Từ viết tắt

AH CCCP | Viện Hàn lâm Khoa học Liên Xô
BCT | Bộ Chính trị ủy ban Trung ương
BTTN | Bí thư thứ nhất
BACXHИЛ | Viện Hàn lâm khoa học Nông nghiệp toàn liên bang mang tên Lenin
GKChP | Ủy ban Nhà nước về tình trạng khẩn cấp
Gosplan | Ủy ban Kế hoạch nhà nước
Gossnab | Ủy ban Vật tư nhà nước
HĐBT | Hội đồng Bộ trưởng
KGB | Ủy ban An ninh quốc gia
Komsomol | Đoàn Thanh niên Cộng sản Liên Xô
КПCC | Đảng Cộng sản Liên Xô
МГУ | Đại học Tổng hợp Quốc gia Moskva
MTS | Trạm Ô tô Máy kéo
NEP | Chính sách kinh tế mới
PAH | Viện Hàn lâm Khoa học Nga
PCФCP | Cộng hòa XHCN Soviet Liên bang Nga
UBTƯ | Ủy ban Trung ương
XHCN | Xã hội chủ nghĩa

Lời mở đầu

Trích nhật ký

Ngày 21/9/2000

Đã một năm vắng Raisa. Hôm nay chúng tôi tụ họp - gia đình và bạn bè - để đặt bia mộ cho em. Tác giả là nhà điêu khắc Friedrich Sogoyan. Tấm đá cẩm thạch có vân như một cánh đồng hoa. Những hòn đá lớn. Dòng chữ khắc: “Raisa Maksimova Gorbacheva. 5/1/1932 - 20/9/1999.” Bức tượng một người phụ nữ trẻ rất giống Raisa đang cúi xuống đặt những bông hoa dại lên mặt đá cẩm thạch.

Một năm đã qua, có lẽ là năm khó khăn nhất trong cuộc đời tôi, một năm dường như trống rỗng. Suốt mấy tháng liền tôi không thể trở lại bình thường. Sự hiện diện của con gái Irina của chúng tôi, hai cô cháu gái Ksenya và Anastasia và những người bạn của tôi đã cứu rỗi tôi. Sau khi Raisa qua đời, những chuyến đi giảng bài của tôi phải tạm dừng vài tháng. Tôi dành toàn bộ thời gian ở dacha.⦾ Trước đây tôi chưa từng có cảm giác cô đơn khủng khiếp như vậy.

Gần 50 năm tôi và Raisa bên nhau, đầu gối tay ấp, và chúng tôi chưa từng cảm thấy buồn chán: ngược lại, chúng tôi luôn hạnh phúc bên nhau. Chúng tôi yêu nhau, cho dù không mấy khi nói về điều đó, kể cả khi chỉ có hai người. Chúng tôi cảm thấy rằng điều cơ bản là phải nuôi dưỡng tình yêu đã nảy nở trong những năm tuổi trẻ của mình. Chúng tôi hiểu nhau và quý trọng mối quan hệ của mình. Tôi bị ám ảnh bởi cảm giác có lỗi trong cái chết của Raisa. Tôi cố gắng sắp xếp lại ký ức của mình: vì sao tôi không cứu được em? Tôi biết rằng những gì xảy ra với chúng tôi để lại ấn tượng nặng nề cho Raisa những năm cuối đời: vì sao những kẻ không được mong muốn, không có lương tâm và trách nhiệm lại có thể lên nắm quyền tại đất nước này? Em thường bắt đầu như thế khi nói về chuyện này và khi tôi trả lời rằng chúng ta không thể lúc nào cũng nói mãi về chuyện này, Raisa thường thu mình lại và im lặng. Tôi cảm thấy thương em. Tôi bị giày vò bởi sự đau đớn của em.

… Tôi thường xuyên nghĩ đến đêm cuối cùng bên Raisa, đêm 19 rạng sáng ngày 20/9. Em mất lúc 2 giờ 57 phút sáng 20/9/1999. Em ra đi không đau đớn vì đã hôn mê. Chúng tôi không có cơ hội nói lời vĩnh biệt. Raisa mất hai ngày trước khi em được dự định sẽ cấy tế bào gốc lấy từ tủy sống của em gái Lyudmila. Em mất 5 ngày trước kỷ niệm lần thứ 46 ngày chúng tôi đăng ký kết hôn tại Nhà đăng ký Sokolnichesky ở Moskva.

Cho tới giây phút cuối cùng tôi vẫn còn tin có thể cứu được em, và tôi không thể chấp nhận được những gì đã xảy ra. Irina và tôi đứng bất lực và hoang mang ở đầu giường em. “Zakharka⦾, đừng đi, em nghe anh nói không?” Tôi nắm lấy tay em, hy vọng ít nhất em cũng đáp ứng lời van xin của tôi bằng một cái siết tay. Raisa im lặng. Em đã ra đi mãi mãi.

… Trước khi bị ốm, Raisa và tôi thường nói chuyện về tương lai của chúng tôi. Một lần tôi nghe em nói: “Em không muốn bị bỏ lại mà không có anh. Em sẽ không sống được. Còn anh? Anh thì sao? Anh sẽ tái hôn và sống tiếp.” Tôi thấy choáng váng vì câu đó. “Em nói gì thế? Sao em nghĩ thế? Ai lại nói chuyện chết chóc thế? Em còn trẻ. Em thử soi gương xem. Hãy nghe mọi người: em chỉ bị mệt mỏi thôi.”

“Em không muốn thành một bà già,” có thể em sẽ nói như thế. Khi những đứa cháu của chúng tôi được sinh ra, một câu hỏi đặt ra là chúng sẽ gọi chúng tôi là gì. Em đề nghị chúng gọi em là babulya (nghĩa đen là “bà ngoại bé nhỏ”). Em giải thích rằng babushka (bà ngoại) gợi lên thứ gì đó già nua lụ khụ, trong khi đó babulya nghe sôi nổi trẻ trung hơn. Hoàn toàn đúng phong cách của em.

Raisa thích câu thành ngữ cổ về tuổi tác của phụ nữ: “Cô gái, cô gái trẻ, người đàn bà trẻ, người đàn bà trẻ, người đàn bà trẻ, người đàn bà trẻ - người đàn bà già, chết.”

Trong những năm cuối cùng chúng tôi sống bên nhau, em thường mơ thấy chúng tôi bị mất nhau. Tôi nhận thấy Raisa ngày càng thường xuyên rơi vào trạng thái lo lắng. Thỉnh thoảng em lại nói với tôi: “Hãy bớt đi lại đi anh.” Em cảm thấy đi cùng tôi trong những chuyến đi dài ngày càng trở nên khó khăn hơn. Nhưng em còn cảm thấy khó khăn hơn nữa - tôi nghĩ tôi có thể nhìn thấy sự đau khổ trong mắt em - là bị bỏ lại một mình.

… Đêm hôm đó Irina và tôi đứng bên giường em mà khóc. Chúng tôi chẳng thể làm gì hơn được nữa.

Trích nhật ký

Ngày 5/1/2001

Hôm nay là sinh nhật Raisa. Nếu còn sống em đã 69 tuổi. Trong những câu chuyện của chúng tôi em thường nói, “Tất cả những gì em muốn là được sống đến thế kỷ mới và thiên niên kỷ mới.” Em mất trước ngày đó ba tháng. Chúng tôi đã có kế hoạch đón năm 2000 thật đáng nhớ. Irina và các cháu ngoại chưa bao giờ được đến Paris. Chúng tôi nảy ra ý tưởng đón Năm mới 2000 ở thành phố đẹp nhất thế giới tại Champs Elysees.

Chúng tôi sốt ruột chờ đợi ngày đó, nhưng tai họa khủng khiếp đã giáng xuống. Tuy nhiên, tôi cùng con gái và các cô cháu gái vẫn đến Paris: đó là món quà Raisa tặng chúng.

… Hôm nay chúng tôi đến Nghĩa trang Novodevichy. Chúng tôi mang đến rất nhiều hoa. Giáng sinh đang đến. Đêm hôm trước đã có tuyết rơi. Tôi mang tới những bông hồng đỏ, loài hoa yêu thích của Raisa. Một cảnh tượng không thể quên được vẫn hiển hiện trước mắt tôi: những bông hồng đỏ trên nền tuyết trắng xóa trên bia mộ.

Chúng tôi quay về ăn tối. Trên tường là một bức chân dung lớn của em. Hoa, nến thắp khắp mọi nơi, một cây thông Noel được trang trí đẹp, mùi thông tươi. Trên bàn bày những món ăn em thích để đãi khách. Tóm lại, một bữa tối kiểu Nga với một chút âm hưởng Sibir trong đó, món pelmeni⦾. Và bánh ga tô Avangard. Loại bánh ga tô được làm trong lò bánh của điện Kremli mà em đặt tên. Chúng tôi nâng cốc và đứng lặng…

Sau bữa tối tôi lên phòng làm việc. Tôi không bật đèn và ra đứng bên cửa sổ. Bãi cỏ được chiếu ánh sáng ban đêm, một cánh rừng Nga rậm rạp và tuyết rơi nhẹ nhàng, như một cảnh trong vở ba lê Kẹp hạt dẻ ở Nhà hát Lớn. Truyền thống của gia đình tôi là đêm giao thừa nào cũng tới Nhà hát Lớn. Chúng tôi sẽ xem vở ba lê Kẹp hạt dẻ rồi đi về nhà. Sau đó chúng tôi tiễn năm cũ rồi trao cho nhau những món quà mà Ông già Tuyết làm cách nào đó vẫn tìm cách đem tới được, bất chấp “an ninh nghiêm ngặt” tại nhà Tổng thống. Vang lên tiếng nhạc và âm thanh hội hè…

Tất cả những điều đó giờ đã trở thành ký ức của cuộc sống trước đây, thời gian khi chúng tôi còn bên nhau. Raisa yêu mùa đông nước Nga và thích đi dạo trong bão tuyết. Em có thói quen đó từ khi chúng tôi sống ở vùng Stavropol: một lần chúng tôi suýt bị lạc trong bão tuyết. Và ở Moskva nữa. Raisa sinh ra ở Altai và đã trải qua tuổi thơ và thời trẻ ở Sibir. Gia đình em là những người xây dựng đường sắt và họ đã sống vài năm trong rừng taiga phía bắc Ural.

Em thường nhớ lại cảnh trượt trên xe trượt tuyết, ba chị em gái - Raisa, Zhenya và Lyudochka - cuộn mình trong những chiếc áo khoác lông cừu và được chuyển đến chỗ mới. Trong những đêm đông dài ở Sibir, họ làm pelmeni, sau đó cho vào giỏ và để ngoài trời, thời tiết lạnh sẽ giữ chúng đông cứng lại. Pelmeni là món ăn yêu thích của Raisa.

Tôi nghĩ đến những ngày cuối cùng của em. Em đã chiến đấu rất dũng cảm vì cuộc sống, kiên nhẫn chịu đựng mọi thứ các bác sĩ làm với em. Vào những lúc khó khăn và thử thách nhất, em hay nhìn vào mắt tôi và mắt con gái, tựa như cố gắng tìm kiếm câu trả lời cho câu hỏi không thành lời của em: chuyện gì rồi sẽ xảy ra với em?

Khi bác sĩ đưa ra chẩn đoán vào ngày 19/7 và đưa Raisa nhập viện, tôi đi cùng. Nhìn vào mắt tôi, em hỏi:

“Bác sĩ nói gì vậy?”

Biết tình trạng của em, tôi nói:

“Họ nói đó là bệnh máu cấp tính.”

“Thế là hết à?” em hỏi.

“Không. Anh và bọn họ đã quyết định ngày mai sang Đức để xét nghiệm thêm, để có bức tranh toàn cảnh. Sau đó họ sẽ quyết định phương pháp điều trị.”

… Chúng tôi bay tới Münster, hy vọng Raisa sẽ khỏe lại. Ngày 21/9, chúng tôi đưa thi thể Raisa quay về. Cuộc đời trần thế của em đã kết thúc.

… Tôi quyết định viết một cuốn sách về cuộc sống của chúng tôi. Tôi cũng đã từng nghĩ đến nó nhưng vì một lý do nào đó mà vẫn chưa thể bắt đầu. Với tôi đây là một cuốn sách khó viết. Tôi thường xuyên bị ám ảnh bởi tên sách, được viết bằng mực đỏ, mà Raisa đã định đặt cho cuốn sách của mình: “Điều làm trái tim ta đau đớn.”

Tôi gọi cuốn sách của mình là Hồi tưởng và suy ngẫm. Tôi tặng cuốn sách này cho bạn đọc của mình và để tưởng nhớ Raisa.

Ghi chú

Tôi nghĩ rằng nên sắp xếp lại một số lời giải thích về cuốn sách của tôi cho có trật tự. Nó rất khác với tất cả những cuốn sách trước đây của tôi. Đây không phải cuốn hồi ký: tôi đã viết hồi ký nhiều năm trước. Tất nhiên trong cuốn sách này vẫn có những đoạn hồi ký, nhưng chúng không có cấu trúc cứng nhắc. Đây không phải một cuốn tiểu thuyết và càng không phải câu chuyện lịch sử. Đây là câu chuyện của tôi về cuộc đời của chúng tôi.

Những người tôi nhờ đọc cuốn sách và cho ý kiến đều nói rằng họ thích nó. Nếu họ không nói gì thì tôi có thể coi đó như dấu hiệu cho thấy họ chỉ muốn làm tôi vui và hỗ trợ tôi. Nhưng cùng với những nhận xét tích cực về cuốn sách, họ còn gợi ý tôi một số suy nghĩ hữu ích mà tôi có đưa vào trong bản thảo cuối cùng, những chỗ mà tôi cảm thấy phù hợp. Tôi nghĩ lần này tôi đã thành công trong việc kể lại toàn bộ câu chuyện đời mình. Đây là câu trả lời của tôi cho câu hỏi về những hoàn cảnh đã có ảnh hưởng hết sức quan trọng lên sự nghiệp chính trị của tôi.

← Một dạng nhà ngoại ô ở Nga (chú thích của người biên tập sẽ ghi (BT), các chú thích khác trong sách là của tác giả).

← Đó là tên thân mật tôi gọi Raisa trong gia đình.

← Thịt bọc bột, như món sủi cảo ở Việt Nam. (BT)

01 Trường đại học của tôi

Chương 1 Quê hương tôi

Tôi sống 42 năm trong cuộc đời 80 năm cho tới giờ của tôi ở vùng⦾ Stavropol, phần còn lại ở Moskva. Vùng bắc Kavkaz từ xa xưa đã là nơi gặp gỡ của các nền văn minh, văn hóa và tôn giáo khác nhau. Lịch sử phong phú của vùng đất này luôn thu hút được trí tưởng tượng của tôi.

Khi nhà nước Nga dần hình thành, người dân Kavkaz tìm kiếm sự bảo vệ từ các nhà chinh phục khác nhau. Tháng 8/1555, Andrei Shchepetov, người được Ivan Hung bạo cử tới Bắc Kavkaz quay trở lại Moskva cùng với những đại sứ của các lãnh chúa Adygei. Sa hoàng tuyên bố rằng Vương quốc Pyatigorsk từ đó sẽ vĩnh viễn nằm dưới quyền cai trị của Nga. Nhà nước Nga bắt đầu xây các tuyến pháo đài phòng ngự. Nữ hoàng Catherina II bắt đầu xây dựng bảy pháo đài để đánh dấu phòng tuyến Azov-Mozdok. Một trong những pháo đài đó là pháo đài Stavropol. Lực lượng đầu tiên đóng quân ở đây là những người Kozak Khopyor, vùng Voronezh (một tỉnh thời nước Nga trước chính quyền Soviet) và những vệ binh Trung đoàn Vladimir (tỉnh Vladimir).

Theo thời gian, những ngôi làng Kozak bắt đầu lần lượt xuất hiện. Những người nông nô Nga trốn xuống phía nam, tìm kiếm tự do. Sau đó họ bị ép buộc đưa đến đây như những người khai hoang. Tỉnh Stavropol là tiền thân của vùng ủy mà [sau này] tôi được quản lý, và đó là một thực thể hành chính tương đối mới trong Đế quốc Nga. Cho tới năm 1748 nó vẫn chưa được gọi là một tỉnh. Thủ phủ của nó, thành phố Stavropol, nằm trên điểm cao giữa một vùng thảo nguyên bằng phẳng (dài khoảng 450 km và rộng khoảng 200 km). Tỉnh bị tách khỏi vùng Kavkaz bởi những vùng đất của người Kozak, những người cư trú bên bờ sông Terek, và từ phía tây nam bởi những vùng đất của người Kozak Kuban, những người bị Catherina II chuyển tới Bắc Kavkaz từ Ukraina sau khi bà đánh bại lực lượng quân sự Kozak có tên gọi là Zaporozhskaya Sech. Về phía tây bắc là quân đội Kozak sông Don và về phía đông bắc thuộc quyền cai trị của Astrakhan.

Vùng Stavropol là một dải đất cằn cỗi nối liền châu Âu và châu Á. Về phía đông, nơi tiếp giáp với Chechnya, 14% diện tích là đất cát, 30% là thảo nguyên khô và phần còn lại là đất đen và đất nâu màu mỡ.

Mùa đông khắc nghiệt, nhiệt độ đôi khi xuống tới âm 20-30°C. Nhưng tai họa lớn nhất là những cơn gió khô và bão cát trong những năm khô hạn và giá lạnh phá hủy mùa màng trong mùa đông. Theo thống kê, những kiểu thảm họa thiên tai này xảy ra khá thường xuyên trong suốt một trăm năm qua. Lịch sử từng ghi lại trận bão tuyết vào tháng 4/1898 đã làm chết 200.000 đầu gia súc. Những trận bão cát năm 1948 đã thổi bay lớp đất mặt và còn có những trận bão tuyết và hạn hán nghiêm trọng trong những năm 1975-1976 (khi tôi là Bí thư thứ nhất - BTTN vùng ủy⦾ Stavropol).

Trong những năm đầu thế kỷ XX, vào đêm trước của Cuộc cách mạng Nga, tỉnh có 1 triệu dân. Phần lớn là người Nga, 1/3 là người Ukraina, sau đó là tộc người Nogais, người Turkmen, người Kalmyk, người Armenia, người Gruzia, người Hy Lạp, người Estonia, người Do Thái và người Ba Lan. Có cả người Đức, họ sống cách biệt trong những trang trại khổng lồ và giàu có của mình trong thảo nguyên. Cũng có một vài cơ ngơi giàu có của người Nga, một trong số đó thuộc về gia đình tổ tiên của Alexander Solzhenitsyn. Khoảng 40% diện tích vùng thuộc về những bộ tộc du mục, chủ yếu là tộc người Nogais, người Turkmen và người Kalmyk. Trên thực tế, những người dân vùng núi Bắc Kavkaz (người Karachai, Circassia và Abazin) chưa trở thành một phần lãnh thổ cho tới thời kỳ Soviet.

Vùng có hai thành phố (trước Cách mạng Stavropol có 40.000 dân) và 133 làng xã, mười trong số đó là những cộng đồng kiểu thành thị (mỗi làng xã không quá 15.000 người). Tỉnh còn có 8 vùng định cư, 177 trang trại tư nhân, 11 ga xe lửa, 9 bưu điện và 21 bưu cục. Có 22 bác sĩ của chính quyền thành phố, cộng thêm 22 bác sỹ đa khoa độc lập và một số bác sĩ làng, 18 bà đỡ và một số bệnh viện mỗi viện có 5 giường. Thành phố Stavropol có 5 trường trung học phổ thông, 313 trường một cấp và 3 hiệu sách.

Nển kinh tế của vùng mang tính nông nghiệp: các loại ngũ cốc, chăn nuôi cừu và gia súc. Sản phẩm nông nghiệp được “xuất” tới Peterburg, Moskva, Paris.

Ngành công nghiệp địa phương bao gồm bốn nhà máy xay bột, một xưởng nấu sáp (và làm nến), sản xuất dầu thực vật, ủ rượu vang, da và gạch: tóm lại khi ấy mọi thứ đều tiêu biểu cho một tỉnh nông nghiệp, nông thôn.

Cơ cấu xã hội cũng tiêu biểu cho các vùng thời gian đó: khá nhiều quý tộc nhỏ, bao gồm địa chủ lớn, giới tăng lữ, nhà buôn và thương nhân đủ loại; meshchane (tầng lớp tiểu tư sản trung lưu), bao gồm công chức và quan chức nhà nước và chủ đất nhỏ); tầng lớp nông dân, chiếm khoảng 90% dân số (mỗi người có một khoảng đất diện tích từ hai đến năm desyatin - 1 desyatin tương đương với khoảng 1,1 hecta), người lao động (bao gồm nhiều nông dân) và đám người du thủ du thực.

Đó là vùng Stavropol khi nổ ra Thế chiến I và Cách mạng Tháng Mười năm 1917.

Lịch sử địa phương cũng đầy ắp sự kiện. Một số sự kiện vẫn được xem như huyền thoại. Dần dần tôi biết được rằng 25 sĩ quan tham gia vào cuộc khởi nghĩa của Những người tháng Mười hai năm 1825 đã bị đày tới đây. Nhiều người trong số họ đã chết trong những vụ va chạm không hồi kết với dân cao nguyên trong những cuộc chiến Kavkaz. Trong số Những người tháng Mười hai bị đày ải có nhà thơ Alexander Odoyesky, người đã viết những vần thơ họa lại thông điệp của Puskin gửi Những người tháng Mười hai, trong đó có những vần thơ nổi tiếng: “Từ một đốm lửa sẽ bùng lên ngọn lửa.”

Nhật ký của Odoyesky nằm ở Pyatigork, trong Bảo tàng Mikhail Lermontov. Những trang giấy đã phai màu mang đầy tên tuổi của những người mà ở Nga chúng ta ai cũng biết từ những trang sách giáo khoa trên ghế nhà trường. Tại đây Odoyesky trở nên thân thiết với Lermontov, và đây là nơi ông gặp người bạn của Herzen, Ogarev. Khi tôi đọc câu “Những người tháng Mười hai giác ngộ Herzen” trong sách giáo khoa, tôi xem đó như một liên kết sống với những người tôi biết rõ và yêu thương, những người ở đây trên quê hương tôi. Tới thăm bảo tàng, lần nào tôi cũng cảm động đọc những dòng thơ dưới đây của Ogarev:

Nếu được sống thêm nhiều năm nữa.

Cho tới khi tóc trắng lưng cong

Anh vẫn nhớ với niềm sướng vui tuổi trẻ

Tới tháng ngày khi vạn sự

Thảo nguyên mênh mông và vời vợi núi

Hùng vĩ bao la những khoảng không

Cùng bằng hữu thanh xuân hy vọng và mơ ước

Và liên minh vững bền vì bí mật niềm tin

Tôi đặc biệt cảm động về số phận của những người lính bình thường trong trung đoàn Chernigov và những trung đoàn khác, những người đã tham gia vào một âm mưu của Hội thống nhất những người Slav năm 1826. Họ bị tòa án quân sự Belaya Tserkov ở Stavropol kết án tù. Sáu đại đội của Trung đoàn Chernigov bị buộc phải hành quân hơn 1.200 verst (khoảng 1.200 km) trong 75 ngày. Khi họ hành quân qua thảo nguyên Salskaya và Stavropol, họ đi qua làng Letnitskoye, mà trong nhà thờ của ngôi làng này ông nội Andrei đã làm lễ rửa tội cho tôi vào năm 1931, đổi tên tôi được đặt khi sinh là Viktor thành Mikhail. Những người lính Chernigov còn đi qua Medvezhye, giờ là một trung tâm huyện lị có tên gọi là Krasnogvardeyskoe. Làng Privolnoye quê tôi nằm giữa Letnitskoye và Medvezhye.

Nhìn chung tôi nghĩ rằng những người lính trung đoàn Chernigov là những người đồng hương của tôi. Ngay giữa trung tâm Stavropol còn lại những tàn tích của một pháo đài cổ. Tòa nhà một tầng tồi tàn cũ nát che chở quân đồn trú còn đứng bên cạnh đó cho tới gần đây. Pushkin và Lermontov đã đến thăm nơi này. Không may, khi thành phố được tái thiết, ngôi nhà và khu chợ cũ đã bị dỡ bỏ nhường chỗ cho quảng trường trung tâm và một khu tổ hợp các tòa nhà.

Như một dòng sông sau trận lụt mùa xuân rút đi và để lại những cái hồ lớn nhỏ trên hai bờ sông (ở nơi tôi sống chúng được gọi là mochaki), những lần di cư và dịch chuyển của con người trên lãnh thổ đã để lại nhiều dấu tích trên những thảo nguyên và đồi thấp của Vùng Stavropol. Khi lái xe trên đường, ngoài việc nhìn thấy những địa danh Nga quen thuộc - Moskovskoye, Kurskaya, Vorontsovo-Aleksandrovskya - bạn cũng thường xuyên gặp những địa điểm có tên gọi Antusta, Dzhalga và Takhta, cho thấy nguồn gốc Mông Cổ hoặc Achikulak hay Arzgic, được cho là có nguồn gốc Thổ Nhĩ Kỳ.

Ít có nơi nào trên thế giới có sự hòa trộn của các nhóm thiểu số trong một diện tích nhỏ bé như vậy, có sự tập trung của các ngôn ngữ, văn hóa và tôn giáo. Thời gian tôi ở tỉnh Stavropol, ngoài người Nga chiếm 83% dân số, còn có người Karachai, người Circassia, người Abazin, người Nogais, người Ossetia, người Hy Lạp, người Armenia, người Turkmen - danh sách cứ kéo dãi mãi. Mỗi sắc tộc không chỉ có ngôn ngữ riêng của mình mà còn có phong tục, tập quán, trang phục riêng, thậm chí còn có kiến trúc nhà cửa cũng như cách bố trí cơ ngơi của riêng mình. Ngày nay, vẻ ngoài của các cộng đồng đã thay đổi đáng kể, và tôi có thể nói rằng nó đã được chuẩn hóa hơn. Nhưng cho tới đầu thế kỷ XX ta vẫn nhìn thấy sự pha trộn của các loại hình làng xã bên cạnh nhau: làng aul của người dân vùng núi Kavkaz với những túp lều saklya và những bức tường đá, làng stanitsa của người Kozak và selo của người Nga với những túp lều xây bằng đất sét, rơm rạ và phân bò lợp rạ hay sậy. Và bắt buộc phải có hàng rào liễu đan. Tôi từng đan hàng rào kiểu này rất giỏi, tôi biết cách làm mái lợp rơm và pha thứ dung dịch gì đó tưới lên để đuổi chim.

Người dân địa phương dễ hòa hợp, thiên về thỏa hiệp vì sự hài hòa giữa con người và các dân tộc trong vùng Bắc Kavkaz là điều kiện quan trọng nhất để sinh tồn. Cuộc sống trong môi trường đa sắc tộc và đa ngôn ngữ nuôi dưỡng sự khoan dung, và một thái độ quan tâm và kính trọng lẫn nhau. Chế nhạo một người dân miền núi đồng nghĩa với việc có thêm một kẻ tử thù. Thể hiện sự tôn trọng đối với tôn nghiêm và phong tục của người dân miền núi có nghĩa là có thêm một người bạn trung thành. Tôi có nhiều người bạn như thế, vì từ khi còn rất trẻ và chưa biết đến những lời thông thái thì tôi vẫn ngấm được dần ý niệm rằng chỉ có lòng khoan dung và sự hài hòa mới bảo đảm được hòa bình giữa loài người.

Chính Kavkaz là nơi tôi được nghe một câu chuyện ngụ ngôn mà sau này tôi chia sẻ với những người bạn vùng sơn cước: một người sơn cước không thể sống thiếu khách khứa. Với anh ta, có khách cũng giống như hít thở không khí. Tuy nhiên, nếu người khách ở chơi quá lâu thì người sơn cước sẽ ngạt thở. Những người được tôi kể cho nghe câu chuyện này không đồng ý: “Không phải thế,” họ nói.

Nhưng tôi vẫn cho rằng trong câu chuyện có phần nào sự thật vì một người cần phải cảm nhận được sự cân đối trong mọi thứ.

Chính ở nơi đây, tại nơi chôn rau cắt rốn của mình tôi đã học bài học đầu tiên về chủ nghĩa quốc tế. Đấy không phải là một lý thuyết: nó khởi nguồn từ những nguyên tắc cơ bản của cuộc sống ở Bắc Kavaz. Người dân nơi đây sống kề vai sát cánh, và có khi trong một ngôi làng người dân của những sắc tộc khác nhau sinh sống cùng nhau, stanitsa hoặc aul là những người bảo tồn văn hóa và truyền thống của mình. Đồng thời họ vẫn giúp đỡ nhau, viếng thăm nhau, tìm ra ngôn ngữ chung và làm việc cùng nhau.

Khi tôi trở thành Tổng thống Liên bang Soviet và phải đối mặt với các vấn đề sắc tộc, tôi không còn là lính mới trong lĩnh vực này. Thiên hướng tìm kiếm sự nhượng bộ trong những tình huống xung đột của tôi xuất phát từ văn hóa tâm linh của vùng Bắc Kavkaz. Đó không phải dấu hiệu của sự yếu đuối như vài người từng nghĩ. Vùng Bắc Kavkaz chưa bao giờ thiếu kẻ nổi loạn. Không phải ngẫu nhiên mà thủ lĩnh của nhiều phong trào thực sự sâu rộng - Kondraty Bulavin, Ignat Nekrasov, Stefan Razin và Yemelyan Pugachev - đã chiêu binh mãi mã và bắt đầu những cuộc phiêu lưu của mình từ đây. Huyền thoại kể rằng Yermak, người chinh phục Sibir xuất thân từ chính vùng đất này.

Vô số cuộc xâm lăng trong thời cổ đại và những cuộc chiến Kavkaz gần đây kéo dài nhiều năm đã cướp đi nhiều sinh mạng. Cuộc Nội chiến Nga trong thế kỷ trước đã để lại sự tàn phá đẫm máu ở những chốn này.

Chính quyền Soviet tới vùng Stavropol từ phía Rostov. Chúng tôi là điểm dừng đầu tiên dọc theo tuyến đường này, và những đơn vị Hồng quân đầu tiên đã được hình thành trong vùng của tôi. Được biết Vladimir Lenin đã gửi lời chào mừng tới Mặt trận Medvezhinsky.

Chính quyền Soviet được thành lập ở vùng Stavropol ngày 1/1/1918. Một nước Cộng hòa Soviet và một Hội đồng Dân ủy được lập ra. Chính quyền mới trao đất đai cho hơn nửa triệu nông dân. Chính quyền đưa ra ngày làm việc tám giờ, công nhân làm chủ xí nghiệp và trường học miễn phí. Nhưng chỉ tới tháng 3, chiến trận đã bùng lên ở quận Medvezhinsky chống lại các đơn vị của tướng Kornilov bao gồm các sĩ quan và đến tháng 4 là chống lại Đội chí nguyện quân của tướng Alekseyev. Trong tháng 7/1918, nước cộng hòa Stavropol cùng với các nước cộng hòa Kuban - biển Đen và Cherskaya cùng nhau thành lập nước Cộng hòa Soviet Bắc Kavkaz tồn tại đến tháng 1/1919, khi nó bị hai tướng Bạch vệ Denikin và Shkuro chiếm.

Chiến trận vùng Bắc Kavkaz vô cùng ác liệt. Một số người Kozak và những người khác từ ngoài vùng đã tham gia Hồng quân.

Trong nửa cuối năm 1918 có 14 tiểu đoàn Kozak đỏ trên Mặt trận phương Nam: sau đó trở thành các lữ đoàn và đội kỵ binh. Những người già ở nơi chúng tôi khẳng định rằng người Stavropol chiếm tới 40% trong đội kỵ binh đầu tiên nổi tiếng do Budiony và Voroshilov chỉ huy. Nhưng một phần lớn người Kozak lại tham gia lực lượng Bạch vệ. Khi cuộc nổi dậy bùng nổ trên sông Don và tướng Krasnov, được sự trợ giúp của binh lính Đức thiết lập chế độ độc tài quân sự thì khoảng 45.000 người Kozak có cảm tình với những người Soviet đã bị xử bắn hoặc treo cổ. Tuy nhiên, Hồng quân cũng đã sẵn sàng và cứng rắn, không dừng lại ở các biện pháp tàn bạo, thậm chí đối với cả người già, phụ nữ và trẻ em. Một sự kiện được tướng Kniga nhắc đến hiện ra trong ký ức của tôi.

Vào ngày kỷ niệm 50 năm chính quyền Soviet được tổ chức năm 1967, nhiều cựu chiến binh Nội chiến đã chia sẻ ký ức của mình về những ngày tháng này. Họ đi tới các thành phố và làng mạc và có nhiều cuộc gặp gỡ với người dân địa phương, đặc biệt là sinh viên và thanh niên. Tướng Vasily Kniga, anh hùng Nội chiến, được đề nghị về quê nơi ông sinh ra ở miền bắc của tỉnh, nơi ông đã chiến đấu cho những người Soviet. Vị tướng không từ chối, nhưng đã làm nhiều người ngạc nhiên khi yêu cầu có vệ sĩ đi cùng. “Tại sao ông lại cần vệ sĩ vậy Vasily?” họ hỏi.

“Tôi cần họ. Trong thời Nội chiến chúng tôi đã giết chết cả làng.”

“Ông nói sao cơ?”

“Phải, chúng tôi đã giết chết họ.”

“Tất cả bọn họ?”

“Ờ, cũng có thể không phải tất cả. Vậy nên tôi tự hỏi, nếu còn người nào đó sống sót nhớ được câu chuyện chăng?”

Tướng Kniga là một quân nhân chuyên nghiệp - những người lính thường có quan điểm khác nhau về cái chết, nhưng rõ ràng là cho tới những ngày cuối đời, mỗi khi nhớ lại những tháng ngày đó ông không có được sự bình an, lương tâm của ông dằn vặt ông.

Có một bài hát với tên gọi “Podyesaul” để tưởng nhớ cuộc Nội chiến ở vùng Bắc Kavkaz, có đoạn như sau:

Chúng ta chiến đấu

Vì quyền lực nhân dân

Chống lại người dân của chúng ta.

Rất nhiều lần tôi được nghe nói rằng sự quá độ sang một xã hội mới không chỉ bào chữa được cho bạo lực mà còn khiến nó trở nên cần thiết. Đúng là nhiều khi không thể tránh khỏi đổ máu trong một cuộc cách mạng. Nhưng coi bạo lực như công cụ toàn năng để giải quyết vấn đề, sử dụng bạo lực để đạt được những mục tiêu “cao quý” của ai đó, ví dụ như “đẩy vào chỗ chết” người dân của mình, là điều vô nhân đạo.

Gia đình Gorbachev chuyển đến vùng Stavropol vào nửa cuối thế kỷ XIX, sau khi chế độ nông nô được bãi bỏ. Cụ tôi, Moisei Gorbachev, và ba người con trai - Alexei, Grigory và Andrei - định cư bên ngoài ngôi làng cổ xưa Privolnoye. Các làng Privolnoye, Letnitskoye và Medvezhye bắt đầu có nông dân sinh sống từ năm 1825 theo sắc lệnh ngày 22/3/1824, và trong nửa sau của thế kỷ XIX là những người cựu nông nô từ các tỉnh Orel, Tula, Voronezh, Chernigov và các vùng khác. Đầu tiên, nhà Gorbachev sống cùng nhau trong một gia đình lớn, 18 người. Láng giềng cũng lại là dòng họ Gorbachev, những họ hàng gần và không gần lắm. Sau đó, những căn nhà lá được xây dựng lên cho những người con trai và gia đình họ. Ông tôi, Andrei, tới lúc đó đã lấy bà tôi Stepanida, cũng đã có gia đình riêng. Năm 1909, con trai Sergei của họ, cha tôi, đã ra đời.

Cùng sống ở cuối làng Privolnoye với gia đình Gorbachev và những người họ hàng thân thích của họ còn có Pantelei Yefimovich và Vasilisa Lukyanova Gopalo. Ông quê ở vùng Chernigov còn bà vùng Kharkov. Rõ ràng họ cũng đến cùng lúc với gia đình Gorbachev và dựng nhà ở rìa làng. Họ có một người con gái, Maria, chính là mẹ tôi sau này.

Cha tôi 20 còn mẹ 18 khi họ kết hôn năm 1929. Theo truyền thuyết gia đình, mẹ không muốn lấy cha, nhưng hai người ông đã sắp xếp mọi thứ. Cha tôi rất yêu mẹ. Ông đã yêu bà cả cuộc đời mình và chăm sóc cho bà. Ông là người rất độ lượng. Dù đi bất cứ đâu, ông luôn có quà cho bà. Quà cho Maria.

Từ “người Nga” có ý nghĩa rất khác biệt đối với tổ tiên của chúng tôi, đối với cha ông tôi. Là người Nga có nghĩa là thuộc về đất nước của chúng tôi, đạo Chính thống và văn hóa Nga. Không quan trọng lắm việc bạn là người Nga hay người Ukraina. Không phải trùng hợp khi người dân vùng Stavropol hay Kuban biết các bài hát Nga và Ukraina và có thể dễ dàng chuyển từ ngôn ngữ này sang ngôn ngữ khác từ thuở còn thơ.

Sau đám cưới, mẹ tôi chuyển sang căn nhà bên kia đường sống trong nhà của ông nội Andrei cùng năm đứa trẻ. Tôi đến với thế giới này ngày 2/3/1931. Tôi được rửa tội, như tôi được nghe kể lại, tại nhà thờ làng Letnitskoye. Sau khi rửa tội, tôi được gói trong một tấm áo choàng da dê ấm áp và đưa về Privolnoye. Hóa ra làm như thế không phải để giữ ấm cho tôi mà bởi vì điều đó được xem là một điềm tốt và tôi sẽ giàu có.

Nhà của ông nội Andrei là một ngôi nhà dài, trải theo hướng đông tây và có ba phần: phần đầu là gornitsa (svetlitsa) (nghĩa đen là “phòng sáng”), nơi ông bà ngủ. Trong góc phía đông của căn phòng là một khung tranh thánh lớn và rất đẹp. Nền nhà được phủ thảm đan bằng tay. Phần thứ hai của ngôi nhà là khu sinh hoạt chung với một bếp lò kiểu Nga (lò sưởi gạch xây) có gắn một “tiểu hỏa lò.” Trước những khung cửa sổ dọc theo tường là một bàn ăn lớn bằng gỗ và một chiếc ghế dài. Bánh mì được nướng trong bếp lò lớn còn tất cả các loại thức ăn khác được nấu nướng trên hỏa lò nhỏ. Lũ trẻ ngủ trên nóc bếp lò xây bằng gạch.

Khi cha mẹ lấy nhau, họ được chia một phần của căn phòng này. Sau đó là seni (hay là phòng bùn, nơi để quần áo và giày dép dính bùn đất). Cuối cùng, phần thứ ba của ngôi nhà là nhà kho, nơi cất giữ bột mì, hạt giống và cỏ khô cho gia súc. Những túi mẩu bánh mì khô treo lủng lẳng trên nóc nhà. Khi lớn lên một chút, tôi thích ở trên gác xép trong phần đó của ngôi nhà, nơi tôi tìm được một góc êm ấm để ngủ. Một lần tôi tìm được hai cái túi đựng những giấy tờ gì đó sặc sỡ. Hóa ra đó là kerenky loại giấy bạc được Chính phủ lâm thời Kerensky phát hành năm 1917. Chúng đã được cất ở đó khá lâu - rõ ràng ông nghĩ rằng chúng có thể có ích lợi gì đó. Đó chính là tâm lý của người nông dân.

Sau đó là phần thứ tư của ngôi nhà, nơi nhốt gia súc. Ở đó có cỏ khô và một ít nhiên liệu. Như vậy đấy, đó là ngôi nhà của chúng tôi.

Nhiều năm sau, mẹ tôi kể cho Irina, cô cháu gái đầu của bà, chuyện tôi đã sinh ra như thế nào. Khi chuyển dạ, bà được đưa vào nhà kho. Người ta trải rơm lên sàn và phủ khăn trải giường lên trên. Vậy là tôi được sinh ra giữa khu sinh hoạt và nhà kho. Khi Irina lớn lên, con bé nhớ lại câu chuyện này và nói:

“Bố nghe này, bố được sinh ra y như chúa Jesus đấy.”

“Đúng. Nhưng để trong đầu thôi nhé. Đừng nói với ai.”

Tôi muốn kể bạn nghe về hai người ông của tôi. Số phận của họ phản ánh số phận của những người nông dân dưới chính quyền Soviet. Ông ngoại Pantelei của tôi trở về từ mặt trận Thổ Nhĩ Kỳ sau Thế chiến I. Ông nội Andrei trở về từ mặt trận Áo. Cả hai đều xuất thân từ những gia đình nông dân nghèo. Ông Pantelei mồ côi cha năm 13 tuổi với bốn người em trai và một người em gái. Ông là người điềm tĩnh nhưng chính ông là người đem tới tinh thần thay đổi, người đầu tiên thành lập công xã nông dân đầu tiên và sau đó là Nhóm làm đất (hồi đó được gọi là TOZ).

“Chính quyền Soviet đã cứu chúng ta, chia đất cho chúng ta,” tôi nghe ông ngoại Pantelei nhiều lần nói. Điều đó đã quyết định thái độ của ông với chính quyền Soviet. Khi bắt đầu tập thể hóa ông đã tổ chức nông trang tập thể và trở thành chủ nhiệm.

Ông nội Andrei, ngược lại, từ chối gia nhập nông trang tập thể và vẫn là nông dân cá thể. Cha tôi đứng về phía ông ngoại Pantelei, gia nhập nông trang tập thể, sau đó trở thành một người lái máy kéo và gần như cắt đứt với cha đẻ của mình.

Năm 1930 cha mẹ tôi chuyển sang một ngôi nhà nhỏ bỏ hoang bên kia đường. Mùa thu năm ấy họ định chia vụ ngô mà họ cùng nhau trồng được. Đó là một năm được mùa. Ngô được đem đến sân sau nhà ông nội Andrei để phơi khô. Mẹ, khi đó đang mang thai, dành phần lớn thời gian ở nhà. Bà thường ra ngoài và ngồi trên zavalinka (đống đất đổ dọc theo tường nhà), nhất là vào ban đêm. Vào một đêm như vậy, bà thấy trong sân nhà bố chồng có gì đó xảy ra. Bà nhận ra ông bắt đầu chia và cất ngô mà không được cha tôi đồng ý. Bà rất lo lắng và kể với cha những gì mình nhìn thấy.

Và đúng thật, khi đến gặp ông nội, cha thấy đống ngô đã bị ngót đi đáng kể. Cha hỏi thẳng:

“Bố, ngô đâu hết rồi? Ở đây có nhiều lắm cơ mà.”

Ông nội thô lỗ trả lời rằng đó không phải việc của cha. Lờ ông đi, cha ra kho, trèo thang lên gác xép và thấy ngô đang được cất giấu ở đó. Ông nội Andrei lao đến phía sau cha và cố bóp cổ con trai mình. Bà nội Stepanida nhìn thấy cảnh đó và chạy đi gọi mẹ.

“Maria, lại đây nhanh! Bố đang giết Seryoga kìa!”

Tuy nhiên, cha tôi, một người đàn ông trưởng thành, đã áp đảo được ông, vặn tay ông ra sau lưng. Vở bi kịch đến đây kết thúc. Cha tôi không phải người nguy hiểm. Ông cố gắng giữ không cho chuyện vừa xảy ra lan truyền ra ngoài gia đình. Vụ ngô đã được chia “công bằng.”

Câu chuyện đó thêm một nguyên nhân để cha tôi đứng về phía nhạc phụ, ông ngoại Pantelei, người được bầu làm chủ nhiệm nông trang tập thể. Ông ngoại Pantelei rất được mọi người ngưỡng mộ, và theo lộ trình sẽ trở thành giám đốc Cục cho thuê đất, một chức vụ rất cao thời bấy giờ.

Ông nội Andrei cũng ổn. Ông được chính quyền giao chỉ tiêu trồng bao nhiêu và giao nộp bao nhiêu cho nhà nước, và ông luôn tuân thủ. Tóm lại, mọi việc đều ổn cho cả hai gia đình.

Sau đó, đến năm 1933 và xảy ra nạn đói khủng khiếp. Gia đình ông Andrei phải chịu cảnh khổ cực. Không có thực phẩm để nuôi các con. Ba người chết đói trong mùa đông. Khi mùa xuân đến không có hạt giống để gieo trồng. Tuy nhiên, chính quyền lại cho rằng đây là âm mưu phá hoại nhằm phá vỡ các kế hoạch gieo sạ. Ông Andrei bị đày đi Sibir khai thác gỗ. Năm 1935, ông được quay về khi chưa mãn hạn tù với một vài lời khen ngợi. Chúng được đóng khung và treo bên cạnh những bức tranh thánh trên tường. Sau khi đi đày về, ông đã gia nhập hợp tác xã nông nghiệp, nơi ông làm việc cho tới khi qua đời.

Một thảm họa mới lại xảy ra vào năm 1937, khi ông ngoại tôi, Pantalei, bất ngờ bị bắt và bị buộc tội theo chủ nghĩa Trotsky. Họ thẩm vấn và tra tấn ông trong 14 tháng. Sau khi ra tù, có lần ông đã kể cho tôi nghe cách người ta đối xử với ông trong tù. Ông không bao giờ nói chuyện này thêm lần nữa. Ông tin rằng Stalin không biết tất cả những chuyện này, và đó là lỗi của NKVD (ủy ban Nội vụ), cơ quan an ninh quốc gia địa phương. Ông một mực khẳng định mình vô tội, mặc dù vậy ông vẫn bị kết án tử hình mà không cần xét xử. Vụ án được chuyển cho công tố viên vùng, việc của họ là phê duyệt thi hành án. Văn phòng công tố viên đã khép lại hồ sơ vì không tìm thấy bằng chứng phạm tội. Ông tôi được trả tự do.

Khi ông bị bắt, bà ngoại Vasilisa chuyển đến sống với chúng tôi, và mọi thứ thay đổi rất nhiều. Hàng xóm thôi không đến chơi với chúng tôi nữa, có chăng chỉ đến vào buổi tối. Nhà của chúng tôi bị cách ly như “nhà của kẻ thù nhân dân.” Điều đó khắc ghi mãi mãi vào tâm trí tôi.

Gia đình đã cố gắng quên đi thời gian khủng khiếp này, và tôi chưa bao giờ được nghe bất cứ chi tiết nào. Việc đặt câu hỏi được coi là không thích hợp. Sau đó tôi nhận ra rằng họ cư xử như vậy không phải vì họ muốn quên đi mà bởi vì họ chỉ đơn giản là sợ phải nói chuyện. Những câu chuyện như vậy bị chính quyền Soviet cực lực phản đối.

Trong suốt gần 20 năm, tôi chưa rời Privolnoye lấy một lần. Chỉ một lần duy nhất tôi ngồi thùng một chiếc xe tải đi cùng với một nhóm thợ lái máy kéo đến Stavropol, ở đó chúng tôi được tặng phần thưởng nhà nước vì thành tích lao động. Trước đó tôi có một chuyến đi tới máy nâng ngũ cốc gần ga Peschanokopskoye cùng với dì Sanya (em gái cha tôi) để nộp ngũ cốc cho nhà nước.

Ôi chao, thật là thú vị biết bao: chuyến đi đầu tiên của tôi ra khỏi Privolnoye, qua đêm ở gần một cái giếng trong thảo nguyên nơi mọi người cắm trại. Chúng tôi ăn tối cùng nhau. Chúng tôi ngủ trên xe kéo đầy ngũ cốc. Tại nhà ga, lần đầu tiên trong đời tôi nhìn thấy một đầu máy hơi nước.

Tôi chỉ có những ký ức rời rạc, đứt đoạn về nạn đói năm 1933, như những tia lửa nhỏ. Tôi thấy ông Andrei luộc ếch trong một cái nồi lớn để nuôi gia đình, nhưng tôi không nhớ mình có ăn ếch không. Năm 1976, trên một du thuyền cùng với Raisa ở trung tâm Paris chúng tôi đã nếm món chân ếch khi nghe nhạc về Paris. Chúng thật ngon.

Nhưng trong năm xảy ra nạn đói ở Privolnoye gần 40% dân làng đã chết, người dân địa phương nói với tôi như vậy.

Chúng tôi lớn lên, chơi nhiều trò chơi khác nhau, nhưng trong những năm trước chiến tranh chúng tôi đã chơi trò chiến tranh với sự thích thú đặc biệt. Chúng tôi trốn trong vườn, trong đống rơm khô và trong những túp lều xiêu vẹo trống trải sau nạn đói.

Lên bốn tuổi tôi bị ốm nặng. Mạng sống của tôi ngàn cân treo sợi tóc. Sau đó mẹ nói với tôi là nến được thắp trên đầu giường tôi; họ khóc và hoang mang không biết phải làm gì. Nhiều năm sau tôi có hỏi mẹ căn bệnh mà tôi mắc phải là gì. Mẹ tôi nói “Zolotukha”⦾ bằng giọng sợ hãi. Trong quá khứ đấy thường là một căn bệnh hiểm nghèo.

Mẹ nói với tôi rằng khi đó một người đàn bà đã khuyên mẹ lấy mật ong lỏng cho tôi uống. Tôi nhớ rằng một ấm nhỏ mật ong được đặt trên bệ cửa sổ cạnh giường mình. Tôi lấy ấm và uống hết những gì bên trong. Tôi nhớ tiếng động của nắp ấm rơi và tất cả chỉ có thế.

Ba ngày sau hơi thở của tôi đã tốt hơn, hết phù nề, và vài ngày tôi khỏi bệnh. Dấu vết duy nhất còn lại của trận ốm là một biến chứng ở tai và nó theo tôi suốt đời.

Tôi dành nhiều thời gian ở nhà ông Pantelei và bà Vasilisa. Họ đã chuyển sang làng bên cạnh nơi ông làm chủ nhiệm hợp tác xã nông nghiệp. Tình hình rất tốt không chỉ cho tôi và bà (nhân tiện, bà lên chức bà ngoại khi mới 38 tuổi), nhưng còn tiện hơn nữa cho cha mẹ tôi. Thỉnh thoảng họ bắt tôi ở lại Privolnoye, nhưng tôi luôn sốt ruột mong được đến chỗ ông bà. Lúc nào bố mẹ tìm cách giữ không cho đi tôi luôn có cách của mình. Tôi sẽ chạy cả cây số hoặc hơn sau xe của ông cho tới khi ông cho tôi trèo lên.

Sau này bà thích nhớ lại “tình bạn” của chúng tôi, chuyện tôi đã nhốt bà trong nhà như thế nào vì bà không cho tôi nhiều đường như tôi muốn. Xảy ra đủ mọi thứ chuyện. Nhưng tôi luôn là người cháu yêu quý cả đời của bà.

Chiến tranh

Đến cuối những năm 1930, cuộc sống bắt đầu được cải thiện. Chúng tôi có truyền thống ra ngoài thảo nguyên hay một khoảng rừng đi picnic vào những ngày nghỉ. Người dân đi cùng gia đình trên xe ngựa hoặc xe bò, thậm chí đi bộ nếu không quá xa. Mọi người hưởng thụ hòa bình. Trẻ em chơi lapta (một trò chơi như bóng chày của Nga) hoặc chizhik hoặc chơi trò đá bóng bằng những quả bóng tự làm. Các bà mẹ nói chuyện và tán gẫu. Các ông bố trao đổi công việc “đàn ông” của mình. Họ uống và hát. Khi quá chén, đôi khi họ mất kiểm soát và đánh nhau. Chỉ phụ nữ mới can ngăn được đàn ông bằng cách cùng nhau ngã đè lên họ. Chủ nhật ngày 22/6/1941, trong một lần đi chơi như thế, một người đàn ông phi ngựa nước đại tới quát lớn, “Chiến tranh.” Anh ta truyền đạt mệnh lệnh: mọi người phải tập hợp ở quảng trường trung tâm tại Privolnoye lúc 12 giờ, Molotov sẽ phát biểu trên đài. Vì tại Privolnoye không có nên họ đã mang tới một bộ radio đặc biệt dành cho sự kiện này.

Các cậu bé trai phản ứng với tin tức khác người lớn, những người đứng như trời trồng. Chúng tôi không nghi ngờ gì: “Chúng ta sẽ đập bọn phát xít.” Tổng động viên bắt đầu, và từ mùa thu các gia đình bắt đầu nhận được giấy báo tử. Thông thường, giấy báo tử đến vào buổi tối. Chúng tôi đứng và nghe ngóng, thử đoán xem kỵ sĩ sẽ dừng trước cửa nhà ai.

Liệt sĩ là những người trẻ tuổi, cha, anh, hàng xóm của chúng tôi.

Bây giờ thì chúng tôi biết rằng, các chiến sĩ biên phòng là những người đầu tiên đối mặt với bọn phát xít. Họ là những chàng trai sinh ra trong những năm 1921-1922 hay lớn hơn một chút. Hầu hết bọn họ đều không trở về từ mặt trận. Chỉ có 5% đàn ông sinh ra trong khoảng thời gian này sống sót. Nỗi buồn của những người mẹ, người vợ, những người con và người yêu là vô hạn.

Cha tôi, cùng vài công nhân lái máy kéo được lệnh ở lại, vì phải có người thu hoạch mùa màng. Ông được gọi nhập ngũ ngày 3/8/1941. Tôi ngồi trên đoàn xe chở lính mới. Một vài người ngồi trên xe, những người khác đi bên cạnh, nói chuyện lần cuối với những người đang đi về nơi vô định.

Khoảng cách giữa Privolnoye tới trung tâm huyện là 20 km. Chúng tôi tới trạm tuyển mộ lúc giữa trưa. Cha tôi mua kem cho tôi, món ngon nhất tôi từng ăn trong cuộc đời. Hôm đó là một ngày nóng bức. Kem tan nhanh. Tôi ăn hết cả cốc. Cha còn mua cho tôi một cây đàn balalaika. Nó vẫn còn khi ông từ mặt trận trở về, và còn trong gia đình tôi nhiều năm sau.

Những năm trước chiến tranh đã kết thúc như thế. Sau tất cả những đau khổ của các cuộc nội chiến và thế chiến, tập thể hóa và đàn áp, người dân chỉ mới bắt đầu hồi phục. Cuộc sống dần được cải thiện, và người ta đã có thể mua được giày dép đơn giản, vải bông, muối, vài thứ đồ dùng gia đình, cá trích, cá khamsa, cá con muối (đôi khi có chút gỉ sắt), diêm, nến và xà phòng. Còn bây giờ, nước Nga phải đối mặt với thử thách nghiêm trọng: sống hay chết.

Tôi vẫn nhớ cảm giác giận dữ của mình: tại sao quân đội ta lại rút lui và lũ phát xít lại xâm nhập ngày càng sâu hơn vào tổ quốc tôi? Những cậu bé chúng tôi cũng lo lắng không khác gì người lớn. Với chúng tôi đấy thực sự là một thảm kịch: sao có thể thế được? Tới mùa đông năm 1941-1942, quân đội Đức đã tới ngoại ô Moskva, chỉ cách Kremli 27 km, và chúng đã tới gần Taganrog, cách Privolnoye khoảng 200 km.

Cha tôi đặt một tờ báo nhỏ của địa phương trong nhiều năm và tờ Sự thật, và chúng tôi tiếp tục nhận được báo. Thường vào buổi tối, nhất là mùa thu và mùa đông, những người phụ nữ thường tụ tập tại nhà chúng tôi và tôi đọc các bài phóng sự cho họ nghe. Họ bói bài trong lúc tôi nằm trên nóc lò sưởi Nga và nhìn họ. Tôi không hiểu họ tranh luận điều gì, và những quân bài phán những gì. Họ chỉ nói về những người chồng của mình.

Tuy nhiên, phần lớn thời gian được dành cho việc nhà và nghĩ tới cách sống sót. Họ phải tìm nước uống và thức ăn, họ phải giữ cho ngôi nhà ấm áp và chăm sóc gia súc.

Mùa đông 1941 thật khắc nghiệt. ở miền nam chúng tôi, tuyết đầu mùa rơi ngày 8/10: chuyện này chưa từng xảy ra. Tuyết và gió kéo dài vài ngày. Tất cả những ngôi nhà hướng đông đều bị chìm trong tuyết. Khi bão tuyết tan, người dân trèo ra khỏi nhà và giúp nhau dọn tuyết. Vài tuần liền không có thư tín gì và chúng tôi bị cắt đứt với thế giới bên ngoài. Trong khi đó, trận chiến sống còn đang diễn ra trên những con đường tiến tới Moskva. Sau đó chúng tôi biết rằng quân Đức đã bị đánh bại gần Moskva. Moskva vẫn đứng vững. Một tờ báo được phát với một cuốn sách nhỏ nói về chiến công anh hùng của Zoya Kosmodemyanskaya, một đoàn viên Komsomol trẻ tuổi. Cuốn sách có tên Tanya. Tôi đọc đi đọc lại nó cho các bà mẹ nghe. Mọi người chấn động bởi sự tàn bạo của quân Đức.

Trong khi đó, ngày càng nhiều gia đình nhận được giấy báo tử từ mặt trận. Chiến tranh đã nuốt chửng mọi thứ: cuộc sống con người, thành phố và nông thôn. Những khu vực rộng lớn của đất nước bị bọn phát xít chiếm đóng: Ukraina, Belarus⦾, các nước Baltic, Moldavia và phía tây nước Nga.

Tôi chưa từng thấy mùa đông nào như vậy trong đời. Đất bị phủ tuyết tới tận mùa xuân, một “vương quốc tuyết” thực sự - nhưng cuộc sống trong vương quốc này thật khó khăn. Mặc dù vậy tình hình lương thực vẫn chấp nhận được: khi đó vẫn là năm 1941 và chúng tôi vẫn còn dự trữ lương thực. Nhưng chúng tôi không có củi, vì thế cây già trong rừng bị chặt hạ. Nuôi sống gia súc cũng là vấn đề. Cỏ khô cho gia súc trong nông trang tập thể rất hiếm: rơm rạ vẫn còn nằm lại ngoài đồng, đường đi thì bị tuyết phủ. Bằng cách nào đó, rơm rạ phải được thu hoạch giữa mùa đông kinh khủng này. Tất cả những công việc này do những người phụ nữ làm, trong đó có mẹ tôi.

Một ngày mùa đông, mẹ tôi và mấy người phụ nữ khác đi thu hoạch rơm và không thấy trở về. Một ngày trôi qua, rồi hai ngày, vẫn chưa thấy họ về. Tới ngày thứ ba, có tin đồn những người phụ nữ này đã bị bắt và bị giam trong nhà tù địa phương. Hóa ra họ bị lạc đường và lấy rơm rạ từ những đống rơm của đơn vị thu mua của chính quyền Zagotskot. Lính canh bắt họ. Vào thời gian đó họ có thể bị xử rất nặng. Điều cứu được họ là “những tên trộm” lại là những người vợ lính, đều có con và họ lấy không phải cho gia súc của mình mà cho nông trang tập thể, và dẫu sao thì họ cũng vô tình lấy nhầm.

Nói chung, khó mà mô tả được tất cả những khó khăn mà phụ nữ phải trải qua trong những năm tháng đó: công việc kiệt sức ở nông trang tập thể, quản gia, thiếu thốn mọi thứ, bọn trẻ đói ăn và thiếu mặc, và nỗi lo sợ cho những người chồng.

Tới nay, tôi chẳng thể đọc những vần thơ của Mikhail Isakovsky mà kìm nổi xúc động. Bài thơ có tên “Cho người đàn bà Nga.”

Lời không tả được

Những năm tháng của các em

Gánh nặng oằn

Trên vai những người đàn bà ấy

Buổi sáng các em nói lời từ biệt

Với chồng, anh em và con trai

Để các em còn lại một mình

Đối mặt cùng số mệnh

Cô đơn mắt lệ nhòa

Mùa màng trên đồng lúa

Các em đối mặt với chiến tranh…

Cô đơn mà vẫn phải

Trên đồng và gia đình

Có mặt cùng một lúc

Hát và khóc một mình

Em đi, giấu nỗi buồn

Con đường xa vất vả

Bánh mì tay em nướng

Nuôi cả mặt trận xa

Trải từ đồng ra biển

Cha viết thư thường xuyên và hỏi rất nhiều. Đôi khi mẹ đọc cho tôi viết thư trả lời, nhưng chủ yếu là tôi tự viết. Tôi nghĩ ông hiểu được “chân lý thần thánh” trong những bức thư của chúng tôi.

Khi cha ra trận, tôi phải làm nhiều việc nhà. Từ mùa đông năm 1942, chúng tôi phải chăm sóc vườn rau cung cấp thức ăn cho cả nhà. Sáng sớm, mẹ vội vàng làm một ít việc nhà trước khi ra đồng làm việc, và sau đó tôi chịu trách nhiệm về mọi thứ. Công việc quan trọng và khó khăn nhất của tôi là chuẩn bị rơm cho bò ăn và kiếm củi.

Tất cả cuộc sống của chúng tôi bất ngờ thay đổi. Những đứa trẻ thời chiến nhảy cóc từ tuổi thơ thành người lớn. Chơi đùa và thú vui bị lãng quên, học hành xao nhãng. Một mình tôi phải làm việc nhà cả ngày. Nhưng đôi khi… có đôi khi… quên hết mọi thứ, bị mê hoặc bởi bão tuyết hay vòm lá xào xạc trong khu vườn mùa hè, tôi để suy nghĩ của mình lạc tới một thế giới xa xôi, không có thực nhưng đầy mơ ước. Tới miền đất của những giấc mơ…

Mùa hè năm 1942, những làn sóng người bắt đầu tràn đến từ Rostov, đi qua vùng chúng tôi. Làn sóng hàng nghìn người di tản đầu tiên đến từ Ukraina. Dòng người chậm chạp lê bước, một số người đeo ba lô hay túi, những người khác đẩy xe cút kít. Họ lùa theo những đàn gia súc, ngựa và dê…

Bà Vasilisa và ông Pantelei đóng gói đồ đạc và bỏ đi nơi nào không biết. Các thùng dầu của làng bị mở tung, tất cả nhiên liệu chảy xuống dòng sông cạn Yegorlyk; phần ngũ cốc còn lại bị đốt cháy; không thứ gì được để lại cho kẻ thù.

Làn sóng thứ hai đến với chúng tôi vào nửa sau tháng 6/1942, sau khi quân đội của chúng ta rời Rostov. Đó là một cuộc rút lui hỗn loạn. Những người lính lầm lũi, mệt mỏi đi thành từng nhóm lớn nhỏ. Khuôn mặt cay đắng và hối lỗi. Tiếng bom và tiếng súng ngày càng gần hơn. Cùng với những người hàng xóm, chúng tôi đào hào trên con dốc xuống sông và từ đó lần đầu tiên tôi thấy giàn tên lửa Katyusha khai hỏa: những mũi tên bốc lửa bay qua bầu trời với tiếng rít khủng khiếp.

Sau đó là im lặng. Im lặng trong hai ngày. Không có quân đội, dù là quân ta hay quân Đức. Ngày 3/8, trước buổi trưa, quân trinh sát của Đức đi xe máy xuất hiện. Chỉ trong ba ngày, quân Đức đến đầy Privolnoye. Để ngụy trang tránh bị ném bom, chúng chặt hạ những khu vườn phải mất hàng thập niên để mọc lên.

Quân Đức di chuyển từ Rostov tới Nalchik mà không gặp phải sự kháng cự nào. Quân đội Soviet mất tổ chức. Nhưng sau Nalchik, các đơn vị đánh chặn vào cuộc, theo Mệnh lệnh số 227 của Stalin, được biết như mệnh lệnh “Không lùi một bước.” Bộ đội rút lui nhanh chóng được tập hợp lại thành các đơn vị và gửi ra mặt trận. Bằng những nỗ lực to lớn, quân Đức đang tiến về phía các mỏ dầu Baku đã bị chặn đứng gần Ordzhonikidze (giờ là Vladikavkaz). Và chúng đã bị chặn đứng mãi mãi.

Sau khi quân Đức tiến sâu hơn về phía Đông, một đơn vị nhỏ còn lại ở Privolnoye, sau đó được thay thế bởi những đơn vị khác: tôi chỉ nhớ được quân hàm trên tay áo và tiếng Ukraina. Cuộc sống thời kỳ chiếm đóng bắt đầu.

Bà Vasilisa vài ngày sau trở về. Bà và ông đi bộ gần đến Stavropol, nơi quân đội Đức bắt kịp họ. Ông vượt qua mặt trận, đi bộ qua những cánh đồng ngô và các quả đồi, bà thì quay về với chúng tôi đem theo tất cả hành lý vì không biết đi đâu.

Những kẻ đảo ngũ cũng bắt đầu xuất hiện. Đa số bắt đầu phục vụ người Đức, thường là làm cảnh sát. Một lần họ tới nhà tôi và lục soát. Tôi không biết họ tìm gì. Họ trèo vào xe kéo và bảo bà Vasilisa theo họ tới đồn cảnh sát. Và thế là bà phải đi bộ xuyên qua làng. Họ cố tình làm điều đó vì bà là vợ chủ nhiệm nông trang tập thể. Tại đồn cảnh sát bà bị tra hỏi rất lâu. Tôi không biết họ muốn tìm điều gì và bà thì có gì để khai với họ. Đằng nào thì mọi thứ cũng rõ ràng: chồng bà là cộng sản và chủ nhiệm nông trang tập thể, ông đã sơ tán, con trai và con rể ngoài mặt trận.

Về nhà sau một ngày lao động bắt buộc theo quy định của người Đức, mẹ thường nói với chúng tôi rằng một số dân làng nhiếc móc bà, nói rằng, “Chuyện này khác với thời chúng ta dưới quyền bọn Đỏ.” Tin đồn bắt đầu lan ra về những cuộc hành quyết tập thể ở các thành phố lân cận, về một loại xe trong đó người ta bị làm ngạt khí ga cho đến chết (điều này được xác nhận sau giải phóng). Hàng nghìn người dân, chủ yếu là người Do thái, bị bắn gần thành phố Mineralnye Vody. Tin đồn cũng chín muồi ở Privolnoye về một vụ thảm sát các gia đình cộng sản sắp xảy ra.

Gia đình tôi thấy mình có thể nằm ở đầu danh sách. Ông bà Andrei giấu chúng tôi trong một trang trại bên ngoài làng. Cuộc thảm sát dự kiến diễn ra ngày 26/1/1943: quân đội ta giải phóng Privolnoye ngày 21/1.

Tôi nhớ rất rõ những ngày tháng đó. Tôi nghĩ làng tôi đã được cứu thoát khỏi điều tệ hại nhất. Đa số công lao thuộc về già làng, Savvaty Zaitsev, còn được gọi là “già Savka.” Phải mất nhiều thời gian và công sức để thuyết phục ông làm già làng, nhưng dân làng cuối cùng đã thành công: xét cho cùng, ông cũng là một người trong bọn họ. Dân làng biết Zaitsev đã làm mọi việc có thể để tránh tai họa cho họ. Nhưng khi người Đức bị đánh lui, ông bị kết án tù mười năm vì tội “phản bội.”

Dân làng viết thư cho các cơ quan có thẩm quyền thanh minh cho già làng, nói rằng ông không tự nguyện làm già làng và nhiều dân làng mắc nợ ông sinh mạng của mình. Tất cả những điều đó không có tác dụng. Già Savka mất trong tù như một kẻ phản bội.

Tôi nhớ vào ban đêm, tôi và mẹ đã trốn ra khỏi nhà như thế nào để bà giấu tôi trong một nông trại cách làng vài cây số, nơi ông Andrei làm việc. Tối hôm đó đường đi rất lầy lội. Đầu tiên chúng tôi nghĩ mình đi đúng hướng, nhưng cuối cùng chúng tôi lạc đường. Trời tối đen như mực, không ánh đèn, không đường sá - chỉ có bóng tối. Chúng tôi đi mãi đi mãi, hy vọng sẽ gặp được gì đó, nhưng trước mặt chúng tôi không có gì ngoài bóng tối. Bất ngờ, cho dù khi đó là mùa đông, bùng lên một tia chớp và tiếng sấm. Bóng tối tan biến trong khoảng khắc và chúng tôi nhìn thấy một nông trại cách đó không xa. Tôi ở đó vài ngày.

Quân Đức rút lui vội vã. Chỉ huy của chúng, sợ bị rơi vào một “ngõ cụt” khác sau thất bại trong trận Stalingrad, đã ra lệnh cho quân đội nhanh chóng rút lui khỏi vùng Bắc Kavkaz. Tôi không thể miêu tả được niềm vui khi chúng tôi chào đón các đơn vị Hồng quân. Chúng tôi không còn phải sợ hãi những chiếc máy bay Junker có thể đang bay truy tìm quân đội của chúng ta nữa.

Một lần nữa mặt trận lại đi qua quê hương tôi, lần này là về phía tây. Cuộc sống phải trở lại bình thường và nông trang tập thể phải được phục hồi. Nhưng bằng cách nào? Mọi thứ đều tan nát: không máy móc, không gia súc, không hạt giống. Mùa xuân đã đến. Các hộ gia đình dùng bò kéo cày.

Sau đó họ thu thập hạt giống và nộp cho nhà nước nhiều nhất có thể. Tất nhiên vụ mùa năm 1943 rất kém. Làm sao mà khác được? Nhưng những gì chúng tôi tìm cách trồng cấy được gần như phải nộp hết cho nhà nước phục vụ nhu cầu mặt trận. Nạn đói bắt đầu vào mùa đông năm 1943 và mùa xuân năm 1944. Mẹ tôi và những người dân làng khác đi về Kuban, nơi người ta có thể mua ngô, hay người ta nói với họ như vậy. Tất cả đồ đạc của cha tôi bị lấy ra khỏi rương: hai đôi ủng cao ngang ống chân và một bộ vét mà ông chưa mặc bao giờ để đổi lấy ngô. Tôi ở lại trông nhà. Trước khi đi, mẹ để lại cho tôi một một ít ngô đủ cho vài ngày. Tôi xay ngô nấu cháo. Một tuần trôi qua, rồi một tuần nữa, mẹ vẫn chưa về. Vài ngày sau nữa mẹ mới về, đem theo một bao ngô.

Mẹ kể đã đổi đồ của cha lấy 3 pút (khoảng 50 kg), bằng một tải ngô. Nhưng trước khi đi, mọi người đã thỏa thuận không được mua quá 1 pút ngô cho một miệng ăn. Chúng tôi chỉ có hai người, mẹ và tôi, nên chúng tôi chỉ được mua 2 pút, tức là 32 kg. Mẹ phải kéo pút ngô “mua thêm” trên bùn. Dân làng thương hại bà nên đã cho bà để gánh nặng của mình lên xe ngựa. Số ngô bà mua về đã cứu sống chúng tôi. Sau đó bò nhà tôi đẻ, vậy là chúng tôi có ngô và sữa. Khi đó thế là nhiều rồi. Các gia đình khác suy dinh dưỡng và bị phù nề vì đói. Bạn bè tôi, những đứa trẻ hàng xóm, thường đến nhà tôi và lặng lẽ đứng ở bậc cửa. Sau vài câu gầm gừ rên rỉ, mẹ cho chúng thứ gì đó để ăn.

Đến mùa xuân, như một ơn phước, trời bắt đầu mưa khiến ai cũng mừng vui. Mọi thứ quanh chúng tôi, trên đồng và ngoài sân, bắt đầu đâm chồi nảy lộc. Một lần nữa đất lại cứu chúng tôi.

Một vấn đề khác là không có hàng hóa gì được chở đến làng: không có quần áo, giày dép, muối, xà phòng, đèn nến, diêm - chẳng có gì.

Đầu tiên chúng tôi học cách sửa giày và quần áo. Khi những bộ quần áo vá chằng vá đụp không còn mặc được nữa, chúng tôi tìm được giải pháp bằng cách trồng cây gai dầu. Chúng tôi thu hoạch chúng bằng tay. Chúng tôi buộc chúng thành búi, ngâm xuống sông, sau đó phơi khô và đập để lấy sợi. Khung cửi “kiểu ông bà” được đem xuống từ tầng áp mái. Hầu như nhà nào cũng dệt, sau đó tẩy trắng vải để may áo. Khi mặc vào nó không ôm lấy người, mà treo xuống thành hình quả chuông.

Chúng tôi giặt và trải lông dê, kéo thành sợi và dệt thành vải thưa cho quần áo ngoài. Da dê được ngâm nước, làm sạch lông, phơi khô, đập rồi ngâm dầu mazut và sau đó dùng đóng những đôi giày thô sơ. Muối được khai thác từ hồ nước mặn cách Privolnoye 55 km. Bằng cách nào đó, chúng tôi có được xút ăn da và học được cách làm xà phòng. Không có diêm nên chúng tôi đánh lửa bằng đá lửa; bông được ngâm trong tro và châm lửa; thuốc nổ TNT được lấy từ lựu đạn chống tăng để làm diêm. Để chiếu sáng, chúng tôi dùng đèn thờ và đèn dầu làm từ vỏ đạn pháo. Khi có sáp chúng tôi bắt đầu tự đúc nến. Dân ta thực sự tháo vát và nhẫn nại. Tháng 4/1943, bà nội Stepanida của tôi qua đời. Bà rất lo lắng cho con trai, nhưng không sống được đến lúc có thư từ mặt trận - được đưa đến chỉ vài ngày sau khi bà mất. Chúng tôi bắt đầu nhận thư cha thường xuyên hơn. Chúng tôi còn mong ước gì hơn nữa? Chúng tôi còn sống và cha còn sống. Mẹ tạ ơn Chúa.

Cuối mùa hè năm 1944, một bức thư kỳ lạ đến từ mặt trận. Chúng tôi mở phong bì và nhìn thấy giấy tờ và những bức ảnh gia đình cha đem theo khi ông ra mặt trận và một thông báo ngắn nói Thượng sĩ Sergei Gorbachev đã hy sinh anh dũng tại Karpat. Khi tôi trở thành Tổng thống Liên Xô, Bộ trưởng Quốc phòng Dmitry Yazov tặng tôi một món quà đặc biệt, lịch sử các đơn vị mà cha tôi từng phục vụ trong chiến tranh. Tôi hồi hộp đọc và tôi vẫn đọc đi đọc lại một trong những câu chuyện quân đội. Nó giúp tôi hiểu sâu và xót xa hơn về sự khắc nghiệt của con đường tới chiến thắng và cái giá mà người dân phải trả.

Tôi biết thêm nhiều về cha: những nơi ông chiến đấu và những tình huống ông gặp. Giờ tôi có một tài liệu trước mặt. Sau tổng động viên cha tôi tới Krasnodar, nơi một trường quân sự bộ binh thành lập một lữ đoàn dưới sự chỉ huy của Trung tá Kolesnikov. Lữ đoàn đánh trận đầu trong tháng 11 - tháng 12/1941 gần Rostov như một phần trong Phương diện quân Kavkaz số 56. Thương vong của lữ đoàn rất cao: 440 người chết, 120 bị thương và 651 mất tích (thường có nghĩa là chết). Cha tôi sống sót. Tới tháng 3/1942 họ tổ chức tuyến phòng ngự dọc sông Mias. Một lần nữa số thương vong lại rất lớn. Lữ đoàn được gửi đến Michurinsk để tập hợp lực lượng vào Sư đoàn Bộ binh 161 và từ đó tới Mặt trận Voronezh hợp vào Binh đoàn 60 của tướng Vatutin.

Sư đoàn tham gia vào trận đánh Vòng cung Kursk, trong các chiến dịch Ostrogozhsk-Rossoshanskaya và Kharkov, vượt sông Dniepr gần Pereyaslavl Khmelnitsky và bảo vệ cây cầu nổi tiếng Bukrinsky.

Cha nói với tôi rằng họ vượt sông Dniepr bằng thuyền của ngư dân, trên những chiếc bè tự đóng, bằng phà và bằng bất cứ thứ gì lấy được dưới làn mưa bom và đạn pháo. Cha tôi chỉ huy một tiểu đội kỹ sư quân sự chịu trách nhiệm đưa súng cối sang bờ bên kia trên một chiếc phà như vậy. Họ lái phà giữa làn bom đạn về phía ánh sáng lập lòe ở bờ bên kia. Dù khi đó là ban đêm, ông có cảm giác nước sông Dniepr đỏ máu.

Cha tôi được tặng Huy chương Anh dũng vì đã nhiều lần vượt sông Dniepr. Ông rất tự hào vì nó, mặc dù sau đó ông được tặng thưởng những huân huy chương khác, bao gồm hai Huân chương Sao đỏ. Trong tháng 11 - tháng 12/1943 sư đoàn của họ tham gia chiến dịch Kiev, tháng 4/1944 chiến dịch Proskurovo-Chernovitsy. Trong tháng 7 và tháng 8, sư đoàn tham gia chiến dịch Lvov-Sandomirsk và giải phóng thành phố Stanislav. Sư đoàn mất 461 chiến sĩ ở Karpat và 1.500 người bị thương.

Gia đình khóc than suốt ba ngày. Và sau đó… một bức cha tôi gửi về nói rằng ông vẫn sống và khỏe mạnh.

Cả hai bức thư đều đề ngày 27/8/1944. Có thể ông viết nó trước khi ra trận và hy sinh? Nhưng bốn ngày sau chúng tôi nhận được một bức thư khác của cha, lần này đề ngày 31/8. Vậy là cha còn sống và vẫn tiếp tục chiến đấu với bọn phát xít. Tôi viết cho ông rằng tôi rất tức giận về hành vi của những người đã gửi bức thư báo tử thứ nhất. Trả lời tôi, cha đứng về phía những người ngoài mặt trận: “Con trai, con không được khắc nghiệt với những người lính: mọi chuyện đều có thể ngoài mặt trận.” Những lời nói của cha đè nặng lên tôi.

Sau khi chiến tranh kết thúc, cha kể lại cho tôi những gì thực sự xảy ra vào tháng 8/1944. Đêm trước một cuộc tấn công, họ được lệnh đặt sở chỉ huy trên núi Magura vào ban đêm. Núi có rừng che phủ, nhưng đỉnh núi lại trọc, nên có thể nhìn rõ triền phía tây. Sở chỉ huy được quyết định đặt ở đây. Trinh sát đi tiếp trong khi cha và lính của mình phải làm việc. Ông để túi giấy tờ và ảnh trên thành chiến hào.

Bất ngờ họ nghe thấy tiếng động và tiếng súng vang lên từ phía dưới. Những người lính tản ra. Bóng tối đã cứu họ. Không một ai bị giết. Đó là một phép màu. Cha tôi nói đùa rằng ông đã được “sinh ra một lần nữa.” Ông viết thư về nhà để chia sẻ niềm vui: Cha còn sống và mạnh khỏe, không có chi tiết.

Vào buổi sáng, khi cuộc tấn công bắt đầu, bộ binh tìm thấy túi của cha tôi trên đỉnh núi. Họ cho rằng ông bị giết khi tấn công đỉnh núi và gửi một số giấy tờ và ảnh về cho gia đình.

Mặc dù vậy, cuộc chiến đã để lại dấu ấn cả đời trong Thượng sĩ Gorbachev… Một lần, sau một cuộc đột kích mạnh mẽ và đầy rủi ro phía sau phòng tuyến quân thù, dọn mìn và phá hủy đường dây liên lạc của kẻ thù, sau một vài đêm không ngủ, nhóm được nghỉ phép một tuần. Họ rút lui khỏi chiến tuyến vài kilomet và ngủ hết cả ngày và đêm đầu tiên. Trong rừng rất yên lặng, hoàn toàn bình yên. Những người lính nghỉ ngơi thư giãn. Sau đó, do một sự trớ trêu kỳ lạ nào đó, vài chiếc máy bay không chiến ngay trên đầu họ. Cha tôi và người của ông đứng xem. Hậu quả thật kinh khủng. Khi một chiếc máy bay Đức trốn chạy khỏi những chiếc máy bay chiến đấu, nó đã vứt bỏ toàn bộ bom mang theo.

Những quả bom rít lên trong không khí rồi nổ tung. Mọi người lăn xuống đất. Một quả bom lớn rơi gần cha và một mảnh bom lớn cắt phải chân ông. Chỉ một chút xíu nữa là mảnh bom đã cắt đứt chân ông. Nhưng may sao, xương vẫn còn nguyên.

Chuyện xảy ra gần thành phố Kosice ở Tiệp Khắc. Nó chấm dứt cuộc đời chiến trận của cha tôi. Ông được điều trị tại một bệnh viện ở Krakow và sau đó là Ngày Chiến thắng, 9/5/1945.

Chiến tranh là một bi kịch tồi tệ đối với cả đất nước. Nó đã phá hủy nhiều thứ mà khó khăn lắm mới xây dựng được. Những hy vọng về cuộc sống hạnh phúc của con người đã bị hủy hoại. Gia đình tan vỡ, con mất cha, vợ mất chồng và những cô gái trẻ mất đi người yêu.

Những người ra mặt trận chịu phần nặng nề nhất. Cả thế giới mắc nợ những người phụ nữ và đàn ông đó. Cha tôi bị ám ảnh bởi những ký ức này cho đến cuối đời. Ông đã kể nhiều câu chuyện về chiến tranh, trong đó có giai đoạn đầu tuyệt vọng của chiến tranh khi mà không có đủ vũ khí và những người lính thiếu kinh nghiệm chiến đấu.

Gần Taganrog, phần mặt trận của họ được tăng viện: vài ngàn lính thủy của Hạm đội Biển Đen. Những chàng trai trẻ vừa vỡ giọng, họ nói: “Lính đánh bộ các anh, chúng tôi sẽ cho các anh thấy phải chiến đấu ra sao.” Một ngày, phấn khích bởi rượu vodka, những người lính thủy vượt qua giới hạn, lắp lưỡi lê xung phong. Lính Đức đáp lại họ bằng súng máy và súng cối. Hầu hết bọn họ hy sinh trên chiến trường đó. Đất phủ đầy thi thể mặc áo va rơi đen và áo kẻ lính thủy.

Cha tôi tham gia một trận giáp lá cà gần Taganrog. Sau này ông kể về chuyện này. Chỉ có một ý nghĩ trong đầu ông: nó hay mình. Không có bất cứ ý nghĩ nào khác. Bạn đâm, đấm và bắn như một con thú. Không phải ai cũng đủ dũng cảm làm điều đó. Những người đủ dũng cảm phải mất vài giờ để trở lại bình thường. Tôi có thể nhìn thấy cha vẫn thấy khó khăn khi kể lại chuyện đó nhiều năm sau này.

Giống như mọi người, tôi đã trải qua rất nhiều thứ trong những năm chiến tranh. Nhưng mỗi khi câu chuyện đề cập tới chiến tranh, tôi luôn nhớ lại cùng một cảnh tượng đáng sợ. Cuối tháng 2 - đầu tháng 3/1943, tôi, cùng với những đứa trẻ khác đi tim chiến lợi phẩm trong khoảng rừng nằm giữa Privolnoye và ngôi làng Belaya Glina của người Kuban. Chúng tôi phát hiện thấy thi hài của những người lính Hồng quân hy sinh tại đây vào mùa hè năm 1942. Không thể dùng lời lẽ mô tả những gì chúng tôi nhìn thấy: những thi thể đang thối rữa, xương sọ trong những chiếc mũ sắt rỉ sét, những khúc xương bạc phếch thò ra từ những bộ quần áo mục nát. Gần đó là một khẩu súng máy, lựu đạn và hòm đạn pháo. Họ nằm đó, phơi trần trong những chiến hào lầy lội, nhìn chúng tôi qua những hốc mắt đen ngòm.

Những người lính vô danh đó được chôn cất trong một nấm mồ chung. Chúng tôi không bao giờ nghĩ tới họ như người lạ hay người ngoài. Có một cây cột tháp tưởng niệm khiêm tốn ở trung tâm Privolnoye, trên đó khắc tên những người không trở về từ chiến tranh. Trong số họ có vài người mang họ Gorbachev.

Tôi 14 tuổi khi chiến tranh kết thúc. Tôi vẫn nhìn thấy trước mắt mình bức tranh của ngôi làng bị tàn phá sau chiến tranh. Những túp lều đất sét thay cho nhà, mùi của nghèo khổ và tiêu điều có ở khắp nơi. Thế hệ tôi là thế hệ trẻ em thời chiến. Chiến tranh làm chúng tôi khô héo, để lại một dấu ấn trong tính cách và cách chúng tôi cảm nhận thế giới.

Những gì chúng tôi trải qua thời thơ ấu có lẽ giải thích được phần nào vì sao đó chính là chúng tôi, những đứa trẻ của chiến tranh, là những người quyết định thay đổi cách sống cũ. Chúng tôi, những cậu bé phải chịu trách nhiệm về sự sống còn của gia đình mình và tự nuôi mình, qua một đêm đã trở thành người lớn. Những trải nghiệm làm trái tim đau đớn, những ngã rẽ và bước ngoặt của cuộc đời và thế giới mà chúng tôi đã chứng kiến và có tham gia, ngay lập tức đưa chúng tôi từ trẻ thơ thành người lớn. Chúng tôi tiếp tục tận hưởng cuộc sống như những đứa trẻ, chúng tôi tiếp tục chơi những trò chơi tuổi dậy thì, nhưng sâu thẳm bên trong chúng tôi đã nhìn trò chơi của mình bằng con mắt người lớn.

Đi học lại

Tôi quay lại trường học năm 1944 sau hai năm gián đoạn. Tôi không thực sự nỗ lực học tập. Sau tất cả những gì tôi đã trải qua, học tập có vẻ là chuyện không “nghiêm túc.” Ngoài ra, nói thực lòng, tôi cũng không có quần áo nào mặc được đến trường. Cha viết thư cho mẹ: bán hết mọi thứ, mua quần áo, giày dép, sách vở cho con, anh muốn Mikhail đến trường. Ông ngoại Pantelei đế thêm: cháu phải học. Để không dài dòng, tôi đến trường vào ngày trước ngày nghỉ lễ 7/11, khi học kỳ một chuẩn bị kết thúc.

Tôi đến lớp, ngồi và nghe giảng, và chẳng hiểu gì. Tôi quên sạch những gì đã học. Không chờ đến hết giờ, tôi về nhà, vứt quyển sách duy nhất tôi có xuống đất và nói với mẹ rằng tôi sẽ không đến trường nữa.

Mẹ bắt đầu khóc, nhặt nhạnh mấy thứ gì đó rồi đi ra ngoài. Buổi tối bà về nhà, không đem theo những thứ bà đã nhặt nhạnh nhưng lại có một chồng sách. Lúc đó tôi vẫn nói mình không muốn đến trường. Nhưng tôi bắt đầu nhìn những quyển sách, sau đó đọc chúng rồi thấy thích: mẹ đã lên giường ngủ còn tôi thì cứ đọc mãi. Tôi nghĩ có gì đó đã xảy ra trong đầu mình tối hôm đó; dẫu sao thì đến sáng tôi thức dậy và đến trường. Tôi kết thúc năm học đó và những năm tiếp theo toàn điểm A.

Viết về những năm tháng đi học, về thầy giáo và học trò trong tôi tràn đầy cảm xúc. Ngôi trường được đặt trong một vài ngôi nhà trong làng mà mục tiêu ban đầu không phải để làm trường học. Trường có rất ít sách giáo khoa, vài tấm bản đồ địa lý và giáo cụ trực quan, những viên phấn được mua đâu đó một cách khó khăn. Và tất cả chỉ có vậy. Phần còn lại là tùy vào giáo viên và học sinh. Không có sách bài tập và tôi dùng những cuốn sách về máy nông cụ của bố tôi để viết. Chúng tôi tự làm ra mực. Trường phải tự cung cấp nhiên liệu nên phải nuôi ngựa và có xe kéo. Tôi nhớ tất cả chúng tôi đã tìm cách cứu lũ ngựa khỏi chết đói vào mùa đông. Lũ ngựa gầy còm đến mức gần như không thể đứng được. Chúng tôi đem rơm rạ từ bất cứ đâu có thể đến cho chúng. Rơm rạ cũng không phải là dễ kiếm vì cả làng đều phải đối mặt với cùng một vấn đề, cứu lũ gia súc của họ. Trong chuồng gia súc của nông trang tập thể còn tệ hại hơn: những bộ xương gia súc chết được mang ra ngoài mỗi ngày.

Các thầy cô của chúng tôi cũng có một cuộc sống khó khăn trong chiến tranh, họ bị lạnh, bị đói và cô đơn. Họ thấy khổ sở. Nhưng bạn phải kính phục họ: kể cả những lúc đó họ vẫn cố gắng hoàn thành trách nhiệm của mình và cố hết sức - chỉ có thể đoán được họ phải nỗ lực đến mức nào. Cứ tiếp tục như vậy, trong vài năm đất nước lại có được những chuyên gia mình đang cần từ nguồn cung cấp thiếu thốn như vậy.

Tôi nhớ một chi tiết. Sau khi lành vết thương và chiến tranh dã kết thúc (mùa hè năm 1945) cha tôi được Quân đội cử đến một nơi gần chỗ chúng tôi sống và ông xin phép được về thăm gia đình hai ngày. Ông được phép. Chúng tôi gặp nhau.

Nó giống thế này. Tôi ngồi trong sân đang làm công việc thủ công gì đó. Ai đó la lên: “Misha, bố về kìa.” Bất ngờ quá làm tôi ngây người. Tôi lao đến với ông.

Chúng tôi dừng lại cách nhau mấy bước và nhìn nhau. Cha đã thay đổi rất nhiều: ông mặc bộ quân phục với huân chương trên ngực, còn tôi thì đã lớn. Nhưng điều quan trọng nhất là cha đã thấy tôi gầy gò đến mức nào, ông thấy bộ quần áo tự cắt may và ông đã thốt lên những lời đầy cay đắng đến mức chúng khắc sâu vào ký ức tôi: “Chiến tranh đã gây ra thế này đây.”

Trường làng của chúng tôi dạy đến lớp tám. Vài năm trước người ta xây một ngôi trường trung học hiện đại ở Privolnoye. Nhưng khi đó tôi phải đến trường trung học ở trung tâm huyện để học hết lớp 9 và lớp 10. Tôi thuê một phần của một căn hộ tư nhân, như những đứa trẻ khác đến từ làng tôi. Tuần một lần tôi đi bộ về nhà lấy thực phẩm. Vậy là trong những năm trung học tôi đã khá độc lập. Không ai giám sát tôi học hành. Tôi được coi như đủ lớn để tự thực hiện nhiệm vụ của mình không cần ai can thiệp. Chỉ có một lần trong những năm đó tôi thuyết phục được cha đi họp phụ huynh ở trường.

Tôi vui sướng học tập. Tôi đắm chìm trong sự tò mò và muốn khám phá mọi thứ thật sâu. Tôi thích toán lý. Tôi cũng khoái lịch sử và đặc biệt là văn học.

Nhà báo thường hỏi tôi ai là người có ảnh hưởng lớn nhất với tôi. Tôi có những câu trả lời khác nhau trong những tình huống khác nhau. Một lần tôi bất ngờ nói: văn học Nga. Suy nghĩ lại tôi tin rằng đúng là như vậy.

Hồi vẫn còn ở Privolnoye, tôi mượn bộ Belinsky toàn tập mới từ thư viện làng. Tôi bị chấn động tinh thần. Tôi đọc đi đọc lại nhiều lần. Khi tôi đi Moskva học, họ tặng tôi cuốn sách vì tôi là người đầu tiên trong làng được vào Đại học Moskva.

Cuốn sách đó giờ đang nằm trước mặt tôi: “Duyệt in ngày 28/12/1946. Số bản in 100.000 bản.” Tôi nhìn những ghi chú của mình khi còn học lớp 7 và lớp 8. Khi đó tôi tầm 16, 17 tuổi. Tôi thấy điều gì thú vị? Từ những ghi chú, tôi thấy mình đặc biệt bị thu hút bởi những đánh giá triết học của nhà phê bình. Lời kêu gọi dũng cảm đối diện với thực tế của Belinsky trong bài báo “Đau khổ vì trí tuệ” đã hằn sâu vào ký ức tôi.

Và tất nhiên như mọi người Nga, tôi đọc Pushkin, Lermontov, Gogol và sau đó là Tolstoy, Dostoyevsky và Turgenev. Thời thanh niên, tôi bị mê hoặc bởi chủ nghĩa lãng mạn cao thượng của Lermontov. Sau đó tôi đọc Mayakovsky và Yesenin. Tôi vẫn không ngừng ngạc nhiên sao những người thanh niên còn rất trẻ này lại có thể có được sự hiểu biết sâu sắc đến thế về con người trong những tác phẩm của mình.

Trong những năm tháng đó mọi người đều tham gia đóng kịch nghiệp dư hay chơi thể thao, cho dù hầu như không có cơ sở vật chất cho cả hai môn. Tôi không chỉ tham gia vào tất cả các buổi trình diễn và thi đấu mà còn tổ chức chúng với tư cách Bí thư Đoàn thanh niên cộng sản (Komsomol). Phòng thể thao của trường, thậm chí hành lang cũng được dùng làm sân khấu. Vì sao chúng tôi lại bị thu hút bởi những hoạt động nghiệp dư này? Tôi nghĩ nó liên quan nhiều đến mong muốn được giao tiếp với bạn đồng lứa. Khi đó chúng tôi đã sang tuổi 18 hoặc 19. Có thể một phần vì đó là mong muốn được thỏa mãn bản thân bằng cách làm gì đó khác thường. Có lẽ sở thích này trở nên phổ biến như vậy ở trường vì phải xếp hàng để được gia nhập nhóm kịch. Chúng tôi đã đóng những vở kịch nào? Không giống các đội kịch chuyên nghiệp của nhà hát, chúng tôi chưa bao giờ phải băn khoăn liệu mình có xứng với những vở kịch đó hay không? Chúng tôi đóng những vở kịch của mọi thời đại, tất nhiên hầu hết là của Nga. Bạn có thể hình dung ra kết quả, nhưng chúng tôi không có gì phải lo sợ và chúng tôi không phải trải qua những cơn đau đớn “sáng tạo” nào. Một điều tôi có thể nói chắc chắn là chúng tôi đã chơi hết mình. Rõ ràng là chúng tôi đã làm được điều gì đó, vì cả người lớn cũng đến xem những vở diễn của chúng tôi. Một lần nhóm kịch của chúng tôi đi lưu diễn ở những làng khác trong vùng có bán vé. Tiền thu được chúng tôi mua giày dép và quần áo cho 35 bạn không có gì mặc đến trường.

Dần dần, nhóm kịch của chúng tôi trở nên nổi tiếng ở Stavropol, và một ngày đẹp trời những nghệ sĩ từ nhà hát kịch khu vực đã đến xem chúng tôi diễn mà không báo trước. Chúng tôi diễn vở Vũ hội hóa trang của Lermontov và thể hiện tài năng của mình. Các nghệ sĩ đã khen ngợi chúng tôi và có một số nhận xét. Tôi vẫn nhớ một trong những nhận xét ấy: họ thích sự nhiệt tình mà chúng tôi thể hiện khi diễn đoạn đối thoại giữa các nhân vật chính trong vở kịch của Lermontov, Arbenin và Zvezdich, nhưng họ khuyên chúng tôi không nên tóm tay áo nhau vì trong xã hội thượng lưu, những đối đầu kiểu đó thường xảy ra dưới hình thức khác (Hừm).

Bên cha

Trong khi đó cuộc đời thực đã xâm nhập vào cuộc sống của từng người, tôi cũng vậy. Cha tôi được giải ngũ cuối năm 1945. Ông trở lại làm nghề lái máy gặt đập liên hợp tại Trạm Ô tô Máy kéo (MTS). Từ năm 1946 tôi dành cả mùa hè làm trợ lý cho ông. Ở Privolnoye, nơi trường học cách nhà chỉ 2 cây số, sau khi học xong tôi thường ghé qua chỗ ông ngoại Pantelei ở giữa làng, thay bộ áo liền quần và chạy đến MTS để giúp cha chữa máy gặt đập liên hợp.

Buổi tối chúng tôi cùng nhau về nhà. Khi viết về điều này tôi thấy xúc động. Và sau đó là vụ thu hoạch ngũ cốc. Từ cuối tháng 6 đến hết tháng 8 chúng tôi phải làm việc xa nhà. Kể cả lúc việc thu hoạch bị tạm ngừng vì mưa thì chúng tôi vẫn ở lại ngoài đồng, chữa máy và chờ thời tiết tốt. Tôi trò chuyện nhiều với cha trong những ngày “rỗi rãi” như thế. Chúng tôi nói chuyện cuộc sống và công việc - mọi thứ. Mối quan hệ của chúng tôi không chỉ là tình cha con, mà còn là mối quan hệ của những người đồng nghiệp. Cha tôn trọng tôi: chúng tôi là những người bạn thực sự.

Cha tôi được coi là một công nhân lành nghề và ông đã dạy tôi nhiều bí quyết nghề nghiệp. Trong vòng hai-ba năm tôi đã học được cách cân chỉnh tất cả các bộ phận của máy. Tôi đặc biệt tự hào vì giờ chỉ cần nghe tiếng động cơ có thể phát hiện máy gặt đập bị sự cố. Tôi cũng rất tự hào vì có thể trèo lên máy từ mọi phía trong khi nó đang di chuyển, thậm chí từ phía lưỡi hái đang kêu rít và trục đang quay.

Nói vận hành một chiếc máy gặt đập là một công việc khó khăn thì chưa đủ. Đó là một công việc mệt nhọc: chúng tôi làm việc 14 tiếng, đôi khi 20 tiếng một ngày cho đến khi hoàn toàn kiệt sức. Và nếu thời tiết đủ khô ráo để đập lúa thì đó là một cuộc chạy đua với thời gian: chúng tôi làm việc không ngừng nghỉ, thay nhau cầm lái mà không dừng máy. Nóng bức? Đấy vẫn chưa là gì: đó thực sự là địa ngục, bụi bặm và những tiếng va đập liên hồi của các cấu kiện kim loại. Ai nhìn chúng tôi thì cũng chỉ thấy mắt và răng. Phần còn lại bị bụi trộn lẫn mồ hôi và nhiên liệu phủ kín. Đó là những chiếc máy gặt đập. Đôi khi sau 15 hay 20 tiếng làm việc tôi ngủ gật sau tay lái. Trong những năm tháng đó tôi thường bị chảy máu cam. Ở tuổi 15 - 16 các cậu bé thường tăng cân và khỏe mạnh lên. Trong lúc tôi khỏe lên thì tôi thường sụt đi ít nhất năm cân vào mỗi vụ thu hoạch.

Việc làm nông rất vất vả. Nhưng nó lại không giúp gia đình người nông dân giàu có. Mảnh đất phần trăm bé nhỏ của chúng tôi giúp chúng tôi sống sót. Ở đó chúng tôi trồng mọi thứ rau quả, nhưng không được giữ lại hết vì mỗi hộ gia đình phải đóng các loại thuế khác nhau và phải giao nộp một phần sản phẩm cho nhà nước.

Nhiều năm sau, khi tôi đọc các báo cáo về chính sách nông nghiệp, tôi thường phải cố gắng kiềm chế không bật ra những câu từ nặng nề, vì tôi đã biết cuộc sống và công việc của người nông dân là thế nào.

Gia đình chúng tôi còn khá hơn một chút so với những gia đình khác, vì thợ lái máy gặt đập liên hợp được trả công bằng tiền mặt và hiện vật. Thực ra thì tiền công thực sự là tệ hại: chúng tôi phải bán nông phẩm thu được từ ruộng phần trăm để mua quần áo hay vật dụng gia đình. Để làm việc đó chúng tôi phải đến Rostov, Stalingrad hay Shakhty. Không có gì đáng ngạc nhiên là mọi thứ đều thiếu thốn. Thậm chí vào mùa gặt thức ăn được đem ra đổng cho chúng tôi ăn vẫn thiếu. Nhưng nếu bạn gặt được 30 hecta trong 24 tiếng bạn sẽ được một “túi hàng.” Trong túi hàng có vài thứ đặc biệt: bánh pho mát, một khúc thịt luộc, một hũ mật và hai chai vodka nửa lít. Tôi không quan tâm đến vodka, nhưng “túi hàng” thực sự là tuyệt vời. Và đôi khi, mẹ đem đến cho chúng tôi đủ loại đồ ăn nhà làm, và khi đó thực sự là đại tiệc.

Còn vodka, đôi khi người trong tổ lao động của chúng tôi còn đùa ác. Chuyện xảy ra năm 1946. Vụ thu hoạch đã kết thúc và những người lái máy quyết định ăn mừng kết quả của vụ thu hoạch đầu tiên sau chiến tranh: mùa màng không được tốt lắm, nhưng dẫu sao thì công việc cũng đã kết thúc. Họ mua vodka và một ít cồn nguyên chất. Họ ngồi trong cabin, ăn uống trò chuyện. Những người đàn ông trong tổ chúng tôi khỏe mạnh, và tuy còn trẻ nhưng họ cũng đã từng trải qua chiến tranh. Cha tôi 37 tuổi. Tôi là người trẻ nhất, khi đó mới 15. Tôi ngồi ăn và nghe chuyện.

Tới một lúc, anh trưởng nhóm quay sang tôi bảo: “Sao cậu chỉ ngồi mà không uống gì? Thu hoạch xong rồi. Nào, giờ là lúc cậu thành đàn ông thực thụ đấy.” Tôi liếc nhìn cha: ông không nói gì, chỉ cười. Họ đưa cốc cho tôi: tôi nghĩ đó là vodka nhưng hóa ra là cồn nguyên chất. Uống cồn cần phải có kỹ thuật: trước hết phải thở ra rồi uống hết, và trước khi lấy hơi phải uống nước lạnh để đưa nó xuống. Tôi không biết phải làm như thế. Mọi người cười rũ rượi, nhất là cha tôi. Bài học tôi không bao giờ quên: từ đó tới nay tôi chưa từng thích uống vodka. Đáp lại, chúng tôi chơi khăm anh tổ trưởng. Chúng tôi rót cồn vào một cốc và thay vì rót nước vào cốc kia chúng tôi cũng rót cồn. Anh tổ trưởng thở ra, uống cạn cốc đầu tiên, rồi cốc thứ hai. Mọi người lại rộ lên cười. Nhưng anh không hề nhăn nhó. Anh là một người mạnh mẽ. Nhìn chung họ là những người bạn rất tốt. Họ giúp đỡ nhau vì cuộc sống thật khó khăn. Và họ có thể làm việc tốt.

Khi trở thành Tổng Bí thư Đảng Cộng sản Liên Xô (КПCC), mỗi khi về thăm nhà tôi luôn gặp những người tôi đã cùng làm việc, với những người lái máy kéo và máy gặt đập liên hợp, giờ đều đã già đi rất nhiều. Chúng tôi gặp nhau không cần nghi lễ gì, như những người bạn tốt, những người có thể nói thẳng thắn với nhau về bất kỳ điều gì. Tổ máy kéo đã để lại dấu ấn sâu đậm trong tâm hồn tôi. Tôi luôn quý trọng những con người này cho tới tận bây giờ. Nhưng không ai trong số họ còn sống.

Chi phí trồng lương thực trong những năm đó rất cao. Năm 1946 mất mùa. Vụ lúa mì của đất nước bị hạn hán tấn công. Theo thống kê chính thức, năm đó chỉ thu hoạch được 36,9 triệu tấn hạt, so với 95,7 triệu tấn năm 1940 trước chiến tranh. Bi kịch của tình hình là rõ ràng. Nhiều khu vực lại một lần nữa rơi vào nạn đói.

Vùng Stavropol cũng bị mất mùa. Vào mùa xuân năm 1947 chúng tôi đón nhận dòng người đến tư Stalingrad, bị cơn đói cuốn đi. Họ tìm cách trao đổi mọi thứ mình có đế lấy ngũ cốc. Nhưng chúng tôi không có gì nhiều để cho: chúng tôi cũng phải vất vả để qua ngày. Dẫu sao thì chúng tôi vẫn cho họ chút ngũ cốc.

Năm 1947 là một năm tốt hơn cho đất nước: đã thu hoạch được 65,9 triệu tấn ngũ cốc. Ngay sau chiến tranh, người dân được hứa hẹn là chế độ khẩu phần lương thực sẽ được bãi bỏ sau một năm. Do đợt hạn hán năm 1946, chế độ khẩu phần lại bị kéo dài thêm một năm nữa. Cho đến tháng 12/1947 chế độ này mới bị bãi bỏ. Đó là chuyện đáng để ăn mừng, nhưng chúng tôi không có nhiều lý do để vui. Vùng Stavropol lại bị mất mùa thêm lần nữa. Bằng cách nào dó chúng tôi qua được mùa đông. Toàn bộ hy vọng của chúng tôi đặt vào vụ mùa năm 1948. Nhưng sau đó, vào tháng 4, bão cát, bạn đồng hành của hạn hán, lại tấn công khu vực. “Lại rắc rối nữa rồi,” cha nói. Năm thứ ba liên tiếp sau chiến tranh. Nhưng vài ngày sau, những cơn mưa ấm áp bắt đầu rơi. Một ngày, hai ngày, ba ngày vẫn tiếp tục mưa. Mùa màng tươi tốt.

Đó là vụ mùa thực sự đầu tiên. Nông trang tập thể của chúng tôi thu hoạch trung bình 10 tấn một hecta, một kết quả chưa từng có sau những năm mất mùa. Theo Nghị định 147 của Soviet Tối cao Liên Xô, nếu bạn sản xuất được 450 tấn lương thực bằng máy gặt đập liên hợp, bạn sẽ được trao tặng danh hiệu Anh hùng Lao động XHCN, nếu bạn thu hoạch được 360 tấn, bạn được tặng thưởng Huân chương Lenin. Cha và tôi thu hoạch được 400 tấn. Cha được tặng thưởng Huân chương Lenin còn tôi được Huân chương Lao động Cờ đỏ. Khi đó tôi mới 17 tuổi và đó là phần thưởng quý báu nhất của tôi cho tới bây giờ. Thông báo về phần thưởng đến vào mùa thu. Một cuộc họp của trường được triệu tập để đánh dấu sự kiện này. Tôi chưa bao giờ trải qua chuyện gì tương tự: tôi rất ngượng, nhưng rất hạnh phúc. Tôi có bài phát biểu trước công chúng đầu tiên.

Năm 1948, cho dù không hoàn toàn hạnh phúc nhưng vẫn là năm may mắn cho gia đình tôi. Đó cũng là một năm may mắn cho đất nước. Năm đầu tiên sau chiến tranh không có tem phiếu. Dù giá lương thực và hàng tiêu dùng đã tăng vài lần sau khi chế độ tem phiếu bị bãi bỏ, nhưng có cảm giác là cuộc sống đang dần trở lại bình thường.

Ngày 7/9/1947, khi tôi 16 tuổi cậu em trai tôi được sinh ra. Tôi còn nhớ cha đã đánh thức tôi vào buổi bình minh và bảo tôi chuyển sang chỗ khác. Tôi làm theo và lại ngủ tiếp. Khi tỉnh dậy cha nói rằng giờ tôi đã có em trai. Tôi đề nghị đặt tên em là Alexander. Và như vậy từ năm 1948 trở đi thực sự là tôi sống xa gia đình. Em trai tôi lớn lên, hưởng tất cả sự chăm sóc và tình yêu mà cha mẹ có thể dành cho em. Tuổi thơ và tuổi trẻ của em khác của tôi. Tất cả những điều đó đã ảnh hưởng đến tính cách và thái độ của cậu ấy với cuộc sống. Cuộc sống của Alexander khác với tôi: có vẻ như mọi thứ đơn giản và dễ dàng hơn với cậu ấy. Tôi không vui lắm với chuyện đó, và tôi cố gắng thể hiện thái độ của riêng mình với cậu ta. Tôi đạt được thành công nhất định. Alexander trở thành một quân nhân.

Trong chiến tranh người ta nhận ra rằng cần bảo vệ đất đai và tổ quốc của mình, và họ nghĩ rằng một khi chiến thắng trong chiến tranh chúng tôi sẽ sống hạnh phúc. Nhưng không có nhiều thay đổi sau khi chiến tranh kết thúc, nhất là trong những năm đầu tiên. Lại quay về với công việc vất vả, lại là ước mơ một ngày nào đó chúng tôi sẽ xây dựng và khôi phục lại mọi thứ và cuối cùng sẽ được sống cho ra con người. Hy vọng tạo cảm hứng cho những công việc khó khăn vất vả nhất, mang lại cho nó ý nghĩa và giúp mọi người chịu đựng được khó khăn.

Ai cũng biết rằng thứ tôi luyện sức mạnh tốt nhất cho một con người là đấu tranh chống lại gian khổ, khi thiếu thốn tất cả những thứ cần thiết nhất cho cuộc sống, khi mọi thứ chống lại bạn và bạn phải bắt đầu từ con số không. Tôi đã trải qua điều này. Tôi không có gì phải hối tiếc khi quá nhiều sức lực của những năm tháng tuổi trẻ đã phải dành cho việc vượt qua “những hoàn cảnh khó khăn.” Sự vất vả trong những năm mới lớn của tôi và cuộc tranh đấu hằng ngày đã tôi luyện tính cách tôi. Ý tôi nói đến những khó khăn thử thách tính cách của bạn. Bởi vì bản chất thực sự của một con người, giá trị thực sự của anh ta, được thể hiện không phải trong những tháng ngày chiến thắng và thành công mà trong những tháng ngày thử thách. Trong thời gian đó có đủ mọi thứ: vất vả, niềm vui, nỗi buồn và hy vọng. Đó là sự mâu thuẫn nội tại của cuộc đời. Ngày nay những ai nghiên cứu lịch sử cần phải biết đặt mọi thời kỳ và mọi sự kiện vào bối cảnh rộng lớn hơn. Nếu không bạn không thể hiểu được những sự kiện hay con người của thời kỳ đó.

Nhìn lại, tôi ngày càng tin rằng cha tôi và ông ngoại Pantelei, tinh thần trách nhiệm của họ, cuộc sống, hành vi và thái độ của họ đối với công việc, gia đình và đất nước đã có ảnh hưởng rất lớn đến tôi và nêu một tấm gương đạo đức. Cha tôi, một nông dân bình thường, có đầu óc thông minh, ham học hỏi và nhân văn. Điều đó làm ông khác với những người khác trong làng. Mọi người kính trọng và thường nói về ông rằng “ông là người đáng tin cậy.” Trong những năm tuổi trẻ tôi không chỉ có tình cảm cha con đơn thuần với ông: tôi thấy mình gắn bó với ông. Càng lớn tôi càng ngưỡng mộ cha mình hơn. Điều làm tôi ngạc nhiên là mối quan tâm không mệt mỏi của ông với cuộc sống. Ông quan tâm đến những vấn đề của đất nước mình và các nước khác.

Những cuộc gặp gỡ của chúng tôi thường biến thành các cuộc hỏi đáp. Năm tháng qua dần, tôi ngày càng phải trả lời nhiều hơn. Chúng tôi đã đổi chỗ cho nhau. Điều nữa làm tôi khâm phục ông (như tôi đã từng viết) là thái độ của ông với mẹ. Nó không phô trương, cũng không tinh tế: trái lại, đó là thái độ trầm lặng, giản đơn và ấm áp. Nó không phải là biểu hiện của đam mê, mà là chân thành. Cha tôi ngay từ đầu đã thích Raisa và lúc nào cũng vui mừng khi gặp cô ấy. Và ông rất quan tâm đến những nghiên cứu triết học của Raisa. Tôi nghĩ bản thân từ “triết học” đã thôi miên ông rồi. Cả cha và mẹ đều vui mừng khi cháu nội Irina ra đời. Con bé đã có nhiều mùa hè ở với họ. Irina thích cưỡi xe hai bánh chạy trên đồng, ngồi cạnh ông nội, để cắt cỏ và ngủ đêm ngoài thảo nguyên.

Tin cha tôi bệnh nặng đến với tôi ở Moskva khi tôi lên dự Đại hội 25 КПCC. Raisa và tôi ngay lập tức bay về Stavropol và từ đó đi xe về Privolnoye. Cha tôi nằm trong bệnh viện làng, ông đã bất tỉnh. Chúng tôi không kịp nói lời chia tay. Tay ông siết chặt tay tôi, nhưng đó là tất cả những gì ông có thể.

Cha tôi, Sergei Andreyevich Gorbachev mất vì xuất huyết não cấp. Ông được chôn cất ngày 23/2/1976, ngày Quân đội Soviet. Đất mẹ Privolnoye, nơi ông sinh ra, được ông cày cấy, trồng trọt và thu hoạch mùa màng, nơi ông đã không tiếc thân mình bảo vệ, đã ôm ông vào lòng…

Cả cuộc đời mình ông lo toan cho những người ông yêu quý, ông ra đi mà không làm phiền đến ai vì căn bệnh của mình. Đáng tiếc là cuộc đời ông quá ngắn ngủi. Năm 1995 chúng tôi chôn Maria Panteleyevna, mẹ tôi, bên cạnh cha. Tôi luôn tới thăm họ mỗi khi quay về Privolnoye.

Tôi nhớ lại một cuộc nói chuyện với mẹ rất lâu trước khi bà mất. Chúng tôi ngồi trên ghế dài trước nhà, nơi yêu thích của bà. Bất ngờ, chẳng có gì báo trước, như thể phản hồi lại những ý nghĩ nội tâm, bà nói với tôi:

“Khi mẹ chết, nhớ chôn mẹ cạnh cha nhé.”

Tôi nói: “Ý mẹ là gì, ‘chết’ là sao? Thế còn chúng con thì sao?”

“Đến lúc của mẹ rồi, Misha,” bà cười. “Mẹ tạm biệt cha con đã quá lâu rồi.”

Khi đó đã rất lâu. Nhưng vào những năm cuối đời bà rất yếu: chúng tôi kết luận rằng bà cần được chăm sóc y tế thật tốt và vì thế chúng tôi phải thuyết phục bà chuyển đến ở với mình. Bà được đưa vào bệnh viện Kremli. Chúng tôi thay nhau đến thăm bà.

Lần cuối đến thăm mẹ, tôi đi một mình, và hai mẹ con đã nói chuyện rất lâu. Chúng tôi chia tay khi đêm đã muộn. Tôi về nhà, tâm trạng phấn khởi và nói mẹ đã thấy tốt hơn. Bà mất lúc 4 giờ sáng ngày hôm sau. Vào giờ phút cuối, các bác sĩ hỏi bà có muốn nhắn nhủ gì tôi không. Bà trả lời: “Nó biết cả rồi.”

Chương 2 Những năm đại học

Một phần lớn cuộc đời tôi gắn với Đại học Tổng hợp [Quốc gia] Moskva (МГУ)⦾. Cuộc đời tôi có thể sẽ khác đi nếu không có trường đại học. Tôi không nghi ngờ gì chuyện đó. Không có kiến thức thu nhận được ở đây, không có kinh nghiệm sống ở thủ đô với tài sản văn hóa và tinh thần khổng lồ của nó, quỹ đạo cuộc đời tôi có thể sẽ khác.

Tôi tốt nghiệp phổ thông năm 1950 với Huy chương Bạc. Tôi 19, tuổi phải đi nghĩa vụ quân sự và tôi đã chuẩn bị sẵn tư tưởng. Tôi nhớ lại cuộc nói chuyện với cha sau khi tan trường.

“Con sẽ làm gì: lên đại học hay chúng ta lại tiếp tục làm việc cùng nhau?”

“Con sẽ thử.”

Trên thực tế tôi đã quyết tâm tiếp tục học tập. Đó là suy nghĩ chung của nhiều người bạn cùng lứa với tôi. Gấn như tất cả học sinh tốt nghiệp ở hai lớp trong trường trung học của chúng tôi đều vào đại học.

Và điều đó cũng dễ hiểu nếu tính đến việc đó là thời gian đất nước bắt đầu hồi phục và xây dựng. Khắp nơi thiếu kỹ sư, nhà nông nghiệp, bác sĩ và giáo viên. Toàn bộ các lớp trong trường phổ thông đều lên đại học.

Mơ ước của tôi là vào được МГУ

Như tôi đã nói, tôi thích toán, lý, lịch sử và văn học… Tôi nộp đơn đến Trường Bauman, Đại học Năng lượng và Đại học Thép. Mọi người có thể nghĩ rằng kinh nghiệm trước đó của tôi từng làm việc với máy móc có thể sẽ dẫn tôi lựa chọn nghiên cứu trong lĩnh vực đó. Nhưng sau khi suy nghĩ cẩn thận tôi quyết định chọn khoa Luật của МГУ. Tôi nộp đơn cho ban tuyển sinh và chờ đợi. Thời gian cứ trôi qua và không có phản hồi.

Trong khi đó tôi tiếp tục làm thợ lái máy gặt đập liên hợp. Khi bắt đầu lo lắng vì không có trả lời của trường, tôi xin phép cha ra bưu điện và gửi điện trả trước tới khoa Luật МГУ để hỏi tình hình. Câu trả lời đến rất nhanh: “Anh được nhận và có chỗ ở trong ký túc xá.”

Nói cách khác, tôi được nhận thẳng mà không phải phỏng vấn, chứ không đến chuyện thi cử. Rõ ràng điều quyết định mọi chuyện là “xuất thân công nông” của tôi, kinh nghiệm làm việc của tôi, chuyện tôi đã là cảm tình đảng và đương nhiên vì tôi được tặng thưởng huân chương nhà nước. Cũng có thể vì tôi là người tích cực trong cuộc sống cộng đồng: tôi là Bí thư Komsomol ở trường và ủy viên Huyện đoàn. Dẫu sao thì tôi là người phù hợp để “tối ưu hóa” cơ cấu xã hội của lực lượng sinh viên. Đã từng có thời như thế.

Tôi tràn đầy vui sướng. Nỗi vất vả thể chất khi làm thợ lái máy gặt đập liên hợp không còn làm tôi quan tâm. Câu nói cứ liên tục lặp lại trong đầu tôi là, “ta là sinh viên МГУ.” Cũng đáng nói một chút về chuyến đi Moskva của tôi. Ở tuổi 20, đó là lần đầu tiên tôi đi tàu. Trước đó tôi chưa từng ra khỏi vùng Stavropol. Chuyến đi bắt đầu bằng một cuộc phiêu lưu. Cha và tôi vẫy xe đến ga Tikhoretskaya. Ông đưa tôi lên tàu và chỉ ra về cho tới khi thấy hài lòng là tôi đã có một chỗ ngồi trong toa hạng ba. Chúng tôi đã quá xúc động khi nói lời tạm biệt đến mức cha quên đưa tôi vé.

Tôi phát hiện ra mình đi tàu không có vé, và chẳng bao lâu nhân viên soát vé xuất hiện. Tôi không biết chuyện gì sẽ đến với tôi nếu tất cả hành khách đi cùng không đứng về phía tôi và cho nhân viên soát vé một bài giảng: “Bố câu ta đi tiễn, một cựu chiến binh ngực đầy huy chương: anh nghĩ anh đang làm trò gì thế hả?” Nhân viên soát vé phải rút lui, nhưng anh ta vẫn bắt tôi phải mua vé đến Moskva từ bến sau. Đó là khoản chi tiêu ngoài dự kiến. Nhưng không còn lựa chọn nào khác. Đó là cách hành trình từ Privolnoye đến Moskva và ngược lại của tôi bắt đầu.

Lần đầu tiên tôi tiếp chuyện với nhiều người như thế. Có rất nhiều ăn xin trên tàu, vài người trong số họ là người tàn tật. Người ta không động đến họ vì mỗi khi nhân viên soát vé tìm cách “thực thi trật tự” thì hành khách đứng lên bảo vệ họ. Khi đó chiến tranh mới chấm dứt được vài năm.

Trên đường đi Moskva và trở về tôi ghé thăm Rostov, Kharkov, Voronezh, Oriol và Kursk. Khắp nơi là những đống đổ nát, những vết sẹo của sự phá hoại khủng khiếp do chiến tranh để lại. Đôi lần tôi bắt tàu đi Moskva qua Stalingrad. Tôi cố tình làm thế vì tôi có thể đến đó vào buổi sáng và đi Moskva buổi chiều hoặc đêm. Tôi đi bộ trong thành phố, trèo lên đồi Mamayev và thăm những địa danh nơi xảy ra những trận đánh ác liệt. Mặc dù chiến tranh đã chấm dứt nhiều năm nhưng mặt đất vẫn đầy mảnh đạn. Tôi nhặt mấy mảnh và giữ chúng trong một thời gian dài sau đó. Một điểm đến khác trong thành phố bị tàn phá nhưng không khuất phục này là một rạp chiếu phim lớn tên là Pobeda (Chiến thắng). Nếu còn thời gian, tôi đã đến rạp chiếu phim này.

Nhưng quay lại chuyến đi đầu tiên của tôi đến thủ đô. Trên đường, cứ khi nào tàu dừng thì dân địa phương lại lên bán cho chúng tôi súp chua, dưa chuột muối và khoai tây luộc còn bốc khói. Tôi không cần gì cả vì mẹ đã chuẩn bị đủ thức ăn cho tôi. Nhưng hành khách, những người muốn có hai ba chén trong bữa trưa, thường mua dưa chuột và bắp cải muối.

Tất cả những điều đó in vào ký ức tôi, và tôi lại cảm nhận được những cảm xúc xưa cũ khi kể lại câu chuyện. Rõ ràng nếu có điều gì đó lần đầu tiên xảy ra trong cuộc đời một người - nhất là nếu đó là điều gì đó đáng kể - điều đó sẽ đọng lại trong ký ức người đó mãi mãi.

Tôi gửi va li ở phòng gửi đồ của nhà ga tại ga Kazansky và đến trường trên phố Mokhovaya. Tôi bị choáng ngợp với Moskva. Những người qua đường chỉ đường cho tôi tới trường. Trải nghiệm đầu tiên của tôi về tàu điện ngầm vừa thú vị vừa buồn cười, vì lần đầu tiên thử bước lên thang cuốn tôi thấy thật là dễ ngã. Nhớ lại, chuyện buồn cười vì tôi đi thang cuốn mà không buồn nhìn nó. Và không chỉ ở Moskva, mà trong các chuyến đi khắp thế giới của tôi. Nhưng mà khi đó…

Tôi được mời đến văn phòng của chủ nhiệm khoa Luật trước khi bắt đầu học. Tôi nghĩ chắc họ chỉ muốn xem tôi là ai. Tôi được nhiệt liệt chào đón ở khoa Luật và họ nói tôi biết mọi thứ tôi cần biết. Tôi chép thời khóa biểu và đọc tất cả các thông báo cho sinh viên năm thứ nhất. Tôi ghi chép. Tôi phải đến ký túc xá trên phố Stromynka nơi có vài nhà báo xuất hiện và đề nghị tôi đi với họ mấy phút. Chúng tôi lên Quảng trường Manezh, ở đó một nhóm sinh viên năm thứ nhất đang tụ tập. Họ chụp ảnh chúng tôi trên nền Quảng trường Manezh và Điện Kremli. Bức ảnh được đăng trên tờ Sự thật Thanh niên (Komsomolskaya Pravda) xuất bản ngày 1/9. Tôi giữ nó như một kỷ vật đánh dấu khởi đầu cuộc sống mới của tôi.

Điều mới mẻ nhất với tôi có lẽ chỉ là sống sao ở thủ đô: có quá nhiều thứ mới lạ. Tôi xuất thân từ một làng quê không có điện, không có radio hay điện thoại, nơi màn đêm phương Nam ập xuống bất ngờ, nơi những vì sao to như đèn đường và nơi mà không khí mùa xuân hay mùa hè tràn ngập mùi hoa, cây cối và vườn tược. Rồi bỗng nhiên, tiếng ồn ào của tàu điện, đêm sáng ánh đèn điện và những đám đông. Phải mất một thời gian mới quen được với những chen lấn hối hả của Moskva. Tôi viết những dòng này và suy nghĩ: phải, đúng thế, nhưng chẳng có gì so sánh được với phố thời nay, kẹt cứng xe cộ và những dòng người.

Một người có thể có ấn tượng rằng những ngày đó con người còn có giá trị nhất định nào đó, trong khi đó ngày nay họ bị quấy nhiễu bởi đủ mọi sự bất tiện. Nó khiến người ta muốn tìm lối thoát. Và mọi người trốn chạy khỏi thành phố, quay về với những vùng quê nơi họ được sinh ra. Nhân tiện, những thành phố lớn trên khắp thế giới cũng đã thấy điều đó xảy ra khi số dân của họ bắt đầu giảm. Nhưng không phải nơi nào cũng như nhau. Thành phố Mexico đang mở rộng: 1/3 dân số cả nước sống ở đó hoặc vùng ngoại ô. Và khi bạn đi tàu cao tốc từ Tokyo đến Kyoto, bạn có tưởng rằng Tokyo không bao giờ kết thúc: khắp nơi đều có người sinh sống.

Trước tiên tôi phải học cách đi từ ký túc xá đến Sokolniki, ga tàu điện ngầm gần ký túc xá МГУ trên phố Stromynka nhất, và từ Sokolniki tới ga Okhotny Ryad. Sau đó tôi bắt đầu khám phá Moskva với những người bạn cùng lớp. Không khí trong khóa chúng tôi, và nhất là trong các nhóm sinh viên thật tuyệt vời, rất thân thiện. Mọi thứ với tôi đều mới: Quảng trường Đỏ, Điện Kremli, Nhà hát Lớn, nơi tôi xem vở opera và vở ba lê đầu tiên của mình, Bảo tàng tranh Tretyakov, Bảo tàng mỹ thuật Pushkin, chuyến đi tàu thủy đầu tiên của tôi dọc sông Moskva, một chuyến đi qua vùng Moskva, lần đầu tiên tham gia diễu hành nhân ngày kỷ niệm Cách mạng Tháng Mười. Lần nào tôi cũng cảm thấy niềm hạnh phúc của sự khám phá.

Mặc dù vậy ký ức của tôi vẫn quay lại nhiều nhất tới tòa nhà có vẻ bề ngoài không mấy hấp dẫn, là nơi đặt ký túc xá ở Sokolniki. Mỗi ngày chúng tôi đi 7 cây số bằng tàu điện ngầm, tàu điện và đi bộ tới trường và quay về. Mặc dù vậy chúng tôi vẫn chưa biết được hết một nửa thành phố Moskva trong cả 5 năm học ở МГУ. Nhưng tôi sẽ nhớ mãi tất cả những con phố và con ngõ quanh trường, tất cả những hòn đảo trong quần đảo sinh viên quanh khu ký túc xá: rạp chiếu phim Molot trên phố Rusakovskya và Câu lạc bộ Rusakov, mùi hương đặc trưng của quảng trường Preobrazhenskya (không may chỉ còn sót lại rất ít), nhà tắm công cộng cũ trên phố Bukhvostovskaya và công viên Sokolniki. Và tất nhiên là công viên Gorky, nơi tụ tập yêu thích của người dân Moskva.

Tôi nhớ tôi đã biến mình thành trò cười như thế nào ngay sau khi tôi gặp Raisa… Có nhiều trò chơi trong công viên. Một số trò chơi cho bạn cơ hội thể hiện sức mạnh của mình. Tôi khỏe và rất muốn gây ấn tượng với bạn gái của mình. Mọi thứ đều ổn cho tới khi chúng tôi đến chỗ một thiết bị lạ thường mà bạn phải đứng cả hai chân lên đó và nắm lấy tay cầm (giống như một cái bơm đạp chân), nhưng thay vì đạp nó xuống bạn phải kéo nó lên, và cái thiết bị này sẽ đo sức kéo của bạn khỏe đến mức nào. Tôi nhớ là tôi có thể thể hiện cho Raisa thấy mình khỏe như thế nào. Nhưng lưng tôi tê dại và tôi không thể đứng thẳng lên được. Tôi rất ngượng, Raisa cười rất nhiều còn tôi thì không có tâm trí nào để cùng cười với cô ấy. Cố gắng lắm chúng tôi mới đến được ga tàu điện ngầm.

Khi chúng tôi học năm thứ tư, tôi và những sinh viên khác được chuyển tới tòa nhà mới của МГУ trên đồi Lenin (đồi Vorobyov) và chúng tôi sống trong ký túc xá sinh viên, hai người một phòng. Có đến một hai tuần liền chúng tôi không ra khỏi “căn nhà nông thôn” của chúng tôi, cách gọi của khu học xá mới của trường đại học. Trong ký túc xá trên phố Stromynka, sinh viên năm thứ nhất sống 20 người một phòng, năm thứ hai 11 người và năm thứ ba là 6 người một phòng.

Trong tòa nhà mới có nhà ăn, một quán bar mà ở đó bạn có thể trả vài xu để mua một cốc trà. Bàn nào cũng có đĩa bánh mì và ta có thể mặc sức ăn thỏa thích - và bánh sẽ ngon hơn nếu bạn ăn nó với mù tạt và muối. Có cả hiệu cắt tóc và giặt là, mặc dù chúng tôi thường tự làm vì không đủ tiền. Trường đại học có bệnh viện đa khoa riêng. Với tôi đây là điều mới lạ vì ở làng tôi không có bệnh viện mà chỉ có một trạm y tế. Có thư viện và những phòng đọc rộng rãi, một câu lạc bộ nơi diễn ra tất cả các hoạt động nghiệp dư và thể thao. Đó là một thế giới đặc biệt, một bang hội sinh viên với những luật lệ và quy định bất thành văn của riêng nó.

Giống như mọi sinh viên khác, chúng tôi sống tằn tiện. Trợ cấp của khoa xã hội là 220 rúp, theo thời giá trước năm 1961. Đúng là có lúc tôi có học bổng cá nhân lên đến 580 rúp vì thành tích học tập và hoạt động xã hội. Đó là học bổng mang tên Kalinin. Đến cuối tháng chúng tôi phải rút lại thắt lưng và sống bằng đậu mua ngoài cửa hàng. Mặc dù vậy chúng tôi vẫn chi những đồng rúp cuối cùng mua vé xem phim chứ không phải mua thức ăn.

Ngay từ đầu tôi đã thấy thích thú với việc học tập ở trường đại học. Nó chiếm hết thời gian của tôi và tôi rất hứng thú học tập. Những người bạn Moskva hay trêu chọc tôi vì mọi thứ mới mẻ với tôi đều là những thứ họ đã quá quen thuộc từ những năm học phổ thông. May là, tôi không ngại phải học và tìm hiểu nhiều thứ như vậy. Những người Moskva thường sợ bị coi là ngu ngốc trong chuyện gì đó. Tới năm thứ ba, tôi đã có thể đối đầu được với những người bạn học giỏi nhất trong các cuộc thảo luận của sinh viên.

Giảng viên của chúng tôi là những giáo sư nổi tiếng, phần lớn đều viết sách giáo khoa về ngành luật, mà không chỉ ngành luật. Giáo sư tạo ấn tượng mạnh nhất cho tôi là người dạy môn luật hình sự.

Ông là một giảng viên tuyệt vời. Chúng tôi thấy thích ông ngay từ năm đầu tiên. Đôi khi chúng tôi còn bỏ những giờ giảng khác để tham dự giờ của ông. Nhưng giáo sư của chúng tôi lại có vấn đề về cổ họng, họng ông bị khô khi giảng bài: một loại bệnh nghề nghiệp. Vì thế lúc nào ông cũng phải có một chai nước và một cái cốc trên bàn làm việc của mình, đó là thứ đồ dùng cố định trong tất cả các cuộc họp, tranh luận, bài giảng… Chai nước luôn chỉ còn một nửa vào cuối mỗi bài giảng kéo dài hai tiếng đồng hồ. Nhưng có một lần… Ngay sau khi bài giảng bắt đầu, cánh cửa rít lên và bà lao công bước vào giảng đường và đặt một chai nước với một cái cốc lên bàn giáo sư. Bà đến muộn hơn bình thường một chút. Chúng tôi đang học năm thứ tư và có cảm giác mình là những người giỏi nhất trong Khoa nên thái độ của chúng tôi có hơi thoải mái. Khi người phụ nữ mang theo chai nước xuất hiện, trong giảng đường có một chút nhộn nhạo. Giáo sư nhận thấy có chuyện gì đang xảy ra:

“Các đồng nghiệp, kể cả những bài giảng hay nhất cũng cần có thêm nước.”

Khoảng độ một năm rưỡi chúng tôi học tiếng Latinh dưới sự hướng dẫn của Phó Giáo sư Saketti. Ông là một người đứng tuổi, một thầy giáo thuộc trường phái cổ điển. Ông giảng bài với sự đam mê rất lớn. Trong từng giờ học ông luôn muốn giảng cho chúng tôi nhiều hơn thời gian cho phép. Ông thường vội vàng và thấy căng thẳng khi chúng tôi chưa hiểu điều gì đó hay đặt câu hỏi. Ông như rơi vào trạng thái xuất thần khi đọc những bài phát biểu nổi tiếng của Cicero.

Chúng tôi quý thầy Saketti như một con người và như một giáo viên, và chúng tôi quyết định tặng ông một món quà nhân ngày sinh nhật. Ai đó nói: “Các cậu đã thấy cái cặp mà Giáo sư dùng chưa?!” Đó là một cái cặp da to, cũ kỹ, xộc xệch và méo mó. Chúng tôi nhất trí và đã mua cho ông một chiếc cặp mới to và đẹp. Ông cảm động đến phát khóc.

Tôi tốt nghiệp loại ưu và nhận “bằng đỏ.” Nhưng tôi có hai điểm bốn, thấp hơn điểm cao nhất một điểm, và đó là môn tiếng Latinh. Tôi nhớ Phó Giáo sư Saketti đã phản ứng tuyệt vời như thế nào khi ông thấy tôi được điểm tuyệt đối ở tất cả các môn khác nhưng chỉ được điểm bốn môn tiếng Latinh thay vì điểm năm:

“Đồng chí Gorbachev, sao lại thế?”

“Em không biết. Có thể là do lỗi của thầy đấy.”

Cả hai chúng tôi cười ngất.

Vậy là bảng điểm đi kèm với bằng tốt nghiệp của tôi mang theo những kỷ niệm về Phó Giáo sư Saketti.

Khoa Luật của chúng tôi có gì đặc biệt? Nó có chương trình giảng dạy rộng và phong phú. Tôi cho rằng niềm tự hào của khoa có thể nằm ở các ngành khoa học lịch sử: lịch sử và lý thuyết nhà nước và pháp luật; lịch sử các học thuyết chính trị, lịch sử ngoại giao; kinh tế chính trị ngang ngửa trình độ được dạy ở khoa kinh tế, lịch sử triết học, chủ nghĩa duy vật biện chứng và lịch sử; logic học; tiếng Latinh và tiếng Đức. Cuối cùng là đầy đủ các môn pháp luật: luật hình sự và dân sự, hình sự học, pháp y và tâm lý, tố tụng hình sự và dân sự, luật quản trị, tài chính, nông trang tập thể, luật hôn nhân gia đình và kế toán. Và đương nhiên là luật quốc tế công và tư, nhà nước và pháp luật ở các nước tư bản chủ nghĩa…

Giáo trình giả định rằng để học các môn pháp luật bạn phải có nền tảng vững chắc về các quá trình kinh tế-xã hội và chính trị hiện đại, do đó bạn cần biết cơ sở của các môn khoa học xã hội khác.

Với tôi, trường đại học là một ngôi đền khoa học, là nơi tập trung của sức mạnh trí tuệ mà dân tộc có thể tự hào, suối nguồn của năng lượng, động lực và sự ham hiểu biết của tuổi trẻ. Ở đây, bạn biết mình được tiếp xúc với nền văn hóa Nga có bề dày nhiều thế kỷ và truyền thống dân chủ của nền giáo dục đại học Nga vẫn tồn tại bất chấp mọi khó khăn trở ngại. Nhiều nhà khoa học nổi tiếng và Viện sĩ Viện Hàn lâm Khoa học [Liên Xô, viết tắt là AH CCCP] xem việc được dạy ở МГУ là một vinh dự và giảng bài ở đây. Nhiều người trong số họ lãnh đạo các trường phái khoa học và là tác giả của hàng chục cuốn sách và sách giáo khoa. Những bài giảng của họ mở ra một thế giới mới, những lĩnh vực rộng lớn của kiến thức loài người mà trước đó tôi chưa từng biết, và khắc ghi vào trong chúng tôi tư duy logic khoa học. Thậm chí cả trong những năm khắc nghiệt nhất nhịp sống xã hội vẫn sôi động trong tòa nhà trên phố Mokhvaya. Tinh thần “kiếm tìm sự thực” và sự phê phán lành mạnh vẫn còn, dù đôi khi ẩn dấu dưới bề mặt.

Tất nhiên cũng không nên đánh bóng quá tình hình thực tế ở trường. Ba năm học đầu tiên của tôi là những năm của “chủ nghĩa Stalin hết thời,” một làn sóng mới của sự trả đũa, những chiến dịch không kiềm chế chống lại “chủ nghĩa thành thị mất gốc” và “sự bợ đỡ của phương Tây” và vụ “Các bác sĩ” nổi tiếng.

Bầu không khí mang nặng ý thức hệ. Như ở những nơi khác, xã hội bị thống trị bởi những hình thái chưa từng bị thách thức từ cuốn sách năm 1938 của Stalin về lịch sử Đảng Cộng sản, Lịch sử vắn tắt Đảng Cộng sản toàn liên bang (Bolsheviks) từng được coi là đỉnh cao của tư duy khoa học. Giới lãnh đạo trường đại học và Đảng đã điều chỉnh quá trình học tập nhằm ngăn cản thanh niên suy nghĩ ngay từ tuần đầu, gióng vào đầu họ hồi trống của những giáo điều không thể bác bỏ, bảo vệ họ khỏi ham muốn suy nghĩ độc lập, phân tích và so sánh. Sự khiếm khuyết về ý thức hệ hiển hiện ở những mức độ khác nhau trong các bài giảng, các buổi thảo luận và những cuộc tranh luận giữa các nhóm sinh viên.

Một lần tôi có một nhận xét mang tính phê bình trong một cuộc họp Đảng về cách tiếp cận của một giáo sư khi phân tích vấn đề. Bạn cùng phòng của tôi, một cựu chiến binh và sinh viên lớn tuổi học cùng năm chúng tôi (sau này là giáo sư và là tác giả của nhiều công trình, Valery Shapko) nói: “Cậu phải đừng nói ra những nhận xét của mình lại cho tới khi thi xong chứ.” Tôi coi thường cách tiếp cận quá thực dụng của anh ấy. Nhưng rồi cũng đến lúc đi thi. Tôi bắt đầu trả lời khá tự tin, nhưng giữa chừng tôi trích dẫn sai một cuốn sách. Giáo viên hỏi thi tỏ ra ngạc nhiên. Tôi sửa sai ngay tức khắc, nhưng đã quá muộn.

