Tên sách : CÁC VĂN CỔ VỀ HÀ-THÀNH THẤT-THỦ VÀ HOÀNG-DIỆU

Tác giả : VÔ-DANH

Nhà xuất bản : SÔNG NHỊ

Năm xuất bản : 1950

------------------------

Nguồn sách : tusachtiengviet.com

Đánh máy : xuanhuy

Kiểm tra chính tả : Thư Võ

Biên tập ebook : Thư Võ

Ngày hoàn thành : 18/11/2018

Ebook này được thực hiện theo dự án phi lợi nhuận « SỐ HÓA 1000 QUYỂN SÁCH VIỆT MỘT THỜI VANG BÓNG » của diễn đàn TVE-4U.ORG

Cảm ơn tác giả VÔ-DANH và nhà xuất bản SÔNG NHỊ đã chia sẻ với bạn đọc những kiến thức quý giá.

MỤC LỤC

LỜI DẪN

1. NỘI-DUNG

2. SỬ-LƯỢC

3. GIÁ-TRỊ NHỮNG BÀI VĂN

4. KẾT LUẬN

5. PHỤ BIÊN

I. HÀ-THÀNH THẤT-THỦ CA

1. HÀ-NỘI MẤT NĂM 1873

2. CỜ ĐEN PHẢN CÔNG

3. HÒA-ƯỚC 1874

4. HOÀNG-DIỆU RA TRẤN HÀ-NỘI

5. HÀ-NỘI THẤT-THỦ NĂM 1882

6. GIẢNG HÒA

7. KHEN, CHÊ

8. CẢNH CHẠY LOẠN

9. MONG QUAN-QUÂN

10. MONG QUÂN THANH

11. CẢNH HÀ-NỘI BỊ CHIẾM

12. NÓNG ĐỢI PHẢN CÔNG

II. CHÍNH-KHÍ CA (Hà-thành thất-thủ chí công quá ca)

DỊ-ĐIỂM TRONG CÁC BẢN

1. HOÀNG-DIỆU PHÒNG BỊ

2. PHÁP TẤN-CÔNG HẠ THÀNH

3. HOÀNG-DIỆU TỰ-ẢI

4. PHÊ-BÌNH CHUNG

5. CHÊ ĐỀ-ĐỐC LÊ-VĂN-TRINH

6. CHÊ TUẦN-PHỦ HOÀNG-HỮU-XỨNG

7. CHÊ ÁN-SÁT TÔN-THẤT-BÁ

9. CHÊ BỐ-CHÁNH PHAN-VĂN-TUYỂN

10. KẾT LUẬN

III. ĐIẾU HOÀNG-DIỆU

1. BÀI ĐẦU

2. BÀI THỨ HAI

3. BÀI THỨ BA

4. VÕ-TRỌNG-BÌNH ĐIẾU

5. SĨ-TỬ HÀ-THÀNH ĐIẾU

6. NGÔ ĐẠI-NHÂN ĐIẾU

7. TRẦN ĐÌNH-TÚC ĐIẾU

8. HOÀNG HỮU-XỨNG ĐIẾU

IV. HÀ-THÀNH THẤT-THỦ ÁN

1. TỔNG VỊNH

2. HOÀNG-DIỆU

3. QUAN TUẦN

4. QUAN TUẦN

5. QUAN BỐ

6. QUAN BỐ

7. QUAN ÁN

8. QUAN ÁN

9. QUAN ĐỀ

PHỤ LỤC

1. DI-BIỂU CỦA HOÀNG-DIỆU

2. DỤ KỂ CÔNG TỘI

3. TỐI-HẬU-THƯ

4. TỜ TRÌNH CỦA H. RIVIÈRE VỀ VIỆC ĐÁNH HÀ-NỘI

5. HOÀNG HỮU-XỨNG VÀ TÔN-THẤT-BÁ

Vô-danh

CÁC VĂN CỔ VỀ

HÀ-THÀNH THẤT-THỦ

VÀ HOÀNG-DIỆU

PHỤ-LỤC : Di-biểu, Dụ, Tối-hậu-thư và tờ-trình của tướng Pháp, Lời H. Rivière phê bình Hoàng-Diệu và Tôn-Thất-Bá

DẪN và CHÚ-THÍCH Của

HOÀNG XUÂN HÃN

LOẠI VĂN CỔ

SÔNG NHỊ

HÀ-NỘI

Nhà xuất-bản Sông-Nhị giữ bản-quyền 1950

Nền bìa : là bia làng Lê Lợi, Nguyễn Trãi soạn năm 1433.

LOẠI VĂN CỔ

Quốc-Văn của ta ngày xưa có phần thất-lạc, có phần còn lưu-truyền được đến nay. Phần còn lưu-truyền hay bị người sau làm sai-suyễn, tác-giả và gốc-tích có khi không tường, những chỗ khó hay nghi-ngờ lại không được giải-thích.

Mục-đích tùng-san này là tìm cách bổ-cứu những khuyết điểm ấy.

NHÀ XUẤT BẢN Sông Nhị

LỜI DẪN

1. NỘI-DUNG

Trong tập sách này, chúng tôi góp những bài văn kể chuyện hoặc vịnh thời-cuộc và nhân-vật ở Hà-nội trong hai vụ người Pháp đánh Hà-nội vào năm 1873 và 1882 :

Bài đầu là HÀ-THÀNH THẤT-THỦ CA, kể chuyện Hà-nội thất-thủ hai lần, và tình-cảnh nhân-dân ở Bắc sau cuộc thứ hai. Thể văn là song-thất lục-bát.

Bài thứ hai là HÀ-THÀNH THẤT-THỦ CHÍ CÔNG QUÁ CA, kể chuyện thất-thủ năm 1882, để ca-ngợi tiết-tháo của quan tổng-đốc Hoàng-Diệu, và chế-diễu các quan khác. Thường gọi bài này là HÀ-THÀNH CHÍNH-KHÍ-CA, hay gọi tắt là CHÍNH-KHÍ-CA. Thể văn là lục-bát.

Đoạn thứ ba là ĐIẾU HOÀNG-DIỆU, gồm ba bài tự-sự và khen quan tổng-đốc, làm bằng lối văn ca-khúc, bốn bài thơ chữ Hán và hai đôi đối-liễn của quan tuần-phủ Hà-nội Hoàng-Hữu-Xứng và của quan khâm sai tổng-đốc Hà-nội Trần-Đình-Túc.

Chúng tôi có dịch các bài thơ và câu đối ấy. Đoạn thứ tư là HÀ-THÀNH THẤT-THỦ-ÁN gồm chín bài thơ thất-ngôn bát-cú, luận công tội của các quan tỉnh Hà-nội. Đề-mục cũng chúng tôi đặt.

Cuối cùng sẽ phụ lục những bài dịch Hán-văn hay Pháp-văn có liên-can đến việc Hà-nội năm Nhâm ngọ. Những bài này đều là những chứng trực-tiếp cho cuộc xử án các nhân-vật đương-thời. Giá-trị các tài-liệu ấy về lịch-sử rất quí.

2. SỬ-LƯỢC

Muốn hiểu rõ những chuyện kể trong các bài trên, chúng tôi nhắc qua đoạn lịch-sử này.

Hòa-ước 1862 ép vua Tự-Đức nhường cho Pháp ba tỉnh miền đông Nam-kỳ mà Pháp đã chiếm năm 1861. Vua Tự-Đức muốn chuộc đất lại. Không những Pháp không thuận, mà còn chiếm thêm ba tỉnh miền tây Nam-kỳ, năm 1867.

« Một bên thì nền cai-trị lập ra bởi đô đốc La Grandière để dự-bị mở-mang thuộc-địa một cách vô-giới-hạn. Một bên thì phái quan-phiệt mạnh-mẽ An-nam muốn đi ngược dòng lịch-sử. Thế nào cũng sẽ xẩy ra những sự xích-mích và xung-đột liền-liền ». Đó là lời của viên toàn-quyền Vial trong sách « Nos premières années au Tonkin » in năm 1889.

Cái cớ để xâm-chiếm Bắc-kỳ là vụ Jean Dupuis (Đồ-phổ-nghĩa) tự-tiện chở khí-giới cho Vân-nam trên sông Hồng-hà. Pháp thấy đó rất có lợi cho sự mình cạnh-tranh thị-trường Trung-hoa, đối với các cường-quốc Âu-Mỹ khác, cho nên triệt-để ủng-hộ Dupuis. Đô-đốc Dupré phái Francis Garnier (Ngạc-nhe An-nghiệp) đem quân ra Hà-nội. Vua Tự-Đức cũng sai Nguyễn-Tri-Phương từ vùng Sơn-tây về Hà-nội lo việc phòng-thủ. Garnier đem quân đóng ở Tràng-thi (phía nam phố Tràng-thi ngày nay), thị-uy và ép Tri-Phương. Tri-Phương không chịu điều-đình trực-tiếp, mà chỉ qua triều-đình Huế. Thấy binh-lực ta kém, và nhờ các thám-tử, biết nhân-tâm trong xứ li-tán, Garnier định chiếm thành Hà-nội. Ngày 19 tháng 11 năm 1873 (mồng một tháng mười năm Quí-dậu), Garnier gửi tối-hậu-thư cho quan Khâm-sai, yêu-cầu : « Giải-giáp quân-lính giữ thành, và sức cho các quan tỉnh phải tuân lệnh của Garnier ». (theo Vial)

Chiến-tranh bùng nổ lập-tức ở Hà-nội. Với non một trăm quân và hai chiến-thuyền yểm-hộ, Garnier hạ thành, Nguyễn-Tri-Phương thân-hành cùng con là phò-mã Nguyễn-Lâm mới tới thăm cha, chống giữ cửa Đông-nam.

« Quân An-nam chống-cự. Tự trên thành ném gỗ, đá, hỏa-hổ xuống. Quan Khâm-sai điều-khiển rất cương-quyết ; nhưng bị mảnh trái phá bắn vào đùi. Quân thấy vậy liền tan. Ông lên ngựa toan chạy trốn. Nhưng có tên thông-ngôn tố-giác, nên bị bắt và bị giam cùng các quan lớn khác. Khi thấy không thoát khỏi, ông kêu than thảm-thiết, và không chịu để buộc thuốc, và cấm kẻ hầu không được đem đồ ăn tới ». (theo Gautier)

Con ông là phò-mã Lâm bị tử-trận ; hai con Phan-Thanh-Giản là Phan-Tôn và Phan-Liêm cũng bị bắt.

Sau đó, Sài-gòn phái Philastre (Hoắc-đạo-sinh) qua Huế, rồi cùng Nguyễn-Văn-Tường ra Hà-nội để điều-đình. Lúc tới nơi, ngày 3 tháng giêng năm 1874, thì Tri-Phương đã mất (mồng 1 tháng 11 năm Quí-sửu, tức là 20 tháng 12 năm 1873), sau khi nhịn đói một tháng và Garnier đã bị quân Cờ-đen giết một ngày sau, trong khi chống với quân Lưu-Vĩnh-Phúc, quân Hoàng-Kế-Viêm và Tôn-Thất-Thuyết đóng ở vùng Sơn-tây, Hưng-hóa.

Sự thương-thuyết đem tới hòa-ước 1874, ký ở Sài-gòn, giao trả các tỉnh Bắc cho ta, và ép ta phải nhận sự chiếm tất cả Nam-kỳ, và nhường cho Pháp những khoảng đất dọc bờ sông Hà-nội, quyền thu thuế thương-chánh và quyền tự-do đi lại buôn-bán ở Bắc, và ở Trung.

« Nếu thi-hành đúng hòa-ước 1874, thì Pháp có quyền chi-phối chính-sách ngoại-giao và nội-trị của An-nam. Nếu An-nam không theo, thì Pháp có thể chọn thì-giờ mà can-thiệp. Mà cớ thì chẳng thiếu gì ». (theo Vial)

Vua Tự-Đức biết nguy-cơ đã đến, cần phải giao-thiệp với các nước ngoài. Cho nên, tuy rằng hợp-ước 1874 đã « công-nhận độc-lập cho nước An-nam, nhưng phải nhượng Nam-kỳ và cam-đoan y theo chính-sách ngoại-giao của Pháp », nhưng vua Tự-Đức cứ phái các sứ-bộ sang Tàu (năm 1876, 1880), sang Hương-cảng, và phái thanh-niên đi học trường Anh (1881).

Thấy vậy, Pháp nhất-định can-thiệp. Từ Sài-gòn, thiếu-tá Henri Rivière được phái ra Bắc, đem nhiều quân ra đóng thêm ở Hải-phòng và Hà-nội (bấy giờ đồn Pháp ở vùng nhượng-địa Đồn-thủy, mà ta gọi là Trường-Tây), lấy cớ là vì quân tàu ngăn-cản sự thông-thương. Bên ta, thì Trần-Đình-Túc, tổng-đốc Hà-nội đã được về hưu. Một vị quan có tiếng rất cương-trực ra thay (1880). Ấy là Hoàng-Diệu.

« Thấy quân Pháp tới nhiều, ông sai canh-phòng cẩn-mật, bắt những người ngoại-quốc muốn vào trong thành phải xin phép trước, xây các công-tác phòng-thủ trong thành. Đối với những người ỷ thế Pháp, ông rất ghét ; có lúc ông bắt một tên thông-ngôn hỗn-xược và đánh cho một trận. Nhưng ông được lệnh đừng đụng-chạm đến người Pháp ». (theo Bouinais).

« Ngày 25 tháng 4 năm 1882, là mồng 8 tháng 3 năm Nhâm-ngọ, sợ bị đánh úp, thiếu-tá Rivière định tấn-công thành ». (theo Vial)

Sáng ngày ấy, thiếu-tá sai một tên thông-ngôn, tên là Phong, đưa tối-hậu-thư cho Hoàng-Diệu, yêu-cầu : « Phá các tạo-tác phòng-thủ trong thành, giải-giáp binh-lính, và đúng 8 giờ, thân-hành tới dinh Pháp ở Trường-tây. Quân Pháp sẽ vào thành, làm cho thành khỏi có thể làm hại. Xong sẽ giao trả thành cho quan An-nam, với nhà cửa, kho-tàng ». (xem tối-hậu-thư ở đoạn V)

Hoàng-Diệu sai viên án-sát Tôn-Thất-Bá đi điều-đình. Không đợi trả lời, Rivière tấn-công lúc 8 giờ 15 phút. Lần này, quân Pháp đông hơn 450 người, và có một ít ngụy-binh. Lại có bốn tàu chiến yểm-hộ. Hoàng-Diệu chống-cự ở Cửa-bắc. Tôn-Thất-Bá chạy trốn vào làng Mọc (Nhân-mục), ở phía đông-nam Hà-nội.

Một chốc sau, kho thuốc súng trong thành nổ. Pháp nói đại-bác mình bắn trúng. Ta nói Pháp thuê Việt-gian đốt. Quân ta nao-núng. Các viên bố-chính Phan-Văn-Tuyển, đề-đốc Lê-Văn-Trinh và các lĩnh-binh đều trụt thành chạy trốn. Viên tuần-phủ Hoàng-Hữu-Xứng (xem phụ biên số 1) trốn trong Hành-cung và nhịn đói thành ốm. Một mình Hoàng-Diệu vào hành-cung, lạy, khóc nói : « Sức của tôi đã hết ». Xong, ông tới cạnh Vũ-miếu, lấy khăn treo mình vào một cây ổi lớn mà chết. Người hầu chôn qua-loa. Sau, các thân-hào đưa táng ông sau nhà Học-đường, tức là Học-chính-đường ở nơi ga hàng-hóa, cạnh đường Sinh-từ và đường xe-lửa ngày nay. Vũ-miếu ở chỗ góc tây-nam đường Cột-cờ và đường đôi P. Pasquier mà chính-phủ ta năm 1945 đã đặt tên là đường Hoàng-Diệu.

Về việc Rivière đánh Hà-nội và Hoàng-Diệu tự-tử, ta còn có một bài tường-thuật của tên Phong, thông-ngôn đi theo thiếu-tá đã kể lại (xem phụ biên số 2). Lời y kể như sau (theo Vial) :

« Cuối cùng, ngày 25 tháng 4, quan Nguyên-soái định đánh lấy thành Hà-nội, để phá các tạo-tác nguy-hiểm cho quân ta (Pháp), mà quan tổng-đốc Hoàng-Diệu đã sai xây.

« Rạng ngày ấy, quan Nguyên-soái sai tôi mang cho quan Tổng-đốc bức tối-hậu-thư, mà tôi đã dịch ra chữ nho ban tối. Tôi tới cửa thành lúc mới sáu giờ rưỡi. Cửa thành đóng chặt. Lính An-nam đứng chực trên thành. Chúng phất cờ. Chúng đông lắm.

« Muốn đạt tối-hậu-thư cho quan Tổng-đốc, tôi tiến tới gần cửa thành, và nói với người lính canh rằng : « Thưa bác lính canh-cửa, sao hôm nay bác dậy mở cửa cho người qua lại chậm thế ? ». Tên lính canh trả lời, nói rằng trái lại, nó không ngủ ; vậy làm thế nào mà nó dậy trưa được ! Tôi bèn hỏi : « Việc gì làm bác không ngủ ? ». Nó do-dự, không trả lời. Tôi nói : « Này ! đây là một bức thư cấp-tốc mà quan Nguyên-soái gửi cho quan Tổng-đốc. Tôi nhờ bác mang vào cho. Tôi đứng đây, đợi trả lời. Tôi mong rằng quan Tổng-đốc sẽ sai mở cửa cho tôi vào ».

