị tan vụn thành các tâm thần cơ sở của nó, mà ngược lại nó tự gia cố bằng cách đệm ở bên trong một tấm khung nữa. Từ trước đến giờ, ta chỉ cần xem xét một dao động rộng lớn đơn giản trong Tự nhiên - tức là, sự đi lên của Ý thức. Bây giờ, vấn đề là định nghĩa và làm hài hòa một sự đi lên của các Ý thức trong các quy luật của nó (một hiện tượng còn tinh tế hơn!). Một tiến bộ hình thành từ các tiến bộ khác cũng bền vững như chính nó. Một vận động của các vận động.

Chúng ta hãy cố đứng ở vị trí đủ cao để bao quát được vấn đề. Và để làm việc này, chúng ta hãy tạm quên đi số phận cụ thể của những phần tử tinh thần tham gia vào sự biến đổi chung. Thực vậy, chỉ bằng cách lần theo các đường chính của sự đi lên và sự dàn trải của tập hợp, chúng ta mới có thể xác định được, qua một đường vòng dài, cái phần dành cho các kì vọng cá nhân, trong toàn bộ thành công.

Và chúng ta đã đến được sự cá nhân hóa của cá thể, thông qua sự tiến hóa thành người của toàn bộ nhóm!

B. Ngưỡng của dòng, sự Tiến hóa thành Người của loài

Như thế, qua sự thay đổi đột ngột của trí thông minh trong phần tử hạt có tư duy (mà chúng ta vừa phân tích bản chất và cơ chế của trí thông minh này), bằng một cách nào đó, Sự sống tiếp tục rắc tỏa như chưa có gì xảy ra. Chắc chắn rằng, ở phía trước cũng như ở phía sau cái ngưỡng của tư duy, sự lan truyền, sự nhân bội, sự tạo cành nhánh ở Con người cũng diễn ra như ở động vật, cứ thế như thường lệ. Không có gì bị sửa đổi, ta có thể nói vậy, trong dòng chảy. Nhưng dòng nước bây giờ không còn như trước nữa. Như một dòng sông trở nên màu mỡ khi chảy qua một đồng bằng phù sa, dòng sinh lực đó tích lũy các nguyên lí mới bằng cách vượt qua các khúc ngoặt của sự phản tư; và vì thế nó sẽ biểu lộ các hoạt động mới. Từ giờ, điều mà dòng nhựa tiến hóa cuốn chuyển đi trong thân cây sống không chỉ còn là các hạt sống mà còn cả các hạt tư duy, như chúng ta đã nói. Dưới ảnh hưởng này, điều gì sẽ xảy ra trong sắc màu hay hình dạng của lá, hoa và quả đây?

Nếu không tiên đoán về những sự khai triển sau này, tôi sẽ không thể ngay lập tức đem đến một câu trả lời chi tiết và có căn cứ cho câu hỏi này. Tuy nhiên, điều cần chỉ ra, ngay lúc này mà không chờ đợi thêm, là ba đặc điểm vốn sẽ biểu lộ trong bất kì hoạt động hay sự sinh sản nào của Loài, kể từ bước chuyển đến Tư duy. Đặc điểm đầu tiên liên quan đến cấu tạo của các nhánh mới; - đặc điểm thứ hai liên quan đến hướng tổng quát của sự tăng trưởng của chúng; - đặc điểm cuối cùng liên quan đến những mối quan hệ hay những sự khác nhau chung so với những gì nảy nở trước chúng trên Cây Sự sống.

a) Cấu tạo của các nhánh con người

Bất kể ý tưởng mà người ta có về cơ chế nội tại của sự Tiến hóa, điều chắc chắn là mỗi nhóm động vật được bao quanh bởi một lớp vỏ tâm lí. Chúng ta đã nói về điều này ờ phần trước (xem trang 273), mỗi loại Côn trùng, Chim hay Thú đều có những bản năng riêng của mình. Cho đến lúc này, chưa từng ai có ý đồ nối, một cách có hệ thống, phần tử thuộc thể hệ và phần tử thuộc tâm thần của Loài với nhau. Có nhiều nhà tự nhiên học mô tả và phân loại các hình thức. Lại có những nhà tự nhiên học khác nghiên cứu chuyên sâu về tập tính. Thực ra sự phân bố các loài, phía dưới Con người, được thực hiện đa phần nhờ các tiêu chuẩn thuần túy hình thái học. Ngược lại, bắt đầu từ Con người, nhiều khó khăn xuất hiện. Chúng ta có thể cảm thấy rằng, một sự lẫn lộn tột độ đang chế ngự, sự lẫn lộn đó liên quan đến ý nghĩa và sự phân bố của các nhóm rất đa dạng, mà trước mắt chúng ta toàn bộ nhân loại đang phân mảnh thành các nhóm đó: chủng tộc, dân tộc, nhà nước, tổ quốc, văn hóa, v.v. Trong các thể loại khác nhau và biến động này, thông thường người ta chỉ muốn nhận thấy những đơn vị không thuần nhất, những đơn vị mang tính tự nhiên (chủng tộc…), một số khác mang tính nhân tạo (dân tộc), chồng chéo lên nhau một cách không đều đặn trên các bình diện khác nhau.

Sự không đồng đều khó chịu và vô ích này biến mất ngay khi ta tìm chỗ cho nó trong cái Nội tại hay cái Ngoại tại của mọi vật.

Dường như trên quan điểm dễ hiểu hơn này, cấu tạo của nhóm và các nhánh con người, dù tỏ ra hỗn hợp đến mức có thể, lại không thể rút gọn được theo các quy tắc chung của ngành Sinh học. Nhưng, bằng cách làm tăng một biến số vẫn đang không đáng kể ở các động vật, cấu tạo này đơn giản làm biểu lộ, từ các quy luật này, tấm lưới có tính hai mặt về bản chất, nếu không muốn nói đến, ngược lại, (nếu chính Thể hệ được dệt bằng Tâm thần…) tính thống nhất về bản chất. Đây không phải là một ngoại lệ mà là sự tổng quát hóa. Không thể nghi ngờ gì được nữa. Trong thế giới đã trở nên mang tính con người, sự phân nhánh động vật, bất kể vẻ bên ngoài và độ phức tạp thế nào, vẫn luôn tiếp diễn và hoạt động theo cùng một cơ chế như trước. Chỉ bởi một lượng năng lượng nội tại được giải phóng do sự phản tư, hoạt động này sau đó có xu hướng đột sinh từ những cơ quan vật chất, để được thể thức hóa, cả trong hay thậm chí một cách chủ yếu trong tinh thần, lầm thần tự phát không chỉ còn là một quầng hào quang của thế hệ. Nó trở nên một phần nhấn thấy được, hay thậm chí phần chính của hiện tượng. Và vì những biến đổi về tâm hồn phong phú và đa sắc vẻ hơn rất nhiều so với những sự biến thái hữu cơ đi kèm (thường không tri giác được), thật dễ hiểu tại sao chỉ bằng cách xem xét các xương và các bì da thì sẽ không còn dẫn đến khả năng theo dõi, giải thích và lập danh mục cho những tiến bộ trong toàn bộ sự phân dị động vật. Tinh thế là vậy đấy. Và đó cũng là phương cứu chữa của nó. Để làm sáng tỏ cấu trúc của một dòng có tư duy, nghiên cứu giải phẫu học thôi không đủ nữa và từ giờ nó đòi hỏi phải được ghép đôi với nghiên cứu tâm lí học.

Đó rõ ràng là một sự rắc rối gây khổ nhọc: bởi vì chúng ta thấy rằng không có một sự phân loại thỏa đáng nào cho “loài” người có thể được thiết lập, nếu không thông qua một hoạt động kết hợp của hai biến số phần nào độc lập. Nhưng đó là một sự rắc rối có lợi ích tiềm tàng vì hai lí do khác nhau.

Một mặt, khi chịu trả giá cho cái khúc mắc này; trật tự, sự đồng đều, tức là chân lí, được đưa lại vào cách nhìn của chúng ta về Sự sống mở rộng cho đến Con người; bởi vì giá trị hữu cơ của mọi kiến tạo xã hội biểu lộ một cách tương liên trước mắt chúng ta, chúng ta cảm thấy đã sẵn sàng xem xét giá trị này như một đối tượng của Khoa học và dễ dàng coi trọng nó.

Mặt khác, chính bởi vì các thớ sợi của dòng con người cho thấy rằng chúng được bao bọc bởi lớp vỏ tâm thần, chúng ta bắt đầu hiểu ra khả năng kết dính và hợp dính kì diệu của những sợi thớ này. Và thế là cùng lúc, chúng ta đang ở trên con đường dẫn đến một khám phá nền tảng mà việc nghiên cứu Hiện tượng con người của chúng ta cuối cùng sẽ đạt đến: sự Hội tụ của Tinh thần.

b) Hướng chung của sự tăng trưởng

Về bản chất tâm thần của sự tiến hóa động vật, một khi chúng ta vẫn cho rằng chỉ cần dựa vào việc khảo cứu các dòng giống động vật và hệ thống thần kinh của chúng, hướng của sự tiến hóa này, cũng như chính tâm hồn của các anh chị em họ xa này, chắc chắn sẽ vẫn mịt mờ cho tri thức của chúng ta.

Ý thức đi lên qua các sinh vật: đó là tất cả những gì chúng ta đã có thể phát biểu. Ngược lại từ khoảnh khắc vượt qua ngưỡng của Tư duy, Sự Sống không những đạt đến nấc thang nơi chính chúng ta đang đứng, mà còn bắt đầu, bằng các hoạt động tự do của mình, tràn hẳn lên các giới hạn nơi trước đó những đòi hỏi sinh lí học dồn Sự Sống đến, những tiến bộ của Sự sống trở nên dễ giải nghĩa hơn. Thông điệp được viết rõ hơn; và chúng ta cũng có thể đọc đúng thông điệp đó hơn, bởi vì chúng ta tự nhận thấy mình ở đó. - Trong phần trước, khi quan sát Cây Sự sống, chúng ta đã lưu ý cái đặc tính căn bản này, tức là dọc theo mỗi nhánh động vật, bộ não lớn lên và phân dị. Để xác định sự tiếp diễn và điều tương đương của quy luật này ở trên ngưỡng của sự phản tư, từ giờ chúng ta sẽ chỉ cần nói: “Theo mỗi dòng giống nhân loại học, Nhân loại tự tìm kiếm bản thân và lớn lên.”

Chúng ta vừa mới nhắc đến trong phân tích phía trên hình ảnh của nhóm con người trong sự phức tạp không gì sánh bằng của nó: những chủng tộc, những dân tộc, những Nhà nước, và sự chằng chịt của chúng thách thức sự sáng suốt của các nhà giải phẫu học và của ngành dân tộc học. Biết bao nhiêu vạch phổ làm nản chí phân tích của chúng ta… Tốt hơn là, chúng ta hãy cố nhận biết những điều mà sự đa dạng này biểu diễn, khi nhìn vào tổng thể của nó. Như thế, chúng ta sẽ chỉ còn nhìn thấy, trong tập hợp gây bối rối của nó, một sự chất đống các trang kim phản chiếu lại cùng một ánh sáng. Hàng trăm hay hàng nghìn bề mặt, nhưng mỗi bề mặt đó lại biểu diễn, dưới mỗi góc khác nhau, một thực tại đang tự tìm kiếm bản thân trong một thế giới các hình thức mò mẫm. Chúng ta không ngạc nhiên (bởi vì điều đó xảy ra với chính chúng ta) khi nhìn thấy tia lóe của sự phản tư trong mỗi người xung quanh chúng ta, sáng rõ lên từ năm này sang năm khác. Chúng ta ai cũng có ý thức, dù ít nhất còn lộn xộn, rằng điều gì đó đang thay đổi xung quanh chúng ta, theo dòng Lịch sử. Khi xếp nối hai điều hiển nhiên lại và đồng thời chỉnh sửa một vài cách nhìn thái quá về bản chất thuần túy “chủng hệ” và thụ động của sự di truyền, làm sao chúng ta lại không nhạy cảm hơn với sự có mặt của một thứ gì đó lớn hơn chính chúng ta và đang hoạt động ở giữa chúng ta?…

Cho đến cấp độ của Tư Duy, một câu hỏi còn có thể đươc đặt ra cho Khoa học về Tự nhiên: đó là về giá trị và sự truyền lại mang tính tiến hóa của các đặc tính thụ đắc được, về câu hỏi này, chúng ta đã biết rằng, ngành Sinh học đã và vẫn đang có xu hướng thoái thác và hoài nghi. Và có lẽ, nói cho cùng, các nhà sinh học có lí trong những phạm vi cố định của cơ thể, nơi họ muốn tự hạn chế nghiên cứu của mình. Nhưng điều gì diễn ra nếu chúng ta dành chỗ chính đáng cho tâm thần trong toàn bộ sinh vật? Ngay lập tức, hoạt động cá thể của thể hệ lấy lại quyền của mình trước sự độc lập mạo xưng của “chủng hệ” dòng. Ngay ở Côn trùng, chẳng hạn, hay ở Hải li, chúng ta nắm bắt được một cách rõ ràng sự tồn tại của các bản năng hình thành qua di truyền, hay thậm chí các bản năng được cố định do tính tự phát của động vật. Bắt đầu từ sự phản tư, thực tại của cơ chế này trở nên không những hiển hiện mà còn nổi trội. Dưới nỗ lực tự do và tài tình của những trí thông minh nối tiếp nhau, một cái gì đó (thậm chí khi không có bất kì biến đổi đo được nào của hộp sọ và bộ não) rõ ràng được tích lũy một cách không đảo ngược được và truyền lại, ít nhất là một cách tập thể, thông qua giáo dục theo thời gian. Chúng ta sẽ trở lại vấn đề này sau. Vậy thì “cái gì đó” này, sự kiến tạo vật chất hay sự kiến tạo cái đẹp, các hệ thống tư tưởng hay các hệ thống hành động, cuối cùng cũng luôn biểu hiện bằng sự tăng ý thức, - ý thức, đến lượt nó, như giờ chúng ta biết, không là gì khác hơn chất và máu của Sự sống đang tiến hóa.

Điều này có nghĩa gì nếu không phải là, bên trên hiện tượng đặc biệt này (tức là việc đạt đến sự phản tư của cá thể), Khoa học cần phải nhận biết một hiện tượng vẫn có bản chất phản tư, nhưng bây giờ có sự mở rộng đến toàn bộ nhân loại! Ở đây, cũng như ở mọi chỗ khác trong Vũ trụ, cái Toàn thể biểu lộ như là rộng lớn hơn một sự cộng lại đơn giản các phần tử cấu thành nên nó. Không, cá thể con người không tự nó sử dụng cạn kiệt những khả năng cốt tử của dòng giống mình. Nhưng, theo mỗi nhánh được phân biệt ra bởi ngành Nhân học và ngành Xã hội học, một dòng phản tư mang tính di truyền và tập thể được thiết lập và lan tỏa: đó là sự đăng quang của Nhân loại thông qua những Con người; - sự đột sinh của cành con người, thông qua sự phát sinh dòng con người.

c) Những mối quan hệ và những sự khác nhau

Sau khi đã nhìn ra và công nhận điều này, chúng ta phải chờ đợi nhìn thấy cái cành con người này xuất hiện dưới hình thức nào đây? Phải chăng do có tư duy, cái nhánh này sẽ làm đứt những thớ sợi buộc nó với Quá khứ, - và ở ngọn của Nhánh Động vật có Xương sống, nó sẽ phát triển lên từ những phần tử hoàn toàn mới và trên một bình diện cũng hoàn toàn mới, - như một mô mới tạo nào đó vậy? - Hình dung một sự đứt gãy như thế một lần nữa sẽ là không biết và đánh giá thấp đồng thời cả “sự vĩ đại” của chúng ta, tính thống nhất hữu cơ của Thế giới và các phương pháp của sự Tiến hóa. Trong một bông hoa, những mảnh đài hoa, những lá đài, những cánh hoa, những nhị hoa, nhụy hoa đều không phải là lá. Có thể chúng chưa bao giờ là lá cả. Nhưng chúng mang trong những mối gắn buộc và kết cấu của mình, mọi điều mà sẽ tạo thành một cái lá nếu như chúng được hình thành dưới một ảnh hưởng mới và với một thế vận mới. Tương tự vậy, trong sự phát hoa con người, những mạch máu, những khớp nối và chính nhựa sống (của thân tổ tiên mà trên đó sự phát hoa này nảy sinh) bị biến đổi và đang trong quá trình biến đổi; sự biến đổi đó không chỉ liên quan đến cấu trúc cá thể của các cơ quan và các sự phân cành nhánh bến trong của loài, mà còn đến cả các xu hướng của chính “tâm hồn” và các tập tính của nó.

Trong Con người, khi được coi như một nhóm động vật, tiếp diễn đồng thời những điều sau: sự hấp dẫn tính dục với những quy luật sinh sản, khuynh hướng đấu tranh để sống trong cạnh tranh, nhu cầu tự nuôi dưỡng với sở thích chiếm đoạt và phá hủy, trí tò mò nhìn ngó với niềm vui thú tìm kiếm; sức hút lại gần nhau để sống tập hợp… Mỗi thớ sợi này đi qua mỗi chúng ta, đi đến từ thấp hơn và lên đến cao hơn chúng ta; để mà đối với mỗi thớ sợi, một diễn trình (và không hề kém đúng thực!) của toàn bộ sự Tiến hóa sẽ có thể được lặp lại: sự tiến hóa của tình yêu, sự tiến hóa của chiến tranh, sự tiến hóa của việc nghiên cứu, sự tiến hóa của ý nghĩa xã hội… Nhưng mỗi thớ sợi, chính vì mang tính tiến hóa, cũng tự biến chất khi đi qua ngưỡng của sự phản tư. Và khi đi vượt qua ngưỡng đó, thớ sợi đó đã được làm phong phú hơn với nhiều khả thể, với nhiều màu sắc và nhiều tiềm năng sáng tạo mới. Vẫn là cùng một thứ, theo một nghĩa nào đó. Nhưng cũng lại là một thứ hoàn toàn khác. Hình dạng vốn biến đổi bằng cách thay đổi không gian và chiều kích… Lại một lần nữa, đó là sự gián đoạn trên cái liên tục. Sự đột biến trên quy trình tiến hóa.

Trong sự uốn cong mềm dẻo này, trong sự đúc lại hài hòa làm biến dạng toàn bộ, cả bên ngoài lẫn bên trong, chùm các tiền sử sống, chẳng lẽ ta lại không tìm ra được một lời khẳng định quý giá cho tất cả những gì chúng ta đã từng phỏng đoán? Khi một vật bắt đầu lớn lên ở một phần phụ nào đó của mình, nó mất cân bằng và trở nên dị hình… Để giữ được vẻ đối xứng và đẹp đẽ, một cơ thể cần phải sửa đổi toàn bộ cùng lúc, theo một trục chính nào đó của nó. Trong dòng mà nó dựa vào, sự Phản tư bảo tồn mọi đường nét của nó bằng cách chỉnh sửa lại chúng. Chính vì thế mà nó không biểu diễn một khối phát triển trồi lên ngẫu nhiên (kiểu u bướu) của một năng lượng kí sinh.

Con người chỉ tiến triển bằng cách chế luyện, một cách chậm rãi, từ thời kì này sang thời kì khác, cái tinh chất và cái tổng thể của một Vũ trụ được đặt trong nó.

Chính để nói về cái quá trình rộng lớn của sự thăng hoa này mà ta nên sử dụng thuật ngữ sự Tiến hóa thành Người, với tất cả sức biểu đạt của nó. Sự Tiến hóa thành Người, ban đầu, ta có thể nói rằng, là một sự thay đổi đột ngột, tức thời từ bản năng trở thành tư duy. Nhưng sự Tiến hóa thành Người, theo một nghĩa rộng hơn, cũng là sự tinh thần hóa, mang tính dòng và mang tính tiến triển, của mọi sức mạnh chứa trong Thú tính, thành một nền Văn minh con người.

Và giờ đây, sau khi đã xem xét Phần tử, - sau khi đã nhằm tới Loài, chúng ta được dẫn dắt đến việc xem xét Trái đất, trong toàn thể của nó.

C. Ngưỡng của Trái đất. Tuệ quyền

Khi được quan sát trong mối quan hệ với tập hợp tất cả các vòng sinh vật, dòng con người không phải là một dòng như mọi dòng khác. Mà vì sự Trực sinh đặc thù của bộ Linh trường (điều thúc đẩy chúng tiến đến hoạt động của bộ não ngày càng cao) trùng hợp với sự Trực sinh theo hướng trục của vật chất có tổ chức (điều thúc đẩy mọi sinh vật đến một ý thức cao hơn), Con người xuất hiện ở giữa bộ Linh trưởng, nảy nở thành mũi tên chỉ hướng của sự Tiến hóa động vật. Chúng ta vẫn còn nhớ rằng, sự ghi nhận này là đỉnh cao của những kết quả nghiên cứu của chúng ta về trạng thái của Thế giới ở Thế Thượng tân.

Tình thế duy nhất này sẽ ban cho cái ngưỡng của sự Phản tư giá trị có ưu thế nào đây?

Thật dễ dàng nhận biết được điều này.

“Sự thay đổi trạng thái sinh học đạt tới sự bừng tỉnh của Tư duy không tương ứng đơn thuần với một điểm tới hạn được cá thể hay thậm chí cả Loài đi qua. Còn rộng lớn hơn thế, nó tác động lên chính Sự sống trong cái tổng thể hữu cơ của nó, - và vì thế nó đánh dấu một biến đổi tác động lên trạng thái của toàn bộ hành tinh.”

Đó là sự hiển nhiên nảy sinh từ mọi sự hiển nhiên khác, thêm dần vào và kết nối lại trong quá trình tìm kiếm của chúng ta, sự hiển nhiên này buộc lập luận logic và quan sát của chúng ta phải chấp thuận.

Từ những đường nét trôi nổi của Trái đất non trẻ, chúng ta đã không ngừng theo dõi những giai đoạn kế tiếp của cùng một sự việc lớn lao. Dưới những xung động của ngành địa hóa học, của ngành địa kiến tạo học, của ngành địa sinh học, chỉ có một quá trình căn bản duy nhất, luôn có thể nhận biết được: đó là quá trình, sau khi được vật chất hóa trong những tế bào đầu tiên, tiếp diễn trong sự kiến tạo của các hệ thống thần kinh. Chúng ta đã nói rằng sự Phát sinh Trái đất di cư vào một sự Phát sinh Sinh vật, vốn cuối cùng không là điều gì khác hơn một sự Phát sinh Tâm thần.

Điều này không là gì khác hơn một giai đoạn trong chuỗi [tiến hóa] đang biểu lộ, cùng với và trong cơn khủng hoảng của sự Phản tư. Sự Phát sinh Tâm thần đã dẫn chúng ta đến tận Con người. Bây giờ nó mờ nhạt đi, bị thay thế hay bị làm tiêu tan bởi một chức năng cao cấp hơn: ban đầu là sự nảy sinh rồi sau đó là mọi sự phát triển của Tinh thần, - tức là sự Phát sinh Trí tuệ. Khi lần đầu tiên bản năng trong một sinh vật nhận thấy chính mình trong gương, đó là lúc toàn thể Thế giới tiến lên một bước.

Những hệ quả của khám phá này rất rộng lớn, đối với những lựa chọn và trách nhiệm trong hành động của chúng ta. Chúng ta sẽ quay lại vấn đề này sau. Còn đối với sự hiểu biết của chúng ta về Trái đất, những hệ quả này có tính quyết định.

Những nhà địa chất học từ lâu đã nhất trí công nhận cấu tạo theo đới của hành tinh của chúng ta.

Chúng ta đã nhắc đến Kim quyển, có kim loại và nằm ở giữa, - được bao quanh bởi Thạch quyển có nhiều đá, - phía trên nó là những lớp chất lỏng của Thủy quyển và Khí quyển. Bổ sung vào bốn bề mặt lồng khớp nhau này, từ sau những kết quả nghiên cứu của Suess, Khoa học có thói quen hợp lí bổ sung lớp màng sống được tạo nên bởi sự đan bện hệ thực vật và hệ động vật của Trái đất - đó là Sinh quyển, được nhắc đến rất thường xuyên trong cuốn sách này. Sinh quyển, lớp vỏ bọc mang tầm vóc vũ trụ cũng rõ ràng như các “quyển” khác và thậm chí còn được cá thể hóa một cách rõ ràng hơn, bởi vì, thay vì biểu diễn một sự hợp nhóm ít nhiều lỏng lẻo, quyển này tạo nên một khối duy nhất, - khối này là cấu thành chính của các mối quan hệ di truyền, và một khi được triển khai và sắp xếp, nó vẽ nên Cây Sự sống.

Vậy là, do đã nhận biết và tách biệt đại mới của một sự Phát sinh Trí tuệ trong lịch sử của sự Tiến hóa, chúng ta buộc phải phân biệt một cách tương liên, từ tập hợp hùng vĩ của các địa tầng, ra một lớp nền cân xứng với hoạt động này, tức là một màng thêm nữa. Xung quanh sự lóe sáng của những ý thức có phản tư đầu tiên là những tiến triển của một vòng lửa. Điểm cháy mở rộng. Lửa dần lan ra. Cuối cùng sự nóng sáng bao phủ toàn bộ hành tinh. Chỉ có một sự diễn giải duy nhất, một cái tên duy nhất là tương xứng với hiện tượng lớn lao này. Cũng mở rộng như mọi tầng trước đó và, như chúng ta sẽ thấy, còn cố kết hơn nhiều so với các tầng đó, đây đích thực là một tầng mới - một “tầng có tư duy” đang dàn trải ở bên trên thế giới của Thực vật và Động vật từ sau khi đã nảy mầm vào lúc Kỉ Đệ tam đang sắp kết thúc. Đó chính là một Tuệ quyển ở bên ngoài và bên trên Sinh quyển.

Ở đây hiện rõ sự không cân đối vốn làm sai lệch mọi cách phân loại thế giới sinh vật nào (và gián tiếp làm sai lệch toàn bộ lời giải thích về thế giới vật lí) mà trong đó Con người chỉ có mặt một cách logic như một chi mới hay một họ mới. Sai lầm trong cách nhìn này làm méo mó và truất ngôi của Hiện tượng vũ trụ này! Để tìm được một vị trí đích thực cho Con người trong Tự nhiên, việc mở thêm một đoạn bổ sung trong các khuôn khổ của ngành Phân loại học là chưa đủ, - dù thậm chí đoạn bổ sung đó là một Bộ hay một Nhánh đi chăng nữa… Qua sự tiến hóa thành người, dù sự đột biến mang tính giải phẫu học có không đáng kể đến đấu, một Thời kì mới bắt đầu. Trái đất “thay da”. Hay chính xác hơn, ta có thể nói rằng nó tìm thấy tâm hồn của mình.

Vì thế, khi được đặt lại giữa các sự vật trong chiều kích đích thực, bước chuyển lịch sử đến sự Phản tư quan trọng hơn rất nhiều so với mọi sự gián đoạn động vật, dù đó có là sự gián đoạn đánh dấu nguồn gốc của Động vật có Xương sống Bốn chi hay là sự gián đoạn giữa chính Động vật Đa bào. Giữa các cấp bậc mà sự Tiến hóa lần lượt đi qua, sự ra đời của Tư duy kế liền tiếp, và chỉ so sánh được về độ lớn với sự cô đặc của cơ chế hóa học của Trái đất hay với chính sự xuất hiện của Sự Sống.

Nghịch lí con người tự giải quyết khi trở nên thái quá!

Bất kể cách nhìn này đặt lên sự vật những đường nổi và sự hài hòa nào, nó làm chúng ta thoạt tiên bối rối bởi vì nó đối ngược với ảo tưởng và thói quen vốn làm chúng ta có xu hướng đo đạc các sự kiện qua bề mặt vật chất của chúng. Cách nhìn này cúng tỏ ra quá mức đối với chúng ta bởi vì, khi bản thân ngập chìm trong nhân loại như một con cá giữa đại dương, chúng ta khó vươn nổi lên khỏi đó bằng tinh thần để đánh giá được sự đặc thù và tầm cỡ của nhân loại. Nhưng chúng ta hãy quan sát xung quanh mình kĩ hơn một chút: cơn đại hồng thủy bất ngờ của hoạt động não; sự xâm chiếm sinh học của một loại động vật mới, và loại động vật này đang dần dần tiêu diệt hay chế ngự mọi hình thức của sự sống không phải là con người; cái cơn thủy triều bất khả kháng của ruộng đồng và xưởng máy; cái tòa lâu đài mênh mông đang lớn lên của vật chất và ý tưởng… Chẳng phải mọi dấu hiệu này được chúng ta nhìn ngày này qua ngày khác mà không hề cố tìm hiểu, và chúng đang lớn tiếng nói với chúng ta rằng trên Trái đất cái gì đó đã thay đổi một cách “toàn cầu” đó sao?

Thực vậy, trong tương lai rất xa, nếu một nhà địa chất tưởng tượng nào đó đến khảo sát Trái đất hóa thạch của chúng ta, thì đối với người đó, cuộc cách mạng đáng kinh ngạc nhất Trái đất từng trải qua sẽ rõ ràng được đặt vào giai đoạn đầu của cái mà chúng ta đã gọi rất đúng tên, Động vật có Tâm thần. Và cũng chính lúc đó, đối với một người từ sao Hỏa có khả năng phân tích những bức xạ thiên thể, cả về mặt tâm thần cũng như về mặt vật lí, đặc tính đầu tiên của hành tinh chúng ta chắc chắn sẽ lộ ra không phải là có màu xanh của biển hay màu xanh của rừng cây, - mà là màu phát lân quang của Tư duy.

Điều có thể hé mở nhiều nhất cho Khoa học hiẹn đại của chúng ta là nhìn ra rằng toàn bộ cái quý giá, toàn bộ cái có hoạt tính, toàn bộ cái tiến triển ban đầu được chứa trong mảnh vũ trụ (mà từ đó thế giới của chúng ta ra đời), bây giờ nằm cô tụ trong cái “vương miện” của một Tuệ quyển.

Và (nếu chúng ta biết cách nhìn) điều cực kì bổ ích cho tri thức về nguồn gốc Tuệ quyển là ghi nhận rằng sự ra đời của Tuệ quyển này biểu diễn một sự kiện lớn lao, và sự kiện này đã xảy ra một cách từ từ khó nhận thấy biết bao, do cần phải được chuẩn bị một cách toàn thể và lâu dài. Con người đã bước vào thế giới một cách lặng lẽ…

NHỮNG HÌNH THỨC GỐC

Con người đã bước vào thế giới một cách lặng lẽ…

Vấn đề khoa học về các Nguồn gốc con người được đặt ra từ khoảng một thế kỉ nay; - từ một thế kỉ nay đội ngũ ngày càng đông các nhà nghiên cứu đang miệt mài đào bới Quá khứ ở điểm khởi đầu của sự tiến hóa thành người. - Để tóm tắt những khám phá về Tiền sử, tôi không tìm ra một cách trình bày nào biểu đạt hơn cách sau đây. Những hóa thạch tìm thấy ngày càng nhiều lên, thì những đặc tính giải phẫu học và diễn thế địa chất của chúng ngày càng sáng tỏ, - và một điều ngày càng trở nên hiển nhiên, bởi một sự hội tụ không ngừng của mọi dấu hiệu và mọi bằng chứng, là dù cho sự Phản tư đã đưa “loài” người tới một bình diện thực thể độc nhất vô nhị, “loài” người khi xuất hiện đã chẳng làm lay chuyển được gì trong Tự nhiên cả. Thực vậy, kể cả khi chúng ta quan sát loài người trong môi trường của nó, - kể cả khi chúng ta xem xét loài người trong hình thái học của thân tổ tiên của nó, - cả khi chúng ta khảo sát nó trong cấu trúc toàn cục của nhóm của nó, trên phương diện dòng, nó đột sinh trước mắt chúng ta chính xác như bất kì một loài nào khác.

Trước hết, trong môi trường. Chúng ta biết được nhờ ngành cổ sinh vật học rằng, một hình thức động vật không bao giờ xuất hiện một mình; mà nó rõ nét lên giữa một vòng các hình thức kề cận, nó thành hình giữa các hình thức đó như theo cách mò mẫm vậy. Con người cũng như thế đó. Trong tự nhiên ngày nay, Con người, trên phương diện động vật, có mặt gần như cô lập. Khi ở trong nôi, loài người được bao bọc sum vầy nhiều hơn. Giờ đây chúng ta không thể nghi ngờ điều đó được nữa: trên một khu vực được xác định rõ nhưng bao la, trải dài từ miền Nam châu Phi đến phía Nam Trung Quốc và Malaysia, Khỉ giống người vào cuối Kỉ Đệ tam đông hơn rất nhiều so với Khi giống người còn lại bây giờ. Bên cạnh Khỉ Gorila, Tinh tinh, và Đười ươi vốn bị đẩy vào những chỗ trú ẩn cuối cùng (như những người Thổ dân úc và người Da đen lùn Nêgri ngày nay), lúc đó sống cùng còn có cả dân cư của các loài Linh trưởng to lớn khác. Và, một vài loài giữa các hình thức này, ví dụ Vượn phương Nam ở châu Phi, có vẻ trông giống con người hơn mọi loài sinh vật được biết đến.

Tiếp đó, trong hình thái học của thân tổ tiên. Với sự nhân bội của các “hình thức chị em”, đối với các nhà tự nhiên học, điều hé lộ về nguồn gốc của một nhánh sinh vật là một sự hội tụ nào đó của trục của nó với trục của các nhánh kế cận. Khi tiếp cận một điểm nút, những chiếc lá xích gần lại. Khi xem xét ở trạng thái đang ra đời, một loài không những chỉ tạo nên một bó với nhiều loài khác; mà cùng với những loài khác này, nó còn để lộ quan hệ họ hàng động vật của nó, một cách rõ rệt hơn nhiều so với khi đã trưởng thành. Khi ta lần theo một dòng giống động vật càng sâu vào trong Quá khứ, thì ta càng thấy nhiều đường nét “nguyên thủy” trong dòng giống đó. Lại thêm ở đây, nhìn chung Con người tuân thủ một cách chặt chẽ cơ chế quen thuộc của ngành Dòng học. Hãy chỉ cố thử sắp xếp theo chuỗi thấp dần xem nào, Người vượn Java và Người vượn Bắc kinh ở sau Người dạng Neanderthal, và ở phía dưới loài Người đang sống ngày nay. Ngành Cổ sinh vật học thường không vạch ra được một đường dóng thỏa đáng nào…

Cuối cùng, trong cấu trúc của nhóm. Dù có được xác định bằng các đặc tính của mình, không có dòng nào khi tìm thấy lại hoàn toàn đơn giản, như một sự tỏa tia thuần túy. Mà ở bên trong, sâu ít nhất đến chỗ chúng ta có thể lần theo, nó biểu lộ một xu hướng chẻ thớ và phân tán. Vừa mới ra đời, hay thậm chí đang ra đời, loài đã tự phân đoạn thành các thứ, hay là thành các loài nhỏ. Tất cả các nhà tự nhiên học đều biết điều này. Khi đã nhìn rõ điều này, chúng ta hãy quay trở lại Con người một lần cuối, - Con người mà ngành Nghiên cứu Tiền Lịch sử của nó, dù cổ xưa nhất, cũng chỉ làm mỗi việc phân tích và qua đó chứng minh năng khiếu bẩm sinh cho việc tự phân nhánh. Chẳng nhẽ người ta còn có thể tranh cãi về việc trong tuyến rẻ quạt của Khỉ giống người, Con người, tuân theo các quy luật của mọi chất liệu sống động, tự tách biệt ra, như một tuyến rẻ quạt riêng của mình?

Do đó tôi không hề nói quá. Khoa học càng thăm dò quá khứ của nhân loại, thì nhân loại, với tư cách một loài, càng y thuận các quy tắc và nhịp độ vốn đã đánh dấu mỗi sự nảy chồi mới trên Cây Sự Sống trước khi nhân loại ra đời. Nhưng, trong trường hợp này, điều hợp logic là chúng ta cần đi đến cùng, - tiến thêm một bước cuối. Bởi vì nhân loại, trong sự ra đời của mình, đã giống mọi dòng khác, vậy chúng ta hãy thôi ngạc nhiên nếu Loài Con người, cũng như toàn bộ các tập hợp sống khác, lại có thoát khỏi Khoa học bằng các bí mật mong manh về những nguồn gốc đầu tiên của nó; và từ giờ chúng ta háy tránh việc cố áp đặt và làm sai lệch cái tình thế tự nhiên này, với những câu hỏi đặt không đúng cách. Con người bước vào Thế giới một cách lặng lẽ, tôi đã nói vậy. Thực ra, Con người đã bước nhẹ, đến độ khi bị lộ ra qua những công cụ bằng đá không xóa đi được vốn nhân lên sự có mặt của con người, (và chúng ta bắt đầu nhận thấy con người) - từ Vịnh Bonne- Espérance đến Bắc Kinh, thì con người đã có mặt khắp Thế giới Cổ đại. Chắc chắn con người đã biết nói và sống thành nhóm. Con người đã tạo ra lửa. Rốt cuộc, chẳng phải đây đích xác là điều chúng ta đã phải chờ đợi? Mỗi khi một hình thức sống mới hiện lên trước mắt chúng ta từ hố sâu thẳm của Lịch sử, chẳng phải chúng ta đã biết rằng hình thức đó nổi hiện lên đã là trọn vẹn và đã thành cả quân đoàn?…

Vì thế trong mắt Khoa học, vốn chỉ nắm bắt được từ xa những tổng thể, “con người đầu tiên” chỉ có thể là một đám đông; và tuổi trẻ của nó được làm nên bởi hàng nghìn hàng nghìn năm50.

Như một tiền định, tình thế này chỉ có thể làm chúng ta thất vọng và không thỏa mãn trí tò mò của chúng ta. Chẳng phải vấn đề làm chúng ta băn khoăn nhất lại đích xác là điều đã có thể xảy ra trong suốt hàng nghìn năm đầu tiên này? Và vấn đề làm chúng ta còn băn khoăn hơn nữa là điều gì đã có thể đánh dấu được cái khoảnh khắc đầu tiên ấy? - Chúng ta muốn biết vẻ bề ngoài của những tổ tiên đầu tiên của chúng ta, ở ngay trên bờ hào của sự Phản tư vừa mới vượt qua này. Bước nhảy vọt, như tôi đã lưu ý, hẳn đã được thực hiện bằng một bước. Chúng ta hãy tưởng tượng Quá khứ được chụp ảnh, từng lát một: tại thời điểm tới hạn của sự tiến hóa thành người đầu tiên này, chúng ta sẽ nhìn thấy điều gì diễn ra trên bức ảnh khi rửa phim?…

Nếu mà hiểu được những giới hạn phóng đại Tự nhiên định ra cho dụng cụ giúp chúng ta soi xét bầu trời của Quá khứ, thì chúng ta đã biết từ bỏ những mong muốn vô ích đó, - và chúng ta sẽ hiểu tại sao. Không một bức ảnh nào có thể ghi lại được bước chuyển trong dòng con người đến sự phản tư, điều kích thích trí tò mò của chúng ta một cách chính đáng; và vì lí do đơn giản này, hiện tượng đó đã diễn ra ở bên trong cái mà sẽ luôn thiếu vắng trong một dòng tái tạo lại, tức là cái cuống của những hình thức gốc của dòng đó. Ít nhất, nếu thực sự các hình thức xác thực của cái cuống này thoát khỏi sự nắm bắt của chúng ta, chúng ta có thể gián tiếp ước đoán sự phức tạp và cấu trúc ban đầu của nó được không?… về điểm này ngành cổ sinh vật học vẫn chưa quyết đoán. Nhưng ta vẫn có thể cố đi đến một quan điểm.

Nhiều nhà nhân học, mà không phải những người ít nổi tiếng nhất, cho rằng cái cuống của Giống con người đã phải được cấu thành từ nhiều chùm có quan hệ họ hàng, nhưng khác biệt. Tương tự khi con người đạt đến một mức độ chuẩn bị và trạng thái căng nào đó trong môi trường tri thức, cùng một ý tưởng có thể hình thành ở nhiều điểm cùng lúc, - vì thế, các nhà nhân học ước đoán rằng, trong “lớp Khỉ giống người” ở Thế Thượng tân, Con người đã phải bắt đầu trên nhiều vùng khác nhau cùng một lúc (và thực ra điều này phải chăng là cơ chế chung của toàn bộ sự sống). Đây không phải thuyết “đa dòng”, theo đúng nghĩa, bởi vì những điểm nảy mầm khác nhau lại khu trú trên cùng một lớp động vật: nhưng có một sự đột biến mở rộng của toàn bộ lớp này. “Sự phát sinh toàn diện”, và vì thế đó là tính đa trung tâm. Cả một chuỗi các điểm tiến hóa thành người, phân tán suốt dọc một vùng á nhiệt đới của Trái đất; và vì thế những dòng giống con người phải gắn với nhau về mặt di truyền ở đâu đó bên dưới sự Phản tư. Không chỉ là một tụ điểm, mà là cả một “mặt trận” tiến hóa.

Dù không phản biện giá trị và những độ khả nhiên khoa học của cách nhìn này, cá nhân tôi thấy bị lôi cuốn theo một giả thuyết có sắc thái khác. Đã nhiều lần, tôi nhấn mạnh về sự đăc thù kì lạ mà các nhánh động vật cho thấy - đó là chúng mang một vài đường nét nguyên gốc đặc biệt và mang tính tình cờ một cách rõ rệt (những đường nét này cố định lên các nhánh đó theo kiểu đặc tính căn bản): rằng ba mấu và bảy đốt sống cổ của Động vật lớp Thú cao cấp; bốn chân của Động vật có Xương sống biết đi; khả năng quay theo một hướng duy nhất của các chất có tổ chức… Bởi vì những nét này lại là thứ yếu và tình cờ, như tôi đã nói, sự xuất hiện phổ biến của chúng trong các nhóm đôi khi rất rộng lớn chỉ có thể giải thích được bằng giả định là các nhóm này đã nảy nở từ một mầm rất đặc thù hóa, và vì thế mang tính khu trú cực kì cao. Có lẽ không có gì ngoài một tia đơn trong một vòng, để trụ đỡ ở gốc cho một Tầng, hay thậm chí một Nhánh, hay thậm chí cả toàn bộ Sự Sống. Hay là, nếu một sự hội tụ nào đó đã có vai trò, thì điều đó chỉ có thể là giữa những thớ sợi cực kì kề cận.

Dưới ảnh hưởng của những xem xét này, và trong trường hợp nhất là của một nhóm cũng đồng đều và chuyên môn hóa như nhóm chúng ta đang nghiên cứu, tôi có xu hướng coi nhẹ đến mức có thể những hiệu ứng song song trong sự hình thành ban đầu của nhánh con người. Theo tôi, trong vòng Linh trưởng cao cấp, nhánh con người đã không nhặt nhạnh các thớ sợi ở đây đó, từng cọng một, hay đôi chút từ mọi tia. Mà, tôi nghĩ rằng, đúng ra nó biểu diễn, sát hơn [tức là chính xác hơn] mọi loài khác, sự dày lên và sự thành công của một thân tổ tiên duy nhất giữa mọi thân tổ tiên khác, - hơn nữa, cái thân này là phần trung tâm nhất của bó, bởi vì đó là phần sống dai nhất và ít chuyên môn hóa nhất trừ ở bộ não. Mọi dòng giống con người, trong trường hợp này, hẳn nối lại với nhau theo kiểu di truyền, về phía dưới, tại chính điểm của chính sự Phản tư51.

Tiếp đó, nếu chúng ta công nhận sự hiện hữu hoàn toàn duy nhất của một cuống như thế, tại nguồn gốc của loài người, ta có thể nói thêm gì đây (mà không hề rời bình diện của hiện tượng thuần túy) về độ dài của cái cuống này và về độ dày khả nhiên của nó? Có hợp lí không nếu ta mường tượng, như Osborn đã làm, rằng nó tự phân tách ra ở rất xa, vào Thế Thủy tân hay Thế Tiệm tân thành một tuyến rẻ quạt gồm các hình thức tiền khỉ giống người? Hay ngược lại, tốt hơn ta phải, cùng với K.W. Gregory, nhìn nó như một sự phát tia, xuất phát chỉ ở Thế Thượng tân, từ vòng của khỉ giống người?…

Còn một câu hỏi khác, luôn là câu hỏi đó: luôn nhìn từ cùng quan điểm, tức là hoàn toàn “hiện tượng học”, chúng ta phải giả định cho cái tia này (dù nó có ở sâu hay không) phạm vi của khả thể sinh học tối thiểu nào, nếu xem xét nó ở điểm khởi đầu trong sự tiến hóa thành người? Để nó có thể “đột biến”, kháng cự và sống, ít nhất bao nhiêu cá thể (về mức độ nhiều ít) đã phải chịu đựng đồng thời sự biến thái của sự Phản tư?… Nếu đơn dòng như giả định, một loài hẳn phải nổi rõ nét như một dòng chảy khuếch tán ở giữa một dòng sông, - do hiệu ứng của số đông? Hay, ngược lại, nó lan rộng như sự kết tinh, từ một vài mảnh, - do hiệu ứng của các đơn vị?… Tôi đã nói đến điều này khi phác thảo lí thuyết chung về dòng. Trong trí óc chúng ta, hai biểu tượng (mỗi biểu tượng có lẽ phần nào đúng) đối chọi với nhau bởi những lợi thế và sức hấp dẫn của mỗi bên. Chúng ta hãy biết chờ đợi đến khi sự tổng hợp của hai biểu tượng này được thiết lập.

Hãy biết chờ đợi. Và để kiên nhẫn, chúng ta hãy nhắc lại hai điểm sau đây.

Điểm thứ nhất, đó là trong mọi giả thuyết, dù có xuất hiện một cách đơn độc đến đâu, Con người đã đột sinh bằng một sự mò mẫm chung của Trái đất. Nó ra đời, theo một con đường trực tiếp từ một nỗ lực toàn diện của Sự sống. Phẩm cách ưu việt và giá trị xuyên tâm của Loài của chúng ta. Để thỏa mãn trí thông minh và những đòi hỏi của hành động của chúng ta, về căn bản, chúng ta không cần biết gì hơn nữa.

Và điểm thứ hai là, dù có làm mê say đến đâu, vấn đề về nguồn gốc, thậm chí có được giải đáp tỉ mỉ, cũng sẽ không giải quyết được vấn đề con người. Chúng ta đã hoàn toàn có lí khi coi sự khám phá ra con người hóa thạch là một trong những phương hướng soi sáng và cốt yếu của ngành Nghiên cứu hiện đại. Nhưng từ đó chúng ta cần tránh ảo tưởng về các giới hạn trong mọi phạm vi của cách phân tích này, mà chính là cách phân tích của ngành Nghiên cứu sự Phát sinh Phôi. Nếu, trong cấu trúc, phôi của mỗi thứ đều mong manh, thoáng qua, và vì thế hầu như không thể nắm bắt được trong Quá khứ, thì trong đường nét nó còn mập mờ và không thể giải mã được đến đâu nữa! Các sinh vật hiển hiện không phải trong mầm mà trong sự nảy nở của chúng. Khi nhìn từ nguồn, những dòng sông lớn chỉ là những con suối nhỏ xíu.

Để nắm bắt được tầm cỡ thực sự Vũ trụ của Hiện tượng Con người, chúng ta đã cần phải lần theo những gốc rễ, xuyên qua Sự sống, cho đến những sự bao bọc đầu tiên của Trái đất lên chính mình. Nhưng, nếu chúng ta muốn hiểu bản chất đặc thù và phỏng đoán bí mật của Con người, không có phương pháp nào khác ngoài quan sát điều sự Phản tư đã đem đến và điều nó báo hiệu trước.

Chương II
SỰ TRIỂN KHAI CỦA TUỆ QUYỂN

Dể nhân lên những tiếp xúc cần thiết cho những sự mò mẫm của mình, và để có thể tích giữ sự khác nhau đa hình của tài nguyên, Sự sống tiến lên chỉ bằng các khối sâu. Vì thế, khi dòng chảy của nó ra khỏi khe lũng, ở đó một đột biến mới thắt nó lại, ta có thể tả như vậy, - cái khuôn từ đó nó đi ra mà càng hẹp và bề mặt mà nó phải bao phủ bằng làn sóng của mình càng rộng, thì nó càng cần tự tái hợp lại thành đám đông.

Nhân loại lao động, dưới xung động của một bản năng lờ mờ, để tràn quanh điểm ló hiện nhỏ hẹp, cho đến khi ngập tràn Trái đất. Tư duy hình thành với một Lượng Lớn để chinh phục toàn bộ vùng sống được, bên trên mọi hình thức khác của Sự sống: nói cách khác, Tinh thần đang đan kết và triển khai những tầng của Tuệ quyển. Toàn bộ Tiền sử và toàn bộ Lịch sử nhân loại, từ những cội nguồn cho đến ngày nay, cuối cùng được tóm tắt và diễn tả, đối với ai biết nhìn, trong cái nỗ lực nhằm nhân lên và lan rộng có tổ chức này. Chúng ta hãy cố gắng, bằng vài nét, vẽ nên những pha, hay những làn sóng kế tiếp nhau của sự xâm chiếm này (Hình 4).

PHA ĐƯỢC PHÂN NHÁNH CỦA NGƯỜI VƯỢN

Về tận cuối của Thế Thượng tân52, một vận động nâng cao, một cú bật lên, dường như đá tác động lên những khối lục địa của Thế giới cổ đại, từ Đại lầy Dương cho đến Thái Bình Dương. Vào giai đoạn này, một chút ở khắp nơi, những bồn cạn dần, những khe lũng hõm sâu, và những khối lớn đất bồi phân rải trên các bình nguyên. Trước khi sự thay đổi rộng lớn này xảy ra, không có chỗ nào dấu vết chắc chắn của Con người được nhận thấy. Sự thay đổi này vừa mới kết thúc, thì những khối đá được đẽo gọt đã lẫn vào những lớp sỏi của gần như toàn bộ thềm đất ở châu Phi, ở phía Tây châu Âu và ở Nam Á.

Về Con người của Kỉ Đệ tứ Dưới, sống cùng thời và là tác giả của những công cụ đầu tiên, chúng ta mới chỉ biết hai đại diện hóa thạch của họ, nhưng chúng ta biết rõ về hai đại diện này: Người vượn Java từ lâu được đại diện bởi một chỏm sọ đơn giản, nhưng gần đây được tìm thấy ở dạng mẫu thỏa mãn hơn nhiều; và Người vượn Bắc Kinh được khám phá với nhiều mẫu, trong vòng mười năm gần đây. Hai sinh vật nay có họ hàng gần gũi đến độ bản chất riêng của chúng hẳn sẽ vẫn mờ mịt nếu chúng ta không có cơ may so sánh chúng được với nhau53.

Những di hài đáng kính, già cỗi, ít nhất cỡ một trăm hay hai trăm nghìn tuổi này cho chúng ta biết điều gì?

Một điểm đầu tiên được các nhà nhân học ngày nay đồng ý là: ở Người vượn Java cũng như ở Người vượn Bắc Kinh, chúng ta nắm giữ được các hình thức đã rõ ràng thuộc về họ người, thông qua việc giải phẫu họ. Nếu ta xếp sọ của họ theo chuỗi từ sọ của các Khỉ lớn nhất đến sọ của Con người gần đây, một gián đoạn hình thái học (tức là, một khoảng trống) xuất hiện rõ rệt giữa họ54 và Khỉ giống người, trong khi về phía Con người, họ hiển nhiên tạo nên một khối. Mặt tương đối ngắn. Hộp sọ tương đối rộng: ở Người Trinil, dung tích não hầu như không ít hơn 800 cm^3, và ở Người Bắc Kinh dung tích não đạt đến 1.100 cm^3 ở giống đực55. Hàm dưới cơ bản đã hình thành, đưa ra trước về phía khớp, giống như ở kiểu người. Cuối cùng và đặc biệt là, các chi trước được tự do và có tư thế đứng trên hai chân. Với những dấu hiệu như thế, rõ ràng nghiên cứu của chúng ta chắc chắn đang đi theo con đường tiến đến con người.