Nở nụ cười độc ác, ông ta ghi gì đó vào sổ tay của mình và sau đó ngừng nghe tôi trả lời. Khi tôi kết thúc, ông ta nói không cần giấu giếm sự vui sướng:

“Được rồi, Gorbachev, bốn điểm cứng” và ngay lập tức điền vào sổ điểm của tôi.

Tôi quyết định không thi lại, cho dù tôi được điểm tối đa ở tất cả các môn khác. Tôi mất học bổng cá nhân vì chuyện này. Nó cũng là một cú đánh hữu hình vào lòng tự tôn của tôi, và đặc biệt là vào túi tiền của tôi.

Tôi nghĩ rằng trường đại học - các giáo sư và sinh viên - được giám sát đặc biệt cẩn thận. Mọi người đều biết về một hệ thống kiểm soát tổng thể tư tưởng hoạt động hiệu quả. Mọi sự chệch hướng dù nhỏ nhất khỏi chủ trương chính thống, mọi cố gắng không chấp nhận điều gì đó bằng niềm tin, đều có nguy cơ ít nhất là bị phê phán trong các cuộc họp Đảng hay Komsomol.

Tiếng vọng về một cuộc thanh trừng mới trong số các giáo sư đại học đã đến với chúng tôi. Những lời buộc tội được gán cho họ đôi khi ngớ ngẩn tới mức các cơ quan có thẩm quyền buộc phải rút lại. Ví dụ, Giáo sư Yushkov, một học giả lớn, người đã dành trọn cuộc đời nghiên cứu nước Nga Kiev cổ đã bị gán tội “Kẻ theo chủ nghĩa toàn cầu mất gốc.”

Trong cuộc họp Hội đồng Hàn lâm nơi Yushkov làm việc, ông đã trở thành một nhân vật đáng thương. Bước lên bục, thay vì đưa ra lý lẽ tự bào chữa cho mình, ông chỉ lẩm bẩm một câu duy nhất: “Nhìn tôi này” Đối diện với cử tọa là một người đàn ông mặc chiếc áo “sơ mi của Tolstoy”⦾ với một sợi dây dùng thay cho thắt lưng và cầm một chiếc mũ xoàng xĩnh, một trí thức Nga tuân thủ pháp luật tiêu biểu.

Tiếng cười rộ lên trong phòng. Thay vì đâm đầu vào những lời buộc tội giả khoa học, tư duy thông thường đem đến cho cử tọa đang bối rối một ý nghĩ rất đơn giản: “Có bị điên thì chúng ta mới nghĩ ông ấy là một gã toàn cầu.” Vụ Yushkov được khép lại.

Chúng tôi thích những bài giảng của Giáo sư Yushkov. Chúng không hẳn là những bài giảng mà là những cuộc “trò chuyện phòng khách,” những câu chuyện thú vị về những thời kỳ xa xưa, về cuộc sống của tổ tiên chúng tôi. Giáo sư Yushkov vô cùng hiểu biết về lĩnh vực của mình. Mặc dù vậy, đôi khi chúng tôi cũng cho phép mình có vài “trò đùa ý thức hệ,” như khi chúng tôi hỏi ông, “Thưa giáo sư, tại sao thầy lại tránh tham chiếu đến các tác phẩm marxist-leninist kinh điển trong bài giảng của thầy vậy?” Khi đó ông thường vội vàng mở chiếc cặp to đùng của mình, lấy ra một trong những cuốn sách mình viết, đeo kính vào và tìm những câu trích dẫn thích hợp.

Tôi sẽ không hoàn toàn thành thật nếu nói rằng việc tẩy não ý thức hệ hàng loạt lớn mà các sinh viên đại học phải trải qua không ảnh hưởng gì tới nhận thức của chúng tôi. Chúng tôi là những đứa trẻ của thời đại mình. Trong khi một vài giáo sư, khi tôi ngồi nghĩ lại, chỉ “lựa theo chiều gió” thì những sinh viên chúng tôi tiếp nhận hầu hết những gì mình học với giá trị danh nghĩa, với sự tin tưởng hoàn toàn.

Hệ thống giáo dục có vẻ như đang làm mọi thứ để ngăn chúng tôi học cách tư duy phê phán. Nhưng bất kể hệ thống đó, khi kiến thức của chúng tôi tăng lên, cho tới khoảng năm thứ ba chúng tôi bắt đầu có những ý nghĩ nghiêm túc về những gì mình vừa học và tiếp nhận.

Một bằng chứng cho thấy tư duy tự do đã tồn tại ở khoa Luật là một vở hài kịch bằng thơ nhại một phiên tòa xử Ostap Bender, nhân vật chính trong những cuốn sách trào phúng Mười hai chiếc ghế và Con bê vàng nổi tiếng. Chúng tôi trình diễn vào năm 1949, khi những cuốn sách nổi tiếng này từng bị cấm trong thời gian dài được in lại lần đầu tiên. Vở kịch thơ của chúng tôi mô phỏng một phiên tòa thực. Có tòa án, công tố viên và luật sư bào chữa và Ostap Bender. Sự đối địch giữa các bên và những đánh giá “mọi hoàn cảnh cuộc đời và mọi hoạt động” của Ostap Bender buộc tòa phải tuyên ông vô tội, khẳng định, như lời của Ostap Bender rằng, ông “tôn trọng luật hình sự.” Kết quả của câu chuyện là những người tham gia “xử án” bị đuổi học.

Stalin và thuộc cấp dùng chiến dịch chống lại “chủ nghĩa toàn cầu” để gia tăng kiểm soát xã hội. Điều này đã gây nên một làn sóng phản ứng ý thức hệ mới. Nhưng quá trình thu thập kiến thức mới, đặc biệt là ở МГУ, luôn nổi tiếng về truyền thống dân chủ, đã gieo mầm mống vào đầu óc non trẻ của chúng tôi. Dù chúng tôi không biết, nhưng việc tiếp thu kiến thức mới về thế giới đã thay đổi chúng tôi. Thái độ với các môn dân sự, đặc biệt là nghiên cứu Lịch sử vắn tắt Đảng Cộng sản toàn liên bang (Bolsheviks) là mối quan tâm chính của Đảng và Nhà nước. Chúng tôi nghiên cứu kỹ các tác phẩm của Lenin. Các tác phẩm này đã làm giàu thêm kiến thức của chúng tôi vì chúng tôi phải nắm được quan điểm của Vladimir Lenin. Nhưng cũng giới thiệu với chúng tôi tư tưởng của những người phản đối ông, những người mà theo yêu cầu của các nguyên tắc tranh luận học thuật, ông đã trích dẫn khá nhiều trong các công trình của mình.

Lenin là một nhà marxist nhiệt thành, lại là một nhà marxist có “hơi hướng Nga” trong đó. “Chủ nghĩa Lenin” đem một số thay đổi vào chủ nghĩa Marx nguyên gốc, và bỏ qua hầu hết Marx thời kỳ đầu và những nghiên cứu nhân chủng học ban đầu của ông…

Tôi còn nhớ Phó Giáo sư Maria Kazachok, người chủ trì các buổi hội thảo về cuốn Lịch sử vắn tắt kia. Bà nhiệt tình thuyết phục chúng tôi rằng luận giải của Stalin về chủ nghĩa Marx-Lenin chính thống là luận giải duy nhất đúng và cấm tiệt mọi nghi ngờ về bất kỳ thời kỳ nào trong lịch sử của Đảng Bolshevik.

Là một người xuất thân từ nông thôn, tôi thấy nhiều mô tả trong sách về chính sách liên quan đến nông dân có vẻ hơi đánh đố. Trên thực tế, vị thế của người nông dân trong thời gian chiến tranh là nô lệ. Thậm chí họ còn không có giấy thông hành nội bộ và không được tự do đi lại trên chính đất nước của mình. Liên quan đến chính sách thuế thì đơn giản là hà khắc. Mọi hộ gia đình nông dân - bất kể có vật nuôi hay không - phải nộp cho nhà nước 20 kg thịt và 120 lít sữa. Và tới tận cùng của sự vô lý, Bộ trưởng Tài chính Zverev thông qua đạo luật đánh thuế từng cây ăn trái. Bộ trưởng không biết hoặc có thể không muốn biết là cây cối không phải năm nào cũng ra quả. Kết quả là nông dân bắt đầu chặt hạ những khu vườn của họ.

Không phải vô cớ mà chính những người dân xuất thân nông thôn chứ không phải những người sinh ra và lớn lên ở thành phố lại thường nghi ngờ về sự công bằng của trật tự hiện tại. Những khái niệm như “tập thể hóa” hoặc “chế độ nông trang tập thể” đối với tôi, không giống với những người bạn thành phố cùng lớp, không chỉ là lý thuyết mà còn là thực tiễn, và tôi trực tiếp biết trong việc tập thể hóa và chế độ nông trang tập thể có biết bao nhiêu sự bất công.

Tất cả những điều đó, đương nhiên khiến trí óc non trẻ của chúng tôi hỗn loạn, vì nhiều người cũng có những quan sát, trải nghiệm và xuất thân giống nhau.

Không có một chút gì thổi phồng trong chuyện này. Tôi có thể trích dẫn câu chuyện của Leonid Nikolayevich Yefremov, BTTN vùng ủy Stavropol, người trước đó từng làm việc với Khrusov khi họ là ủy viên dự khuyết Trung ương КПCC. Ông là đại biểu tham dự Đại hội Đảng lần thứ 19 năm 1952 và tham dự cuộc họp Trung ương tổ chức ngay sau Đại hội để bầu ra lãnh đạo cao nhất của Đảng. Trong cuộc họp đó Stalin nói mình đã già và sẽ về hưu. Yefremov nhớ lại rằng tại thời điểm đó ông ta lướt qua mặt của mọi người dự họp để xem họ phản ứng như thế nào trước lời nói của ông ta. Phản ứng đã “đúng”: một vài người (trong đó có Malenkov) lao lên bục và bắt đầu thuyết phục Stalin tiếp tục lãnh đạo chính phủ, nói rằng “người dân sẽ không hiểu được” một kết quả nào khác. Nhà lãnh đạo sau đó sẽ ra dấu như thể muốn nói, được rồi, các cậu đã thuyết phục được mình.

Và sau đó (có lẽ theo một kịch bản đã được chuẩn bị sẵn) Stalin phê phán hết thành viên chính phủ này đến thành viên khác, nhưng đặc biệt là Vyacheslav Molotov và Anastas Mikoyan. Ông phê bình Anastas Mikoyan vì đã quá nương tay với nông dân, gọi ông ta là “Frumkin hiện đại.” Frumkin là một cựu đảng viên và một nhà khoa học, người phản đối chính sách áp đặt lên nông dân từ sau khi Lenin qua đời.Stalin đã tổng kết thái độ đôi với nông dân như sau: “Chúng ta đã trao đất cho đám muzhik (nông dân Nga) vĩnh viễn. Đám muzhik mắc nợ chúng ta mãi mãi.” Tương tự là chính sách nông nghiệp.

Như tôi đã nói ở trên, khi tôi học đại học, “Vụ các bác sĩ” nổi tiếng đã được các cơ quan an ninh ngụy tạo ra⦾.

Nó đã khởi đầu một làn sóng tuyên truyền mới chống phương Tây, các cuộc tấn công chống Do Thái và những lời buộc tội phản bội chống lại người Do Thái. Điều này là không công bằng và không sáng suốt, tạo ra một cảm giác thù địch.

Tóm lại, thực tế hằng ngày đã xâm lấn vào quá trình học tập, sửa đổi rất nhiều những ý tưởng học được trong sách của chúng tôi về “chế độ xã hội công bằng nhất,” “tình hữu nghị bất diệt giữa các dân tộc” và “Đảng Cộng sản yêu quý.” Một sự kiện trong mùa đông năm 1952- 1953 đã để lại một vết sẹo sâu đậm trong ký ức của tôi.

Một người bạn tôi, Volodya Liberman, một cựu chiến binh, một lần không đến nghe giảng buổi sáng. Vài giờ sau anh xuất hiện. Tôi chưa từng thấy anh thất vọng và quẫn trí như hôm đó. “Có chuyện gì thế?” tôi hỏi anh. Anh òa khóc. Thì ra hành khách trên tàu điện đã khiêu khích và đuổi anh ra khỏi tàu, chửi mắng anh thậm tệ. Tôi run rẩy cả người.

Khi trưởng thành về suy nghĩ và tìm cách hiểu được những gì diễn ra quanh mình, trong tôi dần hình thành sự chống đối lại với chủ nghĩa giáo điều và chủ nghĩa học thuật trong quá trình giảng dạy, thứ mà đôi khi giống tẩy não ý thức hệ. Điều đó vừa đáng khinh bỉ vừa mang tính đe nẹt.

Tôi nhớ vào mùa thu năm 1952, sau khi xuất bản cuốn sách Những vấn đề kinh tế của chủ nghĩa xã hội ở Liên Xô của Stalin, một trong những giáo viên của chúng tôi nghĩ điều tốt nhất mà ông có thể làm là đọc to từng trang trong cuốn sách đó trong các bài giảng. Tôi nghĩ thế là quá đáng và đã viết cho ông một lời nhắn nói rằng chúng tôi đã đọc cuốn đó, và rằng chỉ đọc nó một cách máy móc trong các bài giảng là coi thường sinh viên của mình.

Phản ứng đến rất nhanh. Vị giáo sư nổi giận và nói rằng có kẻ kênh kiệu nào đó, người còn không dám ký vào lời nhắn nghĩ rằng họ đã nắm được “toàn bộ sự phong phú của nội dung và các kết luận trong các tác phẩm của đồng chí Stalin.”

Tôi từ chỗ ngồi đứng dậy và nói tôi là tác giả của mẩu giấy nhắn đó. Sau đó mọi thứ kinh khủng liền xảy ra… Thông tin về sự cố này được báo cáo lên các tổ chức Đảng và Komsomol và lên tới tận Thành ủy Moskva. Khi đó tôi là Phó bí thư phụ trách tư tưởng của Komsomol Khoa. (Bí thư là Boris Spirinoda, sau này trở thành Bí thư Đảng ủy của МГУ). Cuối cùng câu chuyện cũng được cho qua: tôi nghĩ, một lần nữa “xuất thân giai cấp nông dân lao động của tôi” lại có ích.

Nhiều năm sau, vào tháng 12/1991, những tháng ngày đầy thử thách của mình, tôi đã gặp nhà văn Belyayev, người cũng học tại МГУ cùng thời với tôi. Chúng tôi nhớ lại câu chuyện đó. Nhà văn nói rằng trong những năm đó, Gorbachev gần như được coi là một “kẻ bất đồng quan điểm,” nếu như dùng ngôn từ hiện đại. Tất nhiên tôi không phải kẻ bất đồng quan điểm, mặc dù tôi ngày càng trở nên hoài nghi hơn với những gì đang xảy ra.

Chung cuộc, tôi biết về cuộc sống thực và điều gì đó về những thứ diễn ra dưới chế độ Stalin. Tôi có cảm giác mình không cô đơn. Chúng tôi không phải là những kẻ bất đồng ý kiến theo đúng nghĩa của nó. Đúng hơn, chúng tôi là “các nhà cải cách,” vì chúng tôi muốn phục hồi chủ nghĩa xã hội “đích thực.”

Có một lần tôi đọc bức thư của Viện sĩ Andrei Sakharov viết vào tháng 3/1953. Đây là một vài từ trong bức thư: “Tôi bị ảnh hưởng bởi cái chết của Vĩ nhân. Tôi nghĩ tới lòng nhân ái của ông …” Người ta có thể hiểu được cảm giác của nhà văn khi đó. Nhưng còn những người đã trải qua tất cả và biết mọi thứ về kỷ nguyên Stalin và vẫn tiếp tục tìm kiếm lời giải cho những vấn đề của họ ở Stalin và mang theo chân dung của ông ta trong các cuộc tuần hành ngoài phố thì sao?

… Dẫu sao thì khi Stalin qua đời, một nhóm sinh viên luật chúng tôi quyết định tới Cung Công đoàn để viếng. Hàng người bò chậm như sên cả ngày và đứng hàng giờ không chuyển động. Chúng tôi đi phố bên cạnh và vòng qua Quảng trường Trubnaya. Ngày hôm đó có một vụ chen lấn khủng khiếp xảy ra trên quảng trường này trong đó nhiều người đi viếng đã chết. Chúng tôi đi qua từng khối nhà cả đêm và cuối cùng cũng tới được chỗ quan tài.

Trước đó, trong những lần diễu hành trong lễ hội, chúng tôi cũng đã nhìn thấy Stalin vài lần tư xa. Nhưng giờ trong Cung Công đoàn lần đầu tiên tôi được nhìn Stalin từ khoảng cách gần…

“Chuyện gì rồi sẽ đến với chúng ta?” bạn cùng lớp với tôi Zdenek Mlynar⦾ hỏi. “Mishka, chuyện gì sẽ đến với chúng ta?” Lời của cậu ta chính xác là như vậy. Và tôi nghĩ, chúng không chỉ thể hiện trạng thái cảm xúc của cậu ấy mà còn nhận thức của cậu về việc Stalin là hiện thân của toàn bộ hệ thống.

Những năm tháng đại học của tôi không chỉ vô cùng thú vị mà còn vô cùng căng thẳng. Thực sự mà nói, thiếu tự tôn chưa bao giờ là điểm yếu của tôi. Tôi học rất nhanh những điều mới mẻ, nhưng để có được kiến thức vững vàng tôi phải đọc thêm rất nhiều tài liệu bổ sung. Và tình cờ đó lại là sự khác biệt giữa học ở đại học tổng hợp và nhiều cơ sở giáo dục đại học khác. Tôi là người hòa đồng tốt và duy trì được mối quan hệ bạn bè với các bạn cùng lớp và biết nhiều sinh viên khác trong khoa do yêu cầu công tác Đoàn. Một nhóm nhỏ bạn thân dần hình thành. Trong đó có Yura Topilin, Valery Shapko, Vasily Zubkov, Volodya Liberman, Zdenek Mlynar, Rudolf Kolchanov, Lyonya Taraverdiyev, Viktor Vishnyakov, Volodya Likhachev, Natasha Borovkova, Nadya Mikhalyova, Liya Alexandrova, Sasha Filipov, Lyusya Rosslova, Ella Kireyeva, Valya Rylova, Galya Danyushevskaya và Volodya Kuzmin. Tôi bước vào một thế giới mới, rộng lớn và lạ lẫm cùng với những người này và một số người khác mà tôi không nhắc tới ở đây.

Việc làm ở khu vực bầu cử Presnya

Từ năm thứ nhất tôi đã tham gia vào các hoạt động xã hội. Một trong những nhiệm vụ đầu tiên của tôi là làm phó giám đốc trung tâm bầu cử (agitpunk) phụ trách các vấn đề nội bộ tại quận Krasnoprenensky, thành phố Moskva. Trong quận có hai con phố cổ nhất Moskva: Bolshya Gruzinskaya và Malaya Gruzinskaya. Công việc này vô cùng thú vị và là cơ hội tiếp xúc với người Moskva và thành phố. Cả nước đang chuẩn bị bầu cử Soviet Tối cao Liên Xô. Tôi tham gia vào rất nhiều chiến dịch bầu cử kể từ lúc đó, đặc biệt trong những năm cải tổ khi tôi là người đứng đầu КПCC. Nhưng cuộc bầu cử đầu tiên này và công việc của tôi tại một trong những trung tâm vận động bầu cử của Moskva đã in sâu vào trí óc tôi mãi mãi.

Tôi nhớ các cuộc trò chuyện của mình với các cử tri khi tôi mời họ tới các điểm bầu cử hoặc tới trung tâm vận động, trả lời những câu hỏi bất tận. Đôi khi tôi phải viết ra những câu hỏi đó, sau đó sắp xếp và trả lời.

Phố Bolshaya Gruzinskaya và phố Malaya Gruzinskaya khi đó khác rất nhiều so với bây giờ. Bây giờ chúng là những con phố với những tòa nhà hiện đại và có mức độ tiện nghi tương đối. Ở đây có các cửa hàng, đồ văn hóa phẩm, quán cà phê và nhà hàng và nhiều thứ khác giúp cuộc sống thoải mái dễ dàng hơn. Còn lúc đó hai con phố này chỉ có những ngôi nhà với những bức tường không thể mô tả được chất lượng. Một bức tường có hai mặt làm bằng ván gỗ: phía ngoài trông còn tạm được nhưng bên trong được làm bằng những tấm ván thô kệch và xộc xệch. Khoảng cách giữa chúng được chèn bằng xỉ. Theo năm tháng những bức tường sụp đổ. Nhưng chẳng ai quan tâm đến bề ngoài của những tòa nhà vì người ta còn phải lo lắng nhiều hơn về việc giữ ấm trong nhà. Những khe nứt được chèn bằng mát tít hoặc sợi bông. Trần nhà, rất nhiều trong số chúng cần được sửa chữa, là vấn đề lớn nhất.

Luôn luôn có vấn đề với nước máy và sưởi ấm. Dịch vụ tiện ích được cấp kinh phí nhỏ giọt.

Chúng tôi đã cố gắng giải quyết được một số vấn đề nhỏ của khu phố. Nhưng thành thực mà nói, vấn đề chính là những ngôi nhà tồi tàn, xiêu vẹo ấy. Tất cả các cuộc nói chuyện với dân cư đều kết thúc cùng một cách:

“Làm ơn báo cáo với cấp trên là các thiết bị không hoạt động, vấn đề không được giải quyết đã nhiều năm. Đây không phải là nhà nữa mà là lều. Nếu các yêu cầu này không được đáp ứng chúng tôi sẽ không bầu.”

Tôi đã thấy cách sống của người Moskva và điều kiện sống của họ. Cảnh tượng đó thực sự tệ hại. Tất nhiên trong những năm đại học tôi có đi thăm nhiều nơi ở Moskva và nhiều gia đình.

Gia đình người đoàn viên của tôi Viktor Blinov, cha cậu là quản đốc phân xưởng động cơ ZIL, sống ở phố Gorky. Nhà nước cấp cho gia đình cậu một căn hộ trong khu nhà mới ở trung tâm Moskva. Đó là một căn hộ tuyệt vời. Tôi đến đó vào dịp đám cưới của Viktor. Nữ nghệ sĩ nổi tiếng Vera Maretskaya sống ngay bên cạnh nhà cậu. Rõ ràng đó là một khu nhà cao cấp.

Vào những dịp khác nhau, tôi đến thăm gia đình Nadya Mikhaileva và Liya Alexandrova. Đó là một thế giới khác, một thế giới hoàn toàn khác của những người Moskva sống trong những điều kiện hoàn toàn khác.

Mấy năm sau tôi đến Moskva tham dự Đại hội Komsomol. Ngay khi có thời gian rỗi tôi lập tức đến phố Stromynka, nơi từng là ký túc xá của chúng tôi. Tôi thăm lại những nơi “vẻ vang” của chúng tôi với chút bối rối. Sau đó tôi dạo qua những con phố mà mình từng “chịu trách nhiệm” trong chiến dịch vận động bầu cử, Bolshaya Gruzinskaya và Malaya Gruzinskaya và tôi chẳng thể nhận ra chúng. Phố xá đã có diện mạo mới.

Cựu sinh viên có truyền thống hội họp ở Moskva năm năm một lần sau khi tốt nghiệp. Hầu hết chúng tôi là người Moskva, nhưng nhiều người làm việc ở các tỉnh. Thời gian đã để lại dấu ấn. Chỉ có vài người trong số họ là trông còn trẻ trung sung sức. Những cuộc tụ họp này thường gợi lên cả niềm vui và nỗi buồn. Điều làm tôi cảm động nhất là câu chuyện của người sinh viên lớn tuổi của chúng tôi, người cựu binh Valery Shapko, anh kể cho chúng tôi về những gì xảy ra với từng thành viên trong nhóm trong 5 năm qua.

Cuộc hội họp truyền thống cuối cùng của chúng tôi tổ chức năm 2007, khi mà hầu hết bạn cùng lớp của tôi đã đến tuổi 75. Báo cáo của người sinh viên lớn tuổi thật không dễ chịu: ít nhất 40% không còn nữa để tham gia buổi gặp mặt này. Chúng tôi nhất trí phải gặp nhau thường xuyên hơn. Cuộc gặp mặt tiếp theo của chúng tôi được tổ chức năm 2010.

Hoạt động Komsomol

Hoạt động tích cực của tôi trong thời gian chiến dịch vận động đáng nhớ đó vào những năm 1950-1951 đã được bạn bè chú ý tới và họ đã bầu tôi làm Bí thư Komsomol vào năm thứ nhất khoa Luật. Khoa Luật không lớn như một số khoa khác. Tuy nhiên, tổ chức Komsomol lại tương đối đông, hơn 2.500 đoàn viên. Sau đó tôi được bầu làm phó bí thư phụ trách tư tưởng của Komsomol khoa. Tôi không nhớ nhiều về công việc này. Việc học tập chiếm nhiều thời gian của tôi hơn. Văn phòng chủ nhiệm khoa không hỗ trợ những người tham gia hoạt động đoàn, yêu cầu thành tích học tập tốt. Một trong những nhiệm vụ của tổ chức Đoàn thanh niên là theo dõi tình cảm chính trị trong sinh viên. Đó là thời kỳ Stalin, và МГУ và bộ phận năng động nhất của nó bị theo dõi đặc biệt sát sao.

Hoạt động Komsomol chủ yếu diễn ra trong các chi đoàn. Không chỉ thông qua học tập mà còn các hoạt động vào thời gian rảnh rỗi - thăm bảo tàng, xem phim, tới nhà hát, về quê - tất cả các hoạt động đó đều được chi đoàn quản lý. Trên khía cạnh đó, Komsomol đã tạo ra sự khác biệt lớn. Nó là một lực lượng xã hội thực sự trong những năm tháng đó. Komsomol trong trường đại học không hề là hổ giấy. Có rất nhiều chuyện đã xảy ra trong trường. Đôi khi tình huống trở nên khá tế nhị.

Tôi muốn kể lại một câu chuyện để minh họa điều tôi muốn nói. Khi các sinh viên các ngành khoa học tự nhiên và sinh viên năm cuối các ngành khoa học nhân văn chuyển đến ký túc xá của trường trên đồi Lenin, họ có điều kiện sống tốt hơn nhiều so với ký túc xá trên phố Stromynka. Nhưng trong quá trình đó, sinh viên bị xem thường, dẫn đến làm bùng phát một cuộc xung đột trong văn phòng hiệu trưởng. Rõ ràng là thầy hiệu trưởng và những người quanh ông ta rất lo lắng về đạo đức của chúng tôi. Sinh viên nữ được sắp xếp ở một khu vực (cái tên “khu vực” nghe như nhà tù) và sinh viên nam ở một khu khác. Thực sự đó là những khu vực như trong nhà tù, vì không cho phép khách tới thăm viếng. Đi từ khu vực này sang khu vực khác cũng là vấn đề. Để so sánh, tôi có thể nói rằng bây giờ ra nước ngoài còn dễ hơn hồi đó đi từ khu này sang khu khác trong ký túc xá.

Raisa và tôi kết hôn không lâu trước khi chúng tôi chuyển từ phố Stromynka về đồi Lenin. Em được xếp ở “Khu G” còn tôi thì ở “Khu B” (nằm ở cánh đối diện của tòa nhà). Và mặc dù chúng tôi là vợ chồng và đã đăng ký kết hôn, tôi chỉ có thể ở phòng em tới 11 giờ tối. Nếu tôi ở lại thêm 10 phút, điện thoại sẽ reo và một giọng nói sẽ cảnh báo “chị có người lạ trong phòng. Như vậy là vi phạm nội quy.” Mọi nỗ lực thay đổi tình hình của tôi đều thất bại. Đó là cách họ đối xử với mọi người.

Cách sắp xếp như vậy tạo ra vấn đề lớn trong việc tổ chức cuộc sống ở ký túc xá vì sinh viên không được bố trí ở theo khoa mà theo một quy luật nào đó chỉ có văn phòng hiệu trưởng mới biết.

Tôi phải nói rằng chúng tôi rất quý thầy hiệu trưởng của trường. Viện sĩ Ivan Petrovsky, người kế nhiệm Viện sĩ Nesmeyanov sau khi ông này được bầu là Chủ tịch AH CCCP. Petrovsky là một nhà khoa học lớn, một nhà toán học, một người rất tốt bụng và quan tâm đến mọi người. Mặc dù vậy chính kiểu người này lại nghe tất cả những lời tư vấn gây ra sự chia ly ngu ngốc như vậy.

Hệ thống sắp xếp chỗ ở này tồn tại được đến hội nghị báo cáo và bầu cử hằng năm của Komsomol được tổ chức vào tháng 12. Đó là hội nghị sôi động nhất trong ký ức của tôi. Văn phòng thầy hiệu trưởng, các chủ nhiệm khoa và giáo viên chủ nhiệm ở các cấp quận và thành phố bị khiển trách vì thói đạo đức giả và thiếu tôn trọng sinh viên. Và trong lúc hội nghị diễn ra, một tờ báo tường tên là Bụi Kế⦾ đã được phát hành, nó theo sát các cuộc thảo luận và viết bài về cuộc sống của đoàn viên Komsomol nói chung với một giọng văn châm biếm. Khi các đại biểu ra hành lang giải lao, họ được phát rất nhiều bài châm biếm.

Tôi nhớ một khẩu hiệu giấy được dán trên một cây cột trong sảnh vẽ đôi giày bốt cao cổ của thầy hiệu trưởng dẫm lên tờ đăng ký kết hôn. Hội nghị phê phán lãnh đạo và yêu cầu thay đổi cách sắp xếp được đưa ra vài tháng sau khi trường chuyển về đồi Lenin. Phản ứng có ngay tức khắc: trong kỳ nghỉ đông, sinh viên được phân bổ lại theo khoa. Cuộc sống đã trở lại bình thường.

Đồi Lenin là một nơi tuyệt vời và rất đẹp của Moskva. Tôi không có thẩm quyền đánh giá các giá trị của tòa nhà, nhưng với tôi, cũng giống như những tòa nhà cao tầng khác mọc lên theo lệnh của Stalin, nó có rất nhiều đặc điểm. Tình cờ, “dự án xây dựng chủ nghĩa cộng sản” của chúng tôi, МГУ chủ yếu lại do tù nhân xây dựng nên. Công trường xây dựng là một phần của GULAG.

… Tôi vào Đảng năm 1952. Tôi gặp một vấn đề: liệu trong đơn xin vào Đảng tôi có phải viết về những người ông của mình, những người là nạn nhân bị đàn áp hay không? Mặc dù ông ngoại Pantelei chưa từng bị kết án nhưng ông vẫn phải ở tù 14 tháng. Và ông nội Andrei bị đầy đi Sibir mà không được xử án. Khi tôi mong muốn trở thành cảm tình Đảng thì chẳng ai quan tâm vì ở quê ai cũng biết mọi thứ về tôi. Tôi viết thư cho cha, vì tôi biết khi vào Đảng ông cũng phải trả lời những câu hỏi tương tự. Mùa hè khi chúng tôi gặp nhau cha nói:

“Bố không viết gì cả. Ngoài mặt trận, khi được kết nạp vào Đảng trước khi ra trận, bọn bố không có thời gian cho chuyện đó. Bọn bố đang đối mặt với cái chết. Đó là câu trả lời của bố.”

Còn tôi, con trai bố, đã bị tra hỏi đến cùng tại Đảng ủy Trường và sau đó là Quận ủy Leninsky.

Cuộc gặp gỡ đầu tiên

МГУ không chỉ là nơi mà những người với tư duy khác nhau, xuất xứ khác nhau và quốc tịch khác nhau hòa trộn. Đó là nơi mà cuộc đời của những con người giao cắt với nhau, có đôi khi chỉ trong một thoáng, nhưng thường lại theo cách để đưa người ta lại với nhau trong nhiều tháng năm về sau. Và nơi mà những cuộc gặp gỡ như vậy thường xảy ra nhất là câu lạc bộ sinh viên của chúng tôi ở Stromynka. Một tòa nhà thấp lè tè, khiêm tốn có thể đã từng là một trại lính, với chúng tôi lại là nơi có văn hóa độc đáo. Các ca sĩ và nghệ sĩ nổi tiếng, bao gồm Lemeshev, Kozlovsky, Obukhova, Yanshin, Maretskaya, Mordvinov và Plyatt, nói tóm lại, tầng lớp tinh hoa của các nhà hát Moskva đến biểu diễn tại đây. Họ coi việc giới thiệu nghệ thuật và cái đẹp cho lớp trẻ là trách nhiệm đầy vinh dự của mình. Đó là truyền thống tuyệt vời của tầng lớp trí thức nghệ thuật, bắt rễ từ kỷ nguyên trước cách mạng, truyền thống mà bây giờ gần như đã bị mai một. Chúng tôi, những sinh viên đến từ mọi miền đất nước, được tiếp xúc với nghệ thuật đích thực trong quá trình diễn ra các sự kiện này.

Như tôi đã nói, câu lạc bộ có nhiều nhóm nghiệp dư, từ các nhóm trong đó người ta dạy bạn rán trứng hay vá quần rách cho tới các nhóm dạy khiêu vũ dạ hội, một môn rất thời thượng trong giới trẻ thời bây giờ. Đôi khi các buổi khiêu vũ diễn ra trong câu lạc bộ. Tôi rất ít tham gia vì thích đọc sách hơn. Nhưng các bạn cùng lớp với tôi rất hay tới đó rồi sau đó là những cuộc thảo luận sôi nổi về sắc đẹp của bạn nhảy.

Một buổi tối mùa thu năm 1951, khi đó tôi đang ở trong phòng mình chuẩn bị cho một buổi hội thảo. Bất ngờ, hai người bạn Yuri Topilin và Volodya Liberman lao vào phòng. Họ rất phấn khích và mời tôi đến câu lạc bộ cùng với họ. “Vứt học hành đi. Đến mà ngắm một em mới rất xinh ở câu lạc bộ.”

“Thế giới này đầy các em. Tớ nghĩ tớ sẽ học thêm chút nữa.”

“Quên chuyện ấy đi.”

“Được rồi. Được rồi. Tớ đi đây.”

Tôi phân vân mất một lúc rồi đứng lên và tới câu lạc bộ. Tôi không hề biết rằng mình đang đi gặp số phận của mình. Tôi tìm các bạn cùng lớp và đến với họ. Họ đang tranh luận điều gì đó và cười vang cùng với những người bạn gái. Hóa ra, nguyên nhân của sự vui vẻ là Yura Topilin, một cựu chiến binh cao gần 2 mét. Họ đang thảo luận ai sẽ là bạn nhảy của ai trong điệu nhảy tới. Yura muốn nhảy với một cô gái tôi chưa gặp bao giờ. Bạn bè tôi đang trêu chọc cậu ta:

“Không được đâu. Các cậu sẽ thành một cặp rất kỳ cục.”

Và quả thật là cô gái tóc vàng gọn gàng, xinh xắn kia là một sự trái ngược hoàn toàn với bạn tôi. Những cậu con trai khác đang mời cô nhảy. Thật ngạc nhiên, cô sinh viên khiêm tốn và trầm tĩnh nói:

“Tớ sẽ nhảy với Yura. Chúng tớ là đồng nghiệp, cả hai người đều là ủy viên Hội đồng Ký túc xá. Tớ sẽ nhảy với cậu ấy. Chúng tớ có việc phải bàn.

Tôi đứng bên ngoài chờ cho tới khi điệu nhảy kết thúc. Ngay sau khi âm nhạc kết thúc, tôi được giới thiệu với Raisa Titarenko. Tôi phải thú nhận rằng trong buổi gặp đầu tiên, em tỏ ra không hề quan tâm đến tôi. Tôi thì cố không để lộ là mình đã phải lòng em từ cái nhìn đầu tiên.

Chúng tôi không có cơ hội nói chuyện với nhau vì buổi dạ hội kết thúc sau một điệu nhảy nữa.

Vài ngày sau Yura Topilin mời Raisa và các cô gái khác trong Khoa Triết đến phòng chúng tôi. Chúng tôi uống trà và trò chuyện lan man. Raisa không hề để ý đến tôi. Lát sau em nói đã đến lúc phải ra về. Bất ngờ câu chuyện lại có một bước chuyển kỳ lạ: các cô gái hỏi chúng tôi bao nhiêu tuổi và chúng tôi đã chiến đấu ở mặt trận nào. Tôi cũng bị hỏi: “Cậu thì sao?”

“Không, tớ chưa bao giờ ra mặt trận.”

“Sao không?”

“Tớ mới 14 tuổi khi chiến tranh kết thúc.”

Bỗng Raisa nói:

“Tớ không nghĩ là cậu mới 20 tuổi.”

Phản ứng của tôi đúng là ngốc nghếch. Tôi lấy hộ chiếu đưa cho em. Tôi hối hận và sau đó thấy ngượng vì chuyện đó. Khi đó tất cả những gì tôi có thể nói là:

“Phải rồi. Nhưng tớ không hỏi cậu bao nhiêu tuổi. Chuyện đó vẫn chưa xong đâu.”

“Nhưng cứ hỏi đi.”

“Tớ nghĩ chúng mình bằng tuổi,” tôi nói.

“Không, cậu lớn tuổi hơn đấy,” em trả lời.

Và thế là cuộc gặp thứ hai kết thúc, sau đó tôi cảm thấy mình như mất trí. Tôi muốn gặp Raisa để đón ánh mắt em. Chuyện đó không khó lắm vì ký túc xá như một tổ ong đầy các hoạt động và mọi người có thể gặp nhau vài lần hằng ngày ngoài cổng, trong phòng ăn, nhưng thường xuyên nhất là trong thư viện. Trong trường hợp đó thì chỉ có “xin chào,” rồi “xin chào,” và chỉ có vậy thôi. Raisa thì rất kín tiếng.

Em như trêu ngươi tôi. Mặc dù ăn mặc khiêm tốn, em vẫn làm tôi vô cùng say mê. Rồi một ngày em xuất hiện, đội chiếc mũ nhỏ có mạng che mặt. Tôi tự hỏi tại sao lại như vậy. Tôi cảm thấy dẫu sao thì em cũng quan tâm đến ấn tượng mà em gây cho mọi người. Một lần tôi thấy em đi cùng với một tay cao kều đeo kính. Hắn mời em sô cô la. Tôi chào em. Em chào lại tôi. Đó là cái kết của cuộc gặp thứ ba. Tôi nhờ Yura tìm hiểu xem anh chàng đi với Raisa là ai. Sau một thời gian, Yura báo với tôi đó là một tay sinh viên khoa Lý tên là Anatoly Zaretsky. Yura nói: “Cậu biết đấy, Mikhail, tớ có tin xấu cho cậu đây. Tớ cho rằng họ sắp lấy nhau.” “Phải rồi,” tôi tự nghĩ. “Mình đã đánh mất cơ hội rồi.”

Khoảng hai tháng sau tôi đến xem buổi hòa nhạc ở câu lạc bộ của chúng tôi. Câu lạc bộ chật cứng người. Tôi đi dọc theo lối đi giữa các hàng ghế tìm một chỗ trống. Bỗng nhiên một cô gái mặc bộ đầm chấm xanh đứng trên lối tôi đi. Đó là Raisa.

Em hỏi tôi:

“Anh tìm chỗ ngồi à?”

“Phải rồi.”

“Anh ngồi chỗ em này. Em về đây.”

Tôi không biết điều gì gây ra phản ứng của mình: một kiểu xung động nội tại nào đó, tôi đoán thế, và tôi nói:

“Anh sẽ đưa em về.”

Em không phản đối. Tôi cảm giác em đang buồn bực. Tôi hỏi:

“Sao em lại về?”

“Chỉ là không có hứng nữa thôi.”

Thực sự, em trông có vẻ buồn. Khi chúng tôi ra khỏi câu lạc bộ, tôi nói:

“Đi dạo một chút nhé.”

“Được thôi.”

“Vậy em nên mặc thêm áo ấm vào đi.”

Mười phút sau chúng tôi gặp lại. Chúng tôi đi dạo khoảng hai tiếng, đi lại giữa sông Yaura và ga tàu điện ngầm Sokolniki. Đó là lần đi dạo cùng nhau đầu tiên của chúng tôi. Trời lạnh. Nhưng cả hai đều cảm thấy tốt hơn. Chúng tôi trao đổi những công việc của sinh viên. Có lẽ chúng tôi quay lại Stromynka lúc 11 giờ đêm.

Phòng chúng tôi khác tầng nhưng cũng không xa nhau lắm. Tôi đưa em tới cửa phòng và nói:

“Đi dạo thích thật. Anh rất thích.”

“Vâng, đúng thế ạ.”

“Tối mai em làm gì?”

“Em không biết.”

“Có thể mình đi xem phim nhé? Em tan học cùng giờ với anh đấy.”

“Cũng được.”

“Vậy anh sẽ đến đón em lúc năm giờ nhé.”

“Vâng.”

Hôm sau chúng tôi đi xem phim. Chúng tôi ăn kem và im lặng nói chuyện nọ chuyện kia, tôi phải nói là những chuyện bình thường. Tôi nghĩ chuyện bình thường rất quan trọng trong những tình huống như vậy: ít nhất nó cũng tốt hơn nhiều so với chìa hộ chiếu của mình ra.

Từ đó trở đi chúng tôi đi dạo gần như hằng ngày. Một buổi tối Raisa mời tôi đến phòng em. Những người bạn của em mà tôi biết đã ở đó. Họ là những cô gái vui tươi miệng lưỡi sắc sảo. Một giọng nói bên trong nhắc nhở tôi rằng tốt nhất tôi nên im lặng. Tôi trả lời các câu hỏi khi được hỏi, nhưng không hỏi lại câu nào.

Tất nhiên là Raisa nổi bật trong số họ. Em không phải là một người đẹp cổ điển nhưng rất quyến rũ và thu hút: khuôn mặt và đôi mắt vui tươi, một thân hình gọn gàng tao nhã (trong những năm đầu đại học, em tham gia lớp thể dục dụng cụ cho tới lúc bị ngã khi tập vòng treo) và giọng nói mê hoặc của em vẫn còn ngân nga bên tai tôi…

Raisa ở chung phòng với Nina Lyapisheva, Liya Rusinova và một cô Nina nữa. Họ có bạn trai học Khoa Triết, tên là Yuri Levada và Merab Mamardashvili. Yuri Levada sau này trở thành giáo sư và thành lập Trung tâm Xã hội học mang tên cậu ta. Cậu ta mới mất gần đây. Merab Mamardashvili là một thanh niên Gruzia cao lớn đẹp trai. Cậu ta ngay lúc đó đã tỏ ra có nhiều hứa hẹn. Sau này, Merab trở thành một nhà triết học xuất sắc ở Liên Xô. Đáng tiếc là cậu mất quá sớm.

Người ta có hỏi tôi về ấn tượng đối với Merab, nhưng những cuộc gặp gỡ của tôi với cậu ta và với Yuri Levada rất ngắn ngủi. Tôi không có gì nhiều để nói về cá nhân họ. Khi Gruzia rơi vào hỗn loạn trong những năm đầu thập niên 1990, Merab đã nói ra những lời được hưởng ứng không chỉ ở Gruzia mà còn trên toàn Liên Xô: “Nếu người dân của tôi bầu cho Gamsakhurdia, tôi sẽ đứng lên chống lại người dân của mình.”

Nhưng đó là chuyện xảy ra rất lâu sau này. Trong khi đó ba người chúng tôi lần lượt lấy các cô gái ở chung phòng. Thực sự là chỉ có Raisa và tôi là bên nhau tới cuối đời và không bao giờ thay đổi. Merab và Nina ly dị, sau đó là Yuri và Liya cũng vậy. Sau khi Raisa mất, tôi nhận được một bức thư viết tay dài từ Nina, vợ Merab. Tôi giữ nó làm kỷ niệm thời sinh viên của chúng tôi. Nó đã được đưa vào trong cuốn sách Những nét chân dung chấm phá⦾ nói về Raisa.

Khoa Luật và Khoa Triết ở cạnh nhau trên phố Mokhovaya, nên Raisa và tôi thường gặp nhau sau giờ học trong sân dưới một cổng vòm và cùng nhau đi dạo rất lâu quanh Moskva. Trên đường đi của chúng tôi luôn có hai hay ba rạp chiếu phim. Chúng tôi hạnh phúc bên nhau. Đầu tiên chúng tôi đi cạnh nhau, sau đó nắm tay nhau. Điều đó với chúng tôi không chỉ là thói quen, khi nắm tay chúng tôi thường cảm nhận được sự hiện diện thực sự của nhau.

Chúng tôi như hình với bóng. Các bạn cùng lớp với tôi đùa: “Bọn mình đánh mất Gorbachev rồi.” Yuria Topilin và Volodya Liberman cũng trở thành bạn của Raisa. Họ nghĩ họ có rất nhiều “công lao” trong việc chúng tôi yêu nhau.

Vào một ngày mùa đông chuyện không ngờ đã xảy ra. Như thường lệ chúng tôi gặp nhau trong sân trường ở Mokhovaya sau giờ học. Chúng tôi quyết định đi bộ về Stromynka. Raisa im lặng một cách khác thường, miễn cưỡng trả lời những câu hỏi của tôi. Tôi cảm thấy điều gì đó không ổn và hỏi em có chuyện gì. Em nói: “Bọn mình không nên gặp nhau nữa. Suốt thời gian qua em đã hạnh phúc. Em cảm ơn anh. Nhưng em đã bị đau một lần, em đã chia tay với một người mà em tin tưởng và em không nghĩ mình có thể chịu đựng chuyện đó thêm một lần nữa. Tốt nhất là chia tay trước khi quá muộn…”

Hai chúng tôi im lặng một lúc lâu. Khi tới Stromynka, tôi nói với Raisa rằng tôi không thể làm được chuyện em yêu cầu, vì đó sẽ là tai họa với tôi. Đó là lời tỏ tình của tôi.

Chúng tôi vào ký túc xá. Tôi đưa Raisa đến cửa, và khi chia tay tôi nói sẽ đợi em ở chỗ cũ trên sân trường sau hai ngày nữa.

“Bọn mình không nên gặp nhau nữa.”

“Anh sẽ đợi em.”

Hai ngày sau chúng tôi gặp nhau. Chúng tôi không bao giờ cách xa.

Không lâu sau em kể cho tôi câu chuyện của mình: “Em kết bạn với Anatoly Zaretsky trong một thời gian dài. Bọn em đã nghĩ đến chuyện lấy nhau. Bố mẹ anh ấy sống ở Latvia hay Litva gì đó. Bố anh ấy là giám đốc Đường sắt Baltic, một sếp lớn trong ngành đường sắt. Mẹ anh ấy là một người phụ nữ hấp dẫn và đầy ấn tượng và rất tham vọng. Một cuộc gặp gỡ đã được sắp xếp. Mẹ anh ấy đến trên một toa tàu đặc biệt. Em được mời đến. Mẹ anh ấy không thích em. Anatoly không thuyết phục được mẹ thay đổi ý kiến. Chúng em chia tay. Em thấy cay đắng và bất công. Cuộc đời mất hết ý nghĩa với em. Một người bạn nói: ‘Sao cậu lại cần một người đàn ông như thế?’”

Sinh viên sau đại học, các sinh viên Khoa Toán và Khoa Lý, tất cả đều biết chuyện xảy ra giữa Raisa và Anatoly. Bất ngờ Raisa có rất nhiều người theo đuổi. Cho tới khi chúng tôi gặp nhau và những gì mà tôi vừa kể với các bạn. Cả hai chúng tôi đều có lựa chọn của mình. Raisa không dễ kết bạn, nhưng em là người bạn trung thành. Với tôi em trở thành người bạn trung thành và người vợ yêu quý.

Một buổi tối mùa hè trên quảng trường trước khu ký túc xá trên phố Stromynka, Raisa và tôi nói chuyện tới khuya. Tối hôm đó chúng tôi đồng ý sẽ bên nhau mãi mãi.

Tôi về quê Privolnoye nghỉ hè và nói với cha mẹ về kế hoạch đám cưới của mình. Chưa từng gặp Raisa và không biết em nhưng họ cũng không có điều gì phản đối. Trước đó tôi đã viết thư cho giám đốc trạm máy kéo đề nghị ông nhận tôi làm trợ lý cho thợ lái máy gặt đập liên hợp, công việc cũ của tôi. Tôi nói về những đổi thay quan trọng sắp diễn ra trong đời mình và tôi cần tiền. Ông đồng ý. Raisa đi Bashkiria nghỉ hè, nhưng em không hé lời nào với cha mẹ mình.

Như vậy là không cần ai tư vấn, chúng tôi đã có quyết định quan trọng nhất của cuộc đời. Tôi đến Moskva với một ít tiền. Tôi đến trước Raisa để đón em. Chúng tôi vui mừng gặp nhau ở ga Kazansky! Những ngày tuyệt vời, đáng nhớ bắt đầu… Phải may đồ cưới, và lần đầu tiên trong đời tôi đặt bộ vét may bằng vải màu xanh dương đậm được gọi là “công nhân xung kích.” Trước khi đăng ký chúng tôi chụp ảnh ở hiệu gần ga tàu điện ngầm Kirovskaya. Đó là những bức ảnh đẹp nhất trong album của chúng tôi.

Đám cưới được dự kiến tổ chức vào ngày nghỉ lễ 7/11. Chúng tôi không vội đăng ký kết hôn. Nhưng có một ngày chúng tôi đi bộ trên cầu qua sông Yauza đến Quảng trường Preobrazhenskaya. Phòng đăng ký kết hôn của quận Sokolniki nằm ngay bên kia cầu. Tôi nói với Raisa, “Vào thôi chứ.” “Vào thôi.” Chúng tôi vào, tìm hiểu xem mình cần những giấy tờ gì để chính thức hóa cuộc hôn nhân của mình và điền vào một tờ đơn.

Ngày 25/9/1953, cùng với những người bạn thân, chúng tôi lại bước vào cơ quan đáng kính này và được cấp giấy đăng ký kết hôn số PB 047489, ghi rằng công dân Mikhail Gorbachev, sinh năm 1931, và công dân Raisa Titarenko, sinh năm 1932 đã chính thức kết hôn, dưới sự chứng kiến ở đây họ đã ký và đóng dấu giấy đăng ký. Mọi thứ rất bình thường. Không hề giống như bây giờ ở các trung tâm tiệc cưới. Tuy nhiên, sau đó năm nào chúng tôi cũng kỷ niệm ngày này, bất kể chúng tôi ở nhà, trên tàu hay đi nghỉ, thậm chí cả đang trên máy bay. Thông thường chúng tôi kỷ niệm ngày này với nhau. Chúng tôi thích thế hơn. Chúng tôi thấy hạnh phúc.

Một lần chúng tôi tổ chức kỷ niệm ngày lễ riêng tư này khi đi nghỉ ở Kislovodsk. Khi đó là năm 1973 và đó là kỷ niệm lần thứ 20 ngày cưới. Tôi đặt bàn ở một nhà hàng trên núi nhìn xuống thành phố. Một nơi tuyệt vời. Nhà hàng đầy chật người đi nghỉ. Âm nhạc, khiêu vũ, những lời chúc tụng nối tiếp những lời chúc tụng. Tôi đặt một chai sâm panh, một chai vodka Stolichnaya và vài món ăn vùng Kavkaz. Chúng tôi rất vui và tôi không hề nhận thấy thời gian trôi qua nhanh thế nào. Chúng tôi sẵn lòng uống hết những gì mình đã đặt: Raisa uống một ly sâm panh và tôi uống hết chỗ còn lại. Chuyện đó không bao giờ xảy ra với tôi lần nữa.

Trong những năm đầu thập niên 1990, một lần tôi thấy mình “khá rảnh rỗi,” nên chúng tôi đã quyết định tới nhà hàng Opera ở Moskva để kỷ niệm ngày lễ của chúng tôi. Raisa nói em muốn một ly cô nhắc ngon. Chúng tôi thích loại cô nhắc đó và gọi thêm một lượt. Âm nhạc đang chơi. Chúng tôi thấy vui. Nhưng sự cố đã xảy ra. Loại cô nhắc chúng tôi uống, “Louis XIII” hóa ra lại rất đắt, nên khi hóa đơn được đem ra tôi vất vả lắm mới gom được đủ tiền: tôi đã phải vét hết tiền mặt mình có. Sẽ rất xấu hổ nếu tôi không có đủ tiền.

… Một phần truyền thống gia đình của chúng tôi là ký ức về một giấc mơ của Raisa trong những ngày đầu cuộc sống chung của chúng tôi.

Em mơ thấy tôi và em dưới đáy một cái giếng sâu và tối, chỉ có ánh sáng le lói tít trên cao. Chúng tôi cố gắng giúp nhau trèo ra. Tay chúng tôi xây xước và chảy máu. Đau đớn không chịu đựng nổi. Raisa tuột tay, nhưng tôi đỡ được em và chúng tôi tiếp tục leo lên chậm chạp. Cuối cùng, hoàn toàn kiệt sức, chúng tôi cũng thoát được khỏi cái hố đen. Trước mặt chúng tôi là một con đường sạch sẽ, thẳng tắp có hàng cây hai bên. Phía chân trời là mặt trời khổng lồ chói lọi, con đường như vươn thẳng tới mặt trời và hòa vào nó. Chúng tôi đi về phía mặt trời. Bất ngờ… những bóng tối đáng sợ, đen ngòm phủ trước mặt chúng tôi và hai bên đường. Cái gì vậy? Cánh rừng thì thầm trả lời: “Kẻ thù, kẻ thù, kẻ thù.” Tim chúng tôi chùng xuống… Tay trong tay, chúng tôi tiếp tục con đường của mình tới chân trời, về phía mặt trời… Chúng tôi đăng ký kết hôn ngày 25/9/1953. Nhưng chúng tôi chỉ thành vợ chồng khi chuyển sang ký túc xá trên đồi Lenin vào đầu tháng 10. Những ngày này sinh viên bắt buộc phải tới quận Mozhaysky đào khoai tây. Một tối, khi tôi về đến nơi Raisa đã tổ chức một bữa tiệc cho hai người trong phòng em: với chúng tôi điều đó có nghĩa là mọi thứ và mãi mãi.

Đám cưới sinh viên

Tiệc cưới của chúng tôi tổ chức ngày 7/11 trong phòng ăn ký túc xá sinh viên ở Stromynka. Chúng tôi mời những người bạn cùng lớp và những người bạn thân. Đồ ăn là những món truyền thống lúc đó: sa lát Nga, cá trích muối, khoai tây luộc và vodka Stolichnaya. Sau đó là một ít thịt, tôi nghĩ là thịt viên. Tóm lại là tất cả những gì chúng tôi có thể chi trả. Raisa mặc áo cưới bằng vải sa mỏng. Nó rất hợp. Khi mặc nó vào, em ngắm nghía rất lâu trước gương. Tôi hỏi em: “Em thích chứ?”

“Em hạnh phúc quá.”

Em thích quần áo đẹp. Có gì đó thật đặc biệt ở người phụ nữ này. Em xuất thân khiêm tốn, từ một tỉnh xa, đến học đại học tổng hợp. Thậm chí em còn không giống hầu hết các cô gái khác. Một sự so sánh thường xuất hiện trong suy nghĩ của tôi là em thực sự là một công chúa, và điều đó không hề phóng đại. Tôi vui vì em muốn mình trông xinh đẹp. Thu nhập của chúng tôi lúc đó chỉ đủ sống. Tuy nhiên, khi có cơ hội dù nhỏ nhất chúng tôi vẫn mua quần áo mới cho Raisa: khi thì một cái chân váy, một cái áo vét hay vải may áo khoác ngoài. Tôi nhớ lại chiếc áo khoác chiết eo may bằng vải xanh lá cây sáng có cổ lông đứng. Em mặc nó trong 8 năm sau, lộn lại để mặc khi mặt kia đã bị sờn. Mọi thứ đều hợp với em. Em luôn kiểm soát cân nặng. Khi bị quầng mắt, em hành động ngay. Ý tôi không phải là em dùng quá tay mỹ phẩm. Thực sự độc giả có thể ngạc nhiên khi biết rằng Raisa chưa bao giờ dùng mỹ phẩm trước tuổi 30. Nhưng má em luôn hồng, có thể vì mạch máu em quá gần với làn da. Một lần một giáo sư đứng xếp hàng sau Raisa ở căng tin sinh viên bên dưới cổng vòm nổi tiếng ở Mokhovaya. Ông thấy em lấy một ly nước cà chua bèn nói, “Giờ thì tôi biết vì sao má em lại đỏ như vậy rồi.”

Raisa có một thứ động lực nội tại khiến em luôn muốn mình đẹp trong mọi hoàn cảnh. Trong tất cả những năm tháng bên nhau, chưa bao giờ em xuất hiện vào buổi sáng mà có một sợi tóc nằm không đúng chỗ. Irina và các cháu gái thừa hưởng tố chất đó. Bà là tấm gương về sự lịch thiệp cho các cháu gái.

Nhưng quay lại với tiệc cưới của chúng tôi. Như tôi đã kể, em phải mượn giày của cô bạn Nina. Tất nhiên là chúng tôi uống, hát và nhảy. Những lời chúc mừng nối tiếp lời chúc mừng và khi các vị khách đồng thanh “Hôn đi” thì chúng tôi phải làm cho nó “ngọt ngào” bằng cách hôn nhau. Hóa ra hôn Raisa lại là vấn đề. Em cảm thấy hôn nhau là chuyện riêng tư và chỉ là chuyện của riêng hai đứa chúng tôi. Nhưng mà…

Chúng tôi uống khá nhiều. Chúng tôi qua đêm ở Stromynka, tất cả 30 người khách trong một phòng.

Và thời gian hạnh phúc để tôi và Raisa khám phá nhau bắt đầu. Chúng tôi quăng hết mọi sự cẩn trọng… và khi chúng tôi phát hiện ra Raisa có thai thì như có một tia sét giáng trên trời giáng xuống. Chúng tôi rất muốn có con, nhưng các bác sĩ cấm tiệt Raisa có con. Lý do là em bị thấp khớp. Thỉnh thoảng khi các khớp xương của em - lớn cũng như nhỏ - sưng phồng lên là em phải nằm đó, trắng bệch như vải trải giường, không thể cử động. Chuyện xảy ra ở Stromynka, tôi và các bạn phải cáng em đến bệnh viện. Tất cả những chuyện đó - căn bệnh và việc chữa trị - đã ảnh hưởng nghiêm trọng đến tim em. Các bác sĩ nói: chúng tôi không thể đảm bảo cô ấy có thể sinh con được, và anh có thể phải lựa chọn giữa việc cứu con hay cứu mẹ.

Chúng tôi không biết phải làm gì. Raisa khóc suốt. Tôi nói với em: “Chúng ta vẫn sẽ có con, nhưng bây giờ thì phải nghe lời khuyên của bác sĩ.” Em được phẫu thuật ở nhà hộ sinh trên phố Shabolovka.

Chúng tôi khi đó rất thiếu kinh nghiệm. Không ai nói với chúng tôi về những chuyện đó, dù ở trường phổ thổng, lên đại học hay tại các cơ sở y tế. Không có tài liệu nào về chuyện đó. Tôi nói chuyện với các bác sĩ sau khi mọi chuyện đã qua và tôi hỏi họ: “Xin bác sĩ cho lời khuyên?” Câu trả lời rất đơn giản: “Anh phải dùng các biện pháp tránh thai.” “Vậy bác sĩ khuyên tôi nên dùng biện pháp nào?” “Biện pháp hiệu quả nhất là tự kiềm chế.” Và tư vấn chỉ được đến thế.

Và cuộc sống vợ chồng của chúng tôi đã bắt đầu như thế: một mặt là rất nhiều niềm vui tiếng cười, nhưng mặc khác chúng tôi thấy mình bị mắc kẹt. Bác sĩ khuyên nên thay đổi môi trường khí hậu. Một chuyến đi về quê tôi (câu chuyện này sẽ kể sau) đã tác động tốt đến sức khỏe của Raisa. Ngày 6/1/1957 (đêm Giáng sinh theo lịch Nga), Raisa 25 tuổi đã sinh hạ con gái chúng tôi Irina.

Raisa tốt nghiệp đại học năm 1954. Tôi vẫn còn một năm nữa mới tốt nghiệp. Chúng tôi quyết định ở bên nhau: hoặc chúng tôi sẽ cùng ở lại Moskva hoặc chúng tôi sẽ cùng đến nơi tôi được phân công công tác trong thời gian một năm sau khi tốt nghiệp. Raisa được đề cử tiếp tục theo học sau đại học. Không may em không được nhận vào học sau đại học tại Khoa Triết mà phải theo học một khóa tại Khoa Triết của Trường Đại học Sư phạm Lenin ở Moskva. Chúng tôi vẫn còn một năm phía trước. Chúng tôi không quan tâm đến cuộc đời rồi sẽ đưa mình tới đâu. Đó là đặc điểm của tuổi thanh xuân.

Kế hoạch của chúng tôi cho năm đó là đi thăm cha mẹ tôi ở Privolnoye. Chúng tôi có vài việc “đối ngoại” cần làm để khôi phục lại uy tín của mình: Tôi có thoáng nói đến kế hoạch lập gia đình của mình với bố mẹ còn Raisa thì chưa nói gì với bố mẹ mình. Mùa hè năm 1954 chúng tôi đi Privolnoye. Tôi không nhớ chính xác mình về nhà bằng cách nào. Tôi chỉ nhớ chúng tôi đi tàu và sau đó đi nhờ xe nốt phần đường còn lại.

Khi tới Privolnoye, trước khi về nhà chúng tôi đến thăm bà ngoại Vasilisa của tôi. Tôi chưa bao giờ đi qua nhà bà mà không rẽ vào. Trong tháng cuối cùng của mùa thu năm 1953, ông ngoại Pantelei qua đời. Tôi nhớ ông khi ông cùng mẹ tiễn tôi đi học ở Moskva. Tôi nhảy lên thùng xe tải, quay đầu lại nhìn thấy ông ngoại Pantelei: ông đang đứng khóc. Chưa ai từng nhìn thấy ông khóc bao giờ. Ông là một người kín đáo. Mọi người trong làng kính trọng ông và hầu hết mọi người đến dự đám tang ông bất chấp cơn mưa lạnh mùa thu.

Bà Vasilisa rất vui khi thấy chúng tôi. Bà nhìn Raisa đang đi về phía bà và vòng tay ôm lấy em: “Con gầy quá. Con đẹp quá.” Ngay lập tức bà thấy thích Raisa. Sau này, mỗi khi về Privolnoye chúng tôi đều đến thăm bà. Lần nào Raisa cũng biếu bà tiền để bà có thể đến nhà thờ, cầu nguyện và thắp một ngọn nến. Vào những ngày nghỉ lễ tôn giáo lớn, bà hay đến thăm chúng tôi ở Stavropol. Cho tới bây giờ tôi vẫn nhớ bà đã đi bộ từ nhà đến nhà thờ, chào hỏi mọi người trên đường đi như thế nào. Đó là phong cách vùng Privolnoye.

Mọi chuyện có khác biệt một chút khi chúng tôi về nhà bố mẹ.

Cha tôi thích Raisa ngay và đối xử với em như con gái. Có thể vì ông chỉ có con trai và vì ông là một người nồng nhiệt và tốt bụng. Ông nhớ mãi những tình cảm với Raisa trong lần đầu gặp gỡ. Với mẹ tôi thì không hẳn như vậy: không thể gọi đó là một cuộc gặp mặt đầm ấm. Nói chung là bà ghen tị với Raisa vì đã mang con trai bà đi. Trong lần về thăm đó bà nói với tôi:

“Con đem con dâu kiểu gì về thế? Nó chả có giúp được gì.”

Tôi nói em có bằng đại học và sắp trở thành cô giáo.

“Vậy ai sẽ giúp bố mẹ? Sao con không lấy một cô gái quê ở đây này?”

Tôi bực quá:

“Mẹ, con sẽ nói một điều mà mẹ nên nhớ. Con yêu cô ấy. Cô ấy là vợ con. Và con không muốn nghe mẹ nói chuyện gì kiểu như vậy nữa đâu.”

Mẹ bắt đầu khóc. Tôi thấy thương bà. Nhưng đó là chuyện cần phải làm để chúng tôi biết rõ quan điểm của mình trong vấn đề này một lần và mãi mãi. Raisa cũng biết về thái độ thiếu thân thiện của mẹ chồng và đương nhiên là em lo lắng. Một lần mẹ bảo em gánh nước giếng tưới vườn sau. Cha nhanh chóng đánh giá tình hình và nói: “Ta cùng làm nhé.” Mẹ vô cùng giận dữ. Phải mất một thời gian cơn giận của bà mới nguôi. Sau đó khi hiểu Raisa hơn, bà cũng dịu lại. Rồi cháu gái được sinh ra. Và vị thế của tôi thay đổi. Chúng tôi giúp đỡ cha mẹ về tài chính. Chúng tôi xây nhà mới cho họ.

Nhưng những khi thấy chuyện đó làm Raisa buồn bực, tôi cáu kỉnh:

“Em có lấy mẹ anh đâu. Phải làm rõ ràng chuyện thế này: vấn đề này xong rồi. Còn giờ thì em làm ơn bình tĩnh lại đi.”

Một lần căng thẳng đi quá giới hạn. Để tránh tranh cãi với mẹ tôi, Raisa bỏ nhà đi đâu đó rất lâu. Tôi xuống bờ sông và tìm được em ở đó:

“Có chuyện gì vậy?”

“Không có gì.”

“Thế tốt rồi. Thế mới bản lĩnh chứ.”

Một ngày chúng tôi đến viếng mộ ông ngoại Pantelei. Tôi đứng rất lâu bên nấm mộ của người ông vô cùng thân thiết với mình, nhớ lại cuộc sống khó khăn mà ông đã từng trải qua.

Điều gì phía trước?

Việc học hành của tôi ở trường đại học đã gần kết thúc. Trong năm cuối tôi đi thực tập ở Tòa án quận Moskvoretsky của thành phố Moskva và ở Ban chấp hành quận Kievsky. Tôi nhớ những phiên tòa đã để lại ấn tượng sâu sắc trong tôi. Đó là một vụ xử một nhóm thanh niên đã gây ra một tội ác kinh khủng. Phiên tòa kéo dài rất lâu và là một bài học thực sự cho tôi và các đồng nghiệp. Tôi nhớ đến sự đối đầu khó khăn giữa bị cáo và công tố. Một công tố viên gầy gò, ăn mặc luộm thuộm, căng thẳng và cả một nhóm luật sư bào chữa béo tốt, tự tin. Tôi buộc phải thú nhận rằng mình đã hoàn toàn đứng về phía công tố viên. Tôi không tin tưởng các luật sư bào chữa. Nhưng họ thực sự là những bậc thầy trong nghề.

Với tôi, phần thú vị nhất khi thực tập là được giới thiệu với các hoạt động của Soviet quận Kievsky và Ban chấp hành quận. Trước hết nó cung cấp cho tôi tư liệu để viết luận án về đề tài “Sự tham dự của quần chúng vào điều hành nhà nước, tham chiếu cụ thể đến chính quyền Soviet địa phương.” Thứ hai, nó cho tôi cơ hội so sánh những gì tôi đã biết về hoạt động của Soviet cấp trên với cuộc sống và các hoạt động của một trong những Soviet địa phương của Moskva. Cuối cùng, nó cho tôi cơ hội làm điều gì đó thực tế, trong khi ở tòa án quận chúng tôi chỉ là người quan sát.

Tôi nộp luận án đúng thời hạn và bảo vệ thành công, được chấm điểm “xuất sắc.” Nhiều công trình của tôi dành cho việc thể hiện những ưu thế của chủ nghĩa xã hội so với dân chủ phương Tây (rút ra từ những ví dụ từ công việc của Soviet quận Kievsky). Tôi vẫn còn quãng đường rất dài phải đi để hiểu được nội dung nhân bản phổ quát của các nguyên tắc dân chủ cơ bản.

Tờ báo Nước Nga Soviet một lần đăng bài cáo buộc rằng trong một bài phát biểu của tôi ở nước ngoài, tôi có nói rằng Raisa và tôi dự định phá vỡ Đảng Cộng sản từ bên trong ngay từ khi chúng tôi còn trẻ. Nhưng đó là lời nói dối trắng trợn nhất từng có. Tất cả những thứ đó là nhảm nhí, một trong những sản phẩm mà “các tín đồ sùng kính” của tôi đã tạo ra theo thời gian.

Đúng là ngay lúc đó sinh viên đã có xu hướng nghi ngờ bức tranh đen trắng đơn giản về thế giới mà tuyên truyền đã tạo ra. Một sự kiện bất ngờ đã khiến tôi phải suy nghĩ theo hướng đó. Nhà lãnh đạo Ấn Độ Jawaharlal Nehru đến thăm Moskva tháng 6/1955. Tôi tham dự cuộc gặp gỡ của ông với giáo sư và sinh viên trong hội trường của Trường trên đồi Lenin. Ông là một người tuyệt vời có phong cách quý phái, đôi mắt thông minh xuyên thấu và một nụ cười thân thiện, tươi tắn. Tôi đã rất ấn tượng. Tôi nhớ những lời ấm áp của ông nói với sinh viên, hy vọng của ông rằng Trường sẽ đào tạo ra những nam nữ thanh niên “tuyệt vời cả trong trái tim và trí óc,” những người sẽ trở thành “đại sứ của thiện chí và hòa bình.”

Vị khách Ấn Độ gắn vấn đề hòa bình với bảo tồn và phát triển nền văn minh của loài người, sử dụng những kiến thức khoa học và kỹ thuật mới nhất vì lợi ích của loài người và việc xóa bỏ mọi chướng ngại và rào cản ngăn sự phát triển của tinh thần lương tri của chúng ta.

Đối với những người sử dụng “phương thức giai cấp-xã hội” để tiếp cận các sự kiện và hiện tượng trong quá khứ, hiện tại và tương lai, những lời nói này thật khác thường và bất ổn. Nhiều năm sau, vào tháng 12/1986, tôi nhớ lại những lời này khi tôi đặt chữ ký của mình bên cạnh chữ ký cháu trai ông, Thủ tướng Ấn Độ Rajiv Gandhi, trong Tuyên bố Delhi về các nguyên tắc của một thế giới phi hạt nhân và phi bạo lực.

Tốt nghiệp sớm hơn tôi một năm, Raisa được nhận vào chương trình sau đại học, thi đỗ kỳ thi phó tiến sĩ khoa học và đang làm luận án và mong muốn có một sự nghiệp khoa học ở Moskva.

Bản thân tôi cũng nhận được lời mời tham gia khóa sau đại học về luật nông trang tập thể, nhưng tôi đã từ chối vì lý do nguyên tắc. Từ lâu tôi đã xác định rõ thái độ của mình đối với “luật nông trang tập thể.”

Không phải vì tôi không nghĩ tới sự nghiệp tương lai của mình. Là Bí thư Komsomol, tôi là ủy viên ủy ban phân công công tác và tôi biết mình không cần quan tâm đến vấn đề đó. Tôi là một trong 12 sinh viên tốt nghiệp (11 trong số họ là cựu chiến binh) có thể tới làm việc tại Văn phòng Công tố Liên bang.

Đó là lúc các nạn nhân của vụ khủng bố của Stalin bắt đầu được minh oan, và chúng tôi dự kiến sẽ làm việc trong các cục mới thành lập của các cơ quan an ninh quốc gia để thụ lý các vụ án này. Tôi hình dung công việc tương lai của mình giống như một cuộc thánh chiến vì công lý, điều khá phù hợp với quan điểm chính trị và đạo đức của tôi.

Tôi thi xong môn cuối ngày 30/6. Về tới ký túc xá tôi thấy một bức thư mời chính thức trong hộp thư, mời tôi tới cơ quan tương lai của mình, Văn phòng Công tố viên liên bang. Trên đường tới đó tâm trạng tôi rất hào hứng. Tôi mong chờ một cuộc trao đổi về công việc tương lai của mình và dần hình thành sẵn các kiến nghị trong đầu. Nhưng khi tôi bước vào văn phòng có địa chỉ trong bức thư, tươi cười và hào hứng, thì người cán bộ ngồi ở đó lạnh lùng thông báo với tôi rằng: “Văn phòng Công tố viên liên bang không tìm thấy cơ hội sử dụng của anh.”

Thì ra chính phủ đã ra một sắc lệnh mật nghiêm cấm sinh viên tốt nghiệp ngành luật làm việc trong các cơ quan tư pháp trung ương. Động cơ đằng sau nó là vì họ cho rằng một trong những nguyên nhân của những cuộc đàn áp khủng khiếp trong những năm 1930 là việc quyết định số phận của con người đã được giao vào tay nhiều thanh niên “còn xanh non,” những người chưa có kinh nghiệm sống cũng như kinh nghiệm chuyên môn. Trớ trêu thay, tôi, người lớn lên trong một gia đình có người là nạn nhân bị đàn áp, lại trở thành nạn nhân không mong muốn của “cuộc thánh chiến để khôi phục nền pháp lý XHCN.”

Chuyện đó ngay lập tức phá hỏng mọi kế hoạch của tôi. Tất nhiên tôi có thể có được một công việc thoải mái trong trường đại học để ở lại Moskva. Bạn bè của tôi đã gợi ý khả năng này. Nhưng tôi không muốn làm như vậy. Tôi được mời làm việc tại văn phòng công tố viên ở Tomsk, ở Blagoveshchensk, tại văn phòng công tố viên nước Cộng hòa Tajikistan và cuối cùng là chức phó công tố tại thành phố Stupino, không xa thủ đô, cùng với một căn hộ do nhà nước cấp. Raisa và tôi không mất quá nhiều thời gian xem xét những lời mời đó. Tại sao phải đến những nơi xa và thử vận may của chúng tôi ở những vùng đất lạ? Nếu chúng tôi muốn cái lạnh cóng của Sibir hay cái nóng thiêu đốt của vùng Trung Á, thì cả hai thứ đó có thừa ở vùng Stavropol.

Một quyết định tự đến. Người ta đã sửa lệnh phân công công tác, trong đó từng viết “Văn phòng Công tố viên liên bang,” xóa đi chữ “liên bang” và thay vào đó ghi “vùng Stavropol.”

Vậy là tôi về lại Stavropol quê mình. Nhưng trước hết chúng tôi phải tới thăm cha mẹ Raisa để “chuộc lại lỗi lầm.”

Tôi nghĩ tôi cần nói vài điều về gia đình Raisa. Cha em rời Ukraina đến vùng Altai để tham gia xây dựng tuyến đường Chuisk vào cuối những năm 1920. Ở đó ông gặp mẹ Raisa, Alexandra Petrovna, gia đình bà đã tới Sibir trước đó. Họ lấy nhau và bà sinh Raisa khi 19 tuổi. Vài phút sau khi Raisa chào đời, cha em bế em trong lòng bàn tay mình. Ông nhớ trông em như một cuộn da thịt mềm mại, hồng hào, giống như một quả táo trên thiên đường. Vì thế ông đặt tên em là Raya (tên gọi âu yếm của Raisa) vì cái tên đó đọc như từ thiên đường trong tiếng Nga (rai). Ông rất yêu quý Raisa. Cha mẹ Raisa đều là người Ukraina. Gia đình bên cha em tới từ tỉnh Chernigov và gia đình mẹ từ tỉnh Poltava. Mẹ em xuất thân từ một gia đình nông dân giàu có, hay còn gọi là kulak. Trong thời kỳ tập thể hóa, ông của Raisa bị tịch thu toàn bộ tài sản (theo một chương trình của nhà nước có tên là phi địa chủ hóa) và người gia đình tan tác khắp nơi trong nước, vài người đến Kazakhstan, vài người tới vùng Viễn Đông và vài người tới vùng Altai. Gia đình tan vỡ. Người ông lang thang từ làng này sang làng khác làm những công việc lặt vặt. Nhưng tới những năm 1930 khốc liệt ông bị bắt và kết án theo chủ nghĩa Trotski. Ông bị kết án tử hình không xét xử. Tất cả con cái đã lớn. Người con trai trở thành giám đốc một cảng sông ở Kazakhstan, và Maria Petrovna, bà cô tương lai của Raisa, tốt nghiệp trường y và trở thành nhân viên y tế.

Cha của Raisa, Maxim Andreyevich, dành 40 năm xây dựng đường sá ở Sibir, Uran, Bashkiria và sau đó là ở Ukraina gần Nezhinsk và tại vùng Donetsk. Ông tham gia vào công cuộc điện khí hóa đường sắt vùng Kuban và về hưu ở đó khi đến tuổi. Mộ của ông nằm ở Krasnodar. Mẹ Raisa chỉ sống được thêm ba hay bốn tháng sau đó, bà mất và được chôn cất ở Ufa.

Cách cuộc đời đưa mọi người đến bên nhau thật là thú vị. Cha mẹ Raisa đã gặp cha mẹ tôi khi họ đến thăm Privolnoye. Hai người cha thích nhau ngay. Tính cách của họ giống nhau và lập tức họ trở thành bạn bè. Hai bà mẹ cũng rất hợp nhau: họ nói chuyện với nhau rất nhiều, cũng không có gì đáng ngạc nhiên vì họ đồng trang lứa và có rất nhiều ký ức chung. Họ thoải mái với những “trò hề”của tôi và Raisa. Chúng tôi trở thành một gia đình lớn. Giờ đây cha mẹ tôi và cha mẹ Raisa đều đã mất. Và Raisa cũng không còn nữa.

… Trở lại năm 1955, Raisa và tôi đến làng Yermolayevka ở Bashkiria. Chúng tôi gặp em trai Zhenya và em gái Lyudochka của em vừa tốt nghiệp trung học. Khi tôi đi Stavropol, tôi đưa Lyudochka đi cùng và cho em xuống Ufa, nơi em dự định vào trường y. Em tốt nghiệp trường y ở đó và suốt đời làm bác sĩ.

Cha Raisa là một người tốt bụng, nhưng quan hệ của tôi với mẹ Raisa phải mất một thời gian mới ổn định. Một lần tôi thức dậy và đi vào bếp, mẹ em đang ở trong đó, nấu nướng món gì đấy và rất ồn ào.

Tôi nói với bà: “Raisa đang ngủ: mẹ đừng làm ồn như thế nữa ạ.” Ban ngày khi tôi và Raisa ra ngoài đi dạo thì em nói:

“Có người than phiền về anh đấy.”

“Than phiền gì vậy?”

“Mẹ bảo anh nói mẹ đừng làm ồn trong bếp để em ngủ.”

Raisa khá là khó ngủ, em bị bệnh mất ngủ. Em nói:

“Anh biết mẹ nói thế nào về anh không? ‘Mày đem về cho mẹ thằng Do Thái nào thế không biết.’”

Raisa và tôi không coi những lời nói đó là chê bai mà là lời khen ngợi cao nhất vì người Do Thái được xem là những người đối xử với vợ tốt nhất.

Không bao lâu sau tôi trở thành người con rể yêu quý của bà. Thực sự là đôi khi tôi cũng trêu chọc bà bằng cách nhắc bà nhớ lại bà đã đối xử với tôi như thế nào lúc ban đầu.

Cả hai bà mẹ đều là những người phụ nữ to lớn, xinh đẹp và thông minh.

Em trai Zhenya của Raisa tốt nghiệp thủ khoa trường Hàng hải Nakhimov và được cử đi học Đại học Hàng hải ở Leningrad. Cậu ta là người tài giỏi, lương thiện, thẳng thắn và căm ghét sự bất công. Tính cách này khiến cậu gặp rắc rối và bị đuổi khỏi trường hàng hải và đưa đi phục vụ trong Hạm đội Biển Bắc. Ở đó cậu bắt đầu viết và xuất bản. Sau khi giải ngũ, cậu vào Đại học Văn học ở Moskva. Cậu viết vài truyện ngắn và hai ba cuốn sách gì đó cho thiếu nhi. Cậu cũng viết hai cuốn tiểu thuyết. Một quyển tên là Đất ngã, nói về một thảm họa hầm mỏ, về người chết và những người công nhân biểu tình bị bắn hạ. Tôi đã đọc bản thảo. Sau đó cậu dành một thời gian dài viết cuốn Người tôn thờ thần Lửa. Không cuốn nào được xuất bản, bản thảo thì đã bị mất. Cuộc đời không may mắn của cậu, xa gia đình từ tấm bé và nghiện rượu từ sớm, tất cả đã tạo nên thảm kịch. Raisa rất yêu quý em trai và đã nhiều lần thuyết phục cậu thay đổi, bắt cậu đi cai nghiện. Tất cả đều vô ích.

Từ phương diện này cả hai chúng tôi đều kém may mắn với em trai mình. Em trai tôi Alexander, một đại tá quân đội, cũng nghiện rượu. Cậu ta phục vụ trong binh chủng tên lửa, ở sâu dưới lòng đất điều khiển vành đai phòng vệ xung quanh Moskva. Chắc dưới đó đã có chuyện xảy ra. Cậu ta kém tôi 16 tuổi nhưng đã mất năm 2001. Tất cả những sự kiện này trong gia đình đã để lại những vết sẹo rất sâu trong trái tim chúng tôi…

… Để Raisa ở lại với bố mẹ cô ấy một tháng, tôi quay về Moskva. Những ngày cuối cùng của tháng 7 là những ngày bận bịu đóng gói đồ đạc. Không phải là chúng tôi có quá nhiều đồ phải đóng gói. Tất cả đồ đạc của chúng tôi chỉ được gói gém gọn trong hai va li. Với món hành lý cơ bản là sách, tôi đã mua một cái hộp lớn, chất đầy sách vào đó và thuê một chuyến xe tải chở đến ga tàu để gửi về Stavropol theo kiểu “hàng chậm” vì như thế rẻ hơn. Bản thân tôi sẽ đi vào buổi tối. Tôi về phòng mình trên đồi Lenin, tắm rửa, lên giường nằm và nhắm mắt lại. Có lẽ đó là lần đầu tiên tôi tự hỏi mình câu hỏi mà sau này tôi còn hỏi lại mình nhiều lần trong đời: МГУ có vai trò gì trong cuộc đời tôi?

Tất nhiên gia đình là rất quan trọng trong việc tạo ra cơ sở đạo đức trong tôi. Tất nhiên trường học và các thầy cô giáo đóng góp rất nhiều để tạo nên tính cách của tôi. Tôi biết ơn những người bạn đồng nghiệp lớn tuổi, những người công nhân lái máy kéo đã giúp tôi hiểu được giá trị của người lao động. Mặc dù vậy nhưng chính là МГУ đã cung cấp cho tôi kiến thức vững chắc và động lực tinh thần hướng dẫn tôi suốt cả đời. Tôi có thể nói chắc chắn rằng chính trị gia Gorbachev sẽ không bao giờ tồn tại nếu không có 5 năm đại học. Những tiêu chuẩn về trí tuệ do trường đặt ra đã giúp tôi chống lại sự kiêu căng tự phụ. Chúng giúp tôi đứng vững trong những tháng ngày khó khăn nhất.

Trường là nơi tôi gặp Raisa. Khi Raisa còn sống, tôi thường nửa đùa nửa thật nói với em rằng may mà em lấy được tôi làm chồng. Em phản ứng bằng cách nói rằng chính tôi mới là người may mắn khi lấy được em làm vợ. Giờ thì những cuộc tranh cãi này đã chấm dứt. Tôi hy vọng chúng tôi sẽ có thể tiếp tục nó khi gặp lại nhau. Chúng tôi đã hạnh phúc bên nhau.

Chương 3 Quay lại Stavropol

Tôi tới Stavropol cuối tháng 7/1955 để nhận công việc tại văn phòng công tố viên vùng. Chương trình thực tập của tôi bắt đầu ngày 5/8. Cùng với tôi còn có một số sinh viên mới tốt nghiệp khoa Luật. Buổi chiều tôi di dạo quanh thành phố, làm quen với nó và tìm một căn hộ để ở. Tôi ấn tượng bởi cây cối sum suê và vẻ ngoài tiêu biểu của một thủ phủ tỉnh. Nhà cửa chủ yếu là loại một-hai tầng, lác đác có vài tòa nhà ba-bốn tầng bị vây quanh bởi các công trình cơi nới mở rộng, đại diện cho kiến trúc lạ lùng và hỗn tạp thời bấy giờ của nhiều thành phố tỉnh lẻ nước Nga.

Một đại lộ rộng có hàng cây hai bên chạy dài từ trung tâm xuống dốc về phía đông, dẫn đến cổng một pháo đài (thoạt đầu Stavropol được xây dựng như một pháo đài). Khi đó nó được gọi là cổng Tiflis vì con đường chạy tới Tiflis… Một “thắng cảnh” khác của địa phương là một hồ nước lớn ngay trước trường Đại học Sư phạm mà tôi đã cho lấp khi trở thành Bí thư vùng ủy Stavropol. Chợ Nizhny nằm cạnh khách sạn Elbrus, nơi tôi ở, bán rau quả vô cùng rẻ. Người ta có thể mua được một xô cà chua với chỉ một vài xu. Tôi thì đang phải tiết kiệm tiền vì tôi phải thuê một căn hộ kịp để đón Raisa.

Đó là việc trước tiên tôi định làm. Sau ba hay năm ngày đầu tiên đi gõ đủ các cửa tôi vẫn trắng tay. Mọi người ở văn phòng công tố viên bảo tôi đi gặp người môi giới. Những người môi giới này đã đăng ký với văn phòng công tố và cảnh sát. Họ cho tôi địa chỉ của một phụ nữ có kinh nghiệm môi giới ở số nhà 26 phố Ipatovo. Khi tôi đến bà ta nhận ngay ra là tôi không phải đến bắt kinh doanh trái phép mà cần giúp đỡ. Bà ta lấy của tôi 50 rúp và cho tôi ba địa chỉ. Một địa chỉ trong số đó, trên phố Kazanskaya đã trở thành nhà của chúng tôi trong một vài năm sau này.

Chủ nhà là một đôi vợ chồng rất dễ chịu, tốt bụng, cả hai đều là giáo viên đã về hưu, họ có một cô con gái, Lyuba và con rể Volodya. Sau đó họ có thêm một cháu trai được đặt tên là Anatoly. Họ cho chúng tôi thuê một phòng 11 m2, 1/3 diện tích là lò sưởi. Ba cửa sổ nhỏ nhìn ra một khu vườn cũ trồng cây ăn quả. Thực sự là cửa sổ không đóng chặt lại được vì khung đã vênh. Đồ đạc chỉ có một cái giường dài mà hẹp có lưới sắt võng gần tới nền nhà. Căn phòng vô cùng tồi tàn nhưng đó là thứ tốt nhất mà tiền bạc của tôi cho phép. Chúng tôi thỏa thuận sẽ trả 250 rúp một tháng (theo thời giá trước năm 1961). Chúng tôi phải tự mua củi, than và nến. Thùng “hàng chậm” bằng gỗ mà tôi gửi từ Moskva chuyển đến nguyên vẹn được dùng làm bàn và giá sách. Tôi làm móc treo quần áo và mua hai cái ghế ngay trước khi Raisa đến. Đồ đạc vỏn vẹn chỉ có thế.

Chủ nhà cố gắng làm tất cả những gì có thể để chúng tôi được thoải mái trong căn phòng nhỏ của mình. Nhưng họ cũng không làm được gì nhiều. Chúng tôi biết điều đó và rất biết ơn lòng tốt của họ. Đôi khi vào cuối tuần chúng tôi ngồi cùng nhau, trò chuyện về quá khứ, hiện tại và tương lai. Người cha trong gia đình, Grigory Vasilyevich, người khá kín tiếng lúc ngày thường lại trở nên hoạt bát sau vài ly vodka. Sau vài ly ông lại bắt đầu thúc giục Raisa phải “có cái nhìn tỉnh táo hơn về cuộc đời.” Cậu con rể, Volodya, làm việc ở tờ báo địa phương và vợ cậu ta Lyuba là giáo viên môn hóa học. Trong những lần như thế họ thường bắt đầu cãi nhau. Khi Volodya say, cậu ta thường hành xử khó đoán, đôi khi, như một cách phản đối, cậu ta trèo lên cây. Khi đó các vị chủ nhà rất xấu hổ về con rể, nhưng chúng tôi thông cảm. Ngôi nhà bên cạnh là nơi ở của một cựu đại úy Bạch vệ, một người đàn ông trung niên với vẻ ngoài của một sĩ quan, bộ ria xám được cắt tỉa và tác phong quý tộc. Ông thực sự là một quý ông. Ông ngưỡng mộ Raisa. Có thể em gợi ông nhớ đến quá khứ và những giấc mơ không thành của mình.

Mùa đông đầu tiên của chúng tôi ở Stavropol bắt đầu. Căn phòng hóa ra rất lạnh. Rất khó sống bằng tiền lương của mình tôi khi phải trả tiên thuê nhà. Chúng tôi sống tằn tiện, tiết kiệm tiền cho những thứ cần thiết nhất: quần áo ấm, giày, than cho cái lò sưởi háu đói của chúng tôi.

Cách đối xử thô bạo của người ta với tôi tại Văn phòng Công tố liên bang, sự vô cảm của họ với tình trạng gia đình của tôi và toàn bộ câu chuyện phân công công tác đã khiến tôi nghĩ liệu làm một luật sư có phải một ý tốt hay không. Bảy ngày thực tập đầu tiên của tôi ở Stavropol không giúp tôi xua tan được nghi ngờ. Tôi quyết định chia tay với văn phòng công tố.

Tôi liên hệ với Ban chấp hành Komsomol vùng. Tôi gặp gỡ vài người còn nhớ đến tôi từ ngày xưa. Tôi chia sẻ suy nghĩ của mình. Cái mác МГУ và những hoạt động Đoàn trước đây của tôi ở trường rõ ràng được việc. Tôi được mời phỏng vấn với BTTN Komsomol vùng, Viktor Mironenko: chúng tôi tự giới thiệu và nói chuyện và tôi chấp nhận đề nghị làm phó trưởng phòng thông tin và tuyên truyền của Ban chấp hành Komsomol vùng.

Mọi việc có vẻ ổn thỏa, nhưng đây chỉ là nhìn thoáng qua. Là một thanh niên mới tốt nghiệp đại học, tôi bắt buộc phải tới công tác tại nơi được phân công, tức là Văn phòng công tố và làm bất cứ công việc gì được phân. Tôi phải sắp xếp công việc với văn phòng công tố. Việc Mironenko làm thủ tục với vùng ủy để tôi được làm việc cho Ban chấp hành Đoàn thanh niên vùng cũng giúp ích phần nào. Mặc dù vậy, tôi biết tôi phải nói chuyện với công tố viên vùng và xin phép. Vasily Petukhov là một người nổi tiếng độc lập và chính trực.

“Cho phép tôi đi hay không hoàn toàn do anh. Nhưng tôi sẽ cảm kích nếu anh đáp ứng nguyện vọng của tôi.” Tôi đã kết thúc lời yêu cầu của mình với công tố viên vùng như thế.

Cũng ngày hôm đó tôi viết thư cho Raisa: “Anh có cuộc nói chuyện dài và khó khăn với công tố viên vùng.” Ngày hôm sau tôi viết một bức thư khác báo với em: “Họ đã có buổi nói chuyện nữa với anh và sau khi mắng mỏ đã cho phép anh tới làm việc tại Ban chấp hành Komsomol vùng.”

Vài thập niên sau, trong những năm 1980 tôi nhận được hai cuốn sách của Vasily Petukhov với dòng đề tặng: “Giờ đây tôi thật vui khi nghĩ rằng mình đã làm đúng khi quyết định không cản trở sự nghiệp của cậu.”

… Chuyện việc làm của Raisa không cho thấy bất cứ dấu hiệu tiến bộ nào, mặc dù trong toàn vùng chỉ có hai người có bằng đại học ngành triết. Triết học do các nhà sử học giảng dạy. Ban đầu Raisa phải nhận một công việc ở thư viện vùng, ở đó em phụ trách bộ phận văn học nước ngoài. Công việc của tôi đòi hỏi phải đi công tác thường xuyên tới những nơi khác nhau trong vùng. Phải tốn rất nhiều thời giờ mới đến được một vài ngôi làng để gặp gỡ những người hoạt động Komsomol địa phương. Bạn có thể đến đó bằng một trong hai cách: vẫy xe đi nhờ hoặc đi bộ. Trong làng không có nhà khách, đừng nói đến khách sạn. Đoàn viên thanh niên địa phương thường cho tôi qua đêm ở nhà riêng. Đồ ăn thực sự là thảm họa: kể cả có tiền nhưng bạn cũng chả có chỗ nào mà ăn.

Mười năm sau chiến tranh người dân vẫn còn nghèo, nhiều người sống trong cảnh bần hàn. Một số thanh niên, những người căm thù hoàn cảnh nghèo nàn của mình, sẽ nhận bất cứ công việc gì ở bất cứ đâu: trên công trường xây dựng nhà máy điện, nhà máy, đường sá và kênh rạch. Nhưng phần lớn người dân không có chỗ nào để đi: họ phải chịu đựng mọi sự khó khăn và hy vọng mọi thứ rồi sẽ khá hơn lên.

Cộng đồng đầu tiên tôi đến thăm vào tháng 11/1955 là ngôi làng Gorkaya Balka ở huyện Vorontsovo-Alexandrovsky. Ngôi làng trải dài 20 km trong một hẻm núi. Gorkaya Balka gần như không có nhà gạch mái ngói hay kim loại mà hầu hết nhà cửa là tường đất mái rạ. Buổi sáng, cậu cán bộ Komsomol và tôi đến một trang trại chăn nuôi. Từ trên đỉnh đồi tôi nhìn thấy những túp lều rải rác hỗn loạn, khói bốc lên từ ống khói. Nó tạo cho tôi ấn tượng về một thế giới lạnh lẽo và đông cứng. Chỉ có tiếng chó sủa phá vỡ sự im lặng. Tôi hỏi bạn đồng hành:

“Thanh niên tụ tập ở đâu? Có gì kiểu như câu lạc bộ thôn hay không?”

“Không. Có một túp lều không người ở, chúng tôi họp hành ở đó. Thanh niên đôi khi cũng tụ tập ở đấy. Còn lại thì chủ yếu họ gặp nhau ở nhà. Họ sốt ruột chờ cho đến mùa xuân và mùa hạ, khi có thể vui chơi ngoài trời.”

Chúng tôi phải mất rất lâu mới đến được trang trại, nhưng có lẽ thế lại tốt vì khi chúng tôi đến các cô gái đang nghỉ ngơi sau vài giờ làm việc. Tôi giới thiệu bản thân và mục đích của chuyến viếng thăm: “Để xem các bạn sống và làm việc như thế nào.”

Tôi nói đây là chuyến công tác đầu tiên của tôi từ khi tốt nghiệp МГУ.

Giọng nói khiêm tốn của tôi có lẽ đã làm họ có cảm tình. Một trong những cô gái, rõ ràng là người thủ lĩnh không chính thức, nói rất nghiêm túc, buồn bã và cay đắng:

“Chẳng có gì để xem hết: mọi thứ cứ y như nhau ngày này qua tháng khác thôi.”

“Những gì các bạn làm là rất cần thiết để mọi người sống được.”

“Bọn em hiểu chứ.”

Mặc dù vậy họ là những người sôi nổi và dũng cảm. Khi còn trẻ, mọi thứ đều tốt. Tuổi trẻ là thời gian hạnh phúc nhất trong cuộc đời một con người. Vấn đề chỉ là tuổi trẻ trôi qua quá nhanh.

“Kể chúng em nghe, anh quê ở đâu và làm sao mà anh đến được Moskva?”

Tôi nói tôi là người gốc Stavropol, rằng quê tôi ở làng Privolnoye ở phía tây bắc vùng. Sau khi tốt nghiệp phổ thông tôi đi học tiếp. Tôi kể cho họ nghe về cuộc sống và học tập của tôi ở Moskva.

“Anh nghe nói nhiều người các em quyết định thôi học sau 7 năm học ở trường.”

Hóa ra họ muốn tiếp tục được đi học.

“Sao anh từ chối làm công tố viên?”

“Anh mừng vì đã học ngành luật. Nhưng trong suốt thời gian học đại học anh đã tham gia vào các hoạt động của Komsomol. Anh đã lấy được bằng và lấy được vợ. Bọn anh sẽ sống độc lập và cùng nhau xây dựng mọi thứ. Bọn anh ở trong một căn phòng nhỏ và sống rất chật vật. Vợ anh vẫn chưa có việc làm.”

Họ rất ngạc nhiên khi biết rằng cả người có bằng của МГУ mà cũng thất nghiệp.

“Vậy mà anh khuyên bọn em nên đi học? Như thế thì học hành mà làm gì?”

“Mọi thứ sẽ thay đổi; cuộc sống sẽ thay đổi. Chúng ta mới đang khôi phục sau một cuộc chiến khủng khiếp. Rất nhiều thứ đã thay đổi. Vài người trong số các em cùng tuổi với tôi (24) có thể nhớ cuộc sống đã từng khó khăn như thế nào. Mọi thứ đang tốt dần lên, mặc dù con đường của chúng ta còn rất dài trước khi mọi thứ tốt hơn.”

Việc tôi về cùng vợ có vẻ như đã động chạm tới một vấn đề gì đó. Hầu hết các cô gái mà tôi nói chuyện chưa lập gia đình. Nhưng vào thời đó, phụ nữ ở tuổi họ đáng ra đã có chồng con đầy đủ. Có gì đó không ổn. Tôi không thể không hỏi: “Các em có người yêu chưa?”

Họ phá lên cười.

“Các em còn trẻ mà. Vẫn còn nhiều chàng tuổi các em còn sống sau chiến tranh lắm mà.”

“Anh thấy những anh chàng ấy ở đâu vậy? Họ đi hết cả rồi: người thì đi bộ đội, người thì đi công trường xây dựng ở miền Bắc và Sibir.”

Tôi ghét phải kết thúc cuộc nói chuyện một cách buồn bã như vậy. Trước khi chia tay, tôi hỏi liệu có cách nào tôi có thể giúp họ được không. Tôi rất muốn giúp đỡ họ.

Câu trả lời của họ khiến tôi ngạc nhiên. “Thỉnh thoảng đến thăm bọn em nhé.”

Thế thôi, họ cũng như tôi đều biết rằng cuộc sống là như thế, thời cuộc là như vậy và họ không thể sống ngoài thời đại của chính mình. Họ phải chịu đựng nó và hy vọng mọi thứ sẽ dần khá hơn. Mùa đông đầu năm 1956 tôi đến huyện Apolonsky, một nông trang tập thể nổi tiếng có tên gọi “Ngọn hải đăng cộng sản.” Nó xuất phát từ một hợp tác xã được thành lập năm 1921. Suốt mấy thập niên, chủ nhiệm nông trang là Andrei Vasilyevich Chukno. Ông là người đức hạnh. Mọi việc đều dưới quyền ông. Ông có nhiều chuyên gia và thanh niên làm việc cho mình. Khu dân cư mới được xây dựng. Đường sá tốt. Có trường học, nhà trẻ, nhà ăn cho khách đến thăm và nhà khách, nơi chúng tôi được bố trí ở.

Tôi được Bí thư Komsomol huyện dẫn đường, anh tên là Nikolai Zolotopup. Một thông báo đập vào mắt chúng tôi nói rằng ngày mai tất cả đoàn viên phải tham gia ngày lao động tình nguyện để dọn phân bò trên đồng. Nikolai và tôi quyết định sẽ đến vào buổi sáng và tham gia làm việc cùng với đoàn viên. Trong khi làm việc chúng tôi làm quen với nhau. Chúng tôi giới thiệu mình là ai.

“Vì sao anh đến chỗ chúng tôi? Để cùng tham gia ngày lao động tình nguyện à?”

“Đương nhiên là không rồi. Chúng tôi đến xem và nói với mọi người về cách thức hoạt động của chi đoàn các đồng chí.”

“Chúng tôi luôn ủng hộ chủ nhiệm, giúp đỡ ông ấy trong mọi công việc. Ông ấy cũng làm rất nhiều cho chúng tôi. Có nhiều thanh niên trong chi đoàn: không ai rời bỏ nông trang tập thể, và chúng tôi còn được gửi đi học bằng tiền của nông trang. Sau khi thành chuyên gia, mọi người quay lại và làm việc ở đây. Các nghệ sĩ cũng hay tới đây, nông trang tập thể trả tiền mua máy chiếu phim di động, chúng tôi được xem phim miễn phí mặc dù là không thường xuyên như chúng tôi mong muốn.

Khi tôi hỏi họ nghĩ gì về Komsomol, mọi người đồng thanh trả lời. Họ rất bất bình với Bí thư Komsomol, Grigory Dobroskokin.

“Chuyện tình cảm của Bí thư rất linh tinh. Anh ta xấu hổ khi xuất hiện trước mặt thanh niên. Tóm lại là như vậy.”

Ngày hôm sau chúng tôi đi gặp Dobroskokin. Khi tôi nói với anh ta về chuyện hôm trước và những gì các đoàn viên nói với chúng tôi, Grigory trông có vẻ ngượng nghịu và không nói được gì để bảo vệ mình.

“Anh phải từ chức thôi. Anh không phải là thủ lĩnh thanh niên. Nếu anh không từ chức thì chúng tôi cũng sẽ miễn nhiệm anh.”

“Tôi sẽ tự từ chức.”

Khi tôi gặp Andrei Chukhno và nói với ông về mục đích chuyến công tác của mình và cuộc nói chuyện với đoàn viên ngoài đồng thì ông nói:

“Cậu giúp tôi tìm một Bí thư thanh niên mới nhé. Chúng tôi có nhiều thanh niên và họ phải được tổ chức lại. Tôi rất muốn Đoàn hoạt động tốt.”

Sau đó ông quay sang Nikolai Zolotopup:

“Sao cậu không ở lại với chúng tôi, Nikolai? Chúng ta sẽ hợp tác.” Vậy là mọi chuyện được giải quyết.

Nói tóm lại, tôi về Stavropol không phải với một báo cáo về việc nông trang tập thể hoạt động tốt ra sao mà với những đề nghị giúp đỡ tổ chức Komsomol ở một nông trang nổi tiếng.

Trong thời gian những chuyến công tác thời kỳ đầu này tôi cảm thấy các nhà lãnh đạo Đảng ở địa phương có vẻ không thích những ý kiến thẳng thắn của tôi về các vấn đề của giới trẻ. Vài người đã đánh “tín hiệu” tới chi bộ đảng khu vực về hành vi của tôi. Kết quả là tôi được chi bộ mời lên làm việc. Khi tôi báo cáo về những việc mình đang làm họ nhất trí và ủng hộ tôi.

Nhân dân không tin chuyện đó…

Đầu năm 1956, đã xảy ra một sự kiện làm chấn động cả nước: Đại hội lần thứ 20 КПCC, với bài phát biểu của Nikiata Khrushchev về sùng bái cá nhân. Những cuốn sách nhỏ bìa đỏ mang nội dung tóm tắt của báo cáo được gửi đến tất cả các tổ chức đảng địa phương cùng với tài liệu để các tuyên truyền viên sử dụng. Phản ứng với bài phát biểu của Khrushchev và những quyết định của Đại hội là rất khác nhau.

Tôi là một trong những người được giao nhiệm vụ giải thích kết quả của Đại hội với quần chúng. Từ ngày đầu tiên ở quận Novo- Alexandrovsky tôi đã cảm thấy người dân không tin vào những gì tôi nói với họ cho dù tôi đã dẫn chứng các sự kiện và trích dẫn bài phát biểu của Nikita Khrushchev. Tôi chia sẻ ấn tượng của mình với Bí thư Đảng ủy quận, Nikolai Veretenikov. Ông nói với tôi:

“Mikhail, tôi nói như bạn bè với cậu này: chúng ta đang lạc lối không biết làm gì. Người dân không tin chúng ta.”

Chúng tôi nhất trí rằng trong tuần còn lại chúng tôi sẽ gặp những nhóm nhỏ trong các xưởng sửa chữa, nông trại chăn nuôi và các đội làm việc.

Tôi làm theo kế hoạch đó. Dần dần mọi người bắt đầu quan tâm: họ đặt câu hỏi và thể hiện sự ngạc nhiên.

Trong một cuộc họp tôi nói:

“Các bạn tự mình biết hết mọi thứ. Ở quận Krasnogvardeisky quê tôi, hàng xóm với các bạn, những người vô tội đã bị đàn áp trong những năm 1930. Các bạn muốn có tên cụ thể à? Các bạn biết họ mà. Một số người đã chết, những người khác đang chịu án tù rất dài.”

Một phụ nữ đứng lên bênh vực cho Stalin và bênh vực các vụ đàn áp:

“Họ bị thế là xứng đáng: họ là những người đã xua chúng ta vào nông trang tập thể và áp bức người dân. Stalin không liên quan gì.”

Báo cáo từ các tỉnh về trung ương dẫn đến việc phải điều chỉnh một số đánh giá về Stalin: những nhà lãnh đạo đã nhận ra, một số người theo bản năng và một số người tương đối có ý thức rằng, việc phê phán Stalin có nghĩa là phê phán chế độ, và điều đó đe dọa sự tồn tại của chế độ. Quan trọng nhất là người dân quay ra hỏi những nhà lãnh đạo đương thời: khi đó anh đang ở đâu?

Nhiều năm sau tôi gặp Yuri Andropov trong khi đi nghỉ ở Kavkaz và cuộc nói chuyện chuyển sang những sự kiện ở Hungary năm 1956. Ông chia sẻ một vài ký ức với tôi. Ngay sau Đại hội lần thứ 20, khi đó ông là Đại sứ Liên Xô ở Hungary bất ngờ được mời đi săn cùng với nhà lãnh đạo Hungary khi đó là Matyas Rakoczy. Rakoczy nói được tiếng Nga, nói riêng với ông:

“Đấy không phải cách để làm việc này. Ông ta không nên vội vã như thế. Tình trạng hỗn loạn mà các vị tạo ra ở Đại hội lần thứ 20 đúng là thảm họa. Vẫn chưa biết được hậu quả sẽ như thế nào ở đất nước các bạn và ở đây.”

Đối mặt với sự hiểu lầm ngày càng lan rộng trong cả nước, ban lãnh đạo Đảng Cộng sản bắt đầu “thoái lui”: Báo Pravda in lại một bài báo của tờ Nhân dân nhật báo của Trung Quốc nói rằng Stalin “đại diện cho ý chí của người dân và là lãnh tụ xuất sắc của chủ nghĩa Marx-Lenin.”

Cuối tháng 7, UBTƯ thông qua Nghị quyết “Về việc chống sùng bái cá nhân và các hậu quả của nó,” trong đó nói rằng “Stalin là một nhà marxist-leninist kiên định” và khẳng định rằng không một sự “sùng bái” nào có thể thay đổi được “bản chất của chế độ xã hội của chúng ta.”

Nói tóm lại, Đại hội lần thứ 20 đã khởi động việc xét lại các chính sách đối nội và đối ngoại của chúng tôi, rà soát lại những sự kiện lịch sử, nhưng quá trình diễn ra đầy mâu thuẫn và đau đớn.

Trong khi cuộc đấu tranh chống sùng bái cá nhân tiếp tục dưới hình thức này hay hình thức khác dưới thời Khruschev, sự sùng bái lại hồi sinh dưới thời Brezhnev và ý thức hệ hậu Stalin vẫn tồn tại. Stalin lại được ca ngợi. Mặc dù Đại hội lần thứ 20 đã mang lại “thế hệ 1960” có đóng góp rất lớn vào sự phát triển xã hội của chúng tôi, quá trình đổi mới và dân chủ hóa và xây dựng những chính sách mới cũng bị chậm lại và bị ngừng trệ vào đầu những năm 1970.

Đó là không khí lúc bấy giờ, và vùng Stavropol, nơi những hoạt động chính trị của tôi bắt đầu, hoàn toàn đúng với những mô tả đó. Tình cờ, trong những năm tháng vừa qua, khi nói chuyện với những cử tọa lớn tôi thường nói rằng các hoạt động xã hội và chính trị của tôi thực sự đã bắt đầu từ năm 1948, khi cùng với những người học trò khác, những người tốt nghiệp lớp tám từ những làng xã khác nhau trong huyện Krasnogvardeisky, tôi đi học cấp hai tại trung tâm huyện. Cuộc họp đầu tiên của chi đoàn Komsomol là để bầu bí thư đoàn. Mỗi nhóm đưa ra ứng cử viên của mình. Nhóm Privolnoye chọn tôi.

Cuộc họp quyết định mỗi thành viên của “bộ thất siêu đẳng” đều phải phát biểu. Các diễn giả lần lượt đứng lên và nói gì đó: vài người biến nó thành chuyện tiếu lâm, những người khác lại nghiêm túc. Đến lượt tôi. Tôi cũng nói điều gì đó, tôi không thể nhớ nữa. Khi tôi ngồi xuống, ai đó kéo ghế của tôi ra làm tôi ngã lăn xuống sàn. Mọi người phá lên cười. Sau đó là bỏ phiếu kín và tôi được chọn làm bí thư. Hoạt động xã hội của tôi đã bắt đầu như thế. Từ đó, tôi luôn khuyên mọi người không nên hoảng loạn khi vấp ngã. Bạn phải đứng dậy, rút ra bài học và đi tiếp. Cách tiếp cận của tôi thường là đúng. Nhưng đó là chuyện của tương lai xa.

… Sau Đại hội lần thứ 20, cuộc sống của tôi ở Stavropol bắt đầu thay đổi chóng mặt. Tháng 8/1956 tôi được bầu làm Bí thư Komsomol thành phố Stavropol. Trong năm đó Raisa và tôi đã làm quen với nhiều người trẻ tuổi giống như chúng tôi. Nhưng tôi là người mới ở trung tâm vùng và việc tôi được bầu làm chính tôi cũng thấy ngạc nhiên, chưa nói tới những người khác.

Tuy vậy tin lớn nhất với Raisa và tôi là em đã có mang. Chúng tôi vừa mừng vừa lo. Vấn đề đặt ra là cần phải làm gì? Raisa thấy ổn ở Stavropol nên chúng tôi quyết định em sẽ sinh con. Điều này làm tôi càng khó khăn hơn.

Điều kiện sống của chúng tôi rất sơ sài: chúng tôi phải lấy nước từ máy bơm ngoài trời, chẻ củi, đem than từ tầng hầm lên. Tôi không để Raisa xách đồ vật nặng và tự làm mọi thứ vào buổi tối. Ngôi nhà nơi chúng tôi sống cách trung tâm không xa nhưng không dễ để đến trung tâm vì nó nằm dưới chân đồi. Một cú ngã khi lên đồi hay tệ hơn khi đi xuống, có thể là thảm họa cho Raisa. Khi đó tôi đã từng nghĩ thật tốt khi được làm việc ở thành phố và không phải đi công tác xa. Tất nhiên tôi làm việc rất muộn. Mặc dầu vậy tôi có thể chăm sóc nhiều hơn cho Raisa.

… Một trong những vấn đề lớn nhất trong những năm tháng đó là thất nghiệp. Thanh niên, cả đoàn viên và không phải đoàn viên, quây lấy Ban chấp hành thành đoàn, nơi đã trở thành một dạng “thị trường lao động” cho thanh niên khi đó. Tuy nhiên, tôi vẫn phải thú nhận rằng lời nguyện vọng thiết tha có việc làm cho thanh niên được đáp ứng rất ít. Câu trả lời luôn nhận được là: “Chúng tôi rất muốn, nhưng chúng tôi không có việc gì.” Sau đó chúng tôi bắt đầu thu thập thông tin về các cơ hội việc làm. Chúng tôi phát hiện ra rằng vẫn có việc nhưng những công việc đó được tuyển dụng trong im lặng vì lý do nào đó. Tôi nghĩ cách làm thế nào để những công chức phụ trách kinh tế và công tác đảng lưu ý tổ chức Komsomol của thành phố. Chúng tôi đưa ra ý tưởng tạo ra một “đội khinh kỵ,” mượn ý tưởng của những đội đoàn viên trong những năm đầu tiên của chính quyền Soviet. Những sáng kiến quần chúng này tìm cách để thanh niên lên tiếng về những gì xảy ra trong thành phố. Tất nhiên điều đó phải được thực hiện trong khuôn khổ pháp luật, không làm ảnh hưởng đến người khác. Chúng tôi tìm được một công cụ hiệu quả trong tờ báo mà chúng tôi thành lập, tên là Đừng đứng sang bên. Những trận càn của “đội khinh kỵ” bao gồm chụp ảnh và công bố tất cả những loại sự kiện khó hình dung được là đang xảy ra trong mọi khía cạnh của cuộc sống. Tờ báo được trưng bày ở các ngã tư tại trung tâm thành phố. Không ai muốn bị tờ báo của chúng tôi đả kích. Vây là các sếp lớn bắt đầu cố gắng trở nên “thân thiện” với Ban chấp hành Komsomol thành phố.

Nhưng chúng tôi cũng nhận được vài lời đe dọa từ các quan chức. Trong một số trường hợp họ kết tội chúng tôi không làm công việc chính của Komsomol - tuyên truyền và tổ chức các hoạt động giải trí. Họ nói rằng các băng đảng du côn lan tràn trên các đường phố, công viên và những nơi công cộng khác mà Komsomol lại không làm gì. Ai đó đưa ra ý tưởng lập đơn vị tác chiến Komsomol để xung kích trong cuộc chiến chống du côn. Vì chúng tôi kiên trì nên các cơ quan hữu quan thành phố đã cung cấp cho đơn vị phương tiện đi lại: theo quyết định của Thành ủy đội được cấp xe để sử dụng. Thành viên của đơn vị hành động nhanh chóng và quyết liệt vì họ có phương tiện đi lại. Lúc nào cũng vậy, khi đơn vị đi tuần để trấn áp du côn, luôn có các ủy viên Ban chấp hành Thành đoàn và cảnh sát đi cùng. Tình cờ, để trở thành thành viên của đơn vị này, cần phải có giới thiệu tốt. Kết quả là tình hình bắt đầu tốt lên.

Nhu cầu thay đổi nội dung và phương pháp làm việc với thanh niên là rõ ràng. Mọi thứ đều nhờ Đại hội Đảng lần thứ 20. Một ý tưởng được đưa ra khi đó là thành lập câu lạc bộ thảo luận trong Thành đoàn. Sau đó trong những năm 1960, những câu lạc bộ như vậy và các “tạp chí miệng” đã nở rộ ở nhiều thành phố. Nhưng khi chúng tôi quyết định thành lập một câu lạc bộ như thế ở Stavropol cùng với Illarion Rudenko, chủ nhiệm khoa tại Đại học Sư phạm thì đó là một dự án mới, ít nhất là trong khu vực của chúng tôi. Khi chúng tôi dựng bảng thông báo về chủ đề của một cuộc thảo luận “Hãy nói về thị hiếu của chúng ta” thì phản ứng đến ngay lập tức. Những công dân cảnh giác gọi điện cho Thành ủy và cảnh báo họ: “Cái bảng thông báo… Ở trung tâm thành phố rõ ràng là khiêu khích.”

Cuộc tranh luận đầu tiên đã vượt qua mọi kỳ vọng. Những tranh luận rất sinh động và quyết liệt, đôi khi ồn ào. Những cuộc họp tại câu lạc bộ nhanh chóng nổi tiếp nhau. Số người quan tâm đến những cuộc thảo luận của chúng tôi tăng rất nhanh. Mọi người đến ngồi cả ở lối đi và trên cầu thang. Chúng tôi phải tìm một chỗ rộng hơn. Chúng tôi nhầm tới câu lạc bộ cảnh sát.

Tôi chủ trì tất cả các cuộc họp của câu lạc bộ. Tôi còn nhớ một trong những cuộc họp đó. Chủ đề cuộc họp là văn hóa. Nhiều khía cạnh của vấn đề đã được bàn thảo. Một cậu thanh niên trông rất căng thẳng bắt đầu nói về văn hóa trong chủ nghĩa xã hội. Cậu ta nói văn hóa, trước hết chính là con người và bề dày lịch sử nhiều thế kỷ, trong khi chúng ta lại thu hẹp nó về chỉ còn là ý thức hệ. Những thứ được bơm vào đầu chúng ta qua ý thức hệ đã làm méo mó chính khái niệm văn hóa.

Điều đó rõ ràng đã đi quá xa. Rudenko và tôi vội vàng lao vào “bảo vệ chủ nghĩa xã hội” và lập luận rằng chủ nghĩa xã hội đã thừa kế toàn bộ tài sản tinh thần của nhân loại, rằng chủ nghĩa xã hội đã đưa văn hóa tiếp cận với hàng triệu người. Chúng tôi đưa ra rất nhiều luận điểm mà chúng tôi xem là đúng. Cử tọa chăm chú lắng nghe. “Đối thủ ý thức hệ” của chúng tôi là tay mơ trong việc tranh luận trước công chúng và còn quá trẻ để biết nhiều thứ, và cậu ta sẽ không thể biết được vì chúng tôi là một xã hội khép kín do Đảng kiểm soát toàn bộ. Nói ngắn gọn lại là chúng tôi dã thắng trong cuộc tranh luận này.

Điều lo lắng lớn nhất của tôi khi đó là câu lạc bộ tranh luận vui vẻ của chúng tôi có thể bị đóng cửa. Câu lạc bộ của chúng tôi đã trở thành nơi hẹn hò yêu thích của những người thanh niên biết suy nghĩ trong thành phố. Những cuộc thảo luận tương tự bắt đầu được sinh viên và công nhân tổ chức. Các loại vấn đề được đem ra tranh luận rất đa dạng. Chính thức ra thì Komsomol không có quyền làm việc đó nhưng chúng tôi coi đó là trách nhiệm của mình đối với xã hội. Mặc dù Đảng vẫn giám sát chúng tôi không rời, giám sát tình cảm của thanh niên và những gì mà các ban chấp hành Komsomol đang làm, chúng tôi vẫn tìm ra cách để làm cho Đảng tin tưởng chúng tôi.

… Raisa và tôi đón năm mới 1957 ở nhà. Thành đoàn cùng với Sở Giáo dục và các ủy ban sinh viên đã tổ chức nhiều tối gala, hòa nhạc và dạ hội. Nhưng chúng tôi đang chờ sinh con, mà chuyện đó đã rất gần. Raisa trở dạ ngày 5/1 khi chúng tôi đến chơi nhà bạn… Vài ngày sau khi Raisa sinh, tôi đến nhà hộ sinh đón em và con gái. Tôi thật hạnh phúc. Giờ đây chúng tôi là một gia đình. Raisa còn hạnh phúc hơn tôi. Những lo lắng của chúng tôi về chuyện liệu mọi thứ có ổn thỏa không đã ở lại phía sau. Một cuộc sống mới đang bắt đầu, hứa hẹn những trải nghiệm mới, mà nhiều trải nghiệm đó là do chúng tôi chưa sẵn sàng cho cuộc sống mới này.

Tôi nhờ mẹ đến và giúp chúng tôi chăm con vài ngày. Tôi còn nhớ lần đầu tiên bà tắm cho con gái tôi. Chúng tôi nghĩ bà có hơi nặng tay một chút. Cả hai chúng tôi, nhất là Raisa, làm om sòm lên cạnh bồn tắm, mặc dù tất nhiên là chúng tôi không nên làm như vậy vì bà biết mình làm gì. Sau khi ở với chúng tôi một tuần, mẹ tôi quay về Privolnoye.

Raisa phải đi làm lại vì chúng tôi không sống được chỉ bằng tiền lương của tôi. Chúng tôi phải đi tìm bảo mẫu. Người quen tìm cho chúng tôi một người ở một làng ngoại ô thành phố. Cuộc sống của Raisa rất vất vả. Để nuôi con, em phải tạt qua nhà vào buổi trưa và vắt sữa để lại cho con ăn sau. Khi đó chưa có thức ăn cho trẻ sơ sinh: chúng tôi phải biến tấu. Chúng tôi thiếu thốn mọi thứ. Chúng tôi thực sự phải vật lộn với cuộc sống.

Biết được tất cả những vấn đề của chúng tôi, các đồng nghiệp trong Ban chấp hành Komsomol đề xuất với các cơ quan hữu quan rằng chúng tôi cần được cấp một căn hộ mới. Không lâu sau, chúng tôi được cấp hai phòng trong cái gọi là “tòa nhà căn hộ văn phòng.” Nó được gọi như vậy vì hai tầng trên cùng dùng để sống và có những căn hộ tốt theo tiêu chuẩn thời bấy giờ. Tầng trệt là văn phòng. Vì thành phố thiếu chỗ ở nên tầng “văn phòng” được biến thành một căn hộ chung chín phòng khổng lồ nơi cư dân dùng chung nhà tắm và bếp.

Dân Moskva và người dân ở những thành phố lớn đã quen với cuộc sống trong những căn hộ chung, và chúng tôi cũng vậy. Cư dân trong căn hộ chung của chúng tôi là những gia đình của một người thợ hàn khí gas, một đại tá về hưu, một người thợ máy trong xưởng may, một người độc thân nghiện rượu sống cùng mẹ và bốn người phụ nữ độc thân, mỗi người có cuộc đời và tính khí riêng của mình. Mọi thứ đều được chia sẻ: sự khó chịu, thậm chí độc ác vì điều kiện chật chội, thiếu tiện nghi nhưng cũng có tinh thần giúp đỡ nhau thực sự. Nói ngắn gọn, đó là chủ nghĩa tập thể Soviet phát huy tác dụng: với tình bạn, các vụ cãi nhau, thanh toán, hòa giải, cùng ăn mừng sinh nhật và ngày lễ, và thường là chơi domino buổi tối.

Chúng tôi ở căn hộ chung đó ba năm trước khi nhận được một căn hộ riêng 38 mét vuông có bếp 12 mét vuông cùng phòng tắm, nhà vệ sinh và hành lang. Thật là tuyệt vời! Tựa hồ như chúng tôi có mọi thứ mình mơ ước. Như truyện cổ tích hay nói, “Chúng tôi sống hạnh phúc mãi mãi.” Con gái chúng tôi lớn dần. Vì khó tìm bảo mẫu chúng tôi phải gửi con ban ngày, sau đó cho đi nhà trẻ.

Những thay đổi khác cũng xảy ra cùng lúc: tôi trở thành Bí thư thứ hai Ban chấp hành Komsomol vùng và Raisa được nhận làm giảng viên Khoa Triết Đại học Y. Chúng tôi thực sự là bị chia lìa, và nạn nhân đầu tiên là con gái chúng tôi. Chúng tôi thường đón cháu buổi tối. Đôi khi đi làm về muộn tôi thấy Raisa khóc: em có giờ dạy ngày mai nhưng không làm thế nào dỗ được Irina và cho con đi ngủ. Đôi khi em phải ở lại trường muộn vì phải họp, có nghĩa là con gái chúng tôi phải ở lại nhà trẻ muộn. Mỗi khi Raisa đến muộn thì Irina khóc. Không ai dỗ được con bé. Raisa phải chạy tới nhà trẻ, để thấy con gái nhỏ dán mũi vào cửa kính chờ mình, mặt sưng lên vì khóc. Điều này làm Raisa phát điên. Tôi cố hết sức để giúp em nhưng không phải lúc nào cũng được vì lại phải đi công tác. Năm 1953 được mùa, và khi nộp cho nhà nước 102 triệu pud⦾ ngũ cốc, chủ yếu là lúa mì, thì vùng Stavropol được tặng thưởng Huân chương Lenin.

Nikita Khrushchev đích thân đến Stavropol để trao Huân chương vào tháng 10. Đấy là cuộc gặp gỡ đầu tiên của tôi với Nikita Khrushchev. Với tôi ông ta gây ấn tượng là một người rất cởi mở. Tôi ghi nhận cách ứng xử với nông dân và mong muốn được tiếp xúc với tất cả mọi người của ông ta. “Phong cách Khrushchev” này tạo ra hình mẫu để rất nhiều công chức cấp dưới tìm cách sao chép.

Sau khi đập tan “nhóm chống Đảng” năm 1958, Bulganin bị đuổi khỏi vị trí Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng (HĐBT) và ủy viên Đoàn Chủ tịch UBTƯ Đảng Cộng sản⦾ và bị “đày” đến vùng chúng tôi, ở đây ông được chỉ định làm chủ tịch hội đồng kinh tế khu vực. Ông được chào đón nồng nhiệt ở Stavropol. Buổi sáng, khi Bulganin đến làm việc thường có đám đông hàng trăm người chờ ông trước cổng tòa nhà ủy ban kinh tế. Điều này khiến Lebedev, Bí thư tỉnh ủy, một người quỵ lụy Khrushchev nổi giận.

“Ve vãn dân chúng ư?” ông ta quát mắng Bulganin từ trên bục phát biểu của cuộc họp cán bộ Đảng Vùng. “Có phải anh đến đây để gieo rắc dân chủ hay không?”

Lebedev hạ nhục ông, bắt bẻ những lỗi lầm nhỏ nhất, thậm chí còn cách chức chủ tịch ủy ban kinh tế và cử ông đi làm giám đốc một nhà máy nhỏ. Chính Khrushchev đã can thiệp để cứu Bulganin khỏi vụ “thuyên chuyển công tác” này.

Lòng nhiệt tình thiếu kiềm chế của Lebedev lại làm hại chính ông ta. Cuối năm 1958, khi sự phấn chấn về những thành công ban đầu trong ngành nông nghiệp xuất hiện trong đầu Khrushchev, ông ta công khai đặt ra nhiệm vụ đuổi kịp và vượt Mỹ về sản lượng gia súc trên đầu người. Khrushchev tuyên bố rõ ràng với các quan chức của Đảng là ông ta trông đợi kết quả nhanh chóng và ấn tượng. Cho dù ý định của ông ta là gì đi chăng nữa thì khi đặt ra những mục tiêu hoàn toàn phi thực tế như vậy ông ta đã đẩy mọi người vào thế phải giả dối một cách trắng trợn.

Lũ nịnh hót nhiệt tình vào việc. Nông dân bị buộc phải bán gia súc của mình và việc mua bán được tiến hành ở các khu vực gần nhau. Bí thư vùng ủy Ryazan, Larionov, là một tay đặc biệt nhiệt tình. Năm 1959, Ryazan vượt mục tiêu thu mua thịt hằng năm gấp ba lần, Stavropol gấp hai lần rưỡi. Nhưng cái giá phải trả là gì? Hàng đàn cừu, động vật hoang dã và đàn ngựa bị giết thịt. Những khoảng ruộng riêng của nông dân bị xóa sổ.

Báo chí đưa tin về “những con chim én mùa xuân” và thúc giục những tỉnh thành khác theo kịp thành tích của các tỉnh đi đầu. Nhưng rồi thủ đoạn cũng sớm bị phơi bày. Larionov tự sát và Lebedev bị cách chức Bí thư Vùng ủy Stavropol vào tháng 1/1960 và buộc phải nghỉ hưu khi mới 52 tuổi. Thật kỳ lạ là chỉ trong vòng hơn ba năm, Lebedev đã được tặng thưởng ba Huân chương Lenin mà vẫn bị cách chức vì mắc sai lầm nghiêm trọng. Còn “cuộc đua thịt” đã giáng một đòn nặng lên đất nước mà ảnh hưởng của nó còn kéo đến bây giờ.

Lebedev bị thay thế bởi N. I. Belyayev, trước đó vốn là ủy viên BCT Đảng Cộng sản và BTTN UBTƯ Đảng Cộng sản Kazakhstan. Không lâu trước khi ông ta đến vùng chúng tôi, ở Temirtau đã xảy ra những sự kiện nghiêm trọng, quân đội đã được cử tới để dập tắt các cuộc chống đối của công nhân, xe tăng cũng đã được điều đến. Việc bổ nhiệm Belyayev về bản chất là một vụ “đi đày.” Ông tạo ấn tượng là một người mất ý chí và lạc hướng. Ông ta rời tỉnh chỉ sau sáu tháng. Người kế nhiệm ông ta làm BTTN Tỉnh ủy là Fyodor Davydovich Kulakov, người trước đây là Bộ trưởng Bộ Sản phẩm ngũ cốc (хлебопродуктов) của nước Cộng hòa XHCN Soviet Liên bang Nga (PCФCP).

Như nhiều người khác, tôi cũng sẻ chia khát vọng to lớn trong xã hội do Đại hội lần thứ 20 mang lại và coi đó là một cơ hội mới cho tôi và những bạn bè đồng trang lứa. Nhưng đồng thời, tôi cũng hiểu rằng, thay đổi là khó khăn, không nhất quán và thất thường.

Với sự xuất hiện của Fyodor Kulakov trong tỉnh tình hình trở nên khá hơn. Tôi cũng được lợi từ sự thay đổi này.

Kiev - Moskva

… Năm 1961 gia đình tôi lại đối mặt với một tình huống khó xử khác. Raisa được cử đến Kiev tham gia các khóa tái đào tạo cho giảng viên khoa học xã hội. Vị trí của em khi đó đã vững vàng. Em làm việc tại khoa Chủ nghĩa Marx-Lenin của Đại học Nông nghiệp.

Em là một giảng viên có uy tín. Nhưng đã đến lúc nâng cao trình độ cho em vì các giảng viên khác cũng đã tham gia các khóa nâng cao ở Kiev. Con gái chúng tôi đã bốn tuổi. Raisa không muốn rời xa con, nhưng không lý lẽ hay lời ngon ngọt nào có thể thuyết phục được em. Vậy là em phải ra đi, còn con gái chúng tôi phải ở với bà nội Maria ở Privonoye vài tháng.

Khi ở Kiev, Raisa luôn bảo tôi phải đến thăm con gái thường xuyên hơn. Không phải lúc nào tôi cũng làm được. Một lần về nhà bố mẹ, tôi thấy Irina đang bị thủy đậu, mặt con bé nổi đầy mụn. Tôi bị mất bình tĩnh quá. Tôi biết tôi phải viết thư cho Raisa nói chuyện đó, nhưng tôi đã không viết. Tuy nhiên, ngay sau đó tôi quay lại Privolnoye lần nữa và thấy Irina đã khỏi bệnh.

Nhiều năm sau chúng tôi mới biết rằng trong khoảng thời gian dài đó của Irina ở Privolnoye, ông bà đã bí mật rửa tội cho con bé. Vì sao phải bí mật? Bởi vì đảng viên không được tham dự lễ rửa tội, đám cưới ở nhà thờ và bất cứ nghi lễ tôn giáo nào khi an táng và sinh ra. Bất cứ ai bị phát hiện vi phạm sẽ bị khai trừ khỏi Đảng. Trong khi đó thì người dân vẫn tiếp tục giữ những truyền thống đó.

Cùng năm đó Đại hội lần thứ 22 КПCC được tiến hành. Lần đầu tiên trong đời tôi được tham gia một Đại hội thực thụ, hơn thế nữa, với tư cách đại biểu.

Tôi đề nghị Kulakov cho phép tôi rời Stavropol sớm hơn hai ngày để có thể vòng qua Kiev gặp vợ vì chúng tôi đã không gặp nhau mấy tháng rồi. Ông cho phép. Đó là chuyến đi đầu tiên của tôi tới Kiev. Khi đó là giữa tháng 10, một “mùa hè rớt” ấm áp. Khi đến nơi, tôi làm thủ tục khách sạn và sau đó đi tìm Raisa. Em đang học nhưng biết tôi đã đến. Chúng tôi gặp nhau. Tôi mong chờ ba ngày bên nhau trong khách sạn. Nhưng không phải thế. Chính quyền Soviet rất mạnh. Họ kiểm soát tất cả mọi người, từ trẻ con mẫu giáo tới khách sạn dành cho các đại biểu và ủy viên Trung ương. Raisa chỉ có giấy phép tạm trú ở Kiev nên em không được ở cùng phòng khách sạn với tôi. Tôi vô cùng bực mình: Tôi nói mình là ai, rằng tôi đang trên đường đi dự Đại hội Đảng và ghé qua thăm vợ đang học nâng cao trình độ. Tôi giải quyết vấn đề bằng cách nhờ BTTN Komsomol Ukraina, Yuri Yelchenko.

Raisa đến ở phòng khách sạn với tôi. Đó là ba ngày hạnh phúc. Giống như đã lâu lắm chúng tôi không được gặp nhau. Chúng tôi đi dạo trên phố Kreshchatik và đồi Vladimir, thăm tòa nhà nơi trường đại học cho Raisa thuê phòng.

Tất nhiên là chúng tôi nói chuyện rất nhiều về Irina. Tôi phải nói với Raisa rằng con bị thủy đậu, nhưng giờ đã khỏi. Đầu tiên em giận tôi vì không cho em biết, nhưng tôi ôm lấy em và việc đó chứng minh cho luận điểm của tôi rằng cái ôm có tác dụng với phụ nữ tốt hơn mọi minh chứng.

Raisa kể tôi nghe về các khóa học của mình.

“Cuộc sống ở đây rất sôi động… nhiều người đến đây. Họ kết bạn với nhau và trông chờ một khóa “nâng cao trình độ” khác. Với họ đây là sáu tháng “tự do,” cách xa vợ chồng con cái.

… Cuối cùng thì tôi cũng đã sẵn sàng cho Đại hội lần thứ 22 của Đảng. Đại hội tập trung phê phán chủ nghĩa sùng bái cá nhân. Đó là chủ đề chính của toàn bộ Đại hội. Đại hội dự kiến sẽ thông qua bài phát biểu của Khrushchev tại Đại hội 20 và tái khẳng định cam kết với tinh thần của Đại hội đó, nhưng có gì đó khiến tất cả chúng tôi thấy cảnh giác. Trước tiên đó là những lời ca ngợi nhân vật số một của Đảng, nhất là khi Cương lĩnh mới của Đảng được thảo luận.

Nhiều đảng viên nổi tiếng cả nước ganh đua quyết liệt với nhau trong khi ca tụng và tôn vinh Kkrushchev. V. Yu. Okhundov, BTTN Đảng Cộng sản Azerbaijan so sánh bài phát biểu của Khrushchev với “một bản giao hưởng hùng vĩ.” Sharaf Rashidor, BTTN Đảng Cộng sản Uzbekistan mô tả Khrushchev như “một nhà leninist xuất chúng với hiểu biết sâu sắc về các quá trình của cuộc sống, người dẫn lối sôi nổi của hòa bình.”

Còn những đại biểu bình thường như chúng tôi thì sao? Chúng tôi vỗ tay, mặc dù cảm thấy không thoải mái.

Ký ức con người hay thay đổi, nhất là khi bị truyền thông thao túng. Mọi người ai cũng nhớ “câu chuyện đồng ngô”⦾ hay chuyện Nikita Khrushchev đập gót giày lên bục phát biểu của Đại hội đồng Liên hợp quốc⦾ và tất nhiên là vụ va chạm của ông ta với các nghệ sĩ tại triển lãm Manezh. Nhưng lịch sử không bao giờ quên rằng Khrushchev đã phơi bày “chủ nghĩa sùng bái cá nhân của Stalin.”

Tất nhiên là sai lầm, như ông ta đã làm, khi quy kết các vấn đề của chủ nghĩa chuyên chế cho nguyên nhân bên ngoài và tính cách xấu xa của nhà độc tài. Việc này quá dễ làm và nghe có vẻ ấn tượng, nhưng không may là nó không làm bộc lộ được nguyên nhân thực sự của hiện tượng.

Mặc dù vậy, hệ quả của các chính sách của Khrushchev có ảnh hưởng rộng lớn đối với lịch sử và chính trị thế giới. Sự phê phán Stalin, người đại diện cho chế độ, đã phơi bày không chỉ tình trạng thê thảm của toàn thể xã hội chúng ta và tính chất biến dạng của các cuộc đấu tranh chính trị đang diễn ra, mà còn hoàn toàn không có tính pháp lý sơ đẳng. Sự phê bình đã gây nghi ngờ về mặt đạo đức đối với chế độ Soviet về cơ bản là chuyện chế, tạo ra hy vọng đổi mới nó, và tạo ra một cú huých cho các quá trình mới trong nền chính trị và kinh tế cũng như trong cuộc sống văn hóa và tinh thần. Khrushchev và những người ủng hộ ông ta chính là những người có công trong việc này.

Việc vạch trần Stalin minh họa rõ ràng vai trò mâu thuẫn của Khrushchev trong lịch sử: một mặt ông ta thể hiện lòng dũng cảm và sự táo bạo, quyết tâm và khả năng lội ngược dòng, nhưng mặt khác, tư duy chính trị của ông ta bị nô lệ bởi giáo điều và ông ta không thể hoặc không muốn phơi bày nguyên nhân sâu xa của hiện tượng mà ông ta chiến đấu chống lại.

Khrushchev không mong muốn đi sâu phân tích các nguyên nhân của chủ nghĩa chuyên chế và có lẽ sẽ không bao giờ làm chuyện đó vì điều đó có nghĩa là ông ta sẽ phải vứt bỏ những giáo điều mà mình lây làm niềm tin.

Mặc dù vậy, theo quan sát của tôi, Khrushchev, với những quan điểm và ý định của mình, đã có thể đi xa hơn nữa nhưng điều kiện khi đó không cho phép. Với tất cả bản chất đầy mâu thuẫn của mình, theo tôi, Khrushchev khá nhất quán trong việc theo đuổi dòng chính. Tất nhiên Khrushchev sẽ không bao giờ thách thức vai trò của Đảng; ông ta chỉ đơn giản muốn hiện đại hóa nó và xóa bỏ sự độc quyền trên mọi khía cạnh quyền lực của nó. Nhưng ông ta đã gặp phải sự chống đối mạnh mẽ mà cuối cùng đã dẫn đến thất bại của ông ta.

Khi tôi viết những dòng này, nghĩ tới những sự kiện sẽ được kể sau đây, tôi thấy rằng đáng lẽ chúng tôi đã phải rút kinh nghiệm nhiều hơn từ Khrushchev trong những năm tháng cải tổ.

Có thừa lý do để biện hộ cho việc loại bỏ Khrushchev trong “đảo chính cung đình” năm 1964. Nhưng trong lúc thuyết giảng về “hạnh phúc của nhân dân,” những “tướng lĩnh” và “sĩ quan hạ bệ ông ta bị kích thích bởi sự thèm khát duy trì quyền lực. Ủy ban Trung ương (UBTƯ) КПCC từng hỗ trợ Khrushchev năm 1957 khi ông ta thách thức “nhóm chống Đảng” đã lật đổ ông ta tháng 10/1964.

Tóm lại, tôi muốn nói rằng đặc điểm chính của thời kỳ Khrushchev là ông ta muốn hệ thống vận hành theo cách thức riêng của nó. Nhưng hệ thống không đáp ứng với những sáng tạo của ông ta mà thực ra còn chống đối lại ông. Tôi sẽ còn nói thêm về việc này trong mô tả các hoạt động của mình khi làm Tổng Bí thư UBTƯ Đảng Cộng sản. Thậm chí như vậy, chính là nhờ Khrushchev mà bước đi đầu tiên theo hướng phá vỡ chế độ chuyên chế đã được thực hiện, và nỗ lực ban đầu lái xã hội của chúng ta theo hướng dân chủ cũng đã được thực hiện.