« Tên lính canh cầm thư vào thành. Lập-tức, tôi trở về khu nhượng-địa. (Sở-dĩ tên thông-ngôn bỏ về liền chứ không đợi trả lời như y đã nói, có lẽ là theo huấn-lệnh của Rivière. Y chỉ nói dối để cho tên lính gác tin và nhận thư).

« Về đến nơi, tôi thấy quan Nguyên-soái còn đợi tôi. Ngài bảo tôi vào xa-lông ăn điểm-tâm. Ăn xong, tôi phải theo Ngài đi đánh thành. Quan tư Chanu là phó-soái, sắp-đặt cuộc tấn-công.

« Tôi cùng đi với quan Nguyên-soái. Hộ-tùng có một còm-ba-nhi (tiểu-đoàn) lính đổ-bộ và có quan hai Fiashi. Dọc đường, quan Nguyên-soái rút đồng-hồ xem, rồi nói : « Đã đến giờ ấn định rồi. Đại-bác phải bắt đầu bắn lúc tám giờ mười lăm ».

« Lập tức sau, tàu chiến La Fanfare (Kèn), La Massue (Dùi-cui), La Hache (Búa) bắn ầm ầm. Tàu La Surprise (Bất-ngờ) không tới kịp vì mắc cạn dọc đường Hải-phòng đi Hà-nội.

« Mười giờ rưỡi, các tàu ngừng bắn. Quan Nguyên-soái ra lệnh xung-phong. Lúc vào thành, chúng tôi đi tới Hành-cung. Thấy quan Tuần-phủ ngồi ở đó. Ông là người coi riêng tỉnh Hà-nội. Ông hỏi chúng tôi có gặp quan Tổng-đốc Huỳnh-Diệu ở đâu không. Chúng tôi không biết.

« Quan Tổng-đốc chống-cự trên Cửa-Bắc tới phút cuối-cùng. Đến bốn giờ chiều, có người tới nói với tôi rằng quan Tổng-đốc đã tự thắt cổ ở cây ổi, gần miếu Công-thần (xem phụ biên số 3), và người hầu đã chôn ông rồi. Quan Nguyên-soái sai tôi tới xét thực-hư. Vì muốn thi-hành nhiệm-vụ mà quan Nguyên-soái đã giao cho, tôi ra lệnh cho người hầu kia bới đất một ít, để tôi nhận mặt quan Tổng-đốc. Thì thấy chung-quanh cổ ông còn vấn cái khăn nhiễu xanh mà ông đã dùng để tự-tử. Tôi trình với quan Nguyên-soái những điều đã thấy.

« Vì chúng tôi phải bỏ thành, cho nên quan tư Rivière (tức là Nguyên-soái) sai tôi đi tìm quan Án là người có họ với vua, để báo tin rằng quan Nguyên-soái sẽ giao trả thành và đồ-đạc. Quan Án tới trình-diện để nhận thành. Lập-tức thành được trả cho quan Án ».

Theo sử ta, thì cả tuần-phủ Hoàng-Hữu-Xứng và án-sát Tôn-Thất-Bá thương-thuyết để nhận thành. Nhưng quân Pháp vẫn đóng tại Hành-cung. Tháng tư, vua Tự-Đức sai nguyên-tổng-đốc Trần-Đình-Túc ra Hà-nội điều-đình. Pháp ép phải nhận quyền bảo-hộ của Pháp, và quyền lập thương-chánh ở Bạch-hạc (Việt-trì). Tháng mười năm ấy, Trần Đình-Túc về Huế, để Nguyễn-Hữu-Độ lại làm tổng-đốc Hà-Ninh (Hà-nội Bắc-ninh).

Vua Tự-Đức không bằng lòng, bèn sai sứ sang cầu-viện vua Thanh. Một mặt khác, vua sai Hoàng-Kế-Viêm tụ quân tại đồn Vàng ở Hưng-hóa để liên-lạc với quân Cờ-đen. Quân Thanh cũng lục-tục kéo sang địa-phận Bắc-kỳ. Trong lúc ấy, quân Pháp cứ tuần-tự thi-thành ý-định là chiếm các thành-phố lớn và những nơi quan-yếu về kinh-tế, như mỏ than Hòn-gay. Xung-quanh Hà-nội cũng có một vài nơi đánh nhau. Nhưng ai ai cũng nóng lòng đợi tin tổng-phản-công của quân ta hợp với quân Thanh.

3. GIÁ-TRỊ NHỮNG BÀI VĂN

Trong tình-trạng ấy, bài Hà-thành thất-thủ ca được viết ra. Bài ấy viết từ tháng tư năm Nhâm-ngọ 1882, và sau thêm dần, đến tháng chín mới thôi (xem đoạn đầu và cuối bài). Tác-giả là ai ? nay ta không biết. Lời văn giản-dị, ý-tứ khá chất-phác, làm ta tưởng đến một nhà nho bình-dân nào đó, tiêu-biểu cho kẻ bình-dân đương-thời. Xét thấy trong bài có một ít tiếng đàng trong dùng (như : « ni, mi, mần răng » ở câu 79-80 ; « vô » ở vế 62, « nớ » ở vế 105), và những vần sai nhưng người đàng trong hay gieo vì giọng đọc riêng (như : « bắc » với « bắt » ở các vế 193-194, « vàng » với « đoàn » ở các vế 115-116, « then » và « Tường » ở các vế 40-41, « quang » và « vàn » ở các vế 223-224), thì ta nghi rằng tác-giả có thể là người đàng trong ra ở Hà-nội. Nhưng đó cũng không lấy gì làm chắc.

Bài « Hà-thành thất-thủ chí công quá ca » mà thường gọi là « Chính-khí-ca » có lẽ viết liền sau khi Hà-nội thất-thủ. Tác-giả có lẽ cũng cùng là tác-giả bài trên, và chắc là tác-giả những bài đường-luật ở đoạn IV. Cách dùng vần, như đã nói trên, ở đây càng rõ-rệt. Chữ « gian » với « thương » ở câu 108-109 là khó tránh đã đành ; còn như « đoàn » với « tàng » ở câu 70-71, nếu tác-giả là người đàng ngoài thì đã đổi « đoàn » ra « phường » cho khỏi lạc vận. Về bài này, có kẻ nói là của một nhà văn có tính ngông, đời bấy-giờ tên là Ba Giai. Nhưng chẳng qua là vin vào mấy lời châm-biếm để phỏng-đoán mà thôi.

Còn riêng về ba bài ca khúc điếu thì có lẽ là của người khác. Lời văn cầu-kỳ, dụng điển-cố hơn các bài trước nhiều.

Xét về giá-trị văn, ta nhận thấy rằng hai bài ca có giá-trị văn tự-sự rõ-ràng, giản-dị mà không quê, không ép vần, ép chữ. Văn lại viết bởi người sống trực-tiếp những biến-cố kể trong đó, cho nên giọng văn thiết-thực, gợi được tình-cảm vui buồn, tức giận, mong-mỏi hay phàn-nàn. Ở nước ta, thường thiếu những loại văn này. Cho nên giá-trị hai bài ấy lại càng tăng.

Những bài điếu thì thuộc loại văn tiêm-nhiễm nho-học nhiều. Mà lời cũng như ý, phần nhiều là sáo cả.

Còn những bài án thì có giá trị của lối văn trào-phúng. Văn dễ-hiểu và ý ngộ-nghĩnh khi chế-diễu những viên quan hèn-nhát. Nhưng khi khen-ngợi Hoàng-Diệu thì giọng văn lại hồn-hậu và cảm-động.

Dẫu bằng lối nào, các bài văn này đều là văn của kẻ đương-thời, viết ra dưới cảm-xúc trực-tiếp, theo sự nghe thấy hằng ngày. Ta chớ cho đó là những sử-liệu tuyệt-đối đúng. Nhưng nó có giá-trị, vì nó lưu lại dư-luận đương thời. Ta cũng đừng coi những lời phê-bình trong các bài văn là đúng hẳn, và cũng không nên quan-tâm đến những tiếng gay-gắt khi các tác-giả nói đến những người họ oán hay ghét. Đó là thường tình mà thôi.

Chúng tôi đã dùng những bản của Trương-Vĩnh-Ký sao bằng quốc ngữ vào khoảng 1884, nghĩa là gần áp sau khi xẩy ra việc đánh Hà-nội lần thứ hai. Nhưng kẻ đọc lại cho Trương-Vĩnh-Ký chép, đã tự chữa đi một vài câu mà họ sợ làm mất lòng người Pháp, cho nên nó khác hẳn những câu mà nay còn có người chép hay nhớ. Sau này chúng tôi gọi bản ấy là nguyên-bản. Về bài ca thứ nhì, thì tôi còn có ba bản nôm chép tay khác, nó bổ-khuyết cho bản của Trương-Vĩnh-Ký. Chúng tôi mong rằng nếu độc-giả nào còn có bản sao cũ khác, thì cho biết để cải-chính hay bổ-khuyết (xem phụ biên số 4).

4. KẾT LUẬN

Đọc xong mấy bài văn sau này, chúng ta thấy rõ những duyên-cớ làm nước ta đã bị mất.

Những kẻ cầm quyền ở trên thì không biết lo xa, lúc lâm nguy mới tìm cách chữa, mà tìm-cách lại vụng-về. Những kẻ thừa-hành thì vô-tài, không biết tổ-chức cả đại-thể, mà chỉ lo giải-quyết những vấn-đề con-con, lúc lâm-sự thì hoàn-toàn ươn-hèn hay gian-trá. Trong cái xã-hội lấy kẻ sĩ cầm đầu, những kẻ ấy thật đã không có một tư-cách gì xử biến. Cũng may có một vài người, như Nguyễn-Tri-Phương và Hoàng-Diệu, còn cứu-vãn ít-nhiều danh-dự cho bọn sĩ-phu. Chẳng trách gì mà kẻ làm các bài này ca-tụng các vị ấy, mà thóa-mạ bọn kia.

Nhưng xét đến dư-luận đương-thời, qua các bài ca số I, thì ta lại hiểu rõ rằng dân-gian cũng không có một mảy-may tinh-thần độc-lập, mà chỉ lấy sự khổ thân làm chính ; chỉ biết trông-cậy vào sức viện-trợ của ngoài, và hành-động của quan trên. Hễ trên đổ và ngoại-viện lui, thì cả cơ-đồ của nước ta cũng đổ. Sống trong giai-đoạn lịch-sử ngày nay, ta đọc các bài văn này, không khỏi phải nghĩ-ngợi.

5. PHỤ BIÊN

(1) Các quan tỉnh Hà-nội bấy giờ có những vị sau :

- Hoàng-Diệu, tự Quang-viễn, người xã Xuân-đài, huyện Diên-phước, tỉnh Quảng-nam. Đậu cử-nhân năm 1848 ở trường Thừa-thiên, và đậu phó-bảng khoa 1853. Nhà ông có sáu anh em ruột đều đậu-đạt.

- Hoàng-Hữu-Xứng, tuần-phủ, người xã Bích-khê, huyện Đăng-xương, tỉnh Quảng-trị. Đậu cử-nhân khoa 1852 trường Thừa-thiên.

- Phan-Văn-Tuyển, bố-chánh, người xã Chính-mông huyện Chương-nghĩa, tỉnh Quảng-nghĩa. Đậu cử-nhân năm 1848 tại trường Thừa-thiên. Vì việc ông đào-ngũ ở Hà-nội, nên ông phải bị cách chức về làm dân.

- Tôn-Thất-Bá, án-sát.

- Lê-Văn-Trinh, đề-đốc ; Lê-Trực, lãnh-binh ; Hồ-Văn-Phong và Nguyễn-Đình-Đường, phó lãnh-binh.

(2) Một viên vũ-quan Việt-Nam đã từng mục kích việc Hà-nội thất-thủ năm 1882 có kể lại chuyện ấy. Ấy là ông Nguyễn-Đình-Trọng, thường gọi là cụ Cử Tốn (cử-nhân võ). Ông đã từng làm suất-đội hộ vệ quan tổng-đốc Hoàng-Diệu. Ông mới mất năm 1947 ; thọ gần một trăm tuổi. Ông Nguyễn-Tường-Phượng đã viết lại chuyện ấy trong báo Tri-Tân số 183. Sau đây là lời ông Tường-Phượng thuật lại :

« Trước đó một tháng, quan tổng-đốc Hà-ninh Hoàng-Diệu thám biết sự dòm-dỏ xứ Bắc-kỳ của quân Pháp, đã bắt đắp thành đất chắn ngang từ cửa Đông sang cửa Tây. Các cửa thành đều lấp hết, sự đi lại phải dùng thang (?).

« Ngày mồng tám tháng ba năm Nhâm-ngọ, vào khoảng giờ Thìn, một người thông-ngôn Nam-kỳ, tên là Phong (tức là đốc-phủ Phong) mang chiến thư vào thành. Án-sát Tôn-Thất-Bá xin với quan Tổng-đốc ra thương lượng với ông năm (?) Henri Rivière về đình-chiến.

« Quan Tổng đốc sai giòng dây cho Tôn-Thất-Bá xuống góc thành cửa Bắc (phía bóp hàng Đậu). Nhưng sự thật thì Tôn-Thất-Bá lập-tâm trốn ra nằm ở đền Ngọc-sơn (?) ; khi thành đã vỡ thì theo binh Pháp mà nhận lấy thành.

« Cách độ một giờ sau, quân Pháp bắt đầu bắn vào góc thành cửa Bắc, chết một viên quản đội Hùng-nhuệ. Bố-chánh Tuyển bỏ chạy. Quân Pháp bắc thang vào. Tuyển chạy thẳng vào kho. Kho bốc hỏa. (Chỗ này cụ cử Tốn lại nói thêm rằng Hoàng-Diệu đã dấu thuốc súng ở kho Hậu-lâu ; chỗ kho lửa bốc cháy là do mấy tên nội phản đốt hỏa-hổ làm hiệu cho quân Pháp, và để làm loạn lòng quân ta. Sự thật thì kho thuốc súng vẫn còn nguyên). Rồi súng bắn xối vào chỗ quan Tổng-đốc đóng ở cửa Chính-bắc.

« Đề-đốc Lê-Trinh giữ cửa Đông bỏ chạy. Chỉ còn phó-lĩnh-binh là Hồ-Văn-Phong đứng kèm với quan Tổng-đốc. Ở cửa Tây, thì lãnh binh Lê-Trực thấy núng cũng tháo lui. Ở cửa Nam thì thủy-sư lĩnh-binh Nguyễn-Đình-Khang (Đường ?) cố-thủ.

« Pháp quân bắn vào cửa Bắc dữ quá. Quan thượng (Hoàng-Diệu) mới lên voi chạy vào Hoàng-cung. Vào sân rồng, lạy năm lạy ; vừa lạy vừa khóc rồi quay ra. Lúc ấy, quan Tổng-đốc chít khăn xanh, mặc áo the thâm, thắt lưng nhiễu điều, tay cầm kiếm. Ngài đến cửa Võ-miếu. Xuống voi, đi vào, có mười võ cử sung suất-đội đi theo.

« Đến đấy, ngày đuổi cả ra, và bảo rằng : « Ai muốn về Huế thì về ; còn ai muốn đánh thì theo lên quân-thứ Sơn-tây ». Nói xong ngài vào Võ-miếu, đóng sập cửa lại, cởi khăn chít, buộc lên cây táo mà tự-vẫn.

« Khi thành đã phá xong, trong hàng phố được tin quan Tổng-đốc tuẫn tiết, rất lấy làm thương-xót. Ông thượng Kim, một thân hào, cùng dân hàng bang, góp tiền mua áo quan đem chôn ở gần miếu Trung-liệt, cạnh mộ quan khâm-sai Nguyễn-Tri-Phương (?). rồi sau lại di ra dinh quan Đốc-học (gần phố Sinh-từ).

« Quan tuần-phủ Hoàng-Hữu-Xứng ra hàng, được ở lại. Còn đề-đốc, chánh, phó-lĩnh-binh đều trèo thành trốn lên phủ Hoài.

« Cách ba ngày sau, triều-đình sai hai quan Khâm-sai, là Nguyễn-Trọng-Hiệp và Trần-Đình-Túc ra nghị hòa. Lại có chỉ đòi các quan Hà-nội như bố-chánh Tuyển, án-sát Bá, đề-đốc Trinh, chánh-lãnh-binh Trực, phó-lãnh-binh Phong và tác-vị lĩnh binh Nguyễn-Long, phải già-tỏa (gông xiềng) lai kinh. Nhưng sự thật thì mỗi ông này, mỗi người có một cái xiềng bỏ trong tráp, mà vẫn đi chơi ngoài phố. Về sau, cả bọn đều được miễn-nghị ».

Tuy chuyện thuật lại trên có điều chắc sai, nhưng nó cũng xác-nhận phần lớn lời thông-ngôn Phong đã kể. Trong đoạn V, tôi sẽ có những bài tường-thuật của các người đương sự.

(3) Chắc là Võ-miếu. Trong bản-đồ cũ Hà-nội, không thấy có đề tên miếu Công-thần. Vả trong các sách, thường nói Võ-miếu ở góc tây-bắc thành. Nhưng sự thật thì ở phần tây-nam

(4) Về thân-sử ông Hoàng-Diệu, thì có bài của ông Khuê-trai đăng trong báo Tri-Tân số 182, khá tường-tận. Ông lại cho biết có nhiều bài văn nôm về Hoàng-Diệu, như Chính-Khí-ca, Bắc-tỉnh-ca nữa. Còn bài biểu bằng chữ nho mà người ta thường truyền tụng và cho là Hoàng-Diệu làm để gửi về triều trước lúc mất, thì sợ không được chắc thật (xem phần V).