Và tuy vậy, dù thuộc họ người, Người vượn Java và Người vượn Bắc Kinh, nếu xem xét qua diện mạo, vẫn còn là những sinh vật kì lạ, như thể không còn tồn tại nữa trên Trái đất từ lâu. Ta thấy có sọ thì thuôn dài, chiết mạnh ở phía sau hốc mắt to tướng. Có sọ thì bẹt xuống rất thấp, và mặt cắt ngang của sọ, thay vì có hình trứng hay hình ngũ giác như ở con người, vẽ thành một hình vòng cung mở rộng ở ngang tai. Có sọ được xương hóa nhiều, ở đó hộp não không tạo thành bướu dô ra đằng sau mà làm thành đường tròn phía sau một lớp đệm dày bằng xương chẩm. Có cả sọ nhô hàm mà ở đó những cung răng ló rõ ra phía trước, ở phía dưới một khớp, không những không có cằm mà còn lõm vào. Và cuối cùng là tính lưỡng hình giới tính rất rõ nét: con cái nhỏ, răng và hàm thường mảnh dẻ; con đực lực lưỡng với răng hàm và răng nanh khỏe. - Qua những đặc tính khác nhau, không hề quái dị này mà biểu đạt một kiến trúc được thiết lập ổn định và cân đối, làm sao ta lại không nhận thấy một sự hội tụ về mặt giải phẫu học, đi xuống thấp đến Thế giới “khỉ”?

Sau khi đã xem xét kĩ mọi điều, từ Người Trinil đến Người Bắc Kinh, từ giờ ta có thể khẳng định một cách khoa học rằng, nhờ cả hai khám phá ra họ, chúng ta biết đến một nấc hình thái học, - một cấp tiến hóa, - và một vòng động vật học thêm nửa, ở bên trong Nhân loại.

Đó là một nấc hình thái học, bởi vì ví dụ trên đường phân tách một người Da trắng và một Con Tinh tinh, qua hình dạng của sọ, họ được xếp gần như chính ở giữa. Đó cũng là một cấp tiến hóa bởi vì dù có để lại con cháu trực tiếp trong thế giới hiện nay hay không, có lẽ họ đại diện cho một loại hình mà Con người hiện đại đã phải đi qua ở một thời điểm nào đó trong quá trình phát sinh dòng của mình.

Cuối cùng, đó cũng là một vòng động vật học bởi vì, dù nhóm của họ có vẻ khu trú hạn hẹp ở tận cùng biên giới Đông Á, nhóm này hiển nhiên là một phần của một tập hợp còn rộng hơn, và trong phần sau nữa tôi sẽ quay trở về bản chất và cấu trúc của tập hợp này.

Tóm lại, Người vượn Java và Người vượn Bắc Kinh không chỉ là hai kiểu nhân học thú vị mà còn quan trọng hơn thế. Qua họ, chúng ta thoáng thấy được một làn sóng Nhân loại. Các nhà cổ sinh vật học vì thế lại thêm một lần nữa chứng minh được các cách nhìn tự nhiên của họ về Sự sống bằng cách tách cái tầng nhân loại rất già cỗi và nguyên thủy này ra thành một đơn vị tự nhiên riêng biệt. Họ thậm chí còn nghĩ ra cho cái tầng này tên “Người vượn”. Thuật ngữ có tính biểu đạt cao và chính xác, nếu ta xem xét sự tiến triển giải phẫu học của các hình thức. Nhưng thuật ngữ này có nguy cơ che mất hay là xếp không đúng chỗ sự gián đoạn tâm thần, trong khi chúng ta tin rằng điểm cốt yếu của sự tiến hóa thành người cần được đặt trong sự gián đoạn tâm thần này. - Coi Người vượn Java và Người vượn Bắc Kinh là Người vượn có thể ngầm ý rằng họ chưa hoàn toàn là Người, - tức là theo cách nói của tôi, họ vẫn chưa vượt qua ngưỡng của sự Phản tư. Vậy mà theo tôi dường như, ngược lại, điều khả nhiên hơn nhiều là, dù chưa đạt đến và còn ở xa cấp bậc của chúng ta trên nấc thang này, cả hai đã là những sinh vật thông minh, theo đúng nghĩa hoàn chỉnh của từ đó. Đối với tôi, việc họ phải là như thế dường như là cần thiết, trước hết, cho cơ chế chung của sự phát sinh dòng. Tôi nghĩ rằng, một đột biến vốn cũng mang tính nền tảng như Tư duy và còn đem đến cho toàn bộ nhóm người cái đà đặc thù của nó, thì không thể xuất hiện ở giữa chừng, tức là ở nửa chừng chiều cao thân tổ tiên. Sự đột biến này điều khiển toàn bộ cơ cấu. Vị trí của nó vì thế mà ở dưới mọi vòng có thể nhận biết được, tại những độ sâu không dò tới được của cuống, - tức là, nó ở dưới mọi sinh vật (dù những sinh vật này có mang tính Người vượn đến đâu do cấu tạo sọ) đã được xếp rõ ràng ở phía trên điểm nguồn và nảy nở của Nhân loại chúng ta.

Nhưng còn hơn thế nữa.

Chúng ta còn chưa biết đễn bất kì dấu vết của việc chế tác nào lại có liên hệ trực tiếp với di hài của Người vượn Java. Điều này là do tình trạng vỉa địa chất: xung quanh Trinil, những hóa thạch ở dạng xương cốt bị sông cuốn vào một cái hồ. Ngược lại, ở gần Bắc Kinh, nơi Người vượn Bắc Kinh được khám phá tại chỗ trú của họ, trong một hang chất kín nhiều công cụ đồ đá lẫn lộn với xương bị cháy. Phải chăng như M. Boule đề xuất, ta cần thấy ở trong những công cụ này (đôi khi với phẩm chất đáng kinh ngạc, tôi phải công nhận vậy) những vết tích để lại bởi một loại Người khác chưa biết đến; và mồi săn bắt của họ là Người vượn Bắc Kinh vốn không phải là “người có thể phát minh công cụ”? Khi xương của loại Người giả định này còn chưa tìm thấy, ý tưởng này đối với tôi là không có bằng cứ, và nhìn tổng thể, ý tưởng này là ít mang tính khoa học. Người vượn Bắc Kinh đã đẽo gọt đá, và họ đã tạo ra lửa. Cho đến khi có bằng cứ phản chứng, hai đặc điểm này, cũng đúng như sự Phản tư, là thành phần cấu thành nên cái “cuống”. Được hợp nhất trong một chùm không thể phân tách được, ba thành phần này xuất hiện cùng lúc với Nhân loại một cách phổ quát. Một cách khách quan, tình thế là như vậy đó.

Nếu đúng vậy, chúng ta thấy rằng, bất kể đặc tính xương cốt của họ có gợi nhớ nhiều đến Khỉ giống người, Người vượn về mặt tâm lí học gần với chúng ta hơn rất nhiều, - và do đó, về mặt dòng, họ ít trẻ và nguyên thủy hơn nhiều, so với điều ta đã có thể tưởng tượng. Bởi vì rốt cuộc thì cũng cần thời gian để khám phá ra lửa và kĩ nghệ chế tạo công cụ cắt… và do vậy, trước họ, còn đủ rộng chỗ cho ít nhất một vòng người, mà có lẽ chúng ta cuối cùng cũng sẽ tìm thấy trong thời kì Villafranchien.

Như chúng ta đã nói trong phần trước, cùng lúc với Người vượn Java và Người vượn Bắc Kinh, chắc hẳn có sống những sinh vật thuộc họ Người khác đạt đến cùng cấp độ phát triển. Tiếc rằng, chúng ta không có đủ nhiều di hài của họ: có lẽ chỉ có xương hàm nổi tiếng của Người Mauer ở Đức; và xương sọ, ở Đông Phi, của Người vượn châu Phi, không được bảo tồn tốt. Để xác định diện mạo chung của nhóm, như thế là chưa đủ. Tuy nhiên, chúng ta có thể dùng một quan sát để gián tiếp làm sáng tỏ điều muốn biết.

Hiện giờ chúng ta biết đến hai loài Người vượn Java: một loài khá nhỏ, loài kia lực lưỡng và “thô bạo” hơn nhiều. Thêm vào đó là hai hình thức thực sự khổng lồ, được đại diện bởi một mảnh xương hàm ở Java và những chiếc răng riêng rẽ ở miền Nam Trung Quốc. Vậy là cùng với Người vượn Bắc Kinh, ta thấy có tất cả năm kiểu khác nhau (ở trong cùng giai đoạn và trên cùng một diềm lục địa) và chắc chắn chúng có họ hàng.

Sự đa dạng của các hình thức cận kề trong một dải đất hẹp, và cả cái khuynh hướng chung kì lạ của sự khổng lồ, chẳng phải đã gợi lên ý tưởng về một “tia” hay tấm lá động vật học cô lập ở bờ giới hạn, tự đột biến trên chính bản thân một cách khá độc lập? Và chẳng phải điều đã diễn ra ở Trung Quốc và Mã Lai cũng có điều tương đương diễn ra cùng lúc ở nơi khác, trong trường hợp ở các tia khác gần phương Tây hơn?

Nếu vậy, ta sẽ cần phải nói rằng, trên phương diện động vật học, nhóm con người, ở Kỉ Đệ tứ Dưới, mới chỉ tạo thành một tập hợp còn ít cố kết và trong đó nổi trội lên cấu trúc phân rẽ quen thuộc, vẫn gặp ở các vòng động vật khác.

Nhưng chắc hẳn là trong các vùng trung tâm hơn của các lục địa56, những phần tử của một làn sóng nhân loại mới cô đặc hơn hợp nhóm lại, sẵn sàng thay tiếp sức cho cái thế giới cổ này.

CHÙM NGƯỜI DẠNG NEANDERTHAL

Về mặt địa chất học, sau Kỉ Đệ tứ Dưới, tấm rèm sân khấu buông xuống. Trong lúc nghỉ chuyển hồi, những trầm tích ở Trinil nhăn lại. Những vùng Đất đỏ ở Trung Quốc bị xói thành rãnh, sẵn sàng tiếp nhận lớp vỏ dày Hoàng thổ. Châu Phi tự phân đứt thêm hơn nữa. Ở nơi khác, các lớp băng tiến ra rồi rút về. Khi tấm rèm được kéo lên cách đây cỡ 60.000 năm và chúng ta có thể nhìn được cảnh diễn, những Người vượn đã biến mất. Và trong cảnh trí của mình, Trái đất được sống bởi những Người dạng Neanderthal.

Những hóa thạch của loài Người mới này mà chúng ta biết đã có nhiều hơn hẳn, so với giai đoạn trước đó. Hiệu ứng của việc họ sống cách đây ít lâu hơn, hẳn vậy. Nhưng cũng là hiệu ứng của việc họ đông hơn. Dần dần, mạng lưới có tư duy mở rộng và thắt chặt…

Tiến triển về số lượng. Và đồng thời tiến triển cả trong sự tiến hóa thành người.

Khi đứng trước Người vượn Java và Người vượn Bắc Kinh, các nhà khoa học có thể đã bối rối và tự hỏi họ đang gặp loài sinh vật nào đây. Vào Kỉ Đệ tứ Giữa, ngoài một giây do dự trước sọ của Người Spy hay chỏm của Người Neanderthal, câu hỏi có phải chúng ta đang đứng trước những vết tích để lại bởi một vài đại diện của giống loài chúng ta chưa từng được nghiêm túc đặt ra như lúc này. Sự phát triển lớn mạnh của bộ não. Công cụ trong các hang. Và lần đầu tiên, những mộ táng không thể chối bỏ. Và tất cả những gì xác định và biểu lộ một loài Người đích thực.

Một loài Người đích thực, vậy đó; - và tuy nhiên, loài Người này còn chưa đích xác như chúng ta.

Sọ nói chung dài ra. Trán thấp. Hốc mắt to và lồi ra. Sự nhô hàm của mặt còn thấy được. Sự thiếu hốc răng nanh thông thường. Thiếu cằm. Răng to, không có cổ rõ rệt giữa thân răng và chân răng- Với những đặc điểm đa dạng này, không một nhà nhân học nào lại không nhận ngay ra di hài hóa thạch của một Người dạng Neanderthal ở châu Âu. Thực vậy, không còn gì trên Trái đất, thậm chí giữa Thổ Dân Úc và Người Ainos, để nhầm với họ. Như tôi đã nói, sự tiến triển ở đây đã hiển hiện, so với Người Trinil và Người Bắc Kinh. Nhưng, nhìn lên mức cao hơn, so với Người hiện đại, khoảng cách chỉ bớt lớn hơn một chút… Vậy, đó là một cấp hình thái học mới cần đánh dấu. Một mức tiến hóa cần phân biệt. Và theo các quy luật về sự phát sinh dòng, ta cũng không thể tránh khỏi việc ngờ rằng có một vòng động vật học mới, - và trong những năm gần đây thực tại của vòng này vẫn không ngừng buộc ngành nghiên cứu Tiền sử chấp thuận.

Khi những sọ của thời kì Moustier đầu tiên được khám phá ở phía Tây châu Âu, và người ta xác nhận rằng những xương cốt này không thuộc về những người ngu đần hay thoái hóa, ý tưởng hoàn toàn tự nhiên của các nhà giải phẫu học là mường tượng một Trái đất vào Thời đại Đồ đá Cũ Giữa, được sống đông đúc bởi những Người đích xác tương xứng với kiểu “Neanderthal”. Điều đó có thể dẫn đến một sự thất vọng, khi ghi nhận rằng trong khi những vật tìm thấy được ngày càng nhiều lên, chúng lại không cho phép khẳng định sự đơn giản của giả thuyết này. - Thực vậy, sự đa dạng, luôn ngày càng hiện rõ, của Người dạng Neanderthal đích xác là điều chúng ta đã phải chờ đợi. Và sự đa dạng này, mà chúng ta nhìn thấy ngày nay, rốt cuộc mang đến cho chùm Người dạng Neanderthal lợi ích và diện mạo đích thực của chùm này.

Trong tình trạng hiện nay của Khoa học, trong các hình thức được gọi là “dạng Neanderthal”, hai nhóm khác biệt (và mỗi nhóm để lộ ra một cấp tiến hóa dòng khác nhau) được nhận ra: nhóm các hình thức cuối cùng, và một nhóm non trẻ.

a) Trước hết là nhóm cuối, nơi các tia khác nhau, ít nhiều độc lập, nối tiếp và rồi biến mất, mà những tia này có lẽ cấu thành nên, như chúng ta đã nói, cái vòng của Người vượn. Ở Java có Người Solo, con cháu trực tiếp và rất ít biến đổi, của người Trinil57. Ở châu Phi có người Rhodesia thô bạo khác thường. Và cuối cùng, ở châu Âu, nếu tôi không nhầm, Người Neanderthal, bất kể sự lan rộng lạ thường và tồn lưu của họ trên toàn bộ Tây Âu lục địa, dường như không biểu diễn điều gì khác hơn mùa ra lá cuối cùng của một cành đang kết thúc.

b) Nhưng đồng thời, cũng có một nhóm non trẻ- một tinh vân mơ hồ của Người ngụy dạng Neanderthal, với những đường nét vẫn luôn nguyên thủy, nhưng rõ ràng được hiện đại hóa, hay là có thể hiện đại hóa được: đầu tròn hơn, hốc mắt ít lồi ra hơn, hố ràng ít rõ nét hơn, đôi khi cằm lộ ra. Ví dụ Người Steinheim, Người Palestine. Đó là những Người dạng Neanderthal, không chối cãi được nữa. Nhưng đã gần với chúng ta biết bao!… Ta có thể nói đó là một Nhánh cấp tiến đang ngủ và đang ở trong lúc chờ đợi một sự thức dậy tiếp.

Chúng ta hãy đặt cái chùm có ba thành phần này dưới góc nhìn đúng đắn, cả về địa lí và hình thái học. Nó không hề tạo nên một khối phức tạp gây bối rối, mà nó vẽ nên một sự sắp xếp quen thuộc. Có các lá rơi hẳn ra; có các lá còn nảy nở nhưng bắt đầu vàng úa; có các lá còn cuộn lại nhưng đã chắc chắn, ở giữa một bó lá cọ. Đó là một mặt cắt hoàn chỉnh, gần như lí tưởng, của một tuyến rẻ quạt động vật học.

PHỨC THỂ NGƯỜI THÔNG MINH

Một sự kinh ngạc lớn cho ngành Thực vật học là thấy rằng bắt đầu vào Kỉ Phấn trắng, thế giới bộ Tuế và bộ Thông đột ngột di chuyển và bị nhấn chìm trong một rừng Cây hạt kín: những cây Tiêu huyền, những cây sồi… (tức là phần lớn những loài cây hiện đại của chúng ta) đã hình thành sẵn và ồ ạt dồn đến hệ thực vật của Kỉ Jura, từ một vùng bí ẩn nào đó của trái đất. Sự bối rối của nhà nhân học cũng lớn như thế khi khám phá ra Người Moustier và Người Cro-Magnon, hay Người Aurignac chồng chất lên nhau và chỉ phân cách bởi một đáy măng đá trong các hang. Trong trường hợp này, hầu như không có sự đứt đoạn địa chất. Tuy nhiên, đó là một sự trẻ hóa căn bản của Nhân loại. Bị xua đuổi bởi khí hậu hay bị thúc đẩy bởi sự lo lắng trong tâm hồn, loài Người Thông minh đột ngột chinh phục lên cao hơn Người dạng Neanderthal.

Loài Người mới này đã đến từ đâu vậy?… Một vài nhà nhân học muốn nhìn thấy ở họ sự đạt đến một dòng giống đã được đánh dấu ở trong những giai đoạn trước đây, - chẳng hạn như con cháu trực tiếp của Người vượn Bắc Kinh. Vì những lí do học thuật nhất định, và còn hơn nữa, bởi sự tương tự về tổng thể, điều hợp lí phải làm là xem xét mọi thứ khác đi. Không còn nghi ngờ gì được nữa, ở đâu đó và với cách của mình, Người Thời đại Đồ đá Cũ Trên đã phải qua một giai đoạn người vượn rồi tiếp đó một giai đoạn dạng Neanderthal. Nhưng, như động vật thú, như Động vật Ba mấu và như mọi dòng khác, họ, trong quá trình phát sinh mầm có lẽ được tăng tốc này, lại thoát khỏi đôi mắt chúng ta. Đúng ra đây là sự xếp chồng và thay thế, hơn là sự liên tục và tiếp diễn - quy luật chạy tiếp sức, lại lần nữa chi phối Lịch sử. Tôi sẵn sàng hình dung một dòng mới đến, như ra đời từ một dòng tiến hóa tự chủ, ẩn giấu từ lâu cho dù hoạt động một cách âm thầm, - và một ngày đẹp trời, cái dòng này đã đột sinh thành công từ giữa mọi dòng khác, - chắc hẳn ở giữa những Người ngụy dạng Neanderthal, mà chùm sống dai có thể rất cổ xưa của họ được chúng ta chỉ ra trong phần trước. Trong mọi trường hợp, có một sự kiện chắc chắn và ai cũng công nhận. Đó là, dù thế nào chăng nữa, Con người trên trái đất mà chúng ta nhận thấy vào lúc Kỉ Đệ tứ đang kết thúc đã đích thực là Người hiện đại.

Trước hết là về mặt giải phẫu học, không thể nghi ngờ gì nữa. Trán cao lên, với hốc mắt nhỏ đi; những xương đỉnh phình rộng ra; mào xương chẩm mảnh và lùi sâu vào dưới não khum lại, hàm mở ra, cằm dô ra; mọi đường nét này thật rõ nét trên những người cuối cùng sống trong hang động: đó nhất định là những đường nét của chúng ta. Đó rõ ràng là đường nét của chúng ta đến độ, từ giờ phút này, các nhà cổ sinh vật học, vốn quen nghiên cứu qua những sự khác nhau rõ rệt về hình thái học, không còn cảm thấy dễ dàng khi phải phân biệt những di hài của Người hóa thạch thuộc về loài Người đó, hay thuộc về loài Người đang sống. Để làm nhiệm vụ tinh tế này, những phương pháp và quan sát của ngành cổ sinh vật học không còn đủ nữa, và từ giờ chúng phải nhường chỗ cho các kĩ thuật (và sự táo bạo) của ngành Nhân học tinh tế nhất. Không chỉ còn là sự tái tạo qua những đường nét chính, tức là những đường biên đi lên của Sự Sống, mà còn là sự phân tích các sắc thái rắc rối đan kết tạo thành cận cảnh58, trong một độ dài thời gian không vượt quá khoảng ba mươi nghìn năm. Ba mươi nghìn năm. Một thời gian dài so với cuộc đời chúng ta. Nhưng đó chỉ như một giây trên trục tiến hóa. Trên quan điểm cốt học, trong giai đoạn này, dọc theo dòng con người không có một sự gián đoạn nào nhận thấy được; - và thậm chí, cho đến một thời điểm nào đó, cũng không có một sự thay đổi trọng đại nào trong sự tiến triển phân nhánh mang tính thể hệ của dòng.

Bởi vì đây chính là điều làm chúng ta kinh ngạc tột độ. Tự nó, điều này lại rất tư nhiên nếu, khi được xem xét ở điểm mọc ra, cái thân tổ tiên không hề đơn giản của Người thông mình hóa thạch để lộ ra, trong cấu tạo và sự phân rẽ các thớ sợi của nó, cấu trúc phức tạp của một tuyến rẻ quạt. Chúng ta biết rằng đó chính là tình trạng khởi đầu của mọi dòng trên Cây Sự sống. Ít ra, ở độ sâu quá khứ này, chúng ta sẽ phải tính trước đến một bó các hình thức khá sơ khai và được phổ cập hóa: tức là về hình thức, đấy là một cái gì đó có trước các giống nòi của chúng ta hiện giờ. Vậy mà, chúng ta thực ra lại thấy điều ngược lại. Thực tế, họ là gì vậy (trong chừng mực ta có thể dựa vào xương để ước đoán về da thịt), vào thời đại Tuần lộc, những đại diện đầu tiên của vòng con người mới, vừa đâm chồi này là gì vậy? Họ không khác gì những người mà chúng ta đang thấy sống hiện nay, áng chừng ở cùng nơi trên Trái đất. Những Người Da đen, Người Da trắng, Người Da vàng (hay cùng lắm thì đó là những Người Tiền Da đen, Người Tiền Da trắng, Người Tiền Da vàng), - và những nhóm khác nhau này đã cư trú, nói chung, từ nam lên bắc, từ tây sang đông, trong các vùng địa lí hiện nay: đó chính là những gì chúng ta nhận thấy trong Thế giới cổ đại, từ châu Âu sang Trung Quốc, vào cuối thời kì băng hà gần đây nhất. - Vì thế ở Người của Thời đại Đồ đá Cũ Trên, không những khi ta chú ý đến những đường nét giải phẫu học cốt yếu, mà cả khi ta lần theo những đường nét mô tả dân tộc học chủ đạo của họ, điều chúng ta đích thực khám phá ra là chính chúng ta và chính tuổi thơ của chúng ta59. Họ không chỉ có bộ xương của Người hiện đại, - mà còn cả những phần chính của Nhân loại hiện đại. Cùng một hình dáng chung của cơ thể. Cùng một sự phân bố cơ bản của các chủng tộc. Cùng một khuynh hướng (ít nhất đã chớm nở) kết nối lại của các nhóm dân tộc, ở bên trên mọi sự phân rẽ, để làm thành một hệ thống cố kết. Và cả cùng một khát vọng cốt yếu trong sâu thẳm tâm hồn (không có lí do gì để hiện giờ điều này lại không tiếp diễn).

Chúng ta đã thấy ở Người dạng Neanderthal một bước chuyển tâm thần hiển hiện rõ nét, giữa những dấu hiệu khác, qua sự xuất hiện của những mộ táng đầu tiên trong các hang. Ai cũng chấp thuận gắn ngọn lửa của trí thông minh thực thụ cho cả những Người Neanderthal thô bạo nhất. Dương như những hoạt động của trí thông minh này đôi khi chủ yếu bị hút vào việc chăm lo cho sự sinh tồn và lan rộng. Nếu có gì hơn nữa, thì chúng ta lại không biết đến, hoặc là chúng ta không nhận thay. Những anh chị em họ xa này đã có thể suy nghĩ về điều gì đây? Chúng ta chẳng có chút ý tưởng nào về việc này cả. Ngược lại, vào Thời đại Tuần lộc, ở Người Thông minh, đó là một Tư duy được giải phóng hẳn ra và bùng nổ, vẫn còn nóng hổi trên vách các hang động. Trong số họ, những người sống gần đây tạo ra Nghệ thuật, - một nghệ thuật còn mang tính tự nhiên, nhưng khéo léo một cách kì diệu. Và nhờ ngôn ngữ của nghệ thuật này, lần đầu tiên chúng ta có thể thâm nhập vào ý thức của các sinh vật đã biến mất, còn xương của họ đang được chúng ta lắp ráp lại. Sự gần gũi kì lạ về tinh thần, cho đến từng chi tiết! Những nghi lễ được diễn tả bằng màu đỏ và đen trên tường các hang động ở Tây Ban Nha, ở dãy py-rê-nê, ở Pê- ri-gor, chẳng phải vẫn đang được thực hành ngay trước mắt chúng ta ở chính châu Phi, ở châu Đại dương và châu Mĩ? Người ta đã lưu ý rằng, có gì khác nhau lắm đâu, ví dụ, giữa Phù thủy của “Ba Anh em” trong trang phục da Hươu kì cục và môt thần đại dương nào đó… Nhưng điều này chưa phải quan trọng nhất. Chúng ta có thể nhầm lẫn khi diễn giải theo cách hiện đại những dấu vân tay, những con bò rừng bị yểm bùa mê, những biểu tượng cho khả năng sinh sản, mà qua đó thể hiện những mối quan tâm và tôn giáo của một người thời kì Aurignac hay của một người thời kì Magdalene. Ngược lại, điểm chúng ta không thể nhằm lẫn là qua sự hoàn hảo của chuyển động và dáng vẻ, củng như ở lối diễn tả bất ngờ trên các chạm trổ hoa mĩ, ta có thể nhận thấy ở những nghệ sĩ của thời kì xa xăm này hướng quan sát, gu tưởng tượng, niềm vui sáng tạo - đó là những bông hoa của một ý thức, không chỉ dồi dào mà còn phản chiếu lên chính nó. Vì thế, việc khảo sát các bộ xương và sọ không làm chúng ta thất vọng. Vào Kỉ Đệ tứ Trên, chính Con người hiện nay, trong mọi sức biểu cảm của từ này, đã xuất hiện - Con người này còn chưa trưởng thành nhưng đã đạt đến “tuổi biết lí lẽ”. Từ giờ phút này, so với chúng ta, bộ não của người này đã hoàn chỉnh, hoàn chỉnh đến độ, từ giai đoạn này, dường như không có biến đổi có thể đo đạc được nào sẽ làm hoàn hảo hơn nữa công cụ hữu cơ của tư duy chúng ta.

Do vậy, phải chăng, vào cuối Kỉ Đệ tứ, sự tiến hóa ở Con người đã ngừng lại?

Không hề. Tuy nhiên, hoàn toàn không chịu ảnh hưởng của một định kiến nào về những gì có thể tiếp tục phát triển một cách không nhận thấy được trong sự bí ẩn của hệ thống thần kinh, ta có thể nói rằng sự tiến hóa, từ thời điểm này, đã tràn hẳn qua các cách thức giải phẫu học để mở rộng, hay thậm chí có lẽ bằng sức mạnh của chính mình di trú sang những vùng cá thể hay tập thể của sự tự phát tâm thần.

Từ giờ, việc cần phải làm là nhận biết và lần theo sự tiến hóa, và gần như chỉ trong hình thức này thôi.

SỰ BIẾN THÁI Ở THỜI ĐẠI ĐỒ ĐÁ MỚI

Dọc theo các dòng sinh vật, ít nhất giữa các động vật cao cấp mà ở đó chúng ta có thể theo dõi mọi thứ được thuận tiện, sự xã hội hóa biểu diễn một tiến bộ khá chậm trễ. Sự xã hội hóa diễn ra như một sự đạt đến mức trưởng thành. Ở Con người, vì những lí do liên quan chặt chẽ với khả năng phản tư, sự biến đổi được tăng tốc. Cho đến mức ở tổ tiên xa nhất mà chúng ta nắm bắt được, con người xuất hiện theo nhóm và quanh lửa.

Dù những dấu hiệu quần hợp ở những giai đoạn rất xa xưa này có thể rõ rệt đến đâu; hiện tượng này còn chưa hoàn toàn rõ nết. Thậm chí trong Thời đại Đồ đá Cũ Trên, những bộ tộc mà chúng ta phân định được dường như không hình thành nhiều hơn các nhóm người săn bắt thưa thớt, nay đây mai đó. Chỉ vào Thời đại Đồ đá Mới, sự gắn kết rộng lớn giữa những phần tử con người mới bắt đầu diễn ra và cahwsn hẳn không ngừng lại nữa. Thời đại Đồ đá Mới, thời kì không được các nhà tiền sử học quan tâm bởi vì không đủ xa xôi. Thời là này lại bị Lịch sử bỏ qua, bởi vì những pha của nó không thể định được tuổi chính xác. Tuy nhiên, do sự ra đời của Văn minh, đó chính là Thời kì tới hạn và trọng đại trong mọi thời kì Quá khứ.

Sự ra đời này đã diễn ra như thế nào vậy? - luôn tuân theo các quy luật chế ngự cách nhìn Thời gian về quá khứ của chúng ta, một lần nữa chúng ta lại không biết được điều này. Cách đây vài năm, người ta đơn thuần nói đến một sự “gián đoạn lớn” giữa các tầng đá đẽo cuối cùng và những tầng đá mài và đồ sành sứ đầu tiên. Từ đó, một chuỗi các đường biên xen kẽ nhau, được xác định rõ hơn, dần dần tiến sát đến miệng của đường nứt. Nhưng, về căn bản, khe nứt vẫn còn đó. Đó là sự di trú, - hay đó là hiệu ứng lây lan vậy? Đó là sự xuất hiện đột ngột của một làn sóng dân tộc, lặng lẽ tập hợp lại ở một chỗ khác nào đó trong vùng màu mỡ nhất của trái đất, - hay đó là sự lan rộng bất khả kháng của những sự đổi mới dồi dào? Chủ yếu, đó là vận động của các dân tộc, - hay chủ yeu đó là vận động của văn hóa? - Chúng ta sẽ vẫn không biết nói gì nhiều. Nhưng một điều chắc chắn là, đằng sau một lỗ hổng (dù không đáng kể về mặt địa chất, nhưng ta vẫn cần tính cho nó một khoảng thời gian cần thiết để lựa chọn và thuần dưỡng mọi động vật mà ngày nay chúng ta sống dựa vào) chúng ta đứng trước một Nhân loại tĩnh tại và có tổ chức, thay vì những người săn bắt của Thời kì Ngựa và Tuần lộc. Trong một hay hai nghìn năm, Con người đã cùng nhau chia sẻ Trái đất và bắt rễ vào đó.

Trong giai đoạn Xã hội hóa mang tính quyết định này, cũng như vào khoảnh khắc của sự Phản tư, một chùm các yếu tố (phần nào độc lập với nhau) dường như bí ẩn dồn lại để trụ đỡ và thúc đẩy sự Tiến hóa thành Người trong tiến triển của nó. Chúng ta hãy cố sắp xếp trật tự mọi thứ trong giai đoạn này.

Trước hết, những tiến bộ không ngừng của sự Nhân bội. Với số lượng cá thể ngày càng tăng nhanh, đất đai trở nên chật chội. Các nhóm va chạm vào nhau. Do đó, biên độ của những di chuyển giảm đi, và vấn đề đặt ra là phải lấy được phần tốt nhất có thể trong các vùng đất ngày càng hạn hẹp. Ta có thể mường tượng rằng, dưới áp lực của sự cần thiết này mà nảy ra ý tưởng bảo quản và tái tạo tại chỗ những gì trước đó phải đi tìm kiếm và đuổi bắt ở xa. Chăn nuôi và trồng trọt đã thay thế hái lượm và săn bắt. Vì thế mà có người chăn súc vật và người làm nghề nông.

Rồi từ sự thay đổi căn bản này, mọi thứ còn lại tiếp diễn.

Trước hết, trong những khối dân cư ngày càng lớn xuất hiện sự phức tạp về quyền lợi và nghĩa vụ, điều này buộc họ phải tưởng tượng ra mọi thể loại cơ cấu cộng đòng và các pháp chế, mà vết tích của chúng vẫn còn tồn lưu trước mắt chúng ta ở các dân tộc ít tiến bộ nhất trên Trái đất, dưới bóng của các nền văn minh vĩ đại. Trên bình diện xã hội, về vấn đề sở hữu, đạo đức, hôn nhân, ta có thể nói rằng mọi phương cách đã được thử dụng…

Đồng thời, trong môi trường ổn định và đông đúc hơn, được tạo nên bởi những tổ chức nông nghiệp đầu tiên, nhu cầu và sở thích nghiên cứu tìm hiểu tự điều chỉnh và tự kích thích lẫn nhau. Đó là một giai đoạn tìm kiếm và phát minh tuyệt diệu, mà ở giai đoạn đó sự mò mẫm vĩnh cửu của Sự Sống bùng nổ dưới hình thức có phản tư trong sự tươi trẻ chưa từng có của một khởi đầu mới! Trong giai đoạn kì diệu đó, tất cả những gì có thể tiếp cận được dường như đều đã được thử làm. Lựa chọn và cải tạo trái cây, ngũ cốc và gia súc, thông qua thực nghiệm. Kĩ nghệ làm đồ sành sứ. Và cả đan lát. Từ rất sớm đã xuất hiện những yếu tố đầu tiên của chữ viết tượng hình, - và rất nhanh chóng có những khởi đầu của ngành luyện kim.

Nhờ những điều này, Nhân loại, thu lại vững chắc hơn vào chính mình và được trang bị tốt hơn để chinh phục, cuối cùng đã có thể tung ra những đợt sóng cuối cùng tấn công vào những vị trí trước đó còn thoát khỏi tầm kiểm soát của họ. Từ giờ, Nhân loại ở trong quá trình lan rộng trọn vẹn. Thực vậy, từ buổi bình mình của Thời đại Đồ đá Mới, do Alaska đã thoát khỏi băng đá và có lẽ bằng cả những cách khác, Con người thâm nhập vào châu Mĩ, - để rồi lại bắt đầu công việc bền bỉ định cư và thuần dưỡng động vật ở đó, với những vật liệu mới và chi phí mới.

Với số lượng người săn bắt và đánh cá còn rất nhiều, cách sống của Thời đại Đồ đá Cũ vẫn tiếp diễn, bất kể đồ sành sứ và đá mài đã được sử dụng. Nhưng bên cạnh những người này, còn có cả những người làm nghề nông thật sự, - họ dùng ngô làm lương thực. - Và chắc hẳn, cùng lúc đó, một tầng mới bắt đầu mở rộng, trong một cuộc lãng du phi thường, xuyên qua Thái Bình Dương, và ghi dấu lại bằng một dải dài, vẫn còn thấy được, những cây Chuối, Xoài, Dừa.

Ra khỏi sự biến thái này (mà lại thêm một lần nữa chúng ta biết đến sự hiện hữu của nó chỉ qua những kết quả của nó), thế giới gần như được bao phủ bởi một quần thể mà những di hài, những dụng cụ được mài, những trục cán hạt, những mảnh bình của họ rải rắc khắp nơi, chỗ thế giới này để lộ ra dưới lớp mùn hay lớp cát mới, hay chính là nền cũ của các lục địa.

Nhân loại còn bị chia nhỏ, hẳn vậy. Để hình dung ra họ, ta cần phải nghĩ xem châu Mĩ hay châu Phi như thế nào, khi những Người Da trắng đến đó lần đầu tiên - đó là một bức tranh ghép mảnh từ những nhóm khác nhau một cách sâu sắc, trên phương diện dân tộc học và xã hội học.

Nhưng Nhân loại đã hiện rõ nét và kết nối. Từ Thời đại Tuần lộc, các dân tộc dần dần tìm ra vị trí cuối cùng của mình, cho đến trong mọi chi tiết. Nhờ việc buôn bán các đồ vật và việc truyền bá các ý tưởng, tính dẫn truyền từ nhóm này sang nhóm khác tăng lên.

Các truyền thống được tổ chức. Một kí ức tập thể được phát triển. Dù cái màng đầu tiên này còn mỏng và có dạng hạt, Tuệ quyển từ giờ đã bắt đầu tự khép lại vào bản thân, và bao tròn quanh Trái đất.

NHỮNG SỰ TIẾP DIỄN CỦA THỜI ĐẠI ĐỒ ĐÁ MỚI VÀ SỰ TRỖI DẬY CỦA PHƯƠNG TÂY

Chúng ta đã giữ thói quen của thời còn chưa biết đến ngành cổ sinh vật học về Con người - đó là tách khoảng sáu nghìn năm ra thành một đoạn đặc biệt, vì cho giai đoạn này chúng ta có những tài liệu viết hay tài liệu có thể định tuổi. Đó là Lịch sử, đối lập với Tiền sử. Thực ra, một sự cắt đoạn như thế không hiện hữu. Các cách nhìn quá khứ càng được thiết lập lại đúng đắn hơn, chúng ta càng ghi nhận rằng những khoảng thời gian được gọi là “lịch sử” (cho đến và cả bao gồm đoạn đầu của các thời kì “hiện đại”) không là gì khác hơn những sự kéo dài trực tiếp của Thời đại Đồ đá Mới. Sự phức tạp và phân dị ngày càng tăng, - điều này hiển nhiên, và chúng ta sẽ nêu lên điều đó. Nhưng về căn bản, chúng vẫn theo cùng đường nét và ở cùng một nấc thang.

Từ cách nhìn sinh học mà chúng ta đang áp dụng, bằng cách nào ta có thể xác định và biểu diễn được những tiến triển của sự Tiến hóa thành Người trong giai đoạn ngắn và nảy nở phi thường này?

Về căn bản, thông qua sự đa dạng biến động của các thể chế, của các dân tộc và của các đế chế, điều Lịch sử ghi lại là sự nảy nở thông thường của Người Thông minh ở giữa khung cảnh xã hội do sư biến đổi của Thời đại Đồ đá Mới tạo nên. Trong sự nảy nở đó có sự tróc dần của các vảy già nua, và một vài trong số đó, như Người thổ dân Úc, vẫn còn bám trụ trên bề mặt tận cùng của nền văn minh của chúng ta và của các lục địa. Ngược lại, một vài thân tổ tiên khác, ở trung tâm hơn và mạnh mẽ hơn, lại rõ nét và nổi trội lên; những thân này tìm cách chiếm độc quyền mặt đất và ánh sáng, ơ chỗ này, những sự biến mất làm thưa dần, - ở chỗ kia, những nụ chồi đâm nhú làm cành nhánh rậm rạp thêm. Có Nhánh khô héo, có Nhánh ngủ yên và lại có Nhánh vươn lên để xâm chiếm khắp nơi. Đó là sự bắt chéo vô hạn của những tuyến rẻ quạt mà không có tuyến nào lại cho ta thấy rõ cuống của nó, kể cả nếu ta đang sống cách đây hai nghìn năm… Toàn bộ chuỗi các trường hợp, các tình thế, các vẻ bên ngoài, vẫn thường gặp trong bất kì dòng nào đang trong quá trình tăng sinh tích cực.

Nhưng có phải chỉ thế thôi không?

Ta có thể nghĩ rằng, bắt đầu từ Thời đại Đồ đá Mới, điều gây khó khăn vô cùng nhưng cũng là một lợi ích đặc biệt của ngành Nghiên cứu sự Phát sinh Dòng Con người là sự kề cận của các sự kiện, vì thế cho phép ta lần theo, như bằng mắt thường, cơ chế sinh học của sự phân nhánh của các loài. Thực ra, ở đó diễn ra một điều gì đó thêm nữa.

Khi mà khoa học chỉ nghiên cứu các nhóm người “tiền sử” ít nhiều cô lập và cũng ít nhiều còn trong quá trình hình thành nhân loại, những quy tắc chung của ngành nghiên cứu sự phát sinh dòng động vật còn có thể áp dụng được một cách xấp xỉ. Từ Thời đại Đồ đá Mới, ảnh hưởng của các yếu tố tâm thần bắt đầu chiếm ưu thế hẳn, so với những biến đổi ngày càng giảm dần của các yếu tố thể hệ học. Và từ đó, nổi lên cao nhất hai chuỗi hiệu ứng, mà chúng ta đã nêu ra khi mô tả những đường nét chính của chiều hướng của sự Tiến hóa thành Người:

1. Trước hết, đó là sự xuất hiện của các đơn vị chính trị và văn hóa, bên trên các vòng phả hệ: một gam phức tạp các sự hợp nhóm; và trên nhiều bình diện của sự phân bố địa lí, của các mối liên kết kinh tế, của các niềm tin tôn giáo, của các thể chế xã hội, những đơn vị này thể hiện khả năng giao thoa với nhau ở bất kì quy mô nào, sau khi tràn ngập cả “chủng tộc”.

2. Và, đồng thời, có sự biểu lộ của các lực hợp dính (các sự nối, các sự hợp lưu) giữa các nhánh của một chi mới; những lực này được giải phóng trong mỗi chi bởi sự cá thể hóa của một bẹ, - hay chính xác hơn của một trục tâm lí. Đó là cả một sự vận hành liên hợp của những sự phân rẽ và hội tụ.

Hẳn tôi không cần phải nhấn mạnh thêm nữa về thực tại, về sự đa dạng và về sự nảy mầm liên tục của các đơn vị tập thể của con người, ít nhất cùng tiềm tàng tính phân rẽ. Sự ra đời, nhân bội và tiến hóa của các dân tộc, của các Nhà nước, của các nền văn minh… Cảnh tượng này diễn ra khắp nơi trước mắt chúng ta; và những sự đột biến của nó chất kín những sử biên niên của các dân tộc. Chỉ có một điều không được quên, nếu chúng ta muốn thâm nhập và đánh giá được tấn kịch. Dưới hình thức được hợp lí hóa này, - dù các sự kiện có mang tính tiến hóa thành người nhiều đến mấy -, Lịch sử nhân loại thực sự làm tiếp diễn những vận động hữu cơ của Sự sống, với cách thức và mức độ của mình. Qua những hiện tượng phân nhánh xã hội, Lịch sử này nói với chúng ta rằng nó vẫn còn là lịch sử tự nhiên.

Những hiện tượng hợp lưu còn tinh tế và tích trữ nhiều khả thể sinh học hơn nữa. Chúng ta hãy cùng theo dõi chúng trong cơ chế và những hệ quả của chúng.

Giữa các cành hay các dòng động vật ít “có tâm thần”, nhưng phản ứng bị giới hạn ở sự cạnh tranh và có thể ở sự loại thải. Cái mạnh nhất làm di chuyển cái yếu nhất và kết thúc bằng việc dập tắt nó. Hầu như ngoại lệ duy nhất của cái quy luật thay thế tàn bạo gần như mang tính cơ học này, nhưng sự quần hợp (đặc biệt mang tính chức năng) “cộng sinh” ở các sinh vật cao cấp, hay là sự khiên chế của một nhóm này lên một nhóm khác ở những Côn trùng có mức xã hội hóa cao nhất.

Ở Con người (ít nhất giữa những người Hậu Đồ đá mới), sự tiêu diệt thuần túy có xu hướng trở nên ngoại lệ, hay ít ra là thứ yếu. Bất kể cuộc chinh phục có tàn bạo đến đâu, sự hủy diệt luôn đi kèm với sự đồng hóa. Dù bị làm tiêu tan phần nào, bên chiến bại vẫn có phản ứng lên bên chiến thắng để biến đổi nó. Như người ta nói trong ngành Địa chất học, nó làm bên chiến thắng tự đồng hình hóa. Huống hồ trong trường hợp xâm chiếm văn hóa một cách hòa bình. Và còn mạnh hơn cho trường hợp các quần thể với cùng độ kháng cự và hoạt tính khi chúng chậm rãi thâm nhập sâu vào nhau dưới áp lực kéo dài. - Tính thẩm thấu qua lại của các tâm thần, gắn với một khả năng tương sinh lạ thường và có ý nghĩa. Dưới ảnh hưởng kép này, qua việc nhào trộn và kết hợp đồng thời cả những truyền thống của các tộc người và cả các gien của não, những tổ hợp sinh học đích thực được thiết kế và trở nên cố định.

Trước đây, trên Cây Sự sống chỉ có sự đan kết của các thân tổ tiên đơn thuần. Song bây giờ, có sự tổng hợp trên toàn bộ phạm vi của Người Thông minh.

Nhưng không đồng đều ở khắp nơi, dĩ nhiên rồi.

Trên Trái đất, do cấu hình ngẫu nhiên của các lục địa, tồn tại một vài vùng, có ưu thế hơn các vùng khác về sự thu hợp và trộn lẫn các giống nòi, ví dụ như các quần đảo mở rộng, các giao lộ nhỏ hẹp, - những đồng bằng bao la trồng trọt được, đặc biệt là nếu được tưới bởi một dòng sông lớn nào đó. Ở những nơi được ưu đãi này, khối nhân loại tất nhiên đã có xu hướng tập trung lại, hợp nhất và tự làm nóng lên quá nhiệt. Do đó dẫn đến sự xuất hiện “bẩm sinh” (trên tầng của Thời đại Đồ đá Mới) của một vài cực điểm thu hút và tổ chức: điềm báo và khúc dạo đầu của một trạng thái cao cấp mới nào đó cho Tuệ quyển. - Năm trong số các tụ điểm này đã được biết đến, ít nhiều xa xăm trong quá khứ: Trung Mĩ với nền văn hóa Maya; những biển phía Nam với nền văn minh Pô-li-nê-di; lưu vực sông Hoàng Hà với nền văn minh Trung Hoa; những thung lũng sông Hằng và sông Ấn với các nền văn minh Ấn Độ; cuối cùng là Sông Nil và vùng Lưỡng Hà với nền văn minh Ai Cập và Sumer. Những tụ điểm có lẽ đã xuất hiện gần như cùng trong một giai đoạn (trừ hai tụ điểm đầu, muộn hơn rất nhiều). Tuy nhiên, các tụ điểm này rất độc lập với nhau, và mỗi tụ điểm hoạt động để lan rộng và tỏa sáng một cách mù quáng, như thể chỉ mình nó phải thu lấy và biến đổi Trái đất và chỉ mình nó thôi.

Về căn bản, chẳng phải chính cái cốt yếu của Lịch sử là ở trong sự giao lưu, trong xung đột, và cuối cùng trong sự làm hài hòa dần dần của những dòng tâm thần-thể hệ rộng lớn này?

Thực ra, cuộc đấu tranh về ảnh hưởng đã được định vị nhanh chóng. Tụ điểm này thì quá cô lập trong Thế giới Mới, - tụ điểm kia lại quá phân tán trong lớp bụi đơn điệu của các đảo xa xôi; trong trường hợp hai tụ điểm Maya và Pô-li-nê-di, chẳng mấy chốc mà một bên thì tàn lụi hoàn toàn, còn một bên lại tỏa sáng rồi mất hút. Vì thế, phần đóng vai trò quan trọng cho tương lai của Thế giới nằm ở châu Á và Bắc Phi, giữa những người làm nghề nông trên các đồng bằng lớn.

Một hay hai nghìn năm trước đại địa chất của chúng ta, những cơ hội có lẽ đồng đều giữa các đối tác. Nhưng ngày nay sau khi được chuỗi các sự kiện soi sáng, chúng ta nhận thấy rằng ngay từ lúc đó đã có những mầm mống của sự yếu kém ở hai trong số những đối thủ cạnh tranh nơi tận cùng Viễn Đông.

Hoặc bằng thiên tài của riêng mình hoặc bằng hiệu ứng của sự bao la, Trung Quốc (dĩ nhiên ở đây tôi muốn nói đến Trung Quốc cổ) đã thiếu khuynh hướng và động lực cho những đổi mới sâu sắc. - Một cảnh diễn thật đặc biệt của miền đất mênh mông này vốn mới hôm qua thôi còn biểu diễn một mảnh Thế giới chỉ bị chỉnh sửa đôi chút và vẫn luôn sống động trong mắt chúng ta, cứ như là Thế giới đã từng có thể như vậy cách đây mười nghìn năm… Cộng đồng người ở đó không chỉ mang tính nông nghiệp về bản chất mà cơ bản còn được tổ chức theo thứ bậc sở hữu đất đai, - hoàng đế không là gì khác hơn nhà sở hữu lớn nhất. Cộng đồng người này siêu chuyên môn hóa trong việc sản xuất gạch, đồ sành sứ và đồ đồng. Cộng đồng người này còn thúc đẩy việc học chữ tượng hình và Khoa học thiên văn đến mức thành một sự mê tín. Nền văn minh này được tinh chế một cách đáng kinh ngạc, tất nhiên rồi, - nhưng nó lại không hề thay đổi phương pháp kể từ lúc khởi đầu, y như chữ viết của nó mà qua đó nền văn minh này biểu lộ một cách chân thực, ở giữa thế kỉ XIX mà vẫn theo kiểu Thời đại Đồ đá Mới, nền văn minh đó không được làm trẻ hóa như nơi khác, mà đơn thuần chỉ không nỗ tự làm phức tạp hóa bản thân, không những theo cùng các đường nét, mà còn trên cả cùng bình diện, như thể nó không thể dứt mình ra khỏi trái đất nơi nó đã được hình thành.

Trong khi Trung Quốc đóng cặn trên mặt đất, thì Ấn Độ bị cuốn vào rất nhiều sự mò mẫm và khám phá nhưng lại không cố xây nên một ngành Vật lí, đến độ bị lạc lối trong Siêu hình học. Ấn Độ là miền đất của những áp lực triết học và tôn giáo tiêu biểu nhất… Trong quá khứ, chúng ta60 cũng không bao giờ dành vị trí quá lớn cho những ảnh hưởng thần bí của cơn xoáy nghịch này xuống mỗi người. Nhưng dù những trào lưu này có hiệu quả trong việc làm thông tỏa và chiếu sáng khung cảnh con người, chúng ta buộc phải nhận ra rằng chúng không đủ khả năng kiến tạo Trái đất, do tính thụ động và biệt lập quá mức. Nổi lên đúng thời điểm như một cơn đại phong, - cái hồn nguyên thủy Ấn Độ đã qua đi, cũng như một cơn đại phong đúng thời điểm vậy. Và làm sao có thể khác đi được? Những hiện tượng lại được xem xét như một ảo tưởng (maya) và những mối liên hệ như một chuỗi (karma) - những giáo lí này còn gì để khích lệ và điều khiển sự tiến hóa con người nữa đây? - Đó là một sai lầm đơn giản mắc phải trong việc định nghĩa Tinh thần và trong sự đánh giá những liên kết gắn Tinh thần với sự thăng hoa của Vật chất, - nhưng không phải chỉ có vậy!

Và như thế, dần dần, chúng ta bị đưa về phía những vùng ở phía Tây của Thế giới, - các vùng bên sông Euphrate, bên sông Nil, bên Địa Trung Hải. Ở đó, một sự gặp nhau đặc biệt giữa các yếu tố địa điểm và dân tộc đã tạo nên, trong vài nghìn năm, sự trộn lẫn thuận lợi, mà nhờ đó, trái với thông thường, trong khi không để mất mát gì hết trong sức mạnh vươn lên của mình lí tính lại biết gắn với các thực kiện và tôn giáo gắn với hành động. Các nền văn minh Lưỡng Hà, Ai Cập, Hi Lạp cổ, - rồi nhanh chóng đến La Mã, - và bao trùm lên tất cả các nền văn minh đó (tôi sẽ quay lại vấn đề này trong phần kết) là cái mầm Do Thái-Ki Tô giáo bí ẩn mà chính nó đem đến cho châu Âu hình thức tinh thần của nó!