Cương lĩnh mới của Đảng, Cương lĩnh xây dựng Chủ nghĩa cộng sản do Nikita Khrushchev khởi thảo, có một số ích lợi. Đó là điểm nổi bật của Đại hội lần thứ 22. Tất nhiên là văn kiện đề cập tới nhu cầu của những người bình thường và mong muốn hòa bình của họ. Nhưng ngay cả khi ấy vẫn có nhiều người, trong đó có tôi, cảm nhận thấy tính chất dễ dãi “hời hợt” của “dự án” và cách thức nó đưa ra để giải quyết các vấn đề xã hội phức tạp.

Độc giả có thể hỏi: nhưng chính ông, Gorbachev, cũng bỏ phiếu cho Cương lĩnh phải không? Đúng thế. Nhưng chỉ có một lời giải thích cho việc này. Tôi tin rằng nếu chỉ 1/3 của Cương lĩnh này được triển khai thôi thi nó sẽ đánh dấu bước tiến lớn trong giải quyết các vấn đề bức xúc.

Trong thời gian Đại hội, Raisa viết thư hỏi tôi:

“Các anh nghĩ gì mà lại thông qua tất cả các nghị quyết đó? Xã hội đang rối ren. Có một tin anh có thể quan tâm. Sau khi Đại hội quyết định chuyển thi hài Stalin ra khỏi Lăng họ đã kéo đổ tượng của ông trước Trường Đại học Shevchenko và dựng tượng của Taras Shevchenko (nhà thơ Ukraina) thay vào đó.”

Fyodor Kulakov

… Kulakov làm việc ở vùng Stavropol chỉ trong bốn năm. Khi được bầu làm BTTN vùng ủy Stavropol, ông mới 42 tuổi. Ông để lại cho người dân những kỷ niệm tốt đẹp và ấm áp. Ông đã tạo ra một sắc thái mới trong cuộc sống và hoạt động của các quan chức Đảng và quản lý kinh tế. Ông làm việc chăm chỉ và có năng lực. Phong cách của ông vừa đòi hỏi cao vừa thân thiện. Ông là người biết đánh giá cao sự tử tế của người khác và đồng cảm với những vấn đề của họ. Nhưng ông cũng có thể buộc bạn phải chịu trách nhiệm khi lơ là công việc.

Tôi đã tự mình trải nghiệm điều đó khi trước mặt 800 cán bộ đảng từ khắp vùng ông biến thành một cuộc xưng tội ngắn của tôi và các đồng nghiệp của tôi chịu trách nhiệm về nông nghiệp ở ba huyện gần Stavropol. Đây là khu vực trồng trọt chính và không phải là nơi dễ quản lý vì nằm gần Stavropol. Công nghiệp đang được phục hồi ở Stavropol và nhiều người đã chuyển tới đó làm việc, như vậy đã lấy mất nhân lực cho nông nghiệp, nhất là thanh niên.

Chỉ trích của Kulakov không công bằng. Họ không cho phép tôi trả lời. Tất nhiên là tôi cảm thấy khó chịu. Khi ở trên xe về nhà sau cuộc họp không may mắn đó, người đồng chí lớn tuổi của tôi Vladimir Chachin, một cựu “Áo xanh”⦾, nhà nông học công huân Nga, thấy tôi trầm ngâm suy nghĩ, không giống thường ngày, liền hỏi:

“Tôi có thể thấy cậu đang bực.”

“Vâng. Tôi không hiểu sao ông ấy lại công khai công kích tôi.”

Tôi mang ơn Kulakov rất nhiều trong sự nghiệp của mình. Tôi nghĩ những lời mắng mỏ của ông với tôi là một phần trong kế hoạch của ông: phê phán tôi trước công chúng sẽ rất có lợi cho tôi và dạy một bài học cho những người khác. Cả học trò của mình mà Bí thư còn không thương tiếc thì… Chachin, hơn tôi 24 tuổi và thông thái hơn nhiều, nói:

“Bỏ đi. Nếu cậu mà được phép phát biểu thì cậu đã tranh cãi với BTTN vùng ủy. Chuyện ấy rồi đưa cậu đến đâu? Kulakov, biết rõ tính khí của cậu, đã làm đúng khi không cho cậu phát biểu. Thấy không, Mikhail, trong Đảng ta không thể chấp nhận việc BTTN vùng ủy sai lầm, còn câu - một cậu thanh niên, cho dù cậu có là ủy viên dự khuyết của Ban chấp hành vùng ủy chăng nữa - lại đúng. Tôi không hình dung được là lại có chuyện đó đâu. Việc nó phải như thế. Đừng băn khoăn.”

Tôi nổi khùng:

“Nghe này ông Áo xanh, ông quên mất thời trẻ của mình rồi hả, giờ ông toàn nói năng linh tinh.”

Mặc dù vậy, Kulakov là người kiên nhẫn với cán bộ dưới quyền, hỗ trợ và tiến cử người công nhân trẻ tuổi, tích cực. Lý do tôi nói thế vì trong bốn năm Kulakov làm việc ở vùng Stavropol, tôi đã làm việc với ông hai năm với tư cách trưởng ban tổ chức của vùng ủy nông thôn. Tôi khá thân với ông. Ông thường giao cho tôi những nhiệm vụ khác nhau nằm ngoài trách nhiệm của tôi. Tôi đi cùng với ông trong những chuyến công tác trong vùng. Đó thực sự là giáo dục không cần lên lớp.

Ông nhanh chóng tìm được tiếng nói chung với những người dân thường và, với các chuyên gia, quan chức nhà nước. Ông cảm nhận sự việc rất tinh tế. Xuất thân là một nhà khoa học nông nghiệp nhưng ngoài ra ông còn có tài năng bẩm sinh.

Ông cũng có điểm yếu, nhưng mọi người sẵn sàng tha thứ. Theo tôi, ông có một chút suồng sã với các cán bộ cấp cao, thích những buổi tiệc tùng ồn ào, nhất là với những người bạn thân thích. Đôi lúc giống như những buổi nhậu nhẹt. Nhưng là sếp, ông không gặp rắc rối gì. BTTN vùng ủy giống như Sa hoàng. Khi đó, ông còn oai hơn nhiều so với tỉnh trưởng, hơn rất nhiều. Những gì ông cần làm chỉ là đứng về phía Tổng Bí thư và các ủy viên Bộ Chính trị (BCT). Họ là người bổ nhiệm BTTN của các vùng ủy. Các BTTN là lực lượng chính mà họ trông cậy vào trong tất cả các việc làm xấu hay tốt của họ. Tôi không nhớ bất cứ ứng viên BCT nào mà không có được sự ủng hộ của Hội nghị toàn thể vùng ủy. Một ngoại lệ đáng ghi nhận xảy ra trong Đảng Cộng sản Belarus, nơi ứng viên do BCT КПCC đề cử đã bị phản đối. Đảng cộng sản Belarus dám làm thế vì rất nhiều Đảng viên là cựu du kích trong Thế chiến II.

Các quan chức vùng ủy dành rất nhiều thời gian đi công tác trong vùng. Nhiệm vụ hàng đầu của họ là giám sát những gì xảy ra trong các tổ chức đảng, trong nền kinh tế, trong lĩnh vực văn hóa và xã hội, mọi nơi. Tôi không nghĩ chuyện đó là vô ích. Kiểm soát có nghĩa là phải làm mọi việc cần thiết để hệ thống vận hành. Và điều đó có nghĩa là tất cả các vấn đề phát sinh phải được giải quyết nhanh chóng, xác định các ách tắc, điều chỉnh chính sách địa phương và lựa chọn đúng nhân sự.

Tất nhiên, có cách tiếp cận khác, ít nhất cũng có tính thuyết phục và hiệu quả, đó là tin tưởng người dân, hỗ trợ họ và không thay thế họ, không can thiệp vào công việc của họ. Từ kinh nghiệm của tôi - còn tương đối mới - thì cách thức này mang lại kết quả tốt hơn cả trên thực tế và bầu không khí mà phong cách lãnh đạo này tạo ra. Người dân làm việc không vì sợ hãi mà bởi vì họ cảm thấy đó là trách nhiệm của họ. Cần phải nhớ rằng phong cách này hàm chứa thái độ không khoan nhượng và thẳng thắn khi ra quyết định, nhất là những quyết định về vấn đề nhân sự khi cần thiết. Phong cách này cuốn hút tôi hơn. Trên thực tế tôi sử dụng nó trong các hoạt động của mình.

… Fyodor Kulakov là thành viên của một nhóm lớn các bí thư vùng ủy được bí mật triệu tập lên UBTƯ và ở ngay bên cạnh Kremli khi BCT họp thảo luận vấn đề Khrushchev và quyết định trình lên Hội nghị toàn thể kiến nghị miễn nhiệm ông ta khỏi cương vị BTTN và cho nghỉ hưu.

Sau khi Kulakov được chuyển lên UBTƯ КПCC tháng 12/1964 chúng tôi vẫn giữ quan hệ rất tốt. Nhưng có một biến cố liên quan đến Kulakov và gia đình tôi mà tôi muốn nhắc đến. Bởi vì việc đó cũng nói lên điều gì đó về những điểm yếu mang tính con người rất phổ biến ở các quan chức Đảng thời bấy giờ. Có người, sau khi đọc những dòng này, có thể nói, “ngược lại, điều đó đã chứng minh các điểm mạnh của ông ấy.” Như tôi đã nói, tôi đã nhiều lần đi tới các huyện trong vùng.

Đôi khi, những chuyến công tác của tôi kéo dài một hai tuần khi các chiến dịch kinh tế quan trọng diễn ra. Một lần tôi về nhà sau một chuyến đi như vậy. Tôi tắm táp qua loa. Tôi nghĩ mình có thể xả hơi chút ít và không trình diện ngay tại vùng ủy. Tôi quyết định sắp xếp lại cảm nhận của mình, nói thực lòng là nghỉ ngơi, ngủ bù.

Raisa hỏi tôi nhiều chuyện về chuyến công tác của tôi… Em chăm chú lắng nghe rồi bất ngờ nói:

“Bọn em cũng có tin mới.”

“Bọn em là ai?”

“Là em.”

“Tin gì vậy?”

Lúc đó là mùa hè, em đang được nghỉ.

“Hôm trước Fyodor Kulakov gọi điện cho em.”

“Lạ nhỉ. Hai người nói chuyện gì?”

“Ông ấy muốn hẹn hò với em.”

“Thật đấy chứ?”

“Đúng mà. Em nói: ‘Fyodor Davydovich, anh biết tôi với Mikhail quan hệ thế nào phải mà.’”

“‘Tôi biết,’ Kulakov nói. ‘Em vẫn duy trì quan hệ đấy được mà.’”

“‘Tôi không nghĩ thế về quan hệ gia đình,’ em nói rồi bỏ máy.”

“Cuộc trò chuyện thú vị đấy. Anh sẽ hỏi ông ấy chuyện này xem thế nào.”

“Đừng. Em đã trả lời ông ấy và đã nói với anh. Giờ thì chuyện ấy không còn là tin mới với anh nữa.”

Nhưng khi có cơ hội, tôi vẫn hỏi Kulakov:

“Mới đây anh có gọi điện cho Raisa à?”

Ông thoáng do dự, nhưng sau đó lảng tránh.

“Tớ tìm cậu. Tớ nghĩ cậu về rồi. Tớ muốn hỏi xem cậu có ấn tượng gì về chuyến công tác không.”

Đây là lần đầu tôi kể câu chuyện này. nhiều thứ đã xảy ra từ khi đó, và Fyodor Kulakov cũng đã đi xa.

Leonid Yefremov

Khi Kulakov được thuyên chuyển về UBTƯ thì vấn đề nảy sinh là ai sẽ là BTTN của vùng ủy nông thôn. Leonid Yefremov được cử đến thay. Tất nhiên là Hội nghị toàn thể bỏ phiếu cho ông. Yefremov là người nổi tiếng trong Đảng và cả nước. Ông đã nhiều năm làm Bí thư thứ hai và Chủ tịch ủy ban điều hành khu vực Kuibushev, tại Samara, và là BTTN Đảng ủy ở Kursk và Gorky (nay là Nizhny Novgorod). Ông là Phó chủ tịch thứ nhất Văn phòng Trung ương КПCC tại PCФCP năm 1962. Chánh Văn phòng chính là Khrushchev, nhưng tất cả công việc hằng ngày đều do Yefremov thực hiện. Họ có cấp bậc tương đương nhau và cả hai đều là ủy viên BCT КПCC.

Yefremov không tham gia cuộc “đảo chính cung đình” tháng 10/1964. Sau này ông nói với tôi rằng, chuyện đó xảy ra khi ông đang đi công tác Ulan-Ude hay đâu đó. Ông không được thông báo về Hội nghị Trung ương, và khi biết chuyện ông đã vội vàng ra sân bay, ở đó người ta nói với ông rằng máy bay của ông bị trục trặc và chuyến bay bị chậm giờ. Không có gì phải nghi ngờ rằng đây là sự chậm trễ đã được dự tính: Yefremov nổi tiếng là một người ủng hộ trung thành của Khrushchev. Ngay trước khi những sự kiện này xảy ra, Khrushchev có đến thăm một vài vùng của nước Nga. Yefremov cùng đi với ông ta. Một bộ phim tài liệu đã được quay về chuyến đi đó và người ta có thể nhìn thấy hình ảnh của Leonid Yefremov luôn thấp thoáng sau Nikita Khrushchev. Nhiều người đã nhớ tới những hình ảnh này.

Người ta còn đồn đại rằng hễ có ai vào văn phòng Yefremov có việc gì đó thì Yefremov bắt đầu lật giở những cuốn tuyển tập các bài phát biểu của Khrushchev được sắp xếp gọn gàng trên bàn ông ta, với rất nhiều dấu trang và dòng gạch chân, rồi bắt đầu đọc to các trích đoạn trong những cuốn sách đó. Cuộc đối thoại thường sẽ kết thúc như thế này:

“Đây là những gì đồng chí Khrushchev đã nói về vấn đề này. Đồng chí nên làm như vậy.”

Từ những câu chuyện do chính Yefremov kể, khi trở về Moskva ông ta cũng tham gia vào dàn đồng ca những nhân vật phê phán Khrushchev. Nhưng cũng giống Mikoyan, ông ta muốn Khrushchev tại vị. Đây có lẽ cũng là suy nghĩ của BCT sau khi Khrushchev bị hạ bệ, khi họ quyết định điều Yefremov về Stavropol trong khi vẫn để ông làm ủy viên dự khuyết BCT. Tháng 11/1964, Hội nghị toàn thể UBTƯ КПCC thông qua Nghị quyết bãi bỏ việc tách riêng các tổ chức đảng công nghiệp và tổ chức đảng vùng. Từ ngày 1/12 Yefremov trở thành Trưởng Ban Tổ chức để thực hiện việc tái nhập ở Stavropol. Sau đó là mấy tuần bận rộn. Mọi người chiến đấu để tồn tại, nhưng cuộc chiến không chỉ vì quyền lợi cá nhân, vì công việc mà để giữ ghế.

Nhiều người chẳng thèm quan tâm gì đến những tác động đến sự nghiệp của Đảng.

Yefremov triệu tập tôi với tư cách Trưởng Ban Tổ chức Đảng ủy Nông thôn và yêu cầu tôi đề xuất ứng cử viên cho văn phòng và bộ máy của đảng ủy sáp nhập. Ông ta nhìn những cái tên tôi đem đến và ngạc nhiên vì không thấy tên tôi:

“Cậu tính làm việc gì?”

Tôi trả lời muốn được trở lại huyện hoặc thành phố.

“Được rồi, chúng tôi sẽ xem xét,” Yefremov nói và yêu cầu tôi mang tất cả những tài liệu đó về Moskva.

Ngay sau khi tôi đến Moskva và có mặt ở Ban Tổ chức Trung ương thì người ta nói với tôi:

“Yefremov gọi điện và bảo anh gọi cho ông ấy trước khi trao đổi hay thảo luận bất cứ điều gì.” Tôi quay số điên thoại của ông ta.

“Cậu đã gặp ai chưa?” Yefremov hỏi tôi. “Rất tốt. Tôi muốn cậu lưu ý rằng chúng tôi đã nhất trí để cậu làm Bí thư Thành ủy Stavropol.”

“Rất hợp với tôi,” tôi trả lời.

Sau cuộc nói chuyện đó, tôi đi xin phê duyệt các vị trí mới bổ nhiệm. Đến tối muộn tôi nhận được một cuộc gọi khác từ Yefremov.

“Mikhail, nghe này, chúng tôi đã thảo luận và tôi quyết định chúng ta sẽ cùng làm việc với nhau.”

“Tất nhiên rồi, tôi nói, chúng ta sẽ cùng làm việc.”

“Không, cậu chưa hiểu rồi,” ông ta ngắt lời tôi. “Ý tôi là cậu sẽ làm Trưởng Ban tổ chức vùng ủy.”

“Vì sao ạ?”

“Cậu biết đấy, chỗ này thật hỗn loạn, tôi bị chia năm sẻ bảy…”

Tôi nhìn thấy một bức tranh sống động trước mắt về những gì đang xảy ra trong văn phòng vùng ủy và các quan chức của chúng tôi đã gây áp lực lên Yefremov như thế nào, và ông ta bắt đầu nao núng sau mỗi cuộc nói chuyện như vậy ra sao.

“Leonid Nikolayevich,” tôi nói, “Đừng làm thế. Tôi xin anh đấy, đừng thay đổi nữa.”

“Đủ rồi đấy,” Yefremov ngắt lời tôi. “Vấn đề đã quyết. Tôi đã có đủ mọi phê chuẩn cần thiết rồi.”

Ngày 22/12/1964, Hội nghị Đảng vùng bầu Yefremov làm BTTN vùng ủy Stavropol. Nguyên BTTN Đảng ủy công nghiệp vùng, Bosenko, được bầu làm Bí thư thứ hai. Tôi được bầu làm ủy viên và chịu trách nhiệm các phòng ban chức năng.

Thời gian đầu tôi làm việc với Yefremov là lúc mà chúng tôi làm quen với nhau, biết nhau rõ hơn và trở nên gần gũi với nhau hơn. Yefremov là người có tầm nhìn chính trị rộng rãi, uyên bác, có học vấn cao và có văn hóa. Chắc chắn ông là một nhân cách nổi bật, nhưng đồng thời lại là sản phẩm của chế độ và là một viên chức mẫn cán. Theo nghĩa đó thì những năm làm việc với ông đã rất hữu ích đối với tôi. Bạn đọc có thể hỏi vậy theo nghĩa nào?

Yefremov rất đau vì bị thuyên chuyển về địa phương. Đó có thể là lý do vì sao ông ta mất rất nhiều thời gian mới tham gia vào các công việc của vùng. Ông ta vẫn ảo tưởng rằng Brezhnev sẽ gọi ông ta về lại Moskva. Vì thế trong thời gian đầu, ông ta quan tâm nhiều hơn tới việc theo dõi những sự kiện diễn ra ở thủ đô hơn là vùng Stavropol.

Trước khi tới văn phòng Yefremov với một vài tài liệu hay ý tưởng nào đó, tôi thường gọi điện cho ông ta. Nhưng có một ngày tôi vào phòng ông ta mà không báo trước. Ông ta ngồi ở bàn, tay chống cằm và nhìn chăm chăm ra trước mặt. Tôi tiến lại gần bàn làm việc và ngồi xuống, nhưng sự im lặng nặng nề tiếp tục. Quá tập trung suy nghĩ, ông ta đơn giản là không nhìn thấy tôi.

“Leonid Nikolayevich, có chuyện gì vậy?” Tôi thì thầm hỏi. Ông bừng tỉnh, nhưng vẫn tiếp tục suy nghĩ thành lời:

“Sao thế được? Cậu hiểu là tôi ủng hộ Kirilenko, nhưng ông ta không nói giúp tôi câu nào cả.”

“Xin lỗi, tôi không hiểu anh đang nói gì,” tôi nói.

Lúc này, đã hoàn toàn tỉnh táo, ông ta cười nhẹ một tiếng và phẩy tay.

“Quên đi… Tôi chỉ nhớ lại mấy cuộc họp BCT tháng 10/1964… Đời đúng là nhiều chuyện lạ, Mikhail ạ.”

Chương 4 Cuộc sống của chúng tôi
lại thay đổi

Yefremov mong chờ Đại hội Đảng lần thứ 23 và rất lo lắng. Ông ta vẫn nghĩ rằng mình có thể giữ được vị trí ủy viên dự khuyết BCT. Ông ta hy vọng có thể gây được ấn tượng tại Đại hội.

Nhưng phép màu đã không xảy ra và Yefremov không được lên phát biểu. Là Bí thư vùng ủy ông ta vẫn là ủy viên Trung ương nhưng không thể mong chờ gì hơn. Để ghi nhận công lao đúng người đúng việc, tôi phải nói rằng ông ta đã hết lòng giải quyết những vấn đề của vùng Stavropol.

Giai đoạn từ năm 1955 đến những năm 1970 là thời kỳ đặc biệt khó khăn. Tôi đang nhớ đến những năm tháng khó khăn, thực sự là rất khó khăn đối với tôi và Raisa. Đó là những năm tháng khi chúng tôi phải chiến đấu để tồn tại và tất nhiên là để duy trì vị trí của mình trong xã hội. Tôi đã bỏ ra 7 năm vì chính sách cho thanh niên và đã học được nhiều điều. Cũng hợp lý khi nghĩ rằng những người chứng minh mình đủ năng lực làm được điều gì đó trong môi trường này và tỏ ra có ích theo cách nào đó có thể kỳ vọng tạo được sự nghiệp chính trị “đáng kể.”

8 năm tiếp theo tôi giữ những vị trí khác nhau trong các tổ chức đảng. Đó là kinh nghiệm vô giá mà thiếu nó thì tôi thực sự khó mà lên được cao như vậy.

Giảng dạy ở đại học, sự nghiệp của Raisa phát triển khá ổn định. Đó là một công việc đòi hỏi cao đối với em. Quyết tâm đạt mục tiêu duy nhất của em và sự trợ giúp của tôi cuối cùng cũng bảo đảm thành công cho sự nghiệp của em.

Em đỗ kỳ thi phó tiến sĩ khoa học và viết luận án phó tiến sĩ về triết. Em bảo vệ thành công luận án tại Đại học Sư phạm Moskva, nơi em theo học sau đại học sau khi tốt nghiệp đại học.

Đó là buổi bình minh của ngành xã hội học ở đất nước này. Sau nhiều năm bị cấm đoán, nó được phục hưng phần lớn nhờ vào công sức của Gennady Osipov và Giáo sư Yadov ở Leningrad. Osipov đồng ý hướng dẫn em làm luận án. Năm 1967, Raisa trở thành Phó tiến sĩ khoa học Triết học và 2 hay 3 năm sau, Hội đồng Khảo thí cấp cao trao cho em học hàm Phó Giáo sư.

Tôi sẽ viết kỹ hơn về nghiên cứu của Raisa trong luận án của em sau một chút.

Thăng tiến trên con đường sự nghiệp đã thay đổi cuộc sống của chúng tôi. Cuối cùng thì chúng tôi cũng có được một căn hộ bình thường. Sau 10 năm công tác, lương của tôi là 300 rúp một tháng, và Raisa sau khi thành Phó tiến sĩ khoa học và giảng viên cao cấp được trả 280 rúp một tháng. Khi trở thành Phó giáo sư lương của em đã cao hơn tôi, được 320 rúp. Thời đó đây là khoản tiền khá lớn. Chúng tôi bắt đầu mua đồ gỗ và có thể mua quần áo đẹp hơn. Chúng tôi cũng có thể mua đồ ăn ngon hơn.

Trong khi đó, thành viên nhỏ nhất và quan trọng nhất của gia đình tôi lớn dần lên. Con gái luôn ở bên chúng tôi dù chúng tôi đi thăm bạn bè hay đi dạo vùng thôn quê, sở thích chính của chúng tôi. Với bạn bè chúng tôi cũng hạnh phúc. Hơn 30 năm gia đình tôi kết bạn với gia đình Alexander và Lida Budyka và nhà Mikhail và Inna Varshasky. Cả Alexander và Mikhail đều đến vùng Stavropol theo quyết định của Khrushchev tháng 9/1953 theo đó BCT КПCC cử 20.000 chuyên gia công nghiệp sang làm việc cho ngành nông nghiệp.

Sau đó tôi mời Alexander Budyka làm việc cho Ban Nông nghiệp của Trung ương КПCC. Anh là một cán bộ tốt. Các đồng nghiệp của tôi khuyến nghị đưa anh lên làm Bộ trưởng Bộ Sản phẩm ngũ cốc. Đó là một vị trí quan trọng trong chính phủ.

Ở Moskva chúng tôi gặp gỡ gia đình Budyka bất cứ khi nào có thời gian rảnh rỗi. Tình bạn của chúng tôi kéo dài 30 năm. Nhưng rồi bất ngờ, vào năm 1990, trong thời kỳ khó khăn nhất đối với gia đình chúng tôi, khi chúng tôi phải chịu những đòn đánh khủng khiếp, thì chúng tôi chia tay với họ. Một lần, chắc là vì bốc đồng, Lida gọi điện cho Raisa và nói ra những lời khó nghe khiến em chấn động.

Mãi 10 năm sau, mùa xuân năm 1999, Lida gọi điện cho Raisa, khóc lóc và xin em tha thứ. Raisa lại bị sốc lần nữa. Em nói với Lida rằng em mừng vì Lida đã gọi điện, nhưng không cần thiết phải nói thêm điều gì. Cuộc nói chuyện rất ngắn. Họ đồng ý gặp nhau. Raisa kể tôi nghe cuộc nói chuyện với Lida.

“Em mừng vì Lida đã gọi điện. Việc chúng em bất hòa khiến em rất buồn phiền suốt những năm qua. Làm sao mà những người bạn thân và tốt nhất của chúng ta, những người trí thức, lại có thể hành xử như vậy vào lúc chúng ta đang khó khăn đến thế? Em không biết liệu chúng em có còn gặp lại nhau được nữa không. Em cũng không biết mình có thể đến gặp cô ta được hay không nữa. Em vẫn chưa sẵn sàng…”

Tháng 7 năm đó, Raisa lâm bệnh và sau đó không lâu thì qua đời. Lida gửi tới Münster một bức thư. Đó là bức thư từ một người bạn chân thành. Chúng tôi không biết rằng Alexander, chồng cô đã mất. Lida gặp Raisa lần cuối khi em đã nằm trong quan tài.

Chúng tôi có thêm nhiều người quen nhưng không nhiều bạn bè ở Moskva.

… Giờ là câu chuyện của tôi về nghiên cứu mà Raisa thực hiện tại vùng Stavropol, thu thập tài liệu cho luận án của mình. Đây là một câu chuyện thú vị. Một số công trình đã được thực hiện ở Liên Xô về gia đình và cuộc sống của người nông dân Soviet. Đã có lúc trên 100 triệu trong tổng số 250 triệu người dân sinh sống ở nông thôn. Thu thập thông tin từ người dân để hiểu và đánh giá suy nghĩ và điều kiện sống của họ là rất quan trọng và thú vị. Bây giờ hay trước đó đều không có cách nào khác để thu thập thông tin ngoài thực hiện các cuộc khảo sát xã hội học. Với lời hứa trợ giúp của tôi, Raisa dũng cảm tham gia vào dự án này.

Em nhớ mãi các chuyến đi tới những làng quê trên chiếc xe GAZ địa hình hoặc trên xe máy. Đợt khảo sát hướng tới hai cộng đồng chính, một stanitsa của người Kozak mang tên Grigoripolisskaya và ngôi làng Otkaznoye, một ở phía đông và một ở phía tây vùng Stavropol.

Trước cách mạng, Grigoripolisskaya là một thành phố thực sự với 20.000 dân. Sau nội chiến số dân giảm một nửa: một số chết trong cuộc nội chiến, số khác chết đói và một số chuyển đi nơi khác sinh sống.

Nghiên cứu để viết cuốn sách tiêu đề Nông trang tập thể: Trường học của chủ nghĩa cộng sản cho nông dân mất mấy năm. Sau đó cuốn sách được một nhà xuất bản lớn ở Moskva xuất bản. Tất nhiên là công trình này chỉ có thể được hoàn thành với sự giúp đỡ của sinh viên và các thầy cô vùng nông thôn. Tôi cũng giúp được một tay. Raisa thu được rất nhiều lợi ích từ cuốn sách đó vì nó giúp em trực tiếp tiếp xúc với cuộc sống nông thôn.

Tôi sẽ kể về hai cuộc gặp gỡ mà em nhớ suốt đời.

Một buổi tối, khi sắp kết thúc cuộc khảo sát ban ngày, Raisa đến nhà một người phụ nữ sống độc thân. Vị hôn thê của bà đã mất trong chiến tranh và bà sống một minh. Người phụ nữ này rất hiếu khách: trước tiên bà mời Raisa ăn cơm rồi bắt đầu kể cho em nghe về cuộc đời mình. Khi Raisa đã hỏi hết và điền vào phiếu điều tra, bà nói:

“Giờ ta sẽ hỏi con mấy câu nhé.”

Và đó là khởi đầu của buổi phỏng vấn nổi tiếng mà Raisa đã kể lại trong cuốn Tôi hy vọng của mình.

“Sao con gầy thế?”

“Cô nghĩ thế ạ? Con nghĩ mình bình thường mà…”

“Ta cá là con chưa có chồng.”

“Con lấy chồng rồi.”

Người phụ nữ thở dài.

“Khéo nó nghiện rượu.”

“Không ạ…”

“Nó có đánh con không?”

“Ồ không. Chồng con là người tốt mà.”

“Sao con lại nói dối ta làm gì? Ta sống đã lâu thế này rồi và ta biết người ta không lang thang hết nhà này sang nhà khác như thế nếu họ hạnh phúc.”

Trong lần “khảo sát xã hội học” tương hỗ này, người phụ nữ có lẽ đã không tin Raisa.

Câu chuyện khác của Raisa là về cách em nói chuyện với một cô gái vắt sữa bò sau khi cô ta đã vắt sữa xong những con bò của mình vào buổi tối. Đó là một cô bé linh lợi, thông minh và đầy nhiệt huyết. Raisa rất thích cô bé. Một người phụ nữ Kozak đích thực. Xinh xắn và nhanh mồm nhanh miệng. Raisa đang điền vào phiếu điều tra và hỏi đến câu: “điều gì giữ cho gia đình và cuộc hôn nhân của bạn nguyên vẹn?” Có mấy phương án trả lời được gợi ý là: tình yêu, tình bạn, tình yêu con cái… Và một trong những phương án trả lời là “tình dục.” Khi tới chỗ đó, cô gái hỏi: “Đấy là cái gì?” Raisa giải thích:

“Đó có nghĩa là quan hệ gần gũi của em với chồng.”

Cách giải thích này có vẻ còn phức tạp hơn.

“Phải rồi, em biết đấy, vợ chồng có quan hệ riêng tư. Mà thôi, không có gì đâu.” Raisa nói, định kết thúc câu chuyện ở đó.

“Không, cô gái nói, chị viết đi: đàn ông mà thiếu tình dục thì có tác dụng gì?”

Em thu thập được một số tài liệu thú vị về cuộc sống nông dân trước cách mạng, đặc biệt là cuộc sống trong các thôn xóm của người Kozak. Nó cho em tư liệu để so sánh. Những người Kozak được Sa hoàng ban cho khá nhiều quyền lợi về ruộng đất, số lượng ngựa và gia súc. Trẻ em Kozak có cơ hội được ưu tiên học hành. Nhưng các tục lệ ở đây thì khắc nghiệt: người Kozak không được lấy người ngoài làng. Nếu phá lệ sẽ bị đuổi khỏi cộng đồng. Có nhiều điều lạ lùng có thể học được từ những cuốn sổ khai sinh và khai tử. Ngoài những thứ thông thường, các bản ghi còn nói lên điều gì đó về tiêu chuẩn y tế thời kỳ đó. Nguyên nhân tử vong thường được ghi lại một cách ngắn gọn: “Chết trong phước lành của Chúa,” “vì ho” hoặc “vì đau dạ dày.”

Đọc công trình của một nhà khoa học trước cách mạng về nông dân, người ta phát hiện ra dữ liệu về những đợt hạn hán ở Stavropol. Rõ ràng là hạn hán xảy ra khá thường xuyên. Đôi khi những trận bão bụi quét qua vùng phá sạch mùa màng. Đôi khi nó diễn ra liên tục vài năm để lại hậu quả rất khốc liệt: mùa màng đông cứng vào mùa đông, bão cát tháng 4 nối tiếp bởi hạn hán mùa hè. Nông dân rời bỏ nơi chôn rau cắt rốn và thường không bao giờ quay lại. Có những năm số dân trong tỉnh giảm tới 20%.

Cuối cùng thì Raisa đã thu thập được một núi tài liệu có thể làm cơ sở cho luận án tiến sĩ. Nhưng em không có thời gian để làm. Tư liệu thu thập được cho phép Raisa so sánh điều kiện sống và làm việc và văn hóa ở thành phố và nông thôn. Những tư liệu đó cũng rất có ích cho tôi trong công việc.

Làm luận án rất vất vả. Cần đi Moskva bốn lần, để gặp giáo viên hướng dẫn khoa học, để nộp tóm tắt luận án và để chuẩn bị bảo vệ. Luận án đã được bảo vệ thành công.

Khi em đi vắng, cuộc sống của chúng tôi tuân theo một thời gian biểu nhất định. Con gái chúng tôi đi học về lúc trưa. Khi đó con bé lên 10. Tôi lên kế hoạch công việc sao cho có thể về nhà lúc con bé đi học về. Chúng tôi cùng nhau nấu ăn. Irina tham gia mọi công việc. Tôi giao việc cho con bé và nó luôn vui vẻ hoàn thành. Thứ Bảy và Chủ nhật chúng tôi đi xem phim và xem liền tù tì hai, ba bộ phim một lúc.

Câu chuyện luận án kết thúc bằng hai buổi ăn mừng. Một buổi được tổ chức tại nhà hàng mời bạn bè của Raisa. Tôi cũng đến và mọi việc đều ổn: chúng tôi rất vui vẻ.

Lần ăn mừng thứ hai được tổ chức ở nhà với sự tham gia của những người bạn thân. Raisa đi làm về vào một ngày trong tuần. Em nhờ hai người bạn gái - Lida Budyka và Nelly Sokolova - giúp em nấu bữa tối. Họ bắt đầu làm món pelmeni, salad và các món ăn khác. Họ mua thịt và đồ ăn khác ở một cửa hàng, mà may mắn làm sao lại ở ngay cạnh nhà tôi. Cửa hàng có rất nhiều thứ để lựa chọn. Nói ngắn gọn, bữa tối linh đình đã sẵn sàng trên bàn lúc 7 giờ. Sự kiện quan trọng đến như vậy, bảo vệ luận án phó tiến sĩ cơ mà, bảo đảm cho sự xa xỉ này.

Nhắc tới sự dư dật thực phẩm trong những năm tháng đó, tôi lại nhớ tới một biến cố diễn ra vài năm sau khi tôi làm Bí thư UBTƯ, phụ trách nông nghiệp. Một ngày vấn đề cung cấp thực phẩm cho nhân dân được thảo luận trong cuộc họp BCT. Brezhnev hỏi một câu trực diện: “Có chuyện gì với thực phẩm vậy? Thương mại bán lẻ rơi từ xấu xuống tệ hại, đặc biệt đối với sản phẩm thịt. Đồ ăn thức uống biến đi đâu hết vậy?” Ông ta chờ một câu trả lời. Tôi cố gắng trả lời tốt nhất có thể và nói rằng vấn đề này nảy sinh từ những năm 1960, khi không có nơi nào cất giữ thịt và các sản phẩm thịt. Không có đủ tủ lạnh. Các thành phố từ chối nhận sản phẩm từ các nhà máy chế biến. Tình hình thậm tệ tới mức một số giám đốc nhà máy đã phải cất thịt trên các ngọn núi của đỉnh Elbrus và trong những dòng sông băng phía bắc. Khi viết những dòng này, tôi thấy thật khó mà tin được rằng điều đó lại là có thật. Tình cờ, lý do không phải vì mức tiêu thụ những sản phẩm này trong thời kỳ Brezhnev tăng lên. Không: trong những năm 1980, mức tiêu thụ tất cả các loại sản phẩm thịt tính theo đầu người là 52-54 kg.

Trong những năm 1960, chỉ số này là dưới 50 kg. Nhưng những năm 1960, cửa hàng luôn đủ hàng còn trong thời kỳ Brezhnev người dân phải xếp hàng mua thịt.

Tôi nhớ Brezhnev đã ngạc nhiên. “Theo anh thì lý do là gì?” Lý do là thu nhập của người dân tăng nhanh. Điều đó tạo ra sự khác biệt cho ngành bán lẻ. Cầu đã vượt cung. Nhưng không ai quản lý được những quá trình đó.

… Quay lại với buổi tối hoành tráng đáng nhớ đó.

Những người hàng xóm sát vách ở cùng tòa nhà của chúng tôi là một cặp vợ chồng quê ở huyện Krasnogvardeisky vùng Stavropol, Pavel và Maria Larionov, cũng chính là những người chúng tôi đã tới thăm vào tháng 1/1957 khi Raisa trở dạ. Bây giờ họ lại sống trong cùng một đơn nguyên nhưng khác tầng. Họ lớn tuổi hơn chúng tôi, nhưng cuộc sống lại có rất nhiều điểm giống chúng tôi. Maria là hiệu trưởng trường cũ của tôi ở huyện Krasnogvardeisky. Bà giới thiệu tôi vào Đảng. Bà là một phụ nữ xuất chúng. Trường học với bà là tất cả. Rất trung thực và thẳng thắn, bà hơi lạc lõng một chút giữa mọi người. Còn Pavel Andreyevich thì tôi biết từ khi vào Komsomol, khi đó ông là Bí thư huyện Đoàn. Ông là một cựu chiến binh, từng tham gia chiến đấu ở Viễn Đông. Nói ngắn gọn thì chúng tôi là những người bạn lâu năm.

Khi họ đi làm về thì bữa tiệc của chúng tôi đang ở đỉnh điểm. Tôi đến và đưa ông đến bữa tiệc ồn ào của chúng tôi. Pavel Andreyevich thích thú tham gia với chúng tôi. Đã từng ở mặt trận, ông cũng đã quen thuộc với chuyện đó. Nhưng khi vợ ông, Maria Sergeyevna thấy chúng tôi tiệc tùng, bà than vãn:

“Raisa, sao vậy? Lần đầu tiên tôi thấy cô như thế đấy. Cô là người có văn hóa cơ mà. Misha, cậu phải tự thấy xấu hổ chứ. Cậu làm gì vợ mình thế này?”

“Maria Sergeyevna, đây là sự kiện cả đời chỉ có một lần thôi, mọi người đều vui mà. Uống với bọn em nào.”

Bà đồng ý, nhưng hôm sau nói với tôi:

“Tôi chưa dự bữa tiệc nào như thế bao giờ.”

Cùng năm đó, năm 1967, tôi tốt nghiệp Khoa Kinh tế nông nghiệp Đại học Nông nghiệp. Năm 1961, tôi đã đăng ký vào học theo lời khuyên chân thành của Kulakov. Khi đó Đảng ủy nông thôn phát động chiến dịch đào tạo nhân lực cho nông nghiệp. Học tại chức được khuyến khích. Vì vậy tôi đã tham gia chương trình tại chức của khoa mới được thành lập. Phương pháp giảng dạy tại khoa vẫn chưa được hình thành đầy đủ, vì vậy trong những năm đầu họ đã hợp nhất các chương trình nông nghiệp và kinh tế. Chúng tôi phải học tập khá vất vả. Tôi là một sinh viên chăm chỉ. Lời khuyên của Kulakov rất có ích. Khi đó tôi rất quan tâm đến kinh tế, môn tạm thời thay thế triết học, lý thuyết nhà nước và pháp luật, những môn học tôi vốn ưa thích trước đây.

Đó là một bước đi quan trọng khác trong cuộc đời tôi.

Chúng tôi bận bịu tới mức không vội vàng mua tivi. Chúng tôi cố tình không mua.

Ngày thường của tôi vào thời gian đó như sau. Tôi dậy lúc 5 giờ sáng và ngồi làm bài về nhà, nghiên cứu kinh tế nông nghiệp. Đến 7 giờ sáng tôi đánh thức gia đình. Raisa và con gái chúng tôi thường ngủ muộn.

Đến 8 giờ, sau khi ăn sáng thì tôi đi làm. Tôi không về nhà ăn trưa và thường bỏ luôn bữa trưa. Kết quả là tới 9 hay 10 giờ đêm, khi tôi lê được về đến nhà thì tôi thường ăn nhiều hơn mức cần thiết.

Chẳng bao lâu sau tôi phát hiện ra mình lên cân. Năm 1971, khi tôi đã là Bí thư vùng ủy, Raisa, một vài ủy viên Trung ương và tôi đi nghỉ ở Italia. Khẩu vị của tôi với món spaghetti đã làm hại tôi, tôi lại lên cân nữa. Tôi nhìn mình trong gương và hoảng sợ. Tôi quyết định giảm cân. Trong năm đầu tiên tôi giảm được 10 cân, năm thứ hai - 7 cân và năm thứ ba - 3 cân, tổng cộng là 20 cân trong 3 năm. Tôi khôi phục được dáng vẻ của mình. Nhưng đó là chuyện về sau.

Tôi thường làm việc vào thứ Bảy. Khi tôi rảnh chúng tôi về nông thôn, tới rặng Strizhament và đỉnh Nederemannaya nằm ở trung tâm các đỉnh cao của Stavropol. Mỗi khi có thể, chúng tôi ở đó cả ngày. Thông thường chỉ có ba người chúng tôi (tôi, Raisa và Irina), nhưng đôi khi chúng tôi đi cùng bạn bè. Có lúc chúng tôi đi bộ tới 20-25 km, đến lúc hoàn toàn kiệt sức.

Tôi xây dựng được “hệ thống quản lý sức khỏe” tốt nhất khi trở thành Tổng Bí thư và sau đó là Tổng thống. Ở Moskva cân nặng của tôi chỉ hơn hồi mới tốt nghiệp đại học 3 cân. Điều đó, cùng với việc đi bộ và tập thể dục thường xuyên, giúp tôi mạnh khỏe và cho phép tôi duy trì chế độ làm việc khá căng thẳng.

Thời sinh viên và khi làm việc ở Stavropol tôi thường bỏ bữa nên bị loét dạ dày, nhưng không bị thủng. Ở МГУ, có khi cả năm tôi không đến nhà ăn mà chỉ sống nhờ bánh kẹp và bánh rán (pirozhki), thứ được bán khắp nơi vào giờ nghỉ giữa giờ. Tôi bị chứng viêm dạ dày và sau đó đương nhiên là loét dạ dày.

Tôi thấy đó không phải chuyện đùa. Tôi chuyển sang dùng cháo và bột kiều mạch. Tôi đến Zheleznovodsk và Yessentuki, những khu nghỉ dưỡng nổi tiếng ở Kavkaz. Tới năm 40 tuổi, sức khỏe của tôi trở lại như thường.

Những năm tháng khó khăn

Công việc của tôi ở trung tâm vùng, một thành phố kém phát triển về công nghiệp cho tới đầu những năm 1960, còn khó khăn hơn… Thông thường các thành phố có nhiều doanh nghiệp mới được xây dựng có cơ hội giải quyết vấn đề nhà ở, xây dựng hệ thống cấp thoát nước và toàn bộ cơ sở hạ tầng lớn hơn. Stavropol trong nhiều năm bị gạt ra rìa. Sự lạc hậu của nó làm tích tụ các vấn đề xã hội, đặc biệt là tình trạng thanh niên thất nghiệp. Họ phải rời bỏ thành phố.

Nhìn chung thì Stavropol là một nơi ao tù tỉnh lẻ. Nó gần như không có cống thoát nước. Địa hình đồi núi của nó - một ơn huệ với các kiến trúc sư - gây ra những vấn đề khủng khiếp khi có mưa to. Một số nơi bị ngập lụt. Cần có thêm những hồ chứa mới để thu gom và thoát nước mưa. Chỉ một vài tòa nhà chung cư cao tầng có nước máy. Phần lớn người dân lấy nước từ các máy bơm trên phố và từ mạng lưới cấp nước. Mặc dù vậy, không phải chỗ nào cũng có những máy bơm như thế. Stavropol chủ yếu mở rộng nhờ xây nhà tư nhân, trong khi đó chính quyền gần như không làm gì.

Khi tôi trở thành người đứng đầu Thành ủy, Đại hội lần thứ 23 КПCC đặt ra mục tiêu quốc gia phát triển các thành phố cỡ nhỏ và vừa, nơi sinh sống của hầu hết dân số người Nga.

Đại hội đưa ra động lực mạnh mẽ nhằm hồi phục các thị trấn nhỏ và vừa. Vị trí địa lý của Stavropol là một yếu tố quan trọng. Khí hậu phương nam và điều kiện thiên nhiên thuận lợi thu hút du khách và các bộ ngành chính phủ.

Phần lớn công lao trong công việc này là nhờ BTTN vùng ủy, Yefremov. Ông là một nhà quản lý kinh tế hàng đầu có nhiều kinh nghiệm. Ông biết nhiều quan chức ở Moskva và có thể tiếp cận trực tiếp với họ. Tổng Bí thư Leonid Brezhnev đánh giá cao Yefremov, và điều đó là rất quan trọng.

Tại Thành ủy chúng tôi cảm nhận được làn gió đổi mới và quyết định phát triển một quy hoạch tổng thể phát triển thành phố cho ít nhất 25 năm tới. Kế hoạch được Moskva phê duyệt. Nó xác định các khu công nghiệp, những địa điểm phát triển đặc biệt để tạo ra dấu ấn kiến trúc cho thành phố, những khu vực phát triển nhà ở. Những địa điểm dành cho các cơ sở văn hóa, giáo dục và thể thao đã được dành riêng ở trung tâm thành phố.

Tôi thích công việc làm bí thư thành ủy. Tôi được độc lập ở mức độ nào đó. Cũng cần phải nói rằng để xây dựng được một nhà vệ sinh công cộng hiện đại ở trung tâm thành phố, Soviet thành phố phải được Moskva cho phép.

Quy hoạch tổng thể phát triển thành phố của chúng tôi đi kèm với những kế hoạch đầu tư của một số doanh nghiệp có quan tâm đến sự phát triển của các thành phố nhỏ và vừa. Đó chỉ là sự kết hợp tình cờ của một số hoàn cảnh điều kiện. Nhìn chung thì nhiều thứ trong cuộc đời mình, như tôi đã nói, thường đã xảy ra và vẫn xảy ra như thể vô tình. Trên thực tế thì không có gì là hoàn toàn tình cờ cũng như không có định mệnh tuyệt đối.

Chúng tôi khởi đầu bằng việc tạo ra ngành xây dựng. Trước hết, chúng tôi bắt đầu hiện đại hóa và mở rộng nhà máy xây dựng nhà để công nghiệp hóa việc xây nhà ở và nâng cao chất lượng nhà ở. Mọi thứ hóa ra là rất đúng lúc, khi các nhà máy thiết bị điện và điện tử bắt đầu được xây dựng, cộng thêm nhà máy sản xuất chất phát quang và rơn-ghen hóa học lớn nhất và các phân xưởng chế tạo máy xây dựng.

Ngay lập tức chúng tôi gặp phải vấn đề đào tạo nhân lực cho tất cả các doanh nghiệp đó. Không lâu sau thành phố như một công trường xây dựng khổng lồ. Một mặt, điều đó làm ấm lòng, nhưng mặt khác nó khiến cho cuộc sống hằng ngày trở nên khó khăn: đường ống cấp thoát nước, đường ô tô điện và đường điện thoại được lắp đặt. Giao thông trong thành phố gần như bị tê liệt. Người dân hết kiên nhẫn, họ bắt đầu thể hiện sự giận dữ của mình về phương pháp điều hành nền kinh tế không phù hợp của các cơ quan có thẩm quyền thành phố. Tuy nhiên, đó cũng là thời gian tuyệt vời vì nó tràn ngập những nỗ lực sáng tạo và kỳ vọng thay đổi. Cơ chế Đảng là trung tâm điều khiển của quá trình phức tạp này. Thành ủy trở thành trụ sở chính của một dự án xây dựng khổng lồ với tất cả các dự định và mục tiêu. Những thiết chế khác vẫn chưa sẵn sàng đối đầu với các thách thức, chỉ có các cơ quan chức năng của Đảng có thể kiểm soát được nguồn nhân lực và yêu cầu thực hiện hiệu quả. Bản chất của hệ thống là như vậy.

Trường học và các trung tâm đào tạo nghề được xây dựng, một chi nhánh của Đại học Bách khoa được mở cửa đúng lúc và trở thành một đơn vị độc lập. Những tòa nhà cũ nát được dọn sạch khỏi trung tâm thành phố. Những tòa nhà hiện đại, đẹp đẽ xuất hiện, bao gồm một hiệu sách, một nhà hát kịch, một bể bơi và một rạp xiếc. Bảo tàng lịch sử địa phương được cải tạo và bên cạnh đó là một rạp chiếu phim màn ảnh rộng được xây trên nền khu chợ cũ. Các khu chợ trong nhà bán sản phẩm của nông trang tập thể được xây dựng. Một thành phố hiện đại dần thành hình. Khi tôi đến Stavropol sau khi tốt nghiệp đại học, số dân thành phố là 127.000 người; bây giờ là hơn 350.000 người.

Trong gia đình tôi cũng có nhiều thay đổi. Chúng tôi chuyển đến một căn hộ ba phòng rộng rãi, mua sắm đồ nội thất hiện đại, tủ lạnh và tivi. Chúng tôi để lại phía sau cuộc sống trước đây của mình, khi chúng tôi chơi vơi trên bờ vực nghèo khó. Irina học ở trường rất tốt. Con bé ham học hỏi và đọc rất nhiều. Khi đó chúng tôi đã có một thư viện lớn ở nhà. Trong thời gian Đại hội Đảng lần thứ 22, tôi đặt bộ Lịch sử thế giới 10 tập, tuyển tập văn học thế giới 200 tập và 5 tập các công trình của Plekhanov.

Raisa và tôi quyết định giới thiệu cho con gái các tác phẩm văn học. Chúng tôi nghĩ rằng đã đến lúc. Nhưng hóa ra chúng tôi đã muộn. Khi chúng tôi đề cập chủ đề này với Irina, con bé kiên nhẫn lắng nghe chúng tôi và nói:

“Con đã đọc hết cả rồi.”

Hóa ra Irina đọc ban ngày và ban đêm sau khi tôi và Raisa đã đi ngủ. Tới 15 tuổi, con bé đã đọc hết các tác phẩm văn học trong thư viện gia đình.

Con bé đang trưởng thành, Raisa và tôi cố gắng không làm phiền con bằng những bài lên lớp không cần thiết. Nhưng con bé nhìn thấy cách sống của chúng tôi và đó là bài học tốt nhất cho nó. Ít nhất thì tôi nghĩ như vậy.

… Ôi trời, vấn đề lại phát sinh trong quan hệ của tôi với BTTN vùng ủy, Yefremov. Chuyện đó chẳng có lý do khách quan nào. Nguyên nhân rất thông thường: đồn đại, vu khống. Tất cả chúng tôi đều biết nhau rất rõ vì tôi từng làm việc ở vùng ủy trong vài năm, tôi luôn là ủy viên Thường vụ vùng ủy, và làm Bí thư Thành ủy có nghĩa là tôi thường xuyên tiếp xúc với vùng ủy. Không thể nào khác được. Tôi tìm cách duy trì không khí hiểu biết lẫn nhau và hợp tác. Vì nhiều doanh nghiệp phát triển trong thành phố là doanh nghiệp cấp quốc gia, các ban của vùng ủy rất chú ý đến họ, và tôi hiểu điều đó. Về phần mình, họ tôn trọng Thành ủy và các quan điểm của tôi. Tuy nhiên, có ai đó nói với Yefremov rằng tôi hay nhận điện thoại qua đường dây bảo mật của chính phủ từ Fyodor Kulakov, Bí thư UBTƯ và ủy viên BCT. Không ai biết chúng tôi thảo luận những gì. Sau mỗi cuộc điện đàm như vậy, Yefremov hay yêu cầu một trong những bí thư vùng ủy điều tra xem chúng tôi đã nói chuyện gì và vì sao Gorbachev lại giấu ông ta chuyện đó.

Cuối cùng thì tôi cũng phải nói với Yefremov rằng tôi thực sự không có gì để báo cáo. Những cuộc trò chuyện của tôi với Kulakov là do ông ta gọi trước và hoàn toàn riêng tư, và rằng chúng tôi không đề cập bất cứ vấn đề hay nội dung gì liên quan đến công việc của tổ chức đảng vùng, chưa nói đến công việc của Yefremov. Phản hồi đó càng làm cho ông ta thêm giận dữ. Nhưng tôi thực sự không thể nói gì với ông ta vì những cuộc nói chuyện của chúng tôi thông thường mang tính cá nhân thuần túy.

Quan hệ của chúng tôi càng tệ hơn nữa trong chiến dịch bầu cử các cơ quan chức năng của Đảng. Trong cuộc họp tại Thường vụ vùng ủy, tôi có phê bình một số ứng cử viên vào vị trí bí thư thành ủy và quận ủy. Tôi biết mình nói gì: tôi luôn nhận thức rất rõ những gì đang diễn ra trong các tổ chức này. Cuộc tranh luận trở nên gay gắt. Yefremov nói tôi đang vượt thẩm quyền. Tôi giận dữ phản ứng, gần như quát lên trước sự hiện diện của tất cả ủy viên vùng ủy. Tôi nói tôi không chấp nhận những lời buộc tội này và nếu Bí thư và các ủy viên vùng ủy không chịu lắng nghe ý kiến của tôi thì không nên mời tôi tham dự những hội nghị như thế này để làm mất mặt tôi.

Bỗng nhiên Yefremov can thiệp: ông ta nhận ra rằng mình đã đi quá xa. Quan hệ giữa chúng tôi tan vỡ sau bao nhiêu năm cùng làm việc. Lại một lần nữa tôi thấy mình nghĩ rằng có thể mình không phải sinh ra để làm công tác Đảng, rằng tôi không có những phẩm chất cần thiết. Khi đó là thời kỳ Brezhnev, khi mà thói nịnh hót và ăn bám đạt đến cực điểm. Không phải tôi không có kỹ năng ngoại giao và không đủ linh hoạt. Nhưng tôi không chịu được khi bị coi thường. Vì vậy, cả đời mình tôi luôn tìm cách tránh làm người khác bẽ mặt, kể cả khi phải sa thải những người làm việc kém hiệu quả.

Sau khi xem xét kỹ tình hình, tôi quyết định tiếp tục làm luận văn và trả xong các môn còn lại của kỳ thi phó tiến sĩ. Tôi cảm thấy thoải mái hơn trong thế giới hàn lâm, thấy ở đó tôi có thể sử dụng nghị lực của mình, xu hướng thiên về phân tích và sự ham hiểu biết của tôi theo cách có lợi nhất cho bản thân mình và những người khác.

Khi đó vị thế xã hội và vật chất của các giảng viên và giáo sư đại học tốt hơn hầu hết các ngành nghề khác. Họ được hưởng tự do nhiều hơn, nếu như có thể dùng từ tự do để miêu tả thời kỳ đó.

Thành thực mà nói, vị trí BTTN thành ủy cho tôi nhiều thứ. Tất nhiên quyền tự chủ của tôi bị giới hạn bởi sự giám sát từ các cấp cao hơn của Đảng thông qua quy hoạch, cấp vốn và đầu tư tập trung. Hệ thống hiện diện khắp nơi, kể cả đối với những vấn đề vặt vãnh. Tôi không thể phủ nhận điều đó. Mặc dù vậy vẫn có thể làm được nhiều việc nếu sáng tạo và bền chí.

Tôi trở thành Bí thư thành ủy Stavropol khi những cải cách kinh tế được biết đến với tên gọi “cải cách Kosygin”⦾ bắt đầu. Tôi rất quan tâm đến những cải cách này; với tôi chúng tỏ ra là những cơ hội thực sự để được làm quen với phong cách quản lý mới không dựa trên mệnh lệnh mà đưa ra những khuyến khích kinh tế, có tính đến lợi ích của cả doanh nghiệp và người lao động. Nó hứa hẹn những cơ hội xây dựng hạ tầng xã hội mà trước hết là nhà ở từ lợi nhuận thu được. Và tôi phải nói rằng dù có rất nhiều lộn xộn trong giai đoạn đầu của đổi mới thì nó cũng nhận được sự ủng hộ nhiệt tình.

Chúng tôi tổ chức Hội nghị thành ủy để thảo luận vai trò của kỹ sư và công nhân kỹ thuật trong đổi mới. Thăm dò ý kiến và nhiều cuộc họp được tổ chức. Báo chí hỗ trợ Hội nghị này, đây là một thành công của chúng tôi.

Lại một sự tình cờ

Công việc BTTN Thành ủy của tôi đột ngột kết thúc, một lần nữa hoàn toàn ngẫu nhiên. Một vụ rắc rối xảy ra trong lãnh đạo cao nhất của vùng ủy. Nikolai Lyzhin, BTTN vùng ủy Karachayevo-Circassia (đây là khu tự trị trong vùng Stavropol) bỏ rơi gia đình. Ông ta đóng gói đồ đạc và vác vali đi qua cả thành phố đến chỗ ở của người tình mới.

Mọi người phát khùng vì hành vi của ông ta: nó vừa kiêu ngạo vừa xúc phạm. Sau một phiên họp đầy sóng gió khi vùng ủy quyết định loại bỏ ông ta.

Lyzhin hy vọng thuyết phục được các ủy viên Thường vụ vùng ủy bằng cách nói rằng gia đình ông ta là một thất bại. Nhưng khi ông ta bắt đầu thuyết phục, phản ứng hoàn toàn trái ngược với những gì ông ta trông đợi. Quyết định cách chức ông ta được nhất trí hoàn toàn.

Khi đó có một câu chuyện được đồn đại - và có thể đúng sự thật. Một cuộc họp quận ủy tại Leningrad bàn về hành vi của một cán bộ đảng - người quyết định ly dị vợ. Lý do đưa ra là ông ta không còn yêu vợ mình.

Ông ta được thông báo rõ ràng:

“Nếu ly dị đồng chí sẽ bị khai trừ khỏi Đảng và bị sa thải.”

Nhưng ông ta vẫn lặp đi lặp lại: “Tôi không còn yêu cô ấy nữa. Các đồng chí không hiểu à?”

Một ủy viên Thường vụ vùng ủy nói:

“Đừng có lải nhải mãi với chúng tôi là không còn yêu cô ấy nữa. Đồng chí nghĩ là tất cả chúng tôi cũng yêu vợ mình hay sao? Nhưng chúng tôi vẫn chung sống với vợ đấy thôi.”

Bí thư thứ hai vùng ủy, Fyodor Burmistrov, được đề cử thay thế vị trí của Lyzhin. Vấn đề ai sẽ thay Burmishov được đặt ra. Khi đó là giữa mùa hè. Tôi đã sắp xếp để Raisa và tôi đi nghỉ ở Sochi và sẽ đi trong vài ngày tới. Tuy nhiên, Yefremov giữ tôi ở lại. Ông ta nói lý do là có sự thay đổi trong lãnh đạo đảng. Tôi đợi một, hai rồi ba ngày. Cuối cùng tôi nói với Yefremov:

“Tôi đã đặt chỗ ở dacha. Làm ơn để tôi đi.” Tôi quyết định thẳng thắn với ông ta.

“Tôi biết đồng chí sẽ không định đề cử tôi. Tôi sẽ ủng hộ bất kỳ ứng viên nào đồng chí đề xuất. Nhưng ngày mai cho tôi đi nhé.”

“Kỳ nghỉ của đồng chí có thể đợi được.”

Vài năm sau tôi biết được rằng Yefremov đã đề cử một ứng viên khác. Nhưng UBTƯ Đảng tin rằng Gorbachev phải được bầu làm Bí thư thứ hai của vùng ủy vì ông ta tỏ ra hứa hẹn và có thể trở thành BTTN vùng ủy và sau đó là ủy viên Trung ương КПCC và Phó Chủ tịch Soviet tối cao Liên Xô…

Ngày 5/8/1968, tôi được bầu làm Bí thư thứ hai vùng ủy. Yefremov đưa ra “những lý lẽ thuyết phục” cho việc bầu chọn tôi: Trung ương muốn có cơ cấu đầy đủ cán bộ trẻ và cán bộ có kinh nghiệm.

Kỳ nghỉ của tôi thế là đi tong. Chính Yefremov lại đi nghỉ và để tôi lại “canh miếu.” Nhưng tôi cũng phải công nhận rằng ông ta thường xuyên trao đổi với tôi qua điện thoại. Ngày 21/8, quân đội của Hiệp ước Warszawa chiếm Tiệp Khắc. Ban chấp hành Trung ương gửi cho chúng tôi một cuốn sách đỏ nhỏ có thống tin về những gì xảy ra ở Tiệp Khắc. Có vẻ như kẻ thù ý thức hệ của chúng tôi ở phương Tây đang tìm kiếm mắt xích yếu nhất trong các nước của Hiệp ước Warszawa và điều này khiến cho các nhà lãnh đạo của các nước anh em phải hành động. Kẻ thù ý thức hệ của chúng tôi, không dám tấn công trực tiếp vào chủ nghĩa xã hội, đang làm tất cả những gì có thể để gây ra mâu thuẫn nội bộ trong các nước XHCN.

Tôi không nghĩ lời giải thích này hoàn toàn vô căn cứ. Nhưng trong nước chúng tôi khi đó thì hành động đưa quân đội vào một quốc gia “anh em” thân thiết gặp phản ứng không giống nhau. Tôi gọi điện cho Yefremov và thảo luận những bước đi cấp thiết phải thực hiện. Là một cán bộ Đảng giàu kinh nghiệm, Yefremov nói cần triệu tập một cuộc họp vùng ủy khẩn cấp để ra nghị quyết ủng hộ chính sách của Trung ương КПCC và ban lãnh đạo. Tôi nhất trí với ý kiến và triệu tập một cuộc họp Thường vụ vùng ủy trong vòng 24 tiếng. Tuy nhiên, có nhiều người ở vùng Stavropol lên án cuộc xâm lăng và coi đó là sự can thiệp không đảm bảo. Nhưng không có phản đối quá nghiêm trọng.

Các Đảng ủy hành động nhanh chóng: tại một cuộc họp Thường vụ vùng ủy, chúng tôi thảo luận hành vi của một nhà báo và một giáo viên triết học và thi hành kỷ luật họ vì “sai lầm ý thức” của họ. Tuy nhiên, không lâu sau tôi có lý do để nghiêm túc suy nghĩ liệu mình có đánh giá đúng “mùa Xuân Praha” hay không. Tôi đã nói rằng tôi bắt đầu nghi ngờ khi tới Tiệp Khắc năm 1969 và nhìn thấy thái độ của những người dân thường đối với những hành động của 5 nước. Tôi nhận ra những người anh em của chúng tôi - những người Séc và người Slovak - cảm nhận điều này tệ hại đến mức nào.

Khi suy ngẫm lại điều này, giống như những người khác - như tôi biết được qua những cuộc trò chuyện với các đồng chí trong Đảng của mình - tôi dần đi tới kết luận rằng tinh thần đổi mới vừa thức tỉnh trong những năm 1950 và 1960 bắt đầu thoái lui mặc dù nó vẫn còn tiềm năng và đà đáng kể. Leonid Brezhnev cho thấy khả năng tuyệt vời trong việc xử lý các phe phái khác nhau trong BCT. Ông ta ngụy trang kỹ lưỡng quan điểm bảo thủ của mình.

Các tổ chức đảng cơ sở bắt đầu ngày càng nghi ngờ đổi mới. Ở vùng Stavropol điều này được thể hiện qua “vụ Barakov.” Innokenty Barakov là trưởng phòng nông nghiệp Georgievsky.

Anh ta là một người mạnh mẽ và độc lập, một người bạn của nhà kinh tế ủng hộ cải cách Lisichkin, mà anh ta ủng hộ hết mình. Anh ta thường xuyên tìm cách “mềm hóa” việc kế hoạch hóa tập trung sản xuất và cho nông trang tập thể quyền được bán sản phẩm của mình nhiều hơn và anh ta ủng hộ việc tự do bán sản phẩm trong một số điều kiện nhất định. Khi bắt đầu triển khai những ý tưởng của mình, Barakov bị Thường vụ vùng ủy cảnh báo và sau đó thì bị kết tội “sai lầm nghiêm trọng về các vấn đề chính trị cơ bản” và bị cách chức.

Có điều gì đó gần như viển vông trong những bài phát biểu và hành động của Barakov, vì anh ta thách thức thứ thiêng liêng nhất trong những điều thiêng liêng, thách thức cả chế độ, điều không thể thực hiện được một sớm một chiều.

Một thời gian sau Thường vụ vùng ủy thảo luận những sai lầm nghiêm trọng trong một cuốn sách của Sadykov, phó giáo sư tại khoa Triết Đại học Nông nghiệp Stavropol. Cuốn sách lấy cảm hứng từ những kỳ vọng từ những cải cách của Khrushchev - mà ở một chừng mực nào đó là của Kosygin. Anh ta đề xuất một số ý tưởng mà chỉ bắt đầu được giải quyết khi có cải tổ 15 năm sau. Khi đó thì các ý tưởng của anh ta bị coi là báng bổ.

Một mệnh lệnh từ Moskva yêu cầu “xử lý” tác giả. Một cuộc họp Thường vụ vùng ủy được triệu tập, ở đó Sadykov không chỉ bị phê bình mà là bị đấu tố. Bài phát biểu của tôi cũng phê phán rất mạnh mẽ. Cho dù Sadykov không bị khai trừ Đảng, vả lại cả tôi và Yefremov phản đối việc đó, nhưng anh ta bị cho thôi chức trưởng khoa và rời khỏi Stavropol.

Tinh thần cải cách nhạt nhòa đi rất nhanh. Một lần nữa nỗi sợ nói và làm sai đã chiến thắng, không chỉ trong Đảng mà trong cả xã hội nói chung.

… Một lần tôi đi công tác đến Moskva, ở đó người ta nói riêng với tôi rằng Yefremov có thể chuyển công tác đến Moskva theo yêu cầu của chính ông ta. Trở về Stavropol, tôi hỏi Leonid Yefremov: “Anh định bỏ chúng tôi thật à?” Yefremov có vẻ ngạc nhiên: “Ai nói thế với cậu?”

“Tôi nghe được ở Moskva.”

“Ở Moskva thì nghe được nhiều thứ lắm.”

Giọng ông ta nghe có vẻ hơi phật ý. Và sau đó tôi thấy hối hận vì đã động đến chủ đề chua chát này. Chắc chắn có nhiều tin được đồn thổi ở Moskva. Tuy nhiên, ngay sau đó Yefremov được cử làm Phó Chủ tịch ủy ban Khoa học và Công nghệ Liên Xô.

← Vùng lãnh thổ (край): là đơn vị hành chính cấp 1 của Liên bang Nga, cơ bản giống như tỉnh (области). Tên gọi крaй được ban cho khu vực biên giới, do lịch sử để lại. Hiện Liên bang Nga có 46 tỉnh và 9 vùng lãnh thổ. (BT)

← “Vùng ủy” tức là “Đảng ủy vùng.” Tất cả các thuật ngữ “Vùng ủy” trong sách này, xin được hiểu là “Vùng ủy КПCC” trừ các trường hợp được làm rõ ở ngữ cảnh tiếp theo. (BT)

← Zolotukha: quỷ vương (tiếng Nga cổ) - bệnh tràng nhạc, một loại bệnh lao da. (BT)

← Từ thời Đế quốc Nga đến hết thời Liên Xô, Belarus được gọi là Belorussia. Trong bản dịch Việt này, chỉ dùng một tên gọi Belarus. (BT)

← Tolstovka hoặc Kosovorotka: Áo sơ mi truyền thống của đàn ông Nga. Nhà văn Leo Tolstoy thường mặc loại áo này vào những năm cuối đời. (BT)

←МГУ mang tên M. V. Lomonosov (Московский государственный университет имени М. В. Ломоносова, viết tắt là МГУ, MGU) là trường đại học lớn nhất và lâu đời nhất ở Nga, thành lập năm 1755. Cho đến nay, МГУ đã có 11 người được giải Nobel. (BT)

← Vụ án hình sự chống lại một nhóm bác sĩ Liên Xô nổi tiếng (những người làm việc trong bệnh viện Kremli) bị bắt giữ năm 1952 và bị kết tội liên hệ với tình báo Mỹ, “âm mưu của bọn Zionist” và sát hại các nhà lãnh đạo Liên Xô. Một phóng sự về việc phát hiện và bắt giữ “các bác sĩ phá hoại” được đăng trên báo Sự thật ngày 13/1/1953. Vụ án được hủy bỏ đầu tháng 3/1953 và các bác sĩ được thả tự do đầu tháng 4.

← Một sinh viên Tiệp Khắc, là một trong những lãnh đạo phong trào “Mùa xuân Praha” năm 1968 và sau đó phải sống lưu vong nhiều năm.

← Kế (Thistle) là một nhóm thực vật có hoa, biểu tượng hoa của Scotland và Lorraine và cũng là biểu tượng của Encyclopedia Britannica. (BT)

← Raisa Gorbacheva, Những nét chân dung chấm phá, Moskva, Quỹ Gorbachev, 2009.

← 1 pud xấp xỉ 16,38 kg. (BT)

← “Bộ Chính trị ủy ban Trung ương” Đảng Cộng sản Liên Xô (Политическое ϭюро ЦК КПСС) giai đoạn 1952-1966 đổi tên thành “Đoàn Chủ tịch ủy ban Trung ương” Đảng Cộng sản Liên Xô. Trong sách này sẽ dùng thống nhất là “Bộ Chính trị” và từ viết tắt BCT để chỉ “Bộ Chính trị ủy ban Trung ương.” (BT)

← Cuối những năm 1950, sau khi đi thăm các trang trại tại bang Iowa của Mỹ, Khrushchev đã phát động phong trào trồng ngô trên toàn Liên Xô.

← Sự kiện này xảy ra ngày 12/10/1960, khi phiên họp thứ 15 của Đại hội đồng Liên hợp quốc thảo luận “vấn đề Hungary” (và Khrushchev thể hiện sự không đồng ý với diễn giả).

← Đây là tên gọi của một thể loại nhà hát trẻ không chuyên phổ biến ở Liên Xô trong những năm 1920 - đầu những năm 1930. Chương trình biểu diễn của “Áo xanh” pha trộn văn học và nghệ thuật, trình diễn, thơ trào phúng và đồng ca, khiêu vũ, phản ánh cuộc sống công nghiệp và xã hội cũng như các sự kiện quốc tế.

← Nỗ lực cải cách quản lý công nghiệp của Alexei Kosygin bằng cách đưa một số nhân tố khuyến khích thị trường vào nền kinh tế. Kế hoạch cải cách được Hội nghị toàn thể UBTƯ КПCC thông qua tháng 9/1965 nhưng không được triển khai.

02 Đường tới đỉnh cao

Chương 5 Cuộc cải tổ nhỏ của tôi

Ngày 10/4/1970 Hội nghị toàn thể vùng ủy Stavropol nhất trí bầu tôi làm BTTN. Tôi 39 tuổi. Các ủy viên Ban chấp hành vùng ủy tất nhiên biết tôi rất rõ, ngoài ra họ cũng mừng khi lần đầu tiên trong nhiều năm vị trí này là của một người Stavropol, chứ không rơi vào tay người ngoài nào.

Việc tôi được bầu đã tạo ra một tình huống lạ thường: tất cả các Bí thư vùng ủy đều lớn tuổi hơn tôi. Vài người trong số họ có lý do để hy vọng được bầu làm BTTN. Nhưng UBTƯ chỉ xem xét một ứng viên.

Ở đây tôi muốn chia sẻ vài suy nghĩ của mình về vai trò đặc biệt của các BTTN UBTƯ đảng của các nước cộng hòa và các vùng ủy. Trên thực tế họ được bổ nhiệm ở cấp cao nhất bởi Tổng Bí thư UBTƯ và BCT КПCC. Họ là những trụ cột chính của chế độ. Thông qua họ, mặc dù có sự tồn tại của nhiều chi nhánh hành chính khu vực của bộ máy Đảng, tất cả các cơ cấu nhà nước và xã hội được gắn kết với nhau. Họ tạo nên đa số trong UBTƯ КПCC và phiếu bầu của họ là tối quan trọng khi lựa chọn Tổng Bí thư, chỉ riêng điều đó thôi cũng khiến cho vị trí của họ là vô cùng đặc biệt.

Hệ thống ra sức tìm kiếm các đơn vị sản xuất công nông nghiệp, các viện khoa học và đào tạo, các nhóm và tầng lớp xã hội khác nhau để tìm kiếm những nhà lãnh đạo tích cực và năng nổ. Khi đã trở thành thành viên của giới lãnh đạo, ta phải tuân thủ luật chơi.

BTTN có quyền lực gần như vô hạn trong khu vực của mình. Họ chọn lựa bộ máy lãnh đạo của khu vực và thậm chí cả thành viên của các tổ chức do bầu cử. Họ có quyền quyết định trong bất cứ bổ nhiệm nào. Thậm chí lãnh đạo ở các cấp thấp nhất cũng là thành viên của giới lãnh đạo. Thậm chí khi một đơn vị sản xuất hay một viện báo cáo lên bộ ngành trung ương, chính bộ trưởng cũng không thể chỉ định bất cứ ai mà không được BTTN phê duyệt.

Nhìn chung BTTN là một hiện tượng đặc biệt, một nhân tố quyền lực chính ở Liên Xô. Vị trí và quyền lực to lớn của ông ta đương nhiên không phải do nhân dân giao phó thông qua bầu cử vận động mà bởi Moskva, BCT, Ban Bí thư và cá nhân Tổng Bí thư UBTƯ КПCC. Điều này khiến cho vị trí của họ dễ tổn thương và đầy mâu thuẫn. Mỗi người trong số họ đều biết rõ rằng ông ta sẽ bị tước bỏ công việc và quyền lực của mình nếu cấp có thẩm quyền thay đổi ý kiến của họ về ông ta, nhất là nếu Tổng Bí thư không còn tin tưởng.

Tổng Bí thư UBTƯ КПCC có quyền quyết định cuối cùng trong việc bổ nhiệm các BTTN. Trong trường hợp của tôi, tôi được Kapitonov, Kulakov, Kirilenko và Suslov phỏng vấn trước cuộc nói chuyện cuối cùng với Tổng Bí thư. Ông ta sẽ ra quyết định cuối cùng: “Chúng tôi đề cử đồng chí.”

Tôi nhớ rất rõ cuộc gặp và nói chuyện đầu tiên của mình với Leonid Brezhnev và bầu không khí tin cậy. Cuộc gặp kéo dài khoảng ba tiếng, và tôi thấy thoải mái. Tôi nghĩ tôi nên nhắc nhở độc giả nhớ rằng Brezhnev những năm 1960 và đầu 1970 là một người khác với Brezhnev ốm yếu những năm cuối đời.

Bắt đầu cuộc trò chuyện, ông ta nói rằng UBTƯ đề cử tôi vào vị trí BTTN vùng ủy: “Cho tới nay đứng đầu Stavropol luôn là người ngoài; giờ thì sẽ có người của mình.”

Brezhnev nhớ lại rằng trong thời gian Chiến tranh vệ quốc vĩ đại, ông ta đã từng ở vùng của chúng tôi khi quân đội rút lui về Novorssiysk và ông ta đã rất ngạc nhiên vì nạn thiếu nước.

“Tôi chưa bao giờ thấy người ta tích nước mưa từ nóc nhà vào bể chứa như thế bao giờ. Khi đó là khoảng tháng 7 - tháng 8/1942. Nóng khủng khiếp và không có nước để hạ cơn khát cho mọi người.” ông ta nói.

Khi đó tôi nói có phần hơi vụng về:

“Năm ngoái chúng tôi có một vụ mùa rất tệ. Một triệu hecta ngũ cốc bị thiệt hại. Chúng tôi đã rất khó khăn để có thể duy trì ngành chăn nuôi. Nhưng tôi không nghĩ chúng tôi có thể xoay xở được nếu thiếu sự trợ giúp của nhà nước. Tôi lấy làm tiếc phải đặt vấn đề này với đồng chí.”

Phản ứng của Brezhnev rất thú vị. Ông ta gọi điện cho Kulakov qua điện thoại phòng và nói như đùa:

“Này Fyodor, chúng ta đang đề cử ai làm BTTN Stavropol thế này? Vẫn chưa được bầu mà anh ta đã đòi hỏi này nọ và yêu cầu trợ cấp lương thực.”

Kulakov phụ họa ông ta:

“Phải rồi Leonid Ilich, cũng chưa quá muộn để thay thế vị trí ứng viên của cậu ta đâu. Nhưng dù sao thì Gorbachev cũng đúng, chúng ta cần giúp đỡ vùng của cậu ta.”

Tôi phải nói rằng sau khi đã có chỉ thị trợ giúp chúng tôi sống sót qua mùa đông thì 70.000 tấn thức ăn gia súc đã được cung cấp.

Vậy là tôi đến vùng Stavropol cuối tháng 7/1955 và chỉ 15 năm sau, năm 1970 tôi đã được bầu vào vị trí cao nhất trong vùng và một trong những vị trí cao nhất của đất nước. Sau đó tôi được bầu vào Soviet Tối cao Liên Xô và Đại hội Đảng năm sau bầu tôi vào UBTƯ КПCC.

Những cơ hội vô cùng to lớn mở ra cho tôi. Trong một cuộc họp thời kỳ đầu của Thường trực vùng ủy tôi có kể về cuộc trao đổi của mình với Tổng Bí thư cho các đồng nghiệp của mình. Chính tôi cũng đưa ra hai đề xuất cơ bản. Thứ nhất, mọi người đều phải có năng lực trong một lĩnh vực cụ thể do mình chịu trách nhiệm, như vậy ai cũng phải tự mình ra tất cả các quyết định, trừ những vấn đề quan trọng cần BTTN hay toàn bộ Thường vụ phê duyệt. Tôi sẽ không thúc ép mọi người: thành viên ban lãnh đạo vùng chịu trách nhiệm trước nhân dân và họ phải hành động thoải mái và chắc chắn. Nếu có bất cứ nghi ngờ gì, tôi sẵn sàng trao đổi với họ về những vấn đề đó. Nói cách khác, mỗi tuần chúng tôi gặp nhau một lần để trao đổi thông tin.

Có lẽ phương pháp này không phải là lời giải cho mọi vấn đề. Nhưng nó mang lại kết quả ngay lập tức. Sau này, khi là một ủy viên UBTƯ КПCC và Tổng thống Liên Xô, tôi cũng áp dụng phương pháp này trừ trường hợp phải ra những quyết định khẩn cấp. Nhưng chuyện đó sẽ nói sau.

Và thứ hai, tôi đề nghị cần vạch ra một chương trình phát triển nông nghiệp sử dụng công nghệ công nghiệp, tăng cường chuyên môn hóa và tập trung sản xuất, nâng cao đời sống người dân nông thôn.

Thoạt nhìn điều này có vẻ mâu thuẫn, nhưng cuối cùng chúng tôi cũng thông qua đề xuất của Nikolai Bosenko, Chủ tịch Soviet vùng: nghiên cứu kỹ lưỡng những ý tưởng do BTTN vùng ủy đưa ra và thảo luận chúng.

Điều này khơi dậy một nỗ lực tập thể của các nhà khoa học, chuyên gia và người lao động thực sự. Chương trình phát triển nông nghiệp được Hội nghị toàn thể Đảng vùng phê duyệt mùa thu năm 1970. Tôi dành 10 năm triển khai chương trình này, nhưng khi rời vùng Stavropol tôi nhận thấy rằng vẫn còn rất nhiều điều cần làm.

Nhiệm vụ số một là ứng dụng công nghệ có thể bảo đảm thu hoạch mùa màng ổn định trong điều kiện khí hậu khắc nghiệt của vùng.

Những nghiên cứu 100 năm qua do Viện Nghiên cứu vùng cho thấy 52 năm trong số đó có hạn hán và 75 năm mất mùa. Nhìn chung, đây là khu vực nông nghiệp đầy rủi ro.

Tôi nhớ một chi tiết như sau:

Năm 1974 là một năm có hy vọng bội thu. Khi mùa chín, Kulakov tới vùng chúng tôi để gặp cử tri của mình (những người ông ta đại diện trong Soviet Tối cao Liên Xô). Chúng tôi đưa ông ta tới vùng thảo nguyên nơi có mùa màng. Đây là những cử tri đã bỏ phiếu cho ông ta. Khi nhìn thấy mùa màng ở đây ông ta nói giọng đăm chiêu:

“Sao lại giấu tôi chuyện mùa màng như vậy các bạn?”

“Chúng tôi không giấu đồng chí, chúng tôi còn khoe với đồng chí ấy chứ. Nhưng điều gì sẽ xảy đến với mùa màng lại là chuyện khác. Đồng chí biết là ở vùng Stavropol chỉ hai ngày thời tiết xấu có thể phá hoại hoàn toàn mùa màng.”

Nhưng ông ta tin rằng mùa màng thực sự đã chín và rằng cần gửi ít nhất 10.000 chiếc xe tải đến để thu hoạch. Khi trở về Moskva, Kulakov tuyên bố: “Stavropol sẽ được mùa rất lớn trong năm nay.”

Không may, sự sợ hãi của chúng tôi lại trở thành hiện thực: từ ngày 29/6 đến ngày 2/7, chỉ trong vòng có 4 ngày đầu tiên là mưa, sau đó là một đợt nắng nóng. Do gió khô nóng, sản lượng mỗi hecta chỉ đạt 1 tấn rưỡi. Đó là lý do vì sao cần giải quyết vấn đề bảo đảm mùa màng ổn định.

Để bắt đầu, tôi mời Yegeny Alekseyevsky, Bộ trưởng Thủy lợi và Khai hoang Liên Xô về vùng và giới thiệu với ông ta kế hoạch tăng diện tích bằng thủy lợi. Chúng tôi đề xuất đào một con kênh dài 480 km từ vùng Kuban tới các thảo nguyên Kalmyk để tưới tiêu cho 800.000 hecta đất và đưa nước tới 3 triệu hecta.

“Được rồi,” Alekseyevsky nói sau khi trao đổi đề xuất của chúng tôi. “Giờ các anh cần trình bày với Tổng Bí thư, và các anh có thể trông cậy vào sự ủng hộ của tôi.”

Vẫn như trước đây, vận may lại can thiệp. Kỷ niệm 50 năm chính quyền Soviet được tổ chức tại Azerbaijan. Quan khách từ các nước cộng hòa được mời tham dự buổi lễ tại Baku và tôi đến đó với tư cách thành viên đoàn đại biểu PCФCP. Brezhnev cũng đến tham dự buổi lễ. Ông ta không chỉ yêu mến mà còn tôn thờ Azerbaijan. Tôi vẫn còn nhớ đám đông reo hò đi ngang qua kỳ đài trong hàng tiếng đồng hồ. Tôi đứng trên kỳ đài cùng những vị khách khác với Tổng Bí thư Brezhnev và các nhà lãnh đạo Azerbaijan. Khi Leonid Brezhnev lui ra sau để nghỉ ngơi trong chốc lát, tôi đến gần ông ta:

“Tôi có thể có vài lời với đồng chí được không? Tôi chỉ cần khoảng năm phút thôi.”

“Ít thế thôi sao?” Ông ta đùa.

“Tôi có một đề xuất, tiếp theo buổi nói chuyện đầu tiên khi chúng ta thảo luận về vấn đề hạn hán ở vùng Stavropol. Chúng tôi có một vài câu hỏi và những đề xuất cụ thể. Chúng đã được Bộ của đồng chí Alekseyevsky chấp thuận.”

Ông ta đồng ý tiếp tôi. Cuộc gặp mặt diễn ra vào tháng 12. Brezhnev chăm chú lắng nghe tôi nói. Ông ta xem xét tất cả các tính toán và sơ đồ, đặt nhiều câu hỏi và bảo tôi để lại tài liệu, bao gồm bảng thống kê hạn hán và mùa màng trong 100 năm qua. Sau đó BCT đã họp. Bản thân tôi thậm chí còn không được mời đến dự cuộc họp vì Leonid Ilyich tự trình bày vấn đề. Sau đó người ta nói với tôi rằng ông ta đã nói thế này:

“Chúng ta hỗ trợ các nhà lãnh đạo mới và trẻ tuổi, những người đặt ra những vấn đề quốc gia đại sự.”

Ngày 7/11/1972, UBTƯ КПCC và HĐBT Liên Xô thông qua nghị quyết đẩy nhanh việc xây dựng kênh lớn Stavropol và các hệ thống cấp nước và tưới tiêu. Một số tiền lớn được trích ra và công trình được tuyên bố là công trình Komsomol quan trọng cấp quốc gia. Hàng nghìn thanh niên và rất nhiều máy móc được gửi đến công trình. Việc xây dựng ba đường hầm được giao cho những người xây dựng tàu điện ngầm Moskva. Công việc được tiến hành khẩn trương và đến năm 1974 chúng tôi ăn mừng những thành công đầu tiên: tới tháng 4 đường hầm đã được đào xong dưới núi Krymgireyesky, và đến tháng 11 đoạn thứ hai của kênh lớn Stavropol khai trương.

Kế hoạch đã trở thành hiện thực. Vấn đề bây giờ là lựa chọn một hệ thống nông nghiệp phù hợp nhất với khu vực của chúng tôi. Người dân Stavropol mang ơn Viện Khoa học vùng và người lãnh đạo Viện Alexander Nikonov, người sau này trở thành Chủ tịch Viện Hàn lâm khoa học Nông nghiệp toàn liên bang mang tên Lenin (BACXHИЛ). Tuy nhiên, người khai phá phương pháp tưới tiêu mới cho vùng thảo nguyên khô hạn là một chủ nhiệm nông trang tập thể từ huyện Neftekumsky, Nikolai Tereshchenko.

Nhắc đến tên anh này gợi tôi nhớ tới câu chuyện của anh ta. Tôi biết anh ta khi trường hợp của anh ta được nói đến tại ban thường vụ Đảng ủy vùng nông thôn. Vào thời kỳ Kulakov, Tereshchenko bị kết tội sử dụng những phương pháp không thích hợp để quản lý nông trang tập thể của vùng. Anh ta bị dọa khai trừ khỏi Đảng. Được giao quản lý những nông trang tập thể lạc hậu, nhà nông nghiệp trẻ tuổi đã sử dụng một vài phương pháp phi truyền thống để cải thiện tình hình trong những nông trang tập thể đó và tìm cách tăng sản lượng mùa màng trên những thảo nguyên khô cằn.

Tuy nhiên, người dân làng có nỗi khổ của họ: vì nông trang tập thể không thể đáp ứng nhu cầu của họ, họ phải trộm cắp tài sản của nông trang tập thể. Điều làm Tereshenko đặc biệt giận dữ là khi họ ăn trộm cỏ khô cho gia súc vào ban đêm. Anh ta áp dụng những biện pháp cực đoan: anh ta lái chiếc GAZ địa hình của mình đi tuần và dùng súng trường cỡ nhỏ bắn hạ những con lừa mà những kẻ ăn trộm sử dụng.

Ủy viên Thường vụ Đảng ủy thấy bối rối và cho rằng cần xem xét vấn đề cụ thể hơn trước khi ra quyết định cuối cùng.

“Cậu đến đấy và tìm hiểu sự tình xem sao,” Kulakov chỉ đạo tôi.

Tôi đến và ở lại nông trang tập thể đó vài ngày. Sự việc được xác nhận. Tereshchenko đã sử dụng phương pháp không thể chấp nhận được khi trộm cắp đã đạt đến mức đáng lo ngại. Anh ta đã mất bình tĩnh. Tôi kết luận rằng chúng tôi cần giảm nhẹ tình huống bằng cách ủng hộ người chủ nhiệm trẻ.

“Chúng tôi có thể hỗ trợ anh ta bằng cách nào?” Kulakov hỏi sau khi tôi báo cáo kết quả công tác tại cuộc họp thường vụ. Nông trang này có thành tích gì không?”

“Có,” tôi nói. “Kinh nghiệm sử dụng đất tưới tiêu của họ.”

Một quyết định mà trước đây tôi chưa từng nghĩ đến được đưa ra: tổ chức hội thảo các lãnh đạo huyện để chia sẻ kinh nghiệm sử dụng hiệu quả đất tưới tiêu. Kinh nghiệm sử dụng đất hoang để có thu hoạch ngũ cốc ổn định hơn và năng suất cao hơn của Tereshchenko thu hút được sự quan tâm chung của mọi người.

Phương pháp của anh ta đơn giản: anh ta chuyển loại ngũ cốc [không cần tưới tiêu] từ đất được tưới tiêu sang đất không được tưới tiêu⦾. Anh ta còn cải thiện đáng kể đất đai bằng cách bỏ hoang và bón phân. Diện tích đất tưới tiêu được giải phóng được dùng trồng thức ăn cho gia súc.

Thử nghiệm đã thành công. Nhưng phương pháp này đi ngược lại nghị quyết năm 1966 của Trung ương КПCC về nông nghiệp. Trách nhiệm của chúng tôi là nghiên cứu và chứng minh tính đúng đắn của các biện pháp được sử dụng ở nông trang đó và đưa phương pháp này áp dụng trên toàn vùng.

Khi con kênh đang được đào chúng tôi học cách sử dụng tốt hơn đất đai được tưới tiêu trong điều kiện của chúng tôi. Được trang bị tất cả những phân tích và đánh giá cần thiết, tôi lên Trung ương gặp Fyodor Kulakov. Ông ta nghe tôi chăm chú, xem xét tất cả tài liệu rồi nói:

“Tôi có thể nói gì với cậu được đây? Nếu cậu được Leonid Ilyich chấp thuận và ông ta hỏi ý kiến tôi, tôi sẽ ủng hộ cậu về vấn đề thay đổi hệ thống nông nghiệp.”

Một luận điểm chính khi trình bày phương án của tôi là trận hạn hán dữ dội năm 1975-1976. Sau khi gặp Kulakov, tôi gửi báo cáo cho Brezhnev, khi đó đang đi nghỉ ở Krym. Một hay hai ngày gì đó trôi qua… rồi tôi nhận được một cuộc điện thoại vào ban đêm từ Đảng vùng. Đó là nhân viên trực ban.

“Mikhail Sergeyevich, có một bức điện mật và quan trọng gửi đồng chí.”

Hóa ra đây là thứ hoàn toàn khác với những gì tôi trông đợi: tất cả các BTTN các vùng đều nhận được một thông báo từ một nhóm thành viên ở Viện Hàn lâm Nông nghiệp quốc gia, những người tin tưởng rằng đang có điều kiện thuận lợi để mở rộng diện tích cây trồng vụ đông. Thực sự là những cơn mưa mùa hè đã tạo nên điều kiện như vậy, nhưng tôi đã gửi báo cáo cho Brezhnev đề xuất cho chúng tôi giảm diện tích trồng cây vụ đông để đất được nghỉ. Tất nhiên Kulakov có liên quan đến bản thông báo của Viện Hàn lâm. Nhưng tôi còn có thể làm gì được? Mọi sự đã như thế rồi.

Một, hai ngày nữa trôi qua và cuối cùng tôi có điện thoại từ Tổng Bí thư:

“Tôi đã đọc báo cáo của đồng chí, Mikhail Sergeyevich. Tôi đã suy nghĩ và tham vấn một số người. Đồng chí biết đấy, nó làm tôi nhớ đến Kazakhstan, nơi tôi từng làm việc. Terenty Maltsev (một nhà nông nghiệp xuất sắc vùng Kurgan) nói với tôi là ta phải luôn luôn để trống một ít đất đai. Vậy hãy thực hiện kế hoạch của đồng chí đi, tôi sẽ ủng hộ đồng chí.”

Trong các cơ quan Đảng Trung ương luôn có định kiến rất mạnh mẽ chống lại việc để đất trống. Tôi nghĩ Brezhnev đã suy nghĩ khá kỹ càng trước khi ủng hộ sáng kiến của Stavropol.

Tôi lại bay tới Moskva. Chúng tôi cùng với Trưởng ban Nông nghiệp của UBTƯ Vladimir Karlov và Bộ trưởng Nông nghiệp dự thảo nghị quyết của BCT và Chính phủ về đưa hệ thống trồng trọt phi thủy lợi vào vùng Stavropol. Nghị quyết sau đó đã được thông qua. Nhưng mực chưa ráo thì đã có một số người muốn ngăn chặn nó. Hành động đầu tiên là của những quan chức tại HĐBT Nga, và sau đó, tôi cực kỳ ngạc nhiên khi BCT thông qua một nghị quyết… về tiếp tục mở rộng trồng ngũ cốc trên tất cả các vùng miền trên toàn quốc. Tuy nhiên, tôi quyết định giữ vững lập trường vì Tổng Bí thư КПCC đã đứng về phía tôi.

Năm sau, 1977, là năm được mùa, một phần nhờ cho đất nghỉ và công nghệ thu hoạch mới. Năm 1978 chúng tôi có vụ mùa kỷ lục, hai tấn trên một đầu người, khi phương pháp trồng cấy phi tưới tiêu mang lại hiệu quả. Hệ thống này vẫn đang được sử dụng: mới đây tôi về quê và rất vui mừng khi thấy nó mang lại 7,8 triệu tấn ngũ cốc và tới năm 2009 cho vụ mùa kỷ lục 9 triệu tấn. Sau đó Nikolai Tereshchenko được trao tặng danh hiệu Anh hùng Lao động XHCN và được bầu vào UBTƯ Đảng trong một kỳ Đại hội.

Mặc dù rất quan trọng nhưng những thành tựu này chỉ là một phần trong chương trình tổng thể. Vấn đề trọng yếu ở đây là cỏ khô cho gia súc. Do đó trong khi vẫn tiếp tục tăng trưởng sản lượng lương thực theo hệ thống mới, việc xây dựng con kênh phải được hoàn tất càng sớm càng tốt và gieo trồng thức ăn gia súc phải được chuyển sang diện tích đất được tưới tiêu. Một lần nữa Tổng Bí thư lại ra tay giúp vùng Stavropol. Ông thường xuyên hỏi han xem việc làm kênh đến đâu rồi và tôi báo cáo mọi việc đang tiến hành đúng tiến độ. Một lần khi tôi nói như vậy, ông nhận xét:

“Này cậu, kênh Stavropol có phải lớn nhất thế giới không?”

“Tất nhiên là không rồi ạ, thưa Leonid Ilyich.”

“Vậy sao mà cứ làm mãi làm mãi không xong vậy?”

Câu hỏi làm tôi bị bất ngờ. Nhưng tôi quyết định dùng nhận xét này của Tổng Bí thư để thúc đẩy công việc này. Trước hết tôi báo cáo Kulakov về cuộc trao đổi đó. Phản ứng của ông ta làm tôi ngạc nhiên: “Đừng để Leonid Ilyich nhắc lại việc đó lần nữa.” Tôi nghĩ mình hiểu ý ông ta và ngay lập tức đến gặp chủ tịch HĐBT Liên bang Nga Mikhail Solomentsev, và sau đó là Bộ trưởng Khẩn hoang Nga và Liên hiệp các bộ Khai hoang đất. Tôi nhận được sự ủng hộ của họ, đặc biệt khi xây dựng đào kênh rõ ràng đang có tiến bộ. Thực sự là có người nói với tôi trong thời gian xảy ra tất cả các cuộc thảo luận này rằng tôi cần một trang trong cuốn sách của Shibaev (Shibaev khi đó là BTTN vùng ủy Saratov) nếu tôi muốn giải quyết các vấn đề tưới tiêu: chi phí của anh quá cao, cao hơn 2,5 thậm chí 3 lần so với Saratov. Tôi nói chúng tôi tuân thủ nghiêm ngặt thiết kế và không cho phép lãng phí chút nào.

Người Saratov sử dụng những vùng đất được tưới tiêu của họ như thế nào? Tôi học được điều này khi trở thành Bí thư Trung ương phụ trách nông nghiệp. Người Saratov đăng ký nhiều hecta đất tưới tiêu là đất không thích hợp cho nông nghiệp. Cách tiếp cận của họ rất đơn giản: họ lắp bơm để lấy nước từ sông Volga và đưa lên đồng ruộng và các bãi chăn thả. Đúng là cỏ cho gia súc mọc được trên những vùng đất được tưới nước ấy, nhưng nhìn chung thì đấy hoàn toàn “trong mo ngoài đất.” Chẳng bao lâu sau những vùng đất này trở nên vô dụng. Một phần bị úng nước, phần khác bị nhiễm mặn và cuối cùng thì phải bỏ vùng đất đó. Phải mất rất nhiều công sức trước khi đất đó có thể trồng trọt.

Trở lại câu hỏi Brezhnev đặt ra, khi nào thì chúng tôi xây xong kênh? Nhờ tập trung mọi nỗ lực chúng tôi đã giảm được thời gian thi công được một năm. Tại nơi nước sông Kuban được chuyển qua Kênh lớn Stavropol một khẩu hiệu được dựng lên: “Sông Kuban sẽ chảy đến nơi người Bolshevik muốn.”

Không cần chờ đất được tưới tiêu sẵn sàng suốt dọc chiều dài con kênh, chúng tôi đưa vào sử dụng những diện tích đã sẵn sàng. Chúng tôi có cơ hội tạo nên nền móng vững chắc để trồng cỏ gia súc. Đó thực sự là một thắng lợi lớn.

Stavropol nổi tiếng về đàn cừu lông mượt. Để bạn hình dung được quy mô của việc chăn nuôi cừu, tôi sẽ chỉ nói rằng tỉnh sản xuất ra 27% toàn bộ sản lượng len lông cừu nguyên chất của Liên bang Nga. Khi cừu được thả ra bãi chăn vào đầu mùa xuân thì tổng số đàn cừu là khoảng 10 triệu con. Tôi không nhớ vì sao, nhưng Brezhnev ghi nhớ những con số này là của tỉnh chúng tôi. Mỗi khi chúng tôi gặp riêng hay khi tôi đi cùng với các bí thư vùng ủy khác, ông nêu vấn đề bằng cách hỏi tôi về tiến độ xây kênh. Và câu hỏi thứ hai của ông ta là: “đế chế cừu” ra sao rồi? Như vậy tôi là người đứng đầu của cả một “đế chế” thậm chí trước cả khi trở thành Tổng Bí thư.

Ở khu vực Stavropol người ta tạo ra các loại giống mới và cung cấp cho các vùng khác. Cừu từ các nông trang gây giống của Stavropol được cung cấp cho các nơi khác vì chúng cho lông nhiều hơn các giống cừu địa phương từ 50 đến 100%.

Không cần đi sâu vào chi tiết, chúng tôi xoay xở tìm ra được giải pháp cho vấn đề này và đã đề xuất thành công để UBTƯ КПCC và HĐBT Liên Xô thông qua nghị quyết “Về sự phát triển và củng cố hơn nữa cơ sở vật chất và kỹ thuật gây giống cừu lông mịn ở vùng Stavropol.”

Cuối những năm 1970, hàng trăm nghìn con cừu giống được bán ra ngoài. Những con vật cao cấp này còn được bán sang Ấn Độ, Trung và Đông Âu, sang các nước Arab và châu Á, đem lại khoản lợi nhuận đáng kể. Len nhiều hơn, chất lượng tốt hơn và gây giống cừu đã trở thành một ngành có lợi nhuận.

Một vấn đề đau đầu khác nữa là thịt. Vùng Stavropol đã đặt ra những mục tiêu đầy tham vọng để cung cấp thịt và các sản phẩm thịt cho các vùng khác. Đó là những năm tháng khi tình hình của thị trường các sản phẩm gia súc là vô cùng khó khăn: không chỉ các trung tâm công nghiệp mà còn các vùng như Kuban, sông Don và Stavropol, những nơi sản xuất ngũ cốc, thịt, các sản phẩm sữa, rau và hoa quả lớn nhất cũng bị ảnh hưởng. Vùng chúng tôi xuất 75% sản lượng thịt của mình, vùng Krasnodar 80% và vùng Rostov 56%. Chỉ tiêu đặt ra cao đến mức khó mà có thể đáp ứng, nên chúng tôi buộc phải mua gia súc từ các nông trang tại gia đình nhỏ lẻ. Chả còn để lại được gì - việc giám sát rất chặt chẽ và thường xuyên. Trong khi đó nguồn cung các sản phẩm thịt cho người dân địa phương lại suy giảm. Tôi phải đối mặt với những câu hỏi về vấn đề này ngày càng thường xuyên hơn mỗi khi tới thăm các làng xã và thị trấn. Tại Nhà máy hóa chất Nevinnomynsk, công nhân buộc tội tôi đang tìm cách làm hài lòng Trung ương bằng cách nộp tất cả các thứ trong vùng cho các vùng khác và từ bỏ trách nhiệm của mình đối với người dân vùng Stavropol.

Sự bất bình sôi sùng sục. Sau khi suy ngẫm vấn đề tôi quyết định viết một báo cáo lên UBTƯ КПCC đề nghị khôi phục phần nào trật tự trong việc phân phối nguồn thực phẩm. Vùng Kuban cũng làm theo. Ban Bí thư Trung ương, do Mikhail Suslov chủ trì, đã thảo luận cả hai yêu cầu và đề nghị HĐBT PCФCP xem xét tình hình. Trong cuộc nói chuyện, Solomentsev nói với tôi: “Yêu cầu của anh rất có cơ sở, nhưng chính phủ Nga không có cách nào để giúp các anh.” Chúng tôi lại quay về điểm xuất phát.

Chúng tôi phải tự mình làm điều gì đó. Có đề nghị tăng năng lực sản xuất gia cầm trong một năm rưỡi hoặc hai năm tới bằng cách tập trung việc gây giống gia cầm vào 28 nông trại. Chủ yếu các nông trại này sẽ bù đắp được một phần thiếu hụt sản lượng thịt. Trong khi đó, sản phẩm của các trang trại gia đình cá thể có thể được chuyển qua kênh hợp tác xã để cung cấp cho người dân. Kế hoạch của tôi là làm cho chương trình gây giống gia cầm được phê chuẩn, và sau đó tìm kiếm thức ăn gia súc không còn là vấn đề vì gây giống gia cầm là độc quyền của chính phủ Nga. Một mánh lới thông minh đấy chứ? Có lẽ. Nhưng tôi không thấy lương tâm cắn rứt vì vùng Stavropol cung cấp một lượng ngũ cốc lớn cho nhà nước.

Chúng tôi nhận được sự ủng hộ mạnh mẽ của Nikolai Vasilyev, Phó Chủ tịch chính phủ Nga. Ông là người ủng hộ nhiệt tình việc ứng dụng kỹ thuật công nghiệp vào nông nghiệp. Chương trình do chúng tôi xây dựng được triển khai trong vòng hai năm. Vùng ủy tạm dừng nhiều dự án xây dựng để tập trung năng lực xây dựng của các công ty xây dựng cho các tổ hợp gia cầm. Nhiều thành phố trong vùng đề nghị trợ giúp xây dựng những tổ hợp này. Khi tôi lên Moskva sản lượng thịt gia cầm đã tăng từ 11.000 lên 44.000 tấn, sau đó lên 75.000 tấn. Đồng thời một chương trình khác được khởi động để hỗ trợ các nông trại gia đình và thành lập những hợp tác xã trồng rau màu quanh các thành phố. Sản phẩm của họ được tiêu thụ trong vùng. Tình hình trở lại bình thường và được duy trì như vậy trong nhiều năm.

Công nghiệp hóa là một lĩnh vực quan trọng khác trong những năm tháng đó: vùng Stavropol bắt đầu trở thành một khu vực công nghiệp điện, điện tử, hóa chất, xi măng và chế tạo máy. Việc xây dựng những nhà máy điện mới và đại tu những nhà máy cũ đã chấm dứt việc thiếu điện thường xuyên và cho phép cung cấp điện cho các vùng lân cận. Và tất nhiên tôi còn phải nhắc tới việc lắp đặt hệ thống cung cấp khí đốt cho các xã ở nông thôn và làm đường nối không chỉ các trung tâm huyện mà còn hầu hết các xã. Những kế hoạch hiện đại hóa công nghiệp nhẹ và công nghiệp thực phẩm được thực hiện.

Đại diện các bộ và các cơ quan có thẩm quyền đến vùng Stavropol, xin phép xây dựng các doanh nghiệp mới và mở rộng các doanh nghiệp hiện có, còn chúng tôi buộc họ cam kết giải quyết các vấn đề xã hội. Xuất hiện nhu cầu về các chương trình mục tiêu, và chúng tôi hợp tác với các trung tâm nghiên cứu ở thủ đô. Việc này nâng cao chất lượng công việc của chúng tôi, khiến cho chính sách của vùng có tính khoa học hơn và giúp chúng tôi tránh những tính toán sai lầm.

Chúng tôi cũng phải xử lý những vấn đề của khu nghỉ dưỡng Mineralnye Vody. Tiếp đón và cung cấp dịch vụ cho 2,5 triệu người đến nghỉ theo các kỳ nghỉ được tổ chức chính thức và số lượng người gấp đôi như thế tự đi thực sự là một thách thức. Các khu nghỉ dưỡng không thể đáp ứng được nhu cầu lớn về dịch vụ và hạ tầng cần được mở rộng và tu sửa. Với sự ủng hộ của Alexei Kosygin, Kirill Mazurov và Công đoàn, những quyết định quan trọng đã được đưa ra cho huyện này và đã làm thay đổi diện mạo của các khu nghỉ dưỡng và tiêu chuẩn hạ tầng, tạo ra một “cơn sốt đi nghỉ” đã xảy ra. Nhiều dacha và khu cắm trại mới mọc lên như nấm sau mưa và hạ tầng hiện đại được xây dựng. Sân bay Mineralnye Vody được cải tạo lại với chi phí khổng lồ và trở thành một trong những sân bay lớn nhất cả nước.

Khi viết những dòng này tôi tự hỏi không biết mình có làm độc giả chán ngán với những chi tiết kỹ thuật hay không: mùa màng, hạn hán, tưới tiêu, đường sá, các khu nghỉ dưỡng… Những kế hoạch bất tận, báo cáo, hội nghị toàn thể, thư gửi UBTƯ, “ve vãn” các quan chức cao cấp và xung đột với những người cản trở…

Thậm chí trong những ngày tháng đó đôi khi tôi cũng tự hỏi liệu hệ thống có hợp lý không khi mà gần như mọi thứ đều phụ thuộc vào “sếp,” động lực và mong muốn của ông ta. Vì sao mà bất cứ sáng kiến nào có vẻ như thỏa mãn được lợi ích của công chúng đều bị chào đón một cách nghi ngờ, thậm chí từ chối thẳng thừng? Làm sao có thể giải thích được việc hệ thống chống lại thay đổi và từ chối mọi điều mới mẻ?

Tôi cũng là con mồi của những “tư duy ngoại đạo,” nhưng tôi không có thời gian để theo đuổi những suy ngẫm này một cách nghiêm túc. Cùng với người dân vùng Stavropol, tôi làm việc ngày đêm để thực thi các kế hoạch của mình và để phát triển vùng nhanh hơn nữa. Việc chính là đặt nền móng cho tương lai. Nhiều chuyện phụ thuộc vào hành động của tôi, nhưng mọi ý tưởng có thể chỉ còn lại là thiện chí nếu tôi hành động đơn độc.

Cách làm việc của tôi với cấp dưới là mang lại cho tất cả mọi người cơ hội thể hiện giá trị của mình. Một vài người thực sự đã khai thác được tiềm năng của mình, trong khi những người khác thấy rằng mình không thể đáp ứng được với các thách thức mới, đã đề nghị được chuyển công tác hoặc nghỉ hưu. Tôi không dám chắc chắn về từng trường hợp đơn lẻ, nhưng đội ngũ cán bộ được thay thế trong mọi lĩnh vực cuộc sống trong vùng và tôi nghĩ quá trình này diễn ra nhanh chóng và không có cảm giác đau đớn không cần thiết.

Rõ ràng là cần phải cải tổ cả bộ máy BTTN các thành ủy và huyện ủy. Tôi quyết định không chờ tới đợt bầu cử tổ chức đảng vùng lần sau. Tôi không thể nói rằng quá trình này diễn ra suôn sẻ: đầu tiên nó làm chậm tiến độ công việc, nhưng chúng tôi đã bù lại hơn thế sau này. Các bí thư đảng ủy chia sẻ với tôi những khó khăn vất vả của công việc này, và nhiều người trong số họ đã ủng hộ rất nhiều không chỉ trong công việc mà còn trở thành những người bạn bè thân thiết ngoài đời.

Trong toàn bộ cơ cấu của Đảng, vị trí BTTN thành ủy hay huyện ủy là thách thức và nhiều trọng trách nhất. Ông ta phải là chính trị gia, một người thực dụng, một người thầy và một nhà tổ chức, một nhà quản lý kinh tế có năng lực, một nhà chiến thuật và thậm chí là nhà chiến lược dù chỉ ở quy mô cấp huyện. Điều ngạc nhiên hơn cả là họ chưa hề được ai dạy kỹ năng quan trọng nhất: kỹ năng giao tiếp và khả năng làm việc với con người. Ông phải dựa vào nội lực của nhà lãnh đạo địa phương, sự hiểu biết của ông ta về việc người ta sẽ làm việc tốt hơn nhiều không phải khi họ bị ra lệnh hay bắt buộc làm một việc gì đó, mà là khi họ được quan tâm và đối xử như những con người. Một bí thư huyện ủy phải có đầy đủ những đức tính đó. Những người này không phải dễ tìm.

MỘT THÀNH VIÊN TRONG CƠ CẤU BÍ THƯ ĐẢNG

Có những kênh thông tin “đặc biệt” trong КПCC,và mọi người đều biết rằng tồn tại các nhóm quyền lực có ảnh hưởng. Có một loại “nhóm phản ứng nhanh” được Tổng Bí thư tin tưởng. Nhóm này bao gồm bí thư Volgagrad Kulichenko, bí thư Saratov Shibaev, Yunak từ Tula, Medunov từ Krasnodar, Borodin từ Kustanai, Georgyev từ Altai, Kovalenko từ Orenburg và Leonov từ Sakhalin. Hầu hết những người này đều có mối quan hệ thân cận với Kulakov. Mỗi lần Brezhnev cần ủng hộ hoặc mưu đồ gì đó được đưa ra, “nhóm phản ứng nhanh” được triệu tập. Thành viên của nó chắc chắn được phát biểu trước những người khác trong các cuộc tranh luận tại các kỳ họp và đại hội Đảng và nếu họ phê phán chính quyền hay phản đối các đề xuất, mọi người đều biết ai là người đứng sau và nó phục vụ lợi ích của ai.

Người hàng xóm của tôi, Bí thư vùng ủy Krasnodar G. S. Zolotukhin, người sau này được Sergei Medunov kế nhiệm, giới thiệu tôi với những người này. Việc này xảy ra ở khách sạn Moskva. Ngay khi Zolotukhin và tôi vào phòng hạng sang tôi nhận ra ngay mình đang tham gia vào chuyện gì. Việc làm quen, giống như vào thời Pyotr I đại đế, bắt đầu bằng việc tôi nhận được một cốc vodka đầy tận miệng và được mời tham gia nhóm. Tôi nhấp một ngụm và đặt cốc lên bàn, một hành động có vẻ như khiến tất cả mọi người trở nên nghi ngờ.

“Thôi nào, đừng như thế chứ,” Kovalenko nói, không giấu giếm sự không hài lòng.

“Tôi có cách riêng,” tôi trả lời. “Chậm mà chắc.”

Mọi người phá lên cười và có vẻ thư giãn. Trong khi đó “cách” của tôi rất đơn giản: tôi không thích vodka cho lắm, mặc dù khi có hứng tôi có thể uống tay đôi với bất cứ ai.

Câu chuyện bên bàn tiệc được tiếp tục, và câu đầu tiên họ hỏi tôi là:

“Quan hệ của cậu với Leonid Ilyich thế nào?”

Với những người có mặt thì đó là tiêu chí chính của sự tin cậy.

“Tôi nghĩ quan hệ của chúng tôi ổn.”

Sau đó họ chào mừng tôi vào hội với tư cách là BTTN vùng ủy trẻ nhất nước. Cuộc nói chuyện chuyển sang chính phủ, đặc biệt là về Alexei Kosygin, về Soviet Tối cao, tức là Nikolai Podgorny. Rõ ràng họ đang thảo luận những chủ đề này khi tôi bước vào. Lúc đó là thời gian Kosygin bị “chôn cất” về mặt chính trị và thành viên thân cận của Brezhnev được khuyến khích phê phán ông.

Đó là những năm tháng khi tôi trở nên quen thuộc hơn với hệ thống ra quyết định trong nền kinh tế mệnh lệnh và nhà nước tập trung quan liêu. Gần như để xử lý bất kỳ vấn đề nào người ta cũng phải tới ủy ban Kế hoạch nhà nước (Gosplan) để xin phê duyệt của vài chục bộ ngành và hàng trăm quan chức. Việc này đòi hỏi những chuyến công tác dài đằng đẵng về thủ đô, họp hành và tranh luận, trong khi đó những kẻ quan liêu từ những bộ ngành khác nhau ra sức thọc gậy bánh xe. Người ta phải tìm mọi cách để “bôi trơn” đội ngũ quan chức ở Moskva. Đây là một đất nước của những kẻ cầu xin và đút lót, cho dù người ta có thể nghĩ rằng mọi sự phải cực kỳ hợp lý trong một hệ thống kế hoạch hóa, nhưng thực tế lại khác xa.

Đó là một hệ thống tập trung hóa quá mức, nỗ lực điều hành một đất nước vĩ đại từ trung tâm, tạo ra hiệu ứng kiềm chế năng lượng trong toàn xã hội và bất cứ sự sai lệch hay cố gắng nhỏ nhất nào vượt ra ngoài giới hạn đã được thiết lập đều bị đàn áp không thương tiếc.

Sau chiến tranh, các hợp tác xã công nghiệp bắt đầu phát triển. Chúng đặc biệt hữu dụng ở những nơi có sự hiện diện ở mức tối thiểu của các doanh nghiệp nhà nước: sản xuất quy mô nhỏ, cung cấp dịch vụ cho người dân và dịch vụ tiện ích. Nhiều hàng hóa do các hợp tác xã công nghiệp sản xuất được xuất khẩu. Nhưng chính sự linh hoạt và mềm dẻo, sự độc lập về kinh tế và tài chính này, dù rất hạn hẹp, vẫn bị hệ thống từ chối. Vì thế các hợp tác xã công nghiệp bị đóng cửa theo quyết định từ trung ương.

Nhiều người còn nhớ thử nghiệm bị chết yểu liên quan đến sử dụng chế độ trả lương “thỏa thuận và tưởng thưởng” ở những vùng đất mới khai hoang ở Kazakhstan vào đầu những năm 1960. Dù đã có những nỗ lực của các nhà báo từ tờ Sự thật Thanh niên và Công chúng ủng hộ chế độ trả lương mới và bảo vệ những người khởi xướng (vụ “Khudyakov” rất nổi tiếng), vài người trong số họ còn bị đi tù. Rất lâu sau đó mới có người dám thử nghiệm hệ thống tương tự. Câu chuyện tương tự cũng xảy ra với thử nghiệm tại nhà máy hóa chất Shchekino. Bộ chủ quản không chấp nhận những thử nghiệm đó và không cho doanh nghiệp thêm quyền tự do và dập tắt sáng kiến đó từ trong trứng nước.

Với tôi, việc sự kiện hệ thống bác bỏ mọi sự sáng tạo là một triệu chứng của một căn bệnh trong nền kinh tế của chúng ta cần được điều trị rất nghiêm túc. Còn tư duy của lãnh đạo cấp cao thì sao? Nhiều người trong giới chóp bu quyền lực cũng suy nghĩ như vậy nhưng không dám chấp nhận rủi ro. Tôi khởi đầu giai đoạn thứ hai trên cương vị BTTN vùng ủy bằng cách suy ngẫm lại những vấn đề “khó chịu” này. Đầu tiên tôi suy nghĩ theo hướng cho rằng lý do vì sao những khoản chi phí khổng lồ không đem lại hiệu quả như mong muốn là do cán bộ lười nhác và thiếu năng lực và có nhiều khe hở trong một số cơ quan quản lý và khoảng trống pháp lý. Có rất nhiều bằng chứng theo hướng này. Nhưng dần dần tôi phát hiện ra rằng đó không phải là những lý do duy nhất và rằng nguyên nhân gây ra kém hiệu quả còn phức tạp hơn nhiều.

Khi đó, hầu hết mọi người đều thấy rõ rằng mặc dù tình hình bất động sản ngày càng tệ hại thì giới lãnh đạo cao cấp và bộ máy tuyên truyền của nó lại khoe khoang thành tích. Các cơ quan trung ương kỳ vọng các quan chức địa phương phải báo cáo các kết quả nhanh chóng và ấn tượng. Và tất nhiên, đã có cung ắt sẽ có cầu. Cứ đầu mỗi năm, các vùng ủy tìm cách đưa những kế hoạch sản xuất bốc đồng của vùng mình lên báo chí trung ương. Những lời cam kết này được công bố và sau đó bị lãng quên bởi Trung ương và những người đưa ra chúng. Những kẻ hào nhoáng được đối xử như anh hùng. Những người lặng lẽ tránh sang bên bị thương hại: cậu chưa đủ tầm rồi anh bạn…

Nếu một “ý tưởng” được đưa từ trên xuống, người ta có thể kiếm được kha khá. Nếu bạn tự khởi xướng việc gì đó là bạn đang bước vào chốn vô định. Không thể làm được điều gì có ích nếu người ta bị mắc kẹt vào tất cả các loại nghị quyết và chỉ thị được đưa từ trên xuống. Nó tạo ra một câu thành ngữ: “sáng tạo là trừng phạt.”

Một lần một chủ nhiệm nông trang tập thể nổi tiếng đưa tôi đi tham quan đồng ruộng của anh.

“Anh có thích tưới tiêu không?” anh ta thân mật hỏi khi tôi chuẩn bị ra về.

“Có chứ, đương nhiên rồi. Nhưng phải đem nước từ rất xa về. Các anh lấy ống nước ở đâu vậy?”

Anh chủ nhiệm im lặng một lúc, ngước mắt nhìn mây trên trời, sau đó miễn cưỡng thú nhận:

“Ờ, tôi mua ngoài ‘chợ trời.’”

“Nhỡ là ống ăn trộm thì sao?” tôi tiếp tục dồn ép anh ta.

“Vâng, cũng có thể,” anh chủ nhiệm trả lời, gãi đầu gãi tai.

“Tôi không quan tâm anh lấy ống từ đâu…”

Đôi khi những người chủ nhiệm làm như vậy gặp rắc rối và muốn được tôi bảo vệ. Điều duy nhất mà một bí thư vùng ủy có thể làm được trong tình huống này là nói với công tố viên:

“Đừng quá cứng nhắc, hãy nhìn vào bản chất sự việc.”

Vào thời đó những lời nói này rất có ý nghĩa. Nhưng khá thường xuyên xảy ra việc những chủ nhiệm có năng lực và trung thực lại thấy mình làm trái pháp luật và đôi khi còn bị bắt giam. Hệ thống mà trong đó mọi thứ, cho đến những chi tiết nhỏ nhất, là do kế hoạch và ngân sách quyết định, không có chỗ cho sáng tạo và kinh doanh. Đồng thời, “cấp trên,” không hài lòng với kết quả thấp, tìm cách giải quyết mọi chuyện bằng cách thay đổi nhân sự hoặc tạo ra các đơn vị quản lý mới. Cơ cấu lãnh đạo đã cồng kềnh lại trở nên càng cồng kềnh hơn.

Càng đi sâu vào cuộc sống, tôi lại càng phải đối diện với nhiều suy ngẫm, câu hỏi và nghi ngờ.

Láng giềng của chúng tôi làm ăn ra sao…

Trong thời gian tôi làm Bí thư vùng ủy những điều tôi quan tâm dần thay đổi. Đầu tiên tôi tập trung vào các vấn đề địa phương, nhưng sau đó tôi dần tham dự vào các công việc quốc gia, trong nước và quốc tế. Tôi muốn có thông tin rộng và chân thực hơn và tôi cần trao đổi quan điểm với đồng nghiệp của mình, với các nhà khoa học và các nhân vật văn hóa. Tôi tận dụng mọi cơ hội để tìm hiểu những gì đang diễn ra ở các vùng khác: những chuyến đi dự hội nghị, hội thảo, lễ kỷ niệm và đôi khi cả những kỳ nghỉ cá nhân. Tình cờ, tôi không thể đi khỏi vùng nếu không được Trung ương đồng ý. Theo thời gian, tôi đến thăm Leningrad, Baku, Tashkent, Alma-Ata, Krasnodar, Rostov, Donetsk, Yaroslavl và các thành phố và vùng khác. Tôi thấy các kinh nghiệm quy hoạch xã hội của Leningrad, tổ chức lao động khoa học ở Rybinsk và thành thị hỗ trợ nông nghiệp ở Donetsk là đặc biệt hữu ích…

Năm 1975, khi tôi được nghỉ phép, Raisa và tôi đến Uzbekistan theo lời mời của nhà lãnh đạo Sharaf Rashidov. Tôi được chào đón nồng nhiệt ở Tashkent và chuyến đi nghỉ riêng tư của chúng tôi mang tính chất bán chính thức. Ngày chúng tôi tới, Rashidov mời ăn tối, mời toàn thể ủy viên ban thường vụ và các bí thư của Đảng Cộng sản nước cộng hòa. Đấy là một bất ngờ đối với tôi. Trong bữa tối, mọi chuyện đều xoay quanh Rashidov, và bởi vì ông để tôi và Raisa ngồi cạnh mình và vợ nên chúng tôi được bao bọc bởi lòng mến khách. Lần đầu tiên chúng tôi được nếm các loại bánh rán Uzbek ngon tuyệt, hoa quả khô và tươi, các loại hạt muối và món cơm rang Uzbek.

Ngày hôm sau chúng tôi đi thăm quan Tashkent, một thành phố hiện đại và khổng lồ được xây dựng lại trên những đống đổ nát của trận động đất khủng khiếp năm 1966. Những kiến trúc hoành tráng, đài phun nước, hoa cỏ… “Hãy tỏa sáng hỡi Tashkent, ngôi sao phương Đông, niềm hy vọng của hòa bình và lao động.” Nhưng tôi cũng nhìn thấy một Tashkent khác. Những ngôi nhà cũ kỹ, tồi tàn. Đông đúc, thiếu tiện nghi, bẩn thỉu và hoang tàn.

Chuyến đi xuyên nước cộng hòa của chúng tôi bắt đầu bằng việc viếng thăm Bukhara và Samarkand. Những người bạn tôi, cả người đồng nghiệp trước đây ở Komsomol Kayum Murtazayev, khi đó là BTTN vùng ủy Bukhara, tự hào khoe với chúng tôi những kiệt tác kiến trúc cổ đại. Chúng tôi nhớ lại rằng Bukhara từng là một nhà nước độc lập, có vị thế đặc biệt dưới quyền Sa hoàng. Ở Samarkand lần đầu tiên trong đời chúng tôi thấy một khu chợ phương đông thực sự: hàng núi dưa gang và dưa bở, bưởi, những quả cà chua khổng lồ, nho khô, mơ khô và, rất nhiều loại hoa quả và rau củ khác.

Murtazayev vui khi gặp tôi, nhưng anh thỉnh thoảng liếc trộm tay Bí thư Trung ương đi cùng chúng tôi theo lệnh của Rashidov. Khi có cơ hội nói chuyện riêng, Murtazayev mô tả tình hình ở Uzbekistan là đáng báo động: Rashidov là người nguy hiểm, đạo đức giả, không đáng tin; ông ta và những kẻ dưới quyền nhanh chóng loại bỏ những người tài giỏi có suy nghĩ độc lập… Không lâu sau Murtazayev, người bị nhà lãnh đạo Uzbek coi là đối thủ tiềm tàng đã trở thành nạn nhân của sự lừa dối. Anh bị chuyển về Tashkent và bổ nhiệm làm chủ tịch ủy ban về Lao động dự bị, bị gạt bỏ khỏi chính trường. Sau đó Murtazayev bị cô lập; điều đó ảnh hưởng xấu đến sức khỏe làm anh mất sớm. Nhiều năm sau tôi gặp con trai anh, Akram Murtazayev, người cùng với Dmitry Muratov khôi phục lại tờ báo Novaya Gazeta. Con cháu đang tiếp tục sự nghiệp của cha ông.

Sau Bukhara và Samarkand chúng tôi đến thăm Zarafshan và Navoi, những thành phố mới, nơi có công nghiệp quốc phòng và những ngành công nghiệp chiến lược khác. Navoi là một thành phố được xây dựng giữa sa mạc gần một nhà máy khai thác mỏ vàng. Chúng tôi được xem băng chuyền và thấy loại quặng từ đó chiết xuất ra loại kim loại màu vàng. Chúng tôi bay qua sa mạc, sau đó đi xe xuyên qua sa mạc Kyzyl-Kum (Cát Đỏ). Đây đó có một vài ốc đảo nhỏ xanh tươi, gần một cái giếng ta có thể trông thấy đàn cừu và một căn lều đơn sơ.

Trong chuyến đi này tôi còn đến thăm vài gia đình Uzbek. Những ngôi nhà khá khiêm tốn và các gia đình ở đó khá đông. Gần như có một quy tắc là họ xây hai căn nhà một tầng sát cạnh nhau, mái nhà làm từ đá phiến, quét bitum hoặc bùn. Những căn nhà được nối với nhau bằng các lối đi, một dạng hành lang. Một căn nhà được dành cho người già và một cho người trẻ. Nhiều căn nhà được xây trên cột để thông gió trong những ngày nóng bức. Tôi còn nhớ cuộc trao đổi trong những chuyến đi với những người dân thường, những người không hiểu vì sao họ cung cấp bông cho cả nước mà thực phẩm cung cấp cho họ lại không đủ. “Chúng tôi dành toàn bộ đất để trồng bông. Vậy nên họ không nên quên các nhu cầu của chúng tôi.”

Khi còn ở Thành ủy Stavropol, tôi từng gặp Bí thư vùng ủy Donesk, Vladimir Degtyaryov. Degtyaryov là một nhân vật chính trị nổi tiếng thời gian đó, người mà năng lực và tầm nhìn có thể sánh với Shcherbitsky, ủy viên BCT UBTƯ Cộng sản Ukraina trong nhiều năm. Nhưng tôi nhận thấy ông ta thân cận với Shelest, vào lúc đó sự nghiệp của Shelest đang dần đi xuống. Đầu tiên ông ta bị thuyên chuyển sang một công việc trong ngành công nghiệp và sau đó về hưu.

Mỗi khi gặp nhau chúng tôi đều kết thúc bằng cách nói chuyện tâm tình; giữa chúng tôi không có chủ đề nào là cấm kỵ. Ông ta và tôi cùng bận tâm về những vấn đề giống nhau. Chúng tôi gần như cảm nhận được năng lượng vật chất trong xã hội đang dần suy giảm. Chúng tôi cần hành động, nhưng chúng tôi bị trói tay trói chân bởi những giáo điều và chỉ thị lạc hậu.

“Anh biết không,” Degtyaryov thường nói với tôi, “Tôi cố tình vi phạm vài chỉ thị ngu xuẩn, nếu không thì sẽ giống như bị bịt mắt ý.”

Tôi đồng cảm với anh. Vùng Donesk là một nhà nước trong nhà nước: số dân 5 triệu người, 23 triệu tấn thép, hơn 100 triệu tấn than, ngành công nghiệp chế tạo máy quan trọng, ngành nông nghiệp và vận tải biển phát triển. Vấn đề thì rất nhiều: nhà ở, thực phẩm, môi trường, số phận của những thị trấn khai mỏ cổ xưa và đang đổ nát. Và bao trùm lên tất cả là không được sử dụng thậm chí một phần những gì mình làm ra cho nhu cầu của chính mình.

Một lần, trong giờ nghỉ tại cuộc họp Hội nghị toàn thể UBTƯ, Degtyaryov mời tôi cùng đi dạo trong sân điện Kremli. Chúng tôi nói chuyện và bất ngờ anh hỏi tôi:

“Mikhail này, tất cả những cái Soviet, ủy ban thường trực và vô số các cục vụ quốc gia và nước cộng hòa đây là để làm gì nhỉ? Mọi quyết định đều được UBTƯ, Ban chấp hành Đảng ở nước cộng hòa và vùng đưa ra cả. Tại sao lại không chuyển quyền lực sang cho họ và đóng cửa hết các cơ quan khác đi?”

Tôi chia sẻ cơn giận dữ của anh đối với hệ thống cầm quyền cồng kềnh: những cơ quan mới mọc lên như nấm độc, và để giải quyết vấn đề thậm chí đơn giản nhất cũng là một sự hành xác. Tuy nhiên, ý tưởng của Degtyaryov lại có vẻ như quá cực đoan.

“Nhưng khi đó thì UBTƯ và các vùng ủy sẽ không có được sự ủng hộ của toàn dân. Thực sự là họ có thể cướp lấy quyền lực. Điều đó có nghĩa là sự độc tài của Đảng. Nếu anh loại bỏ các Soviet, anh sẽ có các cơ quan Đảng lại do dân bầu ra. Làm sao có thể như thế được?”

Andropov, Kosygin, Kulakov

Tôi biết Andropov khi còn làm bí thư thứ hai vùng ủy. Có lẽ vì những sự kiện tháng 8/1968, ông không thể đi nghỉ vào thời gian như thường lệ và bất ngờ đến Zheleznovodsk vào tháng 4/1969.

Vì Andropov từ chối chuyến viếng thăm xã giao của BTTN Yefremov, ông ta đã giao sứ mệnh này cho tôi.

Andropov, người đứng đầu KGB, chiếm căn hộ delux ba phòng ngủ tại khu nghỉ dưỡng Dubovaya Roshcha. Tôi đến đúng giờ hẹn và được yêu cầu chờ đợi. 40 phút sau ông ta đi ra, thân mật chào hỏi tôi và xin lỗi đã trễ hẹn vì ông ta có “một cuộc trao đổi quan trọng với Moskva.”

“Tôi có vài tin tốt cho anh đây: Hội nghị toàn thể UBTƯ Cộng sản Tiệp Khắc đã bầu Gustav Gusak làm BTTN.” Theo quan điểm của Andropov, điều đó có nghĩa là tình hình Tiệp Khắc đã ổn định trở lại.

Sau đó chúng tôi còn gặp nhau vài lần nữa. Hai lần chúng tôi đi nghỉ cùng lúc ở cùng một nơi, ông ta ở một ngôi biệt thự riêng trong khu nghỉ dưỡng Krasnye Kamni còn tôi thì ở khu nghỉ dưỡng. Cùng với gia đình, chúng tôi đã đi dạo quanh Kislovodsk và đi lên núi. Đôi khi chúng tôi đốt lửa trại và ngồi đến tối muộn, nướng thịt. Andropov không thích nhậu nhẹt giống tôi. Một buổi tối miền Nam đẹp trời, vắng vẻ một đống lửa và cuộc trò chuyện thú vị.

Các sĩ quan an ninh đem tới một chiếc máy ghi âm. Sau này tôi biết rằng Yuri Vladimirovich rất thích âm nhạc. Khi đi nghỉ ông thích nghe các ca sĩ - nhạc sĩ của những năm 1960. Ông rất thích Vladimir Vysotsky và Yuri Vizbor. Ông thích các bài hát của họ và ông cũng là một ca sĩ giỏi, vợ ông Tatyana Filipovna cũng vậy. Một lần ông đề nghị thi xem ai biết nhiều bài hát Kozak hơn, tôi hấp tấp đồng ý - và thất bại thảm hại. Yuri Vladimirovich đã sống tuổi thơ của mình với những người Kozak trên sông Terek.

Chúng tôi có thân thiết không? Có lẽ có. Tôi nói điều này với một chút nghi ngờ, vì như sau này tôi phát hiện ra rằng, trên đỉnh cao quyền lực có rất ít chỗ cho những cảm xúc nhân gian thuần túy. Mặc dù Andropov rất ít nói nhưng tôi vẫn cảm nhận được lòng tốt của ông đối với tôi khi ông giận dữ với tôi hay phê phán tôi.

Ông biết tình hình trong nước và hiểu điều đó có ý nghĩa như thế nào đối với xã hội rõ hơn nhiều nhà lãnh đạo khác, nhưng tôi nghĩ, cũng giống như nhiều người khác, ông cho rằng mọi việc có thể giải quyết được bằng cách chọn đúng người và áp đặt kỷ luật. Ông phản ứng rất hăng hái với các vấn đề ý thức hệ và không quan tâm lắm tới những vấn đề kinh tế, thậm chí ngay cả chuyện vì sao các cuộc cải cách thường thất bại.

Quan hệ của tôi với Kosygin có hơi khác một chút. Không nghi ngờ gì về chuyện ông là một chính trị gia lớn và là một người thú vị. Tôi khâm phục trí nhớ của ông ta: ông có thể đưa ra sự kiện và con số về tình hình trong nước và quốc tế. Khi ông đến vùng Stavropol và gặp gỡ với các chủ nhiệm nông trang tập thể và nhà nước, ông thể hiện mối quan tâm thực sự đến cuộc sống nông thôn. Tôi có cảm giác là ông muốn tìm hiểu điều gì đã sai và vì sao ngành nông nghiệp luôn lạc hậu. Ông ghét bị các sếp địa phương nịnh bợ và ông không thích các sự kiện chính thức mang tính “nghi lễ.” Ông ta không thích hội hè và các cuộc trò chuyện vô bổ bên bàn tiệc. Ông thích gặp gỡ người dân, nghiên cứu tài liệu, đọc và đi dạo…

Kosygin là người rất giản dị, tôi có thể nói là hơi khắc khổ, sự khổ hạnh của ông làm tôi nhớ tới Suslov. Khi đi nghỉ, ông không bao giờ ở biệt thự mà luôn ở tòa nhà chính của khu nghỉ dưỡng Krasnye Kamni. Điều này cũng có dụng ý nhấn mạnh sự giản dị của ông, mặc dù đó là một sự giản dị hơi khác thường vì trong những dịp như thế ông và nhân viên của mình thường ở nguyên một tầng. Ông không ngại giao tiếp với những người khách đi nghỉ khác, và phong thái của ông khá thoải mái.

Mặc dù vậy, khi tôi có một mình với Kosygin thì ông ta ít bộc lộ mình hơn so với Andropov; có một khoảng cách giữa ông và những người khác, cho dù ông có nói chuyện rất thân mật với họ. Có thể hiểu được sự kiệm lời và thận trọng của ông ta… Ông ta đã “ở trên đỉnh” rất lâu rồi; ông đã từng làm việc với Voznesensky và Kuznetsov, những người đã bị hành quyết trong “Vụ Leningrad” năm 1950. Kosygin có lẽ là người duy nhất sống sót của nhóm các nhà lãnh đạo nổi tiếng đó. Ông không thích nói về thời kỳ Stalin. Nhưng một lần chủ đề đó được đưa ra:

“Nói chung, tôi có thể nói với cậu là cuộc sống rất khó khăn. Nhất là về phương diện đạo đức, hay đúng hơn là tâm lý. Chúng ta bị giám sát mọi mặt. Bất kể ở đâu đi nữa,” Kosygin cay đắng kết luận, “thì cậu cũng không bao giờ được ở một mình.” Đó là lời của người từng là lãnh đạo chính trị cao nhất cả nước, người từng trong nhóm thân cận của Stalin.

Từ những cuộc gặp gỡ ban đầu, chúng tôi bắt đầu tham gia vào một cuộc thảo luận kéo dài không dứt trong nhiều năm. Nó liên quan đến những chủ đề mà tôi từng nhắc đến nhiều lần: vận hành nền kinh tế và những khuyến khích cho hoạt động của con người.

“Như tôi đây, ủy viên Trung ương, Phó Chủ tịch Soviet Tối cao, gánh vác trách nhiệm rất lớn. Nhưng tôi không có quyền và nguồn lực tài chính để giải quyết những vấn đề đơn giản nhất,” tôi hăng hái đưa ra luận điểm. “Phần lớn thuế thu được từ doanh nghiệp và hộ gia đình được đưa về Trung ương. Với quỹ lương được duyệt, tôi thậm chí còn không thể thay đổi được kế hoạch nhân sự, thuê vài nhân viên làm được việc và trả họ kha khá. Thay vào đó tôi lại có 15 nhân viên lương thấp và không bao giờ có thể làm thành một nhóm tốt. Moskva đặt ra các quy tắc cứng nhắc khắp nơi. Cuối cùng thì điều đó có nghĩa là bộ máy chính quyền ngày càng yếu kém hơn về năng lực.”

Kosygin im lặng lắng nghe, đôi khi mỉm cười về sự tự đại của tôi, nhưng ông không thực sự muốn tranh luận chủ đề này. Kosygin có cách im lặng đặc biệt. Tôi thấy ông chia sẻ quan điểm của tôi, và mặc dù ông không nói một lời nhưng tôi vẫn thấy biết ơn về sự thấu hiểu của ông.

Khi chúng tôi bắt đầu tưới tiêu cho đất, người Triều Tiên đến và đề nghị trồng hành theo hợp đồng. Một hợp tác xã hoặc nông trang nhà nước sẽ được nhận 45 tấn hành trên một hecta, phần còn lại là của tổ. Những người Triều Tiên tự lập ra các tổ này từ công nhân ngoại tỉnh. Suốt mùa vụ họ sống trong lều ngoài đồng, làm việc ngày đêm bất kể thời tiết. Thu nhập của họ rất cao. Vài người dân Stavropol muốn tham gia vào những tổ này nhưng họ không chịu được quá một tuần. Tuy nhiên, không lâu sau đó, Văn phòng Công tố Liên Xô và ủy ban Kiểm tra Trung ương КПCC can thiệp và kết tội chúng tôi vi phạm các nguyên tắc của chủ nghĩa xã hội và “vơ vét.” Một số chủ nhiệm của chúng tôi bị khiển trách và chịu kỷ luật. Nói ngắn gọn, những người Triều Tiên bị đuổi, mọi liên kết bị cắt đứt và chúng tôi phải tự trồng hành lấy.

Kosygin đi nghỉ không lâu sau khi chuyện đó xảy ra. Buổi sáng ông ta đến và đến khoảng giữa trưa thì chúng tôi đã ở Kislovodsk. Tôi mời ông ăn sáng. Chúng tôi cùng ngồi vào bàn và được phục vụ món rau, có hành tươi. “Câu chuyện ‘củ hành’ của cậu kết thúc sao?” Bất ngờ Kosygin hỏi tôi.