Về các văn, thì báo Thông-Tin số 2 năm 1945 có đăng bài Chính-Khí-ca, báo Tri-Tân từ số 182 đến 190 có đăng bài hát III (3) và thơ IV (4), bài Chính-Khí-ca và một ít câu đối.

I. HÀ-THÀNH THẤT-THỦ CA

1. Tiết mạnh-hạ, hiên Nam ngồi mát, ¹

Chuyện Thăng-long điên-mạt kể ra. ²

Bao nhiêu nông-nỗi tỉnh Hà.

Hai lần phân-nhiễu những là làm sao ? ³

1. HÀ-NỘI MẤT NĂM 1873

5. Năm Quí-dậu, tàu vào vừa tới, ⁴

Người Bắc-kì rằng mới biết Tây ;

Rủ nhau xem-sóc thâu ngày.

Đem quân về đóng ở rày Trường-thi. ⁵

Tờ niêm-yết Ngạc-nhe An-nghiệp : ⁶

10. « Đường giao-thông tiến-tiếp lại qua.

« Xa nghe đồn tỉnh Bắc-hà,

« Giặc Tàu quấy rối vậy mà đến đây ».

Các quan tỉnh nghi-nghi hoặc-hoặc,

Những bàn riêng rằng : « Giặc bên chân ! »

15. Tháng mười, mồng một, giờ Dần, ⁷

Ầm-ầm hạ tỉnh, là lần ngày xưa.

Khi ấy có Khâm-thừa quan Nguyễn, ⁸

Cha con đều ngộ biến thất cơ.

Phò Lâm mắc nạn bây giờ, ⁹

20. Cha già tuyệt thực còn chờ quyên sinh.

2. CỜ ĐEN PHẢN CÔNG

Các quan sau quyết-tình lên thứ, ¹⁰

Ông tham Tôn tức-sự khởi-hành. ¹¹

Đem quân về đóng Diễn, Canh, ¹²

Nhơn-nhơn thu-phục tỉnh-thành về ta. ¹³

25. Chốn Thăng-long thật là thượng-đẳng,

Xui tướng Tây quyết thẳng tiến-truy.

Thất-cơ phải chú Hắc-kì,

Ngoài ô, một trận, Ngạc-nhe qua đời.

Khách các hiệu rụng-rời nhao-nhác,

30. Giọn vần tay đồ-đạc xuống Tàu.

Giữa dòng chiếc trước, chiếc sau,

Ra ngoài Ninh-hải để hầu về Nam. ¹⁴

Quan thừa-thắng, diện-bàn tướng-sĩ,

Bất-thình-lình có chỉ Kinh ra.

35. Chuộc thành mà lại giảng-hòa,

Định, An-Ninh-hải, tới Hà-nội đây. ¹⁵

Quan Hoàng Thống nghe rày bứt-rứt, ¹⁶

Lưu Hắc kì kéo phứt lên Ngâu. ¹⁷

Phá ngang việc ấy bởi đâu ?

40. Nhà công xế bóng, cửa chầu long then. ¹⁸

3. HÒA-ƯỚC 1874

Sai quan Nguyễn-Văn-Tường chánh-sứ,

Hoắc-đạo-sinh, thử thứ là đây. ¹⁹

Quan Nam với lại quan Tây,

Sửa-sang khi ấy, dân rày được yên.

45. Việc thanh-khoản, chỉ truyền về bộ, ²⁰

Quan Nguyễn-Tường thăng Hộ thượng-thư.

Qua năm Giáp-tuất tháng tư, ²¹

Thấy quan Nguyễn-Chánh phụng từ Kinh ra.

Điều niêm-yết mới hòa-ước đó,

50. Gẫm kĩ xem có khó nghe thay !

Non sông cao rộng thế này,

Nào người trí-dũng, nào tay anh hùng ?

Quan Tăng-Doãn rằng : « Vâng Thánh chỉ, ²²

Tỉnh Hải-dương lĩnh ý phải ra ».

55. Quan tư với lại quan ba,

Tìm nơi Hà-nội, lập tòa Tràng-tây. ²³

Thấy phố-xá người đầy, đất hẹp,

Nhà thứ-dân rộn-rịp chỉn khôn. ²⁴

Thênh-thênh sẵn chốn Thủy đồn,

60. Làm tòa ở cạnh ô-môn Trường tiền.

Khai thương-chánh, thu-biên thuế thủy,

Cùng quan ta quản-lý thâu chung.

Rồi sau mới lập ngoài sông,

Nhà cao ngất-ngưỡng bên sông Nhị-hà.

65. Quan thượng tỉnh tên là Đình-Túc, ²⁵

Nghĩ tuổi già, nhẫn-nhục là xong.

Oán kia xếp để bên lòng,

Nói cười leo-lẻo như giòng nước xuôi.

Ngoài thất-thập, sớ người tri-chức, ²⁶

70. Quan-quân đều thổn-thức tiễn-đưa.

Về nhà được mấy nắng mưa,

Câu thơ xuân-nhật, cuộc cờ hạ-thiên.

4. HOÀNG-DIỆU RA TRẤN HÀ-NỘI

Đất Hà-nội là miền xung-yếu,

Lại sai ông Hoàng-Diệu ra thay.

75. Vốn người tính nóng, lòng ngay,

Dũng-cương, chẳng biết đãi Tây như Trần, ²⁷

Việc tỉnh-vụ đang phần gióng-giả,

Đánh thông-ngôn làm hả nộ-uy :

« Mi là người ở nước ni,

80. « Mần răng không giữ lễ-nghi ngôn-từ ? » ²⁸

Nỗi nhà nước rối như mắc cưởi,

Chừng gió Tây tầm-gửi lấn ngành. ²⁹

Lẽ đâu biết cũng làm thinh,

Dốc lòng ái-quốc, nặng tình sự-quân.

85. Từ Canh-thìn bước lần năm ngoái, ³⁰

Sớ xây thành bên trại Võ-sinh. ³¹

Tập rèn lính-tráng cho tinh.

Phòng khi sự bất-thình-lình làm sao.

Các cửa thành truyền giao cấm-cách,

90. Giữ người Tây, với Khách vào ra :

« Khi nào có việc nước nhà,

« Đem đơn bẩm trước, bay hòa cho vô ».

5. HÀ-NỘI THẤT-THỦ NĂM 1882

Lang-sa thấy cơ-đồ biết ý,

Tới năm nay thịnh-khỉ kéo ra.

95. Giờ Thìn mồng tám tháng ba, ³²

Hạ thành này nữa ấy là thứ hai.

Quan Hoàng-Diệu quyết tài nhất chiến, ³³

Lĩnh-binh Đường xử biến hỏa-công.

Đương cơn súng bắn đùng-đùng,

100. Lĩnh-binh, quan Bố thế cùng, trút ra.

Quan Đốc-bộ đứng xa ngó thấy, ³⁴

Nghĩ tức mình, vào lạy Hoàng-cung.

Sau ra đến miếu Võ-công, ³⁵

Buộc khăn tự tử, vào vòng quyên-sinh.

105. Quan Tuần-phủ thất-tình khi nớ, ³⁶

Đau lăng-nhăng ba bữa lại lành.

Văn võ đều tếch ra thành,

Lên Đoài, sang Bắc, tan-tành chạy tan. ³⁷

Kể ngoài thành những quan nhỏ-nhỏ,

110. Tri-phủ Hoài, huyện Thọ là ai ?

Thọ-xương tếch những khi mai,

Đến trưa ấy, chú phủ Hoài cũng bon.

Quan đi cả, mà còn thành-lũy,

Chạnh lòng người ngẫm-nghĩ mà thương !

115. Kính-thiên ngai ngự thếp vàng, ³⁸

Tây ngồi đánh chén với đoàn thanh-lâu.

Các chùa miếu đâu đâu đấy tá,

Can gì Tây, cũng phá tan-tành ?

120. Chủ kho Tượng cũng chẳng linh,

Để Tây đem đốt, ra tình trêu ngươi.

Kể chi hắn hại người đến thế,

Hạ thành rồi chẳng để cho xây.

Có người rằng : « Lũ Tây này,

Khác Tây Quí-dậu, mà rày lăng-nhăng ». ³⁹

6. GIẢNG HÒA

125. Dân xiêu-lạc, hỏi xăng (săn) hỏi đón :

« Về đánh Tây có bọn nào không ? »

Đồn : quan tiết-chế Hoàng-công, ⁴⁰

Hắc-kì hợp với Sơn Hùng cũng đông. ⁴¹

Đang sắm-sửa hỏa-công, khí-giới,

130. Tế cờ rồi ngài mới cất quân.

Người ta tấp-tểnh nghe dần,

Bữa mai, bữa mốt, đại-thần về đây.

Đỏ như mắt cá chày mong-mỏi,

Tính ngón tay đã ngoại tháng ba.

135. Bỗng đâu có sứ Kinh ra,

Tĩnh-biên Đình-Túc giảng-hòa với Tây. ⁴²

Được hai bữa, kéo ngay vào tỉnh,

Thấy kho-tàng, dinh-sảnh sạch không.

Bàn nhau sớ tấu Cửu-trùng,

140. Thấy sao nói vậy đủ trong tình-hình.

7. KHEN, CHÊ

Kìa như kẻ học-sinh cửa Thánh,

Hễ làm trai phải gánh cương-thường.

Ngán cho Đốc-bộ họ Hoàng,

Đan-tâm có một, cương-trường không hai. ⁴³

145. Cũng có kẻ van hoài xuất-thú, ⁴⁴

Lại có người mặt ủ hờn cơm.

Nhờ ai cũng dựa tiếng thơm,

Tiếc gì xuân nữa, mà sờm-sỡ ai. ⁴⁵

Được mấy kẻ anh-tài phải đạo,

150. Đều ăn cơm mặc áo trên đời.

Đến khi có việc tày trời,

Trơ-trơ chỉ thấy một người tận-trung.

8. CẢNH CHẠY LOẠN

Trong thế-cuộc nào mong như thế,

Nỗi phố-phường mới kể mà nghe.

155. Bằng nay xuân đã sang hè,

Thân này đóng cửa mà nghe sự đời.

Tỉnh Hà-nội, những người phố-xá,

Chạy loạn Tây vất-vả cũng thương.

Xách già, ôm trẻ vội-vàng,

160. Về quê ăn tuyệt tư-lương sạch rồi.

Ở cũng cực, ra thời cũng cực,

Tưởng bán-buôn mà bức mọi bề.

Bằng ai có chợ, có quê,

Tiện phường thương-mại, tiện nghề điền-viên.

165. Cũng có kẻ quen miền phố-xá,

Thói quê mùa, bỡ-ngỡ xưa nay.

Ra hài, vào hán thế này,

Bây giờ lại phải dãi-dày tuyết-sương.

9. MONG QUAN-QUÂN

Xưa chạy loạn, nay đương chạy loạn,

170. Khúc ngày xưa khác đoạn ngày nay.

Có quan đi giữ dẹp Tây,

Nay quan chẳng thấy, loạn này bao yên ?

Rạng nghe đóng trên miền Dày, Kẻ, ⁴⁶

Mai lại nghe ở Vẽ, ở Vòng.

175. Lại nghe mới bước đến Phùng,

Lại nghe Ngài đóng ở vùng Thanh-oai. ⁴⁷

Nghe đồn tiếng rằng Ngài phủ Lý,

Huyện Nam xang quân thủy đóng thuyền. ⁴⁸

Đồn rằng Ngài ở Tam-tuyên, ⁴⁹

180. Hắc-kì vừa tới, Thanh-biền vừa qua. ⁵⁰

Thôi thôi hẳn Ngài đà đãi-chí, ⁵¹

Hễ mà nghe Thánh-chỉ mần răng ?

Cho nên việc phải dùng-dằng,

Hết ngồi mà sợ, hết nằm mà lo.

185. Quan ta chứa (trữ) các kho tiền thóc.

Mong làm hòa, dở khóc, dở van.

Sớ ra giục-giã các quan,

Tây thì khảng-khái, biết bàn làm sao ?

Tòa thất-thủ, xiềng trao già-tỏa, ⁵²

190. Phải lai-kinh, tra đã không tha.

Lanh-quanh ta lại với ta,

Kính-thiên Tây ở, thế mà điềm nhiên !

10. MONG QUÂN THANH

Đồn Tàu Khách sang miền tây-bắc,

Làm rọ nhiều, hẳn bắt đoàn Tây. ⁵³

195. Mấy mươi dinh kéo đến đây,

Những là mong-mỏi, mà rày thấy đâu.

Hay các chú phá tàu Đông-hải, ⁵⁴

Còn quay về đóng lại mới sang ?

Mau mau cứu lấy Đại-nam,

200. Gạo đong hầu hết, củ lang không nhiều !

Lúa ngô, gạo nếp đều vét sạch,

Vận Bắc-kỳ có bách hay không ?

Sự hòa còn nói viển-vông,

Một nhà ba chủ, biết trông chủ nào ?

11. CẢNH HÀ-NỘI BỊ CHIẾM

205. Chuyện lúng-túng làm sao thế ấy ?

Mãi thế này những thấy bét-be.

Nực cười kể chuyện kè-nhè,

Người cùng, tìm chốn chở-che qua ngày.

Đàn-bà phải lấy Tây cũng bức,

210. Dẫu rậm râu, mạnh sức cũng liều.

Người Nam, lớn bé bao nhiêu,

Ở hầu, làm bếp, cũng đều làm ăn.

Cô thống-sát, thông năm vô số, ⁵⁵

Vợ quan Tây, bà cố chan-chan. ⁵⁶

215. Võng đào, giày thắm nghênh-ngang,

Mới hôm nọ, đã bà quan tềnh-tàng.

Phường nhà bếp nghênh ngang đi phố,

Áo quần Tây, tảng-lố thông-ngôn.

Nay tàu lên Hạc lập đồn, ⁵⁷

220. Làm thêm thương-chánh, bán buôn cho nhiều.

12. NÓNG ĐỢI PHẢN CÔNG

Rày nghe tiếng Thiên-triều đến Quán, ⁵⁸

Do Vân-nam mấy vạn kéo sang.

Bắc-ninh với lại Tuyên quang,

Quảng-yên, Thái-lạng, vô-vàn Thanh-quân. ⁵⁹

225. Xin cứu lấy nước Nam, đành báo,

Có từ tư thu gạo cho nhiều,

Sức dân : « Định giá bao nhiêu,

Thuận mua, vừa bán, Thiên-triều trả cho ».

Sơn, Hưng phải làm kho chứa sẵn, ⁶⁰

230. Lưỡng-biên-giang cứ thẳng kéo về.

Tỉnh-thành cho chí chợ quê,

Chỉ lo chết đói mà mê-mẩn người.

Còn dũng-tráng trêu ngươi bặng-nhặng,

Người làm công thằng-thẳng lưng xơi.

235. Nghĩ buồn Nam-Việt sự đời.

Những ăn hà-tiện, của thời cho ai !

Nay Tây cậy có tài thiện thủy, ⁶¹

Đường sơn-lâm, hẳn bí kế thôi.

Tàu bè ngược-ngược xuôi-xuôi,

240. Lên Sơn-hưng, đoạn, lại hồi Trường-tây.

Chú Khách cậy quân nầy thiện bộ, ⁶²

Dòng Nhị-hà hẳn đố giám qua.

Đi đâu quanh-quẩn thế mà ?

Hết Lâm, Đoan lại Bảo-hà, sông Ngâu, ⁶³

245. Hai bên cứ giữ nhau thế mãi,

Hay sợ hơi, có phải hay không ?

Bên e trái-phá thần-công,

Bên e cờ úp, thủng trồng đâm ngay. ⁶⁴

Sao mà giữ mãi thế này ? ⁶⁵

250. Tây thì Hà-nội, Ngô rày Sơn, Hưng.

Tính thấm-thoát qua chừng tháng chín,

Quít đỏ trôn ; còn nhẫn bao-lâu ? ⁶⁶

Sao cờ mọc đã ngang đầu, ⁶⁷

Hồng-mao với khách quan Tàu đi đâu ?

255. Thử nhất-quyết đánh nhau một trận,

Hãy định làm cho tận-tình dân.

Đã hầu ngũ liệt, tam phân, ⁶⁸

Tam-cương còn thiếu chữ quân làm đầu.

Lại một hẹn rằng sau tháng chín,

260. Quan Tàu về, chẳng nhịn nữa đâu.

Chuyện như khất nợ với nhau,

Mấy mươi tháng nữa, mới hầu cho yên ?

II. CHÍNH-KHÍ CA (Hà-thành thất-thủ chí công quá ca)

DỊ-ĐIỂM TRONG CÁC BẢN

Về bài Chính-Khí ca nay còn nhiều chép. Tôi đã xét bản quốc-ngữ chép vào khoảng năm 1883, nhưng thiếu mất từ vế 109, và một bản bằng chữ nôm chép cũ, và đủ. Bản đầu sẽ gọi tắt bằng bản A. Bản sau, sẽ gọi tắt là bản B. Ngoài ra, còn một bản nôm mà ông Nguyễn-Văn-Oánh đã phiên-âm mà tôi chỉ có bản quốc-ngữ ; nhưng nó có thêm dấu chữa lại nhiều. Bản thứ ba này gần như bản B ; nhưng từ vế thứ 127 thì khác nhiều, và kém bản B bốn vế. Tôi sẽ gọi nó là bản C. Ở thư-viện Bác-cổ có hai bản sao, mà ông Hoàng-Thúc-Trâm và ông Nguyễn-Văn-Tố đã phiên-âm. Bản đầu không có đoạn cuối từ vế 127. Trái lại, bản thứ hai có đến 193 vế. Tôi sẽ gọi bản ấy là bản D và E. Trong các báo chí, từ khi nước ta được độc-lập, đã có báo đăng bài Chính-Khí ca, phần nhiều là theo người đọc thuộc lòng, như báo Thông-Tin số hai vào dịp ngày giỗ Hoàng-Diệu, năm 1945. Xét các bản ấy, thì những bản B, C, D, E phần lớn ở một gốc mà ra, và gốc ấy khác bản A.