Một người bi quan sẽ dễ liệt kê giai đoạn khác thường này bằng những nền văn minh tan rã kế tiếp nhau. Chẳng phải một cách nhìn khoa học hơn nhiều là nhận ra, một lần nữa, dưới những dao động lần lượt kế tiếp này, một đường xoắn ốc vĩ đại của Sự Sống vốn đang đi lên một cách bất khả kháng, bằng những cuộc chạy tiếp sức, theo những đường nét chủ đạo của sự tiến hóa của nó? Susa, Memphis, Athens có thể lụi tàn. Nhưng một ý thức luôn có tổ chức hơn của Vũ trụ được chuyền tay; và sự bùng nổ của nó lớn mạnh lên.

Trong phần sau, khi nói về sự hành tinh hóa đang diễn ra của Tuệ quyển, tôi sẽ chú tâm khôi phục cho những mảnh khác của Nhân loại phần rộng lớn và cốt yếu, dành cho họ trong sự trọn vẹn được mong đợi của Trái đất. Tại điểm này trong cuộc tìm kiếm của chúng ta, chắc phải cố tình để cảm xúc làm sai lệch các thực kiện mà không nhận thấy rằng trong thời kì tiền sử, chính châu Âu là nơi trục chính của sự Phát sinh loài Người đi qua. Trong vùng nóng bỏng bởi sự sinh trưởng và hun đúc mang tầm vũ trụ này, tất cả những gì ngày nay làm nên Con người đã được tìm thấy, hay ít nhất đã phải được tìm thấy. Bởi vì thậm chí điều đã được biết từ lâu ở nơi khác, chỉ có được giá trị con người cuối cùng bằng cách sáp nhập vào hệ thống các ý tưởng và các hoạt động của châu Âu. Đó không phải là trò ngây thơ, khi người ta kỉ niệm sự khám phá ra châu Mĩ bởi Colomb như một sự kiện lớn…

Thực ra, xung quanh Địa Trung Hải, từ sáu nghìn năm, một Nhân loại mới đã nảy mầm và chính lúc này đây làm tiêu tan hết mọi vết tích cuối cùng bức tranh khảm của Thời đại Đồ đá Mới: đó là sự đâm chồi của một tầng khác, chặt khít nhất trong mọi tầng của Tuệ quyển.

Và bằng chứng là một cách bất khả kháng, từ đầu này sang đầu kia của thế giới, mọi dân tộc, để vẫn là người, hay để thành người nhiều hơn, bị đưa đến việc tự đặt ra những kì vọng và những vấn đề của Trái đất hiện đại, bằng cùng những khái niệm mà qua đó Phương Tây đã trình bày được những kì vọng và những vấn đề đó.

Chương III
TRÁI ĐẤT HIỆN ĐẠI
SỰ THAY ĐỔI THỜI ĐẠI

Trong bất kì giai đoạn nào, Con người đều tin họ đang ở “khúc ngoặt của Lịch sử”. Và, tới một điểm nào đó trên một vòng xoắn đi lên, đúng là Con người đã không nhầm thật. Và đó là vào những khoảnh khắc mà ấn tượng về biến đổi này được tạo ra mạnh mẽ hơn và trở nên được đặc biệt chứng thực. Chúng ta chắc chắn không hề quá lời về tầm quan trọng của cuộc sống đương thời của chúng ta, bằng cách đánh giá rằng một sự đổi hướng sâu sắc của Thế giới đang được thực hiện trên những cuộc sống đó, cho đến mức tán nghiền chúng ra.

Sự đổi hướng này đã bắt đầu khi nào vậy? Dĩ nhiên, ta không thể xác định chính xác được thời điểm đó. Như một con tàu lớn, khối nhân loại chỉ chỉnh sửa hành trình của mình một cách từ từ, đến độ chúng ta có thể tùy ý lần theo đến xa xưa, ít nhất cho đến tận thời Phục hưng, - đó là những bọt nước sôi reo đầu tiên biểu thị sự đôi đường. Ít nhất một điều rõ ràng là vào cuối thế kỉ XVIII, bước ngoặt đã đến với Phương Tây. Và từ đó, dù đôi khi chúng ta ngoan cố giả bộ như mình vẫn thế, thì chúng ta cũng đã bước vào một thế giới mới.

Trước hết là sự thay đổi về kinh tế. Nền văn minh của chúng ta dù đã tiến hóa cao đến đâu, mới chỉ cách đây hai trăm năm thôi, về căn bản vẫn được thành hình dựa trên đất đai và sự phân chia đất đai. Loại “tài sản”, hạt nhân của gia đình, nguyên mẫu của Nhà nước (và thậm chí của Vũ trụ!), vẫn còn là cánh đồng được trồng trọt, cơ sở lãnh thổ, như vào những giai đoạn đầu của Xã hội vậy. Thế mà, dần dần cho đến những thời kì gần đây, do sự “năng động hóa” của tiền bạc, sở hữu đã bốc hơi thành một thứ khó nắm bắt và phi nhân cách, - rất biến động đến độ tài sản của chính các dân tộc không còn gì chung với biên giới của họ nữa.

Tiếp đó là đến sự thay đổi về công nghiệp. Cho đến thế kỉ XVIII, và dù rất nhiều sự hoàn thiện hóa được đưa đến, một năng lượng hóa học duy nhất vẫn luôn được sử dụng - Lửa; - và vẫn luôn một năng lượng cơ học duy nhất được sử dụng: lực cơ bắp của con người và súc vật, được nhân lên nhờ máy móc. Nhưng từ đó thì!…

Cuối cùng là sự thay đổi xã hội. Sự thức tỉnh của quần chúng…

Chỉ cần quan sát những dấu hiệu bên ngoài, làm sao ta còn nghi ngờ rằng sự hỗn loạn sâu rộng (và phương Tây đang sống trong sự hỗn loạn đó kể từ cơn bão Cách Mạng Pháp) lại có một nguyên do sâu xa và cao quý hơn, so với những khó khăn một thế giới gặp phải trong cuộc tìm kiếm một thế cân bằng xưa cú bị mất đi nào đó. Như một sự đắm tàu ư? À, không hề như vậy! Mà giống như một cơn sóng lừng lớn trên một vùng biển lạ xô vào chúng ta, sau khi chúng ta ra khỏi vùng vịnh che chở mình trước đó. Với trực giác bất ngờ thường lệ của mình, Henri Breuil đã từng nói với tôi rằng, điều lúc này đang làm xáo động tâm can chúng ta, về mặt trí tuệ, chính trị, thậm chí tâm linh thực ra đơn giản thôi: “Chúng ta vừa mới tháo sợi dây neo thuyền cuối cùng vốn đã giữ chân chúng ta lại ở Thời đại Đồ đá Mới.” Một phát biểu nghịch lí, nhưng sáng rõ. Từ lời nói đó, càng suy nghĩ, tôi càng tin đã nhìn ra rằng Breuil có lí.

Chính trong lúc này, chúng ta đang trải qua một sự thay đổi Thời đại. Thời đại Công nghiệp. Thời đại Dầu mỏ, Điện và Nguyên tử. Thời đại Máy móc. Thời đại của những tập thể lớn và của Khoa học… Tương lai sẽ quyết định cái tên nào đúng nhất để gọi Thời đại chúng ta đang song. Và cái tên cũng chẳng quan trọng mấy. Ngược lại, điều quan trọng là việc chúng ta có thể tự nói với bản thân rằng, bằng cái giá của những gì chúng ta đang chịu đựng, một bước nữa, một bước quyết định của Sự sống đang diễn ra ở trong chúng ta và xung quanh chúng ta. Sau một sự chín muồi lâu dài, được đeo đuổi dưới tính cố định bề ngoài của các thế kỉ nông nghiệp, thời điểm đã đến; thời điểm này đánh dấu những nỗi dằn vặt không tránh khỏi của một sự đổi thay trạng thái nữa. Đã có những Con người đầu tiên để chứng kiến cội nguồn của chúng ta. Cũng sẽ có người tham dự vào những cảnh tượng vĩ đại của sự Kết thúc. Sự may mắn và danh dự của cuộc đời ngắn ngủi của chúng ta chính là việc cuộc đời đó trùng với một sự lột xác của Tuệ quyển…

Thế là, trong những vùng lộn xộn và căng thẳng này, nơi Hiện tại lẫn với Tương lai, trong một Thế giới đang sôi động, chúng ta đối mặt với toàn bộ uy thế chưa từng đạt tới của Hiện tượng Con người. Tại đấy, hoặc là không ở đâu cả; bây giờ hoặc là không bao giờ cả, trong cái cực đại và sự kề cận này, chúng ta có thể hi vọng đo được tầm quan trọng và ước lượng được chiều hướng cua sự Tiến hóa thành Người, một cách đúng đắn hơn so với những người đi trước. Chúng ta hãy nhìn cho kĩ, và đặt ra nhiệm vụ hiểu cho được. Và để làm việc đó, chúng ta hãy rời khỏi bề mặt Trái đất và cố gắng giải mã hình thức đặc biệt của Tinh thần, ra đời ở giữa Trái đất Hiện đại.

Trái đất thải khói từ nhà máy. Trái đất náo nhiệt với các giao dịch buôn bán. Trái đất rung rinh với cả trăm tia phóng xạ mới. Cơ thể vĩ đại này rốt cuộc chỉ sống vì và sống nhờ một tâm hồn mới. Ẩn sau sự đổi thay Thời đại là một sự đổi thay Tư duy. Vậy mà, phải tìm ở đâu, phải đặt vào đâu sự biến chất mang tính đổi mới và tinh tế này vốn đã làm chúng ta thành những sinh vật mới, mà không sửa đổi cơ thể chúng ta một cách nhận thấy được? Không ở đâu khác hơn là trong một trực giác mới, vốn đang sửa đổi toàn thể diện mạo của Vũ trụ nơi chúng ta vận động; - nói cách khác là trong một sự thức tỉnh.

Bất kể ai nói gì đi chăng nữa, điều làm cho chúng ta thật khác với tổ tiên mình trong vòng bốn hay năm thế hệ là việc chúng ta có thật nhiều tham vọng và cúng thật nhiều lo âu; chắc chắn điều này không chỉ đơn giản là do chúng ta đã khám phá và chế ngự các sức mạnh khác của Tự nhiên. Thật sự trong sâu thẳm, nếu tôi không nhầm, điều này là do chúng ta đã có ý thức về vận động đang cuốn chúng ta đi và qua đó đa nhận thấy được những vấn đề nghiêm trọng đặt ra bởi việc vận dụng có phản tư của Nỗ lực con người.

KHÁM PHÁ SỰ TIẾN HÓA

A. Tri giác về khối không-thời gian

Mỗi chúng ta đã mất đi kí ức về khoảnh khắc hé mở đôi mắt lần đầu tiên - ta nhìn thấy ánh sáng và các vật thể lộn xộn xô đập vào mắt, - tất cả đều trên một mặt phẳng. - Chúng ta phải nỗ lực rất nhiều để hình dung lại giai đoạn còn chưa biết đọc; - hay để đặt mình trở lại vào lúc, đối với chúng ta, thế giới còn chưa vượt quá bức tường ngôi nhà và khung cảnh gia đình…

Tương tự vậy, chúng ta thấy dường như khó tin rằng, con người từng có thể sống mà không ngờ rằng trên đầu mình có những ngôi sao đang đung đưa ở xa hàng nghìn năm ánh sáng, - cũng như có những đường viền của Sự sống thành hình từ hàng triệu năm trước, ở tận cùng tầm nhìn của chúng ta.

Tuy vậy, chỉ cần mở bất kì cuốn sách vừa mới ngả màu nào trong đó các tác giả ở thế kỉ XVI và thậm chí cả thế kỉ XVIII say mê nghị luận về cấu trúc của các thế giới, để kinh ngạc ghi nhận rằng ấn tượng của cụ kị mấy đời của chúng ta là họ cảm thấy hoàn toàn thoải mái trong một không gian lập phương, nơi các vì tinh tú quay tròn quanh Trái đất, mới từ ít hơn sáu nghìn năm. Trong một khung cảnh vũ trụ làm chúng ta ngạt thở ngay tức thì như thế, và trong những cách nhìn mà về mặt vật lí chúng ta không thể theo được, họ lại hít thở rất vô tư, nếu không thì cũng hít thở căng lồng ngực…

Từ thời của họ đến thời của chúng ta, điều gì đã xảy ra vậy?

Tôi không biết đến cảnh nào gây xúc động nhiều hơn, biểu lộ thực tại sinh học của một Tuệ quyển nhiều hơn là cảnh dụng công của trí thông minh, để từ nguồn cội từng bước vượt qua cái ảo tưởng bao trùm khắp nơi về sự Kề Cận.

Trong cuộc đấu tranh để chế ngự các chiều kích và đường nét nổi bật của Vũ trụ, chính Không gian bị chinh phục trước hết - tất nhiên rồi, vì nó là hữu hình nhất. Thực ra, trong lĩnh vực này, ván thắng đầu tiên xảy ra cách đây đã lâu, khi một người (hẳn là một người Hi Lạp nào đó trước Aristote), bằng cách uốn cong sự bằng phẳng bề ngoài của mọi vật lên chính chúng, đã có được trực giác rằng có các điểm Đối chân. Từ đó, xung quanh Trái đất hình tròn, bầu trời cuộn lại. Nhưng tâm điểm của khối cầu bị đặt sai. Do tinh thể đó, nó làm tê liệt tính linh động của hệ thống đến độ không chửa nổi. Chỉ thật sự vào thời của Galileo, nhờ sự cắt đứt với mô hình địa tâm cổ xưa mà bầu trời được tự do mở rộng không ngừng; và sự mở rộng này cũng là điều mà chúng ta công nhận, kể từ thời đó. Trái đất chỉ là một hạt bụi thiên thể mà thôi. Sự Bao la trở nên khả dĩ, - và nhờ đó, một cách đối xứng, cái Rất nhỏ đã bật ra.

Độ sâu các thế kỉ thể hiện một cách chậm hơn để được nhận thấy, do thiếu các điểm mốc hiển nhiên. Chuyển động của các vì tinh tú, hình dáng của các ngọn núi, bản chất hóa học của các chất: chẳng phải toàn bộ Vật chất dường như biểu diễn trong những đường nét của chúng một hiện tại liên tục đó sao? Ngành Vật lí của thế kỉ XVII đã bất lực trong việc làm cho Pascal cảm thấy được các vực thẳm của Quá khứ. Để khám phá đúng tuổi của Trái đất, và tiếp đó tuổi của các phần tử của nó, Con người đã phải quan tâm đến một đối tượng có tính biến động trung bình: Sự sống chẳng hạn, hay thậm chí những ngọn núi lửa. Đó chính là nhờ một kẽ nứt mảnh mai, kẽ nứt của “Lịch sử tự nhiên vừa mới ra đời, mà ánh sáng bắt đầu xuyên được vào những nơi sâu thẳm dưới chân chúng ta. Trong những giai đoạn đầu này, thời gian ước chừng cần thiết cho sự hình thành Thế giới là vẫn còn ít ỏi. Ít ra thì cái đà đã có, - lối ra đã được mở. Sau khi những bức tường thành của Không gian bị rung chuyển bởi Thời kì Phục hưng, cái đáy của Thời gian (rồi tiếp đó là cái trần!) bắt đầu lung lay, kể từ thời của Buffon. Và từ đó, dưới áp lực không của các thực kiện, quá trình này chỉ có tăng tốc. Kể từ ngót hai trăm năm, sự dãn ra đang hoạt động, cho dù nó vẫn còn chưa làm rời những đường xoắn ốc của Thế giới ra được. Khoảng cách giữa các vòng càng lớn hơn, - và luôn có những vòng khác xuất hiện ở sâu hơn…

Vậy mà, trong những cấp độ đầu tiên của sự thức tỉnh của con người trước phạm vi bao la của vũ trụ, Không gian và Thời gian dù có lớn đến đâu vẫn tự thân đồng đều và độc lập với nhau. Hai bể chứa được tách biệt và chắc hẳn ngày càng mênh mông hơn, nhưng đó là nơi các vật thể chất đống và trôi nổi mà không có thứ tự xác định về mặt vật lí.

Hai khoang chứa được mở rộng hết mức. Nhưng, ở bên trong mỗi khoang, các vật thể dường như có thể tự do chuyển vị, như trước đó. Phải chăng những vật thể đó đã có thể được xếp ở chỗ này hay chỗ kia một cách phiếm định? Được đưa lên trước, được đưa lùi lại sau, thậm chí bị làm tiêu hủy đi, một cách tùy ý chăng? - Nếu ta không chính thức liều mình vào trò chơi tư duy này, thì ít nhất ta sẽ còn chưa hiểu rõ được rằng điều này bất khả đến đâu và tại sao. Giống như một câu hỏi không được đặt ra vậy.

Chỉ vào giữa thế kỉ XIX, lại dưới ảnh hưởng của ngành Sinh học mà cuối cùng ánh sáng đã bắt đầu lóe lên và làm lộ ra sự mạch lạc không đảo ngược được của tất cả những gì tồn tại. Những sự nối chuỗi của Sự Sống, và nhanh chóng tiếp theo đó là những sự nối chuỗi của Vật chất. Phân tử nhỏ nhất của Carbon, về bản chất và vị trí, là chức năng của toàn bộ quá trình thiên văn; - và Động vật Nguyên sinh nhỏ nhất cũng liên đới về cấu trúc với cái nền của Sự Sống đến độ mà, vì chính lí do này, nó không thể bị triệt tiêu mà lại không lập tức tự động làm xổ tung toàn bộ hệ thống của Sinh quyển. Sự phân bố, sự kế thừa, sự đoàn kết của các sinh vật sinh ra từ sự liên trưởng của chúng, trong một sự phát sinh chung. Thời gian va Không gian nối với nhau theo kiểu hữu cơ để cả hai cùng đan kết thành Vật liệu Kết cấu của Vũ trụ… Và đó là những gì chúng ta biết, - đó là những gì ngày nay chúng ta nhận thấy.

Về mặt tâm lí, điều gì ẩn giấu sau phần nhập đề này đây?

Kể cả khi ta không biết toàn bộ Lịch sử để đàm bảo rằng một sự thực, một khi nó được nhìn thay một lần, dù chỉ bởi một trí óc đơn độc, thì rốt cuộc cũng luôn buộc toàn bộ ý thức nhân loại chấp nhận nó; và vì thế ta hẳn thấy thật nản lòng nản chí khi ghi nhận rằng bao nhiêu trí óc, thậm chí không hề tầm thường, đến giờ này vẫn chưa chấp nhận ý tưởng về sự tiến hóa.

Thuyết Tiến hóa, đối với nhiều người, vẫn mãi chỉ là thuyết Biến hình; và bản thân thuyết Biến hình cũng chỉ là một giả thuyết cũ của Darwin, cũng cục bộ và lỗi thời như quan niệm của Laplace về hệ Mặt trời, hay thuyết trôi dạt lục địa của Wegener. - Thật mù quáng thay khi ai đó không nhìn ra tầm cỡ của một vận động mà vành quỹ đạo của nó trong khi vượt qua những Khoa học về Tự nhiên một cách vô hạn, đã lần lượt lấn sang và xâm chiếm ngành Hóa học, ngành Vật lí, ngành Xã hội học và thậm chí cả ngành Toán học và Lịch sử các Tôn giáo. Lần lượt nối tiếp theo nhau, mọi lĩnh vực của tri thức con người bị rung chuyển và cùng bị kéo đi bởi một trào lưu nền tảng, hướng về việc nghiên cứu một sự phát triển nào đó. Thuyết Tiến hóa, đó là một lí thuyết, một hệ thống, hay một giả thuyết?… Không, còn hơn thế nhiều, đó là một điều kiện chung; và để có thể là điều lường tượng được và đúng đắn, mọi lí thuyết, mọi giả thuyết và mọi hệ thống phải phục tùng và thỏa mãn điều kiện đó. Một tia sáng làm rạng tỏ mọi thực kiện, một độ cong mà mọi đường nét phải khớp vào: đó là chính là sự Tiến hóa.

Trong tâm trí chúng ta, từ một thế kỉ rưỡi đến nay, sự kiện kì diệu nhất, có lẽ chưa từng được ghi lại trong Lịch sử từ sau khi bước qua ngưỡng của sự Phản tư, đang diễn ra - đó là sự đạt đến một giới hạn của những chiều kích mới; và vì thế tiếp đó là sự ra đời của một Vũ trụ hoàn toàn được đổi mới, mà không có sự thay đổi đường nét hay nếp uốn do một biến đổi vật liệu kết cấu sâu kín nào. Cho đến lúc đó Thế giới, tĩnh và có thể bị chia nhỏ, dường như được dựa trên ba trục hình học của nó. Giờ đây nó được giữ vững bằng một dòng chảy duy nhất.

Điều làm nên và xếp loại một người là “hiện đại (và theo nghĩa này thì có đông người đương thời hiện giờ vẫn còn chưa hiện đại) là việc đã trở nên có khả năng nhìn, không chỉ trong Không gian, không chỉ trong Thời gian, mà trong Thời lượng, - hay nói tương đương là trong khối Không- Thời gian sinh học: - và, thêm nữa là, không thể nhìn bất cứ điều gì theo cách nào khác (ngoài cách nói trên), - không một điều gì cả, - và bắt đầu bằng việc không thể nhìn chính bản thân mình theo cách khác.

Đó là bước cuối cùng đưa chúng ta vào giữa sự biến thái.

B. Sự bao bọc trong thời lượng

Con Người dĩ nhiên không thể nhận ra sự Tiến hóa quanh mình mà không cảm thấy nó cuốn dâng họ lên ở một mức nào đó. Và Darwin đã chỉ rõ điều đó. Tuy nhiên, khi quan sát sự tiến bộ của các quan điểm của thuyết biến hình từ thế kỉ trước; ta ngạc nhiên ghi nhận biết bao nhiêu nhà tự nhiên học và nhà vật lí ban đầu đã có thể mường tượng rằng họ thoát được khỏi cái trào lưu phổ biến mà họ vừa bất ngờ gặp.

Gần như không cứu vãn được, chủ thể và đối tượng có xu hướng tách biệt khỏi nhau, trong hành vi của nhận thức. Ta thấy các thứ và các sự kiện xung quanh chúng có thiên hướng làm cô lập chúng ta, như thể chúng ta đang nhìn chúng từ một chỗ bên ngoài, được che chắn trong một đài quan sát nơi những thứ và sự kiện đó sẽ không chạm đến chúng ta được: chúng ta là khán giả, chứ không phải là các phần tử của những gì đang diễn ra. Điều này giải thích tại sao vấn đề nguồn gốc con người, một khi được đặt ra bởi những sự nối chuỗi của Sự sống, lại bị giới hạn lâu đến thế trong khía cạnh thể hệ và thân thể. Một sự Di truyền lâu dài từ động vật có thể đã kiến tạo nên tứ chi của chúng ta. Tinh thần của chúng ta lại luôn đột sinh ra từ cuộc chơi mà nó luôn ghi điểm. Dù những học giả theo thuyết tiến hóa đầu tiên có quan điểm duy vật đến mấy, họ cũng không hề có ý tưởng rằng trí thông minh bác học của họ tự nó lại có gì đó liên quan đến sự Tiến hóa.

Vậy mà, ở cấp độ này, họ vẫn còn ở giữa chừng trên con đường đến chân lí của mình.

Từ những trang đầu của cuốn sách đến giờ, tôi không làm gì khác hơn là cố gắng nêu rõ điều này: vì các lí lẽ không thể chối cãi về sự đồng đều và sự kết cố, những thớ sợi của sự Phát sinh Vũ trụ đòi hỏi được tiếp diễn trong chúng ta, sâu xa hơn cả xương thịt. Không, trong dòng chảy của sự song này, chúng ta không những bị chao đảo, bị kếo đi bởi bề mặt vật chất của bản thân chúng ta. Mà, như một lưu chất tinh tế, khối Không-Thời gian thâm nhập vào tâm hồn chúng ta, sau khi nhấn chìm cơ thể chúng ta. Nó lấp kín tâm hồn chúng ta. Nó thấm vào tâm hồn chúng ta. Nó lẫn vào những năng lực của tâm hồn, đến độ chẳng mấy chốc tâm hồn chúng ta không còn phân biệt được nó với những suy nghĩ của riêng mình nữa.

Đối với ai biết nhìn, không gì, kể cả ở đỉnh cao của bản thể chúng ta, thoát khỏi luồng chảy này được nữa, bởi vì luồng chảy này chỉ có thể định nghĩa được bằng những sự tăng lên của ý thức. Chẳng phải chính hành vi mà nhờ đó mũi nhọn mảnh mai của tinh thần chúng ta thâm nhập vào cái tuyệt đối là một hiện tượng đột sinh? Tóm lại, dù ta có muốn hay không, được nhận biết trước hết ở một điểm duy nhất trong các sự vật, rồi bị buộc mở rộng đến toàn khối vô cơ và hữu cơ của Vật chất, sự Tiến hóa đang lấn chiếm những vùng tâm thần của Thế giới và chuyển tải đến những kiến tạo tinh thần của Sự sống không chỉ vật liệu kết cấu mà cả “vị trí tối cao” trong vũ trụ vốn từ trước đến giờ được dành cho những sự rối bời xoáy lốc của chất “ête” đã chết.

Thật vậy, có thể nào ta lại sáp nhập được Tư duy vào luồng hữu cơ của khối Không-Thời gian mà không buộc phải chấp thuận cho nó vị trí hàng đầu trong quá trình này? Bằng cách nào ta lại có thể cùng lúc hình dung ra một sự Phát sinh Vũ trụ mở rộng cho đến Tinh thần mà không đối mặt với một Tuệ quyển?

Không những Tư duy là một phần của sự Tiến hóa như một sự dị thường hay hiện tượng phụ, mà sự Tiến hóa có thể rút gọn và có thể được đồng nhất hóa với một sự tiến triển về Tư duy đến độ vận động của tâm hồn chúng ta biểu diễn và là thước đo của chính những tiến bộ của sự Tiến hóa. Theo câu nói giàu sức truyền cảm của Julian Huxley, Con người khám phá rằng họ không là gì khác hơn sự Tiến hóa trở nên có ý thức về chính mình… Dường như, khi còn chưa ổn định trong hướng nhìn này, thì các trí óc hiện đại (bởi vì tính hiện đại và với tư cách hiện đại) sẽ không bao giờ tìm thấy được sự thư thái. Bởi vì sự thư thái và sự khai trí đang đợi họ tại cái đỉnh điểm này, và chỉ tại cái đỉnh điểm này mà thôi.

C. Sự khai trí

Trong ý thức của chúng ta, của mỗi chúng ta, chính sự Tiến hóa tự nhận ra mình thông qua sự phản tư…

Qua một cách nhìn rất đơn giản (và tôi hình dung cách nhìn này sẽ tất yếu trở nên có tính bản năng và quen thuộc đối với con cháu chúng ta, cũng như tri giác về chiều kích thứ ba của không gian đối với một em bé sơ sinh vậy), một ánh sáng mới có trật tự sắp xếp vô cùng cao, lại lóe ra trên thế giới, - tỏa sáng từ chúng ta.

Từ “Trái đất Non trẻ”, chúng ta đã đi lên từng bước theo những tiến bộ kế tiếp của Ý thức ở bên trong Vật chất đang trong quá trình tổ chức. Đến được đỉnh điểm rồi, chúng ta giờ có thể quay người lại và nhìn ngược về phía sau, rồi cố gắng bao quát toàn bộ sự nối khớp bằng một ánh mắt dõi theo chiều đi xuống. Thực vậy, ta thấy phép thử ngược này là quả quyết và sự hài hòa là hoàn hảo. Từ một quan điểm hoàn toàn khác, ta sẽ cho rằng có một cái gì đó không hòa hợp, một cái gì đó “khập khiễng”, bởi vì tư duy con người không tìm được chỗ tự nhiên, tức là một chỗ mang tính di truyền học, trong toàn cảnh. Còn ở đây, từ trên xuống dưới, bắt đầu cả từ tâm hồn của chúng ta, những đường nét nối tiếp hay lùi lại, không uốn cong và cũng không đứt quãng. Từ trên xuống dưới, một sự thống nhất gồm ba phần đang tiếp diễn và phát triển: sự thống nhất về cấu trúc, sự thống nhất về cơ chế, sự thống nhất về vận động.

a) Sự thống nhất về cấu trúc

“Vòng”, “tuyến rẻ quạt”…

Ở mọi quy mô, bản thiết kế này đã xuất hiện cho ta thấy trên Cây Sự sống. Nó lại được nhìn thấy trong nguồn gốc của Nhân loại và của các làn sóng chính của nhân loại. Nó tiếp diễn, dưới mắt chúng ta, cho đến tận trong những sự phân nhánh có bản chất phức tạp, mà ở đó các dân tọc và giống nòi ngày nay pha trộn với nhau. Bây giờ, mắt chúng ta, nhạy cảm hơn và được điều chỉnh đúng hơn, có thể nhận rõ ra cùng một mô-típ, vẫn luôn chính một mô-tip do dưới các hình thức ngày càng phi vật chất và kề cận.

Do thói quen, chúng ta ngăn thế giới con người thành những khoang “thực tại” khác nhau: tự nhiên và nhân tạo; thể chất và tinh thần; tổ chức và pháp lí…

Trong một khối Không-Thời gian được mở rộng một cách chính đáng và bắt buộc đến những vận động của tinh thần trong chúng ta, những ranh giới giữa các thuật ngữ đối lập trong mỗi cặp có xu hướng biến mất. Đâu là sự khác nhau rõ rệt giữa việc một Động vật có Xương sống duỗi các chi ra hay phủ lông vũ lên các chi của nó, và việc một phi công lướt trên đôi cánh được anh ta tài tình gắn vào người? Sự vận hành lợi hại và tất yếu của các năng lượng tâm can lại ít thực tồn về mặt vật lí hơn so với lực hút vũ trụ ở điểm nào vậy? Và cuối cùng, những sự nhằng nhịt của khuôn khổ xã hội chúng ta, dù rất ước lệ và hay thay đổi trên bề mặt, thực ra biểu diễn điều gì, nếu không phải là nỗ lực để dần dần khai thông những gì một ngày nào đó phải trở thành những quy luật về cấu trúc của Tuệ quyển?… Trong cốt lõi của chúng, và miễn là chúng giữ được mối liên kết cốt tử với trào lưu đi lên từ những độ sâu của quá khứ, thì phải chăng nhân tạo, tinh thần và pháp lí chỉ đơn giản thuộc về cái tự nhiên, cái thể chất, cái hữu cơ được tiến hóa thành người?

Trên quan điểm này (cũng là quan điểm của Lịch sử Tự nhiên của Thế giới trong tương lai), những sự phân biệt mà chúng ta do thói quen vẫn còn giữ với nguy cơ ngăn vách Thế giới một cách không hợp lẽ, mất đi giá trị của chúng. Và từ đó, tuyến rẻ quạt tiến hóa xuất hiện lại, nó tiếp tục chạm đến chúng ta, trong hàng nghìn hiện tượng xã hội mà chúng ta hẳn sẽ không bao giờ giả định là lại liên kết chặt chẽ đến thế với ngành Sinh học: trong sự hình thành và trong sự phổ biến ngôn ngữ; trong sự phát triển và sự khu biệt của các công nghiệp mới; trong sự thiết lập và truyền bá các học thuyết triết học và tôn giáo… Trong mọi đám cỏ của hoạt động con người, một nhà quan sát hời hợt sẽ chỉ nhìn thấy một phiên bản giống hệt bị làm yếu mờ đi và mang tính tình cờ, của các phương pháp tiến hành của Sự sống. Nhà quan sát đó sẽ ghi nhận tính song song kì lạ mà không bàn luận, - hay là sẽ bằng lời nói quy nó về một sự cần thiết trừu tượng nào đó.

Với một trí óc đã thức tỉnh theo nghĩa trọn vẹn theo thuyết Tiến hóa, sự giống nhau không thể giải thích này sẽ được dung hợp thành sự đồng nhất: sự đồng nhất của một cấu trúc vốn, dưới các hình thức khác nhau, tiếp diễn từ dưới lên trên, qua ngưỡng này rồi ngưỡng khác, từ cội rễ cho đến tận bông hoa, bởi tính liên tục hữu cơ của Vận động, - hay nói tương đương là bởi sự thống nhất hữu cơ của Môi trường.

Hiện tượng Xã hội là sự đạt đến điểm cực đại chứ không phải sự tắt giảm của Hiện tượng Sinh học.

b) Sự thống nhất về cơ chế

“Sự mò mầm” và “sự phát minh”…

Chúng ta đã vin vào những từ này theo bản năng, khi vấp phải những thực kiện về “sự đột biến” trong việc mô tả sự xuất hiện kế tiếp của các nhóm động vật.

Nhưng tất cả những thuật ngữ này, có lẽ đều chất chứa tư tưởng của thuyết nhân hình, đúng ra có giá trị nào?

Ở gốc các tuyến rẻ quạt của các thể chế và các ý tưởng vốn giao thoa nhau để tạo thành một xã hội con người, sự đột biến lại hiện ra không thể chối bỏ được. Khắp nơi xung quanh chúng ta, sự đột biến liên tục nảy sinh, - và chính thế ngành Sinh học còn đang phỏng đoán và lưỡng lự giữa hai hình thức: ở đây là những sự đột biến bị giới hạn chặt chẽ quanh một tụ điểm duy nhất; ở kia là “sự đột biến của đám đông” đột nhiên kéo theo những khối nhân loại trọn vẹn, như một dòng chảy vậy. - Nhưng ở đây, vì hiện tượng diễn ra trong chính chúng ta, và vì chúng ta nhìn thấy nó đang hoạt động tích cực, mọi thứ đều sáng rõ. Và vì thế, chúng ta có thể ghi nhận rằng bằng cách diễn giải những biến đổi đột ngột mang tính tiến triển của Sự sống một cách tích cực và theo thuyết mục đích, chúng ta sẽ không nhầm lẫn. Bởi vì, rốt cuộc, nếu đích thực những công trình “nhân tạo” không là gì khác hơn kết quả chính đáng của sự phát sinh dòng con người, và nếu sự phát minh cũng chính đáng như thế, thì ta có thể cho rằng hành vi mang tính cách mạng này (mà từ đó những sáng tạo của tư duy chúng ta lần lượt đột sinh) có thể được xem như đang làm tiếp diễn dưới hình thức phản tư cái cơ chế (còn mơ hồ) mà dựa vào đó mọi hình thức mới đã từng nảy mầm trên thân Cây Sự sống.

Đây không phải là ẩn dụ, mà là sự tương tự có căn cứ về bản chất. Cùng một thứ ở đây cũng như ở kia thôi, - chẳng qua là được xác định rõ hơn trong trạng thái được tiến hóa thành người.

Và vì lí do này, một lần nữa ở đây, chính ánh sáng, phản xạ lên chính mình, quay trở lại, và chính nó, chỉ bằng một đường chiếu, rọi xuống đến tận các giới hạn dưới của Quá khứ. Nhưng, lần này, điều sâu kín nhất trong chúng ta được chùm sáng của nó chiếu rọi, không còn là một sự vận hành vô hạn của các vòng rối tinh, mà là một dãy dài các khám phá. Trên cùng một đường lan của lửa, những sự mò mẫm mang tính bản năng của tế bào đầu tiên trùng lại với những sự mò mẫm bác học trong các phòng thí nghiệm của chúng ta. - Chúng ta vì thế hãy kính cẩn nghiêng mình thầm gửi lời cảm tạ từ đáy lòng đến những nỗi lo âu và niềm vui trong việc “thử hết và tìm thấy hết”. Làn sóng chúng ta cảm thấy đang đi qua, không được hình thành trong bản thân chúng ta. Nó đến với chúng ta từ rất xa, - khởi hành cùng lúc với ánh sáng từ những ngôi sao đầu tiên. Nó đến được chỗ chúng ta sau khi đã tạo ra mọi thứ trên đường đi.

Tinh thần nghiên cứu và chinh phục là tâm hồn vĩnh cửu của sự Tiến hóa.

c) Sự thống nhất về vận động

Và tiếp đó là sự thống nhất về vận động, trong suốt các thời kì. “Sự đi lên và lan rộng của Ý thức”. Con người, không phải là trung tâm của Vũ trụ, như chúng ta trước đó từng ngây thơ tin, - mà Con người là mũi tên chỉ đường đi lên của quá trình tổng hợp sinh học rộng lớn, và đó là điều lại càn đẹp hơn rất nhiều. Con người, chỉ mình Con người thôi, tạo nên Tầng được ra đời gần đây nhất, tươi mới nhất, phức tạp nhất, tinh vi nhất trong các Tầng kế tiếp nhau của Sự sống.

Đây không là gì khác hơn cách nhìn nền tảng. Và tôi sẽ không quay lại vấn đề đó nữa.

Nhưng chúng ta hãy cảnh giác, cách nhìn này chỉ có được giá trị trọn vẹn của nó, hay thậm chí chỉ có thể được bảo vệ bằng sự tỏa sáng đồng thời của các quy luật và điều kiện của sự Di truyền.

Sự Di truyền…

Như tôi đã có dịp nêu lên rằng, trong bí mật của các mầm hữu cơ, chúng ta vẫn chưa biết bằng cách nào mà những đặc tính được hình thành, tích lũy và truyền lại. Hay đúng hơn, nếu đối tượng nghiên cứu còn là Thực vật hay Động vật, ngành Sinh học còn chưa kết hợp được hoạt động tự phất của các cá thể với tính tất định mù quáng của các gien, trong sự phát sinh của các dòng.

Vì thế, do bất lực hòa giải hai hoạt động này, ngành Sinh học có xu hướng biến sinh vật thành nhân chứng thụ động và bất lực của những sự biến đổi mà sinh vật đó phải chịu đựng và không chịu trách nhiệm và không có khả năng ảnh hưởng lên những biến đổi đó.

Nhưng như thế thì đây chính là chỗ để giải đáp dứt khoát câu hỏi rằng, trong sự phát sinh dòng con người, vai trò, dù hiển nhiên đến thế, của các sức mạnh phát minh là gì?

Những gì sự Tiến hóa tự nhận ra trong Con người, bằng cách tự phản chiếu lên Con người đủ để làm tiêu tan, hay ít nhất chỉnh sửa, những vẻ bên ngoài nghịch lí này.

Sâu trong bản thân chúng ta, dĩ nhiên, chúng ta cảm thấy toàn bộ sức nặng hay trữ lượng của các sức mạnh bí ẩn, dù tốt hay xấu, tức là một kiểu “lượng tử” xác định và bất biến, được thu nhận chỉ một lần duy nhất cho toàn bộ Quá khứ. Nhưng điều chúng ta cũng thấy rõ không kém là sự tiến triển sau đó của làn sóng sự sống đi lên từ chúng ta, phụ thuộc vào chính sự sử dụng ít nhiều khéo léo của những năng lượng này. Làm sao chúng ta lại có thể nghi ngờ điều đó, trong khi chúng ta nhìn thấy chúng trực tiếp trước mắt, đang tích lũy nhờ vào các kênh truyền dẫn của “truyền thống”, một cách không đảo ngược trong những hình thức cao nhất của Sự sống mà kinh nghiệm của chúng ta tiếp cận được; hình thức cao nhất tôi muốn nói đến ở đây là Trí nhớ và Trí thông minh tập thể của Vùng con người? - Truyền thống, Giáo dưỡng, Giáo dục. Luôn chịu ảnh hưởng của việc coi thường “cái nhân tạo”, chúng ta xem xét bằng bản năng những chức năng xã hội như các hình ảnh bị mờ đi, gần như là các sự nhái lại những gì diễn ra trong sự hình thành tự nhiên của các Loài. Nếu Tuệ quyển không phải là một ảo tưởng, chẳng phải sẽ đúng đắn hơn nhiều, nếu ta nhận ra trong những sự truyền thông và trao đổi ý tưởng này, hình thức cao cấp mà ở đó những cách thức ít linh động hơn của sự làm phong phú sinh học tự cố định được trong chúng ta, bằng sự cộng thêm?

Tóm lại, bằng sự tỏa sáng thực sự của ý thức của mình, sinh vật càng nổi trội khỏi đám đông vô danh; và trong hoạt động của nó, cái phần có thể truyền lại được, lưu giữ được thông qua giáo dục và sự noi theo, ngày càng lớn. Trên quan điểm này, Con người chỉ đại diện cho một trường hợp ở giới cực của sự biến đổi. Sự di truyền được Con người chuyển đến lớp có tư duy của Trái đất, và trong khi không ngừng mang tính chủng hệ (hay thể sắc) trong cá thể, nó di trú (bằng sức mạnh của chính mình) đến một cơ quan có phản tư mang tính tập thể và thường trực, và ở cơ quan này sự phát sinh dòng trùng với sự phát sinh cá thể. Từ chuỗi các tế bào, nó chuyển sang các tầng quanh trái đất của Tuệ quyển. Không có gì đáng ngạc nhiên về việc từ lúc này nhờ các đặc tính của môi trường mới này, sự Di truyền tự rút giảm, trong cái tinh túy của mình, thành sự truyền lại đơn thuần của các gia tài trí tuệ thụ đăc được.

Trước khi có sự Phản tư, sự Di truyền có lẽ còn thụ động; và từ thụ động nó bật ra trong trạng thái cực kì tích cực, dưới hình thức mang tính “tuệ quyển”, bằng cách tự tiến hóa thành người.

Nhưng vẫn là chưa đủ nếu nói rằng (như chúng ta đã làm phía trên), bằng cách trở nên có ý thức về chính nó ở sâu thẳm trong chính chúng ta, sự Tiến hóa đã không chỉ tự nhìn mình trong gương, để tự nhận ra bản thân trong những chiều sâu của mình và để tự giải mã. Hơn thế nữa, nó trở nên tự do để sử dụng bản thân mình, - để xả thân, hay là để chối bỏ. Không những chúng ta đọc thấy trong các hành vi nhỏ nhất của mình điều bí mật về những phương thức vận hành của sự Tiến hóa. Mà, chúng ta còn nắm giữ trong tay một phần cơ sở của nó - chúng ta có trách nhiệm về quá khứ của nó khi đứng trước tương lai của nó.

Vậy đây là uy thế, hay là sự phục tùng?

Toàn bộ vấn đề về Hành động là ở đó.

VẤN ĐỀ VỀ HÀNH ĐỘNG

A. Sự bất an hiện đại

Không trải qua những dằn vặt bên trong của một sự biến thái thì không thể thâm nhập được vào một môi trường thực sự mới mẻ. Chẳng phải đứa trẻ cảm thấy khiếp sợ khi mở mắt lần đầu tiên?… Để điều chỉnh cho thích hợp với những đường nét và chân trời rộng lớn đến quá mức, tinh thần của chúng ta phải từ bỏ sự thoải mái có được với những sự chật hẹp quen thuộc. Nó phải tạo lại một thế cân bằng mới cho những gì trước đó nó đã khôn khéo sắp xếp ở sâu trong cái nội tại bé nhỏ của mình. Lóa mắt khi ra khỏi một chỗ giam cầm tối tăm. Xúc động khi đột ngột nổi trội lên đến đỉnh một ngọn tháp. Chóng mặt và mất phương hướng… Toàn bộ tâm lí của nỗi bất an hiện đại liên quan đến sự đối mặt với khối Không- Thời gian.

Dưới một hình thức đầu tiên, sự lo âu của con người có liên quan đến chính sự xuất hiện của sự Phản tư, và do đó sự lo âu đó cũng lâu đời như chính Con người vậy, và điều này là hiển nhiên.

Dưới hiệu ứng của một sự Phản tư vốn tự xã hội hóa, con người ngày nay lo lắng một cách đặc biệt, - còn lo lắng hơn bất kì lúc nào trong Lịch sử - tôi không cho rằng người ta có thể nghiêm túc chối bỏ cả điều này nữa. Sự bồn chồn lo sợ này, dù được ý thức hay là không được thú nhận ra, là một sự bồn chồn lo sợ cốt yếu của bản thể, và cho dù khuôn mặt có nở nụ cười, thì nỗi bồn chồn này vẫn đâm xuyên vào tận đáy tâm can ở cuối mọi cuộc đàm thoại. Tuy nhiên, vẫn cần có nhiều điều để cội rễ của sự bồn chồn lo sợ này, trong chúng ta, được nhận biết rõ ràng. Một điều gì đó đe dọa chúng ta, một điều gì đó làm chúng ta thấy thiếu vắng hơn bao giờ hết, - và chúng ta không biết rõ đó là gì.

Thế thì chúng ta hãy tìm cách định vị nguồn gốc của sự bất an này, ngày càng gần sát hơn, - bằng cách loại bỏ mọi nguyên nhân không xác đáng của căn bệnh, cho đến khi khám phá ra chỗ đau để chữa, nếu có phương thuốc.

Ở cấp độ thấp nhất, nỗi lo âu quen thuộc nhất, “cảm giác khó chịu do khối Không-Thời gian” biểu lộ qua một ấn tượng thấy mình bị đè nát và vô dụng khi đối mặt với những sự khổng lồ của vũ trụ. - Sự khổng lồ của Không gian hữu hình hơn và vì thế còn gây ấn tượng mạnh hơn. Ai trong số chúng ta đã dám một lần trong đời nhìn thẳng và thử “trải nghiệm” một Vũ trụ bao gồm những thiên hà cách xa nhau hàng trăm nghìn năm ánh sáng? Và có ai đã từng toan thử mà lại không kết thúc bằng việc chao đảo trong một tín ngưỡng tôn thờ vũ trụ này hay một tín ngưỡng tương tự khác? Và có ai, chính khi cố nhắm mắt trước những gì các khám phá thiên văn học không ngừng chỉ ra, lại không bối rối cảm thấy một cái bóng khổng lồ đang đi qua sự thanh thản trong niềm vui của mình? - Sự bao la của Thời lượng cũng vậy: khi thì nó phản ứng bằng tác động của hố thẳm hun hút lên một số ít người có khả năng nhìn ra sự bao la này, khi thì, thường gặp hơn, nó hoạt động qua tác động của tính ổn định và đơn điệu, gây tuyệt vọng cho những ai không nhìn rõ được sự bao la đó. Những sự kiện nối tiếp nhau theo vòng tròn, những con đường bất định giao nhau mà không dẫn đến đâu cả. - Cuối cùng là độ Khổng lồ tương quan của số lượng: số lượng, lớn đến gây hoảng hốt, của những gì đã, đang và sẽ cần để lấp đầy Không gian và Thời gian. Đó là một Đại dương mà trong đó khi sống một cách càng sáng suốt hơn, thì chúng ta lại có ấn tượng bị tan ra một cách càng bất khả kháng hơn. Và còn việc tập đặt mình một cách có ý thức vào giữa một triệu người, - hay chỉ đơn giản vào giữa đám đông…

Sự bất an do sự vô số và sự bao la gây ra.

Tôi cho rằng, để vượt qua hình thức đầu tiên này của nỗi bất an, thế giới hiện đại chỉ có một điều cần phải đưa đến tận cùng trực giác của mình, một cách không do dự.

Nếu Thời gian và Không gian bất động hay tối mù (ý tôi muốn nói rằng, cho đến khi chúng ta còn nghĩ mình nhìn thấy chúng bất động hay tối mù), chúng gây sợ hãi một cách có lí. Do đó, việc tập quen với các chiều kích đích thực của Thế giới có thể trở nên nguy hiểm, nếu việc tập luyện đó không được hoàn thành - tức là vẫn thiếu phần bù và thiếu cái hiệu chỉnh cần thiết: đó chính là tri giác về một sự Tiến hóa đang thúc đẩy những chiều kích đó.

Ngược lại, sự vô số đến gây chóng mặt và các khoảng cách lớn kinh khủng giữa cách ngôi sao này có quan trọng gì nào, nếu cái Bao la này, đối xứng với cái Rất nhỏ, chỉ có chức năng làm cân bằng lớp trung gian, và đó là nơi duy nhất Sự Sống có thể được kiến tạo về mặt hóa học trong cái Trung bình? Hàng triệu năm và hàng tỉ sinh vật tồn tại trước chúng ta thì có quan trọng gì nào, nếu vô số những giọt nước đó tạo nên một dòng chảy chở chúng ta về phía trước? Ý thức của chúng ta hẳn sẽ biến mất, như bị triệt hạ vậy, trong nhưng sự mở rộng vô hạn của môt Vũ trụ ở trạng thái tĩnh hay cứ biến động mãi mãi. Nhưng ý thức của chúng ta lại tự gia cố lên chính mình trong một vận động trào dâng vốn, dù rộng lớn khó tin đến mấy, cũng không chỉ là sự trở nên mà là sự phát sinh vốn là một điều rất khác. Thực ra, Thời gian và Không gian cũng trở nên hợp với sức người ngay khi một vận động xác định xuất hiện và đem đến cho chúng một diện mạo.

“Chẳng có gì đã từng thay đổi dưới ánh mặt trời”, những người tuyệt vọng nói vậy. Nhưng vậy thì, hỡi Con người, Con người có tư duy, bạn sẽ thấy mình thế nào, nếu mà chối bỏ rằng tư duy của bạn đã từng một ngày nào đó đột sinh ở bên trên giới động vật? - “Dù thế nào đi chăng nữa, từ điểm khởi đầu của Lịch sử, chẳng có gì đã từng thay đổi, và chẳng có gì sẽ thay đổi.” Nhưng vậy thì, hỡi Con người của thế kỉ XX, bằng cách nào mà bạn lại bừng tỉnh nhìn ra những chân trời mà cha ông bạn chưa từng biết đến, và rồi từ đó bạn lại cảm thấy âu lo?

Thực sự là một nửa nỗi khó chịu hiện nay sẽ biến thành niềm vui sướng, chỉ khi chúng ta quyết định, thuận theo các thực kiện, đặt ý tưởng cốt yếu và phép đo của ngành nghiên cứu nguồn gốc Vũ trụ hiện đại vào một sự Phát sinh Trí tuệ. Đi theo đường hướng này, ta không thể nghi ngờ gì nữa. Vũ trụ đã luôn biến chuyển, - và ngay hiện giờ nó vẫn tiếp tục biến chuyển.

Nhưng ngày mai nó sẽ còn biến chuyển không?…

Chỉ ở đây, tại điểm đảo ngược này khi tương lai thay thế hiện tại, những ghi nhận của Khoa học phải nhường chỗ cho những tiên đoán của một niềm tin, - những lúng túng của chúng ta có thể và ắt phải bắt đầu một cách chính đáng tại chính điểm này- Ngày mai ư?… Nhưng ai có thể đảm bảo một ngày mai cho chúng ta nào? - và chúng ta, những sinh vật mà bên trong bừng tỉnh (có lẽ lần đầu tiên trong Vũ trụ) cái tài năng ghê gớm để nhìn được về phía trước, có thể còn sống tiếp được không, khi mà không gì bảo đảm rằng ngày mai lại vẫn cứ tồn tại?

Nỗi đau do sự bế tắc, - nỗi lo lắng vì cảm thấy bị giam hãm…

Cuối cùng lần này chúng ta đã chạm đến được chỗ đau.

Điều làm cho thế giới nơi chúng ta đang sống mang một tính hiện đại đặc thù, như tôi đã nói, là việc nó đã khám phá ra sự Tiến hóa ở xung quanh và bên trong nó. Bây giờ tôi xin nói thêm rằng, điều gốc rễ làm thế giới hiện đại bất an, đó là việc không chắc chắn và không thấy khi nào nó có thể chắc chắn rằng có một lối ra, - một lối ra thích hợp -, cho sự Tiến hóa này.

Thế mà, tương lai sẽ phải như thế nào, để chúng ta có sức mạnh, hay thậm chí có niềm vui chấp nhận những triển vọng của nó và chịu đựng sức nặng của sự Tiến hóa?

Để tiếp cận vấn đề hơn và để nhìn xem có phương thuốc nào không, chúng ta hãy nghiên cứu toàn bộ tình thế.