“Thành công ạ,” tôi trả lời với chút vui vẻ có tính toán. “Giờ thì mọi thứ đã ổn.”

“Ý cậu ‘ổn’ là sao?”

“Ý tôi là khi các bạn Triều Tiên còn ở đây, vùng Stavropol không chỉ đủ hành ăn mà còn cung cấp từ 15.000 - 20.000 tấn cho các vùng khác. Nhưng giờ chúng ta đã cho họ về hết và lập lại trật tự. Nhưng thưa anh, bây giờ chúng tôi nhập hành từ Uzbekistan vì chúng tôi không trồng đủ cho mình dùng.”

Kosygin thích thú nhai hành và không hỏi thêm câu nào. Không cần phải hỏi thêm câu nào nữa. Ông biết các vấn đề kinh tế không thể chỉ giải quyết bằng cách cấm đoán. Ông biết không phải tôi tiếc nuối “phương thức sản xuất Triều Tiên” mà vì không tìm được những hình thức khuyến khích lao động hiệu quả nhưng văn minh hơn.

Đôi khi những cuộc trao đổi của chúng tôi có một vài kết quả thực tế. Ông muốn thăm quan tổ hợp hóa học Nevinnomyssk. Chúng tôi đến, đi thăm và gặp gỡ một nhóm nhỏ chuyên gia. Thủ tướng bất ngờ chịu áp lực lớn từ những người dân địa phương, đặc biệt về thái độ tiêu cực của Bộ trưởng Công nghiệp hóa chất đối với kinh nghiệm sản xuất của Shchekino. Trên đường về tôi chọn chủ đề này, nói về những lĩnh vực khác của nền kinh tế.

“Alexei Nikolayevich, tình hình y tế rất khó khăn. Tiền lương còm cõi được chỉ đạo từ trên có nghĩa là bệnh viện đa khoa và bệnh viện thiếu bác sĩ, nhưng đặc biệt thiếu là y tá và hộ lý. Không có ai chăm sóc bệnh nhân. Vấn đề cần được giải quyết và có thể tìm được giải pháp. Hãy cho phép lãnh đạo bệnh viện tự quyết vấn đề tiền lương, trong giới hạn ngân sách đã định, và họ sẽ giải quyết được vấn đề. Anh xem này, 30% quỹ lương không được dùng vì người ta không muốn làm việc với tiền lương thấp thế. Một số bác sĩ chính đã liều làm thế, nhưng họ cũng giải quyết được vấn đề…”

Vài tháng sau khi đến Moskva, tôi đến thăm Kosygin có việc.

“Anh biết không,” ông cười nói, “vừa mới đây thôi hai bác sĩ ở Moskva, một nam, một nữ, đều là giám đốc của những bệnh viện lớn đến ngồi ở văn phòng tôi. Tôi nói với họ: thủ tướng muốn nâng lương của cán bộ y tế cấp trung lên 10-20 rúp, nhưng có người đề xuất giải pháp tốt hơn là để các lãnh đạo bệnh viện tự quyết định lương trong giới hạn của quỹ lương được duyệt. Các anh chị thích phương án nào hơn? Nữ bác sĩ nói ngay rằng cô ấy ủng hộ lựa chọn thứ hai và nam bác sĩ, sau khi suy nghĩ một chút cũng đồng ý với cô ta. Hằng năm họ thiếu đến 25% nhân viên và họ không bao giờ dùng hết quỹ lương. Tôi đã nói chuyện với Bí thư Thành ủy Moskva, Grishin, và chúng tôi sẽ tìm cách áp dụng phương pháp này ở Moskva.”

Tôi thấy ông thật sự vui mừng vì thắng lợi nhỏ bé này, kể cả nếu chỉ trong phạm vi thủ đô. Nghị quyết triển khai giải pháp trên toàn quốc không bao giờ được thông qua. Và đó là ngành y tế! Không cần phải nói rằng với ngành y tế thì điều đó là không tưởng vì nó có quan hệ chặt chẽ với các tổ hợp công nghiệp quân sự hùng mạnh. Nhưng điều gì khiến cho chính phủ trung ương bất lực như vậy? Rõ rằng đó là nỗi sợ khởi phát một phản ứng dây chuyền. Hệ thống sẽ không cho phép điều đó xảy ra.

Tôi nhớ một cuộc trao đổi khác. Chủ đề về năng suất lao động. Tôi nói với ông những gì mình thấy ở Pháp khi đi thăm một doanh nghiệp: một đơn vị quy mô tương đương với chúng tôi có nhân viên ít hơn vài lần.

“Chúng ta không thua về diện tích nhà xưởng,” Kosygin nói. “Thợ máy của chúng ta có thể sánh ngang với thợ nước ngoài. Chúng ta thua vì tổ chức vận chuyển kém trong và ngoài nhà máy, kho bãi và văn hóa sản xuất nói chung. Thách thức chính là tự động hóa công nghiệp phụ trợ và máy móc. Và điều này đòi hỏi những thay đổi lớn. Đó là cốt lõi của vấn đề.”

Đến lúc đó tôi không thể kìm hỏi một câu “định mệnh”: “Tại sao anh lại từ bỏ làm cho cuộc cải cách của anh bị vuột mất?”

Kosygin, sau một chút im lặng, phản ứng bằng một câu hỏi khác:

“Vậy tại sao cậu, với tư cách ủy viên Trung ương, không phát biểu trong hội nghị toàn thể để bảo vệ cải cách?”

Cuộc trao đổi của chúng tôi kết thúc như vậy. Tôi thường xuyên nêu ra chủ đề này vì nó ngày càng chiếm lĩnh tâm trí tôi. Đó là lý do vì sao, vào mùa thu năm 1977, sau năm tiếng đồng hồ tranh luận, khi Kulakov đề nghị soạn thảo một báo cáo về chính sách nông nghiệp cho BCT tôi đã đồng ý và chọn chủ đề chính là mối quan hệ kinh tế giữa nông nghiệp và các lĩnh vực khác của nền kinh tế và những vấn đề liên quan đến quản lý.

Ngay cả người không thông thạo kinh tế cũng hiểu rằng trừ khi có sự cân đối giá cả giữa các nhà sản xuất, bên thua thiệt có thể đối diện nguy cơ phá sản. Đó chính là trường hợp của ngành nông nghiệp. Giá mua của nhà nước khiến cho các hợp tác xã và nông trang sở hữu nhà nước càng sản xuất càng thua lỗ.

Tôi nhớ đã có hai nỗ lực cải thiện tình hình: năm 1953 sau khi Stalin qua đời và năm 1965, không lâu sau khi Khrushchev bị hạ bệ. Ngay khi hợp tác xã và nông trang nhà nước được tự do hơn và giá thu mua gần bằng chi phí, sản xuất nông nghiệp tăng trưởng ngay. Nhưng trong cả hai trường hợp, những nỗ lực đều chết yểu. Một, hai năm trôi qua, tối đa là ba - bốn năm, sự cân bằng biến mất, nông dân bán lương thực rẻ như bèo và mua hàng công nghiệp với giá cắt cổ. Kinh tế hợp tác xã và nông trang nhà nước giảm sút và chết dần chết mòn.

Trong báo cáo tôi trích dẫn số liệu cho thấy, trong 10 năm trước (1968-1977) giá nhiên liệu tăng 84%, giá máy kéo và máy gieo hạt tăng từ 1,5 đến 2 lần, thậm chí có khi đến 4 lần, trong khi đó giá thu mua sản phẩm nông nghiệp không thay đổi. Kết quả là mặc dù sản lượng tăng, chi phí nhân công và mức tiêu thụ nhiên liệu thực có giảm, giá sản phẩm ngũ cốc và chăn nuôi tăng vọt và hầu hết các nông trang có lãi thấp, thậm chí lỗ. Nhưng ngay cả trong tình huống đó vẫn không có biện pháp quyết liệt nào được áp dụng, và để giữ chân người dân ở nông thôn, người ta nghĩ ra tiền công bảo đảm. Điều này đã phá hủy tất cả những gì còn lại của mối quan kệ kinh tế, “chi phí - giá thành” trong nông nghiệp và không khuyến khích người lao động.

Điểm chính trong báo cáo của tôi là cần phải từ bỏ quan điểm thâm căn cố đế về nông thôn như “thuộc địa nội địa,” nếu không hậu quả với đất nước sẽ là thảm họa. Được tôi đồng ý, Kulakov đã chuyển báo cáo tới thành viên của ủy ban chuẩn bị hội nghị toàn thể về nông nghiệp năm 1978. Phản ứng của Kosygin rất rõ ràng. “Đây đúng là quả bom.”

Bài phát biểu của tôi tại Hội nghị Trung ương dựa trên báo cáo này. Vài đồng nghiệp khuyên tôi “đừng liên quan” và “đừng thò đầu ra.” Tôi không nghe theo lời khuyên của họ. Tôi cho rằng Hội nghị cần thảo luận vấn đề này một cách nghiêm túc và thực chất. Kỳ vọng của tôi không được đáp ứng và ý tưởng ban đầu bị cắt xén. Quyết định của Hội nghị cuối cùng chỉ là đưa thêm mục tiêu về sản xuất máy nông nghiệp trong khi hoàn toàn bỏ qua khía cạnh kinh tế. Đúng là đầu voi đuôi chuột.

Hội nghị kết thúc ngày 4/7/1978. Ngay sau Hội nghị, ngày 5/7, vợ chồng Kulakov kỷ niệm 40 năm ngày cưới tại dacha của họ. Raisa và tôi được mời tham dự. Đó là một bữa tiệc như bình thường. Theo đúng lệ xoay vòng, từng người khách nâng cốc chúc mừng ông bà chủ tiệc, và lời chúc thường kết thúc bằng khẩu lệnh: “Cạn chén.” Khi đó sức khỏe của Kulakov đã không còn theo kịp cách sống và sức ép công việc của mình (ông đã phải cắt bỏ một phần dạ dày năm 1968).

Ông mất vì trụy tim hai tuần sau Hội nghị. Tôi nghe nói đã có trận cãi nhau lớn ở nhà vào ngày cuối cùng. Tôi hôm đó ông ngủ một mình trong phòng. Sáng hôm sau ông đã mất.

Kulakov mất khi mới tròn 60 tuổi. Đó là một mất mát to lớn. Điều ngạc nhiên hơn nữa là sự vắng mặt dễ thấy của Brezhnev và những ủy viên BCT khác trong tang lễ ông, những người này đã quyết định không cắt ngắn kỳ nghỉ của mình. Có lẽ đó là lần đầu tiên tôi nhận thức được những người được số mệnh đưa đến bên nhau trên đỉnh cao quyền lực lại xa cách nhau đến mức nào.

Tranh đấu

Trong những năm tháng làm bí thư vùng ủy giới quen biết của tôi tăng lên đáng kể. Sự hiểu biết lẫn nhau và tình bạn với nhiều người là thắng lợi lớn nhất của tôi trong những năm tháng ấy.

Đúng là có khi có những mối quan hệ tan vỡ vì những lý do khác nhau, có khi vì vấn đề nguyên tắc, như trong trường hợp của N.A. Shchelokov, Bộ trưởng Nội vụ.

Năm 1973 tình hình tội phạm ở khu vực Stavropol trở nên rất nghiêm trọng. Nếu nhìn vào các con số thống kê thì mọi thứ có vẻ ổn: vùng đứng thứ 11 trên 72 vùng về tỉ lệ các vụ án được phá. Mùa thu năm ấy, mấy vụ giết người và hiếp dâm kinh khủng xảy ra ở Stavropol. Tình hình đã đến điểm bùng phát. Người dân lo lắng và hỏi, hoàn toàn có lý rằng liệu chính quyền vùng có tồn tại hay không. Những cuộc thảo luận tình hình và yêu cầu được giải quyết tại các cơ quan thực thi pháp luật không đem lại kết quả. Vì vậy tôi mời vài luật sư là cựu chiến binh đã nghỉ hưu, những người độc lập mà tôi tin cậy và yêu cầu họ xem xét vấn đề. Họ bắt tay vào việc và cho kết quả rất nhanh: họ phát hiện những vi phạm pháp luật rõ ràng từ phía các cơ quan nội vụ trong tỉnh. Mọi thứ đều rõ ràng: bao che, tội phạm không được báo cáo, lạm dụng công vụ. Các kiểm toán viên phát hiện ra hơn 2.500 vụ tội phạm không được báo cáo.

Thống kê tội phạm giả dối và che giấu tạo tâm trạng tự mãn trong các cán bộ cao cấp của Sở Nội vụ vùng. Sự việc đã tới mức thiếu trừng phạt dẫn đến tội ác lan tràn.

Có vài điểm ở đây chúng ta cần nhớ. Shchelokov, được sự hậu thuẫn trực tiếp của Brezhnev, đã tiến hành một cuộc tái tổ chức to lớn hệ thống nội vụ, thuê thêm nhân viên và nâng cấp trang thiết bị. Điều đó khiến tình hình có chuyển biến. Nhưng vị bộ trưởng tham vọng tha thiết mong muốn tạo ra kết quả đáng kinh ngạc trong lĩnh vực kiểm soát tội phạm. Khi nhận ra rằng không thể làm được điều này trên thực tế, Shchelokov quyết định giả mạo con số thống kê tội phạm và bắt đầu hành trình che giấu và chiếu lệ, không báo cáo những vụ mà ông ta cho là nhỏ.

Những biện pháp mạnh mẽ được tiến hành để đáp ứng kết quả của ủy ban điều tra của chúng tôi: ba vị tướng trong cục nội vụ bị sa thải, cục điều tra hình sự, cục chống tham nhũng, cục điều tra và các cục khác cũng bị xáo trộn. Mọi thứ đã hiện rõ. Giám đốc cục điều tra bị kết án lạm dụng nghiêm trọng công vụ và tìm cách tự sát. Giám đốc công an của 2/3 các thành phố và quận/huyện bị thay thế. Đó là một chiến dịch cứng rắn nhằm củng cố pháp luật, trước tiên là bên trong các cơ quan thực thi pháp luật. Các tập thể lao động và Komsomol bắt đầu tham gia vào các hoạt động pháp lý và trật tự, và trong vòng một tháng tình hình trong các xã trở nên bình yên hơn rất nhiều. Tuy nhiên, vùng rơi từ vị trí số 7 xuống vị trí 67 trong bảng xếp hạng các vụ tội phạm được ghi nhận của Nga.

Người dân Stavropol đã chọc giận Shchelokov. Ở UBTƯ ông ta không được yêu quý vì sự kiêu ngạo của mình. Văn phòng Công tố và Tòa án tối cao Liên Xô không có ý nghĩa gì với ông ta. Vị Bộ trưởng cảm thấy lo lắng và có những hành động dữ dội. Đầu tiên ông ta gọi điện khắp nơi, sau đó cử một nhóm của Bộ Nội vụ do cấp phó của ông ta, B. T. Shumilin tới tỉnh chúng tôi để tìm kiếm thông tin. Tôi biết Shumilin và đánh giá cao ông ta. Vì thế tôi lại càng ngạc nhiên hơn về những suy nghĩ của ông ta, chẳng khác gì tống tiền: “Sao lại thế được? Khắp nơi đều trật tự, vậy mà cậu lại làm mọi thứ ở đây rối tung rối mù. Chắc chắn người ta sẽ quy tội cho vùng ủy đấy.” Tôi trả lời gay gắt: “Đừng lầm tưởng, Boris Tikhonovich, tôi sẽ không lay chuyển đâu. Anh có thể về nói lại với Shchelokov.“ Shumilin có vẻ khó chịu nhưng vẫn cố thuyết phục tôi. Viktor Naidyonov, Phó Công tố viên trưởng PCФCP, người cũng tham gia cuộc họp, lại ủng hộ tôi.

Khi Naidyonov dẫn đầu chiến dịch trấn áp các phần tử tội phạm vùng Kuban, ông bị sa thải khỏi Văn phòng Công tố viên do áp lực từ người của Medunov từ bên trên. Khi trở thành Tổng Bí thư, tôi đề nghị ông làm thẩm phán Tòa Trọng tài Liên Xô. Ông nhận lời nhưng bất ngờ qua đời trước khi nhận nhiệm vụ.

Điều thú vị là khi Văn phòng Công tố viên Nga (không phải Liên Xô) được cảnh báo bởi kinh nghiệm của vùng chúng tôi, ra lệnh thanh tra các vùng khác, thì những tội ác khủng khiếp hơn, bao gồm che dấu giết người, được phát hiện ra ở đó. Một phản ứng dây chuyền được khởi động… Kỷ nguyên giả mạo số liệu đã kết thúc, “hệ thống Shchelokov” sụp đổ.

Chương 6 Người dân các nước khác sống thế nào

Tôi bắt đầu đi nước ngoài từ rất lâu trước khi được bầu làm BTTN vùng. Năm 1966, tôi đi Cộng hòa Dân chủ Đức, tháng 9/1969 đi Bulgaria và tháng 11 năm đó đến Tiệp Khắc.

Đông Đức khi đó đang thử nghiệm những phương pháp lập kế hoạch và quản lý kinh tế mới, đưa vào một hệ thống khuyến khích và cho các doanh nghiệp được tự chủ lớn hơn. Trong hai ngày chúng tôi nghe giảng bài và đi thăm quan Berlin vào giờ nghỉ.

Dù đã 20 năm trôi qua sau chiến tranh, nhưng tôi vẫn cảm thấy lo âu khi ở thành phố này. Nhìn vào những ký ức bị xáo trộn của Berlin. Những tòa nhà và tượng đài bị phá hủy, những đống đổ nát trên khu đất trống nơi từng là tòa nhà Quốc hội. Cổng Brandenburg và Bức tường Berlin, biểu tượng của một thế giới bị chia rẽ sau chiến tranh. Phía bên phải cánh cổng, phía sau bức tường là tòa nhà u ám của Quốc hội giờ đã chiến bại. Cả thành phố, như tôi nhớ đã nhìn thấy nó khi ấy, với tôi có cảm giác nhợt nhạt và u ám. Nhưng bất cứ nơi nào chúng tôi đến - các thành phố, doanh nghiệp, xã ở nông thôn - những buổi gặp gỡ với người dân bình thường diễn ra trong không khí thân thiện, mặc dù không hẳn là ấm áp. Tôi đã quên nhiều chuyện, nhưng có một vài tình tiết vẫn còn lại trong ký ức của tôi. Tại Dresden người ta cho chúng tôi xem chứng cớ về bi kịch đã xảy ra ở thành phố này khi nó bị quân Đồng minh ném bom ngay trước khi chiến tranh kết thúc. Và đối lập với thảm kịch này là trải nghiệm tuyệt vời khi ngắm nhìn bức tranh Đức mẹ Sistine trong Phòng tranh Dresden.

Một ngày chủ nhật ở quận Cottbus chúng tôi đến thăm một cộng đồng người Sorb Slav, những người đã sống rất lâu ở vùng Hạ Saxony. Một chuyện bất ngờ đã xảy ra trong chuyến đi. Như tất cả các du khách khác, chúng tôi được cho đi thuyền, và người chèo thuyền lại là những người phụ nữ Sorb mặc trang phục dân tộc. Mọi thứ thật đẹp, nhưng hoàn cảnh đó có gì đó lạ thường: những người đàn ông khỏe mạnh, ăn uống đầy đủ ăn không ngồi rồi để mấy người phụ nữ chèo thuyền. Vì hôm đó là chủ nhật nên kênh chật thuyền, chúng tôi nhận được đủ mọi lời châm chọc và tiếng huýt sáo. Chúng tôi đề nghị được cho lên bờ ngay lập tức.

Chương trình của chúng tôi có một chuyến đi đến Potsdam. Chúng tôi đến thăm Cung điện Sanssouci, nơi các nhà lãnh đạo của các quốc gia Đồng minh gặp nhau sau chiến thắng. Người ta giới thiệu với chúng tôi ai đã từng ngồi chỗ nào và nói rằng một nhà báo đã đục lấy một mảnh chiếc ghế của Stalin làm kỷ niệm và tất nhiên là kể cho chúng tôi nghe về ứng xử của Truman trong cuộc họp đó, nhất là khi ông nhận được điện thông báo về sự ra đời của bom nguyên tử: “Đứa trẻ đã chào đời rồi.”

Chúng tôi đến Cộng hòa Dân chủ Đức 5 năm sau khi Honecker thay thế Ulbricht. Nhưng ngay cả lúc đó, Honecker đã xử sự rất tự tin khi ông nói chuyện với đoàn đại biểu của chúng tôi ngay trước khi chúng tôi ra về.

Từ kết quả của chuyến đi chúng tôi soạn thảo một báo cáo lên Trung ương khuyến nghị rằng kinh nghiệm cải cách ở Cộng hòa Dân chủ Đức là rất đáng xem xét kỹ.

Chuyến đi của tôi tới Bulgaria là một phần của chương trình liên kết khu vực giữa vùng Stavropol và vùng Pazardzhik ở Bulgaria. Chúng tôi đến đúng dịp kỷ niệm lần thứ 25 nước Bulgaria XHCN. Chúng tôi tham dự nhiều buổi họp, mít tinh và phát biểu. Có rất nhiều lời nói thể hiện thiện chí và khẳng định tình hữu nghị đời đời. Chúng tôi cũng thảo luận vài công việc, bao gồm khả năng hợp tác. Hóa ra ở Bulgaria chính quyền địa phương được tự chủ nhiều hơn chúng tôi, vì chúng tôi phải được sự đồng ý của Moskva trong cả những vấn đề nhỏ nhặt nhất. Dimitr Zhulev, người không lâu sau đó trở thành Bí thư vùng ủy, đã thực sự ngạc nhiên bởi sự khác biệt khi anh đến thăm vùng Stavropol. Sau đó anh trở thành Đại sứ Bulgaria tại Liên Xô và chúng tôi khá thân nhau. Năm 1974 tôi lại đến Bulgaria lần nữa. Tôi tới Sophia, tới khu tưởng niệm Shipka, tới Plovdiv và nhiều thành phố và làng mạc khác. Trong khoảng thời gian giữa hai chuyến thăm của tôi, vẻ ngoài của đất nước này đã thay đổi rất nhiều. Có thêm nhiều khu dân cư mới, đặc biệt là nhà riêng, các khu công nghiệp, nhà kính và đường sá. Những cánh đồng nho, trang trại trồng rau quả được canh tác bằng phương pháp mới, và mênh mông những khu vườn và hoa. Đất nước thay đổi từng ngày, từng giờ. Tôi nghĩ: những người Bulgaria đã lựa chọn đúng hướng. Khi đó tôi không biết rằng đất nước này đang vung tay quá trán và không lâu sau sẽ phải trả giá vì điều đó.

Khó khăn nhất là chuyến đi Tiệp Khắc tháng 11/1969. Trong thành phần đoàn đại biểu có Ligachev - khi đó là Bí thư vùng ủy Tomsk, Pastukhov - Bí thư Trung ương Komsomol và Zhuravleva - Thứ trưởng Bộ Giáo dục Liên Xô. Chúng tôi dự kiến trao đổi ý kiến về tương lai của phong trào thanh niên ở Tiệp Khắc. Khi chúng tôi tới, ở nước này có 17 tổ chức thanh niên, không tổ chức nào trong số đó công nhận vai trò lãnh đạo của Đảng Cộng sản Tiệp Khắc.

Chúng tôi có rất nhiều cuộc gặp gỡ và tranh luận nảy lửa ở Prague, Brno và Bratislava về việc các cơ quan có thẩm quyền phải làm thế nào để có được lòng tin của giới trẻ trong nước. Nhưng không thể thảo luận vấn đề đó bên ngoài bối cảnh chung của tình hình đất nước trước sự kiện ngày 21/8/1968. Nói rằng chúng tôi thấy không thoải mái và không hài lòng sẽ là chưa đủ. Chúng tôi linh cảm rằng người dân lên án và không chấp nhận hành động đó.

Thủ đô Prague rơi vào trạng thái nửa tê liệt, gần như đờ đẫn. Những người đồng nghiệp của chúng tôi cho rằng không thể đưa chúng tôi đến gặp công nhân tại nhà máy, thực ra là chính bản thân họ cũng tránh những buổi gặp gỡ như thế. Chúng tôi hỏi vì sao họ không làm việc với người dân. Họ trả lời: “Trước tiên chúng tôi sẽ phân tích tình hình và sau đó chúng tôi mới đến gặp dân chúng.” Không những họ không có gì để nói với người dân mà họ còn sợ hãi.

Đêm trước Ngày Sinh viên chúng tôi đến Brno, những người chủ nhà thu hết can đảm đưa chúng tôi đến một nhà máy lớn, Sbrojevka. Khi chúng tôi vào nhà máy không ai muốn nói chuyện với chúng tôi; công nhân không đáp lời chào hỏi của chúng tôi và cố tình quay đi. Đó là một cảm giác khủng khiếp. Phần lớn đảng viên của nhà máy rất không đồng tình với hành động của Liên Xô. Thì ra vào tháng 8/1968, công nhân của nhà máy ủng hộ Chính phủ của Dubcek và quân đội được gửi tới để dập tắt cuộc biểu tình của họ. Tháng 8/1969 có thêm các cuộc biểu tình lớn phản đối chế độ và sự can thiệp của Liên Xô ở Brno. Nhìn chung, tình hình khá căng thẳng và đoàn của chúng tôi được người có vũ trang bảo vệ thường xuyên.

Ở Bratislava chúng tôi choáng váng bởi vẻ ngoài của thành phố. Gần như tất cả các tòa nhà trong thành phố đều có vết đạn pháo và bị bao phủ bởi hình vẽ graffiti chống Liên Xô. Đoàn đại biểu được BTTN UBTƯ Cộng sản Slovak, Slavik, tiếp đón. Cuộc gặp khởi đầu khá ôn hòa, nhưng khi ai đó bên phía chúng tôi nhớ lại rằng Lenin, người ủng hộ nhà nước liên bang lại hoàn toàn từ chối cách tiếp cận tương tự trong xây dựng đảng thì BTTN đứng dậy và ra ngoài. Buổi sáng không có nhà lãnh đạo đảng cao cấp nào tới đón chúng tôi. Một người quen là ủy viên UBTƯ Cộng sản Tiệp Khắc tới giải cứu chúng tôi. Buổi trưa chúng tôi tới thăm đỉnh núi Devin, nơi những người lính Soviet hy sinh để giải phóng Slovakia được chôn cất. Chúng tôi tới viếng và dành một phút mặc niệm họ. Đó là một ngày nắng ấm. Sông Danube lấp lánh bên dưới, xa xa có thể nhìn thấy những mái vòm nhà thờ của thành Viên. Khi rời Bratislava, tôi mang nặng suy tư và có cảm giác bất an.

Vào những năm 1970, tôi tới Italia, Pháp, Bỉ và Cộng hòa Liên bang Đức, có lúc với tư cách là thành viên đoàn đại biểu, có khi đi nghỉ theo lời mời của đảng cộng sản các nước này.

Các chuyến đi nghỉ thường lâu hơn các chuyến thăm chính thức và cho chúng tôi cơ hội quan sát đất nước và cuộc sống con người ở đó.

Tất cả những chuyến đi này, cho dù nhân dịp gì chăng nữa, đều rất thú vị đối với tôi, trên hết vì thông tin từ nước ngoài rất hiếm và rất chọn lọc. Việc cung cấp báo, tạp chí, sách và phim ảnh bị kiểm soát chặt chẽ, sóng radio bị chặn. Khách du lịch Liên Xô khi đó hầu như chỉ được phép tới các nước Đông Âu, và nếu như bạn muốn tới các nước phương Tây bạn phải qua được những bài kiểm tra ý thức hệ rất gắt gao. Vậy là “bức màn sắt” không chỉ là một phép ẩn dụ đơn thuần: nó được hạ xuống không chỉ từ “phía bên kia” mà còn từ phía chúng tôi.

Tạm biệt Stavropol

Rời xa Stavropol thực là một trải nghiệm đau lòng. Tôi nói điều này hoàn toàn không chút phóng đại. Đúng, tôi đã yêu và vẫn còn yêu miền đất này, những thảo nguyên, thung lũng, rừng cây và tất nhiên là những ngọn đồi và đỉnh núi của nó, nơi mà gia đình tôi luôn đến mỗi khi có cơ hội. Những nơi yêu thích của chúng tôi là Arkhyz, Dombai, Pyatigorsk, Kislovodsk và Zheleznovodsk. Chúng tôi đã gắn bó sâu sắc với vùng đất này. Người ta có thể cho rằng với 44% diện tích là thảo nguyên khô cằn, vùng này không có gì cho chúng ta cả. Tất nhiên hạn hán là tai họa của nông dân.

Nhưng tới mùa xuân, đầu hè và mùa thu, thảo nguyên là một khung cảnh tuyệt vời: màu sắc, mùi hương, sự yên tĩnh và không gian bao la. Tới đầu tháng 5 toàn bộ thảo nguyên về phía thảo nguyên Salsk và Kalmyk cho tới tận những thảo nguyên Volga được phủ lớp thảm tuy líp màu xanh da trời. Nhiều lần chiếc GAZ địa hình của chúng tôi bị kẹt trong tuyết trên những con đường thảo nguyên mùa đông.

Vùng Stavropol có nhiều con sông nhỏ, nơi bạn luôn có thể tìm thấy một chỗ ấm cúng để ngồi trong những khóm sậy, thậm chí còn câu cá. Hồ Manych và lưu vực của nó bị hòa lẫn với cát là một hiện tượng đặc biệt. Đây là một khu bảo tồn thiên nhiên và là một nơi yêu thích của lũ chim di cư phương Bắc.

Vào các buổi tối mùa hè, Raisa và tôi thích tới những dải rừng bên ngoài Stavropol. Vào tháng 6 những khu rừng này được bao bọc bởi một biển lúa mì. Chúng tôi thích nghe tiếng chim cút hót ban đêm. Và cho dù đó không phải hòa nhạc, tôi phải nói rằng chúng hay hơn nhiều buổi hòa nhạc ngày nay chúng ta nghe.

Gần cả cuộc đời mình tôi sống trên thảo nguyên. Thành phố Stavropol nằm trên vùng cao Stavropol, điểm cao nhất của nó, Strizhament, cao hơn mực nước biển 831 mét. Có một thang thuốc đắng cổ truyền của người Kozak được làm từ 17 loại thảo dược mọc trên đỉnh núi đó và nó được gọi tên theo đỉnh núi, Strizhament.

Một phần con tim tôi mãi mãi thuộc về Stavropol. Ai cũng có một nơi gọi là nhà. Với tôi, nơi chốn đó trên bản đồ thế giới, trên cả địa cầu này, là làng quê Privolnoye của tôi. Nhiều năm đã trôi qua. Ngôi nhà nơi tôi lớn lên bên rìa Privolnoye, nơi thảo nguyên Salsk chỉ cách nhà vài mét, đã không còn dấu vết gì.

Khi tôi viết những dòng hồi ký này, tôi đã rất cố gắng nói lên thành lời những ký ức của tôi về khu vườn và ngôi nhà nơi tôi lớn lên, những ký ức được khắc ghi trong trái tim và tâm hồn tôi. Một lần, khi về thăm Privolnoye, tôi đã tới rìa làng. Nơi đó đã được cày xới, mọc đầy cỏ và ngũ cốc. Ngôi nhà cũ của chúng tôi không còn, khu vườn kỳ diệu của tuổi thơ tôi không còn…

Trong nghĩa trang làng là những ngôi mộ của ông nội Andrei và ông ngoại Pantelei, bà nội Vasilisa và bà ngoại Stepanida, những người con trai con gái của họ và mộ cha mẹ tôi. Mẹ tôi còn sống 18 năm sau khi cha mất. Bà mất ở Moskva. Tôi hứa chôn bà cạnh cha, và tôi giữ lời hứa của mình vào năm 1994. Bà mất vào đêm trước lễ Phục sinh. Tang lễ của bà được tổ chức ở một nhà thờ nhỏ tại Privolnoye mà người dân đã xây dựng với sự giúp đỡ của tôi.

Giờ đây khi quay về Privolnoye, tôi không còn nhận ra nhiều người, mặc dù tôi biết cha, mẹ và cả ông bà họ. Những thế hệ mới đã xuất hiện. Thật tự nhiên. Tôi đã 79 tuổi. Chưa bao giờ tôi nghĩ mình có thể sống lâu đến thế. Và tôi vẫn chưa sẵn sàng chết. Tất nhiên chuyện này không phụ thuộc vào tôi. “Thời gian biểu của tôi” được ai đó “trên cao” quyết định và không ai biết tôi sẽ sống lâu đến khi nào. Nhưng tôi tin rằng chúng ta phải sống ngày hôm nay như thể đó là ngày cuối cùng của chúng ta. Chính vì thế mà tôi vội vã viết xong cuốn sách này. Thực vậy, tôi đã viết nó trong đầu từ khi Raisa qua đời.

Tôi có thể nhầm, nhưng tôi cảm thấy với Irina và người chồng đầu tiên của con bé, Anatoly, việc chia tay Stavropol không buồn khổ như với chúng tôi. Moskva vẫy gọi chúng; từ những cuộc trao đổi thầm thì và ánh mắt nôn nóng của chúng người ta có thể thấy trong suy nghĩ của mình, chúng đã ở thủ đô. Chúng đang học nốt năm thứ tư Đại học Y và chúng mong muốn tiếp tục học và nhận bằng tốt nghiệp tại Đại học Y Moskva. Cuộc đời của chúng mới chỉ bắt đầu.

Những năm sống ở Stavropol có ý nghĩa rất lớn trong đời tôi. Không chỉ nông nghiệp, công nghiệp mà cả các khu nghỉ dưỡng, giáo dục, y tế và văn hóa - tất cả đều cuốn hút tôi.

Những điều chúng tôi đã làm để hiện đại hóa lĩnh vực nông nghiệp và thúc đẩy các hợp tác xã ở đó, để đưa vào những công nghệ sản xuất mới đã tạo động lực mạnh mẽ cho phát triển. Đến năm 1990, trên thực tế trong vùng không còn nông trang nào bị lỗ. Nhiều nông trang tập thể và nông trang nhà nước đã có tới 10-15 triệu rúp trong tài khoản của mình.

… Tôi bắt đầu đi làm khi những thay đổi mạnh mẽ đang diễn ra trên đất nước sau cái chết của Stalin. Tôi trực tiếp tham gia vào những thay đổi này. Tôi gọi những năm đó là “cuộc cải tổ nhỏ” của tôi. Tôi thử sức mạnh của mình và nhận ra rằng, tôi có nó để gánh vác trách nhiệm lớn lao trên đôi vai mình. Tất cả những điều đó cho tôi sự tự tin và quyết định phản ứng của tôi khi được mời làm ủy viên UBTƯ КПCC.

Ngày chúng tôi rời Stavropol, Raisa và tôi quyết định chia tay thành phố. Chúng tôi lên xe và chạy qua trung tâm lịch sử của thành phố, đến những khu mới gần đó, nơi Stavropol vươn qua biên giới cũ của mình về hướng khu rừng. Sau đó chúng tôi chạy xe đến khu bảo tồn thiên nhiên “Cánh rừng Nga,” nơi chúng tôi thuộc như lòng bàn tay. Raisa có cùng tình yêu thiên nhiên như tôi. Vào những thời khắc quan trọng của cuộc đời, thiên nhiên luôn đến cứu vớt tôi. Tôi luôn cảm thấy sự lo lắng của mình tan biến, sự cáu giận và mệt mỏi biến mất và tâm trí tôi bình an trở lại. Với tôi, chưa bao giờ thiên nhiên chỉ là môi trường nơi tôi sống. Tôi luôn cảm thấy sự gắn kết vô thức nội tâm với thiên nhiên và tôi có thể chắc chắn nói rằng, tôi được định hình không chỉ bởi con người và xã hội mà còn bởi thiên nhiên.

Tôi nghĩ chuyện hoàn toàn không tình cờ khi thành viên Diễn đàn toàn cầu mời tôi làm chủ tịch sáng lập của tổ chức Chữ thập Xanh quốc tế năm 1992, tôi đã nhận lời ngay. Hẳn là đâu đó vẫn còn suối nguồn nội tại. Diễn đàn tổ chức tại Rio de Janeiro đồng thời với Hội nghị Thượng đỉnh thế giới do Liên hợp quốc bảo trợ về bảo vệ môi trường. Từ năm 1993 và tới tận giờ, tôi vẫn tham gia giải quyết các vấn đề môi trường toàn cầu, và hoạt động làm cho tôi hài lòng không kém những công việc và vị trí cao nhất. Còn sự nghiệp nào cao cả và cao thượng hơn dành cuộc đời mình để bảo vệ thiên nhiên vì lợi ích của các thế hệ hiện tại và tương lai?

Chương 7 Chiến đấu vì sự sống

Lại một lần nữa tôi nghĩ tới những ngày cuối đời của Raisa và sự đau đớn mà em phải trải qua. Tôi phải làm gì và không làm gì để thoát khỏi thảm họa này? Tôi không biết … Em ra đi hai ngày trước cuộc phẫu thuật đã lên lịch để ghép tế bào gốc. Raisa, người đồng cảm với nỗi đau của những người cùng mắc căn bệnh như mình, đặc biệt là những đứa trẻ bị ung thư, người luôn thông cảm và giúp đỡ họ, chính em cũng trở thành nạn nhân ung thư.

Nó xuất hiện và phát triển rất nhanh. Tháng 5/1999, chúng tôi đi Australia về. Đó là một chuyến đi cực nhọc nhưng rất thú vị. Chúng tôi rất vui vì đã đi chuyến này vì Chính phủ Australia và các nhà môi trường ở đó đã mời chúng tôi rất nhiều lần và lần nào chúng tôi cũng từ chối.

Điều làm chúng tôi thay đổi suy nghĩ và quan điểm của mình về vấn đề này là một báo cáo kết quả thăm dò ý kiến người dân Australia yêu cầu họ bình chọn người đàn ông của thế kỷ XX. Hơn 75% chọn Gorbachev. Tôi sững sờ. Lời mời thăm Australia tiếp theo thực sự là một đề nghị mà tôi không thể từ chối. Đó sẽ là sự đáp lễ của tôi cho toàn nước Australia, và tôi quyết tâm đi.

Chương trình chuyến đi của chúng tôi bao gồm một bài phát biểu tại Quốc hội Australia và chuyến thăm Perth, thành phố lớn nhất vùng tây nước Australia. Sau đó chúng tôi đến thăm Melbourne. Có rất nhiều bài phát biểu và gặp gỡ. Chuyến đi để lại cho chúng tôi nhiều kỷ niệm tuyệt vời. Một ngày chúng tôi đến vùng ngoại ô Sydney và đi dạo trong những cánh rừng khuynh diệp, những cánh rừng nơi linh vật của nước Australia, những con Koala, sinh sống. Chúng tôi đặc biệt thích lũ Koala vì chúng lúc nào cũng ngủ gà ngủ gật. Điều đó khiến chúng tôi nghĩ đến đất nước mình.

Chuyến bay về thật dài và khó khăn, nhưng mọi thứ có vẻ ổn. Nhưng cho tới tận bây giờ, tôi vẫn bị ám ảnh bởi ý nghĩ rằng chuyến đi đó đã khiến cho những gì đang diễn ra trong cơ thể Raisa trở nên trầm trọng hơn. Em được khám tổng thể hồi đầu năm và không thấy có triệu chứng bệnh tật gì. Trong tháng 7, khi chúng tôi bắt đầu thảo luận kế hoạch đi nghỉ, Raisa cảm thấy không được khỏe: em than phiền về cơn đau lưng. Chúng tôi nghĩ rằng đó chỉ là cảm lạnh hay đau thần kinh tọa. Nhưng rồi chúng tôi quyết định phải nghiêm túc hơn với việc này: mọi loại xét nghiệm đã được làm nhưng vẫn không phát hiện được nguyên nhân khiến tình trạng của em ngày càng xấu đi: em đau đớn hơn và đi lại khó khăn.

Một mẫu tủy sống cho thấy Raisa bị ung thư máu, và tệ hại hơn nữa đó là một loại ung thư hiếm và không có phương pháp chữa trị nào. Tôi đề nghị Tổng thống Clinton và Thủ tướng Gerhard Schroeder giúp đỡ, trong cùng ngày họ mời Raisa đến chữa trị. Chúng tôi quyết định bay sang Đức vì em rất yếu và không nên bay quá xa. Tại trung tâm điều trị ung thư quốc tế ở Münster người ta dùng đến những biện pháp chữa chạy tân tiến nhất. Tất cả chúng tôi đều tin rằng Raisa sẽ qua khỏi.

Sau một loạt các xét nghiệm y tế được lặp đi lặp lại, đặc biệt là thử máu, quá trình hóa trị bắt đầu. Raisa dũng cảm chịu đựng mọi thứ. Tuy vậy, đôi khi em không còn cảm giác gì và co mình vào vỏ. Chúng tôi không để em một mình dù chỉ một giờ. Buổi sáng, con gái Irina đến giúp em mọi việc cần làm. Buổi chiều tôi đến và ở lại cho đến đêm. Buổi đêm, em được các y tá trực chăm sóc, và người bạn của chúng tôi Karen Karragezvan và một người đồng hương cũ hiện sống ở Dresden, cả hai đều biết tiếng Đức, luân phiên nhau trực bên em. Trong hai tháng, không nghỉ ngơi, hai sĩ quan an ninh Valery Pestov và Oleg Klimov ở với chúng tôi ở Đức. Chúng tôi biết ơn họ.

Bệnh viện ở Miinster là một bệnh viện đặc biệt, có những yêu cầu đặc biệt đối với bênh nhân, người thăm viếng và bác sĩ. Thuốc trị ung thư không chỉ tấn công tế bào bệnh mà còn ảnh hưởng tới tế bào khỏe. Hệ miễn dịch của người bệnh bị phá hủy và người bệnh trở nên yếu đuối, không được bảo vệ và vì thế mọi lây nhiễm đều có thể chết người. Đó là lý do bệnh viện cần được tiệt trùng, các tham số không khí phải được thường xuyên duy trì và kiểm soát và bệnh nhân phải được bảo vệ. Trước khi vào, khách đến thăm phải đeo mặt nạ vô trùng đặc biệt, tẩy trùng tay và quần áo. Một loạt thiết bị y tế thường xuyên giám sát tình trạng của tim và toàn bộ cơ thể.

Raisa vui khi chúng tôi ở bên em. Em khổ sở vì đau đớn. Em vất vả lắm mới điều khiển được cơ thể mình. Một lần em nhờ tôi giúp. Khi tôi lấy cánh tay đỡ, em thấy đỡ hơn, em bình tĩnh lại và lơ mơ ngủ. Một lần tôi nhẹ nhàng rút tay ra, nhưng Raisa nói: “Đừng đi, đừng bỏ em. Ôm em thêm chút nữa.”

Tôi nói:

“Anh phải nghỉ một chút, lưng anh không chịu được nữa.”

Em trả lời với một chút hài hước đầy thông thái:

“Gorbachev, đã có lúc anh bế được em, thế mà giờ anh không đỡ được em nữa rồi.”

“Đúng thế. Nhưng đã lâu lắm rồi. Khi đó em nhẹ hơn còn anh khỏe hơn.”

Bình thường Raisa thường đọc sách, chuẩn bị bài giảng cho qua thời gian. Trong bệnh viện, em không còn làm được những việc đó. Em gần như không còn làm được việc gì. Những ngày đầu tiên bị bệnh, em còn cố ghi chép. Chúng là những ghi chép ngắn gọn, nhưng rồi em đầu hàng sau vài ngày. Bệnh đang ngày một nặng…

Một nhóm chuyên gia Đức đến bệnh viện Münster để xem xét kết quả điều trị cho tới lúc đó và đưa ra phác đồ tiếp theo. Cuộc trao đổi của họ kéo dài ba giờ. Đó là một buổi gặp gỡ của những tinh hoa trong ngành ung thư học. Giáo sư Buchner, bác sĩ của Raisa, muốn trao đổi với đồng nghiệp của mình về kết quả của giai đoạn điều trị thứ nhất: có những biến chứng gì, cần phải làm gì tiếp theo? Trên thực tế, ông muốn thảo luận kế hoạch hành động với họ. Họ yêu cầu tôi tham gia cuộc trao đổi, mà như tôi đã nói, kéo dài vài tiếng đồng hồ.

Khi tôi quay lại phòng bệnh, tôi thấy Raisa rất lo lắng và sốt ruột muốn biết các bác sĩ đã nói gì:

“Anh đã nói chuyện rất lâu. Mọi sự tệ thế à? Chắc chắn anh giấu em chuyện gì đó rồi. Có thể họ cũng không biết phải làm gì tiếp.”

Tôi cắt lời em và nói:

“Đợi chút. Em cảm thấy tốt hơn rồi, phải không?”

“Không, nói em biết các anh đã nói chuyện gì suốt ba tiếng đồng hồ?”

“Có mấy chuyên gia đến. Sau giai đoạn điều trị đầu tiên, họ thảo luận khả năng cấy tủy sống. Họ quyết định làm. Chúng ta phải chuẩn bị cho việc này, bồi dưỡng cho em và chuẩn bị mọi thứ sẵn sàng. Trước hết mình phải gọi Lyudmila (em gái của Raisa): tham số máu của hai chị em trùng 100%. Vậy sao mình lại lãng phí thời gian nhỉ?”

“Cũng không đơn giản thế. Họ phải đánh giá thể trạng của em và chuẩn bị mọi thứ sẵn sàng, đặc biệt là tẩm bổ để em khỏe lên. Phương pháp điều trị này có thể biến chứng. Nhưng quan trọng nhất là em phải hiểu rằng, nếu họ không thấy có cơ sở để hy vọng thì họ sẽ không quyết định ghép. Em không cần lãng phí sức lực để lo lắng.”

Em bình tĩnh lại và nhắm mắt vào, như thể tua lại cuộc nói chuyện của chúng tôi lần nữa. Tôi ngồi bên cửa sổ, tâm trí hỗn loạn. Bất ngờ Raisa mở mắt, bỏ cuộc nói chuyện lại sau, và nói:

“Đến đây, để tay anh ở đây.”

Em cầm tay tôi như mọi bận và đặt nó lên bụng mình rồi ngủ gần như tức khắc. Tôi ngồi như thế vài giờ liền… Em ngủ.

Sáng hôm sau, Irina đến với Raisa như thường lệ và làm mọi việc cần thiết cùng với những nhân viên y tế. Khi tôi đến, tôi thấy em có vẻ bình tĩnh. Nhưng ngay khi chúng tôi còn lại một mình, em bật khóc:

“Em muốn về nhà. Chuyện gì đến sẽ đến thôi…”

Tôi không trông đợi phản ứng thế này. Những lời nói đó đã tiết lộ cho tôi biết cảm giác thực sự của em.

Em lại nói:

“Anh nghe em nói không? Em muốn về nhà. Em sẽ nằm trong phòng ngủ, trên giường của chúng mình. Em ghét tất cả những thứ này rồi.

Tôi ngồi bên và cầm tay em. Em lặng lẽ khóc.

“Raisa, em yêu. Em phải khỏi bệnh. Em biết anh cũng ghét bệnh viện lắm mà. Nhưng chúng mình đang ở một bệnh viện mà không bệnh viện nào khác hay ngôi nhà của chúng mình có thể thay thế. Trước khi về nhà, chúng mình phải chữa chạy xong cho em, có nghĩa là thay xong tủy sống. Hãy nhớ tới những gì vừa xảy ra với anh. Nhưng anh đã vượt qua được.”

Một năm trước tôi mắc chức dị ứng kéo dài suốt một năm ba tháng. Nó lan rất nhanh cho tới khi cả người tôi phủ đầy các vết đỏ từ đầu tới chân. Đôi khi tôi còn không thể xuất hiện trước công chúng. Và nó còn đi kèm với vài biến chứng khó chịu. Các loại thuốc rất nặng đã ngăn chặn được bệnh lây lan nhưng không chữa khỏi được hẳn. Khi cơn dị ứng đã hết, tôi nói Raisa biết mình đã biết ơn em thế nào khi em đã làm mọi thứ để cứu tôi thoát khỏi tình thế đó…

Tôi cảm thấy có lỗi, và đến giờ vẫn cảm thấy có lỗi: tôi không thể cứu được em. Tôi không chỉ cảm nhận thấy nỗi đau trong tim, mà nó còn là một cảm giác xấu hổ. Giống như tôi đôi khi cảm thấy xấu hổ vì đã thô bạo khi chúng tôi cãi cọ. Nhưng thực sự là em đã không thể hành xử khác đi: hệ thần kinh của em không chịu đựng nổi những gì em đang phải trải qua. Tôi xấu hổ vì không phải lúc nào cũng kiểm soát được mình, đã xúc phạm và oán trách em, mặc dù tôi có thể thấy em đã phải khổ sở biết bao nhiêu. Tôi đau đớn mỗi khi nhớ lại những lúc em hỏi tôi qua nước mắt: “Em có xứng đáng phải chịu trừng phạt như thế này không?” Em bị chấn động bởi cách hành xử của nhiều người, nhất là những người trí thức. Chỉ vài người có đủ dũng khí để công khai nổi dậy chống lại chiến dịch bôi nhọ thô thiển có tổ chức, không chỉ chống lại tôi mà cả em. Chỉ có Stanislav Govorukhin, một đạo diễn phim, một người chính trực và thẳng thắn, nói trong một cuộc họp tại trung tâm phim Krashaya Presnya:

“Tôi biết Tổng thống Gorbachev và Raisa Maximovna có mặt ở đây. Và tôi muốn xin lỗi tất cả mọi người và cả dân tộc vì đã kết luận quá sớm. Làm ơn tha lỗi cho tôi.”

Tôi viết điều này về Govorukhin và nó gợi nhớ một cuộc gặp gỡ khác. Trong cùng một hội trường nơi người ta vinh danh ca sĩ Iosif Kobszon và ca ngợi thành công và tài năng của ông ta. Thực sự là Iosif có rất nhiều điều đáng tự hào. Tôi sửng sốt vì bài phát biểu của Thị trưởng Moskva Yuri Luzhkhov trong cuộc gặp đó. Anh đã xuất thần trong bài phát biểu của mình. Rõ ràng là anh cảm thấy “nhiệt” trong một số cử tọa “được lựa chọn.” Luzhkhov nói về những người có thể dẫn dắt đất nước tới tương lai. Cử tọa đứng cả lên để hưởng ứng ông ta. Buổi tối “lạ thường” đó đã sang tới giờ thứ tư khi Iosif nhắc cử tọa, như thể chợt nhớ ra, rằng Tổng thống Gorbachev và phu nhân đang ở trong hội trường. Ông ta tự tin gọi bằng giọng nói mạnh mẽ của mình:

“Mikhail Sergeyevich, sao ngài không đứng dậy? Ngài sợ gì chứ?”

Lúc đó tôi bắt đầu mất kiểm soát. Tôi đứng dậy và tiến tới bục phát biểu, trong lúc đi tôi nói:

“Thứ nhất, tôi không sợ hãi bất cứ ai. Đừng bao giờ nhầm lẫn về điều đó. Và điều đó đúng cho cả Kobzon và toàn bộ cử tọa ở đây. Thứ hai, tôi có điều muốn nói.” Tôi đứng vào bục phát biểu và cầm micro từ tay Kobzon (người mà tình cờ lúc đầu không định đưa nó cho tôi). Là một anh chàng ma ranh, ông ta cảm nhận được rằng Gorbachev có thể “làm hỏng bữa tiệc.” Tất nhiên là tôi không hề có ý định làm chuyện đó. Tôi nói vào micro:

“Tôi cũng muốn cùng chúc mừng các quý vị ở đây. Tôi muốn bổ sung thêm vài điều. Tôi chúc mừng anh, Kobzon, và tôi đánh giá rất cao những gì anh đã và đang làm. Đó là những thành tích thực sự, nhân dân và cả nước đánh giá cao điều đó. Và tôi muốn nói thêm với anh một điều. Anh có nhớ bộ phim Ivan Vasilyevich chuyển nghề không? Phải rồi, tôi muốn đề nghị anh đừng chuyển nghề.”

(Khi đó có tin đồn ở Moskva là Kobzon chuẩn bị chuyển sang kinh doanh).

Tôi có thể thấy phản ứng lo lắng của ông ta với những lời nói của tôi. Nhưng ông ta không nói năng gì.

“Và tôi cũng muốn nhắc đến tài năng của anh trong việc đưa con người đến với nhau. Ví dụ, thời gian gần đây tôi rất ít gặp Yuri Luzhkov, người vừa phát biểu ở đây. Chúng tôi chỉ gặp nhau trong những dịp chính thức. Nhưng chúng tôi lại bên nhau trong ngày kỷ niệm của anh. Cuộc trao đổi gần nhất của tôi với Luzhkov là thông qua tòa án. Văn phòng Thị trưởng Moskva kiện tôi ba lần vì những lời phê bình của tôi, đặc biệt liên quan đến tham nhũng ở Moskva. Tôi thua tất cả các vụ kiện đó, bao gồm cả vụ cuối cùng. Và không có gì phải nghi ngờ: ở Moskva không có tham nhũng.”

Cử tọa lặng yên. Luzhkov tìm cách pha trò:

“Chúng tôi cần tiền. Nhiều vấn đề cần phải giải quyết ở Moskva.”⦾

Kobzon cố gắng xoay chuyển tình thế và nói với tôi:

“Mikhail Sergeyevich, tôi muốn tặng ngài một bó hoa.”

“Tôi sẽ tặng lại nó cho Raisa Maximovna. Cảm ơn anh.” Không phải ai cũng có thể chịu đựng được những gì mà Raisa và tôi đã phải trải qua trong những năm cuối cùng chúng tôi bên nhau. Một điều tôi không thể tha thứ cho mình là tôi đã không thể cứu được người thương yêu nhất của tôi và xua đi tai họa…

Triệu tập khẩn cấp

… Bất ngờ Irina gọi điện từ bệnh viện Münster: “Mẹ bảo bố đến sớm hơn.” Tôi thấy lo lắng, sợ rằng có thể có chuyện gì đó xảy ra và em muốn tôi là người biết đầu tiên - luôn luôn là như thế trong cuộc sống bên nhau của chúng tôi.

Tôi nhanh chóng mặc quần áo và đến bệnh viện. Khi chúng tôi còn lại một mình bên nhau, Raisa nói:

“Em muốn chúng ta bên nhau và nói chuyện thường xuyên hơn.”

Điều này khiến tôi lo lắng: như thể có linh cảm nào đó khiến em nói thế.

Vậy là bắt đầu câu chuyện về cuộc sống trước đây của chúng tôi. Chúng tôi nhớ lại những lần gặp gỡ hẹn hò đầu tiên ở trường Đại học và khu ký túc xá ở Stromynka. Chúng tôi nhớ lại gia đình chia tay chúng tôi đi học: gia đình em từ Sterlitamak và gia đình tôi từ Privolnoye. Em đem theo một chiếc va li gỗ, một nửa đựng thức ăn và nửa còn lại đựng tất cả vật dụng của em. Đấy là một cái va li rất nặng và to gần bằng Raisa. Cha tiễn chân tôi. Đồ đạc của tôi rất giống của Raisa, chỉ có một điểm khác biệt: va li của tôi đựng toàn đồ ăn.

Chúng tôi nhớ lại chuyến tàu mình đi: khi đó rất ít người đi máy bay. Trên tàu, đôi khi chúng tôi có ghế nằm, nhưng chủ yếu là chúng tôi đi toa hạng ba. Nhiều chuyện xảy ra trên những con tàu trên những tuyến đường sắt kéo dài vô tận của nước Nga. Mọi chuyện hiển hiện lại. Lần đầu tiên chúng tôi cảm thấy mình là một phần của một thế giới khổng lồ đang chuyển động.

Một lần em hỏi tôi:

“Có nhớ lần đầu anh hôn em không?”

“Có, nhớ chứ. Làm sao mà quên được. Nhưng phải nói rằng anh có thể làm điều đó sớm hơn rất nhiều đấy. Lỗi của ai vậy nhỉ?”

“Tất nhiên là của anh,” Raisa cười nói.

Tôi nhớ chuyện đó xảy ra như thế nào. Chúng tôi thường đến công viên Sokolniki (khi đó là năm 1952), như thường lệ, chúng tôi đi bộ và ăn kem. Tối hôm đó chúng tôi thấy không muốn về nhà. Đó là một ngày nóng bức. Tôi nhớ rất rõ. Bất ngờ bầu trời phủ đầy mây. Và tối dần. Mọi người chạy ra cổng công viên. Một địa điểm nổi tiếng trong công viên là một hồ nước được gọi là Ao Hươu, tôi bèn nói:

“Này, đi bơi đi.”

“Anh không đùa chứ?”

Nhưng trời rất nóng và thế là mọi chuyện được quyết định. Chúng tôi cởi quần áo và xuống nước.

Mười phút sau một cơn dông khủng khiếp nổ ra. Mưa như trút nước. Một tiếng sấm nữa. Có vẻ như nó đã bám theo hoặc đi cùng với tôi cả cuộc đời. Tôi nhìn thấy khuôn mặt Raisa sáng lên dưới ánh chớp, đôi mắt hoảng sợ và dò hỏi của em. Tôi vòng tay ôm và hôn em, vụng về nhưng cuồng nhiệt.

Tiếp tục cuộc “thi đố” của chúng tôi, tôi hỏi Raisa: “Vì sao em lại muốn chia tay sớm thế?”

“Bạn cùng phòng nói với em: Cậu vừa chia tay Anatoly mà đã hẹn hò anh khác rồi đấy. Anh còn nhớ Elvira, cô bé người Azerbaijan không?”

“Tất nhiên là anh nhớ.”

“Phải rồi, cô bé đang có ý với anh. Còn em thì ngáng đường cô bé.”

“Và thế là em đầu hàng?”

“Anh thấy không, em có đầu hàng đâu: mình đang bên nhau đây.”

“Thế nếu anh không kiên trì và không làm tới thì sao nhỉ?”

“Được rồi, em đã biết là anh sẽ làm như anh đã làm mà.”

“Cái này gọi là logic của phụ nữ.”

“Phải rồi, đàn ông các anh luôn nghĩ mọi thứ sẽ tuân theo kế hoạch của các anh.”

“Thế cho anh hỏi một câu: nói anh biết khi nào chúng mình thành vợ chồng?”

“Chính thức là 25/9.”

“Cũng đúng. Nhưng còn trên thực tế?”

Em trả lời:

“Trên Đồi Lenin.”

“Khi nào?”

“Em không nhớ.”

“Thấy chưa. Anh nhớ. Hôm ấy là 5/10/1953.”

Đúng thế, chúng tôi đã có một mối quan hệ khá tình cảm, chúng tôi không muốn chia tay. Bạn bè nói với chúng tôi: “Nắm tay nhau đi dạo đủ rồi đấy.” Nhưng… chúng tôi thực sự chưa trở thành vợ chồng cho tới khi lấy nhau.

Suốt cuộc đời, dù chúng tôi ở đâu đi nữa, Raisa và tôi luôn có những cuộc đối thoại bất tận. Khi trở thành Tổng Bí thư và Tổng thống, tôi gọi điện cho Raisa hoặc em gọi cho tôi hai hay ba lần gì đó trong khoảng thời gian 12-14 giờ tôi vắng nhà.

Sáng nào chúng tôi cũng tập thể dục (ở dacha): em có bài của em và tôi có bài tập của tôi. Em tập trong phòng còn tôi ở phòng bên cạnh. Thỉnh thoảng tôi có thể nghe thấy em gọi (chúng tôi luôn để cửa mở): “Misa, Misa, vào đây.”

“Có gì thế?”

“Em rất thích bài tập này.”

Sau đó em trồng cây chuối, bài tập gây ra áp lực rất lớn lên cổ. Thế không tốt, tôi nghĩ.

“Này, khéo gãy cổ đấy em.”

“Sẽ có lúc em chấn chỉnh anh. Bác sĩ nói các bắp thịt thợ lái máy kéo của anh cần được quan tâm thường xuyên và nghiêm túc.” Sau đó em nói:

“Ối.”

“Ôm em chặt vào. Mình còn khối thời gian: anh sẽ chẳng bị muộn, em cũng thế.”

Chúng tôi cùng vào phòng tắm và sau đó là phòng ngủ…

Em luôn mong muốn biết quan điểm của tôi về nhiều thứ. Và trong những năm tháng cải tổ ngày càng xuất hiện nhiều câu hỏi.

… Hoặc một câu chuyện khác. Raisa may vài thứ quần áo mới và có hẹn đi thử. Tôi là ban giám khảo một người. Em mặc quần áo mới và trình diễn để tôi đánh giá. Em thích quần áo đẹp. Tôi luôn khen ngợi em, mặc dù trước đó có những lúc chúng tôi không đủ khả năng mua. Khi được hỏi, “Này, anh có thích không?” nếu tôi thể hiện bất cứ biểu hiện nghi ngờ nào thì em sẽ không bao giờ mặc lại bộ đó: em sẽ tìm cách bỏ nó đi.

Raisa là một phụ nữ xinh đẹp, không chỉ trong mắt tôi: em lịch thiệp, duyên dáng và đầy nữ tính. Em là người quý phái bẩm sinh. Một người rất coi trọng phẩm giá. Những ai đã từng thấy Raisa hoặc gặp em mới một lần thường nghĩ em là người lạnh lùng. Nhưng những ai biết em lâu hơn đánh giá cao bản chất tế nhị, quan tâm và trách nhiệm của em và thấy em là một người đối thoại nghiêm túc và thú vị.

Raisa thích những người có khiếu hài hước. Em có sẵn cách đối phó với mọi điều xảy ra và với cách bạn bè đối xử với mình, và em rất tinh tế và thấu hiểu trong mối quan hệ của mình với mọi người. Em luôn sẵn sàng thảo luận, nhưng không chấp nhận những kẻ vu cáo, những kẻ làm mình khó chịu.

Một ký ức khác. Irina, con gái chúng tôi, khi còn bé có vấn đề về sức khỏe: con bé thường xuyên bị sốt nhẹ 37,8 độ hằng ngày. Những nỗ lực của chúng tôi ở Stavropol và sau đó là ở Moskva để tìm nguyên nhân không đem lại kết quả. Như nhiều gia đình khác, chúng tôi đưa con bé đi nghỉ hè ở biển. Tắm biển, không khí biển và ánh mặt trời đã mang lại phép màu cho con bé (hay chúng tôi đã nghĩ như vậy).

Thông thường Raisa và con bé đến Krym. Một lần họ đi thăm quan cung điện của Khan Girei vùng Krym. Hướng dẫn viên giới thiệu tất cả các chi tiết và kể lại các truyền thuyết, tiết lộ cuộc sống của cung điện trong những ngày đã qua. Họ đến nơi trước đó từng là hậu cung. Tất nhiên mọi người ai cũng quan tâm, nhất là phụ nữ. Như Raisa kể lại với tôi, mọi người đều bất ngờ với số vợ của Khan Girei. Có thể đó là một phản ứng quá mức đối với đàn ông hiện đại, có thể là điều gì khác nữa. Tôi không có ý định suy đoán.

Sau khi đã xem xong một vòng và dùng món bánh nướng chebureki nổi tiếng của địa phương, họ quay về khu nghỉ dưỡng. Bất ngờ, Irina khi đó mới 10 tuổi, hỏi:

“Mẹ ơi, sao Khan Girei lại có nhiều vợ thế mà bố có mỗi mình mẹ?”

Đầu tiên Raisa thấy bối rối, nhưng em không thể hiện mà nói:

“Khi về con hỏi bố xem. Để bố nói con biết liệu mẹ có phải là người phụ nữ duy nhất hay không và tại sao.”

Con gái chúng tôi ghi nhớ cuộc nói chuyện đó và khi về nhà nó hỏi tôi:

“Bố, bọn con đến thăm cung điện của Khan Girei, hóa ra ông ấy có rất nhiều vợ. Vậy sao bố có mỗi mình mẹ?” Giờ thì tôi gặp rắc rối. Tôi phải trả lời. Gia đình tôi có quy tắc là nếu bạn biết câu trả lời thi bạn phải nói thật. Nếu sự thật có gì đó mà đứa trẻ có thể không hiểu thì bạn phải tìm được cách trả lời sao cho có thông tin. Nếu Raisa hoặc tôi không có câu trả lời thì chúng tôi sẽ thành thật: bố mẹ không biết, nhưng bố mẹ sẽ tìm hiểu để nói cho con biết.

Và vậy đó, Irina đặt câu hỏi cho tôi và nhìn tôi trông đợi tôi sẽ trả lời. Tôi nghĩ đó là một trong những câu trả lời hay nhất mà tôi từng đưa ra trong đời, mà tôi đã từng trả lời rất nhiều câu hỏi. Tôi nói:

“Con biết đấy, Khan Girei có nhiều vợ. Nhưng không ai trong số họ là nhà triết học.” Câu trả lời hài hước của tôi đã trở thành một phần trong kho tàng trí thức gia đình.

Bài diễn văn đầu tiên của tôi…

… Việc bầu tôi làm Bí thư Trung ương КПCC và việc chúng tôi chuyển đến Moskva là tiếp nối cho một số sự kiện trước đó có thể soi sáng tình hình trong BCT, việc bổ nhiệm được thực hiện như thế nào và những toan tính trong giới chóp bu.

Ngay khi bắt đầu công việc BTTN vùng ủy, tôi đến Moskva công tác và tới UBTƯ. Tôi gặp Kulakov. Chúng tôi bắt đầu nói chuyện. Trước khi thảo luận các vấn đề cụ thể, Fyodor Davydovich (Kulakov) hỏi tôi:

“Cậu đã gặp Tổng Bí thư chưa?”

“Chưa,” tôi nói.

“Sao lại chưa?”

“Tôi không có việc gì phải hỏi Tổng Bí thư, sao phải lãng phí thời gian của ông ấy?”

“Nghe này, tôi không thể tin được là BTTN vùng ủy Stavropol vừa nhậm chức lại không có việc gì muốn trao đổi với Tổng Bí thư đấy. Vả lại, có thể ông ấy cũng muốn hỏi cậu vài câu thì sao. Người của văn phòng tiếp tân của Brezhnev nói với tôi là cậu chưa từng xin gặp.”

“Tôi đã nói rồi mà, tôi không có nhu cầu.”

“Được rồi, dẫu sao thì cậu cũng nên suy nghĩ về chuyện này.”

Đó là một lời khuyên rất hữu ích. Giữ liên lạc với Tổng Bí thư là tất cả. Khá trùng hợp, Brezhnev thường xuyên gọi điện cho các BTTN, kể cả tôi. Rõ ràng là khi tới thăm UBTƯ КПCC, ta cần phải liên hệ với Tổng Bí thư. Từ đó trở đi tôi không bao giờ thể hiện “thái độ kiêu ngạo” đối với Tổng Bí thư nữa.

Sau này chúng tôi thường xuyên liên lạc. Chúng tôi nói chuyện qua điện thoại và luôn gặp nhau mỗi khi tôi cần sự hỗ trợ của Trung ương trong những dự án mà chúng tôi khởi đầu tại vùng Stavropol.

Cuối năm 1977, tôi có một cuộc trao đổi dài và tương đối căng thẳng với Fyodor Kulakov. Như các bí thư khác, tôi đến gặp ông và trao đổi về một số vấn đề thường lệ.

Trong cuộc gặp, Kulakov nói rằng mọi việc không thực sự tốt ở vùng đất Không Đen (ở miền trung nước Nga).

“Ở đó cần đầu tư lớn,” ông nói.

Rõ ràng là ông muốn có được sự ủng hộ của các lãnh đạo vùng, và đó là lý do ông nêu ra chủ đề này với tôi.

Tôi nói, trong trường hợp này cần tìm kiếm thêm nguồn lực: chúng ta không thể lấy nguồn lực của vùng Kuban, Rostov hay Ukraina. Họ cũng đang thiếu nguồn lực, nhưng đầu tư tại những nơi đó đem lại kết quả nhanh và lớn hơn.

Kulakov ngắt lời tôi:

“Tôi không thể đồng ý với những gì cậu nói. Không phải lúc nào cũng đầu tư vào những nơi có hoàn vốn cao nhất. Còn có những yếu tố khác như là lịch sử. Vùng Đất Không Đen là nơi nhà nước chúng ta được sinh ra. Chúng ta không thể tiếp tục lờ đi hoàn cảnh khốn khó của người dân ở đây.”

Chúng tôi nhất trí về điểm này và chuyển sang các vấn đề kinh tế nông nghiệp. Tôi cho rằng giá thu mua sản phẩm nông nghiệp không nên để quá thấp như hiện nay. Chúng ta mua ngũ cốc từ nước ngoài, tôi nói, giá cao hơn vài lần so với giá trả cho nông dân, nông trang tập thể và nông trường quốc doanh của chính mình. Vậy kể cả nếu người ta nâng cao năng suất bằng cách sử dụng công nghệ và giảm mức tiêu thụ nhiên liệu thì người ta cũng không có lợi gì từ việc đó.

Chúng ta thấy gì sau kế hoạch 5 năm lần thứ chín, một giai đoạn tốt đẹp và thành công? Giá phân bón, giá nhiên liệu và dầu nhớt, vật liệu xây dựng và máy móc mới bị nâng cao đột ngột.

Nói tóm lại, nông nghiệp trở thành một dạng “thuộc địa nội địa,” trợ giá cho việc phát triển công nghiệp. Và tình trạng đó vẫn tiếp diễn. Fyodor Davydovich có vẻ khó chịu. Tôi thấy tiếc là mình đã đặt câu hỏi này cho ông quá thẳng thừng như vậy.

Là ủy viên Trung ương nên chúng tôi biết rằng một hội nghị toàn thể về nông nghiệp đã được dự kiến tổ chức vào năm tới. Tôi nghĩ cuộc trao đổi của chúng tôi là đúng lúc.

Cuối buổi nói chuyện Kulakov nói:

“Phải rồi, nếu cậu thông minh thế thì hãy viết báo cáo về mọi thứ mà hôm nay cậu nói với tôi.”

Tôi không biết, có lẽ ông muốn tôi từ chối, nhưng tôi lại nói:

“Rất tốt. Tôi sẽ bắt đầu làm ngay.”

Ngày 1/1/1978, tôi đã soạn thảo một bản báo cáo dài 72 trang và gửi riêng cho Feodor Kulakov.

Sau một thời gian Kulakov gọi điện cho tôi:

“Cậu không phản đối nếu tôi chuyển báo cáo của cậu cho các thành viên khác trong ban chuẩn bị hội nghị chứ?”

Điều này khiên tôi ngạc nhiên. Tôi nói:

“Fyodor Davydovich, báo cáo này chỉ dành cho cá nhân anh thôi. Nếu anh muốn chuyển nó cho tất cả thành viên khác thì tôi nghĩ tôi phải chỉnh sửa thêm.”

Thành thực mà nói, tôi đã đưa ra một số đề xuất khá mạnh mẽ trong báo cáo, và ủy ban có thể nghĩ tôi là kẻ tự cao. Tôi sửa đổi báo cáo, đưa thêm một số luận điểm, rút gọn, loại bỏ một số điểm không chính xác và cảm tính.

Tôi gửi bản 54 trang cuối cùng cho Kulakov và ông gửi nó cho các thành viên của ban. Báo cáo này đóng một vai trò lớn trong cuộc đời tôi. Tôi thấy hài lòng với chính mình vì đã không đánh động và đưa ra nhiều vấn đề nghiêm trọng với ủy ban. Một vài đồng nghiệp cũng đã đưa ra những đề xuất của họ trước đó. Kết quả là một khối lượng tài liệu đáng kể, và điều đó có nghĩa là hội nghị phải đưa ra một số quyết định quan trọng.

Người ta hỏi tôi có định phát biểu không. Rõ ràng chuyện này có liên quan đến bản báo cáo. Đến đây tôi phải nhắc lại tình huống lạ thường mà tôi hay bất cứ ai khác cũng không thể giải thích được.

Tôi đã làm BTTN vùng ủy và ủy viên UBTƯ được gần 9 năm. Tôi thường có mong muốn tham gia vào các buổi thảo luận về những vấn đề khác nhau, nhưng tôi chưa bao giờ được phép phát biểu.

Tôi nghĩ - mặc dù tôi không chắc có phải như vậy trong trường hợp này hay không - họ đang “giáo dục” tôi bằng cách đó, để tôi “đợi bên cánh gà.” Tôi không thể nói là mình bị đối xử khinh miệt. Nhưng họ kiềm chế tôi. Tôi nghĩ có lẽ mình đúng.

Mọi dấu hiệu cho thấy rằng vấn đề lựa chọn nhân sự ở cấp cao nhất đã được đưa lên hàng đầu. Trong đêm trước Hội nghị, người ta hỏi tôi có phát biểu không, có nghĩa là tôi đã được cảnh báo theo một cách nào đó. Chuyện này chưa từng xảy ra trước đó. Rõ ràng là đã có một quyết định gì đó vừa được đưa ra. Tôi nói tôi muốn phát biểu. Và tôi nói rõ là tôi muốn phát biểu trên cơ sở những ý tưởng đã được thể hiện trong báo cáo của mình. Câu trả lời đơn giản: được, được. Tôi nỗ lực làm việc để sẵn sàng cho Hội nghị.

Nội dung làm việc và các quyết định của Hội nghị được thảo luận sôi nổi. Tại Hội nghị, tôi ngồi cạnh Bộ trưởng Nông nghiệp PCФCP Leonid Florentyev. Tôi đưa ông xem bài phát biểu của mình.

Ông đọc và nói:

“Tôi nghĩ đây là bài phát biểu tốt.”

Nhưng ông khuyên tôi bỏ đi vài thứ mà tôi cho là quan trọng:

“Tại sao phải khuấy động mọi thứ lên?”

“Sao không? Đây không phải những lời hoa mỹ: đây là kinh nghiệm của chúng tôi, hứa hẹn những lợi ích to lớn.”

Nhưng Bộ trưởng vẫn khăng khăng:

“Tôi khuyên anh không nên làm thế.”

Khi tôi lên bục diễn giả và bắt đầu phát biểu, đầu tiên mọi việc khá bình thường: các ủy viên UBTƯ đọc báo, trong khi các ủy viên BCT ngồi sau tôi và lắng nghe. Bất ngờ, tiếng ồn trong hội trường biến mất và tôi nghe được một cuộc trao đổi sau lưng mình, thực sự là tôi nghe thấy Brezhnev hỏi:

“Cậu ta đang nói về cái gì đó?”

Tôi thoáng nghĩ có lẽ Florentyev đã đúng. Mặc dù vậy tôi vẫn phát biểu. Một vài người thích, những người khác không thích lắm. Hội nghị ra những quyết định mà tôi kỳ vọng: họ hướng đến việc củng cố hạ tầng nông nghiệp.

Nhưng hãy quay lại với bản báo cáo “yêu thích” của tôi về nông nghiệp trong đêm trước Hội nghị toàn thể tháng 7/1978 của Trung ương КПCC. Khi đã trở thành Tổng Bí thư, tôi nhớ đến nó và hỏi xem nó đang ở đâu. Tôi có một bản sao trong lưu trữ cá nhân, tất nhiên rồi, nhưng tôi muốn biết chuyện gì đã xảy ra với bản chính. Họ tìm khắp nơi và cuối cùng phát hiện ra nó trong chi nhánh Chita của hồ sơ lưu trữ Trung ương. Sau này tôi đưa nó vào tuyển tập các bài viết của mình.

Đánh giá tôi

… Nửa tháng sau Kulakov qua đời. Tôi xin phép UBTƯ được tham gia đám tang ông. Tôi được cho phép. Tôi bắt đầu nghĩ tới bài phát biểu của mình. Ông được chôn trong tường thành Kremli và tang lễ được tổ chức trước Lăng. Đây là lần đầu tiên tôi đứng trên nóc Lăng để phát biểu.

Tôi đã nhắc đến điều mà tôi thấy khác thường: vì lý do nào đó mà cả Suslov và các ủy viên BCT khác đang đi nghỉ đều không dự đám tang Kulakov. Tới nay có lời đồn rằng ai đó muốn loại bỏ Kulakov vì ông là ứng cử viên cho vị trí thủ tướng.

Tôi cảm thấy các ý kiến về vấn đề này khá là chia rẽ trong một cuộc trao đổi với Andropov. Khi tôi nhắc đến khả năng Kulakov được thăng tiến, ông ta trả lời:

“Cậu biết đấy, Kulakov đang ở đúng chỗ.”

Nói cách khác, Andropov không đồng ý cho Kulakov được thăng tiến, điều đó nghĩa là có ai đó ở cấp cao nhất đang nghĩ theo hướng này.

Sau khi Kulakov mất, người ta bắt đầu tìm kiếm người thay thế ông trong công việc quan trọng này. Công việc của Bí thư Trung ương phụ trách nông nghiệp đặc biệt ở chỗ nó giám sát nhiều sở ngành, do đó người làm việc này thường xuyên được kết nối với cả nước, và ở một mức độ nào đó với tất cả các Bí thư Đảng cộng sản ở các nước cộng hòa và các vùng. Kulakov là người được Tổng Bí thư tin cậy để thực thi các chính sách của mình.

Tới mùa hè, ủy viên BCT Andrei Kirilenko, Bí thư Trung ương КПCC tới vùng Stavropol trong thời gian nghỉ. Chúng tôi cùng du lịch với ông trong vùng và thảo luận nhiều vấn đề. Tôi cảm thấy ông quan tâm đến việc tìm hiểu tôi hơn là tìm hiểu vùng. Mặc dù chúng tôi đã biết nhau và từng liên hệ với nhau trước đó. Thành thực mà nói, tôi không thích cách làm việc hay phong thái của ông. Và ông không thích việc tôi không che giấu chuyện đó.

Một lần vào mùa hè, Andropov gọi điện hỏi tôi định đi nghỉ ở đâu và khi nào. Tôi nói:

“Ở Kislovod, như thường lệ, sau khi thu hoạch xong ngũ cốc.”

“Rất tốt. Tôi cũng sẽ đến lúc ấy. Hẹn gặp nhé.”

“Rất hân hạnh ạ.”

Trước đó ông chưa bao giờ gọi tôi trước khi đi nghỉ, mặc dù lần nào tôi cũng đến để gặp ông. Đó là một nguyên tắc. Các nhà lãnh đạo địa phương chào mừng và tiếp đón ủy viên BCT (cần phải kính trọng và trợ giúp cấp trên của mình).

Vào kỳ nghỉ đó, Yuri Vladimirovich Andropov và tôi gặp nhau nhiều hơn thường lệ. Chúng tôi đi dạo cùng nhau và có những cuộc nói chuyện dài. Chúng tôi thảo luận tất cả các vấn đề. Từ cách ông nói chuyện với tôi, tôi nhận ra rằng ông đang đánh giá tôi, cho dù ông đã biết mọi thứ về tôi. Tới lúc đó quan hệ của chúng tôi rất tốt.

Cuối kỳ nghỉ cùng nhau, ông gọi tôi vào giữa trưa:

“Nghe này, Mikhail. Leonid Ilyich sắp đi thăm Azerbaijan. Họ sẽ tổ chức kỷ niệm lớn ở đó. Các bí thư vùng ủy sẽ chào đón ông trên đường đi. Cậu có lẽ sẽ tham gia đấy.”

“Vâng, tất nhiên rồi, nhưng không thấy ai báo trước hay gọi điện cho tôi gì cả.”

“Thì tôi đang nói với cậu đây. Cùng đi nhé.”

Chúng tôi đến ga Mineralnye Vody khoảng 9 giờ tối. Ở miền Nam, từ lúc chạng vạng chuyển sang đêm rất nhanh. Sao sáng, những ngọn núi hình nấm: Zmeika, Mashuk, Zheleznaya. Mọi thứ tĩnh lặng. Bắt đầu một buổi tối mùa thu.

Đoàn tàu đặc biệt vào ga. Brezhnev và Chernenko xuất hiện. Bốn người chúng tôi cùng nhau đi dạo trên sân ga khoảng 30-40 phút (có thể khoảng một giờ). Một cuộc nói chuyện bình thường. Tôi báo cáo với Brezhnev về mùa màng (năm đó được mùa) và tiến độ của việc xây dựng kênh, một vấn đề chắc chắn ông ta sẽ hỏi tôi. Tôi nói ông đã rút ngắn kỳ nghỉ và ông cần phải nghỉ ngơi nhiều hơn. Ông phẩy tay như thể muốn nói là không sao đâu. Sau đó họ có một cuộc trao đổi ngắn gọn với Andropov và sau đó chúng tôi chia tay.

Có vẻ như đó chỉ là một cuộc gặp bình thường: Brezhnev luôn hẹn gặp tất cả các bí thư vùng ủy khi ông đi tàu. Nhưng trong tầm ngắm, nhiều người tập trung vào việc ở một thời điểm nhất định, Brezhnev, Andropov Chernenko và Gorbachev đã gặp nhau trên một sân ga. Tất cả bốn Tổng Bí thư từng làm trong giai đoạn cuối của lịch sử Liên bang Soviet.

Andropov hài lòng với cuộc gặp. Ông không bao giờ nói với tôi lúc đó cũng như sau này rằng, mục tiêu là đánh giá tôi. Medunov (vùng Krasnodar) và Bondarenko (vùng Rostov) đều muốn trở thành Bí thư UBTƯ phụ trách nông nghiệp. Còn có buổi nói chuyện với Fyodor Morgun, Bí thư vùng ủy Poltava. Hội nghị Trung ương năm đó được tổ chức muộn hơn, vào ngày 27/11. Tôi đến Moskva vào thứ Bảy. Tôi chỉ có một mục trong chương trình nghị sự, đó là đến thăm bạn tôi Marat Gramov sắp sang tuổi 50. Giống tôi, anh là người Stavropol, và chúng tôi là bạn bè từ khi còn ở Komsomol.

Tôi đặt xe buổi chiều hôm đó và đến nhà Marat. Ngay sau đó tôi phát hiện ra người ta tìm tôi khắp nơi: có một cuộc gọi từ Trung ương tới gara. Họ muốn biết tôi đi đâu và gặp ai. Họ gọi tới căn hộ của Gramov và hỏi Gorbachev. Con trai Marat nói họ đã gọi nhầm số. Tôi không nghĩ cậu vừa mới nảy ra ý định không gọi tôi ra nghe điện thoại. Tới gần 6 giờ chiều, một nhân viên văn phòng của Chernernko đã tìm được tôi, quát mắng tôi và tôi lên đường tới quảng trường Staraya (trụ sở UBTƯ). Tôi xin lỗi và nói đang dự tiệc ở nhà một người bạn. Chernenko nói:

“Brezhnev chờ anh, nhưng ông vừa về rồi.”

“Ai đó phải báo tôi trước chứ.”

“Chúng tôi không bảo Tổng Bí thư phải làm gì được. Brezhnev bảo tôi nói với anh là ông sẽ đề cử anh vào vị trí Bí thư Trung ương phụ trách nông nghiệp tại Hội nghị ngày mai.”

“Tôi cũng không biết mình có phù hợp không. Có thể có ai khác chăng?”

“Nghe tôi khuyên đây. Câu trả lời của cậu phải đơn giản và rõ ràng: tôi rất vinh dự, và chỉ thế thôi. Chuyện cậu có phù hợp hay không bây giờ không còn là vấn đề nữa. Cái chính là Brezhnev tin tưởng cậu. Hiểu chưa?”

“Vâng, chắc chắn rồi, thưa Konstantin Ustinovich.”

Tôi đã biết sáng hôm sau Tổng Bí thư Trung ương КПCC sẽ đề cử tôi vào một vị trí quan trọng trong Hội nghị toàn thể Trung ương bằng cách đó. Hôm sau, sau khi đã thảo luận về đề cử của tôi, các ủy viên Trung ương đã nhất trí bầu tôi.

Trong thời gian nghỉ, tôi đến gặp Brezhnev và cảm ơn ông vì đã tin tưởng tôi. Ông trả lời bằng một cái gật đầu.

Hôm sau tôi đến gặp ông tại Kremli. Tôi được tiếp ngay, tôi không thấy bất cứ sự thân thiện nào. Điều duy nhất ông nói là:

“Chuyện Kulakov tệ quá. Cậu ấy là người tốt.”

Đôi khi tôi nghĩ hẳn bọn họ có thể cũng từng nói xấu tôi. Alexei Kosygin đến gặp tôi trong Hội nghị:

“Chúc mừng. Rất vui là từ nay cậu đã là người trong giới chúng ta.”

Andropov bắt tay tôi rất nhiệt tình, bổ sung thêm.

“Từ hạt nhỏ sẽ mọc lên cây sồi lớn.” (Ông nhắc tới một cuộc nói chuyện mà tôi sẽ kể lại sau).

Sau Hội nghị Trung ương, tôi đến quảng trường Staraya, nơi tôi được chuẩn bị một văn phòng. Tôi được bố trí vệ sĩ và một chiếc limousine của hãng ZIL. Người ta bảo tôi, họ sẽ cho tôi biết tôi sẽ sống ở đâu sau khi nơi ở được quyết định. Các quyết định được đưa ra rất nhanh chóng. Tôi không phải xếp hàng chờ được phân căn hộ.

Trong lúc tôi đang ngồi ở văn phòng thì Yuri Andropov gọi điện:

“Cậu bận không?”

“Không ạ.”

“Cậu đến chỗ tôi được không? Tôi đang ở cơ quan…”

Tôi tới văn phòng của Andropov ở Lubyanka. Ông cho tôi một lời khuyên:

“Chúng ta là đồng chí, và tôi hy vọng chúng ta tiếp tục là đồng chí. Nhưng tôi phải nói với cậu, Mikhail, Moskva là Moskva. Mọi thứ phụ thuộc vào Brezhnev và sự ủng hộ của ông ấy.”

“Không thành vấn đề: tôi hiểu ý của anh.”

“Rất tốt. Và tôi nhắc cậu là điều quan trọng nhất với cậu bây giờ là phải có được sự ủng hộ của Tổng Bí thư trong mọi việc. Nhân tiện, tôi thấy Kosygin đang cười tươi và chúc mừng cậu đấy.”

Nói ngắn gọn, Andropov mách nước cho tôi về cách ứng xử ở đây.

Ba ngày sau khi được bầu làm Bí thư UBTƯ, tôi đến Stavropol, ở đó tôi chủ trì hội nghị vùng ủy. Hội nghị bầu Vsevolod Murakhovsky làm BTTN vùng ủy. Anh là bạn tốt của tôi, từng làm việc với tôi trong Komsomol và Đảng, một người rất thông minh và nghiêm túc, đã từng chiến đấu ở Viễn Đông vào cuối Thế chiến II.

Tôi nhìn tất cả bạn bè đồng chí từng làm việc với mình trong thời gian dài ở vùng Stavropol - các bí thư thành ủy và huyện ủy - đến chúc mừng BTTN mới được bầu. Tôi có thể thấy vì Gorbachev làm Bí thư Trung ương КПCC, một người lãnh đạo mà hai lần bị cách chức, nên Murkhovsky bây giờ mới thực sự là lãnh đạo của họ. Tinh thần là như vậy.

Về phần Vsevolod Murakhovsky, anh làm việc với cam kết cao độ và thực hiện tất cả các dự án do tôi khởi xướng với anh vả những ủy viên vùng ủy khác. Theo thời gian, những dự án này đã đem lại lợi ích về tài chính, các sản phẩm trồng trọt và chăn nuôi, và trong những lợi ích khác trong các lĩnh vực giáo dục, khoa học và văn hóa.

Murakhovsky và tôi vẫn luôn luôn là bạn bè.

Chương 8 Về lại Moskva

Như vậy là tôi lại quay lại Moskva sau thời gian gần 25 năm.

Raisa và tôi được bố trí một căn nhà nhỏ ở ngoại ô - một dacha - ngoại thành Moskva. Có một số ngôi nhà như vậy làm chỗ ở tạm thời cho những người được bầu làm lãnh đạo đất nước.

Ấn tượng đầu tiên của tôi là chúng tôi là những người bị đắm tàu trên đảo hoang. Sau này chúng tôi thường nhớ lại căn nhà đó, nơi ẩn nấp tạm thời của chúng tôi, và mùa đông lạnh lẽo năm 1978-1979 khi nhiệt độ xuống dưới âm 40°C. Hiếm khi nhiệt độ xuống thấp như vậy ở Moskva.

Buổi tối, theo thói quen, chúng tôi mặc quần áo ấm đi dạo. Không khí bên ngoài lạnh cóng làm khó thở. Một lý do chúng tôi đi dạo là chúng tôi muốn chia sẻ riêng với nhau những ấn tượng đầu tiên của mình.

Tôi nghĩ là tôi biết thế nào là “chuyện triều đình.” Nhưng chỉ khi tới thủ đô tôi mới nhận ra rằng, mọi chuyện còn phức tạp hơn tôi tưởng nhiều. Cần có thời gian để hiểu được tất cả những âm mưu và tiểu tiết của những mối quan hệ “trong giới chóp bu.” Vì vậy tôi không thực sự hào hứng lắm.

Trong những ngày đó, Raisa thường xuyên lặp lại cùng một câu hỏi: “Mọi thứ ở đây rồi sẽ ra sao với chúng ta?”

Đế trấn an em tôi hay nói:

“Em còn nhớ khi mình chuyển đến sống ở Stavropol chứ. Bất kỳ gặp khó khăn nào hay bất ổn nào về tương lai, anh cũng không đổi cuộc sống của chúng ta ngày nay lấy 10 năm trước đó khi chúng ta sống ở Stavropol.”

Em đồng ý:

“Em cũng thế. Nhưng sau đó mọi thứ ổn định với anh, sau đó anh đã làm được rất nhiều thứ. Em thì âm thầm làm luận án tiến sĩ, nhưng giờ thì em không biết công việc của mình sẽ ra sao. Có thể đây là lúc để thực sự nghiêm túc làm luận văn? Anh nghĩ sao?”

Tôi thành thực trả lời: “Anh chưa nghĩ đến chuyện ấy. Chúng ta sẽ có nhà mới. Em sẽ mất rất nhiều thời gian để biến nó thành ngôi nhà ấm cúng đấy.”

Chẳng bao lâu sau chúng tôi chuyển đến một căn hộ trên phố Shchusev, trong một tòa nhà nổi tiếng giữa những người Moskva gốc là “tổ quý tộc.” Chúng tôi được cấp một dacha mới. Chúng tôi không còn là dân ngụ cư nữa mà đã trở thành cư dân chính thức. Dacha của chúng tôi nằm ở Sosnovka, nằm bên trong Đường Vòng tròn trung tâm, cách không xa đồi Krylatskiye. Bên kia sông Moskva là Serebryany Bor. Khi ấy ở đó là một khu rừng thông. Ngày nay, đó là một khu căn hộ cao tầng. Tôi đến Quỹ hằng ngày ngang qua khu đó. Từ xa, nó khiến tôi nghĩ đến đường chân trời ở Manhattan.

Những người chủ trước của dacha trước khi chúng tôi chuyển đến là Sergo Ordzhonikidze trong những năm 1930 và gần đây nhất là Konstantin Chernenko. Đó là một ngôi nhà gỗ cũ kỹ và hư hỏng, nhưng có kiến trúc đẹp và ấm cúng. Có thể thấy ngay đó là một tòa nhà cũ kỹ từ cách cầu thang lên tầng một kêu cót két khi chúng tôi lên xuống: có vẻ như nó sắp sập xuống đến nơi.

Cuối tháng 12 Raisa về Stavropol đón Irina và Anatoly và lấy tất cả những đồ đạc mà em nghĩ đáng đem về Moskva.

Tôi khuyên em: “Vứt càng nhiều càng tốt hoặc cho hàng xóm. Sách thì tặng cho thư viện.”

Em làm theo lời khuyên của tôi. Trong những thứ em mang về có hai cái ghế cũ nhưng vẫn còn chắc chắn mà tôi mua trước khi em đến Stavropol năm 1955.

Tôi rất vui khi em đem chúng về:

“Em đem mấy cái ghế này về tốt quá.”

Một thứ nữa mà em đem về là một tấm đệm rất sặc sỡ mẹ em tặng. Những chiếc ghế sau đó đã bị mất nhưng tôi vẫn giữ được tấm đệm.

Cách trang trí căn hộ và dacha của Raisa rất hiện đại. Em không thích thảm vì chúng “gom bụi.” Cũng vì thế mà em không thích những tấm rèm và đồ gỗ nặng nề, nói tóm lại là tất cả những gì gợi nhớ tới những ý niệm lỗi thời về sự ấm cúng.

Raisa và bọn trẻ đến Moskva vào đêm Giao thừa. Chúng tôi đón năm mới 1979 trong nội bộ gia đình: khi đồng hồ điện Kremli điểm 12 tiếng, chúng tôi nâng cốc chúc mừng chuyển đến nhà mới, hy vọng mọi sự tốt lành.

Ngay từ những ngày đầu tôi đã đắm chìm trong công việc, làm việc tới 12-14 giờ một ngày. Irina và Anatoly được chuyển đến Đại học Y số Hai. Trong khi phỏng vấn, phó hiệu trưởng xem điểm trong sổ điểm sinh viên do Đại học Y Stavropol cấp và nói:

“Ở trường cũ cháu toàn đạt điểm tối đa. Tôi không chắc ở trường này cháu có làm thế được không.”

“Cứ để xem ạ,” Irina trả lời.

Con bé tốt nghiệp hạng ưu. Con bé ở lại học sau đại học, tốt nghiệp và trở thành giáo viên của trường. Irina viết một công trình nghiên cứu thú vị vừa mang tính xã hội vừa mang tính y học. Đề tài của luận án là “Nguyên nhân cái chết của nam giới trong lứa tuổi lao động tại thành phố Moskva.” Đề tài này ngay tức khắc bị bảo mật, cả luận án của con bé cũng vậy. Tôi nghĩ nó không bao giờ được giải mật.

Nhưng tôi lại đi hơi nhanh rồi.

Raisa rất quan tâm đến công việc và cảm xúc của tôi. Mới đầu em bận bịu với việc sửa soạn tổ ấm của chúng tôi và sau đó bắt đầu đi thăm lại những địa điểm yêu thích của chúng tôi trong những năm tuổi trẻ.

Trước tiên em gặp cô bạn cũ thân thiết Nina Lyakisheva. Đây là lần thứ ba tôi nhắc đến cô ấy trong cuốn sách này: cô chính là người cho Raisa mượn đôi giày trắng xinh đẹp (chắc chắn lúc đó chúng có vẻ đẹp tuyệt) của mình để đi trong đám cưới. Em đến khoa Triết gặp thầy cô giáo cũ.

Em cảm thấy bị công việc nghiên cứu thu hút. Em nói với tôi:

“Có lẽ em nên quay lại làm tiến sĩ chăng? Ở đây mọi người ai cũng biết em và biết công trình của em trong ngành xã hội học.”

Phản ứng của tôi khá thực tế:

“Cứ để thời gian trả lời em ạ.”

Em đồng ý. Thực sự là chúng tôi phải học hỏi và đánh giá lại rất nhiều thứ. Mặc dù công việc không cho tôi nhiều thời gian với gia đình - bởi vì tôi không chỉ bận vào các ngày trong tuần mà còn cả thứ bảy - chúng tôi cố gắng ổn định cuộc sống ở thủ đô và thiết lập các mối quan hệ mới. Đương nhiên chúng tôi muốn biết bầu không khí trong gia đình của các đồng nghiệp và đơn giản chỉ hiểu họ hơn. Chúa ơi, mọi thứ không đơn giản như thế: tới thăm và gặp gỡ mọi người, kể cả những người tôi từng quen biết đã lâu, là chuyện không được khuyến khích. Cuối cùng thì, ai mà biết được…

Trong tất cả các ủy viên BCT, Brezhnev chỉ mời rất ít người đến nhà: Gromyko, Ustinov và ít thường xuyên hơn là Andropov và Kirilenko. Quả là một bất ngờ lớn với tôi khi đầu mùa hè năm 1979, Mikhail Suslov mời cả gia đình tôi tới chơi cả một ngày cuối tuần, và cùng đi dạo trên nền đất của một trong những dacha bị bỏ hoang của Stalin. Chúng tôi dành cả ngày đi dạo, nói chuyện, uống trà. Suslov, một người Moskva gạo cội, đón chào một đồng nghiệp trẻ tuổi từ Stavropol. Mối quan hệ trong nhóm nhỏ các nhà lãnh đạo rất thú vị. Brezhnev, Kosygin, Suslov, Gromyko và Ustinov xưng hô với nhau thân mật (dùng cậu-tớ) cả trong các cuộc hội họp chính thức. Tất cả mọi người khác xưng hô với Brezhnev và các thành viên cao cấp của BCT bằng đại từ nhân xưng “anh” trịnh trọng hơn.

Một việc nữa làm tôi ngạc nhiên. Mỗi lần tôi gặp Suslov khi còn làm Bí thư vùng ủy, chúng tôi xưng hô với nhau trịnh trọng. Với tôi thì đây là chuyện đương nhiên, nhưng Suslov cũng xưng hô với tôi rất trịnh trọng. Khi tôi trở thành Bí thư Trung ương, ông bắt đầu dùng cách xưng hô thân mật hơn (cậu-tớ) trong khi tôi vẫn tiếp tục dùng cách xưng hô trịnh trọng (anh-tôi).

Được xưng hô cậu-tớ thân mật có nghĩa là tôi đã được tiếp nhận vào hội.

Một ký ức khác cũng liên quan đến chủ đề này. Vài năm trôi qua, tôi trở thành ủy viên BCT và chúng tôi chuyển sang dacha bên cạnh dacha của Andropov. Một lần tôi quyết định chủ động mời ông đến ăn trưa. Tôi vẫn còn thấy ái ngại khi nhớ lại chuyện xảy ra.

Tôi gọi điện cho ông và mời ông và vợ là Tatyana Filipovna sang nhà mình.

“Hôm nay chúng tôi nấu đồ ăn Stavropol, như ngày xưa.”

Yuri Vladimirovich trả lời giọng đều đều thản nhiên:

“Phải rồi, những ngày xưa tươi đẹp. Nhưng còn bây giờ, Mikhail, tôi phải từ chối lời mời của cậu.”

Tôi ngạc nhiên: “Sao ạ?”

“Bởi vì ngày mai, thực sự là ngay lập tức, ngay khi chúng tôi bắt đầu đến nhà cậu thì bộ máy tin đồn sẽ khởi động: ai đến nhà ai, tại sao và họ nói chuyện gì?”

“Ổ không, Yuri Vladimirovich,” tôi trả lời khá chân thành.

“Đúng là sẽ như thế đấy, Mikhail. Ngay khi Tatyana Filipovna và tôi ra khỏi nhà và bước sang nhà cậu, chuyện đó sẽ được báo cáo lên Brezhnev. Tôi chỉ muốn nói cho cậu biết thế thôi.”

Từ đó chúng tôi không còn thấy muốn mời hay được bất cứ thành viên nào trong hội mời nữa. Chúng tôi tiếp tục gặp gỡ bạn bè cũ và kết bạn mới, mời mọi người đến nhà và đến thăm họ, nhưng không phải là những đồng nghiệp của mình trong BCT hoặc Ban Bí thư Trung ương.

Raisa thì khó khăn hơn trong việc làm quen với hệ thống quan hệ mới. Em không bao giờ thoải mái với nhóm “các phu nhân Kremli.” Em không bao giờ thân với bất cứ ai trong số họ. Thế giới của các phu nhân là một tấm gương phản ánh cấp bậc của các đức ông chồng, được thêm chút nhỏ nhặt phụ nữ. Sau khi dự vài buổi gặp mặt, Raisa bị bất ngờ bởi bầu không khí: sự pha trộn của tự cao tự đại, sống sượng và xu nịnh.

Chuyện đôi khi lên đến mức lố bịch. Ngày 8/3/1979, ngày Quốc tế phụ nữ, chính quyền như thường lệ tổ chức chiêu đãi các vị khách nước ngoài và những người phụ nữ hàng đầu của đất nước. Tất cả phu nhân các nhà lãnh đạo đóng vai trò chủ nhà. Raisa đến dự, sự kiện chính thức đầu tiên của em, sớm hơn những người khác và ngồi xuống một chỗ còn trống mà không biết được rằng cần phải tuân thủ theo một trật tự vô cùng chặt chẽ.

Khi Raisa đứng cách một trong những vị phu nhân cao cấp nhất là vợ Kirilenko, bà này quay sang em chỉ tay nói: “Chỗ của cô ở mãi dưới kia kìa…”

Sau đó Raisa thường nhắc lại:

“Thật là những kẻ khác thường.”

Bên ngoài hội “được chọn,” mọi thứ thoải mái hơn. Irina và Anatoly trở thành một phần của cộng đồng sinh viên và nhanh chóng kết thêm nhiều bạn mới. Raisa khôi phục lại kết nối của mình với các đồng nghiệp tại МГУ và Viện Triết học. Em bắt đầu tham dự hội nghị và tiệc tùng và bắt đầu học tiếng Anh, thứ sau này rất có ích với em.

Trong những tháng đầu của cuộc sống mới, mỗi khi có ngày nghỉ, chúng tôi đều lên xe đi khám phá thành phố. Những chuyến thăm đầu tiên của chúng tôi là đến những địa danh cũ rất thân quen: Mokhovaya, Krasnye Vorota, Krasnoselskaya, Sokolniki với ngọn tháp lửa đáng nhớ, Câu lạc bộ Rusalkov và tất nhiên là Stromynka… Đi qua Yauza chúng tôi đến Quảng trường Preobrazhenskaya, dừng lại ở tòa nhà từng là Phòng đăng ký quận Sokolniki.

Mọi thứ đã thay đổi. Tôi có nói đến chuyện những đường phố Malaya Gruzinskaya và Bolsaya Gruzinskaya đã thay đổi ra sao. Quảng trường Preobrazhenskaya cũng đã thay đổi. Phong cảnh đồi Lenin cũng thay đổi: khi chúng tôi còn trẻ, tòa nhà của trường đại học và cầu nhảy trượt tuyết bên bờ sông Moskva trông hơi cô đơn trên nền những khu đất trống xung quanh và những tòa nhà thấp tầng. Ở chỗ trước kia là làng Cheryomushki, nơi sống của công nhân xây dựng và là nơi chúng tôi nhận bưu kiện từ họ hàng người thân, tại bưu cục địa phương, giờ đã là một khu cư dân hiện đại.

Nhìn thấy tất cả những đổi thay này, chúng tôi vừa thấy vui vừa cảm thấy mất mát, vì những tòa nhà cũ kỹ hư hỏng và môi trường sinh viên của chúng tôi đã không còn. Tất nhiên là thật tuyệt vời khi giờ đây mọi người được sống trong những tòa nhà tốt hơn, nhưng chúng tôi vẫn nhớ Moskva ngày xưa.

Không xa tòa nhà cũ của МГУ trên phố Mokhovaya là phố Strary Arbat nổi tiếng. Chúng tôi thường đi trong ma trận của những con phố bao quanh nó. Giờ chúng đã được thay thế bởi phố Novy Arbat (Arbat mới), với những tòa nhà cao tầng, dẫn đến đại lộ Kutuzovsky. Nhà thơ Voznesensky đã miêu tả khu mới này một cách thông minh là “hàm giả của Moskva.”

Chúng tôi lái xe vòng quanh Moskva không theo kế hoạch nào. Chúng tôi muốn tìm hiểu rõ hơn về Moskva hiện tại và xưa cũ. Sau đó chúng tôi nảy ra ý định “xử lý” Moskva theo thế kỷ: thế kỷ XIV đến XVI, thế kỷ XVII đến XVIII… Raisa đã kịp làm quen với vài chuyên gia về lịch sử Moskva, và chúng tôi thường đưa một người trong số họ đi cùng.

Những chuyến đi mang tính giáo dục của chúng tôi lan sang lĩnh vực môi trường ở Moskva. Điều gây ấn tượng mạnh nhất với chúng tôi là phong cảnh bên bờ sông Moskva. Chúng tôi từng được nghe kể về Kolomenskoye, nhưng khi được tận mắt nhìn ngắm chúng tôi thấy choáng ngợp. Nhà thờ Chúa Thăng thiên vươn tới thiên đường, tới Chúa Trời. Nhà soạn nhạc Pháp Berlioz đã miêu tả nhà thờ này như thế. Khi có thời gian rảnh, tôi phải nói rằng ít nhất thi chúng tôi cũng có thể tận hưởng niềm đam mê xưa cũ của mình với nhà hát. Tất nhiên trước đây chúng tôi luôn cố gắng xem những vở hay trong những chuyến đi ngắn tới Moskva. Chúng tôi rất ấn tượng với việc dàn dựng vở Mười ngày rung chuyển thế giới và Phản Thế giới tại Nhà hát Taganka, và ở Nhà hát Lớn cũng tôi bị mê hoặc bởi vở Spartacus. Khi đã ổn định ở Moskva, chúng tôi trở thành những tay sành nhà hát.

Trên đỉnh quyền lực. Leonid Brezhnev

Nhưng điều ngạc nhiên nhất vẫn còn đang chờ đợi tôi ở UBTƯ. Nơi làm việc thường xuyên của tôi là ở Ban Bí thư Trung ương. Các cuộc họp được tổ chức hàng tuần và công việc của Ban là giám sát triển khai các quyết định và tuyển chọn và bố trí nhân sự, tức là tầng lớp cán bộ lãnh đạo. Đó là một cơ chế mạnh mẽ và hiệu quả. Trong khi BCT đưa ra đường lối chính trị và phê duyệt các quyết định do các Ban của UBTƯ, chính phủ và các tổ chức khác soạn thảo thì Ban Bí thư là một cơ chế hiệu quả để kiểm soát mọi việc từ lớn đến bé và đặc biệt là mọi thứ có liên quan đến ý thức hệ.

Ban đầu, năng lượng mà tôi bỏ vào công việc tại Ban Bí thư và vào những cuộc thảo luận về những vấn đề trong các cuộc họp của Ban được các đồng nghiệp thân cận của tôi tiếp nhận một cách lãnh đạm. Hầu hết bọn họ nhìn tôi nghi ngờ. Vài người nghĩ tôi là một kẻ “hãnh tiến.” Nhưng tôi đã có kinh nghiệm làm việc trong một tổ chức đảng lớn, nơi mọi quyết định được chính cuộc sống kiểm nghiệm.

Tôi làm mọi điều có thể để không bị sa vào công việc sự vụ. Tôi chống lại nó, nhưng nói thì dễ hơn làm. Kiểu hành vi này rất khó theo đuổi. Sẽ đến lúc tôi cần đưa ra những quyết định cần thiết cho cải tổ và hỏi vì sao một số văn bản quan trọng lại bị lãng quên. Tôi phải động đến những người có thành tích ấn tượng nhưng lại không theo kịp tình hình mới. Nhưng đó là chuyện của tương lai.

Tôi thường cảm thấy bị gò bó và không thoải mái trong những cuộc họp của Ban Bí thư. Ở Stavropol, là BTTN vùng ủy, tôi được tự do hơn nhiều so với khi ở trong nhóm quyền lực cao nhất ở đây.

Tôi đã làm BTTN vùng ủy Stavropol trong 9 năm. Tôi luôn ở những thời điểm cần ra quyết sách. Vì trong những năm đầu của sự nghiệp trong Đảng tôi thường nghĩ rằng có lẽ tôi nên theo ngành khoa học thì hơn, thì công việc Bí thư vùng ủy thuyết phục tôi rằng mình đã lựa chọn đúng. Chính trị lớn hơn mọi mong muốn và xu hướng khác của tôi.

Tôi dành những năm tốt đẹp nhất của cuộc đời mình cho chính trị. Tôi có năng khiếu về chính trị. Chính trị đã chiếm hữu tôi. Nhưng tôi chưa từng là nô lệ của chính trị. Quay trở lại công việc tại Ban Bí thư của tôi… Khi tôi trở thành ủy viên Ban Bí thư, Suslov là người đứng đầu cơ quan này. Đó là đặc quyền của ông. Andrei Kirilenko chỉ đạo công việc của Ban Bí thư chỉ khi nào Suslov đi công tác hoặc đi nghỉ.

Tôi nghĩ Suslov là người thích hợp với công việc này. Ông có rất nhiều kinh nghiệm. Ông trở thành Bí thư UBTƯ dưới thời Stalin khi mới 44 tuổi và duy trì vị trí lãnh đạo Đảng suốt cuộc đời. Lĩnh vực chuyên môn chính của ông là ý thức hệ và chính trị quốc tế. Ông là một người rất khiêm tốn, hoàn toàn không quan tâm đến tiền bạc và của cải, và ông có phong cách ăn mặc rất khác biệt. Người ta nói rằng ông là “người đi ủng”: Khi ông đến văn phòng UBTƯ, nơi ông có phòng làm việc, ông thường bỏ ủng trước khi vào thang máy.

Một thứ khác trong trang phục của ông mà ai cũng biết là chiếc áo choàng dài màu xám. Vào một ngày năm 1974, có một cuộc mít tinh ở Kazakhstan để kỷ niệm 20 năm khởi động chiến dịch Đất vỡ hoang. Buổi mít tinh có sự tham dự của tất cả các BTTN những vùng có liên quan đến việc khai hoang đất (không chỉ Kazakhstan và Sibir mà cả Rostov, Stavropol và những vùng khác). Leonid Brezhnev đến Kazakhstan lúc tôi muộn sau khi gặp Tổng thống Pháp Georges Pompidou ở Pitsunda. Các nhà lãnh đạo Kazakhstan và các Bí thư vùng ủy đón ông ở sân bay Tselinograd. Chúng tôi, những đại diện của vùng Bắc Kavkaz, đứng ở cuối hàng.

Brezhnev đến bắt tay từng người. Tới lượt chúng tôi. “Các anh dùng thời gian như thế nào?” Brezhnev hỏi.

“Chúng tôi thấy rất thú vị. Chúng tôi vừa mới xem bộ phim làm ở Kazakhstan.”

“Phim gì vậy?”

“Một bộ phim tài liệu mới. Trong phim có nhiều cảnh đồng chí gặp gỡ người dân những vùng đất mới. Đồng chí mặc áo khoác xám.”

“Giống áo của Mikhail Suslov à?”

Tất cả các bí thư gật đầu đồng tình.

Nhân tiện, Leonid Brezhnev rất kính trọng và tin tưởng Suslov. Khi các báo cáo của Brezhnev được soạn thảo cho các hội nghị toàn thể hoặc những hội nghị lớn, các bản dự thảo được phát cho tất cả ủy viên BCT và các Bí thư UBTƯ để góp ý và sửa đổi. Những người chắp bút báo cáo đều biết lệnh của Brezhnev: “Góp ý của Mikhail Suslov phải được tuân thủ 100%. Góp ý của những người khác phải được bàn đã.”

Khi tôi chuyển đến Moskva, một cuộc tái thiết lực lượng đã xảy ra trong giới chóp bu của Đảng. Việc Brezhnev lên nắm quyền năm 1964 là kết quả của một thỏa hiệp giữa các nhóm khác nhau từng loại bỏ Khrushchev. Khi đó Brezhnev không phải là một nhân vật nổi bật và ai cũng tin rằng có thể dễ dàng thao túng ông. Nhưng họ đã nhầm. Bằng những hành động được cân nhắc kỹ lưỡng, ông đã củng cố được vị thế của mình và không ai có thể động đến ông ta.

Việc loại bỏ Podgorny và Kosygin khẳng định rằng giờ đây quyền lực của Brezhnev là không thể thách thức.

Trớ trêu thay khi “quyền lực cá nhân” của Brezhnev mạnh lên thì ông dần dần buông lơi và quyền lực thực sự của ông trở thành phù du. Ông thay đổi rõ rệt. Ông từng là người năng nổ và dân chủ; không tránh né những mối quan hệ bình thường của con người và khuyến khích tranh luận, đôi khi các cuộc tranh luận có thể diễn ra trong các buổi họp của BCT và Ban Bí thư.

Vào giữa những năm 1970, sức khỏe của Brezhnev suy giảm, và khi đó lẽ ra ông nên từ chức. Như vậy sẽ tốt cả cho ông và cả nước. Theo Andrei Gromyko, chính Brezhnev đã đặt vấn đề từ chức Tổng Bí thư vài lần. Nhưng không có ứng cử viên nào nổi bật hơn so với những người khác. Vì vậy Brezhnev vẫn tại vị.

Một trật tự thứ bậc nghiêm ngặt được xây dựng ra để duy trì sự cân bằng mong manh: mọi ủy viên BCT và Ban Bí thư UBTƯ biết rõ vị trí của mình và không tham vọng nhiều hơn. Đôi khi sự lệ thuộc này lên tới mức vô lý. Một ví dụ là cách sắp xếp chỗ ngồi trong phòng họp của BCT.

Tôi không đùa đâu

Ai đó có thể cho rằng trong một cuộc họp của những người đồng nghiệp và đồng chí thì không có chỗ cho đặc quyền. Không phải. Mỗi người sẽ có một chỗ cố định tại bàn. Leonid Brezhnev ngồi đầu bàn, bên phải ông ta là Suslov, bên trái là Thủ tướng Kosygin và sau khi Kosygin từ chức là Tikhonov. Bên cạnh Suslov là Kirilenko rồi đến Pelshe, Solomentsev, Ponomaryov và Demichev. Phía bên kia bàn, cạnh Kosygin là Grishin, sau đó là Gromyko, Andropov, Ustinov, Chernenko và cuối cùng là Gorbachev.

Có những lúc Brezhnev không tập trung được vào công việc của BCT. Ban đầu điều đó khiến tôi ngạc nhiên, thậm chí bị sốc. Nhưng khi quan sát hành vi của các đồng nghiệp giúp tôi có được cách hành xử của mình.

Để thư giãn, tôi sẽ kể một chuyện tiếu lâm về Brezhnev.

… Một hôm Leonid Brezhnev mời mẹ tới nhà cho bà xem mình sống thế nào. Trước hết ông đưa mẹ tới căn hộ Moskva của mình tại đại lộ Kutuzovsky, sau đó tới khu tổ hợp ở Zarechye gần đường Vòng tròn và giới thiệu vời bà khu dacha, nơi ông dành hết thời gian của mình ở đó. Cuối cùng, ông đưa mẹ đến khu trang trại nông thôn ở Zavidovo, nơi ông thích ở khi có thời gian rỗi và thường đi săn. Cuối cùng, cả gia đình đi nghỉ ở Krym, tại cơ ngơi ở miền nam của Tổng Bí thư. Đến lúc này ông hỏi xem mẹ nghĩ gì về những thứ bà thấy. “Phải rồi, Leonid, mẹ rất thích tất cả mọi thứ. Nhưng mẹ không biết con sẽ làm gì với tất cả những thứ tài sản đó khi cộng sản quay lại nắm quyền.”

… Ưu tiên của tôi trong giai đoạn đầu này là tìm hiểu về lĩnh vực nông nghiệp để đánh giá cơ hội thành công trong việc giải quyết các vấn đề hiện tại và vạch ra chính sách nông nghiệp nói chung.

Tôi đi hết ngạc nhiên này đến ngạc nhiên khác. Ví dụ, khi đó Liên Xô và Liên minh châu Âu (EU) sản xuất số lượng ngũ cốc như nhau. Liên Xô sử dụng 100-110 triệu tấn làm thức ăn gia súc, trong khi EU chỉ dùng hết 74 triệu tấn. Các nước EU sản xuất các sản phẩm từ gia súc nhiều hơn nhiều so với Liên Xô.

Vậy lý do là gì? Lý do là ở các nước phương Tây, ngoài ngũ cốc người ta còn sử dụng thêm 30 triệu tấn phụ gia protein trong thức ăn gia súc tổng hợp, điều này tạo ra sự khác biệt rất lớn: thức ăn gia súc được cân bằng dinh dưỡng và rất hiệu quả. Ở các nước EU, các bãi chăn thả đáp ứng 35-47% nhu cầu thức ăn gia súc, so với 17-20% ở Liên Xô. Kết quả là ở các nước phương Tây, mỗi con gia súc có lượng thức ăn nhiều hơn từ 50 đến 100%. Và tất nhiên còn có hiệu ứng của việc gây giống chọn lọc. Ở Tây Âu, họ gây giống những loài có hiệu quả cao, còn trong nước chúng tôi chỉ tìm cách tăng số đầu gia súc mà không quan tâm đến chất lượng. Khi đó, các nước phương Tây sử dụng rộng rãi công nghệ công nghiệp, tăng năng suất lao động và cải thiện điều kiện làm việc của nông dân.

Đó là những vấn đề đòi hỏi thay đổi cách gây giống gia súc ở Liên Xô, mặc dù không phải tất cả kinh nghiệm của các nước phương Tây đều có thể áp dụng được trong nước.

Thành thực mà nói, càng hiểu rõ vấn đề thực tế tôi lại càng lo lắng về tình hình nông nghiệp của đất nước và càng thêm nghi ngờ về tính hợp lý của chính sách kinh tế mà chúng ta đang theo đuổi.

Tôi phải xử lý hậu quả của những quyết định thiếu cân nhắc đã làm tổn hại và tiếp tục làm tổn hại môi trường tự nhiên của đất nước. Hậu quả của việc xây dựng những nhà máy thủy điện lớn, điều mà chúng ta thường tự hào, là hơn 14 triệu hecta đất tốt nhất, hàng trăm ngôi làng, nhà cửa, nhà thờ và mồ mả cha ông bị chìm ngập. Nhiều doanh nghiệp công nghiệp được xây dựng vào những thời điểm khác nhau đã làm ô nhiễm các dòng sông bằng nước thải không được xử lý. Kết quả là, các nguồn nước ngọt và tài nguyên cá bị suy kiệt trên quy mô lớn. Việc chặt hạ rừng hỗn loạn và những hành động vô tâm khác gây nên những vấn đề nghiêm trọng về môi trường.

Nền kinh tế kế hoạch dựa trên sở hữu nhà nước có vẻ như đã tạo ra những cơ hội to lớn để tính đến các yếu tố tự nhiên và mối quan hệ của chúng với biến đổi xã hội và để tìm ra những giải pháp hợp lý cho các vấn đề kinh tế quan trọng. Trên thực tế mọi thứ lại rất khác: cơ cấu quản lý tập trung quá mức trong một nền kinh tế khổng lồ như vậy tạo ra rất nhiều vấn đề. Để tuân thủ luật lệ của hệ thống quan liêu, người dân ở mọi cấp tìm cách có được lợi ích chủ yếu cho bản thân. Nhiều thứ bị lãng phí hoặc bị đánh cắp, tiền bạc tìm được đường tới túi của những kẻ vô danh (đôi khi cả hữu danh!)

Tôi phải đối mặt với tất cả những vấn đề này ngay từ đầu. Vụ mùa năm 1979 không được như năm trước. Sau khi phân tích tình hình, tôi đi đến kết luận rằng các mục tiêu thu mua là phi thực tế và lượng thiếu hụt phải được lấp đầy bằng cách mua ngũ cốc từ nước ngoài. Tôi soạn thảo một dự báo và đề xuất, gửi một báo cáo tới các ủy viên BCT.

Báo cáo này là nguyên nhân của lần va chạm đầu tiên của tôi với Kosygin. Nó xảy ra trong những hoàn cảnh khác thường. Các nhà lãnh đạo đất nước tụ hội ở Kremli để trao huân chương cho các nhà du hành vũ trụ V. A. Lykhanov và V. V. Ryumin, những người vừa hoàn thành chuyến bay vào vũ trụ dài nhất (175 ngày). Tại cửa phòng Catherina diễn ra một cuộc trao đổi bình thường. Theo lệ thường, Brezhnev hỏi về mùa màng. Tôi nói cần thêm xe tải ở Kazakhstan để vận chuyển ngũ cốc. Bất ngờ, Kosygin tham gia vào cuộc nói chuyện, quay sang tôi và nói: Ngừng xin xỏ đi, cậu phải tự xử lý vấn đề chứ.

Tôi choáng. Brezhnev ngắt lời ông ta một cách tương đối bình thản:

“Nghe này, anh không hiểu thu hoạch mùa màng ở nông thôn như thế nào đâu. Vấn đề này cần được giải quyết.”

Kosygin trở nên khó chịu:

“Các ủy viên BCT đã nhận được một báo cáo từ Ban Nông nghiệp của UBTƯ. Gorbachev ký. Cậu ta và Ban của cậu ý chỉ nghĩ đến mình: chúng ta không có ngoại tệ mạnh để mua ngũ cốc. Thay vì cho tự do, chúng ta nên nghiêm ngặt hơn và yêu cầu đạt được các mục tiêu thu mua.”

Đó là một quy kết khá nghiêm trọng và tôi bị tổn thương. Tôi nói nếu tôi tỏ ra mềm yếu, hãy để Thủ tướng và những người dưới quyền buộc nông dân cung cấp ngũ cốc và tiến hành chiến dịch trưng thu này đến cùng.

Im lặng đáng sợ… Một trong những người tổ chức hội nghị đã tới giải cứu:

“Leonid Ilyich,” ông ta nói to, “mọi thứ đã sẵn sàng: đến giờ rồi ạ.” Tất cả chúng tôi theo Brezhnev vào phòng Catherina.

Sau buổi trao huân chương cho các nhà du hành vũ trụ, tôi quay về văn phòng. Tâm trạng tôi tồi tệ. Không chỉ vì tôi va chạm, nhất là lại với Kosygin, người tôi rất kính trọng. Những lúc như vậy tôi thường cố gắng bình tĩnh và tỉnh táo đánh giá xem mình có phạm sai lầm ở đâu đó hay không. Mười lăm phút sau tôi nhận được điện thoại từ Brezhnev.

“Khó chịu hả?” ông hỏi tôi, rõ ràng là muốn cổ vũ và trấn an tôi.

“Vâng,” Tôi trả lời. “Tôi không nghĩ là mình sai.”

“Mọi thứ cậu làm là đúng, đừng lo. Chính phủ phải chú ý hơn đến nông nghiệp.” Cuộc nói chuyện của chúng tôi kết thúc ở đây. Mây tiếng sau tôi nhận một cuộc điện thoại nữa. Lần này là của Kosygin. Ông nói như thể không có chuyện gì xảy ra.

“Tôi muốn nói tiếp câu chuyện chúng ta vừa bắt đầu.”

“Alexei Nikolayevich,” tôi trả lời không chút khó chịu, “có lẽ trong giai đoạn cuối cùng này anh có thể chủ động. Đây là vụ mùa đầu tiên của tôi, ngoài ra, năm nay là một năm rất khó khăn.”

Tôi ngạc nhiên khi Kosygin nói:

“Tôi đã đọc lại báo cáo của cậu. Tôi nhất trí hoàn toàn. Hãy trình lên BCT.”

Và trong giọng ông ta cũng không có chút khó chịu nào; ông ta không trách móc tôi cũng như không xin lỗi. Cũng được, tôi nghĩ…

Sự cố với Alexei Kosygin có tác dụng phụ không mong đợi với tôi. Một số thành viên lãnh đạo cho rằng tôi đã quá đà trong mối quan hệ cá nhân với Kosygin. Tôi phát hiện ra điều đó khi Suslov buột mồm nói ra trong một lần nói chuyện với tôi:

“Hôm trước chúng tôi vừa trao đổi. Chúng tôi đang chuẩn bị hội nghị toàn thể. Người ta đề nghị bầu anh vào BCT. Nhưng tôi phản đối và tôi muốn anh biết. Chúng tôi sẽ đề cử anh làm ủy viên dự khuyết BCT. Như thế tốt hơn. Một số Bí thư đã làm việc trên cương vị của mình 5, 10, 15 năm. Hà cớ gì tạo căng thẳng không cần thiết?”

Ông có lý.

Chương 9 Tiến quân vào Afghanistan

Vấn đề lương thực

Sau khi hoàn thành công việc trong lĩnh vực nông nghiệp, tôi đến Pitsunda nghỉ một thời gian ngắn vào tháng 12/1979. Bao giờ cũng như vậy, chỉ sau khi tất cả thành viên nhóm lãnh đạo quay về Moskva sau kỳ nghỉ hè và kỳ nghỉ thu của họ bên bờ biển.

Ở đây tôi gặp Eduard Shevardnadze, BTTN UBTƯ Cộng sản Gruzia. Sau bữa tối, chúng tôi đi dạo bên bờ biển nói chuyện về cuộc sống và tình hình hiện tại, các vấn đề của Đảng và Nhà nước. Chúng tôi biết nhau đã nhiều năm, từ những ngày ở Komsomol, dù chúng tôi không thực sự thân thiết. Buổi tối hôm đó chúng tôi đã hiểu và trở nên thân thiết với nhau hơn.

Tới một thời điểm, Shevardnadze nói chân thành và sôi nổi: “Mọi thứ đã bị thối rữa từ gốc rễ.”

“Tôi đồng ý với anh,” tôi nói.

Đó là thời điểm nảy sinh niềm tin trong mối quan hệ của chúng tôi.

… Sáng sớm hôm sau có tin tức thông báo về việc quân đội của chúng ta đã tiến vào Afghanistan. Một tình huống lạ thường xuất hiện.

Shevardnadze là ủy viên dự khuyết BCT đã được vài năm. Tôi là ủy viên dự khuyết mới được bầu. Không ai thậm chí buồn nghĩ đến việc thông báo cho chúng tôi về quyết định đưa quân vào Afghanistan chứ đừng nói đến chuyện hỏi ý kiến chúng tôi. Nói ngắn gọn, chúng tôi chỉ biết đến hành động quan trọng, có tầm ảnh hưởng sâu rộng đến đất nước và toàn thế giới này, qua các bản tin.

Shevardnadze khẩn cấp bay về Tbilisi trong khi tôi - tôi phải thú nhận việc này - mất cả ngày trời nhăn nhó đau khổ vì cách mình bị đối xử. Raisa hiểu rõ tình hình; em im lặng và quyết định không an ủi tôi hay thuyết phục tôi nói về chuyện đó.

Cả thế giới choáng váng. Mỹ và các quốc gia khác có một số biện pháp chống lại Liên Xô. Người Mỹ thậm chí còn cắt cung cấp lương thực theo những thỏa thuận đã ký trước đó. Cấm vận làm chúng tôi thiếu mất 17 triệu tấn ngũ cốc.

Tôi vội vã quay về Moskva.

Ngay sau đó Brezhnev triệu tập Gromyko, Ustinov và tôi. Đây là lần đầu tiên tôi lọt vào trong nhóm nhỏ như thế này. Trước hết Gromyko và Ustinov báo cáo những đánh giá chi tiết và khá lạc quan về tình hình Afghanistan. Tôi báo cáo rằng tình hình lương thực là đáng lo ngại.

Điều đó làm những người có mặt lo lắng. Tôi được chỉ thị chuẩn bị những đề xuất cụ thể về mức tối thiểu để tồn tại và những chỉ thị nào cần được đưa ra cho Bộ Ngoại giao và Bộ Ngoại thương liên quan đến vấn đề này. Đó cũng là lúc tôi đặt vấn đề về sự cần thiết triển khai một chương trình để chúng ta không còn cần nhập khẩu ngũ cốc. Tôi không gọi đó là “chương trình lương thực” nhưng về cơ bản thì nó là như vậy.

Sau buổi nói chuyện này, văn bản thông báo ý kiến của Tổng Bí thư tại BCT được soạn thảo. Các đề xuất được chấp nhận, và có quyết định đưa Gosplan, các bộ ngành và viện nghiên cứu vào cuộc để chuẩn bị chương trình. Từ thời điểm này, một nỗ lực đa ngành được bắt đầu để soạn thảo Chương trình Lương thực. Việc này không hề dễ dàng. Những mục tiêu ban đầu cần được đưa ra và sau đó là cách tiếp cận và phương pháp triển khai Chương trình phải được xác định. Mặc dù có các cuộc thảo luận nảy lửa về chủ đề này và những nghi ngờ đến từ nhiều phía, một luận cứ thuyết phục ủng hộ chương trình đã được đưa ra.

Một cuộc rà soát hơn 500 nông trại thử nghiệm tại các trung tâm nghiên cứu trên toàn quốc và phản ánh ở quy mô nhỏ, đúng thực tế, các khu vực địa lý, tự nhiên và khí hậu của nó, và mang lại một số kết quả thú vị. Nó cho thấy có thể làm được điều gì nếu tất cả nông trang có năng suất trồng trọt và chăn nuôi như của các nông trang thí điểm này. Vấn đề là phải làm gì với sản phẩm được làm ra. Dẫu sao thì ít nhất sẽ sản xuất được 260 triệu tấn ngũ cốc, tức là có thể nhiều hơn năm được mùa nhất đến 50 triệu tấn. Như vậy chúng ta sẽ không cần nhập khẩu ngũ cốc nữa.

Theo hướng này thì điều cần thiết là từng bước giải quyết hàng loạt vấn đề như cung cấp cho nông trang máy móc nông nghiệp, phân bón, thuốc diệt cỏ, hạt giống và con giống chọn lọc, và đương nhiên là cải thiện hạ tầng văn hóa và xã hội nông thôn. Khi đó chúng ta sẽ có được tiến bộ đáng kinh ngạc.

Thêm một việc nữa. Các nông trại thử nghiệm được độc lập hơn trong những vấn đề sản xuất và kinh doanh. Trong khi phần lớn các nông trại trong nước hoạt động trong những điều kiện kinh tế không khuyến khích hiệu suất kinh tế và trên thực tế làm giảm năng suất.

Nói ngắn gọn là cần có một chính sách nông nghiệp mới.

Trước khi triển khai Chương trình Lương thực, chúng tôi cần thay đổi hẳn xu hướng coi nhẹ nông nghiệp. Điều dối trá phổ biến nhất là nông nghiệp là lĩnh vực vô vọng và thua lỗ, tiêu tốn những nguồn tài nguyên khổng lồ và hoàn vốn rất ít. Từ khi bắt đầu thảo luận về vấn đề này, mọi người kêu gọi lập lại mức độ trật tự cơ bản trong nông nghiệp.

Mới gần đây tôi thấy mình có một số tài liệu đánh giá tiềm năng sản xuất lương thực của nước Nga ngày nay. Các nhà khoa học đã kết luận rằng, nếu sử dụng giống chọn lọc, công nghệ mới và phân bón hóa chất, có thể sản xuất đủ mùa màng và gia súc để nuôi sống từ 800 triệu đến 1 tỉ người.

Nông nghiệp: Một lỗ đen?

Tôi đã thành công trong việc thành lập một nhóm do Gosplan lãnh đạo bao gồm các nhà khoa học, cán bộ Đảng và các nhà nông nghiệp có nhiệm vụ làm rõ vấn đề chính: sự đóng góp của nông nghiệp vào tổng thu nhập quốc gia. Đã có rất nhiều va chạm trong lúc tranh luận. Cuối cùng, ủy ban kết luận nông nghiệp đóng góp tới 28% vào thu nhập quốc gia. Sản phẩm và hàng hóa làm ra từ nguyên liệu nông sản thô chiếm tới 2/3 thương mại bán lẻ của nhà nước và hợp tác xã. Tất cả những tài liệu này được công bố trên Tạp chí Người Cộng sản (Số 1, 1980). Sau khi dữ liệu này được công bố, không đối thủ nào của tôi còn so sánh nông nghiệp với một “cái thùng không đáy nữa.” Việc đó giúp có thể đặt lại vấn đề về giá thu mua công bằng cho các sản phẩm nông nghiệp. Chủ nhiệm Gosplan Nikolai Baibakov tham gia thảo luận.

Baibakov là một nhà kỹ trị hàng đầu. Tuy nhiên, ông cũng rất nhạy cảm với các khía cạnh nhân văn của mọi vấn đề nên có thể trao đổi rất cởi mở, thân thiện với ông. Tình cờ ông chính là người đầu tiên giải thích cho tôi rằng, nhiều vấn đề quốc gia đại sự, bao gồm tài chính và nông nghiệp, có thể được giải quyết nếu chúng tôi không có những “vùng cấm,” nhất là chi phí quốc phòng.

Tôi phải nói rằng chi phí quốc phòng tăng nhanh hơn nhiều so với thu nhập quốc gia. Nhưng chưa từng có ai động chạm đến vấn đề này.

“Anh nghĩ có thể động chạm đến chuyện này sao?” Baibakov hỏi tôi thẳng thắn khi chúng tôi còn lại một mình sau cuộc họp. Rõ ràng là ông đang nói đến giấc mơ ngọt ngào của mình.

“Không, tôi không thể,” tôi trả lời.

“Đấy, thấy chưa, tôi cũng chịu,” Nikolai Konstantinovich thông thái nói.

Đó là những vùng cấm thuộc về Tổng Bí thư.

Đại hội 26 КПCC được dự kiến tổ chức tháng 2/1981. Tôi muốn bài phát biểu chính phải đưa ra sự cần thiết về một Chương trình Lương thực quốc gia để bảo đảm cung cấp lương thực bền vững. Nếu Tổng Bí thư phát biểu điều đó tại Đại hội thì những kẻ quan liêu mọi cấp bậc sẽ không thể lật lại hay cản trở việc triển khai chương trình. Đại hội 26 quyết định cần phát triển một Chương trình Lương thực. Đó là một bước tiến căn bản, hơn tất cả là một nước cờ chính trị, vì vấn đề lương thực đang ngày càng ảnh hưởng đến đời sống trong nước.

Người dân Liên Xô từ lâu đã quên nạn đói. Nhưng các vấn đề lương thực nội bộ của chúng ta chủ yếu được giải quyết nhờ nhập khẩu thịt và các sản phẩm lương thực khác, đặc biệt là ngũ cốc, đó là nguyên nhân chính gây ra quan ngại vì an ninh quốc gia đang gặp nguy cơ.

Một khi Đại hội Đảng đã quyết định rằng cần triển khai một chương trình lương thực thì nhiệm vụ quan trọng này phải được thực thi ngay lập tức. Tôi có rất nhiều cuộc gặp mặt với các nhà khoa học, một số nhân vật hàng đầu trong lĩnh vực nông nghiệp, các chủ nhiệm nông trang tập thể và nhà nước, các nhà nông nghiệp và những chuyên gia khác. Kết quả của những cuộc trao đổi kỹ lưỡng này là sự đồng thuận rằng Chương trình Lương thực cần tập trung vào người dân sống trên đất đai và có quyền sử dụng, tức là chính nông dân.

Sau này tôi thấy rằng những gì xảy ra trong những năm tháng tập thể hóa không hề được sửa sai trong những năm sau đó. Thành phần nông dân tốt nhất đã bị hủy diệt. Họ bị gọi là bọn kulak (địa chủ), bọn hút máu và tất cả các loại biệt danh. Hàng triệu người bị tước đoạt đất đai. Những người khác bị dồn vào nông trang tập thể mà ở đó mọi thứ duy trì cuộc sống cho người nông dân - gia súc, nông cụ - bị biến thành tài sản chung. Rất nhiều người được chính quyền Soviet chia đất sau Cách mạng, chứng tỏ được mình là nông dân giỏi, đưa mình từ bần nông thành trung nông, mặc dù vẫn còn nhiều gia đình bần nông. Tập thể hóa là cần thiết nhất để có thể kiểm soát hoàn toàn ngành nông nghiệp…

Mặc dù như vậy chúng tôi vẫn xây dựng nên những yếu tố cơ bản của Chương trình Lương thực và tìm được nguồn vốn cho chương trình. Cơ sở hạ tầng nông thôn được đề cao. 140 tỉ rúp đã được quyết định dành ra cho mục đích này. Chương trình nhánh này bao gồm xây dựng nhà cửa, đường sá, trường học, nhà trẻ, bệnh viện, thư viện… Đôi lúc những mục tiêu này có vẻ như quá tham vọng và viễn tưởng…

Tiếp tục triển khai Chương trình Lương thực, chúng tôi dần nhận ra nhu cầu tạo ra một tổ hợp công nông nghiệp. Trước đây tồn tại sự chia cắt nhân tạo. Tồn tại “ba lĩnh vực”: sản xuất nông nghiệp ngoài ruộng đồng và trang trại chăn nuôi; sản xuất công nghiệp cung cấp máy móc cho nông nghiệp; và cuối cùng là công nghiệp xử lý để biến “quà tặng của thiên nhiên” thành thực phẩm. Điều này không quan trọng lắm trong nền kinh tế thị trường, vì có mối quan hệ giữa các đối tác tuân theo những luật chơi nhất định và do chính thị trường định hình. Trong nền kinh tế kế hoạch, tính đến việc “ba lĩnh vực” này thuộc những bộ ngành khác nhau và chịu sự giám sát của các ban bệ khác nhau của UBTƯ, Chính phủ và Gosplan, thì không có mối quan hệ hữu cơ giữa chúng với nhau. Điều này khiến việc quản lý gặp nhiều khó khăn. “Giám sát viên” nào cũng chỉ quan tâm đến lợi ích của mình. Kết quả là họ có các mục tiêu chồng lấn, điều phối kém và lãng phí khủng khiếp các nguồn tài nguyên. Và đó là điều xảy ra trong cái gọi là một nền kinh tế kế hoạch.

Khi có thể nhận thấy tình hình không chỉ ở một vùng mà ở quy mô quốc gia, tôi dần hiểu ra quy mô thực sự của những hỗn loạn, lệch lạc và mất cân đối. Thành thực mà nói, đã có lúc tôi thấy sợ hãi. Người ta thấy ngạc nhiên tại sao chế độ này vẫn chưa sụp đổ. Tôi nghĩ chỉ nhờ vào nỗ lực của UBTƯ và BCT toàn bộ cơ chế của Đảng.

“Tôi không hiểu mình có thay đổi gì được không?” Tôi tự hỏi mình ngày càng thường xuyên hơn. Nhưng đã quá muộn để thoái lui.

Sau những cuộc thảo luận kéo dài, tổ hợp công nông nghiệp đã được nhất trí, bao gồm cả các nhà máy chế tạo máy và chế phẩm, kỹ thuật nông nghiệp, dịch vụ hóa nông nghiệp và các Bộ Thu mua, Khai hoang và Thủy lợi. Tất cả tạo nên một tổ hợp hùng mạnh chiếm tới, nếu như tôi không nhầm, 38% năng lực sản xuất cơ bản của đất nước. Nó có thể tạo ra 40% tổng thu nhập quốc nội.

Tổ hợp công nông nghiệp sẽ được chỉ đạo bởi ủy ban Nông Công nghiệp quốc gia, nhưng vai trò chủ yếu vẫn là của các hiệp hội [?] thuộc vùng và huyện. Những hiệp hội địa phương này được trao đủ quyền tự chủ để không phải xin phép Moskva trong mỗi bước đi nhỏ.

Các cuộc họp được tổ chức với các nhà khoa học, các nhà quản lý nông trang và bí thư đảng ủy các cấp để cho chắc chắn và để lắng nghe ý kiến chuyên gia và kiểm tra việc tái tổ chức được đề xuất.