Bản E chắc là do một kẻ nào đã tự thêm 53 vế vào bài cũ. Đoạn này văn kém-cỏi, ý rỗng-suông. Chỉ toàn những câu văn than-vãn sáo. Sau đây chép lại mấy câu ở đầu và cuối của đoạn này. Xem qua thì sẽ thấy là giả :

Ngán thay cho cái phong-trần,

Tiếc thay cho kẻ trung-thần lắm thay !

Vì ai nên nỗi nước này,

Để người danh-tiết biết ngày nào quên…

Nỗi niềm trông thấy mà đau,

Nỗi lòng ai dãi cho ai (nhau) hỡi lòng ?

Anh-hùng mới biết anh-hùng.

Bản A có tính-cách sao lại xưa hơn cả. Còn những bản kia chắc đã bị sửa chữa. Một chứng là chỉ bản A giữ đúng tự của Hoàng-Diệu.

Chỉ tiếc rằng bản A nay thiếu từ vế 109, nhưng ở đầu có chú rằng bài ấy có 138 vế. Như vậy thì ít hơn bản B hai vế, mà lại nhiều hơn bản C hai vế. Có thể người trước đã đếm thiếu câu chăng ?

Trên đây chúng tôi lấy bản A làm gốc cho đoạn đầu từ vế đầu đến vế 108. Trong khoảng ấy, có một vài chữ mà chắc A lầm, thì tôi lại lấy ở B. những chữ ấy in ngả, và sau đây có chú-thích nguyên-thoại của A.

Từ vế 109 đến cuối, tôi lại lấy bản B làm gốc, và chữa những chỗ không thông bằng thoại của bản C, D hay E. Trong khoảng ấy, chữ nào lấy ở các bản ấy thì sẽ in ngả.

Tôi sẽ chú-thích những dị-điểm trong các bản như sau, nhưng tôi cũng chỉ để ý đến những thoại khác nhau nhưng đều có nghĩa.

1. HOÀNG-DIỆU PHÒNG BỊ

1. Một vừng chính-khí lưu hình, ⁶⁹

Khoảng trong trời đất ; nhật, tinh, sơn, hà. ⁷⁰

Hạo-nhiên ở tại người ta,

Tấc vuông son sắt, hiện ra khi cùng. ⁷¹

5. Hơn thua trong vận truân phong, ⁷²

Nghìn thu để tiếng anh-hùng sử xanh. ⁷³

Có quan tổng-đốc Hà-Ninh, ⁷⁴

Hiệu là Quang-viễn, trung trinh ai bằng. ⁷⁵

Lâm nguy, lý hiểm đã từng, ⁷⁶

10. Vâng ra trọng trấn mới chừng ba năm. ⁷⁷

Thôn Hồ, dạ vốn nhăm-nhăm, ⁷⁸

Ngoài tuy giao-tiếp, trong căm những là. ⁷⁹

Vừa năm Nhâm-ngọ tháng ba, ⁸⁰

Sáng mai mồng tám, bước qua giờ Thìn. ⁸¹

15. Biết cơ trước đã giữ-gìn, ⁸²

Hơn trăm vũ-sĩ, vài nghìn tinh-binh. ⁸³

Tiên nghiêm lên đóng trên thành, ⁸⁴

Thệ sư, rót chén rượu quỳnh đầy vơi. ⁸⁵

Văn-quan, vũ-tướng nghe lời, ⁸⁶

20. Hầm-hầm xin quyết một bài tận-trung. ⁸⁷

2. PHÁP TẤN-CÔNG HẠ THÀNH

Ra oai xuống lệnh vừa xong,

Bỗng nghe ngoài đã đùng đùng pháo ran. ⁸⁸

Tiêm cừu, nổi giận xung quan, ⁸⁹

Quyết rằng chẳng để chi đoàn chó dê. ⁹⁰

25. Lửa phun, súng phát bốn bề,

Khiến loài Bạch-quỷ hồn lìa phách xiêu. ⁹¹

Bắn ra, nghe chết cũng nhiều,

Phố phường trông thấy tiếng reo ầm ầm.

Quan-quân đắc-chí, bình-tâm,

30. Cửa-đông, Cửa-bắc vẫn cầm vững binh. ⁹²

Chém cha cái lũ hôi-tanh ! ⁹³

Phen này quét sạch-sành-sanh mới là.

Nào ngờ thất-ý tại ta, ⁹⁴

Vẫn rằng thắng trạng, hóa mà thua cơ. ⁹⁵

35. Nội-công phải những bao giờ, ⁹⁶

Thấy kho thuốc cháy, ngọn cờ ngả theo. ⁹⁷

Quan-quân sợ chết thảy đều, ⁹⁸

Thành-tây, Bạch-quỉ đánh liều trèo lên.

Nào ai cơm áo dốc đền ? ⁹⁹

40. Nào ai cầm vững cho bền ba quân ? ¹⁰⁰

Nào ai còn chí kinh-luân ? ¹⁰¹

Nào ai nghĩ đến thánh-quân trên đầu ? ¹⁰²

3. HOÀNG-DIỆU TỰ-ẢI

Một cơn gió thảm, mưa sầu,

Nấu-nung gan sắt, dải-dầu lòng son.

45. Chữ trung còn chút con con,

Quyết đem gửi cái tàn-hồn gốc cây.

Trời cao, biển rộng, đất dày,

Núi Nùng, sông Nhị, chốn này làm ghi. ¹⁰³

Thương thay, gặp buổi truân-nguy ; ¹⁰⁴

50. Lòng riêng ai chẳng thương-vì người trung. ¹⁰⁵

Rủ nhau tiền góp của chung,

Đem người lên táng ở trong Học-đường. ¹⁰⁶

Đau-đớn nhẻ ! Ngẩn-ngơ dường ! ¹⁰⁷

Tả-tơi thành-quách, tồi-tàn cỏ-hoa.

4. PHÊ-BÌNH CHUNG

55. Kể từ năm Dậu bao xa, ¹⁰⁸

Đến nay tính đốt, phỏng đà mười niên. ¹⁰⁹

Long-thành thất-thủ hai phen, ¹¹⁰

Kho-tàng hết sạch, binh-quyền rời tan. ¹¹¹

Đổi thay trải mấy ông quan,

60. Quyên-sinh tựu nghĩa, có gan mấy người ? ¹¹²

Trước quan Võ-hiển Khâm-sai, ¹¹³

Sau quan Tổng-đốc, một vài mà thôi.

Ngoài ra, võ-giáp, văn-khôi, ¹¹⁴

Quan, bào, trâm, hốt, nhác coi ngỡ là… ¹¹⁵

65. Khi bình làm hại dân ta, ¹¹⁶

Túi tham mở rộng, chẳng tha miếng gì. ¹¹⁷

Đến khi hoạn-nạn gian-nguy, ¹¹⁸

Mắt trông ngơ-ngáo, chân đi gập-gềnh ! ¹¹⁹

5. CHÊ ĐỀ-ĐỐC LÊ-VĂN-TRINH

Võ như đề-đốc Lê-Trinh,

70. Cùng là chánh, phó lãnh-binh một đoàn.

Đang khi giao-chiến ngang-tàng,

Thấy quân hầu đổ vội-vàng chạy ngay. ¹²⁰

Nghĩ coi thật đã ghê thay ! ¹²¹

Bảo-thân chước ấy, ai bày sẵn cho ? ¹²²

75. Thế mà nghe những mô-hồ, ¹²³

Rằng quan Đề-đốc dưới hồ Cửa-tây ! ¹²⁴

Kẻ rằng treo ở cành cây,

Kẻ rằng hẳn dưới giếng này chẳng chơi ! ¹²⁵

Thăm tìm tối lại hòa mai, ¹²⁶

80. Định rằng hợp-táng ở nơi Học-đường.

Hỏi ra, sau mới tỏ-tường : ¹²⁷

Cũng loài úy-tử, cũng phường tham-sinh ! ¹²⁸

Phép công nên bắt gia-hình, ¹²⁹

Rồi ra nặng chữ nhân-tình lại thôi.

6. CHÊ TUẦN-PHỦ HOÀNG-HỮU-XỨNG

85. Văn như tuần-phủ, nực cười !

Bình-Chi là hiệu, năm mươi tuổi già. ¹³⁰

Biết bao cơm áo nước nhà, ¹³¹

Kể trong sĩ-tịch cũng là đại-viên. ¹³²

Chén son chưa cạn lời nguyền,

90. Nỡ nào bỗng-chốc quên liền ngay đi.

Lại còn quanh-quẩn làm chi ? ¹³³

Hay là thương-tiếc vật gì ở đây ? ¹³⁴

Hay là có chước bình Tây,

Trước kia hoảng-hốt, sau nầy nghiên-tinh ? ¹³⁵

95. Hay còn tiếc cái xuân xanh, ¹³⁶

Tìm nơi, kiếm chốn gieo mình trú chân ?

Hay là còn chút tứ-thân, ¹³⁷

Đã toan tịch-cốc mấy lần lại thôi ? ¹³⁸

Sao không biết xấu với đời ?

100. Sao không biết thẹn với người tử trung ? ¹³⁹

7. CHÊ ÁN-SÁT TÔN-THẤT-BÁ

Kìa Tôn-Thất-Bá, niết-công, ¹⁴⁰

Kim-chi, ngọc-điệp, vốn dòng tôn-nhân. ¹⁴¹

Đã quốc-tộc, lại vương-thần, ¹⁴²

Cũng nên hết sức kinh-luân mới là.

105. Nước non vẫn nước-non nhà,

Nỡ nào bán lẻ một tòa Thăng-long ! ¹⁴³

Thế mà liệu đã chẳng xong, ¹⁴⁴

Mặt nào còn đứng trong vòng lưỡng gian, ¹⁴⁵

Tư-giao rắp những mưu gian, ¹⁴⁶

110. Thừa-cơ xin dự hội-thương, ra ngoài. ¹⁴⁷

Ấy mới khôn, ấy mới tài ! ¹⁴⁸

Lẩn đi tránh tiếng, giục người nói quanh. ¹⁴⁹

Dâng công, quyền lĩnh tỉnh-thành, ¹⁵⁰

Mà toan đổ tội một mình quan trên. ¹⁵¹

115. Tội danh thật đã quả-nhiên,

Xin đem giao xuống Cửu-nguyên Chế-đài. ¹⁵²

9. CHÊ BỐ-CHÁNH PHAN-VĂN-TUYỂN

Lân-la kể đến Phiên-đài, ¹⁵³

Xỉ-ban cũng đã tuổi ngoài sáu mươi. ¹⁵⁴

Thác trong, thôi cũng nên đời, ¹⁵⁵

120. Sống thừa, chi để kẻ cười, người chê ?

Nhị-hà Tản-lĩnh đi về, ¹⁵⁶

Giang-sơn tuyết chở, sương che cũng liều.

10. KẾT LUẬN

Còn như ti-thuộc hạ-liêu. ¹⁵⁷

Kẻ công, người quá còn nhiều chan-chan. ¹⁵⁸

125. Biết đâu cho khắp mà bàn, ¹⁵⁹

Sau này đã có sử-quan thẩm-bình. ¹⁶⁰

Trước rèm, gió mát, trăng thanh, ¹⁶¹

Thừa-lương nhân chốn nhàn-đình thong-dong. ¹⁶²

Xa trông tút-vút Bình-phong, ¹⁶³

130. Chúc mừng vạn-thọ Thánh-cung lâu dài, ¹⁶⁴

Rồi khi cá nước duyên-hài, ¹⁶⁵

Ra tay khang-tế, dở tài kinh-luân. ¹⁶⁶

Đã thánh-quân, lại hiền-thần,

Có đâu mà chẳng quân-dân thái-hòa. ¹⁶⁷

135. Bấy giờ ta lại với ta,

Tỉnh say dật-hứng, ngâm-nga tiêu-sầu. ¹⁶⁸

Hà-thành văn vũ công hầu, ¹⁶⁹

Càng nghe thấy chuyện, càng rầu bên tai. ¹⁷⁰

Diễn ca chính-khí một bài, ¹⁷¹

140. Để cho thiên-hạ đời đời khuyên răn. ¹⁷²

III. ĐIẾU HOÀNG-DIỆU

1. BÀI ĐẦU

1. Lâm đại-tiết bất khả đoạt dã. ¹⁷³

Hoàng Chế-đài thật dạ kiên-trinh. ¹⁷⁴

Phú-lang-sa bội-ước công thành,

Việc thủ thổ, biết minh phận-sự. ¹⁷⁵

5. Ngoại ung-dung, nhi nội phòng-ngự, ¹⁷⁶

Nghĩ châu-phê, luống dụ-dự không đành. ¹⁷⁷

Bốn bề, tiếng súng nổ đùng-đoành,

Cơn thế bức, phải đem binh kháng-cự.

Trong bốn mặt, thần-oai mới thử,

10. Lũ quăn đầu biết mấy thứ dư-thi. ¹⁷⁸

Bởi Tây-môn quân tướng bất-ki, ¹⁷⁹

Để nên nỗi thành trì ngộ sự.

Đứng anh-hùng thị tứ như du, ¹⁸⁰

Về Võ-miếu mới định câu nhất-quyết. ¹⁸¹

15. Liệt-nhật nghiêm-sương chiêu khí-tiết, ¹⁸²

Nùng-sơn Nhị-thủy thụ cương-thường. ¹⁸³

Niệm trí-thân đà phải nghĩa với quân-vương, ¹⁸⁴

Chữ trung-liệt lại làm gương thiên-cổ.

Nào những kẻ thâu-sinh ngắm đó. ¹⁸⁵

20. Mặt trân-trân có hổ với đời không ?

Gẫm xem non Thái lông hồng ; ¹⁸⁶

2. BÀI THỨ HAI

1. Thiên cổ lưu phương do kí tại, ¹⁸⁷

Huy-hoàng chính-khí động giang-sơn. ¹⁸⁸

Quê Quảng-nam, họ gọi là Hoàng,

Ra Hà-nội làm quan tổng-đốc.

5. Tửu nhất hồ, thi nhất trục, ¹⁸⁹

Quyển thanh-liêm mà giáo-mục muôn dân, ¹⁹⁰

Chẳng qua là tạo-hóa xây vần.

Nên xui khiến một lần sấm sét.

Chí Bạch-quỉ bội hòa đã quyết,

10. Đưa chiến-thư định giết một thành quân.

Nên phải cho tận đạo vi thần,

Đăng thành-diện, trần binh bố trận. ¹⁹¹

Đã một lúc cổ-thanh pháo chấn, ¹⁹²

Nào ai ngờ thế cận tương suy. ¹⁹³

15. Lòng kim-long sớm đã tiên-tri, ¹⁹⁴

Mặc áo mạo bước vào Long-điện. ¹⁹⁵

Tạ quân-vương dập đầu xuất huyết, ¹⁹⁶

Tấm trung-can đã quyết với non sông. ¹⁹⁷

Đường vinh-hoa xếp để bên lòng,

20. Sang Võ-miếu trút ra vòng tạo-hóa.

Cơn tựu nghĩa gan vàng dạ đá, ¹⁹⁸

Lòng trung-trinh soi khắp cả nghìn phương.

Ấy cũng là một mối cương-thường, ¹⁹⁹

Cho những kẻ văn-chương theo cốt-cách.

Thơ rằng :

25. Mãn triều đô thị thanh hồng khách, ²⁰⁰

Báo quốc vong thân độc nhất quân. ²⁰¹

Gẫm xưa nay chưa dễ mấy lần,

Đã được mấy trung-thần như thế ấy.

Nên cẩn bái trời xanh soi thấy, ²⁰²

30. Vận lâm nguy thì cứu lấy trung-thần.

Làm nêu cho khách sự quân. ²⁰³

3. BÀI THỨ BA

1. Ngô nhân khoa hoạn phùng thời dĩ, ²⁰⁴

Thần tử thung-dung tựu nghĩa nan, ²⁰⁵

Quan Hà-Ninh tổng-đốc họ Hoàng.

Cơn thảng-thốt vững-vàng gan sắt đá. ²⁰⁶

5. Giận bạch-quỉ không tuân vương-hóa, ²⁰⁷

Mang chiến-thư ra dạ bội hòa. ²⁰⁸

Giữ cô-thành một trận xông-pha, ²⁰⁹

Có Nùng-lĩnh, Nhị-hà soi chính-khí.

Thành-thượng hồng-kỳ huy chiến sĩ, ²¹⁰

10. Quân-trung hỏa-pháo xạ Dương-di, ²¹¹

Trong thành, quân Tứ chính, Tứ-ki, ²¹²

Mà tượng mạnh như hùng, như hổ.

Tiếng pháo động trong thành, ngoài phố,

Trận giao-phong Tây-lộ hàn tâm. ²¹³

15. Vị tả-binh phản-dụng mưu thâm, ²¹⁴

Làm nội-biến, đem lửa châm kho thuốc.

Quan Hoàng-tướng trong thành biết trước,

Có một mình vì nước, vì dân.