B. Những đòi hỏi về tương lai

Đã có thời Sự Sống chỉ chế ngự được những kẻ nô lệ hay những đứa trẻ. Để tiến triển, nó chỉ cần nuôi dưỡng những bản năng mù mờ. Mồi để kiếm thức ăn. Những chăm lo cho sinh sản. Một cuộc đấu tranh, phân nửa là lộn xộn, để giữ chỗ dưới mặt trời bằng cách leo lên đầu kẻ khác, dù có phải làm họ nghẹt thở. Như thế cả tập hợp đi lên, một cách tự động và dễ khiến như kết quả của một tổng số bao la các sự ích kỉ được sử dụng. - Cũng đã có thời mà chúng ta suýt phải biết đến, những người lao động và những người bị tước đoạt gia tài chấp nhận không chút suy tư cái số mệnh bắt họ làm nô lệ cho những người còn lại trong xã hội.

Thế mà, cùng với những tia sáng của Tư duy xuất hiện trên Trái đất, Sự sống đã cho ra đời một năng lực có thể phê phán và xét xử nó. Đó là một nguy cơ ghê gớm, từ lâu vẫn ngủ yên, nhưng các mối nguy hiểm của nó bùng nổ cùng với sự bừng tỉnh đầu tiên của chúng ta trước ý tưởng về sự tiến hóa. Như những đứa con đã lớn lên, hay như những người công nhân đã trở nên “có ý thức”, chúng ta đang trong quá trình khám phá ra rằng trong thế giới một Cái gì đó đang phát triển, nhờ chúng ta - có lẽ là nhờ vào kinh nghiệm xương máu của chúng ta. Và chúng ta nhận thấy một điều nghiêm trọng hơn nữa khi tham dự vào ván bài lớn này: chúng ta vừa là những người chơi bài, lại vừa là những quân bài và món tiền đặt cược. Không gì sẽ tiếp tục nữa, nếu chúng ta rời chiếu bạc. Và cũng không gì có thể buộc chúng ta ngồi lại ở đó. Có còn đáng công để chơi trò này không? Hay chúng ta là những kẻ bị lừa?… Câu hỏi vừa mới được đặt ra thôi, ở trong tâm can Con người có thói quen “thuận tin” từ hàng trăm thế kỉ. Nhưng lời than về câu hỏi đó đã có thể nghe thấy được, chắc chắn báo hiệu những tiếng gầm sắp tới. Thế kỉ trước đã biết đến những cuộc đình công có hệ thống trong các công xưởng. Thế kỉ tới chắc chắn sẽ không trôi đi mà không có những sự đe dọa đình công trong Tuệ quyển.

Những phần tử của Thế giới từ chối phục vụ Thế giới đó, bởi vì họ suy nghĩ. Nói chính xác hơn nữa, qua việc tự nhận thấy bản thân bằng sự Phản tư, Thế giới tự từ chối chính mình. Mối nguy hiểm là ở chỗ đó. Điều hình thành và lớn lên, trong sự bất an hiện đại, không là gì khác hơn một cơn khủng hoảng mang tính hữu cơ của sự Tiến hóa.

Và bây giờ, trật tự sẽ được khôi phục với cái giá nào đây, và dựa trên cơ sở hợp đồng nào? - Trọng tâm của vấn đề hiển nhiên là ở đó.

Trong khuôn khổ của tinh thần phê phán nơi từ giờ chúng ta đang đứng, một điều hiện ra rõ ràng. Chúng ta sẽ không bao giờ chịu tuân thủ nhiệm vụ được giao phó - nhiệm vụ thúc đẩy Tuệ quyển đi xa hơn, ngoại trừ với một điều kiện: nỗ lực mà chúng ta bị yêu cầu thực hiện có cơ may thành công và đưa chúng ta đi xa nhất có thể. Con vật có thể hăng hái lao mình vào một ngõ cụt hay xuống một vực thẳm. Con người sẽ không bao giờ tiến một bước theo hướng mà họ biết bị chặn kín. Và đó chính là sự nhức nhối làm chúng ta bối rối.

Với vấn đề đặt ra như thế, tối thiểu phải làm gì đây để con đường phía trước chúng ta, có thể xem là được mở ra? - Chỉ cần một điều duy nhất thôi, - nhưng thế là đủ. Đó là chúng ta được đảm bảo một không gian và những cơ may để tự nhận biết bản thân, tức là bằng cách tiến triển (theo kiểu trực tiếp hay gián tiếp, theo kiểu cá thể hay tập thể) đến tận cùng chính bản thân chúng ta. Đây là một yêu cầu sơ đẳng, một sự thưởng công tối thiểu nhưng bao trùm một đòi hỏi lớn lao. Chẳng phải điểm tận cùng của Tư duy, bất kể bằng cách nào, là giới hạn cao nhất (vẫn còn khó tưởng tượng nổi) của một chuỗi hội tụ lan lên cao hơn, không bao giờ kết thúc? Điểm tận cùng của Tư duy - nhưng chẳng phải chính là không có một điểm tận cùng như thế? - Độc nhất vô nhị về khía cạnh đó so với mọi năng lượng của Vũ trụ, Ý thức là một đại lượng mà một giả định rằng nó có thể đạt đến mức cao nhất hay tự uốn lại quanh bản thân, là không thể hình dung được và thậm chí còn mâu thuẫn. Những điểm tới hạn ở giữa chừng, như ta có thể nghĩ đến. Nhưng không thể là một sự dừng lại hay một sự quay ngược lại - và một lí do đơn giản cho điều này là mọi sự tăng lên của tầm nhìn nội tại chủ yếu đều là hạt mầm của một tầm nhìn mới bao hàm mọi tầm nhìn khác và còn hướng đến xa hơn nữa. Từ đó mà dẫn đến cái tình thế rất khác thường này mà tinh thần của chúng ta, chính do có khả năng khám phá những chân trời vô hạn ở phía trước mình, sẽ chỉ làm biến chuyển nhờ vào hi vọng đạt đến một sự hoàn thành tối cao, bằng một cái gì đó của chính nó; và nếu thiếu sự hoàn thành này, tinh thần của chúng ta sẽ cảm thấy bị cắt cụt và thiếu hụt một cách chính đáng - tức là như bị lừa vậy. Vì vậy, do bản chất công việc và do, một cách tương liên, đòi hỏi của người làm việc, một cái Chết hoàn toàn, một bức Tường không thể vượt qua mà Ý thức đâm sầm vào và rồi biến mất vĩnh viễn, là không thể “cộng tồn” với cơ chế của hoạt động phản tư (cơ chế này sẽ ngay lập tức phá vỡ động lực của nó).

Khi Con người càng trở nên Con người hơn, họ càng ít chịu chấp thuận vận đông, nếu vận động đó không nhắm hướng đến cái mới mẻ một cách không thể ngừng và không thể bị phá hủy. Một cái “tuyệt đối” nào đó liên quan đến chính sự vận hành của hoạt động của Con người.

Tiếp theo đó, những người có bộ óc “thực chứng và phê phán” có thể đi đến tuyên bố rằng thế hệ mới, ít ngây thơ hơn thế hệ đi trước, không còn tin vào một tương lai và một sự hoàn thiện hóa của Thế giới. Vậy thì, những ai viết ra hay nhắc lại những điều như thế đã bao giờ nghĩ đến việc nếu họ đúng thì mọi vận động tinh thần trên Trái đất hẳn sẽ bị ngưng lại một cách tiềm tàng? Họ đã có vẻ tin rằng, khi thiếu ánh sáng, thiếu hi vọng và thiếu sức hấp dẫn của một tương lai không thể cạn kiệt, Sự sống lại sẽ vẫn cứ bình an tiếp tục chu kì của mình. Đó là một sai lầm. Có lẽ những bông hoa và trái cây còn tiếp tục như thế vài năm nữa, do thói quen. Nhưng, cái thân cây đã rõ ràng bị chặt đứt đi khỏi rễ của mình. Thậm chí trên những đống năng lượng vật chất, thậm chí dưới chính ngòi chích của nỗi sợ hãi và một niềm mong muốn tức thời, Nhân loại, nếu không có niềm ham thích sống, sẽ nhanh chóng ngừng phát minh và sáng tạo cho một công việc mà họ biết sẽ bị buộc dừng lại. Và như thế, điều này sẽ chạm đến cội nguồn của chính cái đà đi lên hỗ trợ Sự Sống và Sự Sống sẽ tan ra thành bụi, vì ghê tởm hay nổi loạn.

Khi đã được nếm thử một Tiến bộ phổ quát và bền vững, đôi môi chúng ta khó có thể quên đi hương vị của nó, cũng như trí thông minh của chúng ta khó có thể thoát khỏi những đường hướng đã được nhìn thấy trong khối Không-Thời gian.

Nếu Tiến bộ là một huyền thoại, tức là nếu đứng trước công việc, chúng ta có thể nói: “Có ích gì nào?”, nỗ lực của chúng ta trùng xuống và kéo theo toàn bộ sự Tiến hóa, bởi vì chúng ta chính là toàn bộ sự Tiến hóa.61

C. Thế lưỡng nan và sự lựa chọn

Vậy là giờ đây chúng ta có phương thuốc chữa được nỗi lo âu của mình; đó chính là do chúng ta đã đo được độ nghiêm trọng thực sự mang tầm cỡ vũ trụ của nôi nhức nhối làm chúng ta bối rối. “Sau một quá trình vận động cho đến Con người, chẳng lẽ Thế giới lại dừng lại? Hay là, nếu chúng ta còn vận động, chẳng lẽ lại chỉ đi theo một vòng luẩn quẩn?”…

Câu trả lời cho sự bất an của Thế giới hiện đại tự bật ra, thông qua một sự trình bày đơn giản về thế lưỡng nan mà việc phân tích Hành động vừa giữ chúng ta trong thế lưỡng nan đó.

“Hoặc là Tự nhiên khép cửa trước những đòi hỏi về tương lai của chúng ta; và nếu thế thì Tư duy, kết quả của nỗ lực trong hàng triệu năm, bị chết ngạt khi vừa mới sinh ra trong một Vũ trụ phi lí tự làm mình sẩy thai.

Hoặc là, tồn tại một sự mở ra của siêu-tâm hồn ở bên trên các tâm hồn của chúng ta; nhưng nếu thế, để chúng ta chấp thuận bước vào, lối ra này phải rộng mở và không có hạn chế nào lên những không gian tâm thần mà không gì có thể giói hạn, trong một Vũ trụ nơi chúng ta có thể không ngần ngại phó thác bản thân.”

Sự lạc quan hay sự bi quan tuyệt đối. Và giữa chúng, không có giải pháp trung gian nào, bởi vì do bản chất của mình, Tiến bộ là hết thảy, hoặc không là gì cả. Hai hướng, và chỉ hai thôi; một hướng đi lên phía trên, một hướng đi xuống phía dưới, và không thể bám lại ở giữa chừng.

Vả lại, không có một bằng chứng xác thực nào cả, theo chiều này hay theo chiều kia. Nhưng, để hi vọng, vẫn có những lời mời hợp lí đến một hành vi của niềm tin.

Ở chỗ rẽ này, do bị Sự sống thúc đẩy, chúng ta không thể dừng lại để chờ đợi, - chúng ta buộc phải chọn một hướng nếu muốn tiếp tục làm bất kì điều gì, - chúng ta sẽ tự do quyết định điều gì đây?…

Để định ra sự lựa chọn của Con người, trong cuộc đánh cược nổi tiếng của mình, Pascal đã chơi gian các con súc sắc để một lựa chọn thắng hoàn toàn. Ở đây, khi một trong hai lựa chọn chứa đầy tính logic và (bằng cách nào đó) chứa đầy những lời hứa của toàn bộ Thế giới, ta còn có thể nói về một trò chơi may rủi được nữa không và ta có quyền được do dự không?

Thực ra, Thế giới là một vấn đề quá lớn lao. Từ những lúc khởi đầu, để sinh ra được chúng ta, nó đã chơi bằng quá nhiều điều bất khả, để mà chúng ta liều làm bất cứ điều gì cho việc dấn thân xa hơn và đi theo nó đến cùng. Nếu nó thực hiện công việc này, đó là vì nó có thể hoàn thành công việc đó, với cùng các phương pháp và với cùng sự bất khả bại như lúc nó khởi đầu công việc.

Về căn bản, sự bảo đảm tốt nhất rằng một điều phải xảy ra là nó có vẻ cần thiết sống còn cho chúng ta.

Chúng ta vừa ghi nhận rằng Sự sống khi được đưa đến cấp độ có tư duy, về cấu trúc, sẽ không thể tiếp diễn mà không đòi hỏi vươn lên cao hơn mãi.

Thế là đủ để ta chắc chắn về hai điểm mà hành động của chúng ta cần ngay tức thời.

Điểm đầu tiên là: trong tương lai, sẽ có không chỉ sự sống sót mà Sự sống siêu việt cho chúng ta, dưới một hình thức nào đó, ít nhất mang tính tập thể. Và điểm thứ hai là: để hình dung, khám phá và đạt đến hình thức tồn tại cao cấp này, chúng ta chỉ cần suy nghĩ và vận động, ngày càng nhiều hơn nữa và theo hướng của những con đường đạt đến độ mạch lạc tối đa mà sự Tiến hóa đã từng đi qua.

Phần IV

SỰ SỐNG SIÊU VIỆT

Chương I
LỐI THOÁT TẬP THỂ

Quan sát mở đầu.

Một ngõ cụt cần tránh: sự Cô lập

Sau khi con người nhận ra rằng họ mang trong mình vận mệnh của Thế giới, khi họ quyết rằng phía trước họ có một tương lai vô hạn và họ không thể chìm nghỉm trên con thuyền tương lai đó, thì phản xạ đầu tiên thường có nguy cơ dẫn họ đi tìm kiếm sự thành công cho mình trong một nỗ lực cô lập.

Trong trường hợp thứ nhất, thuận lợi đến mức nguy hiểm cho sự ích kỉ riêng tư của chúng ta, một bản năng nguyên thủy nào đó, được biện hộ bằng sự phản tư, làm chúng ta có xu hướng phán xét rằng: để đem đến cho bản thể của mình sự toàn vẹn, chúng ta phải cách li bản thân khỏi nhóm người khác càng xa càng tốt. Có phải cái “điểm tận cùng của chính mình” chúng ta phải đạt đến, là ở trong sự phân tách, hay ít nhất là ở trong việc khiên chế toàn bộ những người khác để phục vụ chúng ta? Việc nghiên cứu Quá khứ cho chúng ta biết rằng, bằng cách trở nên có phản tư, mỗi phần tử được giải phóng phần nào khỏi những sự phục tòng của dòng và đã bắt đầu sống cho bản thân. Có phải theo con đường luôn vươn lên từ sự giải phóng này mà chúng ta từ giờ cần tiến lên? Tự trở nên đơn độc hơn, để tồn tại nhiều hơn. - Trong trường hợp này, giống như một vài chất bức xạ, Nhân loại, sẽ kết thúc trong một lớp bụi các hạt có hoạt tính, bị phân cách với nhau. Chắc hẳn đó không phải là chùm tia sáng đang tắt dần trong màn đêm: như thế thì sẽ là một cái Chết hoàn toàn, giả thuyết về điều này vừa bị quan điểm chủ chốt của chúng ta loại bỏ hẳn. Nhưng, niềm hi vọng về lâu dài đúng ra nằm ở một vài tia, thâm nhập hơn hay may mắn hơn, sẽ kết thúc bằng việc tìm thấy con đường Ý thức đang luôn tìm kiếm để hương tới sự hoàn thành của mình. Sự tập trung hóa bằng sự giải tâm hóa khỏi những thứ khác. Đơn độc, và do sự cô đơn bắt buộc, những phần tử có thể cứu được của Tuệ quyển sẽ tìm thấy lối thoát của chúng ở giới hạn phía trên của việc cá thể hóa của chúng và bằng sự thái quá của việc cá thể hóa.

Xung quanh chúng ta, hiếm khi chủ nghĩa cá nhân đến cùng lại vượt ra được triết lí về một sự lạc thú tức thì, và hiếm khi nó cảm thấy được sự cần thiết của việc hòa giải với những đòi hỏi sâu sắc của Hành động.

Ngược lại, có một giáo lí khác về “sự tiến bộ qua sự cô lập”, ít lí thuyết hơn, ít cực đoan hơn, và cũng âm ỉ hơn rất nhiều; giáo lí này hiện giờ đang làm mê đắm nhiều phần rộng lớn của Nhân loại. Đó là giáo lí về sự lựa chọn và tuyển cử trong các Chủng tộc. Chủ nghĩa Chủng tộc tôn nịnh một sự ích kỉ tập thể, nó cũng mạnh mẽ hơn, quý tộc hơn và dễ nhạy cảm hơn, so với mọi tình yêu bản thân cụ thể nào; và một đặc điểm của nó là chấp nhận và làm tiếp diễn những đường nét của Cây Sự Sống chính xác như đã có, theo cách nhìn của nó. Thực ra, Lịch sử Thế giới động vật chỉ cho chúng ta thấy điều gì nào, nếu không phải là một sự kế tiếp của các tuyến rẻ quạt được sinh ra, tuyến này tiếp theo tuyến kia, tuyến này trên tuyến kia, bằng sự thành công và sự thống trị của một nhóm được ưu đãi? Và tại sao chúng ta lại sẽ thoát được khỏi cái quy luật chung này? Vì thế, ngay cả bây giờ và chính giữa chúng ta đang diễn ra cuộc đấu tranh cho Sự sống, sự sống sót của những kẻ thích nghi nhất. Đó là một cuộc thi về sức mạnh. Siêu nhân phải nảy sinh, như mọi thân tổ tiên khác, chỉ từ một mầm duy nhất của Nhân loại.

Sự cô lập của cá thể, - hay sự cô lập của một nhóm. Hai hình thức khác nhau của cùng một sách lược, - mới thoạt nhìn, mỗi hình thức có thể tự bào chữa bằng một sự ngoại suy, có vẻ thực, từ các cách thức được Sự sống tuân theo trong những sự phát triển của nó cho đến tận con người.

Những lí thuyết này, tuy vô liêm sỉ và bạo tàn, vẫn luôn làm dấy lên một niềm đam mê cao cả; và hậu quả của chúng chỉ ra cho chúng ta sự hấp dẫn hay sự đồi bại của chúng có lí do gì, và tại sao chúng ta đôi khi không thể kìm nổi việc bị rúng động đến tận sâu thẳm tâm can trước lời kêu gọi bạo lực này nọ đó. Những lí thuyết này là một biến dạng tinh vi của một chân lí vĩ đại…

Điều quan trọng lúc này là nhìn ra rằng cả hai hình thức này đều sai lầm và làm chúng ta lầm lẫn, bởi vì khi bỏ qua một hiện tượng cốt yếu, tức là “sự hợp lưu tự nhiên của các hạt Tư duy”, chúng che giấu hay làm biến dạng những đường biên đích thực của Tuệ quyển trong mắt chúng ta, và chúng biến sự hình thành của một Tinh thần đích thực của Trái đất trở nên bất khả về mặt sinh học.

SỰ HỢP LƯU CỦA TƯ DUY

A. Sự hợp dính không tránh khỏi
a) Sự hợp dính của các phần tử

Do bản chất, và ở mọi cấp độ của sự phức tạp hóa của mình, những phần tử của Thế giới có khả năng ảnh hưởng và xâm lấn nhau bằng cái Nội tại của chúng, nhằm kết hợp “năng lượng xuyên tâm” của chúng lại thành chùm. Mới chỉ có thể phỏng đoán được trong các phân tử hay nguyên tử, tính thẩm thấu tâm thần qua lại này tăng lên rồi trực tiếp trở nên có thể tri giác được giữa các sinh thể có tổ chức. Cuối cùng, ở Con người, nơi những hiệu ứng của ý thức đạt đến điểm cực đại hiện tại trong Tự nhiên, tính thẩm thấu này cực lớn ở khắp nơi, nhìn thấy được ở khắp nơi trong Hiện tượng Xã hội, và còn được chúng ta cảm thấy trực tiếp. Nhưng đồng thời, cũng trong trường hợp này, nó chỉ hoạt động nhờ những “năng lượng tiếp tuyến” của sự sắp xếp và do đó dưới một vài điều kiện về sự xích gần trong không gian.

Và ở đây một thực kiện đã can thiệp vào; đó là một thực kiện với vẻ bên ngoài tầm thường, nhưng thực ra, thông qua nó một trong những đường nét căn bản nhất của cấu trúc vũ trụ hiện ra: trạng thái tròn của Trái đất. - Đó là sự giới hạn hình học của một thiên thể, như một phân tử, khép kín lên chính mình… Đặc tính này đã biểu lộ cho ta thấy sự cần thiết của nó tại cội gốc của những sự tổng hợp và sự polyme hóa đầu tiên trên Trái đất non trẻ. Không cần chúng ta phải nói ra, chính nó luôn làm nền cho mọi sự phân dị và mọi tiến bộ của Sinh quyển. Nhưng biết nói sao cho hết về chức năng của nó trong Tuệ quyển đây!

Giả sử một điều bất khả là Nhân loại được tự do dãn thưa và dàn ra đến vô hạn trên một bề mặt không giới hạn, tức là bị phó mặc riêng cho sự vận hành của các ái lực bên trong, Nhân loại sẽ trở thành gì đây? Một điều gì đó không thể hình dung nổi, một cái gì đó chắc chắn sẽ rất khác với Thế giới hiện đại, - và có lẽ thậm chí không là gì hết, nếu ta dựa vào tầm quan trọng của các lực nén trong sự phát triển của Nhân loại.

Vào lúc ban đầu, và rồi trong nhiều thế kỉ, không gì cản trở, một cách rõ ràng, sự lan rộng của các làn sóng nhân loại trên bề mặt của Địa cầu; và có thể đó chính là một trong các lí do giải thích sự chậm chạp của quá trình tiến hóa về mặt xã hội của các làn sóng nhân loại đó. Và rồi, như chúng ta đã thấy, bắt đầu từ Thời kì Đồ đá Mới, những nhóm này bắt đầu lan ngược lại lên chính mình. Toàn bộ không gian tự do đã bị chiếm giữ, những kẻ chiếm giữ phải xích rất sát lại với nhau. Và, như thế, từ giai đoạn này sang giai đoạn khác, dưới hiệu ứng đơn thuần làm nhân lên các thế hệ, chúng ta đã đi đến tình thế hiện nay, tức là cùng nhau tạo nên một khối gần như vững chắc của thể chất đã được tiến hóa thành người.

Vậy mà, dưới hiệu ứng của áp lực này và nhờ vào tính thẩm thấu về tâm thần của mình, những phần tử con người càng xô lẫn vào nhau nhiều hơn, tinh thần của chúng (một sự trùng hợp bí ẩn…) nóng lên do sự xích lại gần. Và như thể đã dãn ra trên chính bản thân, chúng từ từ mở rộng bán kính vùng ảnh hưởng của chúng lên một Trái đất vốn do chính việc đó mà ngày càng trở nên nhỏ lại. Thực ra, chúng ta nhìn thấy điều gì đang diễn ra trong cực điểm hiện đại này? Người ta đã nhiều lần lưu ý đến điều này. Bằng những khám phá đã qua về đường sắt, về ô-tô, về máy bay, ảnh hưởng vật lí của mỗi người, trước đó chỉ ở mức vài ki-lô-mét thì bây giờ đã mở rộng đến hàng trăm dặm. Còn hơn thế nữa, nhờ sự kiện sinh học phi thường được biểu hiện qua sự khám phá ra sóng điện từ, mỗi cá thể từ giờ đồng thời có mặt (một cách chủ động và thụ động) trên toàn bộ biển khơi và lục địa, bao trùm cả Trái đất.

Như vậy, không chỉ bằng sự tăng lên không ngừng của số lượng thành viên, mà còn bằng cả sự tăng lên liên tục của phạm vi hoạt động của mỗi cá thể, Nhân loại buộc phải phát triển trên một bề mặt khép kín và do đó phải chịu, một cách không thể vãn hồi, một áp lực cực lớn, - một áp lực không ngừng bị chính tác động của nó làm tăng lên: bởi vì mỗi cấp độ thêm nữa trong sự xích lại gần, không có hiệu ứng nào khác ngoài việc làm tăng lên một chút sự lan rộng của mỗi phần tử.

Và đó là thực kiện đầu tiên; nếu không tính đến nó, chúng ta sẽ làm hỏng các biểu diễn dự đoán của mình cho một Tương lai của Thế giới.

Không thể chối bỏ rằng, nằm ngoài mọi giả thuyết, tác động bên ngoài của các lực Vũ trụ, - được kết hợp với bản chất cực kì dễ hợp dính của tâm hồn có tư duy của chúng ta, - hoạt động theo hướng tập trung năng lượng của các ý thức: đó là nỗ lực mạnh mẽ đến độ nó làm cho chính những kết cấu của sự Phát sinh Dòng phải chịu uốn mình tuân phục. Điều này chúng ta sẽ thấy trong phần tiếp.

b) Sự hợp dính của các nhánh

Đã hai lần, lần đầu là khi thiết lập lí thuyết và lần sau là khi mô tả những pha lịch sử của sự phát sinh loài Người, tôi đã chỉ ra một tính chất kì lạ, đặc biệt của riêng các dòng giống nhân loại - đó là tính chất tiếp xúc và pha trộn với nhau, nhất là bằng lớp vỏ tâm thần và thể chế xã hội của chúng. Đã đến lúc chúng ta cần quan sát hiện tượng này trong toàn bộ tính đại cương của nó và cần khám phá ra ý nghĩa tối hậu của nó.

Có một điều thoạt tiên kích thích trí tò mò của các nhà tự nhiên học khi cố xem xét họ Người không chỉ trong chính chúng (như các nhà nhân học vẫn thường làm) mà còn bằng so sánh với các hình thức động vật khác. Đó là tính linh động khác thường của nhóm động vật này. Rõ ràng rằng, trong Con người, sự phân dị về mặt giải phẫu học của một kiểu nguyên thủy diễn ra theo tiến trình của nó, như ở mọi sinh vật trong quá trình Tiến hóa. Do hiệu ứng di truyền, những đột biến diễn ra. Dưới ảnh hưởng của khí hậu và địa lí, hình thành nên những thứ (hay giống), những chủng tộc. Khi xem xét về mặt thể hệ, “tuyến rẻ quạt” đã ở đó liên tục trong quá trình hình thành, và hoàn toàn có thể nhận thấy được. Tuy nhiên, một thực kiện rất khác thường là các cành phân tán của nó không thể tách khỏi nhau nữa. Trong cùng các điều kiện cho sự trải rộng đó, mọi dòng ban đầu khác sẽ tách rời thành các loài khác biệt từ lâu, còn vòng con người thì lại trở nên trưởng thành “nguyên vẹn”, như một cái lá khổng lồ mà trên đó mọi đường gân, dù có khác biệt đến đâu, vẫn luôn được nối với nhau trong một cấu tạo chung. Sự thụ tinh qua lại bất định, ở mọi cấp độ. Sự nhào trộn các gien. Những đường nối mạng của các chủng tộc trong các nền văn minh và các đoàn thể chính trị… Khi xét về mặt động vật học, Nhân loại cho chúng ta thấy một cảnh tượng độc nhất vô nhị của một “loài” có khả năng thực hiện điều mà mọi loài khác trước nó thất bại: không chỉ đơn thuần sống được ở khắp nơi trên thế giới, - mà còn bao phủ Trái đất bằng một tấm màng có tổ chức mà không làm đứt tấm màng đó.

Ta cần phải quy tình trạng kì lạ này cho điều nếu không phải là sự đảo ngược, hay chính xác hơn là sự hoàn thiện hóa triệt để của các hướng đi của Sự Sống, bằng sự vận dụng, cuối cùng và duy nhất khả dĩ, một công cụ hiệu lực của sự tiến hóa - sự hợp dính lên chính mình của toàn bộ một dòng?

Lại một lần nữa ở đây, ở gốc rễ của sự kiện này là những phạm vi hạn hẹp của Trái đất mà trên đó những nhánh sinh vật uốn cong và xích gần lại, chính nhờ sự lớn lên của mình, như các thân sít gần nhau của một cây thường xuân. Nếu thiếu một chất gắn kết mà sự ra đời của sự Phản tư ban cho Vùng Con người, sự tiếp xúc bên ngoài sơ sài này sẽ mãi không đủ để dẫn đến một sự kết hợp. Cho đến trước Con người, điều mà Sự sống đã có thể thực hiện được nhiều nhất, về mặt quần hợp, là việc tập hợp lại từng điểm mút mảnh nhất của cùng một dòng lên chính mình. Các sự hợp nhóm chủ yếu mang tính cơ học và trong gia đình, được thực hiện bằng một kiểu hành vi thuần túy mang tính “chức năng” của việc kiến tạo, tức là bảo vệ hay sinh sản. Tập đoàn. Tổ. Nhóm. Mọi sinh vật có khả năng xích lại gần nhưng sự xích lại gần này bị giới hạn đến con cái chỉ của một mẹ. - Bắt đầu từ Con người, nhờ kết cấu và sự trụ đỡ mang tính phổ quát được thực hiện bởi Tư duy, các lực hợp lưu nhận được sức vươn lên tự do. Ở giữa môi trường mới này, chính những nhánh của cùng một nhóm nối lại được với nhau. Hay đúng hơn, chúng gắn với nhau thậm chí trước cả khi đạt đến việc tự phân tách ra.

Bằng cách như thế, trong quá trình phát sinh dòng con người, sự phân dị của các nhóm được bảo toàn cho đến một thời điểm nào đó, - tức là, trong chừng mực khi mò mẫm tạo nên những kiểu mới, sự phân dị đó là điều kiện sinh học cho sự khám phá và làm phong phú. Nhưng tiếp theo đó (hay cùng lúc), như xảy ra trên một khối cầu nơi các đường kinh tuyến hiện ra khi đi xa khỏi một cực rồi chỉ để nối lại ở cực đối diện, sự phân rẽ này nhường chỗ và tuân theo một vận động hội tụ mà trong đó các chủng tộc, các nhóm ngươi và các dân tộc trở nên vững chắc và hoàn chỉnh nhờ sự thụ tinh qua lại lẫn nhau.

Về mặt nhân học, về mặt dân tộc học, về mặt xã hội và đạo đức, lại ở đây nữa, ta không hiểu gì về Con người và sẽ không thể đưa ra một dự đoán chấp nhận được liên quan đến những trạng thái tương lai của Con người, nếu ta còn chưa nhìn ra rằng trong trường hợp Con người, sự “phân nhánh” (cho đến khi nó còn tồn tại được) sẽ chỉ hoạt động cho một mục đích và trong các hình thức cao cấp, của sự kết tập và hội tụ. Sự tạo thành các vòng, sự lựa chọn, đấu tranh vì Sự sống: những chức năng đơn giản thứ cấp trong Con người từ giờ phụ thuộc vào việc kết hợp chặt chẽ. Đó là sự cuộn lại lên chính mình của một chùm các loài tiềm tàng, xung quanh bề mặt của Trái đất. Đó là một cách thức hoàn toàn mới của sự Phát sinh Dòng62.

B. Sự Đại Tổng hợp

Sự hợp dính của các phần tử và sự hợp dính của các nhánh. Hình cầu của Trái đất và độ cong tâm thần của Tinh thần đang tự hài hòa với nhau để cân bằng với những lực cá thể và tập thể của sự Phân tán và để thay thế những lực đó bằng sự Hợp nhất hóa: rốt cuộc đó là toàn bộ động lực và bí mật của sự Tiến hóa thành Người.

Nhưng tại sao lại có sự Hợp nhất hóa trong thế giới này, và nó để làm gì vậy? Để nhìn ra lời giải đáp cho câu hỏi tối hậu này, chỉ cần so hai phương trình dần dần được thiết lập trước mắt chúng ta, từ khoảnh khắc đầu tiên lúc chúng ta cố gắng định vị Hiện tượng Con người trong Thế giới.

Sự Tiến hóa = Sự Đi lên của ý thức.

Sự Đi lên của ý thức = Hiệu ứng hợp nhất.

Đó là sự tập hợp chung, nơi vào lúc đó dồn đến toàn bộ sức mạnh và các đơn vị có tư duy, qua các hoạt động liên hợp của cái Ngoại tại và cái Nội tại của Trái đất, - đó là sự xích gần lại thành khối của một Nhân loại, từng mảnh của nó hàn gắn với nhau và thâm nhập vào nhau trước mắt chúng ta, bất kể và còn tỉ lệ với những nỗ lực tách rời nhau của các mảnh đó, - toàn bộ điều này ngay lập tức mang dáng vẻ dễ hiểu cho đến tận cốt lõi, ngay khi ta nhân ra ở đó sự đạt đến đỉnh điểm tự nhiên của một quá trình tổ chức ở tầm cỡ vũ trụ, vốn chưa từng khác đi kể từ những thời kì xa xăm khi hành tinh của chúng ta còn non trẻ.

Trước hết là các phân tử chứa Carbon, với hàng nghìn nguyên tử của chúng được hợp nhóm lại một cách đối xứng. Tiếp đó là tế bào, nơi dưới một dung tích tối thiểu, hàng nghìn phân tử tự lắp ráp lại thành một hệ thống máy móc theo nghĩa bóng. Tiếp đó là Động vật Đa bào, ở đó tế bào không là gì khác hơn một phần tử gần như vi phân.

Còn hơn thế nữa, giống như việc hình thành cụm, các toan tính đa hình thức được thực hiện bởi các Động vật Đa bào để bước vào cộng sinh và để vươn đến một trạng thái sinh học cao cấp hơn.

Và bây giờ là Tầng có tư duy, như một hạt mầm với kích cỡ hành tính; lớp này phát triển và bắt chéo mọi thớ sợi trên toàn bộ phạm vi của nó, không phải để trộn lẫn và trung hòa những thớ sợi đó, mà để củng cố chúng thành một đơn vị sống của cùng một mô duy nhất…

Thực sự tôi không nhìn ra cách nào khác, mạch lạc và nhờ đó mang tính khoa học, để hợp nhóm sự kế tiếp rộng lớn của các thực kiện, ngoài cách diễn giãi theo hướng một hoạt động tâm sinh lí khổng lổ, - như một kiểu đại tổng hợp - đó là sự “siêu sắp xếp” mà mọi phần tử có tư duy của Trái đất ngày nay đều tuân theo, một cách cá thể hay tập thể.

Sự Đại Tổng hợp trong cái Tiếp tuyến. Và vì thế do chính điều này, đó là một sự nhảy vọt về phía trước của các năng lượng Xuyên tâm, theo trục chính của sự Tiến hóa. Luôn có độ Phức hợp cao hơn: và vì thế càng có nhiều Ý thức hơn.

Nhưng nếu thực sự đây là những gì đang diễn ra, chúng ta còn cần gì hơn nữa để nhận ra sai lầm cốt tử ẩn sâu trong mọi học thuyết về sự cô lập?

Sai lầm và trái tự nhiên là cái lí tưởng, theo kiểu lấy mình làm trung tâm, về một tương lai dành cho những ai ích kỉ “chỉ vì bản thân” đến cùng. Không phần tử nào sẽ có thể vận động và lớn lên, nếu không cùng với mọi phần tử khác và nếu không nhờ vào mọi phần tử khác song hành với nó.

Sai lầm và trái tự nhiên là cái lí tưởng phân biệt chủng tộc của một cành chiếm riêng cho mình toàn bộ nhựa sống của Cây và vươn lên bằng cái chết của những nhánh khác. Để xuyên thấu cho đến tận mặt trời, ít nhất cần đến sự tăng trưởng kết hợp của toàn bộ cành nhánh.

Lối thoát của Thế giới, các cánh cửa của Tương lai, con đường vào Siêu Nhân loại ở phía trước không mở ra cho một vài kẻ có đặc quyền, cũng như không cho duy nhất một dân tộc được ân sủng giữa mọi dân tộc khác! Lối thoát đó, những cánh cửa đó, những con đường đó sẽ chỉ chịu mở ra, do một cú đẩy cùng lúc của tất cả mọi người, theo một hướng mà tất cả có thể cùng nhau63 nối kết lại và đạt đến một sự đổi mới tinh thần của Trái đất, - và bây giờ ta cằn xác định những dáng vẻ của sự đổi mới và suy ngẫm về cấp độ vật lí của thực tại của nó.

TINH THẦN CỦA TRÁI ĐẤT

A. Nhân loại

Nhân loại. Đó là hình ảnh đầu tiên, mà qua đó chính ngay trong khoảnh khắc bừng tình trước ý tưởng về Tiến bộ, Con người hiện đại đã phải cố hoa giải những kì vọng về tương lai vô hạn mà họ không thể bỏ qua được nữa, với những viễn cảnh của cái chết cá thể không tránh khỏi của mình. Nhân loại: trước hết đó là một thực thể không rõ ràng, được cảm thấy hơn là được suy luận, trong thực thế đó một hướng mịt mờ của sự tăng trưởng thương trực liên kết với một nhu cầu bác ái phổ quát. Nhân loại: đó là đối tượng của một lòng tin thường ngây thơ nhưng phép thần của nó mạnh hơn mọi biến đổi thăng trầm và mọi lời phê phán; và lòng tin này tiếp tục tác động lên tâm hồn của quần chúng hiện tại cũng như lên cả những bộ não của giới trí thức, bằng cùng sức hấp dẫn. Dù tham gia vào tín ngưỡng của niềm tin đó, hay là chế giễu nó, ngày nay có ai lại thoát được khỏi nỗi ám ảnh hay thậm chí sự chi phối của ý tưởng về Nhân loại?

Trong mắt những “nhà tiên tri” của thế kỉ XVII, thực ra thế giới chỉ là một tập hợp các liên kết lộn xộn và lỏng lẻo. Và thực sự người ta đã phải cần đến khả năng tiên tri của một tín đồ để cảm thấy được nhịp tim của cái loại phôi thai này. Vậy mà, chưa đầy hai trăm năm sau, lúc này đây chúng ta đang dấn thân, dù gần như không tự nhận thấy, vào thực tại, ít nhất là thực tại vật chất của cái điều cha ông chúng ta từng chờ đợi. Xung quanh chúng ta, trong vòng vài thế hệ, đủ mọi loại mối liên kết kinh tế và văn hóa được thắt nối và tăng lên theo cấp số nhân. Bánh mì với sự đơn giản của nó đã từng là biểu tượng cho thức ăn của người ở Thời kì Đồ đá Mới; bây giờ ngoài bánh mì, người nào hằng ngày cũng đòi hỏi phần sắt, đồng và sợi bông của mình, - phần điện, dầu mỏ và Rađi của mình, - phần khám phá, phim ảnh và thông tin quốc tế. Không chỉ còn là một cánh đồng đơn giản nữa, dù rộng lớn, - mà phải cần đến toàn bộ Trái đất để nuôi sống mỗi chúng ta. Không hề lạm dụng ngôn từ, chẳng phải đó như một cơ thể to lớn đang sinh ra, - với các chi, với hệ thống thần kinh, các trung tâm thu nhận, với bộ nhớ của nó -, đó là cơ thể của một Vật thể vĩ đại đã phải ra đời để làm thỏa nguyện những khát vọng được gợi lên trong sinh thể có phản tư bởi ý thức mà sinh thể đó vừa mới sở đắc, mà sinh thể đoàn kết với ý thức đó và có trách nhiệm đối với một cái Toàn thể đang trong quá trình tiến hóa?

Thực ra, nhờ logic của chính nỗ lực chúng ta thực hiện để phối hợp và tổ chức các đường nét của Thế giới, tư duy của chúng ta, bằng cách loại bỏ những tà thuyết theo chủ nghĩa cá nhân và chủ nghĩa dân tộc, được đưa đến những viễn cảnh làm gợi nhớ đến trực giác ban đầu của những nhà bác ái đầu tiên. Ở bên ngoài sự kết hợp của người đó với mọi người khác không có tương lai tiến hóa nào để con người chờ đợi. Những kẻ mơ mộng thời xưa đã thoáng thấy điều này. Và, theo một nghĩa nào đó, chúng ta cũng nhìn ra điều đó như họ. Nhưng còn hơn họ, do chúng ta “được đứng trên đôi vai của họ”; chúng ta đang trong qúa trình khám phá ra những cội rễ vũ trụ, cả kết cấu vật lí đặc biệt, và cuối cùng là bản chất đặc thù của Nhân loại này; trước đó, họ mới chỉ linh cảm được những điều đó, - còn với chúng ta, chỉ có nhắm mắt thì mới không nhìn ra được những điều này.

Cội rẽ vũ trụ. Đối với những người nhân ái đầu tiên, khi tập hợp lại với đồng loại, con người tuân theo một giới luật tự nhiên và người ta không mấy quan tâm tới việc phân tích những nguồn gốc rồi cân nhắc tính nghiêm trọng của giới luật đó. Vào lúc đó, chẳng phải người ta vẫn còn coi Tự nhiên như một Nhân vật hay như một Ẩn dụ mang tính thơ ca đó sao? Có khi những gì Tự nhiên đòi hỏi ở chúng ta lúc này hay lúc kia lại mới vừa được Tự nhiên quyết định ngày hôm qua thôi, hay biết đâu ngày mai Tự nhiên lại có thể không còn muốn điều đó nữa. Đối với chúng ta, những người biết rõ hơn về các chiều kích và các đòi hỏi có cấu trúc của Thế giới, các lực đang ào chảy đến từ cái ngoại tại hay đang nảy sinh từ cái nội tại ngày càng dồn ép chúng ta sát vào nhau và những lực này mất đi mọi vẻ bên ngoài tùy tiện và không còn chứa mối nguy hiểm nào của sự bất ổn định.

Nhân loại vẫn là một kiến tạo mong manh, nếu không thì cũng là giả định, một khi nó chỉ tìm thấy một Vũ trụ hữu hạn, đa nguyên và tách biệt để làm khung cảnh; nhưng Nhân loại trở nên vững chắc và đồng thời trở nên có thể có thực, ngay khi nó được đưa vào một khối Không-Thời gian sinh học, Nhân loại có vẻ như đang trải dài những đường nét của chính Vũ trụ trong dáng vẻ của mình, - ở giữa những thực tại khác cũng bao la như những đường nét đó.

Kết cấu vật lí. Đối với khá nhiều người đương thời, Nhân loại vẫn còn là thứ không thực tồn, nếu không thì cũng bị họ vật chất hóa một cách phi lí. Theo một số người, Nhân loại chỉ là một thực thể trừu tượng, hay một từ ngữ theo quy ước. Và với những người khác, Nhân loại lại trở nên một sự hợp nhóm hữu cơ, mà cái xã hội trong sự hợp nhóm đó có thể được sao chép y nguyên về mặt sinh lí học và giải phẫu học. Một ý tưởng chung, một thực thể pháp lí, - hay là một con vật khổng lồ… Thậm chí, do không đầy đủ hay thái quá, đây đó ta thấy sự bất lực trong suy ngẫm về những tập hợp đó một cách đúng đắn. Để thoát khỏi ngõ cụt này, chẳng phải cách duy nhất là đưa thêm vào trong niệm thức trí tuệ của chúng ta một phạm trù nữa, để làm thành một siêu-cá-thể? Rốt cuộc, tại sao lại không nào? - Môn Hình học ban đầu được xây dựng dựa trên các đại lượng hữu tỉ, nó hẳn đã không biến chuyển, nếu rốt cuộc không chấp nhận rằng e, π, hay mọi số vô ước khác cũng hoàn chỉnh và khả tri như một số nguyên. Ngành Giải tích đã không thể giải đáp được các vấn đề ngành Vật lí hiện đại đặt ra, nếu nó không ngừng phát triển đến chỗ tạo ra các hàm số mới. Vì các lí do tương tự, ngành Sinh học sẽ không thể đại cương hóa đến những chiều kích của toàn bộ Sự Sống mà không đưa vào thang đo các đại lượng được nghiên cứu ngày nay, một vài cấp độ của hữu thể mà trước đó kinh nghiệm thông thường đã có thể không biết đến, - và nhất là cấp độ của cái Tập thể. Vâng, từ bây giờ, bên cạnh và thêm vào những thực tại cá thể, còn có những thực tại tập thể không thể thu giản về phần tử, và tuy thế trong cách riêng của chúng thì chúng cũng khách quan như phần tử vậy. Chẳng phải để diễn dịch các vận động của Sự sống thành các khái niệm, bản thân tôi cũng đã buộc phải trình bày như thế?

Dòng, tầng, ngành, v.v.

Đối với đôi mắt được tạo ra để nhìn thấy các viễn cảnh của sự Tiến hóa, những sự hợp nhóm có định hướng này buộc phải trở nên những đối tượng cũng rõ ràng, cũng thực tồn về mặt vật lí như bất kì vật riêng rẽ nào. Và Nhân loại chiếm chỗ trong loại thứ nguyên đặc biệt này một cách tự nhiên. Để Nhân loại trở nên có thể biểu diễn được, chỉ cần chúng ta biết tư duy về nó một cách trực tiếp đúng như bản thân Nhân loại vậy, thông qua sự cải tiến và khôi phục về mặt tinh thần, - mà không cần cố gắng quy nó về bất cứ cái gì đơn giản hơn chúng ta từng biết.

Cuối cùng chúng ta bàn đến bản chất đặc thù. Và ở đây chúng ta quay lại vấn đề ngay ở chỗ mà trước đó thực kiện của sự hợp lưu các tư tưởng của con người dẫn chúng ta đến; đó là một thực kiện đã được ghi nhận một cách hợp lẽ. Nhân loại là một thực tại tập thể, và do đó theo cách riêng của mình, Nhân loại chỉ có thể hiểu được trong chừng mực, khi vượt khỏi tập hợp những cấu tạo xác thực của nó, chúng ta tìm được cách xác định dạng đặc biệt của sự tổng hợp có ý thức mà sự tổng hợp đó đột sinh từ sự tập trung cần cù và khéo léo của Nhân loại. Nhân loại cuối cùng chỉ có thể được định nghĩa như một Tinh thần.

Từ quan điểm này và trong tình trạng hiện tại của sự vật, bằng hai cách, bằng hai cấp độ, chúng ta vẫn có thể cố gắng tưởng tượng ra Nhân loại ngày mai có thể được dẫn đến hình thức nào. Hoặc, đơn giản hơn, coi Nhân loại như một năng lực hay một hành vi thông thường của việc biết và của hành động. Hoặc, sâu xa hơn, coi Nhân loại như một sự siêu-kết-tập hữu cơ của các tâm hồn. Khoa học, - hay sự Nhất trí.

B. Khoa học

Khi được hiểu theo nghĩa hiện đại đầy đủ của từ, Khoa học và Nhân loại là anh em song sinh. Ra đời cùng nhau, hai ý tưởng này (hay hai giấc mơ này…) cùng lớn lên, cho đến khi đạt tới giá trị gần như mang tính tôn giáo trong thế kỉ trước. Tiếp đó, cả hai ý tưởng này đều cùng bị thất sủng. Điều này không ngăn cản chúng dựa vào nhau để luôn luôn và còn hơn bao giờ hết đại diện cho những sức mạnh lí tưởng mà trí tưởng tượng của chúng ta luôn hướng đến, mỗi khi cố vật chất hóa, dưới dạng trần thế, những lí do cho niềm tin và niềm hi vọng.

Tương lai của Khoa học… Trong ước tính đầu tiên, nó hiện ra ở chân trời như sự thiết lập một cách nhìn toàn thể và hoàn toàn mạch lạc về Vũ trụ. Đã có thời, người ta giả định rằng vai trò duy nhất của tri thức là soi sáng những đối tượng đã hoàn chỉnh và được đưa sẵn ra, nhằm thỏa mãn niềm vui tư biện của chúng ta. Ngày nay, nhờ một triết học đem đến một ý nghĩa và một sự thừa nhận cho cơn khát tư duy về mọi điều của chúng ta, chúng ta đã thoáng nhìn ra rằng vô thức là một dạng của tính thấp kém bản thể học hay một dạng của cơn đau bản thể học, - Thế giới chỉ tự hoàn chỉnh với điều kiện nó tự bộc lộ trong một tri giác có hệ thống và có phản tư, đến độ trong Toán học (nếu không phải đặc biệt ở riêng ngành này), “tìm thấy” chẳng phải chính là làm xuất hiện một hữu thể mới? Trên quan điểm này, sự Khám phá và sự Tổng hợp trí tuệ không chỉ còn là tư biện, mà là sáng tạo. Do đó có một sự tựu thành nhất định về mặt vật lí của các vật gắn liền với tri giác sáng rõ về chúng mà ta có được. Do đó, những ai đặt64 sự kết thúc toàn bích của quy trình Tiến hóa65 trong một hành vi tối thượng của nhận thức tập thể, [hành vi này] đạt được bằng nỗ lực tìm tòi nghiên cứu và kiến tạo của toàn bộ nhân loại, đã đúng, ít ra là phần nào.

Biết để biết. Nhưng, biết cũng còn là để có khả năng, và có lẽ còn hơn thế nữa.

Từ khi ra đời, Khoa học đã đặc biệt phát triển dưới sự kích hoạt của một vài vấn đề về Sự sống cần được giải đáp; và những lí thuyết tuyệt vời của Khoa học sẽ vẫn luôn trôi nổi không bám rễ được vào Tư duy của con người, nếu chúng đã không được thúc đây và sát nhập ngay lập tức vào một phương tiện làm chủ Thế giới nào đó. Vì điều này, hành trình của Nhân loại tiếp diễn hành trình của mọi hình thức động vật khác và phát triển một cách hiển nhiên theo hướng chinh phục Vật chất được dùng để phục vụ Tinh thần. Có khả năng hơn để hành động nhiều hơn. Nhưng nhất là, hành động nhiều hơn cuối cùng là để tồn tại nhiều hơn…

Trước đây, các tiền bối của các nhà hóa học ngày nay từng miệt mài đi tìm loại đá tạo vàng. Bây giờ, tham vọng của chúng ta còn lớn hơn. Không còn là tạo ra vàng nữa, - mà là tạo ra Sự Sống! Và vì thế, khi nhìn vào những gì diễn ra từ 50 năm nay, ai dám nói rằng đó chỉ là ảo tưởng?… Bằng kiến thức về hoóc-môn, chẳng phải chúng ta đã ở gần cái ngày có thể can thiệp vào sự phát triển của cơ thể mình, - và của cả chính bộ não? Với sự khám phá ra gien, chẳng phải chúng ta sẽ nhanh chóng điều khiển được cơ chế của các sự di truyền hữu cơ? Và với sự tổng hợp nội tại ra các albuminoid, chẳng phải một ngày nào đó chúng ta sẽ có khả năng kích hoạt được điều mà Trái đất, nếu để tự mình nó, dường như không còn khả năng làm hoạt động được nữa; đó là một luồng sóng sinh vật mới, - một sự lần sinh được khơi dậy một cách nhân tạo66? Thực ra, bất kể sự mò mẫm vũ trụ có rộng lớn và kéo dài đến đâu, ngay từ cội nguồn, rất nhiều tổ hợp khả dĩ đã có thể thoát khỏi trò may rủi, và duy nhất chỉ các phương pháp được tính toán của con người mới có thể làm chúng xuất hiện. Tư duy đang hoàn thiện chính cơ quan tư duy của nó, một cách nhân tạo. Sự Sống nảy bật về phía trước dưới hiệu ứng tập thể của sự Phản tư của mình… Vâng, giấc mơ đang âm thầm nuôi dưỡng công việc Nghiên cứu của con người sâu xa chính là chế ngự thành công không chỉ các ái lực nguyên tử và phân tử, mà còn xa hơn, tức là chế ngự được Năng lượng nền tảng mà tất cả năng lượng khác đều phải phục tùng: đó là cùng nhau hợp sức nắm lấy cần bánh lái của Thế giới, bằng cách chiếm dụng chính Động lực của sự Tiến hóa.