Những cuộc họp này tạo ra “cơ sở hỗ trợ.” Quan điểm về nông trang gia đình dần thay đổi. Họ không còn bị coi là “khu vực tư nhân” có hại và thù địch nữa mà như một phần hữu cơ của tổ hợp công nông nghiệp, bổ trợ cho các nông trang tập thể và nông trường quốc doanh.

Sự hỗ trợ của các BTTN vùng ủy và UBTƯ các nước cộng hòa thực sự có giá trị. Cam kết của họ, được tỏ rõ trong nhiều cuộc họp, đã tạo hy vọng cho thành công của Hội nghị toàn thể UBTƯ được dự kiến tổ chức tháng 5/1982.

Âm mưu triều chính

Ở đỉnh cao của công việc này, công việc đã lấy toàn bộ thời gian và sức lực của tôi, tình hình ban lãnh đạo trở nên phức tạp. Suslov mất ngày 25/1/1982. Cái chết của ông làm cuộc đua tranh giành vị trí trong giới lãnh đạo chính trị càng cay gấn. Trong nhiều năm Suslov, một người không bao giờ ham muốn vị trí Tổng Bí thư và hoàn toàn trung thành với Brezhnev, đã đóng vai trò bình ổn, theo cách nào đó, giải tỏa sự đối đầu giữa các nhóm và cá nhân khác nhau. Nhiều người quên điều này khi đánh giá vai trò của Suslov trong lịch sử đất nước. Có một đánh giá khá phổ biến về Suslov. Vì ông khá cứng rắn trong các vấn đề ý thức hệ - điều đó đúng - ông bị coi là một người theo chủ nghĩa ngu dân và phản động.

Giờ thì Suslov không còn nữa. Câu hỏi đầu tiên được đặt ra là ai sẽ thay thế ông? Trên thực tế đó là vấn đề người kế tục Brezhnev, bí thư “thứ hai,” người mà theo truyền thống, khi đến lượt mình sẽ trở thành bí thư “thứ nhất,” người sẽ nắm tay đòn quyền lực và dần nắm quyền trong khi Tổng Bí thư vẫn còn sống.

Tất nhiên quyết định phụ thuộc nhiều vào Brezhnev. Nhưng tới lúc đó ông ta đã yếu tới mức không thể nắm bắt được những gì đang diễn ra. Chernenko, người khi đó thường xuyên ở bên cạnh Brezhnev, có vai trò rất lớn.

Lúc đó, và cả bây giờ tôi vẫn đặt câu hỏi: vì sao và làm thế nào mà Chernenko và những người quanh ông lại có ảnh hưởng to lớn như thế đến Tổng Bí thư? Konstantin Chernenko có lẽ đã làm nhiều hơn ai hết trong việc xây dựng hình ảnh Brezhnev như một chính trị gia xuất sắc và không thể thay thế. Nhóm người liên kết quanh Chernenko đã áp đặt giọng điệu đó cho truyền thông đại chúng, các ban phụ trách ý thức hệ của đảng và các đảng ủy.

Chính nhóm này đã phổ biến những từ ngữ như “lãnh tụ được thừa nhận trên toàn thế giới,” “nhà lý luận kỳ cựu,” “nhà cầm quyền lão luyện,” “người dẫn đường xuất sắc của hòa bình và tiến bộ.” Vì trong những năm cuối đời Brezhnev đã không thể làm việc quá vài giờ một ngày, cần tạo ra những hoạt động sôi nổi giả tạo. Chernenko rất giỏi chuyện này và Brezhnev đánh giá cao điều đó.

Những phân tích về cán cân lực lượng sau cái chết của Suslov cho thấy cơ hội của một số ủy viên BCT, đáng kể hơn cả là Kunayev và Shcherbitsky. Một trợ lý của Brezhnev từng kể tôi nghe một tình huống mà ông ta được chứng kiến khi Brezhnev tiếp Shcherbitsky, BTTN UBTƯ Cộng sản Ukraina. Shcherbitsky nói với Brezhnev về Ukraina, chắc chắn là một nước cộng hòa rất quan trọng nơi nhiều sự kiện thú vị diễn ra. Brezhnev cảm động và vui mừng với những gì ông nghe thấy tới mức khi họ chia tay, ông ta đã chỉ ngón tay vào chiếc ghế của chính mình và nói:

“Volodya, đây sẽ là chỗ của cậu sau khi tôi chết.”

Lúc đó là năm 1978 và Shcherbitsky đã bước sang tuổi 60. Brezhnev không nói đó là chuyện đùa hay chỉ là tình cảm tức thời. Ông đã gắn bó khá lâu với Shcherbitsky và ngay khi nắm quyền ông đã gọi ông ta từ Dnepropetrovsk, nơi ông ta bị Khrushchev đày tới và chỉ định ông ta làm Thủ tướng Ukraina và sau đó được bầu làm ủy viên BCT, thay cho Shelest. Shcherbitsky là một chính trị gia quan trọng, người đã lãnh đạo nước cộng hòa của mình một cách tự tin, và điều quan trọng hơn, là một môn đệ trung thành của “Bohdan Khmelnitsky⦾,” theo cách nói của ông ta (có nghĩa là ông ta ủng hộ liên minh với Nga). Điều đó được đánh giá rất cao.

Cái chết của Suslov tạo ra mong đợi, hy vọng và suy tư trong các ủy viên BCT. Một lần Andropov nói đầy cảm xúc, ngạc nhiên và cả bối rối về một cuộc điện thoại mà ông nhận được từ Andrei Gromyko. Đó là một cuộc điện thoại mà Andropov không ngờ tới: Gromyko và ông là bạn bè từ lâu. Gromyko rõ ràng đang đánh động để xem mình có vào được vị trí của Suslov hay không. Thành thực mà nói, ông có lý do để nhắm tới vị trí đó: ông có kinh nghiệm trong nhiều lĩnh vực cuộc sống, hơn tất cả là trong chính sách đối ngoại.

Như Andropov nói với tôi, ông đã trả lời lấp lửng:

“Andrei, chuyện này phụ thuộc vào Tổng Bí thư.”

Tôi là người cảm thấy rằng Andropov có cơ hội tốt nhất vào vị trí này. Một lần tôi nói với ông rằng ông đã chịu trách nhiệm về an ninh quốc gia quá lâu và bây giờ đúng là lúc ông cần quay về với những gì ông đã từ bỏ.

Andropov nói với tôi rằng không lâu sau cái chết của Suslov, Tổng Bí thư đề nghị ông chuyển sang vị trí Bí thư Trung ương chịu trách nhiệm Ban Bí thư và Ban Quốc tế. Nhưng ông nói thêm:

“Tôi vẫn chưa biết quyết định cuối cùng của Tổng Bí thư là gì?”

Tất nhiên là có người thứ ba đang có kế hoạch riêng của mình. Người đó là Dmitry Ustinov. Khi đó tôi nghĩ và bây giờ tôi vẫn nghĩ rằng, Ustinov nghĩ ông ta có thể được đưa lên vị trí đó. Và như vậy có nghĩa là ông ta đang nhắm tới vị trí Tổng Bí thư, trong trường hợp đó ông ta sẽ cho Andropov giữ vị trí của Suslov.

Konstantin Chernenko cũng có kế hoạch riêng của mình. Nhưng tôi cảm thấy Brezhnev đã đưa ra quyết định vào giữa tháng 3. Lý do tôi nghĩ vậy là vì ông đã ra lệnh cho Andropov đọc một bài phát biểu tại cuộc mít tinh kỷ niệm 112 năm ngày sinh Lenin, Tbeo tiêu chí của những “người quan sát Kremli” thì điều đó có nghĩa là Brezhnev đã quyết định.

Báo cáo của Yuri Andropov có tác dụng. Lần đầu tiên sau nhiều năm, một bài diễn văn truyền thống lại khơi gợi những suy tư về cuộc sống thường ngày. Đó là khi Andropov nói: “Chúng ta không biết xã hội mà chúng ta đang sống.”

Lựa chọn Andropov có thể xuất phát từ một vấn đề khác mà không ai nhắc đến. Khi chuyển Yuri Andropov sang lĩnh vực của Đảng, Brezhnev đặt vào vị trí an ninh quốc gia một người tuyệt đối trung thành với ông ta, Fedorchuk. Andropov đánh giá Fedorchuk không tốt và đề xuất Chebrikov thay thế. Nhưng khi Brezhnev hỏi trực tiếp ông nhìn nhận ai là người kế nhiệm, Andropov nói:

“Chuyện đó theo ý Tổng Bí thư thôi.”

Khi Brezhnev khuyến nghị Fedorchuk, Yuri Andropov không phản đối mà ủng hộ ứng viên này.

Trong một thời gian, những “âm mưu triều chính” này che khuất việc chuẩn bị cho Chương trình Lương thực, mà thời gian thì không còn nhiều.

“Súng và bơ”

Vấn đề chính là nguồn vốn và nguồn lực cho Chương trình Lương thực. Đó là vấn đề của tôi. Tôi bắt đầu nghĩ đến số vốn tối thiểu mà tôi phải tìm được trước khi đưa vấn đề này ra Hội nghị toàn thể Trung ương. Bộ Tài chính và Gosplan lảng tránh chủ đề này. Trên thực tế Baibakov và Garbuzov đã gặp Tikhonov (ông trở thành Thủ tướng sau khi Kosygin mất năm 1980), Tikhonov đã nhạt nhẽo nói:

“Đừng có hứa với Gorbachev bất cứ điều gì về tài chính và nguồn lực hết.”

Mặc dù vậy, tôi cũng dần tiến tới hiểu biết chung với cả Garbuzov và Baibakov. Đồng thời tôi nhận ra cần thúc ép một chút, nếu không mọi chuyện sẽ vẫn bị treo lơ lửng. Tôi đưa ra ý tưởng sau: một phần đầu tư vào nông nghiệp phải được sử dụng để phát triển ngành chế tạo máy nông nghiệp. Nhưng vấn đề chính là nâng giá thu mua nông sản vẫn chưa được giải quyết.

Một cuộc nói chuyện tình cờ đã buộc tôi phải khẩn trương xin gặp Brezhnev. Chuyện xảy ra thế này. Tôi triệu tập một hội nghị để thảo luận các vấn đề tài chính còn tồn đọng. Bộ trưởng Tài chính Garbuzov không tham gia. Tôi đích thân gọi cho ông ấy.

“Vasily Fyodorovich, chúng tôi đã có mặt đầy đủ ở đây và đang đợi anh tới.”

“Mikhail Sergeyevich,” vị Bộ trưởng trả lời. “Tôi không tới đâu.”

“Tại sao?”

“Đến thì tôi chết mất.” Ông ta thở dài nặng nề, giọng ông ta nghe như thể đúng là như vậy.

“Đợi chút, ý anh là chuyện trong văn phòng tôi nguy hiểm cho anh?”

“Không phải, Mikhail Sergeyevich,” Garbuzov nói. “Anh sẽ ép tôi đưa tiền. Nhưng mà không có tiền, và chả biết lấy tiền từ đâu cả. Tim tôi yếu, và tôi đã bị trụy tim một lần ở văn phòng của anh. Trợ lý của anh phải cấp cứu cho tôi đấy.”

Vậy chúng tôi kiêm đâu ra tiền? Ý nghĩ ấy ám ảnh tôi. Tôi nghĩ đến cơ chế vay nợ không hoàn lại. Mọi người đều biết việc trao đổi kinh tế giữa thành phố và nông thôn là không công bằng. Nhưng tình hình tệ hại khi mà máy móc, vật liệu xây dựng và nhiên liệu thì đắt trong khi ngũ cốc và những nông sản khác lại rẻ buộc phải tạo ra cơ chế bù trừ này nếu ngành nông nghiệp không muốn phá sản. Các khoản vay của nhà nước là một cơ chế như vậy.

Các nông trang tập thể và nông trường quốc doanh thường xuyên nhận được những khoản vay này hằng năm, nhưng không ai nghĩ tới việc hoàn trả lại đầy đủ. Họ không đủ tiền để trả. Lý do của họ là: “Vì các anh giữ giá thu mua thấp và không để chúng tôi sống và làm việc bình thường, vậy nên hãy làm ơn cho chúng tôi vay rồi xóa nợ đi. Không có cách nào khác cả, vì đất nước cần lương thực.”

Phân tích của tôi cho thấy số tiền nợ hằng năm nằm trong khoảng từ 15 đến 17 tỉ rúp. Như vậy vay không hoàn trả chỉ là một tên gọi khác của việc trợ giá trực tiếp cho các nông trang tập thể và nông trường quốc doanh. Tại sao không dùng khoản tiền đó để nâng giá thu mua? Nếu giá công bằng, nông dân sẽ bắt đầu nghĩ tới việc nâng cao sản lượng, và về chi phí thực và tiết kiệm. Tôi cảm thấy đó là giải pháp, nhưng tôi không vội nói về điều đó và bắt đầu một nghiên cứu chi tiết về vấn đề này.

Ít nhất khi sự nhiệt thành lắng xuống, những cuộc thảo luận tại ủy ban đã chấm dứt và những yếu tố chính của Chương trình Lương thực đã được xác định và phê duyệt. Trong khi Hội nghị Trung ương đang đến gần, cần phải gặp Brezhnev. Tôi tin rằng chương trình này phải được Tổng Bí thư UBTƯ giới thiệu.

Chúng tôi gặp nhau. Tôi trình bày quan điểm của tôi với ông. Brezhnev run rẩy. Tôi cảm thấy ông đang phân vân. Thậm chí ở Hội nghị toàn thể trước đó ông cũng gặp khó khăn khi đọc báo cáo. Nhưng trong cuộc họp BCT sau đó, ông đã đồng ý và giờ là lúc cập nhật thông tin cho ông.

Brezhnev luôn quan tâm đến hai vấn đề, nông nghiệp và quân sự, theo thứ tự đó, tôi nghĩ vậy. Tôi nhớ một cuộc nói chuyện về thu hoạch mùa màng và điều xe tải quân sự tới trợ giúp, đó là truyền thống. Bộ trưởng Quốc phòng Dmitry Ustinov là một người thông minh, nhanh nhạy, quyết đoán và quyết tâm. Nhưng khi có việc ông rất hợp tác. Ông nói rằng ông nhận thức được tầm quan trọng của thu hoạch mùa màng vì “súng và bơ” là những thứ quan trọng không thể tách rời. Tôi thấy cần chỉnh sửa một chút và nói rằng tôi thích công thức “bơ và súng” hơn.

Brezhnev ủng hộ tôi và cười nói: “Chỗ này có lẽ Gorbachev đúng.”

Vậy là “bơ và súng.”

Rõ ràng là có lúc Tổng Bí thư sẽ phải nghĩ tới kết quả cuối cùng của việc phát triển tiềm lực quốc phòng của đất nước và cuộc chạy đua vũ trang với Mỹ. Trong vòng mấy kế hoạch 5 năm vừa qua, chi phí quân sự đã tăng nhanh hơn thu nhập quốc dân từ 1,5-2 lần. Ông ba bị này đã ngốn hết kết quả làm việc cật lực và bóc lột không thương tiếc năng lực sản xuất của chúng ta, mà năng lực này đang lão hóa và cần được hiện đại hóa, đặc biệt trong lĩnh vực chế tạo máy và khai khoáng. Ngay từ lúc đó tôi đã suy nghĩ như thế.

Tình hình còn nghiêm trọng hơn vì không thể phân tích được vấn đề. Tất cả các con số liên quan đến công nghiệp quốc phòng đều là những bí mật được bảo vệ nghiêm ngặt. Nếu có ai đó mới chỉ có ý ám chỉ rằng một doanh nghiệp quốc phòng nào đó hoạt động kém hiệu quả, Dmitry Ustinov sẽ xâu xé “lời phê bình non nớt” và không ai trong BCT dám thách thức ông ta. Khủng hoảng đã tới ngưỡng cửa. Chỉ có những quyết sách mới về chính sách đối ngoại và đối thoại với người Mỹ mới tạo ra lối thoát. Nhưng điều đó không xảy ra. Chính sách cũ vẫn được theo đuổi, và nó ngày càng sai lầm lớn hơn và thường xuyên hơn.

Ban lãnh đạo khi đó không thể lựa chọn quỹ đạo cải cách (lúc này tôi càng hiểu điều đó rõ ràng hơn). Quan ngại chính của bộ máy quyền lực không phải là can thiệp vào hệ thống. Đó là lý do mọi người bám lấy “các chương trình có định hướng” rất mốt lúc bấy giờ. Những chương trình này trở thành phao cứu sinh được ném ra để “giải cứu” một lĩnh vực nào đó.

Cả nước đang chậm chạp dần. Xã hội mất dần năng lượng xã hội của mình và chính sách đi vào ngõ cụt. Tôi không thể nói chắc chắn rằng tôi hay các đồng nghiệp của mình khi đó có xem tình trạng chung như cuộc khủng hoảng hệ thống hay không. Nhưng cảm giác về một cuộc khủng hoảng đang âm ỉ và hoảng sợ đang lớn dần lên.

Cỗ máy ý thức hệ đang chạy hết tốc độ, nhưng nó thấy càng ngày càng khó xử lý các vấn đề và sự bất mãn trong xã hội và đáp trả các cuộc tấn công của đối thủ. Nhà hát trong những năm tháng đó diễn những vở như Chúng ta sẽ chiến thắng của Mikhail Shatrov, Mười ba chiếc ghế của Azat Abdullin và Tổ gà gô hoang của Viktor Rozov, những vở diễn đặt ra các vấn đề quan trọng về cuộc sống của chúng ta. Rất nhiều ấn phẩm văn học tự xuất bản (samizdat) được phát hành trong xã hội và người ta tổ chức những cuộc triển lãm nghê thuật phi chính thức phê bình trật tự đương thời, các phương pháp quản lý kinh tế và đôi khi toàn bộ chế độ.

Vào khoảng thời gian đó, Brezhnev đang nằm trong bệnh viện trên phố Granovsky⦾ để xét nghiệm thường kỳ. Ngoài khu điều trị, trong phòng ông ta còn có một văn phòng để tiếp khách.

Đấy là một nơi khá ấm cúng để uống trà nói chuyện. Một ngày Chernenko, Tikhonov, Andropov và tôi đến thăm ông.

Brezhnev rất vui khi gặp chúng tôi; ông đang có tâm trạng rất tốt, như thể đang muốn thể hiện mình vẫn khỏe. Thực sự đúng là ông trông không giống người ốm. Thay cho đồ bệnh viện, ông mặc quần tây và áo khoác kéo khóa màu nâu. Chỉ những người từng biết ông trước đây và nhớ ông từng là người năng động ra sao mới phát hiện được sự chậm chạp nào đó trong cử động của ông.

Chúng tôi chào hỏi, ngồi xuống quanh bàn và nói chuyện xã giao, chủ đề sức khỏe và tình hình hiện tại. Khi đó Brezhnev hỏi:

“Hội nghị toàn thể tới thế nào rồi?” Mọi con mắt đổ dồn về tôi.

“Chúng tôi đang chuẩn bị, đến giai đoạn cuối cùng rồi. Chúng tôi xây dựng một chương trình và một gói giải pháp cùng với nó. Mục tiêu tương đối hiện thực. Vấn đề duy nhất còn lại là chúng tôi phải thống nhất về tài chính và nguồn vốn.”

Brezhnev nhanh chóng phản ứng:

“Hội nghị toàn thể phải được tổ chức. Chỉ có một điều: các anh thuyết phục tôi đọc báo cáo chính trong khi vẫn chưa nhất trí được về tài chính. Chẳng nhẽ tôi đến phòng họp trắng tay hay sao?”

“Không, không Leonid Ilyich,” Chernenko nói, nhảy khỏi ghế.

“Mọi thứ sẽ ổn, chúng tôi sẽ xử lý,” Tikhonov lặp lại, dù có vẻ không được thành thực lắm.

Andropov ngồi yên không nói gì, quan sát mọi chuyện đang diễn ra. Ông đã biết rằng Hội nghị toàn thể sắp tới sẽ bầu mình làm Bí thư Trung ương và biết ông sẽ trở thành nhân vật thứ hai trong Đảng và nhà nước. Tikhonov cũng biết điều đó và trong quá trình trao đổi luôn ném cái nhìn lo lắng về phía Andropov. Chernenko cảm thấy rằng ông ta sẽ không được là người kế vị của Suslov vì Brezhnev chưa bao giờ nhắc đến ông. Ông bồn chồn lo lắng.

Làm thế nào mà chúng tôi tổ chức được công việc của Hội nghị sao cho Brezhnev có thể phát biểu một cách dễ dàng hơn? Chúng tôi nhất trí rằng văn bản của Chương trình Lương thực và toàn bộ gói nghị quyết sẽ được gửi trước tới các ủy viên Trung ương và khách mời. Tổng Bí thư chỉ cần đọc một bài phát biểu ngắn tóm tắt những nội dung cơ bản. Và tới đó chúng tôi chia tay.

Chernenko và tôi đi chung chiếc xe đã đón chúng tôi từ phố Granovsky đến quảng trường Staraya. Tôi cảm ơn ông vì đã ủng hộ mình. Chìm trong suy tư của mình, Chernenko trả lời:

“Quan trọng là cậu phải hành động cương quyết.”

Tôi biết ông không thích Tikhonov và đang nhắc tới ông ta.

“Nếu Tổng Bí thư quyết định,” tôi nói, “tôi không nghĩ rằng sẽ có người chọc gậy bánh xe. Nhưng anh cũng phải sẵn sàng: tôi nghĩ điện thoại của anh đã bắt đầu đổ chuông rồi đấy.”

… Rồi cũng đến lúc phải nói chuyện lần cuối cùng với Tikhonov. Tôi không hứng thú gì việc này, nhưng không có sự ủng hộ của ông dự án có thể gặp nguy hiểm.

Cuộc gặp diễn ra tại Kremli và kéo dài 4 tiếng. Tôi chuẩn bị các tài liệu phân tích rất nghiêm túc về tất cả các vấn đề, và có vẻ tôi có những luận điểm “chắc như đinh đóng cột,” nhưng ngay khi đả động đến 16 tỉ rúp để tăng giá thu mua, Tikhonov không nghe nữa.

“Nikolai Alexandrovich, anh là nhà quản lý kinh tế⦾. Anh hiểu là không có khoản tiền đó thì chương trình này không đáng giá mấy tờ giấy dùng viết ra nó chứ.”

“Không, Mikhail Sergeyevich,” Tikhonov không nao núng, “Tôi không có khoản tiền đó.”

Đó là lúc tôi đề cập vấn đề về các khoản vay không hoàn lại.

“Anh hãy xem báo cáo đi: trong những năm vừa qua các nông trang tập thể và nông trường quốc doanh đã vay tới 17 tỉ mỗi năm và họ vẫn chưa hoàn trả được.” Tôi nói và đặt tài liệu trước mặt Tikhonov.

“Điều đó thì có ý nghĩa gì?”

“Một khoản vay không hoàn lại cũng giống như cấp vốn, chỉ có điều tệ hơn. Các nông trang không làm được gì mà chỉ đơn giản là lấy tiền mà không trả lại. Điều đó nuôi dưỡng tư duy vơ vét trong ngành nông nghiệp, như chính anh đã nói. Chừng nào nó còn tiếp tục, anh không thể trông đợi vào bất cứ trật tự nào trong ngành nông nghiệp.”

Trà được mang ra. Khuôn mặt Tikhonov vẫn đầy bí hiểm, khó mà đoán được ông đang nghĩ gì. Cuộc nói chuyện được tiếp tục. Tất cả các luận cứ kinh tế của tôi đều bị đả phá và tôi đang cạn dần luận cứ. Tikhonov vẫn sắt đá, và điều tệ hại hơn là ông im lặng. Làm thế nào mà tranh luận được với ông đây? Nhớ lại lần cuối cùng tới thăm Tổng Bí thư cùng nhau, tôi chuyển từ lý lẽ ngọt ngào sang vị thế cứng rắn hơn:

“Đây là một thông báo của BCT mà tôi soạn thảo sau cuộc nói chuyện với Leonid Ilyich. Tôi muốn anh ký cùng tôi: anh với tư cách thủ tướng và tôi là người chịu trách nhiệm về việc này. Và sau đó chúng ta sẽ cùng trình báo cáo này lên BCT.”

Tikhonov im lặng.

“Nhưng nếu anh không ký, tôi sẽ ký một mình và trình lên BCT. Hãy để họ quyết định. Tôi đã cảnh báo với Leonid Ilyich về các vấn đề tài chính chưa được giải quyết, nhưng Chernenko và anh đã bảo đảm với Tổng Bí thư rằng mọi thứ sẽ được thống nhất.”

Tikhonov im lặng lắng nghe trong lúc đầu óc làm việc. Trà được đem thêm ra, và thêm một khoảng lặng nữa.

“Tôi chắc chắn,” tôi nói, “là BCT sẽ ủng hộ tôi. Căn cứ vào những cuộc hội nghị mà tôi vừa tổ chức, thì đây là ý kiến chủ đạo trong Đảng và trong cả nước. Hãy cùng nhau hành động. Tôi không muốn chúng ta bỏ dở.”

Cuối cùng ông nói:

“Hãy đưa tôi tất cả tài liệu. Tôi sẽ nghiên cứu.”

Ông cầm báo cáo, các tài liệu tham chiếu và tính toán, im lặng lướt qua chúng và rõ ràng là đang ra quyết định:

“Tôi sẽ cầm tất cả những tài liệu này và xem lại lần nữa, nhưng ngay bây giờ, hãy bỏ điều khoản về ủy ban Công Nông nghiệp nhà nước. Hãy thành lập chúng ở các vùng, nhưng không phải ở Trung ương. Nếu không nó sẽ giống như một nhà nước thứ hai.”

“Phải rồi, tôi chưa bao giờ nghĩ tới,” tôi nghĩ. “Ngồi suốt bốn tiếng đồng hồ và không hề nhắc tới điều đang gặm nhấm trái tim ngài thủ tướng. Tệ hại không, tôi lại cứ ba hoa về phân tích kinh tế, các luận điểm khoa học…”

Không lâu trước đó, Karlov, Trưởng Ban Nông nghiệp của Trung ương nói với tôi rằng có ai đó đang phát tán tin đồn trong Trung ương và HĐBT rằng, Gorbachev tạo ra ủy ban Công Nông nghiệp để phục vụ mục tiêu kiểm soát một nửa nền kinh tế của đất nước. Điều quan trọng hơn là Gorbachev có những kế hoạch tham vọng để trở thành Thủ tướng Liên Xô.

Khi đó tôi bỏ ngoài tai tin đồn, coi đó như những lời buôn chuyện bình thường của giới công chức, nhưng rõ ràng nó đã tác động ghê gớm đến thần kinh của ai đó. Để cân đối lại, HĐBT định tạo ra ủy ban Nông nghiệp của riêng mình.

“Không vấn đề gì,” tôi không chút ngần ngại nói với Tikhonov, và ngay lập tức xóa nội dung nhắc đến ủy ban ra khỏi báo cáo trình BCT.

Nikolai Alexandrovich thở dài nhẹ nhõm và phấn khởi. Vậy là chúng tôi đã đạt được cái có thể gọi là “thỏa thuận hàng đổi hàng.”

Mọi người bị sốc: “Gorbachev đã thắng Tikhonov.” Không ai tin rằng Tikhonov có thể nhượng bộ. Những người “thiện ý” với tôi tin rằng “Gorbachev không thể lừa được Tikhonov.” Nhưng tôi không quan tâm đến những thứ vớ vẩn đó. Với tôi cuộc chạy marathon khổ sở đã chấm dứt. Ngày 24/5/1983, Hội nghị Trung ương nghe báo cáo của Brezhnev “Về Chương trình Lương thực của Liên Xô trong giai đoạn tới năm 1990 và các biện pháp thực hiện.” Cả chương trình và gói nghị quyết về các khía cạnh khác nhau của tổ hợp công nông nghiệp đã được phê chuẩn. Những nghị quyết này cần được đưa tới cho nông dân, các nhà quản lý và toàn xã hội. Tạp chí Người cộng sản (Số 10, 1982) đăng bài báo của tôi “Chương trình Lương thực và nhiệm vụ triển khai.” và trên Tạp chí Sự nghiệp của nhà marxist thế giới số mùa thu đăng một bài báo khác về chính sách nông nghiệp của Đảng.

Trong tháng 8 năm đó, tôi phát biểu tại Hội nghị toàn quốc các chuyên gia nông nghiệp tổ chức ở Kharkov, đưa ra yêu cầu loại bỏ các phương pháp nuôi trồng “quảng canh.” Khi chạy đua tăng số lượng đàn gia súc, chúng ta tạo ra giống những con vật kém năng suất: chúng phải được cho ăn, nhưng kết quả lại thảm hại. Gây giống có chọn lọc, áp dụng khẩu phần ăn khoa học và các phương pháp chuyên sâu khác sẽ bảo đảm tăng sản lượng thịt và sữa trong lúc giảm thiểu số lượng đàn gia súc.

Toàn bộ chuyện này có gì sai lầm nhỉ? Mặc dầu vậy, khi Shcherbitsky nghe được, ông ta nổi giận:

“Bọn đần độn này nghĩ gì thế không biết? Tổng Bí thư kêu gọi tăng số lượng đàn gia súc, trong lúc ấy chúng ta lại được kêu gọi đi theo hướng ngược lại. Thế này thì làm mọi người rối loạn hết.”

Nhiều nhà quản lý của Đảng và quản lý kinh tế cũng có những suy nghĩ như vậy. Tiêu chí của họ đối với kết quả của ngành nông nghiệp rất đơn giản: diện tích được trồng cấy và số lượng đầu và đuôi trong đàn gia súc. Họ chỉ chăm chăm theo dõi những chỉ số đó. Vậy nên mọi việc đã rõ ngay từ đầu rằng việc triển khai Chương trình Lương thực sẽ là một cuộc chiến chiếm đỉnh cao.

Một số độc giả, đặc biệt ở Nga, có thể nói: “Vậy Chương trình này đem lại lợi ích gì? Tình hình lương thực không cải thiện; thậm chí còn tệ hại đi. Tại sao phải mô tả tất cả những chi tiết nhỏ nhặt của những xoay chuyển trong cuộc chiến giữa những người bênh vực và phản đối Chương trình? Chẳng phải tốt hơn là hãy đặt tay lên trái tim và thừa nhận rằng đó chỉ là một ảo tưởng khác, những lời hứa hẹn mới từng bị quên lãng ngay lập tức?”

Tôi có quan điểm riêng của mình về vấn đề này. Trước tiên, tôi muốn cho độc giả một cái nhìn sâu sắc về quá trình ra quyết định tại thời điểm tôi nhận nhiệm vụ Bí thư UBTƯ. Thứ hai, việc triển khai một chương trình lớn như vậy là một nỗ lực tuyệt vọng khác nữa để làm cho hệ thống hoạt động được trong lĩnh vực quan trọng là lương thực. Mặc dù vậy, vẫn có những thành công nhất định. Trong giai đoạn kế hoạch 5 năm lần thứ 12 (1986-1990), sản lượng ngũ cốc trung bình hằng năm tăng 26,6 triệu tấn, thịt bò tăng 2,5 triệu tấn và sữa tăng hơn 10 triệu tấn so với giai đoạn kế hoạch 5 năm lần thứ 11 (1981-1985); số lượng nông trại bị lỗ giảm từ 25.000 xuống 4.000, dưới 10% tổng số.

Thứ ba, những công việc đã thực hiện trong chương trình cho thấy rằng việc bình ổn thị trường lương thực không chỉ là việc của ngành nông nghiệp mà còn là tình hình tài chính tổng thể của cả nước, sự cân đối giữa tăng trưởng thu nhập và chi tiêu. Tôi đã nói rằng khi còn là Bí thư thứ hai vùng ủy Stavropol (trong những năm 1968-1969), tôi đã phải vật lộn với vấn đề cần phải làm gì với thịt và bơ dôi ra, vì người ta không mua những sản phẩm đó. Mức độ tiêu thụ theo đầu người mỗi năm khi đó là 42 kg, ít hơn so với năm 1990 gần 100 kg.

Vì sao có hồi tưởng này? Phải, ngày nay (khi tôi viết những dòng này), tất cả các loại thực phẩm đều sẵn có. Nhưng mức độ tiêu thụ đã giảm so với năm 1990. Nghịch lý chăng? Không hề. Thu nhập đã bị lạm phát ngốn hết và mọi người không thể mua được những gì họ muốn. Họ có thể đi dạo ngắm cửa hàng thì được. Nhưng các cơ quan có thẩm quyền đã tuyên bố rằng họ đã giải quyết được vấn đề lương thực, như thể những gì có trong cửa hàng quan trọng hơn những gì được tiêu thụ trên thực tế.

Gần đây tôi có đọc trên báo rằng chỉ 17% dân số đến các siêu thị đẳng cấp Sedmoy Kontinent (Lục địa thứ bảy), trong khi đó khách hàng đại chúng thích mua thức ăn ở chợ và các cửa hàng và các chuỗi như Kopeika và Pyatyorochka, hoặc cao cấp nhất là ở Asan.

Andropov-Chernenko: Tranh chấp

Việc Yuri Andropov trở thành người thứ hai trong Đảng đã có những hệ quả sâu rộng. Trong khi đó, cuộc tranh chấp giữa Chernenko và Andropov vẫn tiếp tục khi họ tranh đua để được Tổng Bí thư nghe mình. Chernenko cố gắng hành động như người giữ cửa của Brezhnev, nói rằng chỉ một mình ông mới có thể hiểu và hỗ trợ được Leonid Brezhnev về mặt tinh thần. Ông không quản ngại bất cứ điều gì chỉ để củng cố vị thế cá nhân.

Mặc dù sau Hội nghị toàn thể Yuri Andropov chuyển sang vị trí của Suslov nhưng ông vẫn không nhận được chỉ thị chính thức điều hành các phiên họp của Ban Bí thư Trung ương. Chuyện đó là cố tình hay không thì tôi không biết, nhưng Chernenko và đôi khi là Kirilenco lợi dụng sự bất định đó và điều hành các cuộc họp của Ban Bí thư.

Chuyện này kéo dài tới tháng 7/1982, khi một tình huống xảy ra và đặt mọi thứ vào đúng chỗ. Thông thường trước khi bắt đầu một phiên họp, các Bí thư tụ tập trong sảnh. Một ngày, khi vào phòng tôi đã thấy Andropov ở đó.

Sau khi chờ một vài phút, ông đột ngột đứng dậy khỏi ghế và nói:

“Nào, mọi người đến đủ rồi chứ? Đã đến lúc bắt đầu.”

Yuri Vladimirovich dẫn đường vào phòng họp và ngay lập tức ngồi vào ghế chủ tọa. Trông ỉu xìu, Chernenko thả người xuống ghế của mình đối diện với tôi qua bàn: chính xác là ông ngã xuống ghế. Điều mà chúng tôi chứng kiến là một “cuộc đảo chính nội bộ” tái diễn lại một cảnh trong vở kịch Quan thanh tra của Gogol.

Andropov điều hành cuộc họp Ban Bí thư với phong cách mạnh mẽ và tự tin như thường lệ của mình, một sự đối lập hoàn toàn với phong cách tẻ nhạt của Chernenko thường biến các cuộc họp thành một đống thạch nhão.

Tối hôm đó tôi gọi điện cho Andropov:

“Xin chúc mừng, tôi nghĩ hôm nay chúng tôi được chứng kiến một sự kiện quan trọng. Tôi nhận thấy anh rất căng thẳng trước cuộc họp Ban Bí thư.”

“Cảm ơn, Mikhail,” Andropov trả lời. “Tôi có lý do để căng thẳng. Leonid Ilyich gọi và hỏi tôi: ‘Vì sao tôi thuyên chuyển cậu từ KGB sang bộ máy của UBTƯ? Chỉ để cậu có mặt ở đấy thôi à? Tôi muốn cậu dẫn dắt Ban Bí thư và chịu trách nhiệm về nhân sự. Sao cậu không làm thế?’ Và câu chuyện được giải quyết.”

Biết được tình hình sức khỏe của Tổng Bí thư lúc đó, tinh thần ông suy sụp và việc ông không thích tranh cãi với Chernenko, tôi chắc chắn rằng ông sẽ không bao giờ buộc mình phải gọi cuộc điện thoại như vậy. Rõ ràng, như mọi việc thường xảy ra, có ai đó đã đứng cạnh ông, hà hơi vào cổ ông. Đó chỉ có thể là một người: Ustinov. Tính đến ảnh hưởng của ông này với Brezhnev, khả năng khống chế một cách thô bạo của ông ta và tình bạn dài lâu của ông với Andropov, tôi có thể nói rằng đó là một xác suất tương đối cao. Nhân tiện mà nói, cả Yuri Andropov và Dmitry Ustinov đều chưa từng nhắc tới sự kiện đó với tôi.

Việc đó tạo nên một sự “ổn định” mới. Giờ đây các cuộc thảo luận của chúng tôi thường mang tính công việc, không chính thức. Các nghị quyết được áp dụng ngày càng cụ thể hơn. Quan trọng hơn, thái độ cứng rắn và chính xác ngày càng được phổ biến. Là người có trách nhiệm, Yuri Andropov đôi khi mắng mỏ người khác ghê gớm tới mức, thậm chí những người bị mắng là hoàn toàn xứng đáng nhưng vẫn cảm thấy thương hại họ.

Tôi có cảm giác là ông đã thay đổi một cách tinh tế. Có thể điều đó liên quan đến chuyện sức khỏe của Brezhnev đang xấu đi và những âm mưu trong số những người quanh ông tăng lên, tình huống đe dọa dẫn tới sự tê liệt hoàn toàn của quyền lực. Rõ ràng là Andropov đã quyết định cần có những bước đi để củng cố quyền lực của các cơ quan trung ương và cho mọi người thấy rằng, mặc dù tình hình sức khỏe của Tổng Bí thư có xấu đi thì quyền lực vẫn nằm trong bàn tay an toàn và sẽ không có chuyện gì bất lợi xảy ra. Trước hết, thông điệp này nhằm gửi tới tất cả ủy viên BCT.

Chính trong bối cảnh mà tôi nhận được chỉ thị bất ngờ của Andropov vào mùa hè năm 1982 - khi ông và tôi ở lại Moskva “giữ nhà” tại UBTƯ, và Ustinov tại Bộ Quốc phòng - rằng chúng tôi phải nghiên cứu nguyên nhân vì sao không có rau quả tại Moskva đúng vào vụ. Một nhóm “xử lý sự cố” được thành lập để cung cấp cho thủ đô. Nhưng các tổ chức bán lẻ của Moskva thẳng thừng từ chối nhận sản phẩm, lý do là không có cửa hàng bán lẻ. Tới lúc đó tôi cũng tham gia vào để tạo áp lực lên chính quyền Moskva và buộc họ phải làm gì đó giải quyết chuyện này.

Grishin, bí thư Thành ủy Moskva khi đó gọi điện cho tôi ngay tối hôm đó:

“Chúng ta không thể gây ra tình huống mà ở đó có ít lòng tin với Thành ủy tới mức BCT lại ra quyết định về dưa chuột ngay trên đầu tôi. Tôi không hề thích việc này một chút nào.”

Tôi ngắt lời ông ta:

“Nghe này, Viktor Vasilyevich. Tôi nghĩ anh đang nói sai rồi đấy. Anh đang biến một việc hoàn toàn đời thường thành vấn đề lòng tin chính trị. Toàn bộ vấn đề là bây giờ là giữa mùa hè mà Moskva thì không có rau quả. Mà sản phẩm đã ở đây rồi. Vậy nên hãy bàn xem giải quyết vấn đề này như thế nào. Tôi chịu trách nhiệm giám sát tình hình.”

Lại nói về Grishin, ông ta có đánh giá khá cao về bản thân và quyền lực của mình. Giống nhiều người có quan điểm như vậy, khi ông ta nói với những người “dưới mình” ông ta trở nên hống hách tới mức giải quyết bất cứ vấn đề nào cũng là tra tấn thực thụ. Ông ta không chấp nhận bất cứ lời phê bình hay đánh giá nào trừ khi đó là của Tổng Bí thư. Thậm chí khi đó ông ta cũng càu nhàu là có ai đó đã báo cáo sai cho Tổng Bí thư và rằng người ta đang có âm mưu chống lại ông ta.

Dù sao thì về “vấn đề dưa chuột” ông ta cũng không cãi lại nữa và phản ứng nhanh chóng. Rất nhanh, vài ngàn quầy bán rau xuất hiện ở Moskva và vấn đề được giải quyết. Trong hành lang quyền lực của Moskva người ta rỉ tai nhau rằng Andropov rất nghiêm túc trong việc lập lại trật tự kỷ cương.

Tuy nhiên, vẫn còn những tác động khác phía sau tình tiết này. Trong những cuộc tranh giành sau sân khấu vì vị trí thành viên ban lãnh đạo, Grishin bị một vài người cho là người có thể kế cận “ngai vàng.” Tin đồn bị rò rỉ cho báo chí nước ngoài và tất nhiên Andropov biết điều đó. Như vậy, một trong những nguyên nhân vì sao ông ra những chỉ thị can thiệp vào vấn đề cung ứng rau quả cho Moskva cũng liên quan đến mong muốn của ông thể hiện rằng, ông chủ của Moskva không thể xử lý được các vấn đề ở quy mô thành phố, chứ chưa nói tới các vấn đề quốc gia.

Trong một cuộc nói chuyện vào khoảng thời gian đó, Yuri Vladimirovich nói như thể chợt nhớ ra:

“Leonid Ilyich muốn chúng ta tập trung hơn vào vấn đề nhân sự. Tôi nghĩ chúng ta phải chú ý hơn một số người đang trở nên ngày càng khó chịu.” Ông sắc sảo nhìn tôi. “Cậu nghĩ thế nào về Medunov?”

“Vẫn như hai năm trước tôi đã nói với anh,” tôi trả lời.

Tin tức đã đến Trung ương về tình hình không mấy tốt đẹp ở vùng Krasnodar, về các nhóm mafia mạnh trong khu nghỉ dưỡng có tiếp cận trực tiếp tới bộ máy của Đảng.

Tôi nhắc Yuri Vladimirovich về cuộc nói chuyện của tôi với Medunov và lời khuyên của tôi cho ông ta lúc đó: thứ nhất, cần tránh xa kẻ xấu và thứ hai, chú ý hơn đến nhân sự và giám sát họ chặt chẽ. Medunov khi đó bỏ ngoài tai lời khuyên của tôi. Ông ta có thể nghe Brezhnev, hoặc có thể là Suslov hoặc Kirienko, ngoài ra không ai khác. Ông ta nghĩ tôi đang chõ mũi vào việc của mình và đang nuôi âm mưu chống lại ông ta.

Sau khi nhắc sự cố này với Andropov, tôi nói:

“Yuri Vladimirovich, anh phải báo cáo với Leonid Ilyich. Chúng ta phải nghĩ đến bối cảnh thực sự của cuộc thảo luận.”

“Tôi hiểu,” Yuri Vladimirovich trả lời. “Nhưng đó là vấn đề liên quan tới toàn Đảng và toàn quốc, nên chúng ta phải theo nó đến cùng. Tôi muốn cậu tìm ra một công việc nào khác cho Medunov.”

Tôi đề xuất vị trí thứ trưởng phụ trách thu mua rau quả. Vùng Krasnodar là một những nơi cung cấp rau quả chủ chốt.

UBTƯ và tất cả các bí thư vùng ủy rúng động bởi việc miễn nhiệm Medunov. Ông ta nổi tiếng là có sự bảo trợ của chính Tổng Bí thư và được xem là người “không thể đánh chìm.” Và rồi bỗng nhiên… Quyền lực của Andropov tăng vọt.

Nhìn kỹ lại cách thức hành động của Andropov cho thấy những hành động của ông đều là độc nhất và chủ yếu mang tính biểu tượng. Bầu không khí khi đó trì trệ đến mức cho dù những sự kiện này cũng chỉ là phá ra một ô cửa sổ nhỏ nhưng chúng cũng tạo ra ảo tưởng về một ngụm không khí trong lành. Không may, thời kỳ Brezhnev đã tích tụ nhiều vấn đề sâu sắc đến mức không thể giải quyết được chúng bằng những biện pháp riêng lẻ.

Từ khi Tổng Bí thư yếu tới mức không đưa ra được sáng kiến nào, những ủy viên BCT khác cũng không có động lực đưa ra sáng kiến để Brezhnev không bị coi như hoàn toàn bất lực. Brezhnev cũng không còn đủ khỏe để đi các nơi trong nước. Do đó tất cả những ủy viên khác cũng hủy bỏ các chuyến thanh kiểm tra, mặc dù điều đó là cần thiết.

Một vấn đề khác mà những người xung quanh Brezhnev phải vật lộn để xử lý là làm thế nào để tạo ra ấn tượng rằng Tổng Bí thư vẫn tràn đầy ý tưởng và tích cực trong các vấn đề tổ chức. Ông không có khả năng đưa ra ý tưởng mới, viết hay phát biểu, nên những cá nhân được tin cậy, trợ lý và quân sư thay mặt cho ông phát biểu thay mặt ông. Họ thể hiện kỹ năng đáng nể trong việc soạn thảo tất cả các loại báo cáo và biên bản, gửi đi thư từ và điện tín. Mỗi bài phát biểu “lịch sử” phải tạo ra phản hồi rộng rãi. Tất cả các ban của Trung ương đều bận bịu sáng chế ra những “lời phản hồi,” thể hiện rằng các sáng kiến đang được hưởng ứng trên toàn quốc và quốc tế.

Nhân tiện, nếu bạn biết được phương thức vận hành của hệ thống thì đôi khi bạn có thể triển khai được những quyết định hợp lý. Những người xung quanh Brezhnev rõ ràng là thiếu ý tưởng, và nếu họ nhận được một công văn đề nghị đưa ra và giải quyết một vấn đề nào đó thay mặt Tổng Bí thư thì họ thường vồ ngay lấy cơ hội này.

Như tôi đã nói, “sự ổn định” dưới thời một Tổng Bí thư đau ốm thích hợp với nhiều thành viên ban lãnh đạo vì điều đó cho phép họ làm bất cứ điều gì mình muốn trong tỉnh thành hay phòng ban của mình. Những người thân cận nhất với Brezhnev và một số ủy viên UBTƯ cũng có phần trong sự ổn định này vì cuộc sống của họ phụ thuộc vào điều đó. Mọi người đều biết rằng, khi có tổng bí thư mới, sự xáo trộn nhân sự là không thể tránh khỏi.

Đương nhiên là với tình hình như vậy, cán cân quyền lực và quản lý ngày càng dịch sang hướng quan liêu, một sự dịch chuyển gây hậu quả nghiêm trọng. Nó không chỉ phá hủy những gì còn lại của dân chủ trong Đảng mà còn vạch đường cho những âm mưu quan liêu, thường đóng vai trò quyết định trong việc ra quyết định chính trị, đặc biệt trong những lần bổ nhiệm mới.

Trong giai đoạn này, điều gì được coi là ý kiến hay chủ ý của Tổng Bí thư thì thường xuyên là không phải. Đó chỉ là chủ ý của bất cứ nhóm lợi ích nào đã tác động được lên Tổng Bí thư.

Trong những năm cuối đời của Brezhnev, BCT ở trong tình trạng tệ hại. Một vài cuộc họp không kéo dài quá 15-20 phút để không làm Leonid Ilyich mệt mỏi. Chờ họp còn mất nhiều thời gian hơn chính cuộc họp. Chernenko nhất trí trước với chúng tôi rằng, ngay sau khi một vấn đề được đưa ra, sẽ có người nói “Mọi thứ đã rõ ràng.” Những người khác nhau được mời đến họp BCT sẽ vào rồi ra khỏi phòng chỉ trong một phút, những vấn đề liên quan đến họ coi như đã được BCT xử lý thích hợp.

Nếu một vấn đề thực sự lớn trong cuộc sống của đất nước được đưa ra thảo luận, hy vọng duy nhất là sau đó nó sẽ được Chính phủ xử lý. Nhưng ngay cả trong chính phủ, các cuộc thảo luận cũng ít khi có nội dung thực sự. Thái độ thông thường là: “Các đồng chí của chúng ra đã xử lý nó, đã trao đổi ý kiến sơ bộ, các chuyên gia đã tham gia, có ý kiến gì không nhỉ?” Không có ý kiến. Những người dám nhảy vào và đặt câu hỏi chắc chắn sẽ nhận được một cái nhìn không hài lòng từ Chernenko.

Thậm chí khi Brezhnev thấy khá hơn, ông cũng khó khăn lắm mới theo dõi được cuộc thảo luận và đưa ra kết luận. Như vậy, khi những vấn đề thiết yếu được bàn, ông thường phát biểu trước và đọc văn bản đã chuẩn bị sẵn. Vì vậy việc tranh luận trở nên không còn thích hợp, và lại nghe được câu nói: “Nhất trí với ý kiến của Leonid Ilyich… Chúng ta nên thông qua.” Đôi khi chính Brezhnev cũng chỉ ra một vài điểm thiếu sót và khuyến nghị, chẳng hạn, đổi chỗ các ưu tiên. Mọi người vui vẻ đồng ý và cuộc thảo luận chấm dứt.

Về mặt thời gian và mức độ căng thẳng của tranh luận, các cuộc họp của BCT phê duyệt dự thảo kế hoạch năm và ngân sách là ngoại lệ vì có sự quan tâm của những người chịu trách nhiệm về một lĩnh vực cụ thể của nền kinh tế hoặc tỉnh thành có liên quan. Những cuộc họp này thường bắt đầu bằng một bài phát biểu của Tổng Bí thư. Ông sẽ đọc văn bản và sau đó yêu cầu thảo luận.

Mỗi diễn giả đều có chủ đề quan trọng của mình. Shcherbitsky nói về nhu cầu hiện đại hóa hạ tầng cơ sở vùng Donbass, “nếu không ngành công nghiệp luyện thép và khai thác than trong khu vực sẽ phá hỏng toàn bộ ngành năng lượng tại nước cộng hòa cũng như cả nước.” Kunayev thuyết trình về tình hình của miền Đất Khai hoang và sự phát triển của trung tâm năng lượng Ekibastuz, và xin thêm vốn chính phủ. Grishin, như thường lệ, nói với phong cách lém lỉnh và mập mờ, mặc dù bản thân ông ta chắc chắn cũng sẽ xin thêm tiền cho thủ đô. Rashidov cũng hòa cùng một giọng: sự phát triển chênh lệch của vùng Trung Á, vấn đề thất nghiệp, nhu cầu tạo công ăn việc làm, và tất nhiên là thủy lợi.

Cho dù tất thảy đều là những vấn đề quan trọng và đầy thách thức nhưng vẫn không có thảo luận, trao đổi ý kiến hoặc tranh luận. Tôi không thể nhớ được một lần nào khi một dự thảo kế hoạch hay ngân sách bị yêu cầu làm lại. Thành thực mà nói, tất cả những thứ đó thoảng mùi chiếu lệ và tự lừa dối.

Cuối cùng, hơn 20 ủy ban thường trực và bất thường được thành lập để dự thảo các quyết định về những vấn đề cụ thể. Có các ủy ban về Trung Quốc, về Ba Lan, về Afghanistan và những vấn đề trong nước và quốc tế khác. Tất cả các ủy ban này đều tổ chức họp hành ở tòa nhà UBTƯ Đảng và không bao giờ ở chỗ khác, để Chernenko có thể giám sát hoạt động của chúng. Trên thực tế, các ủy ban này bắt đầu thay thế BCT và Ban Bí thư. Các phiên họp của BCT ngày càng đi vào các vấn đề kinh doanh.

Mặc dù vậy, đó là thời gian khi mà nhiều quá trình tiêu cực trong cuộc sống của đất nước có thể được ngăn chặn và có thể khởi động việc cải tổ xã hội. Chúa ơi, thời gian trôi qua thật phí phạm. Những thay đổi đáng khâm phục đang xảy ra trên khắp thế giới nhờ tác động của cách mạng khoa học và kỹ thuật trong lĩnh vực sản xuất, thông tin liên lạc và đời sống hằng ngày, thay đổi mạnh mẽ cuộc sống xã hội. Vậy là các quốc gia khác tìm cách giải quyết các thách thức của thời đại, thường là thông qua quá trình thử nghiệm và sai lầm đau đớn, trong khi đó hệ thống của chúng ta, khoe khoang về “lý thuyết tiến bộ,” một cách tiếp cận có kế hoạch và bài bản, phương pháp quản lý khoa học, lại từ chối mọi xu hướng mới và chống lại phương hướng chung của toàn thể nền văn minh.

Brezhnev qua đời

Leonid Ilyich Brezhnev đột ngột qua đời, đây có thể là một tuyên bố khác thường nếu tính đến việc nhờ truyền hình, cả nước biết đến tình trạng sức khỏe của ông.

Ngày 7/11/1982, ngày kỷ niệm Cách mạng Tháng Mười, Brezhnev đang theo dõi cuộc duyệt binh với tư cách Tổng Bí thư Trung ương КПCC, Chủ tịch Đoàn Chủ tịch Soviet Tối cao Liên Xô, Tổng Tham mưu trưởng và Chủ tịch Hội đồng Quốc phòng. Sau đó là tiệc chiêu đãi, ở đó ông đọc diễn văn. Nói ngắn gọn là mọi việc diễn ra như thường lệ.

Ngày 10/11, tôi tiếp đoàn đại biểu Slovakia. Chúng tôi đang trò chuyện sôi nổi thì bất ngờ tôi nhận được một mẩu giấy nhắn tin: “Andropov muốn gặp anh ngay. Ông ấy biết anh đang tiếp khách, nhưng muốn anh xin lỗi khách, tạm dừng cuộc gặp và đến văn phòng ông ấy ngay.

Khi tôi vào phòng Andropov, trông ông bình thản. Nhưng đồng thời tôi lại cảm thấy một sự căng thẳng khủng khiếp bên trong. Bằng giọng đều đều ông nói rằng, Viktoria Petrovna, vợ Brezhnev, muốn thông báo về cái chết của Brezhnev và yêu cầu ông đến dacha ở Zarechye. Bà ấy không muốn gặp bất cứ ai khác. Andropov đã tới đó và nói chuyện với Viện sĩ Chazov và đội cảnh vệ. Brezhnev mất lúc sáng sớm.

Chúng tôi yên lặng một lúc. Sau đó tôi nói:

“Phải rồi, lúc này là thời điểm quan trọng đối với quảng trường Staraya. Cần phải có quyết định và tôi nghĩ nó sẽ liên quan đến cá nhân anh.”

Andropov không trả lời. Mối quan hệ của chúng tôi cho phép tôi không phải thăm dò mà có thể thẳng thắn. Nên tôi hỏi:

“Anh đã gặp ‘nhóm thân hữu’ chưa?”

Ông gật đầu. Phải, họ đã gặp gỡ và nhất trí về tư cách ứng viên của Andropov. Ông nhắc đến Ustinov, Gromyko và Tikhonov. Chernenko không được nhắc tới, nên tôi không dám nói chắc ông này có mặt trong cuộc gặp hay không.

“Dù có chuyện gì đi nữa,” tôi nói, “thì anh không được từ chối.”

Cùng ngày, một cuộc họp của BCT được triệu tập. Ban tang lễ được thành lập, đứng đầu là Andropov. Một nghị quyết về vấn đề này được thông qua. Hội nghị toàn thể bất thường của Trung ương КПCC được quyết định triệu tập. Tikhonov đề xuất Yuri Andropov sẽ được chỉ định vào vị trí Tổng Bí thư và điều đó được nhất trí thông qua. Chernenko sẽ công bố đề cử này thay mặt cho BCT.

Thành thật mà nói, cái chết của Brezhnev, cho dù bất ngờ, không làm bất cứ ai trong chúng tôi rúng động hay bối rối. Nó cũng không được coi là một mất mát lớn trong xã hội, mặc dù - và có thể chính vì - toàn bộ các nỗ lực tuyên truyền. Trong những ngày đó, đương nhiên là tất cả chúng tôi đều nghĩ tới tương lai, về tình hình đất nước và điều gì đang chờ đợi nó. Tôi có thể tự tin nói rằng đang có kỳ vọng về thay đổi lớn lao.

Rất nhiều điều đã được nói và viết về giai đoạn 18 năm trì trệ dưới thời Brezhnev. Tôi nghĩ nên xem xét kỹ lưỡng hơn tuyên bố này, đặc biệt khi tính đến những lực lượng bảo thủ và cực đoan gần đây đang tìm cách hồi sinh lại chủ nghĩa Brezhnev.

Về mặt chính trị, chủ nghĩa Brezhnev chỉ là một phản ứng bảo thủ với cố gắng cải tổ mô hình chuyên chính tồn tại trong nước của Khrushchev. Nói một cách chặt chẽ, phản ứng này đã bắt đầu dưới thời Khrushchev, kết quả là các chính sách đối nội và đối ngoại đầy mâu thuẫn của ông ta. Trong khi nhượng bộ áp lực từ Đảng và bộ máy nhà nước, Khrushchev lại không muốn từ bỏ cam kết cải tổ của mình. Như tôi đã viết, phía sau những thay đổi hỗn loạn do ông tạo ra trong quản lý Đảng và nền kinh tế trong những năm cuối đời, người ta có thể thấy được mong muốn làm suy yếu quyền lực tuyệt đối của Đảng và quan liêu nhà nước. Quan liêu không thích những người lãnh đạo như vậy, và ông bị vứt bỏ.

Brezhnev hiểu rõ tâm trạng của giới tinh hoa trong Đảng và nhà nước và các tổ hợp công nghiệp-quân sự: ông ta trông cậy vào họ và có được sự ủng hộ hoàn toàn của họ trong việc theo đuổi cái trên thực tế là “đường lối tân chủ nghĩa Stalin cứng rắn.”

Dưới thời Brezhnev, dân chủ được cho ăn bánh vẽ, và Hiến pháp mới được thông qua vô cùng phô trương. Đồng thời, một chiến dịch vô tiền khoáng hậu được tổ chức chống lại những người bất đồng quan điểm, một số bị bắt giam, những người khác bị nhốt vào bệnh viện tâm thần hoặc bị trục xuất ra khỏi đất nước. Phương pháp đã được kiểm nghiệm kỹ càng để gieo rắc nỗi sợ hãi trong nhân dân được đưa vào áp dụng.

Có rất nhiều bàn cãi về nhu cầu “nền kinh tế phải mang tính kinh tế,” về tăng cường sản xuất, đẩy mạnh tiến bộ khoa học công nghệ và cho doanh nghiệp quyền tự chủ lớn hơn. Mặc dù vậy, cuộc “cải cách Kosygin” năm 1965 rất hạn chế và rụt rè cũng bị phản đối mãnh liệt và thất bại. Hội nghị toàn thể về tiến bộ khoa học và kỹ thuật bị trì hoãn hết năm này sang năm khác và chưa bao giờ được tổ chức. Nền kinh tế trượt dài trên con đường rộng lớn và lãng phí dẫn tới phá sản.

Dưới vỏ bọc của một chiến dịch tuyên truyền khổng lồ cho hòa dịu quốc tế, việc tăng cường vũ trang được tiếp tục, kể cả sau thỏa thuận quân sự chiến lược với Mỹ đã đạt được với chi phí khủng khiếp. “Mùa xuân Praha” bị đè bẹp. Lần đầu tiên sau Thế chiến II, lực lượng quân sự của một quốc gia tham gia vào một cuộc phiêu lưu quân sự bất khả chiến thắng ở Afghanistan.

Nhưng chìa khóa để đánh giá kỷ nguyên Brezhnev là sự lãnh đạo của Brezhnev đã không thể giải quyết được những thách thức thời đại ông phải đối mặt. Bám vào những giáo điều và ý tưởng cũ kỹ, nó đã không nhận thấy sự tiến tới của những đổi thay cơ bản trong khoa học và công nghệ, trong điều kiện sống và sinh hoạt của người dân, của các quốc gia, khu vực và toàn thế giới, đánh dấu sự ra đời của một nền văn minh mới. Nó tạo ra rào cản mạnh mẽ đối với thay đổi ở đất nước chúng tôi, đất nước bị đi vào ngõ cụt, phải chịu số phận bị tụt hậu và đi tới một cuộc khủng hoảng xã hội sâu sắc.

Cái chết của Brezhnev đặt ra một câu hỏi: liệu mọi thứ có vẫn như trước, liệu xã hội của chúng ta sẽ tiếp tục xuống dốc hay liệu có xảy ra những đổi thay cơ bản, đặc biệt trong giới lãnh đạo chính trị? Vì đất nước ta là một trong những hòn đá tảng của toàn bộ câu trúc thế giới, vấn đề này không chỉ liên quan đến công dân của chúng ta mà cả cộng đồng quốc tế.

Nhớ lại ấn tượng của tôi về những ngày tháng đó, tôi phải nói rằng có hai xu hướng trong số những nhân vật chủ đạo. Thứ nhất là biến Brezhnev thành “kinh điển,” “lãnh tụ” vĩ đại, để những người xung quanh có thể giữ được vị trí của mình và đặt ra ranh giới nghiêm ngặt cho ban lãnh đạo mới. Xu hướng khác là hạn chế đánh giá giai đoạn Brezhnev, tạo cơ hội thay đổi.

Cũng như trước đây, hai xu hướng này không được phản ánh trong những cuộc tranh luận công khai hay những lần tranh biện mở, mà thông quá những tiểu tiết tinh tế mà chỉ những đôi tai và đôi mắt đầy kinh nghiệm mới có thể phát hiện ra.

Tang lễ, do Chernenko chịu trách nhiệm tổ chức, rất hoành tráng. Diễn văn của Chernenko tại Hội nghị toàn thể ngày 12/11 là một tiếp nối phù hợp. Ông chỉn chu đọc những từ hoa mỹ do các trợ lý soạn thảo về “người ủng hộ trung thành sự nghiệp của Lenin,” “nhà lý luận xuất sắc” người có mọi đức tính và tài năng có thể tưởng tượng ra được.

Việc thiếu vắng sự luân chuyển trên thượng tầng và già hóa của lãnh đạo được xem như thành tựu vĩ đại nhất của Brezhnev, khi tạo ra được một nhóm lãnh tụ chính trị thông thái, siêu năng lực và gắn kết. Liên quan đến tuyên bố rằng Andropov đã vận dụng phong cách lãnh đạo của Brezhnev và thái độ quan tâm của Brezhnev với nhân sự, thì đó là một lời khen ngợi mờ nhạt đối với Yuri Andropov. Việc Chernenko thể hiện sự tin tưởng rằng, phong cách lãnh đạo tập thể của Brezhnev sẽ được củng cố với Andropov đã gửi đi một thông điệp rõ ràng: chúng ta sẽ cùng nhau điều hành đất nước này.

Trong xã hội có cảm giác rằng đất nước không chỉ cần thay đổi, mà đang hướng tới thay đổi. Trên nền bối cảnh đó, những lời tán tụng này hơi quá đáng một chút. Trong những ngày tháng đó, tôi ở bên Andropov và tôi đã thấy ông hiểu được rất rõ rằng rất nhiều những điều đặc trưng cho “kỷ nguyên Brezhnev” cần phải được gạt sang một bên. Ông thực sự lo lắng về việc những bước đi đầu tiên của ông sẽ được tiếp nhận ra sao.

Diễn văn của Andropov tại Hội nghị toàn thể bầu ông làm Tổng Bí thư không có nhiều cam kết. Không có thách thức công khai nào, và ông nói tất cả những lời lẽ phù hợp liên quan đến cái chết của Brezhnev, nhưng không hơn. Sau bài diễn văn đó thì Chernenko bị thất vọng, mặc dù người ta có thể nói rằng về mặt cá nhân Yuri Andropov khá chiều chuộng ông ta.

Theo một quyết định trước đó, Hội nghị toàn thể UBTƯ Đảng được tổ chức ngày 15/11 để thảo luận dự thảo kế hoạch và ngân sách năm sau. Andropov nhận thức được rằng, tại Hội nghị toàn thể ông có thể mở rộng chương trình nghị sự đã định sẵn và ít nhất sẽ đưa ra ý tưởng chung về chính sách tương lai của mình. Hội nghị toàn thể đó được nhất trí tổ chức lùi lại một tuần.

Chương 10 450 ngày làm tổng bí thư
của Andropov

Như đã xảy ra, Yuri Andropov và Chernenko làm việc tổng cộng 850 ngày trên cương vị Tổng Bí thư UBTƯ КПCC. Đó là 28 tháng đứt quãng đau khổ đối với đất nước, giai đoạn tạo cơ sở cho thay đổi thế hệ trong giới lãnh đạo Liên Xô.

Nếu không kể chi tiết những âm mưu tại Kremli thì sẽ rất khó hiểu được vì sao tôi lại ở trong giới lãnh đạo tối cao của chính quyền Soviet. Tôi sẽ cố gắng liên hệ những gì xảy ra trong giai đoạn chuyển tiếp này, cho thấy những sự kiện này ảnh hưởng thế nào đến tương lai và ngoại suy ra một số kịch bản có thể xảy ra ngay sau khi Yuri Andropov và không lâu sau đó là Konstantin Chernenko qua đời. Tôi có đủ điều kiện làm việc đó vì tôi tham gia khá sâu vào tất cả những sự kiện đó.

Những ngày làm Tổng Bí thư đầu tiên của Andropov cực kỳ bận rộn. Ông phải liên hệ với nhiều người qua điện thoại và gặp trực tiếp họ. Đầu tiên và quan trọng nhất, ông phải suy tính kỹ lưỡng về cách đọc bài diễn văn được dự định viết cho Brezhnev. Rõ ràng là cách duy nhất để trình bày nó là như một khởi điểm cho những ý tưởng và kế hoạch của tân Tổng Bí thư. Nhưng ông lo lắng rằng nó có thể bị coi là tham vọng kiêu ngạo: “Đấy, mới chỉ một tuần nhậm chức mà ông ấy đã nghĩ ra được mọi thứ rồi đấy!”

Tôi đưa ra quan điểm của mình với Andropov:

“Dĩ nhiên, anh sẽ không thể xây dựng được một chương trình nhất quán chỉ trong một tuần. Tuy nhiên, anh có thể đơn giản hóa nó đi và nhấn mạnh vào những điểm chính, và chỉ rõ những giải pháp nào phù hợp với ý tưởng của anh và đáng được nghiên cứu thêm.”

Tôi biết rằng Andropov cũng thảo luận nội dung này với các quan chức khác nữa.

Hội nghị toàn thể Trung ương được tổ chức ngày 22/11/1980. Bài phát biểu chính của Andropov trên cương vị tân Tổng Bí thư đã thành công. Với tất cả những khuôn sáo và thiên kiến đặc thù cho thời gian đó, báo cáo của ông đã có một số cách tiếp cận mới. Andropov nói về những thiếu sót nghiêm trọng của nền kinh tế Soviet và thất bại trong việc đạt được các mục tiêu đề ra trong hai kỳ kế hoạch 5 năm liên tiếp, về nhu cầu cải tiến quản lý kinh tế và hệ thống kế hoạch, về việc cho các doanh nghiệp quyền tự chủ cao hơn, tạo động lực để nâng cao hiệu quả lao động và khuyến khích các sáng kiến công tác và các doanh nghiệp. Khi ấy, tất cả những ý tưởng này là tương đối mới và được cử tọa đón nhận. Ông đặc biệt nhấn mạnh vào việc tái áp dụng những tiêu chuẩn chặt chẽ và củng cố kỷ luật và kiểm soát trong quá trình ra quyết định trong hệ thống chính quyền. Tình trạng tự mãn sẽ không còn được chấp nhận.

Mặc dù nhiều vấn đề thiết yếu mới chỉ được Andropov đề cập sơ bộ thì đó cũng đã là một bước đột phá lớn tại thời điểm đó. Khi dự thảo báo cáo được thảo luận, mọi người đều nhất trí rằng cần một khái niệm quản lý kinh tế hoàn toàn mới. Nhưng chúng tôi chưa có gì cụ thể trong đầu. Do đó Andropov đã đích thân chỉnh sửa tài liệu để thể hiện ông không có lời giải có sẵn nào cho tất cả những câu hỏi đó. Đó là một lời mời ẩn ý đối với Đảng và công chúng cùng tham gia cuộc đại thảo luận.

Andropov nói với chúng tôi rằng ông sẽ không tham gia hội nghị toàn thể nếu phát biểu của ông không xử lý những bộ ngành cụ thể nổi tiếng vì thành tích liên tục yếu kém. Nội dung các phát biểu vì thế được sửa đổi để đưa vào phần phê bình tình trạng của các ngành giao thông, luyện kim và xây dựng, những ngành năm này qua năm khác không đáp ứng được yêu cầu của nền kinh tế Soviet. Không lâu sau, những bộ trưởng tương ứng - Pavlovsky, Kazanet và Novikov - bị cách chức.

Andropov chỉnh sửa phần chính sách đối ngoại của báo cáo cùng với Georgy Arbatov (một chuyên gia ngoại giao), Alexander Bovin (nhà bình luận chính trị hàng đầu) và Andrey Alexandrov-Agentov (nhà ngoại giao và cố vấn của Brezhnev). Ông cho tôi xem phần này của tài liệu sau khi phần chính của dự thảo đã hoàn thành.

Nói về sự quan ngại của báo chí phương Tây rằng sau cái chết của Brezhnev, chính sách ngoại giao của chúng tôi có thể thay đổi theo chiều hướng xấu đi, Andropov mỉa mai nhận xét rằng, mới gần đây họ vừa lên án cũng chính sách đó. Tôi phải ghi nhận rằng, trong nhiều năm ông đã tham dự vào việc triển khai chương trình nghị sự của chính sách đối ngoại Soviet và ủng hộ cách tiếp cận hòa dịu, và bây giờ ông công bố công khai rằng đó không chỉ là một tình tiết thoáng qua của lịch sử loài người mà là con đường chúng ta vẫn còn phải đi rất xa. Một thế giới không có vũ khí, như Lenin viết cách đây đã lâu, là một lý tưởng XHCN, và cuộc đấu tranh ý thức hệ không được dẫn tới sự đối đầu giữa các quốc gia và dân tộc.

Miêu tả về vị thế của Liên Xô liên quan đến các cuộc thương thảo giải trừ quân bị, Andropov nói rằng theo quan điểm của ông, mục tiêu không phải là tập trung vào các điểm còn khác biệt, như các đối tác phương Tây dự kiến thực hiện. Với chúng tôi, các cuộc đàm phán là biện pháp cho phép các quốc gia khác nhau cùng nỗ lực để đạt được lợi ích chung. Ông nói về việc cần phải kiềm chế chạy đua vũ trang và đóng băng các kho vũ khí hạt nhân, nhưng không phải theo cách đơn phương. Ông cũng kêu gọi thay đổi mối quan hệ của chúng ta với Trung Quốc, điều này đòi hỏi phải vượt qua được “sức ỳ của sự định kiến.”

Những lời nói đó trong phát biểu của ông được chào đón bằng những tràng vỗ tay.

Trong những ngày và tuần đầu, mọi người theo dõi chặt chẽ tân Tổng Bí thư khi ông có những bước đi thực tế đầu tiên của mình. Andropov quyết định dùng Hội nghị toàn thể đầu tiên “của mình” để sắp xếp lại trong Đảng.

Đầu mùa hè đó, khi Brezhnev đi nghỉ vắng, tôi ghi chép lại các vấn đề chính sách kinh tế. Tôi đề xuất hình thành một ủy ban của BCT về chính sách kinh tế. Tôi đưa Andropov xem trước khi gửi cho Brezhnev ở dacha của ông ta tại Krym. Andropov sửa đổi một chút và nói ông ủng hộ bước đi này. Sau đó tôi nói chuyện với Chernenko và với các trợ lý của Brezhnev. Họ nhận văn bản của tôi, nhưng cũng chỉ có vậy. Ngay sau đó tôi nghe được tin đồn rằng ai đó lại coi sáng kiến của tôi như một âm mưu đáng ghê tởm nhằm chiếm chính quyền Soviet.

Những sự suy đoán và nghi ngờ như vậy tiếp tục được nhân lên. Thay vì tập trung vào công việc cần giải quyết, mọi người có xu hướng nhìn nhận bất cứ sáng kiến nào tương tự như vậy là sự theo đuổi lợi ích cá nhân. Nhưng việc xử lý đến nơi đến chốn vấn đề này là quan trọng, và tôi đã sửa đổi bản dự thảo đó thay mặt Tổng Bí thư. Chỉ sau đó nó mới được chuyển đến cho Brezhnev. Ông gọi tôi từ nơi nghỉ ở Krym:

“Tôi đã đọc bản ghi chép của cậu. Cậu nói mọi thứ đều đúng, nhưng kết luận lại sai - đó là đẻ ra thêm một ủy ban nữa. Tôi ghét những cái ủy ban như thế này: họ chỉ toàn nói chuyện nhảm nhí. Chúng ta đã có không biết bao nhiêu cái ủy ban rồi, giờ cậu lại muốn thêm một cái nữa. Được rồi, tôi đề nghị thành lập ban kinh tế trong UBTƯ và cậu thử nghĩ xem ai là người sẽ phụ trách nó. Chúng ta cần một người thông minh, người có thể tập trung toàn bộ sức lực cho nó.”

Tôi không thể hy vọng có được một kết quả tốt hơn cho đề xuất của mình.

Bây giờ, khi tôi thảo luận về người đứng đầu có thể ban đó với Andropov, tôi cương quyết đề xuất một người từ bên ngoài. Lựa chọn rơi vào Nikolai Ivanovich Ryzhkov, Phó Chủ tịch thứ nhất của Gosplan. Tôi nghĩ rằng với xu hướng tư duy kỹ trị của mình, cậu ta có thể nhìn xa trông rộng và dễ dàng đón nhận những ý tưởng mới. Tại Hội nghị toàn thể ngày 22/11/1982, Ryzhkov được bầu làm Bí thư UBTƯ.

Ryzhkov và Andropov rất hợp nhau. Ryzhkov tôn thờ Andropov và phản ứng đầy cảm xúc với mỗi cuộc trao đổi mà ông ta có với ông. Sau khi Ryzhkov vào Trung ương, quan hệ của chúng tôi trở nên gần gũi và cộng tác chặt chẽ. Andropov giám sát chặt chẽ cách thức chúng tôi hợp tác với nhau, vì ông muốn chắc chắn rằng nhóm của ông bao gồm những người có tư duy như nhau nhưng còn phải có quan hệ cá nhân tốt.

Khi đó, Andropov còn quyết định thúc đẩy thay đổi trong các chức năng của Trung ương chịu trách nhiệm về tư tưởng. Nhìn chung, tất cả công việc của họ đều tập trung vào một mục đích: bao che cho Brezhnev, cá tính của ông ta, phong cách lãnh đạo và chính sách của ông. Từ năm 1976, Bí thư Trung ương chịu trách nhiệm vấn đề tư tưởng là Mikhail Vasilyevich Zimyanin, người được thăng tiến lên vị trí đó nhờ sự ủng hộ của Chernenko. Hai người bọn họ như môi với răng.

Đầu tiên tôi nghĩ Andropov sẽ có những thay đổi khá cấp tiến đối với chính sách về tư tưởng. Ông từng nói nhiều lần trước đó rằng đã đến lúc trao đổi nghiêm túc về tư tưởng và nhắc tới một báo cáo mà ông đã trình lên Brezhnev liên quan đến vấn đề này.

Sau đó Andropov gửi cho tôi văn bản này, và thành thực mà nói, nó rất đáng thất vọng: không có gì thực sự mới. Nó nêu ra nhu cầu thay đổi phong cách tuyên truyền nói chung và loại bỏ những khuôn mẫu lạc hậu. Nhưng nó không nói gì tới nhu cầu tư duy lại về mặt lý luận những thực tế mới. Hơn nữa, vì nó được hình thành từ sâu trong lòng KGB, văn bản này phản ánh tinh thần của hệ thống đó, nhấn mạnh tới “thắt chặt kỷ cương” và chiếm một “vị thế mạnh mẽ hơn” trong tư tưởng.

Có lẽ đó là lý do vì sao tôi không ngạc nhiên rằng thay đổi thực sự trong lĩnh vực đó nhìn chung là khiêm tốn. Zimyanin giữ được ghế của mình, còn Trưởng ban Tuyên giáo, Y. M. Tyazhelnikov bị thay thế bởi Ivanovich Stukalin vào tháng 12/1982. Đúng là ông ta là một người có lương tâm hơn, nhưng ông quá thận trọng và lo lắng về bất cứ suy nghĩ độc lập nào. Nói cách khác, Andropov đang tìm cách can thiệp vào tổ chức tư tưởng mà không làm thay đổi hệ thống và những nguyên tắc cơ bản của nó.

S. P. Trapeznikov, người chịu trách nhiệm về một lĩnh vực thiết yếu khác (cũng do Zimyanin giám sát) - Ban Khoa giáo - bị thay thế vào mùa hè năm 1983. Ông ta được bổ nhiệm vào vị trí đó năm 1965 nhờ sự hậu thuẫn của Brezhnev, người đã từng làm việc cùng ông ta tại Moldavia và ông ta giữ cương vị này nhiều năm như vậy vì có sự ủng hộ của Tổng Bí thư và Chernenko. Trong giai đoạn này, ông ta đã thành công trong việc làm cho mối quan hệ giữa UBTƯ và AH CCCP căng thẳng hết mức có thể và nhận được danh tiếng xấu xa nhất trong giới khoa học và trí thức nói chung.

Phiên họp toàn thể của AH CCCP đã hai lần ngăn chặn những nỗ lực của ông ta trong việc trở thành viện sĩ thông tấn của tổ chức này. Chỉ tới lần đề cử thứ ba năm 1976, dưới áp lực khủng khiếp từ UBTƯ, mới đem lại cho Trapeznikov danh hiệu ông ta tìm kiếm, nhưng trong lần bỏ phiếu sau đó của AH CCCP, đề cử viện sĩ của ông ta bị đại đa số bác bỏ. Đọc cuốn sách Ở bước ngoặt lịch sử của ông ta, tôi thấy hoàn toàn bị thuyết phục rằng con người này giữ được vị trí quản lý khoa học cao nhất chỉ nhờ những người không bao giờ có ý định thay đổi hay cải tổ thậm chí chỉ một phần nào.

Để lãnh đạo ban kinh tế chính trị, tôi đề xuất bổ nhiệm Vadim Andreyevich Medvedev, người tôi biết từ đầu những năm 1970. Ông được các nhà kinh tế ngang hàng rất kính trọng, như một chuyên gia sáng tạo và tiến bộ. Andropov yêu cầu tôi nói chuyện với ông ta về việc bổ nhiệm. Medvedev, khi đó đang là Viện trưởng Viện Hàn lâm Khoa học xã hội, không mấy nhiệt tình với công việc được đề xuất trong UBTƯ. Ông ta thích khoa học hơn quản lý và hoàn toàn không có tham vọng gì trong sự nghiệp Đảng. Khai thác ý thức trách nhiệm cao của ông ta, tôi nói rằng tìm được một nhà lãnh đạo cho Ban Khoa giáo, người hiểu được nhu cầu thay đổi trong cả nước là vô cùng quan trọng. Cách lập luận này đã có tác dụng và Medvedev nói ông ta đã sẵn sàng nhận nhiệm vụ dưới ban lãnh đạo mới của Đảng.

Sau cuộc trao đổi này, ông ta gặp Andropov và rõ ràng là đã tạo được ấn tượng tốt. Andropov xác nhận sự đồng tình của ông với việc bổ nhiệm ông ta, và khi nhắc tới những lần bỏ phiếu đáng xấu hổ của Trapeznhikov ông nói vui:

“Tôi khuyên anh rất không nên ép sớm chuyện bầu Viện sĩ nhé.”

Tuy nhiên, đó không chỉ là một câu nói đùa đơn thuần. Sự thèm muốn của giới quan liêu trong Đảng, bao gồm cả UBTƯ, đối với học vị hàn lâm đã bị đẩy lên thành một đại dịch. Chỉ vài cán bộ trong Đảng có được những học vị này nhờ vào nỗ lực thực sự, nhưng nhiều người khác đạt được học vị nhờ vào vị trí chính quyền của họ. Một vài gã quan liêu sưu tầm học vị làm bảo hiểm cho những lúc không may mắn trong sự nghiệp, sao cho họ có thể thoải mái rút về vị trí quản lý tại các viện nghiên cứu và trường đại học.

Ngoài ra còn cần phải thay thế Trưởng ban Tổ chức Trung ương, Ivan Vasilyevich Kapitonov, cái bóng mờ của Brezhnev và công cụ chính của ông để thể chế hóa chính sách trì trệ về nhân sự trong Đảng. Tôi nhớ ông ta thường qua văn phòng tôi và bất lực than phiền:

“Tôi đã phải xoay xở mãi với hồ sơ của năm người cần thay thế, nhưng tôi không chắc Brezhnev có phê duyệt không nữa.”

Khó mà tìm được ai thiếu quyết đoán hơn ông ta. Ngồi trong các cuộc họp của BCT và Ban Bí thư, Kapitonov khổ sở tìm kiếm những thay đổi tế nhị nhất trong tâm trạng, cố gắng biết được gió thổi chiều nào, và nếu có thể tìm cách làm hài lòng tất cả các lãnh đạo cao cấp.

Khi đến lúc xem xét các ứng viên tiềm năng cho Ban Bí thư Trung ương, tôi nói rằng chúng ta cần những người như Yegor Ligachev. Tôi thích nhiệt huyết và lòng kiên trì của ông. Khi làm việc ở Trung ương, tôi thường xuyên liên hệ với Ligachev với tư cách Bí thư Vùng ủy Tomsk và thấy được cam kết thực sự của ông trong việc làm nhiều hơn cho vùng mình, nhất là trong lĩnh vực cung ứng lương thực. Ligachev nổi lên giữa các bí thư vùng ủy khác không chỉ bởi phong cách quản lý hướng đến kết quả nhanh nhạy của ông mà còn bởi sự phong phú về trí thức và văn hóa.

Ý kiến của tôi được Gromyko chia sẻ, ông nói rằng họ đã cùng nhau đi công tác nước ngoài và Ligachev cho thấy là một người trí thức cao và kiên định về đạo đức.

“Vậy tại sao phải tìm ai đó ‘như Ligachev,’” Andropov cười, “nếu chúng ta đã có Ligachev?”

Tôi nói với Yegor Ligachev về đề nghị, và như tôi đã kỳ vọng, ông đồng ý ngay. Như vậy là chỉ trong vòng vài ngày vấn đề đã được giải quyết. Vào mùa hè năm 1983, ông ta được bổ nhiệm làm Trưởng ban, và ngày 26/12, Hội nghị toàn thể của Đảng bầu ông làm Bí thư UBTƯ.

Một quyết định quan trọng khác là thay thế Chánh Văn phòng Trung ương КПCC, Pavlov, người đã tại vị từ năm 1965. Những người ít nhất có hiểu biết cơ bản về cơ cấu quyền lực trong bộ máy КПCC biết rằng, Chánh văn phòng là một trong những người có ảnh hưởng lớn nhất, với quyền kiểm soát tập trung toàn bộ tài sản vật chất của Đảng. Những cuộc thanh tra do Andropov tiến hành cho thấy nhiều trường hợp lạm dụng quyền lực và tham nhũng, đặc biệt trong quá trình xây dựng những công trình lớn như Khách sạn Oktyabrskaya trên phố Dimitrov ở Moskva và Khu nghỉ dưỡng Yuzny ở Krym. Thanh tra còn phát hiện việc quản lý sai phạm khủng khiếp trong Nhà xuất bản Sự thật, đơn vị do Văn phòng UBTƯ giám sát chặt chẽ.

Thỏa thuận về người kế vị Pavlov không hề dễ dàng. Chernenko muốn cài ứng viên ông ta tin tưởng, nhưng tôi khăng khăng giữ ý kiến bổ nhiệm Kruchina, người tôi biết trong nhiều năm. Ông ta là một người rất trung thực, hiểu biết, chủ động và đồng thời lại thận trọng và có trách nhiệm cao. Kruchina là người đáng tin cậy và tôi tin ông ta.

Hoán đổi nhân lực ở cấp bộ trưởng tạo ra khá nhiều lộn xộn. Tôi đã nói rằng sau khi được bầu làm Tổng Bí thư, Andropov cương quyết muốn sa thải ba bộ trưởng. Sau hai thập niên “ổn định cán bộ” của Brezhnev, loại bỏ những kẻ rác rưởi nhất cũng bị xem như không thể. Ít nhất lại là các bộ ngành bất khả xâm phạm như Bộ trưởng Xây dựng Ignaty Trofimovich Novikov, người mà, nếu như có ai đó nói tới trong bất cứ cuộc trao đổi nghiêm túc nào về vấn đề ngành xây dựng, thường thân mật thông báo với người chỉ trích một cách cởi mở và thân thiện:

“Nhân tiện, anh có biết là Leonid Brezhnev và tôi cùng ngồi một bàn khi còn đi học không đấy?”

Novikov bị điều tra sau khi nhà máy sản xuất thiết bị năng lượng nguyên tử mới xây dựng ở Volodolsk bất ngờ bị lún, cho thấy sự cẩu thả trong quá trình xây dựng và thiết kế. Cuộc thảo luận về vấn đề này tại cuộc họp của BCT bắt đầu một cách bình thường, với đề nghị thành lập một ủy ban điều tra sự cố và ra quyết định dựa trên kết quả điều tra.

Andropov rút ngắn cuộc thảo luận, nói rằng mọi thứ chỉ là trang trí, chỉ là những cuộc nói chuyện vô trách nhiệm mà ông không thể chịu nổi. Ông đề nghị xử Novikov ngay lập tức. Tuy nhiên, sau này quyết định này đã bị giảm nhẹ: Novikov tự xin từ chức và về hưu. Nhưng mọi người ai cũng nhớ cơn thịnh nộ này của Andropov, người luôn nổi tiếng nhã nhặn.

Còn có những hệ quả rộng lớn hơn, và thậm chí tôi có thể nói rằng có thêm nhiều cơn sốc, khi Bộ trưởng Nội vụ Shchelokov bị thay thế tháng 12/1982. Andropov đã nói nhiều lần trước đó về lực lượng công an tham nhũng, những dấu hiệu của sự các liên kết ngày càng chặt chẽ của lực lượng này với mafia và sự bất lực của bộ trong việc chống tội phạm đang tăng. Nhưng khi đó Andropov không có quyền lực để đối đầu với Shchelokov, người được Brezhnev bảo vệ.

Andropov cũng không hài lòng với công việc của sếp mới KGB, Fedorchuk. Khi Brezhnev còn tại vị, tôi hỏi Andropov về chuyện người kế nhiệm của ông làm việc thế nào thì ông miễn cưỡng trả lời:

“Cậu biết đây, tôi chỉ nói chuyện với anh ta khi anh ta gọi điện cho tôi. Mà anh ta thì không gọi điện thường xuyên lắm. Người ta nói anh ta nghi ngờ một số công việc tái tổ chức KGB mà tôi triển khai. Vậy là anh ta đang thể hiện sự độc lập của mình, cho dù người ta nói với tôi rằng anh ta thân cận với giới lãnh đạo Ukraina. Nhưng tôi tránh xa tình huống đó: đó là vùng ảnh hưởng của Tổng Bí thư.”

Có thể hiểu được chuyện này, vì Chủ tịch ủy ban An ninh quốc gia báo cáo trực tiếp với Tổng Bí thư. Ngoài ra, Fedorchuk được chính Brezhnev lựa chọn vào vị trí này. Bây giờ Andropov bắn một mũi tên trúng hai đích: Shchelokov bị sa thải và Fedorchuk được bổ nhiệm làm Bộ trưởng Nội vụ mới để tránh xung đột với Ukraina và Shcherbitsky. KGB được chuyển sang cho cựu phó thứ nhất của Andropov là Viktor Chebrikov, người mà một năm sau được bầu làm ủy viên dự khuyết BCT.

Những thay đổi này, như ta có thể thấy, đã diễn ra trong những tầng lớp cao nhất của chính quyền Soviet.

Hội nghị toàn thể ngày 22/11/1982 cũng chấm dứt câu chuyện dài của việc miễn nhiệm Bí thư UBTƯ Andrei Kirilenko ra khỏi BCT. Sức khỏe sút giảm, mà đúng hơn là bệnh mất trí nhớ, đã tới mức độ không thể giấu giếm được nữa. Khi tại Đại hội Đảng lần thứ 26 tổ chức tháng 3/1981, ông ta được đề nghị đọc to đề xuất liên quan đến những ủy viên mới của UBTƯ, ông ta đã đọc nhầm tên đệm của nhiều ứng viên cho dù chúng đã được in cỡ chữ to nhất có thể. Điều này làm cho cử tọa thấy bối rối và buồn cười. Những tình tiết này thường được nhớ rất lâu, để lại ấn tượng mạnh mẽ hơn bất cứ báo cáo chính trị nào.

Mặc dù vậy, thậm chí sau lần xấu hổ đó, Brezhnev vẫn đưa Kirilenko vào thành phần BCT mới vì tình bạn cũ của họ. Nhưng bệnh tình của ông ta xấu đi. Có thể thấy rõ ông ta không theo kịp một cuộc trao đổi hay không nhận ra đồng nghiệp. Cuối cùng, Brezhnev yêu cầu Andropov thuyết phục Kirilenko làm đơn từ chức.

Cuộc trao đổi tế nhị với Kirilenko sau này được Andropov nhắc lại với tôi. Ông đến văn phòng Kirilenko, đặt vấn đề một cách tế nhị nhưng cương quyết:

“Anh biết đấy, Andrei, chúng ta là đồng chí cũ. Tôi nói ở đây thay mặt cho tất cả những ai kính trọng anh. Chúng tôi đã đi đến kết luận chung là tình trạng của anh đang ngày càng ảnh hưởng đến công việc. Anh bệnh nặng và cần được điều trị thích hợp. Chúng ta phải làm gì đó về chuyện này.”

Kirilenko cảm động và bật khóc. Rất khó nói chuyện với ông ta, nhưng Andropov vẫn tiếp tục:

“Làm ơn hiểu cho, Andrei, chúng ta chỉ cần quyết định trên nguyên tắc. Anh sẽ tạm nghỉ - một hoặc hai tháng gì đó, anh cần bao nhiêu cũng được. Anh sẽ giữ lại mọi thứ: xe, dacha, chăm sóc y tế, mọi thứ. Bây giờ chúng ta nói chuyện như những người bạn, nhưng đó vẫn cứ là quyết định của anh. Anh còn nhớ Kosygin không: anh ấy còn khỏe hơn nhiều, nhưng anh ấy tự viết…”

“Được rồi Yuri,” cuối cùng Kirilenko nói, “nếu phải thì tôi làm… Chỉ có điều giúp tôi viết đơn từ nhiệm, không tôi lại làm rối lên mất.”

Andropov nhanh chóng viết một đoạn ngắn và Kirilenko khó khăn chép nó lại. Sứ mệnh đã hoàn thành. Việc từ nhiệm kết thúc vào Hội nghị toàn thể tháng 11 sau cái chết của Brezhnev.

Hội nghị toàn thể này cũng bầu Heydar Aliyev, khi đó là người đứng đầu nước Cộng hòa Azerbaijan, làm ủy viên BCT. Sau này khi tôi hỏi Andropov vì sao ông chọn BTTN UBTƯ Azerbaijan, ông miễn cưỡng và khôn khéo trả lời rằng, đó trước tiên là quyết định của Brezhnev mà ông không muốn đối đầu.

Chắc chắn Aliyev là một nhà lãnh đạo có năng lực. Ông ta thông minh, cứng rắn và tính toán trước các nước đi của mình rất xa. Đầu tiên, quan sát chiến dịch chống tham nhũng của ông ta ở Azerbaijan, tôi không nghi ngờ gì vào cam kết mạnh mẽ của ông ta trong việc chống tham nhũng và kinh tế ngầm. Ông ta dùng cách tiếp cận năng động trong nhiều lĩnh vực phát triển nước cộng hòa, đặc biệt là nông nghiệp, và triển khai một loạt chương trình. Rõ ràng là ông ta xứng đáng được tin cậy.

Nhưng khi tìm hiểu kỹ hơn tình hình Azerbaijan, tôi nhận ra rằng động cơ phía sau thay đổi đang diễn ra khá mâu thuẫn. Vài người nói rằng đánh giá thành tựu chính trị thì phải bỏ qua các động lực nội tại vì kết quả mới là điều quan trọng. Tôi hoàn toàn không đồng ý. Qua toàn bộ kinh nghiệm của mình, tôi đã thấy những kết quả tốt cuối cùng lại bị các động cơ ích kỷ làm cho què quặt. Thay vì những băng nhóm quan liêu trước đây, từng ăn sâu vào chính quyền như căn bệnh ung thư và bị Aliyev tiêu trừ vì tham nhũng và hiệu quả yếu kém, một băng nhóm mới, được gọi là “Nhóm Nakhchivan” thế chân. Y như trước đây, những vị trí quan trọng được giao cho những người họ hàng gần xa. Xây dựng một mạng lưới hỗ trợ chắc chắn như vậy trên cơ sở gia đình trị, Aliyev không dẫn dắt hay điều hành nước cộng hòa mà ông ta cai trị. Các cuộc tranh luận công khai khác nhau, biểu tình, họp báo và những cuộc gặp gỡ của ông ta với công dân và những hình thức thể hiện dân chủ khác chỉ là bề ngoài, không có tác động gì đến bản chất và nguyên tắc điều hành của ông ta.

Bây giờ con người này được mời vào BCT. Tất nhiên là nó không liên quan gì đến lời hứa của Brezhnev. Aliyev đã từng làm việc rất lâu trong KGB và coi Andropov như một thủ lĩnh không thể tranh chấp nhiều hơn là sếp cũ. Bằng cách đưa Aliyev vào BCT, Andropov củng cố vị thế riêng của mình. Đơn giản chỉ có thế.

Vì những lý do tương tự, ông thăng chức cho Grigory Romanov, cho dù ông biết phẩm chất cá nhân của Romanov, sự thiển cận và cách hành xử độc đoán và có thể thấy rằng trong các cuộc họp của BCT, ông ta ít khi đưa ra được ý tưởng hay đề xuất thông minh nào. Mặc dù vậy, tháng 6/1983 Andropov chuyển Romanov từ Leningrad về Moskva và giới thiệu ra Hội nghị toàn thể bầu Romanov làm Bí thư Trung ương.

Khi đó, quyền lực tối thượng trong lĩnh vực quốc phòng, bao gồm các chức năng của chính phủ và Đảng, được tập trung vào tay Bộ trưởng Quốc phòng Liên Xô Dmitry Ustinov. Andropov lo ngại rằng sự tập trung quyền lực quân sự này là nguy hiểm và phải được ngăn chặn vì lợi ích quốc gia và của chính Ustinov. Nhưng điều đó phải được thực hiện theo cách chấp nhận được với Ustinov.

“Tôi không muốn làm Ustinov khó chịu,” Andropov nói với tôi, “vì ngoài đồng minh thì ông ấy còn là đồng chí của tôi.”

Ban lãnh đạo Liên Xô đang xem xét ứng cử viên cho vị trí Bí thư phụ trách công nghiệp quốc phòng, người phải được lựa chọn từ những quan chức cao cấp của Đảng và Andropov kỳ vọng Ustinov không phản đối việc bổ nhiệm Romanov. Và thực tế Ustinov không phản đối.

Còn có những thay đổi khác trong BCT. Năm 1983, Vitali Vorotnikov được đưa từ Krasnodar đến Moskva để thay thế Solomentsev làm Chủ tịch HĐBT PCФCP. Trong tháng 6, hội nghị toàn thểTrung ương bầu ông ta làm ủy viên dự khuyết, và đến tháng 12 làm ủy viên BCT. Mikhail Solomentsev, đến lượt mình, sau khi được bổ nhiệm làm Chủ tịch ủy ban Kiểm tra Trung ương, cũng được thăng từ ủy viên dự khuyết thành ủy viên BCT.

Sự xáo trộn cấp cao này tạo ra những phản ứng khác nhau. Một số lạc quan, xem những bổ nhiệm mới này như dấu hiệu cải tổ tương lai. Những người khác có vẻ giận dữ và chán nản, chủ yếu vì lo lắng cho viễn cảnh sự nghiệp của chính mình.

Chernenko lo lắng và không hề che dấu. Chính thức thì ông ta là “Bí thư thứ hai,” nhưng nhiều quyết định quan trọng được đưa ra mà không có mặt ông ta. Nikolai Tikhonov, Vladimir Shchebitsky và Vladimir Dolgikh cũng lo lắng.

Dolgikh là “giám đốc công nghiệp” nổi tiếng nhất của chúng ta, một chuyên gia nghiêm túc, cần cù và giỏi giang, người luôn chuyên tâm trong công việc của mình. Sau khi trở thành Bí thư UBTƯ, ông ta được phân công chịu trách nhiệm về công nghiệp nặng vào năm 1972 và luôn nhấn mạnh rằng, lĩnh vực quản lý của ông ta là lĩnh vực tối quan trọng của nền kinh tế. Những người còn lại các anh, ông ta sẽ nói, cũng làm việc gì đó, nhưng không có công nghiệp nặng thì mọi thứ sẽ sụp đổ.

Dolgikh tranh cãi với tất cả các Bí thư Trung ương chịu trách nhiệm về những lĩnh vực khác của nền kinh tế, bảo vệ mãnh liệt lãnh địa của mình và được kính trọng vì sự cứng rắn. Nhưng ông ta cũng thường đẩy sự việc đi quá xa. Có vẻ như ông ta có một cái giếng tham vọng sâu thẳm bên trong con người mình. Dolgikh nỗ lực thực hiện mọi nhiệm vụ nếu nó hứa hẹn sự công nhận và thăng tiến về mặt chính trị. Sau khi được bầu làm ủy viên dự khuyết BCT tháng 5/1982, ông ta vô cùng tự hào khoe khoang vị thế của mình và không bao giờ quên địa vị cao của mình kể cả trong những buổi nói chuyện không chính thức.

Người ta bắt đầu bàn tán về việc thành lập một Ban Kinh tế Trung ương, và Dolgikh không nghi ngờ gì về cơ hội mình sẽ trở thành lãnh đạo ban này. Còn ai được nữa! Ông ta trở nên siêu tích cực và thường xuyên phát biểu trong mọi hội nghị toàn thể với một bài diễn văn dài hay một báo cáo chi tiết. Nhưng thật bất ngờ vì vị trí đáng mơ ước đó lại được trao cho Ryzhkov. Dolgikh cho rằng đây là cú đánh vào danh dự cá nhân của mình, nhất là vì ông ta thường làm việc kề vai sát cánh Ryzhkov.

Quan hệ của Andropov với Vladimir Shcherbitsky - người được đánh giá cao ở Ukraina, đặc biệt trong các cơ quan Đảng - là hết sức khó khăn. Không nghi ngờ gì việc Shcherbitsky là người có nhân cách hòa đồng nổi trội. Ông ta chứng tỏ là một nhà kỹ trị hiệu quả, người theo đuổi đường lối chính trị của mình một cách nhất quán trong các chính sách của nước cộng hòa, tập trung vào lĩnh vực công nghiệp, đặc biệt là khai thác than và công nghiệp luyện thép, nhưng không quên hỗ trợ nông nghiệp. Quan trọng hơn nữa, ông ta cơ bản đã đưa được thái độ trách nhiệm vào hệ thống chính quyền địa phương.

Shcherbitsky là người không chấp nhận chủ nghĩa dân tộc. Như những lãnh đạo khác của các nước cộng hòa Soviet, ông ta có thể gầm gừ và than vãn về sự thiếu hụt quyền lực được phân cấp từ chính quyền trung ương, rằng “chỉ mỗi việc gửi một bức điện cho Zhivkov [nhà lãnh đạo Bulgaria] cũng phải xin phép Moskva.” Nhưng, khi một lần công bố vị thế của mình bằng cách lên án “sự lung lay và ve vãn của kẻ dân tộc chủ nghĩa” của người tiền nhiệm Petr Shelest, Shcherbitsky bị kẹt luôn trong đó. Chủ nghĩa quốc tế của ông ta sẽ được chào đón nếu như nó không cực đoan đến thế. Ví dụ, ông ta tham gia vào cuộc tranh luận cay nghiệt với nhà văn Ukraina Alexander Gonchar về cuốn sách gây tranh cãi Sobor (Nhà thờ). Cuộc tranh luận chỉ làm tăng thêm sự nhạy cảm vùng miền và gây hại cho mối quan hệ với một phần giới trí thức Ukraina.

Shcherbitsky cũng là một người đàm phán cứng rắn khi liên quan đến bất cứ sự thay đổi nhân sự nào. Là một nhân vật chính trị quan trọng, ông ta chủ trương khuất phục nhân viên của mình. Thậm chí, về mặt hình thể ông ta trông cũng như một khối to lớn, khó dịch chuyển và điều đó cũng bổ sung cho tầm vóc trấn áp của ông ta và cho sự tôn trọng rộng rãi mà ông ta có được.

Không may, những lời nói của Brezhnev về việc xem Shcherbitsky như người kế nhiệm rõ ràng đã thấm vào đầu ông ta. Không lâu sau cái chết của Brezhnev, Shcherbitsky trở nên tích cực, rất cố gắng theo kịp những tiến triển ở Kremli và thường xuyên gọi điện và gặp gỡ với sếp cũ KGB ở Ukraina Fedorchuk.

Sau khi Andropov được lựa chọn làm Tổng Bí thư, mối quan hệ của họ tiếp tục như thể không bị ảnh hưởng, nhưng người ta luôn cảm thấy một dòng chảy ngầm nào đó của sự thù địch và sự kết tội lẫn nhau âm thầm. Cả hai người đều không muốn đi trước dàn hòa. Nếu không làm sao người ta có thể giải thích được chuyện Shcherbitsky không bao giờ vào văn phòng của Tổng Bí thư chừng nào nó còn của Andropov. Tôi thấy họ đã vất vả như thế nào trong những cuộc điện đàm hiếm hoi của họ.

Còn đối với Tikhonov, ông ta cho rằng Andropov mắc nợ ông ta về vị trí cao nhất, đứng trên tất cả những người khác, và cảm thấy có quyền nhận được sự ủng hộ đầy đủ và không giới hạn của Andropov. Kết quả là hành vi của ông ta trở nên có phần phạm thượng nếu không nói là láo xược.

“Xem này,” ông ta có thể nói với Andropov trong những ngày đó thế này, “anh biết mọi thứ về hệ thống quản lý, tư tưởng và chính sách đối ngoại. Còn tôi sẽ nhận kinh tế.”

Khi Andropov yêu cầu Ryzhkov, Dolgikh và tôi đưa ra danh sách những vấn đề khẩn cấp liên quan đến cải tiến quản lý kinh tế, quy hoạch và mở rộng quyền độc lập của các doanh nghiệp nhà nước, Tikhonov thấy lo lắng vì “bộ tam” của chúng tôi làm việc trực tiếp với các phó thủ tướng và chuyên gia của Gosplan. Điều đó ngay lập tức tạo nên căng thẳng. Để trấn an họ, Andropov nói trong một cuộc họp rằng, ông tin tưởng và ủng hộ Tikhonov, và một lúc sau ông nói với tôi:

“Mikhail, hãy cẩn thận đừng làm hỏng quan hệ với Tikhonov. Cậu hiểu điều đó quan trọng như thế nào với tôi trong lúc này rồi đấy.”

Tôi nhận ra rằng Andropov lo Tikhonov có thể hợp lực với Chernenko.

Andropov cần đưa mọi việc vào kiểm soát, và chìa khóa tại thời điểm này là có được sự cân bằng lực lượng thích hợp. Bằng cách đề bạt Aliyev, Vorotnikov, Chebrikov, Ryzhkov và Ligachev, ông đã thực sự củng cố được vị thế của mình. Đồng thời, Andropov tìm cách tránh làm mất lòng và làm xấu mối quan hệ của ông với Chernenko, Tikhonov, Grishin và Shcherbitsky để bảo đảm rằng toàn bộ thành viên của nhóm lãnh đạo cùng cảm thấy được tham gia và đóng góp vào chương trình hành động chính trị của ông.

“Cậu sẽ hiểu khi đến tuổi tôi”

Những tháng đầu tiên làm việc cùng Andropov trên cương vị Tổng Bí thư đã đưa chúng tôi lại gần nhau hơn. Tôi cảm thấy ông tin tưởng tôi.

Vấn đề đầu tiên chúng tôi cần giải quyết ngay sau khi Andropov được bầu rất khẩn cấp. Một thời gian trước đó, dưới thời Brezhnev, BCT đã quyết định nâng giá bánh mì và vải bông vì tình hình ngân sách tệ hại. Bản sao của những tài liệu này với công văn dán kín trong phong bì phù hợp đã được gửi tới các vùng, và bây giờ những chiếc phong bì dán kín đang nằm trong két tại văn phòng của các nhà lãnh đạo vùng và nước cộng hòa, họ phải mở chúng vào ngày trước 1/12/1982.

Andropov yêu cầu Ryzhkov và tôi rà soát lại quyết định đó một lần nữa và báo cáo kết luận của chúng tôi. Cố tìm hiểu vấn đề sâu hơn, chúng tôi đề nghị Andropov cho chúng tôi tiếp cận báo cáo ngân sách. Nhưng Andropov chỉ cười:

“Các cậu đùa à! Tôi không thể cho các cậu xem ngân sách được.”

Cần phải nói rằng nhiều “bí mật” của ngân sách thời Soviet được bảo vệ chặt chẽ đến mức tôi chỉ biết đến chúng sau khi trở thành Tổng Bí thư và Tổng thống Liên Xô. Nhưng tôi biết “bí mật” chính: đó là ngân sách của chúng ta có một lỗ hổng lớn. Nó cần được bổ sung thường xuyên từ Sberbank, có nghĩa là đi vay từ các tài khoản tiết kiệm cá nhân và tăng nợ quốc nội. Các báo cáo chính thức luôn khoe khoang về thặng dư ngân sách và cân đối chi tiêu.

Ryzhkov và tôi đi đến kết luận rằng tăng giá bánh mì và vải bông sẽ không đem lại hiệu quả như một biện pháp riêng rẽ. Andropov thoạt đầu không chấp nhận ý kiến này. Rõ ràng là ông tin rằng bước đi này thể hiện quyết tâm và lòng dũng cảm của lãnh đạo, và rằng “người dân sẽ hiểu và ủng hộ” nó.

Chúng tôi vẫn bảo lưu ý kiến ngược lại: việc tăng giá như đề xuất không đem lại lợi ích gì về kinh tế hay chính trị. Lắng nghe lại một lần nữa mọi mặt thuận và không thuận, BCT nhất trí hủy bỏ nghị quyết trước đó.

Vấn đề khẩn cấp thứ hai mà chúng tôi phải xử lý là nhập khẩu ngũ cốc. Như thường lệ, chúng tôi gặp phải sự chống đối từ chính phủ. Có thể thông cảm vì Liên bang Soviet thiếu tiền mặt, nhưng không phải là không có những lựa chọn tốt hơn. Tổng Bí thư phải quyết định, và cuối cùng chính Andropov đề nghị mua ngũ cốc từ nước ngoài sau khi đã lắng nghe luận điểm của cả hai bên.

Phải đối mặt với những vấn đề kinh tế cấp bách như vậy, đôi khi Andropov phản ứng rất cảm tính.

“Ôi, lại cái Chương trình Lương thực đó của các cậu!” ông hay nói.

“Đấy là chương trình của chúng ta, chương trình của chúng ta, thưa Yuri Vladimirovich. Chẳng phải chúng ta đã cùng chiến đấu để thúc đẩy nó hay sao?” tôi thường trả lời với chút lo lắng cho dự án này không kém Andropov. “Các biện pháp đưa ra vẫn chưa thể có tác dụng ngay được, vẫn còn quá sớm!”

“Tôi hiểu,” ông đồng ý. “Nhưng hiện đại hóa các nhà máy, bổ sung phân bón và cung cấp máy móc trước khi có thể phát huy hiệu quả sẽ tốn rất nhiều thời gian…”

“Anh nghĩ là tôi không muốn có kết quả càng nhanh càng tốt hay sao chứ?” Tôi nói.

Việc không có kết quả nhanh chóng khiến cho Andropov có những bước đi mà theo quan điểm của tôi là cần xem xét. Tôi nói về chiến dịch toàn quốc để siết chặt kỷ cương trật tự, khi cảnh sát đi tuần tra tàu điện ngầm, cửa hàng, hiệu cắt tóc và hiệu tắm hơi, bắt những người vắng mặt tại công sở trong giờ làm việc. Và đúng theo phong cách, trong chiến dịch này Andropov chủ yếu sử dụng KGB và cảnh sát thay vì các tổ chức công. Ông tin đó là lối đi tắt hiệu quả hơn.

Trong các cuộc nói chuyện với Andropov, đôi khi tôi nói rằng tôi không hiểu được ý nghĩa của những biện pháp này.

“Cứ chờ tới lúc bằng tuổi tôi, khi đó cậu sẽ hiểu.” ông thường trả lời như vậy.

Nhiều thời gian đã trôi qua từ đó tới nay, nhiều điều đã rơi vào quên lãng hay chìm vào ký ức nhạt nhòa, chỉ còn vài người vẫn nhớ “cuộc đấu tranh vì kỷ cương” này.

Bài diễn văn kỷ niệm Lenin

Tháng 3/1983, Andropov gọi tôi và nói ông muốn đề nghị BCT phê duyệt tôi làm diễn giả tại buổi mít tinh kỷ niệm ngày sinh lần thứ 113 của Lenin.

Tôi đã nhiều lần tham khảo các tác phẩm của Lenin trong cuộc đời mình và tôi nghĩ sẽ không khó khăn gì khi dự thảo bài diễn văn. Tôi bắt đầu suy nghĩ xem nên nói gì; mọi thứ có vẻ như đã được nói và viết ra rất nhiều lần. Tôi không muốn lặp lại những điều sáo rỗng đó. Trợ lý của tôi và tôi đưa ra dự thảo đầu tiên, nhưng đọc lên nó vẫn như những lời ca tụng mà mọi người đã phát chán. Nỗ lực đầu tiên của tôi để hình thành ý tưởng của bài diễn văn rõ ràng là đã thất bại.

Sau đó tôi lần giở các tác phẩm của Lenin thêm một lần nữa, nhất là những tác phẩm viết sau Cách mạng, vừa đọc vừa lướt qua. Càng đọc tôi càng cảm thấy bị hấp dẫn bởi những sự kiện sau cách mạng, và tới một lúc tôi bắt đầu suy nghĩ xem mình sẽ làm gì để giải quyết những vấn đề mà Lenin phải đối mặt.

Phải, có thể tôi đã bị quá thu hút, nhưng việc đọc này tỏ ra có ích. Tôi nghĩ đi nghĩ lại về những tác phẩm cuối cùng của Lenin, nhất là những bài báo và bài diễn văn của ông, khi đánh giá toàn bộ một giai đoạn trong lịch sử Nhà nước Soviet. Ông tin rằng điều quan trọng là phải công khai thừa nhận những kẽ hở của chính sách, vì những sai lầm quá khứ có thể được sửa chữa bằng chính sách mới. Không thể triển khai được một chính sách mới mà không học hỏi từ những sai lầm của chính sách cũ.

Năm 1985 và những năm sau, tôi quay lại với nhiều ý tưởng được gợi ý bởi lần tái khám phá Lenin đó. Nhưng bài diễn văn năm 1983 của tôi vẫn dừng lại trong khuôn khổ chính trị và tư tưởng của thời đại và không đặt ra vấn đề sửa đổi “chính sách cũ.” Dẫu sao thì nếu đánh giá theo báo chí Liên Xô và quốc tế, một vài điểm trong đó đã khơi gợi các cuộc tranh luận sôi nổi.

Những người có thể hiểu được ẩn ý của các cuộc tranh luận chính trị trong những năm tháng đó ghi nhận lời nói của tôi về sự cần thiết xây dựng một khuôn khổ sản xuất xã hội, hỗ trợ không chỉ sự phát triển công nghiệp nặng mà còn tạo ra ngành công nghiệp tiêu dùng hiện đại. Những tuyên bố của tôi về chuyển dịch cơ cấu kinh tế được các tổ hợp công nghiệp quân sự coi là làm biến dạng nền kinh tế.

Bài diễn văn cũng khơi gợi tranh luận về vai trò của cá nhân trong quá trình sản xuất hiện đại: chính bản chất của công việc trong môi trường công nghiệp hiện đại đã phát sinh những yêu cầu hoàn toàn mới về trình độ văn hóa và chuyên môn, kỹ năng và kỷ luật của lực lượng lao động và cả về cái mà chúng ta gọi là nhân tố con người trong nền kinh tế. Trong khi những khái niệm này có vẻ phổ biến trong những bài báo học thuật thì việc biến nó thành một tuyên bố chính trị tạo ra sự khác biệt lớn lao. Những thói quen thâm căn cố để xưa cũ đo lường thành công bằng tấn và kilomet thay vì các giá trị con người vẫn còn quá mạnh mẽ.

Cử tọa phấn khích tới mức họ tìm kiếm và chắt lọc những tham chiếu ẩn để tìm ra những sự kiện thực tế và xu hướng đằng sau lời lẽ của tôi về những cảnh báo của Lenin về những quyết định kinh tế và xã hội quá vội vàng, về những nguyên tắc tự đầu tư và vai trò của khuyến khích vật chất và tinh thần đối với hiệu suất lao động, một chính sách kinh tế dựa trên sự hiểu biết toàn diện hơn về các quy luật kinh tế và áp dụng các khái niệm thị trường, và thậm chí việc giải thích nguyên tắc tập trung dân chủ như một khái niệm để tăng tối đa sáng kiến và tính độc lập.

Tất nhiên, những phát biểu của tôi chỉ được nhận thức với hiểu biết sâu sắc như vậy bởi những người quan tâm đến ý nghĩa của những gì đang diễn ra trong nước. Đa số chỉ thấy tôi được lựa chọn đọc bài diễn văn chính, nhớ ra rằng sau sự kiện tương tự một năm trước đó, Andropov đã trở thành người có quyền lực thứ hai trong Đảng và Chính phủ và bây giờ ông đề nghị tôi phát biểu tại Hội nghị kỷ niệm ngày sinh Lenin. Andropov tìm cách ủng hộ tôi bằng nhiều cách khác nhau. Lúc này ông theo gương Brezhnev và cho tôi cơ hội thể hiện trước Đảng và có ý kiến của mình. Một mặt, đó là một hành động ủng hộ, mặt khác tôi được khuyến khích chia sẻ suy nghĩ và hiểu biết tình hình của mình.

Thăm Canada

Giữa tháng 5/1983 tôi có kế hoạch thăm Canada theo lời mời của Chính phủ Canada, do Bộ trưởng Nông nghiệp Canada Eugene Whelan chuyển lời mời này khi ông sang thăm Moskva tháng 10/1981. Chuyến đi được thỏa thuận kéo dài 10 ngày. Tuy nhiên, đến lúc lên đường thì Andropov lại bất ngờ phản đối:

“Đi Canada à? Không có thời gian đi nước ngoài đâu. Cậu có thể bỏ qua Canada dễ thôi mà, tôi chắc đấy.”

“Nhưng tôi không thể,” tôi khăng khăng. “Thứ nhất, đó là lời mời của Chính phủ. Thứ hai, tôi cần thấy ngành nông nghiệp Canada. Về mặt diện tích trồng trọt và khí hậu, nó giống chúng ta hơn các nước khác rất nhiều. Cuối cùng là tôi cần phải trốn khỏi cái mớ hỗn độn của chúng ta ít nhất 10 ngày. Tôi sẽ có ích hơn sau chuyến đi.”

“10 ngày là quá nhiều,” Andropov nói. “7 ngày là tối đa.”

Ngày 16/5 tôi đến Canada. Đại sứ Alexander Yakolev đã sắp đặt rất tốt cho chuyến thăm. Phía Canada cũng vậy, đánh giá cao tầm quan trọng của chuyến thăm trong điều kiện quan hệ giữa hai nước lúc đó rất hạn chế. Tôi cũng nhận thấy rằng họ tò mò quan sát tôi như một ủy viên BCT trẻ.

Chuyến thăm tỏ ra rất hữu ích. Tôi gặp Thủ tướng Canada Pierre Trudeau. Như thường lệ, ông mặc bộ vét xanh đen, khuyết áo hình bông hồng biểu trưng cho Đảng Tự do. Đầu tiên ông có vẻ hơi gò bó, nhưng sau đó chúng tôi đã bị thu hút tới mức cuộc trao đổi của chúng tôi kéo dài hơn nghi lễ cho phép.

Sau đó tôi tiếp tục có quan hệ thân thiện với Trudeau. Hơn nữa, sau đó báo chí Canada nói rằng đã “khám phá ra Gorbachev” ở phương Tây.

Nhưng mục tiêu chính của chuyến thăm 7 ngày của tôi đến Canada là đi thăm và quan sát cách vận hành của nền kinh tế địa phương.

Trước tiên, chúng tôi đi xe tới một địa điểm gần Ottawa thăm trung tâm nghiên cứu gia súc quốc gia, nhà kính, nông trang các cơ sở xử lý vật liệu nông nghiệp thô và nhà máy sản xuất xe tải nặng gần Windsor. Từ đó chúng tôi đi Toronto rồi đến tỉnh Alberta, vùng nông nghiệp lớn nhất Canada. Chúng tôi đến thăm một số trang trại lớn gần Calgary, nơi nông dân nuôi bò thịt trên các bãi chăn ngoài trời quanh năm.

Quan sát những người nông dân làm việc, tôi cố gắng hiểu nguồn gốc của thành công như vậy.

Chúng tôi được thăm quan một nông trại rộng 12.000 hecta ở Alberta, với đàn bò sữa cho 4.700 kg sữa mỗi con một năm. Nông trang được trang bị nhiều loại máy móc đặc biệt và các thiết bị bảo trì được che bạt. Có các kho ngũ cốc làm bằng nhôm, hai ngôi nhà và mấy chiếc xe hơi. Rõ ràng đó là một nông dân phát đạt. Tôi nói chuyện với chủ nhân.

“Anh có bao nhiêu người làm?” tôi hỏi.

“Hai hay ba người cố định, ngoài ra tôi thuê thêm khi vào mùa.” Sau khi thăm quan cơ sở, tôi hỏi câu hỏi chính:

“Này, anh mới khóa sổ năm ngoái vài tháng trước. Anh biết chi phí và doanh thu năm vừa rồi. Lời lãi của anh thế nào?”

Người nông dân nghi ngờ nhìn Bộ trưởng như thể hỏi xem có nên trả lời tôi hay không. Whelan cười:

“Nói thật cho ông ấy biết đi.”

“Thành thực mà nói,” người nông dân nói, “tôi sẽ không duy trì được nếu không được trợ giá và các khoản vay.”

Câu hỏi của tôi về việc ông ta muốn đi nghỉ ở đâu làm ông ta ngạc nhiên. Ngày nghỉ nào? Chúng tôi có những buổi liên hoan ở trang trại, cưỡi ngựa và cưỡi bò. Chúng tôi chỉ nghỉ một hai ngày tới đó với gia đình, và đó là ngày nghỉ của chúng tôi. Không có ai quản lý nông trại khi tôi đi vắng. Đó là một kiểu “tự trói buộc.” Tôi tự hỏi có bao nhiêu nông dân tập thể và thợ cơ khí của chúng ta đồng ý tự trói buộc mình vào một cam kết như vậy.

Thu hút người dân về làm nông nghiệp cá thể trong khi vẫn duy trì được phúc lợi của các nông trang tập thể lớn là một thách thức khó khăn.

“Sao lại thế?” tôi hỏi Whelan. “Vì sao các anh phải trợ giá khi sản lượng nông nghiệp và sữa cao đến thế?”

“Mikhail,” vị Bộ trưởng nói, “ngày nay không có nước nào mà nông nghiệp có thể tồn tại mà không được nhà nước hỗ trợ. Chúng tôi chi hàng chục tỉ vào các khoản vay của nông dân, còn nước Mỹ chi hàng trăm tỉ đô la. Và chính vì thế mà chúng tôi mới xuất khẩu để có thể bù đắp lại được phần nào chi phí.”

Như vậy động cơ của việc sở hữu đất đai vẫn cần có sự hỗ trợ của nhà nước!

Ngày thứ ba chúng tôi gặp một sự cố đáng ngạc nhiên. Bộ trưởng Nông nghiệp Whelan mời đoàn chúng tôi về nhà, ở đó chúng tôi gặp những người bạn nông dân của ông. Có khoảng 40 người. Các cuộc trao đổi được tiếp nối bằng bữa tối, với món bít tết nổi tiếng to như cái đĩa, và tất nhiên là whisky. Đó là một buổi trao đổi thú vị và hiệu quả và một bữa tiệc rất thân thiện. Sáng hôm sau, dù đã 7 giờ sáng nhưng chúng tôi vẫn còn ngủ, đài phát thanh Canada thông báo tin gây sốc là tôi đã chết vì trụy tim sau buổi chiêu đãi tại nhà Bộ trưởng.

Rõ ràng điều người ta định nói là Gorbachev đã trở thành nạn nhân của lòng hiếu khách Canada. Whelan và Yakolev cùng nhau bác bỏ công khai thông tin sai lầm này vào lúc 8 giờ. Mặc dù vậy, tin này đã lan khắp Canada. Tại buổi họp báo tiếp theo, người ta hỏi tôi thực sự đã có chuyện gì xảy ra. Vậy là tôi kể với họ về cuộc trao đổi cởi mở và thú vị của chúng tôi, đồ ăn ngon tuyệt và những lời chúc tụng chân thành, sau đó chúng tôi đã ngủ một giấc rất say.

Để trả lời câu hỏi về sự cố này, tôi trích một danh ngôn nổi tiếng của Mark Twain: rằng tin đồn về cái chết của tôi đã bị thổi phồng quá mức. Người Canada đánh giá cao tôi vì đã không quá câu nệ tình tiết gây bối rối này.

Nhưng cũng có những câu hỏi khó hơn mà tôi phải trả lời. Đài phát thanh Canada đề nghị tôi cho một buổi phỏng vấn ngắn (sau này mới phát hiện ra đó một đài phát thanh của Mỹ). Whelan và tôi cùng đi với nhau, và tôi nói:

“Các anh có thể đặt câu hỏi, nhưng thời gian không có nhiều.”

“Vâng, vậy chúng tôi chỉ hỏi một câu thôi, ở đây chúng tôi đọc trên báo thấy rằng Yuri Andropov, Tổng Bí thư đương nhiệm, đang đào tạo người kế nhiệm. Đó là lý do ông ấy cử ngài sang Canada, để ngài có thể nhìn xem thế giới và người dân sống thế nào ở các nước khác. Ngài có thể nói gì về điều này?”

Tôi trả lời ngắn gọn:

“Các nhà báo săn tin giật gân thường đưa ra những câu hỏi như vậy. Trong trường hợp của tôi, mọi thứ cực kỳ đơn giản và rõ ràng. Bộ trưởng Nông nghiệp của các anh tới thăm Liên Xô. Ông ấy đã đi nhiều và thấy nhiều, gặp gỡ và nói chuyện với người dân nước tôi. Chính phủ Canada đáp lễ bằng một lời mời tới thăm đất nước các anh. Tôi chỉ đơn giản nhận lời thôi.”

Tôi biết rằng buổi phỏng vấn mang tính khiêu khích này sẽ được báo cáo cho Andropov. Vì thế khi quay về Moskva tôi nghĩ sẽ tốt hơn nếu tự mình nói với ông về chuyến thăm và buổi phỏng vấn. Ông cười và phẩy tay như thể nói quên đi. Tôi hiểu rằng ông biết mọi thứ.

Tôi bị dính vào một cuộc tranh luận gay gắt trong buổi gặp gỡ với các nghị sĩ Canada, với một người trong số họ, một cựu công tố viên, lên án các hoạt động của sứ quán nước ta bằng một giọng điệu thiếu kiềm chế, gọi sứ quán là tổ gián điệp. Ông ta cũng kêu gọi các nghị sĩ khác đừng tin ngay vào các tuyên bố của Bí thư UBTƯ.

Tôi lên phát biểu trả lời:

“Tôi thấy ngạc nhiên vì sự bồng bột này. Đại sứ quán của chúng tôi làm việc rất tốt ở Canada và đã trợ giúp rất nhiều để mở rộng hợp tác giữa hai nước. Ít nhất đó là quan điểm của Thủ tướng Trudeau. Vì vậy, nếu có thể nói thẳng, những lời nói như vừa rồi là dấu hiệu của sự cuồng gián điệp.” Sau đó tôi nói thêm:

“Trong suốt quá trình lịch sử, đất nước chúng tôi đã nhận được không ít những lời kết tội tương tự. Các ngài biết đấy, người dân các nước cộng hòa Trung Á có câu thành ngữ: ‘Chó cứ sủa, gió cứ thổi, nhưng đoàn người cứ đi,’ Đó là câu trả lời của tôi cho ngài công tố viên.”

Cuộc trao đổi đó, hoặc tôi thậm chí có thể gọi nó là cuộc mai phục trong Quốc hội Canada mang đúng tinh thần của thời kỳ đó, khi cuộc đối đầu Chiến tranh Lạnh đang hết sức căng thẳng và gay gắt.

Khi trở về nhà, tôi đến thăm Viện Hàn lâm Khoa học xã hội để giảng bài cho một cử tọa gồm đại diện các vùng về những vấn đề căng thẳng trong lĩnh vực công nông nghiệp. Vì không có thời gian chuẩn bị một bài giảng đầy đủ về chủ đề nghiêm túc này, tôi đưa ra một vài điểm chính. Tôi cũng được yêu cầu nói về trải nghiệm ở Canada. Chuyến đi này cho tôi rất nhiều điều để suy nghĩ và tôi chia sẻ một số kết luận của mình với cử tọa. Tôi nói về việc giảm thiểu những khuyến khích kinh tế để tăng trưởng sản xuất và quản lý tài nguyên hiệu quả, về sự thiếu hụt một cơ chế kinh tế hiệu quả và về quản lý kinh tế được điều phối một cách yếu kém bởi các cơ quan chính quyền riêng rẽ và mâu thuẫn. Tôi đặc biệt nhấn mạnh đến sự bất bình đẳng của trao đổi kinh tế giữa các lĩnh vực công nghiệp và nông nghiệp. Kết luận của tôi là “nền kinh tế quốc dân không thể ổn định nếu không có lĩnh vực nông nghiệp bền vững và có công nghệ tiên tiến.”

Tôi không nói nhiều về Canada, vì tôi không muốn làm cử tọa chán nản: sự khác biệt giữa họ và chúng ta là hoàn toàn về mặt lịch sử, điều kiện kinh tế, công nghệ và hiệu suất của ngành nông nghiệp.

Trong gia đình

Công việc không chỉ nuốt trọn lấy tôi mà cả gia đình tôi. Raisa và bọn trẻ muốn làm nhiều hơn là chỉ quan sát những nỗ lực và theo đuổi của tôi. Họ thấy được tầm vóc của những thách thức mà tôi phải vượt qua và ủng hộ tôi hoàn toàn, giúp duy trì hòa bình, hài hòa và hiểu biết trong “pháo đài” của chúng tôi.

Tất nhiên cuộc sống gia đình không chỉ xoay quanh sự nghiệp chính trị của tôi. Gia đình tôi cũng có những vấn đề khác, phải trải qua chuỗi gập ghềnh những sự kiện hạnh phúc và chán chường.

Thời điểm vui mừng nhất là sự ra đời của cháu gái đầu tiên của chúng tôi, Ksenia, năm 1980. Giống Raisa và Irina, con bé sinh ngày 21/1. Một cuộc sống mới bắt đầu đối với chúng tôi. Như một nhà thơ đã nói, “trong con cháu chúng ta thấy cuộc đời lặp lại.”

Raisa nhận được những lời mời ngày càng nồng nhiệt hơn để thực hiện một cuộc khảo sát mới trong các làng xã của Stavropol, nơi em thu thập dữ liệu cho luận án phó tiến sĩ của mình. Đó là một ý tưởng rất hấp dẫn, nhưng cuộc sống bận rộn ở Moskva không cho chúng tôi nhiều không gian để làm việc đó.

Rất khó thoát ra khỏi Moskva, và chúng tôi phải nhờ mẹ tôi và bố mẹ Raisa đến ở với chúng tôi ít thời gian ở Moskva. Đầu tiên, họ đến khá thường xuyên và rất nhiệt tình, nhưng tuổi tác đã dần cho thấy ảnh hưởng của mình: đi Moskva trở nên ngày càng khó nhọc hơn với gánh nặng bệnh tật và đau ốm. Chúng tôi làm tất cả những gì tốt nhất có thể để giúp họ chữa trị, thuốc thang, tiền bạc, quần áo và thực phẩm, làm mọi thứ có thể. Đó là chiều dài “mặt trận” của chúng tôi, từ cháu ngoại cho tới cha mẹ. Ngoài ra, chúng tôi còn phải chăm sóc cho anh Yevgeny của Raisa, người đang suy giảm sức khỏe vì nghiện rượu.

Như tôi đã nói, Irina và Anatoly tốt nghiệp Đại học Y.

Anatoly được phân công tới một bệnh viện giải phẫu do Viện sĩ V. Savelyev lãnh đạo, là một bộ phận của Bệnh viện Gradskaya số Một ở Moskva. Sự nghiệp ban đầu của cháu là một phép thử rất khó khăn, nhưng nó đã dần dần tích lũy được những kỹ năng và kiến thức cần thiết và nhận một dự án nghiên cứu. Cuối cùng nó cũng có bằng phó tiến sĩ và tiếp tục công việc ở bệnh viện.

Nói tóm lại, gia đình tôi dần hòa nhập vào cuộc sống của một đô thị Soviet. Giới bạn bè ngày càng mở rộng và chúng tôi dần coi mình là những người Moskva.

Andropov ra đi

Vào mùa hè năm 1983, tình hình trở nên rõ ràng rằng những kỳ vọng tốt nhất của chúng tôi về thay đổi sẽ sụp đổ: bất ngờ Andropov lâm bệnh. Ông có vấn đề lớn về thận. Trong một thời gian chỉ có vài người biết điều đó. Nhưng khi sức khỏe của ông suy giảm nhanh chóng, nó bắt đầu thể hiện ra vẻ ngoài của ông; khuôn mặt ông nhợt nhạt bất thường, còn giọng nói khàn khàn. Trước đó không lâu, khi ai đó đến văn phòng, Andropov thường đứng lên khỏi bàn giấy và đi tới đón khách. Bây giờ ông chỉ có thể ngồi yên trên ghế chìa tay ra. Đi lại ngày càng trở nên khó khăn hơn.

Ông thường xuyên phải chạy thận để lọc máu bằng một thiết bị đặc biệt, một rồi sau đó hai lần một tuần, sau đó thường xuyên hơn. Không thể giấu được chuyện đó, vì giữa hai phiên điều trị, một vài ống truyền tĩnh mạch vẫn còn lại trên tay ông, và mọi người có thể nhìn thấy chúng được dính từ cổ tay trở lên.

Một tin đồn độc ác bắt đầu lan truyền trong bộ máy của Đảng: “Ông ấy xong rồi.” Những quan chức mà đối với họ bệnh tình của Andropov giống như lộc trời cho, bắt đầu thò đầu lên. Đầu tiên họ chỉ thì thầm bí mật về chuyện này trong góc, nhưng chẳng bao lâu sau họ không buồn giấu giếm sự trông đợi hả hê của mình. Họ đang chờ đợi. Chuyện này trở nên rõ ràng trong quá trình chuẩn bị Hội nghị toàn thể Trung ương tháng 6/1983.

Ý tưởng tổ chức một hội nghị toàn thể về chính sách tư tưởng được Andropov đưa ra. Ông lo lắng về sự suy giảm chính trị, tư tưởng và đạo đức của xã hội Soviet và hy vọng cuộc trao đổi cấp cao như thế này sẽ tăng cường tác động tư tưởng của các nỗ lực của Đảng.

Theo thứ hạng của Kremli thì Chernenko trước đây từng chịu trách nhiệm về tư tưởng và như vậy được đề nghị dự thảo diễn văn chính. Khi chuyện sức khỏe của Tổng Bí thư đang yếu đi không còn là bí mật, “bè lũ tư tưởng” do Zimyanin cầm đầu, người được Chernenko ủng hộ, bắt đầu ngọ nguậy. Giờ đây, đoàn kết và quả quyết hơn, họ coi bài diễn văn này gần như sự khôi phục chính thức học thuyết Brezhnev.

BCT không can thiệp vào việc soạn thảo. Khi nó được phát, tôi đọc bài diễn văn và đến gặp Andropov:

“Không thể chấp nhận được! Ai lại đọc bài diễn văn kiểu này 25 năm sau hội nghị toàn thể về tư tưởng lần cuối cùng?!”

Điều tệ hại nhất là văn bản chứa đầy rẫy một cách phô trương và hoàn toàn vô ích những trích dẫn và dẫn lời của Andropov. Tên và các chính sách của ông vì thế bị liên kết với việc liệt kê một cách nhạt nhẽo những quy tắc và điều cấm kỵ của Brezhnev do nhóm Zimyanin làm ra. Tôi thấy bài diễn văn này rõ ràng được viết ra như một hành động chống đối công khai.

Tôi khuyến nghị nếu Andropov không phản đối, tôi sẽ tới nói chuyện với Chernenko, nhưng bất kể kết quả của cuộc nói chuyện là gì thì Andropov cũng phải phát biểu tại Hội nghị toàn thể. Khi tôi gặp Chernenko, tôi đưa ra một vài gợi ý thận trọng với sự tế nhị tối đa:

“Bài diễn văn này chắc chắn đã tập hợp một lượng tư liệu khổng lồ, nhưng khi đọc nó cảm thấy thiếu logic gắn kết văn bản với những gì chúng ta làm trong mấy tháng vừa qua. Nhưng quan trọng hơn hết, nó có vẻ như thiếu đi sự phân tích cặn kẽ và khách quan những vấn đề hiện tại. Có thể nếu văn bản được rút ngắn đi khoảng một phần ba và tập trung vào những điểm cơ bản thì nó sẽ là tuyên bố mạnh mẽ hơn.”

Phù! Cố gắng ngoại giao tới hết mức có thể. Tôi hy vọng Chernenko ít nhất cũng đề nghị tôi tham gia vào việc biên tập lần cuối cho bài diễn văn của ông ta. Nhưng tôi đã thất vọng tràn trề.

“Cám ơn cậu đã đọc,” ông ta nói, ánh mắt vô cảm. “Tôi đã xem xét nhiều phiên bản, nhưng tôi đã chọn bản này. Tôi sẽ suy nghĩ về ý kiến của cậu.”

Và thế là hết. Không có gì thay đổi. Lời khuyên của tôi bị phớt lờ, và sau này tôi nghe được rằng lần viếng thăm của tôi bị coi là kiêu ngạo và muốn dạy đời. Tôi nhắc lại với Andropov là ông phải phát biểu nếu muốn cứu vãn hội nghị.

Khi Chernenko đọc bài diễn văn của mình, tôi quan sát phản ứng của Andropov. Trong lúc diễn giả đang đánh vật với những câu từ dài dòng lắt léo của Zimyanin, nét mặt Andropov tối dần. Đến một lúc ông ra hiệu gọi tôi đến và nói:

“Sau giờ nghỉ, hãy ngồi đây và điều khiển hội nghị.”

Chỉ những người biết đầy đủ ý nghĩa của việc chủ tọa này trong thời gian đó mới có thể hiểu đó là một đòn nặng thế nào với Chernenko. Sau giờ nghỉ, ông ta ngồi đâu đó ở hàng cuối, không nghe thảo luận. Chỉ khi được mời chủ tọa phiên toàn thể ngày hôm sau ông ta mới bắt đầu hồi phục từ sự nhục nhã này.

Khi Andropov và tôi thảo luận kết quả của hội nghị, cả hai chúng tôi đều nhất trí rằng nó đã diễn ra theo kế hoạch của nhóm Chernenko. Nói cách khác, nó không đáp ứng được hy vọng của chúng tôi.

Hội nghị toàn thể này là một cột mốc chính trị mà sau đó chúng tôi lại bắt đầu bị mất đà.

Trong tháng 9 Andropov đi nghỉ ở Krym. Tôi thường xuyên nói chuyện với ông qua điện thoại và tôi cảm thấy ông đang khỏe lại. Một lần gọi điện cho ông, người ta nói với tôi rằng Andropov đã chuyển sang một biệt thự khác trên núi ở một nơi có tên gọi là Dubrava.

Tôi không hề ngạc nhiên, vì tôi biết từ khi chúng tôi còn hay di nghỉ với nhau ở Kislovod rằng ông thích núi hơn biển. Ngoài ra, các bác sĩ cấm ông tắm và bơi, vì Andropov có thể vận động quá sức trong điều kiện sức khỏe hiện tại của ông.

Hai tiếng sau Andropov gọi điện lại cho tôi: “Cậu gọi cho tôi đấy à?”

“Vâng, tôi muốn báo cáo anh tình hình.”

“Tôi mới chuyển sang Dubrava được vài ngày. Ở đây rất thích, thời tiết tuyệt vời.”

Tôi cảm thấy được qua giọng nói của ông rằng ông đang trong tâm trạng tuyệt vời, điều đã lâu không có. Rõ ràng không khí vùng núi và thiên nhiên địa phương đã có hiệu quả tốt. Tôi không thể hình dung được rằng ông sẽ không bao giờ vui tươi như thế được nữa.

Hai hay ba ngày sau, tôi biết được rằng Andropov ốm rất nặng. Tôi không biết chi tiết về mặt y tế những gì thực sự diễn ra và vì sao ông bị cảm lạnh. Andropov được khẩn cấp đưa về dacha của mình ở Krym và sau đó đưa bằng máy bay về Moskva, thẳng tới Bệnh viện Trung ương (bệnh viện chính phục vụ giới lãnh đạo cấp cao Liên Xô). Thế là bắt đầu một giai đoạn đau khổ nhất, giai đoạn khó khăn trên mọi phương diện…

Trước hết, khó mà không cảm thấy thương cảm cho Andropov, ông đang đau đớn khủng khiếp. Chúng tôi thường xuyên nói chuyện điện thoại, và khi bác sĩ cho phép, tôi đến thăm ông ở bệnh viện. Hầu hết tất cả mọi người trong ban lãnh đạo Đảng đều túc trực bên cạnh ông. Một số người đến thường xuyên hơn những người khác. Một số đến để hỗ trợ ông, những người khác đến để nghe ngóng tình hình. Tháng 10 và 11 một đã trôi qua như thế. Nhưng cơn đau đớn thể chất của ông càng nặng hơn khi ông biết về những thay đổi trong điện Kremli và những âm mưu đang ấp ủ ở đó.