Cờ tranh-phong còn cắm trong quân, ²¹⁵

20. Thương thay nhẽ thần-long thất thế ! ²¹⁶

Nhân sinh tự cổ thùy vô tử, ²¹⁷

Tử ư quốc-sự, tử cương-thường. ²¹⁸

Lòng xem khinh tên đạn một trường,

Lấy danh-tiết lưu phương làm trọng. ²¹⁹

25. Khi biện tử, tới Hành-cung bái vọng, ²²⁰

Lạy vua rồi ra Vũ-miếu dở kinh luân, ²²¹

Làm gương cho khách quan-thân. ²²²

*

NHỮNG DỊ-ĐIỂM TRONG CÁC BẢN

Bài thứ ba trên đây là tôi phiên âm bản nôm cũ mà tôi đã gọi là bản B. nay còn bản A, do Trương-Vĩnh-Ký chép lại, nhưng bản này bỏ mất đoạn từ vế 9 đến vế 20, cộng 12 vế. Không hiểu vì lẽ gì. Có lẽ vì hai vế 15-16 nói lính công-giáo phản và đốt kho thuốc súng chăng ? Nhưng, những bản khác còn lại như bài ông Nguyễn-Tường-Phượng đăng ở báo Tri-Tân số 183 cũng bỏ mất đoạn ấy. Vậy có lẽ tác-giả hay người khác đã bỏ từ lúc đầu. Ngoài sự bỏ 12 vế, hai bản kia (A và bản Tri-Tân mà tôi gọi tắt là F còn chép một vài chữ như sau :

- Câu 4 « vững-vàng » : (A) bền.

- Câu 6 « mang », (A) (F) đem.

- Câu 22 « lấy danh-tiết lưu phương » : (F) tử danh-tiết lấy lưu-phương.

- Câu 26 « dở » : (F) xếp.

- Câu 27 « quan thân » : (F) biền-thân.

4. VÕ-TRỌNG-BÌNH ĐIẾU

Trọng-Bình bấy giờ làm tổng-đốc Định An (Nam-Định Hưng-Yên). Đầu năm sau (1883), Pháp đánh lấy Nam-Định. Trái với lời thề trong thơ, ông không liều chết. Bị cách, đời Hàm-nghi Đồng-khánh ông lại được phục-chức thượng thư.

Hán văn (Trích ở sách Tạp-ký) :

Bình-sinh trung-nghĩa đối thanh-thiên,

Nhất đán phi-thường thế sử-nhiên.

Chính-khí cao tiêu Nùng-lĩnh thượng,

Cô-hồn tiềm dẫn Thánh-nhan tiền.

Quân năng bất phạ Tây-dương pháo,

Ngã diệc khởi dung Phú-lãng thuyền.

Thệ bất câu sinh quân dữ ngã,

Anh-hùng thành bại nhất tâm kiên.

Dịch :

Bình-sinh trung nghĩa đối thương thương (trời xanh),

Bỗng-chốc xui nên thế dị thường.

Nùng-lĩnh chon-von gương chính-khí,

Cô-hồn phảng-phất mặt quân vương.

Ông không chút sợ súng Phú Lãng,

Tôi há đâu dung tàu Tây dương.

Tôi với ông thề không sống nhục,

Anh-hùng thành bại chí đều cương.

5. SĨ-TỬ HÀ-THÀNH ĐIẾU

Hán-văn (Trích ở sách Tạp-ký) :

Cô-thành độc-thủ chích thân đan,

Khảng-khái như công thế sở nan.

Cựu-lục thiên thu truyền liệt-tiết,

Cô-thần nhất tử kiến trung-can.

Thâu sinh thử nhật tâm do qui,

Nghịch-tặc đương niên cốt dĩ hàn.

Thiên tải Nùng-sơn tiêu chính-khí,

Anh-hùng đáo xứ lệ tương can.

Dịch :

Cô-thành chống giữ một mình thôi,

Khảng khái như ông được mấy người.

Cựu-lục nghìn năm gương tiết dọi,

Cô-thần một chết tấm trung phơi.

Thâu sinh ngày nọ tâm còn thẹn,

Nghịch-tặc năm nay sợ rụng-rời.

Nghìn thuở Nùng sơn nêu chính khí,

Anh hùng đến thế, lệ cùng rơi.

6. NGÔ ĐẠI-NHÂN ĐIẾU

Ở phường Kim-cổ. Có lẽ là người đã chủ-trương việc mua quan-tài và đem Hoàng-Diệu ra tạm táng ở Học-đường.

a) Hán văn (Trích ở sách Giai-văn tập-ký) :

Sử nhân giai Tiên-sinh,

Hà-thành hà chí bỉ.

Duy nhân bất Tiên-sinh,

Hà-thành cố nãi nhĩ.

Công sinh hữu tử-tâm,

Công tử hữu sinh-khí.

Thị-phi công-luận gian,

Yên túc vi công lụy.

Dịch :

Nếu ai cũng như ông,

Hà-thành đâu đến thế.

Vì ai cũng khác ông,

Hà-thành nên thế ấy.

Ông sinh sẵn tử-tâm,

Ông chết còn sinh-khí.

Thị phi người ta bàn,

Sao đủ làm ông lụy.

b) Hán văn (Trích ở sách Giai-văn tập-ký) :

Sinh ư khoa-hoạn tử cương-thường,

Sinh bất hư-sinh, tử bất phương.

Bất hữu Tây-dương đương nhật sự,

Thùy tri Hà-Ninh tổng-đốc Hoàng.

Dịch :

Sinh thì khoa-hoạn, chết cương-thường,

Sinh chẳng hư-sinh, chết vẻ-vang.

Ví việc Tây-dương này chẳng có,

Ai biết Hà-Ninh tổng-đốc Hoàng.

7. TRẦN ĐÌNH-TÚC ĐIẾU

Làm tổng-đốc Hà-ninh sau khi Nguyễn Tri-Phương mất, và làm Khâm-sai sau khi Hoàng-Diệu mất.

Hán văn : Chế-khổn thập dư niên, sự đồng thế dị ; Cô-thành thiên lý ngoại, can khổ tâm cam.

Dịch : Tôi coi trọng trấn trước mười năm, sự đồng thế khác ; Ông giữ cô-thành ngoài ngàn dặm, gan đắng lòng cam.

8. HOÀNG HỮU-XỨNG ĐIẾU

Làm tuần-phủ Hà-nội, sau khi thành mất có nhịn đói ba hôm.

Hán văn : Trinh tai tiết độc khổ ! Như Công diệc viết tận tâm yên ; thị phi hữu Triều-đình thật luận ; Qui hĩ chí bất quả ! Ư ngã phương tri năng tử dã (giả) ; cổ kim vi thiên-hạ tối nan.

Dịch : Kiên-trinh thay ! một mình giữ trọn tiết, đến Ông cũng đã hết lòng ; phải trái có triều-đình cân-nhắc ; Hổ-thẹn vậy ! Liều thân không toại-chí. Như tôi mới hay nên chết ; xưa nay việc thiên-hạ khó-khăn.

IV. HÀ-THÀNH THẤT-THỦ ÁN

1. TỔNG VỊNH

Trái phá Tây chăm chực bắn vào,

Chỉ không cho đánh biết làm sao. ²²³

Ngọn cờ tướng-lệnh oai-linh gượng,

Chén rượu Đông-môn khảng-khái phào. ²²⁴

Uất-khí Nùng-sơn cây muốn cựa, ²²⁵

Thương-tâm Nhị thủy sóng tranh xao. ²²⁶

Dặng hoa Võ-miếu rơi thơm mãi,

Sống trộm ghê trông thẹn biết bao.

2. HOÀNG-DIỆU ²²⁷

Khảng-khái ai hơn Đốc-bộ Hoàng,

Khăng-khăng dạ sắt với gan vàng.

Bóng chiều khó lẽ đem về ngọ, ²²⁸

Đáy (nợ ?) nước xin đền một nắm xương.

Võ-miếu cây treo dây tiết nghĩa,

Nùng-sơn đá tạc chữ cương-thường.

Thành năm Quí dậu nào ai trách, ²²⁹

Chính khí nào ai thẹn tuyết-sương.

3. QUAN TUẦN

Thành-hạ quan Tuần phải buổi se, ²³⁰

Sân-rồng phục vị chỉ ngồi nghe. ²³¹

Quyên-sinh lại nghĩ thân còn vướng,

Nhứt-quyết nhiều khi mắt đỏ hoe. ²³²

Ba bữa không cơm đành uống giận,

Mấy phen ép cháo cũng ăn dè. ²³³

Giảng hòa nghe tiếng mừng mê-mẩn,

Một đỉnh-đình-đinh chuyện bé mè !

4. QUAN TUẦN

Thiên-oai mới thấy bộ ban ra,

Con mắt bây giờ mới sáng lòa.

Quyền khéo vuốt đuôi xui cảnh-mộ, ²³⁴

Ngài hay lên mặt rủ Tây hòa.

Chiếu liền… ²³⁵

Xiềng sắt…

Càng bịch đều ra càng thấy ruột,

Trương Tùng lớp trước cũng phường ta. ²³⁶

5. QUAN BỐ

Cửa-đông tiếng súng nổ đùng-đoành,

Quan Bố mau chân đã trụt thành. ²³⁷

Chỉ cái non gan mà bất học,

Chăm câu già chạy để thâu sanh. ²³⁸

Xui lòng Hoài-đức lây thêm ghét,

Gớm mặt Sơn-tây muốn dứt tình.

Quan lại có đâu mà tệ thế !

Ngàn thu một tiếng để lưu danh.

6. QUAN BỐ

Đường-đường đại-tỉnh mặt phiên-đài, ²³⁹

Nhĩ-mục trông vào há phải chơi.

Đứng chốn can-thành nghe cũng cực, ²⁴⁰

Tới trong đại-tiết nỡ nào rời.

Làm trai sinh-tử coi như bỡn,

Đến cuộc phong-ba phải khác người.

Gặp lúc chết thơm mà sợ chết,

Trụt thành sống để dựng bia cười.

7. QUAN ÁN

Biết trước tin nên kéo lảng ngoài,

Hạ thành ba bữa võng tìm Ngài.

Một ngọn long-phi cờ đã cắm,

Bốn bề lôi-phục đất còn khơi.

Tri-kỉ, người Tây huy-biểu thật,

Mưu thân, quan Án rõ-ràng tài. ²⁴¹

Càng hay Tôn-thất, Tây càng dụng.

Tổng-đốc phen này hẳn chẳng sai.

8. QUAN ÁN

Tỉnh ta quan Án được Tây thương,

Bảo trước đi ra đủ mọi đường.

Nhận lấy tờ thư cho ngoại-tỉnh,

Tìm nơi nằm núp ẩn… nường. ²⁴²

Thẳng về Nhân-mục thuê làm sớ,

Hẹn với thông Phong lúc xuống Trường. ²⁴³

Kể nỗi mưu thâm đà thật khéo,

Phải liều khi-trá với quân-vương. ²⁴⁴

9. QUAN ĐỀ

Nhắc cân Thái-lĩnh với hồng-mao, ²⁴⁵

Hứa quốc quan Đề khảng khái sao ! ²⁴⁶

Thắt cổ tay còn bưng lấy chạc, ²⁴⁷

Trẫm mình đầu lại gối lên cao.

Rờ lưng tìm thuốc rơi đâu quách,

Tuốt vỏ gươm ra cắt chẳng vào.

Tứ bất-tử rồi ngơ-ngẩn mãi, ²⁴⁸

Quày theo quan Án trở đường nào ? ²⁴⁹

PHỤ LỤC

1. DI-BIỂU CỦA HOÀNG-DIỆU

« Trần-tình biểu »

« Tôi, học-vấn thô-sơ, ủy-dụng rất lớn. Được giao-giữ một phương đất nước, gặp phải khi bờ-cõi chưa yên. Một kiếp thư-sinh, chưa từng quen lo biên-sự ; mười năm thương-ước, thế nào tin được địch-tâm.

« Tôi từ khi chịu mệnh đến nay, đã được ba năm. Huấn-luyện giáp-binh, sửa-sang thành trại. Ấy chẳng những lo-toan củng-cố bờ-cõi, mà cũng là phòng-bị lòng chúng sài-lang.

« Nào ngờ : tổ chim vừa rào, lòng thú gây biến. Tháng hai năm nay, bốn hỏa-thuyền Phú (Pháp) về tụ-tập, các đồn binh chúng thêm nhiều quân. Quân kia xa lại, lòng dân nôn-nao.

« Tôi trộm nghĩ rằng Hà-thành là đất cuống họng của Bắc-kỳ, lại là khu yếu-hại của bản-quốc. Nếu một ngày tan-tành như đất lở, thì các tỉnh lần-lượt mất như ngói bong. Tôi lấy làm lo. Khẩn-tư các hạt, tâu lên Triều-đình. Xin cho thêm binh, may sớm kịp việc.

« Thế mà chiếu-thư mấy lần ban xuống, quở tôi việc đem quân dọa-dẫm, bắt tôi tội chế-ngữ thất-thời. Kính đọc lời dạy, thấy rất nghiêm-khắc. Quan dân thất-vọng, tiến thoái lưỡng nan.

« Rất hay rằng tự-quyết không tài, há giữ nghĩa đại-phu ra cõi ; đành tự lấy dạy răn làm sợ, từng kính lòng cổ-nhân thờ vua. Hằng ngày, với một hai đồng-liêu bàn-nghị. Kẻ thì bảo nên mở cửa, cho nó mặc ra vào ; kẻ thì bàn hãy triệt binh, để nó thôi nghi-kỵ. Những việc như thế, thì dẫu phải tan xương nát thịt, tôi không nỡ lòng làm.

« Thu-xếp chưa quyết, nó đã bội hòa. Ngày mồng bảy tháng này, trước hạ chiến-thư, ngày sau đánh gấp ²⁵⁰. Quân giặc leo như đàn kiến, súng giặc nổ như sấm ran. Ngoài phố cháy lan, trong thành khí mất. Mà tôi, gượng bệnh ra sức đánh, đi đầu trước quân binh. Bắn chết hơn trăm, liều giữ nửa buổi.

« Nó đủ, ta kiệt ; viện tuyệt, thế cùng. Vũ-biền thì sợ giặc mà chạy hàng đàn, văn-thần thì ngóng chừng mà tan cả lũ.

« Lòng tôi như cắt, một tay khôn cầm. Tướng-lược không tài, tự nghĩ sống là vô-ích ; thành mất chẳng cứu, ví bằng chết cũng chưa đền. Đem thân định quyên sinh, không thể học Tào Mạt hay dọa địch ; theo cổ đền trách-nhiệm, chỉ mong theo Trương Tuần chết giữ thành.

« Giám đâu trung-nghĩa gọi là, chỉ vì sự-thế bắt-buộc. Đất trung-thổ trở nên địch-địa, sống thẹn cùng phường nhân-sĩ Bắc-hà ; lòng cô-trung thề với Long-thành, chết mong theo Nguyễn-Tri-Phương dưới đất.

« Mấy hàng huyết-lệ, muôn dặm quân-môn. Nguyện ánh-sáng nhật nguyệt soi tỏ tấm lòng son của tôi mà thôi.

« Tự-Đức năm thứ 35, ngày mồng tám tháng tư ».

*

CHÚ-Ý :

Bài biểu này nguyên bằng Hán-văn, viết theo lối tứ-lục, gồm từng hai câu đối một, trừ một vài câu ngắn ở đầu tiết hay cuối bài. Tôi gắng dịch theo văn lối ấy.

Tôi đã theo một bản chép cũ. Hiện nay tôi chưa có bản khác để so-sánh. Vả sách Đại-Nam Thật-lục cũng không hề nói đến di-biểu ấy.

Mà sự so-sánh ấy rất cần. Vì nó có thể giải-quyết một câu-hỏi mà tôi nêu ra, là bài di-biểu này có thật của Hoàng-Diệu viết ra, hay là của người khác viết thay cho ông sau khi ông đã mất.

Có sự nghi ngờ ấy, là bởi trong bản của tôi cũng như trong bản mà ông Khuê trai đã dùng trong bài Hoàng-Diệu đăng báo Tri-Tân số 182, đều chép lầm ngày Pháp hạ chiến-thư. Các bản ấy đều chép : « Bản nguyệt sơ thất nhật, tiên hạ chiến-thư, thứ nhật cấp kích », nghĩa là ngày mồng BẢY tháng này, trước hạ chiến-thư, ngày sau đánh gấp. So với lời thông Phong đã kể rõ-ràng trên, so với sách Đại-Nam Thật-lục và so với chính lời của Henri Rivière trình về Pháp (xem bài sau), thì chép thế là sai.

Hoặc giả những bản biểu quả thật chép sai như vậy, thì chắc-chắn rằng không phải Hoàng-Diệu viết ra, vì không lẽ gì mà ông vẫn tỉnh-táo viết được bài văn tứ-lục, mà quên việc mới xẩy ra lúc buổi sáng ngày.

Hoặc-giả những bản biểu có thật, nhưng do một người nào đã sao lầm từ trước. Sự lầm ấy có thể xẩy ra như sau : Nguyên văn hai câu « Tiên hạ chiến-thư, thứ… cấp-kích » cân-đối nhau. Chữ « tiên » là trước hay đầu, chữ « thứ » là sau. Chữ « hạ » là một động-tự, thì chữ thứ hai trong vế dưới cũng là một động-tự, ví dụ như chữ « tiến » chẳng hạn. Những kẻ sao vô-ý, nên chép thành « thứ nhật », nghĩa là ngày sau. Nhưng như thế là sai ngày đánh Hà-nội. Cho nên sau có kẻ lại phải chữa ngày hạ chiến-thư là ngày mồng bảy, để cho ngày mất thành trở nên đúng.