Với những người dũng cảm dám thú nhận rằng kì vọng của họ đi xa đến thế, tôi sẽ nói rằng họ mang tính người nhất, - và rằng việc Nghiên cứu và Tôn thờ không khác nhau nhiều, như ngươi ta vẫn nghĩ. Nhưng họ cần lưu ý kĩ điểm sau đây, và việc xem xét nó sẽ từ từ dẫn chúng ta đến một hình thức chinh phục và tôn thờ hoàn chỉnh hơn. Bất kể Khoa học có thúc đẩy sự khám phá ra Ngọn lửa cốt yếu đi xa đến đâu, bất kể Khoa học có trở nên có khả năng cách tân và hoàn thiện hóa phần tử con người đến đâu, rốt cuộc nó sẽ luôn phải đối mặt với cùng một vấn đề đặt ra: bằng cách nào đem đến cho tất cả và mỗi phần tử đó giá trị cuối cùng của chúng bằng cách hợp nhóm chúng lại, trong sự thống nhất của một cái Toàn thể có Tổ chức?

C. Sự Nhất trí

Sự Đại Tổng hợp, chúng ta đã nói đến trong phần trước. Đối với tôi, dường như khi dùng từ này cho tập hợp tất cả con người được hỗ trợ bởi một trí thông minh cao hơn của Tập thể, nó cần được hiểu theo nghĩa đen, không giảm nhẹ hay với ẩn dụ. Vũ trụ nhất thiết phải là một thứ nguyên đồng đều về bản chất và trong các chiều kích của mình. Thế mà, nó sẽ có còn như thế nữa không, nếu trong khi đi mãi lên cao, những vòng trong đường xoáy ốc của nó lại mất mát đi về cấp độ thực tại và độ vững chắc? Siêu, chứ không phải ngoại-vật-lí, cái Vật còn chưa được đặt tên này chỉ có thể là như vậy, để cho nó còn giữ được kết cố với phần còn lại; cái Vật này chính là thứ được làm xuất hiện bởi những sự tổ hợp dần dần của các cá thể, của các dân tộc và của các chủng tộc. Có, và cần phải tính đến, một Thực tại, tự nó được cấu thành bởi sự hợp nhất sống của các hạt có phản tư, Thực tại này sâu xa hơn Hành vi chung của nhãn quan nơi nó67 thể hiện ra, và nó quan trọng hơn cả Sức mạnh chung của hành động mà từ đó nó đột sinh bằng một kiểu tự ra đời.

Cần phải nói gì nếu không phải điều (hoàn toàn có thể xảy ra) sau đây: Chất liệu Kết cấu của Vũ trụ, bằng cách trở nên có tư duy, vẫn chưa hoàn thành chu kì tiến hóa của mình, - và do đó, chúng ta đang vận động về một điểm tới hạn mới, ở phía trước? Bất kể những mối liên kết hữu cơ của Sinh quyển mà sự hiện hữu của chúng hiện ra khắp nơi, Sinh quyển mới chỉ tạo thành một sự lắp ráp các đường phân tán, tự do ở đầu mút. Dưới hiệu ứng của sự Phản tư và của sự uốn ngược lại do sự Phản tư này kéo theo, những mắt xích khép lại; và Tuệ quyển có xu hướng tạo thành một hệ thống khép kín duy nhất, - ở trong đó, những điều mỗi phần tử nhìn, cảm giác, mong muốn, chịu đựng cho bản thân, cũng là những điều mà mọi phần tử khác làm, một cách đồng thời.

Một tập thể, được làm hài hòa, của các ý thức, tương đương với một dạng siêu-ý-thức. Trái đất không chỉ được phủ bởi hằng ha sa số các hạt có tư duy ma còn được bao bọc bởi một lớp vỏ có tư duy, cho đến mức, về mặt chức năng, nó chỉ còn tạo thành một Hạt Tư duy khổng lồ duy nhất, mang cấp độ thiên thể. Đại đa số các sự phản tư cá thể hợp nhóm lại và củng cố lẫn nhau trong một hành vi của sự Phản tư nhất trí duy nhất.

Đó là hình dạng chung mà, bằng phép loại suy và đối xứng với quá khứ, chúng ta có được một cách khoa học để hình dung Nhân loại trong tương lai; và ngoài Nhân loại đó ra, không một lối thoát trần thế nào khác mở ra cho những đòi hỏi trần thế của Hành động của chúng ta.

Đối với lương thức của một người thường, và đối với bất kì một triết học về Thế giới nào quan niệm rằng, không có gì khả dĩ ngoài những gì đã luôn tồn tại, các viễn cảnh như thế dường như không khả thực. Ngược lại, đối với trí tuệ đã quen với những chiều kích tuyệt vời của Vũ trụ, các viễn cảnh đó lại dường như hoàn toàn tự nhiên, bởi vì chúng chỉ đơn thuần tỉ lệ với những sự bao la thiên thể.

Theo hướng của Tư duy, cũng như theo hướng của Thời gian và Không gian, Vũ trụ lại có thể kết thúc không phải tại cái Quá lớn được chăng?

Dù sao, một điều chắc chắn là ngay khi chấp nhận một cách nhìn hoàn toàn thực tế về Tuệ quyển và bản chất siêu hữu cơ của các môi quan hệ xã hội, tình thế hiện tại của Thế giới trở nên rõ ràng: bởi vì một ý nghĩa rất đơn giản cho những biến loạn sâu sắc vốn hiện giờ đang khuấy động tầng con người, biểu lộ ra.

Cơn khủng hoảng kép, thật sự được khơi ngòi vào Thời kì Đồ đá Mới và đang tiếp cận điểm cực đại của nó trên Trái đất hiện đại trước hết là do, như chúng ta đã nói, một sự Tạo khối (ta có thể nói, do một sự “hành tinh hóa”) của Nhân loại: các dân tộc và các nền văn minh đạt đến một cấp độ hoặc của sự tiếp xúc ngoại vi, hoặc của sự phụ thuộc qua lại về kinh tế, hoặc của sự thống nhất tâm thần, mà vì thế họ chỉ có thể phát triển bằng cách thâm nhập qua lại. Nhưng cơn khủng hoảng này cũng là do việc, dưới ảnh hưởng kết hợp của Máy móc và của một sự quá nhiệt của Tư duy, chúng ta đang tham dự vào một sự bật ra kì diệu của những sức mạnh chưa sử dụng đến. Con người hiện đại không còn biết phải làm gì với thời gian và sức mạnh có trong tay được họ giải phóng. Chúng ta rên rỉ về sự dư thừa của cải. Chúng ta khóc than vì “nạn thất nghiệp”. Và đôi khi chúng ta cố thử dằn nén sự thừa thãi quá mức này ngược trở lại vào Vật chất (nơi sự thừa thãi nảy sinh), mà không hề lưu ý rằng việc làm trái tự nhiên này sẽ gây ra những điều bất khả và khủng khiếp đến đâu.

Sự nén các phần tử ngày càng mạnh vào giữa một năng lượng tự do vốn cũng đang tăng không ngừng.

Làm sao lại không nhìn ra trong hiện tượng kép này hai triệu chứng liên quan với nhau, và vẫn luôn là hai triệu chứng đó, của một cú đột biến trong cái “Xuyên tâm”, tức là một bước mới trong sự phát sinh của Tinh thần!

Để không phải thay đổi thói quen, chúng ta đang cố gắng vô ích tìm cách giải quyết các bất đồng quốc tế bằng những sự điều chỉnh biên giói - hay là, coi các hoạt động có sẵn của Nhân loại như các “trò giải trí” để tiêu sầu. Trong tiến trình đang diễn ra của sự vật, chúng ta sẽ chẳng mấy chốc đè xéo lên nhau; và một cái gì đó sẽ nổ bùng, nếu chúng ta còn ngoan cố muốn hút những sức mạnh vật chất và tinh thần, từ nay được tạo ra vời tầm cỡ của Thế giới, vào việc chăm chút túp lều cũ nát của mình.

Một phạm vi mới cho sự lan tỏa tâm thần: đó là điều chúng ta đang thiếu, và đó là điều ở ngay trước mắt, nếu chúng ta ngước nhìn lên.

Hòa bình trong chinh phục, lao động trong niềm vui: những điều đó đang đợi chúng ta, ở bên trên mọi đế chế đối kháng nhau, ở một sự toàn thể hóa nội tại của Thế giới lên chính nó, - tức là ở trong sự đồng lòng nhất trí xây dựng một Tinh thần của Trái đất.

Nhưng thế thì, bằng cách nào mà những nỗ lực đầu tiên của chúng ta để tiến đến mục đích này lại dường như không có kết quả nào, ngoài việc đưa chúng ta đi xa mục đích đó hơn?…

Chương I
BÊN TRÊN CÁI TẬP THỂ:
SIÊU CÁ NHÂN

Quan sát khởi đầu mới.

Một ấn tượng cần vượt qua: sự Nản lòng

Từ gốc rễ của sự hoài nghi Nhân loại (mà đối với những người “được khai sáng” việc phô bày sự hoài nghi đó giờ đã trở thành một kiểu mốt), những lí do của sự hoài nghi đó không chỉ ở cấp độ biểu hiện. Dù có vượt được qua những khó khăn của tinh thần về mặt trí tuệ trong việc quan niệm được cái Tập thể và nhìn được trong khối Không-Thời gian, một hình thức do dự khác vẫn còn đó, có lẽ còn nghiêm trọng hơn, và nó liên quan đến khía cạnh thiếu mạch lạc mà Thế giới con người hiện đang thể hiện. Thế kiỉXIX đã sống cho một miền Đất hứa. Thế kỉ đó cho rằng, chúng ta đã tiến đến được một Kỉ nguyên Hoàng kim mới, được khai sáng và được tổ chức bởi Khoa học, được xây nên bằng tình bằng hữu. Hóa ra giờ đây, thay vì điều đó, chúng ta lại rơi vào những mối chia rẽ ngày càng rộng lớn hơn và ngày càng bi thảm hơn. Dù khả dĩ, có lẽ thậm chí còn có thể đúng, ý tưởng về một tinh thần của Trái đất không đứng vững được qua kinh nghiệm. Không, Con người không bao giờ vượt qua được Con người bằng cách hợp nhất với chính mình. Một điều không tưởng cần từ bỏ, ngay khi có thể. Và không gì khác nữa.

Để giải thích hay để loại bỏ những vẻ bề ngoài của một sự thất bại mà thực tại của nó không những sẽ dẫn đến màn kết của một giấc mơ đẹp, mà còn đưa chúng ta đến việc nghĩ tới một sự phi lí triệt để của Vũ trụ, trước hết chúng ta có thể quan sát rằng, việc nói ngay đến kinh nghiệm và kết quả của kinh nghiệm về một vấn đề như thế, chắc chắn là quá sớm. Làm thế nào được! Có lẽ Sự sống đã từng cần đến một nửa triệu, một triệu năm để chuyển từ Người vượn sang Người hiện đại; - và chẳng lẽ chỉ vì mới chưa đầy hai thế kỉ sau khi thoáng nhìn thấy phía trên Con người hiện đại một trạng thái còn cao hơn, và Con người hiện đại này vẫn còn đang chiên đấu để tự thoát khỏi chính mình, mà chúng ta lại đã bắt đầu tuyệt vọng ư! Sai lầm về cách nhìn, lại diễn ra ở đây lần nữa. Hiểu được sự bao la xung quanh, đằng sau và đằng trước chúng ta đã là tiến được một bước. Nhưng chúng ta cần hiểu rằng, nếu tri giác về một sự Chậm rãi không được bổ sung vào tri giác về Chiều sâu này, sự chuyển vị các giá trị vẫn còn không hoàn chỉnh và nó chỉ tạo cho ta thấy một Thế giới bất khả mà thôi. Mối chiều kích có nhịp độ của mình. Và vì thế, chuyển động của các hành tinh mới có vẻ uy nghi ở cấp độ hành tinh. Nhân loại sẽ không có vẻ bất động, nếu đằng sau Lịch sử của nó hiện lên toàn bộ quãng thời gian của Tiền sử? Tương tự vậy, bất kể một sự tăng tốc gần như bùng nổ của Tuệ quyển ở cấp độ con người chúng ta, chúng ta cũng sẽ không thể mong chờ được thấy Trái đất biến đổi trước mắt mình, trong vòng một thế hệ. Chúng ta háy bớt nóng vội và tự trấn an.

Bất kể mọi vẻ bề ngoài trái ngược, rất có thể Nhân loại đang tiến triển (thậm chí có nhiều dấu hiệu để chúng ta có thể phỏng đoán một cách hợp lẽ rằng Nhân loại đang tiến triển) xung quanh chúng ta và tại lúc này đây: nhưng, nếu đúng vậy, sự tiến triển đó chỉ có thể theo cách của những vật thể rất lớn, tức là gần như khó nhận thấy.

Điểm này có tầm quan trọng bậc nhất; và chúng ta phải luôn để mắt đến nó không rời. Tuy nhiên thiết lập được điểm này không đáp ứng được nỗi lo ngại lớn nhất của chúng ta. Bởi vì rốt cuộc nỗi lo ngại rằng ánh sáng ở chân trời có vẻ tĩnh lặng cũng không là bao. Điều nghiêm trọng là ánh sáng lờ mờ thoáng nhìn thấy đó có vẻ đang tắt. Giá mà chúng ta cố thể tin rằng chúng ta đang bất động… Nhưng chẳng phải đôi khi chúng ta dường như thấy mình thực sự bị chặn đứng từ phía trước, hay thậm chí bị hút lại đằng sau, - như nạn nhân của những lực không cản được của sự đẩy xa nhau ra và của sự vật chất hóa.

Sự đẩy ra. Tôi đã nêu lên rằng những sức ép rất lớn đang siết chặt những mảng nhân loại trên trái đất hiện nay. Các cá nhân và các dân tộc bị cưỡng chế cho đến cùng, về mặt địa lí và tâm lí, chồng chất lên nhau. Vậy mà, một thực kiện kì lạ là bất kể cường độ của những năng lượng làm xích gần lại này, những đơn vị có tư duy dường như không có khả năng rơi vào phạm vi của sức hút bên trong. Ngoài những trường hợp đặc biệt, hoặc với tác động của những sức mạnh của giới tinh, hoặc với tác động nhất thời của một niềm đam mê chung khác thường nào đó, con người vẫn thù nghịch với nhau, hoặc ít nhất là khép kín giữa họ. Như một loại bụi mà các hạt của nó, dù có bị ép chặt đến đâu, vẫn không chịu tiếp xúc ở mức phân tử, con người loại trừ nhau và đẩy nhau ra, ở tận trong nền tảng và bằng mọi sức lực của mình. - Trừ phi, còn tệ hơn, khối con người hình thành chỉ để làm dậy lên một làn sóng mới của tính tất định, tức là của tính vật chất, thay vì Tinh thần đang được chờ đợi.

Sự Vật chất hóa. Lúc này, tôi không chỉ nghĩ đến các quy luật số lớn vốn, do cấu trúc, chế ngự mỗi đám đông mới hình thành, bất kể những mục đích bí ẩn của đám đông đó là gì. Như mọi hình thức khác của Sự sống, Con người, để trở nên Con người một cách trọn vẹn, đã phải làm thành đám đông. Và trước khi tự tổ chức, một đám đông không tránh khỏi là nạn nhân của trò ngẫu nhiên và xác suất, bất kể trò đó bị định hướng đến đâu. Những trào lưu không lường trước được, từ mốt thời trang và tỉ giá hối đoái cho đến các cuộc cách mạng chính trị và xã hội, đang làm mỗi chúng ta trở thành nô lệ cho sự sục sôi khó hiểu của khối nhân loại. Cho dù có được giả đinh là bị tinh thần hóa cao đến đâu đi nữa trong những phần tử của mình, mọi kết tập của ý thức, một khi còn chưa được làm hài hòa, tự động bọc mình lại, ở cấp độ của nó, dưới một lớp voan làm bằng kiểu “chất liệu mới”, xếp chồng lên mọi hình thức khác của Vật chất, - Vật chất, tức là cái mặt “tiếp tuyến” của mọi khối sinh vật đang trong quá trình hợp nhất hóa. Chắc chắn chúng ta cần phải phản ứng trước những hoàn cảnh này, nhưng với niềm mãn nguyện được biết rằng những hoàn cảnh đó chỉ là dấu hiệu và cái bù trừ cho một tiến bộ. - Ngược lại, biết nói gì đây về sự nô lệ hóa khác, - sự nô lệ hóa đang lan rộng trên thế giới với cùng một quy mô như chính những nỗ lực của chúng ta để tự tổ chức mình?

Không có thời kì nào của Lịch sử, Nhân loại lại được trang bị tốt như thế và đã nỗ lực nhiều như thế, để sắp xếp các cộng đồng đông đảo của mình. “Những vận động của đám đông”. Không còn là những bộ lạc di chuyển thành dòng xuống, từ các khu rừng phía Bắc và từ các thảo nguyên châu Á. Mà là “Triệu người” tập hợp lại một cách khoa học, như người ta đã tả rất đúng. Triệu người xếp thành hình nanh sấu, trên bãi tập. Triệu người bị quy cách hóa trong các nhà máy. Triệu người được cơ giới hóa… Và tất cả những điều đó, cùng với chủ nghĩa Toàn trị và chủ nghĩa Xã hội Dân tộc, chỉ dẫn đến sự xiềng xích kinh khủng nhất! Tình thế thay vì tế bào. Tổ mối thay vì Tình bằng hữu. Thay vì sự bộc phát đã được trù bị trước của ý thức, sự cơ học hóa xuất hiện không thể tránh được, dường như là từ sự toàn thể hóa vậy…

“Nhưng mà nó vẫn quay!”

Trước một sự hiểu sai sâu xa như thế về các quy tắc của Tuệ quyển, tôi tin rằng chúng ta không được có phản ứng tuyệt vọng, - mà cần xem xét lại bản thân. Khi năng lượng trở nên quá mức, chẳng phải nhà kĩ sư không hề đặt câu hỏi về công suất của nó, mà đơn giản tính toán lại để tìm ra cách điều khiển năng lượng tốt hơn. Để quái dị đến thế, chẳng phải chủ nghĩa toàn trị hiện đại phải làm biến dạng một thứ rất tuyệt vời, và đến khá gần với sự thực? Không thể nghi ngờ điều đó: cái cỗ máy con người khổng lồ được làm ra để vận hành, - và nó phải vận hành, - bằng cách tạo ra sự siêu dồi dào về Tinh thần. Nếu nó không hoạt động, hay nói đúng hơn nếu nó chỉ tạo ra Vật chất, thì nó đang làm việc trái khoáy…

Có phải do ngẫu nhiên, trong các lí thuyết và trong hành vi của mình, chúng ta đã bỏ qua việc dành chỗ cho Cá nhân và các sức mạnh của sự Cá nhân hóa?…

SỰ HỘI TỤ CỦA CÁI CÁ NHÂN VÀ ĐIỂM OMEGA

A. Vũ trụ-cá nhân

Trái ngược với việc “những người nguyên thủy” tạo nên một diện mạo cho những thứ chuyển động, - hay thậm chí trái ngược cả với việc những người Hi Lạp đầu tiên thần thánh hóa mọi mặt và mọi sức mạnh của Tự nhiên, Con người hiện đại bị ám ảnh bởi nhu cầu làm biến mất cá tính con người (hay là, phi cá nhân hóa) ở những gì họ ngưỡng mộ nhất. Xu hướng này có hai nguyên nhân. Nguyên nhân đầu tiên là sự Phân tích, - mọi tiến bộ chúng ta đạt được đều nhờ vào công cụ nghiên cứu khoa học tuyệt diệu này, nhưng sau khi tháo gỡ hết sự tổng hợp này đến sự tổng hợp khác, cái công cụ này cũng để các tâm hồn lần lượt thoát đi mất và kết thúc bằng việc bỏ chúng ta lại với một đống chi tiết máy móc bị tháo dỡ và các phần tử hạt tan dần ra. - Và nguyên nhân thứ hai là sự khám phá ra thế giới thiên thể; đó là đối tượng bao la đến độ mọi sự cân xứng giữa sinh thể chúng ta và các chiều kích của Vũ trụ bao quanh chúng ta dường như bị xóa bỏ. - Chỉ có một thực tại duy nhất dường như có khả năng sống sót và bao trùm lên cả cái Rất nhỏ lẫn cái Bao la: đó là Năng lượng, thực thể phổ quát trôi nổi mà từ đó vạn vật nổi lên chìm xuống như trong một Đại dương. Năng lượng, đó là Tinh thần mới. Năng lượng, đó là Thiên Chúa mới. Ở Điểm Omega68 cũng như ở điểm Alpha69 của Thế giới, đó là cái Phi cá nhân.

Dưới ảnh hưởng của những ấn tượng này, ta có thể cho rằng chúng ta đã đánh mất đi việc đề cao Cá nhân và cả chính ý nghĩa của bản chất đích thực của nó. Chúng ta cuối cùng cũng chấp nhận rằng, việc lấy bản thân làm tâm điểm, tức là khả năng xưng “tôi”, là đặc quyền (hay đúng hơn là một tì tật) của mỗi phần tử trong chừng mực, khi khép mình lại trước mọi phần tử khác, nó có thể tự thiết lập tại các điểm đối chân của cái Toàn thể. Theo chiều ngược lại, khi hướng đến cái Tập thể và cái Phổ quát, tức là hướng đến những gì thực tồn nhất và bền vững nhất trên Thế giới, cái “tôi” giảm đi và biến mất. Cá nhân tính, tính chất phù du và đặc thù của tiểu thể, - đó là cái nhà tù mà chúng ta cần thoát ra…

Đó chính là chỗ chúng ta hiện đang đứng, trên phương diện tri thức.

Vậy mà, nếu chúng ta cố thử theo đuổi tính logic và tính mạch lạc của các thực kiện cho đến cùng (và đây là điều tôi toan tính làm trong bài Khảo luận này), chẳng phải những khái niệm về khối Không-Thời gian và sự Tiến hóa lại đang dẫn chúng ta một cách hợp lẽ theo một hương đích xác ngược lại đó sao?

Chúng ta đã nhận ra và chấp thuận rằng sự Tiến hóa là một sự đi lên hướng đến Ý thức. Trong số những người nhân ái, kể cả những người theo thuyết duy vật nhất, hay ít ra những người theo thuyết bất khả tri, cũng không có ai còn thậm chí nghi ngờ điều này nữa. Sự Tiến hóa do đó phải đạt đến đỉnh cao nhất trong một Ý thức tối cao nào đó. Nhưng chẳng phải Ý thức này, chính vì để mang tính tối cao, phải mang trong nó tối đa những gì hoàn hảo của ý thức chúng ta - hay chính là sự uốn ngược đuốc tuệ của sinh thể lên chính mình?

Nếu ngoại suy quá trình Tiến hóa thành Người đến một trạng thái khuếch tán, sai lầm hiện ra thật rõ ràng! Tư duy chỉ có thể tự ngoại suy theo hướng đến một sự siêu phản tư, tức là hướng đến một sự siêu cá nhân hóa. Nếu không như thế, bằng cách nào nó có thể tích giữ được những chinh phục của chúng ta, khi tất cả những chinh phục đó đều diễn ra trong cái có Phản tư?

Khi lần đầu đối mặt, chúng ta chùn bước trước sự kết hợp của một “cái Tôi” với những gì là Toàn thể. Chúng ta thấy dường như sự chênh lệch giữa hai thuật ngữ này bùng nổ, - đến độ đáng buồn cười. Đó là vì chúng ta chưa nghiền ngẫm đủ sâu về ba tính chất mà ý thức nào cũng có: 1) nó phần nào hướng tâm hóa mọi thứ quanh bản thân nó; 2) nó có khả năng luôn tự hướng tâm hơn nữa trong bản thân; và 3) bằng sự siêu hướng tâm hóa này, nó được nói đến với mọi tâm điểm khác bao quanh nó. Chẳng phải trong mỗi khoảnh khắc, chúng ta đang trải nghiệm một Vũ trụ mà độ Bao la của nó, nhờ sự vận hành của giác quan và lí trí của chúng ta, đang ngày càng thu lại trong chính mỗi chúng ta đó sao? Và trong sự thiết lập, nhờ Khoa học và các Triết lí, một “Quan niệm về Thế giới” mang tính tập thể của con người (và mỗi chúng ta đều hợp tác và tham gia vào quan niệm đó), chẳng phải chúng ta cảm thấy những dấu hiệu đầu tiên của một sự tụ hợp ở cấp độ còn cao hơn, sự ra đời của một tụ điểm duy nhất dưới những sự chiếu sáng hội tụ của hàng nghìn tụ điểm cơ sở phân tán trên bề mặt của Trái đất có tư duy?

Về những sự đối lập giữa cái Toàn thể và cái Cá nhân, giá mà chúng ta hiểu được rằng, do cấu trúc, Tuệ quyển, và nói rộng hơn là Thế giới, biểu diễn một tập hợp không những chỉ khép kín mà còn hướng tâm hóa, thì mọi khó khăn và ác cảm của chúng ta sẽ biến mất. Do khối Không-Thời gian hàm chứa và tạo ra Ý thức, nó nhất thiết phải có bản chất hội tụ. Do đó, những tầng rộng thái quá của nó, khi được nối tiếp theo hướng thích hợp, phải uốn cong lại ở đâu đó phía trước, tại một Điểm, - chúng ta hãy gọi điểm này là Điểm Omega - điểm đó hợp nhất và hoàn thành toàn thể những tầng đó trong chính nó. Bất kể phạm vi của Thế giới có bao la đến đâu, phạm vi đó chỉ hiện hữu và cuối cùng có thể hiểu được theo hướng những đường bán kính của chúng giao nhau (cho dù hướng này có vượt lên trên Thời gian và Không gian). Còn hơn vậy nữa: phạm vi này càng bao la, thì ta có thể dự báo rằng, cái điểm nơi tập trung “khối sinh thể” (mà phạm vi này bao bọc) sẽ càng phong phú hơn, càng sâu xa hơn và vì thế càng có ý thức hơn: - bởi vì Tinh thần, nhìn từ quan điểm của chúng ta, về căn bản là sức mạnh tổng hợp và tổ chức.

Khi được xem xét trên quan điểm này, Vũ trụ định hình dứt khoát, mà không mất gì trong sự khổng lồ của nó và vì thế không tự nhân hình hóa: do đó để tư duy về nó, để chịu đựng và kích hoạt nó, ta cần phải nhìn theo hướng phía trên tâm hồn của chúng ta, chứ không phải theo hướng ngược lại. Trong những viễn cảnh của một Tuệ quyển, Thời gian và Không gian thực sự tự nhân tính hóa, - hay đúng ra chúng tự siêu nhân tính hóa. Không hề tự loại trừ nhau, cái Phổ quát và cái Cá nhân (tức là “cái Được Hướng tâm”) tăng lên theo cùng một hướng và cùng lúc đạt đến đỉnh cao ở trong nhau. Vì thế, sai lầm nằm ở việc đi tìm những sự tiếp diễn của sinh thể con người và của Tuệ quyển ở phía cái Phi cá nhân. Cái Vũ trụ-Tương lai sẽ chỉ có được từ cái siêu-cá-nhân, - tại Điểm Omega.

B. Vũ trụ đang cá nhân hóa

Sự Cá nhân hóa: qua sự đào sâu bên trong của ý thức về chính nó, chúng ta đã làm rõ đặc tính (ở trang 283) của định mệnh đặc biệt, tức là đinh mệnh của phần tử đã hoàn toàn trở nên chính mình, nhờ bước chuyển đến sự Phản tư; - và cuộc điều tra của chúng ta liên quan đến số phận của các cá thể con người đã tạm dừng ở chỗ đó. Sự Cá nhân hóa: cùng một loại tiến bộ như thế lại xuất hiện ở đây, nhưng lần này nó xác định tương lai tập thể của những hạt tư duy được toàn thể hóa. Cùng một chức năng cho phần tử và cho tổng số các phần tử được tổng hợp nên. Bằng cách nào hình dung và dự đoán được rằng hai vận động này lại hài hòa với nhau? Bằng cách nào, không bị cản trở hay bị làm biến dạng mà vô số những đường cong cá biệt lại có thể nội tiếp được với nhau, hay thậm chí kéo dài trong lớp vỏ bọc chung của chúng?

Đã đến lúc ta cần xử lí vấn đề này; và hơn nữa để làm việc đó, cũng đến lúc cần phân tích bàn chất của tâm điểm cá nhân của sự hội tụ, và như chúng ta vừa thấy, thế cân bằng mang tính tiến hóa của Tuệ quyển dựa vào sự hiện hữu của Tâm điểm đó. Để có thể đáp ứng được vai trò của mình, cái điểm cực trên của sự Tiến hóa này phải là gì đây?

Ở Điểm Omega, theo định nghĩa, số lượng ý thức vốn đang dần dần tỏa ra trên Trái đất qua Tuệ quyển cộng lại với nhau và thu lại trong phần tinh túy và trong sự toàn vẹn của nó. Điểm này đã được thừa nhận. Tuy nhiên cụm từ “cộng ý thức lại” nghe có vẻ hoàn toàn đơn giản, nhưng đích xác nó có nghĩa gì và kéo theo điều gì?

Nếu nghe những môn đồ của Marx diễn thuyết, dường như để Nhân loại lớn lên và để biện giải cho những hi sinh mà Nhân loại áp đặt lên chúng ta, Nhân loại chỉ cần thu thập những sở đắc nối tiếp, do mỗi chúng ta để lại khi chết: những ý tưởng, những khám phá, những sáng tạo nghệ thuật của chúng ta, và tấm gương về chúng ta. Chẳng phải tất cả những thứ bất diệt đó là những gì đẹp nhất của con người chúng ta đó sao?

Chúng ta hãy suy ngẫm một chút nào. Và chúng ta sẽ thấy rằng, đối với một Vũ trụ được coi là vật “thu thập và bảo toàn Ý thức”, như đã giả định, hoạt động này sẽ chỉ là một sự lãng phí khủng khiếp, nếu nó tự hạn chế chỉ trong việc thu nhận những di sản đó. Những gì xuất phát từ chúng ta và chuyển đến khối nhân loại, qua các phát minh, qua giáo dục, qua đủ các kiểu truyền bá, có một tầm quan trọng sống còn: tôi đã tìm đủ cách để làm sáng tỏ giá trị mang tính dòng của việc đó, để người ta không nghi ngờ rằng tôi giảm nhẹ giá trị đó. Nhưng, một khi đã đảm bảo việc làm rõ điểm này, tôi cũng vẫn buộc phải công nhận rằng trong sự đóng góp này cho tập thể, chúng ta chỉ truyền được cho người khác, trong những trường hợp thuận lợi nhất, cái bóng của bản thân chúng ta mà thôi, chứ không hề truyền đạt được những gì quý giá nhất. - Những công trình của chúng ta ư? Nhưng trong chính lợi ích của Sự sống chung, công trình của mọi công trình của con người là gì vậy, nếu không phải là sự thiết lập bởi mỗi chúng ta trong chính bản thân mình một trung tâm thực sự độc đáo, nơi Vũ trụ tự soi mình theo kiểu độc nhất vô nhị mà không thể bắt chước được: đó là cái tôi của chúng ta, nhân cách của chúng ta, chẳng đúng vậy sao? Sâu xa hơn mọi đường bán kính của nó, chính tụ điểm của Ý thức chúng ta - đó là điều cốt yếu mà Điểm Omega cần thu về, để thực sự trở thành Điểm Omega. Vậy mà, chúng ta không thể từ bỏ điều cốt yếu này cho người khác, như thể chúng ta đưa cho họ cái áo choàng của mình, hay truyền cho họ một ngọn đuốc: bởi vì chính chúng là mới là ngọn lửa. Để trao đổi với nhau, cái bản ngã của tôi phải sống sót được trong việc tự từ bỏ bản thân: nếu không món quà sẽ tan biến. - Từ đó ta rút ra kết luận không thể tránh khỏi như sau: sự tập trung hóa của một Vũ trụ có ý thức sẽ không thể mường tượng được, nếu sự tập trung hóa đó lại không tụ tập được ở trong nó mọi ý thức cũng như toàn bộ cái Có Ý thức. Mỗi ý thức này vẫn còn có ý thức về chính mình ở lúc kết thúc hoạt động, - và điều cần hiểu là, thậm chí khi càng tiếp cận Điểm Omega, mỗi ý thức đó càng trở nên là chính mình hơn và vì thế càng khác biệt với các ý thức khác hơn.

Không chỉ là sự bảo toàn, mà còn là sự hứng khởi của các phần tử do sự hội tụ!

Có gì lại đơn giản hơn, thực vậy, và có gì lại đúng với tất cả những gì chúng ta biết hơn như thế?

Ở bất cứ lĩnh vực nào, - dù đó là các tế bào của một cơ thể, hay các thành viên của một xã hội, hay các phần tử của một sự tổng hợp tính thần, - sự hợp nhất đều phân dị. Các bộ phận tự hoàn thiện hóa và hoàn chỉnh trong toàn bộ tập hợp có tổ chức do bỏ qua quy tắc phổ quát này mà biết bao nhiêu thuyết Phiếm thần làm chúng ta lạc lối trong sự tôn thờ một cái Toàn thể Vĩ đại mà tại đó các cá thể bị xem như một giọt nước biến mất hay một hạt muối tan ra trong biển cả. Khi áp dụng cho phép tổng các ý thức, quy luật của sự Hợp nhất làm chúng ta rũ bỏ được cái ảo tưởng nguy hiểm và luôn tái phát này. Không, bằng cách hợp lưu theo hướng các tâm điểm của mình, các hạt ý thức không có xu hướng mất đi đường biên của chúng và trộn lẫn vào nhau. Ngược lại, chúng làm rõ nét chiều sâu và tính không thể trao đổi của cái tôi của chúng. Tất cả chúng càng cùng đồng thời trở nên cái Khác, thì chúng lại càng là “bản thân” hơn. Làm sao có thể khác được, bởi vì chúng đi sâu vào Điểm Omega? - Một Tâm điểm có thể tan biến được không nào? Hay đúng ra, cái cách tan biến của riêng nó chẳng phải chính là siêu tập trung hóa đó sao?

Như thế, dưới ảnh hưởng kết hợp của hai yếu tố: tính không thể trộn lẫn cốt yếu của các ý thức và cơ chế tự nhiên của mọi sự hợp nhất, chúng ta chỉ có thể biểu diễn đúng đắn trạng thái cuối cùng của một Thế giới trong quá trình tập trung hóa về mặt tâm thần dưới một dạng thức duy nhất, đó là một hệ thống mà tính thống nhất trùng với một cực điểm của độ phức hợp được điều hòa. Vì thế ta sẽ sai lầm nếu biểu diễn Điểm Omega một cách đơn giản như một lầm điểm ra đời từ sự tan chảy vào nhau các phần tử được tâm điểm đó tập hợp lại, hay làm triệt tiêu các phần tử ở trong chính bản thân tâm điểm đó. Do cấu trúc, Điểm Omega, khi được xem xét trong nguyên lí cuối cùng của nó, chỉ là một Tâm điểm riêng biệt tỏa tia ở giữa một hệ thống các tâm điểm. Một sự hợp nhóm, trong đó sự cá nhân hóa của cái Toàn thể và những sự cá nhân hóa cơ sở đạt đến điểm cực đại của chúng, cùng lúc mà không trộn lẫn, dưới ảnh hưởng của một tụ điểm cực kì tự chủ của sự hợp nhất70, - đó là hình ảnh duy nhất hiện ra nếu chúng ta cố gắng áp dụng, một cách logic cho đến cùng, khái niệm tính Tập thể cho một tập hợp các hạt tư duy.

Và ở đây cùng lúc hiện lên các mô-típ của lòng cuồng nhiệt và sự bất lực vốn đều đồng hành với mọi giải pháp ích kỉ của Sự sống. Chủ nghĩa vị kỉ, dù mang tính cá thể hay chủng tộc, có lí khi nó hứng khởi trước ý tưởng về phần tử vươn lên, bằng sự trung thành với Sự sống, đến các cực điểm của những gì duy nhất và không thể truyền đạt mà phần tử đó chứa trong chính mình. Vì thế người ta cảm thấy chủ nghĩa này là đúng đắn. Sai lầm duy nhất của chủ nghĩa vị kỉ, nhưng sai lầm này làm nó lầm đường từ đầu đến cuối, là việc lẫn lộn giữa tính cá thể và nhân cách. Qua việc tìm cách tách biệt bản thân khỏi những cái khác đến mức tối đa có thể, phần tử cá thể hóa; nhưng trong khi làm điều đó, nó rơi trở lại và cố kéo Thế giới quay ngược về sự đa nguyên, trong Vật chất. Thực vậy, nó giảm nhỏ đi và biến mất trong thực tại. Để là bản thân mình một cách trọn vẹn, chúng ta cần tiến theo hướng ngược lại, tức là theo hướng của một sự hội tụ với mọi thứ còn lại, tức là hướng về cái Khác. Điểm chót của bản thân chúng ta, cực điểm của sự độc đáo của chúng ta không phải là tính cá thể của chúng ta, mà đó là con người chúng ta; và do cấu trúc mang tính tiến hóa của Thế giới, chúng ta chỉ có thể tìm thấy con người mình bằng cách hợp nhất với nhau. Không có tinh thần mà không có sự tổng hợp. Vẫn luôn cùng một quy luật, từ trên xuống dưới. Cái Tôi thực sự tăng tỉ lệ nghịch với “tính ích kỉ”. Giống như Điểm Omega đang hút nó lại, phần tử chỉ trở nên cá nhân bằng cách tự phổ quát hóa71.

Tuy vậy điều này có một điều kiện hiển nhiên và cốt yếu. Để cho các phần tử hạt con người thực sự cá nhân hóa dưới ảnh hưởng sáng tạo của sự Hợp nhất, từ các phân tích trong phần trước ta có thể rút ra rằng, chúng không thể kết nối với nhau theo bất kì cách nào cũng được. Thực vậy, bởi vì đó là vấn đề vận hành một sự tổng hợp các tâm điểm, và chúng phải tiếp xúc qua lại với nhau từ tâm điểm này đến tâm điểm khác, chứ không thể bằng cách nào khác được. Do đó, trong số các hình thức khác nhau của các liên-hoạt-động tâm thần đang kích hoạt Tuệ quyển, chính các năng lượng có bản chất “liên tâm điểm” là điều chúng ta trước hết phải nhận ra, khai thác và phát triển, nếu chúng ta muốn đóng góp vào các tiến bộ của sự Tiến hóa trong chúng ta, một cách hiệu quả.

Và do chính điều này, chúng ta giờ đây được dẫn đến vấn đề về tình yêu.

TÌNH YÊU [NHƯ] NĂNG LƯỢNG

Thông thường chúng ta chỉ xem xét tình yêu (bằng các phân tích mới tinh tế biết bao!) về mặt tình cảm: nhưng niềm vui và những nỗi đau tình yêu gây nên cho chúng ta. Ở đây, tôi sẽ nghiên cứu tình yêu trong tính động tự nhiên và trong ý nghĩa tiến hóa của nó, để xác định những pha tối hậu của Hiện tượng con người…

Được xem xét trong thực tại sinh học toàn vẹn của nó, tình yêu (tức là ái lực của sinh thể này cho sinh thể khác) không phải là điều đặc biệt của riêng Con người. Tình yêu biểu thị một tính chất chung của mọi Sự sống; và như thế nó bao quát, trong nhiều dạng và nhiều cấp độ khác nhau, mọi hình thức mà vật chất có tổ chức lần lượt có được. Ở Động vật lớp Thú, rất gần với chúng ta, chúng ta dễ dàng nhận ra điều đó với mọi dạng thức khác nhau: niềm đam mê tình dục, bản năng cha mẹ, mối đoàn kết xã hội, v.v. Ở phía sâu hơn trên Cây Sự sống, những sự tương tự ít rõ rệt hơn. Chúng giảm dần cho đến khi trở thành không thể cảm nhận được. Nhưng chính đây là lúc cần nhắc lại điều tôi đã nói về cái “Nội tại của Sự Vật”. Trong một trạng thái hẳn là sơ đẳng một cách phi thường nhưng đang ra đời, nếu một thiên hướng nội tại cho sự hợp nhất nào đó không hiện hữu cho đến tận cấp độ phân tử, thì về mặt vật lí, tình yêu sẽ không thể xuất hiện được ở mức cao hơn, trong chúng ta, ở trạng thái được tiến hóa thành người. Công bằng mà nói, để ghi nhận chắc chắn sự có mặt của tình yêu trong chúng ta, chúng ta phải giả định sự có mặt của nó, ít nhất ở thể khởi đầu, trong mọi thứ đang tồn tại. Và thực ra, khi quan sát sự đi lên mang tính hợp lưu của các ý thức xung quanh mình, chúng ta thấy rằng không nơi nào lại thiếu nó cả. Platon đã cảm thấy và thể hiện điều đó qua những lời bất hủ trong tác phẩm Đối thoại của ông. Sau đó, với những nhà tư tưởng như Nicolas de Cues, triết học Trung cổ quay lại với một ý tưởng tương tự về mặt học thuật. Dưới các sức mạnh của tình yêu, các mảnh của Thế giới tìm kiếm nhau để Thế giới bước vào tồn tại. Và điều này không hề là ẩn dụ, - và còn mạnh hơn cả thi ca. Dù là lực hay là độ cong, trọng lực phổ quát của cơ thể vốn làm chúng ta kinh ngạc chỉ là mặt trái hay cái bóng của những gì đang làm Tự nhiên vận động. Nếu Sự Vật có một cái nội tại, thì ta cần đi xuống đến phạm vi bên trong hay xuyên tâm của các sức hút tinh thần, để nhận thấy năng lượng “nguồn cội” của vũ trụ.

Tình yêu trong mọi cung bậc của nó hoàn toàn không là gì ngoài dấu vết ít nhiều trực tiếp khắc ghi lại ở bên trong phần tử, bởi sự Hội tụ tâm thần của Vũ trụ lên chính mình.

Và nếu tôi không nhầm, đó chính là tia sáng có thể giúp chúng ta nhìn xung quanh rõ hơn?

Chúng ta thấy đau khổ và lo lắng khi ghi nhận rằng, trái ngược với những dự báo của lí thuyết và mong đợi của mình, những toan tính hiện đại để tập thể hóa con người chỉ đạt đến một sự hạ thấp và nô lệ hóa ý thức. - Nhưng cho đến giờ chúng ta đã đi theo con đường nào để hợp nhất chúng ta lại nào? Một hoàn cảnh vật chất cần biện hộ. Một ngành công nghiệp cần được mở ra. Những điều kiện tốt hơn cho một tầng lớp xã hội hay cho các dân tộc thiếu ưu đãi… Đó là những lĩnh vực duy nhất và xoàng xĩnh mà chúng ta vẫn đang cố tiến đến. Đâu có gì đáng ngạc nhiên nếu, nối tiếp những xã hội loài vật, chúng ta máy móc hóa bản thân qua chính hoạt động của sự quần hợp của mình! Cho đến tận trong hành vi cực kì trí tuệ để xây dựng nên Khoa học (ít nhất cũng kéo dài trong thời gian nó còn thuần túy mang tính tư biện và trừu tượng), tác động của tâm hồn chúng ta chỉ tiến hành một cách gián tiếp, và như thể đi theo một đường chéo vậy. Sự tiếp xúc còn hời hợt, - và vì thế còn có mối nguy hiểm của một sự lệ thuộc… Với lí do chính đáng rằng tình yêu nắm giữ và kết nối các sinh thể bằng chính nền móng của chúng, chỉ tình yêu mới có khả năng hoàn tất trọn vẹn các sinh thể bằng cách hợp nhất chúng, - và đó là một thực kiện của kinh nghiệm hằng ngày. Thực vậy, vào giây phút nào đôi tình nhân đạt đến mức sở hữu lẫn nhau, nếu không phải là lúc họ thổ lộ rằng họ tan biến trong nhau? Thực vậy, trong mỗi khoảnh khắc, chẳng phải tình yêu đang thực hiện cái kì tích thần kì, tức là kì tích nổi tiếng mâu thuẫn của sự “cá nhân hóa” bằng cách toàn thể hóa trong lứa đôi, trong nhóm, xung quanh chúng ta đó sao? Và thế thì, vì sao một ngày nào đó nó sẽ không lặp lại ở tầm cỡ Trái đất những gì nó thực hiện hằng ngày ở một quy mô thu nhỏ?

Nhân loại; Tinh thần của Trái đất; sự Tổng hợp các cá thể và dân tộc: sự Hòa giải đầy nghịch lí giũa Phần tử và cái Toàn thể, giữa sự Đơn nhất và sự Vô số: những điều này, tuy bị gọi là không tưởng, nhưng lại cần thiết về mặt sinh học, và để chúng thành hình trong thế giới, chẳng phải chỉ cần hình dung rằng năng lực yêu của chúng ta phát triển cho đến bao quát được toàn bộ con người và Trái đất?

Vậy mà, người ta sẽ nói: thế thì đúng là anh đang đề cập đến điều bất khả!

Chẳng phải đúng ra tất cả những gì một người có thể làm là gửi gắm tình cảm chỉ cho một hay vài người hiếm hoi nào đó thôi sao? Ngoài ra, trong một phạm vi rộng hơn, trái tim không còn hiệu lực nữa, và chỉ còn chỗ cho công lí và lí lẽ lạnh lùng. Yêu tat cả và hết thảy mọi người - cái hành vi mâu thuẫn và sai trái này cuối cùng chỉ dẫn đến việc chẳng yêu gì hết.

Nhưng nếu vậy, tôi sẽ đáp lại rằng, các bạn tự cho rằng một tình yêu phổ quát là bất khả, thế thì mỗi khi niềm đam mê của chúng ta được khơi bừng lên, cái bản năng bất khả kháng trong chúng ta, cái bản năng dẫn chúng ta đến sự Hợp nhất, theo một hướng nào đó, có ý nghĩa gì? Ý nghĩa của Vũ trụ, ý nghĩa của cái Toàn thể là: khi đứng trước Tự nhiên, đứng trước cái Đẹp, khi đắm chìm trong Âm nhạc, nỗi hoài niệm xâm chiếm chúng ta, - đó là nỗi mong đợi và cảm giác về một sự Hiện diện lớn lao. Ngoài những “người tin vào sự thần bí” và những người nghiên cứu họ, làm sao ngành tâm lí học lại có thể bỏ qua cái xung động căn bản mà đối với đôi tai đã luyện tập, âm hưởng của nó có thể được nhận rõ ở tận gốc, hay đúng hơn ở đỉnh chót của mọi cảm xúc mạnh mẽ?

Cộng hưởng với cái Toàn thể: đó là âm chủ đạo của Thi ca thuần khiết và của Tôn giáo thuần khiết. Lại một lần nữa, hiện tượng xuất hiện và tăng lên cùng với Tư duy này hé lộ điều gì đây, nếu không phải là một sự hòa đồng sâu sắc giữa hai thực tai trong quá trình đi tìm ở nhau cái mảnh còn tách biệt vốn đang run rẩy trước sự tiếp cận của cái Còn lại kia?

Về tình yêu của người đàn ông cho người phụ nữ, cho con cái, cho bạn bè của anh ta, và đến một mức nào đó cho đất nước, chúng ta thường mường tượng mình đã dùng cạn kiệt các hình thức tự nhiên của tình yêu. Vậy mà, hình thức đam mê căn bản nhất lại thiếu vắng trong cái danh sách này: đó là hình thức thúc đẩy những phần tử trong cái Toàn thể đến với nhau, dưới áp lực của một Vũ trụ đang khép lại. Đó là ái lực, và do đó là ý nghĩa của vũ trụ.

Một tình yêu phổ quát: đó không chỉ là điều khả dĩ về mặt tâm lí, mà còn là cách yêu thương duy nhất, đầy đủ và cuối cùng, mà chúng ta có thể có.

Sau khi đã thiết lập quan điểm này, bây giờ bằng cách nào chúng ta giải thích được việc chúng ta dường như nhìn thấy xung quanh mình ngày càng dâng lên sự ghê tởm và lòng hận thù? Nếu một khả năng tiềm tàng mạnh mẽ đen thế, để tiến đến sự hợp nhất đang chiếm giữ nội tâm chúng ta, vậy thì nó còn đợi gì nữa mà không chuyển sang hành động?

Chắc hẳn đơn giản là bằng cách vượt qua cái phức cảm theo kiểu “chống tư tưởng nhân vị” đang làm tê liệt mình, chúng ta cần quyết định chấp nhận khả thể và thực tại của cái Đang yêu và cái Đáng yêu trên đỉnh của Thế giới, phía trên đầu chúng ta. Một khi cái Tập thể còn thấm hút hoặc có vẻ thấm hút cá nhân, nó còn giết chết tình yêu đang muốn ra đời. Như thế, cái Tập thể, về căn bản, là không thể đáng yêu. Và đó là chỗ lòng bác ái thất bại. Lương thức mới có lí. Ta không thể trao thân cho một Đám đông Vô danh. Ngược lại, hãy để Vũ trụ lấy một diện mạo và một trái tim trước mắt chúng ta, tức là ta có thể nói rằng hãy để nó cá nhân hóa72. Và ngay lập tức, trong khung cảnh tạo ra bởi tụ điểm này, những sức hút cơ sở sẽ nảy nở ngay. Và như thế, hẳn là, dưới áp lực cưỡng bức của một Trái đất đang khép lại, sẽ bùng nổ những năng lượng rất lớn của sức hấp dẫn đang thiu thiu ngủ giữa các phân tử con người.

Những khám phá từ một thế kỉ nay đã mang đến một cái đà mới mang tính quyết định cho cảm thức của chúng ta về Thế giới, cho cảm thức của chúng ta về Trái đất, cho cảm thức con người của chúng ta. Từ đó bộc phát các thuyết phiếm thần hiện đại. Nhưng cái đà này sẽ chỉ nhấn chìm chúng ta trong siêu vật chất, nếu nó không dẫn chúng ta đến một ai đó.

Để biến thất bại đang đe dọa chúng ta thành thành công, - để sự đồng mưu của các đơn tử con người được thực hiện, - điều kiện cần và đủ là trong khi thúc đẩy Khoa học đến những giới hạn cuối cùng, chúng ta phải nhận ra và chấp nhận, như điều cần thiết để khép lại và làm cân bằng khối Không-Thời gian, không chỉ một sự hiện hữu mờ mịt nào sẽ đến, mà còn (và về điểm này tôi còn cần nhấn mạnh) cả thực tại và sự tỏa sáng đã là hiện thực, của tâm điểm bí ẩn (được tôi gọi là Điểm Omega) của mọi tâm điểm của chúng ta.

NHỮNG THUỘC TÍNH CỦA ĐIỂM OMEGA

Sau khi để cho bản thân bị những vẻ hấp dẫn của sự Phân tích cuốn hút thái quá, đến mức rơi vào ảo tưởng, tư duy hiện đại cuối cùng cũng quen lại với việc xem xét đến chức năng sáng tạo một cách tiến hóa của sự Tổng hợp. Tư duy hiện đại đã bắt đầu nhìn ra rằng, bên trong phân tử nhất định phải có nhiều thứ hơn so với bên trong nguyên tử; bên trong tế bào có nhiều thứ hơn so với bên trong các phân tử; bên trong cái xã hội có nhiều thứ hơn so với bên trong cái cá thể; bên trong cấu trúc toán học có nhiều thứ hơn bên trong các phép tính và định lí… Chúng ta giờ có xu hướng công nhận rằng, ở mỗi cấp độ tổ hợp tiếp sau, một cái gì đó không rút giản được thành các phần tử cô lập, đột sinh ra trong một trật tự mới; và, từ điểm cốt yếu này, ý thức, sự sống, tư duy gần như giành được quyền hiện hữu một cách khoa học. Tuy thế, còn cần rất nhiều điều để Khoa học công nhận giá trị đặc biệt của tính độc lập và tính bền vững của “một cáì gì đó” này: “Những sinh thể của sự tồng hợp” được ra đời bằng một sự ngẫu hợp lạ thường của các cơ may, trên một kiến tạo được lắp ghép tạm bợ, và sự xuất hiện của chúng không tạo ra một sự tăng thêm năng lượng đo được nào; vậy thì chẳng phải “những sinh thể của sự tổng hợp” đó, về mặt thực nghiệm, là đẹp nhất nhưng cũng mong manh nhất so với mọi sự vật? Và bằng cách nào chúng có thể biết cách dự đoán, hay sống qua được sự tái hợp nhất phù du của các mảnh mà trên đó tâm hồn của chúng vừa hạ cánh xuống? Rốt cuộc, dù bất kể một sự bán quy thành tinh thần nào, thì ngành Vật lí và Sinh học vẫn dõi nhìn chủ yếu ở phía cái phần tử, - tức là vẫn theo hướng của vật chất loãng ra vô hạn, để tìm ra cái Vĩnh cửu và cái ổn định Vĩ đại.