Tính đến tình trạng sức khỏe của Tổng Bí thư, các phiên họp của BCT và Ban Bí thư Trung ương được Chernenko điều hành. Chỉ trong những trường hợp đặc biệt, ông mới yêu cầu tôi chủ trì Ban Bí thư. Tôi nghĩ Tikhonov cũng cố gắng giành lấy vị trí chủ trì BCT nhưng không thành công. Bước đi này bị ngăn chặn chủ yếu nhờ sự can thiệp của Andropov, người mặc dù ốm rất nặng nhưng vẫn giữ được đầu óc tỉnh táo.

Không lâu trước đó, ở Krym, Andropov đã nói với tôi trong một cuộc điện thoại rằng tôi chắc chắn phải phát biểu kết luận sau những cuộc thảo luận tại Hội nghị toàn thể Trung ương lần sau, dự kiến tổ chức vào tháng 11.

“Có thực sự cần thiết không?” tôi hỏi, nhận thức được rằng những đồng nghiệp trong BCT của tôi sẽ cảm thấy thế nào trong những chuyện như vậy.

“Cậu phải làm,” Andropov khăng khăng. “Hãy chuẩn bị sẵn diễn văn bế mạc cho lần thảo luận này của BCT đi. Chúng ta sẽ xem xét nó khi tôi quay về.”

Tôi bắt đầu vạch ra bài trình bày và phân tích những kết quả chính trị và thực tế của 9 tháng vừa rồi. Đúng lúc đó Tikhonov đi nghỉ về. Khi biết tôi sẽ phát biểu tại Hội nghị toàn thể, ngay lập tức ông ta gọi cho Andropov và nói vì Gorbachev sẽ phát biểu nên ông ta cũng sẽ phát biểu.

“Tôi nói gì với ông ấy bây giờ?” Andropov nói qua điện thoại.

“Tôi nói nếu anh muốn phát biểu thì anh cứ tự nhiên. Hãy chuẩn bị và phát biểu.”

Tất cả những âm mưu nhỏ mọn này xung quanh Hội nghị toàn thể sắp tới bắt đầu có hơi hướng của một cuộc đấu giành quyền lực đang đến. Các cuộc thảo luận và ngồi lê đôi mách ở BCT để lại dư vị như họ đang chôn sống ông ấy. Tất cả những thứ đó cuối cùng đã khiến Andropov nổi giận.

Một ngày trong tháng 12, khi tôi vừa đến văn phòng thì Ryzhkov xông vào:

“Andropov vừa gọi cho tôi. Ông ấy đang vô cùng giận dữ. Ông ấy nói, ‘Vậy là các anh đã lựa chọn xong trong BCT người thay thế Tổng Bí thư rồi đấy?’ Tôi nói: ‘không hề có chuyện ấy. Chúng tôi không trao đổi bất cứ vấn đề gì tương tự như thế.’ Nhưng ông ấy vẫn không bình tĩnh lại.”

Ngay lập tức tôi gọi điện tới bệnh viện và xin gặp Andropov ngày hôm sau.

Khi tôi vào phòng, ông đang ngồi trên ghế bành, cố gắng nở một nụ cười. Chúng tôi chào hỏi và thân thiện ôm nhau. Ông thay đổi rất nhiều so với lần cuối cùng chúng tôi gặp gỡ. Khuôn mặt xám tro, mệt mỏi với đôi mắt vô hồn. Ông khó khăn lắm mới nhướng được mày, có vẻ như ông phải nỗ lực lắm mới ngồi được xuống ghế bành. Tôi phải cố gắng lắm mới không lảng tránh tiếp xúc bằng mắt với ông và ít nhất phần nào đó giấu được cơn sốc của tôi. Đó là lần cuối cùng tôi gặp Yuri Andropov.

Những trợ lý của ông, chủ yếu là Laptev và Volsky, gần như ngày nào cũng đến thăm ông. Có thể chính họ là những người đề xuất dự thảo bài diễn văn của Andropov và phân phát cho các ủy viên Trung ương.

Andropov tự tay sửa nội dung bài phát biểu của mình, nói rằng: “Với bệnh tình nghiêm trọng của tôi và xem xét lợi ích của nhà nước và nhu cầu tiếp nối lãnh đạo Đảng và đất nước, tôi đề nghị bổ nhiệm Mikhail Sergeyevich Gorbachev vào vị trí đứng đầu Ban Bí thư.”

Những bản sao bài diễn văn của Andropov được chuyển cho các ủy viên Trung ương trước Hội nghị toàn thể. Nhưng bút tích bổ sung của Tổng Bí thư thì biến mất (!).

Hội nghị toàn thể lắng nghe các báo cáo của Chủ nhiệm Gosplan, Nikolai Baibakov, Bộ trưởng Tài chính Vasily Garbuzov, phê duyệt kế hoạch và ngân sách hằng năm, bầu Vorotnikov và Solomentsev làm ủy viên BCT, bầu Chebrikov làm ủy viên dự khuyết, bầu Ligachev làm Bí thư Trung ương. Tikhonov và tôi phát biểu trong phần thảo luận của Hội nghị toàn thể.

Những người đã bỏ phần khuyến nghị bổ sung ra khỏi bài phát biểu của Tổng Bí thư đã nhận thấy chúng ta đang gần như lựa chọn một lãnh đạo mới của Đảng.

… Cái chết của Andropov rất nặng nề với tôi. Tôi không gần gũi với bất cứ ai trong ban lãnh đạo Liên Xô như với ông. Tôi luôn cảm nhận được sự hỗ trợ và tin tưởng chân tình của Andropov. Trong mối quan hệ với tôi, ông không bao giờ cho phép mình có thái độ kẻ cả của một nhà lãnh đạo chính trị có kinh nghiệm, quen việc quyết định số phận người khác. Tôi không thể nói rằng ông là người hoàn toàn cởi mở và chia sẻ mọi suy nghĩ của ông với tôi, nhưng ông không bao giờ lảng tránh những câu hỏi của tôi.

Phản ứng trước cái chết của Tổng Bí thư rất khác nhau thậm chí trong BCT; vài khuôn mặt cúi xuống buồn rầu, những người khác hài lòng ra mặt. Một vài Bí thư Trung ương phấn khởi không cần giấu giếm.

Không nghi ngờ gi, Yuri Andropov là một nhân cách xuất sắc và vĩ đại, tài năng, một trí thức thực sự. Ông kiên định chống lại tất cả những gì chúng ta gọi là “học thuyết Brezhnev”: sự ưu ái, những âm mưu hậu trường và đấu đá nội bộ, tham nhũng, tha hóa đạo đức và cấm đoán quá mức. Tất cả những điều đó phù hợp với kỳ vọng của người dân.

Nếu đúng là dân tộc ta căm thù sâu sắc chủ nghĩa quan liêu và luôn thách thức uy quyền thì những năm cầm quyền cuối cùng của Brezhnev chỉ làm sâu sắc thêm những tình cảm đó. Đó là lý do vì sao những biện pháp quá cứng rắn của Andropov đã tạo nền móng cho hy vọng.

Các biện pháp của ông được xem là bắt đầu của những cuộc đổi mới sâu rộng hơn. Nỗ lực đổi mới này trong nước còn được gọi là “hiện tượng Andropov.” Như tôi hiểu, nó dẫn đến những kỳ vọng trong toàn quốc và những hy vọng lấy cảm hứng từ sự khởi đầu của một nhà lãnh đạo mới và sự chối bỏ mọi khía cạnh tiêu cực liên quan đến thời kỳ Brezhnev.

Và đây là câu hỏi chính: vậy Andropov có đi xa hơn nữa và tiến hành đổi mới cơ bản đất nước nếu số phận ông có ngã rẽ khác đi? Có thể ông sẽ làm tới mức độ nào đó. Nhưng thay đổi quyết liệt thì chưa chắc.

Tôi thường tự hỏi vì sao Andropov, người hiểu hơn ai hết những tội ác của Stalin lại dè dặt trong vấn đề này. Ông đã nhìn thấy những nỗ lực của Brezhnev cứu vãn uy tín cho Stalin cùng với mô hình trật tự xã hội của ông ta nhưng không hề có ý định can thiệp. Còn vai trò của Andropov thế nào trong các sự kiện Hungary, Tiệp Khắc và cuộc chiến Afghanistan? Trong việc đàn áp những người bất đồng chính kiến khi mà việc nói chuyện về tự do và quyền con người cũng bị xem như tội hình sự!

Có thể nhiều năm trời làm việc tại KGB, với hệ thống mang nặng tính giáo điều đã để lại dấu ấn không phai mờ trong tính cách và hệ thống giá trị của ông, khiến ông luôn nghi ngờ và chịu số phận phục vụ cho hệ thống.

Không, Andropov sẽ không vượt qua giới hạn để tạo ra những thay đổi cấp tiến, cũng giống như Khrushchev, người đã thất bại khi cải tổ hệ thống. Có thể đó là định mệnh khi ông phải qua đời trước khi gặp phải những vấn đề chắc chắn sẽ phát sinh và sẽ làm ông và những người khác vỡ mộng với ông.

Thời kỳ của Andropov ngắn ngủi, nhưng nó đã cho mọi người hy vọng. Tôi thường nhớ lại một đêm phương nam gần thành phố nghỉ dưỡng Kislovodsk dưới chân núi Bắc Kavkaz; bầu trời lấp lánh sao, lửa trại bập bùng và Yuri Andropov ngắm nhìn ngọn lửa trong khoảng khắc khải huyền mơ mộng. Chiếc máy ghi cát xét bên cạnh ông phát một bài hát bất cần của ca sĩ Liên Xô Yuri Vizbor mà Andropov rất thích:

Ai cần? Chẳng ai cần.

Ai quan tâm? Không ai quan tâm.

Chernenko: Bệnh nhân lãnh đạo cường quốc

Tôi thấy Dmitry Ustinov là ứng viên thích hợp nhất kế nhiệm Andropov lúc đó, dù ông đã 75 tuổi.

Tại sao? Theo tôi, có lẽ ông là người duy nhất có thể tiếp tục con đường chính trị của Andropov. Họ là những người bạn thân thiết, và ông có thể duy trì và phát triển những thay đổi do Andropov khởi xướng. Ngoài ra, Ustinov là một nhân vật rất quyền lực trong Đảng và đất nước.

Tôi vận động cho Dmitry Ustinov (hết khả năng có thể!) vì tôi không thấy có bất cứ lựa chọn nào khác. Một vài người không muốn làm việc đó, trong khi những người khác vẫn chưa sẵn sàng nhận trách nhiệm Tổng Bí thư UBTƯ. Ustinov có thể thực hiện một số công việc hữu ích trong một thời gian và chuẩn bị một thay đổi tươi mới trong lãnh đạo Đảng.

Sau này tôi mới biết được rằng có những buổi trao đổi được tổ chức để nói về khả năng đề cử tôi làm ứng viên.

Hai-ba ngày sau khi chôn cất Andropov, Raisa đến thăm vợ ông. Tatyana ốm và căng thẳng. Bà trên giường ngồi dậy than vãn, “Sao họ lại chọn Chernenko? Sao họ lại làm vậy? Yuri muốn chọn Mikhail cơ mà.” Raisa an ủi bà và tìm cách kết thúc cuộc nói chuyện.

Ở một mức độ nhất định, biến cố này nhắc lại những lời đồn đại đã lan truyền về những thay đổi trong bài diễn văn của Andropov do Ban Quản trị UBTƯ (Central Committee’s Administrative Department) thực hiện tại Hội nghị toàn thể tháng 12.

Còn một việc nữa. Một trong những đồng nghiệp của tôi, người cùng làm việc thân cận với tôi trong nhiều năm, đã tóm tắt lại cuộc nói chuyện của ông ta với Georgy Korniyenko, khi đó là Thứ trưởng Ngoại giao. Trích lời Andrei Gromyko, Korniyenko nói Gromyko, Ustinov, Nikolai Tikhonov và Konstantin Chernenko đã tổ chức một cuộc họp “riêng” ngay sau khi Andropov qua đời, nhưng họ không nhất trí được về ứng cử viên tân Tổng Bí thư. Đồng thời, Ustinov có thể đã nói rằng BCT sẽ tự quyết định. về ý kiến cá nhân, Ustinov nói ông ta sẽ đề cử Gorbachev.

Tôi không biết chuyện đó có thực sự xảy ra hay không. Nhưng còn có bằng chứng khác.

Cuộc gặp riêng này xảy ra trong văn phòng Phó trưởng Ban Quản trị Trung ương. Sau khi cuộc nói chuyện kết thúc, Chernenko ở lại trong phòng. Gromyko, Ustinov và Tikhonov ra ngoài hành lang, nơi trợ lý và cảnh vệ của họ, những người không thể kìm nén được sự tò mò của mình trong những ngày tháng đó, đang đợi họ. May cho họ, Tikhonov bị nặng tai và giống những người nặng tai khác, ông ta có khuynh hướng nói to hơn bình thường. Vậy là theo nhân chứng, Tikhonov bất ngờ nói đủ to để mọi người trong hành lang phải ngoái lại, “Cho dù có như thế đi chăng nữa, tôi nghĩ chúng ta đúng. Mikhail vẫn còn trẻ. Không thể biết được cậu ta sẽ hành xử thế nào trên cương vị đó. Kostya chính là người ta cần.”

Một lần nữa tôi nhấn mạnh rằng tôi không biết phiên bản nào gần với sự thực nhất hay hoặc họ có ngầm nhất trí việc đề cử Chernenko hay không. Tuy nhiên, chính Ustinov sau đó nói với tôi rằng, ông ta và Andropov đã đặt sự ủng hộ của mình lên Gorbachev. Ông ta không buồn giải thích vì sao mọi thứ lại khác đi. Và đương nhiên là tôi không bao giờ hỏi về chuyện đó.

Dù sao chăng nữa, việc bầu tân Tổng Bí thư diễn ra rất dễ dàng. Tôi có thể nói rằng đó là một việc nhàm chán. Sự siêu tích cực của Tikhonov đã quyết định tất cả. Chernenko còn chưa kịp khai mạc cuộc họp BCT thì Tikhonov, trong một nỗ lực ngăn chặn mọi bất ngờ từ phía Ustinov đã đặt vấn đề trật tự và ngay tức khắc đề xuất bầu Konstantin Chernenko làm Tổng Bí thư.

Có lẽ Ustinov kỳ vọng Chernenko từ chối và xin rút, vì Chernenko biết mình không khỏe. Ông ta phải tự biết và nhận thấy rằng mình không đủ điều kiện điều hành đất nước. Nhưng không có chuyện gì tương tự xảy ra. BCT này không có truyền thống bỏ phiếu chống lại những vận động này. Mọi người đồng ý với đề xuất của Tikhonov và bầu cho Chernenko, kể cả tôi. Có một lý giải đơn giản cho chuyện này: cơ bản là không được để xảy ra chia rẽ.

“Kostya đúng là người ta cần,” Tikhonov đã nói vậy. Điều này có thể được hiểu như sau: Tikhonov hy vọng chính ông ta sẽ là người có khả năng trở thành Tổng Bí thư tiếp theo. Sự nổi lên của Chernenko như nhà lãnh đạo của một siêu cường, với tính cách và đặc điểm của ông ta là một cú sốc với công chúng. Chỉ cần đó là bất cứ người nào khác, trẻ hơn và năng động hơn một chút là được, nhưng lại không phải như vậy.

Tiếp nối cuộc họp của BCT và trong vài ngày sau đó, Ustinov, người luôn tươi vui yêu đời nhiều tới mức khó có điều gì có thể làm ông ta phiền muộn, có vẻ như chán nản. Ông im lặng và thu mình lại. Trong khi đó, tại Hội nghị toàn thể Trung ương tôi nhìn thấy những gương mặt khác nhau: những người đến lúc phải bước xuống và những người đã về hưu nhưng vẫn còn ở lại Trung ương như thể họ đã vượt qua nỗi sợ hãi của mình và những đổi mới của Andropov, và phấn khởi lên bởi hy vọng rằng thời kỳ của họ đã trở lại. Thời kỳ yên bình và ổn định. Nói cách khác, thời kỳ Brezhnev.

Chúng ta đã đưa ai lên vị trí Tổng Bí thư? Một siêu cường được dẫn dắt không chỉ bởi một cá nhân ốm yếu về thể chất - ông ta đã ốm rất nặng. Điều đó không phải bí mật đối với bất cứ ai và có thể nhìn thấy bằng mắt thường. Không thể giấu được sự yếu đuối của ông, hơi thở khó (ông mắc bệnh khí thũng) và nông. Bác sĩ đi cùng Margaret Thatcher tới dự tang lễ Andropov đã đưa ra chẩn đoán không lâu sau đó về việc Chernenko còn sống được bao lâu. Ông ta chỉ sai có vài tuần.

Cái chết của Andropov và việc bầu Chernenko làm Tổng Bí thư đã tạo hy vọng cho những kẻ chống đối lại bất kỳ hình thức cải cách nào. Không còn che giấu mục tiêu của mình, họ gây sức ép lên Chernenko và tìm cách dừng những dự án Andropov đã thực hiện, cũng như phong cách làm việc của ông.

Những người ủng hộ Andropov, trong đó có tôi, cảm nhận được ảnh hưởng của chuyện này trước những người khác. Tôi không ngạc nhiên về chuyện đó. Trở lại năm 1983, khi sức khỏe của Andropov suy yếu nghiêm trọng, tôi được thông báo rằng người ta đang bận rộn tìm kiếm thông tin có hại cho Gorbachev. Thậm chí một vài cơ quan hành chính còn tham gia vào “cuộc đi săn” này. Sau này khi tôi trở thành Tổng Bí thư, tôi biết rất chi tiết về việc này từ Bộ trưởng Nội vụ mới, Alexander Vlasov.

Vì vậy tôi đã chuẩn bị tinh thần cho những âm mưu này và biết rằng đang có những nỗ lực thực hiện kế hoạch loại bỏ Gorbachev được chuẩn bị từ lâu. Điều này trở nên rõ ràng ngay tại cuộc họp BCT đầu tiên khi chúng tôi bắt đầu nói về việc phân chia trách nhiệm trong BCT và Ban Bí thư Trung ương.

Trách nhiệm chung của Tổng Bí thư là giữ vững quyền lực và sự lãnh đạo của BCT Tôi dự định được giao nhiệm vụ điều hành Ban Bí thư. Tikhonov tự coi mình là trọng tài.

“Tôi không hiểu tại sao chúng ta lại để Gorbachev điều hành Ban Bí thư,” ông ta nói hơi có phần gay gắt. “Như các đồng chí biết, Mikhail Sergeyevich phụ trách vấn đề nông nghiệp. Tôi sợ rằng Ban Bí thư sẽ bị kéo vào việc rà soát các vấn đề nông nghiệp và anh ấy sẽ sử dụng Ban làm công cụ gây áp lực. Chắc chắn sẽ nảy sinh nhiều điều không nhất quán.”

Tôi ngồi ngay ở đó. Tôi lắng nghe và tiếp tục yên lặng.

Ustinov không đồng ý với Tikhonov, nói rằng Gorbachev đã điều hành Ban Bí thư và chưa hề có sự “không nhất quán” nào xảy ra. Tikhonov không thể gạt Gorbachev ngay lập tức. Viktor Grishin và Andrei Gromyko sau đó vòng vo về giải pháp của vấn đề, thực sự là tìm cách hỗ trợ Tikhonov. Nhưng họ vẫn không vượt qua được rào cản chính, Ustinov. Chernenko tìm cách nói gì đó và nhắc đi nhắc lại điều gì đó, nhưng ông ta trông có vẻ mệt mỏi. Tôi có cảm giác những vai trò trong vở kịch này đã được định trước. Quyết định chính thức giao tôi chịu trách nhiệm về Ban Bí thư không được thông qua trong nhiệm kỳ Tổng Bí thư của Chernenko.

Tôi tiếp tục điều hành Ban Bí thư trên thực tế và luôn báo cáo mọi việc cho Tổng Bí thư mới. Chúng tôi thường xuyên gặp nhau và thảo luận nhiều vấn đề của Đảng, nền kinh tế và tư tưởng. Hơn nữa, khi Ban Bí thư bắt đầu hoạt động hiệu quả hơn, kỳ vọng đối với nhân sự của Ban tăng lên, gây thất vọng không chỉ cho Tikhonov mà còn cho cả Bộ trưởng Ngoại giao, và đặc biệt là những người thân tín của Tổng Bí thư.

Tikhonov thường xuyên tìm cách làm suy yếu Ban Bí thư với một sự kiên trì đáng khâm phục. Ông ta tìm cách ve vãn Yegor Ligachev nhưng có vẻ ông ta không thành công lắm. Đối với Vladimir Dolgikh, Tikhonov áp dụng một biện pháp đã được kiểm nghiệm là gọi ông ta là người kế nhiệm mình ngay trước mặt ông ta. Dolgikh bây giờ dành phần lớn thời gian của mình vào những cuộc họp và thảo luận kéo dài vô tận trong “giáo xứ” của thủ tướng.

Bất kể nhanh chậm, trong vòng chưa đầy 3 tháng, Ban Bí thư đã làm cho sự hiện diện của mình được cảm nhận trong Đảng và cụ thể là ở trung ương, ở Moskva. Một vài người rất cố gắng để được tới các buổi họp, trong khi đó một số người khác lại sợ tham gia. Tikhonov phát khùng. Ông ta thể hiện sự khó chịu của mình và cố gắng gây nên nghi ngờ cho các hoạt động của Ban Bí thư.

Ustinov hỗ trợ tôi trong suốt thời gian khó khăn này. Chúng tôi trở nên thân thiết hơn bao giờ. Tôi còn phải ghi nhận sự ủng hộ trên thực tế và tinh thần mà tôi nhận được từ Ligachev. Nikolai Ryzhkov và tôi đã cùng nhau làm được rất nhiều việc hiệu quả. Thậm chí Mikhail Zimyanin và tôi cũng có thể giải quyết vấn đề một cách xây dựng, và chúng tôi gặp gỡ thường xuyên.

Nói ngắn gọn, tôi cảm thấy tự tin và tiếp cận mọi việc một cách hợp lý. Tôi không còn đặt vấn đề về việc chính thức hóa bằng văn bản vai trò của mình trong Ban Bí thư thông qua một nghị quyết của BCT nữa. Tôi tuân thủ nguyên tắc dài lâu của mình - cuộc sống sẽ sắp xếp mọi thứ.

Nhưng bất ngờ Chernenko mời tôi đến gặp ông ta ngày 30/4. Tôi nghĩ chúng tôi sẽ trao đổi về những ngày nghỉ lễ tháng 5 sắp tới. Nhưng cuộc nói chuyện ngay lập tức có hơi hướng không thoải mái. Ông ta bắt đầu nói năng không nhất quán và nói rằng ông ta không thể trì hoãn quyết định về một số vấn đề lâu hơn được nữa. Ông ta nói đang bị áp lực và điều đó gây ra chia rẽ và mâu thuẫn trong công việc của chính phủ.

Tôi hỏi ông ta, “Konstantin Ustinovich, anh đang nói về chuyện gì?”

“Về lãnh đạo Ban Bí thư,” ông ta trả lời.

“Anh không cần lo lắng như vậy. Hãy giải quyết vấn đề này ở BCT vì anh đang nói về lòng tin. Tôi muốn nghe từ những đồng nghiệp của mình về những yếu kém và sai lầm của mình, vì họ là những người thông thái và giàu kinh nghiệm. Tôi hy vọng vấn đề không phải là về chuyện tôi có ở trong BCT hay không phải không ạ?” tôi hỏi.

“Không, cậu nói gì vậy?” Chernenko lẩm bẩm khó nghe. Tới đây, cảm xúc của tôi trào dâng thành một cuộc độc thoại kích động:

“Nếu mọi việc đã như thế thì tôi có quyền được biết đối thủ của tôi muốn gì ở tôi và họ có những ý kiến phê bình gì với tôi. Chúng ta cần đánh giá công việc của Ban Bí thư. Có ai đó không thích việc Ban Bí thư mạnh lên. Là Tổng Bí thư, anh phải nghĩ tới tất cả những điều đó rồi ra quyết định. Tôi có thể thấy người ta đang tìm cách nắm lấy quyền lực như thế nào, và hậu quả của nó có thể rất nguy hiểm. Đó là lý do vì sao tôi nghĩ chúng ta phải giải quyết vấn đề này, nhưng chúng cần phải giải quyết tận gốc. Lãnh đạo đất nước là một tình huống phức tạp và tất cả chúng ta cần phải thảo luận thành thực. Vấn đề sẽ không tự biến mất, chúng ta không nên tìm cách lờ nó đi.”

Chernenko yêu cầu tôi trình bày lại suy nghĩ của mình, nhưng chậm hơn,và ông ta ghi chép. Chúng tôi nhất trí tổ chức họp BCT ngày 3/5, chúc nhau Ngày Quốc tế lao động vui vẻ và chia tay. Tôi ra về với trái tim cay đắng. Tôi cho rằng nếu Tổng Bí thư không quyết đoán và lung lay, rất khó nói mọi việc sẽ ra sao.

Cuối ngày Ustinov gọi điện, chúc tôi ngày nghỉ vui vẻ và khuyên tôi về nhà sớm hơn một chút. Một số người ở vị trí lãnh đạo - Ustinov, Gorbachev, Ligachev, Ryzhkov và những người khác - làm việc 12-14 giờ một ngày và ở lại cơ quan rất muộn. Tôi cảm ơn ông và vì điều đó vẫn còn lẩn quẩn trong đầu, tôi nói với ông về cuộc nói chuyện với Chernenko.

Ustinov lo lắng và coi chuyện đó như một âm mưu quy mô lớn. Ông chấp nhận vị trí của tôi và khuyến nghị tôi kiên quyết bảo vệ nó và không cần lo lắng vì theo quan điểm của ông, những âm mưu chống lại tôi chắc chắn thất bại.

Chúng tôi họp BCT ngày 3/5 và thảo luận tất cả các nội dung trong chương trình nghị sự. Tuy nhiên, không có kiến nghị nào về thảo luận vấn đề mà tôi và Tổng Bí thư đã nói. Thì ra Ustinov đã tư vấn Chernenko không nên đặt cược vào Tikhonov và cộng sự của ông ta.

Hai hay ba ngày sau, Chernenko nói với tôi, “Tôi đã suy nghĩ về chuyện đó và quyết định không nêu vấn đề nữa. Hãy tiếp tục làm việc như cậu đã làm.”

Tôi nghĩ đó là khoảng năm 1989, khi Tikhonov gửi cho tôi một bức thư xin tha thứ và đề xuất được phục vụ cho cải cách kinh tế. Nhưng áp lực lên tôi qua Chernenko trong những năm tháng đó không dừng lại. Đó là lý do vì sao tôi luôn vui mừng khi có cơ hội ra khỏi Moskva và đi vòng quanh đất nước.

Suốt năm 1984 âm mưu, tính toán và đồn đại làm nên không khí chung ở Trung ương. Bệnh tình của Chernenko nặng thêm, tình hình trong BCT xấu đi và đấu đá nội bộ dần mạnh lên. Tôi không muốn mô tả tất cả những sự xoay chuyển trong thời gian đó. Không cần phải làm như vậy; mọi người đều biết chuyện gì đang diễn ra. Nhưng câu chuyện về Hội nghị toàn Liên Xô về các vấn đề tư tưởng cho thấy kiểu âm mưu gì đang diễn ra.

Chính Chernenko xác định chủ đề cho hội nghị: triển khai các nghị quyết được thông qua tại Hội nghị toàn thể tháng 6 (1983) Trung ương КПCC về các vấn đề tư tưởng. Zimyanin đề nghị tôi trình bày 9 báo cáo chính vì tôi chịu trách nhiệm về tư tưởng, lĩnh vực công việc trước đó của Chernenko.

Tôi rất thất vọng với tài liệu cho báo cáo mà tôi nhận được từ Ban Tư tưởng. Chúng bao gồm cuộc nói chuyện ngô nghê thường lệ về tư tưởng của Zymianin, một tuyển tập những danh ngôn thường ngày và những lời hùng biện sáo rỗng. Có vẻ như người ta chỉ muốn hạ uy tín tôi. Nhưng điều đó cho tôi thêm nghị lực.

Tôi lập một nhóm trong đó có Vadim Medvedev, Alexander Yakovlev (ông phụ trách Viện Kinh tế thế giới và Quan hệ quốc tế vào thời gian đó), Nail Bikkenin và Valery Boldin. Tôi muốn nắm lấy cơ hội này để vượt lên trên điều mà tôi cảm thấy là một Hội nghị toàn thể tháng 6 thảm họa. Khi chuẩn bị cho hội nghị, chúng tôi quan tâm đến những vấn đề lý luận và thực tiễn quan trọng như tài sản, bản chất của mối quan hệ công nghiệp trong xã hội của chúng ta, vai trò của lợi ích, công lý xã hội, quan hệ hàng-tiền… Chúng tôi làm tốt. Chúng tôi thu được kết quả là một số tài liệu rất nghiêm túc và có ý nghĩa.

Nhưng không phải ai cũng vui mừng với việc đó. Zimyanin chán nản và làm om sòm. Khi tôi đưa ông ta văn bản, ông ta không đưa ra nhận xét lớn nào mà chỉ đề nghị tôi nói về vai trò hướng dẫn của Đảng trong giai đoạn hiện nay nổi bật hơn, nhưng sau một cuộc nói chuyện với Medvedev, ông ta thẳng thừng nói báo cáo này là một thất bại.

Đại biểu hội nghị đã tới Moskva và mọi thứ sẵn sàng. Nhưng bất ngờ vào 4 giờ chiều ngày trước hội nghị, Chernenko gọi điện cho tôi và nói phải hủy bỏ mọi chuyện.

Chernenko thông báo với tôi rằng, ông ta cảm thấy lúc này không phù hợp cho việc tổ chức hội nghị tư tưởng, vì Đại hội Đảng sắp được tổ chức và chúng tôi cần chuẩn bị cho Đại hội và thu thập ý tưởng. Tôi có thể đoán được qua giọng điệu của cuộc nói chuyện rằng ông ta không ở trong văn phòng một mình, và tôi đoán rằng dù người đó là ai thì ý định của hắn cũng là làm sao cho ông chủ yếu đuối và do dự của chúng tôi nắm giữ vị thế cứng rắn.

Đơn giản là tôi cảm thấy giận dữ về sự ngoắt nghéo bất ngờ này. Tôi bắt đầu phản đối, thậm chí là gay gắt. Tôi có lẽ đã không kiềm chế lắm, nhưng những âm mưu của bầy chó săn vây quanh Tổng Bí thư làm tôi nổi giận. Tôi nhắc Chernenko rằng mọi người đã tới từ mọi miền Tổ quốc để tham dự hội nghị, và rằng chính ông là người đưa ra ý tưởng tổ chức hội nghị chứ không phải tôi, và rằng tôi chỉ làm theo chỉ đạo. Tôi nói tôi không biết làm thế nào để giải thích vì sao hội nghị bị hủy bỏ. Việc làm đó là không thể tha thứ, vì nó sẽ kích động một cuộc tranh cãi công khai.

Và cuối cùng tôi hỏi Tổng Bí thư, “Ai là người thông tin sai cho anh vậy?”

“Thôi được rồi,” ông ta nói. “Tổ chức hội nghị đi, nhưng đừng làm lớn chuyện.”

Hội nghị được tổ chức thành công. Trong báo cáo, tôi trình bày chi tiết về chủ đề dân chủ hóa xã hội. Hội nghị là một sự tương phản hoàn toàn với những lời tuyên truyền tư tưởng thông thường những năm trước, vì sự mới mẻ trong cách tiếp cận của chúng tôi và bản chất sáng tạo của các buổi thảo luận. Thậm chí tiêu đề của báo cáo, “Sự sáng tạo sống còn của nhân dân” cũng làm cho người ta suy nghĩ.

Những người tham dự hội nghị cứ yêu cầu phải in báo cáo này, và tôi nói với họ rằng nó sẽ được xuất bản. Nhưng chúa ơi, báo Sự thật chỉ in một phần tóm tắt ngắn. Trong một nỗ lực làm giảm ảnh hưởng của Hội nghị, một bài báo của Chernenko nhanh chóng được viết và đăng ngay trong số tháng 12 của tạp chí Người cộng sản. Năm đó, năm 1984, còn thấy một sự kiện có hệ quả to lớn.

Ngày 12/6, tôi là thành viên của đoàn đại biểu chính thức của Liên Xô đi dự hội nghị kinh tế của các nước thành viên Hội đồng Tương trợ kinh tế khi chúng tôi nhận được tin từ Moskva về cái chết của Enrico Berlinguer, Tổng Bí thư Đảng Cộng sản Italia. Ông ta bất ngờ qua đời trong một cuộc mít tinh công khai.

Chúng tôi quyết định cử một đoàn đại biểu КПCC tham dự tang lễ, và Boris Ponomarev, Trưởng ban Đối ngoại UBTƯ nói ông ta sẽ đi. Tuy nhiên, quan hệ trước đây giữa Ponomarev và các nhà lãnh đạo Đảng Cộng sản Italia không tốt, vì thế chuyến đi này của ông ta có thể gây ra sự tranh cãi lớn. Andrei Alexandrov, trợ lý Tổng Bí thư, và Vadim Zagladin, làm ở Ban Quốc tế, viết thư lên BCT chỉ rõ sự việc này. Sau khi tham vấn với những người cộng sản Italia, tôi được quyết định cử đi Italia thay thế Ponomarev.

Cá nhân tôi chưa từng gặp Berlinguer, nhưng tôi rất nhớ những bài diễn văn của ông trong các đại hội Đảng của chúng ta. Ông ta nói đều đều và bình thản, không có những biểu cảm thông thường của một người Italia, nhưng trong những bài diễn văn của mình ông luôn trở nên dũng mãnh.

Tôi trao đổi tất cả những chuyện này và nhiều nội dung khác với Zagladin và Vasily Mironov, Bí thư vùng ủy Donetsk, trong chuyến bay sang Rome. Chuyến đi của chúng tôi chuẩn bị quá vội nên chúng tôi không nhận được chỉ thị cụ thể nào từ BCT, mặc dù họ muốn chúng tôi thảo luận bối cảnh chung trong quan hệ với các đối tác của chúng tôi.

Những gì nhìn thấy ở Rome đã để lại ấn tượng sâu sắc, không thể phai mờ trong chúng tôi. Cả nước để tang. Hàng trăm nghìn người tham dự tang lễ. Chúng tôi đứng với Giancarlo Pajetta⦾ trên ban công của tòa nhà UBTƯ và đoàn người đi ngang vẫy chào đoàn đại biểu КПCC.

Sau đó có người hỏi tôi, “Ông nghĩ và cảm thấy gì khi chứng kiến người Italia chôn cất Berlinguer?”

Đây không phải một câu hỏi dễ trả lời, ít nhất là vào thời điểm đó. Cả nước Italia và các nhà lãnh đạo của mọi tổ chức chính trị đều tới vĩnh biệt Berlinguer. Tổng thống Italia Alessandro Pertini, cúi đầu trước linh cữu của nhà lãnh đạo đảng đối lập thay mặt cho toàn dân tộc. Tất cả những điều đó là cách suy nghĩ khá lạ thường với chúng ta, và đó là một nền văn hóa chính trị khác biệt.

Tối ngày hôm đó, chúng tôi tiếp các thành viên ban lãnh đạo Đảng Cộng sản Italia tại biệt thự trong Đại sứ quán. Thành viên của nhóm gồm Paolo Bufalini, Gerardo Chiaromonte, Armando Cossutta, Adalberto Minucci, Giancarlo Pajetta, Hugo Pecchioli, Antonio Rubbi và Giovanni Cervetti.

Chúng tôi có một cuộc trao đổi chân thành, nhưng có vẻ chỉ đi chung chung. Cuối cùng tôi không thể chịu đựng được nữa và nói, “Thôi được. Các đồng chí đã nói cả triệu lần là các đồng chí là đảng tự do và độc lập và các đồng chí không công nhận bất cứ mệnh lệnh hay bất cứ quyền lực tập trung nào đối với các đảng cộng sản ở các nước. Chúng tôi cũng xác nhận hai triệu lần rằng các đồng chí tự do, độc lập và không có bất cứ quyền lực tập trung nào như vậy. Vậy thì sao đây?”

Những người bạn Italia của chúng ta nhìn tôi bối rối.

“Có lẽ chúng tôi nên bắt đầu cuộc họp,” tôi đề nghị. “Chúng ta có thể cùng phân tích tình hình mới đang hình thành trên thế giới, cùng nhau suy nghĩ các vấn đề và trao đổi ý tưởng.”

Cuộc trao đổi kéo dài cả đêm, và khi chia tay vào buổi sáng, có vẻ chúng tôi đã đạt được sự hiểu biết lẫn nhau.

Hôm sau, ngày 14/6, tôi gặp Tổng thống Pertini. Tôi ngạc nhiên vì bản tính dân chủ, những tình cảm chân thành ông dành cho nhân dân ta và sự tôn trọng của ông đối với những thành tựu của Liên Xô trong chiến thắng chủ nghĩa phát xít. Bản thân Pertini từng tham gia lực lượng kháng chiến. Tôi thấy ấn tượng với phong cách thoải mái và sự vô tư trong quan điểm của ông. Tổng thống kêu gọi hợp tác giữa những người cộng sản và những người xã hội. Đó là một buổi gặp gỡ quan trọng và việc chúng tôi ôm nhau khi chia tay là tình cảm thực sự chân thật.

Chúng tôi bay về Moskva cùng ngày hôm đó. Pajetta và Rubbi đi cùng chúng tôi đến sân bay. Hiển nhiên là UBTƯ Đảng Cộng sản Italia đã dành cả ngày hôm trước để chấn chỉnh lại vị trí của mình. Ngồi tại bàn với tiếng gầm của động cơ máy bay từ bên ngoài những cửa sổ kính khổng lồ, chúng tôi bắt tay và đi đến thỏa thuận rằng cần phải xây dựng mối quan hệ hữu nghị, hợp tác và tương tác giữa các bên.

Báo cáo của tôi cho BCT về chuyến đi được soạn thảo trên tinh thần đó.

Với tôi, năm 1984 kết thúc với chuyến đi Anh, không lâu sau khi kết thúc hội nghị tư tưởng ở Moskva. Tôi đến London ngày 15/12, dẫn đầu đoàn đại biểu trong đó có Viện sĩ Yevgeny Velikhov và hai nhà ngoại giao Leonid Zamyatin và Alexander Yakovlev. Trước chuyến đi này, chưa từng có một đoàn đại biểu tương tự đến thăm nước Anh trong vòng 15 năm vì mối quan hệ giữa hai nước khá phức tạp trong những năm tháng đó và không có nhu cầu đối với những chuyện thăm viếng tương tự.

Chúng ta luôn coi các chuyến viếng thăm của các nhóm nghị sĩ hoàn toàn mang tính nghi thức và là các sự kiện chính thức, vì thế các quan chức của Bộ Ngoại giao không gắn tầm quan trọng đặc biệt cho chuyến đi này.

Nhưng có điều gì đó hoàn toàn khác biệt đã xảy ra.

Chính tại Nghị viện Anh, lần đầu tiên tôi đề cập tất cả những quan sát và suy nghĩ về những vấn đề của chính sách đối ngoại và trật tự thế giới đã dần tích tụ trong tôi vài năm qua.

Bài phát biểu của tôi được công bố trong và ngoài nước, nhưng tôi chỉ đơn giản nhắc lại vài điểm: thế kỷ hạt nhân đã đặt ra nhu cầu đối với “tư duy chính trị mới”; ngày nay mối nguy hiểm của chiến tranh là có thực; “Chiến tranh Lạnh” không phải trạng thái bình thường của các mối quan hệ và gây ra mối đe dọa chiến tranh; không ai chiến thắng trong một cuộc chiến tranh hạt nhân; không ai có thể xây dựng an ninh của mình bằng cách đe dọa an ninh của những người khác; chúng tôi sẵn sàng hành động như các đối tác phương Tây trong việc đàm phán hạn chế và giảm trừ vũ khí, đặc biệt là vũ khí hạt nhân.

Những tuyên bố này tạo ra một phản ứng vô cùng sôi nổi trong báo chí quốc tế. Báo chí thường xuyên trích dẫn câu, “Bất kể có điều gì chia rẽ chúng ta, thì chúng ta chỉ có một hành tinh. Châu Âu là mái nhà chung của chúng ta. Đó là nhà, không phải là ‘vũ đài của các chiến dịch quân sự.’”

Cuộc gặp của tôi với Margaret Thatcher vào ngày thứ hai của chuyến thăm Vương quốc Anh của đoàn đại biểu được báo chí đưa tin rộng rãi. Chúng tôi gặp gỡ tại dinh cơ mùa hè ở Chequers, nơi bà Thủ tướng chờ đón chúng tôi cùng phu quân Denis và các bộ trưởng khác. Các phóng viên gặp chúng tôi ở lối vào và chụp ảnh bốn người tôi (bà Thatcher lịch thiệp lấy tay ra hiệu cho chúng tôi đứng ở đâu và như thế nào). Thật ngạc nhiên khi sau đó nhiều người diễn giải bức hình này khác đi, nói rằng Margaret Thatcher cẩn thận xem xét bộ đồ của Raisa.

Cuộc gặp bắt đầu bằng bữa trưa. Margaret và tôi ngồi một bên bàn, Denis và Raisa ngồi đối diện. Mọi thứ trông rất trang nghiêm và nghi lễ, nhưng cuộc nói chuyện bên bàn ăn lại trở nên căng thẳng.

Lúc đó tôi nói với Margaret, “Tôi biết bà là người quyết tâm và tuân thủ theo một số nguyên tắc và giá trị. Điều đó đáng kính trọng. Nhưng bà nên nhớ rằng, người ngồi bên cạnh bà cũng như vậy. Ngoài ra, tôi phải nói rằng tôi không nhận được chỉ thị của BCT để thuyết phục bà vào Đảng.”

Bà vui vẻ cười khi tôi nói câu đó, và sau đó cuộc nói chuyện chính thức, lịch sự và hơi có phần gai góc đã biến thành một cuộc nói chuyện cởi mở và thú vị. Cuộc thảo luận tập trung vào vấn đề tôi sẽ nói với các nghị sĩ hôm sau.

Cuộc trao đổi chính thức bắt đầu sau bữa trưa. Zamyatin và Yakovlev tham gia cùng chúng tôi. Ban đầu, chúng tôi sử dụng các ghi chú được chuẩn bị sẵn, nhưng cuối cùng tôi bỏ giấy tờ của tôi sang bên và Margaret cũng cho giấy tờ của mình vào túi xách. Tôi trải ra trước mặt bà một trang giấy lớn được chia thành một nghìn ô vuông nhỏ. Tất cả các kho vũ khí hạt nhân mà chúng ta đã tích trữ được đánh dấu bằng tập hợp những hình vuông nhỏ bằng nhau. Một phần nghìn những vũ khí này là đủ để phá hủy mọi nền tảng của sự sống trên trái đất.

Bà Thatcher phản ứng đầy biểu cảm và cảm xúc. Tôi nghĩ cảm xúc đó là chân thực. Dù sao đi nữa, cuộc trao đổi này đánh dấu khởi đầu của sự dịch chuyển theo hướng một cuộc đối thoại chính trị quy mô lớn giữa hai quốc gia về những vấn đề liên quan đến vũ khí hạt nhân và an ninh hạt nhân.

… Trong các cuộc trao đổi chính thức, nghi lễ quy định Raisa được “tiếp chuyện” bởi ba hay bốn bộ trưởng trong chính phủ, và làm cho họ ngạc nhiên hết mức, em nói chuyện với họ về văn học Anh và triết học, lĩnh vực em luôn rất quan tâm. Cuộc nói chuyện kéo dài suốt ba giờ trong lúc tôi gặp Thatcher. Báo chí London, rõ ràng có nhận định riêng trước đó của mình về “các phu nhân điện Kremli” ngày hôm sau đã cho độc giả một báo cáo vô cùng kỹ càng và đồng cảm về sự kiện này.

Bài phát biểu của tôi tại Nghị viện ngày 18/12 đã thành công. Tuy nhiên, lúc đầu các nghị sĩ tìm cách tiến hành đối thoại dưới hình thức đối đầu, nhưng tôi đã ngăn chặn ngay lập tức và nói, “nếu đó là cách các ngài muốn nói chuyện, tôi sẽ lấy tài liệu mình đem theo và bắt đầu liệt kê tất cả những gì nước Anh đã làm trong quá khứ chống lại Liên Xô và việc thiết lập quan hệ bình thường. Nhưng ai sẽ được lợi đây?”

Sau đó, các cuộc thảo luận mang tính xây dựng và rất thân thiện.

Chúng tôi còn gặp gỡ các bộ trưởng, các nhà lãnh đạo các đảng phái chính trị và đại diện cộng đồng doanh nghiệp. Chúng tôi đến thăm nhà máy ô tô Austin-Rover, trụ sở chính của John Brown, trung tâm nghiên cứu Jealott’s Hill, Phòng Thương mại, Bảo tàng Anh và Thư viện tưởng niệm Karl Marx.

Chỉ vì tình cờ mà tôi không đến thăm mộ Marx, nơi một số thành viên đoàn của chúng tôi đến thăm.

Báo chí Anh đưa tin rộng rãi về chuyến thăm của chúng tôi. Còn ở nhà, ai đó đã ra lệnh cho báo chí càng giữ im lặng càng tốt.

Anatoly Dobrynin, Đại sứ của chúng ta tại Mỹ, nói với tôi rằng báo chí Mỹ cũng rất quan tâm đến chuyến thăm. Anh gửi hai bức điện cho Bộ Ngoại giao về chủ đề này cùng với tóm tắt chi tiết những gì mà giới báo chí có uy tín đã viết. Những thông tin này thông thường được chuyển tới các nhà lãnh đạo chính phủ, nhưng lần này thì không.

Khi Dobrynin quay về Moskva, Gromyko mắng ông ta: “Anh là một chính trị gia giàu kinh nghiệm, một nhà ngoại giao thông thái và một người trưởng thành. Anh gửi hai bức điện về chuyến thăm của một đoàn Quốc hội! Chuyện này có gì quan trọng không?”

… Khi ở London tôi nhận được tin buồn Dmitry Ustinov qua đời. Tôi rút ngắn chuyến thăm và quay về Moskva. Cái chết của Ustinov là một mất mát vô cùng to lớn và đặc biệt khó khăn trong thời kỳ gian khó đánh dấu kết thúc năm 1984. Suốt một năm trời không có gì ngoài cơn hấp hối của chế độ.

Tóm lại, cần thiết phải có một chính sách năng động, chủ động hơn và… tình trạng đáng chê trách trong giới lãnh đạo đất nước.

Thậm chí có vấn đề cả trong các cuộc họp hàng tuần của BCT vì sức khỏe yếu của Tổng Bí thư. Thường thường, một cuộc họp sẽ được lên lịch nhưng Chernenko không đủ sức tham gia, do đó tôi sẽ nhận được điện thoại khoảng 15-30 phút trước khi bắt đầu, đề nghị tôi phải chủ trì cuộc họp đó.

Các ủy viên BCT có phản ứng khác nhau với tình huống này. Vài người trong số họ hoàn toàn bình thản và coi đó là chuyện đương nhiên, trong khi những người khác bối rối và không giấu được sự khó chịu của họ.

Đến cuối năm vấn đề dần lớn tới mức kịch tính vì Chernenko không thể tiếp tục làm việc. BCT là bộ phận lãnh đạo chính trị chủ yếu và cần phải hoạt động, nhưng không có quyết định nào đưa ra về việc giao cho ai đó - Gorbachev, Tikhonov hay người khác - thường xuyên chủ trì các cuộc họp.

Tôi biết chắc chắn một vài đồng nghiệp của mình, cụ thể là Mikhail Solomentsev đã tư vấn cho Chernenko về vấn đề này và khuyến nghị cho phép Gorbachev “tạm thời” điều hành các cuộc họp. Đồng thời, hội thân hữu của Tổng Bí thư khuyến nghị ông tiếp tục giữ vai trò này. Vì thế tôi thường xuyên rơi vào tình thế phức tạp. Mà chuyện đó không chỉ ảnh hưởng đến tôi; nó có tác động trực tiếp tới công việc của BCT và Văn phòng Trung ương. Đó là kiểu tình huống trong đó những kẻ âm mưu đủ các loại cảm thấy thoải mái hơn.

Suy nghĩ kỹ càng về toàn bộ tình hình, tôi quyết định tuân theo một số ít nguyên tắc. Trước hết, tôi sẽ làm việc lặng lẽ, cương quyết đưa ra vấn đề và không nhượng bộ bọn “tay chân,” thậm chí những kẻ có chức vụ cao. Thứ hai, tôi sẽ trung thành với Tổng Bí thư và điều phối tất cả các vấn đề quan trọng cùng với ông ta. Thứ ba, tôi sẽ theo đuổi sự thống nhất trong BCT và không để các cơ quan trung ương tan vỡ. Thứ tư, tôi sẽ cập nhật tình hình hiện tại cho các Bí thư Trung ương từ các nước cộng hòa, tỉnh ủy và vùng ủy. Họ cần thấy được mức độ nghiêm trọng của tình hình và hiểu chúng tôi đang phải làm việc trong môi trường như thế nào.

Tôi nghĩ cách tiếp cận này có tác dụng. Thuần túy từ quan điểm quản lý, tôi cố gắng làm việc với các đồng nghiệp để kiểm soát hoạt động thường ngày sao cho chúng tôi có thể đưa ra các quyết định điều hành và các quyết định khác. Chúng tôi tiếp tục thay thế nhân sự, cho dù khi đó điều này không dễ dàng, và chúng tôi tổ chức hai hội nghị toàn thể quan trọng: một về cải cách trường học vào mùa xuân và một hội nghị khác vào tháng 10 về chương trình khai hoang đất đai dài hạn, trong đó Tikhonov có báo cáo.

Sau đó chúng tôi gặp phải một mùa đông khắc nghiệt bất thường. Điện tín xin trợ giúp đổ về Moskva từ nhiều vùng. Tuyết lở do các cơn gió thổi từ dãy Ural khiến giao thông ngừng trệ. Không phải hàng chục, mà là hàng trăm đoàn tàu đã bị bỏ mặc cùng với hàng hóa và tất cả những gì cần cho sản xuất và cuộc sống con người. Có mối đe dọa thực sự là nền kinh tế sẽ tê liệt.

Chính phủ bắt buộc phải nỗ lực làm việc. Heydar Aliyev, Phó Chủ tịch thứ nhất HĐBT khi đó xử lý các vấn đề điều hành. Yegor Ligachev tham gia vào những vấn đề này theo lệnh của tôi, mặc dù ông cũng quan tâm đến chúng vì phù hợp với phong cách làm việc của ông. Ligachev không hài lòng với cách thức giải quyết vấn đề ở các nước cộng hòa và các cấp địa phương. Ông muốn chứng minh rằng mình có thể thực hiện nhiệm vụ này. Ngoài ra, với tình trạng hiện tại của Tổng Bí thư, điều quan trọng là phải thể hiện được Trung ương đang hành động, và Ligachev cùng với những người khác đã thực hiện được sứ mệnh này.

Công việc trở nên khó khăn hơn khi Chernenko phải nhập viện. Mọi người có thể viện dẫn những cuộc nói chuyện họ từng có với Chernenko để cố gắng bảo vệ vị trí của mình (“Như thể sẽ có người đến hỏi ông ta vậy!”) Rất thường xuyên có chuyện một người nói một đằng và người khác lại nói hoàn toàn ngược lại về cùng một vấn đề trong khi cả hai đều bảo vệ quan điểm của mình bằng cách viện dẫn mong muốn của Tổng Bí thư. Ranh giới bị vạch ra trong ban lãnh đạo và quản lý. Một vài người muốn gây khó dễ cho công việc của tôi và phá hoại các quyết định của tôi, trong khi đó những người khác - số lượng ngày càng nhiều hơn - công khai ủng hộ những chính sách của Gorbachev.

Tôi phải đi những nước cờ chiến thuật. Trong trường hợp này, cùng với kế hoạch “trường kỳ kháng chiến” để tổ chức một hội nghị toàn thể Trung ương về các vấn đề liên quan đến tiến bộ khoa học và công nghệ, tại đó tôi sẽ đọc báo cáo. Một nhóm đặc biệt được thành lập để soạn thảo báo cáo và mọi thứ chuyển động nhanh chóng.

Chúng tôi rà soát hai phiên bản của báo cáo - một do Viện sĩ Vladimir Inozemtsev soạn thảo và một báo cáo khác của Ban Kỹ thuật UBTƯ soạn thảo - trong đó bao gồm những kế hoạch mọi thể loại có thể hình dung ra của thập niên trước, được lấy từ kho lưu trữ. Đảng đã chuẩn bị cho hội nghị toàn thể này nhiều năm trước, sau khi Brezhnev nói về vai trò của tiến bộ khoa học và công nghệ. Trong giai đoạn này, nhiều nước đã có những tiến bộ vượt bậc và bảo đảm cho sự phát triển năng động tương lai.

Càng tới gần hội nghị toàn thể, tôi càng cảm thấy rằng Chernenko, Tikhonov, Grishin và Gromyko muốn trì hoãn nó. Tất cả bọn họ tin rằng nó chỉ phục vụ mục đích củng cố vị trí của tôi. Tóm lại, họ chống lại hội nghị và không che giấu điều đó. Tôi phải làm gì đây? Tôi quyết định nói chuyện với Chernenko và tự đề nghị rằng có lẽ chưa thích hợp để tổ chức hội nghị. Ligachev và tôi đến bệnh viện thăm ông ta.

“Konstantin Ustinvich, chúng tôi đang chuẩn bị tài liệu cho Đại hội Đảng. Anh có nghĩ là thời gian tổ chức hội nghị toàn thể về tiến bộ khoa học và công nghệ có thể đã hết rồi không?” Tôi hỏi Chernenko.

Tôi đã biết quan điểm của ông ta về vấn đề này, nên không khó làm ông ta đồng ý với mình.

Hôm sau BCT họp. Khi bắt đầu cuộc họp, tôi nói rất bình thản, “Hôm qua, Yegor và tôi đến thăm Konstantin Ustinovich. Ông đã khá hơn. Chúng tôi nói chuyện và cập nhật tình hình cho ông.”

Một vở kịch xuẩn ngốc được tiếp nối, trong đó nhiều người có thể nghĩ, “Vậy là Gorbachev và Ligachev đã đến thăm Chernenko. Chỉ một người đi thăm cũng đã là chuyện lớn rồi, nhưng cả hai người cùng đi thì sao nhỉ? Chuyện này nghĩa là gì?” Mọi người đều chăm chú lắng nghe.

“Các anh biết đấy, tôi hỏi ý kiến Konstantin Ustinovich và chúng tôi đi đến đồng thuận rằng tốt nhất nên đưa hội nghị toàn thể về tiến bộ khoa học công nghệ ra khỏi chương trình nghị sự.”

Mọi người nhất trí ủng hộ đề nghị này. Tôi thậm chí có thể nói rằng họ vui mừng vì điều đó. Như vậy, ý tưởng tổ chức hội nghị toàn thể Trung ương để giải quyết vấn đề cấp bách nhất trong sự nghiệp phát triển đất nước đã bị cất đi lần nữa. Nhìn về phía trước, tôi có thể nói rằng cuối cùng thì cũng có sự bù đắp nào đó. Tháng 6/1985, Trung ương КПCC đã tổ chức một hội nghị lớn về các vấn đề liên quan đến đẩy nhanh tiến bộ khoa học và công nghệ, sử dụng báo cáo “Vấn đề cơ bản trong chính sách kinh tế của Đảng” của tôi.

Chernenko qua đời

Kết cục đến nhanh và không thể cưỡng lại. Không ai nghi ngờ gì về điều đó. Những nỗ lực to lớn được thực hiện nhằm ít nhất duy trì được vẻ ngoài như thể Tổng Bí thư UBTƯ và Chủ tịch Đoàn chủ tịch Soviet Tối cao Liên Xô vẫn còn hiện diện trong đời sống chính trị.

Khi nhìn Chernenko, người vất vả lắm mới nói hay thở được chưa nói đến làm việc, trong đầu tôi luôn xuất hiện cùng một câu hỏi: điều gì ngăn ông ta rút khỏi công việc của mình và hoàn toàn tập trung vào chăm sóc sức khỏe? Điều gì buộc ông ta phải gánh vác công việc điều hành đất nước vô cùng nặng nề này?

Câu trả lời cho câu hỏi đó không rõ ràng ngay tức thì.

Dĩ nhiên là một người bị đưa ra khỏi vị trí có quyền lực - và không ai tự mình từ chối quyền lực ở nước ta - cảm thấy không thoải mái, nói một cách nhẹ nhàng là như vậy, như bất kỳ người nào bị biến thành người thừa.

Nhưng chỉ đơn giản nói, “Ông ấy yếu” là chưa đủ. Vấn đề còn phức tạp hơn thế. Thậm chí việc công chúng biết rằng đất nước đang được dẫn dắt bởi những người không đủ sức khỏe để làm việc cũng không có ý nghĩa gì. Vì dù sao chúng ta cũng không có cơ chế dân chủ bình thường để chuyển giao quyền lực. Hệ thống không có khả năng này. Nó hoạt động theo những luật lệ riêng của mình, theo đó một người ốm đau vô vọng hoặc thậm chí tàn tật về mặt tinh thần cũng có thể đứng trên đỉnh kim tự tháp. Không ai dám vi phạm trật tự này, nhưng bất ngờ thông lệ sai lầm này bị đem ra ánh sáng bởi những nỗ lực của một vài nhà lãnh đạo chính trị, nổi bật nhất là Viktor Grishin, và xã hội đối mặt với tất cả những sự xấu xa của nó.

Tất cả những chuyện đó xảy ra trong chiến dịch bầu cử vào Soviet Tối cao PCФCP tháng 2/1985. Theo một truyền thống lâu năm, có một hình thức nghi lễ, trong đó các ủy viên BCT gặp gỡ với cử tri trong khu vực bầu cử của mình đêm trước ngày bầu cử. Trước đây tôi chưa từng thấy một cuộc chiến như vậy trong lịch trình của các bài phát biểu. Mọi người ai cũng muốn phát biểu khi kết thúc, ngay trước Tổng Bí thư, vì người ta tin rằng gặp cử tri càng muộn thì vị trí của họ trong hệ thống của Đảng càng cao. Nếu như một người được phát biểu sát cuối cùng, thì thông thường ông ta được xem là cách Tổng Bí thư, người luôn phát biểu cuối cùng, chỉ một bước.

Cuộc bầu cử dự kiến tổ chức ngày 24/2. Các ứng cử viên đã kết thúc gặp gỡ cử tri. Vì Chernenko không thể tham dự cuộc họp mà chúng tôi lại không thể hủy bỏ, chúng tôi tự quyết định với nhau làm thế nào giải quyết vấn đề này một cách ít tổn hại chính trị nhất có thể. Tôi đề nghị rằng chúng tôi phải giúp ông ta chuẩn bị sẵn bài phát biểu, ủy ban bầu cử phải tổ chức cuộc họp trong đó bài phát biểu sẽ được đọc. Đại diện của Trung ương КПCC cũng cần phải có mặt tại cuộc họp vì có liên quan đến Tổng Bí thư.

Tôi ngạc nhiên khi Grishin can thiệp và có một cuộc trao đổi riêng với Chernenko. Điều đó đã vượt qua nghi thức thông thường chấp nhận được, và hành động của ông ta nói lên rất nhiều điều. Dù sao đi nữa thì ông ta cũng đã gây ra một sự hỗn loạn chính trị sau khi quyết định rằng chắc chắn đã đến lúc và ông ta không thể bỏ qua cơ hội này.

Grishin chắc chắn không hành động một mình. Một vài nhà lãnh đạo đánh giá rất cao ông ta, nhất là những người tin rằng “cần phải ngăn chặn Gorbachev.” Ông ta chủ yếu trông cậy vào những người thân cận Chernenko, những người hiểu rõ nhu cầu có nhà lãnh đạo tiếp theo là “lựa chọn đúng” để họ có thể tồn tại sau khi Tổng Bí thư qua đời. Tới đây, một số thành viên của giới trí thức, dù là một nhóm nhỏ, bắt đầu “tô vẽ” một bức chân dung đẹp của Grishin.

Nhận ra rằng không thể bỏ qua tôi, vì BCT và Ban Bí thư thực sự hoạt động dưới sự điều hành của tôi, Grishin gọi điện cho tôi và nói ông ta sẽ tổ chức cuộc họp và đọc bài diễn văn của Chernenko cho cử tri, trên cơ sở chỉ đạo của Tổng Bí thư. Tôi quyết định không gọi cho Chernenko, nhưng tôi hỏi các trợ lý của ông ta và họ xác nhận những gì Grishin nói.

Ngày 22/2, với tư cách Bí thư thứ nhất Thành ủy Moskva, Grishin quyết định thay mặt chính quyền tại cuộc gặp gỡ cử tri và đọc bài diễn văn của Chernenko. Tôi ngồi trên khán đài bên cạnh Yegor Ligachev, Andrei Gromyko, Mikhail Zimyanin và Vasily Kuznetsov và thành thực mà nói cảm thấy khó chịu khi phải tham gia vào trò vô lý này. Grishin cứ đọc bằng giọng đều đều và buồn tẻ thông thường của ông ta, trong khi cố thể hiện lòng nhiệt tình, hứng khởi và cảm hứng. Có gì đó siêu thực trong toàn bộ câu chuyện này. Nhưng tôi không thể ngăn lại được vì đó là mong muốn của Chernenko, yêu cầu cuối cùng của ông ta.

Nhưng đó mới là hồi một của vở bi hài kịch theo kế hoạch của Grishin. Vẫn còn hai hồi nữa để diễn: người ta sẽ trưng bày hình ảnh Chernenko bỏ lá phiếu vào thùng phiếu và ông ta được trao chứng nhận xác nhận việc trúng cử đại biểu Soviet Tối cao PCФCP.

Ngày 24/2, hòm phiếu được đưa tới phòng bên cạnh phòng của Chernenko tại bệnh viện và mọi thứ đã được chuẩn bị sao cho không ai biết được sự kiện diễn ra ở đâu. Chernenko trông hoàn toàn bất lực và khổ sở khi được đưa đến bên hòm phiếu và bỏ phiếu để quay lên truyền hình, trong khi Grishin, Trợ lý Tổng Bí thư Viktor Pribytkov và Yuri Prokofyev, BTTN Quận ủy Kuybyshev, Moskva đứng cạnh. Grishin đã đạt được mục đích của mình. Ông ta đã cho người dân thấy trên truyền hình rằng Tổng Bí thư đang ổn.

Đó là sự tôn vinh lòng ích kỷ và tính vô đạo đức do những người tuyên bố gần gũi với Chernenko thực hiện. Trên thực tế họ chỉ quan tâm đến những mục tiêu sự nghiệp ích kỷ của chính mình.

Nếu điều đó chưa đủ tệ hại, thì người ốm thập tử nhất sinh đó lại bị đưa cho một bài diễn văn mà ông ta phải đọc khi nhận giấy chứng nhận đã đi bầu. Một lần nữa, trước ống kính truyền hình. Thậm chí bây giờ tôi vẫn có thể nhìn thấy trong đầu mình thân hình cúi gập với đôi tay run rẩy và giọng nói thều thào khi ông ta kêu gọi kỷ cương và làm việc quên mình trong khi những tờ giấy trượt khỏi tay ông ta. Tôi biết rằng thực sự ông ta đã bị ngã một lần nhưng Viện sĩ Yevgeny Chazov (một bác sĩ tim mạch xuất sắc, người đứng đầu Ban điều hành số bốn của Bộ Y tế Liên Xô trong nhiều năm) đỡ kịp. Tất nhiên là tình tiết này không được phát.

Tất cả những việc đó được thực hiện mặc dù Chazov phản đối mạnh mẽ và với sự đồng ý, hoặc theo mong muốn của chính Chernenko, người bị Grishin và hội thân hữu của ông ta ép làm theo. Chiêu trò này diễn ra ngày 28/2. Konstantin Chernenko mất ngày 10/3.

… Tôi vừa từ cơ quan về nhà thì nhận được điện thoại của Chazov thông báo về việc Chernenko đã qua đời. Tôi liên lạc với Tikhonov và các ủy viên BCT khác và lên lịch một cuộc họp BCT lúc 11 giờ đêm.

Tôi cần gặp Gromyko. Tôi cảm thấy chúng tôi cần phối hợp nỗ lực. Cuối cùng thì trách nhiệm mà tất cả các ủy viên BCT chúng tôi phải đối mặt là vô cùng to lớn.

Hóa ra Gromyko đang ở sân bay Sheremetyevo. Chúng tôi nói chuyện qua đường dây bảo mật từ trên xe của ông ta. Tôi thông báo cho ông ta Chernenko vừa qua đời. Tôi nói với ông ta rằng, cuộc họp BCT sẽ được tổ chức lúc 11 giờ đêm và đề nghị ông ta đến sớm 30 phút.

Chúng tôi gặp nhau như thỏa thuận và có một cuộc nói chuyện ngắn. Tôi nói với ông ta rằng, tất cả chúng ta đã biết chuyện này sẽ xảy ra. Bây giờ nó đã xảy ra và chúng ta cần ra một quyết định rất trách nhiệm. Chúng ta không thể sai lầm.

“Người dân trông chờ thay đổi. Chuyện này đã quá muộn rồi. Chúng ta không thể trì hoãn lâu hơn nữa. Có thể sẽ khó khăn, nhưng chúng ta cần tìm ra giải pháp. Tôi nghĩ chúng ta cần hợp nhất nỗ lực trong tình huống này.” Tôi nói với ông ta.

Gromyko trả lời bình thản và cương quyết, “Tôi đồng ý với đánh giá và chấp nhận đề xuất của anh.”

“Vậy là chúng ta thỏa thuận nhé,” tôi nói.

Đó không phải là bước đi dễ dàng đối với cả tôi và ông ta. Nó là một bước đi khó khăn hướng tới sự hợp tác, cho dù trong quá trình tiến triển của các sự kiện này, chúng tôi đã được những người thấy sự việc sẽ đi đến đâu đưa lại gần nhau hơn. Hơn nữa, giữa chúng tôi đã có những cuộc thảo luận về vấn đề này. Không ai trong chúng tôi có những động thái mang tính biểu diễn trên mặt trận đó, nhưng mặc dù vậy chúng tôi hiểu tầm quan trọng của việc phải hợp tác chặt chẽ với nhau.

… 11 giờ đêm ngày 10/3 các ủy viên BCT và Ban Bí thư Trung ương đến theo lịch.

Tôi khai mạc cuộc họp và nói về việc vừa xảy ra. Mọi người đứng lên và dành một phút mặc niệm. Chúng tôi lắng nghe Chazov nói ngắn gọn về bệnh tình của Chernenko và tình hình liên quan đến cái chết của ông ta. Chúng tôi ra quyết định về tang lễ của Tổng bí thư và cũng lên lịch họp BCT và Hội nghị toàn thểTrung ương КПCC ngày 11/3.

Đó là những quyết định chúng tôi đưa ra. Ligachev, Klavdy Bogolyubov, Trưởng Ban Quản trị Trung ương và Bộ trưởng Quốc phòng Sergei Sokolov được chỉ thị bảo đảm cho các ủy viên Trung ương đến Moskva đúng giờ với sự trợ giúp của Bộ Đường sắt và Không quân.

Chúng tôi thành lập Ban tang lễ với toàn bộ ủy viên BCT. Có một trở ngại nhỏ liên quan đến Trưởng ban. Theo quy tắc, tân Tổng Bí thư sẽ là người được chỉ định làm trưởng ban tang lễ để tổ chức tang lễ cho Tổng Bí thư tiền nhiệm.

Bất ngờ Grishin nói, “Vì sao chúng ta lại bế tắc trong vấn đề trưởng ban. Mọi thứ chẳng phải rất rõ ràng hay sao. Người đó phải là Mikhail Sergeyevich.” (Đó mới thực sự là một màn giảng hòa!)

Tôi yêu cầu mọi người không vội vàng ra quyết định và lên lịch họp BCT lúc 2 giờ chiều ngày hôm sau và Hội nghị toàn thể lúc 5 giờ. Tôi nói với mọi người rằng, họ sẽ có cả một đêm và nửa ngày để cân nhắc tình hình và đánh giá các lựa chọn. Chúng tôi sẽ ra quyết định tại BCT và đưa ra Hội nghị toàn thể.

Và đó là điều chúng tôi quyết định. Các quan chức của UBTƯ được khẩn cấp triệu tập tới thủ đô bắt đầu đến. Chúng tôi lập các nhóm chuẩn bị tài liệu. Vadim Medvedev, Alexander Yakovlev, Trợ lý của tôi Valery Boldin và tôi thống nhất về ý tưởng bài phát biểu của tôi tại hội nghị toàn thể.

… Nhiệm kỳ Tổng Bí thư của Konstantin Chernenko chỉ kéo dài 13 tháng. Vấn đề bây giờ, tất nhiên, là ứng viên tân Tổng Bí thư. Cuối cùng, tôi phải tự hỏi mình cá nhân mình nghĩ gì về vấn đề này.

Tôi nghe được đủ loại thông tin về chủ đề này. Tên tôi ngày càng được nhắc đến nhiều hơn như ứng viên tiềm năng. Nhưng tôi tin cho tới thời điểm cuối cùng nó sẽ trở nên rõ ràng khi đến lúc, mặc dù tôi công nhận đó cũng là một khả năng. Cuối cùng thì tôi đã dành khá nhiều thời gian xử lý công việc của BCT và Ban Bí thư. Tôi thu được kinh nghiệm đặc biệt. Tôi học được rất nhiều từ việc làm việc với mọi người, và mọi người biết tôi rõ hơn.

Bất kể các âm mưu của những kẻ ác ý, thời gian đã ủng hộ tư cách ứng viên của Gorbachev một cách khách quan và khá rõ ràng.

Chúng ta không thể tiếp tục sống như thế này

Khoảng 4 giờ sáng ngày 11/3 tôi về đến nhà. Raisa vẫn thức đợi tôi. Chúng tôi ra sân dacha; từ khi chúng tôi đến Moskva lần đầu chúng tôi không bao giờ nói những câu chuyện nghiêm túc trong căn hộ hay dacha - chúng tôi không thể biết được. Chúng tôi đi dạo rất lâu trên con đường quanh vườn và trao đổi về những gì vừa xảy ra và những hệ quả có thể.

Rất khó nhớ lại chi tiết cuộc trao đổi của chúng tôi. Nhưng tôi nhớ rất rõ những lời cuối cùng tôi nói tối hôm đó: “Em thấy đấy, anh đến Moskva hy vọng và tin tưởng anh có thể làm được điều gì đó. Nhưng tới nay anh vẫn chưa làm được gì nhiều. Vậy nếu anh thực sự muốn đổi thay điều gì đó, anh cần chấp nhận đề nghị - tất nhiên là nếu nó được đưa ra. Chính em có thể tự nhìn thấy đấy: chúng ta không thể tiếp tục sống thế này nữa.”

Yegor Ligachev gọi điện vào buổi sáng và nói ông thực sự bị các BTTN bao vây, hết người này đến người khác hỏi xem ý kiến của BCT như thế nào về Tổng Bí thư tiếp theo.

Tôi đến Trung ương; đã đến lúc họp BCT và Hội nghị toàn thể Trung ương.

Thậm chí đến bây giờ vẫn còn nhiều tin đồn xung quanh những sự kiện này. Bên ngoài, nó là một cuộc chiến thực sự, có vài ứng cử viên cho vị trí Tổng Bí thư và BCT chuyển sang họp hội nghị toàn thể mà vẫn chưa nhất trí được gì. Tất cả những điều đó chỉ là chuyện cổ tích và những lời suy đoán quá mức. Không hề có chuyện gì tương tự. Tất cả những người trực tiếp tham gia vào những sự kiện này, một số hiện nay vẫn đang mạnh khỏe, biết rằng đó là sự thực.

Tất nhiên là tình trạng sức khỏe xấu đi nhanh chóng của Chernenko có nghĩa là vấn đề người kế vị đã được thảo luận; một số người đã nhắm đến vị trí này và đã thăm dò cơ hội của mình. Khi ấy, đó là tất cả những gì Văn phòng Trung ương làm.

Không có gì là bí mật rằng có những phe nhóm khác nhau hoạt động trong bộ máy lãnh đạo nói chung.

Có những người không muốn tôi được bầu. Không lâu trước khi Tổng Bí thư qua đời, Viktor Chebrikov, khi đó làm Giám đốc KGB, kể với tôi về một cuộc nói chuyện của ông ta với Tikhonov. Tikhonov tìm cách thuyết phục Chebrikov rằng không nên bầu tôi.

Cliebrikov cũng ghi nhận rằng Tikhonov không nhắc tới tên bất kỳ người nào khác.

“Tôi tự nghĩ: không hiểu có phải ông ấy cũng muốn nhắm tới vị trí này hay không?” Chebrikov nói với tôi.

Đồng thời, những người gièm pha tôi cũng biết về thái độ và vị trí của các BTTN, những người ngày càng quyết tâm không cho BCT lôi một người già cỗi, ốm yếu hay yếu ớt vào vị trí cao nhất trong cả nước.

Một vài nhóm các BTTN vùng ủy đến thăm tôi. Họ thúc giục tôi có chính kiến và nhận nhiệm vụ tổng bí thư. Trong một cuộc nói chuyện với một nhóm như vậy, người ta nói với tôi rằng một hạt nhân tổ chức đã được hình thành và họ sẽ không tiếp tục cho phép BCT ra quyết định về những vấn đề này mà không tính đến ý kiến của các ủy viên Trung ương.

Dmitry Ustinov, người luôn ủng hộ tôi đã không còn nữa.

Tôi muốn nhấn mạnh rằng tôi không bao giờ cho ai - Ligachev hay Ryzhkov - một câu trả lời có hay không chắc chắn. Vì sao? Tôi cần phải cân nhắc mọi việc. Thực sự, tôi hiểu tầm vóc của vấn đề, tình trạng của đất nước và những gì cần phải làm trong việc bổ nhiệm lãnh đạo. Nhưng nếu tôi được bầu chỉ với tỉ lệ 50% cộng một phiếu, như người ta thường nói, hoặc tương tự và kết quả bầu cử không phản ánh đúng tâm trạng chung, tôi sẽ không thể xử lý được các vấn đề mà chúng ta đối mặt. Tôi sẽ thành thực: nếu một cuộc thảo luận về vấn đề này được BCT hay Ban Bí thư đưa ra, tôi sẽ xin không ứng cử vì mọi việc sẽ rất rõ ràng với tôi là chúng ta cần “có một bước tiến quan trọng về phía trước,” như những người bạn Italia của chúng ta đã nói.

2 giờ chiều tôi ngồi ghế chủ tọa, là vị trí thường xuyên của tôi vào thời gian này, và khai mạc cuộc họp. Tôi nói rằng chúng ta cần đưa ra một đề xuất về tân tổng bí thư cho UBTƯ thay mặt cho BCT và lưu ý rằng mọi người đã có cơ hội đánh giá các lựa chọn và cân nhắc mọi thứ.

Gromyko ngay lập tức đứng dậy và đề cử tôi, đưa ra một luận điểm ngắn gọn để ủng hộ đề xuất của mình. Sau đó ông ta cũng nhắc lại một số ý tưởng đó tại Hội nghị toàn thể. Tikhonov sau đó phát biểu sau ông ta. Mọi người đều ủng hộ tôi. Các ủy viên BCT nói rằng, chúng tôi về cơ bản đã làm việc theo định hướng này và đó là quyết định mà chúng tôi phải đưa ra hội nghị toàn thể.

Sau đó, khi phát biểu tại Hội nghị lần thứ 19 của Đảng, Ligachev nói:

“Cần phải nói tất cả sự thật: đó là những tháng ngày đầy lo âu. Những quyết định hoàn toàn khác biệt có thể đã được đưa ra. Và trong đó có mối nguy hiểm thực sự. Tôi muốn nói với các đồng chí rằng nhờ vào lập trường vững chắc của các đồng chí BCT Chebrikov, Solomentsev, Gromyko và một nhóm lớn các BTTN vùng ủy, quyết định đúng đắn duy nhất đã được đưa ra tại Hội nghị toàn thể tháng 3 của UBTƯ.”

Tôi không biết ông có ý gì khi nói điều đó. Có thể tôi mắc nợ ông và những người được nhắc tới việc đắc cử của mình và họ đã loại bỏ được một hiểm họa không thể tránh khỏi cho đất nước? Để làm rõ sự thật, tôi đưa vào những đoạn trích biên bản cuộc họp BCT đó mà không bình luận gì.

ANDREI GROMYKO: “Tôi sẽ thẳng thắn. Khi suy nghĩ về một ứng cử viên cho vị trí Tổng Bí thư UBTƯ КПCC, tất nhiên ta nghĩ đến Mikhail Sergeyevich Gorbachev. Khi chúng ta nhìn về tương lai - và tôi không phủ nhận rằng nhiều người trong chúng ta gặp khó khăn khi nhìn về phía trước - chúng ta phải có nhận thức rõ ràng và dài hạn rằng, chúng ta không có quyền phá vỡ sự thống nhất của mình. Chúng ta không có quyền cho phép thế giới nhìn thấy thậm chí một vết rạn nứt nhỏ nhất trong mối quan hệ của chúng ta. Tôi muốn nhấn mạnh một lần nữa rằng Gorbachev có kiến thức sâu rộng và kinh nghiệm đáng kể, nhưng kinh nghiệm này phải được nhân thêm lên bằng kinh nghiệm của chúng ta. Và chúng ta hứa dành cho tân Tổng Bí thư của Trung ương КПCC mọi sự ủng hộ và trợ giúp có thể.”

NIKOLAI TIKHONOV: “Tôi có thể nói gì về Mikhail Sergeyevich? Anh ấy là một người dễ gần. Có thể thảo luận các vấn đề với anh ấy và thảo luận ở cấp cao nhất. Anh ấy là Bí thư đầu tiên của Trung ương hiểu biết sâu sắc về kinh tế.”

VIKTOR GRISHIN: “Khi được biết Konstantin Ustinovich qua đời tối qua, chúng ta đã gần như xác định trước vấn đề này ở một mức độ nào đó bằng cách nhất trí xác nhận Mikhail Sergeyevich làm trưởng ban tang lễ. Theo quan điểm của tôi, anh ấy đáp ứng tốt nhất các yêu cầu đặt ra đối với Tổng Bí thư UBTƯ Đảng.”

DINMUKHAMED KUNAYEV: “Tôi muốn thông báo với các đồng chí rằng, dù kết quả của cuộc họp này là thế nào đi chăng nữa, tôi đã được chỉ thị phát biểu tại cuộc họp của BCT rằng, những người cộng sản Kazkhstan sẽ bỏ phiếu bầu Mikhail Sergeyevich Gorbachev làm Tổng Bí thư UBTƯ КПCC.”

GRIGORY ROMANOV: “Anh ấy là người hiểu biết. Ví dụ, anh ấy có thể nhanh chóng xử lý nhiều vấn đề phức tạp liên quan đến tiến bộ khoa học và công nghệ. Nikolai Alexandrovich Tikhonov nhắc tới công việc của Mikhai Sergeyevich trong ủy ban cải thiện cơ chế kinh tế. Tôi tin rằng anh ấy sẽ bảo đảm tính liên tục trong sự lãnh đạo của Đảng ta và hoàn toàn đủ năng lực xử lý các nhiệm vụ được giao.”

VITALY VOROTNIKOV: “Chính logic cuộc sống đã đưa chúng ta đến với quyết định này. Những phẩm chất tốt đẹp nhất của Mikhail Sergeyevich là trách nhiệm, khả năng lắng nghe người khác và kiến thức chung của anh. Chính vì thế anh có thể nhận được lòng tin lớn như vậy trong Đảng. Tất cả các đồng chí của chúng ta (hôm nay tôi đã gặp một số đại diện từ các tổ chức đảng vùng của Nga) đã kêu gọi bầu đồng chí Gorbachev làm Tổng Bí thư UBTƯ КПCC.”

BORIS PONOMAREV: “Gần đây chúng tôi đã cùng nhau làm việc khá nhiều về bản soạn thảo Cương lĩnh mới Đảng, và cá nhân tôi tin rằng anh ấy có kiến thức sâu sắc về lý luận Marx-Lenin và có thể hiểu được những vấn đề chính trị khó khăn nhất.”

VIKTOR CHEBRIKOV: “Tất nhiên tôi đã tư vấn với các đồng nghiệp của mình. Cơ quan của chúng tôi phải có kiến thức tốt không chỉ về các vấn đề ngoại giao mà còn các vấn đề trong nước và xã hội. Vì thế, khi tính đến tất cả những tình huống đó, cán bộ KGB đã ủy nhiệm cho tôi đề cử đồng chí Gorbachev vào vị trí Tổng Bí thư Trung ương КПCC.”

VLADIMIR DOLGIKH: “Tất cả chúng ta đều thống nhất khi tin rằng anh ấy không chỉ có nhiều kinh nghiệm mà còn cả tương lai sáng lạn.”

EDUARD SHEVARDNADZE: “Tôi biết Mikhail Sergeyevich Gorbachev từ trước khi anh bắt đầu làm Bí thư UBTƯ. Tôi sẽ thành thực: đất nước và Đảng đang trông chờ quyết định này ngày hôm nay.”

YEGOR LIGACHEV: “Điều khác biệt của Mikhail Gorbachev là sự đam mê công việc, niềm khao khát tìm giải pháp cho những vấn đề lớn nhỏ và kỹ năng tổ chức của anh. Như các đồng chí biết, đây là điều đặc biệt quan trọng đối với tất cả công việc của Đảng và tổ chức… Gorbachev còn rất được kính trọng trong Đảng, công đoàn, các tổ chức thanh niên, trong các nhóm cốt cán của Đảng và toàn thể nhân dân nói chung.”

MIKHAIL GORBACHEV: “Chúng ta đang trải qua một giai đoạn khó khăn và vô cùng quan trọng. Nền kinh tế của chúng cần sự năng động lớn. Nền dân chủ và chính sách đối ngoại của chúng ta cần sự năng động đó… Trên hết tôi cho rằng nhiệm vụ của mình là tìm kiếm những giải pháp mới cùng với các đồng chí và đưa đất nước ta tiến về phía trước… Chúng ta cần lấy đà và tiến lên…”

Vladimir Shcherbitsky, BTTN UBTƯ Cộng sản Ukraina không có mặt trong cuộc họp BCT. Ông đang ở Mỹ, dẫn đầu một đoàn đại biểu Quốc hội và trở về ngay trước Hội nghị toàn thể. Viện sĩ Georgy Arbatov, người đi cùng ông nói rằng, Shchebitsky ngay lập tức quyết định quay về và khẳng định chắc chắn rằng ông ta sẽ ủng hộ Gorbachev.

Hội nghị toàn thể vẫn còn ở phía trước. Từ những trao đổi với các đồng chí, tôi thấy rõ ràng là các ủy viên Trung ương ủng hộ việc đề cử tôi, mỗi người trong số họ đều tìm cách cảm nhận tình hình ở Trung ương.

Hội nghị toàn thể bắt đầu lúc 5 giờ chiều. Andrei Gromyko thay mặt BCT đề cử tôi vào vị trí Tổng Bí thư. Tôi có ấn tượng rằng bài phát biểu ông đọc là ứng khẩu, điều đó khiến nó trở nên đặc biệt chân thành và nó tạo ra cảm xúc mạnh mẽ.

Tôi xúc động. Tôi chưa từng nghe những lời đánh giá mình cao như thế.

Dưới đây là một số đoạn trích từ bài nói của Gromyko:

“Bộ Chính trị đã nhất trí bỏ phiếu đề nghị bầu Mikhail Sergeyevich Gorbachev làm Tổng Bí thư UBTƯ КПCC.”

“… [Anh] có rất nhiều kinh nghiệm trong công tác Đảng. Anh bắt đầu làm việc ở cấp địa phương và sau đó tại Trung ương, nơi đầu tiên anh làm Bí thư, rồi ủy viên BCT. Anh điều hành Ban Bí thư, như các đồng chí đã biết. Anh cũng chủ trì các cuộc họp của BCT khi Konstantin Ustinovich Chernenko vắng mặt. Anh ứng xử tuyệt vời, không chút cường điệu.”

“… Mikhail Sergeyevich là người có trí tuệ sắc bén và uyên thâm. Bất kỳ ai biết anh hoặc từng gặp anh chỉ một lần cũng có thể khẳng định điều này.”

“Có lẽ với tôi điều này rõ ràng hơn một số đồng chí khác vì chúng tôi làm việc cùng nhau. Anh nắm bắt rất tốt và nhanh chóng bản chất của những sự kiện diễn ra bên ngoài đất nước trên vũ đài quốc tế. Tôi thường ngạc nhiên trước khả năng nắm bắt nhanh chóng và chính xác bản chất của vấn đề và rút ra kết luận - những kết luận đúng, của Đảng.”

“Mikhail Sergeyevich… là người có kiến thức sâu rộng cả về phương diện học vấn và kinh nghiệm… Anh không chỉ phân tích rất tốt vấn đề, mà còn có những suy luận và kết luận phù hợp. Các nhà chính trị đôi khi cần nhiều hơn là chỉ đơn giản điều phối các vấn đề hay cất chúng đi - nơi chúng sẽ không bao giờ còn được động chạm đến - mà còn rút ra kết luận sao cho những kết luận này có thể được sử dụng trong các chính sách của chúng ta. Anh đã thể hiện điều này nhiều lần trong các cuộc họp của BCT và Ban Bí thư Trung ương.”

“Óc phán đoán của Mikhail Sergeyevich luôn khác biệt bởi sự chín muồi và bền bỉ với ý nghĩa tốt đẹp nhất của từ này…”

“Vì thế kết luận của BCT là đúng đắn. Trong Mikhai Sergeyevich Gorbachev chúng ta có một nhân vật quan trọng và một nhà lãnh đạo xuất sắc, người sẽ nắm giữ chức vụ Tổng Bí thư UBTƯ КПCC một cách xứng đáng…”

Mọi người đều chờ nghe những gì tân Tổng Bí thư sẽ nói. Tất nhiên, dự kiến được kết quả của Hội nghị toàn thể, tôi đã nghĩ tới bài diễn văn có thể phát biểu. Điều vô cùng quan trọng là ngay lập tức nhấn mạnh sự liên tục trong việc tiếp nối chiến lược đẩy mạnh tiến bộ kinh tế - xã hội của đất nước và cải thiện mọi lĩnh vực của đời sống nhân dân. Chúng ta chỉ có thể làm được việc này bằng cách chuyển đổi nền kinh tế theo con đường phát triển theo chiều sâu, áp dụng thành tựu của tiến bộ khoa học và công nghệ.

Một trong những mục tiêu cốt yếu nhất tôi viện dẫn là nhu cầu cải thiện cơ chế kinh tế và toàn bộ hệ thống quản lý. Chú ý hơn vào các chính sách xã hội cũng như phát triển dân chủ và ý thức xã hội cũng là một phần trong công việc của chúng ta.

Ngoài ra, tôi nói, chúng ta không được né tránh các vấn đề liên quan đến việc tăng cường trật tự, kỷ cương và pháp luật.

Đối với chính sách đối ngoại, quan điểm của tôi là rõ ràng - chính sách của chúng ta hướng tới gìn giữ hòa bình. “Chúng ta muốn chấm dứt và không tiếp tục chạy đua vũ trang,” tôi nói. “Vì thế, chúng tôi đề nghị phong tỏa các kho vũ khí hạt nhân và dừng việc triển khai tên lửa. Chúng tôi muốn cắt giảm thực sự và trên quy mô lớn các kho vũ khí thay cho việc tạo ra thêm các hệ thống vũ khí mới.”

Cuối cùng, tôi phải tuyên bố với công chúng rằng, КПCC là lực lượng có khả năng thống nhất xã hội và đưa nó lên kịp với những thay đổi lớn lao hết sức cần thiết và đã bị chậm trễ quá lâu. Chúng ta đang đối mặt một lựa chọn nghiêm túc, tôi nói, và ban lãnh đạo đất nước cực kỳ quyết tâm trong vấn đề này.

Bạn đọc có thể nghĩ: có điều gì đặc biệt về những gì Gorbachev nói trong những ngày tháng 3/1985 đó? Tất nhiên, với nhận thức muộn màng thì tất cả những điều đó có thể xem như những câu nói khuôn sáo của thời kỳ đó. Nhưng đó là với nhận thức muộn màng. Đó là một bức tranh hoàn toàn khác khi bạn đánh giá nó đúng điểm khởi đầu của mọi thứ.

Tôi hy vọng rằng mọi thứ tôi đề xuất sẽ có phản hồi. Hội nghị toàn thể ủng hộ quan điểm của tôi về các vấn đề chính trị trong nước cũng như toàn bộ bài diễn văn nói chung.

Trong tang lễ Chernenko, tôi gặp những “nhân vật chính,” đến từ nước ngoài. Tôi quyết định mình sẽ nói chuyện với họ với sự hiện diện của Bộ trưởng Ngoại giao. Và chúng tôi đã làm như vậy. Các cuộc gặp rất thực chất và số lượng rất nhiều. Tôi gặp George H. W. Bush, George Shultz, Helmut Kohl, François Mitterrand và Margaret Thatcher. Tôi cũng có một cuộc nói chuyện thú vị với Yasushiro Nakasone.

Bất chấp tất cả các khó khăn lúc đó, tôi quyết định gặp riêng với các nhà lãnh đạo các quốc gia trong Hiệp ước Warszawa. Tôi cảm thấy cần nói với họ rằng, họ có thể kỳ vọng chúng tôi tôn trọng độc lập và chủ quyền của bạn bè. Các nhà lãnh đạo của từng đảng cầm quyền phải chịu trách nhiệm về việc hình thành và triển khai chính sách riêng cho đảng và nhân dân của mình. Chúng ta sẽ làm việc để tiếp nối và phát triển các cuộc gặp và hợp tác sâu rộng trong khi tái khẳng định những cam kết đã đưa ra. Vấn đề chính ở đây là chúng ta sẽ không can thiệp vào công việc của họ. Về cơ bản đó là sự chối bỏ cái gọi là học thuyết Brezhnev⦾.

Khi đó tôi cảm thấy - và sau đó cuộc sống và những sự kiện tiếp theo đã xác nhận - rằng một số nhà lãnh đạo từ các nước XHCN này xem những lời nói và đánh giá của tôi giống như kiểu tuyên bố khuôn mẫu mà các đời Tổng Bí thư UBTƯ КПCC trước đó luôn luôn đưa ra. Trong tim mình, họ tin rằng mọi thứ sẽ tiếp tục giống hệt như trước đây. Nhưng chúng tôi đã trung thành với tuyên bố của mình cho đến cùng và trong suốt toàn bộ các hoạt động của tôi nhằm dân chủ hóa các mối quan hệ quốc tế và chấm dứt Chiến tranh Lạnh, bao gồm cả khi những thay đổi quan trọng bắt đầu nảy sinh ở những quốc gia đó…

Chỉ trong vòng chưa đầy 3 năm, Liên Xô đã mất liền ba Tổng Bí thư, cũng như ba nhà lãnh đạo quốc gia và một số ủy viên BCT gạo cội nhất. Alexei Kosygin mất cuối năm 1980. Mikhai Suslov qua đời tháng 1/1982. Brezhnev mất tháng 11, Arvid Pelshe tháng 3/1983, Andropov tháng 2/1984, Dmitry Ustinov tháng 12 và Chernenko tháng 3/1985.

Việc này mang một tính biểu tượng nào đó. Chính hệ thống chết dần và dòng máu cũ, trì trệ của nó đã không còn sức sống.

Tôi hiểu gánh nặng mà tôi phải mang.

… Ở nhà tôi có một bữa tiệc tuyệt vời. Mọi người vừa phấn khích, nhưng cũng vừa lo âu. Raisa nhớ lại trong cuốn sách của mình (điều đó được em ghi trong nhật ký) rằng cháu gái Ksenia nói với tôi, “Chúc mừng ông. Cháu chúc ông sức khỏe, hạnh phúc và ăn thật nhiều cháo.”

Thực sự, cháo đã nấu và tôi phải ăn…

Khi Raisa và tôi bàn về khả năng tôi được đề cử vào vị trí Tổng Bí thư đêm trước Hội nghị toàn thể, em nhận xét, “Em không biết chuyện đó tốt hay xấu nữa.”

… Khi đó tôi nói với em điều mà tôi chưa từng nói. Trong một cuộc nói chuyện trước đó giữa tôi và Andropov, ông bất ngờ nói với tôi, “Cậu không được tự giới hạn mình trong các vấn đề nông nghiệp. Cậu phải tham gia vào tất cả các vấn đề chính trị trong và ngoài nước. Cậu phải làm việc với giả định rằng tất cả trách nhiệm có thể bất thình lình rơi lên vai cậu, có lẽ thậm chí ngay ngày mai.”

Tôi đơn giản bị choáng váng bởi ông nói điều đó rất chân tình và thẳng thắn.

Sau đó Andropov hỏi tôi, “Cậu có hiểu tôi đang nói về điều gì không?”

“Tôi hiểu. Nhưng vì sao chúng ta lại nói chuyện này?” Tôi hỏi.

“Đây là cuộc nói chuyện riêng giữa chúng ta,” ông trả lời.

“Vâng, tôi hiểu,” tôi nói.

Raisa nhìn tôi ngạc nhiên.

… Tình cờ gần đây có một bộ phim làm về Thủ tướng Đức Helmut Kohl, trong đó ông ta và tôi nói chuyện. Helmut chia sẻ một vài ký ức mới với tôi. Trong một lần đi thăm chính thức Liên Xô, Thủ tướng có cuộc nói chuyện với Andropov, khi đó vẫn đang đương nhiệm, cuộc nói chuyện đã gây ấn tượng mạnh cho ông ta. Kohl hỏi Andropov ai là người ông đang đào tạo để trở thành người kế cận và ông nghĩ ai là người tiềm năng nhất. Cách ông ta nói khiến cho người ta nghĩ rằng ông ám chỉ điều gì đó về sức khỏe của Andropov. Sau đó ông ta nhận ra mình lỡ lời. Vì vậy ông ta nói thêm, “Ý tôi là tất cả chúng ta đều trong tay Chúa. Hôm nay ta còn sống nhưng ngày mai…”

Tôi trải qua vài ngày đầu trên cương vị tân Tổng Bí thư. Mọi thứ trong gia đình tôi lập tức thay đổi. Chúng tôi phải hiểu và đánh giá tất cả mọi việc và thấy điều đó ảnh hưởng thế nào đến cuộc sống của chúng tôi. Chúng tôi phải đối mặt với những tình huống này trong suốt những năm sau, vì cả xã hội chăm chú quan sát không chỉ mình tôi mà cả Raisa và tất cả những thành viên khác trong gia đình.

Trước những sự kiện này, Raisa đã nghĩ đến luận án tiến sĩ của mình. Em đã thiết lập liên lạc với đồng nghiệp và lên kế hoạch nộp chủ đề luận án xin phê duyệt. Sau tháng 8/1985, vấn đề này cần được giải quyết: chúng tôi tiếp tục kế hoạch này hay tạm hoãn mọi thứ? Em đã đi đến kết luận riêng của mình và nói với tôi, “Em thấy rằng em cần để chuyện này lại tới lúc phù hợp hơn.”

Và chúng tôi quyết định làm như vậy.

Chương 11 Một tia hy vọng…

Tháng đầu tiên chúng tôi ở Bệnh viện Đại học Y Münster mang lại những nỗi lo và niềm hy vọng mới. Trong khi Raisa vất vả vượt qua đợt hóa trị, nó đã mang lại một số kết quả cho chúng tôi hy vọng việc điều trị sẽ thành công.

Khi tôi bay cùng Raisa sang Münster cuối tháng 7, con gái Irina của chúng tôi ở lại Moskva một tuần. Trong thời gian đó, Lyudmila, em gái Raisa tới Moskva để bác sĩ lấy máu xem cố ấy có phải là người phù hợp để hiến máu hay không. Việc xuất các mẫu máu ra nước ngoài để phân tích lần cuối gặp khó khăn. Chúng tôi được Valentina Matviyenko và Gennady Onishchenko, thành viên Chính phủ Nga giải cứu đúng vào thời điểm đó, họ giúp chúng tôi đăng ký những giấy tờ cần thiết rất nhanh chóng.

Irina đến Münster với hai con gái Ksenia và Anastasia, họ ở lại đây với chúng tôi ba tuần còn lại của đợt nghỉ hè. Chỉ Ksenia được phép thăm Raisa và cũng chỉ được một lần. Chúng tôi cảm thấy đi thăm cùng với cháu gái nhỏ nhất là quá khó khăn với cháu. Anastasia thường xuyên viết thơ và thư gửi Raisa, chúng tôi giữ chúng cho tới nay.

Vẻ ngoài của Raisa thay đổi đáng kể. Bản thân việc điều trị đã rất khó khăn nhưng trong quá trình điều trị xuất hiện những biến chứng như các chứng viêm nhiễm khác nhau xảy ra liên tục. Em được truyền thuốc nội ven gần như cả ngày qua các ống thông cố định, chỉ việc đó thôi đã có thể gây ra đau buốt cho bệnh nhân.

Trong những ngày tháng khó khăn này, chúng tôi nhận được rất nhiều sự đồng cảm và giúp đỡ bất ngờ. Có những ngày chúng tôi có thể nhận được cả trăm bức thư, fax và điện tín. Chúng tôi giữ chúng trong phòng của Karen Garagezyan⦾. Tất nhiên chúng tôi không thể đọc hết từng bức thư, vì phần lớn thời gian chúng tôi ở với Raisa trong bệnh viện. Chúng tôi đọc vài bài báo và bức thư cho em nghe vì em không được phép giữ chúng. Em khóc và nói đi nói lại: Em có phải mắc căn bệnh khủng khiếp này rồi chết thì mọi người mới hiểu em không?

… Trong những ngày đầu sau khi tôi được bầu làm Tổng Bí thư, Raisa hỏi tôi, “Em cần phải làm gì? Em nên ứng xử ra sao?”

“Chúng ta sẽ không thay đổi bất kỳ điều gì hay cố gắng trở thành người khác. Chúng ta sẽ tiếp tục ứng xử như chúng ta vẫn thế. Chúng ta sẽ tiếp tục sống như từng sống. Xét cho cùng, trong thế giới văn minh, phu nhân của tổng thống và thủ tướng cũng thực hiện các hoạt động xã hội khác nhau,” tôi nói.

Raisa luôn muốn biết chính xác em cần phải làm gì vì gia đình chúng tôi luôn tham gia các sự kiện dày đặc trong và ngoài nước. Tất cả những lời đồn đại về chuyện em tự mình đưa ra các quyết định chính trị và tạo áp lực lên tôi là vớ vẩn. Em thậm chí không biết BCT làm việc như thế nào hay làm gì. Em quan tâm hơn tới những gì được tranh luận trên báo chí hay truyền hình.

Như chúng tôi đã dự đoán, xã hội có phản ứng khác nhau với việc xuất hiện trước công chúng của “đệ nhất phu nhân.” Tôi không bao giờ băn khoăn gì về chuyện đó, dù chúng tôi dùng thuật ngữ này một cách châm biếm.

Khi Raisa ở ranh giới sống chết, với tôi và cả gia đình bên em, tôi nghĩ mọi người hiểu rằng chúng tôi chia sẻ những cảm xúc chân thành, sâu đậm. Như tờ báo Novaya Gazeta viết, mọi người thấy ngay rằng “họ thực sự yêu nhau.”

… Với tôi, Raisa là người vợ yêu dấu. Chúng tôi là bè bạn. Chúng tôi giúp đỡ lẫn nhau trong mọi việc.

Sự kiện đáng lo ngại đầu tiên xảy ra tại thành phố nghỉ dưỡng Foros ở Krym, nơi chúng tôi lưu trú và tránh xa thế giới bên ngoài ngày 18/8/1991. Raisa bị co thắt mạch máu não nghiêm trọng hoặc đột quỵ nhẹ. Có lúc em không nói được và tay phải bị liệt. Tôi nhớ đôi mắt em khi đó (bây giờ tôi vẫn còn nhìn thấy chúng), tràn đầy sợ hãi và van xin.

Chúng tôi qua được lần đó nhờ nỗ lực của các bác sĩ - Giáo sư Igor Borisov và Nikolai Pokutny - cũng như con gái Irina và con rể Anatoly, cũng là các bác sĩ. Nhưng khi chúng tôi quay về Moskva, ngay lập tức em phải nghỉ ngơi trên giường. Sau đó em bắt đầu tới khám hết bác sĩ này đến bác sĩ khác. Em bị xuất huyết võng mạc một bên mắt, sau đó sang mắt bên kia và bị suy giảm nghiêm trọng thị lực, mất ngủ và trầm cảm, tất cả cùng một lúc.

Mùa thu gian khó năm 1991, đất nước sụp đổ, việc tôi bị miễn nhiệm Tổng thống và những lời vu khống đổ lên gia đình tôi, và trên tất cả, lên tôi, đã cản trở Raisa hồi phục. Em chìm đắm trong những cảm giác nặng nề này.

… Em thật sự hết lòng với tôi và định mệnh của tôi! Năm 1996, tôi quyết định tham gia tranh cử Tổng thống Nga. Hầu hết mọi người chống lại nước đi này. Raisa là người duy nhất hiểu rằng, tôi không thiết tha gì quyền lực mà tôi muốn có một cơ hội trong chiến dịch bầu cử để công khai nói lên mọi điều tôi đã không thể nói với người dân trong những năm đó vì tôi gần như bị cách ly hoàn toàn cho tới khi Vladimir Putin lên nắm quyền lãnh đạo đất nước.

Raisa tham dự hầu hết các cuộc gặp gỡ của tôi tại 22 vùng của nước Nga.

Tôi là mục tiêu của sự quấy nhiễu vô tiền khoáng hậu từ “đội quân của Yeltsin” ngay từ khi bắt đầu chiến dịch tranh cử Tổng thống năm 1996 cho đến khi kết thúc.

Ngay khi tôi đăng ký với ủy ban bầu cử làm ứng viên Tổng thống Liên bang Nga, những chỉ thị cụ thể liên quan đến tôi đã được đưa ra cho tất cả nhân viên của trụ sở chính của ủy ban.

Một mệnh lệnh từ trên yêu cầu “hạ Gorbachev.” Trong những chuyến đi của tôi tới các vùng, tất cả các thống đốc đều hoặc “quá bận” để gặp tôi hoặc đi vắng, trừ trường hợp hiếm hoi của Thống đốc Irkutsk Yuri Nozhikov, Thống đốc Kemerovo Mikhail Kislyuk, Chủ tịch Hội đồng Lập pháp Kemerovo Aman Tuleyev, Chánh Văn phòng vùng Volgograd Ivan Shabunin và Thị trưởng Samara Oleg Sysuyev. Nhưng ai cũng kiểm soát chặt chẽ toàn bộ quá trình, để làm cho tình hình trở nên phức tạp hơn với Gorbachev cũng như đôi khi chỉ đơn giản làm khó ông ta và gây hỗn loạn cho các cuộc tiếp xúc cử tri.

Một nhóm từ Đảng Cộng sản Liên bang Nga đi theo tôi tới từng vùng. Nhóm sẽ đón tôi tại cổng vào các tòa nhà nơi diễn ra sự kiện và hô cùng một khẩu hiệu: “Judas, tên phản bội!” Theo quy định, tôi luôn được cấp những tiện ích nhỏ nhất hay tệ hại nhất, hoặc đơn giản là bị từ chối thẳng thừng. Đó là khi ở Vladimir, nơi tôi được cấp một phòng chưa đủ cho một phần mười số người đến dự mít tinh. Tôi nói chuyện với cử tri bên ngoài tòa nhà, dùng loa của xe ô tô mà tôi đi đến.

Thị trưởng St Peterburg Anatoly Sobchak cũng buộc phải tuân thủ các yêu cầu của Tổng thống Nga. Tại Đại học Tổng hợp, hội trường đang “sửa chữa.” Sinh viên tụ họp trong giếng trời vài tầng gác và nghe tôi nói. Bây giờ bạn bè tôi ở Sankt-Peterburg rất bối rối mỗi khi tôi nhắc chuyện đó. Tôi tới Đại học tổng hợp Novosibirsk để gặp người dân trẻ cũng như già và tôi không nhận được hội trường có diện tích phù hợp. Có nhiều người muốn nghe tôi nói tới mức đã xảy ra dẫm đạp và người dân phá cửa sổ và cửa chính. Hội trường đông kín và buổi nói chuyện diễn ra.

Sinh viên lắng nghe rất chăm chú và đứng lên vỗ tay hoan nghênh. Đó là trường hợp ở Sankt-Peterburg, Nizhny Novgorod, Irkutsk, Samara, Yekaterinburg và Ufa. Những cuộc mít tinh này bác bỏ hoàn toàn huyền thoại về sự vô cảm chính trị của người dân. Tôi tự khẳng định với bản thân rằng hàng nghìn, hàng nghìn công dân muốn biết tôi nghĩ gì về cải cách và tình trạng chung của đất nước.

Tùy tùng của Yeltsin rõ ràng sợ những cuộc gặp gỡ này. Điều đó có thể được xác nhận bởi vô số những lời kêu gọi dai dẳng tôi nhận được từ nhân viên chính thức và không chính thức của tổng thống yêu cầu tôi vận động bầu cử cùng Yeltsin hay cúi mình và ủng hộ ông ta. Khi chuyện không thành, họ bắt đầu phá hoại các cuộc gặp cử tri của tôi. Họ vi phạm trắng trợn luật bầu cử và các quy chuẩn cơ bản của nghi lễ thông thường, nhưng họ không quan tâm. Đó thuần túy là những hành vi hình sự.

Ở Omsk, Thống đốc Leonid Polezhayev, một người trung thành với Yeltsin, đi đâu đó trong thời gian chuyến đi của tôi, và cấp phó được lệnh của ông ta làm việc với tôi cũng bỏ trốn. Người dân đã tụ tập trong hội trường và tôi đang đi tới gặp họ. Khi tôi đang đi, một anh chàng khổng lồ cao hai mét lao tới và đánh vào gáy tôi. Đó là một cựu lính dù, người mắc chứng “tâm thần không ổn định.” Tôi tránh được thương tích nhờ cận vệ của tôi đã dùng tay chặn được cú đánh và tôi chỉ bị đánh vào cổ và vai. Tôi không bao giờ bị ngất cả.

Tôi không hủy cuộc mít tinh. Tôi nói với mọi người về điều xảy ra với tôi trong trong hành lang. Tình cờ, Giám đốc Cục nội chính Omsk đang ngồi nhà chờ việc này xảy ra. Sau đó ông ta xuất hiện. Nói tóm lại, đó là âm mưu ấp ủ bởi những kẻ côn đồ. Những hành động này là của những kẻ hèn hạ vô lương tâm.

Một thời gian sau, tôi được biết rằng biến cố này do Đảng Dân chủ Tự do nước Nga (LDPR) của Vladimir Zhirinovky lập kế hoạch. Vào ngày kỷ niệm sinh nhật lần thứ 50 của Zhirinovsky, một đại diện chi nhánh Đảng LDPR trong lúc say rượu đã nói, “Xem chúng ta đã tổ chức “mít tinh” thế nào cho Gorbachev ở Omsk kìa.”

Zhirinovsky không phản ứng gì. Ông ta ngồi yên không nao núng, nhưng 5 phút sau gã kia bị đưa ra ngoài.

Sau khi biết được thông tin này, tôi gửi yêu cầu tới Văn phòng Công tố yêu cầu điều tra sự việc. Không may tôi chỉ nhận được trả lời “chính thức.” Văn phòng Công tố cũng nằm trong danh sách những người phục vụ trung thành cho quyền lực, không phải pháp luật.

Tôi cảm thấy mình phải đến Volgograd. Andrei Sinyavsky, một nhà văn từng bị đàn áp vì những cuốn sách “phản loạn” của mình và vợ ông, Maria Rozanova, quyết định bay cùng tôi. Tôi cố can ngăn và nói với họ rằng mọi chuyện sẽ khó khăn, nhưng họ muốn tự mình nhìn thấy người dân chào đón Gorbachev như thế nào.

Chúng tôi được cấp một hội trường lớn. Một đội kèn đồng chơi hết cỡ bên ngoài cửa sổ (từ lúc bắt đầu mít tinh đến khi kết thúc). Diễn thuyết và đối thoại trong hội trường là một nỗ lực khổng lồ. Tôi phát biểu và nhận các câu hỏi. Cuộc mít tinh kết thúc khi tôi được mọi người đứng dậy vỗ tay khen ngợi. Tuy nhiên, trên truyền hình quốc gia chỉ phát cảnh la hét trong hội trường ngay khi bắt đầu cuộc mít tinh. Các đồng chí của tôi từ trụ sở bầu cử chính nói với tôi rằng mọi thứ đã được lên kế hoạch từ đầu. Andrei Sinyavsky cảm thấy tức giận và viết một bài báo dài về việc này.

Tôi muốn đặc biệt nhắc đến một biến cố cụ thể. Khi ở Sankt- Peterburg, tôi nhận được yêu cầu của người dân Ivangorod, một thành phố nằm tại biên giới với Estonia. Thành phố bị chia làm hai, một phần trên lãnh thổ Estonia và phần còn lại trên lãnh thổ Nga. Mọi loại vấn đề và kêu ca phàn nàn xuất hiện vì điều đó. Đại diện thành phố đề nghị tôi đến thăm.

Một đám đông người dân tụ tập cho cuộc mít tinh. Họ chiếm hết chỗ của một rạp chiếu phim 900 chỗ, và số người bên ngoài cũng tương đương nếu không phải nhiều hơn. Khi tôi đến, mọi người tạo thành một hành lang để tôi đi qua vào rạp chiếu phim. Tôi được chào đón với những khẩu hiệu lăng mạ và miệt thị ghê gớm.

Thực sự chuyện đó là một “hình thức trừng phạt” của thế kỷ XX. Tuy nhiên, tôi vẫn vào đến hội trường. Bên trong, người đứng ngồi khắp nơi. Ngay khi tôi vào, người ta bắt đầu hô lên những câu tôi được nghe bên ngoài. Chuyện đó kéo dài 5-10 phút. Họ thậm chí không cho tôi bắt đầu phát biểu. Những lời buộc tội và lăng mạ trút xuống như mưa từ tất cả các hàng ghế.

Cuối cùng, tôi nói, “Các vị muốn gì? Các vị mời tôi và tôi đã đến đây. Hoặc là tôi sẽ nói sau đó các vị đặt câu hỏi, hoặc chúng ta chuyển thẳng sang hỏi đáp mà không cần tôi phát biểu.”

Họ tiếp tục la hét. Tôi ngắt lời họ. “Các vị muốn làm gì, đóng đinh câu rút tôi chăng?! Được thôi, hãy đóng đinh tôi đi!”

Bất ngờ tôi nghe một giọng phụ nữ trả lời, “Ông nói gì vậy, Mikhail Sergeyevich? Chúng ta đều là người Nga mà!”

Tôi đã phản công được. Sau bài phát biểu của tôi, người ta bắt đầu đặt câu hỏi, và mọi thứ diễn ra như bình thường.

Những người muốn phá hoại buổi mít tinh đã không thành công. Tôi ra về khi mọi người đứng lên vỗ tay. Tôi được vây quanh bởi những người trước đây vừa quát tháo mình. Họ đơn giản chỉ muốn báo thù cựu Tổng Bí thư Trung ương КПCC.

Tôi hỏi họ: “Các vị muốn đạt được điều gì?”

Họ bắt đầu thúc giục tôi liên kết với Gennady Zyuganov, Chủ tịch Đảng Cộng sản Liên bang Nga.

“Tôi không thể liên kết với Zyuganov, vì tôi hoàn toàn không nhất trí với ông ấy,” tôi nói. “Các vị phải nói với ông ấy những điều các vị đã hét vào mặt tôi, vì Zyuganov và tùy tùng của ông ta chính là những người thuyết phục lãnh đạo Nhà nước bỏ phiếu ủng hộ Hiệp ước Belavezha năm 1991 khi Soviet Tối cao Nga, Belarus và Ukraina đang xem xét đề nghị này. Tôi không thể điều chỉnh bản thân theo những người này. Nếu các vị muốn bầu cho Zyuganov, hãy cứ bầu. Các vị đã nhận được quyền bầu cử từ cải tổ.”

Bất ngờ họ la lên, “Nhưng Zyuganov làm tổng thống thì có tác dụng gì?!” (Tôi đồng ý với họ).

Một tờ báo tại Sankt-Peterburg in một bài về cuộc gặp này. Ai cũng có thể đọc nó. Bài báo ghi nhận rằng rạp chiếu phim đã đầy chật và chỗ duy ngồi duy nhất còn lại là trên đèn trần.

Một câu chuyện khác về Sankt-Peterburg: tôi đến thăm một doanh nghiệp quốc phòng có nhiệm vụ đóng tàu. Tôi có một chuyến thăm thú vị và được nghe một câu chuyện hay về việc mọi người đã điều chỉnh cuộc sống mới của mình như thế nào.

Khi trở về, một cộng sự nói với tôi, “Mikhail Sergayevich, có một nhà báo trẻ đã đi theo anh suốt cả ngày và muốn anh trả lời một câu hỏi của cô ấy.

“Được thôi, tôi sẽ trả lời,” tôi nói.

Cô ta đặt câu hỏi: “Ông vẫn còn làm việc cho CIA chứ?”

Tôi nhìn cô bé: gương mặt còn trẻ. Ai đó đã buộc cô phải làm điều này, giao cho cô một nhiệm vụ và bây giờ cô phải thực hiện.

Tôi trả lời, “Còn.”

“Nhưng tại sao?” cô hỏi.

“Vì họ trả rất cao,” tôi nói trước khi quay người bước đi. Tuy nhiên, toàn bộ câu chuyện này được phát trên đài phát thanh Sankt-Peterburg cùng ngày hôm đó. Tôi hy vọng mọi người hiểu rằng đó là trò khiêu khích rẻ tiền, lợi dụng những người non nớt.

Tất nhiên, tôi cũng phải kể câu chuyện về cuộc mít tinh ở Đại học Tổng hợp Irkutsk. Cuộc mít tinh diễn ra tại hội trường, nơi những cử tri bình thường - sinh viên và giảng viên - đã tụ tập. Tôi nhận câu hỏi sau bài phát biểu. Chỉ có vài câu. Một câu hỏi đến từ một người đàn ông cầm một cái cặp lớn, tự giới thiệu mình là Phó Giáo sư khoa Chủ nghĩa Marx-Lenin.

Người đàn ông kết tội tôi không nhất quán, nói rằng tôi viết và nói một điều trong năm nay, điều khác trong hai, ba năm sau. “Anh có nói điều này không? Anh có chối bỏ nó không?” ông ta hỏi.

“Tôi không chối bỏ điều đó,” tôi trả lời.

“Vậy anh là ai?” ông ta hỏi.

Đôi mắt ông ta rực lửa. Ông ta đang vô cùng đắc ý vì đã dồn được Gorbachev vào chân tường.

“Được rồi. Bây giờ tôi sẽ hỏi anh một câu hỏi trước mặt mọi người, trước mặt toàn thể khán phòng,” tôi nói. “Trước Cách mạng Tháng Mười, Lenin có nói giai cấp vô sản sẽ giành được chính quyền bằng cách sử dụng dân chủ và điều hành đất nước thông qua dân chủ. Trong cuốn sách Nhà nước và Cách mạng, ông kêu gọi thiết lập chuyên chính vô sản. Năm 1921, dưới áp lực của tình hình đất nước thời gian đó, Lenin đề nghị thay hệ thống chiếm hữu thặng dư bằng Chính sách kinh tế mới (NEP). Đồng thời ông nói rằng những người Bolsheviks đã sai lầm và đi theo con đường sai, rằng quan điểm của người dân về chủ nghĩa xã hội cần được xem xét lại toàn bộ. NEP giúp cho đất nước đạt đến mức độ phát triển cao nhất vào năm 1926 so với năm 1913 trước cách mạng. Tôi nghĩ rằng anh đứng về phía Lenin chứ?”

“Chắc chắn rồi,” ông ta nói.

“Vậy nói tôi nghe: vì sao anh cho Lenin quyền thay đổi vị thế, mong muốn, kết luận và chính sách của Người, nhưng lại chối bỏ quyền đó của tôi?” tôi hỏi.

Mọi người trong phòng vỗ tay, người đàn ông quay người bỏ đi.

Tôi dùng các chuyến đi trong chiến dịch tranh cử để nói với càng nhiều người dân càng tốt về cải tổ và những thành quả của nó. Tôi cũng nói với họ về chính sách tư bản chủ nghĩa của Yeltsin, dưới hình thức hoang dã nhất của nó, và tư hữu hóa mà mục tiêu là cướp bóc tài sản và phá hoại đất nước, tất cả đều là những phương cách liều lĩnh phát sinh từ tư duy sai lầm mà chúng ta đang phải trả giá và sẽ phải tiếp tục trả giá lâu dài.

… Mọi việc bắt đầu từ bài phát biểu trên truyền hình của tôi - 25/12/1991 - trong đó tôi tuyên bố không còn thực hiện nhiệm vụ tổng thống của mình. Bài phát biểu của tôi chưa kết thúc thì Boris Yeltsin đã sẵn sàng trèo lên nóc điện Kremli và hạ lá cờ Liên Xô xuống càng nhanh càng tốt.

Ông ta và tôi đã thỏa thuận rằng, chúng tôi sẽ gặp nhau trong Văn phòng Tổng thống tại Kremli ngay sau bài phát biểu của tôi. Tôi chờ, nhưng ông ta không đến. Tôi gọi điện. Ông ta nói tôi đã vi phạm thỏa thuận vì bài phát biểu của tôi khác nhiều so với những gì tôi đã hứa sẽ nói. Giờ đây Boris Yeltsin đã qua đời và tôi cũng đã đến giai đoạn quan trọng trong đời, tôi muốn nói rằng tôi không hứa gì với ông ta, cũng như không có ý định hứa. Yeltsin đề nghị chúng tôi gặp nhau trên “lãnh thổ trung lập,” ở một trong những hội trường của Kremli nơi chúng tôi thường tiếp đón các đại sứ. Tôi nói cho ông ta biết cần đến đâu (tôi không chối bỏ điều đó). Tôi cũng ra lệnh ban hành sắc lệnh của Tổng thống Liên Xô về việc chuyển giao quyền lực cho ông ta và chỉ thị cho Bộ trưởng Quốc phòng Yevgeny Shaposhnikov ngay lập tức giao “va li hạt nhân” cho người chủ mới.

Trong những cuộc gặp của tôi với Yeltsin những ngày này, chúng tôi làm việc về thủ tục chuyển giao quyền lực. Chúng tôi thỏa thuận rằng, Văn phòng Tổng thống Liên Xô sẽ ngừng công việc ngày 30/12/1991. Tuy nhiên, sáng sớm ngày 26/12, Yeltsin, Ivan Silayev, Gennady Burbulis và Ruslan Khasbulatov xông vào văn phòng tôi và bắt đầu uống whisky để ăn mừng chiến thắng. Yeltsin là “ông chủ lớn” của chuyện đó. Có thể tôi sai, nhưng tôi nghĩ nhiều người Nga thực sự thích điều này của ông ta. Tôi không nghĩ mình nhầm trong chuyện này.

Trở lại ngày 23/12/1991, khi chúng tôi ký một sắc lệnh tạo cho tôi cơ sở để thành lập quỹ của mình thì Yeltsin hỏi, “Vậy quỹ của anh sẽ đóng vai trò như một đảng đối lập à?”

Tôi trả lời, “Không. Nếu anh tiếp tục những công việc chúng ta đã làm và thống nhất với nhau trong những tuần qua, tôi thậm chí sẽ bảo vệ và ủng hộ anh vì tôi vẫn còn có trách nhiệm với nước Nga. Nhưng nếu anh theo đuổi một chính sách mà tôi thấy không chấp nhận được hay tôi cảm thấy có hại cho đất nước, thì khi đó tất nhiên tôi sẽ phê bình nó. Tôi sẽ làm việc đó công khai, mà không có bất cứ âm mưu hậu trường nào.”

Mọi người bây giờ đã biết qua những cuốn sách của Mikhail Poltoranin và Alexander Korzhakov về việc họ đã viết những bài nhục mạ tôi và gia đình và đưa chúng ra công chúng như thế nào.

Từ chối ý tưởng cải cách Liên Xô, thực hiện những thay đổi từng bước trong toàn xã hội và duy trì nhà nước Liên Xô, Yeltsin đã lao vào hành động bằng cách phá nát các cấu trúc và cơ chế nhà nước và xã hội. Ông ta mở cửa đất nước cho cạnh tranh, điều mà nó chưa sẵn sàng và như vậy chắc chắn sẽ thất bại, và ông ta đã đánh lấm lưng đất nước khi làm điều đó. Ông ta rất muốn thể hiện cho mọi người thấy ông ta là người chống cộng quyết tâm đến đâu.

Tôi nghĩ ông ta đã làm được điều đó. Nhưng mọi người đều biết những năm 1990 là như thế nào với đất nước và nhân dân. Không may vẫn còn rất nhiều người ở Nga ngày nay không phân biệt được giữa quyết tâm và điên cuồng.

Tháng 3 và tháng 4/1992, tôi đưa ra những phê bình gay gắt về các chính sách của Yeltsin, những chính sách chỉ được hoan nghênh bởi những người hài lòng khi nhìn thấy Liên bang Soviet tan vỡ và không phản đối việc nước Nga cũng chịu chung số phận. Sau đó tôi bị lôi vào vụ kiện chính trị tại Tòa Hiến pháp. Tôi bị cấm ra nước ngoài, và điều đó chỉ được dỡ bỏ sau khi người dân Italia, đất nước tôi định đến thăm, bắt đầu xuống đường phản đối và sau đó các quốc gia lên án những hành động của chính phủ mới của Nga.

Sau khi tôi phê phán Yeltsin lần nữa vào cuối năm, ông ta đã ra lệnh tịch thu cơ sở nơi đặt quỹ của tôi hòng ngăn cản nó làm bất cứ công việc việc nghiêm túc nào. Nhân viên quỹ của tôi buổi sáng đến làm việc và thấy tòa nhà bị cảnh sát chống bạo động trang bị súng máy bao vây… Đương nhiên ông ta không xử lý những người khác theo cách này.

Sau đó Chính phủ Nga ký thỏa thuận với một công ty Mỹ, theo đó công ty sẽ tìm kiếm những tài khoản bí mật của Gorbachev với chi phí 5 triệu đô la. Tôi chỉ phát hiện ra điều này sau đó, khi công ty này nộp một danh sách khoảng 22 người. Hóa ra họ là thành viên chính phủ của Thủ tướng Yegor Gaida hay những người thân cận với ông ta.

Các kênh truyền hình chính bị cấm chiếu về Gorbachev. Một nhà báo không còn được phép làm việc trên truyền hình vì phóng sự ông ta thực hiện với Gorbachev dài một phút rưỡi. Vấn đề này bị cấm hoàn toàn.

Trong một trong những chuyến đi của tôi tới Sankt-Peterburg, Thị trưởng Anatoly Sobchak cho tôi vào dacha của ông ta. Trong chương trình chúng tôi dự kiến có lịch nói chuyện với nhau. Nhưng sau đó người ta nói với tôi rằng, ông ta nhận được một cú điện thoại của Yeltsin.

“Anh định làm việc với ai, với tôi hay Gorbachev?” ông ta hỏi.

Vậy là Sobchak đầu hàng và toàn bộ chương trình bị thay đổi. Tất nhiên, khi người dân thấy Yeltsin hành động và đối xử như thế nào với Tổng thống Liên Xô, tất cả “giới tinh hoa mới” cùng tham gia tấn công.

Nhân tiện, tôi cũng phải thể hiện sự tôn trọng xứng đáng với Vladimir Putin, người tôi gặp trong chuyến đi này. Ông là Phó thị trưởng thứ nhất Sankt-Peterburg và sắp xếp chuyến đi của tôi. Ông gặp và đưa tôi đi thăm thành phố, luôn luôn thể hiện sự tế nhị tuyệt vời, lòng mến khách chân thành và sự hiểu biết sâu sắc không chỉ về các vấn đề của thành phố mà còn cả bức tranh tổng thể rộng lớn hơn…

Những dự định

Khi đọc để ghi chép lại các chương của cuốn sách này, tới phần bầu cử tôi làm Tổng Bí thư UBTƯ thì trợ lý của tôi, Irina Vageena, người xử lý bản thảo bất ngờ thốt lên, “Mikhail Sergeyevich, hôm nay là 11/3!”

Đúng hôm nay là 11/3, ngày kỷ niệm tôi được bầu làm Tổng Bí thư, nhưng đã là năm 2009.

Nhiều thay đổi đã diễn ra trong cách xã hội chúng ta nhìn nhận về những năm tháng cải tổ. Số người tin rằng cải tổ là cần thiết và cần được khởi xướng đã tăng lên đáng kể. Chỉ 10 năm trước, những người này là thiểu số. Tuy nhiên, một số lớn người dân - khoảng một phần ba - ngày nay vẫn cho rằng cải tổ không nên diễn ra. Tuy nhiên, sự ủng hộ tăng lên với cải tổ trong năm kỷ niệm 25 năm nói lên rất nhiều về việc, nếu tính đến việc những người trong các giới chính trị trong thời kỳ Yeltsin tìm cách - và tới nay vẫn còn tìm cách - tránh nói về cải tổ và hạ thấp nó càng nhiều càng tốt như thế nào, trong khi ca ngợi nó vào những năm 1990, và bây giờ càng nhiều dưới thời Tổng thống Vladimir Putin.

Người ta thường hỏi tôi: cải tổ có phải là một thất bại hay chiến thắng? Tôi trả lời rằng cải tổ bị tan vỡ, hay nói đúng hơn là bị hủy bỏ. Nhưng những thành quả của nó là không thể chối cãi. Chiến lược cải tổ đã bị thay thế bởi một chiến lược nhằm phá hủy chính quyền, nền kinh tế và hệ thống dịch vụ xã hội của Liên Xô. Tất cả chỉ bởi một đòn mạnh mẽ, đẩy lùi sự phát triển đất nước xuống ít nhất một thập niên.

Giờ đây, đứng từ xa, tôi nhìn nhiều sự việc và sự kiện của thời gian đó rõ ràng hơn và tôi có nhiều thông tin hơn, nhưng quan điểm cơ bản của tôi không thay đổi: nếu tôi phải làm lại mọi thứ, tôi vẫn sẽ chiến đấu cho cùng mục tiêu - dân chủ hơn và chủ nghĩa xã hội nhiều hơn. Tôi tin rằng chúng ta có thể thổi vào chủ nghĩa xã hội làn gió mới. Những suy nghĩ của cá nhân tôi cũng như các cuộc nói chuyện với Andropov dẫn tôi đến ý tưởng rằng “dân chủ hơn” cũng có nghĩa là “chủ nghĩa xã hội hơn.”

Mục tiêu chính của cải tổ là vượt qua hệ thống chuyên chính và chuyển sang tự do và dân chủ. Cải tổ phải đối phó với chế độ chuyên chế này và xã hội đã bị lây nhiễm căn bệnh của nó.

Đó chính là chìa khóa thiết yếu nhất để hiểu ý định của những người khởi xướng cải tổ. Niềm tin rằng nếu người dân Soviet được tự do thì họ sẽ thể hiện sự sáng tạo và năng lượng sáng tạo, chính là những gì mà các sáng kiến của những người cải cách muốn thúc đẩy.

Khẩu hiệu “Chúng ta không thể tiếp tục sống thế này!” được sinh ra từ chiều sâu của cuộc sống. Một xã hội được giáo dục tốt bị bóp nghẹt vì không được tự do. Đất nước đang chờ đợi và mong muốn sản sinh ra cải tổ. Đó là khi những thay đổi toàn diện về cấu trúc đang diễn ra ở phương Tây, bất chấp mọi khó khăn và vấn đề, xã hội phương Tây đã bước vào kỷ nguyên công nghệ mới và đạt được mức độ hiệu suất cao hơn.

Hệ thống chuyên chế của thời kỳ Brezhnev đã cho thấy không đủ khả năng đáp ứng được những thách thức của giai đoạn phát triển văn minh mới. Về mặt lịch sử, chúng ta đã đánh mất thời gian và thất bại. Đất nước bắt đầu mất đi nền tảng. Tốc độ phát triển, trong quá khứ cho phép chúng ta đuổi kịp các nước phát triển nhất và lấp đầy khoảng cách, đã bắt đầu suy giảm trong những năm 1970. Như tôi nói ở trên, tới năm Yuri Andropov lên nắm quyền thì tốc độ tăng trưởng bằng không.

Liên quan đến chất lượng sản phẩm của chúng ta, trừ lĩnh vực quốc phòng và nguồn năng lượng, hàng hóa của chúng ta không có tính cạnh tranh. Một vấn đề nữa: quốc gia giàu có nhất trên thế giới không thể giải quyết được nhiều vấn đề đơn giản hằng ngày mà những người dân của họ phải đối mặt. Chúng ta thiếu thốn nhiều sản phẩm cho phụ nữ, thanh niên, trẻ em và người lớn tuổi…

Chúng ta cần biến sáng tạo, trí tuệ và lợi ích thành hành động. Cải tổ được thiết kế để làm điều đó, với ý niệm rằng con người được tham dự một cách tự do, trực tiếp và dân chủ vào sự phát triển xã hội và chính trị.

Giờ đây chúng ta trở lại với những suy tư về những gì Lenin đã làm sau cách mạng. Bây giờ có rất nhiều lời phủ nhận khắt khe với Lenin. Tôi rất không đồng tình với điều đó. Với tôi, Lenin rất có giá trị trong việc ông đã gắn kết chủ nghĩa cộng sản với tiến bộ tri thức và nhu cầu hấp thụ tất cả kiến thức của nhân loại. Ông đã chấp nhận rủi ro để nắm quyền kiểm soát khi đất nước đang bên lề thảm họa. Bất kể những quyết tâm và tham vọng cách mạng của mình, ông vẫn có khả năng nhận ra sai lầm của mình, suy nghĩ về những gì ông đã làm và rút ra kết luận cho tương lai.

Lenin không sợ đi ngược lại những quan điểm truyền thống - của chính ông và những người đồng chí trong Đảng của ông.

Chúng tôi muốn quay lại thời điểm khi hành động sáng tạo của Lenin bị gián đoạn. Khi chương trình nghị sự kêu gọi phải thăm dò bên ngoài những khái niệm phổ biến về chủ nghĩa xã hội, chúng ta lại viện dẫn Lenin. Đó là sự thật. Cải tổ bắt đầu ở nơi Lenin bỏ dở, điều - tôi nhấn mạnh - hoàn toàn có thể giải thích được từ cảm nhận lịch sử.

Vào lúc khởi đầu cải tổ, tất nhiên, chúng ta chưa thấy được, hiểu được hay suy nghĩ được mọi việc đến nơi đến chốn. Đầu tiên, chúng ta, trong đó có tôi, nói rằng cải tổ là sự tiếp tục của Cách mạng Tháng Mười. Bây giờ tôi có thể nói rằng sự khẳng định đó có một phần sự thật và một phần tư duy sai lầm. Bây giờ tôi đã thận trọng hơn khi so sánh Cách mạng Tháng Mười với cải tổ.

Tín điều của tôi là xã hội phải được tự do, nhân văn và dân chủ và dựa trên hoạt động và nhận thức của con người thay vì vũ lực. Điều đó sẽ giúp họ trở thành những người công dân có năng lực ngăn chặn việc lặp lại tình huống khi người dân bị “chăn dắt” bởi các nhóm “mục đồng” khác nhau trong suốt thế kỷ XX.

Tôi đã trải qua những giai đoạn khác nhau trong cuộc tiến hóa của chính mình: tìm kiếm và định hình một khái niệm và chính sách thích hợp, triển khai các kế hoạch, các cuộc cải cách cũng như những khám phá mới và những kết luận rút ra trong thời kỳ cải tổ. Tất cả những trải nghiệm đó dẫn tôi đến kết luận sau đây: người dân có thể tận dụng tự do khi họ đi trên con đường cải cách và phát triển tuần tự.

Những bước đi sau tháng 3/1985

Cải tổ có kế hoạch không? Câu hỏi này là tâm điểm của tranh luận về cải tổ.

Chúng tôi biết nhiều hơn nhiều so với những gì một số “nhà phê bình” và “người phán xử” cải tổ hiện nay nghĩ. Chỉ có một điều chúng tôi có thể làm trong tình huống này: tin vào những gì chúng tôi thấy tận mắt, gọi đúng tên sự vật, thừa nhận ưu tiên trong cuộc sống thay vì lý thuyết, đi theo quỹ đạo của cuộc sống, tuân thủ logic của nó và ngừng lừa dối với bản thân.

Sau Hội nghị toàn thể tháng 3/1985, mọi thứ bắt đầu với những bước đi cụ thể, “đơn giản” và dần bộc lộ theo cách thức cho phép chúng ta tiến lên và chuẩn bị cho xã hội thích ứng được với những bước đi mới cần phải làm để chấp nhận các quy luật mới của cuộc sống và sự điều hành mới trong tự do.

Những kế hoạch cải tổ ban đầu dựa trên ý tưởng rằng chúng ta cần cải cách, cũng như trên cơ sở một khối lượng công việc lớn được thực hiện để phân tích toàn diện hiện trạng xã hội, nhưng trên hết là toàn bộ lĩnh vực kinh tế. Chúng tôi đã tích lũy nhiều báo cáo về vấn đề này từ các viện nghiên cứu ngành nghề và liên ngành. Chúng tôi yêu cầu họ cho chúng tôi biết cách nhìn của họ về tình hình. Chúng tôi bị sốc bởi những gì chúng tôi phát hiện ra: thực sự là tất cả mọi người đều không hài lòng, kể cả các công nhân quốc phòng, những người như chúng ta đều biết, được sống trong những điều kiện ưu đãi.

Chính vì thế chúng tôi khi đó nói rằng mọi thứ có thể sụp đổ trong nay mai. Chúng tôi không dựa trên cảm tính của mình mà trên những phân tích phi cảm tính và có trách nhiệm. Đó là lúc mở ra con đường thay đổi. Chúng ta xứng đáng có cải tổ sau tất cả những gì chúng ta phải chịu đựng. Thực sự, đất nước đang mong chờ thay đổi và cải cách. Các nhà lãnh đạo mới lên nắm quyền sau Hội nghị toàn thể Trung ương КПCC cần tập trung sức mạnh.

Vài cuốn sách đã được xuất bản, gồm cả một cuốn mang tên Trong Bộ Chính trị ủy ban Trung ương КПCC…, dựa trên những ghi chép từ các cuộc họp BCT và hội nghị toàn thể Trung ương КПCC của Anatoly Chernyayev, Vadim Medvedev và Georgy Shakhnazarov⦾. Cuốn sách đã được tái bản thứ hai. Chúng soi sáng cách thức hoạt động của BCT, chính phủ và một số cá nhân.

Nhật ký của Chernyayev mang tên Kết quả chung. 1972-1991⦾ rất thú vị. Medvedev cũng nghiên cứu rất chi tiết cải tổ và viết vài cuốn sách dựa trên nghiên cứu này.

Những cuốn sách này và nhiều cuốn khác được các nhân chứng và những người tham gia quá trình cải tổ viết ra đã phản ánh thực trạng và không khí trong giới lãnh đạo đất nước cũng như cách chúng tôi đưa ra các phương pháp triển khai cải cách trong nước ngay từ những ngày đầu tiên.

Khi minh bạch được mở rộng và các quá trình cải tổ dần lấy đà, sự thức tỉnh của xã hội trở thành quá trình tích cực hơn. Sự vô cảm và thờ ơ biến mất, như sương mù tan sau khi mặt trời mọc buổi sớm mai.

Chúng tôi cần thoát ra khỏi xiềng xích chắc chắn và dai dẳng của hệ thống hành chính mệnh lệnh. Chúng tôi cần có biện pháp để bảo đảm dòng chảy của những lực lượng tươi mới vào mọi khía cạnh của cuộc sống. Chúng tôi cần cho người dân tự do. Đó là lý do vì sao đất nước cần những biện pháp cải cách chính trị.

Người ta thường so sánh cải tổ, nhất là những giai đoạn ban đầu của nó, với những cải cách ở Trung Quốc.

Trung Quốc và Liên Xô là hai đất nước khác nhau về cơ cấu và trình độ phát triển. Người dân Trung Quốc có những thành tựu vĩ đại khi họ triển khai những cải cách được đưa ra dưới sự lãnh đạo của Đặng Tiểu Bình và những người kế nhiệm. Tuy nhiên, những cải cách này chỉ tác động đến một phần dân số Trung Quốc. Sự thực là vẫn còn hàng trăm triệu người nghèo ở Trung Quốc. Ngày nay các vấn đề môi trường và an ninh năng lượng đã được đưa lên hàng đầu. Và tất nhiên, các vấn đề về dân chủ hóa cũng đã trở nên cấp thiết hơn trong xã hội.

Nhìn chung, tôi đã giữ vững và tiếp tục giữ vững quan điểm cho rằng cải cách cần được thực hiện ở những nơi có thời điểm thích hợp: ở Trung Quốc nó phải được thực hiện theo cách Trung Quốc, ở Nga theo cách của Nga, ở Mỹ La tinh thì nó phải quan tâm đến những đặc điểm cơ bản của vùng đất bao la này. Những nơi không tôn trọng điều này sẽ không những bị trì trệ mà trật tự chính trị và xã hội của mình còn bị đe dọa.

Tôi nghĩ trong tình huống của chúng tôi, những thay đổi căn bản trong xã hội chỉ có thể được khởi xướng sau khi thế hệ lãnh đạo mới lên đến những vị trí quyền lực cao nhất ở Liên Xô.

Tôi nhớ một cuộc trao đổi của tôi với Yuri Andropov trước khi ông được bầu làm Tổng Bí thư UBTƯ và khi tôi vẫn còn làm việc ở Stavropol, trong đó tôi nói rằng, theo quan điểm của tôi, BCT có vẻ như không quan tâm lắm đến việc cuối cùng ai sẽ là người thay thế lãnh đạo Liên Xô hiện tại.

Andropov phản ứng bằng một nụ cười thận trọng: “Chúng ta lo lắng điều gì, nếu không phải về đất nước và người dân?”

Tôi có suy nghĩ khác và thẳng thắn nói, “Vâng, hãy lấy một ví dụ, bức ảnh của các nhà lãnh đạo tại lễ kỷ niệm 7/11 năm ngoái. Ý tôi là khi tôi nhìn tấm ảnh, tôi có cảm giác hết sức lo lắng. hầu hết mọi người đều đã 70 tuổi hay hơn.”