Đó chỉ là một giả-thuyết mà thôi. Phải có thêm tài-liệu mới giải-quyết được điểm ngờ này.

2. DỤ KỂ CÔNG TỘI

Sau đây là lời vua khen Hoàng-Diệu và kết tội các viên khác :

« Tự-Đức năm thứ 35, ngày mồng 10 tháng 5.

« Nội-các-thần là Tôn-Thất-Sâm, Tạ-Thúc-Dĩnh, Lê-Đại vâng lời thượng dụ như sau :

« Trung-nghĩa là tiết lớn của nhân-thần ; thưởng-phạt là quyền to của nhà nước. Có công không thưởng, có tội không răn, thì dẫu đến các đấng Nghiêu Thuấn cũng không hóa được thiên-hạ.

« Gần đây, Hà-thành có việc. Tổng-đốc Hoàng-Diệu đã thề cố-thủ, có chết cũng không đổi chí. Các bầy-tôi cùng coi thành lẽ ra phải đồng tâm nỗ lực, bám thành huyết-chiến, chết cũng không rời. Thế mới hợp với nghĩa trí-thân.

« Thế mà, tất cả khiếp-nhược, không giữ trọn nghĩa. Trong khi thành mất, chỉ một mình Hoàng-Diệu tận-trung tử-tiết mà thôi. Rất đáng khen.

« Đến như bọn Lê-Văn-Trinh, Phan-Văn-Tuyển, Lê-Trực, Hồ-Như-Phong, Nguyễn-Đình-Đường, đều là những viên cao-cấp trong một tỉnh. Thế mà sợ chết tham sống, bỏ thành trốn chạy.

« Phan-Văn-Tuyển lại trốn trước, chạy lên Sơn-tây. Sự làm ấy tỏ lòng hèn-nhát, hoảng hốt không kể xiết.

« Hoàng-Hữu-Xứng tuy ốm không ra khỏi thành, nhưng cam tâm chịu nhục, không biết sống chết với thành. Kẻ nhân-thần phải lấy thân báo nước ; sao mà lại như thế ?

« Tôn-Thất-Bá, tuy ra trước để thương-thuyết, nhưng trong khi gây sự, không trở lại giữ thành. Mà sau, lại không hay kết-hợp binh-dân, để liệu sự một cách chính-đáng. Trái lại, cùng chúng điều-đình dai-dẳng để thoát một cách láu-lỉnh.

« Những kẻ bầy tôi giữ cõi, khi gặp nạn, sao lại cẩu-thả như thế. Như vậy thì trước đây, tranh biện với nước kia, làm sao bênh được quyền-lợi của nước.

« Vậy phải kể rõ tội-danh để khuyến-lệ thần-tiết.

« Bọn Hoàng-Hữu-Xứng, thì trước hết phải giải chức, giao cho các viên-chức mới, là tổng-đốc Trần-Đình-Túc, tuần-phủ Nguyễn-Hữu-Độ, bố-chánh Hoàng-Hữu-Thường, thông-biện Vũ-Nhữ, một mặt bắt giải về Kinh, một mặt cứu-minh rồi tâu về, để làm rõ hình-pháp.

« Còn dư những bọn thuộc-viên, tỉnh-thành thủ-úy, phòng thủ-úy, quản-cơ, suất-đội, thì đều có trách-nhiệm cầm quân ngữ-thủ. Đã không hay ra sức giết giặc, mà lại còn đem nhau chạy trốn. Không có một người nào tử-tiết cùng chủ-tướng. Thật rất đáng giận.

« Lại các viên-chức hàng văn, như tri-phủ, tri-huyện, kinh-lịch, thông-phán, hoặc có kẻ giữ đất, hoặc có kẻ giúp việc. Trong hạng nầy cũng có kẻ khá, có kẻ dở khác nhau. Trước sau chúng đã giúp việc Hoàng-Diệu ra sao, thì phải cứu-minh các sự-trạng cho rõ sự thật. Hãy lập-tức tâu về, sẽ có chỉ ban riêng khen hay quở.

« Lại sao các hồ-sơ, giao cho kinh-lược-sứ Nguyễn-Chinh duyệt rõ. Nếu có điều dối hay sót, thì giao cho kinh-lược-sứ xét lại, rồi tâu lên, để cho công-bình.

« Kính đấy ! »

*

CHÚ-Ý : Bài dụ nầy là dịch theo một bản chép cũ. Trong sách Đại-Nam-thực-lục, cũng có chép lại một phần lớn lời nầy (kỷ 14, quyển 67, trương 36b). Sách ấy lại chú-thích rằng tháng 11 năm Tự-Đức thứ 36 (1883), đình-nghị đem Hoàng-Diệu thờ ở đền Trung-nghĩa ; bọn Hữu-Xứng thì phải cách, nhưng cho lập công chuộc tội (sau đó lại lượng-thứ và cho khai-phục), trừ Phan-Đình-Tuyển, thì phải cách về làng làm dân. Hai con Hoàng-Diệu ra đem quan-tài cụ về táng ở làng. Vua Tự-Đức ban cho một nghìn quan tiền để cấp cho mẹ ông.

3. TỐI-HẬU-THƯ

Henri Rivière gửi cho Hoàng-Diệu : Bức thư này giữ ở « tài-liệu Tham-mưu-cục », và đã in trong cuốn Hoàng-thư thuộc loại việc Bắc-kỳ. Lời-lẽ bức-thư này thế nào, độc giả đọc lên sẽ tự cảm thấy :

« Hà-nội, ngày 25 tháng 4 năm 1882.

« Quan tư Rivière gửi cho quan tổng-đốc Hà-nội.

« Liền sau khi tới đây ²⁵¹, tôi đã nhờ người ²⁵² nói, và tôi đã viết thư cho Ngài, kể rõ ý-định sở-dĩ nước Pháp phái quân đến Hà-nội. Nước Pháp muốn có thế khá hơn để che-chở kiều-dân Pháp và những người Pháp qua lại, khỏi bị quân Cờ-đen đe-dọa. Những hành-động ấy chỉ có tính-cách thân-thiện và hợp với điều-ước giao-kết với chính-phủ Đại-nam.

« Ngài đã trả lời cho tôi một cách thế nào ? Bằng cách ngờ-vực và kình-địch. Hôm sau ngày chúng tôi tới, Ngài sai đóng cửa thành khi sĩ-quan chúng tôi muốn vào thành ; thế mà ngày hôm trước họ còn tự-do đi qua thành. Trong cuộc tôi tới thăm Ngài ²⁵³, tôi đã nhã-nhặn phản đối những quyết-định ấy. Thế mà Ngài cũng không đổi. Ngài lại không đáp lễ thăm tôi. Ngài liền bắt đầu xây dựng những tạo-tác phòng-thủ, mà càng ngày Ngài càng tăng ráo-riết, và không giấu-giếm, để rõ-ràng cho chúng tôi thấy.

« Khi quan Bố, rồi quan Án tới thăm tôi, chỉ cách nhau vài ngày, tôi đã hai lần nhờ về nói với Ngài rằng tôi không thích nhìn thấy những tạo-tác ấy trên thành. Đó là tôi đã cảnh-cáo một cách hòa-nhã. Ngài đã không đếm-xỉa tới lời cảnh cáo ấy, và lại càng tiếp-tục những tạo-tác một cách rộn-rịp hơn trước.

« Thưa quan Tổng-đốc, sự-tình này không thể kéo dài được nữa. Thành có thể trở nên nguy-hiểm cho quân-lính chúng tôi. Chúng tôi phải trừ-khử vật nguy-hiểm ấy.

« Bây giờ, hãy nghe những lời tôi sẽ nói với Ngài. Những đề-nghị mà tôi sẽ đưa cho Ngài là một cách dàn-hòa, để cho sự bất-bình giữa hai chính-phủ không trở nên nghiêm-trọng. Tôi đề-nghị với Ngài hãy nộp thành cho tôi, với những điều-kiện mà tôi sắp kể sau. Hôm nay, và lập-tức sau khi nhận bức thư này, Ngài hãy ra lệnh cho binh-sĩ bỏ thành, sau khi để lại những súng-ống ; mở các cửa ra, và để đảm-bảo rằng mệnh-lệnh ấy sẽ được thi-hành. Ngày hãy, lúc đúng 8 giờ sáng, quan-bố, quan-án, quan đề-đốc, chánh-lĩnh-binh, phó-lĩnh-binh.

« Kỳ-hạn ấy là ngặt. Nhưng từ khá lâu nay, Ngài đã tiên-đoán những kết-quả của tình-hình ở đây, cho nên chắc Ngài không lấy đó làm lạ. Vậy, tôi sẽ đợi Ngài ở nhà tôi, lúc 8 giờ sáng. Quân của tôi, sẽ theo lời thừa-nhận của Ngài, chiếm lấy thành, mà không bị sự gì chống lại. Tôi sẽ tự chọn những cách thuận-tiện để làm cho thành từ rày không có thể làm hại đến binh-lính chúng tôi. Công việc ấy sẽ mất chừng ba ngày. Nhưng khi xong rồi, tôi hứa sẽ trả lại cho Ngài, thành với kho-tàng, công-thự, nhà ở, và một phần bờ thành. Sự cai-trị trong tỉnh sẽ không thay đổi, mà tỉnh vẫn thuộc Hoàng-đế Đại-nam. Chỉ có thành, thì tuy rằng vẫn là của Ngài, nhưng sẽ thôi không là một vật khiêu-khích chúng tôi nữa.

« Nếu Ngài nhận những điều-kiện ấy, thì sự hòa-hảo sẽ trở lại giữa chúng ta. Và sự Ngài tới Lãnh-sự-quán, đúng lúc 8 giờ, sẽ chứng-tỏ rằng Ngài muốn hòa-bình và hòa-thuận. Nhưng nếu đúng 8 giờ, Ngài không thân-hành đến Lãnh-sự-quán với tất cả những viên quan đã kể trên, để nói cho tôi biết rằng Ngài đã nhận những điều-kiện của tôi, thì quân tôi sẽ lập-tức tấn-công thành ».

4. TỜ TRÌNH CỦA H. RIVIÈRE VỀ VIỆC ĐÁNH HÀ-NỘI

Trong tờ di-biểu trên, ta đã thấy kể qua-loa về việc này, theo mắt một người ta. Về phương-diện Pháp, có tờ trình của H. Rivière gửi về cho bộ Thủy-quân, nói rất rõ về duyên-cớ, sự định-tâm, sự sửa-soạn và sự tấn-công của quân Pháp. Sau đây tôi dịch từng đoạn, và tóm-tắt những đoạn kia :

« Hà-nội, ngày 27 tháng 4 năm 1882.

« Trình Đô-đốc Jauréguiberry, bộ-trưởng bộ Thủy-quân và Thuộc-địa.

« Liền sau khi tới Hà-nội, tôi nhận thấy các quan trong thành đã sửa-soạn những tạo-tác phòng-ngữ, một ngày một nghiêm. Tôi cũng sửa-soạn để hành-động ».

H. Rivière liền cho chở binh-sĩ, khí-giới, đạn-dược từ Hải-Phòng lên. Bấy giờ ở Hải-phòng có bảy tàu thủy :

« Tôi vừa sửa-soạn, vừa kháng-nghị với quan Tổng-đốc về việc phòng-thủ thành, nhưng một cách hòa-nhã. Tôi cũng không cố-nài lắm, vì nếu tôi cố-nài, thì tôi bắt-buộc phải hành-động ; mà tôi lại muốn tụ-tập đủ mọi phương-tiện trước khi hành động ».

Ngày 24 tháng 4, quân đến nơi. Có 450 quân thủy-xạ, 20 thủy-pháo-binh, 3 đại-bác 40 ly, 20 lính bản-xứ, 130 thủy-binh, 1 đại-bác 120 ly. 1 đại-bác 40 ly để sẵn ở Đồn-thủy, và 4 đại-bác 40 ly mới đem thêm sau nữa :

« Rồi thì tôi gửi tối-hậu-thư cho viên Tổng-đốc. Tôi gửi lúc 5 giờ sáng, và chỉ cho y 3 giờ để trả lời. Kỳ-hạn ấy ngặt, như tôi cũng nói trong tối-hậu-thư, nhưng y đã sửa-soạn chống ta trong khá lâu, cho nên y không thể lấy làm ngạc-nhiên. Vào khoảng bảy rưỡi, y sai người xin thêm hạn một ngày. Ý tôi là không cho. Vả tôi cũng không cần trả-lời, vì kẻ mang thư tới, liền bỏ đi mất. Lúc 8 giờ, là giờ cuối mà tôi đã hẹn cho viên Tổng-đốc, y không tới. Vậy chỉ có cách hành-động ».

Kế-hoạch định trước và được thi-hành là như sau. Từ 8 giờ 15 đến 10 giờ 15, đại-bác các chiến-thuyền bắn. Cho đến 9 giờ 15, thì cốt bắn vào cửa Bắc và khoảng thành từ cửa Bắc đến pháo-đài góc Tây-bắc. Trong lúc ấy, thì một toán quân nhỏ tiến đến gần cửa Đông và bắn trái phá vào đó để lừa bên địch. Còn đại-quân thì đi theo bờ sông, từ Đồn-thủy đến trước cửa Bắc, nấp sau cây và nhà lá. Sau 9 giờ 15, quân lại áp thành phía góc Tây-bắc. Đại-bác bắn xa vào trong thành, nhắm các dinh trại, kho-tàng.

Bấy giờ, một phát bắn vào kho thuốc, kho ấy nổ. Đại-bác ngừng bắn lúc 10 giờ 15. Còn lính thì bắc thang tre dài 6 mét, trèo lên thành phía góc Tây-bắc. Lúc lên trên đỉnh thành thì tiến đến cửa Bắc. Trong lúc ấy, chủ-lực-quân tiến sát đến cửa Bắc để phá cửa. Quân giữ cửa bỏ chạy. Thành bèn mất :

« Ta có bốn người bị thương, thiếu-tá De Villers bị thương ở đầu gối từ lúc đầu. Bên An-nam, ta đếm được 40 xác chết và 20 bị thương. Số bị-thương phải nhiều hơn thế lắm. Nhưng đứa nào chạy được thì đã chạy cả rồi ».

Ngày 30 tháng 4 năm 1882 :

« Buổi sáng ngày 26 tháng 4, chúng tôi được tin viên Tổng-đốc đã tự-ải. Viên ấy là một người điềm-đạm và cương-quyết ²⁵⁴. Ông tự-tử như vậy là lợi cho ta. Tính can-đảm và ảnh-hưởng của ông có thể gây khó-khăn cho ta, nhất là sau khi ông sẽ liên lạc với « Hoàng-thân Hoàng » (tức là Hoàng-Kế-Viêm) còn đóng ở Sơn-tây ». ²⁵⁵

Lấy xong thành, H. Rivière cho tịch-thu sở Thương-chánh, và kho-tàng trong thành. Lại sai ném súng đại-bác trên thành xuống hào, phá các cửa thành, và phá một vài khoảng thành. Quân Pháp đóng tại điện Kính-thiên, và đổi điện thành một pháo-đài kiên-cố. Sau này các quan ta điều-đình mãi mà cũng không khi nào Pháp chịu trả nữa.

5. HOÀNG HỮU-XỨNG VÀ TÔN-THẤT-BÁ

Trong các chuyện đáng buồn xẩy ra trong vụ Hà-nội mất lần thứ hai, buồn nhất là chuyện Tôn-Thất-Bá.

Bá được H. Rivière mời về, điều-đình trả thành cho. Vì Bá không phải quan đầu tỉnh, nên Pháp ép quan tuần Hoàng-Hữu-Xứng dự cuộc thương-thuyết. Hữu-Xứng ngượng-ngùng nghe theo. Còn kẻ chủ-mưu là Bá. Về đoạn này, trong sách Đại-nam thật-lục (quyển 97, kỷ thứ 4) chép rõ. Lời chép như sau :

« Bấy giờ nước Phú (Pháp) phái binh-thuyền thêm đến bến Cơ-xá, và hằng ngày khiêu-khích. Hằng ngày, Phú sai binh mang khí-giới qua lại ngoài thành, thanh-ngôn sẽ vào thành đóng. Diệu phòng-bị nghiêm-ngặt. Phái-viên Phú đòi phải triệt-phá những việc phòng-ngữ ấy. Diệu không chịu. Rạng ngày mồng 8, người Phú sai đem chiến-thư tới. Diệu ủy cho án-sát Tôn-Thất-Bá ra thành thương-thuyết. Bá vừa ra khỏi thành, thì binh Phú đã bắn bức thành. Diệu và tuần-phủ Hoàng-Hữu-Xứng chia quân đốc-cự hồi lâu. Quân ta và quân Phú đều có bị thương chết. Bỗng-chốc kho nổ cháy. Quân trở nên loạn. Quân Phú bắc thang trèo lên thành. Thành bèn mất. Cự nhau từ giờ Mão đến giờ Mùi.