Nếu tuân theo cách suy nghĩ này, ý tưởng rằng một Tâm hồn của các tâm hồn nào đó ở đỉnh Thế giới đang sắp ra đời, cũng không kì lạ như việc người ta có thể tin vào các quan điểm hiện thời về lí tính con người. Rốt cuộc, đối với tư duy của chúng ta, có chăng cách khác để tổng quát hóa Nguyên lí Đột sinh73?…

Nhưng đồng thời, điều vẫn còn được nghe nói hay hiểu ngầm là, cái Tầm hồn này khớp với sự trùng hợp cực kì bất khả của toàn bộ các phần tử và các căn nguyên, nên nó sẽ chỉ có thể được hình thành trong một tương lai cực kì xa xôi và trong sự phụ thuộc hoàn toàn vào các quy luật thuận nghịch của Năng lượng.

Thế thì, đích xác hai sự hạn chế này (xa xôi và mong manh) lại là điều tôi thấy không tương hợp với bản chất và chức năng của Điểm Omega, và tôi muốn chứng tỏ rằng chúng ta cần lần lượt loại bỏ hai hạn chế đó, vì hai lí do thực chứng sau: lí do thứ nhất là Tình yêu và lí do thứ hai là Sự sống Siêu việt.

Trước hết là lí do Tình yêu. - Chức năng vũ trụ của Điểm Omega, được biểu diễn qua năng lượng nội tại, chính là việc khơi mào và bảo lưu, dưới sự tỏa sáng của nó, sự nhất trí giữa các phần tử hạt có phản tư của Thế giới. Chúng ta vừa thấy điều này. Nhưng bằng cách nào nó có thể gây được tác động đó, nếu nó không đang yêu và đáng yêu theo một kiểu nào đó ngay từ bây giờ? Như tôi đã nói, tình yêu sẽ chết khi tiếp xúc với cái Phi cá nhân và cái Vô danh: và cũng chắc chắn rằng nó sẽ mờ dần với sự chia cách trong Không gian, - và còn mờ đi nhiều hơn với sự khác nhau trong Thời gian. Để yêu nhau, điều cốt yếu là phải cùng hiện hữu. Do đó, dù dáng hình dự đoán của nó có tuyệt vời đến đâu, Điểm Omega sẽ không bao giờ có thể đơn thuần làm cân bằng trò hấp dẫn và đẩy xa nhau của con người, nếu mà sức mạnh của chúng không ngang nhau, tức là với cùng chất liệu kết cấu của sự Kề cận. - Trong tình yêu, cũng như trong mọi loại năng lượng khác, chính trong cái đạt ngay đang hiện hữu mà các đường lực sẽ khép lại tại mỗi khoảnh khăc. Tâm điểm lí tưởng, Tâm điểm tiềm tàng: không gì như thế lại có thể đủ. Cho một Tuệ quyẻn hiện tại và thực tồn, cần có một Tâm điểm thực tồn và hiện tại. Để cực kì hấp dẫn, Điểm Omega phải cực kì hiện diện.

Và thêm nữa là lí do Sự sống Siêu việt. - Để thoát khỏi những mối đe dọa về sự biến mất không dung hòa được, như tôi đã nói, với cơ chế của một hoạt động có phản tư, Con người tìm cách đưa nguyên lí thu thập các kết quả do hoạt động của Con người đạt được vào một chủ đề ngày càng rộng lớn và thường trực hơn: Văn minh, Nhân loại, Tinh thần của Trái đất. Bị kết tụ vào những thực thể khổng lồ này, theo nhịp điệu tiến hóa chậm chạp một cách lạ thường, Con người có cảm tưởng đã thoát khỏi tác động hủy diệt của Thời gian74.

Nhưng làm như thế Con người mới chỉ đẩy lùi được vấn đề thôi. Bởi vì cuối cùng, bất kể đường bán kính vạch ra ở bên trong Thời gian và Không gian có rộng đến đâu, chẳng phải phạm vi tạo ra cũng không bao giờ bao trùm được gì khác ngoài những thứ tàn tạ? Một khi những kiến tạo của chúng ta còn dựa toàn bộ trọng lượng lên Trái đất, chúng sẽ biến mất cùng Trái đất. Điểm thiếu sót căn bản của mọi hình thức Niềm tin vào Tiến bộ, như chúng thể hiện trong những biểu tượng thực chứng, là không loại bỏ hẳn được cái Chết. Chứng tỏ được rằng ở trên cùng của sự Tiến hóa là một tụ điểm nào đó thì có ích lợi gì, nếu tụ điểm này có thể và phải tan rã?… - Để thỏa mãn những đòi hỏi tối cao của hành động chúng ta, Điểm Omega phải độc lập với sự sụt giảm của các sức mạnh dệt nên sự Tiến hóa.

Tính hiện tại, tính không thể đảo ngược.

Để đưa hai tính chất cốt yếu này của Tâm điểm tự chủ của mọi tâm điểm vào bức tranh mạch lạc của một Tuệ quyển, trí óc của chúng ta chỉ có cách tiếp tục và làm hoàn chỉnh Nguyên lí Đột sinh. Điều hoàn toàn rõ ràng đối với kinh nghiệm của chúng ta là: sự đột sinh trong quá trình Tiến hóa chỉ được thực hiện một cách tuần tự và nó chịu một sự phụ thuộc cơ học vào những gì diễn ra trước nó. Trước hết các phần tử hợp nhóm lại, rồi “tâm hồn” biểu lộ ra và hoạt động của nó chỉ hé lộ, trên quan điểm năng lượng học, một sự cuốn lại ngày càng phức tạp và được thăng hoa hóa của các sức mạnh truyền qua các chuỗi phần tử. Đó là chức năng Xuyên tâm của cái Tiếp tuyến. Đó là kim tự tháp có đỉnh được giữ ở phía dưới… Đấy là những gì hiện lên trong quá trình đang diễn ra. Và đấy cũng chính là cách Điểm Omega tự để lộ cho chúng ta thấy vào cuối quá trình, trong chừng mực vận động của sự tổng hợp đạt tới đỉnh chót tại điểm đó. Nhưng, chúng ta hãy cảnh giác, dưới bề mặt tiến hóa này, nó mới chỉ cho thấy một nửa của chính nó. Đó là kì hạn cuối cùng của chuỗi, nhưng đồng thời cũng là một kì hạn đặc biệt.

Không những nó hoàn thành, mà nó còn khép lại. Nếu không toàn thể sẽ tự suy yếu, - một mâu thuẫn về mật hữu cơ với toàn bộ hoạt động. - Khi vượt khỏi các phần tử, chúng ta giờ nói đến Điểm Cực có ý thức của Thế giới, và chỉ nói rằng nó đột sinh từ sự đi lên của các ý thức là chưa đủ: ta cần phải nói thêm rằng nó đồng thời đã đột sinh từ sự phát sinh này. Thiếu điều này, nó sẽ không thể chinh phục được trong tình yêu, cũng như không thể cố định được trong tính bất biến chất. Nếu, do bản chất, nó không thoát khỏi Thời gian và Không gian do nó tập hợp lại, thì nó sẽ không là Điểm Omega.

Tính tự chủ, tính hiện tại, tính không thể đảo ngược và vì thế mà cuối cùng là tính siêu việt: đó là bốn thuộc tính của Điểm Omega.

Trong phần đầu của cuốn sách này, chúng ta đã cố bao hàm năng lượng phức hợp của Vũ trụ trong một sơ đồ chưa hoàn chỉnh, và bằng cách trên, sơ đồ này đã được nối kín lại dễ dàng.

Trước hết, chúng ta đã nắm giữ được nguyên lí cần tìm để giải thích cả vận động bền bỉ của sự vật hướng đến cái có ý thức nhất, và sự vững chắc nghịch lí của cái mong manh nhất - đó là Điểm Omega. Ngược với vẻ bên ngoài vẫn được chấp nhận bởi ngành Vật lí, cái Ổn định Vĩ đại không phải ở phía dưới trong cái hạ sơ đẳng, mà ở phía trên trong sự siêu tổng hợp. Do đó, chỉ duy nhất với lớp vỏ tiếp tuyến thôi thì Thế giới sẽ tan biến một cách ngẫu nhiên vào Vật chất. Bởi cái lõi xuyên tâm của mình, nó tìm được dáng vẻ và độ bền vững tự nhiên bằng cách hướng theo chiều ngược của cái khả nhiên về một tụ điểm tuyệt vời của Tinh thần đang kéo nó về phía trước.

Do đó, một cái gì đó trong Vũ trụ đang thoát khỏi Entropy, - và ngày càng thoát khỏi đó.

Trong suốt nhiều giai đoạn rất dài của quá trình Tiến hóa, cái xuyên tâm, bị khuấy động một cách âm thầm bởi tác động của Động lực Đầu tiên đẩy về phía trước, và nó đã có thể biểu lộ chỉ bằng những sự hợp nhóm khuếch tán, tức là ý thức động vật. Và ở cấp độ này, do thiếu khả năng bám lên phía trên, vào một chỗ dựa có mức độ đơn giản cao hơn mức độ của chúng, những hạt nhân vừa mới hình thành đã tự tháo dỡ. Ngược lại, ngay khi nhờ sự Phản tư, một kiểu tính thống nhất xuất hiện, không còn khép kín lại hay thậm chí không còn hướng tâm hóa nữa mà dưới hình thức một điểm, quy luật Vật lí tuyệt vời của các tụ điểm bắt đầu có tác động. Khi trở thành những tâm điểm, và do đó thành những cá nhân, những phần tử rốt cuộc có thể bắt đầu phản ứng, một cách trực tiếp như chính nó, trước tác động cá nhân hóa của Tâm điểm của các tâm điểm. Vượt qua bề mặt tới hạn của sự tiến hóa thành người, đối với ý thức, đó thực ra là việc chuyển từ phân kì thành hội tụ, - tức là, một cách nào đó, đổi bán cầu và đổi cực. Ở bên này của đường tới hạn “xích đạo” là việc rơi trở lại vào cái vô số. Vượt trên đường đó là việc rơi vào sự hợp nhất hóa ngày càng tăng, không thể đảo ngược được. Một khi được hình thành, một tâm điểm có phản tư chỉ có thể thay đổi tiếp bằng cách lấn sâu vào chính mình. Nhìn bên ngoài, dĩ nhiên, Con người cũng biến chất như con vật. Nhưng, ở đây và ở kia, một chức năng nghịch đảo của hiện tượng. Khi chết, cái xuyên tâm trong con vật tự tiêu tan trong cái tiếp tuyến; còn ở Con người, cái xuyên tâm thoát ra và được giải phóng khỏi cái tiếp tuyến. Sự thoát khỏi Entropy bằng cách đảo ngược về điểm Omega. Chính cái chết cũng được tiến hóa thành người!

Như thế, từ những hạt Tư duy làm nên những nguyên tư đích thực và không thể bị phá hủy của Chất liệu Kết cấu của mình, Vũ trụ, - một Vũ trụ được xác định rõ ràng trong cái kết của nó - đang tự kiến tạo phía trên chúng ta; còn theo hướng lại một Vật chất đang dần biến mất: Vũ trụ thu thập và bảo toàn không phải Năng lượng cơ học, như chúng ta đã từng nghĩ, mà thu thập và bảo toàn các Cá nhân. Xung quanh chúng ta, lần lượt từng “tâm hồn” tự giải tỏa, như một sự phát tán liên tục, trong khi mang lên phía trên điện tích không thể truyền dẫn được của ý thức. - Từng tâm hồn một, nhưng tuy nhiên, không cô lập. Bởi vì đối với mỗi tâm hồn, do chính bản chất của Điểm Omega, sẽ chỉ có một điểm ló hiện cuối cùng: tại điểm đó dưới tác động tổng hợp của tập hợp đang cá nhân hóa bằng cách cuộn những phần tử của nó lên chính chúng, và đồng thời tập hợp đó cũng cuộn lên chính mình, Tuệ quyển sẽ đạt đến điểm hội tụ của mình một cách tập thể, - ở “cái Kết của Thế giới”.

Chương III
TRÁI ĐẤT TỐI HẬU

Nếu không có sự uốn lại lên chính mình của Vật chất, như chúng ta đã xác nhận, tức là nếu không có cơ chế hóa học khép kín của các phân tử, của các tế bào, của các nhánh dòng, thì đã không thể có Sinh quyển lẫn Tuệ quyển. Trong sự xuất hiện và sự phát triển của chúng, Sự sống và Tư duy liên kết với hình dạng và định mệnh của khối trái đất, không chỉ một cách tình cờ mà còn một cách cấu trúc nữa.

Và ngược lại, để bảo dưỡng và cân bằng sự phát triển của các Ý thức, bây giờ một Tâm điểm tâm thần cho sự chảy dạt Vũ trụ vừa mới hiện ra cho chúng ta thấy, nó vượt lên khỏi Thời gian và Không gian, và do đó mang tính ngoại-hành tinh một cách căn bản.

Sự Tuệ sinh đi lên một cách không thể đảo ngược đến Điểm Omega thông qua chu kì rất hạn hẹp của một sự Địa Sinh…

Vào một lúc nào đó trong tương lai, dưới một ảnh hưởng nào đó liên quan đến đường cong này hay đường cong kia, hay đồng thời cả hai, hai nhánh nhất thiết sẽ tách rời. Bất kể nó có hội tụ đến đâu, sự Tiến hóa trên Trái đất không thể được hoàn thành nếu không đi qua một điểm phân li.

Như thế, sự kiện kì bí và không thể tránh khỏi đang thâm nhập một cách tự nhiên và có xu hướng thành hình trong cách nhìn của chúng ta; mỗi ngày qua sự kiện này càng đến gần chúng ta hơn: cái kết của mọi Sự sống trên quả địa cầu, - cái chết của Hành tinh, - pha sau chót của Hiện tượng con người.

Tuệ quyển trong vẻ bên ngoài cuối cùng sẽ như thế nào đây, không ai dám biểu diễn điều đó cả, - bất kể người đó có thoáng nhìn ra tiềm năng lạ thường của cái bất ngờ tích lũy lại trong Tinh thần của Trái đất đến đâu. Cái kết của Thế giới là không thể mường tượng được. Nhưng dù chỉ có ai điên rồ mới muốn mô tả cái kết đó, chúng ta vẫn có thể tiến đoán ý nghĩa và khoanh lại những hình thức của nó đến một mức nào đó, bằng cách vận dụng những cách tiếp cận đã tạo nên trong những phần trước.

Trái đất cuối cùng sẽ như thế nào trong một Vũ trụ được kết cấu từ chất liệu có Ý thức; - nó sẽ có hình dạng thế nào; - nó sẽ có thể là gì đầy. Và một cách lạnh lùng và logic, tôi muốn đề xuất câu trả lời là không có sự Tận thế như sau, - chủ yếu để suy ngẫm hơn là để khẳng định điều gì đó.

DỰ ĐOÁN CẦN LOẠI BỎ

Khi nói về cái kết của Thế giới, chúng ta ngay lập tức nghĩ đến một bất hạnh nào đó.

Thường xuyên nhất là một thảm họa thiên thể. Có biết bao nhiêu ngôi sao đang quay và đang lướt qua chúng ta. Những thế giới bùng nổ ở chân trời… Với trò may rủi dai dẳng, rồi có đến lượt chúng ta phải chịu thảm họa đó và bị giết chết hay không?

Ít nhất cũng có cái chết đang từ từ đến với chúng ta trong nhà tù của mình, điều này dường như không thể tránh khỏi. Từ khi ngành Vật lí khám phá ra rằng mọi năng lượng đều giảm dần, dường như chúng ta cảm thấy trong Thế giới nhiệt lượng đang giảm đi xung quanh mình. Từ sự lạnh đi mà chúng ta không thể thoát khỏi, một khám phá khác về sự phóng xạ đã may mắn ra đời, nó bù lại hiệu ứng và làm chậm lại điều sắp xảy ra. Những nhà thiên văn học ngày nay hứa hẹn với chúng ta là còn hàng trăm triệu năm nữa, nếu mọi việc diễn ra tốt đẹp. Chúng ta có thể thở lại được. Nhưng trong khi chờ đợi, nếu cái hạn được lùi lại, thì bóng tối vẫn tiếp tục dâng lên.

Và rồi, thậm chí chúng ta có còn sống không, để nhìn thấy màn đêm buông xuống?… Từ giờ đến lúc đó, không nói đến những rủi ro vũ trụ đang rình rập chúng ta, điều gì sẽ xảy ra trong tầng sinh vật của Trái đất? Với biến chứng và tuổi tác, những nguy cơ nội tại đang nhân lên trong Sinh quyển và Tuệ quyển. Các cuộc xâm nhập của vi trùng. Những sự phản tiến hóa về mặt hữu cơ. Sự vô sinh. Các cuộc chiến tranh. Những cuộc cách mạng. Biết bao nhiêu cách khả dĩ để dẫn đến một cái kết! - và rốt cuộc, có lẽ chúng còn đáng giá hợn một sự lão hóa dài hạn.

Chúng ta biết rõ những tình huống có thể xảy ra này. Chúng ta đã nghĩ đến điều đó. Chúng ta đều đã đọc những mô tả dự đoán trong các cuốn tiểu thuyết của anh em nhà Goncourt, của Benson, của Wells, hay trong các tác phẩm khoa học của các tên tuổi lừng danh. Mỗi mô tả đó đều hoàn toàn có thể đúng. Trong từng khoảnh khắc, chung ta đều có thể bị nghiền nát bởi một ngôi sao băng khổng lồ. Điều này đúng. Ngày mai Trái đất có thể rung lên và tụt hẫng dưới chân chúng ta. Điều này cũng đúng. Khi được để riêng biệt, mỗi ý chí con người có thể từ chối vươn lên cao hơn trong sự hợp nhất. Tôi cũng công nhận điều này. Tuy nhiên, trong chừng mực những mô tả đó bao hàm một ý tưởng về một tai nạn đến sớm hay về một cái hạn, bằng cách dựa trên những gì quá khứ của sự Tiến hóa chỉ dạy cho chúng ta, tôi tin mình có thể nói rằng chúng ta không có gì phải sợ những thảm họa vô kể đó. Bất kể chúng có khả dĩ đến đâu trong lí thuyết, chúng ta có thể chắc chắn rằng chúng sẽ không xảy ra, bởi một lí do mạnh hơn.

Và lí do đó là như sau.

Tai họa vũ trụ, sự tan rã sinh học, hay đơn giản là sự ngừng tăng triển hay sự lão hóa - các biểu diễn bi quan của những ngày cuối cùng của Trái đất đó có điểm chung sau đây: chúng mở rộng mà không chỉnh sửa các đặc tính và các điều kiện của những cái kết cá thể và sơ cấp của chúng ta cho đến toàn bộ Sự sống. Những rạn nứt, bệnh tật hay suy sụp. Cái chết của con người như thế nào, thì cái chết của Nhân loại cũng là như thế.

Vậy mà, chúng ta có quyền phổ quát hóa một cách đơn giản như thế không?

Khi một cá thể ra đi, có thể là trước tuổi, luôn có một cá thể khác để kế tiếp. Đối với sự tiếp tục của Sự Sống, sự mất mát đó là không thể cứu vãn được. Nhưng, trong trường hợp này, ta có thể nói được về Nhân loại đây?… Đâu đó trong một cuốn sách của mình, nhà cổ sinh vật học vĩ đại Matthew đã đề xuất rằng nếu ngành con người biến mất, một nhánh có tư duy khác sẽ nhanh chóng kế tiếp. Nhưng ông hết sức né tránh và hẳn là ông ngượng nghịu không dám nói cái chồi bí ẩn này có thể xuất hiện ở chỗ nào trên Cây Sự sống mà chúng ta vẫn biết.

Nếu xem xét toàn bộ lịch sử, tôi lại thấy tình thế dường như hoàn toàn khác về mặt sinh học.

Một lần, và chỉ duy nhất một lần trong quá trình tồn tại như một hành tinh, Trái đất đã có thể được bao bọc bởi Sự sống. Tương tự vậy, một lần và chỉ duy nhất một lần Sự sống đã có khả năng vượt qua cái ngưỡng của sự Phản tư. Cũng như chỉ có một mùa duy nhất cho Sự sống, một mùa kết trái duy nhất cho Tư duy. Từ đó trở đi, Con người luôn là đỉnh chóp của Cây, chúng ta hãy đừng quên điều này. Từ giờ những hi vọng cho tương lai của Tuệ quyển, tức là của sự Phát sinh Sự Sống, tức là rốt cuộc của sự Phát sinh Vũ trụ, chỉ nằm duy nhất trong chính con người chứ không ở đâu khác. Từ đó, bằng cách nào con người lại có thể kết thúc trước thời hạn, hay ngừng lại, hay suy sút; nếu vậy thì Vũ trụ bị sẩy thai trong chính mình chăng, một điều chúng ta đã nhận định là phi lí?

Trong trạng thái hiện tại, Thế giới sẽ là không thể hiểu được, sự có mặt trong nó của cái Được Phản tư sẽ là không thể giải thích được, nếu chúng ta không giả định một sự hiệp đồng giữa cái Bao la và cái Rất nhỏ để kiến tạo, nuôi dương, hỗ trợ Ý thức xuất hiện giữa hai cái đó cho đến cùng, bằng việc cố sức qua rất nhiều sự may rủi, rất nhiều sự ngẫu nhiên và nhiều sự tự do được sử dụng. Chúng ta cần phải dựa vào sự hiệp đồng này. Con người là không thể thay thế được. Vì thế, bất kể viễn cảnh có thể có thực đến đâu, con người phải được hoàn chỉnh, không phải một cách nhất thiết, hẳn vậy, mà là chắc chắn.

Không phải là một sự ngừng lại, bất kể hình thức thế nào, mà là một tiến bộ cuối cùng, đến đúng vào thời điểm sinh học của nó. Một sự trưởng thành và một cực điểm. Luôn cao hơn lên trong cái khả nhiên mà từ đó chúng ta ra đời. Chúng ta phải ngoại suy Con người và sự Tiến hóa thành Người chính theo hướng này, nếu chúng ta muốn tiên đoán cái Kết của Thế giới.

NHỮNG HƯỚNG TIẾP CẬN

Không vượt khỏi những giới hạn của những xác suất khoa học, chúng ta có thể nói rằng Sự Sống còn có nhiều thời kì địa chất để phát triển. Mặt khác, khi được quan sát trong hình thức có tư duy, nó còn có các dấu hiệu của một năng lượng đang lan rộng mạnh mẽ. Một mặt, thực vậy, khi được so sánh với các tầng động vật học trước nó, nơi sự sống trung bình dài ít nhất cỡ 80 triệu năm, Nhân loại còn quá trẻ đến mức ta có thể nói Nhân loại vừa mới sinh ra. Mặt khác, khi quan sát những phát triển nhanh chóng của Tư duy trong một khoảng ngắn vài chục thế kỉ, sự trẻ trung này mang trong mình những dấu hiệu và hứa hẹn về chu kì sinh học hoàn toàn mới. Vì thế giữa Trái đất tối hậu và Trái đất hiện đại của chúng ta rất có thể trải dài một khoảng thời gian bao la, nổi bật không phải bởi một sự chậm dần mà bởi một sự tăng tốc và sự phát triển quyết định của các lực Tiến Hóa theo hướng con người.

Trong giả thuyết về một thành công và đây là giả thuyết duy nhất có thể chấp nhận được, dưới hình thức nào và theo những đường hướng nào chúng ta có thể hình dung rằng trong khoảng thời gian này Tiên bộ sẽ phát triển?

Trước hết, dưới một hình thức tập thể và tinh thần. - Từ khi Con người xuất hiện, chúng ta đã có thể ghi lại một sự chậm đi nào đó của các biến đổi thụ động về mặt thể hệ của cơ quan, vì lợi ích của các biến thái chủ động về mặt ý thức của cá thể bị giữ trong xã hội. Cái nhân tạo kế tiếp cái tự nhiên. Sự truyền lại qua lời nói và chữ viết xếp chồng lên những hình thức gien (hay thể sắc) của sự di truyền. Không chối bỏ sự khả hữu hay thậm chí sự khả nhiên của việc các quá trình trực sinh quá khứ kéo dài tiếp trong các chi, hay đặc biệt hơn trong hệ thống thần kinh của chúng ta75, tôi có khuynh hướng nghĩ rằng ảnh hưởng của chúng, hầu như không cảm thấy được từ sau sự đột sinh của Người Thông minh, có định mệnh là ngày càng giảm đi. Cứ như sự phân bố những năng lượng của Sự sống bị một kiểu quy luật lượng tử chi phối, ta có thể nói rằng, những năng lượng này không thể lan rộng đến một vùng hay có được một hình thức mới, mà không giảm đi ở những vùng xung quanh. Từ khi Con người xuất hiện, áp lực tiến hóa dường như sụt xuống trong mọi nhánh trên Cây Sự sống trừ nhánh Con người. Và bây giờ Con người đã trưởng thành, và phạm vi của các biến đổi tâm thần và xã hội đã mở ra cho Con người, cơ thể không còn thay đổi một cách nhận thấy được nữa, - chúng không còn cần thay đổi nữa trong ngành con người; hay nếu chúng còn thay đổi, điều đó cũng sẽ chỉ còn dưới sự kiểm soát tỉ mỉ của chúng ta. Có thể bộ não của chúng ta đã đạt đến những giới hạn hữu cơ về dung tích và sự sáng suốt cá thể. Nhưng vận động không vì thế mà ngừng lại. Từ Phương Tây sang Phương Đông, sự Tiến hóa từ giờ bận tâm ở chỗ khác, trong một lĩnh vực phong phú hơn và phức tạp hơn, để xây dựng nên Tinh thần bằng tất cả những tinh thần tập hợp lại. - Vượt lên trên các dân tộc và chủng tộc, là việc tạo Nhân loại thành khối, không thể tránh khỏi và đã trong quá trình diễn ra.

Sau khi đã nói điều trên, bắt đầu từ nấc hành tinh của sự toàn thể hóa tâm thần và của sự nảy bật về mặt tiến hóa và chúng ta đang tiếp cận nấc này, nếu đánh giá qua trạng thái hiện tại của Tuệ quyển, giữa nhiều con đường tiến lên, định mệnh của chúng ta dường như đi theo những đường nào đây?

Tôi phân biệt ba đường chính, trên đó tái hiện nhưng dự đoán mà việc phân tích các ý tưởng của Khoa học và Nhân loại dẫn chúng ta đến: sự tổ chức ngành Nghiên cứu; - sự tập trung của ngành này vào đối tượng con người; - sự kết hợp giữa Khoa học và Tôn giáo.

Ba kì hạn tự nhiên của cùng một sự tiến triển.

A. Sự tổ chức của ngành nghiên cứu

Chúng ta dám huênh hoang rằng đang ở trong kỉ nguyên của Khoa học. Và trong chừng mực nào đó, nếu chúng ta chỉ muốn nói đến bình minh, so với màn đêm trước đó, chúng ta cũng có lí. Cái gì đó lớn lao ra đời trong Vũ trụ, nhờ những khám phá và các phương pháp tìm hiểu của chúng ta. Cái gí đó, tôi tin chắc, sẽ không ngừng lại nữa. Nhưng nếu chúng ta cứ ca tụng ngành Nghiên cứu, và nếu chúng ta cứ dùng nó để kiếm lợi, với tư tưởng và phương tiện ti tiện và trong sự hỗn loạn như thế, thì chúng ta hãy thôi tìm kiếm ngay đi! Chúng ta đã bao giờ suy ngẫm nghiêm túc về tình thế khốn khổ này chưa?

Cũng như Nghệ thuật, và gần như ta có thể nói cũng như Tư duy, Khoa học ra đời dưới dáng vẻ của một đồ thừa, một sự ngông tưởng. Đó là sự dồi dào của hoạt động nội tại bên trên những sự cần thiết vật chất của Sự sống. Đó là trí tò mò của những kẻ mộng mơ và rảnh rang.

Dần dần, tầm quan trọng và hiệu quả của nó làm nó được chấp nhận. Chúng ta có thể tuyên bố đúng đắn rằng chúng ta đang sống trong một Thế giới bị Khoa học cách mạng hóa và chúng ta đã chấp nhận vai trò xã hội của nó, - thậm chí cả việc tôn thờ nó. Và tuy nhiên chúng ta vẫn tiếp tục để nó phát triển trong may rủi, gần như không chăm lo, như cây dại trong rừng bị những người nguyên thủy hái lượm quả vậy. Tất cả để phục vụ sản xuất. Tất cả để phục vụ vũ trang. Nhưng, để phục vụ nhà thông thái và phòng thí nghiệm mà đang làm tăng bội sức mạnh của chúng ta, thì vẫn chẳng có gì, hay hầu như chẳng có gì. Thực sự những khám phá dường như cứ phải đều đặn rơi sẵn từ trên trời xuống, như là ánh nắng hay mưa vậy, - còn Con người thì vẫn chẳng có gì hay ho hơn để làm trên Trái đất ngoài việc giết lẫn nhau, hay là ăn!

Chúng ta hãy chỉ thử xác định tỉ lệ năng lượng con người sử dụng, ở đây và lúc này, cho việc đi tìm chân lí. Một cách còn vật chất hơn nữa, chúng ta hãy tính phần trăm tiền bạc trong ngân sách nhà nước dành cho việc khảo cứu các vấn đề được mạch lạc đặt ra mà giải pháp của chúng là cốt tử cho thế giới. Rồi chúng ta sẽ thấy khiếp sợ. Chi phí tiêu dùng cho ngành nghiên cứu toàn thế giới ít hơn cho một thiết giáp hạm! Cháu chắt chúng ta có sai không nếu nghĩ rằng chúng ta là những kẻ mọi rợ?

Sự thực là, bị đặt vào một giai đoạn quá độ, chúng ta còn chưa ý thức được trọn vẹn, cũng như lèo lái được những sức mạnh mới đang tự giải phóng. Trung thành với những lề thói cũ, chúng ta chỉ nhìn thấy trong Khoa học một phương tiện mới để có được những thứ cũ dễ dàng hơn: đất đai và bánh mì.

Chúng ta đeo dây kéo vào chú ngựa thần Pegasus. Và Pegasus tàn lụi, - nếu nó không chạy lồng đi với chiếc xe. Rồi sẽ đến lúc, nhất thiết sẽ đến lúc Con người thấy quá sức vì sự bất cân xứng hiển nhiên của cỗ xe và sẽ nhận ra rằng Khoa học không chỉ là một công việc phụ trợ đối với họ, mà là một hình thức của hành động, một phương tiện chuyển giải tự nhiên, đúng vậy, mở lối cho phần tràn ra của những năng lượng không ngừng được giải phóng bởi Máy móc.

Một Trái đất với những “sự tùy ý” ngày càng nhiều hơn và với lợi ích luôn được đề cao hơn sẽ tìm thấy lối thoát sống còn trong hành vi đào sâu tất cả, thử tất cả, kéo dài tất cả. Một Trái đất nơi những kính thiên văn khổng lồ và những máy nghiền nguyên tử ngốn nhiều vàng bạc và khơi nên nhiều niềm ngưỡng mộ tự nhiên, hơn mọi trái bom hay súng đại bác. Một Trái đất không chỉ dành cho đội ngũ các nhà nghiên cứu được tập hợp và được trợ giúp, mà còn dành cho cả những người bình thường; vấn đề chính hiện nay sẽ là chinh phục bí mật và năng lực lấy ra từ các tiểu thể, các ngôi sao hay từ vật chất có tổ chức. Một Trái đất phải là nơi người ta hi sinh đời mình, như đã từng xảy ra, để hiểu biết và để sống hơn là để tồn tại.

Qua ước tính những sức mạnh hiện có76, đó là những gì đang chuẩn bị xảy đến xung quanh chúng ta, một cách không thể tránh khỏi.

Điều này đã xảy ra với những động vật cấp thấp có võng mạc theo kiểu mở rộng trên bề mặt toàn bộ cơ thể; việc nhìn của con người còn thực hành một cách khuếch tán, bị lẫn lộn với các công việc cho công nghiệp và chiến tranh, về mặt sinh học, việc nhìn đó đòi hỏi được cá thể hóa thành một chức năng độc lập có những cơ quan riêng biệt của mình.

Chỉ không còn lâu nữa, Tuệ quyển sẽ tìm thấy con mắt của mình.

B. Sự khám phá ra đối tượng con người

Để hiểu và làm chủ càng nhiều năng lượng quanh mình hơn nữa, Nhân loại sẽ không phải chịu nguy cơ xô vào một giới hạn bên ngoài của những sự nảy nở của mình, một khi Nhân loại nhận ra rằng chức năng đầu tiên của nó là thâm nhập, thống nhất về mặt trí tuệ, và thu dẫn. Một thị trường buôn bán thì có thể đầy kín. Một ngày nào đó, chúng ta sẽ dùng cạn kiệt các mỏ và giềng dầu lửa của mình, dù có thay chúng bằng những thứ khác đi chăng nữa. Dường như không gì trên Trái đất sẽ có thể làm bão hòa nhu cầu hiểu biết, cũng như làm cạn kiệt khả năng phát minh của chúng ta. Bởi vì về điều này cũng như điều kia, ta có thể nói: càng sống thì càng lớn lên.

Điều này tuy vậy không có nghĩa rằng Khoa học lan truyền cùng lúc theo mọi hướng bằng bất kì kiểu cách gì, như sóng trong một môi trường đẳng hướng. Ta càng quan sát, thì ta càng nhìn thấy. Nhưng ta càng nhìn thấy phải nhìn vào chỗ nào. Nếu Sự Sống đã có thể tiến triển, đó là vì, do mải miết mò mẫm, nó đã lần lượt tìm thấy những điểm có độ kháng cự kém nhất và ở những chỗ đó cái Thực tồn phải nhường bước trước nỗ lực của Sự Sống. Tương tự vậy, nếu ngành Nghiên cứu phải tiến triển trong tương lai, điều đó sẽ chủ yếu diễn ra bằng cách khu trú những vùng trung tâm, những vùng có cảm giác, những vùng đang sống mà việc chinh phục chúng sẽ đảm bảo việc dễ dàng làm chủ toàn bộ các vùng khác.

Trên quan điểm này, ta có thể tiên đoán rằng nếu chúng ta đi đến một kỉ nguyên con người của Khoa học, kỉ nguyên này sẽ hết mực dành cho Khoa học nhân văn: Con người có hiểu biết rốt cuộc sẽ nhận ra rằng Con người – “đối tượng của tri thức” là chìa khóa cho mọi Khoa học về Tự nhiên. Con người là ẩn số, như Carrel đã nói. Và ta cần nói thêm, Con người là giải pháp cho mọi điều chúng ta có thể biết…

Cho đến giờ, do định kiến hay sợ hãi, Khoa học đã không ngừng xoay quanh Đối tượng con người mà không dám thẳng thắn đề cập đến nó. Về mặt vật chất, cơ thể của chúng ta dường như thật vô nghĩa, thật phụ trợ, thật tạm thời, thật mong manh biết bao… Quan tâm đến chúng để làm gì? - Về mặt tâm lí, tâm hồn chúng ta thật tinh tế và phức tạp lạ thường? Bằng cách nào gắn nó với một Thế giới của quy luật và công thức?…

Vậy mà, chúng ta càng cố gắng né tránh Con người trong những lí thuyết của mình, những phạm vi xung quanh Con người được chúng ta mô tả ngày càng hẹp lại, cứ như chúng ta bị bớp vào một trận lốc. Ở tận cùng những phân tích của ngành Vật lí, như tôi đã nhắc đến trong Lời Mở đầu, ngành này cũng không còn biết nó đang nắm giữ Năng lượng thuần khiết, hay ngược lại chính Tư duy mới nằm trong tay nó. Khi những việc kiến tạo kết thúc, ngành Sinh học, nếu tuân theo logic của các khám phá của nó, sẽ được dẫn đến việc nhận ra, giữa tập hợp các sinh thể có tư duy, hình thức hiện đang là sau chót của các kiến tạo của sự Tiến hóa. Con người ở phía dưới, Con người ở phía trên; và Con người ở trung tâm, nhất là cái Con người đang sống, đang mở rộng, đang đau tranh mãnh liệt trong chúng ta và xung quanh chúng ta. Cuối cùng rồi chúng ta cúng sẽ phải quan tâm đến Con người đó.

Đối với Khoa học, nếu trong cuốn sách này tôi đã không lầm lẫn, điều làm nên giá trị vô song của đối tượng con người là thực kiện kép sau đây: 1) con người biểu diễn một cách cá thể và xã hội, trạng thái tổng hợp nhất, nhờ đó chúng ta đi đến được Chất liệu Kết cấu Vũ trụ; và 2) một cách tương liên, con người là điểm hiện tại linh hoạt nhất của Chất liệu Kết cấu đang trong quá trình biến đổi này.

Với hai lí do như thế, về căn bản, việc giải mã Con người chính là việc tìm hiểu bằng cách nào Thế giới này đã hình thành và bằng cách nào nó tiếp tục hình thành. Khoa học về Con người. Khoa học lí thuyết và thực hành về sự Tiến hóa thành Người. Sự đào sâu Quá khứ và các Nguồn gốc. Nhưng còn cả việc đeo đuổi nhiều thực nghiệm mang tính kiến tạo trên một đối tượng không ngừng đổi mới.

Chương trình của ngành này bao la và không có một mục đích nào ngoài mục đích cho Tương lai. Chăm sóc và hoàn chỉnh cơ thể con người trước hết. Sự mạnh mẽ và sức khỏe của cơ quan. Một khi cái pha chìm phủ trong cái “tiếp tuyến” còn diễn ra, Tư duy chỉ có thể vươn lên bằng những cơ sở vật chất. Vậy mà, trong sự xáo động của các ý tưởng đi kèm với sự thức tỉnh của tinh thần, chẳng phải chúng ta đang trong quá trình thoái hóa về mặt thể chất đó sao? Người ta đã từng nói chúng ta phải đỏ mặt xấu hổ khi so sánh Nhân loại của chúng ta, có đầy các chủ thể phát triển không hoàn chỉnh, với những xã hội động vật mà ở đó giữa hàng trăm nghìn cá thể cũng không một cá thể nào lại thiếu một cái rấu… Tự nó, sự hoàn thiện hóa hình học này không nằm trên đường hướng của sự tiến hóa của chúng ta, vì sự tiến hóa của chúng ta hoàn toàn hướng về tính mềm dẻo và sự tự do. Tuy nhiên, sự hoàn thiện hóa này mà nó phục tùng hợp lí những giá trị khác lại chằng phải chính là một chỉ dẫn và một bài học đó sao! Cho đến giờ, chúng ta chắc chắn đã đẩy nòi giống của mình vào cuộc phiêu lưu mà chưa suy ngẫm đầy đủ về vấn đề làm sao biết được chúng ta cần phải thay thế những sức mạnh thô bạo của chọn lọc tự nhiên bằng những yếu tố y học và đạo đức nào, nếu chúng ta loại bỏ những sức mạnh đó. Trong nhiều thế kỉ sắp tới, một hình thức của sự ưu sinh mang tính nhân văn cao quý, đúng tầm cỡ con người chúng ta, sẽ được khám phá và phát triển.

Sự ưu sinh của các cá thể, - và vì thế cũng là sự ưu sinh của xã hội. Từ cái cơ thể to lớn làm từ tất cả cơ thể của chúng ta này, chúng ta sẽ cảm thấy thuận tiện hơn và thậm chí sẽ có xu hướng ước định rằng: cách an toàn hơn là cứ để những đường biên tự xác định qua sự vận hành tự động của những sự độc đáo và những sự phát triển cá thể. Đừng can thiệp vào các lực của Thế giới!… vẫn cứ mãi là ảo ảnh của bản năng và tính chắc chắn thành công mạo xưng của Tự nhiên. Nhưng chẳng phải đúng là Thế giới trong khi đạt đến Tư duy đang đợi chúng ta suy ngẫm lại về các phương pháp tiến hành mang tính bản năng của Tự nhiên? Về thể chất có phản tư, những sự sắp xếp có phản tư. Nếu có một tương lai cho Nhân loại, tương lai này chỉ có thể được mường tượng theo hướng của một sự hòa giải hài hòa nào đó của cái Tự do với cái Được Quy hoạch và cái Được Toàn thể hóa. Phân bố tài nguyên của trái đất. Điều chỉnh sự Phát triển các không gian tự do. Sử dụng tối ưu các sức mạnh được Máy Móc giải phóng. Sinh lí học của các dân tộc và các chủng tộc. Địa kinh tế, địa chính trị, địa nhân khẩu học. Tổ chức của ngành Nghiên cứu mở rộng thành một tổ chức có lí luận của Trái đất. Dù chúng ta có muốn hay không, mọi dấu hiệu và mọi nhu cầu của chúng ta hội tụ theo cùng một hướng: chúng ta cần phải và chúng ta cũng đang xây dựng một ngành Năng lượng con người, nhờ vào và còn vượt lên toàn bộ ngành Vật lí, toàn bộ ngành Sinh học và toàn bộ ngành Tâm lí học.

Và chính trong quá trình kiến tạo được khởi đầu một cách âm thầm này mà Khoa học của chúng ta sẽ ngày càng đối mặt với Tôn giáo, do đã bị đưa đến đến việc phải tập trung vào Con người.

C. Sự giao hội Khoa học-Tôn giáo

Trong vẻ bề ngoài, Trái đất Hiện đại được sinh ra từ một phong trào chống tôn giáo. Con người là tự đủ cho bản thân. Lí lẽ thay thế Đức tin. Thế hệ chúng ta và hai thế hệ trước chẳng hề được nghe tranh luận gì nhiều, ngoài về xung đột giữa Đức tin và Khoa học Đến độ đã có vẻ như là cái này nhất thiết phải thay thế cái kia.

Vậy mà, áp lực càng kéo dài, thì rõ ràng rằng xung đột dường như phải được giải quyết dưới một hình thức cân bằng hoàn toàn khác; đó không phải sự loại trừ cũng như không phải là tính hai mặt, mà là sự tổng hợp. Sau gần hai thế kỉ say sưa đấu tranh, cả Khoa học lẫn Đức tin không làm yếu nhau đi; nhưng ngược lại, điều trở nên hiển nhiên là không có nhau, chúng sẽ không thể phát triển bình thường được: và điều này có một lí do đơn giản rằng cả hai đều cùng được khích lệ bởi chính một sự sống. Thực vậy, không phải trong cái đà của mình, cũng không phải trong những kiến tạo của mình, Khoa học có thể đạt đến những giới hạn của chính nó, mà không bị điểm thêm vẻ thần bí và tích thêm đầy Đức tin.

Trước hết, trong cái đà của mình. Chúng ta đã chạm đến điều này khi giải đáp vấn đề về Hành động. Con người sẽ chỉ lao động và tìm hiểu, nếu Con người giữ được sở thích say mê cho việc đó. Vậy mà, cái sở thích này lại hoàn toàn dựa vào một sự tin chắc (tuyệt đối không thể chứng minh theo kiểu Khoa học được) rằng Vũ trụ có một ý nghĩa mà nó có thể hay thậm chí phải đạt đến, nếu chúng ta trung thành với một sự hoàn thiện hóa không đảo ngược được nào đó.

Niềm tin vào sự tiến bộ.

Tiếp đó là trong những kiến tạo của nó. Chúng ta có thể xem xét theo phương pháp khoa học một sự cải thiện gần như bất định của cơ thể con người và của xã hội con người. Nhưng ngay khi đạt vấn đề vật chất hóa một cách thực tế những giác mơ của mình, chúng ta ghi nhận rằng vấn đề vẫn chưa được xác định, hay thậm chí không thể giải đáp được, trừ phi chúng ta, bằng một trực giác phần nào siêu lí tính, chấp nhận những tính chất hội tụ của Thế giới mà chúng ta thuộc về. Niềm tin vào sự Thống nhất.

Còn hơn thế nữa. Nếu chúng ta quyết tâm, dưới áp lực của các thực kiện và vì một niềm lạc quan về tính thống nhất, chúng ta sẽ đối mặt với sự cần thiết khám phá ra, ngoài cái đà cần có để đẩy mình lên phía trước và mục đích đặc biệt đang cố định vận động của chúng ta, mà còn cả chất kết dính hay chất xi măng đặc biệt; những chất này sẽ kết hợp các cuộc sống của chúng ta mà không làm chúng sai lệch hay giảm thiểu. Niềm tin vào một tâm điểm của nhân cách có sức hấp dẫn cực kì cao.

Tóm lại, ngay khi vượt khỏi cấp độ thấp và khởi đầu của những tìm tòi nghiên cứu mang tính phân tích, Khoa học chuyển sang tổng hợp ngay khi sự tổng hợp này được dẫn đến việc dự đoán và tác động lên Tương lai và cái Toàn thể (đó là một sự tổng hợp đạt đến cực đỉnh một cách tự nhiên trong việc tạo nên trạng thái cao cấp nào đó của Nhân loại): và đồng thời, trong khi tự vượt lên chính mình, sự tổng hợp này đột sinh trong sự Lựa chọn và sự Tôn thờ.

Renan và thế kỉ XIX đã không sai khi nói về một Tôn giáo của Khoa học. Sai lầm của họ là đã không nhìn ra rằng sự tôn thờ Nhân loại của họ bao hàm sự tích hợp các lực tinh thần, dưới một hình thức được đổi mới, thậm chí họ còn cho rằng đã loại bỏ được các lực đó.

Chúng ta vừa thức tỉnh về Vũ trụ đang vận động, và trong Vũ trụ này nếu chúng ta nhìn các chuỗi thời gian và không gian phân kì và gỡ nút, xung quanh chúng ta và về phía sau như những lớp của một hình côn, thì có lẽ chúng ta mới đang làm công việc Khoa học thuần túy. Nhưng khi chúng ta quay hướng về Cực đỉnh, về tính Toàn thể và về Tương lai, chúng ta buộc phải làm công việc của Tôn giáo.

Tôn giáo và Khoa học: hai mặt hay hai pha liên hợp của cùng một hành vi trọn vẹn của tri thức, - đó là điều duy nhất có thể bao quát Quá khứ và Tương lai của sự Tiến hóa, để chiêm ngưỡng, đo đạc và hoàn chỉnh chúng, vẫn trong sự củng cố qua lại của hai sức mạnh đối kháng này, trong sự giao nhau của Lí tính và cái Thần bí, Tinh thần của con người, do chính bản chất của sự phát triển của nó, có định mệnh tìm ra giới hạn tận cùng của sự thâm nhập của nó, bằng sức sống tối đa của nó.

PHA TỐI HẬU

Trong khi luôn lớn lên theo ba hướng chúng ta vừa chỉ ra và còn một thời gian dài để sống, Nhân loại có ở phía trước những khả năng bao la.

Cho đến trước Con người, Sự sống nhanh chóng bị ngừng lại và bị ngăn vách bởi những sự chuyên môn hóa, và nó buộc phải tự đóng khuôn theo để có hiệu lực, nó tự cố định lại và phân tán trong mỗi cú nhảy vọt về phía trước. Từ cái ngưỡng của sự Phản tư, nhờ vào những tính chất đáng kinh ngạc của “cái nhân tạo”, trong khi phân tách dụng cụ ra khỏi cơ quan, cái nhân tạo này cho phép chính sinh thể đó tăng cường và biến đổi đến vô hạn những dạng thức của hành động của sinh thể đó, mà không để mất chút tự do nào của nó, - đồng thời nhờ khả năng phi thường (mà Tư duy có) làm tất cả những phần tử hạt con người xích gần và kết hợp lại trong cùng một nỗ lực có ý thức, chúng ta đá đi vào được lĩnh vực hoàn toàn mới của sự Tiến hóa. Thực ra, trong khi việc nghiên cứu Quá khứ cho phép đánh giá ở một mức nào đó những phương tiện của Vật chất có tổ chức ở trạng thái phân tán, chúng ta lại không có một ý tưởng nào về độ lớn khả hữu của các hiệu ứng của “tuệ quyển”. Sự cộng hưởng của các dao động con người nhiều đến hàng triệu! Toàn bộ một tầng ý thức đang cùng lúc tạo áp lực lên Tương lai! Sản phẩm tập thể cộng lại sau một triệu năm Tư duy!… Chúng ta đã bao giờ thử mường tượng những độ lớn này biểu diễn điều gì chưa77?

Theo đường hướng này, điều ít được chờ đợi nhất có lẽ lại là điều ta cần chờ đợi nhất.

Với sức căng tăng lên của Tinh thần trên bề mặt của quả Địa cầu, trước hết ta có thể tự nghiêm túc chất vấn về việc một ngày nào đó Trái đất sẽ phá được rào cản của nhà tù trần thế của mình, - hoặc bằng việc tìm cách xâm chiếm những thiên thể chưa có người ở, - hoặc bằng một sự kiện còn gây choáng váng hơn nữa, tức là thiết lập một mối liên hệ tâm thần với những tụ điểm ý thức khác, xuyên suốt không gian. Sự giao nhau và thụ tinh qua lại của hai Tuệ quyển… Đó là một giả thuyết mới nghe có vẻ vô lí, nhưng rốt cuộc cũng chỉ làm mở rộng thang đo đại lượng đến cái Tâm thần, trong khi không ai còn nghĩ đến việc nghi vấn về tính hợp thức của thang đo đó cho Vật chất. Ý thức cuối cùng đang được kiến tạo bằng việc tổng hợp các đơn vị hành tinh. Tại sao lại không nào, khi trong một Vũ trụ mà đơn vị thiên thể là một thiên hà?

Không hề có ý ngăn cản những giả thuyết này, chúng ta hãy quan sát điều sau đây: tính khả dĩ của các giả thuyết đó mở rộng các chiều kích của Tuệ quyển đến mức khó tin, nhưng không hề thay đổi hình thức hội tụ và cũng không vì thế mà thay đổi thời lượng có hạn của sự Tuệ sinh, và tuy vậy tôi ước lượng xác suất của chúng quá nhỏ để đáng bỏ công xem xét chúng.

Sự phức tạp hóa và năng lực cảm giác khác thường của sinh thể con người thích ứng với các điều kiện trái đất đến độ, ta không thể nhìn ra nổi cách nó có thể du nhập đến một thiên thể khác, kể cả nếu nó có khả năng vượt qua những không gian giữa các thiên thể.

Sự bao la của khoảng thời gian thiên thể, mênh mông đến độ ta không nhìn rõ được bằng cách nào, trong hai vùng trời khác nhau, hai Tư duy lại có thể cùng hiện hữu và trùng với nhau ở những pha tương tự trong sự phát triển của chúng.

Vì hai lí do này (trong nhiều lí do khác) tôi hình dung rằng Tuệ quyển của chúng ta có định mệnh tự khép lại cô lập vào chính mình, - và theo một hướng không mang tính không gian mà mang tính tâm thần, Tuệ quyển sẽ tìm ra đường hướng giải thoát của mình mà không rời bỏ hay tràn khỏi Trái đất.

Và ở đây tái hiện một cách hoàn toàn tự nhiên khái niệm thay đổi trạng thái. Trong chúng ta và xuyên qua chúng ta, sự Tuệ sinh không ngừng đi lên. Từ vận động này chúng ta đã nhận thấy những đặc điểm chính sau: sự xích gần của các hạt Tư duy; sự tổng hợp các cá thể và sự tổng hợp các dân tộc hay các chủng tộc; sự cần thiết của một Tụ điểm cá nhân tự chủ và tối cao để liên kết những nhân cách của phần tử vào một khung cảnh giao cảm chủ động. Tất cả những điều này, lại một lần nữa, dưới hiệu ứng kết hợp của hai độ cong: hình cầu của Trái đất và tính hội tụ ở quy mô vũ trụ của Tinh thần, - tuân theo Quy luật về Độ Phức hợp và Ý thức.