Sau đó tôi nói nửa đùa nửa thật, “Tất cả các anh cũng sắp đến lượt rồi còn gì.

“Thì sao, cậu định chôn tất cả chúng tôi hay sao?” ông hỏi.

“Tất nhiên là không, Yuri. Tôi không phải là người sẽ chôn cất các anh, mà chính là cuộc sống. Như một nhà thông thái phương Đông đã nói, bản chất của cuộc sống là ‘sinh, lão, bệnh, tử.’ Hai giai đoạn của lãnh đạo cấp cao đã qua. Giai đoạn thứ ba không thể tránh khỏi việc đó. Tôi nghĩ chúng ta cần nghiêm túc nghĩ đến việc đưa dòng máu trẻ vào ban lãnh đạo đất nước. Tình hình này cần phải được điều chỉnh, bao gồm cả trong lãnh đạo cao nhất của đất nước.”

“Cậu biết không Mikhail, để tôi nói cậu nghe,” Andropov nói. “Khi những người trẻ tuổi thiếu kinh nghiệm muốn được thăng tiến lên đỉnh cao nhất, tìm cách quỵ lụy để lên được những vị trí cao hơn, trong ban lãnh đạo có thể có sai lầm. Và một con ngựa già cũng không ảnh hưởng đến đường cày.”

“Vâng, đúng thế, Yuri Vladimirovich. Nhưng vẫn sẽ đến lúc cần có những luống cày mới, nhưng con ngựa già không thể tiếp tục theo cách như trước đây. Tôi nhất trí với Lenin về điểm này: ông nói ‘chúng ta cần kết hợp cán bộ có dày dạn kinh nghiệm và cán bộ trẻ.’ Các nhà lãnh đạo lớn tuổi bảo vệ những người trẻ tuổi không hành động liều lĩnh và chia sẻ kinh nghiệm với họ, trong khi những người trẻ tuổi giúp những người lớn tuổi tỉnh táo, tập trung. Sự kết hợp này là thứ tạo ra bầu không khí thích hợp và cho kết quả tốt.”

“Tôi cũng đồng ý với Lenin,” Andropov cười nói. “Nhưng như chúng ta vẫn nói, cây to lớn lên từ hạt nhỏ.”

Chuyện này Andropov nhớ rất lâu, và ông thường xuyên nhắc nhở tôi về nó tới khi mất.

Ngay sau Hội nghị toàn thể UBTƯ tháng 3, chúng tôi bắt đầu nghiêm túc làm việc về một chương trình hành động cụ thể mà chúng tôi quyết định sẽ trình bày tại Hội nghị toàn thể Trung ương tiếp theo. Chương trình này được phê chuẩn và thông qua tại Hội nghị toàn thể UBTƯ tháng 4/1985.

Sau Hội nghị toàn thể tháng 4, tôi có các cuộc gặp gỡ ở Moskva trước khi đi Leningrad, Ukraina, Belarus và các nước cộng hòa khác. Chuyến đi Leningrad đánh dấu khởi đầu của một cuộc thảo luận về các vấn đề quá khứ, hiện tại và tương lai.

Những bước đi đầu tiên này và sự minh bạch đã đặt nền tảng cho cải tổ.

← Đất trong vùng trồng trọt có tưới mà cây trồng được trồng không cần tưới nước.

← Mới đây Luzhkov bị sa thải. Rõ ràng là có những nguyên nhân nghiêm túc.

← Bohdan Khmelnytsky (tiếng Ukraina: Ƃогдан Хмельницький; 1595-1657) - là Hetman của quân đội Zaporizhia, nhà lãnh đạo quân sự và chính khách. Bohdan đã lãnh đạo của cuộc nổi dậy chống lại Liên minh “Thịnh vượng chung Ba Lan và Litva,” kết quả là phần lãnh thổ do quân đội Zaporizhia cai quản trở thành một phần của Nước Nga Sa hoàng. (BT)

← Giờ là ngõ Romanov.

← Trước khi trở thành thủ tướng, Tikhonov là Thứ trưởng Bộ Luyện kim và Phó Chủ nhiệm Gosplan.

← Một trong những nhà lãnh đạo lớn tuổi và quyền lực nhất của Đảng Cộng sản Italia.

← Học thuyết Brezhnev, hay học thuyết chủ quyền hạn chế là thuật ngữ được các nhà chính trị và hoạt động xã hội phương Tây sử dụng để miêu tả chính sách đối ngoại Soviet dưới thời Brezhnev. Học thuyết cho rằng Liên Xô có quyền can thiệp vào công việc nội bộ của các nước trong Khối Warszawa trong trường hợp có đe dọa đến sự toàn vẹn của “cộng đồng xã hội chủ nghĩa.” Cách tiếp cận này trở thành căn cứ tư tưởng được các quốc gia của Khối Warszawa, do Liên Xô dẫn đầu, sử dụng khi họ can thiệp vào Tiệp Khắc tháng 8/1968.

← Trợ lý của tôi và là nhân viên của Quỹ Gorbachev. Anh ta cũng là phiên dịch tiếng Đức tuyệt vời khi chúng tôi ở Münster.

← Trong Bộ Chính trị ủy ban Trung ương КПCC… Dựa trên những ghi chép của Anatoly Chernyayev, Vadim Medvedev và Georgy Shakhnazarov (1985-1991). Tái bản lần thứ hai, có sửa chữa và bổ sung. Quỹ Gorbachev, 2008 (xuất bản lần thứ nhất năm 2006).

← Chernyayev Anatoly, Kết quả chung. Nhật ký hai thời đại. 1972-1991. Bách khoa toàn thư chính trị Nga, 2008.

03 Cải tổ được thực hiện như thế nào?

Chương 12 Đã đến lúc mở đường thay đổi:
Hội nghị toàn thể Trung ương
tháng 3 và tháng 4

Bây giờ khi tôi viết ra những dòng này, 25 năm - một phần tư thế kỷ - đã trôi qua từ khi bắt đầu cải tổ. Một lần nữa mọi người lại nói về cải tổ: nó mang lại cho chúng ta điều gì, kỳ vọng nào đã được đáp ứng và thời kỳ đó đem lại những nỗi thất vọng nào. Tôi nghĩ những người cảm thấy cải tổ bắt đầu khi điều kiện trong Đảng và đất nước đã chín muồi đã đúng. Xã hội của chúng ta đã phải nghĩ, suy tư và đau khổ nhiều trước khi các lực lượng được hình thành, những lực lượng phản ứng mạnh mẽ với tình hình trong nước, cụ thể là những khó khăn mà người dân phải chịu đựng và sự bất lực của họ khi tìm cách đáp ứng những nhu cầu cơ bản nhất.

Trước hết, trong BCT có sự thay đổi nhân sự. Công việc này được bắt đầu dưới thời Andropov và tiếp tục sau khi tôi được bầu làm Tổng Bí thư.

Những người mới trong ban lãnh đạo Đảng là Nikolai Ryzhkov, Alexander Yakovlev, Vadim Medvedev, Eduard Shevardnadze, Yegor Ligachev, Vitaly Vorotnikov, Viktor Chebrikov, Georgy Razumovsky, Boris Yeltsin và sau đó là Viktor Nikonov, Anatoly Dobrynin, Nikolai Slyunkov, Anatoly Lukyanov, Alexandra Biryukova, Nikolai Talyzin, Vladimir Ivashko, Andrei Girenko, Valentin Falin, Galina Semenova và những người khác.

Quá trình thay thế nhân sự được mở rộng tới các Bí thư UBTƯ Cộng sản ở các nước cộng hòa, vùng ủy và tỉnh. Nó cũng bao gồm các bộ ngành và cơ quan chính phủ.

Bây giờ có một quan điểm khá chắc chắn là Hội nghị toàn thể Trung ương tháng 4 đánh dấu sự bắt đầu của cải tổ, nhưng người ta thường hỏi vì sao không phải là Hội nghị toàn thể tháng 3, khi lãnh đạo mới được bầu. Tuy nhiên, quan điểm đầu tiên là đúng. Khái niệm về một chính sách mới chính thức được đề ra tại Hội nghị toàn thể tháng 4, và đó là điều quan trọng.

Tôi đã viết rằng những hội nghị toàn thể của UBTƯ và nhiều cuộc gặp gỡ với những người dân bình thường được liên tục tổ chức. Tôi đã nghe được nhiều từ những người dân Moskva.

Tôi đến thăm những phân xưởng của Nhà máy Likhachev, những khu vực dân cư, bệnh viện và cửa hàng. Nhưng cuộc nói chuyện quan trọng nhất diễn ra trại hội trường Nhà máy Likhachev. Đó là lần đầu tiên tôi công khai tuyên bố rằng chúng ta đang ngày càng tụt hậu xa hơn các nước phát triển từ đầu những năm 1970, và rằng việc suy giảm tốc độ tăng trưởng làm trầm trọng thêm tình hình trong kinh tế và lĩnh vực xã hội cũng như các quyết định về vấn đề quốc phòng.

Khai thác tài nguyên thiên nhiên mới ở Bắc Sibir và Viễn Đông trở nên ngày càng khó khăn hơn. Các vấn đề dân số trở nên tệ hại. Khi đó tốc độ tăng năng suất lao động trong công nghiệp thấp hơn 70% so với các nước phát triển, trong khi tỉ lệ tăng trưởng nông nghiệp thấp hơn 80%. Chỉ 21% hàng hóa do chúng ta sản xuất tuân thủ các tiêu chuẩn toàn cầu. Rõ ràng là Liên Xô đang tụt hậu so với các nước phát triển về tiến bộ khoa học và công nghệ. Người dân công khai nói về mọi chuyện và thể hiện quan ngại rất lớn tại các cuộc mít tinh. Điều đó cũng không bình thường.

Mỗi khi các cuộc mít tinh được tổ chức đều tạo ra phản hồi sôi nổi. Và tất nhiên, đấy không phải chuyện người dân muốn tỏ lòng kính trọng với tân Tổng Bí thư vì mong muốn tập trung vào các vấn đề thực sự. Người dân trông đợi thay đổi theo chiều hướng tốt hơn.

Họ hy vọng chuyển đổi nhanh chóng. Chuyến đi của tôi đến Leningrad hóa ra rất thú vị. Người dân Leningrad là những người ủng hộ nhiệt tình những nghị quyết được thông qua tại Hội nghị toàn thể Trung ương tháng 4.

Những cuộc gặp gỡ bắt đầu ngay trên Đại lộ Moskva, nơi đã có hàng trăm người tụ tập. Tôi đề nghị dừng xe và bước ra ngoài gặp gỡ họ.

Sau đó tôi đến thăm một số nhà máy lớn như Elektrosil, Nhà máy Kirov, Svetlana và Bolshevik. Tôi gặp giảng viên và sinh viên Đại học Bách khoa tại triển lãm Intensification-90.

Người dân chờ thông tin trực tiếp về những nghị quyết được thông qua tại Hội nghị toàn thể tháng 3 và tháng 4 và về những gì lãnh đạo mới dự định thực hiện. Tri ân những người công dân Leningrad về tất cả những gì mà thành phố vĩ đại này và người dân của nó đã làm, tôi cởi mở nói về nhiều vấn đề mà thành phố đang phải đối mặt. Cuối bài phát biểu, tôi đề nghị họ suy nghĩ về những gì tôi nói.

Khi tôi lên máy bay về Moskva, Lev Zaykov, người đứng đầu những người cộng sản Leningrad, đưa cho tôi một bản sao video ghi lại bài nói chuyện của tôi ở Smolny. Về đến nhà, Raisa và tôi xem xét lại các cuộc gặp gỡ từ quan điểm của một người bên ngoài. Tôi không từ chối việc này: chúng tôi ngạc nhiên về toàn bộ bầu không khí của cuộc mít tinh và về mọi việc đã diễn ra ở Smolny.

Ngay lập tức tôi gửi cuốn băng cho Yegor Ligachev và đề nghị ông xem nó quyết định xem chúng tôi sẽ đưa tin về chuyến đi Leningrad như thế nào. Ligachev nhanh chóng gọi điện cho tôi và nói ông và Mikhail Zimyanin đã xem cuốn băng và nghĩ rằng nó cần được phát trên truyến hình quốc gia không cần biên tập.

Tôi nghĩ bài diễn văn ở Smolny là một cột mốc ở nhiều khía cạnh. Một tiền lệ đã được thiết lập để tạo không khí chung cho các cuộc mít tinh như vậy.

Tôi tới Ukraina và Belarusia vào tháng 6 và tháng 7. Một lần nữa, lại có các cuộc mít tinh và đối thoại trực tiếp. Với tôi, điều quan trọng là lắng nghe ý kiến người dân ở những nước cộng hòa này. Rõ ràng rằng sự ủng hộ của họ rất quan trọng.

Khi phát biểu tại Nhà máy kim loại Dnipropetrovsk, tôi nhìn đám đông và hỏi, “Có thể ai đó trong số các vị hỏi: chúng ta có đưa sự việc đi quá xa chăng? Các vị nghĩ thế nào?”

“Đó là bước đi đúng. Cần phải làm như thế,” đám đông trả lời.

“Chỉ có vài người lên tiếng hay tất cả mọi người đều nghĩ như vậy?” Tôi hỏi.

“Mọi người đều nghĩ như vậy!” Đám đông thân thiện trả lời.

Đến cuối chuyến đi của tôi tới Ukraina, chúng tôi tổ chức một cuộc gặp gỡ với các nhà lãnh đạo nước cộng hòa, vùng và bộ ngành cũng như đại diện của các cộng đồng khoa học, văn hóa và sinh viên. Hội trường tràn đầy tinh thần phấn chấn và tôi nói về những thành tựu của người Ukraina và sự đóng góp to lớn của họ cho đất nước. Nhưng tôi cũng muốn nói với những người Ukraina và người Nga về những khía cạnh tiêu cực trong phát triển của Ukraina trong chuyến thăm chính thức đầu tiên của tôi. Trong vài năm, nước cộng hòa nằm dưới sự điều khiển của Leonid Breznhev và không được hoàn toàn kiểm soát công việc của mình. Tôi cảm thấy những người tham gia cuộc họp này hiểu tôi đang nói về điều gì.

Tôi có quan hệ thân thiết với Belarus trong nhiều năm. Tôi kính trọng người dân nước cộng hòa này, những người đã dũng cảm kháng chiến chống lại quân Đức trong chiến tranh. Do đó tôi đi Minsk ngay. Những người Belarus thể hiện sự ủng hộ trong mọi cuộc gặp gỡ. Tôi trở về Moskva tràn đầy xúc cảm.

Từ lâu tôi đã muốn đến thăm miền Đông Sibir để tận mắt nhìn thấy con người sống và làm việc ra sao ở đó, và tìm hiểu vì sao việc sản xuất dầu khí lại ở trong trạng thái tồi tệ đến như vậy.

Ngày 4/9, ngay sau kỳ nghỉ tôi đến vùng Tyumen cùng với Vladimir Dolgikh, Boris Yeltsin, Nikolai Baybakov và Bộ trưởng Công nghiệp khí đốt Viktor Chernomyrdin. Chúng tôi khởi hành từ Nizhnevartovsk, thủ phủ của vùng khai thác dầu. Sau đó tôi đi Urengoi, một thành phố trẻ nằm ngay trên Vòng Bắc cực, nơi có những công trình chính vào thời gian đó. Tôi đến thăm nhà máy điện đang được xây dựng ở Surgut, và tôi cũng tới thăm những thành phố lân cận.

Các cuộc nói chuyện của tôi với công nhân dầu khí đặc biệt chua xót. Cả các cơ quan có thẩm quyền và người dân đều lo lắng về cuộc sống trong khu vực khắc nghiệt này. Sự phát triển cuộc sống người dân ở đây tụt hậu so với sự phát triển công nghiệp của vùng này, nơi có hàng nghìn người mới đã đến sinh sống.

Chuyện có vẻ như logic thông thường: nếu triển khai công trình lớn ở những địa điểm mới, chưa phát triển, đầu tiên chúng ta phải bảo đảm hình thành trước cơ sở hạ tầng - những thứ như đường sá, nhà cửa, chiếu sáng, sưởi ấm, trường học, bệnh viện, thư viện và sân vận động. Nói tóm lại là mọi thứ cần thiết cho cuộc sống bình thường của con người.

Chuyến đi Urengoi đã gây ấn tượng đặc biệt mạnh mẽ cho tôi: một thành phố mới mọc lên ngay sát Vòng Bắc cực. Nó vẫn còn đang được xây dựng. Một số lớn người dân ra phố gặp “sếp.” Cuộc nói chuyện rất gay gắt.

“Sao chúng tôi lại phải ở trong lều và toa xe lửa? Chúng tôi đã hết sạch mọi thứ. Từ chỗ chúng tôi ở đây, bên Vòng Bắc cực, không có đường bay thường xuyên tới thủ đô hay các thành phố khác trong nước! Hóa ra là Liên Xô và châu Âu cần khí đốt, nhưng chẳng ai cần đến chúng tôi?!”

Tôi đặc biệt bất bình khi những người chịu trách nhiệm về cung ứng hàng hóa trong nước đang gửi tới cho những người tiên phong ở phương Bắc và Sibir hàng hóa dư thừa mà người dân ở các khu vực khác không mua.

Chúng tôi phát hiện ra rằng nhà máy sữa địa phương không có đủ năng lực sản xuất cần thiết mặc dù những cơ sở bổ sung có thể được xây dựng chỉ trong một tháng. Sự ngu xuẩn này chồng lên sự ngu xuẩn khác.

Kỹ sư cơ khí đưa thiết bị lên phương Bắc theo những lô nhỏ, bất chấp thông lệ sử dụng xưởng lắp ráp công nghiệp và cung cấp các cấu kiện chính tới các khu vực xa xôi hẻo lánh đã phổ biến từ lâu ở Liên Xô. Kết quả là người ta phải tự xây dựng các xưởng lắp ráp tại chỗ. Điều này cần thêm người, có nghĩa là cần thêm nhà ở và mọi thứ khác.

Trong cuộc gặp cuối cùng với công nhân mỏ dầu ở Tyumen, tôi cảm thấy từ phản ứng của đám đông rằng họ đã mỏi mệt với những lời tuyên bố chung chung và mong muốn được trợ giúp thực sự. Thay mặt cho chính phủ tôi công bố trợ giúp sẽ được cung cấp trong thời gian sớm nhất có thể.

Trên đường về Moskva, tôi hỏi Raisa, “Vậy với tư cách là người Sibir, em nghĩ sao? Ấn tượng của em là gì, em cảm thấy thế nào?”

Câu trả lời của em làm tôi ngạc nhiên.

“Rất thú vị. Nó làm em nhớ lại những kỷ niệm thời thơ ấu của mình: cũng những toa xe ấy, những túp lều, tuyết, gió và những buổi tối ồn ào khi cả nhà bên nhau,” em nói.

“Anh nghĩ sao?” Raisa hỏi tôi.

Sau những gì tôi đã nghe và đã thấy, suy nghĩ của tôi hoàn toàn khác hẳn. Tôi chỉ nói, “Anh vẫn còn phải suy nghĩ cho kỹ khi chúng ta về lại Moskva.”

Quyết định được đưa ra không chậm trễ về tất cả các vấn đề nóng bỏng nhất. Đường ống, xi măng, vật liệu xây dựng và thiết bị được đưa tới Tây Sibir. Chúng tôi cung cấp hàng hóa ngay lập tức và điều chỉnh các kế hoạch xây dựng nhà ở và lĩnh vực dịch vụ. Sản lượng dầu đã ngừng giảm và thực tế đã tăng lên đôi chút. Chúa ơi, sự giận dữ chính trị có thể nhanh chóng trải khắp đất nước và chúng ta có thể không thể kết thúc những gì chúng ta khởi động.

Những cuộc gặp gỡ của tôi tại Nhà máy Ligachev cũng như các chuyến thăm tới các công ty trong chuyến đi Leningrad của tôi và sau đó là Ukraina và Belarus đã thuyết phục tôi rằng ý tưởng đẩy nhanh tiến bộ khoa học và công nghệ đã thu hút được sự quan tâm của các kỹ sư cũng như công nhân, nhất là những người trẻ tuổi.

UBTƯ sắp tổ chức một cuộc họp toàn quốc về các vấn đề liên quan đến phát triển khoa học và công nghệ. Đã 15 năm trôi qua từ khi Brezhnev kêu gọi tổ chức một hội nghị toàn thể liên quan đến vấn đề này.

Cuộc thảo luận đem lại hiểu biết rằng, vấn đề then chốt và bước đi quan trọng nhất là hiện đại hóa ngành chế tạo của đất nước trên cơ sở công nghệ mới. Khó mà tìm được vốn cho những kế hoạch này, nhưng dẫu sao chúng tôi vẫn tìm ra. Đầu tư vào ngành công nghiệp chế tạo tăng lên 80%.

Tôi gửi gắm niềm hy vọng lớn lao vào các chương trình tiến bộ khoa học và công nghệ mục tiêu trong các lĩnh vực khoa học máy tính, thiết kế máy tính và phát triển những dây chuyền rắp láp trục quay, robot, công nghệ sinh học và công nghệ gen. Những chương trình này đòi hỏi tái cấu trúc nghiêm túc chính sách đầu tư cũng như sự hợp tác rộng rãi với các công ty ở các nước XHCN và phương Tây khác. Tất cả những thứ đó được xem như một điểm xoay chuyển quan trọng, thứ mà người dân đã chờ đợi nhiều năm.

Chiến dịch cấm rượu: Ra quyết định và xử lý hậu quả

Một trong những bước đi đầu tiên của tôi là chiến dịch cấm rượu, đã gây ra phản ứng khá mạnh mẽ của công chúng và tình hình rắc rối nghiêm trọng cho đất nước. Thậm chí cho tới nay nhiều người vẫn ngạc nhiên vì sao Gorbachev lại có thể nghĩ tới việc ra quyết định như vậy ngay sau khi lên làm Tổng Bí thư.

Câu chuyện xảy ra thế này. Brezhnev khi sinh thời, BCT đã ra quyết định triển khai một chương trình cấm rượu do áp lực quá lớn từ phía công chúng. Công việc này được tiếp tục dưới thời Yuri Andropov. BCT và chính phủ nghe báo cáo và ra chỉ thị. Sự việc cũng diễn ra như vậy khi Konstantin Chernenko nắm quyền.

Khi cải tổ bắt đầu, chương trình được đưa ra và trình lên BCT. Ngay trước khi xem xét chương trình, BCT trao đổi với hơn 200 đơn vị có lực lượng lao động lớn nhất trong nước. Những đề xuất về vấn đề này được trao đổi công khai tại các cuộc gặp gỡ với công nhân.

Tôi thực sự muốn tìm lại được những tài liệu này: chắc chắn chúng vẫn còn ở đâu đó. Tôi nhớ cả nội dung của chúng - bạn không quên nhanh được những thứ như thế này. Người dân nhất trí kêu gọi phải có những biện pháp nhanh chóng và quyết liệt chống lại nạn nghiện rượu. Người dân phát biểu đau đớn và rất bối rối: tại sao các cơ quan chức năng lại không làm gì? Thói nghiện rượu và say xỉn đã ảnh hưởng tới mọi thứ - những tế bào đạo đức của xã hội và sản xuất. Chúng phá hủy gia đình, có ảnh hưởng xấu tới phát triển của trẻ em, v.v.

Không thể đọc những tài liệu này mà không cảm thấy lo lắng. Chúng tôi đưa ra đề xuất cấm rượu - thứ mà chúng tôi gọi là “luật khô” - ở một số vùng. Trong vài năm đầu tiên của Liên Xô, luật khô được tạm thời dỡ bỏ vì đất nước cần tiền. Nikita Khrushchev đã có những bước đi kiên quyết để triệt tiêu tệ nạn này khi ông lên nắm quyền, nâng giá rượu và hạn chế bán. Nhưng những nỗ lực này dần dần bị hãm lại.

Tình hình thậm chí còn lên tới mức độ đáng cảnh báo. Khi bắt đầu chiến dịch cấm rượu, trong nước ghi nhận có khoảng 5 triệu người nghiện rượu. Nền kinh tế quốc dân hằng năm mất khoảng 80-100 tỉ rub vì tật nghiện rượu. Mức độ tiêu thụ rượu cồn tinh khiết đạt 10,6 lít một đầu người, và con số này bao gồm cả trẻ em!

Nhân tiện, khi Nga áp dụng luật khô năm 1914, mức độ tiêu thụ vodka là 1,8 lít trên đầu người. Sau Chiến tranh vệ quốc vĩ đại tăng lên 2 lít.

Một hôm, Andrei Gromyko kể với tôi về cuộc nói chuyện của ông với Brezhnev. Hai người bọn họ đang đi xe từ nhà Brezhnev ở Zavidovo về, Brezhnev cầm lái. Trích dẫn thông tin mình nhận được, Gromyko nói với Brezhnev rằng tật nghiện rượu đã đạt tới mức thảm họa và có thể ảnh hưởng đến toàn xã hội. Ông nói điều đó như thể đặt ra câu hỏi: liệu chúng ta có nên làm điều gì đó không?

Brezhnev yên lặng rất lâu trước khi trả lời, “Cậu biết không Andrei, một người Nga không thể sống thiếu rượu được…”

Khó mà nói chắc yếu tố nào đã gây ra sự bùng phát của nạn nghiện rượu trong những năm đó, nhưng tôi có thể nghĩ ra một số: truyền thống, điều kiện sống khó khăn của hàng triệu người, bản chất bất ổn của cuộc sống, thiếu văn hóa và bầu không khí đàn áp trong xã hội. Các cơ quan có thẩm quyền cũng đóng vai trò tiêu cực trong việc này bằng cách quá tôn trọng các “tín đồ ma men.” Và có khá nhiều chuyện cười về việc này.

Nhưng những câu chuyện tiếu lâm sắc sảo nhất xuất hiện trong những năm cải tổ. Đây là một câu chuyện như thế:

Có một hàng người đứng xếp hàng mua vodka kéo dài cả hơn cây số. Mọi người chửi rủa các cơ quan công quyền và người bị chửi nhiều hơn cả là Tổng Bí thư UBTƯ Đảng. Một người trong số họ, vô cùng giận dữ, tuyên bố, “Tớ sẽ đến Kremli ngay bây giờ để giết lão ta.”

“Được đấy, đi đi,” mọi người trong hàng cười.

Thế là anh ta đến Kremli thật. Một giờ sau anh ta quay về. Hàng người có chuyển động nhưng còn xa mới đến cửa hàng.

“Sao, cậu đã giết được lão chưa?” mọi người hỏi.

“Chịu: ở đấy cũng xếp hàng,” anh ta trả lời.

Phải rồi, tôi có thể nói gì được? Chuyện này có thể không buồn cười lắm với một số người, nhưng người Nga thích nó.

Bây giờ mọi người hỏi việc đả phá uống rượu và ý tưởng của ai. Vài cái miệng độc địa nói rằng nó xuất phát từ những ủy viên BCT đã “uống hết phần mình” từ lâu. Nhưng đó chỉ là phỏng đoán. Lần này ý tưởng đến từ bên dưới. Các cơ quan Đảng và chính phủ nhận được vô vàn đơn thư, chủ yếu là từ các bà vợ và các bà mẹ. Các nhà văn và bác sĩ cũng đề cập thẳng đến vấn đề này và yêu cầu đưa ra luật khô.

BCT có một cuộc thảo luận rất sôi nổi. Ý tưởng về luật khô bị phản đối. Các biện pháp họ sử dụng để giải quyết vấn đề bao gồm giảm dần sản xuất rượu mạnh, tăng đầu ra rượu vang khô, bia và các loại đồ uống không cồn, thay thế khoản thuế thất thu và doanh thu bán rượu bằng các nguồn khác.

Ban đầu công chúng ủng hộ quyết định này, ngoại trừ những người cảm thấy đó là một biện pháp không chấp nhận được. Nhưng khi chiến dịch được triển khai, mọi người thấy khó hiểu, sau đó là khó chịu, không hài lòng, thậm chí giận dữ.

Tại sao? Chuyện gì đã xảy ra?

Có thể tôi sẽ lý giải thế này: quyết định được đưa ra với cảm nhận thực tế và trách nhiệm, nhưng khi chúng tôi bắt đầu triển khai, mọi thứ trở nên thực sự náo loạn và những ý định tốt đẹp đã bị hủy hoại. Chiến dịch cấm rượu một lần nữa cho chúng ta thấy rằng, niềm tin vào quyền năng tuyệt đối của một chính quyền từ trên xuống theo chỉ dụ kết hợp với sự hăng hái hành chính có thể làm hỏng mọi thứ.

Dưới áp lực từ cấp trên, các cửa hàng và lò nấu rượu nhanh chóng bị đóng cửa, ở một số nơi ruộng nho còn bị chặt bỏ. Sản xuất vang khô bị xóa sổ. Thiết bị nấu bia đắt tiền nhập từ Tiệp Khắc gỉ sét và đổ vỡ. Và điều quan trọng nhất, rượu lậu trở nên cực kỳ phổ biến. Đường bắt đầu biến khỏi cửa hàng, vì thiếu đường nên bánh kẹo được sản xuất ít đi. Người dân cảm thấy khó chịu và bị xúc phạm khi phải xếp hàng nhiều giờ trong hy vọng sẽ mua được chai rượu trong một dịp ăn mừng nào đó. Ngay lập tức họ phỉ báng chính quyền, đặc biệt là Tổng Bí thư, người mà theo truyền thống phải chịu trách nhiệm về mọi thứ. Đó là lý do vì sao tôi có tên lóng “Tổng Bí thư nước khoáng.”

Tất nhiên, mọi người trong BCT, trong đó có tôi, tìm cách kiểm soát tình hình, nhưng chúng tôi thất bại. Nhưng trên thực tế chúng tôi đã có thể xử lý được vấn đề này.

Tuy nhiên, điều thú vị, và cũng rất quan trọng để biết, nhất là với những người cho tới hôm nay vẫn cảm thấy bực tức với chiến dịch cấm rượu của Gorbachev là những biện pháp chúng tôi áp dụng đã làm giảm tỉ lệ thương tật và tử vong cũng như thời gian ngừng trệ trong công việc, giảm số trường hợp rối loạn hành vi và giảm số vụ ly dị do rượu. Tuổi thọ và tỉ lệ sinh tăng lên.

Vấn đề cấm rượu ở Nga là một vấn đề cần được xử lý hằng ngày và không chỉ xem như vấn đề văn hóa. Tình hình hiện tại đã trở nên nguy hiểm hơn. Các báo cáo cho thấy mức độ tiêu thụ rượu trên đầu người lớn hơn 17 lít. Mọi người một lần nữa lại tự hỏi làm thế nào chúng ta có thể giảm thiểu được quy mô của thảm họa này.

Nhiều sai lầm lớn đã xuất hiện trong những phương pháp được sử dụng để giải quyết vấn đề này khi chương trình cấm rượu được triển khai ngay từ khi bắt đầu cải tổ và chúng ta vẫn còn đang phải trả cái giá quá cao cho nó ngày hôm nay.

Một sự trùng hợp khác

Tới cuối năm 1985, tôi hoàn toàn ngập vào việc chuẩn bị cho Đại hội Đảng lần thứ 27. Chúng tôi đã thiết lập chính sách cho cải tổ một cách bài bản và đã định nghĩa cụ thể những lĩnh vực cần làm việc thực sự. Thông thường Tổng Bí thư sẽ có bài diễn văn chính tại Đại hội. Nhưng lần này, báo cáo được quyết định sẽ mang tính chính trị. Điều đó có nghĩa là chúng tôi có thể tránh được những phân tích thông thường về “công việc đã làm được” như trước đây và tập trung vào các vấn đề chiến lược.

Một nhóm làm việc được thành lập để chuẩn bị tài liệu chính cho báo cáo vào cuối tháng 12, và tôi cùng đi với họ tới khu nghỉ dưỡng Pitsunda ở Biển Đen để tiếp tục làm báo cáo. Họ cũng đưa cho tôi những kế hoạch liên quan tới các vấn đề cụ thể do các viện hàn lâm đệ trình theo yêu cầu của tôi. Nói tóm lại, các đồng nghiệp và tôi tìm cách đi tới những đánh giá và kết luận mới liên quan đến con đường phát triển của xã hội chúng ta, ngoài tình hình chung trên thế giới.

Chính sách đối nội tập trung vào việc đẩy nhanh phát triển kinh tế-xã hội của đất nước. Chúng tôi nói về việc cải thiện hệ thống. Khi đó chúng tôi tin rằng điều đó là có thể và nghĩ rằng nếu ta cho người dân cảm nhận hương vị của tự do, điều đó sẽ nâng họ cao lên. Nhưng chúng tôi cũng đã thấy rằng, chính sách cải tổ cũng đang gặp phải rào cản và một số người xem nó như một chiến dịch sẽ nhanh chóng xì hơi.

Điều quan trọng là bỏ qua những nghi ngờ này và thuyết phục người dân về sự cần thiết của chính sách này. Báo cáo đặc biệt nhấn mạnh chủ đề glasnost (công khai minh bạch). Nhận thức vai trò của Đảng trong bối cảnh cải tổ là quan trọng sống còn. Tôi trình dự thảo báo cáo lên BCT vào giữa tháng 1. Trong các cuộc thảo luận của chúng tôi, tôi cảm nhận được sức mạnh của những khuôn mẫu tư tưởng. Bạn bè tôi chỉ nghĩ tới việc làm thế nào tránh rơi vào “tội dị giáo” hoặc lo không có kết quả tốt. Một nỗi sợ nào đó đã vượt qua họ.

Phát biểu trong cuộc họp BCT để thảo luận dự thảo báo cáo ngày 23/1, tôi nói như sau:

“Chúng ta đã nắm được điều quan trọng nhất - vấn đề thiết yếu - và chúng ta xây dựng chính sách trên cơ sở đó. Điều quan trọng là chúng ta tránh được sai lầm trong những xu hướng và định hướng chính. Chúng ta không phải thượng đế; chúng ta không biết đáp án cho mọi câu hỏi. Nhưng ở trên cao chúng ta có nhiều thông tin hơn công chúng. Chúng ta hiểu rằng cần có bước ngoặt lớn. Và chúng ta phải tiếp cận Đại hội với suy nghĩ này… Chúng ta cần một tập thể thống nhất những người có cùng suy nghĩ, những người dẫn dắt chúng ta vào tình thế này và sẵn sàng vượt qua nó.”

Những tình cờ diễn ra trong đời quả thực thú vị. Tình cờ chúng tôi chọn ngày 25/2/1986 làm ngày khai mạc Đại hội. Tuy nhiên, nó lại trùng với ngày kỷ niệm 30 năm Đại hội lần thứ 20, một đại hội có ý nghĩa cực kỳ to lớn đối với thế hệ tôi.

Các đại biểu rất chú ý lắng nghe báo cáo chính trị, nhưng sức ì của quá khứ đã thống trị các buổi thảo luận: tự kiểm điểm, tự kiểm điểm nữa, những lời hứa. Và tất nhiên Tổng Bí thư được khen ngợi, cho dù có vẻ như thời của những lời khen này đã trôi qua từ lâu. Tôi thấy khó chịu vì điều đó.

Khi tôi nghe thấy chủ đề này trong các bài phát biểu của Lev Kulidzhanov và Eduard Shevardnadze (cả hai đều là những người nổi tiếng và đáng kính), tôi nhảy vào thảo luận và đề nghị họ “giảm bớt nhiệt tình” và “ngừng lặp lại tên Mikhail Sergeyevich.” Có vẻ đấy không phải chuyện lớn nhưng nó đã tạo ra bầu không khí chung cho đại hội. Các đại biểu cười vang và vỗ tay.

Các cuộc thảo luận trở nên thực chất hơn, nhưng có những sự khác biệt đáng kể trong những gì được nhấn mạnh. Một số đại biểu phê phán tình hình hiện tại trong nước tập trung vào trách nhiệm của những người lãnh đạo trước đó của Đảng. Một số người khác đánh giá tích cực những gì các thế hệ trước đã làm và kêu gọi tiếp tục các chính sách như vậy. Cuối cùng, không có sự va chạm công khai giữa những phe cánh này tại Đại hội.

Ngay sau khi Đại hội kết thúc, chúng tôi cần thấy những nghị quyết này được triển khai như thế nào trong thực tế. Tôi nhớ rất rõ một chuyến công tác đầu tháng 4 tới Kuibyshev (bây giờ là Samara) và Togliatti. Vùng này có các nhà máy trong các ngành hàng không, hóa chất, kim loại và thực phẩm, ngoài nền nông nghiệp phát triển tốt, Nhà máy ô tô VAZ nổi tiếng, vận tải đường sông và những trung tâm khoa học lớn.

Chuyến đi kéo dài ba ngày. Ấn tượng đầu tiên của tôi là một cỗ máy thời gian đã đưa tôi về quá khứ. Các bí thư vùng ủy và thành ủy đều hạ cố với cấp dưới của mình và quyết định cách “có thể chấp nhận được” để mọi người tương tác với Tổng Bí thư. Họ có thể dùng cử chỉ để ngăn mọi người không lao đến nói chuyện trực tiếp với tôi về những vấn đề của họ. Họ cắt ngắn những cuộc nói chuyện “không cần thiết.” Những ông chủ địa phương bị bất ngờ bởi những cuộc nói chuyện riêng của tôi với người dân tới mức họ đã can thiệp một cách bất lịch sự. Tôi phải công khai chặn lời họ và nói, “ở đây tôi là người nói, không phải các anh.” Và tôi thấy họ đỏ mặt vì tức và máu dồn lên những khuôn mặt và cần cổ đầy quyền lực của họ như thế nào.

Tôi chứng kiến mong ước thay đổi lớn lao của người dân và sự thờ ơ mà các cơ quan quyền lực thể hiện với họ.

Sau khi quay lại Moskva và họp với các ủy viên BCT và Bí thư Trung ương - những người đã tới những vùng khác - lo lắng của tôi lớn hơn lên. Nhận định chung của cuộc họp là mọi thứ đang trôi trượt và không có dấu hiệu nào cho thấy chính sách cải tổ được gắn kết với cuộc sống trong các thành phố và nhà máy.

UBTƯ nhận dòng thư đều đặn (khoảng 3.500 đến 4.000 bức thư một ngày), phần lớn thể hiện quan ngại về sự thiếu vắng hành động của các cơ quan chính quyền địa phương. Một người đàn ông từ thành phố Stavropol quê tôi cay đắng báo cáo rằng ông ta vừa mới tới gặp chủ nhiệm một nông trang tập thể, mang theo những kế hoạch cải tiến sản xuất, nhưng chủ nhiệm đuổi ông ta ra khỏi văn phòng, bảo ông ta nên tự lo lấy việc của chính mình. Tôi nhận được một bức thư từ Gorky, từ một bạn cùng lớp tại МГУ và là Tiến sĩ Triết học, ông ta viết, “Nhớ lấy Mikhail, không có gì xảy ra ở Gorky, hoàn toàn không có gì!”

Ngày 24/4/1986, các cuộc thảo luận được tiếp tục trong BCT về việc vì sao cải tổ bị ngưng trệ. Theo những thông tin có được, lý do chính là bộ máy đảng và chính quyền khổng lồ, đã trở thành vật cản trên con đường tới cải cách và tới bất cứ sự thay đổi nào nói chung. Đó không chỉ là vấn đề hiểu sai. Tôi trích dẫn cho các đồng nghiệp một đoạn từ một ấn bản nói lên chủ đề cuộc thảo luận của chúng tôi: “Bộ máy đã bẻ gãy cổ Khrushchev, và ngày nay việc đó sẽ xảy ra.”

Kiểm tra Glasnost: Cú sốc Chernobyl

Vẫn còn nhiều tranh cãi về glasnost trong những năm tháng cải tổ. Ví dụ, tôi ngạc nhiên về tuyên bố của Alexander Solzhenitsyn, nói rằng, “Glasnost của Gorbachev đã phá hủy mọi thứ.” Ông nhắc lại điều này trong một vài dịp và tôi quyết định không cho qua nhận xét của ông nữa. Tôi phải giải quyết vấn đề này tại hội nghị cấp cao toàn cầu của các tổng biên tập báo được tổ chức tại Moskva. Tôi nói, “Tôi không đồng ý với Alexander Isayevich, mặc dù tôi kính trọng ông. Sẽ không thể có cải tổ nếu không có glasnost và không quá trình dân chủ nào được bắt đầu nếu không có tự do ngôn luận và báo chí.”

Mặc dù vậy hầu hết người dân Liên Xô và ngày nay là nước Nga, cũng như phương Tây dân chủ hiểu ý nghĩa của glasnost như điều kiện và chức năng của tự do. Đối với ban lãnh đạo Soviet, điều đó có nghĩa là họ phải bắt đầu nói với người dân sự thật về tình hình trong nước và thế giới xung quanh. Nhưng trên hết, nó là công cụ để giải thích tiến trình chính trị mới và phương pháp chính để gắn kết người dân vào những nỗ lực chủ động, độc lập và có ý thức để cải thiện xã hội của họ.

Đưa ra cải tổ như một quá trình cải cách dân chủ, chúng tôi cần bảo đảm rằng các biện pháp triển khai nó cũng phải dân chủ.

Vế bản chất, glasnost trở thành những công cụ gắn người dân với chính trị và thúc đẩy họ tạo ra một cuộc sống mới.

Glasnost là một thành tựu lớn của cải tổ.

Chương trình truyền hình nổi tiếng Điểm sáng Cải tổ được sinh ra trong glasnost và dưới ảnh hưởng của nó. Sức mạnh của điểm sáng này không đơn giản chỉ mờ nhạt đi mà còn trở nên mạnh mẽ hơn và chiếu sáng những góc tối và những khu vực khép kín.

Với glasnost, xã hội bắt đầu thoát khỏi sợ hãi.

BCT không phải lúc nào cũng chịu được thử thách của glasnost. Một số người trong chúng tôi cảm thấy rằng glasnost là “kích động người dân phê phán thiếu cơ sở về Đảng và lịch sử của chúng ta.” Những người đồng chí của tôi, khá thường xuyên - nhất là bên ngoài các cuộc gặp gỡ chính thức - thể hiện sự không hài lòng với sự táo bạo của báo chí và những phương pháp thiếu tế nhị của các nhà báo, những người sỉ nhục các nhân vật nổi tiếng đã từng có công rất lớn với đất nước trong quá khứ…

Đó là khi BCT yêu cầu chúng tôi chặn miệng báo chí, lực lượng tuyên bố nắm vai trò quan tòa và hành động một cách trịnh thượng, hoặc phong cách đưa tin quá thoải mái và dễ dãi, thu hút người xem và không có những phân tích có trách nhiệm về các sự kiện hay sự việc.

Thành thực mà nói, trong những tuyên bố gay gắt này cũng có một phần sự thực. Haslav Havel nói “Tự do ngôn luận luôn tràn đầy nguy hiểm vì cùng với tự do điều Thiện sẽ có tự do cái Ác.”

Glasnost cũng đưa các vấn đề môi trường ra tòa án công luận.

Sẽ sai khi nói rằng trước đó vấn đề này là điều hoàn toàn cấm kỵ.

Dưới thời Stalin, người ta đã viết về việc giảm diện tích rừng và tầm quan trọng của những hàng cây chắn sóng gió được trồng theo lệnh của “Người cầm lái vĩ đại.” Dưới thời Khrushchev có những cuộc biểu tình phản đối việc ngập úng và ngập mặn đất đai. Dưới thời Brezhnev, thỉnh thoảng có những bài báo được công bố về các vấn đề môi trường nghiêm trọng tại hồ Baikal, biển Aral, hồ Ladoga, biển Caspi và biển Azov.

Nhưng có một ranh giới nghiêm ngặt bị nghiêm cấm không được vượt qua. Chỉ một phần nhỏ thông tin được rò rỉ ra công chúng. Người dân không biết gì về quy mô của thảm họa đối với thiên nhiên của chúng ta do cách thức đối xử mông muội, tàn ác với nó.

Các nhà văn nổi tiếng bắt đầu liên kết trong cuộc chiến bảo vệ thiên nhiên. Valentin Rasputin với hồ Baikal, Sergay Zalygin với sông Volga, Olzhas Suleymenov với khu thử hạt nhân gần Semipalatinsk, Viktor Astafyev với những cánh rừng và con sông Sibir, Vasily Belov với những cánh rừng Bắc Nga, Ivan Vasilyev với vùng Đất không đen - “Nechernozemye” (chủ đề chính của các bài báo xuất sắc của anh là cái chết của vùng nông thôn có thể báo hiệu cái chết của cả đất nước). Glasnost đã làm bộc lộ tâm lý của một thái độ lãng phí đối với thiên nhiên đang bao trùm trong xã hội: chúng ta có đủ cho thế kỷ của mình.

Nhờ glasnost, công chúng biết về lượng chất gây ô nhiễm trong khí quyển vượt mức độ cho phép ở 90 thành phố, hay gần như mọi trung tâm công nghiệp ở Liên Xô. Sự cay đắng và căm giận tràn qua đất nước khi người dân biết rằng kho gen của họ đang gặp nguy hiểm.

Đó là lúc chúng ta trước hết phải dừng hoạt động và sau đó đóng cửa khoảng 1300 cơ sở gây ô nhiễm. Tất nhiên, UBTƯ và Chính phủ đứng về phía công chúng, bất chấp sự phản đối của các cơ quan kinh tế và chính quyền địa phương. Các công ty có sản phẩm thiết yếu đối với đời sống hằng ngày được tạo cơ hội triển khai những biện pháp khẩn cấp để họ có thể tuân thủ các yêu cầu và tiêu chuẩn môi trường. Nhưng nhiều công ty đã phải đóng cửa thực sự. Chúng tôi cũng tránh bị quá mức. Rõ ràng là không thể cho phép những quyết định tùy tiện liên quan đến đất đai. Một số người nhiệt tình cuồng tín yêu cầu dừng xây dựng toàn bộ các công trình thủy lợi. Tôi đã từ chối. Người dân đúng khi cảnh báo chúng tôi rằng chúng ta không biết được hậu quả dài hạn của những hành động của mình, nhưng Chúa đã nói chúng ta phải sử dụng nước có chừng mực. Nước Mỹ, nơi có khí hậu ấm hơn chúng ta, tưới tiêu cho hơn 25 triệu hecta đất. Chúng ta không nên chống lại toàn bộ việc tưới tiêu, mà chỉ chống lại những phương pháp thủy lợi man rợ.

Glasnost cũng có nghĩa là sự trở về của những bộ phim bị cấm và những ấn bản bị phê bình gay gắt trước đây, cũng như cho phép xuất bản hầu như mọi công trình bất đồng quan điểm và tái bản văn chương của những tác giả bị trục xuất.

Bước đầu tiên là xuất bản Những đứa con phố Arbat của Anatoly Rybakov, Áo choàng trắng của Vladimir Dudintsev và Cuộc hẹn mới của Alexander Bek.⦾

Rybakov gửi thư và sau đó là bản thảo cho tôi. Cuốn sách không gây ấn tượng nhiều về nghệ thuật nhưng nó đã tái tạo lại bầu không khí của thời kỳ Stalin. Bản thảo được giới trí thức Moskva đọc và sau đó UBTƯ tràn ngập thư từ và những lời phản hồi, gọi cuốn sách là “tiểu thuyết của thế kỷ.”

Tôi cũng đã quen thuộc với các tác phẩm của Rybakov, cụ thể là những tiểu thuyết Yekaterina Voronina và Cát nặng. Tôi cảm thấy cuốn sách cần được xuất bản. Tình tiết với cuốn sách của Rybakov đã làm dịu đi nỗi sợ hãi của một số nhà lãnh đạo về hậu quả của việc phơi bày chủ nghĩa chuyên chế.

Tôi đặc biệt muốn nói đến bộ phim Ăn năn của Tengiz Abuladze⦾. Bộ phim được sản xuất với sự trợ giúp của Eduard Shevardnadze và được công chiếu lần đầu tiên tại Rạp Chiếu phim⦾ cho một số người xem hạn chế trước khi được chiếu trong các rạp chiếu phim riêng khác. Bộ phim là một quả bom và trở thành không chỉ một hiện tượng nghệ thuật mà cả chính trị. Các cuộc thảo luận được tổ chức trong BCT về việc có nên chiếu công khai bộ phim hay không.

Tôi tin rằng vấn đề này cần được Công đoàn những người làm phim và sáng tạo giải quyết. Đó chính điều họ mong đợi. Vì thế, một tiền lệ đã được thiết lập, và ngay sau đó, toàn bộ những bộ phim từng bị kiểm duyệt cấm, được phát hành. Các nhà xuất bản bắt đầu phát hành những cuốn sách mới của Vasily Bykov, Vasily Grossman, Chingiz Aytmatov, Viktor Astafyev, Valentin Rasputin, Boris Mozhayev và các nhà văn khác, những người đã vượt qua các nguyên tắc “hiện thực XHCN” và cố gắng khôi phục truyền thống vĩ đại của văn học nước nhà được xây dựng trên nền tảng hiện thực phê phán. Các tác phẩm của Nikolai Karamzin, Sergei Solovyov, Vasily Klyuchevsky, Nikolai Kostomarov và những nhà sử học khác bắt đầu được xuất bản rộng rãi. Sau đó là những tác phẩm kinh điển của các tác giả Nga bị trục xuất như Ivan Bunin, Dmitry Merezhkovsky, Vladimir Nabokov, Yevgeny Zamyatin và Mark Aldanov. Đó là thời điểm để những hòn ngọc quý này của các nhà tư tưởng vĩ đại, những người bị khai trừ sau cách mạng trở về với đất mẹ. Alexander Yakolev có công lớn trong việc này. Tôi sẽ không cố liệt kê hết tất cả mọi người, mà chỉ những người tôi biết: Vladimir Solovyov, Nikolai Fedorov, Nikolai Berdyaev, Pavel Florensky và Ivan Ilin.

Khi đó tôi cũng như nhiều người khác đã lấy làm tiếc rằng mình không thể đọc hết những cuốn sách đó trong thời gian sinh viên. Thế hệ chúng tôi đã bị tước đoạt cảm nhận về tinh thần, được nuôi dưỡng bằng những món ăn đạm bạc của tư tưởng chính thống và tước mất cơ hội so sánh bản thân mình với nhiều kiểu tư tưởng triết học và có lựa chọn của riêng mình.

Một trong những thời điểm quan trọng nhất và thực sự đã chứng minh rằng đó là phép thử của glasnost là sự cố Chernobyl và thái độ đối với nó. Chernobyl thực sự đã mở mắt cho tôi trong nhiều chuyện - những gì xảy ra trong cộng đồng khoa học của chúng ta và tình hình các vấn đề hạt nhân như thế nào liên quan đến an ninh và năng lực của các công nhân nhà máy điện nguyên tử của chúng ta.

Chernobyl làm bộc lộ những vấn đề nghiêm trọng trong ngành chế tạo máy cỡ trung, một trong những ngành công nghiệp quan trọng nhất trong nền kinh tế của chúng ta, phục vụ những đơn hàng chính, bao gồm quốc phòng và vũ khí hạt nhân. Công nhân và những người lãnh đạo của ngành công nghiệp này đã phục vụ rất tốt đất nước, nhưng điều đó lại khiến năng lực tự phê bình yếu kém và rũ bỏ cảm giác trách nhiệm.

Khi nghe thông tin về sự cố tại Nhà máy năng lượng nguyên tử Chernobyl ngày thứ nhất, BCT có thái độ dễ dãi đến ngạc nhiên đối với những gì đã xảy ra từ phía những người có trách nhiệm.

Tôi ngạc nhiên khi nghe thấy Chủ tịch AH CCCP Anatoly Alexandrov và Bộ trưởng Chế tạo máy cỡ trung Ehm Slavsky đưa những ý kiến như thế này tại các cuộc họp của BCT: “Chuyện nhỏ thôi. Việc này đã từng xảy ra trước đây tại các lò phản ứng công nghiệp và họ cũng đã xử lý được. Để tránh bị nhiễm xạ, chúng ta phải uống nhiều nước, ăn thứ gì đó và đi ngủ.” Những tham khảo hết sức vô trách nhiệm đó tới “kinh nghiệm cá nhân” không thích hợp với các nhà khoa học và nhà quản lý nổi tiếng như họ.

Chúng tôi vẫn không biết được thực sự điều gì đã xảy ra, liệu đã có xảy ra vụ nổ và chất phóng xạ bị tung vào không khí hay đó là một sự cố hay đám cháy. Nói chung, tình hình là chúng tôi không thể phát biểu công khai bất cứ điều gì trong hai ngày đầu. Nhưng chúng tôi đã hành động, biết rằng điều gì đó cực kỳ nguy hiểm đã xảy ra tại nhà máy Chernobyl.

Một ủy ban của chính phủ được thành lập, bao gồm các chuyên gia về nhà máy điện nguyên tử và phóng xạ cũng như các bác sĩ và đại diện của các tổ chức giám sát môi trường. Các AH CCCP và Ukraina cũng thành lập một ủy ban.

Nhưng thậm chí tới ngày 27/4, thông tin mà chúng tôi nhận được từ ủy ban lại đi kèm theo vô vàn những lời chối bỏ trách nhiệm, mang tính giả thuyết thuần túy và không có bất cứ kết luận nào. Nikolai Ryzhkov, Yegor Ligachev và Vladimir Shcherbitstky tới vùng thảm họa trong những ngày đầu tiên. Chi tiết cụ thể hơn về quy mô của thảm họa dần xuất hiện. Rõ ràng ưu tiên hàng đầu là bảo đảm an toàn cho người dân.

Gần một triệu người nhận được hỗ trợ y tế, trong đó có hơn 200.000 trẻ em. Quyết định được đưa ra để sơ tán người dân ra khỏi thành phố Pripyat. Ngay sau khi bản đồ nhiễm phóng xạ được vẽ và các nhà khoa học kết luận rằng, người dân không thể sống được ở những khu vực đó, việc sơ tán được bắt đầu, đầu tiên từ bán kính 10 km và sau đó từ khu vực 30 km. Người dân không muốn đi và các biện pháp được thực hiện để sơ tán một số người bằng vũ lực. Khoảng 135.000 người đã được di dời trong vài ngày đầu tháng 5.

Một trong những vấn đề khó khăn nhất chính là lò phản ứng đã bị phá hủy.

Chúng tôi phải chặn vật liệu nhiễm xạ chảy vào sông Dniepr qua đất. Bộ đội binh chủng hóa học được triển khai, thiết bị cần thiết được đưa tới và công việc được tiến hành để tắt lò phản ứng. Đầu tiên, số phận của Kiev và sông Dniepr là những quan ngại lớn nhất. Sau đó chúng tôi biết rằng, Belarus bị ảnh hưởng nhiều nhất, nhất là vùng Mogilev.

Các viện khoa học ở Moskva, Leningrad, Kiev và những thành phố khác phải làm việc không ngưng nghỉ để giải quyết hàng chục vấn đề bất bình thường. Nhiều người đề nghị hỗ trợ và đề nghị được cử tới Chernobyl. Trong những ngày đầu tiên căng thẳng này, cũng giống như trong những thời khắc khó khăn khác trong lịch sử của chúng ta, người dân đã thể hiện những phẩm chất quý giá nhất của mình: sự vô tư, nhân đạo, lòng trắc ẩn và sẵn sàng giúp đỡ người khác trong khó khăn.

Phải tốn 14 tỉ rúp để giảm nhẹ những hậu quả trực tiếp của vụ nổ và thêm vài tỉ rúp để giải quyết hệ quả về sau. Các chuyên gia từ Cơ quan Năng lượng nguyên tử quốc tế (IAEA) không có than phiền gì và thừa nhận rằng chúng tôi đã làm mọi điều có thể và cần thiết.

Mặc dù vậy trong vài ngày đầu tiên này, thành thật mà nói, vẫn chưa thấy rõ rằng đã xảy ra một thảm họa không chỉ là tầm cỡ quốc gia mà mang tính toàn cầu. Sự thiếu minh bạch này gây ra hoảng loạn và các tin đồn. Cả bây giờ và khi đó, mọi người vẫn phê phán những hành động do các cơ quan có thẩm quyền Ukraina, Belarus và Trung ương thực hiện. Dựa trên những gì tôi biết, tôi không hề nghi ngờ là có ai có hành vi vô trách nhiệm về số phận của những người bị ảnh hưởng. Nếu có điều gì đó không được làm đúng lúc, thì rất có thể là do thiếu kiến thức và thiếu hiệu quả. Không chỉ các chính trị gia, mà cả các nhà khoa học và chuyên gia cũng không được chuẩn bị sẵn sàng để phản ứng phù hợp với tình hình.

Toàn bộ tấn thảm kịch Chernobyl được thảo luận chi tiết tại cuộc họp BCT ngày 3/7/1986.

Trong cuộc họp tôi đã nói:

“Suốt 30 năm, chúng tôi đã nghe các vị - các nhà khoa học, chuyên gia, bộ trưởng - nói rằng ở đây mọi thứ an toàn. Các vị nghĩ chúng tôi xem các vị như những vị thần. Nhưng nó đã kết thúc trong thất bại. Hóa ra các bộ ngành và các trung tâm khoa học không kiểm soát được. Cả hệ thống bị bao phủ bởi tinh thần đê hèn, xun xoe, bè phái, truy bức những người không cùng quan điểm và giả mạo, cũng như các mối quan hệ cá nhân và bè phái trong lãnh đạo.”

Tôi lên truyền hình vào giữa tháng 5 để thể hiện sự thông cảm với các nạn nhân, nói về những biện pháp đã và sẽ được thực hiện và cảm ơn lòng dũng cảm của những người tham gia vào việc dọn dẹp hậu quả sự cố. Chính phủ và các tổ chức xã hội, cũng như các công ty và cá nhân từ một vài quốc gia gửi thiết bị cứu hỏa, công nghệ robot và thuốc men. Đó là một chiến dịch đoàn kết vô tiền khoáng hậu. Cùng với các công dân Soviet, những người anh hùng của sự cố Chernobyl là các bác sĩ Mỹ Robert Gale và Paul Terasaki cũng như Chủ tịch IAEA Hans Blix.

Nhưng có nhiều người bên ngoài Liên Xô sử dụng thảm họa Chernobyl để bôi xấu chính sách của chúng ta, đặc biệt khi có liên quan đến thông tin.

Có hai chiều hướng suy nghĩ trong BCT. Thứ nhất cho rằng thông tin phải được phổ biến dần để phòng ngừa hoảng loạn và không làm phát sinh thêm thiệt hại. Một quan điểm khác là thông tin cần được đưa ra đầy đủ ngay sau khi xuất hiện, không hạn chế và chỉ với một điều kiện là thông tin phải chính xác. Quan điểm thứ hai cuối cùng đã chiến thắng.

Trong cùng cuộc họp BCT ngày 3/7 (tôi xin lỗi vì hay viện dẫn chính mình):

“Chúng ta sẽ không che giấu sự thật trong bất cứ trường hợp nào - trong khi giải quyết các vấn đề thực tế hay trong những lời giải thích của chúng ta với công chúng. Chúng ta chịu trách nhiệm về đánh giá những gì đã xảy ra và sự chính xác trong các kết luận của mình. Chúng ta thực hiện công việc dưới con mắt quan sát của nhân dân và toàn thế giới. Không thể chấp nhận được suy nghĩ rằng chúng ta có thể bị hạn chế trong những biện pháp nửa vời hay lẩn tránh vấn đề. Cần có thông tin toàn diện về sự cố này. Chính sách hèn nhát là chính sách nhục nhã.”

Ryzhkov, Ligachev, Yakovlev, Medvedev và Shevardnadze đều thể hiện sự ủng hộ mạnh mẽ quan điểm này.

Đó chỉ là một phần những gì các công dân của đất nước chúng ta, BCT và HĐBT làm trong những giai đoạn đầu để xử lý hậu quả sự cố Chernobyl.

Với cá nhân tôi, đó là một trong những thời điểm cam go của giai đoạn cải tổ, và cả cuộc đời tôi. Chúng tôi phải chịu đựng rất nhiều, suy nghĩ lại một số sự việc và rút ra kết luận cho tương lai. Có thể nói thế này: cuộc đời của tôi chia thành hai phần - trước và sau sự cố Chernobyl.

Vấn đề bảo đảm cung cấp nguồn năng lượng lại một lần nữa được đặt ở tâm điểm chú ý. Những nguồn năng lượng không có khả năng tái tạo đang bên lề cạn kiệt. Khoa học vẫn chưa đưa ra bất cứ giải pháp cơ bản nào cho vấn đề năng lượng. Một lần nữa chúng ta đang chứng kiến sự bùng nổ trong xây dựng các nhà máy điện hạt nhân.

Trong một thời gian dài tôi chống lại điều đó. Nhưng bây giờ khi đã hiểu tình hình, người ta có thể nói tôi có thể nhìn thấy rất rõ rằng, cộng đồng toàn cầu đơn giản là không thể sống thiếu năng lượng hạt nhân. Nếu đúng như vậy thì các nhà máy điện hạt nhân cần được xây dựng có tính toán đến tất cả kinh nghiệm chúng tôi đang có ngày nay. Điều này áp dụng cho các lò phản ứng, hệ thống quản lý và an ninh và tất nhiên, quan trọng nhất là năng lực nhân sự tại những cơ sở thiết yếu cho dù phức tạp và nguy hiểm này. Các nhà máy điện nguyên tử còn phải được bảo vệ chống lại những cuộc tấn công khủng bố có thể.

Như tôi đã nói ở trên, Chernobyl đã soi rọi nhiều căn bệnh trong toàn bộ hệ thống của chúng ta: che giấu thảm họa và những sự kiện tiêu cực, vô trách nhiệm, cẩu thả, kỷ luật làm việc lỏng lẻo và say xỉn. Mặc dù vậy, tôi hiểu rằng các vấn đề không thể giải quyết đơn giản bằng áp lực mệnh lệnh, kỷ luật hay các biện pháp cứng rắn.

Bị đâm sau lưng…

Sau cú sốc Chernobyl làm rung chuyển toàn bộ xã hội và các cơ quan có thẩm quyền và cũng làm phức tạp thêm tình hình tài chính trong nước, chúng tôi chịu một cú đánh mạnh tương tự khi giá dầu rớt xuống còn 10-12 đô la một thùng. Doanh thu ngoại tệ giảm hai phần ba, khi chúng tôi cố gắng thực hiện chương trình phát triển giai đoạn 1986-1990.

Một số lĩnh vực quan trọng của cải tổ và chính sách đối ngoại được đưa ra năm 1986. Chúng tôi thảo luận dự thảo kế hoạch phát triển kinh tế-xã hội của đất nước trong kế hoạch 5 năm lần thứ 12 vào tháng 6/1986. Vậy có điều gì đặc biệt ở đây? Đó là một hoạt động bình thường. Nếu chúng tôi nói về một kế hoạch 5 năm, thông thường chúng tôi nói về giai đoạn phát triển tiếp theo của đất nước.

Tuy nhiên, kế hoạch 5 năm lần thứ 12 lại được đưa ra trong những điều kiện khác biệt và tích hợp những cách tiếp cận mới để đạt được các mục tiêu có thể đem lại những thay đổi về chất cho xã hội.

Kế hoạch 5 năm lần thứ 12 khá tham vọng. Nó kêu gọi chuyển đổi mọi ngành nghề sang điều kiện quản lý kinh tế mới, bao gồm tăng sự độc lập về kinh tế cho các công ty, tăng cường vai trò và trách nhiệm của các doanh nghiệp này và làm chủ các phương pháp quản lý kinh tế.

Những yêu cầu mới này vẫn chưa thể hiện một sự sửa đổi căn bản trong chiến lược kinh tế. Các mục tiêu của kế hoạch 5 năm chủ yếu được hình thành theo “kế hoạch tăng trưởng chung.” Đạt tăng trưởng sản xuất cao hơn, đẩy nhanh tiến bộ khoa học và công nghệ, tái thiết kỹ thuật tất cả các ngành công nghiệp hàng đầu, cụ thể là chế tạo máy, tất cả đều cần vốn đầu tư.

Tình hình tài chính còn phức tạp hơn do tăng chi tiêu ngân sách vào tăng lương cho giáo viên, nhân viên y tế và các nhân vật văn hóa. Tổng số tiền lên đến 10 tỉ rúp. Chiến dịch cấm rượu đã giảm thu ngân sách hàng chục tỉ rúp. Cuối cùng, Luật Hưu trí kêu gọi tăng chi 45 tỉ rúp. Về cơ bản, mọi thứ xảy ra cùng một lúc, và chúng tôi phải nghĩ cách hành động. Có thể đó chính là lúc mà tôi phải công khai nói về tình hình chung, thay đổi các mục tiêu của kế hoạch 5 năm lần thứ 12 và dừng việc triển khai những nghị định mới được thông qua đòi hỏi tăng chi ngân sách.

Trong những tháng đó, tôi thường xuyên nghi ngờ về những gì cần làm. Tôi gần đi đến đề xuất hạ thấp những mục tiêu của kế hoạch 5 năm mới. Tôi biết rằng vấn đề này cũng làm Ryzhkov, và trên hết, những người biết rằng thực trạng tình hình tài chính đáng lo ngại thế nào.

Trong một cuộc nói chuyện về vấn đề này, Ryzhkov hỏi tôi, “Chúng ta phải làm gì? Chúng ta có nên bám vào kế hoạch 5 năm này hay chúng ta phải sửa đổi nó cho thích ứng với tình hình hiện nay?”

Chúng tôi xem xét các luận điểm ủng hộ và chống lại, nhưng cuối cùng cả hai đều đi đến một kết luận: chúng tôi sẽ không thay đổi kế hoạch 5 năm đã được thông qua.

Bây giờ tôi nghĩ chúng tôi thất bại ngay từ lúc khởi đầu cải tổ, sau khi chúng tôi đã đưa ra và triển khai những kế hoạch nghiêm túc cho tương lai. Đó là những kế hoạch thực tế. Nhưng khi tình hình thay đổi, tôi quyết định thay đổi cách tiếp cận và chính sách của chúng tôi thực sự đã trở thành phi thực tế.

Nói ngắn gọn, không còn đường quay lại: người dân chờ đợi thay đổi. Tất nhiên, có kế hoạch dự phòng cho quản lý kinh tế tốt hơn và sử dụng các nguồn lực hiệu quả hơn. Xét cho cùng, chúng ta tiêu thụ vật tư trên một đơn vị thu nhập quốc dân, cụ thể là xi măng và năng lượng, nhiều hơn 50 đến 100% so với những nền kinh tế phát triển. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều việc phải làm để nâng cao hiệu suất và năng suất lao động. Và lúc đó, khi cải tổ chỉ mới bắt đầu, chúng tôi cảm thấy việc sửa đổi kế hoạch có thể có hậu quả nghiêm trọng.

Những tín hiệu báo động

Thư từ gửi về từ mọi miền đất nước với những chỉ dấu cảnh báo rằng, các cơ quan chính quyền vùng và địa phương đang lãn công và chờ thời.

Ngay trước chuyến đi Viễn Đông tháng 7/1986, tôi gặp Tổng Biên tập tờ báo địa phương và trách mắng họ về sự thiếu chắc chắn và thiếu vắng tiếng nói. Nhưng tôi nghe thấy những lời trách móc cay đắng trong phản hồi của họ:

“Mikhail Sergeyevich, anh làm ơn nhắc lại những gì anh nói với chúng tôi cho các bí thư quận ủy, thành ủy và tỉnh ủy với. Tờ báo của chúng tôi thực sự nằm trong tay Đảng ủy và glasnost không có ý nghĩa gì với họ.”

Tôi nghĩ, vậy là vấn đề một lần nữa thuộc về những người ở trên cao. Bây giờ đó là các quan chức của Đảng. Có lẽ cái ghế của các quan chức của Đảng là yếu tố chính làm chậm lại công việc thực tế tại cấp địa phương.

Một quá trình suy giảm đã hình thành.

Đó là ấn tượng của tôi khi tôi đi Vladivostok, Komsomolsk-na-Amure và Khabarov. Hóa ra các biên tập viên đúng. Tôi gặp phải sự thờ ơ đối với người dân và một thái độ nhẫn tâm đối với cuộc sống của họ. Người dân cay đắng than phiền rằng những hy vọng thay đổi của họ không được đáp ứng bởi các cấu trúc quản lý và các cán bộ cao cấp đang phá hoại cải tổ và không muốn giải quyết dù là những vấn đề đơn giản nhất.

Một lạc đề nho nhỏ: gần đây tôi xem một bộ phim về hải quân của chúng ta, lịch sử của nó và điều gì đến với nó sau khi Liên Xô sụp đổ. Hóa ra là những người làm việc trong nhà máy tàu ngầm ở Komsomolsk trên sông Amur đang chờ Gorbachev hỗ trợ chế tạo những chiếc tàu ngầm mới, nhưng ông ta đến thành phố và chỉ quan tâm đến một công ty đồ nội thất và những việc vặt vãnh khác.

Họ nói gì vậy? Tất nhiên việc đầu tiên tôi làm khi tới nơi là tìm hiểu về việc đóng những chiếc tàu ngầm mới. Loại tàu ngầm được chế tạo từ vật liệu đặc biệt cho phép nó lặn sâu hơn và như vậy giảm tiếng ồn tới mức thấp nhất. Đó là một mục tiêu quan trọng và đã đạt được. Tôi ủng hộ nó mạnh mẽ và thậm chí còn gây áp lực để bảo đảm mẫu này được đóng nhanh hơn. Tất nhiên đó là điều quan trọng nhất. Nhưng vấn đề này nằm ngoài giới hạn của báo chí.

Khi tôi rời nhà máy và đi bộ quanh thành phố để gặp người dân, tôi biết được một số sự việc đáng xấu hổ: bọn trẻ của thành phố không có cơ hội ăn kem vào chính giữa mùa hè, và người dân thành phố phải đi tới tận cùng thế giới để mua đồ gỗ - người dân có căn hộ mới nhưng không thể trang bị nội thất cho ngôi nhà của mình. Các công ty quốc phòng gửi máy bay vận tải đến Tashkent hằng ngày, nhưng không ai nghĩ tới việc đưa rau hoa quả về cho những người công nhân đóng tàu chiến cho đất nước.

Ngày nay các kênh truyền hình chính phát phim tài liệu có chỉ dẫn - bớt chiếu thành tựu của cải tổ và thêm các sai lầm của nó. Nhưng người dân không nên hạ thấp mình vì sự quỵ lụy này: viết, nói và chiếu những điều vô nghĩa, làm hài lòng người dân để kiểm soát họ.

Tôi từ Viễn Đông trở về với những suy tư nặng nề, sau đó trong kỳ nghỉ với gia đình ở Krym tôi thực sự chán chường. Tôi quyết định ngay lập tức tìm cách thay thế nhân sự và hình thành một chính sách mới để bổ nhiệm nhân sự vào các vị trí lãnh đạo. Nhưng thậm chí lúc đó, những suy nghĩ của tôi cũng ngày càng dẫn tôi tới ý tưởng rằng đó không chỉ là vấn đề nhân sự tại vị mà là họ phải làm việc trong những giới hạn chặt chẽ của hệ thống hiện tại, không có nhiều không gian sáng tạo; kế hoạch bị đưa từ trên xuống, vốn được cấp, các công ty không được độc lập, v.v.

Rút ngắn kỳ nghỉ, tôi đến Krasnodar và Stavropol. Tôi muốn nói chuyện với người dân và kiểm nghiệm suy nghĩ của mình. Không có phép màu nào xảy ra. Cả ở Krasnodar và Stavropol, một lần nữa tôi lại tin tưởng rằng việc công chúng ủng hộ cải tổ không hề suy giảm, trong khi các cơ cấu của đảng và chính quyền đang kẹt trong những phương thức cũ của mình. Như thể mọi người đều ủng hộ nhưng không có gì thay đổi. Nó là gì, tôi nghĩ, sự thiếu năng lực hành động theo cách mới hay bản năng cảm tính về tự bảo toàn?

Người ta thấy điều đó, và họ không ngại sử dụng glasnost để công khai phê phán chính quyền. Họ nói rằng các cơ quan chính quyền chỉ chăm lo cho những mối quan tâm riêng của mình và chú ý rất ít đến việc hành động theo cách mới. Không có cải thiện gì trong tình trạng xã hội.

UBTƯ bắt đầu nhận được ngày càng nhiều đơn thư, trong đó người dân lo lắng báo cáo về những chuyện đang diễn ra. Một người viết từ Belarus thẳng thắn yêu cầu, “Mikhail Sergeyevich, hãy ra lệnh nổ súng!” Thực ra ông ta đề nghị sử dụng những khẩu hiệu từ cách mạng văn hóa Trung Quốc. Đó là những gì dư luận xã hội hiểu và bình luận. Tôi không nghĩ tác giả thực sự muốn điều đó diễn ra với chúng tôi. Xét cho cùng, chúng ta đã sống trong thời đại khác, với glasnost và dân chủ hóa. Và bây giờ họ muốn nổ súng. Nhưng không nên giận dữ bởi những tuyên bố như vậy. Đó là một lời cầu xin chân thành và minh chứng rằng, người dân không tin vào khả năng thay đổi với những người đang nắm quyền hiện nay. Và không chỉ là nhân sự mà cả cơ cấu quản lý.

Nhìn chung, những chuyến đi này thuyết phục tôi rằng, định hướng thay đổi không nhận được phản hồi thích hợp ở cấp quản lý. Những quan chức cao cấp đang phá hoại cải tổ và không muốn giải quyết thậm chí những vấn đề đơn giản nhất trong cuộc sống hằng ngày của người dân. Tôi về Moskva với tâm trạng đặc biệt lo lắng. Tôi không thể nói rằng tất cả đồng nghiệp của mình có cùng mức độ quan ngại về tình hình đó.

Cuối năm 1986, tôi tin tưởng chắc chắn rằng chúng tôi phải tổ chức một Hội nghị toàn thể Trung ương về vấn đề nhân sự. Mọi người bắt đầu chuẩn bị tài liệu, nhưng việc soạn thảo báo cáo bị kéo dài. Hội nghị toàn thể bị hoãn hai lần. Trong và ngoài nước xuất hiện tin đồn rằng BCT bị chia rẽ và Gorbachev không được một vài ủy viên ủng hộ.

Dù sao thì ngày 1/12 chúng tôi cũng thảo luận được dự thảo đầu tiên của báo cáo. Những ý tưởng chính trong báo cáo được ủng hộ bất kể những điều nhỏ nhặt trong quan điểm của những đồng nghiệp của tôi.

Tôi đến Zavidovo, dinh thự của Tổng Bí thư ở ngoại ô Moskva cùng với Alexander Yakovlev, Vadim Medvedev và Valery Boldin để hoàn thiện bản báo cáo.

Mọi thứ tiến triển châm chạp. Rất khó để chúng tôi tiến một, hai hoặc ba bước về phía trước để tạo ra những cơ hội mới cho xã hội và đặc biệt là cho nền kinh tế. Có lúc chúng tôi rơi vào bế tắc và tranh cãi. Tôi đề nghị các đồng nghiệp dừng làm việc, giải tán và tự suy nghĩ về sự việc. Hai ngày sau chúng tôi gặp lại nhau.

Raisa và tôi dành phần lớn thời gian đi bộ trong rừng nói chuyện.

Chúng tôi ăn trưa riêng. Tình hình tới mức tôi nghĩ có thể chúng tôi sẽ thay thế nhóm này. Nhưng tôi đã có quyết định đúng và không làm điều đó.

Khi tình cảm lắng xuống và công việc bắt đầu, chúng tôi nhanh chóng đạt được thỏa thuận về những vấn đề cơ bản. Kết luận chung đầu tiên của chúng tôi là tình hình nhân sự sẽ không thay đổi trừ khi chúng tôi vượt qua cách tiếp cận nomenklatura⦾ (theo đó những bổ nhiệm quan trọng chỉ giới hạn trong giới tinh hoa hành chính cộng sản) sang chính sách nhân sự và kiên trì với đường lối dân chủ hóa Đảng và xã hội). Kết luận này dựa trên phân tích tình hình thực tế thời gian đó.

Tôi nhớ Ryzhkov đã nói với các ủy viên BCT ra sao về việc trong số 60 bộ trưởng không một ai nộp đơn từ chức, mặc dù nhiều người trong số họ đáng ra phải làm điều đó từ rất lâu và họ rõ ràng không còn phù hợp trong tình hình mới. Nhìn chung, cơ cấu và trình độ nhân sự không phù hợp để thực hiện những cải cách đáng kể. Từ những cuộc thảo luận sơ bộ của tôi về Hội nghị toàn thể, tôi biết rằng tôi có thể trông cậy hoàn toàn vào sự ủng hộ của Ryzhkov và Shevardnadze.

Trong một cuộc nói chuyện riêng với Vitaly Vorotnikov, tôi cảm thấy lo lắng. Những người khác thì sao? Liệu họ có ủng hộ những ý tưởng chính của dân chủ hóa không? Xét cho cùng điều đó có nghĩa là chấm dứt cách tiếp cận nomenklatura. Bổ nhiệm sẽ bị thay thế bằng bầu cử - bầu cử thực sự. Một nhân tố mới, quan trọng cần được đưa vào quy trình nhân sự - ý kiến và nguyện vọng của công dân và đảng viên.

Dù sao đi nữa, báo cáo cũng đã được trình lên BCT ngày 19/1/1987. Hiện thực đã vượt quá kỳ vọng. Hầu như tất cả ủy viên BCT và các Bí thư Trung ương ủng hộ bản dự thảo. Andrei Gromyko định hướng: “Dự thảo rất sâu sắc… Có rất nhiều cán bộ vẫn chưa chứng minh được mình và có những người không phù hợp với công việc. Vấn đề là: sẽ có hay không một nhà nước XHCN?”

Ryzhkov lưu ý rằng “phê bình rất gay gắt nhưng không cần thất vọng.” Phần về dân chủ hóa được ủng hộ mạnh mẽ vì chủ đề này gắn chặt với các vấn đề của nền kinh tế. Tôi đề nghị đưa ra giới hạn về nhiệm kỳ cho các chức vụ trong chính phủ, bao gồm các bộ trưởng, và bỏ phiếu kín bầu bí thư các đảng ủy.

Ligachev thấy rằng dự thảo báo cáo gần như không có bất cứ tài liệu vô vị nào do Ban tổ chức chuẩn bị và đã được ông phê chuẩn. Nhưng ông vẫn đánh giá rất cao dự thảo. Hơn nữa, ông nói về nhu cầu cải cách hệ thống chính trị. “Tôi thường xuyên nghĩ đến việc chúng ta cần làm gì để tránh những cuộc khủng hoảng theo chu kỳ gây ra những thiệt hại không thể tính toán được như vậy. Tôi tin rằng dân chủ hóa là rất quan trọng,” ông nói.

Shevardnadze chọn cùng chủ đề. Về cuộc chiến ở Afghanistan, ông nói, “Tính tập thể đã bị vi phạm và các quyết định được đưa ra bởi một nhóm nhỏ, bỏ qua cả các ủy viên BCT, chưa nói đến ủy viên Trung ương và các cơ quan chính quyền cấp cao.” Giờ đây, ông nói, “một hệ thống các biện pháp được hình thành sẽ bảo đảm không lặp lại sai lầm. Đây là một cuộc cách mạng đạo đức.”

Vì Yeltsin không muốn phát biểu, tôi hỏi ông ta có muốn nói gì không. Ông ta bắt đầu bằng cách nói rằng ông ta “ủng hộ phần lớn các vấn đề được nêu ra trong báo cáo” và chia sẻ một cái nhìn phê phán về quá khứ. Nhưng ông ta cũng nói rằng cần phải có đánh giá rõ ràng về giai đoạn cải tổ. Và một điều nữa: ông ta nói các ủy viên BCT và Trung ương trước đó phải chịu trách nhiệm về sự trì trệ và suy giảm tốc độ phát triển của đất nước và mỗi người trong bọn họ phải có kiểm điểm cá nhân.

Trong khi nhìn lại vài giờ thảo luận, tôi nhận thấy rằng mục tiêu chính của Hội nghị toàn thể là tìm ra những nguyên nhân sâu xa của những gì đã đưa chúng tôi tới tình trạng hiện thời và ủng hộ quá trình cải tổ đang được triển khai khá chật vật trong nước. Tôi phát biểu phản đối việc hạ vấn đề xuống thành việc đánh giá thế hệ lãnh đạo và các ủy viên UBTƯ thời trước. Điều quan trọng đối với chúng ta là đưa ra các kết luận chính trị và rút ra bài học cho tương lai. Cải tổ chuyển động chậm chạp, và báo cáo nói rằng nguyên nhân chính là do cán bộ và các hoạt động của cơ cấu quản lý.

Chúng ta cần theo đuổi một chính sách bảo đảm cung cấp những nguồn nhân sự mới, nhưng chúng ta không được truy bức cán bộ và phá vỡ cuộc sống của người khác nhân danh những yêu cầu được đặt ra. Cải tổ được khởi xướng với mục tiêu khẳng định các nguyên tắc trong xã hội và trong đảng. Chúng ta không thể đạt được những mục tiêu này bằng những chiến thuật phi dân chủ.

Sau phát biểu của tôi, Yeltsin bối rối và nản chí. Khi đó, nhiều lời than phiền đã tới từ thủ đô về sự thô lỗ, quan điểm thiên lệch và cách đối xử khắc nghiệt với người khác của ông ta. Tôi cũng biết rất rõ rằng làm việc ở Moskva là một việc không dễ dàng và Yeltsin có lẽ hơn ai hết cảm nhận được sự chống đối với chính sách cải tổ của giới nomenklatura trong Đảng và trong kinh tế. Một lần nữa Yeltsin lại phát biểu và nói, “Đây là một bài học cho tôi, và tôi nghĩ không nên vội vàng.

Khi cuộc thảo luận của chúng tôi đến hồi kết, Ligachev phản biện, “Phần khó khăn nhất là phải chấp nhận sự thật rằng điều này cũng có thể ảnh hưởng đến cả chúng ta…”

Một kết luận khác được đưa ra từ cuộc họp BCT là: sẽ không có gì xấu hổ nếu công bố báo cáo này cho người dân, và điều này làm tôi hài lòng.

Trong số 77 người đăng ký tham gia tham luận tại Hội nghị toàn thể, có 34 người phát biểu. Không ai trong số họ trốn tránh phê bình quan liêu. Mọi người, như họ nói, đều ủng hộ dân chủ hóa cả hai tay.

Tuy vậy, Hội nghị toàn thể này khác nhiều so với các hội nghị toàn thể trước đó về bầu không khí và chiều sâu của các cuộc tranh luận, có cùng quan điểm về chủ đề chính. Không ai nghi ngờ về tính pháp lý của sự độc quyền của Đảng trong việc bổ nhiệm cán bộ. Các diễn giả né tránh vấn đề làm thế nào kết hợp bầu cử tự do với cơ chế nomenklatura.

Đảng Cộng sản, một bộ máy mạnh mẽ từ lâu dựa trên nomenklatura, có những thói quen và “luật chơi” thâm căn cố đế. Bản thân BCT là một phần hữu cơ của nó. Nhưng hầu hết ủy viên lại chưa sẵn sàng tham gia vào việc chuyển đổi Đảng và cuối cùng họ chỉ bắt đầu lê bước. Tổng Bí thư có quyền lực rất lớn, nhưng không phải toàn năng.

Là Tổng thống, tôi đồng ý vẫn làm Tổng Bí thư cho dù rõ ràng là Đảng Cộng sản đang dần trở thành đối thủ của cải tổ. Có một lý do để rời bỏ vị trí này. Khó mà nói việc này có đem lại điều gì tốt đẹp không. Dẫu sao thì tay tôi có thể sẽ không bị trói và tự do đưa ra khỏi những vị trí quan trọng trong chính phủ các ủy viên BCT và những ứng viên cảm thấy họ có quyền quyết định vận mệnh của đất nước.

Có sự mong manh nhất định trong tình huống này. Việc thay thế giới nomenklatura của Đảng Cộng sản vẫn còn đang nắm giữ những vị trí cao, thậm chí sau Hội nghị toàn thể lần thứ 19 chưa được chuẩn bị sẵn sàng trong một thời gian ngắn như vậy. Chúng tôi phải tuyển cán bộ thực tài mới cho cải tổ ở đâu bây giờ: quá khứ thời Stalin của Đảng đã gạt những người có tư duy tự do ra khỏi bậc thang thăng tiến.

Nói chung, cải cách hoặc, giả dụ, chia tách Đảng Cộng sản như có người khuyến nghị không phải chuyện dễ dàng, cũng như lọc ra những người thực sự ủng hộ cải tổ. Mọi việc đang dần khách quan tiến tới mục tiêu đó, nhưng Chúa ơi, với tốc độ chậm hơn rất nhiều so với những sự kiện đang nhanh chóng diễn ra trên cả nước.

Hội nghị toàn thể tháng 1/1987 in vào đầu tôi vì nó đánh dấu lần đầu tiên những mâu thuẫn về vấn đề glasnost được đưa ra ánh sáng. Ivan Polozkov, Bí thư vùng ủy lãnh thổ Krasnodar nói những điều khác thường về báo cáo, nhưng sau đó tiếp tục:

“Thanh niên ngày nay thích đọc gì? Những tác phẩm nào khiến cho người dân thường thích thú? Lửa, Khói, Thám tử buồn và những cuốn khác. Cũng như vậy trong nhà hát. Giống như trong sách báo in, những vết thương của chúng ta bị vạch ra không thương tiếc. Nhưng làm thế nào mà chúng ta giữ được cho tâm hồn mình không bị hủy hoại trong những thứ đó? Chỉ còn một cách duy nhất, cách từ chối thực tại trong tư duy của chúng ta, nhưng chúng ta cũng cần phải khẳng định lý tưởng! Chẳng phải bây giờ là lúc chúng ta xử lý một cách căn bản vấn đề này đến hay sao?”

Tôi hoàn toàn ngạc nhiên về bài phát biểu của Valentina Golubeva, người thợ dệt nổi tiếng hai lần được tôn vinh Anh hùng Lao động XHCN. “Tôi nghĩ thời gian phê phán trần trụi và điều tra phát hiện những kẽ hở đã kéo dài quá lâu. Chúng ta cần phân biệt chắc chắn và rõ ràng phê bình xây dựng với những cuộc nói chuyện sáo rỗng, đôi khi là chỉ trích một cách độc ác… Chúng ta nói về những kẽ hở, nhưng rất ít nói về những kinh nghiệm tích cực. Mọi thứ đều cần giới hạn hợp lý. Có nguy cơ chúng ta sẽ rơi vào thái cực ngược lại.”

Glasnost, như được kỳ vọng, trở thành chiến trường đầu tiên của cuộc chiến vì tự do và xuất hiện những ủy viên Trung ương sẵn sàng nhận lời thách thức.

Theo tôi, bài diễn văn mạnh mẽ nhất về nội dung và cảm xúc đã được trình bày bởi một nghệ sĩ vĩ đại, cố nghệ sĩ Mikhail Ulyanov:

“Quan trọng hơn hết, glasnost, dân chủ và tự chủ được đưa vào cuộc sống của chúng ta. Tôi nghĩ ba cột trụ này có thể làm bộc lộ ra một số vấn đề lớn mà người dân và Đảng ta ngày nay phải đối mặt nếu chúng không suy yếu đi, biến đổi hoặc thích ứng với tiêu chuẩn của chúng ta. Glasnost thô ráp và xù xì, dân chủ từ trên xuống dưới và tự chủ có sự tham dự của người dân. Thời gian của những bánh xe trong cỗ máy đã qua, và đó là điều tốt. Đã đến lúc người dân quản lý chính quyền của mình.

“Báo cáo chỉ rõ rằng chúng ta có vô số vấn đề và rằng sự nghiệp cải tổ đang tiến triển chậm chạp khó khăn và không được như chúng ta mong đợi. Đó là sự thật của Đảng. Chúng ta có nên viết về điều đó không? Hay chúng ta viết mọi việc đều ổn? Liệu chúng ta có sợ chọc giận ai đó không? Chúng ta đã chọc giận rồi. Tôi nghĩ những gợi ý khiêm tốn này - những người làm báo đã vượt lên chính mình một chút chưa nhỉ? Chúng ta có nên tạo chút áp lực lên họ không? - là rất nguy hiểm…”

Hội nghị toàn thể phê chuẩn báo cáo, nhất trí với những đánh giá của chúng tôi về nguyên nhân khủng hoảng mà đất nước rơi vào trong cuối những năm 1970 - đầu 1980, ủng hộ ý tưởng dân chủ hóa và lên tiếng ủng hộ đề xuất tổ chức Hội nghị Đảng toàn quốc.

Nhưng rõ ràng là nhiều ủy viên Trung ương chưa sẵn sàng cho những thay đổi mà báo cáo công bố. Vậy chúng tôi phải kỳ vọng gì từ cán bộ của các cơ quan đảng khác và từ giới nomenklatura đông đảo.

Tóm lại, cuối năm 1986 và đầu năm 1987 đánh dấu cơn khủng hoảng nghiêm trọng đầu tiên của cải tổ. Công chúng mong đợi những thay đổi tốt đẹp và dễ dàng, không chờ đợi những khó khăn có thể xuất hiện do sự chống đối ngoan cố của những kẻ phản động và sự hung hăng của những kẻ cực đoan.

Chương 13 Một quan điểm mới về thế giới:
Loài người không còn bất tử

Ngay từ những ngày đầu trong công việc mới, tôi nhận ra rằng sẽ không thể có những cải cách căn bản nếu chúng tôi không tạo ra môi trường quốc tế thuận lợi. Chúng ta cần giải tỏa áp lực đã dồn nén từ những vấn đề phát sinh bởi sự tham gia của chúng ta vào cuộc chạy đua vũ trang làm suy yếu, cũng như sự tham dự của chúng ta vào những cuộc xung đột ở những nơi khác nhau trên thế giới, và dọn sạch đống đổ nát của Chiến tranh Lạnh đang ngăn cản con đường tới thế giới mới. Chúng ta cần đồng thời làm hai việc - việc tìm kiếm những giải pháp nhằm đem lại thay đổi trong các mối quan hệ quốc tế không thể bị trì hoãn. Nó đã trở thành một phần cấu thành trong chiến lược chính trị của chúng ta.

Khi người ta hỏi tôi động cơ và nguyên nhân đằng sau việc tạo ra chiến lược cải tổ là gì, tôi luôn nhấn mạnh tầm quan trọng của các yếu tố trong nước. Nhưng các yếu tố bên ngoài cũng quan trọng không kém, đặc biệt là thực tế của mối đe dọa hạt nhân với những hậu quả không thể lường trước đối với đất nước và toàn thế giới.

Einstein là người đầu tiên nói rằng chúng ta cần kiểu tư duy mới trong thế kỷ vũ khí hạt nhân. Loài người không còn bất tử. Các giá trị và lợi ích của con người đã bị đưa lên trên việc bảo tồn sự sống trên trái đất.

Tôi từng được nghe nhiều sự gièm pha không có giới hạn về vấn đề này. Ngày nay, khi các quá trình toàn cầu hóa đang mở rộng, khi tương tác và tùy thuộc lẫn nhau ngày càng nhiều trên khắp thế giới, ngày càng có nhiều chính trị gia có trách nhiệm và những người có học thức nói chung trên toàn cầu nhận ra tầm quan trọng của các giá trị nhân văn trong việc củng cố trật tự toàn cầu, điều mà ban lãnh đạo Soviet đã từng nói đến rất nhiều.

Vào giữa những năm 1980, thế giới nằm dưới mối đe dọa ngày càng tăng của chiến tranh hạt nhân. Cộng đồng quốc tế rơi vào bế tắc. Đoàn tàu địa ngục mang tên chiến tranh hạt nhân đã đạt tốc độ không thể tin nổi, và khó mà hình dung được cách làm thế nào để dừng hoặc ít nhất làm cho nó đi chậm lại.

Lỗi ở các hệ thống kiểm soát - và hai bên đối đầu đều biết về chúng - đã cho thấy một cuộc chiến tranh hạt nhân có thể nổ ra bất chấp những quyết định chính trị khi không ai muốn. Cần phải làm điều gì đó.

Một khi chúng ta bắt đầu hiểu đúng những lợi ích của nước mình, tư duy mới này giúp có thể điều chỉnh chúng theo những lợi ích của toàn nhân loại. Điều đó tạo cơ hội hợp tác hiệu quả với các quốc gia khác.

Khi khởi xướng cải tổ, với ý tưởng chính là đưa tự do đến cho người dân, ban Lãnh đạo Soviet phải công nhận quyền đó của các nước khác. Trước đây tôi đã lưu ý rằng, chúng ta đã bỏ đi cái gọi là học thuyết Brezhnev trên nguyên tắc và ngừng can thiệp vào công việc nội bộ của các nước được gọi là “các nước đồng minh” liên kết với chúng ta bằng Hiệp ước Warszawa. Moskva đã trung thành với cam kết của mình đến cùng.

Tôi tin tưởng rằng ban lãnh đạo Soviet đã đúng khi không cho phép can thiệp vào những thay đổi diễn ra ở các nước Trung và Đông Âu. Cho tới hôm nay, tôi vẫn bị kết tội “vứt bỏ các nước này.” Nhưng nếu chúng ta “vứt bỏ các nước này” cho ai đó, thì đó phải là cho người dân của chính đất nước họ.

Những nguyên tắc và cách tiếp cận mới của cải tổ cũng đóng vai trò quyết định trong việc thống nhất nước Đức. Các tác giả chính của sự thống nhất này chính là người dân các nước chúng ta. Và đó là nền tảng vững chắc nhất cho sự hiểu biết lẫn nhau và hợp tác.

Nói chung mọi người đều biết rằng sự tương tác của chúng ta với nước Pháp cơ bản trở thành lực đẩy cho việc giảm căng thẳng trong những năm 1970. Chính việc này đã biến Pháp thành nước tôi chọn đến thăm chính thức đầu tiên trên cương vị Tổng Bí thư. Đó là lúc tôi nói rằng tất cả chúng ta sống trong một ngôi nhà, nhưng mỗi người vào ngôi nhà đó qua những cánh cửa khác nhau. Chúng ta cần hợp tác và giao tiếp với nhau trong ngôi nhà đó. Đó là lần đầu tiên câu “Ngôi nhà chung châu Âu của chúng ta” xuất hiện.

Tôi trao đổi vấn đề này với Tổng thống Pháp François Mitterrand và tôi cộng tác với ông rất chặt chẽ sau chuyến thăm này.

Mitterrand và tôi gặp nhau ở Moskva một năm sau đó, ông giới thiệu với tôi một ý tưởng được hình thành rõ ràng: “Một lần nữa châu Âu cần trở thành nhân vật trung tâm trong lịch sử của chính nó, để nó có thể đóng đầy đủ vai trò là một nhân tố cân bằng và ổn định trong các mối quan hệ quốc tế.

Giữa những năm 1980 là giai đoạn căng thẳng nhất của Chiến tranh Lạnh. Các nhà lãnh đạo cao nhất của Mỹ và Liên Xô đã không gặp nhau trong 6 năm. Sau khi quân đội Soviet vào Afghanistan, tình hình thế giới căng thẳng hơn bao giờ hết. Cần phải làm điều gì đó. Quan điểm của tôi là cuộc sống cần có đi có lại, và rằng chúng tôi phải khôi phục lại đối thoại giữa các nhà lãnh đạo hai nước. Nếu tình hình hiện tại vẫn tiếp tục, nó sẽ chỉ làm cho vấn đề trở nên nghiêm trọng hơn.

Cần phải tổ chức một cuộc gặp gỡ.

Cuộc gặp được tổ chức tại Geneva cuối năm 1985. Cả thế giới có những kỳ vọng to lớn đối với cuộc gặp gỡ này. Khoảng 3.500 nhà báo đã đến đưa tin về “hội nghị cấp cao.” Chúng tôi chuẩn bị rất kỹ lưỡng. Bộ Ngoại giao điều phối việc chuẩn bị cho cuộc gặp dưới sự chỉ đạo của Bộ trưởng Ngoại giao mới được bổ nhiệm Eduard Shevardnadze. Các dự thảo chỉ thị đã được đưa ra cho cuộc gặp.

Nhân tiện, mọi người có lẽ không biết rằng những chỉ thị này do các ủy ban và nhóm làm việc của Bộ Ngoại giao, Bộ Quốc phòng và ủy ban An ninh quốc gia xây dựng. Nếu những vấn đề liên quan đến kinh tế thì Gosplan, các chuyên gia nổi tiếng hoặc các chuyên gia khác sẽ tham gia. Từ đó trở đi, một ủy ban đặc biệt do ủy viên BCT Lev Zaykov tiếp tục công việc. Khi việc chuẩn bị đã xong, BCT nghe báo cáo về các dự thảo chỉ thị.

Tôi chủ ý mô tả chi tiết việc này vì có nhiều suy đoán về cách đưa ra các quyết định. BCT có thẩm quyền cao nhất để phê duyệt hay từ chối các đề xuất và đưa ra những chỉ thị mới. BCT nghe các báo cáo về những đề xuất cốt lõi cũng như các ý kiến mang tính phê bình dự thảo.

Các cuộc thảo luận và những cuộc gặp gỡ khác tại Geneva kéo dài tổng cộng 15 giờ. Reagan và tôi có 5 hay 6 cuộc gặp riêng, và lần nào chúng tôi cũng bỏ qua “lịch trình.”

Cuộc gặp đầu tiên giữa Reagan và tôi diễn ra trong bầu không khí căng thẳng. Các nhà đàm phán cả hai bên không chịu nhượng bộ. Chúng tôi sôi nổi tranh luận và các bên đổ tội cho nhau về chạy đua vũ trang, việc đã đưa thế giới đến miệng hố của một cuộc xung đột hạt nhân.

Reagan nói khá lâu về sự can thiệp của chúng tôi vào các nước thế giới thứ ba và việc đó đã gây ra căng thẳng giữa Washington và Moskva như thế nào. Tôi trả lời rằng chúng tôi không có kế hoạch “xuất khẩu cách mạng.” Cũng như Mỹ, chúng tôi hành động trên cơ sở những lợi ích cơ bản của mình và giúp đỡ bạn bè.

Tôi nhớ thành viên của đoàn đại biểu Soviet đã vây quanh tôi như thế nào sau cuộc gặp đầu tiên đó. Họ quan tâm đến ấn tượng của tôi về Reagan, người bị gọi là “diều hâu” không chỉ ở Liên Xô mà còn trên khắp thế giới. Khi đó tôi nói với họ rằng, Reagan là một người đàn ông có những niềm tin cực kỳ bảo thủ, nhưng đó chưa phải mô tả thích hợp - ông ta thực sự là một con khủng long.

Một thời gian sau, tôi đọc trên tờ Newsweek rằng tùy tùng của Reagan cũng có cùng quan tâm về tôi. Reagan nói - ít nhất là theo Newsweek - rằng Gorbachev là một “người Bolshevik cứng đầu.”

Nhưng nhiệt độ trong các buổi trao đổi của chúng tôi dần hạ xuống. Tôi nói với Reagan rằng chúng tôi không có kế hoạch ở lại Afghanistan và rằng chúng tôi nghiêng về giải pháp chính trị cho cuộc xung đột Afghanistan. Trong một dịp khác, tôi nói với Tổng thống rằng chúng tôi không có ý định gây chiến với Mỹ.

Cùng ngày, chúng tôi nói về việc kiểm soát vũ khí sau bữa trưa và đối tác của tôi đơn giản là lao vào tấn công. Ông ta phê phán mạnh mẽ chủ thuyết răn đe, thứ dẫn đến chạy đua vũ trang. Ông ta sau đó tìm cách thuyết phục tôi về nhu cầu giảm số lượng vũ khí tấn công và chuyển đổi các hệ thống phòng thủ. Liên quan đến vấn đề này, ông ta cho rằng Sáng kiến phòng thủ chiến lược (SDI) là “cách tốt nhất” và Liên Xô không cần phải lo sợ vì nó.

Ông ta nói rất nhiều để cố gắng thay đổi quan điểm của tôi về SDI và thuyết phục tôi rằng, đó thuần túy là một hệ thống phòng thủ. Câu trả lời của tôi cương quyết: SDI không gì hơn là một nỗ lực đưa chạy đua vũ trang lên vũ trụ. Những “bảo đảm” của Tổng thống về vấn đề này không lừa được chúng tôi. Tôi nói rằng nếu người Mỹ không chấp nhận luận điểm của chúng tôi về SDI, chúng tôi không có cách nào khác là phản hồi tương tự.

Nhiều thời gian đã trôi qua từ cuộc gặp và nói chuyện của tôi với Reagan. Bây giờ tôi tuyên bố lần nữa: cảnh báo của tôi rằng chúng ta sẽ đáp lại chương trình SDI của Reagan không phải là lời nói dối. Có một chương trình tương ứng và nó đã có tên mã của mình.

Vì thấy phía Mỹ không tin chúng tôi, khi đó tôi nói với Reagan rằng, một câu hỏi được đặt ra: vì sao chúng tôi phải tin Mỹ nhiều hơn Mỹ tin chúng tôi? Có vẻ như chúng ta đã rơi vào ngõ cụt, tôi kết luận và sự im lặng đáng sợ xuất hiện.

“Sao chúng ta không đi dạo một chút?” Tổng thống Reagan đề nghị.

Ông ta mời tôi đến một căn nhà nhỏ trong khuôn viên biệt thự nơi diễn ra các cuộc đàm phán. Cuộc “trò chuyện thân tình bên bếp lửa” của chúng tôi bắt đầu. Nhân tiện, một số đối tác của tôi mà tôi đã gặp trong những năm tháng cải tổ cũng mời tôi trò chuyện bên bếp lửa đúng cách này. Vây rõ ràng là cuộc trò chuyện này cũng đã được chuẩn bị sẵn. Ngay sau khi ngồi xuống ghế, Reagan lấy từ trong túi ra một tờ giấy và đưa nó cho tôi. Tờ giấy có những đề xuất về kiểm soát vũ khí và có 9 điểm. Nó được viết bằng tiếng Nga.

Tôi đọc qua và nói rằng, thậm chí ngay từ cái nhìn ban đầu tôi đã thấy những điều không thể chấp nhận được đối với chúng tôi. Trên hết, chấp nhận “cả gói” như thế này có thể cho phép Mỹ tiếp tục chương trình SDI.

Cuộc nói chuyện chấm dứt. Trong phòng ấm áp và dễ chịu. Lửa bập bùng trong lò sưởi, nhưng cuộc trò chuyện không làm tâm trạng tốt lên. Chúng tôi đi ra và quay lại nhà chính. Trên đường về Reagan mời tôi thăm Mỹ. Ngay lập tức tôi trả lời rằng ông ta nên đến thăm Liên Xô. Những lời mời đã được chấp nhận.

Như vậy, một cách chậm chạp và khó khăn, có gì đó đáng khích lệ đã xuất hiện từ những cuộc thảo luận quan trọng của chúng tôi, bao gồm các cuộc thảo luận của thành viên phái đoàn. Cùng ngày, Reagan bất ngờ hỏi tôi một câu:

“Ngài sẽ xem xét đề xuất từ Mỹ về hợp tác như thế nào trong trường hợp cả hai nước chúng ta bị đe dọa từ bên ngoài vũ trụ?”

Tôi trả lời, “Chúng tôi sẽ chấp nhận đề xuất của các ngài. Tôi hy vọng đất nước của ngài cũng làm như vậy.”

“Có chứ, tất nhiên rồi,” Reagan trả lời.

Những cuộc thảo luận ngày hôm sau tập trung vào chủ đề nhân quyền, chủ đề ưa thích của Reagan. Ông ta nói nếu Liên Xô muốn cải thiện quan hệ với Mỹ, thì cần nâng cao uy tín của mình trong các vấn đề liên quan đến tự do cá nhân. Tôi giải thích quan điểm của mình về vấn đề rất quan trọng này. Nhưng đồng thời tôi nhấn mạnh rằng, Mỹ không nên áp đặt tiêu chuẩn của mình cho người khác.

Cùng buổi tối hôm đó chúng tôi ăn tối trong ngôi nhà đã được thuê để Reagan trò chuyện. Các chuyên gia tiếp tục làm việc về dự thảo tuyên bố chung cuối cùng. Không có gì chắc chắn là nó sẽ được chuẩn bị xong và thông qua.

Đúng lúc chúng tôi chuẩn bị uống cà phê, Ngoại trưởng Mỹ George Shultz, Thứ trưởng thứ nhất Bộ Ngoại giao Liên Xô Bộ Ngoại giao Alexander Georgy Korniyenko và Chánh Văn phòng Bessmertnykh vào để báo cáo tình hình về việc chuẩn bị tài liệu cuối cùng. Shultz, bình thường, là một người rất bình tĩnh, cân bằng và hợp lý, bất ngờ tranh cãi rất căng thẳng với Korniyenko, người đang báo cáo tiến độ. Korniyenko khi đó bắt đầu cao giọng với Shultz. Korniyenko đứng sau lưng tôi. Có lúc ông ta xông về phía Shultz, sẵn sàng lao tới ông ta như một quả tên lửa. Tôi quay lại, và ngay trước mũi tôi là khuôn mặt đỏ lựng của Thứ trưởng thứ nhất Bộ Ngoại giao. Chuyện này khác hẳn trao đổi quan điểm ngoại giao.

Cầu cứu tôi, Shultz nói, “Ngài Tổng Bí thư, hãy xem công việc diễn ra thế nào. Làm sao mà chúng ta có thể đạt được kết quả gì theo cách này?”

Tổng thống Reagan trả lời, “Đập bàn đập ghế thôi.”

“Nào làm thôi,” tôi nói.

Vậy là chúng tôi đập bàn. Không hẳn là đập bàn mà là đập lên một cây đàn dương cầm đen. Sau đó chúng tôi chia tay đi ngủ. Tôi mời các đồng nghiệp về chỗ tôi và hỏi họ “Có chuyện gì thế?”

Theo giọng điệu và thái độ của Korniyenko, có thể nghĩ họ có những bất đồng cơ bản. Nhưng như Bessmertnykh thì đó chỉ đơn giản là tranh luận về từ ngữ. “Vấn đề” này đã được giải quyết.

“Còn gì nữa không?” Tôi hỏi.

Có những khác biệt trong việc Aeroflot khôi phục các chuyến bay đến Mỹ và Bộ Hàng không dân dụng Liên Xô có một số phản đối. Tôi gọi điện cho Bộ trưởng Hàng không dân dụng Boris Bugayev. Ông ta nói, “Mọi việc đều ổn. Có vài vấn đề nhỏ không quan trọng, nhưng chúng tôi xử lý được.”

“Còn gì nữa không?” tôi hỏi.

“Không ạ.” ông ta nói.

Vậy là chỉ 15 phút chúng tôi đã giải quyết được những trở ngại không thể vượt qua.

Đó là phong cách đối ngoại của chúng ta, ít nhất là trong những quan chức cao cấp nhất của Bộ Ngoại giao. Với họ điều quan trọng nhất là thể hiện sự cương quyết, thậm chí nếu như lập luận về chính trị hoặc thực tiễn có khác đi.

Lễ ký kết diễn ra sáng hôm sau. Cờ Liên Xô và Mỹ đứng bên nhau. Giới báo chí có mặt. Chúng tôi bước lên sân khấu. Chúng tôi ký một tuyên bố lịch sử. Tuyên bố nói rằng “chiến tranh hạt nhân không bao giờ được nổ ra: sẽ không có người chiến thắng.” Điều đó có nghĩa là chạy đua vũ trang đã trở nên vô nghĩa. Chúng ta phải loại bỏ kho vũ khí hạt nhân.

Một điểm quan trọng nhưng không kém phần thú vị khác: “Các bên sẽ không tìm kiếm ưu thế quân sự.” Tuyên bố cũng thể hiện ý định chung trong việc trao đổi về các vấn đề nhân đạo, đặc biệt các vấn đề liên quan đến giới trẻ hai nước.

Reagan và tôi đều phát biểu. Và như vậy sự kiện đã diễn ra và chứng tỏ được tầm quan trọng. Các bên thể hiện mong muốn có một thế giới phi hạt nhân. Mọi người đều cảm thấy đây là một bước tiến quan trọng. “Tinh thần Geneva” đã ra đời.

Những kết quả đạt được của chúng tôi trong việc giải trừ vũ khí hạt nhân được minh chứng là những sự kiện quan trọng nhất trong những năm cuối cùng của thế kỷ XX.

Tinh thần Geneva bị đe dọa

Những hành động chúng tôi thực hiện tiếp nối Geneva, bao gồm khái niệm tư duy mới được đưa ra tại Đại hội lần thứ 27 КПCC và tuyên bố ngày 15/1 về giải trừ quân bị từng bước, cũng như các cuộc gặp gỡ và đàm phán với các nhà lãnh đạo một số quốc gia, tất cả đều là những bằng chứng thuyết phục về thiện chí của Liên Xô. Tại Washington, trong khi đó, một cơn cuồng loạn chống cộng mới lại bất ngờ bắt đầu, chính Reagan là người lãnh đạo.

Một hạm đội tàu chiến Mỹ xuất hiện ngoài khơi Krym. Một vụ nổ hạt nhân mạnh xảy ra ở Nevada. Mỹ bất ngờ yêu cầu chúng ta cắt giảm 40% số lượng nhà ngoại giao ở New York. Chúng tôi nhận được thông tin từ các kênh tình báo rằng Hội đồng An ninh quốc gia Mỹ đã có một cuộc họp, trong đó các quan chức tuyên bố rằng chính sách đối ngoại do ban lãnh đạo Soviet mới đang theo đuổi không phù hợp với lợi ích của Mỹ và cần phải chấm dứt. Hóa ra đó mới chính là vấn đề.

Đồng thời, giá dầu giảm xuống còn 10-12 đô la một thùng, kết quả của sự thông đồng giữa Reagan và Vua Saudi Arabia.

Nhân tiện, Robert McFarlane, Cố vấn An ninh quốc gia của Reagan, vài năm sau đã xác nhận điều đó trong một hội nghị.

Tôi nhận được thư của Reagan vào mùa hè năm 1986. Shevardnadze nói với tôi qua điện thoại (tôi đang ở Krym) rằng, Bộ Ngoại giao đã dự thảo thư trả lời. Đó là một bức thư ngắn theo lệ thường. Ký gửi bức thư này có nghĩa là đồng ý với logic của Mỹ trong các vấn đề quốc tế nói chung và trên hết là với vấn đề cắt giảm vũ khí hạt nhân trong các cuộc đàm phán ở Geneva⦾.

Tôi nói chuyện với Shevardnadze, Ryzhkov, Ligachev và vài người khác: họ đang chơi ván bài lớn và nguy hiểm với chúng ta; họ muốn đưa chúng ta ra khỏi con đường chúng ta đã chọn, và tất nhiên là có được phản ứng tích cực ở Liên Xô cũng như trên toàn thế giới.

Sau khi suy ngẫm về toàn bộ tình hình, tôi kết luận rằng chúng ta cần đề xuất một cuộc gặp khẩn cấp với Tổng thống Reagan. Chúng ta không thể đồng thuận với sự phản bội như vậy đối với các cuộc đàm phán Geneva khi thực ra chúng được sử dụng làm màn hỏa mù mà đằng sau đó không có gì thực sự quan trọng được thực hiện và cộng đồng quốc tế bị chơi xỏ. Chúng ta không thể cho phép người Mỹ làm suy yếu những nỗ lực của chúng ta nhằm tránh mối đe dọa hạt nhân và củng cố an ninh toàn cầu.

Đồng nghiệp của tôi ủng hộ những lập luận này. Tôi gửi thư cho Tổng thống Mỹ và đề nghị gặp gỡ ngay để chúng tôi có thể tạo lực đẩy mới cho các cuộc đàm phán ở Geneva. Tôi đề nghị lấy London, Reykjavik và Paris làm những nơi có thể gặp mặt.

Reagan đồng ý gặp và chọn Reykjavik làm nơi gặp gỡ nằm giữa hai nước. Mọi việc diễn ra rất nhanh chóng.

Tại BCT, tôi đề nghị sử dụng cách tiếp cận sau: có một sự cân bằng hoặc bình đẳng chiến lược về năng lực vũ khí hạt nhân. Chúng tôi đề nghị cắt giảm một nửa toàn thể bộ ba (vũ khí hạt nhân mặt đất, máy bay ném bom hạt nhân và vũ khí hạt nhân trên tàu chiến và tàu ngầm). Mỗi thành tố của bộ ba này cần được cắt giảm một nửa. Điều đó sẽ tạo ra cắt giảm đáng kể.

Thành thực mà nói, Tổng thống Reagan đến Reykjavik với mục tiêu hái quả.

Cuộc gặp bắt đầu bằng một cuộc trao đổi riêng. Chúng tôi trao đổi quan điểm về tình hình, sau đó tôi đưa ra đề xuất. Ông ta hoàn toàn chưa sẵn sàng cho những đề xuất này, và tôi phải nói rằng ông ta bị bất ngờ (đây là lần đầu tiên tôi nói chuyện này). Khi nhận thấy tình hình, tôi đề nghị mời Shevardnadze và Shultz tham gia cuộc đàm phán. Với sự tham gia của họ, công việc trở nên hiệu quả hơn. Tổng Tham mưu trưởng quân đội Liên Xô Sergei Akhromeyev và những chuyên gia khác sau đó cũng tham gia đàm phán.

Mục tiêu của chúng tôi là phá vỡ tình trạng bế tắc trong quá trình giải trừ quân bị. Chúng tôi nhất trí giảm tên lửa chiến lược mặt đất nhưng không phải không có điều kiện: Mỹ phải giảm một nửa quy mô hạm đội tàu ngầm hạt nhân và không quân chiến lược, lực lượng vượt trội hơn chúng ta. Người Mỹ kỳ vọng dồn chúng ta vào chân tường trong vấn đề kiểm soát. Họ không nghĩ chúng ta sẽ nhất trí với những nguyên tắc cứng nhắc của họ. Nhưng họ đã nhầm.

Một vài xúc cảm kịch tính thực sự đã diễn ra khi đó ở Reykjavik. Đại biểu và các chuyên gia nghỉ giải lao rồi họp tiếp. Họ luôn luôn đánh giá và điều chỉnh quan điểm của mình về mọi vấn đề. Và như một câu thành ngữ nói, chúng tôi chỉ còn cách chiến thắng một bước chân.

Nhưng SDI lại biến thành vật cản⦾. Các cuộc đàm phán bị ngừng trệ và bầu không khí trở nên khác lạ. Reagan bắt đầu đơn giản là mặc cả: hãy thỏa hiệp với tôi, ngài sẽ thấy nước Mỹ có thể hợp tác nhiều như thế nào với đất nước ngài. Tôi cố làm cho ông ta thấy được ông ta chỉ còn cách việc đi vào lịch sử như một tổng thống gây dựng hòa bình có một bước chân. Tuy nhiên, tôi nhắc lại rằng trong vấn đề an ninh tôi không thể yêu cầu ông ta đồng ý với điều gì có thể làm suy yếu an ninh của nước Mỹ và rằng ông ta, với tư cách tổng thống, không có quyền đề nghị điều gì tương tự từ phía tôi liên quan đến đất nước tôi.

Cuộc gặp kết thúc, Reagan và tôi rời khỏi tòa nhà. Trời đã nhá nhem tối. Tâm trạng rất chán nản. Reagan trách tôi: “Đúng là ngài đã lên kế hoạch ngay từ đầu là đến đây và đưa tôi vào tình thế này!”

“Không phải vậy, ngài Tổng thống,” tôi trả lời. “Tôi sẵn sàng quay lại ngay bây giờ và ký văn bản liên quan đến những gì chúng ta đã thỏa thuận nếu như ngài ngừng các kế hoạch quân sự hóa vũ trụ.”

“Tôi rất xin lỗi.” Reagan trả lời.

Chúng tôi chia tay. Reagan tới căn cứ quân sự để bay về nhà. Tôi có kế hoạch họp báo trong 40 phút nữa. Vấn đề chính tôi đang nghĩ đến là tôi phải nói gì với báo chí và toàn thế giới.

Cuộc họp báo được tổ chức trong một nhà chứa máy bay khổng lồ có thể chứa được khoảng 1.000 người. Khi tôi bước ra từ tòa nhà nơi tổ chức đàm phán tới nhà chứa máy bay này, nơi các nhà báo từ khắp thế giới đang chờ đợi tôi, tôi cuống cuồng lướt qua những gì có trong đầu. Tôi bị ám ảnh bởi ý nghĩ: chúng tôi đã tìm cách đạt được thỏa thuận về tên lửa chiến lược và tầm trung. Đó là tình hình mới. Vậy chúng tôi có thực sự phải hy sinh mọi thứ chỉ để nhận được một thắng lợi tạm thời về tuyên truyền? Cảm giác trong tôi mách bảo tôi không được quá lo lắng về điều đó.

Mọi người lặng lẽ đứng dậy khi tôi xuất hiện trước báo giới. Không khí lo lắng tràn ngập hội trường. Tôi nhìn vào mắt của hàng trăm con người và cảm thấy ngạc nhiên: như thể cả nhân loại đang đứng trước mặt tôi.

Đúng lúc đó tôi hiểu ra điều gì đã xảy ra và tôi cần phải nói gì. Bài nói của tôi đã được các nhà báo và chính trị gia bình luận. Tôi không đưa nó vào đây. Câu nói quan trọng trong bài nói là: “Bất chấp mọi bi kịch diễn ra ở Reykjavik, đây không phải thất bại. Đây là một bước đột phá. Lần đầu tiên chúng ta nhìn quá chân trời.” Hội trường dường như thức tỉnh sau trạng thái sững sờ. Tiếng vỗ tay vang dội. Mọi người đứng cả lên. Một nhà báo sau đó viết, “Khi Tổng Bí thư nói về thất bại của cuộc gặp ở Reykjavik như một chiến thắng, Raisa Gorbacheva có mặt trong hội trường ngẩng nhìn phu quân của mình với sự ngưỡng mộ lớn lao, những giọt lệ lăn trên khuôn mặt bà.”

Chúng tôi đã chiếm được tình cảm trên thế giới và cứu vãn được quá trình thay đổi bằng cách đó. Nói chuyện với các nhà báo cũng vào thời điểm tại một căn cứ quân sự, Ngoại trưởng Mỹ Shultz gọi Reykjavik là một thất bại. Tuy nhiên, sau khi về Mỹ và xem lại đánh giá của tôi, ông ta đã thay đổi quan điểm của mình và bắt đầu nói về một đột phá cũng như việc phải làm tiếp theo trong vấn đề này. Reykjavik cho thấy rằng, Liên Xô thực sự mong muốn giải quyết vấn đề giải trừ quân bị và có thể đạt đến thỏa thuận (mới đây Shultz đến thăm Moskva và chúng tôi gặp nhau. Chúng tôi nói chuyện mấy tiếng đồng hồ và nhớ lại Reykjavik. Ông ta thừa nhận sai lầm của mình trong đánh giá Reykjavik thời gian đó).

Một năm sau, chúng ta ký Hiệp ước loại bỏ tên lửa tầm ngắn và tầm trung giữa Mỹ và Liên Xô. Đó là thỏa thuận đầu tiên trong lịch sử về hủy bỏ toàn bộ một lớp vũ khí hạt nhân được hai bên đồng thuận. Khó mà đánh giá hết được tầm quan trọng của bước đi này.

Nhưng ở đây tôi buộc phải nhắc đến những lời đồn thổi vổ trách nhiệm mà chúng ta vẫn phải nghe cho tới ngày hôm nay và những điều vô lý người ta muốn áp đặt lên dư luận xã hội: rằng Gorbachev chỉ nhanh nhanh chóng chóng ký những gì mà người ta đưa cho ông ta và quyết định đã được đưa ra từ trước. Những người làm như vậy không hề biết các nghị quyết đã được chuẩn bị như thế nào, từng chi tiết được đưa ra và mọi tình tiết nhỏ nhặt nhất được tính đến ra sao.

Bây giờ tôi nghĩ có lẽ điều ngược lại mới đúng - những người làm như vậy thực sự là những người hiểu biết và tinh tế. Công chúng mới là những người không biết chi tiết. Và người ta có thể nói với họ mọi điều nhảm nhí.

Có nhiều công việc khó khăn phải làm, và một trận chiến, tất nhiên là tập trung vào lợi ích của đất nước và gìn giữ hòa bình. Mới đây Quỹ của chúng tôi vừa xuất bản một cuốn sách về chính sách đối ngoại trong những năm tháng cải tổ. Nó dựa trên những tư liệu thực tế. Trong cuốn sách có một bài phỏng vấn năm 2000 với Viktor Kitayev, người từng làm việc tại UBTƯ Đảng và xử lý các vấn đề quốc phòng. Ông ta mô tả toàn bộ tình hình giải trừ quân bị: trận chiến giữa các cơ quan có thẩm quyền - KGB, Bộ Ngoại giao và Bộ Quốc phòng - và việc thành lập ủy ban của Lev Zaykov (cái mà ông ta gọi là ngũ đại nhân và đó là một phát kiến tài tình)⦾.

Khi nắm được tình hình như một nguyên thủ quốc gia, cụ thể là chỉ cần hai phút để tên lửa Pershing II bay tới Minsk, ba phút tới Moskva và năm phút tới Volga thì bạn hiểu rằng điều đó giống như họng súng đang chĩa vào đầu đất nước. Đó là lúc bạn quyết định làm mọi việc có thể để loại bỏ mối đe dọa này và trên hết là phá hủy nó.

Không lâu sau cuộc gặp gỡ Reykjavik, tôi gặp gỡ với những người tham gia Diễn đàn Issyk-Kul, được tổ chức theo sáng kiến của nhân vật nổi tiếng của công chúng và nhà văn Chingiz Aytmatov. Diễn đàn Issyk- Kul yêu cầu tôi đưa ra hai tuyên bố quan trọng tại cuộc gặp với các thành viên. Đây là những gì tôi đã nói: “Trước hết, một chính sách không thấm đẫm những suy nghĩ về vận mệnh của nhân loại là một chính sách phi đạo đức và không xứng đáng được tôn trọng. Vì vậy, tôi chia sẻ ý tưởng mà các vị đã nói trong các bài phát biểu của mình, ý tưởng về nhu cầu hợp tác giữa các chính trị gia và đại diện của nền văn hóa đương đại cũng như việc thường xuyên trao đổi quan điểm. Nền văn minh phải được bảo tồn cho cuộc sống và con người, bất kể mọi khó khăn và xung đột. Cuối cùng thì loài người sẽ xử lý được mọi mâu thuẫn.

Thứ hai, có lợi ích quốc gia và giai cấp, có lợi ích nhóm và lợi ích công ty, nhưng còn có lợi ích chung của loài người. Chúng ta cần ưu tiên lợi ích của loài người vì trong bối cảnh mối đe dọa hạt nhân và khủng hoảng môi trường toàn cầu, chúng ta đang nói đến cuộc sống của loài người.”

Tôi đã nói điều này trong quá khứ; một lần nữa tôi nhắc lại và khẳng định cam kết của mình với những kết luận này.

Reykjavik và hiệp ước tiếp theo đó về hủy bỏ toàn bộ lớp tên lửa hạt nhân chắc chắn là một trong những sự kiện lớn nhất của lịch sử cận đại. Và không đơn giản chỉ vì chúng đặt nền tảng cho việc cắt giảm vũ khí hạt nhân, mà còn bởi vì chúng cho thấy rằng, khi có lòng tin và trách nhiệm đạo lý với nhân dân, có thể đạt được thỏa thuận trong những vấn đề thậm chí phức tạp và khó khăn nhất, bao gồm những vấn đề nghiêm trọng như vũ khí hạt nhân.

Một vài ký ức về những việc khác. Raisa có chương trình riêng của mình ở Reykjavik: em dành thời gian đi thăm Iceland. Em nói với tôi về những ấn tượng của mình. Em tới thăm các suối nước phun và tới thăm nhà những người nông dân. Trong thành phố Reykjavik nhỏ bé, người ta giới thiệu với em tất cả những gì em quan tâm. Hóa ra Iceland là một kho tư liệu được ghi chép từ thế kỷ XII, và người Iceland vẫn duy trì ngôn ngữ đó cho tới ngày nay.

Tôi hoàn toàn sốc khi nghe câu chuyện về số tù nhân ở Iceland. Chỉ có một người ở trong tù ở Reykjavik khi chúng tôi ở đó. Phần đáng ngạc nhiên nhất là anh ta làm việc và ở với gia đình vào ban ngày, còn tối đến vào tù thụ án.

Chúng tôi tiếp tục ngạc nhiên về sự thay đổi nhanh chóng của thời tiết ở Iceland. Tôi không hề phóng đại - nó thay đổi cứ 30 phút một lần. Gió thống trị và quyết định mọi thứ: thời tiết thất thường của một quốc đảo, một khí hậu đảo.

Tôi hỏi Raisa, “Em có biết nó nhắc anh nhớ tới điều gì không?”

“Đất nước nào à?” Em hỏi.

“Không, anh nói đến thứ khác cơ. Nó nhắc anh nhớ đến bản chất của phụ nữ,” tôi nói.

“Anh đang nói em đấy à?” em trả lời.

“Không, anh chỉ nói về phụ nữ nói chung. Nhưng em nằm trong nhóm đó,” tôi nói.

Khi ở Reykjavik, phái đoàn chúng tôi ở trên con tàu Georg Ots. Một nghệ sĩ từ Tallinn đã vẽ lại con tàu trên nền thành phố Tallinn và gửi cho chúng tôi. Đó cũng là một kỷ niệm về Georg Ots, một ca sĩ và một con người tuyệt vời. Anh được yêu mến và hâm mộ ở Liên Xô và cho tới bây giờ.

Hai ký ức nữa liên quan đến cuộc gặp của tôi với Reagan tại Washington năm 1987. Trong cuộc nói chuyện đầu tiên, ông ta bắt đầu nói với tôi như thể ông ta là thầy giáo, hoặc có lẽ như công tố viên. Tôi lắng nghe ông ta khoảng một hai phút trước khi ngắt lời và nói, “Ngài Tổng thống, cho tôi xin lỗi, nhưng tôi muốn tuyên bố ngay từ đầu rằng tôi không phải bị cáo và ngài không phải công tố viên. Tôi cũng không phải học sinh và ngài không phải thầy giáo. Ở đây chúng ta đại diện cho hai cường quốc, và trên thế giới nhiều việc phụ thuộc vào chúng ta. Vậy hãy làm việc một cách bình đẳng.”

Ông ta bối rối một chút, nhưng sau đó giải thích rằng tôi đã hiểu nhầm ý ông ta và rằng, tất nhiên, đó chính là cách ông ta dự định phát triển cuộc đối thoại và hợp tác của chúng tôi.

Nhân tiện nói luôn, sau một lát, Reagan đề nghị rằng chúng tôi sẽ gọi nhau bằng tên cho thân mật, nếu tôi không phản đối. “Hãy gọi tôi là Ronnie. Và tôi sẽ gọi ngài là Michael nếu ngài cho phép,” ông ta nói.

Tôi nói tôi chấp nhận. Đó không chỉ là biểu tượng của mối quan hệ của chúng tôi mà còn xác định bầu không khí làm việc của chúng tôi. Từ đó trở đi chúng tôi gọi nhau bằng tên.

Còn có một khoảnh khắc hài hước trong cuộc gặp của tôi với ông ta tại Nhà Trắng năm 1987. Một cuộc tiếp đón được tổ chức buổi tối trong bầu không khí vui vẻ và cởi mở. Van Cliburn, cùng với các nhà văn hóa nổi tiếng của chúng ta là Yelena Obraztsova và Zurab Sotkilava cũng biểu diễn. Phó Tổng thống George Bush ngồi cạnh Raisa trong buổi tiếp tân và trong khi Yelena Obraztsova biểu diễn ông hỏi, “Ca sĩ này là ai? Cô ta thật là xinh đẹp và có giọng hát tuyệt vời!”

Raisa trả lời đùa, “Ngài Phó Tổng thống, cẩn thận nhé. Đừng quên cương vị đấy.”

Sau bữa tối và hòa nhạc, chúng tôi đi dọc theo hành lang Nhà Trắng cùng với những người Mỹ trong tâm trạng vui vẻ. Hai vị tướng đi phía sau chúng tôi. Khi đi ngang qua chân dung Tổng thống Lincoln, một người nói với người kia, “Nếu Lincoln có thể nhìn thấy chuyện này - lá cờ đỏ búa liềm treo bên ngoài cổng vào Nhà Trắng và Chiều Moskva được hát lên bên trong Nhà Trắng!”

Buổi tiệc tổ chức cuối chuyến thăm này của tôi đã hoàn thành một giai đoạn quan trọng trong những nỗ lực chung của chúng tôi. Trong tất cả các bài phát biểu của mình, Tổng thống Reagan nói rằng ông ta và các đồng nghiệp của mình đánh giá cao bầu không khí hợp tác. “Nhưng đồng thời chúng ta nhớ một câu thành ngữ rất hay của Nga: ‘Tin nhưng phải kiểm tra!’” Ông ta nói.

Reagan và tôi gặp nhau một lần nữa ở Moskva trong chuyến thăm Liên Xô của ông năm 1988. Moskva để lại ấn tượng mạnh mẽ với Nancy Reagan, người đã đi thăm cả những nơi khác của nước Nga. Họ có một chương trình bận rộn và một vài sự kiện quan hệ công chúng. Chúng tôi không làm gì cản trở họ. Họ đến thăm Sankt- Peterburg và Yasnaya Polyana. Hai người chúng tôi cùng đi dạo trên phố Arbat Cũ vào buổi tối. Và tất nhiên, họ còn đến thăm Kremli và Quảng trường Đỏ.

Trở lại năm 1986

Có nhiều thứ - ý tôi là rất nhiều - phải xem xét và giải quyết trong năm 1986. Và mặc dù tôi đã lấn một chút sang năm sau với chủ đề Reykjavik, tôi vẫn quay trở lại với năm 1986.

Tôi đi Ấn Độ không lâu sau cuộc gặp gỡ của tôi với Tổng thống Reagan ở Reykjavik. Trong một sự kiện gần giống với tiếp nối Reykjavik, Rajiv Ganghi và tôi ký Tuyên bố Delhi về các nguyên tắc của một thế giới phi bạo lực vào ngày 27/11/1986.

Rajhiv tận tụy với sự nghiệp của người ông của mình, Jawaharlal Neru, và người mẹ, Indira Gandhi. Sự hồi sinh của Ấn Độ là mục đích cuộc sống của ông. Ông đã làm được nhiều trong cuộc đời ngắn ngủi của mình: Ông đã khởi động những quá trình đem lại kết quả của một kỷ nguyên mới.

Sự gần gũi trong quan điểm của chúng tôi đã tăng lên thành lòng tin. Về phía mình, chúng tôi cảm thấy có trách nhiệm và nghĩa vụ hỗ trợ Ấn Độ trong việc giải quyết các vấn đề quốc gia. Nhưng chúng tôi cũng cảm nhận được sự ủng hộ to lớn của Ấn Độ với những sáng kiến của chúng tôi trên toàn thế giới.

Tôi nhớ một cuộc trao đổi với Rajhiv Gandhi sau khi ông trở về từ một hội nghị của các quốc gia Khối Thịnh vượng chung. Ông thấy ngạc nhiên về cách các giới có ảnh hưởng tại Anh không giấu giếm sự chống đối của họ đối với chính sách tư duy mới trong các vấn đề quốc tế của Liên Xô.

Tuyên bố Delhi thực sự là một hiệp ước hòa bình được hai dân tộc vĩ đại ký.

Tuyên bố đưa ra một vài nguyên tắc xây dựng thế giới mới.

Cuộc sống con người ph ải được coi là giá trị cao nhất.

Phi bạo lực phải là nền tảng của cộng đồng loài người.

Quyền của mỗi chính phủ được độc lập về chính trị và kinh tế phải được công nhận và tôn trọng.

An ninh toàn diện phải thay thế cho cân bằng khủng bố.

Khi đó và bây giờ tôi cảm thấy rằng Tuyên bố Delhi là một văn bản đặc biệt mà tầm quan trọng của nó vượt lên trên một thời điểm lịch sử cụ thể.

Tháng 5/1986, Thủ tướng Tây Ban Nha Felipe Gonzalez sang thăm Liên Xô. Chúng tôi có một cuộc nói chuyện đã tạo lập nền tảng cho một cuộc đối thoại quan trọng với tôi và tôi nghĩ quan trọng với cả hai chúng tôi. Do đó tôi nhiều lần quay trở lại với cuộc nói chuyện kéo dài vài tiếng đồng hồ này. Ở Gonzalez tôi thấy một đại diện của thế hệ các nhà lãnh đạo mới của Quốc tế XHCN, một nhà dân chủ thực sự. Điều đó xác định bản chất mối quan hệ của chúng tôi.

Chương 14 Những khác biệt ở tầng lớp trên

Những năm 1986-1987 được đánh dấu bằng các sự kiện quan trọng khác theo tinh thần tư duy mới. Tôi sẽ nói nhiều hơn về điều này sau. Tất nhiên, quan trọng hơn cả là tôi xử lý các vấn đề liên quan đến cuộc sống trong nước cũng như bước tiến của cải tổ.

Tháng 5/1986, dưới áp lực từ một bộ phận lãnh đạo trong Đảng, chúng tôi thông qua những quyết định để tăng cường cuộc chiến chống thu nhập bất chính. Những quyết định này chủ ý nhằm vào những kẻ biển thủ, nhận hối lộ và tống tiền. Tuy nhiên, những tài liệu này lại không đề cập - mà đáng ra chắc chắn chúng phải đề cập - việc ủng hộ tự kinh doanh. Giới nomenklatura, mà nhiều người trong số họ không theo đường lối của lãnh đạo Đảng, đã thúc đẩy thông qua văn bản một chiều này. Chúng tôi đơn giản là bỏ sót điều đó và buộc phải thích ứng trong lúc tiếp tục công việc.

Câu chuyện về chăn nuôi trồng trọt của tư nhân cũng được bổ sung vào tự do kinh doanh, những thứ có thể trở thành nguồn thu bổ sung, mang lại những bài học rất bổ ích.

Một số hạn chế được dỡ bỏ, và việc cấp đất cho trồng trọt cũng như bán vật liệu xây dựng cho công chúng trở nên khá phổ biến. Chúng tôi thấy rất khó thuyết phục được lãnh đạo các cơ quan Soviet và Đảng, đặc biệt ở cấp địa phương, về việc tự do kinh doanh. Với mọi mục tiêu và mong muốn, đây là nơi các cuộc tranh luận về sở hữu tư nhân, khu vực tư nhân và vai trò của chúng bắt đầu. Những cuộc tranh cãi về vấn đề này vẫn còn tiếp tục cho tới ngày nay.

Nhưng các chuyên gia tài chính tìm cách ngăn cản tiến bộ trong lĩnh vực này bằng cách áp đặt các khoản thuế quá mức lên thu nhập “tư nhân.” Trong một cuộc họp BCT, tôi hỏi Bộ trưởng Tài chính, “Chúng ta tiếp tục dập tắt các sáng kiến của người dân hay để cho họ sống và làm việc? Đừng sợ người dân làm giàu bằng mồ hôi công sức của mình!”

Những người chống đối lập luận rằng, phát triển các sáng kiến tư nhân có thể phá hủy nền tảng của hệ thống. Chúng ta cần phải xem xét lại tất cả những vấn đề này một lần nữa. Tiếp nối các cuộc tranh luận chính, Luật về Các hoạt động lao động tư nhân được thông qua ngày 19/11/1986. Nó phản ánh sự phức tạp của vấn đề này và sự bất đồng xuất hiện trong xã hội và giữa các nhà lãnh đạo đất nước.

Những người khởi xướng cải tổ muốn nhanh chóng thoát khỏi đói nghèo. Thêm gần 40 tỉ rúp đã được đầu tư vào lĩnh vực xã hội trong vòng hai năm (1986-1987) so với tổng dự toán trong kế hoạch 5 năm. Cải cách kinh tế năm 1987 đặt mục tiêu phát triển các mối quan hệ thị trường, nhưng nó bị ngăn cản bởi sự chống đối từ phía các lực lượng bảo thủ trong Đảng và bộ máy chính quyền. Thu nhập của người dân đã tăng trưởng rất nhanh, nhưng ngành sản xuất tăng chậm lại sau năm 1988 và cuối cùng ngừng lại hẳn.

Tình hình chung cơ bản chủ yếu là kết quả của những khó khăn kinh tế, trên hết là sự hỗn loạn trong thị trường tiêu dùng phát sinh bởi sự kết hợp các điều kiện khách quan không thuận lợi cũng như các nhân tố chủ quan.

Cụ thể hơn, tôi tham chiếu đến việc giá dầu và các sản phẩm dầu toàn cầu giảm khoảng hai phần ba. Sự rớt giá này có tác động mạnh mẽ đến doanh thu ngoại tệ, thu nhập ngân sách quốc gia và mua sắm những hàng hóa thiết yếu trên thị trường thế giới. Một khoảng cách khổng lồ xuất hiện giữa hàng hóa và nguồn cung tiền: đầu tiên là 55 tỉ rúp, sau đó là 60 tỉ rúp và cuối cùng nó phình lên đến 70 tỉ rúp.

Tất cả những điều đó khiến nền kinh tế của chúng ta bị ảnh hưởng trầm trọng, đặc biệt trong lĩnh vực tài chính tiền tệ, và điều đó về phần mình lại làm xấu đi tình hình trong xã hội: khắp đất nước chỗ nào cũng xếp hàng.

Cảm xúc cuối cùng cũng bùng phát tại các cuộc họp của BCT. Bí thư Trung ương Nikolai Slyunkov, một người rất thông minh và đứng đắn, đã xót xa nói về vấn đề này và kêu gọi có những biện pháp quyết định và khẩn cấp. Ryzhkov không đồng ý với một số khía cạnh trong bài nói của ông ta. Một cuộc tranh luận nảy lửa đã nổ ra trong BCT. Tôi chia sẻ quan điểm của Slyunkov, nhưng tôi đã không quan tâm tới nó đến nơi đến chốn. Nếu là bây giờ có lẽ tôi sẽ không để chuyện đó xảy ra.

Bây giờ tôi nhớ lại tình hình lúc đó. Chúng tôi không thể tin được vào những gì đang diễn ra. Chúng tôi vừa mới đồng ý đáp ứng yêu cầu của người dân, chúng tôi đã làm được điều gì đó - và xét cho cùng thì chính xác đó là những gì mà các chính trị gia như chúng ta cần làm - và chúng ta cũng đã đưa ra cải cách.