« Diệu rẽ qua đám loạn-binh. Một mình tới trước đền Quan-công. Đền ở trong thành lớn, nhưng ở ngoài thành ngăn. Diệu thắt cổ ở dưới một cây lớn. Đề-đốc Lê-Văn-Trinh, bố-chánh Phan-Văn-Tuyển, lãnh-binh Lê-Trực, phó-lãnh-binh Hồ-Văn-Phong, Nguyễn-Đình-Đường đều chạy, trèo thành ra ngoài. Bấy giờ, Hữu-Xứng tìm hỏi Diệu, thì không biết Diệu ở đâu. Y bèn vào thềm bên tả Hành-cung. Một lát sau, phái-viên Phú bắt giam. Phái-viên dỗ Hữu-Xứng một cách lễ phép, nhưng Hữu-Xứng không chịu khuất, mắng lại. Nhưng y cũng không chịu giết. Y bèn sai đem về dinh Tuần-phủ mà giam đó.

« Xong rồi, phái-viên Phú đòi Bá về (Bá nguyên chạy vào làng Nhân-mục), để giao tỉnh-thành. Bá tới cùng Hữu-Xứng hết sức bàn-cãi để tạm nhận lấy. Trước đó Hữu-Xứng đã từng nhịn ăn đến ốm. Lúc ban đầu khi Bá mới tới, Hữu-Xứng không nhận lời. Bá khóc-lóc mấy lần mà bày-tỏ sự lợi hại. Vả chăng, Hữu-Xứng cũng nghĩ rằng nếu không quyền-nhận thì lại thêm sự khó-khăn khổ-sở. Vì vậy, cho nên gắng dậy mà theo Bá. Nhưng phàm việc bàn-nghị thì do Bá làm hết. Hữu-Xứng lại sai người cầm giấy tư cho Hoàng-Tá-Viêm (tức Kế-Viêm), Nguyễn-Chánh, và các hạt lân-cận, rằng nếu có thể tiếp-viện cứu thành một cách đàng-hoàng được thì làm, chớ cho sự nhận thành ở đây làm ngại. Và Hữu-Xứng tâu về Triều xin chịu tội. Người Phú trả thành, nhưng vẫn đóng ở Hành-cung ».

Trên đây là chính-sử ta chép chuyện, nhưng kẻ chép lại là Hữu-Xứng, là người chủ-động trong việc nầy. Cho nên ta thấy ông đã tìm cách tự bào-chữa, và ám-chỉ Tôn-Thất-Bá là kẻ chủ-mưu giao-thiệp với Pháp, sau khi thành mất. Sự thật đúng như thế. Chính Rivière cũng chỉ biết một mình Bá. Mà tờ giao-kết trả thành, cũng chỉ có một mình Bá ký mà thôi. Bá lại còn nhận làm quyền tổng-đốc Hà-Ninh để làm « an-dân ». Những việc ấy trong các thư H. Rivière gửi cho Sài-gòn và tổng-lãnh-sự ở Huế còn nói rõ cả.

Nhưng có một việc khác Bá làm, mà chính H. Rivière ban đầu cũng muốn giấu, nhưng sau bị bại-lộ, buộc ông phải nói ra. Đó là chuyện Bá xin lấy trộm của công một vạn quan tiền để thưởng công cho mình đã chịu nhận thành và chức Tổng-đốc. Câu chuyện như sau, tôi sẽ kể lại theo các thư của H. Rivière :

Ít lâu sau khi Hà-thành thất-thủ, một người đàn-bà từ Ninh-hải (tức Hải-phòng ngày nay) đi tàu vào cửa Thị-nại (Qui-nhơn). Y đem theo 1.200 quan tiền vào để đổi bạc trong ấy, vì bạc trong ấy rẻ. Quan trên thấy số tiền lớn bèn bắt giữ lại, thì y khai là vợ của tên thông-ngôn Phong làm với quan tư Rivière, và tiền là của Phong.

Bốn tháng sau, ti Thương-bạc ở Huế viết thư cho lãnh-sự Pháp là Rheinart nói về chuyện ấy. Rheinart lấy làm khó chịu. Ngày 6 tháng chạp, bèn viết thư cho H. Rivière ở Hà-nội, nói rằng có lẽ thông Phong lợi-dụng quyền-thế mà mua tiền được rẻ ở Hà-nội.

Sau đây là quãng đầu bức thư mà Rivière viết ngày 2 tháng giêng năm 1883, trả lời cho Rheinart :

« Tôi đồng ý với ông rằng những lời bóng-gió của quan Thương-bạc không thể động-chạm đến các sĩ-quan ta. Tôi gửi kèm theo đây cho ông những giấy-má, để ông hiểu rõ thật-trạng việc này. Tôi tin rằng ông giữ kín-đáo, không để các giấy-má ấy làm lụy đến quan Án. Điều lợi cho ta là đừng làm lộ những việc mà các quan đã làm, hay có thể làm ích cho ta. Ta không nên để ý quá đến dây liên-lạc mỏng-manh nối quan Án và vua. Nhưng ta đã nhờ công của viên quan này mà sự cai-trị Hà-nội và hai tỉnh đã chốc-lát qua tay từ một viên-chức này sang viên-chức khác. Sự ấy đã làm cho ta tránh khỏi sự hỗn-độn và rối-loạn. Nếu không thì rất có thể có một cuộc quấy rối bởi các thân-sĩ như năm 1873.

« Muốn đòi trả những công-trạng ấy (tuy y không nói ra), quan Án đã xin Kergaradec (viên lãnh-sự) và tôi lấy một vạn quan trong thành mà không phải biên-lai cho chúng tôi. Chúng tôi đã bằng lòng. Viên quan ba coi việc hằng ngày ở Hành-cung là Guilloteau, đã được lệnh để y lấy, và đã chứng-kiến sự lấy ấy.

« Mấy ngày sau, quan Án cho chúng tôi biết rằng, trong số tiền ấy, y đã giao cho một người đàn bà mang đi 1.200 quan để đưa vào Qui-nhơn, nhưng lúc qua Hải-phòng, thì bị sở thương-chánh Hải-phòng giữ lại. Tôi đã viết lệnh gửi cho ông Rocca Serra, bảo rằng bởi lý-do chính-trị phải để số tiền ấy đi qua.

« Ông vừa cho tôi biết sự xẩy ra ở Qui-nhơn. Thông Phong vẫn có tiếng là trong-sạch lắm. Có lẽ ông Kergaradec chỉ dùng y để hỏi giấy xuất-dương của người đàn-bà kia mà thôi. Tôi không tin rằng người đàn bà kia là vợ y. Có lẽ những lời người đàn bà ấy khai, để chứng rằng tiền là của mình, là những lời bịa ra mà thôi. Tôi đã không hỏi tên Phong được, vì nó đã rời khỏi Bắc-kỳ, và nay nó ở Sài-gòn.

« Tôi không nhớ rằng những quan An-nam ở Hà-nội từng hỏi chúng tôi về việc ấy. Chúng đã hỏi Kergaradec chăng ? Nguyên trong lời quan Thương-bạc có nói rằng số tiền ở kho đã mất, và đã hỏi ông lãnh-sự Pháp ở Hà-nội thì ông ấy bảo đã lấy một ít để trả phu). Tôi nghĩ rằng, chỉ nên lặp lại lời mà chúng đã nói là của Kergaradec. Thế là lợi hơn cả. Như vậy thì chuyện của quan Án sẽ bị lấp bừa đi. Đó là chưa kể đến sự nếu quan Án bị chết trong vụ nầy, thì ta cũng không có lợi gì mà khơi chuyện ấy ra như là chuyện của ta nữa… »

Đọc đến đây, ta thấy rằng những lời chửi rủa của kẻ đương-thời đối với vị quan này không có gì quá đáng, mà lại còn nhẹ nữa.

IN TẠI NHÀ IN XUÂN-THU

89 PHỐ HÀNG ĐẪY, HÀ-NỘI

XONG NGÀY 31-5-1950

Notes

[←1]

Tiết mạnh-hạ : Tháng tư.

[←2]

Điên-mạt : Đầu đuôi.

[←3]

Phân-nhiễu : Rối loạn.

[←4]

Năm Quí-dậu : 1873.

[←5]

Trường-thi : Khoảng thư viện và trường kỹ-nghệ Hà-nội.

[←6]

Ngạc-nhe An-nghiệp : Francis Garnier.

[←7]

Trước năm giờ sáng.

[←8]

Khâm-thừa quan Nguyễn : Khâm-sai Nguyễn-Tri-Phương.

[←9]

Phò Lâm : Phò-mã Nguyễn-Lâm con Nguyễn-Tri-Phương.

[←10]

Lên quân-thứ Sơn tây. Nguyên-bản chép : « nên thứ », không hiểu nghĩa nên chúng tôi đoán mà chữa.

[←11]

Ông tham Tôn : Tôn-Thất-Thuyết.

[←12]

Diễn, Canh : Các làng trên đường đi Sơn-tây.

[←13]

Nhơn-nhơn : Sửa-soạn một cách rộn-rịp.

[←14]

Ninh-hải : Hải-phòng.

[←15]

Định, An-Ninh-hải : Hưng-yên, Nam-định và Hải-phòng.

[←16]

Quan Hoàng Thống : Hoàng-Kế-Viêm thống-đốc các quân ở Bắc-kỳ.

[←17]

Lưu Hắc kì : Lưu-Vĩnh-Phúc tướng-quân Cờ-đen rút về Lao-kay. Sông Ngâu là sông nhánh ở tả ngạn sông Thao. Chảy qua địa-hạt Lao-kay.

[←18]

Vua Tự-Đức nhiều tuổi, chính sự không cương quyết.

[←19]

Hoắc-đạo-sinh : Philastre cùng Nguyễn-Văn-Tường lần này ra Hà-nội giàn-xếp.

[←20]

Chỉ truyền : Lời vua truyền.

[←21]

Năm Giáp-tuất : 1874.

[←22]

Quan Tăng-Doãn : Nguyễn-Tăng-Doãn được bổ làm tuần-phủ Hải-dương để giao-thiệp với Pháp. Nguyên-bản chép « Nhũng » là sai.

[←23]

Tràng-tây : Khu đất dọc bờ sông, từ khoảng bảo-tàng Đông-phương bác-cổ đến nhà thương Đồn-thủy.

[←24]

Chỉn khôn : Rất khó khăn.

[←25]

Đình-Túc : Trần-Đình-Túc.

[←26]

Người tri-chức : Hưu-trí.

[←27]

Trần : Trần-Đình-Túc.

[←28]

Mần răng : Làm sao.

[←29]

Chừng gió Tây : Theo chừng thế-lực Pháp.

[←30]

Khoảng 1880-1881.

[←31]

Trong thành.

[←32]

Giờ Thìn : Quá bảy giờ sáng.

[←33]

Nhất chiến : Đánh một trận quyết-liệt.

[←34]

Quan Đốc-bộ : Tổng-đốc.

[←35]

Miếu Võ-công : Võ-miếu.

[←36]

Quan Tuần-phủ : Hoàng-Hữu-Xứng.

Nớ : Ấy.

[←37]

Đoài, Bắc : Sơn-tây và Bắc ninh.

[←38]

Kính-thiên : Điện chính ở Hành-cung.

[←39]

Quí-dậu : 1873.

[←40]

Quan tiết-chế Hoàng-công : Hoàng-Kế-Viêm.

[←41]

Sơn Hùng : Sơn-tây Hưng-hóa.

[←42]

Tĩnh-biên Đình-Túc : Trần-Đình-Túc lại được sung chức Khâm-sai Tĩnh-biên-sứ.

[←43]

Lòng son dạ sắt.

[←44]

Xuất-thú : Ra thú.

[←45]

Ám chỉ quan tuần-phủ.

[←46]

Dày, Kẻ, Vẽ, Vòng, Phùng đều là những làng thuộc phủ Hoài-đức ở phía Tây Hà-nội.

[←47]

Thanh-oai : Tên làng và huyện ở Hà-đông phía tây-nam Hà-nội.

[←48]

Nam xang : Huyện ở Hà-nam ở phía nam Hà-nội.

[←49]

Tuyên-quang, Hưng-hóa, Sơn-tây.

[←50]

Thanh-biền : Quân nhà Thanh.

[←51]

Đãi-chí : Nhãng chí.

[←52]

Xiềng trao già-tỏa : Các quan bị giải về Kinh. Tay đeo xiềng, cổ đeo gông. Sự thực thì không phải gông xiềng.

[←53]

Rọ : Thứ lồng dùng bỏ lợn vào trong mà gánh.

[←54]

Tàu bị hỏng.

[←55]

Thông năm : Không biết đó là những chức gì, có lẽ là cảnh-sát và thông-ngôn.

[←56]

Bà cố : Bà có con hay rể làm quan.

[←57]

Hạc : Bạch-hạc, Việt-trì.

[←58]

Thiên-triều : Quân Thanh.

Quán : Huyện-lị Trấn-an, gần Bảo-hà.

[←59]

Quảng-yên, Thái-lạng : Thái-nguyên và Lạng-sơn.

[←60]

Sơn, Hưng : Sơn-tây và Hưng-hóa.

[←61]

Giỏi đánh trên nước.

[←62]

Thiện bộ : Giỏi đánh trên bộ.

[←63]

Lâm, Đoan : Lâm-thao, Đoan-hùng.

[←64]

Quân Cờ-đen dùng lá cờ to, có treo lưỡi câu, để chụp bắt địch. Chúng lại trồng cọc giữa sông để chọc thủng tàu.

[←65]

Sau câu 248, nguyên bản sót mất hai vế song-thất. Nhưng vì vần hợp nên cũng có thể tác-giả tự sót.

[←66]

Nhẫn : Đến.

[←67]

Sao cờ : Sao chổi đuôi dài như cán cờ, mọc từ tháng 8 năm ấy, đến gần cuối năm mới tắt.

[←68]

Ngũ liệt, tam phân : Thế chia năm chia ba.

[←69]

Dị bản : (B) Vừng, (A) vùng.

[←70]

Dị bản : (B) Khoảng, (A) rộng.

[←71]

Bốn câu đều lấy ý ở đầu bài « Chính-Khí ca » của Văn-Thiên-Tường, trung-thần nhà Tống, vì không hàng Nguyên, nên bị giết. Ý là chính khí trong trời đất, hiện ra mặt trời và sao ở trên, ra núi và sông ở dưới. Còn ở người, thì chính-khí lớn vô-cùng, hiện ra lúc lâm nguy.

[←72]

Vận truân phong : Vận đen đỏ.

Dị bản : (B) Vận, (A) trận.

[←73]

Dị bản :

- « Để » : (B) chép.

- « Xanh » : (B) kinh.

[←74]

Hà-Ninh : Hà-nội và Bắc-ninh.

[←75]

Quang-viễn : Hiệu của Hoàng-Diệu. Thật ra đó là tự, còn hiệu là Tĩnh-trai.

Dị bản « quang viễn » : (B) Hoàng-Diệu.

[←76]

Lâm nguy, lý hiểm : Từng trải các sự nguy hiểm.

[←77]

Dị bản « vâng » : (B) mới.

[←78]

Thôn Hồ : Nuốt sống kẻ mọi-rợ ngoại xâm. Bụng chực nuốt giặc.

Dị bản « vốn » : (B) vẫn.

[←79]

Dị bản « giao-tiếp » : (B) giao-thiệp.

[←80]

Năm Nhâm-ngọ : Năm 1882.

Dị bản « vừa » : (B) đầu.

[←81]

Qua giờ Thìn : Sau bảy giờ sáng.

Dị bản :

- « sáng mai » : (B) vừa ngay.

- « bước » : (B) mới.

[←82]

Dị bản « đã » : (B) vẫn.

[←83]

Dị bản « vài » : (C) độ.

[←84]

Tiên nghiêm : Phòng nghiêm trước.

Dị bản « lên » : (B) sai.

[←85]

Thệ sư : Cùng quân-lính thề sẽ chết sống giữ thành.

[←86]

Dị bản « nghe lời » : (A) đều mời.

[←87]

Dị bản « hầm-hầm » (B) : (A) ai ai.

[←88]

Dị bản :

- « bỗng » : (B) thoát

- « pháo » : (C) súng.

[←89]

Tiêm cừu : Giết kẻ thù.

Nổi giận xung quan : Tóc dựng lên đến mũ.

[←90]

Dị bản : (B) Chó dê, (A) dương tê.

[←91]

Bạch-quỷ : Quỉ trắng, đó là tiếng khinh bỉ mà người Đông Á ngày trước dùng để trỏ người Âu, cũng như người Pháp dùng những tiếng Nain jaune (lùn vàng), Jap để chỉ người Nhật. Như đã nói trên, chúng tôi giữ nguyên-văn, để cho rõ tình cảm của nhà văn, chứ không xu-thời tự cải văn người khác.

[←92]

Dị bản :

- (B) Cửa đông, (A) tỉnh-thành.

- « cửa bắc » : (C) (D) thành bắc.

[←93]

Dị bản toàn câu : (A) ai ai cũng chí tung-hoành.

[←94]

Dị bản « nào » : (B) không.

[←95]

Thắng trạng : Tình trạng thắng trận.

Dị bản :

- « vẫn rằng » : (B) rõ-ràng.

- (B) Thắng-trạng, (A) thắng-trận

[←96]

Nội-công : Kẻ gian phá-ngầm ở trong.

Dị bản « phải » : (B) rắp.

[←97]

Dị bản « cháy » : (B) đốt.

[←98]

Dị bản « sợ chết thảy đều » : (B) truy-sát giập-gìu.

[←99]

Nào ai cơm áo : Ơn sinh-sống dưới quyền che chở.

Dị bản « cơm áo dốc đền » : (B) sức khỏe gan liền.

[←100]

Dị bản « cầm vững cho bền » : (B) gìn-giữ vững-bền.

[←101]

Chí kinh-luân : Xử-lý những sự khó-khăn.

Dị bản : (B) Còn, (A) có.