Và thế thì, bằng sự kết tập đủ mức của một số lượng đủ lớn các phần tử, vận động có bản chất hội tụ này sẽ đạt đến một cường độ và một phẩm chất cao đến mức mà, để thống nhất hơn nữa, như điều đã xảy ra với các lực cá biệt của bản năng, Nhân loại khi được xem xét tổng thể sẽ đến lượt mình phải tự phản xạ lên chính mình “tại một điểm”78 (tức là, trong trường hợp này, từ bỏ chỗ dựa hành tinh hữu cơ để lệch tâm sang một lầm điểm siêu việt của sự tập trung hóa ngày càng tăng của mình). Vì thế, đối với Tinh thần Trái đất, đó sẽ là cái kết và sự đăng quang.

Cái kết của Thế giới: đó là sự hướng lại vào nội tâm của toàn bộ Tuệ quyển, trên chính mình, khi đã đồng thời đạt đến cực điểm của độ phức hợp và độ hướng tâm hóa của mình.

Cái kết của Thế giới: đó là sự đảo ngược điểm cân bằng, làm tách rời Tinh thần (mà rốt cuộc cũng đã được hoàn thành) ra khỏi ma trận vât chất để làm nó sau đó dựa toàn bộ sức nặng của mình lên Chúa-Omega.

Cái kết của Thế giới: đó là điểm tới hạn đồng thời của sự đột sinh và của sự ló hiện, của sự chín muồi và của sự giải thoát.

Về trạng thái vật lí và tâm thần của hành tinh chúng ta khi tiến gần sự chín muồi của nó79, chúng ta có thể đưa ra hai loại giả định, gần như trái ngược.

Giả thuyết đầu tiên thể hiện niềm hi vọng, và bất kể thế nào, việc chúng ta hướng nỗ lực của mình tới niềm hi vọng đó cũng là điều hợp lí, như hướng về một lí tưởng vậy. Trong giả thuyết này, cái Xấu trên Trái đất trong hồi kết sẽ đạt đến một mức cực tiểu. Bệnh tật và sự đói khát bị Khoa học khuất phục, và dù trong những hình thức khốc liệt, chúng cũng sẽ không còn làm chúng ta sợ hãi nữa. Còn Hận thù và những cuộc Đấu tranh nội tại sẽ biến mất trong những tia sáng ngày càng ấm áp hơn của Điểm Omega. Một sự nhất trí nào đó ngự trị trong toàn khối Tuệ quyển. Sự hội tụ cuối cùng được thực hiện trong hòa bình80. Một lối thoát như vậy, dĩ nhiên, sẽ đúng theo lí thuyết một cách hài hòa.

Nhưng cũng có khả năng là, theo một quy luật mà chưa điều gì trong Quá khứ đã từng thoát khỏi, cái Xấu đồng thời tăng cùng cái Tốt và đạt đến cuối cực điểm của nó, cũng dưới hình thức mới một cách đặc thù.

Không có đỉnh cao nào mà không đi cùng với vực thẳm.

Những sức mạnh tỏa ra trong Nhân loại băng sự vận hành nội tại của tính cố kết của nó sẽ rất bao la. Có thể là ngày mai, cũng như hôm qua và hôm nay, cái năng lượng này còn hoạt động một cách không hòa hợp. Sự hiệp đồng mang tính cơ học hóa, dưới lực hung bạo? hay sự hiệp đồng trong sự cảm thông? Con người tìm cách hoàn thiện mình một cách tập thể trong bản thân? Hay một cách cá nhân trong một con người vĩ đại hơn chính họ? Chối bỏ hay chấp nhận Điểm Omega?… Một xung đột có thể nảy sinh. Nếu trường hợp này xảy ra, trong quá trình tập hợp Tuệ quyển lại và cũng bởi chính quá trình đó, Tuệ quyển, khi đã đạt đến điểm thống nhất của nó, sẽ chẻ thớ thành hai vùng, tương ứng bị hút về hai cực đối kháng của sự tôn thờ. Tư duy chưa bao giờ được thống nhất một cách hoàn toàn trong bản thân nó ở chỗ thấp hiện nay. Tình yêu phổ quát chỉ thổi sinh khí cho một phần Tuệ quyển mà thôi và rồi cuối cùng tách rời phần đó để hoàn thành nó, - đó là cái phần quyết định “đi một bước” ra khỏi bản thân để vào trong cái Khác. Ta lại thấy ở đây sự phân nhánh, và đây là lần cuối cùng.

Trong giả thuyết thứ hai này, đúng với những sự Tận thế truyền thống, ba đường cong quanh chúng ta có lẽ sẽ đồng thời đi lên đến tương lai: đó là sự giảm đi một cách không thể tránh khỏi của những sự khả hữu hữu cơ của Trái đất; sự chia rẽ bên trong của Ý thức mà Ý thức này luôn bị phân tách nhiều hơn thành hai lí tưởng tiến hóa đối lập nhau; sự hấp dẫn tích cực của Tâm điểm của các tâm điểm tác động lên những ai hướng mình về nó. Và Trái đất sẽ kết thúc ở điểm tam bội, ở nơi đó, nhờ một sự trùng khớp tuân theo các cách thức của Sự sống, ba đường cong này sẽ giao nhau và đạt đến cực đại của chúng đích xác cùng một lúc.

Cái chết của hành tinh bị kiệt quệ về vật chất; sự xé rách của Tuệ quyển bị chia cắt về hình thức để cống hiến cho sự thống nhất của nó; và đồng thời, sự giải phóng một phần của Vũ trụ, tức là phần sẽ thành công trong việc tự gian khổ tổng hợp thông qua Thời gian, Không gian và cái xấu, cho đến cùng, và sự giải phóng này mang đến cho sự kiện của cái chết mọi ý nghĩa và mọi giá trị của nó.

Đây không phải là một sự tiến bộ bất định, - giả thuyết này bị bác bỏ bởi bản chất hội tụ của Tuệ Sinh, mà đây là một sự nhập định, bên ngoài những chiều kích và phạm vi của Vũ trụ hữu hình.

Sự nhập định trong sự Hòa hợp hay là sự bất hòa: nhưng dù trong trường hợp này cũng như trong trường hợp kia, đều bởi sự quá mức của sức căng ở bên trong.

Đó là lối thoát sinh học hợp lí và có thể hình dung được cho Hiện tượng con người.

… Trong số những ai cố đọc đến hết những trang này, rất nhiều người sẽ gập cuốn sách lại trong tâm trạng không thỏa mãn và trầm tư, họ tự hỏi có phải tôi đã dẫn dắt họ trong các thực kiện, trong siêu hình học, hay trong mơ đây.

Nhưng họ, những người còn lưỡng lự như thế, có hiểu được các điều kiện chặt chẽ một cách bổ ích mà sự mạch lạc của Vũ trụ (hiện giờ được tất cả mọi người chấp nhận) áp đặt lên lí trí của chúng ta không? Một vết đốm xuất hiện trên phim. Một nghiệm điện phóng điện một cách không bình thường. Thế là đủ để ngành Vật lí thấy nó buộc phải chấp nhận trong nguyên tử những khả năng thần diệu. Tương tự vậy, nếu ta cố đóng khung Con người một cách toàn vẹn, cả cơ thể và tâm hồn, trong cái thực nghiệm, Con người buộc chúng ta phải chỉnh sửa toàn bộ những lớp Thời gian và Không gian theo cách của Con người.

Để dành chỗ cho Tư duy trong Thế giới, tôi đã phải nội tại hóa Vật chất bằng cách sau: tưởng tượng một môn năng lượng học Tinh thần: tạo nên một sự Tuệ sinh đi lên, ngược chiều với Entropy; đem đến cho sự Tiến hóa một hướng, một mũi tên và những điểm tới hạn; và cuối cùng là làm mọi thứ uốn lại lên một Ai đó.

Trong việc xếp đặt lại những giá trị này, có thể tôi đã nhầm lẫn ở nhiều điểm. Mong rằng những người khác sẽ đứng ra làm việc này tốt hơn. Toàn bộ điều tôi mong muốn là làm cảm nhận được, song song với thực tại, khó khăn và sự nguy cấp của vấn đề, độ lớn và hình thức mà giải pháp cho nó không thể thoát khỏi.

Sẽ chỉ có một Vũ trụ đang cá nhân hóa một cách không đảo ngược mới có khả năng bao hàm cá nhân mang tính con người.

Lời kết
HIỆN TƯỢNG KITÔ GIÁO

Nếu không có ở phía trên nó một điểm cực tối cao về sức hấp dẫn và về độ bền vững, Sự sống có phản tư không thể tiếp tục hoạt động và tiến triển, cả trong sự vận hành của các hoạt động cơ sở của nó81 (mà chỉ niềm hi vọng về một điều không thể bị tàn hủy mới có thể khởi động được các hoạt động đó) và cả trong sự vận hành của những ái lực tập thể của nó (mà những ái lực này đang đòi hỏi hành động của một tình yêu chiến thắng). Không theo cả cách cá thể lẫn cách xã hội, Tuệ quyển, do cấu trúc của mình, chỉ có thể tự khép kín lại dưới ảnh hưởng của một Tâm điểm Omega.

Đó chính là định đề chúng ta đi đến, qua việc áp dụng toàn diện cho Con người các quy luật thực nghiệm của sự Tiến hóa…

Nhưng từ kết luận này, dù mang tính lí thuyết trong sự xấp xỉ ban đầu, ai lại không nhìn ra từ kinh nghiệm cái âm hưởng khả hữu, hay thậm chí là khả nhiên?

Nếu Điểm Omega chỉ là tụ điểm xa xăm và lí tưởng, có định mệnh phải đột sinh ra, vào tận cùng thời gian, từ sự hội tụ của các ý thức trên trái đất, thì không gì, ngoài bản thân sự hội tụ này, còn có thể làm hé lộ điều đó trước mắt chúng ta. Tại thời điểm chúng ta đang sống này, không một năng lượng có bản chất con người nào khác là sẽ có thể nhận biết được trên Trái đất, ngoài năng lượng được biểu diễn bằng tổng thể những cá nhân con người.

Nhưng nếu ngược lại, như chúng ta vừa công nhận, Điểm Omega giờ đây đã hiện hữu và hoạt động ở nơi sâu thẳm nhất của khối có tư duy, thì dường như điều không thể tránh khỏi là sự hiện hữu của nó, nhờ một vài chỉ số, biểu lộ ra ngay từ bây giờ trong quan sát của chúng ta. Để kích hoạt sự Tiến hóa trong những giai đoạn cấp thấp của nó, điểm cực có ý thức của Thế giới chỉ có thể tác động sau bức màn của ngành Sinh học (điều này cũng tự nhiên), dưới dạng phi nhân cách. Bây giờ nó có thể tỏa sáng lên cái vật thể có tư duy mà chúng ta đã trở nên, theo cách từ Tâm điểm đến các tâm điểm - tức là theo kiểu nhân cách.

Có thể nào nó lại không làm điều đó?

Hay là, toàn bộ sự giải thích Thế giới được trình bày ở đây chỉ là một lí tưởng vô vọng. Hay là, đâu đó xung quanh chúng ta, dưới hình thức này hay hình thức khác, một sự dư thừa năng lượng cá nhân, ngoại-nhân tính, hẳn là có thể phát hiện được bằng cách để lộ ra sự Hiện diện vĩ đại… nếu chúng ta quan sát kĩ.

Và đây chính là tầm quan trọng cho Khoa học về Hiện tượng Ki Tô giáo. Hiện tượng Ki Tô giáo.

Trong đoạn kết của một nghiên cứu về Hiện tượng con người, cụm từ này không phải được lựa chọn ngẫu nhiên, hay là qua một sự đối xứng từ ngữ. Mà nó nhằm định nghĩa không lập lờ tinh thần của ý tưởng mà tôi muốn diễn đạt.

Sống trong lòng Ki Tô giáo, tôi có thể sẽ bị ngờ rằng đang muốn khéo léo từ đó đưa ra một lời biện hộ. Vậy mà, lại một lần nữa và với khả năng một người có thể phân tách rõ nhất những bình diện tri thức khác nhau trong bản thân, tôi không phát biểu trên tư cách một tín đồ với niềm tin chắc chắn, mà như một nhà tự nhiên học đang xin được lắng nghe.

Thực kiện Ki Tô giáo ở ngay trước mắt chúng ta. Nó có chỗ giữa những thực tại khác của Thế giới.

Bằng cách nào tôi thấy được rằng thực kiện này có vẻ mang đến lời khẳng định quyết đoán (mà chúng ta đang cần) cho những viễn cảnh về một Vũ trụ bị chế ngự bởi những năng lượng có bản chất cá nhân, trước hết bởi nội dung chính của Cương lĩnh của nó, rồi tiếp đó nhờ giá trị của sự hiện hữu của nó, và cuối cùng là nhờ khả năng tăng trưởng đặc biệt của nó - đó chính là điều tôi muốn chỉ ra.

NHỮNG TRỤC CỦA NIỀM TIN

Đối với những ai chỉ biết từ bên ngoài, Ki Tô giáo có vẻ rườm rà đến tuyệt vọng. Trên thực tế, khi được xem xét trong những đường nét chủ đạo, nó chứa một giải pháp của Thế giới cực kì đơn giản và táo bạo đến ngạc nhiên.

Ở giữa nó là lời khẳng định không khoan nhượng, hiển hiện đến độ gây bối rối, về một Chúa mang nhân cách: Chúa Quan phòng đang ân cần dẫn dắt Vũ trụ và Chúa Mặc khải đang truyền thụ cho Con người, trên bình diện và thông qua con đường của trí tuệ. Sau những gì đã trình bày, tiếp đây tôi sẽ dễ dàng làm cảm nhận được giá trị và tính hiện tại của thuyết nhân vị bền bỉ này, mà gần đây vẫn còn bị nhìn nhận như lỗi thời và bị lên án. Điều quan trọng ở đấy là lưu ý được việc trong trái tim những người có tín ngưỡng, một thái độ như thể dành chỗ cho tất cả những gì cao cả và lành mạnh trong Vũ trụ và liên minh dễ dàng với chúng.

Khi được xem xét trong giai đoạn Do Thái giáo, Ki Tô giáo có thể đã tự coi mình là tôn giáo đặc biệt của một dân tộc. Sau đó, do chịu những điều kiện chung của tri thức con người, nó đã có thể từng tưởng tượng Thế giới rất nhỏ bé quanh mình. Nhưng ít ra, vừa mới được hình thành xong, nó đã luôn hướng đến việc bao bọc trong mọi kiến tạo và mọi cuộc chinh phục của mình toàn thể hệ thống mà nó có thể mường tượng được.

Thuyết nhân vị và thuyết phổ độ.

Dưới hình thức nào mà hai bản sắc này lại tìm được cách để thống nhất với nhau trong thần học Ki Tô giáo?

Vì những lí do tiện lợi thực tế, và có thể cũng vì tính rụt rè của trí tuệ, thành quốc của Chúa quá thường xuyên được mô tả trong các văn thư sùng đạo bằng những từ ngữ ước lệ và thuần túy đạo đức. Chúa và Thế giới mà Chúa điều khiển: một quần hợp rộng lớn có bản chất pháp lí, được hình thành theo kiểu một gia đình hay một chính quyền. Quan điểm nền tảng nuôi dưỡng và làm bật ra dòng nhựa sống Ki Tô giáo từ nguồn cội lại hoàn toàn khác. Bởi giáo thuyết Phúc Âm giả tạo, người ta thường nghĩ rằng họ vinh danh Ki Tô giáo bằng cách rút gọn nó thành một kiểu tư tưởng bác ái. Chính bởi không hiểu gì về những “bí ẩn” của nó mà họ không nhìn thấy ở đó lòng tin và kì vọng hiện thực nhất và bao trùm vũ trụ nhất. Đó là một gia đình vĩ đại, Vương quốc của Chúa? Đúng vậy, theo một nghĩa nào đó. Nhưng, theo một nghĩa khác, đó là một hoạt động sinh học phi thường: hoạt động của sự Nhập thế cứu thế.

Sáng tạo, hoàn thành và thanh lọc Thế giới, như chúng ta đã đọc thấy trong những lời của Thánh Paul và Thánh Jean, đối với Chúa là để thống nhất Thế giới và hợp nhất nó với chính mình82. Vậy thì, Chúa đã thống nhất Thế giới như thế nào? Bằng cách nhấn chìm phần nào bản thân mình vào sự vật, bằng cách tự biến mình thành “phần tử”, và rồi nhờ vào điểm tựa tìm thấy ở bên trong, ở giữa Vật chất, Chúa cầm lái và dẫn đầu những gì chúng ta hiện nay gọi là sự Tiến hóa. Nguyên lí về sức sống vũ trụ. Vì là một người nảy sinh giữa nhiều người, Ki Tô đưa mình vào thế (và Người vẫn luôn ở thế đó) uốn xuống dưới bản thân, để thanh lọc, để điều khiển và để siêu kích hoạt sự đi lên chúng, nơi Người lồng mình vào, của các ý thức. Bằng một tác động vĩnh cửu của việc truyền thụ và thanh cao hóa, Người kết tập tâm thần toàn vẹn của Trái đất. Và như thế sau khi tập hợp và biến đổi được hết, trong một động tác cuối cùng, bằng cách gắn lại với tụ điểm hoàn hảo mà Người chưa hề rời khỏi, Người sẽ tự khép kín lại quanh bản thân và quanh cuộc chinh phục của mình. Và khi đó, như Thánh Paul nói với chúng ta, “sẽ chỉ còn có Chúa, toàn vẹn trong tất cả”. Thực ra đó là hình thức cao cấp của “thuyết phiếm thần” (En pâst panta Theos83), mà không hề có dấu vết nhiễm độc bởi sự pha trộn hay tiêu hủy. Trông đợi một sự thống nhất hoàn hảo, mà để được chìm mình trong đó, mỗi phần tử sẽ tìm thấy cùng lúc với Vũ trụ, sự hoàn tất của mình. Vũ trụ đang hoàn tất trong một sự tổng hợp các tâm điểm, hoàn toàn đúng theo các quy luật của sự Hợp nhất. Chúa - đó là Tâm điểm của các tâm điểm. Giáo lí của Ki Tô giáo đạt đến tột đỉnh trong nhãn quan này. - Đây đích xác và thực đúng là Điểm Omega, và chắc hẳn tôi sẽ không bao giờ dám xem xét hay thể thức ra giả thuyết về nó một cách có lí trí, nếu tôi đã không tìm thấy trong ý thức tín ngưỡng của mình không chỉ mô hình mang tính tư biện mà cả thực tại sống.

GIÁ TRỊ CỦA SỰ HIỆN HỮU

Kiến tạo nên một lí thuyết giải thích Thế giới thì tương đối dễ. Nhưng việc cưỡng thúc một cách nhân tạo để cho ra đời một tôn giáo thì lại vượt lên những sức lực cá thể. Platon, Spinoza, Hegel có thể đã phát triển được những cách nhìn đua tranh mạnh mẽ với những viễn cảnh của sự Nhập thế. Tuy vậy, không một thuyết nào trong những thuyết siêu hình học này lại vượt qua được giới hạn của hệ ý niệm.

Thuyết này kế tiếp thuyết kia, chúng có thể đã chiếu sáng các trí óc, những chưa hề làm nảy sinh Sự Sống. Trong mắt các nhà “tự nhiên học”, điều làm nên tầm quan trọng và điều bí ẩn của Hiện tượng Ki Tô giáo là giá trị của sự hiện hữu và giá trị của thực tại của nó.

Thực tồn! Ki Tô giáo là thực tồn, trước hết bởi tầm rộng lớn tự phát của vận động mà nó tạo ra trong Nhân loại. Hướng đến mọi người và mọi tầng lớp, nó ngay lập tức chiếm chỗ giữa những trào lưu mạnh mẽ nhất và sinh sôi nhất từng co trong lịch sử của Tuệ quyển. Bất kể ta có gia nhập hay đứng tách ra khỏi trào lưu Ki Tô giáo này, chẳng phải dấu hiệu và ảnh hưởng bền vững của nó đều có thể cảm nhận thấy ở khắp nơi trên Trái đất hiện đại đó sao?

Giá trị định lượng của sự sống hẳn vậy, được đo bằng độ lớn của phạm vi tác động. Nhưng tôi sẽ bổ sung thêm rằng, nó đặc biệt còn là một giá trị định tính và giá trị này tự biểu diễn, như trong trường hợp của mọi tiến bộ sinh học, bằng sự xuất hiện của một trạng thái ý thức mới đặc thù.

Và đến đây tôi nghĩ tới tình yêu Ki Tô giáo.

Tình yêu Ki Tô giáo, điều không thể hiểu nổi cho những ai chưa từng nếm trải. Cái vô hạn và cái không thể nắm bắt được lại có thể đáng yêu; trái tim con người lại có thể đập vì đồng loại, từ một tấm lòng từ thiện đích thực. Dường như những điều này đơn giản là bất khả đối với nhiều người tôi biết, - và gần như kì quái nữa. Và dù có bị đặt nền móng trên một ảo tưởng hay không, một cảm xúc như thế lại vẫn hiện hữu, và nó thậm chí còn mãnh liệt một cách bất thường, làm sao có thể nghi ngờ điều này, - chúng ta chỉ còn có thể ghi nhận nguyên vẹn những kết quả nó không ngừng tạo ra quanh mình? Chẳng phải đó là một điều tích cực khi từ hai mươi thế kỉ nay, hàng ngàn người sùng tín đã chắt ra từ ngọn lửa của tình cảm đó những niềm hăng hái say mê đến độ chúng vượt xa, về độ rạng ngời và tinh khiết, những niềm thôi thúc và lòng tận tụy của bất kì tình yêu con người nào đó sao? Và do đã nghiệm thấy nó, hàng ngàn nam nữ khác, đang mỗi ngày từ bỏ mọi tham vọng và mọi niềm vui khác, ngoài niềm vui cần cù hiến thân nhiều hơn cho tình yêu đó - đó lại chẳng phải là một thực kiện hay sao? Và cuối cùng, chẳng phải điều sau đây cũng là một thực kiện đó sao, và tôi có thể đảm bảo thực kiện này - đó là nếu tình yêu của Chúa mà tắt đi trong linh hồn của những tín đồ, thì cơ cấu khổng lồ về nghi lễ, tôn ti và học thuyết mà Nhà Thờ đại diện sẽ ngay tức khắc tan thành cát bụi mà từ đó nó đã ra đời?

Thực ra, khi một vùng đáng kể của Trái đất có một miền tư duy xuất hiện và lớn lên, và tại đó một tình yêu phổ quát thực thụ không những được tạo nên và được khuyên dạy mà còn tỏ ra khả hữu về mặt tâm lí và có hiệu lực một cách thực tiễn - vậy thì đây là một hiện tượng có tầm quan trọng chủ chốt đối với Khoa học về Con người - và tầm quan trọng đó còn chủ chốt hơn khi vận động đó không hề giảm đi mà dường như muốn lớn hơn lên về tốc độ và cường độ.

NĂNG LỰC TĂNG TRƯỞNG

Sự đổi mới cách nhìn vũ trụ nào mà thể hiện đặc tính của “trí tuệ hiện đại” thì đều từng là cơn khủng hoảng cho hầu hết toàn bộ tôn giáo cổ xưa, và vì thế nếu các tôn giáo đó còn chưa bị tiêu diệt hẳn, thì ta cũng vẫn có thể tiên đoán rằng chúng sẽ không trỗi dậy lại. Liên hệ chặt chẽ với những huyền thoại, hay là tham gia vào một thuyết thần bí về sự bi quan và thụ động, với những tôn giáo đó không thể tự điều chỉnh theo những sự bao la nhất định, hay theo những đòi hỏi mang tính xây dựng của khối Không-Thời gian. Các tôn giáo này không còn đáp ứng được các điều kiện của cả Khoa học và Hành động của chúng ta.

Vậy mà, dưới cú sốc đã nhanh chóng tiêu diệt những đối thủ cạnh tranh của chính nó, dù ban đầu người ta đã có thể nghĩ Ki Tô giáo cũng bị rung chuyển, thì trái lại Ki Tô giáo mang những dấu hiệu của sự phục hồi và tiến triển. Bởi vì cũng chính do những chiều kích mới mà Vũ trụ có được trong mắt chúng ta, Ki Tô giáo biểu lộ ra đồng thời như tự mạnh mẽ hơn, và như cần thiết hơn cho Thế giới, so với từ trước đó đến nay.

Mạnh mẽ hơn. Để sống và phát triển, các cách nhìn Ki Tô giáo cần một bầu không khí rộng lớn và gắn kết. Thế giới càng bao la hơn, thì những liên kết bên trong càng mang tính hữu cơ, những viễn cảnh của sự Nhập thế sẽ càng thành công. Và đây chính là điều những tín đồ bắt đầu khám phá ra, không phải là không với chút ngạc nhiên nào. Đã từng bị sự Tiến hóa làm khiếp đảm trong chốc lát, tín đồ Ki Tô giáo giờ đây nhận ra rằng sự Tiến hóa đơn giản mang đến cho mình một phương tiện kì diệu để cảm nhận và hiến thân cho Chúa nhiều hơn. Trong một Tự nhiên có kết cấu đa nguyên và tĩnh, sự thống trị phổ quát của Ki Tô cùng lắm đã có thể trùng lẫn với một năng lực từ bên ngoài và áp-đặt-từ-trên. Trong một Thế giới hội tụ về mặt tinh thần, năng lượng của Ki Tô này chẳng nhẽ lại không khoác vẻ cấp bách và cường độ nào nữa? Nếu Thế giới mang tính hội tụ, và nếu Ki Tô chiếm vị trí trung tâm, thì sự Phát sinh Ki Tô của Thánh Paul và Thánh Jean không là gì khác hơn và cũng không là gì kém hơn sự tiếp diễn, được mong đợi và đồng thời cũng không quá bất ngờ, của sự Phát sinh Tuệ quyển mà tại đó, đối với kinh nghiệm của chúng ta, sự Phát sinh Vũ trụ đạt đến tột đỉnh. Theo kiểu hữu cơ, Ki Tô khoác vẻ uy nghiêm của chính tạo phẩm của mình. Và vì lí do này, không hề dùng ẩn dụ, ta có thể nói rằng dọc suốt theo chiều dài, suốt bề dày và suốt đo sâu của Thế giới đang vận động, con người thấy mình có khả năng trải nghiệm và khám phá ra Chúa của mình. Có khả năng nói với Chúa, đúng theo nghĩa đen, rằng mình yêu Người, không chỉ bằng cả thân thể mình, cả trái tim mình, cả linh hồn mình, mà còn bằng cả Vũ trụ đang trong quá trình thống nhất - việc nguyện cầu này chỉ có thể thực hiện được trong khối Không-Thời gian.

Cần thiết hơn. Nếu bàn về Ki Tô giáo mà nói rằng, bất kể mọi vẻ bên ngoài đối ngược, nó tự thích nghi và lớn mạnh trong một Thế giới đang được Khoa học mở rộng một cách phi thường, thì mới như chỉ nhìn thấy một nửa của những gì đang diễn ra. Theo kiểu nào đó, sự Tiến hóa truyền một dòng máu mới cho những viễn cảnh và khát vọng Ki Tô giáo. Nhưng theo chiều ngược lại, chẳng phải niềm tin Ki Tô giáo có định mệnh và đang chuẩn bị cứu hay thậm chí thay thế tiếp sức cho sự Tiến hóa đó sao?

Như tôi đã cố gắng chỉ ra, không có tiến bộ nào trên Trái đất để mà hi vọng, nếu không có vị trí dẫn đầu và sự thành công của cái Cá nhân ở đỉnh điểm của Tinh thần. Vậy thì, tại lúc này, trên toàn bề mặt của Tuệ quyển, Ki Tô giáo đại diện cho một trào lưu tư duy Duy nhất đủ táo bạo và cấp tiến để bao quát Thế giới một cách thực tiễn và hiệu quả trong một hành vi trọn vẹn, và trào lưu này có thể hoàn thiện hơn đến vô hạn; trong trào lưu đó niềm tin và kì vọng hoàn tất thành một lòng từ thiện. Chỉ duy nhất, tuyệt đối duy nhất trên Trái đất hiện đại, trào lưu này thể hiện có khả năng tổng hợp, trong một hành vi duy nhất của Sự Sống, ra cái Toàn thể và cái Cá nhân. Chỉ trào lưu này có thể làm chúng ta không chỉ thuận lòng phục vụ mà còn thuận lòng yêu cái vận động tuyệt vời đang cuốn chúng ta đi.

Cần phải nói gì đây ngoài việc trào lưu này thỏa mãn mọi điều kiện mà chúng ta có quyền chờ đợi từ một Tôn giáo của Tương lai, và vì thế, trào lưu này đang khẳng định rằng từ giờ trục chính của sự Tiến hóa thực sự đi qua nó?

Và bây giờ chúng ta hãy tóm tắt lại tình cảnh nào.

1) Khi được xem xét một cách khách quan, như một hiện tượng, sự vận động của Ki Tô giáo, nhờ sự bén rễ sâu vào Quá khứ, và nhờ những phát triển không ngừng của mình, đang thể hiện các đặc tính của một dòng.

2) Được đặt lại vào một quá trình Tiến hóa (mà quá trình Tiến hoá này được diễn dịch như một sự đi lên của Ý thức), dòng này, nhờ sự định hướng theo một sự tổng hợp dựa trên tình yêu, đang tiến triển dung theo một hướng được giả định là hướng của sự Phát sinh Sự sống.

3) Theo đà dẫn dắt và trụ cột cho vận động về phía trước của mình, về căn bản, cái hướng đi lên bao hàm ý thức về việc hiện đang có quan hệ với một Cực điểm mang tính tinh thần và siêu việt của sự hội tụ vũ trụ.

Để khẳng định sự hiện diện dẫn đầu Thế giới của cái mà chúng ta đã gọi là Điểm Omega84, chẳng phải đây chính là phép thử ngược mà chúng ta từng chờ đợi? Chẳng phải đó là tia mặt trời xuyên qua những đám mây mù? Là sự phản chiếu những gì đã ở trên cao, lên những gì đang đi lên? Là sự hủy diệt nỗi cô đơn của chúng ta? Là ảnh hưởng có thể tri giác được của một Ai Đó khác và tối cao trong Thế giới của chúng ta?… Hiện tượng Ki Tô giáo, đang nổi lên giữa Hiện tượng xã hội chẳng phải chính là điều đó sao?…

Khi có mặt biết bao sự hoàn hảo trùng hợp đến vậy, kể cả nếu tôi không theo Ki Tô giáo mà chỉ là một nhà khoa học, tôi tin rằng tôi cũng sẽ tự đặt cho mình câu hỏi này.

Bắc Kinh, tháng 6 năm 1938 - tháng 6 năm 1940.

TÓM TẮT hay LỜI BẠT
BẢN CHẤT CỦA HIỆN TƯỢNG CON NGƯỜI

Từ khi cuốn sách này được viết ra, trực giác trong tôi mà cuốn sách tìm cách thể hiện không đổi khác. Nói chung, đến giờ tôi tiếp tục nhìn Con người đích xác với cùng một cách như lần đầu tôi viết những trang sách này. Tuy vậy, cách nhìn nền tảng này không giữ nguyên, nó không thể như thế. Bằng sự đào sâu mang tính bất khả kháng của việc phản tư, - bằng việc gạn lọc và tự động lắp ráp những ý tưởng được liên hợp, - bằng việc sáp nhập những thực kiện mới, - và cũng do sự cần thiết liên tục của việc làm cho người khác hiểu đúng hơn, từ mười năm nay một vài thể thức và cách trình bày mới đă dần dần đến với tôi, chúng có xu hướng làm nổi bật và đơn giản hóa cùng lúc mọi nét chính trong bản thảo cũ. Tôi tin rằng, một việc hữu ích cần làm là trình bày ở đây cái bản chất, không thay đổi nhưng được suy ngẫm lại, của “Hiện tượng Con người”, dưới dạng ba đề xuất nối chuỗi sau đây, như một lời tóm tắt hay kết luận.

MỘT THẾ GIỚI ĐANG CUỘN LẠI:

hay QUY LUẬT VŨ TRỤ VỀ ĐỘ PHỨC HỢP-Ý THỨC

Gần đây chúng ta đã quen với trường phái thiên văn học mang ý tưởng về một Vũ trụ đang nảy nở, (mới!) từ vài tỉ năm, ra thành các thiên hà, từ một loại nguyên tử đầu tiên. Viễn cảnh của một Thế giới đang trong trạng thái bùng nổ vẫn còn là đề tài tranh luận: nhưng không nhà vật lí nào lạí có ý chối bỏ điều đó với lí do nó bị triết học và thuyết mục đích làm hoen ố. Cũng không có gì là dở cả, khi ta có ví dụ nàỳ trước mắt để hiểu được đồng thời cả tầm rộng, những giới hạn và cả tính chính đáng toàn vẹn về mặt khoa học của những cách nhìn mà tôi đề xuất ở đây. Quả nhiên, khi được thu gọn thành cốt lõi thuần khiết nhất, nội dung chính của những chương dài phía trước rút lại trọn vẹn thành một lời khẳng định đơn giản rằng, nếu về mặt thiên văn học, Vũ trụ hiện ra cho chúng ta thấy như đang trong quá trình nở rộng không gian (từ cái Rất nhỏ đến cái Bao la); thì cũng như vậy và còn rõ ràng hơn, Vũ trụ biểu hiện cho chúng ta thấy, về mặt hóa lí, như đang trong quá trình cuộn lại theo kiểu hữu cơ lên chính mình (từ cái rất đơn giản cho đến cái cực kì phức tạp), - sự cuộn lại đặc biệt của “tính phức hợp” này có liên kết, trên phương diện thực nghiệm, với một sự tăng lên có tính tương liên của sự nôi tại hóa, tức là của tâm thần hay của ý thức.

Trên miền hạn hẹp của hành tinh chúng ta (nơi duy nhất chúng ta còn có thể nghiên cứu môn Sinh học) mối quan hệ cấu trúc được ghi nhận ở đây giữa độ phức hợp và ý thức là không thể bác bỏ trên phương diện thực nghiệm, và luôn được biết đến. Điều mang đến nét độc đáo cho quan điểm mà cuốn sách này đi theo là: nêu ra, ngay từ đầu, rằng các chất của trái đất có tính chất đặc biệt tự trở nên sống luôn mạnh mẽ hơn bằng cách phức tạp hóa ngày càng nhiều hơn, và tính chất này chỉ là sự biểu lộ và thể hiện cục bộ của một sự chảy dạt cũng mang tầm cỡ vũ trụ tương đương (và chắc hẳn còn có nhiều ý nghĩa hơn), so với những sự chảy dạt (đã được Khoa học nhận dạng) vốn làm các lớp vũ trụ không chỉ dàn trải theo kiểu bùng nổ như một cơn sóng, mà cũng cô đọng lại theo kiểu hạt dưới các lực điện từ và trọng lưc, hay còn làm các lớp vũ trụ đó phi vật chất hóa qua bức xạ: những sự chảy dạt khác nhau này có thể là hoàn toàn liên hợp với nhau (một ngày nào đó chúng ta sẽ nhận biết được điều đó).

Nếu đúng vậy, ta thấy rằng ý thức (được định nghĩa một cách thực nghiệm như hiệu ứng đặc thù của độ phức hợp có tổ chức) vượt tràn ra khỏi phạm vi nhỏ đến kì cục mà trên đó mắt ta có thể trực tiếp nhận ra được ý thức đó.

Một mặt, đúng vậy, ngay ở chỗ mà những độ phức hợp hoặc rất thấp, hoặc thậm chí trung bình, làm chúng ta hoàn toàn không thể tri giác được (tôi muốn nói đến mức từ các phân tử rất lớn xuống dưới), chúng ta được dẫn dắt một cách logic đến việc ước đoán sự hiện hữu sơ đẳng (ở trạng thái nhỏ vô hạn, tức là khuếch tán vô hạn), trong mọi tiểu thể, của tâm thần nào đó, - cũng đúng như cách các nhà vật lí công nhận và có thể tính toán những biến đổi khối lượng (hoàn toàn không thể nắm bắt được đối với một kinh nghiệm trực tiếp) vốn đang diễn ra trong trường hợp các vận động chậm.

Mặt khác, ở chính nơi trong Thế giới, do nhưng hoàn cảnh vật lí khác nhau (nhiệt độ, trọng lực…) mà độ phức hợp không đạt đến các giá trị mà tại đó một sự bức xạ của ý thức có thể ảnh hưởng lên sự quan sát của chúng ta, chúng ta được dẫn đến ý tưởng rằng khi những điều kiện trở nên thuận lợi, sự cuộn lại, vốn đang bị ngưng chặn nhất thời, sẽ ngay lập tức tiếp tục vận động về phía trước của nó.

Tôi xin nói rõ rằng Vũ trụ, khi được quan sát theo trục của những độ Phức hợp của nó, đang chịu sức căng liên tục, trong tổng thể và tại mỗi điểm của nó, của sự uốn ngược hữu cơ lên chính mình và do đó của sự nội tại hóa. Tóm lại, điều này nói lên rằng, đối với Khoa học, Sự sống vẫn luôn chịu sức ép ở khắp nơi; và ở nơi Sự sống xuyên qua được một cách cảm nhận được, thì không gì có thể ngăn cản nó thúc đẩy đến cực đại quá trình mà từ đó nó ra đời.

Tôi cho rằng chúng ta cần đặt mình vào trong chính môi trường vũ trụ mang tính hội tụ một cách chủ động này, nếu chúng ta muốn làm Hiện tượng Con người hiện ra trong mọi đường nét của nó và nếu chúng ta muốn giải thích hiện tượng này một cách hoàn toàn mạch lạc.

SỰ XUẤT HIỆN ĐẦU TIÊN CỦA CON NGƯỜI HAY

NGƯỠNG CÁ THỂ CỦA SỰ PHẢN TƯ

Để vượt qua sự bất khả nhiên của những sắp xếp vốn dẫn đến các đơn vị theo kiểu ngày càng phức hợp hơn, Vũ trụ trong quá trình cuộn lại, khi được xem xét trong vùng có tiền-phản tư85, tiến triển theo từng bước, nhờ hàng tỉ và hàng tỉ cú thử. Chính cách thức mò mẫm này kết hợp với một cơ chế đúp của sinh sản và di truyền (vốn cho phép tích lũy và cải thiện một cách cộng sinh những tổ hợp thuận lợi, sau khi đạt được chúng, mà không có sự giảm đi hay thậm chí có sự tăng lên của số lượng các cá thể tham gia) cho ra đời tập hợp các dòng giống sinh vật. Chính tập hợp này tạo nên cái tôi gọi ở phần trước là “Cây Sự sống”, - nhưng ta cũng hoàn toàn có thể so sánh tập hợp đó với một phổ tán sắc mà mỗi độ dài sóng tương ứng với một sắc thái đặc biệt của ý thức hay bản năng.

Khi được quan sát dưới một góc độ nào đó, những tia khác nhau của tuyến rẻ quạt tâm thần này có thể mang vẻ tương đương trên phương diện sống, và thực ra Khoa học vẫn còn thường xuyên xem chúng như thế: cũng chừng ấy bản năng, chừng ấy giải pháp cho cùng một vấn đề, và các giải pháp đó có giá trị như nhau và không thể so sánh được với nhau. Một nét độc đáo thứ hai trong quan điểm của tôi thể hiện trong cuốn sách Hiện tượng con người này (nét độc đáo thứ nhất là coi Sự Sống là một chức năng phổ quát ở cấp độ vũ trụ) trái lại, là gán giá trị của “ngưỡng” hay của thay đổi trạng thái, với sự xuất hiện của năng lực phản tư trong dòng giống con người. Đó là một lời khẳng định không hề cho không (ta hãy cẩn trọng với nó!), và ngay từ đầu nó cũng không hề dựa trên bất cứ một thuyết siêu hình học nào về Tư duy. Mà đó là một lựa chọn, trên phương diện kinh nghiệm, dựa trên một thực kiện (bị đánh giá thấp đến ngạc nhiên); thực kiện đó là như sau: bắt đầu từ “cái ngưỡng của sự Phản tư” chúng ta đích thực đạt đến một hình thức mới của Sinh học86; được đặc trưng bằng những tính chất sau đây (trong nhiều biệt tính khác):

a) Sự Đột sinh mang tính quyết định (trong sự sống cá thể) của những yếu tố sắp xếp bên trong (phát minh), bên trên những yếu tố sắp xếp bên ngoài (trò ngẫu nhiên được sử dụng).

b) Sự xuất hiện cũng mang tính quyết định tương đương của những lực kéo lại gần hay kéo xa ra (thiện cảm và ác cảm), đang thay tiếp sức cho những sự ngụy hấp dẫn và sự ngụy đẩy xa của sự Tiền sinh hay thậm chí của Sự sống cấp thấp, mà chúng dường như có thể được tương ứng quy về những phản ứng của sự Tiền sinh trước độ cong của khối Không-Thời gian và những phản ứng của Sự Sống cấp thấp trước độ cong của Sinh quyển.

c) Cuối cùng là sự thức tỉnh trong ý thức nhất là của mỗi phần tử (nhờ khả năng mới mẻ và mang tính cách mạng của nó cho việc tiên đoán Tương lai), về một đòi hỏi sự “siêu sống không bị giới hạn”. Tức là, đối với Sự sống, đó là sự chuyển từ môt trạng thái của sự bất thuận nghịch tương đối (sự bất khả vật lí cho sự cuốn lại của vũ trụ ngưng lại, một khi sự cuốn đó đã được khơi mào) sang trạng thái của sự bất thuận nghịch tuyệt đối (sự khống tương thích triệt để và mang tính động (?) giữa một viễn cảnh chắc chắn của cái Chết Hoàn toàn và sự tiếp tục của một sự Tiến hóa trở nên có phản tư).

Những tính chất khác nhau này ban cho nhóm động vật (có những tính chất nêu trên) một ưu thế, không những mang tính định lượng và về số, mà còn mang tính chức năng và về sức sống, - ưu thế này là không thể tranh cãi được, như tôi đã nói rõ, nếu ta tuy nhiên quyết áp dụng đến cùng, không núng lòng, quy luật thực nghiệm của Độ Phức hợp-Ý thức cho sự tiến hóa toàn diện của toàn bộ nhóm.

HIỆN TƯỢNG XÃ HỘI hay

SỰ ĐI LÊN ĐẾN MỘT NGƯỠNG TẬP THỂ CỦA SỰ PHẢN TƯ

Trên một cách nhìn thuần túy mô tả, như chúng ta vừa thấy, Con người ban đầu chỉ biểu diễn một trong nhiều vô kể đường gân tạo nên tuyến rẻ quạt, vừa mang tính giải phẫu học và vừa mang tính tâm thần, của Sự sống. Nhưng bởi vì duy nhất đường gân này (hay tia này nếu ta thích gọi thế hơn) đã đột sinh thành công ra khỏi Bản năng trong Tư duy, nhờ một vị trí hay một cấu trúc được ưu đãi, nó tỏ ra có khả năng đến lượt mình dàn trải ở bên trong vùng còn hoàn toàn tự do này của Thế giới, để tạo ra một phổ bậc hai: đó là tính đa dạng vô cùng phong phú của những kiểu nhân học mà chúng ta biết đến. Chúng ta hãy quan sát cái tuyến rẻ quạt thứ hai này. Nhờ hình thức đặc biệt của sự Phát sinh Vũ trụ được chúng ta chấp nhận trong cuốn sách này, vấn đề sự hiện hữu của con người đặt ra cho Khoa học đương nhiên là như sau:

“Trong chừng mực nào và nếu xảy ra thì dưới hình thức nào, tầng con người còn tuân theo (hay thoát khỏi) những lực cuộn lại của vũ trụ mà chính những lực này sinh ra tầng đó?”

Lời giải đáp cho câu hỏi này (một câu hỏi quan trọng sống còn cho cách hành xử của chúng ta) hoàn toàn phụ thuộc vào ý tưởng mà chúng ta đang tạo ra (hay chính xác hơn là ý tưởng chúng ta phải tạo ra) về bản chất của Hiện tượng Xã hội đúng như cách nó triển khai trong sức vươn lên mạnh nhất xung quanh chúng ta.

Bởi những lề thói cũ của trí óc (và cũng do việc chi phối một quá trình, trong khi chính chúng ta bị chìm ngập trong quá trình đó, là một việc chắc chắn khó khăn), sự tự tổ chức, luôn đi lên, của Vô số con người lên chính mình còn được (thường xuyên nhất) xem như một quá trình pháp lí và tình cờ, và chỉ thể hiện một sự tương tự (mang tính bề mặt, “từ bên ngoài”) với những cấu trúc của ngành Sinh học. Người ta mặc nhiên công nhận rằng, từ khi xuất hiện, Nhân loại tiếp tục nhân lên: điều này đương nhiên buộc Nhân loại phải tìm cho những thành viên của mình những sắp xếp ngày càng phức tạp hơn. Nhưng chúng ta hãy đừng lẫn lộn những cách sống với những tiến bộ bản thể học đích thực, về mặt tiến hóa, đã từ lâu Con người không thay đổi nữa, - nếu mà Con người đã từng biến đổi.

Thì chính đây là chỗ, với tư cách một nhà khoa học, tôi tin mình phải thể hiện sự chống đối và phản bác.

Trong chúng ta, những Con người, sự tiến hóa sinh học đạt đến đỉnh điểm – một kiểu lương thức nào đó vẫn giữ cách nhìn nhận như vậy87. Bằng cách tự phản chiếu lên mình, Sự sống hẳn sẽ trở nên bất động. - Nhưng chẳng phải cần nói là nó đang nhảy bật về phía trước đó sao? Đáng ra các bạn hãy quan sát cách mà Nhân loại càng nối lắp sự vô số của mình một cách kĩ thuật, thì trong Nhân loại, đồng thời ở khắp nơi, sức căng tâm thần, ý thức về Thời gian và Không gian, sở thích và khả năng Khám phá ngày càng tăng. Sự kiện lớn lao này dường như không có gì là bí ẩn với chúng ta. Và tuy thế, trong sự kết hợp của sự Sắp xếp mang tính kĩ thuật và sự Hương Tâm hóa tâm thần, một sự kết hợp tiết lộ cho ta nhiều điều, làm thế nào mà ta lại chưa nhận ra công lao (cho dù với những quy mô và ở độ sau chưa tưng đạt đến) của cùng một sức mạnh vĩ đại, - đó chính là sức mạnh đã tạo ra chúng ta? Làm sao mà ta lại không thấy rằng, sau khi cuốn chúng ta từng cá thể, mỗi người trong chúng ta - các bạn và tôi, lên chính mình, thì cũng luôn chính là cơn lốc xoáy đó (nhưng lần này ở mức xã hội) đang tiếp tục hành trình của nó phía trên đầu chúng ta, - đang thắt chặt chúng ta lại cùng nhau trong một vòng ôm chặt, nhằm hoàn thiện mỗi chúng ta bằng cách liên kết chúng ta một cách hữu cơ cùng lúc với mọi người khác?

“Qua sự xã hội hóa của con người với hiệu ứng đặc thù là làm uốn cong lại toàn bộ chùm các hạt vẩy và thớ sợi có phản tư của Trái đất lên bản thân nó, chính trục của cơn xoáy ở cấp vũ trụ của sự Nội tại hóa đang tiếp tục hành trình của mình” - đây là định đề nối tiếp và kéo dài hai định đề sơ bộ được làm rõ nét phía trên (một định đề liên quan đến vị trí hàng đầu của Sự sống trong Vũ trụ, và định đề kia liên quan đến vị trí hàng đầu của sự Phản tư trong Sự sống); đó chính là sự lựa chọn thứ ba - có tính quyết định nhất - và nó làm được việc định nghĩa và soi sáng quan điểm khoa học của tôi về Hiện tượng Con người.

Đây không phải là chỗ để tỉ mỉ chỉ ra rằng cách diễn dịch thực kiện xã hội theo thuyết hữu cơ nay lại giải thích được (hay thậm chí, khi đi theo vài đường hướng nào đó còn cho phép tiên đóan) vận động của Lịch sử một cách dễ dàng và mạch lạc đến đâu. Chúng ta hãy chỉ cần ghi nhớ rằng nếu, vượt lên sự tiến hóa thành người ở cấp phần tử vốn đang đạt đến tột đỉnh trong mỗi cá nhân, một sự tiến hóa thành người khác đang triển khai thực sự ở phía trên chúng ta, và sự tiến hóa này mang tính tập thể, của loài, - vì thế một việc hoàn toàn tự nhiên là ghi nhận rằng, song song với sự xã hội hóa của Nhân loại, ba tính chất tâm-sinh học đang tăng mạnh trên Trái đất, vốn được khai thông ban đầu bởi bước chuyển cá thể đến sự Phản tư.

a) Trước hết, năng lực phát minh, ngày nay được tăng lên nhanh chóng bởi sự chống đỡ kiểu vòm được hợp lí hoá, của mọi sức mạnh nghiên cứu, đến độ ngay từ giờ ta đã có thể nói (như tôi đã nói lúc trước) đến một sự nhảy bật mang tính con người của sự Tiến hóa.

b) Tiếp đó, khả năng hấp dẫn (hay đẩy xa) còn đang hoạt động một cách hỗn độn trên khắp Thế giới, nhưng tăng lên nhanh chóng quanh chúng ta, đến độ mai này thôi, trong sự sắp xếp của Trái đất, cái thuộc về kinh tế (bất kể ai nói gì) cũng có nguy cơ trở nên ít quan trọng hơn, so với cái thuộc về hệ ý niệm và cái thuộc về sự Đam mê.

c) Cuối cùng và đặc biệt là sự đòi hỏi cái không thể đảo ngược, - tức là, ra khỏi vùng còn mang tính lưỡng lự của những khát vọng cá thể, để dứt khoát thể hiện trong ý thức và qua con đường của Loài. - Một cách dứt khoát, tôi xin nhắc lại, theo nghĩa này nếu một người đơn độc có thể tự hình dung rằng người đó có thể, về mặt vật lí và đạo đức, tính đến một sự diệt bỏ hoàn toàn bản thấn, - thì khi Nhân loại đối mặt trước một sự tiêu tán hoàn toàn (hay thậm chí đơn giản một sự phòng giữ không đầy đủ) dành cho kết quả của công lao tiến hóa của mình, Nhân loại bắt đầu thật sự nhận ra rằng họ sẽ chỉ còn mỗi cách đình công: nỗ lực để thúc đẩy Trái đất tiến lên trở nên quá nặng nề và cơ hồ sẽ kéo dài quá lâu để chúng ta còn tiếp tục chấp nhận, trừ phi chúng ta đang lao động trong cái không thể bị hủy diệt.

Tôi cho rằng, khi được hợp nhất lại với nhau và với nhiều cái khác, những dấu hiệu khác nhau nay dường như tạo thành một bằng chứng khoa học nghiêm túc rằng (tuân theo quy luật phổ quát độ hướng-tâm-phức hợp) nhóm động vật con người không hề đi chệch đường về mặt sinh học (do sự cá nhân hóa dữ dội) đến một trạng thái tạo tang lên, cũng như không hề hướng đến (nhờ việc du hành vũ trụ) việc thoát khỏi cái chết bằng thiên văn, - hay đơn giản, không hề suy tàn thành một thảm họa hay sự già hóa. Thực ra nhóm động vật con người hướng đến một điểm tới hạn của sự Phản tư thứ hai, mang tính tập thể và cao cấp hơn bằng sự sắp xếp và hội tụ ở tầm cỡ hành tinh của mọi sự phản tư trong các phần tử trên trái đất; điểm tới hạn này là điểm mà ở phía trên nó chúng ta không thể trực tiếp nhìn thấy được gì (chính bởi vì nó mang tính tới hạn); nhưng đó là điểm mà qua đó ta có thể dự đoán (như tôi đã chỉ ra) sự tiếp xúc giữa Tư duy, ra đời từ sự cuốn bên trong lên bản thân của kết cấu các vật, với một tụ điểm siêu việt Omega, đó chính là căn nguyên vừa có tác động bất thuận nghịch hóa, và lại vừa mang tính động lực và tích góp của sự cuốn bên trong này.

Sau đây tôi chỉ còn cần làm rõ suy nghĩ của tôi về ba câu hỏi thường gây khó khăn cho những độc giả của mình; tôi muốn nói đến: a) đâu là chỗ đành cho sự tự do (và vì thế cho khả năng thất bại của Thế giói)? b) giá trị nào được gắn cho Tinh thần (so với Vật chất)? và c) sự khác biệt nào còn tồn tại giữa Chúa và Thế giới, trong lí thuyết về sự Cuốn lại của vũ trụ?

a) Về những cơ hội thành công của sự Phát sinh Vũ trụ, tôi cho là, từ quan điểm được áp dụng ở đây, ta không thể suy ra rằng sự thành công cuối cùng của sự tiến hóa thành người là tất yếu, mang tính định mệnh, và được đảm bảo. Chắc hẳn, những sức mạnh “tuệ sinh” (do sự nén ép, sự tổ chức, sự nội tại hóa mà sự tổng hợp sinh học của sự Phản tư đang thực hiện dưới tác dụng của ba hoạt động này) không hề nới lỏng áp lực của chúng lên kết cấu con người ở bất cứ lúc nào: từ đó dẫn đến khả năng (đã được nêu lên phía trên) tiên đoán chắc chắn một vài đường hướng cụ thể của tương lai88, - nếu mọi việc diễn ra bình thường. Nhưng, chúng ta không nên quên rằng, chính nhờ bản chất của mình, sự sắp xếp của những phức thể lớn (tức là của những trạng thái ngày càng bất khả nhiên, - cho dù chúng có nối chuỗi với nhau) chỉ hoạt động trong Vũ trụ (và đặc biệt hơn trong trường hợp Con người) bằng hai phương pháp liên hợp: 1) sử dụng một cách mò mẫm những trường hợp thuận lợi (mà sự xuất hiện của chúng được khích động nhờ quy luật các số lớn), và 2) phát minh có phản tư trong pha thứ hai. Điều này có nghĩa gì khác ngoài việc, dù năng lượng vũ trụ của sự Cuốn lại có dai dẳng và khẩn thiết đến đâu trong hoạt động của nó, thì trong những hiệu ứng của mình, nó vẫn bị ảnh hưởng một cách cố hữu bởi hai sự không chắc chắn, liên kết với nhau trong một sự vận hành kép, - ở phía dưới là những cơ hội, và - ở phía trên là những sự tự do. Chúng ta hãy lưu ý rằng tuy nhiên, trong trường hợp các tập hợp lớn (như chính tập hợp đại diện bởi khối con người) quá trình có xu hướng “tự làm nó trở nên bất khả bại”, tức là theo sự nhân bội của các phần tử tham gia89, ở phía sự tình cờ thì xác suất thành công ngày càng tăng, còn ở phía sự tự do thì xác suất chối bỏ hay sai lầm lại càng giảm.

b) Về những gì liên quan đến giá trị của Tinh thần, tôi quan sát thấy rằng, từ quan điểm hiện tượng học (và tôi giới hạn bản thân một cách hệ thống trong quan điểm đó), Vật chất và Tinh thần không biểu hiện như các “vật”, các “bản chất”, mà như các biến số liên hợp, và vấn đề là cần xác định đường biểu diễn của chúng trong Không gian và Thời gian, chứ không phải là xác định bản chất bí ẩn của chúng. Và tôi xin nhắc lại rằng, ở mức độ phản tư này, “ý thức” biểu hiện và đòi hỏi được xem xét như một “hiệu ứng’, như hiệu ứg đặc thù” của Độ Phức hợp, chứ không phải như một loại thực thể đặc biệt và còn tồn lại.

Vậy mà trong chính những giới hạn nay, dù những biến số này có nhỏ đến đâu, tôi vẫn thấy dường như có một cái gì đó rất quan trọng được kinh nghiệm cung cấp và điều này tạo thuận lợi cho những tư biện của ngành siêu hình học.

Thực vậy, một mặt, khi sự chuyển vị (được chỉ ra phía trên) của khái niệm Ý thức được công nhận, chúng ta đã nhìn ra rằng không còn gì ngăn cản chúng ta (mà còn trái lại) trong việc kéo dài phổ của cái “nội tại của các vật” về phía dưới, theo hướng của những độ phức hợp thấp, dưới dạng bất khả kiến: điều này có nghĩa là “tâm thần” biểu lộ như đang làm nền cho toàn thể Hiện tượng, ở những độ tập trung khác nhau.

Và mặt khác, khi được lần theo về phía trên, theo hướng của những phức thể lớn, chính bản thân” tâm thần”, từ khoảnh khắc nó trở nên tri giác được trong các sinh vật, biểu lộ, so với ma trận của “Độ Phức hợp” của nó, một xu hướng đang mạnh lên, thành sự làm chủ và tự chủ. Tại các nguồn cội của Sự sống, dường như chính tụ điểm của sự sắp xếp (F1) tạo ra và điều khiển tụ điểm liên hợp của ý thức của nó (F2). Nhưng, ở phía trên thì điểm cân bằng lại đảo ngược. Một cách rõ nét, trước hết, từ những “ngưỡng cá thể của sự phản tư” (nếu không phải là còn từ trước đó nữa!) chính F2 bắt đầu đảm nhiệm những tiến bộ của F1 (qua “phát minh”). Và rồi từ đó, ở plứa trên hơn nữa, tức là trong những sự tiếp cận (liên hợp) của sự Phản tư tập thể, chính F2 mang vẻ tách ra khỏi khung cảnh không-thời gian của nó để liên hợp với tụ điểm phổ quát và tối cao Omega. Sau khi đột sinh là sự ló hiện! - Trong những viễn cảnh của sự Cuốn lại vũ trụ, không chỉ Ý thức trở nên đồng bao hàm với Vũ trụ, mà Vũ trụ còn rơi vào trạng thái cân bằng và vững chắc, dưới dạng Tư duy, trên một điểm cực của sự nội tại hóa tối cao. Còn điểm tựa thực nghiệm nào khác đẹp hơn điểm tựa này, để làm nền móng theo cách siêu hình học cho một vị trí hàng đầu của Tinh thần?

c) Và cuối cùng để kết thúc và kết thúc hẳn với những nỗi sợ hãi “thuyết phiếm thần”, không ngừng được khơi lên bởi một vài người bảo vệ thuyết duy linh truyền thống trước sự Tiến hóa, làm sao mà ta lại không nhìn thấy rằng, trong trường hợp một Vũ trụ hội tụ như tôi đã trình bày, - Tâm điểm Vũ trụ của sự hợp nhất (chính để thực hiện chức năng thúc đẩy, tích góp và làm ổn định) phải được hình dung90 như đã tồn tại từ trước và mang tính siêu việt, chứ không hề sinh ra từ sự phối hợp và trộn lẫn những tâm điểm cơ sở mà nó tập hợp. Đó là một “thuyết Phiếm thần” rất thực tồn, nếu ta muốn nghĩ vậy (theo nghĩa từ nguyên học của từ đó), nhưng đó cũng là một thuyết phiếm thần tuyệt đối chính đáng: bởi vì rốt cuộc nếu những tâm điểm có phản tư của Thế giới chỉ là “một với Chúa”, trạng thái này đạt đến được, không bằng sự đồng nhất hóa (Chúa trở nên hết thảy), mà bằng một tác động làm biệt dị và hiệp thông của tình yêu (Chúa toàn vẹn ở trong tất cả mọi thứ), - điều này mang tính chính giáo và Ki Tô giáo một cách căn bản.

Phụ lục
MỘT VÀI LƯU Ý VỀ VỊ TRÍ VÀ
PHẦN CỦA CÁI XẤU
TRONG MỘT THẾ GIỚI ĐANG TIẾN HÓA

Trong những trường đoạn triển khai lập luận ở phần trước, một điều đặc biệt có lẽ sẽ làm độc giả tò mò hay thậm chí công phẫn. Không ở chỗ nào, nếu tôi không nói quá, từ “nỗi đau” hay từ “lỗi” lại được nhắc đến. Có phải, trên quan điểm mà tôi thuận theo, cái xấu và những vấn nạn của nó sẽ biến mất, hay vì thế chúng không còn quan trọng nữa trong cấu trúc của Thế giới? Và, trong trường hợp này, phải chăng một bức tranh của Vũ trụ bị đơn giản hóa, hay thậm chí bị làm giả, vừa được trình bày ở đây?

Câu trả lời (hay câu cáo lỗi của tôi, nếu người ta muốn) cho lời chê trách thường nghe thấy về sự lạc quan ngây thơ hay thái quá này, là như sau: do trong cuốn sách này tôi ấp ủ ý đồ duy nhất làm khai thông bản chất tích cực của quá trình sinh học của sự tiến hóa thành người, tôi cho rằng không cần thiết phải tạo ra âm bản của hình ảnh tôi thiết kế nên (nhờ sự sáng rõ và đơn giản của nó). Thu hút sự chú ý vào những bóng tối của khung cảnh, hay nhấn mạnh về độ sâu của những vực thẳm giữa những đỉnh cao để làm gì? Cái này hay cái kia, chúng chẳng đã khá hiển nhiên rồi sao? Điều tôi chưa nói ra thì tôi giả định là người ta đã nhìn thấy được. Và vì thế, nếu ai đó lại đi tìm ở đây một kiểu thiên diễm tình của con người thay vì bi kịch vũ trụ mà tôi muốn gọi đến, thì người đó chẳng hiểu gì về cách nhìn tôi đề xuất.

Các bạn phản biện rằng cái xấu gần như không được nói đến trong cuốn sách của tôi. Nếu ý các bạn là nói thẳng đến, thì có lẽ đúng vậy. Nhưng tuy thế, chính cái xấu này, chính vậy, có phải nó đang rỉ ra, một cách không cưỡng lại được và một cách đa hình, trên mọi lỗ hổng và chỗ nối, qua mọi khớp của hệ thống nơi tôi đặt mình vào?

Trước hết là cái xấu do sự hỗn độn và thất bại. Chúng ta đã thấy rằng, cho đến những vùng có phản tư của mình, Thế giới tiến hành với những cú tình cờ, bằng sự mò mẫm. Vậy mà vì lí do này, tận trong miền con người (tuy đó là nơi sự ngẫu nhiên được kiểm soát), biết bao nhiêu những cú hỏng trượt để có một thành công, - biết bao nỗi khốn khổ để có được một niềm hạnh phúc, - biết bao nhiêu tội lỗi để có được một vị thánh… Sự sắp xếp đơn giản hay là sự xáo lộn vật lí, trước hết, ở mức Vật chất; nhưng nỗi đau khổ lại nhanh chóng đến khía vào Thịt da nhạy cảm; và ở trên cao hơn còn là sự ác độc hay hành hạ của Tinh thần vốn đang tự phân tích và chọn lựa. Tức là, một cách thống kê và ở mọi cấp độ Tiến hóa, luôn luôn và ở khắp nơi, chính cái xấu đang hình thành và rồi hình thành lại, khôn nguôi trong chúng ta và xung quanh chúng ta! “Sự cám dỗ nhất định đến.” Quy luật các số lớn ở giữa một Sự Vô số đang trong quá trình tổ chức đòi hỏi điều này, một cách không cứu vãn được như thế đấy.

Tiếp đó là cái Xấu do sự phân hủy: một hình thức đơn giản của cái xấu nói trên đây, theo nghĩa là bệnh tật và sự biến chất luôn sinh ra từ môt sư tình cờ không may mắn nào đó: nhưng tôi phải bổ sung rằng đây là hình thức bị làm thành trầm trọng hơn, và trí mạng gấp đôi, trong chừng mực, đối với vật sống, việc chết đi trở nên tình trạng thường kì, tất yếu của sự thay thế các cá thể, cá thể này bằng cá thể khác ở trong cùng một dòng: cái chết - đó là bánh xe cốt yếu của cơ chế và của sự đi lên của Sự sống.

Còn có cái Xấu do sự đơn độc và lo sợ: nỗi lo âu sâu sắc (cái này là của riêng Con người) của một ý thức đang thức tình thành sự phản tư trong một Vũ trụ mịt mùng, nơi ánh sáng cần hàng thế kỉ để đến được với nó, - một Vũ trụ mà chúng ta còn chưa hiểu rõ được, và chúng ta cũng còn chưa biết cả điều chúng ta muốn…

Và cuối cùng, có lẽ ít bi kịch hơn (bởi vì nó tán tụng chúng ta), nhưng không ít thực tồn hơn: cái Xấu do tăng trưởng, mà qua đó thể hiện ra trong chúng ta, trong những mối hãi hùng do sự sản tạo, cái quy luật bí ẩn mà từ cơ chế hóa học tầm thường cho đến những sự tổng hợp cao cấp của tinh thần, làm mọi tiến bộ theo hướng đến tính thống nhất cao hơn, được diễn dịch bằng lao động và nỗ lực.

Đúng ra, nếu ta quan sát vận động của Thế giới từ đường chéo này, tức là đường biểu diễn không phải của những tiến triển của vận động đó mà của những nguy cơ và nỗ lực đang được nó thúc đẩy, ta nhanh chóng nhận ra rằng, khi nhìn từ rất cao, dưới tấm voan của sự an toàn và hài hòa bao phủ sự Đi lên của con người, một kiểu đặc biệt của Vũ trụ biểu lộ, ở nơi đó cái xấu (không hề do tình cờ - sẽ ít do tình cờ thôi - nhưng do chính cấu trúc của hệ thống) tất yếu xuất hiện theo bước đi của sự Tiến hóa, với số lượng hay độ nghiêm trọng lớn bất kì như ta muốn. Vũ trụ cuốn lại, tôi đã nói vậy, - Vũ trụ nội tại hóa: nhưng từ cùng một vận động này, Vũ trụ cũng khổ sở, Vũ Trụ phạm tội, Vũ trụ đau khổ… Sự sắp xếp và hướng tâm hóa: hoạt động kép liên hợp này, tương tự với sự đi lên của một đỉnh chóp hay với cuộc chinh phục khoảng không, chỉ có thể được thực hiện một cách khách quan nếu nó được trả công chuẩn xác, - với những lí do và theo một tỉ lệ, mà nếu có thể biết được, thì chúng ta hẳn sẽ thâm nhập được vào bí mật của Thế giới xung quanh chúng ta.

Những nỗi đau và sai lầm, nước mắt và máu: biết bao nhiêu sản phẩm phụ (vả lại thường quý giá và có thể được tái sử dụng) do sự Phát sinh Tuệ quyển tạo ra giữa chừng. Rốt cuộc, đó là điều cảnh tượng của Thế giới đang vận động hé lộ cho ta thấy trong giai đoạn quan sát và suy ngẫm ban đầu. Nhưng đó có thực sự là tất cả, - và không còn gì khác cần nhìn ra? Tức là, có chắc chắn rằng đối với đôi mắt sành sỏi và được làm nhạy cảm bởi một ánh sáng khác với ánh sáng của khoa học thuần túy, số lượng và tính ác hiểm của cái xấu đang lan rộng ngay ở đây và lúc này trên khắp Thế giới, lại không để biểu lộ một sự thái quá nào đó; và lí trí của chúng ta không thể giải thích được điều đó, nếu chúng ta không bổ sung hiện ứng lạ thường của một vài thảm họa hay sự lệch lạc chủ chốt vào loại hiệu ứng bình thường của sự Tiến hóa?…

Về lĩnh vực này, tôi trung thực thấy mình không thể có một lập trường, vả lại cuốn sách này không bàn về lĩnh vực đó. Tuy vậy, có một điều tôi thấy dường như rõ ràng và tạm thời đủ để khuyên nhủ các trí óc: đó là quan sát rằng trong trường hợp này (chính xác như trong trường hợp của sự “sáng tạo” ra linh hồn con người; xem ghi chú đầu tiên ở trang 278), hiện tượng không chỉ giữ lại mà còn tặng cho Thần học (nếu Thần Học tin mình có trách nhiệm) toàn bộ sự tự do để làm rõ và hoàn chỉnh sâu xa những dữ liệu và đề xuất, vẫn còn không rõ ràng ở phía trên một điểm nào đó, do kinh nghiệm cung cấp.

Bằng cách này hay cách khác, thậm chí trong mắt của nhà sinh học bình thường, dù sao thì cũng không có gì lại giống con đường của Thánh giá bằng sử thi anh hùng của con người.

Rome, 28 tháng 10 năm 1948

Chú thích

Đây là bức thư tác giả gửi một người bạn, được đăng trong bản gốc xuất bản năm 1955. - BBT↩︎

Tham khảo phần tiếp sau, ví dụ các ghi chú ở trang 278,312,520.↩︎

[Độ dài thời gian trong quá khứ. - ND]↩︎

[ở đây, ý tác giả là sự hạn chế về tri thức làm chúng ta không hiểu được rằng quá khứ rất dài và giữa các sự kiện là khoảng thời gian dài hơn thường nghĩ. – ND]↩︎

[Từ “phát sinh” (“génèse” trong nguyên bản tiếng Pháp) nói đến nguồn gốc, sự ra đời và một giai đoạn phát triển sau sự ra đời. - ND]↩︎

[Chúng tôi thêm gạch nối trong cụm từ này, nhằm phân cách rõ với các thành phần còn lại trong câu. - ND]↩︎

Điều mà trong phần tiếp theo chúng ta gọi là Quy luật về Độ Phức hợp và Ý thức.↩︎

Đúng ra, một vài năm trước đây, sự ra đời đầu tiên của các tiểu thể được hình dung là dưới dạng ngưng tụ đột ngột (như trong một môi trường bão hòa) của một chất căn bản khuếch tán qua một không gian vô hạn. Bây giờ, băng nhiều lí lẽ hội tụ khác nhau (thuyết Tương đối, đặc biệt là khi thuyết này kết hợp với thuyết về sự rò rỉ li tâm của các thiên hà), các nhà vật lí ưu tiên hướng đến ý tưởng về một vụ nổ cách đây chỉ một vài tỉ năm và nó phun ra một loại gần-như-nguyên tử mà trong đó khối Không-Thời gian tự thu hẹp lại (đến một loại điểm Không tự nhiên tuyệt đối). Để hiểu được các trang tiếp theo, cả hai giả thuyết này là tương đương, theo nghĩa cả hai gia thuyết này đều đặt chúng ta vào giữa một đám vô số các tiểu thể và chúng ta không thể thoát ra ngoài bằng bất kì hướng nào: không bằng cách đi vòng quanh, không bằng cách đi ngược lại - tuy nhiên, có lẽ chỉ bằng cách đi về phía trước, xuyên qua một điểm cuộn lại và nội tại hóa (xem Phần IV, Chương II).↩︎

Ở đây, cũng như ở những chỗ khác trong cuốn sách này, thuật ngữ “Ý thức” được dùng với nghĩa được chấp nhận chung nhất để chỉ mọi loại tâm thần, từ các hình thức sơ đẳng nhất có thể hình dung của tri giác nội tại cho đến hiện tượng nhận thức có phản tư của con người.↩︎

Những trang này được viết cách đây đã lâu khi tôi ngạc nhiên tìm thấy ý chính trong vài dòng bậc thầy do J.B.S. Haldane viết gần đây. “Chúng ta không tìm thấy bất kì dấu vết hiển nhiên nào của tư duy hay của sự sống trong cái chúng ta gọi là Vật chất”, nhà sinh hóa học người Anh vĩ đại đã viết vậy. “Và do đó, chúng ta thiên về nghiên cứu những tính chất này ở chỗ chứng biểu lộ rõ ràng hơn. Nhưng nếu các quan điểm hiện đại của Khoa học là chính xác, chúng ta cần tính đến việc cuối cùng sẽ tìm ra chúng, ít nhất dưới hình thức sơ đẳng, ở khắp nơi trong toàn bộ Vũ trụ.” Và chính nhà sinh hóa học đó nói thêm những lời sau mà độc giả có thể sẽ nhớ lại khi tôi làm nổi hiện cách nhìn về “Điểm Omega” với mọi sự bảo lưu và chỉnh sửa cần thiết, trong phần sau của cuốn sách: “Nếu sự hợp tác của vài nghìn triệu tế bào trong bộ não có thể tạo ra năng lực nhận thức của chúng ta, thì ý tưởng rằng một sự hợp tác nào đó của toàn Nhân loại, hay của một phần Nhân loại quyết định cái mà Comte từng gọi là Đấng Siêu nhân Vĩ đại trở nên có thể chấp nhận được hơn rất nhiều (J.B.S. Haldane, The Inequality of Man, Pelican Editions, A. 12, trang 114, Science Ethics). - Điều tôi nói vì thế không phi lí. Không tính đến rằng mọi nhà siêu hình học hẳn sẽ vui mừng mà ghi nhận rằng, theo cách nhìn của chính ngành Vật lí, ý tưởng về một thứ Vật chất tuyệt đối nguyên sơ (có nghĩa là một “cái tồn tại thoáng qua” thuần khiết) chỉ là một sự xấp xỉ thô sơ bước đầu của kinh nghiệm của chúng ta.↩︎

Trên quan điểm này, ta có thể nói rằng mỗi sinh thể được hình thành (trên bình diện hiện tượng học) như một hình e-lip với hai tiêu điểm liên hợp: một tiêu điểm cho việc tổ chức vật chất, và một tiêu điểm cho sự hướng tâm hóa của tâm thần, - hai tiêu điểm này biến thiên một cách liên đới với nhau và theo cùng một hướng.↩︎

Chúng ta sẽ thấy lại điều này, bất kì cơ chế đặc thù nào cùa sự nhân bội cũng là một cơ chế đặc thù của sự sống.↩︎

[Trong bản dịch này, từ “tâm thần” (được dịch từ “psychisme” trong nguyên bản tiếng Pháp) dùng để chỉ tập hợp có ý thức hoặc không có ý thức của các hiện tượng, các quá trình liên quan đến tinh thần, trí thông minh, cảm xúc. Xin bạn đọc lưu ý rằng từ “tâm thần” ở đây không nhằm chỉ trạng thái bệnh lí. - ND]↩︎

Nhân đây chúng ta hãy lưu ý rằng một phần tử có độ hướng tâm càng thấp (tức là năng lượng xuyên tâm của nó yếu), thì năng lượng tiếp tuyến của nó lại càng biểu lộ qua những hiệu ứng cơ học mạnh mẽ. Giữa những phần tử được hướng tâm cao (tức là chúng có năng lượng xuyên tâm cao) phần tiếp tuyến dường như tự “nội tại hóa” và biến mất trong mắt các nhà vật lí. Chắc hẳn ở đây phải có một nguyên lí bổ trợ để giải thích sự bảo toàn hiển nhiên của Năng lượng trong Vũ trụ, (xem điểm b tiếp theo đây). Ta hẳn sẽ cần phân biệt hai loại năng lượng tiếp tuyến: loại bức xạ (đạt cực đại khi năng lượng xuyên tâm rất nhỏ - như trường hợp của nguyên tử); loại sắp xếp (chỉ cảm thấy được khi năng lượng xuyên tâm mạnh - như trường hợp của các sinh vật và của Con người).↩︎

[Xem ghi chú về điểm a ở phần trước. - ND]↩︎

Lại một lần nữa, các nhà thiên văn học có vẻ quay trở về với ý tưởng theo kiểu Laplace hơn, về những hành tinh ra đời nhờ hiệu ứng “thắt nút và phồng lên” giữa đám mây bụi vũ trụ trôi nổi quanh mỗi ngôi sao lúc ban đầu!↩︎

Trừ, một cách rất thoáng qua trong khí quyển của các hành tinh gần với hành tinh của chúng ta nhất.↩︎

Ở đây tôi tin mình sẽ được tha thứ (cũng như ở một phần tiếp theo khi nói đến sự Trực sinh) vì đã dùng thuật ngữ này theo một nghĩa rất khái quát: tức là bao gồm (ngoài sự polyme hóa theo đúng nghĩa các nhà hóa học vẫn dùng) toàn bộ quá trình “phức hợp hóa mang tính cộng thêm” vốn tạo nên các phân tử lớn.↩︎

Đấy chính là những tình trạng chúng ta sẽ gặp lại rất xa hơn nữa ở cuối sự Tiến hóa và đó là những tình trạng đứng đầu sự Phát sinh Tuệ quyển.↩︎

[Từ “đột sinh” (“émergence” trong nguyên bản tiếng Pháp) nhằm chỉ sự xuất hiện của một phần tử mới có độ phức hợp cao hơn so với độ phức hợp của các thành phần của nó. - ND]↩︎

Từ khi nhờ độ phóng đại cao của kính hiển vi điện tử, các vi trùng được nhìn thấy như những thanh mỏng nhỏ, có hoạt tính một cách không đối xứng ở hai đầu chót - ý kiến chung có vẻ thắng thế là phải xếp chúng với các Vi khuẩn hơn là với các “phân tử”. Nhưng chẳng phải chính việc nghiên cứu các enzyme và các chất hóa học phức tạp khác đã bắt đầu chứng minh được rằng các phân tử cũng có một mô dạng và thậm chí một sự phong phú về mô dạng?↩︎

[Thuật ngữ “đại” được dịch từ “ère” trong nguyên bản tiếng Pháp. - ND]↩︎

[Chúng tôi dịch thuật ngữ “phylum” trong nguyên bản tiếng Pháp ra tiếng Việt là “dòng”, và để phân biệt rõ ràng, chúng tôi dịch thuật ngữ “lignée” là “dòng giống” với nghĩa chung hơn. - ND]↩︎

Xem trong phần tiếp sau điều chúng tôi sẽ nói đến khi bàn về vấn đề này trong Chương “Cây Sự Sống”.↩︎

Trong khi chờ đợi các nhà hóa học gây được sự tái hiện của hiện tượng này trong phòng thí nghiệm (ai biết được nào?).↩︎

Tuy nhiên ta có thể phản bác lại những thí nghiệm của Pasteur rằng sự triệt sản, do tính há khốc của nó, ngoài những mầm mống mà nó cố diệt, còn có nguy cơ diệt cả những mầm “tiền sinh” mà chỉ từ đó Sự sống mới có thể nảy sinh. Với tôi, về căn bản, bằng cứ tốt nhất cho việc Sự sống chỉ xuất hiện một lần trên Trái đất được cung cấp bởi tính thống nhất sâu xa về mặt cấu trúc của Cây Sự Sống (xem phần tiếp theo).↩︎

Với cớ là thuật ngữ “sự Trực sinh” này hoặc đã được sử dụng theo nhiều nghĩa còn cần tranh cãi hay là hạn hẹp, hoặc thuật ngữ này có một sắc thái siêu hình học, một số nhà sinh học muốn loại bỏ hoàn toàn thuật ngữ này. - Tôi dứt khoát tin rằng, ngược lại, thuật ngữ này là thiết yếu và không thể thay thế được, để làm nổi bật và khẳng định thuộc tính hiển nhiên Vật chất sống có để tạo nên một hệ thống mà “trong đó những thành phần nối tiếp nhau một cách thực nghiệm, theo những giá trị của độ “hướng-tâm-phức hợp” không ngừng tăng lên”.↩︎

[Thuật ngữ “nhánh” (được dịch từ “branche” trong nguyên bản tiếng Pháp) nhằm chỉ một đơn vị phân loại học mới mà tác giả sử dụng trong cuốn sách này. - ND]↩︎

Nếu các thiết bị máy móc của chúng ta (như ô-tô, máy bay v.v.) bị chôn vùi và “hóa thạch” bởi một tai biến nào đó, những nhà địa chất học tương lai, khi khám phá ra chúng, sẽ có cùng ấn tượng như khi chúng ta đứng trước một con Thằn lằn Ngón cánh hóa thạch: bởi vì những sản phẩm chúng ta phát minh ra được đại diện duy nhất bởi những mô hình mới nhất; trong mắt họ, chúng sẽ có vẻ như được tạo nên mà không qua những pha tiến hóa bằng mò mẫm, - chúng như được hoàn thành và cố định ngay lập tức.↩︎

Vì thế, trong ghi chú ở phần sau (tham khảo ghi chú ở trang 312) về “thuyết đơn nguồn”, tôi nói rằng chúng ta phải chịu một sự bất lực không may mắn (vì những lí do đôi khi may mắn, - xem Cournot…) trước việc vượt qua một giới hạn nào đó về độ chính xác (về “độ phân tách”) trong tri giác cùa chúng ta về Quá khứ bao la. - Theo mọi hướng (về cái rất cổ xưa và rất nhỏ, - nhưng cũng về cái rất lớn và rất chậm) thị giác của chúng ta yếu đi; và vượt ra ngoài một bán kính nào đó, chúng ta không còn phân biệt được gì nữa.↩︎

Người ta đặt tên như vậy, để đối lập với Động vật lớp Thú không có nhau (hay còn gọi là Động vật lớp Thú có túi), tức là những Động vật lớp Thú mà phôi thai của chúng được bảo vệ và nuôi dưỡng bởi lớp màng đặc biệt (được gọi là nhau) và chúng có thể ở bên trong dạ con của mẹ chúng cho đến khi trưởng thành hoàn toàn.↩︎

[Thuật ngữ “vùng” được dịch từ “biote” trong nguyên bản tiếng Pháp. - ND]↩︎

[Bộ gồm ngựa, tê giác, và heo vòi. - ND]↩︎

[Một họ của động vật có vú đã tuyệt chủng thuộc bộ Guốc lẻ. - ND]↩︎

Machairodus, hay “Hổ răng kiếm”. Con thú lớn loại mèo này, rất phổ biến ở cuối Kỉ Đệ tam và những giai đoạn đầu của Kỉ Đệ tứ được nhái lại một cách kì lạ bởi những Động vật lớp Thứ có túi ăn thịt, ở thế Thượng tân của Nam Mĩ.↩︎

Ngoài nhóm thú gặm nhấm, và Con người cùng con Chó của mình (tức là những sinh vật đến đó sau cùng).↩︎

[Thuộc họ Tachyglossidae (một họ động vật có vú trong bộ Đơn huyết). - ND]↩︎

Dù người ta sẽ có thể còn gọi chúng là những “động vật có bảy đốt sống cổ” bởi vì, chính do một sự trùng hợp cũng bất ngờ và có ý nghĩa, chúng đều có bảy đốt sống cổ, bất kể cổ chúng có dài đến đâu.↩︎

[Thuật ngữ “tầng” được dịch từ “nappe” trong nguyên bản tiếng Pháp. - ND]↩︎

[Ở đây, ý tác già là rất xa xưa theo trục thời gian. - ND]↩︎

Không có những lớp vỏ được xương hóa này, hẳn vậy, chúng sẽ không còn để lại cái gì của chúng và chúng ta sẽ không biết đến chúng được.↩︎

Trong cấu trúc của tuyến rẻ quạt, ta hoàn toàn có thể vẽ những chỗ nối bằng cách khác với cách tôi đã làm, - nhất là bằng cách dành nhiều chỗ hơn cho những đường song song và cho sự hội tụ. Ví dụ những Động vật có Xương sống Bốn chi có thể được xem như một chum bao gồm nhiều tia, xuất phát từ những vòng khác nhau nhưng đạt đến thể thức có bốn chân ngang nhau. Cái sơ đồ đa dòng này, theo tôi, mô tả ít thực kiện hơn. Nhưng nó không làm sai biến gì cả thuyết nền tảng của tôi, tức là Sự Sống là một tập hợp khớp nối về mặt hữu cơ và để lộ rõ ra một hiện tượng tang trưởng.↩︎

Thực ra, trong chừng mực thuyết tiến hóa diễn đạt được một cách đơn giản sự bất lực của chúng ta trong việc tri giác một cách thực nghiệm bất kì vật thể nào (dù là sinh vật hay không) nếu vật thể đó không được đưa vào trong một chuỗi không-thời gian, học thuyết tiến hóa đã từ lâu thôi là một giả thuyết để trở thành một điều kiện (thứ nguyên) mà tử giờ mọi giả thuyết trong ngành Vật lí và ngành Sinh học phải thỏa mãn. - Hiện giờ, các nhà sinh học và cổ sinh vật học còn tranh cãi về cách thức, - và đặc biệt là cơ chế của những sự biến đổi của Sự Sống trong sự xuất hiện của các đặc tính mới: tính ưu thế (kiểu tân-Darwin) của Sự ngẫu nhiên, hay sự vận hành (kiểu tân-Lamarck) của phát minh. Nhưng, theo tôi, tất cả các nhà bác học đều đồng ý về thực kiện phổ biến và căn bản rằng có sự tiến hóa hữu cơ trong trường hợp của Sự sống được xem xét chung, cũng như trong trường hợp của bất kì sinh vật được xem xét riêng nào; - và vì lí do đúng đắn là việc nếu suy nghĩ khác đi thì họ sẽ không thể xây nên được một nền khoa học nào… Điều ta có thể nuối tiếc ở đây (và cũng không có gì phải ngạc nhiên) là, dù với tính rõ ràng của các thực kiện, các nhà khoa học vẫn còn chưa đi đến sự nhất trí trong việc nhận thấy rằng “dải thiên hà” của các hình thức sinh vật vẽ nên (như được công nhận trong cuốn sách này) một vận động rộng lớn, mang tính “trực sinh”, của sự tự cuốn lại, luôn luôn theo độ phức hợp và ý thức tăng lên (xem phần Kết luận ở cuối cuốn sách).↩︎

Từ các góc độ khác nhau, người ta sẽ không bỏ lỡ cơ hội để nêu lên rằng trong những lời giải thích tiếp theo có một ý tưởng quá ư theo kiểu Lamarck (tức là ý tưởng về một sự ảnh hưởng bị phóng đại của “cái nội tại” lên sự sắp xếp hữu cơ của các chất). Nhưng mong rằng người ta sẽ không quên rằng, trong tác động “tạo hình thái” của bản năng, như tôi muốn nói đến ở đây, một phần cốt yếu được quy cho sự vận hành (kiểu Darwin) của các lực bên ngoài và của sự ngẫu nhiên. Thực ra chỉ với những cú may mà Sự sống tiếp diễn (xem phần phía trên và nhiều chỗ khác); nhưng đó là những cú may được nhận biết và được nắm bắt, - có nghĩa là những cú may đó được lựa chọn về mặt tâm thần. “Sự phản ngẫu nhiên” kiểu tân Lamarck đã được hiểu rõ, và không chỉ là sự phủ định đơn giản, mà ngược lại, nó thể hiện ra như là sử dụng sự ngẫu nhiên kiểu Darwin. Giữa hai yếu tố, có một tính bù trừ về chức năng, - ta có thể nói đó là “sự cộng sinh”.

Cần nói thêm rằng, nếu ta dành đúng chỗ cho nét phân biệt căn bàn (cho dù còn ít được quan sát thấy) giữa một ngành Sinh học về các phức thể nhỏ và một ngành Sinh học về các phức thể to lớn (cũng như có một ngành Vật lí về cái Cực nhỏ và một ngành Vật lí về cái Bao la), ta nhận thấy rằng sẽ có lí lẽ để phân tách và để vận dụng cách nghiên cứu khác nhau cho hai vùng chủ chốt trong một đơn vị của Thế giới có tổ chức: a) một bên là vùng (kiểu Lamarck) của các phức thể to lớn (đặc biệt là Con người) nơi sự phản ngẫu nhiên nổi trội một cách nhận thấy được; và b) bên kia là vùng (kiểu Darwin) của các phức thể nhỏ (sinh vật cấp thấp) nơi chính sự phản ngẫu nhiên này, dưới tấm rèm che của sự ngẫu nhiên, chỉ có thể nắm bắt được bằng suy luận và phỏng đoán, tức là một cách gián tiếp (xem phần Tóm tắt hay Lời bạt).↩︎

[Cụm từ “loài biết chạy rụt rè” (được dịch từ “coureurs timides”) nhằm chỉ các loài thường không đến gần hay tấn công con người và các loài động vật khác. – ND]↩︎

Theo nghĩa là, ở chúng, chúng ta không thể lần theo, qua một hệ thống thần kinh, sự tiến hóa của một tâm thần hiển nhiên vẫn còn ở dạng khuếch tán. Cái tâm thần này không hiện hữu, hay là nó phát triển theo kiểu của nó, đó lại là một vấn đề hoàn toàn khác. Và chúng ta phải hết sức tránh việc chối bỏ nó. Chỉ để đưa ra một trong hàng nghìn ví dụ, phải chăng chỉ cần nhìn những cái bẫy Côn trùng mà hàng trăm loài Thực vật làm ra để đảm bào rằng, dù chỉ từ ở xa, Nhánh Thực vật cũng tuân theo sự đi lên của ý thức, như hai nhánh kia.↩︎

[“Khỉ giống người” là tên cũ của nhóm động vật mà bây giờ được gọi là “cận bộ khỉ Simian.” - ND]↩︎

Từ quan điểm này ta có thể nói rằng mội hình thức bản năng có xu hướng trở thành “trí thông minh” theo cách của chúng; nhưng chỉ trên dòng dõi con người (vì các lí do từ bên ngoài hay ở chính bên trong) hoạt động này đã thành công đến cùng. Con người vì thế sẽ đại diện cho một dạng thức duy nhất của ý thức đạt đến trạng thái phản tư (trong vô số dạng thức đã được Sự Sống thử dụng trong Thế giới động vật). Có biết bao nhiêu thế giới tâm thần mà chúng ta khó đi vào được, không chỉ vì tri thức ở đó lộn xộn mà vì tri thức ở đó hoạt động khác với tri thức ở trong chúng ta.↩︎

Tôi phải nhắc lại một lần nữa rằng, ở đây tôi giới hạn nghiên cứu của mình trong Hiện tượng, tức là trong các mối quan hệ thực nghiệm giữa Ý thức và Độ Phức hợp, mà không đánh giá tác động của các Căn Nguyên sâu xa hơn vốn điều khiển toàn bộ sự vận hành. Do những giới hạn mà sự vận hành của các chuỗi không-thời gian áp đặt lên tri thức bởi cảm tính của chúng ta, dường như chỉ dưới vẻ bề ngoài của một điểm tới hạn chúng ta mới có thể thâu tóm một cách thực nghiệm cái ngưỡng tiến hóa thành người (tinh thần hóa) của sự Phản tư. – Nhưng, một khi đã nói điều này, không gì ngăn cản các nhà tư tưởng duy linh – vì các lí do phức tạp hơn, và vào một giai đoạn sau này của phép biện chứng của họ - đặt bất kì hoạt động “sang tạo” và “phát minh đặc biệt” nào mà họ muốn, dưới tấm voan hiện tượng của một biến đổi cách mạng (xem Lời mở đầu). – Đối với tinh thần của chúng ta, việc có những bình diện khác nhau và kế tiếp của tri thức chẳng phải là một nguyên lí được tư tưởng Ki Tô giáo chấp nhận phổ biến trong diễn giải thần học về Thực tại đó sao?↩︎

Và đó là nguyên nhân cho việc vấn đề của thuyết đơn nguồn theo đúng nghĩa đen (tôi không nói thuyết đơn dòng - xem phần sau) dường như thoát khỏi sự nắm bắt của Khoa học, bởi chính bản chất của nó. - ở trong sâu thẳm thời gian nơi xảy ra sự tiến hóa thành người, sự có mặt và những vận động của một cặp đôi duy nhất [trong thuyết đơn nguồn] là không thể nắm bắt được một cách thực chứng, không thể phát hiện được, đối với ánh mắt trực tiếp của chúng ta, bất kể với sự phóng đại nào. Đến mức ta có thể nói rằng trong khoảng thời giạn này chỗ cho mọi điều, mà một nguồn liên-thực nghiệm của tri thức sẽ có thể đòi hỏi.↩︎

Điều này quy về nói rằng nếu khoa học về Con người không thể trực tiếp khẳng định được gì chống lại hay ủng hộ thuyết đơn nguồn (một cú khởi đầu, xem trang 312), nó ngược lại có vẻ quyết đoán khi tuyên bố ủng hộ thuyết đơn dòng.↩︎

Chính xác hơn là vào cuối giai đoạn Villafranchien. Rất nhiều nhà địa chất xếp tầng này ra ngoài thế Thượng tân và coi nó thực thụ là Kỉ Đệ tứ Dưới: chỉ đơn giản là vấn đề đóng mở ngoặc.↩︎

Về người Mauer, để thêm đơn giản, tôi sẽ không nói đến ở đây. Dù hàm của người Mauer đã được tìm thấy từ rất lâu và đáng lưu ý, chúng ta không biết ró về người Mauer đù để định vị họ, trên phương diện nhân học.↩︎

[Tức Người vượn Java và Người vượn Bắc Kinh. - ND]↩︎

Ở những Khỉ giống người lớn hiện nay, dung tích não không vượt quá 600 cm^3.↩︎

Có lẽ giữa những những quần thể (thuộc về kiểu giải phẫu học còn chưa được biết đến!) mà việc sử dụng công cụ rìu mài “hai mặt” có thể tiếp diễn, ở Thế Canh tân cổ đại, từ Cap cho đến Tamise và từ Tây Ban Nha cho đến Java.↩︎

Được tìm thấy nhiều trong những thềm ngang san bằng các tầng uốn nếp ở Trinil, dường như Người Homo Soloensis không là gì khác hơn một Người vượn Java lớn, với sọ ít khum hơn. Trong ngành cổ Sinh vật học, đây là trường hợp gần như duy nhất của cùng một dòng, được nắm bắt, tại cùng một chỗ, thông qua một bất chỉnh hợp địa chất, ở hai cấp độ phát triển khác nhau.↩︎

[“Cận cảnh” theo hướng nhìn về quá khứ của chúng ta bây giờ. - ND]↩︎

[“Chúng ta” ở đây chỉ loài người hiện nay. - ND]↩︎

[Tức phương Tây. – ND]↩︎

Dù ai có nói gì chăng nữa thì cũng không có “năng lượng của nỗi tuyệt vọng”. Thực ra nghĩa của những từ này là cực điểm của niềm hi vọng bị vây chặn. Mọi năng lượng có ý thức, cũng như tình yêu vậy (và bởi vì đó là tình yêu), đều dựa trên cơ sở của niềm hi vọng.↩︎

Đó là điều mà tôi đã gọi là “sự Hành tinh hóa của con người”.↩︎

Kể cả nếu họ chỉ làm thế dưới ảnh hưởng và dẫn dắt của một vài người từ một tầng lớp “ưu tú”.↩︎

Chẳng phải điều này là một ý tưởng của Brunschvicg?…↩︎

Người ta có thể nói rằng, do sự Phản tư của con người (đồng thời mang tính cá thể và tập thể), sự Tiến hóa, trong khi vượt khỏi sự tổ chức hóa lí của các chất, gia cố bằng cách nảy bật lại nên chính mình (xem ghi chú tiếp theo) với một năng lực sắp xếp mới cực kì đồng tâm với năng lực ban đầu: đó là sự sắp xếp cho phép nhận thức [cognoscitif] của Vũ trụ. Tư duy về Thế giới, thực vậy, - Ngành Vật lí bắt đầu nhận thấy điều này-, đó không chỉ là ghi chép lại về Thế giới mà còn là ban cho Thế giới một hình thức của tính thống nhất, và Thế giới sẽ thiếu tính thống nhất này nếu không được tư duy đến.↩︎

Đó là điều mà tôi đã gọi là “sự Nảy Bật của con người” trong sự Tiến Hóa, mang tính tương liên và liên hợp với sự Hành tinh Hóa.↩︎

[Tức Thực tại này. - ND]↩︎

[Tức là điểm tận cùng. - ND]↩︎

[Tức là điểm khởi đầu. - ND]↩︎

Từ giờ, trong những phần tiếp của cuốn sách, chúng ta sẽ dành tên “Điểm Omega” cho chính tụ điểm ở trung tâm, nhất thiết mang tính tự chủ này.↩︎

Và ngược lại nó chỉ tự phổ quát hóa thực sự bằng cách tự siêu cá nhân hóa. Toàn bộ sự khác nhau (và sự lập lờ) giữa học thuyết đúng đắn và những thuyết thần bí học sai trái theo kiểu chính trị và tôn giáo là ở chỗ: những học thuyết sai lầm phá hủy, trong khi học thuyết đúng đắn hoàn thiện Con người bằng “sự mất mát trong cái lớn hơn bản thân”.↩︎

Dĩ nhiên, không phải bằng cách trở nên một Cá nhân, - mà bằng cách tích nạp ảnh hưởng có tác động chi phối và hợp nối của một Tụ điểm của các năng lượng và các sức hút cá nhân.↩︎

Xem bài viết của J.B.S. Haldane được dẫn trong ghi chú trang 71.↩︎

Về chủ đề này, độc giả có thể xem, chẳng hạn, cuốn sách kì lạ của Wells, Giải phẫu học sự Thất vọng: một lời chứng đáng lưu ý về niềm tin và những nỗi bất an của con người hiện đại.↩︎

Được tiếp tục và kéo dài một cách phản tư và nhân tạo, - ai biết được nào? Nhờ ngành Sinh học (qua sự nắm bắt các quy luật và các động lực của sự di truyền, sử dụng hoóc-môn, v.v., xem trang 426).↩︎

Lực nén bên ngoài ở cấp độ hành tinh buộc Nhân loại toàn thể hoá một cách hữu cơ lên chính mình; và các lực bên trong (nâng hay đẩy) của sự tinh thần hoá được khởi động hay được kích động bởi sự toàn thể hoá mang tính kĩ thuật-xã hội.↩︎

Do đó, ngoài giá trị trí thức của các đơn vị con người cô lập, ta có cơ sở để xem xét sự hứng khởi tập thể (do giúp đỡ nhau, hay cộng hưởng với nhau) của những đơn vị được sắp xếp hợp lí này. Sẽ khó mà nói được rằng, Trái đất sẽ còn có những Aristote, những Platon hay những Augustin (bằng cách nào chứng minh được điều đó đây? nhưng tại sao lại không nào?…). Tuy nhiên, điều rõ ràng là, khi dựa vào nhau (được sắp xếp thành một vòm duy nhất hay một tấm gương duy nhất), những tâm hồn hiện đại của chúng ta nhìn thấy và cảm thấy một Thế giới đã vượt khỏi mọi vĩ nhân thời xưa (về tầm cỡ, về mối liên hệ và về tiềm năng). Vậy thì, người ta có dám phản bác rằng không có một tiến triển nào trong cấu trúc sâu xa của sinh thể lại tương ứng với tiến bộ này?↩︎

Điều này sẽ quy về việc nói rằng lịch sử con người phát triển giữa hai điểm Phản tư tới hạn (một điểm ở bên trong và có tính cá thể, - điểm kia cao cấp và mang tính tập thể).↩︎

Về cấp độ “không thể tránh khỏi” của sự chín muồi của một khối tự do này, xem Lời kết ở phần sau.↩︎

Và tuy nhiên, cùng lúc - bởi vì đó là sự tiếp cận một điểm tới hạn trong một sức căng cực kì lớn. Không có gì chung giữa hai hướng nhìn này và những giấc mơ thời xưa của những người theo thuyết nghìn năm về một giai đoạn thiên đường trần thế vào tận cùng của thời gian.↩︎

[“Nó” ở đây chỉ Sự sống có phản tư. - ND]↩︎

Theo tư duy Hi Lạp - và cũng như theo mọi tư duy - chẳng phải “là” và “là một” đều đồng nhất là một thứ đó sao?↩︎

[En pâsi panta Theos (tiếng Hy Lạp) là một đoạn trong Kinh Thánh, I Cô- rinh-tô 15:28, thường được dịch là “Đức Chúa Trời làm muôn sự trong muôn sự”.-ND]↩︎

Hay ít nhất, cách nói chính xác hơn là “để khẳng định sự hiện diện dẫn đầu Thế giới của cái gì đó còn cao hơn Điểm Omega trong đường đi của nó”. - Nói như vậy là để tôn trọng thuyết thần học về “cái Siêu Nhiên”, mà theo đó sự tiếp xúc thống nhất, ở đó và ngay lúc này, được khơi mào giữa Chúa và Thế giới đã đạt đến một tính siêu-mật thiết và do đó đạt đến một tính siêu-vô-vi-lợi, mà trước đó Con người đã không thể nghĩ đến hay là không dám chắc được chỉ bằng những đòi hỏi của “bản chất” của mình.↩︎

Bắt đầu từ sự Phản tư, sự vận hành của các tổ hợp “được hoạch định trước hay “được phát minh” tự thêm vào, và ở một mức nào đó, thay thế sự vận hành của các tổ hợp tình cờ “gặp được” (xem phần sau).↩︎

Chính xác như ngành Vật lí thay đổi (qua sự xuất hiện và thế trội của một vài phần tử) khi nó chuyển từ cái Trung bình sang cái Bao la, hay ngược lại sang cái Cực nhỏ. - Ta quá thường xuyên quên điều sau: phải có và có một ngành Sinh Vật đặc biệt về những cái “phức hợp vô hạn”.↩︎

Chúng ta hãy quan sát rằng, cùng một thứ “lương thức’’ với cái vừa được ngành Vật lí chỉnh sửa dứt khoát, về biết bao nhiêu điểm.↩︎

Ví dụ như những đường hướng chỉ ra rằng, không gì sẽ có thể làm Con người dừng lại trong vận động của mình đến sự hợp nhất xã hội, đến sự phát triển (mang tính giải phóng cho tinh thần) của máy móc và những cơ chế tự động hóa, đến việc “thử tất cả” và “tư duy về tất cả” cho đến cùng.↩︎

Đối với một tín đồ Ki Tô giáo, điều thú vị cần lưu ý là sự thành công cuối cùng của sự Tiến hóa thành Người (và do đó là của sự Cuốn lại của vũ trụ) được đam bào chắc chắn bởi “phẩm chất phục sinh” của Chúa nhập thể trong tạo phẩm của mình. Nhưng như thế thì chúng ta lại rời bỏ bình diện của hiện tượng.↩︎

Như tôi đã giải thích quá nhiều: xem trang 460 và 512.↩︎

UNTITLED

1. Thư gửi bạn
2. Lời nhà xuất bản
3. Lời người dịch
4. Phàm lệ
5. Lời Mở Đầu
6. Dẫn nhập
7. Phần I SỰ TIỀN SINH
8. Chương I CHẤT LIỆU KẾT CẤU CỦA VŨ TRỤ
9. Chương II CÁI NỘI TẠI CỦA SỰ VẬT
10. Chương III TRÁI ĐẤT NON TRẺ
11. Phần II SỰ SỐNG
12. Chương I SỰ XUẤT HIỆN CỦA SỰ SỐNG
13. Chương II SỰ LAN RỘNG CỦA SỰ SỐNG
14. Chương III DEMETER
15. Phần III TƯ DUY
16. Chương I SỰ RA ĐỜI CỦA TƯ DUY
17. Chương II SỰ TRIỂN KHAI CỦA TUỆ QUYỂN

18. Chương III TRÁI ĐẤT HIỆN ĐẠI SỰ THAY ĐỔI THỜI ĐẠI

19. Phần IV SỰ SỐNG SIÊU VIỆT

20. Chương I LỐI THOÁT TẬP THỂ

21. Chương I BÊN TRÊN CÁI TẬP THỂ: SIÊU CÁ NHÂN

22. Chương III TRÁI ĐẤT TỐI HẬU

23. Lời kết - HIỆN TƯỢNG KITÔ GIÁO

24. TÓM TẮT hay LỜI BẠT - BẢN CHẤT CỦA HIỆN TƯỢNG CON NGƯỜI

25. Phụ lục - MỘT VÀI LƯU Ý VỀ VỊ TRÍ VÀ PHẦN CỦA CÁI XẤU TRONG MỘT THẾ GIỚI ĐANG TIẾN HÓA

26. Chú thích

1. Title Page