[←102]

Dị bản : (B) Thánh-quân, (A) quân-thân.

[←103]

Núi Nùng, sông Nhị : Núi đất nhỏ trong vườn Bách thảo : làm nền cho điện Kính-thiên mà xưa cũng gọi là Nùng-sơn điện. Sông Nhị-hà chảy qua Hà-nội. Nhà văn thường dùng núi sông ấy để trỏ Hà-nội.

[←104]

Dị bản toàn câu : (B) thương ôi trong buổi lưu-li.

[←105]

Dị bản « lòng » : (B) tấm.

[←106]

Học-đường : Nha Học-chính xưa, ở cạnh phố Sinh-từ ngày nay, chỗ ga hàng-hóa.

Dị bản :

- « đem… lên… » : (B) rước. ra…

- (B) Trong, (A) cung.

[←107]

Dị bản « đau-đớn » : (E) thiết-tha.

[←108]

Năm Dậu : Năm 1873.

[←109]

Tính đốt : Đếm đốt ngón tay mà tính.

Dị bản « nay… đốt… » : (A) năm… suốt

[←110]

Long-thành : Thành Thăng-long, tức Hà-nội.

[←111]

Dị bản « hết » : (A) quét.

[←112]

Quyên-sinh tựu nghĩa : Chết vì nghĩa.

Dị bản « tựu-nghĩa » : (A) tự tử.

[←113]

Võ-hiển Khâm-sai : Nguyễn-Tri-Phương.

[←114]

Võ-giáp, văn-khôi : Kẻ đứng đầu hàng vũ và văn.

Dị bản :

- « còn ai » : (B) Ngoài ra.

- (B) Võ-giáp, (A) võ-tướng.

[←115]

Mũ áo trâm hốt, trông qua thấy bảnh bao lắm, thì ngỡ là những vị ấy có khí tiết.

Dị bản : (B) nhác, (A) xem.

[←116]

Dị bản « khi bình làm hại » : (B) thanh bình nhiễu-hại.

[←117]

Dị bản « túi tham mở rộng » : (B) túi tham vơ-vét.

[←118]

Dị bản « đến khi » : (B) tới cơn.

[←119]

Dị bản « ngơ ngáo » : (B) ngơ-ngác.

[←120]

Quân hầu đổ : Gần tan-rã.

[←121]

Dị bản « nghĩ coi thật đã » : (B) nghĩ xem chưng cũng.

[←122]

Bảo-thân : Giữ lấy mình.

[←123]

Dị bản « những mô-hồ » : (B) nói hồ-đồ.

[←124]

Dị bản « dưới » : (B) xuống.

[←125]

Dị bản :

- « kẻ » : (B) người.

- « chơi » : (B) sai.

[←126]

Cả tối và mai.

Dị bản « tối lại hòa mai » : (B) ngày một ngày hai.

[←127]

Dị bản « tỏ-tường » : (B) biết tường.

[←128]

Sợ chết, tham sống.

Dị bản « tham » : (B) thâu.

[←129]

Bắt gia-hình : Bắt tội.

Dị bản « nên bắt gia-hình » : (B) nên tội đào-chinh.

[←130]

Dị bản « năm mươi » : (E) sáu mươi (có lẽ sai : vì các nơi khác có nói đến tuổi trẻ của quan Tuần).

[←131]

Dị bản « nước nhà » : (B) quốc-gia.

[←132]

Trong sổ tên kẻ có học thì là một vị lớn.

Dị bản « kể » : (B) chiếu.

[←133]

Dị bản « lại còn quanh quẩn » : (B) hãy còn lẩn-quẩn.

[←134]

Dị bản « vật » : (B) mùi.

[←135]

Nghiên-tinh : Nghiên-cứu rõ-ràng.

[←136]

Cái xuân xanh : Tuổi trẻ. Bản A đọc lầm ra gái.

Dị bản : (D) Tiếc cái, (A) tiếc gái, (B) Thương-tiếc.

[←137]

Tứ-thân : Mẹ.

Dị bản toàn hai vế 96-97 :

- (B) Hay là còn chút khuê-hình.

- (E) (khổn hình) từ-thân. Ngổn-ngang nghĩ nỗi xa gần.

[←138]

Tịch-cốc : Nhịn đói. Hữu-Xứng có nhịn đói ba hôm, rồi thôi.

Dị bản « đã » : (B) rắp.

[←139]

Tử trung : Chết để trọn lòng trung.

[←140]

Án-sát.

[←141]

Kim-chi, ngọc-điệp : Cành vàng lá ngọc.

Dòng tôn-nhân : Người họ nhà vua.

[←142]

Họ nước và tôi vua.

[←143]

Dị bản : (E) bán lẻ, bán chiếc (chắc chữ lẻ mà lầm), (A) để mất.

[←144]

Dị bản : (B) Thế mà, (A) (D) thế xưa.

[←145]

Vòng lưỡng gian : Khoảng trời đất.

[←146]

Tư-giao : Giao-thiệp riêng với quân Pháp.

Dị bản « rắp »: (B) lập.

[←147]

Hội-thương : Bàn-nghị với tướng Pháp.

[←148]

Dị bản « khôn » : (A) gan.

[←149]

Dị bản « nói quanh » : (B) tiến-chinh.

[←150]

Dị bản « lĩnh » : (B) nhận.

[←151]

Hình như Tôn-Thất-Bá đổ lỗi cho Hoàng-Diệu khiêu-khích Pháp nên mới bị đánh. Người ta thì đổ cho Bá là đã cố ý ra thành xui Pháp tấn-công, để lĩnh chức quan của Pháp cho. Một sự chắc là Bá xin Pháp một vạn quan tiền (xem V).

[←152]

Tổng-đốc Hoàng-Diệu.

[←153]

Bố-chánh.

Dị bản « lân-la » : (B) thong dong.

[←154]

Xỉ-ban : Hạng nhiều tuổi.

Dị bản « cũng đã tuổi ngoài » : (C) tuổi cũng trạc ngoài.

[←155]

Dị bản « Trong » : (E) xong.

[←156]

Núi Tản-viên, đây trỏ tỉnh Sơn-tây.

Dị bản : (B) Nhị hà, (A) lưu-thông.

[←157]

Dị bản « còn như ti-thuộc » : (C) kìa như tân-thuộc.

[←158]

Kẻ công, người quá : Kẻ có công, người có lỗi.

[←159]

Dị bản « khắp » : (C) Hết.

[←160]

Dị bản : (C) đã, (B) lại.

[←161]

Dị bản « rèm » : (C) đèn.

[←162]

Hóng mát thong-dong ở nơi đình nghỉ.

Dị bản « nhân chốn nhàn-đình » : (C) những lúc dựa mình.

[←163]

Núi Bình, chắc là núi Ngự-bình ở Huế. Câu này làm ta có thể nghĩ rằng tác-giả viết bài này ở Huế. Nhưng có lẽ y chỉ muốn nói : trông vào Huế.

[←164]

Chúc vua sống lâu một vạn năm.

[←165]

Duyên-hài : Duyên ưa.

[←166]

Ra tay khang-tế : Làm yên dân, cứu dân.

Dị bản toàn bốn vế 129-132 : (C) không có.

[←167]

Dị bản toàn hai vế 133-134 :

- (C) và (E) Nghiêu-Thuấn quân : Nghiêu-Thuấn dân.

- (B) thiên-thu : bát thiên xuân thái-hòa.

[←168]

Dật-hứng : Hứng thú thanh-nhàn.

Dị bản « tỉnh say » : (B) chén say, (E) túy-tinh, (C) xem câu thiên định.

[←169]

Dị bản « Hà-thành » : (C) (E) ở đời.

[←170]

Dị bản :

- « càng nghe thấy chuyện » : (C) (B) nghe câu chính-khí.

- « càng rầu bên tai » : (C) (B) mà rầu-rỉ tai.

[←171]

Dị bản « diễn ca » : (B) dẫn ca, (C) (E) diễn nôm.

[←172]

Dị bản : (C) đời đời, (B) (E) người người.

[←173]

Đối-phó với việc quan-hệ đến tiết-tháo mình, thì không có gì đoạt được (Luận-ngữ). (CỤ TÙNG-PHONG CÓ GIÚP CHÚ-THÍCH ĐOẠN TỪ CÂU 1 ĐẾN CÂU 15)

[←174]

Hoàng Chế-đài : Tổng-đốc.

[←175]

Việc thủ thổ : Giữ đất mình coi.

[←176]

Mặt ngoài tỏ vẻ ung-dung, nhưng trong đề-phòng chống-cự.

[←177]

Lệnh vua Tự-Đức không cho đụng chạm đến quân Pháp.

[←178]

Mấy lần chở xác quân mà lui (kinh Dịch).

[←179]

Bất-ki : Không theo lệnh trên.

[←180]

Thị tứ như du : Coi cái chết như chơi.

[←181]

Nhất-quyết : Quyết định chết.

[←182]

Mặt trời nóng, sương lạnh, nêu khí-tiết.

[←183]

Núi Nùng sông Nhị treo cương-thường.

[←184]

Niệm trí-thân : Liều mình chết (Luận-ngữ).

[←185]

Thâu-sinh : Trộm sự sống, vì nghĩa đáng nên chết.

[←186]

Có khi coi cái chết nặng như núi Thái-sơn, có khi coi nhẹ như lông chim hồng.

[←187]

Còn để tiếng thơm lại nghìn đời là bởi có sử chép.

[←188]

Chính-khí rạng-rỡ làm động cả núi sông.

[←189]

Rượu một bầu, thơ một cuốn.

[←190]

Đem thanh liêm mà nuôi dạy dân.

[←191]

Lên mặt thành để dàn trận.

[←192]

Cổ-thanh pháo chấn : Trống gióng, súng ran.

[←193]

Thế cận tương suy : Thế trận gần nguy.

[←194]

Kim-long là trỏ Hoàng-Diệu, không rõ vì sao dùng chữ ấy.

[←195]

Long-điện : Hành-cung Hà-nội.

[←196]

Lạy tạ vua đến dập đầu chảy máu.

[←197]

Trung-can : Gan dạ người trung.

[←198]

Cơn tựu nghĩa : Tự tử để làm trọn nghĩa.

[←199]

Bổn-phận đối với vua, với nước.

[←200]

Đứng đầu triều-đình toàn là những ông quan to.

[←201]

Đền ơn nước mà quên mình thì chỉ có một ông !

[←202]

Cẩn bái : Khấn vái kính cẩn.

Chữ « thấy », thì nguyên bản chép « Xét », nhưng thế là mất vần. Đoán kẻ sao đã sơ ý nhớ lầm.

[←203]

Sự quân : Thờ vua.

[←204]

Chúng ta gặp thời đỗ-đạt và làm quan thì dễ.

[←205]

Bầy tôi ung-dung tự-tử để làm trọn nghĩa thì khó.

[←206]

Cơn thảng-thốt : Lúc có biến-cố vội-vàng.

[←207]

Bạch-quỉ : Tiếng nhiếc người Âu-châu thời bấy-giờ, nghĩa là quỉ da trắng.

Vương-hóa : Sự giáo-hóa của nhà vua.

[←208]

Chiến-thư : Thư khiêu chiến của Pháp.

Bội hòa : Phản lại hòa-ước.

[←209]

Giữ cô-thành : Giữ cái thành trơ-trọi không viễn-binh.

[←210]

Trên thành phất cờ đỏ xua tướng sĩ tiến.

[←211]

Trong quân bắn súng vào mọi Tây-dương.

[←212]

Tứ chính, Tứ-ki : Tám cơ binh đóng giữ Hà-nội.

[←213]

Trận đánh nhau làm giặc Tây sợ lạnh tâm.

[←214]

Tả-binh : Quân người theo đạo công-giáo, mà các vua trước gọi là tả-đạo, nghĩa là đạo lầm. Đây tác giả đổ lỗi cho lính có đạo công-giáo đã thông với Pháp để làm nội ứng, đốt kho thuốc súng. Người Pháp thì nói đạn đại-bác bắn đúng vào kho thuốc. Theo cụ Nguyễn-Đình-Trọng, thì kho cháy, nhưng thuốc súng đã được dời từ trước, vì Hoàng Diệu đã đoán trước rằng Pháp tìm cách đốt kho. Sự thật thế nào không rõ. Nhưng ta chớ quên rằng bài này viết đang lúc triều-đình và sĩ phu còn đang nghi-kỵ người công-giáo, vì có một hạng người công giáo đời ấy để Pháp lợi dụng. Cho nên ta không thể hoàn-toàn tin vào dư-luận đương-thời.

[←215]

Cờ tranh-phong : Cờ hiệu vẩy quân tiến đánh.

[←216]

Thần-long : Trỏ Hoàng-Diệu.

[←217]

Từ xưa, người sinh ra ai là không chết.

[←218]

Chết vì việc nước là chết hợp với cương thường.

[←219]

Danh-tiết lưu phương : Để tiếng thơm.

[←220]

Biện tử : Định chết.

[←221]

Dở kinh luân : Tỏ tiết-tháo khi gặp việc khó-khăn.

[←222]

Quan-thân : Thân-sĩ và quan-liêu.

[←223]

Chỉ : Lời ban ý vua.

[←224]

Phào : Không thực.

[←225]

Cựa : Động. Nguyên-bản chép « cự », chắc đọc lầm chữ nôm.

[←226]

Xao : Tri-tân 183 chép « đào ».

[←227]

Các bài này lấy ở bản A (nguyên bản). Riêng bài đầu báo Tri-Tân số 183 có đăng.

[←228]

Ngọ : Trưa.

[←229]

Quí dậu : 1873.

Nào ai trách : Có trách-nhiệm giữ.

[←230]

Quan Tuần : Hoàng-Hữu-Xứng trốn vào trong Hành-cung, phát ốm mà nằm. Lúc tướng Pháp tới, có dụ ông, nhưng ông cáo bệnh và nhịn đói ba hôm. Sau khi tôn-Thất-Bá trở về, ông cùng Bá nhận lại thành mà Pháp trả. Ngày sau, hình như ông đã kể công mình đã « điều-đình thắng lợi », vì thế mà sĩ phu bây giờ hay chê ông.

Buổi se : Mệt, tiếng nói kiểu-cách ở đàng trong.

[←231]

Đây có lẽ muốn nói ông nấp trong Hành cung để nghe ngóng.

[←232]

Mắt đỏ hoe : Ám chỉ tính ông thích rượu, mắt thường đỏ.

[←233]

Dè : Kiêng.

[←234]

Không rõ nghĩa, có lẽ sao lầm, vì không có đối với câu dưới.

[←235]

Nguyên-bản bỏ dở hai câu này. Có lẽ lời chê quá đáng, cho nên không sao lại.

[←236]

Trương Tùng : Đã phản họ Trương, dâng bản-đồ Ích-châu cho Lưu Bị.

[←237]

Quan Bố : Phan-Văn-Tuyển trèo thành chạy lên Sơn-tây.

[←238]

Thâu sanh : Trộm sự sống.

[←239]

Đại-tỉnh mặt phiên-đài : Bố-chánh.

[←240]

Can-thành : Giữ thành.

[←241]

Tôn-Thất-Bá thích làm quen với người Pháp. Biết thế nào Pháp cũng đánh thành, Bá bèn xin ra thành để điều-đình. Bá vừa ra khỏi thành, thì Pháp đã tấn công. Y bèn chạy trốn vào làng Mọc. Dư-luận cho y mưu để trốn thoát thành, vì có tin báo trước. sau Bá lại thông tin với thông Phong để ra hàng, cho nên được mời về nhận thành, Bá điều-đình với H. Rivière, và ký một tờ tạm-ước nhận thành. Trong thư của Rivière còn kể rõ chuyện. Bá nhận quyền chức tổng-đốc Hà-ninh để lo việc an-dân. Bá xin với Rivière lấy trộm của công ra 10.000 quan để cho mình. Sau việc bại lộ, nhưng nhờ Rivière che chở nên không ai biết (xem đoạn cuối sách).

[←242]

Nguyên-bản bỏ trống một chữ, có lẽ vì tiếng thô. Còn tiếng sau lại chép « bà », nhưng thế là sai vần ; có lẽ là « nường ».

[←243]

Trường : Trường tây ở Đồn-thủy.

[←244]

Khi-trá : Nói dối.

[←245]

Thái-lĩnh : Núi Thái-sơn.

[←246]

Hứa quốc : Hứa thân cho nước.

[←247]

Chạc : Dây lớn.

[←248]

Tứ bất-tử : Bốn cách tự-tử không chết.

[←249]

Bài nầy hay được truyền tụng, nhưng khác một vài chỗ, như : Thắt cổ chân còn vương đến đất.

[←250]

Điều này sai. Xem mục chú-ý sau bài.

[←251]

Rivière từ Sài-gòn ra Hà-nội, chiều 2 tháng 4 năm 1882 thì tới.

[←252]

Ngày hôm sau, mồng 3, tuần-phủ Hoàng-Hữu-Xứng tới hỏi ý-đinh của sự thêm binh. Rivière nhờ ông trả lời Hoàng-Diệu.

[←253]

Ngày mồng 4, Rivière tới thăm Hoàng-Diệu.

[←254]

Henri Rivière vẫn trọng Hoàng-Diệu, nhất là sau khi Hoàng-Diệu tự-tử. Trong một bức thư khác, Rivière nói : « Quan Tổng-đốc là người quân-tử. Sự ông tự-tử đã chứng cho điều ấy ».

[←255]

Các tài-liệu về H. Rivière đều lấy ở sách Henri Rivière « Correspondance politique au Tonkin 1882-1883 », in năm 1933.