Nếu cuộc sống vẫn tiếp tục như thế, chúng tôi phải ra quyết định! Đó chính là lý do chúng tôi ở đây - để ra những quyết định khó khăn. Nhưng chúng tôi không có đủ cương quyết để đi ngược dòng chảy và thực thi những giải pháp mạnh mẽ để bình thường hóa tình hình thị trường. Trước tiên, chúng tôi cần thực hiện ngay các bước để thay đổi chính sách giá cả. Nhưng điều đó vấp phải sự phản đối thậm chí của những người vừa mới ủng hộ việc áp dụng đúng cách tiếp cận này. Chúng tôi cũng thất bại trong việc ra quyết định về việc ngừng một số chương trình xã hội hoặc giảm chi tiêu chính phủ, đặc biệt cho quốc phòng.

Chúng tôi sợ phản kháng, nhưng cuối cùng chúng tôi lại tạo ra nhiều phản kháng hơn và bắt đầu mất lòng tin của dân chúng.

Sợ sai lầm, chúng tôi dần chuyển các doanh nghiệp sang chế độ hoạch toán chi phí. Chúng tôi không thể tìm được phương pháp nào tốt hơn thanh tra nhà nước trong trận chiến nâng cao chất lượng, một phương pháp đã có hiệu quả trong công nghiệp quốc phòng. Nhưng nó cũng nhanh chóng thất bại. Đó là một tín hiệu khác cho thấy chúng tôi phải xây dựng lại các cơ chế kinh tế thay vì tìm kiếm giải pháp cho vấn đề bằng các biện pháp hành chính.

Việc đó đánh dấu sự bắt đầu của một giai đoạn kịch tính nhất của cải tổ.

Đầu năm 1987 là thời gian tệ hại. Sự suy giảm tốc độ tăng trưởng sản xuất công nghiệp đã ảnh hưởng tới các ngành công nghiệp chế tạo, luyện kim và hóa chất. Có nguy cơ kế hoạch năm 1987 sẽ thất bại.

Mặc dù vậy chúng tôi cũng ngăn được sụp đổ và giữ cho nền kinh tế không bị rơi vào khủng hoảng trong hai năm nữa.

Nhưng điều đó cũng báo hiệu những yếu kém của các quá trình cải tổ. Các nguồn lực tài chính mà chúng tôi vất vả tìm kiếm được cho ngành chế tạo, điện tử và những ngành công nghiệp khác không đem lại kết quả cần thiết. Chúng tôi không gặp may mắn trong việc ứng dụng các công nghệ mới. Có một vài trường hợp khi doanh nghiệp mới được thành lập vẫn sử dụng công nghệ cũ. Các bộ của chính phủ không muốn chia sẻ quyền với các doanh nghiệp. Tất cả những nỗ lực của chúng tôi vô ích. Mọi chỉ số đều cho thấy hệ thống đang sập.

Với tình hình hiện tại, đầu năm 1987 chúng tôi quyết định tổ chức một hội nghị toàn thể về kinh tế và xem xét toàn bộ quan niệm về cải cách kinh tế. Ryzhkov, Slyunkov, Yakovlev và Medvedev nhận chỉ thị chuẩn bị báo cáo cùng với các viện sĩ Abel Aganbegyan, Leonid Abalkin, Alexander Anchishkin, Nikolai Petrakov, Stepan Sitaryan và Vladimir Mozhin. Gavriil Popov và Valentin Pavlov cũng tham gia vào quá trình dự thảo báo cáo.

Dự thảo Luật Doanh nghiệp được công bố trong tháng 2 với mục đích tăng cường các nguyên tắc quản lý dân chủ. Nó được coi là khuôn khổ cho một hệ thống kinh tế mới. Dự thảo luật được lực lượng lao động ủng hộ mạnh mẽ. Nhưng nó được sinh ra trong những cuộc tranh luận nảy lửa. Mọi người đều nhất trí phải có một bộ luật để giải quyết các vấn đề căn bản và các dự thảo nghị định cụ thể của chính phủ đi kèm.

Trong quá khứ, các cuộc tranh luận diễn ra giữa những người ủng hộ cải cách và những người ủng hộ các quyết định riêng lẻ, nhưng giờ đây ranh giới chỉ tập trung vào việc hệ thống kinh tế cần được cải cách sâu đến mức nào. Sự chống đối của các cơ quan và bộ ngành, cụ thể là Gosplan, ủy ban Vật tư nhà nước (Gossnab) và Bộ Tài chính, thêm nữa là bộ máy chính quyền, và cùng với quan điểm của những kẻ quan liêu trong Đảng. Không ai công khai phát biểu chống lại cải cách. Mọi người đều ủng hộ nhưng họ đề xuất những giải pháp nửa vời, tham vọng, để ngỏ khả năng quay lại với quá khứ.

Tôi thấy Nikolai Ryzhkov đang bị áp lực từ những đồng nghiệp cũ của mình. Ông ta thường xuyên bị nhồi cho một ý tưởng ngấm ngầm: người dân đòi hỏi từ chính phủ việc quản lý hiệu quả nền kinh tế quốc dân nhưng lại bị tước mất các đòn bẩy quản lý thực sự. Và đôi khi ông ta thể hiện sự ngần ngại hoặc thiếu nhất quán.

Tôi tin ông ta và đặt toàn bộ lòng tin của mình vào ông ta. Tôi tìm cách thuyết phục ông ta giữ quan điểm của một nhà cải cách.

Mặc dù vậy, sự xung đột quan điểm đầu tiên diễn ra ngày 3/4 trong cuộc họp đầu tiên chuẩn bị đề cương và báo cáo cho Hội nghị toàn thể tháng 6/1987. Đó thực sự là một cuộc trao đổi quan điểm không chính thức cởi mở, thoải mái trong bốn tiếng đồng hồ.

Phương pháp Ryzhkov sử dụng để bảo vệ quan điểm của mình là những cải cách của chúng ta không nên thực hiện “bên ngoài khuôn khổ của chủ nghĩa xã hội.”

Tôi đáp lại, “Chúng ta phải thực hiện cải cách trong khuôn khổ của chủ nghĩa xã hội, nhưng không phải trong khuôn khổ đã đưa xã hội đi xuống, ngoài ra còn loại bỏ các sáng kiến và lợi ích của người dân.”

Trong điều kiện này, rất khó chuẩn bị một báo cáo có thể thỏa mãn được các mục tiêu và kỳ vọng của xã hội. Bản tóm tắt báo cáo hội nghị được gửi để thảo luận trong BCT đầu tháng 5. Lần đầu tiên, nó đưa ra một bức tranh về cuộc khủng hoảng sắp tới của đất nước, mặc dù từ “khủng hoảng” không được nhắc đến ở bất cứ đâu. Bản tóm tắt chỉ ra những định hướng chính của cơ cấu quản lý kinh tế và kêu gọi hình thành một cơ chế kiểm soát chi tiêu quá mức.

Bản tóm tắt nhấn mạnh rằng cải tổ được hình thành trong khuôn khổ chế độ XHCN nhưng nó đồng thời cũng nêu ra vấn đề khái niệm này khác biệt nhiều như thế nào so với nhiều đặc điểm của mô hình chúng ta chủ yếu đã sử dụng từ những năm 1930. Bản tóm tắt gay gắt phê bình các thông lệ như quốc hữu hóa tài sản, không đánh giá hết những hình thức lao động hợp tác và cá nhân, đánh đồng các biện pháp kế hoạch hóa với chủ nghĩa tập trung và bỏ qua các hình thức quản lý dân chủ và tự quản.

Nó cũng chỉ ra rằng mô hình các doanh nghiệp kinh tế mới (hiệp hội) cần phải là “nhà sản xuất hàng hóa XHCN” được quản lý hoàn toàn độc lập. Triết lý lập kế hoạch cũng thay đổi: kế hoạch sẽ được rút từ các chỉ thị xuống thành khuyến nghị và dự báo. Tiêu điểm của cải cách là chuyển đổi sang các nguyên tắc định giá mới, về cơ bản là kết hợp các cơ chế thị trường với sự điều tiết của nhà nước.

Ngày 14/5, BCT họp để thảo luận chi tiết về bản tóm tắt báo cáo cho hội nghị toàn thể. Không có sự bất ngờ nào. Có rất nhiều lời khen ngợi và thậm chí nhiệt tình với dự thảo. Ryzhkov, Ligachev, Talyzin, Vorotnikov và những người khác đóng vai người rà soát và phê bình. Vì Tổng Bí thư được xem như tác giả của văn bản, việc phê bình nhìn chung rất hạn chế, và thậm chí những bất đồng về các vấn đề cơ bản cũng được mô tả như các ý kiến cá nhân.

Ligachev, thay vì đào sâu vào vấn đề cải cách kinh tế, bất ngờ chuyển sang tranh luận về việc không nên xem cải tổ như dân chủ hóa - đó chỉ là đòn bẩy của cải tổ, ông ta nói, vì mục tiêu vẫn là củng cố chủ nghĩa xã hội. Ông ta cũng kêu gọi giảm nhẹ những đánh giá mang tính phê bình về quá khứ. Yeltsin có ý kiến về chiều sâu và tính độc đáo của văn bản và ủng hộ việc bổ sung thêm phần về các công việc của Đảng.

Mọi thứ cho thấy rằng có lẽ cuộc thảo luận hứa hẹn công việc soạn thảo văn bản tiếp theo sẽ diễn ra bình thường và hiệu quả.

BCT tiếp tục thảo luận các vấn đề cải cách kinh tế trong tháng 5 và tháng 6. Lạy Chúa, kỳ vọng của tôi không hề được đáp ứng vì ngày càng nhiều bất đồng xuất hiện trong từng phần. Sự mâu thuẫn trở nên đặc biệt gay gắt khi chúng tôi xem xét các dự thảo nghị định về cải tiến công tác của chính phủ và các cơ quan quản lý tại các nước cộng hòa cũng như tái cấu trúc các bộ ngành. Ryzhkov kiên quyết bảo vệ lợi ích của các thành viên cao cấp của bộ máy. Được hỏi chức năng nào của các bộ ngành cần phải bỏ đi trong những điều kiện mới, ông ta không ngần ngại trả lời, “Không chức năng nào cả.”

Cuối cùng để có thể đạt được sự nhất trí về những quan điểm khác nhau, tôi mời Ryzhkov tới Volynskoe-2, một dinh thự cách không xa dacha cũ của Stalin. Alexander Yakovlev, Nikolai Slyunkov và Vadim Medvedev tham gia cuộc trao đổi. Ryzhkov đến cùng với các cán bộ ở chính phủ, Gosplan và bộ ngành. Các cuộc tranh luận rất căng thẳng, thậm chí gay gắt, và tập trung vào quyền của các bộ, ủy ban nhà nước về mua sắm, vật tư, v.v. Cuối cùng chúng tôi cũng đạt được một thỏa hiệp.

Ngày 25/6/1987, tôi khai mạc Hội nghị toàn thể Trung ương bằng báo cáo của mình với các mục tiêu của Đảng về tái cơ cấu căn bản quản lý kinh tế. Đó là một trong những sự kiện cột mốc của cải tổ. Điểm khởi đầu của báo cáo để thảo luận là dân chủ hóa, đó chính là mục tiêu của cải tổ và chiến lược để giải quyết các vấn đề cấp bách nhất. Các hình thức quản lý mệnh lệnh hành chính đang làm chậm lại bước tiến của chúng ta. Sức ỳ vẫn là một vấn đề lớn. Người dân đang nói và viết rằng họ không thấy được bất cứ cải tổ nào xảy ra quanh mình tại các thành phố và làng mạc, nơi họ sống và làm việc.

Báo cáo cũng dành ưu tiên cho thực phẩm, nhà ở, hàng hóa và dịch vụ. Còn một điều nữa tôi nghĩ là quan trọng và cần phải nói: tất cả các vấn đề sống còn của đất nước chỉ có thể giải quyết được thông qua những cải cách kinh tế triệt để. Tôi đặc biệt nhấn mạnh đến cách chúng ta cân bằng các lợi ích của xã hội, người lao động tập thể và cá nhân và khai thác các cơ hội từ sự hợp tác. Nhờ xác định các vấn đề theo cách đó, tôi muốn dẫn dắt những người tham dự hội nghị ra khỏi sự thực dụng hẹp hòi và chuẩn bị cho một cuộc trao đổi nghiêm túc.

Hội nghị khẳng định lại đường lối tiến tới dân chủ hóa cũng như các mục tiêu và phương pháp chính của cải cách kinh tế. Nhờ đó họ đã bắc cầu nối với giai đoạn tiếp theo của cải tổ. Tôi nói đến Hội nghị lần thứ 19 КПCC.

Tại Hội nghị toàn thể này, chúng tôi cũng giải quyết những vấn đề nhân sự đã kéo dài quá lâu. Trong số các ủy viên dự khuyết BCT, Slyunkov và Yakovlev được đưa lên làm ủy viên chính thức, trong khi Alexander Nibokov được bầu mới. Dinmukhamed Kunayev bị đưa ra khỏi BCT, trong khi Bộ trưởng Quốc phòng Sergei Sokolov mất vị trí ủy viên dự khuyết BCT (liên quan đến sự cố Mathias Rust, người hạ một chiếc máy bay nhỏ xuống Quảng trường Đỏ). Bộ trưởng Quốc phòng mới được bổ nhiệm Dmitry Yazov được chỉ định làm ủy viên dự khuyết BCT.

Cả khi đó, năm 1987 và bây giờ, tôi coi văn kiện hội nghị này như một sự thỏa hiệp. Ở cấp độ nhận thức của quần chúng, thì văn kiện được coi là cấp tiến và thậm chí có thể nói là các nghị quyết mang tính cách mạng. Nó là cần thiết để bắt đầu đi theo con đường này, trong khi cuộc sống sẽ bộc lộ cần có những cải cách gì để thay đổi và bằng cách nào. Rất nhiều thứ phụ thuộc vào chính phủ và các cơ quan kinh tế trung ương. Không may, hành vi của họ lại chậm thay đổi. Họ coi những nghị quyết được thông qua tại Hội nghị như sự nhượng bộ quá đáng với các nhà cải cách, và ít nhất là giới hạn thoái lui của hệ thống quản lý kế hoạch tập trung.

Sau Hội nghị toàn thể đó, chúng tôi phải sửa đổi dự thảo Luật Doanh nghiệp. Một điều thú vị là luật này chịu sự phê phán nặng nề của những người phản đối cải tổ, những người về cơ bản tuyên bố rằng đó là bước đi đầu tiên tới sụp đổ kinh tế. Luật này không phải hoàn thiện. Tình trạng phấn khích dân chủ đã ảnh hưởng tới nó ở một mức độ nào đó. Một số biện pháp, như bầu giám đốc, nhanh chóng bị phản đối. Nhưng thiếu sót chính của nó là hậu quả từ sự thiếu nhất quán trong cách triển khai các nguyên tắc tự chủ kinh tế trong các doanh nghiệp.

Với tôi, điều bất ngờ nhất là việc Ryzhkov thay đổi quan điểm: “Nếu chúng ta cho phép doanh nghiệp lập kế hoạch làm việc và chuyển họ sang chế độ tự chủ thì kế hoạch 5 năm không còn ý nghĩa gì nữa.” Thủ tướng bảo vệ “sự thiêng liêng” của các mục tiêu kế hoạch 5 năm cho dù kết quả các năm 1986 và 1987 cho thấy rõ ràng là chúng ta không thể hoàn thành kế hoạch.

Tôi không muốn tách mình khỏi Nikolai Ryzhkov; xét cho cùng, chúng tôi đã cùng nhau hành động, mặc dù tranh cãi thường xuyên.

Xúc cảm bùng lên vì những nỗ lực tạo ra một hệ thống các ban quản trị quan liêu dưới quyền của các bộ ngành, dưới vỏ bọc các hiệp hội sản xuất, trong khi vẫn duy trì các rào cản ban bệ và một bộ máy phình to. Chỉ sau một cuộc nói chuyện quan trọng tại BCT thì chúng tôi mới có thể loại bỏ được những chệch hướng khỏi cải cách. Nói ngắn gọn, đó là một cuộc chiến giữa các quan điểm khác nhau, và khi chúng ta càng tiến xa thì cuộc cải cách càng chìm sâu hơn vào vũng bùn của những lời sáo rỗng bất tận cũng như sự phá hoại “bản năng” và cố ý.

Tuyên bố niềm tin

Sau hơn hai năm một chút, đời sống xã hội bắt đầu thay đổi dưới tác động của những ý tưởng và chính sách mới. Nhưng khoảng cách giữa chính trị và xã hội ngày càng rộng. Tôi có cảm giác người dân không hiểu ban lãnh đạo cũng như cá nhân tôi. Mọi việc vẫn diễn ra, nhưng dân chúng không nắm bắt được những sự việc này mới và khác thường như thế nào. Những bất đồng đầu tiên bắt đầu xuất hiện trong nhóm. Liên quan đến những dư luận từ nước ngoài, cải tổ bị chỉ trích gay gắt.

Cách này hay cách khác, cần làm rõ những vấn đề này. Tôi quyết định viết một cuốn sách, đặc biệt vì chúng ta đang tiến gần tới một ngày quan trọng - ngày kỷ niệm 70 năm Cách mạng Tháng Mười. Tôi chia sẻ kế hoạch của mình với các đồng nghiệp. Anatoly Chernyayev là người duy nhất ủng hộ tôi. Những người khác (Ivan Frolov, Alexander Yakovlev, Anatoly Dobrynin) khuyên tôi đọc một loạt bài giảng hoặc xuất bản một tuyển tập các bài báo.

Chernyayev hỗ trợ quan điểm viết sách của tôi và thu thập các phát biểu của tôi tại BCT và những cuộc họp kín khác mà công chúng không được biết. Đó chính là lý do công chúng thiếu hiểu biết về chính sách, các kế hoạch thực sự và cách tiếp cận của chúng tôi.

Tôi viết bản thảo vào mùa hè, khi ở Krym. Tôi thậm chí ở lại đó thêm 10 ngày để làm việc này. Tôi gửi bản thảo cuốn sách cho Ligachev, Ryzhkov, Yakovlev, Medvedev, Shevardnadze và Frolov và yêu cầu họ phản hồi. Medvedev cho phản hồi đáng kể nhất và được tôi sử dụng phần lớn. Những người khác chỉ ca ngợi cuốn sách.

Cuốn sách này được xuất bản rộng rãi ở Liên Xô, Mỹ và trên khắp thế giới. Tổng số đã có tới 5 triệu bản đã được in ở 160 nước và 64 ngôn ngữ.

Cơ bản đó là một cuốn sách về việc cải tổ đã được triển khai như thế nào và các luận điểm của tôi đã hình thành ra sao. Tôi mô tả quá trình này bằng các ý tưởng và ý nghĩ của tôi, những điều đã tạo dựng nền tảng cho các cuộc cải cách trong nước và chính sách đối ngoại của chúng ta. Đó là ý tưởng đằng sau tiêu đề cuốn sách - Cải tổ: Tư duy mới cho đất nước chúng ta và thế giới. Có thể nó nghe không khiêm tốn lắm, nhưng khi đó chính xác đó là những gì tôi muốn nói và cách tôi muốn gọi nó. Cuốn sách được tiếp nhận với phản ứng khác nhau ở Liên Xô. Ở phương Tây, nó được đón nhận với sự nghi ngờ và những lời châm chọc; nó được xem như chủ nghĩa lý tưởng vô căn cứ hoặc một chiêu trò tuyên truyền. Chỉ có vài người thực sự tin tưởng rằng chỉ trong vòng vài năm chúng tôi có thể tiến tới giải trừ vũ khí hạt nhân, kết thúc Chiến tranh Lạnh; đồng thời không gây ảnh hưởng xấu hay tác động đến những vấn đề khó khăn của chính trị thế giới.

Tôi bị phê phán vì đã cẩu thả trong khi trình bày tư liệu và không kể đầy đủ câu chuyện trong một số vấn đề. Nhưng tôi sẽ nhắc lại: cuốn sách đã được quan tâm đón nhận. Và tất nhiên việc đó liên quan đến việc tác giả cuốn khách không phải ai khác mà chính là người khởi xướng cải tổ.

Nói tóm lại, cuốn sách đầu tiên của tôi về việc phân tích chi tiết đầu tiên về niềm tin của cải tổ.

Lễ kỷ niệm 70 năm Cách mạng tháng Mười

Câu hỏi đặt ra: tiêu chí gì được sử dụng làm cơ sở đánh giá con đường chúng tôi đã chọn?

Càng gần tới ngày kỷ niệm, những cuộc tranh luận càng trở nên sôi nổi hơn. Mọi người tranh luận vấn đề này trong Đảng, trong các giới hàn lâm và trên cả nước. Không một ai trong số những nhà sử học, triết học hoặc kinh tế học hàng đầu lên tiếng chống lại lựa chọn XHCN, nhưng vấn đề bản chất xã hội và tiêu chí của chủ nghĩa xã hội ngày càng lớn lên trong suy nghĩ người dân⦾.

Tôi hiểu rằng người dân có lẽ sẽ kỳ vọng trong báo cáo của Tổng Bí thư có đánh giá về toàn bộ các vấn đề từ quá khứ, hiện tại và tương lai, đặc biệt liên quan đến cải tổ.

Làm thế nào để việc xây dựng một cuộc sống mới bắt đầu ngay sau Cách mạng Tháng Mười? Tôi quay lại đọc các tác phẩm của Lenin trong những năm đầu chính quyền Soviet. Tôi đọc hết mọi thứ không bỏ qua điều gì. Trong bài báo năm 1918 “Những nhiệm vụ cấp bách của chính quyền Soviet,” người ta có thể nhìn thấy được Lenin đã hình dung ra sự chuyển đổi sang một xã hội mới như thế nào, logic đằng sau những cải cách và những phương pháp dẫn dắt ông.

Người ta có thể cảm nhận được không khí Nội chiến trong những tác phẩm tiếp theo của ông. Những quan ngại ngày càng tăng về số phận của cách mạng thấm đẫm những bài báo sau này của ông trong những năm 1921-1923. Lenin lo lắng về những phương pháp được sử dụng trong cuộc đấu tranh không mệt mỏi chống lực lượng phản cách mạng bén rễ.

Mong muốn của Lenin về “một hiểu biết mới về chủ nghĩa xã hội” có liên quan đến việc ông từ chối những di sản này của Nội chiến. Nhận thức này dựa trên việc từ chối niềm tin vào sự toàn năng của các phương pháp bạo lực và trông cậy vào cải cách và sử dụng những hình thức chuyển đổi truyền thống mà người dân hiểu và có thể được dần cập nhật và bổ sung những nội dung mới.

Bệnh tật ngăn không cho Lenin hoàn thành việc tái đánh giá căn bản này, điều có thể dẫn đến sự xuất hiện của một khái niệm phát triển mới, hoàn toàn khác với khái niệm do Stalin, người đã tận dụng uy tín của Lenin và tất cả những tuyên bố, đánh giá và nhận định mà người đưa ra trong những trận chiến căng thẳng trong những năm Nội chiến theo mọi cách thức có thể, đã áp đặt lên đất nước.

Vì lý do nào đó, những đồng nghiệp của tôi tham dự một cuộc họp nhỏ cuối tháng 4/1987 trong đó chúng tôi bàn về các kế hoạch chuẩn bị báo cáo trong lễ kỷ niệm 70 năm Cách mạng Tháng Mười nhớ nhất cuộc họp này vì những lời nói của tôi: “Tôi nghĩ số phận của ban lãnh đạo hiện thời hoặc là chết hoặc là thực hiện cải tổ.”

Điều đó có lẽ liên quan đến những khó khăn trong nền kinh tế tiếp tục tăng lên. Điều này còn bị làm trầm trọng hơn bởi những lộn xộn phát sinh từ việc chuyển các doanh nghiệp sang kế toán chi phí, tự hạch toán và tự quản. Một vài người xem những khó khăn này như một cơ hội để nghi ngờ các quá trình cải tổ. Đã có những tiếng nói tuyên bố “Hãy thận trọng với cải tổ!” Trong các cuộc thảo luận và nói chuyện đôi khi khó phân biệt được điều gì là quan ngại thực sự và điều gì chỉ đơn giản là sự hả hê.

Thật đau lòng khi nhiều cơ quan Đảng và quản lý tỏ ra không sẵn sàng làm việc trong bầu không khí dân chủ hóa, glasnost và chuyển sang những hình thức kinh tế mới. Mọi người luôn đưa ra cùng một yêu cầu trong các cuộc họp: “Hãy nói chúng tôi phải làm gì: hãy cho chúng tôi trật tự.” Thậm chí lúc đó chúng tôi đã nhìn thấy những triệu chứng toàn diện của một cuộc khủng hoảng trong Đảng - một đảng được thành lập cho một vai trò khác. Tôi thấy ngạc nhiên: trong ba năm cải tổ, trong Đảng đã có sự thay đổi đáng kể về nhân sự, nhưng những người mới, những người tràn đầy sức ỳ và tốt nghiệp “trường học” tư tưởng Soviet, gần như không có ngoại lệ đều sử dụng cùng những phương pháp như những người tiền bối của họ.

Một dự đoán cho các quá trình cải tổ là chủ đề chính của một cuộc họp BCT tổ chức ngày 28/9, kéo dài từ sáng đến tối. Thực sự chúng tôi đã tới giai đoạn quyết định của cải tổ nhưng nó được triển khai rất chậm chạp.

Mặc dù vậy, các quan chức vẫn làm việc về những vấn đề khác. Khi đó chúng tôi quyết định thành lập một ủy ban điều tra các vấn đề liên quan đến những cuộc đàn áp trong những năm 1930 và những năm sau đó. Mikhail Solomentsev được chỉ định là trưởng ban, thành viên bao gồm Alexander Yakovlev, Viktor Chebrikov, Anatoly Lukyanov, Georgy Razumovsky, Valery Boldin và Georgy Smirnov, Giám đốc Viện Nghiên cứu Chủ nghĩa Marx-Lenin. Việc này đánh dấu sự khôi phục quá trình minh oan cho những người bị kết tội oan và phục hồi công lý và sự thật lịch sử đã bị gián đoạn trong thời kỳ Brezhnev.

Những sự kiện xảy ra cuối năm 1987 và đầu năm 1988 xác định bản chất và tiêu điểm của những gì diễn ra trong những năm sau đó. Đó chính xác là những gì tôi muốn nói đến, cụ thể là lễ kỷ niệm 70 năm Cách mạng Tháng Mười.

Nó được tổ chức trên nền những cuộc tranh luận rộng rãi trên đất nước.

Trong một cuộc mít tinh chào mừng tại Kremli ngày 2/11/1987, tôi đọc báo cáo Tháng Mười và cải tổ: Cuộc cách mạng tiếp tục. Báo cáo được quan tâm chào đón. Nhưng không thể chối bỏ được một điều: nó mang dấu ấn của thời đại. Chúng tôi vẫn còn nhiều điều phải hiểu và nhiều rào cản tâm lý phải tự mình vượt qua.

Báo cáo tương đối cân bằng, không cực đoan. Nhưng hóa ra nó không thỏa mãn được “các thái cực” của cả hai phía. Một số người xem sự phân tích mang tính phê phán quá khứ này là “vu cáo” hay một nỗ lực làm lung lay nền tảng. Những người khác nói rằng họ kỳ vọng báo cáo đem lại sự từ bỏ mạnh mẽ hơn với quá khứ.

Tôi đã phần nào thấy trước được phản ứng và tôi không đi sâu phân tích chi tiết về một số vấn đề trong báo cáo. Xét cho cùng, trước đây, báo cáo của Tổng Bí thư được hiểu như chỉ thị hành động. Mục tiêu của tôi không phải đóng lại mà là mở ra tất cả các lớp của lịch sử để xem xét kỹ, thúc đẩy suy nghĩ và đặt ra nhiều câu hỏi. Đó là lần đầu tiên Tổng Bí thư từ chối đưa ra “bản án” kết luận. Tôi tin rằng tôi đã làm điều quan trọng khi dỡ bỏ những cấm kỵ trong việc thảo luận về quá khứ cho các nhà sử học, các nhà lý luận, các chính trị gia và toàn thể xã hội. Chúng ta cần nghiên cứu hành trình lâu dài và phức tạp của mình; không nên chỉ không chấp nhận nó.

Báo chí đã đăng tải khá nhiều tư liệu về những vấn đề lịch sử trong quá trình chuẩn bị đại hội, nhưng lúc này các bài báo thực sự tuôn trào. Có những điều giả mạo, thiên kiến và lăng nhục trực tiếp người dân Soviet.

Trong những ngày đó (4-5/11), một cuộc gặp mặt quốc tế được tổ chức tại Kremli. Hầu hết tất cả các vị khách quốc tế của chúng ta - không chỉ những người cộng sản - đồng ý tham dự cuộc gặp. Một cuộc hội họp “đa nguyên” như thế này gần như là không thể trước cải tổ. Cuộc gặp cung cấp diễn đàn cho một cuộc thảo luận thú vị, so sánh những vấn đề và quan điểm rất khác biệt về tình hình trên thế giới và những sự kiện tại Liên Xô.

Phát biểu tại cuộc họp này, lần đầu tiên tôi đưa ra ý tưởng rằng có thể có nhiều phương án khác trong sự phát triển lịch sử và chỉ ra rằng những mâu thuẫn giữa hai hệ thống không phải là cơ bản. Và gần như kêu gọi phản đối, tôi tuyên bố thừa nhận nhu cầu chối bỏ độc quyền về chân lý.

Yegor Ligachev cũng có một bài phát biểu thú vị trong khi BCT thảo luận về báo cáo tại lễ kỷ niệm 70 năm Cách mạng Tháng Mười. Ông tranh luận rằng Nikolai Bukharin, Alexei Rykov và Mikhail Tomsky đã đề xuất các giai đoạn công nghiệp hóa chậm hơn, như vậy sẽ hạn chế bước tiến lên chủ nghĩa xã hội của đất nước. Yeltsin, về phần mình, hỏi liệu có quá sớm để đưa ra đề xuất về việc minh oan cho Bukharin hay không.

Suy nghĩ của tôi quay trở lại thời gian đó, và có vẻ như hai con người khác thường này thực sự cạnh tranh với nhau để xem ai chiến thắng nhiều hơn. Và nó luôn luôn dẫn tới một điều: chúng ta đang quá muộn. Kỳ hạn, kỳ hạn - đó là nỗi đau khổ vĩnh viễn của chúng tôi. Tất cả các cuộc thảo luận sau đó về cải tổ, nhân tiện để nói, đều liên quan đến những kỳ hạn này.

Về bản chất, ở đây là vấn đề cách mạng hay tiến hóa, cũng như vai trò và vị trí của các cuộc cải cách trong sự phát triển của xã hội. Liên quan đến nội dung bên trong của nó, tất nhiên, cải tổ là một cuộc cách mạng. Nhưng liên quan đến cách triển khai, đó là một quá trình tiến hóa, hướng cải cách (“Sẽ mất 25 - 30 năm!” Tôi và những người khác thường nói).

Khi người ta nói về “sự chậm chạp và thiếu quyết đoán của Gorbachev,” tôi trả lời: vấn đề là tốc độ cải cách và hiểu biết về sự liên quan giữa mục tiêu và các yếu tố khách quan. Có nghĩa là, đó là vấn đề phức tạp hơn nhiều, không chỉ đơn giản là con người Gorbachev. Và khi người ta thực sự quấy rầy tôi với những câu hỏi và đổ lỗi, tôi nói thêm: các vị biết không, nếu Gorbachev thực sự ngu ngốc như một vài người miêu tả thì sẽ chẳng có thay đổi gì hết.

Tôi nhớ một cuộc nói chuyện thú vị với Lily Marcou, một nhà sử học và một nhà nghiên cứu nghiêm túc. Bà là người Pháp và đã viết nhiều cuốn sách về nước Nga, Liên Xô và Stalin. Đã đến lúc bà viết một cuốn sách về Gorbachev. Tại một trong những cuộc gặp của tôi với bà, bà hỏi tôi, “Nhiều người kết tội ngài thiếu quyết đoán và chậm chạp. Tôi tin chính ngài là người quyết định tốc độ cải tổ mà xã hội Soviet không thể tiêu hóa được. Tôi hiểu rất rõ công chúng của ngài. Ngài nghĩ sao?”

Tôi trả lời rằng trong một số trường hợp chúng tôi vội vã, trong những trường hợp khác chúng tôi tụt hậu. “Tôi hiểu,” bà nói. “Ngài nói xem, về toàn cục tôi có đúng không?” Tôi phải thú nhận rằng khả năng bà ta đúng là rất cao.

Đúng vậy, xã hội Soviet cực kỳ khó cải cách, chưa nói đến các ngành công nghiệp nặng bị quân sự hóa quá mức, v.v. Tôi nhắc lại: Lily Marcou đã đúng, và đó là lý do vì sao tôi không chấp nhận bị kết tội vì bất cứ sự thiếu quyết đoán nào. Chắc chắn, khi thúc đẩy quá trình cải tổ, đôi khi tôi phải điều chỉnh phương hướng. Tất cả tùy thuộc vào tình hình.

Tuy nhiên, tôi nghĩ rằng, trong những giai đoạn đầu tiên, chúng tôi có thể và đáng ra phải cứng rắn hơn trong việc đẩy nhanh mọi thứ mà bây giờ được gọi theo thuật ngữ hàn lâm là “chính sách công nghiệp,” sử dụng tất cả sức mạnh chuyên chính của chúng ta và quyền lực của Đảng Cộng sản vẫn còn tuyệt đối trong những ngày tháng đó. Quá trình cải tổ quá mâu thuẫn, và các sự kiện có thể xảy ra theo một trong hai cách hoặc thậm chí theo một kịch bản thứ ba.

Ở đây tôi muốn nói rằng, đó là canh bạc của chúng tôi về thay đổi thông qua các biện pháp tiến hóa và cam kết của tôi với cách tiếp cận thực sự cho thấy tôi hiểu sự phức tạp của xã hội và mong muốn ngăn chặn sự hỗn loạn trong cải cách của chúng tôi. Nhìn chung, cách tiếp cận này có kết quả: ít nhất nó cũng ngăn chặn được đảo chính. Điều quan trọng là phải làm mọi thứ mà không gây đổ máu và tiến lên phía trước càng xa càng tốt tới một điểm không còn đường quay lại. Xét cho cùng, các cuộc cách mạng lịch sử của đất nước trước đó đều vấy máu. Tránh được chuyện này là rất quan trọng với tôi và những cộng sự cùng suy nghĩ của tôi.

Ngoài ra, tôi muốn nói rằng, tôi đã hành động như tôi đã làm trong nhiều - nếu như không phải hầu hết - các trường hợp vì tôi cam kết sâu sắc với dân chủ. Tất cả những phê bình tôi từ phía bảo thủ và cánh tả “điên cuồng,” những người tìm cách chiếm quyền lực hoặc giữ vị trí quyền lực của mình đã quên mất tự do, dân chủ và chiến đấu bằng mọi giá để bảo vệ mình.

Vụ việc Yeltsin

Chính trong những tháng đó của năm 1987 vụ việc Yeltsin xảy ra. Nó được tích tụ từng chút một và phát sinh từ cách làm việc của ông ta, kể cả cách ông ta xử lý các vấn đề nhân sự.

Boris Yeltsin phải đối mặt một thách thức khó khăn, vì Moskva là tâm điểm không chỉ của giới quan liêu Moskva mà còn của các nước cộng hòa và cả nước. Người ta phải có đủ sự trưởng thành về chính trị và ý chí để thực hiện cải tổ ở đây.

Tôi hy vọng Yeltsin có thể xử lý được Moskva. Ban đầu, ông ta lao vào với công việc tại thủ đô. Theo quy tắc, tôi ủng hộ ông ta, kể cả khi thông tin bắt đầu rò rỉ về những lạm quyền của ông ta.

Công việc của ông ta có hai đặc điểm: cam kết với các biện pháp hành chính, bất kể bản chất dân chủ của cải tổ và, tất nhiên là chủ nghĩa mị dân của ông ta. Điều thứ hai đơn giản là sự không may mắn của ông ta và của chúng tôi. Nhưng nhờ vào chủ nghĩa mị dân đó mà người dân Moskva sẵn sàng khênh Yeltsin trên vai. Đó chính là xã hội của chúng ta, nếu chiếu những gì xảy ra ở thủ đô lên phần còn lại của đất nước.

Yeltsin cũng thất vọng về việc ông ta không phải là ủy viên BCT, cho dù là lãnh đạo của Thành ủy Moskva, tổ chức đảng lớn nhất trong nước. Điều đó làm tổn thương lòng tự hào và kiêu căng của ông ta. Nhưng chính hình ảnh của ông ta ở Moskva đã ngăn ông ta tăng cường vị thế của mình. Rõ ràng ông ta không biết tự kiềm chế.

Quay lại mùa hè, khi tôi đi nghỉ ở Krym, Yeltsin gửi cho tôi một bức thư thể hiện sự không hài lòng lớn đối với Ban Bí thư Trung ương, đặc biệt là Ligachev, người Yeltsin cho rằng đối xử với ông ta như trẻ con.

Tôi phải nói rằng ở đây ông ta đã gặp đối thủ ngang hàng. Yegor Ligachev là một người cứng rắn. Có lẽ giờ là lúc thích hợp nói về quan hệ của tôi với Ligachev. Ông là một người cực kỳ tích cực. Ông có những phẩm chất của một chính trị gia. Ông cam kết với chủ nghĩa xã hội vì ông hiểu nó. Ông là một người có văn hóa. Quan hệ của ông với gia đình, nhất là với vợ ông Zinaida gây ấn tượng với tôi. Bà là con gái của một trong 40 chỉ huy quân đội bị xử bắn trong những năm đàn áp. Với người khác, đó đó thể là lý do chấm dứt quan hệ. Họ gặp nhau thời sinh viên. Mặc dù vậy ông vẫn không bỏ bà. Ngược lại, ông hỗ trợ bà trong thời kỳ khó khăn này. Tôi nghĩ ông thực sự là người đàn ông chung thủy. Điều này nói lên rất nhiều về ông.

Ông là một người cởi mở và thẳng thắn. Nhưng ông cũng dần quen với quyền lực và cực kỳ tham vọng và độc đoán. Có lẽ vì ông làm BTTN vùng ủy Tomsk 18 năm trước khi vào BCT, và trước đó ông làm việc trong bộ máy Trung ương КПCC. Nhìn chung, ông là một con ngựa bất kham cần được kiềm chế.

Ông thường qua mặt tôi bất kể vị trí của tôi. Đó là trường hợp khi chúng tôi xử lý vấn đề bí thư Đảng Cộng sản Nga và một số vấn đề cán bộ khác. Ông cảm thấy tôi không đánh giá đúng ông. Nhưng ông đã nhầm. Tôi kính trọng ông và đến giờ vẫn kính trọng.

Vậy là bức thư của Yeltsin có những lời gay gắt về BCT. Ông ta đề nghị gặp sau khi tôi đi nghỉ về. Ông ta muốn bàn bạc mọi thứ. Tôi nói với ông ta rằng, chúng tôi chắc chắn sẽ gặp nhau nhưng ông ta phải đợi một chút vì tôi đang bận chuẩn bị bài diễn văn cho lễ kỷ niệm 70 năm Cách mạng Tháng Mười.

Yeltsin không đợi được, và trong một lần thảo luận báo cáo tại Hội nghị toàn thể Trung ương ngày 21/10 ông ta đã gây ra tranh cãi.

Hội nghị toàn thể Trung ương nhất trí với báo cáo và đưa ra một vài khuyến nghị. Cuộc họp chuẩn bị bế mạc. Ligachev, người chủ trì hội nghị, bắt đầu ra phát biểu kết thúc thảo luận. Chỉ còn phải biểu quyết nữa thôi. Đúng lúc đó tôi thấy Yeltsin giơ tay. Ligachev cũng thấy và Yeltsin được phép phát biểu.

Yeltsin nói ông ta đã tham gia thảo luận báo cáo tại BCT, những khuyến nghị của ông ta đã được đưa vào và ông ta ủng hộ báo cáo. Nhưng ông ta không lên phát biểu để nói điều đó, mà ông ta muốn thể hiện quan điểm của mình về tình hình ban lãnh đạo của Đảng. (Chắc chắn ông ta đã chọn đúng thời điểm làm việc đó!)

Mọi người ngạc nhiên khi ông ta nghi ngờ rằng ban lãnh đạo Đảng đang dần dần tạo ra sự sùng bái cá nhân mới. Ông ta có ý nói đến Tổng Bí thư, tức là tôi.

Phát biểu của ông ta khá lạ thường. Ông ta nói mình gặp khó khăn khi làm việc tại BCT vì không được ủng hộ, đặc biệt từ Ligachev. Liên quan đến vấn đề này, ông ta đề nghị miễn nhiệm mình khỏi chức vụ ủy viên dự khuyết BCT và BTTN Thành ủy Moskva.

Bài phát biểu của Yeltsin có giọng điệu chống đối, như một tối hậu thư và nó gây ra phản ứng sôi nổi, nhưng không phải phản ứng ông ta trông đợi. Một cuộc thảo luận ngay lập tức bắt đầu; không thể ngăn được nó và cũng không có lý do gì làm thế. Câu nói thường xuyên nhất trong các bài phát biểu là “cái tôi bị xúc phạm” và “tham vọng quá mức.”

24 người tham gia tranh luận. Có yêu cầu đưa Yeltsin ra khỏi Ban Bí thư.

Tôi nhìn Yeltsin từ chỗ ngồi của mình và cố gắng hiểu ông ta nghĩ gì. Khuôn mặt ông ta thể hiện một sự pha trộn kỳ quặc giữa sự bực tức, không chắc chắn và tiếc nuối - mọi thứ đặc trưng cho một tâm hồn không cân bằng. Các diễn giả, bao gồm những người mới hôm qua còn xu nịnh ông ta, bây giờ đây đang chống lại ông ta không thương tiếc - chúng ta chắc chắn rất giỏi chuyện đó. Tình hình nóng lên.

Khi đó tôi nói, “Hãy nghe Yeltsin nói. Hãy để anh ấy thể hiện quan điểm của mình về các phát biểu của ủy viên Trung ương.”

Hội trường trả lời, “Không cần thế. Mọi thứ đã rõ ràng.”

Nhưng tôi khăng khăng yêu cầu cho phép Yeltsin phát biểu ý kiến và lập luận rằng, vì chúng ta đang hình thành dân chủ trong Đảng, điều này cần bắt đầu từ UBTƯ.

Yeltsin lên bục phát biểu và nói gì đó không liên quan đến chủ đề đang bàn cãi và thú nhận ông ta đã sai. Tôi quăng phao cứu sinh cho ông ta bằng cách khuyến nghị ông ta rút lại tuyên bố về việc miễn nhiệm. Vô cùng bối rối, nhưng ông ta vẫn trả lời “Không, tôi vẫn yêu cầu được miễn nhiệm.”

Hội nghị toàn thể đánh giá bài phát biểu của Yeltsin và chỉ thị BCT cùng với Thành ủy Moskva giải quyết vấn đề liên quan đến BTTN Thành ủy.

Ngày 3/11, như không có chuyện gì xảy ra, Yeltsin gửi cho tôi một bức thư ngắn đề nghị tôi cho ông ta cơ hội tiếp tục làm việc. Nói nhân tiện, ông ta có mặt trong buổi duyệt binh ngày 7/11, đứng trên lăng Lenin cùng với các quan chức khác và tỏ ra như không có chuyện gì xảy ra.

Ngày 9/11, tôi bất ngờ được thông báo rằng một biến cố đã xảy ra tại Thành ủy Moskva. Người ta thấy Yeltsin người đầy máu me trong sảnh và một nhóm bác sĩ do Viện sĩ Yevgeny Chazov đứng đầu hiện đang làm việc ở đó. Hóa ra Yeltsin đã dùng kéo tự đâm mình giả vờ tự tử. Các bác sĩ nói vết thương chỉ bên ngoài và ông ta sẽ sống. Nhưng Yeltsin vẫn phải nhập viện.

Tôi phải triệu tập các ủy viên BCT ngay lập tức. Chúng tôi quyết định hành động như đã nhất trí tại Hội nghị toàn thể. Sau một lúc, tôi gọi điện cho Yeltsin và nói tôi đã biết chuyện gì xảy ra. Tôi nói với ông ta chúng tôi sẽ tổ chức hội nghị toàn thể Thành ủy Moskva khi ông ta hồi phục. Chúng tôi đã tổ chức hội nghị này vào ngày 12/11.

Trong một trong những cuộc nói chuyện của chúng tôi những ngày đó, Yeltsin hỏi liệu ông ta có được nghỉ hưu và nhận lương hưu hay không. Cuối cùng, chúng tôi quyết định giữ ông ta lại làm ủy viên Trung ương. Chúng tôi thậm chí còn bổ nhiệm ông ta làm Phó Chủ tịch thứ nhất ủy ban nhà nước về Xây dựng, Kiến trúc và Chính sách nhà ở với hàm bộ trưởng.

Sau đó, nhiều người chê trách tôi trong một số trường hợp đơn giản vì không xử lý vấn đề tới cùng. “Giá mà anh đưa ông ta ra khỏi Trung ương và đưa ông ta đi đến nơi nào đó. Nếu anh cảm thấy không thoải mái về điều đó thì đưa ông ta đi làm đại sứ ở một nước nào đấy. Và mọi việc sẽ kết thúc ở đó,” người ta có thể nói vậy. Nhiều lần tôi đã nghe người ta nói, “Nào thừa nhận đi: đó là một sai lầm lớn của anh!”

Tôi không có ý nghĩ đó. Loại bỏ người khác không phải bản chất của tôi; điều đó sẽ phản lại tinh thần của thái độ mà tôi muốn đưa vào trong Đảng. Tôi không thù ghét gì ông ta, đừng nói tới cảm giác thù hận. Thậm chí sau khi ông ta bắt đầu kết tội tôi, tôi cũng không cho phép mình bị cuốn vào cuộc cãi vã đó.

Vậy cuối cùng thì đã xảy ra điều gì?! Phải, tuy vậy tôi vẫn nghĩ về phần mình đó là một sai lầm.

Và thêm một tái bút cho câu chuyện này. Tôi muốn trích dẫn một cuộc nói chuyện gần đây của tôi với Mikhail Poltoranin, một người thân cận của Yeltsin. Theo Poltoranin, Yeltsin dự kiến bài phát biểu của ông ta tại Trung ương sẽ như một quả bom và kỳ vọng nhiều người sẽ ủng hộ ông ta. Nhưng ông ta đã nhầm.

Yeltsin không đóng góp gì nhiều trên cương vị lãnh đạo ủy ban Nhà nước về xây dựng. Nhưng khi những khó khăn của cải tổ chồng chất và mọi người cảm thấy bất mãn nhiều hơn với kết quả của nó thì năng lực cấp tiến và mị dân của ông ta lại có đáp ứng. Chúng giúp cho ông ta lướt con sóng này quay về với chính trị. Phần còn lại là lịch sử.

Những kẻ cấp tiến tư tưởng và phản động. “Tuyên ngôn chống cải tổ”

Sau lễ kỷ niệm 70 năm Cách mạng Tháng Mười, hoạt động công chúng tăng lên đáng kể. Người dân tranh luận về quá khứ của chúng ta và cởi mở thảo luận các vấn đề hiện tại trong cả nước. Các tác phẩm của các nhà tư tưởng, nhà văn và nghệ sĩ, những người mà tên của họ trước đây mọi người còn thấy sợ khi nhắc tới được đưa ra khỏi các kho lưu trữ và thư viện. Các nhà sử học, kinh tế, triết học, xã hội học và học giả văn chương tìm cách vứt bỏ những biến tướng sinh ra bởi chủ nghĩa Stalin trong lĩnh vực nghiên cứu và kiến thức của mình và đánh giá lịch sử và xã hội của chúng ta “trên cơ sở chân lý và tự do suy nghĩ.”

Công chúng thực sự sôi sục. Cảm xúc sôi sục. Và chúng tôi phải ngăn nồi hơi cải tổ phát nổ.

Những cuộc tranh cãi ngày càng nổ ra nhiều hơn trước các cuộc họp BCT và Ban Bí thư và tại chính các buổi họp về những ấn phẩm, chương trình phát thanh và truyền hình gây nhiều tranh cãi nhất. Ligachev cảm thấy chúng tôi đang mất kiểm soát báo chí và gắn trách nhiệm này cho Yakovlev. Mikhail Solomentsev, Viktor Chebrikov và Dmitry Yazov cũng bắt đầu đưa ra những tuyên bố tương tự và không lâu sau Ryzhkov cũng thế.

Rõ ràng rằng chúng tôi cần có một cuộc thảo luận nghiêm túc. Hội nghị toàn thể lần tới, dự kiến vào tháng 2, được dành cho cải cách trường học. Ligachev chuẩn bị một báo cáo. Tôi cố gắng không can thiệp vào việc chuẩn bị này. Chương trình nghị sự không hoàn toàn đáp ứng được yêu cầu lúc đó, nhưng đã quá muộn để thay đổi và tôi quyết định nói về các vấn đề tư tưởng tại hội nghị.

Chúng ta cần cải cách tư tưởng. Glasnost đã làm bộc lộ nhiều kẽ hở trong thực tế của chúng ta, và có rất ít nghi ngờ về sự cần thiết của cải tổ. Nhưng có một cuộc đấu tranh gay gắt về các mục tiêu của nó. Sự đoàn kết bên ngoài của chúng ta giấu đi những quan điểm đối lập trực tiếp. Các quan chức cao cấp của Đảng và chính phủ cảm thấy đơn giản chỉ cần điều chỉnh hệ thống hiện tại và rằng, thay thế nó, lạy Trời đừng có chuyện đó, là không cần thiết. Khi tôi cố tìm hiểu chính xác họ có ý gì khi nói đến “điều chỉnh,” hóa ra họ nghĩ tới những sửa đổi bề ngoài giống như việc sơn lại mặt tiền của các tòa nhà trên phố chính trước những ngày lễ lớn. Nhưng đằng sau những mặt tiền này là gì?

Chúng tôi biết rằng chủ nghĩa cấp tiến liều lĩnh được nuôi dưỡng bởi chủ nghĩa bảo thủ cực đoan. Những người bất đồng chính kiến ngày hôm qua, giờ đây là một phần của giới trí thức sáng tạo, quyết tâm tìm đường đến với chính trị và lao vào việc mở rộng “khuôn khổ của những điều được phép.” Chối bỏ chính những giá trị XHCN mà họ từng ca ngợi chỉ một ngày trước đó, họ yêu cầu ngay lập tức hủy bỏ toàn bộ hệ thống, bất kể hậu quả có ra sao, ví dụ như bạo lực và hỗn loạn. Nhưng vẫn không rõ họ nói đến hệ thống xã hội và chính trị nào.

Trong diễn văn của mình tại Hội nghị toàn thể, tôi cảm thấy cần cảnh báo chống lại những đánh giá thô thiển và dung tục về quá khứ và xã hội của chúng ta, những thứ đã thiết lập được 70 năm. Một chuỗi các sự kiện đẫm máu không nên là thứ duy nhất chúng ta nhìn thấy trong lịch sử đất nước mình. Chúng ta không được nhạo báng ký ức của người dân, công việc vô tư hay những hy sinh của họ cho tương lai.

Thực sự, chính cải tổ cũng là kết quả của sự phát triển đi trước và một giai đoạn phủ nhận khác thường, trong đó chúng ta bắt đầu giải phóng mình ra khỏi mọi thứ ngăn cản tiến bộ của chúng ta. Nhờ những cải cách này, những sự lệch lạc của chủ nghĩa xã hội bị gỡ bỏ; nó quay trở về với gốc rễ và cũng tiến tới những mặt trận lịch sử mới.

Tuy nhiên, bây giờ khi đọc lại bài phát biểu của mình tại hội nghị toàn thể, tôi có thể thấy một vài mâu thuẫn. Khi đó chúng ta tin rằng những nỗi thống khổ của đất nước không liên quan đến biểu hiện của những quy luật nội tại nào đó trong điều chỉnh hệ thống của chúng ta, và rằng mọi mâu thuẫn tích tụ trong nền kinh tế, chính trị và tinh thần có thể được giải quyết mà không cần ra ngoài khuôn khổ của hệ thống. Chúng ta khi đó chưa ý thức được rằng cuộc khủng hoảng ảnh hưởng lên đất nước có tính hệ thống.

Nhưng không có sự “giác ngộ” nào về tư tưởng sau Hội nghị toàn thể tháng 2. Mọi người trở nên bị chia rẽ hơn. Với những người cảm thấy đất đang sụt dưới chân mình, những thay đổi trong nước gắn liền với việc mất vị trí cá nhân của họ. Những đại diện của hàng triệu nomenklatura mạnh mẽ quan tâm đến việc đánh mất vị trí cá nhân của mình hơn là quan tâm đến người dân.

Điều đó giải thích một sự kiện diễn ra không lâu sau đó và đã đi vào lịch sử cải tổ.

Ngày 13/3, báo Nước Nga Soviet đăng một bài báo có nhan đề “Tôi không thể từ bỏ những nguyên tắc của mình,” tác giả là Nina Andreyevna, một giảng viên từ Leningrad. Bài báo là một tuyên ngôn công khai chống lại cải tổ về mặt tinh thần, phong cách và thuật ngữ. Nó bảo vệ Stalin và mọi thứ liên quan đến ông ta. Vì Nước Nga Soviet là tờ báo chính thức của Trung ương КПCC, nó giống như một lời thách thức trực tiếp với đường hướng tôi đã vạch ra và Hội nghị toàn thể tháng 2 vừa thông qua.

Tôi thấy chán nản với cách phản ứng của một số Bí thư vùng ủy, thậm chí một số ủy viên BCT đối với bài báo. Trong cuộc nói chuyện đầu tiên của tôi về bài báo với các đồng nghiệp, tôi ngạc nhiên khi nghe được rằng một số ủy viên BCT chấp nhận nó. Anatoly Chernyayev đã mô tả ký ức Yakovlev về những gì diễn ra ngày 23/3 trong phòng chủ tịch đoàn tại Kremli trong lúc nghỉ giải lao của Đại hội Nông dân tập thể, với sự hiện diện của các nhà lãnh đạo đất nước như sau (và tôi xác nhận rằng trợ lý của tôi đã ghi lại chính xác như vậy):

Vorotnikov: Tạp chí Ngọn lửa nhỏ lại vừa lôi tên vô lại [nhà khoa học Valery] Soifer ra một lần nữa. Chúng ta có thể làm gì với tờ báo này? Cần phải làm gì đó.

Gorbachev: Vấn đề là gì? Tạp chí ấy sau đó sẽ đăng một bài báo của các nhà khoa học chống lại bài báo đầu tiên. Anh muốn gì? Vài người làm việc theo cách này, những người khác lại làm việc theo cách khác. Họ là các nhà khoa học. Đấy là môi trường của họ. Hãy để họ làm điều đó. Anh lo lắng chuyện gì mới được chứ? Chúng ta không thể hành động như trước đây.

Ligachev: Báo chí đã bắt đầu rồi… phải đấm vào mồm chúng… Có một bài báo hay hơn rất nhiều trên Nước Nga Soviet. Một bài báo rất hay. Đường lối của Đảng chúng ta.

Vorotnikov: Đúng! Một bài báo thực sự, phù hợp. Cần phải làm như thế. Mọi thứ bắt đầu mất kiểm soát rồi.

Gromyko: Đúng. Tôi nghĩ đấy là một bài hay. Nó đặt mọi thứ vào đúng chỗ.

Solomentsev bắt đầu nói gì đó tương tự. Và Chebrikov đã mở miệng.

Gorbachev: Tôi đã xem qua nó trước khi đi Nam Tư.

(Ông bị ngắt lời. Những người khác tiếp tục nói bài báo đó rất đáng giá và Gorbachev cần đọc nó).

Gorbachev: Được, tôi sẽ đọc nó khi trở về.

(Những người khác lại bắt đầu tranh nhau khen bài báo).

Gorbachev: Tôi có quan điểm khác.

Vorotnikov: Tôi thì không bao giờ!

Gorbachev: Ý anh “Không bao giờ” là sao?!

(Im lặng khó xử, mọi người nhìn nhau).

Gorbachev: Nếu các anh cứ thế này, hãy trao đổi tại BCT. Tôi thấy chuyện này bắt đầu đi theo chiều hướng xấu. Nó có mùi ly khai. Ý anh “Tôi thì không bao giờ” là sao? Bài báo chống lại cải tổ, chống lại Hội nghị toàn thể tháng 2. Tôi chưa bao giờ phản đối việc ai đó bày tỏ quan điểm. Mọi quan điểm - trên ấn bản, thư từ, bài báo. Nhưng tôi thấy bài báo này đã được biến thành một định hướng. Các tổ chức Đảng bắt đầu thảo luận về nó như thể đó là một chính sách. Đã có người bị cấm viết phản bác bài báo. Đó lại là một vấn đề rất khác.

Nhưng tại Hội nghị toàn thể tháng 2, tôi không đọc háo cáo “của tôi.” Chúng tôi vẫn còn đang thảo luận và phê duyệt nó. Đó là báo cáo của BCT và Hội nghị toàn thể đã phê duyệt nó. Và bây giờ hóa ra lại có một đường lối khác… tôi không sợ mất ghế. Nhưng khi tôi vẫn còn ngồi trên chiếc ghế này, tôi sẽ bảo vệ ý tưởng cải tổ… Không! Như thế không được. Chúng ta sẽ thảo luận chuyện này tại BCT.

Hôm sau, ngày 24/3, sau khi BCT hoàn thành công việc chính thức, Gorbachev phát biểu vài lời, nhưng chúng gay gắt tới mức Ligachev tái xanh buộc phải phát biểu trước.

Ligachev: Đúng, [Tổng Biên tập báo Nước Nga Soviet Velentin] Chikin đã tới gặp tôi. Tôi thích bài báo. Nhưng tôi không có gì liên quan đến nó.

Gromyko đã nhấp nhổm nói gì đó không rõ.

Vorotnikov tìm cách bù đắp lại câu “Tôi thì không bao giờ!” ngày hôm qua, nhưng cũng tìm cách thoát thân bằng cách than phiền về báo chí và nói rằng nó đã mất kiểm soát.

Sau khi Vorotnikov phát biểu, Yakovlev lên phát biểu và nói, “Tôi đã nói khoảng 20 phút, tôi đã chỉ ra từng dòng rằng toàn bộ ý tưởng của bài báo - liên quan đến tinh thần, giọng điệu và từng phần - là chống lại Gorbachev và chống lại Hội nghị toàn thể tháng 2, và đó là một tuyên ngôn chống cải tổ. Tôi kết thúc khi đã muộn, khoảng 10 giờ tối. Gorbachev nói, ‘hôm nay ta dừng ở đây và ngày mai tiếp tục.’”

Ryzhkov là người phát biểu đầu tiên ngày hôm sau. Ông ta nói cứng rắn, gay gắt và tàn nhẫn chống lại bài báo. Đó là bài phát biểu mạnh mẽ nhất.

“Tôi có hai ấn tượng về bài báo,” Ryzhkov nói. “Nó hỏi cải tổ để làm gì?! Nhưng vì điều bất hạnh này đã bắt đầu, nó phải được hạn chế và dẹp bỏ càng nhiều càng tốt.”

Tiếp tục phần mình trong cuộc thảo luận, Yakovlev nói, “Shevardnadze mạnh mẽ và kịch liệt lên án bài báo. Medvedev lên án nó một cách quyết liệt và hợp lý. Slyunkov và Maslyukov phê phán nó ngắn gọn nhưng kiên quyết với cảm xúc và phẫn nộ. Chebrikov, người gần như bị lỡ miệng ngày hôm trước, nói ra những lời lên án âm thầm.”

Tướng Yazov lẩm bẩm điều gì đó không rõ về báo chí, rằng nó đã đánh mất tiêu chuẩn của mình, nhưng nhìn chung vẫn trong tầm của Tổng Bí thư.

Solomentsev, Nikonov và Lukyanov đã giải cứu Ligachev. Zaikov, người bỏ kỳ nghỉ đến họp, cũng không rõ ràng trong đánh giá của mình. Razumovsky có một bài phát biểu hay.

Tất nhiên, quyết định đồng thuận được đưa ra để lên án bài báo và chỉ thị cho báo Sự thật viết một bài bác bỏ.

Kết luận của Yakovlev đáp lời Chernyayev nói: “Đây là thời điểm bước ngoặt trong lịch sử cải tổ. (Ryzhkov thậm chí đề nghị miễn nhiệm Ligachev khỏi công tác tư tưởng!)”

Hóa ra nhiều Bí thư vùng ủy КПCC đã ra lệnh in lại bài báo trên các tờ báo địa phương. Vài người trong số họ làm việc này vì sức ỳ kỷ luật, những người khác làm việc đó vì họ đồng ý với quan điểm đưa ra trong bài báo. Một số người không tin rằng đó là một “chỉ thị” và từ chối in lại bài báo.

Chúng tôi đã vượt qua được một thời khắc rất nguy hiểm; chúng tôi chỉ cách những rắc rối vô cùng to lớn chỉ một bước chân.

Vì thế tôi thấy cần có một cuộc nói chuyện đến nơi đến chốn với các Bí thư vùng ủy và Đảng bộ lãnh thổ. Chủ đề chính của các bài phát biểu của tôi và những ý kiến tại ba cuộc họp với các quan chức của Đảng trong tháng 3 và tháng 4 là: những người chưa suy nghĩ đến nơi cần suy nghĩ và chỉnh đốn bản thân. Những người đồng chí của tôi, những người mà cũng với họ chúng ta đã chân thành, đoàn kết và đồng thuận khởi phát cải tổ và cùng nhau đi những bước đầu tiên, ai cũng có hạn chế của mình. Những khó khăn và nguy hiểm của quá trình cải tổ đã dập tắt nhiệt tình ban đầu, và nhiều người đơn giản chấp nhận việc hóa trang vẻ ngoài cho hệ thống hiện tại.

Cuộc cách mạng tư duy

Việc xuất bản bài báo của Nina Andreyeva không chỉ đơn giản là một sự kiện tình cờ trong đại dương báo chí cải tổ. Trên thực tế đó là một hành động chính trị có tác động sâu rộng. Tôi nhanh chóng biết được rằng hành động này được chuẩn bị với sự tham gia trực tiếp của nhân viên từ bộ máy của Yegor Ligachev và được sự đồng ý của ông ta. Đó là lý do vì sao bài báo được coi như một chỉ thị từ trên xuống.

Tất nhiên, tôi quan ngại về việc tất cả những chuyện này được làm sau lưng tôi. Tuy nhiên, tôi kiên quyết từ chối những lời khuyên nhận được về việc điều tra triệt để cơ chế đứng sau hành động này, và trừng phạt những kẻ chủ mưu và khởi xướng ra nó, bao gồm cả Tổng Biên tập của Nước Nga Soviet Valentin Chikin. Vấn đề thực sự là việc khác - liệu nhân dân có hiểu rõ đường lối của Đảng hay không và đường lối này có được thực hiện một cách có ý thức và xây dựng hay không. Vì vậy, tôi thấy cần phải xác minh - mặt đối mặt - về quan điểm của tất cả các quan chức cao nhất của Đảng: tất cả các Bí thư Trung ương КПCC từ các nước cộng hòa, các vùng ủy và lãnh thổ. Tôi quan tâm đến quan điểm của các đồng chí của mình về việc làm thế nào để liên kết toàn Đảng và toàn xã hội trong cải tổ hiệu quả hơn.

Điều này chỉ có thể giải quyết được tại một diễn đàn cho toàn Đảng, được tổ chức trước nhân dân, và Hội nghị Đảng lần thứ 19 có thể là một diễn đàn như vậy. Tôi cảm thấy mục đích của Hội nghị này là để chuẩn bị một cuộc cải cách căn bản toàn bộ hệ thống chính trị, thứ mà, tôi phải thú nhận, trong nhiều khía cạnh vẫn còn mang dấu ấn sâu sắc của hệ thống hành chính mệnh lệnh được hình thành trong những thập niên của Stalin. Tôi tin tưởng sâu sắc rằng đó chính là nguyên nhân cơ bản của những hạn chế và cứng nhắc của ý thức chính trị của cán bộ trong Đảng - gần như từ trên xuống dưới - cũng như ý thức chung của công chúng trong những bộ phận dân chúng rộng lớn nhất. Đó là vấn đề quan trọng và có thể là khó khăn nhất của cải tổ. Cuộc nói chuyện của tôi với các Bí thư Đảng cuối cùng đã cho tôi hy vọng rằng chúng ta có thể tiến lên theo định hướng này. Hầu hết họ hiểu nhu cầu cải cách và thay đổi hệ thống chính trị, kinh tế và xã hội. Những vấn đề chính có ảnh hưởng cơ bản đến cuộc sống thực sự của người dân cũng như đất nước - những vấn đề cần được khách quan giải quyết từ lâu - đòi hỏi điều đó.

Trong giai đoạn ba năm kể từ tháng 3/1985, cải tổ, glasnost và dân chủ hóa dần giải phóng nhận thức công chúng, tầm nhìn và hành động của những người có suy nghĩ, những người lo lắng về vận mệnh đất nước, xã hội và sự không thể phát triển bình thường và có phẩm cách của công dân và người dân. Cuộc cách mạng dân chủ bắt đầu trong tư duy của nhân dân và không thể bị cấm đoán hay chặn họng. Ngày càng nhiều bằng chứng của điều đó có thể nhìn thấy hằng ngày trên báo chí, những cuốn sách, vở kịch, phát biểu của giới trí thức sáng tạo và sự nổi lên của một vài tổ chức thanh niên không chính thức, cũng như các hiệp hội về quyền con người, môi trường và các hiệp hội không chính thức khác.

Chắc chắn không phải tất cả đều tham gia vào các hoạt động mang tính xây dựng, nhưng ban đầu rõ ràng phần đông trong số họ có những khẩu hiệu ủng hộ cải tổ và sự tiếp tục của nó. Những hiệp hội có mục tiêu đáng ngờ cũng nổi lên, cùng với các hiệp hội phá hoại và cấp tiến, cho tới các tổ chức phản động như Pamyat (Ký ức) khét tiếng.

Vấn đề về tính hợp pháp của các hiệp hội mới này ngày càng trở nên nghiêm trọng, cụ thể là trong các mối quan hệ sắc tộc. Điều này một lần nữa nhấn mạnh nhu cầu tăng cường quy tắc pháp lý dân chủ và tạo ra một nhà nước pháp luật.

Nhận thức của công chúng và xã hội rõ ràng đã tỉnh dậy từ giấc ngủ và sự thờ ơ vô cảm. Chúng tôi phải làm thế nào có thể biến những quá trình này thành sáng tạo và mang tính xây dựng? КПCC cần và có thể làm gì trong những điều kiện này, và làm như thế nào?

Lời giải cho những câu hỏi có thể được tìm ra tại Hội nghị lần thứ 19 của Đảng.

Một cuộc thảo luận chung của Đảng cho nhân dân:

“Chiếc tàu bay cải tổ sẽ bay về đâu và ai sẽ là người trên đó?”

Sự bùng phát tình cảm chính trị quanh tuyên ngôn chống cải tổ của Nina Andreyeva làm bộc lộ những cách tiếp cận khác nhau về căn bản đối với chính sách cải tổ, vận mệnh của xã hội và vận mệnh của đất nước trong các tầng lớp lãnh đạo cao cấp của КПCC cũng như trong hàng ngũ các nhà hoạt động của Đảng. Sự hoài nghi về kết quả và viễn cảnh của đường lối cải cách cũng như sự nuối tiếc đối với sự trì trệ trong kỷ nguyên Brezhnev không chỉ ăn sâu bén rễ trong lợi ích ích kỷ của tầng lớp nomenklatura và các nhóm quan liêu. Chúng còn bén rễ trong khuôn mẫu của nhận thức của quần chúng được tạo ra từ nhiều thập niên kiểm soát hoàn toàn về chính trị và tư tưởng, hệ thống mệnh lệnh hành chính. Điều này tạo ra một đa số tuyệt đối người dân bị tách rời khỏi quyền lực và sở hữu vì công dân bị biến thành “con ốc trong cỗ máy,” những người hoàn toàn phụ thuộc vào ơn huệ và ý chí của những quan chức khác nhau. Cho người dân cơ hội không còn là “con ốc trong cỗ máy” nữa, mà trở thành công dân và người chủ cuộc sống, làm chủ vận mệnh và đất nước của mình, và cho họ không gian cho năng lực sáng tạo của họ, điều chỉ có thể đạt được bằng cách thay đổi điều kiện tồn tại xã hội của họ. Và trên thực tế đó chính là ý định và mục tiêu chính của cải tổ.

Tôi nghĩ điều đó cần vài năm, và như tôi đã nói ở trên - hai hoặc ba thập niên nếu không nói sẽ nhiều hơn. Sự trì trệ ban đầu của cải tổ đã là lời cảnh báo: thực sự tồn tại khả năng thụt lùi và trượt về quá khứ với những hậu quả khó lường.

Tại ngã rẽ mới, đầy nguy hiểm của mùa xuân năm 1988, tôi nhìn thấy một cơ hội ngăn ngừa hỗn loạn và tranh giành trong giới lãnh đạo và thống nhất tất cả mọi nỗ lực để đoàn kết xã hội và đưa nhiều tầng lớp công dân vào các quá trình tự hoàn thiện và cải cách xã hội. Đó là kế hoạch của tôi cho Hội nghị lần thứ 19 của Đảng.

Công chúng rất quan tâm đến Hội nghị. Người dân, nói một cách hình tượng, đang chờ đợi lời giải cho câu hỏi: điều gì đã xảy ra với các cơ quan công quyền, họ định làm gì, họ đưa đất nước đi đâu? Các đề xuất của Trung ương cho Hội nghị được công bố trước trên tờ Sự thật. Chúng được thảo luận trên mọi phương tiện truyền thông, cũng như việc lựa chọn đại biểu đại hội.

Nói nhân tiện, tôi phải thuyết phục một số nhà lãnh đạo Đảng ở Moskva kiềm chế định kiến và không chấp nhận đối với một số ứng viên đại biểu đại hội như Yury Afanasyev và Alexander Gelman.

Cuộc trao đổi rất căng thẳng. Các đại biểu lao lên tranh nhau phát biểu. Nhà văn nổi tiếng Yury Bondarev, ví cải tổ với một chiếc tàu bay “đã cất cánh nhưng chúng ta không biết nó sẽ hạ cánh ở đâu” và được các thành viên bảo thủ của Hội nghị vỗ tay hoan nghênh. Bài nói của đối thủ của ông ta, nhà văn Grigory Baklanov bị hò la phản đối và lấn át. Yeltsin bắt đầu phê phán ban lãnh đạo Đảng thay mặt cho những người khi đó được coi là cấp tiến cánh tả. Ông ta tuyên bố mình là đối thủ cấp tiến nhất của “chủ nghĩa lãnh đạo” và người ủng hộ mạnh nhất cho dân chủ thực sự. Yeltsin đòi hỏi rằng những người “đã ngồi trong BCT được 10-15 năm và vẫn đang ngồi đó,” những người đề xuất đưa Chernenko đau yếu lên làm Tổng Bí thư và những người đã đưa Đảng và đất nước tới tình hình nguy kịch hiện nay, phải chịu trách nhiệm. Ông ta cũng có ý kiến về Tổng Bí thư, nói rằng có vẻ như Tổng Bí thư đứng trên mọi phê bình. Ông ta đòi hỏi giảm đáng kể quy mô bộ máy quan liêu trong chính quyền trung ương và Moskva, nơi mafia vẫn tiếp tục lộng hành. Yeltsin nhận được phản hồi lớn tại Hội nghị khi ông ta tuyên bố rằng bất bình đẳng xã hội cần bị xóa bỏ cùng với những đặc quyền, chế độ thực phẩm đặc biệt, bệnh viện đặc biệt và dacha đặc biệt. “Trong một xã hội XHCN, nếu có thiếu thốn thứ gì đó thì mọi người cùng phải cùng cảm nhận những thiếu thốn đó như nhau, không có ngoại lệ,” “Sa hoàng Boris” tương lai nói và được vỗ tay nhiệt liệt⦾.

Trong phần kết luận, Yeltsin đòi hỏi ông ta phải được “giải oan trong khi còn sống” và rằng Nghị quyết nổi tiếng từ Hội nghị toàn thể tháng 10 của UBTƯ КПCC phải hủy bỏ vì không được thực hiện. Giới trí thức cấp tiến của Moskva, Leningrad và Sverdlovsk coi bài nói của Yelstin như tuyên bố của ông ta quay lại vũ đài chính trị trên một đợt sóng tấn công vào giới quan liêu của Đảng và vì công lý cho nhân dân.

Như vậy, Hội nghị đã cho thấy sự đoàn kết của những người phê phán và đối thủ của cải tổ trong giới nomenklatura ở một bên và những người cấp tiến cánh tả ở bên kia. Mặc dù vậy, theo quan điểm của tôi, tác động chính của Hội nghị là nó đã đoàn kết toàn ban lãnh đạo của Đảng và dẫn dắt Đảng chuyển hẳn sang hướng cải cách dân chủ căn bản hệ thống chính trị của đất nước. Những quyết định đưa ra tại Hội nghị bao gồm một thỏa thuận chung về nguyên tắc tiếp tục và đẩy mạnh cải tổ, với mục tiêu cải cách chính phủ và xã hội trên cơ sở bầu cử thực sự, tự do - không chỉ là hình thức - tất cả các cấp chính quyền. Việc tách biệt hoàn toàn chức năng giữa Đảng và các Soviet địa phương cũng được phê duyệt. Điều này đã chấm dứt sự độc quyền của КПCC đối với quyền lực nhà nước và chuyển nó cho các Soviet, tổ chức do người dân bầu cử một cách thực sự và tự do.

Tuân thủ tinh thần và các nghị quyết của Hội nghị, BCT КПCC cũng được trẻ hóa với những người trẻ tuổi. Mikhail Solomentsev, Pyotr Demichev, Vladimir Dolgikh và một số người khác nghỉ hưu. Bộ máy Đảng được tổ chức lại và giảm thiểu, trong khi sự hợp tác giữa các ủy viên Trung ương được tăng cường nhờ việc thành lập một ủy ban xử lý những lĩnh vực chính trong công việc của Đảng. Ban Bí thư UBTƯ КПCC cũng bị xóa bỏ cùng với một số ban kinh tế và công nghiệp khác (ngoại trừ Ban Nông nghiệp). Tiêu chí thăng tiến lên các vị trí lãnh đạo của Đảng được thay đổi; việc thăng tiến sẽ dựa trên trí tuệ thay vì vị trí.

Hội nghị khuyến nghị một khung thời gian cụ thể để thông qua các biện pháp pháp lý về việc đưa những sáng tạo dân chủ vào Hiến pháp Liên Xô và một hệ thống bầu cử dựa trên nguyên tắc lựa chọn ứng viên và công nhận nhu cầu thành lập một chính phủ hoạt động trên cơ sở luật pháp cũng như thực hiện cải cách pháp lý và tư pháp. Hội nghị cũng nhấn mạnh nhu cầu cải cách kinh tế triệt để, hiện đại hóa tất cả các cơ chế kinh tế và xây dựng lại một cách cơ bản những cơ chế kinh tế tại các vùng.

Những nghị quyết và việc triển khai chúng đã tạo ra sức đẩy mới cho những thành tựu quan trọng của cải tổ như glasnost và dân chủ hóa đời sống công chúng, Đảng và chính phủ. Hệ thống chính trị của đất nước đã được tu sửa lại một cách mạnh mẽ. Cơ hội tích cực tham gia hoạt động chính trị và xã hội được trao cho các nhóm công dân mới và toàn thể các thế hệ trước đây bị xa lánh và gạt ra ngoài chính trị. Việc hình thành các hiệp hội và đảng đối lập độc lập trở thành hợp pháp.

Dòng người mới chảy vào chính trị về cơ bản đã làm thay đổi toàn bộ nội dung và hình thức đời sống công chúng và chính trị. Sự nổi lên của “những người đốc công cải tổ” mới, câu lạc bộ những người bạn cải tổ và mặt trận nhân dân ủng hộ cải tổ, tất cả đã củng cố vị thế của những người ủng hộ dân chủ hóa, cải cách xã hội và chống lại những kẻ bảo thủ và phản động. Nhưng một việc khác cũng lại trở nên rõ ràng: sự thiếu kinh nghiệm và thiếu nhạy bén về chính trị của nhiều chính trị gia tay mơ và mới vào nghề thường tạo ra một kiểu người Bolshvik trở lại mặt trận - những kẻ đòi hỏi tối đa đến mức cực đoan và không khoan dung, những người sẵn sàng phá bỏ chế độ cộng sản bằng mọi giá vì những lợi ích và quyền lợi ích kỷ của họ. Những điều đó chỉ trở nên rõ ràng với nhiều người khi đã quá muộn.

Quá trình dân chủ hóa thực sự xã hội và nhà nước là một bài kiểm tra nghiêm túc đối với КПCC.

Không may, qua nhiều thập niên độc quyền quyền lực của КПCC, một số lớn quan chức của Đảng đã quên lãng hoặc không học được cách thực hiện công tác chính trị, tư tưởng và tổ chức với người dân mà không có sự hỗ trợ của nhà nước và các nguồn lực hành chính. Điều này thể hiện ở chỗ là vẫn có yêu cầu được đưa ra tại các hội nghị toàn thể Trung ương - cho tới hội nghị cuối cùng - về việc củng cố lại quyền lực của các tổ chức Đảng bằng các biện pháp hành chính và pháp lý. Tất cả đều dẫn đến việc Đảng và hầu hết các lãnh đạo của Đảng - ít nhất là một số lượng đáng kể, từ các ủy viên Trung ương cho tới một số lượng lớn các đảng ủy địa phương - có liên quan đến vụ lật đổ của ủy ban Nhà nước về Tình trạng Khẩn cấp (GKChP). Nhưng đó là một chủ đề và vấn đề đặc biệt mà chúng ta sẽ đề cập sau.

Chương 15 Hiến chương của tư duy mới
tại diễn đàn Liên hợp quốc

Bất chấp tất cả những khó khăn và thách thức to lớn mà cải tổ gặp phải trong nước, nó dần bắt đầu được tiếp nhận tích cực và tin tưởng nhiều hơn trên thế giới. Từ khía cạnh này, năm 1988 là một năm bản lề.

Trong tháng 2, tôi công bố ý định của Liên Xô rút quân ra khỏi Afghanistan trong vòng 10 tháng, bắt đầu từ ngày 15/5. Ý định này ngay sau đó được khẳng định lại bởi một thỏa thuận giữa Afghnistan, Liên Xô và Pakistan tại một hội nghị quốc tế ở Geneva.

Tổng thống Mỹ Ronald Reagan sang thăm chính thức Liên Xô vào cuối tháng 5, như tôi đã nói ở trên. Trong tháng 10, Thủ tướng Đức Helmut Kohl thăm Liên Xô, mở ra một chương mới trong quan hệ giữa hai nước.

Một lần nữa chúng tôi lại nhận được sự ủng hộ công khai với cải tổ trong chuyến thăm của Tổng thống Pháp François Mitterrand. Nói nhân tiện, Đại hội đồng UNESCO tại Paris đánh dấu kỷ niệm 1000 năm Đạo Thiên chúa vào nước Nga cổ như một trong những sự kiện lớn nhất của lịch sử và văn hóa châu Âu cũng như thế giới. Báo chí quốc tế chào đón những thay đổi tích cực lớn lao do chính quyền Soviet thực hiện trong mối quan hệ với nhà thờ. Sau khi lễ kỷ niệm được tổ chức ở Liên Xô, nơi nó có nhiều ẩn ý chính trị và xã hội, các xứ đạo mới bắt đầu được thiết lập và nhà thờ bắt đầu được phục hồi. Đại diện của tất cả các giáo phái tham gia vào xây dựng Luật về Tự do tín ngưỡng và các tổ chức tôn giáo của Liên Xô. Nhà thờ trở thành một định chế xã hội đầy đủ chức năng, tham gia vào việc giáo dục tâm linh và đạo đức cũng như các hoạt động từ thiện và tạo dựng hòa bình.

Chuyến thăm thứ hai của tôi tới Ấn Độ là vào nửa cuối tháng 11. Thủ tướng Ấn Độ Rajiv Gandhi và tôi gặp nhau như bè bạn và những đối tác chính trị tin cậy. Chúng tôi ủng hộ Tuyên bố Delhi, và cả hai nước đều tích cực nỗ lực đưa nó vào thực tiễn. Các mối quan hệ với Trung Quốc là một khía cạnh đặc biệt trong cuộc trao đổi tháng 10 của chúng tôi. Cả Rajiv và tôi đều cảm thấy đã đến lúc tích cực làm việc để cải thiện quan hệ với Trung Quốc và làm mọi việc có thể để bảo đảm Trung Quốc không có gì phải lo sợ về mối quan hệ gần gũi giữa Liên Xô và Ấn Độ, hai nước đang có mối quan hệ ngày càng chặt chẽ.

Liên quan đến vấn đề này, những người bạn Ấn Độ của chúng ta chia sẻ các quan điểm và đề xuất mà tôi đã công bố trong tháng 9 ở Krasnoyarsk, nơi tôi nhấn mạnh sự khẩn cấp và khả thi của cơ hội giảm căng thẳng, loại bỏ đối đầu, bao gồm đối đầu hạt nhân, hải quân và không quân, phong tỏa hoặc giảm thiểu vũ khí và các căn cứ quân sự. Chúng tôi đề xuất thảo luận việc hình thành một cơ chế đàm phán cho các vấn đề an ninh trong khu vực châu Á - Thái Bình Dương và có thể khởi đầu một cuộc trao đổi như vậy giữa Liên Xô, Trung Quốc và Mỹ với tư cách là ủy viên thường trực Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc.

Đầu tháng 12, tôi gặp Bộ trưởng Ngoại giao Trung Quốc Tiền Kỳ Tham tại Moskva. Chúng tôi thảo luận nhiều vấn đề quốc tế, những cách thức có thể dùng để giải quyết chúng và - những gì thực sự liên quan - những vấn đề cơ bản liên quan đến một cuộc gặp giữa các nhà lãnh đạo hai nước. Cả Moskva và Bắc Kinh coi trọng đặc biệt cuộc gặp này, cuộc gặp có thể bình thường hóa quan hệ giữa hai cường quốc và nhân dân hai nước.

Tôi đặc biệt muốn kể câu chuyện về cuộc gặp của tôi tại Moskva với Chủ tịch Quốc tế XHCN Willy Brandt. Ông ta thấy lo lắng vì những sự kiện quanh chiến dịch chống cải tổ xuất phát từ bài báo của Nina Andreyeva và muốn tự mình bảo đảm rằng cải tổ đang tiến triển và rằng chúng tôi không có kế hoạch từ bỏ nó trong chính sách đối nội hay đối ngoại của mình. Brandt hứa áp dụng “cải tổ” trong cách tiếp cận của Quốc tế XHCN với Liên Xô. Ông ta lưu ý rằng sự khác biệt giữa tổ chức của mình và đất nước tôi bắt đầu giảm xuống bất kể sự khác biệt về tư tưởng vẫn tiếp tục. Chương trình mới của Quốc tế XHCN, Brandt nói, sẽ khác biệt đáng kể so với chương trình trước từ năm 1952 khi bị ảnh hưởng nặng nề của Chiến tranh Lạnh, chủ nghĩa chống cộng và chống Soviet⦾.

Những cuộc nói chuyện của tôi với Brandt cũng như các cuộc trao đổi với Reagan, Kohl, Gandhi và các nhà lãnh đạo chính trị khác của châu Âu, châu Mỹ và châu Á đã cung cấp những luận cứ đáng kể ủng hộ việc thúc đẩy tích cực và rộng rãi hơn những nguyên tắc của tư duy mới trong tất cả các lĩnh vực chính sách đối ngoại của chúng ta. Nó ngày càng phù hợp hơn với yêu cầu ngày càng cao của thế giới hiện đại và trên hết là nhu cầu của đất nước chúng ta. Vì vậy, những dạng thức khác nhau của suy đoán và công kích chống lại “những người cải tổ” - vẫn còn kéo dài tới nay - nói rằng họ chỉ muốn được yêu quý và chấp nhận là hoàn toàn không có sở cứ. Đó là vấn đề hoàn toàn khác: thế giới hiện đại có sự tương thuộc và tương tác mới về chất trên phạm vi quốc tế rộng lớn hơn. Sự tăng trưởng mới và các cơ hội mới, nhưng cũng có các rủi ro và xung đột mới liên quan đến việc làm cách nào để phát triển trong thế giới hội nhập này tạo ra những vấn đề toàn cầu có ảnh hưởng tới hầu hết các quốc gia và không thể được giải quyết đơn độc, cho dù bởi những quốc gia lớn nhất. Cuộc sống đòi hỏi những định chế và quy chuẩn thích hợp. Chúng ta cần một trật tự thế giới mới để làm việc này, cũng như bước tiến hướng tới trật tự này.

Đó là lý do vì sao những quyết định chúng tôi đưa ra tại Hội nghị lần thứ 19 của Đảng ủng hộ các hoạt động quốc tế của ban lãnh đạo Liên Xô, được xây dựng dựa trên tư duy chính trị mới và sự tham gia tích cực của Liên Xô vào các chính sách gìn giữ hòa bình toàn cầu là rất quan trọng.

Những đối thủ trong nước của tư duy mới này có thể đã có lý ở mức độ nào đó, với thực tế là thậm chí đối với cả các chiến lược gia chính trị kinh nghiệm nhất của Mỹ, thì cách duy nhất để họ có thể bắt đầu hiểu ra cần có tư duy mới là trải qua những thất bại và sai lầm mang tính thảm họa - và nhiều người trong số họ vẫn còn đang trong hành trình này. Lý do của sự thiển cận này là việc tư tưởng hóa chính trị toàn cầu và các mối quan hệ quốc tế.

Trên cơ sở những thành tựu của cải tổ - và chúng đã trở nên rõ ràng trong năm 1988 bất kể những khó khăn và vấn đề của chúng ta, nhất là trong khi tiến lên dân chủ hóa xã hội và chính trị - chúng tôi quyết định đưa ra cộng đồng quốc tế kế hoạch ý tưởng chi tiết của chúng tôi về một trật tự thế giới, được hỗ trợ bởi các biện pháp thực tế, xét về tính xây dựng và tính khả thi xứng đáng được xem xét trong một cuộc họp của Đại hội đồng Liên hợp quốc dự kiến vào tháng 12/1988 ở New York. Chúng tôi chuẩn bị rất kỹ càng cho hành động này trong tất cả các lĩnh vực chính trị và quân sự - cả về mặt ý tưởng và thực tế - có lẽ là kỹ càng hơn tất cả những gì từng làm trước đó.

Tháng 11, BCT xem xét các hoạt động của tổ hợp công nghiệp - quân sự trong môi trường hiện đại. Tôi nói về một cuộc gặp của mình với các thanh niên, trong đó một đảng viên trẻ tuổi hỏi tôi, “Vì sao chúng ta cần lực lượng quân đội lớn như vậy, vì sao chúng ta cần nhiều xe tăng đến như vậy?.” Hội nghị lần thứ 19 của Đảng cho chúng ta những nguyên tắc chính: chúng ta cần chất lượng trên hết, chứ không phải số lượng. Đã đến lúc đưa ra quyết định chính về vấn đề này. Thực sự, chi tiêu quân sự trên đầu người của chúng ta nhiều hơn Mỹ 150%. Nếu chúng ta tiếp tục như vậy dưới glasnost, mọi tư duy mới của chúng ta sẽ không còn giá trị. Nhưng đó cũng chưa phải là điều quan trọng nhất. Chúng ta sẽ không thể đạt được mục tiêu của cải tổ nếu như chúng ta vẫn duy trì quân đội như trước. Đã đến lúc giải quyết vấn đề giảm trừ sự hiện diện quân sự của chúng ta ở các nước XHCN khác. Chúng ta cũng cần thảo luận vấn đề này với những người bạn của mình.

Điều quan trọng tạo sức mạnh cho chính sách đối ngoại của chúng ta là cải tổ trong nước và sự hiểu biết cơ bản về thay đổi có thể đem lại tư duy mới. Sẽ là sơ khai nếu nghĩ rằng Gorbachev đến Liên hợp quốc chỉ vì chúng ta đã đi vào ngõ cụt. Cuộc cải tổ của chúng ta đã mở đường cho hiện đại hóa đất nước ta và đáp ứng yêu cầu ngày càng cao về sự chuyển đổi sang một giai đoạn hòa bình mới và nói chung đầy hứa hẹn.

Tất cả những vấn đề liên quan đến việc cắt giảm này được xử lý dưới sự lãnh đạo của Nguyên soái Sergei Akhromenev. Cùng với những đề xuất chính về cắt giảm lực lượng vũ trang và vũ khí, chúng tôi cũng làm việc về những bước đi xa hơn trong các vấn đề nhân đạo. Chúng tôi nói đến việc giải phóng tất cả “tù nhân chính trị” và những người bị cưỡng chế một cách không công bằng (nạn nhân của việc “điều trị tâm lý bằng trừng phạt,” từng được thực hành trong những năm trước cải tổ). Chúng tôi dỡ bỏ những hạn chế vô lý và thường là tùy tiện trong việc công dân ra nước ngoài. Một ủy ban tiếp tục làm việc trong việc giải oan cho những người vô tội bị kết tội chủ yếu vì các nguyên nhân chính trị. Là một phần của công việc này, những ngôi mộ tập thể bí mật khổng lồ có hàng trăm, hàng nghìn thi hài của những người bị xử bắn đã được phát hiện ở những nơi khác nhau của đất nước.

Tóm lại, chúng tôi tích cực làm việc và tiếp tục làm việc trong việc hiện đại hóa, minh oan, dân chủ hóa và nhân văn hóa mọi khía cạnh của nhà nước và đời sống xã hội của chúng ta.

Ý tưởng chính của bài diễn văn của tôi tại Đại hội đồng Liên hợp quốc là tập trung chú ý của cộng đồng thế giới vào nhận thức mới, hiện đại về các vấn đề chính trị thế giới của chúng tôi khi chúng tôi đang tiến tới sự chuyển giao của thế kỷ mới và những giải pháp mang tính xây dựng của chúng tôi đối với chúng. Chúng tôi đã chuẩn bị và trình kế hoạch ý tưởng hội nhập của chúng tôi, mang tính chính trị nhưng phi tuyên truyền, cho việc chuyển đổi từ đối đầu sang hợp tác trên toàn thế giới, với tất cả những cơ hội và mối đe dọa mới. Kế hoạch được hình thành như tuyên ngôn hay hiến chương hòa bình của chúng tôi, nhằm mục đích thay thế cho bài diễn văn đối đầu của Churchill, được coi là sự bắt đầu của Chiến tranh Lạnh.

Ủng hộ cho tuyên bố này là những bước đi thực tiễn thực sự trong nước và ở nước ngoài, chúng tôi tuyên bố rằng trong thế giới hiện đại đối đầu là vô ích và nguy hiểm chết người, rằng những khác biệt và mâu thuẫn về tư tưởng không nên đưa lên mức quan hệ liên chính phủ, và rằng chúng tôi nhìn thấy cơ hội và viễn cảnh cho giải pháp mang tính xây dựng đối với các vấn đề quốc tế và toàn cầu trên cơ sở hợp tác bình đẳng. Đó là một lời mời hợp lý và chi tiết với toàn thế giới cho một sự dịch chuyển mang tính xây dựng có tầm quan trọng lịch sử và cho một đột phá văn minh tới thế kỷ XXI.

Nhin lại bài diễn văn này sau 20 năm, tôi có thể xác nhận sự phù hợp của nó mà không cần đến sự khiêm tốn giả mạo nào. Thực sự, chẳng phải tất cả các nguyên tắc và ý tưởng như đã được trình bày ngày 7/12/1988 đã không còn mang tính chủ đề hay lời hứa hẹn nữa hay sao?

Một trong những thành phần quan trọng nhất và bảo đảm an ninh quốc tế trong thế giới hiện đại là hợp tác giữa các chính phủ trong bối cảnh tôn trọng luật pháp quốc tế. Sự tự kiềm chế và loại bỏ hoàn toàn việc sử dụng vũ lực ra bên ngoài được đòi hỏi đối với tất cả các nước, đặc biệt là những nước mạnh nhất. Một thế giới phi bạo lực phải trở thành lý tưởng hiện đại. Sức mạnh và đe dọa dùng sức mạnh không được và không thể là công cụ của chính sách đối ngoại.

Xây dựng sức mạnh quân sự không làm cho một cường quốc trở thành toàn năng (Hiểu biết này rất lâu sau mới có).

Nền kinh tế toàn cầu đang trở thành một cơ thể duy nhất, mà ra ngoài nó không quốc gia nào có thể tồn tại, thậm chí ở mức độ kinh tế cao nhất.

Điều này đặt vào chương trình nghị sự vấn đề phát triển một cơ chế mới căn bản cho việc vận hành nền kinh tế toàn cầu (tôi đã đúng về cuộc khủng hoảng kinh tế tài chính toàn cầu những năm 2008-2009).

Nguyên tắc một nước được tự do lựa chọn chế độ và phong cách sống của mình là một điều kiện cần thiết cho thống nhất toàn cầu trong tất cả sự đa dạng của nó.

Loại bỏ hệ tư tưởng ra khỏi quan hệ liên chính phủ là một kết luận hiện đại rút ra từ kinh nghiệm của các cuộc đối đầu khó khăn. Mỗi nước chứng minh ưu thế của chế độ, phong cách sống và tư tưởng của mình bằng lời nói, tuyên truyền và những hành động cụ thể, không bằng bạo lực.

Những thực tại của thế giới hiện đại đòi hỏi hành động năng động, quốc tế hóa các cuộc thảo luận chính trị và các quá trình đàm phán và việc dân chủ hóa các mối quan hệ quốc tế.

Liên hợp quốc là tổ chức duy nhất có khả năng tập hợp lợi ích của các nước khác nhau và nỗ lực của họ - song phương, khu vực và toàn cầu.

Khi kêu gọi các mối quan hệ quốc tế phi quân sự hóa, chúng tôi muốn thấy các biện pháp chính trị và pháp lý giành ưu thế trong việc xử lý các vấn đề nảy sinh. Thế giới lý tưởng của chúng ta là một cộng đồng toàn cầu các nhà nước pháp trị, tuân thủ luật pháp trong các hoạt động chính trị đối ngoại của họ.

Sự tự khẳng định về bản chất đa diện của thế giới ngày nay khiến cho các nước không thể đối xử một cách hạ cố với các nước khác và tìm cách dạy cho họ dạng thức dân chủ “của riêng họ” (điều này có thể được viết ra ngày hôm qua hay hôm nay).

Khi mọi việc bị mất kiểm soát và hỗn loạn, nó sẽ dẫn đến bế tắc. Cộng đồng toàn cầu phải học cách làm thế nào để hình thành và hướng dẫn các quá trình sao cho có thể bảo tồn được nền văn minh, làm cho mọi người được an toàn và thuận tiện hơn cho một cuộc sống bình thường.

Trong phần kết luận của bài diễn văn, tôi nói với Đại hội đồng Liên hợp quốc về những bước đi cụ thể của Liên Xô trong việc cắt giảm quân đội và thiết bị quân sự và rút quân đội khỏi một số nước Đông Âu và thành viên của Hiệp ước Warszawa, cụ thể là Đông Đức, Hungary và Tiệp Khắc và những biện pháp Liên Xô đã thực thi trong các vấn đề dân chủ như cho phép người dân Liên Xô ra nước ngoài, như tôi đã nói ở trên. Điều này gây một ấn tượng mạnh cho nhiều người.

Cử tọa ngồi chật cứng hội trường Đại hội đồng Liên hợp quốc lắng nghe rất kỹ bài phát biểu và đã đứng lên vỗ tay ủng hộ tôi. Một bài xã luận trên tờ New York Times viết, “Có lẽ từ khi Woodrow Wilson trình bày 14 Điểm của mình năm 1918 hay từ khi Franklin Roosevelt và Winston Churchill ban hành Hiến chương Đại Tây Dương năm 1941, chưa có một nhân vật quan trọng nào trên thế giới trình bày được một viễn cảnh như Mikhail Gorbachev đã thể hiện hôm qua tại Liên hợp quốc.” Một số báo chí quốc tế khác cũng đánh giá tích cực bài phát biểu.

Nhưng hôm nay tôi muốn nhấn mạnh điều mà tôi tin là “phản hồi” rất quan trọng cho toàn thế giới, mặc dù đã được làm theo từ hơn 20 năm trước. Tôi nói đến bài phát biểu của Tổng thống Mỹ Barack Obama tháng 5/2010 về việc cần thay đổi chiến lược an ninh quốc gia Mỹ. Obama tuyên bố rằng Mỹ không thể hành động đơn độc và tập trung vào việc hình thành một trật tự thế giới mới trên cơ sở các cam kết ngoại giao. Tách biệt khỏi cộng đồng quốc tế chưa bao giờ có ích cho đất nước, ông nói, do đó Mỹ phải củng cố các liên minh hiện có của mình và tìm kiếm các đối tác mới. Tôi nghĩ “thiết lập lại” mối quan hệ Mỹ - Nga cũng đóng một vai trò trong kế hoạch này.

Galileo từng nói trong lời tuyên bố chối bỏ đức tin trước tòa án dị giáo. “Nhưng dù sao thì nó vẫn quay!” Tôi muốn dùng lại câu của ông khi nói đến tư duy mới này và nói rằng, “Nhưng dù sao nó vẫn tiến lên phía trước!”

Vài lời từ sử gia và nhà xã hội học Alexei Levinson: “Gorbachev và Chiến tranh thế giới thứ ba”

“… Ở Nga người dân không nhớ chúng ta có chiến thắng Thế chiến I hay không, nhưng họ biết chắc chúng ta chiến thắng Thế chiến II. Có lúc đã có cảm giác nặng nề rằng chúng ta đã thua chiến tranh thế giới thứ ba. Từ Thế chiến II đến cuối những năm 1980, có nghĩa là trong suốt cuộc đời của cả một thế hệ, người dân Soviet không chỉ đơn giản chờ đợi cuộc chiến tiếp theo mà cảm thấy nó sắp nổ ra.”

“Sự sụp đổ của khối Soviet, tất nhiên là một trong những sự kiện nổi bật của thế kỷ XX. Sau khi được giải phóng khỏi sự giám hộ cứng rắn của Soviet, xã hội của các nước Đông Âu vội vàng để theo kịp châu Âu. Toàn bộ cơ cấu chính trị toàn cầu chắc chắn đã thay đổi. Chia hai thế giới thành phương Đông và phương Tây về mặt chính trị không còn ý nghĩa căn bản nào. Có lúc, nhiều người bắt đầu coi thế giới đã được thống nhất, vì có vẻ như Liên Xô đã cải cách muốn ‘trở về ngôi nhà châu Âu’ và ‘gia đình của người dân châu Âu.’”

… Thế giới bên ngoài biết ơn Gorbachev vì việc xóa bỏ một cách hòa bình đế chế của Stalin và coi đó là thành công chính của ông. Tuy nhiên, vẫn có lý do để tin rằng khi Gorbachev nắm được quyền lực tối thượng đối với đế chế này năm 1985, nếu ông ta có những suy nghĩ cộng sản tự do đã nói trên, họ đã được kết nối với mục tiêu củng cố hệ thống địa chính trị này mà không phải nhìn thấy nó sụp đổ. Theo cách này, có thể lập luận rằng, ông ta không đạt được điều mình mơ ước, mặc dù vậy, ông ta thậm chí không nghĩ tới việc cuối cùng mình thực sự đã làm gì.

… Thế giới bên ngoài… biết ơn Gorbachev. Bên trong đất nước do mình dẫn dắt, ông ta bị kết tội ‘làm sụp đổ chế độ’ mà không được ghi công cho việc đó. Sau một thời gian ngắn rất nổi tiếng, Gorbachev không còn được dân chúng của mình yêu thích nữa và không có gì thay đổi từ khi đó. Trong một danh sách những người được người Nga đánh giá tích cực (khoảng 30 chính trị gia được người dân “tin tưởng”), hiện nay Gorbachev đang đứng thứ ba từ dưới lên.

Chỉ sau khi xem xét mọi điều đã nói đến ở trên thì người ta mới đánh giá được đầy đủ kết quả của một cuộc trưng cầu ý dân do Trung tâm Levada thực hiện đầu tháng 7/2010. Người Nga được hỏi họ nghĩ gì về kết quả của ‘những thay đổi trong đường lối chính trị đối ngoại của đất nước cuối những năm 1980?’ - được tham chiếu một cách chính xác tới ở đây là ‘đường lối,’ cho dù ở Nga nó được gọi là phản quốc, phản bội, nhượng bộ và thất bại. Câu trả lời rõ ràng theo như logic này là - ‘Chúng ta đã thua trong cuộc chiến với phương Tây’ - được 27% người Nga lựa chọn.

… Và ý nghĩ nào chiếm đa số trong sự phản ánh trong nước này về những thay đổi lịch sử của Gorbachev? Đa số, hay 43%, chọn câu trả lời: ‘Chúng ta được nhiều từ việc kết thúc cuộc tranh đấu này nhiều như các nước khác.’ 57% các nhà quản lý cấp trung và cấp thấp được hỏi ý kiến đồng ý với nhận định này. Bằng cách gián tiếp này, đất nước đã thể hiện sự biết ơn của mình với Gorbachev.

Như thế, chúng ta không hề thua chiến tranh thế giới thứ ba. Nhưng một nửa số người Nga tin rằng đất nước vẫn đang phải đối mặt với một mối đe dọa bên ngoài. Có điều bây giờ nguồn gốc của mối đe dọa đó không hoàn toàn là phương Tây, như 32% chỉ ra, mà là các nước Hồi giáo - 29%, các nước cộng hòa Soviet trước đây - 16%, và Trung Quốc - 13%. Hơn 50% các nhà quản lý được hỏi coi phương Đông Hồi giáo là mối đe dọa nguy hiểm nhất. Trả lời của những người được hỏi khuyến nghị rằng họ không đồng ý với ban lãnh đạo cao nhất của đất nước, những người mà theo họ đã đánh giá quá cao mối đe dọa từ phương Tây và đánh giá thấp những mối đe dọa từ phương Đông. Đó là loại ‘tư duy mới’ đang xuất hiện.”

Cải cách hệ thống chính trị

Những cuộc thảo luận diễn ra và các quyết định được ban hành tại Hội nghị lần thứ 19 của Đảng có tầm quan trọng căn bản với cải tổ. Chúng hướng các lực lượng tư duy tỉnh táo trong xã hội vào sự cần thiết phải ủng hộ và tiếp tục các quá trình cải tổ. Cam kết cải cách chính trị căn bản đã làm phong phú đáng kể cho cải tổ và tăng cường sức mạnh cho nó về mặt khái niệm. Cam kết này giúp có thể mở rộng tầm nhận thức và viễn cảnh của cải tổ. Thực sự ở đây chúng ta đang nói về việc bảo đảm chuyển đổi phi bạo lực, hòa bình từ một hệ thống chính trị lỗi thời dựa trên sự độc quyền quyền lực của đảng sang một hệ thống khác, trong đó quyền lực thực sự thuộc về người dân và các Soviet, là những người nắm quyền lực theo Hiến pháp.

Tôi từng nhiều lần nói điều này và tôi sẽ nhắc lại: đó là một nhiệm vụ vô cùng phức tạp và có khi đau đớn, nhưng cần thiết. Nó cần có sự thấu hiểu và ủng hộ của người dân. Đó là một quá trình khó khăn, phức tạp và không phải ai cũng đủ sức mạnh cho nó. Với tư cách Tổng Bí thư Trung ương КПCC, tôi luôn được dẫn dắt bởi các nguyên tắc dân chủ trong hoạt động của Đảng - cho tới cơ hội cuối cùng, tôi muốn nhấn mạnh. Tất cả các quyết định được thảo luận tự do và tập thể tại các cuộc họp BCT, Hội nghị toàn thể và Đại hội Đảng. Tôi sẽ thẳng thắn: Không phải lúc nào tôi cũng có được sự thông cảm của những người đồng nghiệp, những người đã quen với những quyết định nhanh chóng, mang tính mệnh lệnh và theo ý mình.

Những phép thử nghiêm túc đầu tiên với Đảng sau Hội nghị lần thứ 19 là cuộc bầu cử đại biểu cho Đại hội Đại biểu nhân dân (Quốc hội) tháng 3/1989.

Lượng cử tri đi bỏ phiếu và sự cạnh tranh giữa các ứng cử viên (15-17 người cho một ghế) rất ấn tượng. Hàng nghìn tổ chức và hiệp hội không chính thức tham gia vào chiến dịch tranh cử. Kết quả bầu cử khá hỗn độn và cơ bản là không thể lường trước, như thường xảy ra trong các cuộc bầu cử thực sự tự do.

Giới nomenklatura trong Đảng bị sốc khi một số quan chức cao cấp của Đảng thất bại bất kể tất cả những nguồn lực tuyên truyền và hành chính của họ. Hầu như tất cả các lãnh đạo Đảng tỉnh ủy và vùng đều bị trượt ở Moskva và đặc biệt là Leningrad. Các quan chức của Đảng bị thất bại lớn trong các cuộc bầu cử ở nhiều thành phố công nghiệp và khoa học lớn ở các thành phố ở dọc sông Volga, Ural, Sibir và các tỉnh Viễn Đông, cũng như ở miền Tây và miền Đông Ukraina, các nước cộng hòa Baltic, Armenia và Gruzia. Đồng thời, những nhân vật xuất sắc trong các lĩnh vực văn hóa, khoa học và nghệ thuật không chỉ là những người duy nhất được bầu làm đại biểu Quốc hội; một vài nhà hoạt động dân sự mới, những người trước đó chưa được công chúng biết đến cũng được bầu. 85% đại biểu là đảng viên. Các cuộc bầu cử làm cho các đảng viên “bình thường” lại chiếm được lợi thế đáng kể hơn nhiều so với giới nomenklatura của Đảng. Nhiều nhà lãnh đạo Đảng ở các nước cộng hòa và tỉnh thấy khó mà có thể chấp nhận kết quả bầu cử, trong khi có thể chưa bị hoảng loạn thì thái độ của người thất bại đã xuất hiện và những kết luận vội vàng về thất bại của cải tổ đã được đưa ra.

Tôi cảm nhận điều này một cách rõ rệt tại cuộc họp BCT đầu tiên sau bầu cử. Khi đó tôi nói điều này và đến bây giờ vẫn tin tưởng vào điều đó: cải tổ và người dân đã có một thắng lợi chính trị quan trọng.

Họ đã chứng minh được cho mình và cho thế giới thấy rằng, chúng ta không chỉ tổ chức được các cuộc bầu cử tự do trong nước mà điều đó đã trở thành hiện thực. Các cơ quan cấp cao của các tổ chức chính phủ đã được hình thành một cách dân chủ và hợp pháp. Nền tảng đã được thiết lập cho một hệ thống chính phủ do Quốc hội bầu ra thực sự, không dối trá. Và nó được thực hiện trong những điều kiện khó khăn - dư âm của Chernobyl, động đất ở Armenia và Afghanistan, giá dầu giảm, các cuộc xung đột quốc tế và nhiều thảm họa thiên nhiên và do con người gây ra khác.

Tôi thấy rõ rằng nếu Đảng muốn tác động đến những quá trình này và định hướng sự phát triển của chúng, Đảng cần rút ra kết luận từ kết quả bầu cử lẫn lộn này và từ thực tế là các tổ chức quyền lực - dân chủ - mới và các hiệp hội chính trị mới đã xuất hiện, bao gồm cả các tổ chức đối lập. Để từ bỏ sự độc quyền quyền lực, Đảng cần thay đổi và nỗ lực để trở thành người tiên phong đạo đức cho xã hội. Đảng phải học cách lắng nghe người dân và nghe thấu họ, thuyết phục họ bằng cả lời nói và việc làm. Đảng cần hợp tác với các hiệp hội và các tổ chức chính trị.

Chính trị trở thành một lĩnh vực cởi mở cho công dân, các hiệp hội và các đảng phái chính trị của họ. Nó không còn là thứ gì đó mà chỉ một giới rất nhỏ các cá nhân và băng nhóm “trên cao nhất,” hay lĩnh vực đấu tranh nội bộ khép kín đối với những người “dân thường,” những người đóng vai trò con ốc trong cỗ máy hay dàn đồng ca nhất trí. Đó là một bước ngoặt khổng lồ về xã hội và chính trị và là một sự đột phá trên con đường dẫn tới những tham số văn minh mới, về chất đối với cuộc sống của đất nước và người dân.

Mặc dù vậy, đối với một phần đáng kể và có ảnh hưởng của bộ phận quan liêu trung cao cấp trong Đảng thì cải tổ càng tiến triển, nó càng được nhìn nhận tiêu cực, thậm chí thù địch hơn. Sự chống đối cải tổ bởi giới nomenklatura bảo thủ trở nên ngày càng rõ ràng hơn.

Vào mùa hè năm 1990, tôi biết về tình hình trong các tổ chức đảng và công nhân ở Leningrad. Tôi vẫn còn nhớ những người công nhân lặp đi lặp lại một câu hỏi tại Hội nghị toàn thể như thế nào: “Chuyện gì đã xảy ra với tổ chức đảng của chúng ta? Mọi thứ đang sôi sục lên nhưng các Đảng ủy lại im lặng hoặc đang ngủ.” Người dân bị bỏ rơi; không có sáng kiến nào nhằm giải quyết các vấn đề sống còn. Các Đảng ủy yêu cầu, “hãy bảo vệ chúng tôi khỏi phương tiện truyền thông và sự bất mãn của quần chúng!” Nhiều cơ quan chính quyền địa phương về cơ bản đã bị tê liệt. Ở các nước cộng hòa và các vùng vẫn còn rất nhiều đất khả dụng nhưng lãnh đạo địa phương cương quyết không cho thuê. Các nông trang thể hiện sự bất mãn của họ. Đôi khi họ trở nên giận dữ. Nông dân sẵn sàng bóp chết các hợp tác xã. Và giới nomenklatura của Đảng hả hê xoa tay như thể muốn nói, “Giờ thì chúng tôi chẳng làm gì được nhiều. Chúng tôi đã bị tước mất quyền lực. Cải tổ với các vị là thế đấy!”

Cản trở cải tổ và sự chống đối nó ở cấp địa phương không phải tự phát. Một phần đáng kể giới nomenklatura của Đảng, Nhóm đại biểu liên vùng (IDG) dân chủ cấp tiến và Nước Nga Dân chủ tích cực nuôi dưỡng và ủng hộ sự cản trở và chống đối này. Những đặc phái viên của Yeltsin đã vô liêm sỉ sử dụng những yêu cầu chính đáng của thợ mỏ về việc cải thiện điều kiện làm việc cho các mục tiêu chính trị riêng của họ. Bãi công lan tràn trên cả nước, các biểu ngữ của họ yêu cầu Chính phủ và Tổng thống Liên Xô từ chức. Công nhân ngành luyện kim và giao thông cùng tham gia bãi công. Huyết mạch giao thông đường sắt và các hình thức giao thông khác bị đóng, cảng bị chặn, những đoàn tàu và con tàu mang theo lương thực, hàng tiêu dùng và những sản phẩm thiết yếu khác cho nhân dân và nền kinh tế đứng yên.

Những kẻ cấp tiến đã gây ra hư hại không thể sửa chữa cho nền kinh tế vừa bị ảnh hưởng nặng nề sau một đợt khủng hoảng, cho mục tiêu chính trị của riêng mình. Chính phủ của Ryzhkov đã tìm cách đạt được một thỏa thuận nhượng bộ với thợ mỏ, nhưng đúng với bản chất, Yeltsin phê phán gay gắt quyết định này và buộc tội Ryzhkov đã thoát thân bằng những biện pháp nửa vời thay vì kiên quyết “bẻ gãy hệ thống hành chính mệnh lệnh” một lần cuối cùng.

Hàng nghìn hiệp hội phi chính thức của người dân với những niềm tin chính trị rất khác biệt đang hoạt động trong nước. Ranh giới phân biệt họ chỉ là “ủng hộ” hoặc “chống” cải tổ.

Trong trình hình đó, Đảng và Soviet Tối cao đưa ra một đề xuất về việc đưa định chế tổng thống vào hệ thống chính trị. Ban đầu tôi cho rằng định chế tổng thống sẽ không hòa hợp với hệ thống các Soviet nên đã từ chối ý tưởng này. Tuy nhiên, sự căng thẳng xã hội và chính trị ngày càng tăng và việc hình thành một số đảng phái đòi hỏi củng cố ngay quyền lực của chính quyền và trên hết là quyền lực hành pháp, hay tổng thống. Những nghị quyết liên quan được thông qua vào tháng 3/1990 tại kỳ họp Quốc hội bất thường lần thứ ba. Điều 6 của Hiến pháp Liên Xô về cơ bản bảo đảm sự độc quyền của КПCC đối với quyền lực được dỡ bỏ. Vì vậy, sự khả thi của một hệ thống đa đảng đã được luật hóa theo hiến pháp trong nước. Đó là một bước tiến căn bản trong cải cách chính trị. Không ngạc nhiên, vẫn khối cấp tiến cánh tả và cánh hữu chống lại việc đưa vào định chế tổng thống cũng như bầu Gorbachev vào vị trí này.

Không may, định chế tổng thống được tạo ra tại Quốc hội ngay lập tức bị làm suy yếu bởi việc áp dụng vị trí tổng thống tại các nước cộng hòa. Đó không phải một phần trong kế hoạch của tôi, và những sự kiện tiếp theo cho thấy nó được các đối thủ của Liên Xô sử dụng để làm suy yếu và phá hoại toàn bộ hệ thống của nhà nước này. Việc tổng thống được bầu tại Quốc hội mà không qua bầu cử trực tiếp phát sinh do tình hình chính trị và kinh tế-xã hội nghiêm trọng, không cho phép có đủ thời gian để chuẩn bị và thực hiện một chiến dịch tranh cử. Thực sự, không phải ngẫu nhiên khi kỳ họp thứ ba được xem như một kỳ họp khẩn cấp. Đa số tuyệt đối các đại biểu kêu gọi bầu tổng thống tại Quốc hội.

Định chế tổng thống yếu kém vì các chức năng của HĐBT không thay đổi. Không có thời gian để thiết lập cơ quan tòa án có quyền lực và hệ thống thực thi pháp luật nói chung. Điều này đòi hỏi một khối lượng công việc lớn, phức tạp, kéo dài ít nhất vài năm.

Với việc căng thẳng về chính trị leo thang trong nước càng nhanh hơn khi tốc độ của các cải cách căn bản kinh tế chậm lại, tôi nhìn thấy cơ hội đưa Đảng ra khỏi cơn khủng hoảng này bằng cách chuẩn bị và tổ chức Đại hội lần thứ 28 trên một cương lĩnh chính trị mới về chất.

Tôi tin rằng trong một xã hội như vậy, Đảng có thể làm sống lại tinh thần và sự ảnh hưởng của mình, được dẫn dắt bởi các giá trị của chủ nghĩa xã hội dân chủ nhân văn. Trên cơ sở đó, tôi nghĩ nó có thể tái thiết và phát triển sự hiểu biết lẫn nhau và hợp tác với tất cả các lực lượng xã hội lành mạnh, với thanh niên, giới trí thức khoa học, công nghệ và nhân văn - các lực lượng thấy chán nản và tách rời khỏi Đảng vì cách tiếp cận trước đó của nó với người dân.

Tuy nhiên, viễn cảnh này rõ ràng không phù hợp với những kẻ bảo thủ và tinh vi nhất ở trung ương và các cấp địa phương. Họ nhìn thấy một con đường hoàn toàn khác cho mình. Họ sẽ nhất trí về mặt hình thức với cương lĩnh mới tại Đại hội lần thứ 28 trước khi bí mật và sau đó công khai hơn tìm cách làm suy yếu và gạt bỏ phe cải cách trong BCT và Ban Bí thư, bằng cách đó dọn đường để họ áp đặt “trật tự” bằng những biện pháp cực đoan.

Cuộc diễu hành của các nhà nước chủ quyền và cuộc chiến luật pháp

Cuộc chiến ủng hộ và chống đối cải tổ xuất hiện sự cấp bách mới trong năm 1990 khi những cải cách chính trị bắt đầu tiến vào các nước cộng hòa và cơ quan quyền lực địa phương. Ở cấp cao hơn - cấp quốc gia - chúng tôi cơ bản đã tìm được cách thiết kế, hình thành và đưa vào hoạt động cơ chế chính phủ do Quốc hội bầu thực sự lần đầu trong lịch sử đất nước trong chưa đầy một năm. Giai đoạn tiếp theo của các cải cách chính trị ở các nước cộng hòa cũng đòi hỏi nhiều chú ý và nỗ lực như vậy.

Vế vấn đề này, tôi nghĩ kinh nghiệm của Đại hội đại biểu nhân dân và Soviet Tối cao - với tất cả các ưu điểm và tất nhiên là nhược điểm của nó - cũng có tầm quan trọng lịch sử mang tính quyết định, đặc biệt là khi những điểm yếu như sự thụ động và bối rối của Quốc hội trước âm mưu của GKChP trong tháng 9/1991 có lẽ là một số trong những nhân tố chính gây nên những hậu quả thảm kịch nhất cho đất nước.

Mặc dù vậy, Quốc hội khóa một và Soviet Tối cao mới đã chứng minh rằng, quyền lực đại diện và lập pháp có thể đem lại kết quả tích cực với sự tham gia của những cá nhân có các quan điểm chính trị khác nhau. Cụ thể, tôi muốn nói đến các đại biểu IDG. Nhóm này giống như một phe nhóm chính trị ly khai, ban đầu đóng vai trò đối lập phê phán cực đoan nhưng vẫn mang tính xây dựng, kêu gọi những cải cách căn bản dưới khẩu hiệu “Tất cả quyền lực cho các Soviet!” như Viện sĩ Dmitry Sakharov diễn giải. Một vài đại biểu là những đại diện nổi tiếng của giới khoa học và văn hóa cũng như các nhà hoạt động xã hội. Những việc họ làm trong việc xây dựng và thông qua luật của Quốc hội chắc chắn là rất hữu ích và hiệu quả.

Tôi cảm thấy đa số các đại biểu của IDG là những người bình thường, những người chúng ta có thể cùng làm việc và cần để làm việc, dù vẫn còn một số kẻ cách mạng cực đoan phiêu lưu.

Tôi nghĩ việc Sakharov qua đời vào tháng 12/1989 đã để lại những hậu quả cực kỳ xấu với IDG. Sakharov không chỉ đáng kính bởi trí tuệ thông thái, tốt bụng và hào phóng. Ông tránh xa âm mưu mờ ám, bất kể sự lãng mạn chính trị của mình và cái được gọi là ngọn cờ của những người dân chủ Soviet và Nga. Tên tuổi của ông, uy tín và các hoạt động của ông tạo cho IDG có được vị thế đạo đức và chính trị đặc biệt. Với cái chết của ông, một số lượng lớn thành viên IDG chuyển sang ủng hộ Yeltsin như một “cây gỗ phá cửa thành” chống lại КПCC, chống lại Gorbachev và cải tổ. Rồi sự đối đầu tại các kỳ họp Đại hội đại biểu nhân dân và Soviet Tối cao tăng lên. Rồi sự đổ lỗi và phá hoại thay thế cho tính xây dựng. Rồi cải tổ về cơ bản bị ngăn chặn bởi các đối thủ trong giới quan liêu của Đảng. Rồi những cuộc bãi công phá hoại quy mô lớn bị kích động trên cả nước, với biểu ngữ chính trị chủ yếu kêu gọi chính phủ và tổng thống từ chức.

Tất nhiên, đường lối chính trị này không làm tăng uy tín của IDG trong các cơ cấu quyền lực quốc gia hay КПCC, kể cả phe cải cách trong ban lãnh đạo của đảng. IDG bắt đầu tan rã. Những nhà hoạt động tích cực nhất của nó tập hợp quanh một khối bầu cử trước khi gia nhập Đảng Nước Nga dân chủ vây quanh Yeltsin.

Ván bạc liều lĩnh đặt cược vào một nhà lãnh đạo mới “quyết đoán” và “có ý chí” thay thế cho Gorbachev cuối cùng đã biến Nước Nga dân chủ, như Gavriil Popov gọi đảng này, từ người lãnh đạo phong trào dân chủ thành “tàn dư” của giới nomenklatura và các thế lực đầu sỏ. Việc Yuri Afanasyev muộn màng công nhận rằng sự lãng mạn dân chủ thực sự bắt đầu được sử dụng như hỏa mù che chắn cho những thành viên Nước Nga dân chủ muốn cầm quyền vì quyền lực là phù hợp trong bối cảnh này.

Trong các cuộc bầu cử các cơ quan cao nhất của PCФCP vào mùa xuân năm 1990, những người dân chủ cấp tiến đã sử dụng quân bài chủ quyền quốc gia Nga và thậm chí còn hạ mình ủng hộ những kẻ ly khai dân tộc và trực tiếp hợp tác với họ, cả công khai và bí mật. Yeltsin và những người ủng hộ ông ta được coi như những người bảo vệ mạnh mẽ nhất quyền lợi của công dân Nga và những người “phụ thuộc” ở các nước cộng hòa khác. Đồng thời họ cũng tích cực khai thác dữ liệu khoa học chưa được minh chứng cho rằng Liên bang Nga sẽ có thể trở thành một trong những nền kinh tế phát triển nhất trên thế giới trong vài năm tới sau khi được “cởi trói” khỏi Liên Xô và không phải bơm tiền vào các nước cộng hòa khác.

Đó là một đường lối phiêu lưu và, như vài năm sau đó đã xác nhận, phá hoại đối với triển vọng cải cách Liên Xô và cho chính Liên bang Nga. Nó mâu thuẫn với đường lối của phe cải cách trong ban lãnh đạo Liên Xô và đi ngược lại cam kết của Quốc hội về việc ra một nghị quyết khẩn cấp và mang tính xây dựng đối với hai mục tiêu chính và có quan hệ mật thiết này. Một trong những vấn đề đó là chuyển đổi từ cơ cấu nhà nước đơn nguyên trên thực tế của Liên Xô thành một liên bang thực sự dân chủ của các nước cộng hòa. Ý tưởng cơ bản của thỏa thuận này được thể hiện trong mô hình mà tôi ủng hộ khi đó, là “một trung tâm mạnh và các nước cộng hòa mạnh.”

Một mục tiêu khẩn cấp nữa để tiếp tục cải tổ là triển khai những cải cách căn bản ở cấp quốc gia và chuyển đổi nền kinh tế đất nước và các quan hệ kinh tế thành quan hệ kinh tế thị trường mà không gây bất cứ chấn động xã hội nào.

Cản trở đáng kể và nguy hiểm nhất trong việc thực hiện những nhiệm vụ cực kỳ phức tạp cần thiết để tiếp tục cải tổ này là sự chống đối từ những người dân chủ cấp tiến Nga, những người tự trang bị cho mình khái niệm mang tính phá hoại về chủ quyền của các nước cộng hòa, đặt luật của các nước cộng hòa lên trên luật của Liên Xô. Người của Yeltsin trực tiếp vay mượn ý tưởng này từ những kẻ ly khai dân tộc cực đoan nhất ở Estonia, Litva và Latvia. Họ biện hộ cho nó bằng cách tham khảo các sự kiện năm 1939 liên quan đến Hòa ước Molotov-Ribbentrop. Nhưng trong lúc gắn khái niệm này với các nước cộng hòa Baltic đã dẫn đến việc ba nước này ra khỏi Liên Xô, thì áp dụng mô hình như vậy cho Liên bang Nga cuối cùng sẽ đánh dấu sự phá hủy của nhà nước Liên Xô. Đó là khái niệm mà Yeltsin và người của ông ta bắt đầu triển khai với sự ủng hộ mạnh mẽ của giới trí thức theo định hướng cách mạng cực đoan ở Moskva và những vùng khác của nước Nga.

КПCC đã có những tính toán sai lầm lớn trong những ứng cử viên mà Đảng đề cử trong chiến dịch tranh cử Quốc hội của PCФCP, và đã thất bại trong cuộc bầu cử Chủ tịch Soviet tối cao PCФCP. Tôi cảnh báo các đại biểu công khai chống lại việc lựa chọn Yeltsin vào vị trí này, vì tôi dự đoán rằng điều đó sẽ dẫn đến những đối đầu nguy hiểm với chính quyền Trung ương. Tuy nhiên, rõ ràng là được khuyến khích bởi những ham muốn sự nghiệp và mong muốn “trêu tức Gorbachev,” một số đại biểu từ phe Đảng Cộng sản Nga đã bầu cho Yeltsin vào những phút cuối cùng, cho ông ta chiến thắng với chênh lệch bốn phiếu. Hơn nữa, các đảng viên Đảng Cộng sản Nga cũng giúp thông qua Tuyên bố về Chủ quyền của luật của PCФCP được đặt lên trên luật pháp Liên Xô. Một quả mìn phá hoại đã được chôn bên dưới cải tổ và Liên Xô.

Quyết tâm được thể hiện trong Tuyên bố nhằm duy trì Liên bang Nga như một phần của liên minh mới chỉ tạm thời làm yên tâm nhiều đại biểu cộng sản. Yeltsin sẽ không do dự xóa bỏ nó sau một năm rưỡi.

Các cuộc bầu cử cũng được tổ chức ở những nước cộng hòa khác dưới khẩu hiệu tăng cường chủ quyền quốc gia. Trong bối cảnh những khó khăn kinh tế, giới tinh hoa địa phương vội vã giữ vị trí của mình và không nghi ngại gì về sự kích động tình cảm dân tộc chủ nghĩa. Tuy nhiên, nhiều nhà lãnh đạo của các nước cộng hòa, ngoài đa số người dân, cũng nhận ra tầm quan trọng của các mối quan hệ với Liên Xô như một chỉnh thể và nhu cầu duy trì một trung tâm đã được cải cách, trên tất cả vì lợi ích của chính các nước cộng hòa. Ở đây, tôi thấy cơ hội chuyển đổi từ Liên Xô đơn nguyên sang một liên bang thực sự của các quốc gia có chủ quyền và độc lập để tiếp tục năng động tiến lên phía trước. Quá trình này bị phức tạp hóa bởi sự bùng phát của cuộc xung đột sắc tộc, rất nhiều trong số đó bị cố ý khiêu khích bởi các băng nhóm thống trị tại địa phương hoặc giới mafia. Đó là trường hợp ở Karabakh, Sumgait và Baku, nơi một nhà nước khẩn cấp phải được Chủ tịch đoàn Soviet Tối cao Liên Xô tuyên bố thành lập vì các cơ quan quyền lực địa phương đã tê liệt.

Cũng có những lý do khác cho sự thất bại và tụt hậu trong việc giải quyết các vấn đề trong nước và quốc tế. Ở các nước Baltic, các đảng cộng sản của từng nước cộng hòa không biết làm thế nào để thiết lập và phát triển các mối quan hệ mang tính xây dựng với các nhóm trung bình trong những mặt trận bình dân hoặc không làm được việc đó, và đơn giản là nhường toàn bộ mặt trận chính trị cho những kẻ ly khai và cực đoan. Điều đó diễn ra ở Tbilisi vào tháng 4/1989, khi ban lãnh đạo Đảng địa phương thay vì tham gia đối thoại và làm việc thực sự với người dân lại lựa chọn sử dụng sức mạnh quân sự để giải tán một cuộc diễu hành được các cơ quan quyền lực địa phương cũng như một số “quyền lực liên quan ở Moskva” bí mật cho phép sau lưng ban lãnh đạo cao nhất của đất nước. Phản ứng với chính sách này, theo Eduard Shevardnadze là rất khó phân biệt Bí thư Trung ương với một kẻ dân tộc chủ nghĩa chính hiệu ở khu vực Ngoại kavkaz.

Việc Liên bang Nga thông qua Tuyên bố về Chủ quyền quốc gia đã khởi động một phản ứng dây chuyền của “một cuộc diễu hành của các nhà nước chủ quyền” trong tất cả các nước cộng hòa của Liên Xô. Theo sau Nga, chủ quyền quốc gia được Soviet Tối cao công bố ở Uzbekistan, Moldova, Ukraina, Belarus, Turkmenistan, Armenia, Tajikistan, Kazakhstan và Kyrgyzstan. Các nước cộng hòa tự trị và thậm chí cả các vùng ủy và khu vực riêng lẻ, ví dụ Irkutsk, cũng thông qua tuyên bố chủ quyền.

Chiến dịch dấy lên một cơn bão về chủ quyền càng được tăng cường bởi những lời hứa chính trị được tuyên bố ầm ĩ của Yeltsin về việc bảo đảm nâng cao mức sống cho người dân chỉ trong vòng hai năm. Chương trình kinh tế của Liên bang Nga, ông ta nói, dựa trên giai đoạn 500 ngày, khác với chương trình của Liên Xô, hứa hẹn nâng cao mức sống mà không tăng giá. Tuyên bố của ông ta rằng, “nếu chúng tôi không thực hiện được chương trình của mình trong hai hoặc ba năm, người dân đơn giản sẽ cầm lấy đinh ba đuổi cổ những kẻ không biết cầm quyền” là một ví dụ tiêu biểu của chủ nghĩa dân túy và sự kích động cực đoan mà người lãnh đạo mới của Liên bang Nga đưa ra vào mùa hè năm 1990. Khi tôi tham gia chiến dịch tranh cử tổng thống Liên bang Nga năm 1996, người ta hỏi tôi, “Vì sao Yeltsin không giữ lời hứa sẽ nằm ra đường ray xe lửa nếu ông ta không thực hiện được những cam kết của mình với người dân Nga?” Tôi đã trả lời ngắn gọn, “Có lẽ vì đường sắt đã bị ngưng trệ nghiêm trọng.” Tôi nghĩ người dân đã hiểu ra mọi chuyện.

Đã hứa hẹn với mọi người một cuộc chiến kinh tế thần tốc của nước Nga bất chấp chính quyền trung ương Liên Xô, Yeltsin đến gặp tôi khoảng mùa thu năm 1990 với một đề xuất hợp tác giữa ban lãnh đạo Liên bang Nga và Liên Xô cũng như về thực hiện những cải cách căn bản thị trường - nhưng không có chính phủ do Ryzhkov đứng đầu. Bản chất của sự việc là chương trình “500 ngày” mà ông ta quảng cáo như con đường đưa nước Nga thành điều kỳ diệu kinh tế, không thể triển khai trên thực tế nếu không có sự hợp tác giữa Liên bang Nga với các cơ quan quyền lực và cơ cấu chính quyền của Liên Xô. Ban đầu chương trình này được các tác giả vạch ra như một chương trình áp dụng cho toàn Liên Xô. Tính xây dựng và năng động của nó thu hút tôi, nhưng tôi chống lại sự đối đầu chính trị với sự ngầm định là chống Chính phủ Liên Xô trong đó. Chính phủ Liên Xô cũng đang xây dựng chương trình của mình dưới sự lãnh đạo trực tiếp của Viện sĩ Leonid Abalkin. Tôi nghĩ có thể sẽ tìm được sự thỏa hiệp giữa hai chương trình. Vào cuối cuộc trao đổi kéo dài 5 tiếng đồng hồ của chúng tôi, Yeltsin nói, “Hãy làm việc cùng nhau. Hãy đưa ra một chính sách chung với sự tự tin và quyết đoán. Chúng ta không thể đối đầu.”

Đến giữa tháng 10, các Viện sĩ Kinh tế nổi tiếng Abel Aganbegyan, Stanislav Shatalin, Leonid Abalkin và Grigory Yavlinsky khi đó vẫn còn trẻ đã chuẩn bị một văn bản thỏa hiệp với sự trợ giúp của tôi có tên là “Các chiến lược chính để chuyển đổi sang nền kinh tế thị trường.” Các chuyên gia coi sự thỏa hiệp này như được dựa trên cơ sở “cách tiếp cận kinh tế chuyên nghiệp thuần túy.” Tuy nhiên, văn bản này lại gây ra sự phản ứng cực kỳ gay gắt từ phía Yeltsin. Trong một cuộc họp Soviet Tối cao PCФCP ngày 16/10, ông ta tuyên bố đã có một cuộc tấn công mới nhằm vào chủ quyền của Nga. Phát biểu như thể đưa ra tối hậu thư, ông ta yêu cầu hoặc những điều kiện của mình được chấp nhận - cơ bản nó bao gồm việc từ nhiệm của chính phủ Ryzhkov - hoặc phải chia tách quyền lực, các vị trí chính trong chính phủ, tài sản và thậm chí cả các lực lượng vũ trang. Ông ta đe dọa các cuộc xuống đường phản đối và nổi loạn quy mô lớn. Tôi cũng nhận thấy rằng hành động này của Yeltsin không được chấp nhận, chưa nói đến ủng hộ ở các nước cộng hòa thời gian đó. Ngược lại, họ thấy lo lắng.

Như vậy, rõ ràng là cải cách kinh tế cấp tiến đã trở thành con tin cho chính sách của Yeltsin và người của ông ta từ những nhà hoạt động cấp tiến nhất của phong trào Nước Nga Dân chủ. Nghị quyết được hội nghị sáng lập của phong trào này thông qua ngày 21/10 chỉ rõ rằng, trong trường hợp bất cứ “vi phạm” nào đối với chủ quyền nước Nga bởi Soviet Tối cao hay Tổng thống Liên Xô, phong trào này sẽ “tìm cách tách Liên bang Nga ra khỏi Liên Xô và quốc hữu hóa tất cả tài sản của Liên Xô trên lãnh thổ nước cộng hòa.”

Tuyên bố gây tranh cãi của Yeltsin ngày 16/10, đe dọa thậm chí cả những chính trị gia kỳ cựu châu Âu như Mitterrand, cho thấy rằng những người dấn chủ cấp tiến không quan tâm đến cải cách kinh tế như cách họ quan tâm đến các mục đích khác. Nếu Gorbachev từ chối tối hậu thư về việc miễn nhiệm chính phủ của Ryzhkov, điều đó có nghĩa là Tổng thống vi phạm chủ quyền nước Nga. Phản hồi lại việc này - tại cao điểm của cuộc diễu hành của các nhà nước chủ quyền - PCФCP tuyên bố cuộc chiến luật pháp chống lại Liên Xô. Ngày 24/1, Soviet Tối cao PCФCP thông qua một đạo luật vô tiền khoáng hậu “Về giá trị pháp lý của các đạo luật Liên Xô trên lãnh thổ PCФCP,” không chỉ khẳng định quyền ưu tiên của các đạo luật của nước cộng hòa mà còn quy định trừng phạt công dân và quan chức nếu họ tuân theo những đạo luật Liên Xô mà chưa được PCФCP phê chuẩn. Như Nước Nga dân chủ đã lên kế hoạch, luật “Về bảo vệ các cơ sở kinh tế có chủ quyền,” theo đó tất cả các cơ sở sở hữu nhà nước trên lãnh thổ PCФCP, bao gồm tài sản thuộc Liên Xô, được tuyên bố là tài sản của Liên bang Nga, được thông qua ngày 31/10.

Luật PCФCP về ngân sách năm 1991 về cơ bản phá hỏng các nguyên tắc dùng để xây dựng ngân sách Liên Xô và như vậy phá hỏng chính Liên Xô. Ban lãnh đạo Nga đơn phương cắt giảm đóng góp cho Liên Xô 100 tỉ rúp, qua đó giảm khả năng hỗ trợ các nước cộng hòa khác của chúng ta. Thiếu sự trợ giúp cần thiết, đến lượt mình các nước cộng hòa lại giảm cung cấp sản phẩm của họ cho chính quyền trung ương. Điều này dẫn đến những sự việc như thiếu bông và ngưng trệ trong sản xuất vải bông. Chính quyền Nga đơn phương nâng giá bán buôn thịt, dầu mỏ, các sản phẩm dầu và những hàng hóa khác. Tất cả những điều đó được biện hộ bởi khẩu hiệu mị dân, tuyên bố rằng cuộc sống người dân Nga đang nhanh chóng theo kịp tiêu chuẩn cuộc sống của các quốc gia phát triển phương Tây. Trên thực tế, sự mất cân đối trong các mối quan hệ kinh tế dẫn tới điều ngược lại.

Cuộc chiến pháp luật, chủ quyền và ngân sách được ban lãnh đạo Liên bang Nga châm ngòi đã lan ra các nước cộng hòa khác của Liên Xô. Khung khổ hiến pháp, nguyên tắc pháp lý cơ bản của toàn bộ hệ thống các mối quan hệ kinh tế và quản lý bị suy yếu trên cả nước.

Trong khi đó, một cuộc thảo luận mang tính xây dựng được tổ chức tại Quốc hội Liên Xô về “những chiến lược chính chuyển đổi sang nền kinh tế thị trường.” Chúng tôi thông qua chương trình ở cấp chính phủ Liên Xô, mặc dù các thẩm quyền của chính phủ đã bị xói mòn nghiêm trọng. Trong tháng 11, tôi đã tìm cách giảm bớt căng thẳng với Yeltsin bằng cách nhấn mạnh trách nhiệm chung của chúng tôi với vận mệnh đất nước. Nhưng ngay sau đó tôi cảm nhận được áp lực đến từ hướng khác. Sự chống đối của lực lượng đối lập phe cực tả kết hợp với một cuộc tấn công từ những người bảo thủ mà lợi ích của họ được thể hiện dưới sự bảo vệ của nhóm nghị sĩ Soyuz (Liên bang). Tại kỳ họp Quốc hội lần thứ tư họ yêu cầu đưa vấn đề miễn nhiệm chức vụ tổng thống của tôi vào chương trình nghị sự. Những kẻ cực đoan từ cả hai phía đều biểu quyết nhất trí, nhưng họ chỉ lấy được 400 phiếu. Yeltsin, Gavriil Popov và Sergei Stankevich bỏ phiếu trống.

Quốc hội nhất trí với các đề xuất của tôi về việc sửa đổi hiến pháp để thành lập Nội các chính phủ thay cho HĐBT, cũng như một số biện pháp khác nhằm tăng cường quyền lực thực điều hành và hành chính - những hành động cần thiết trong bối cảnh cuộc khủng hoảng trong nước ngày càng xấu đi. Vì các cuộc tranh luận và xung đột đang nổ ra ác liệt và ảnh hưởng đến tính toàn vẹn của đất nước cũng như vận mệnh của Liên Xô và một Hiệp ước Liên Xô mới, tôi mạnh mẽ đề nghị để người dân quyết định những vấn đề quan trọng này. Quốc hội đồng ý với đề xuất của tôi và thông qua một sắc lệnh tổ chức trưng cầu ý dân về việc có duy trì Liên Xô như một liên bang được cải cách của các nhà nước có chủ quyền bình đẳng hay không.

Đất nước bước vào năm 1991 mà ngân sách không được phê duyệt. Giới hành chính Nga ngăn không cho nó được thông qua. Suy giảm sản xuất tăng tốc (tới 5% so với quý đầu năm 1990). Các vấn đề địa phương hóa ở các nước cộng hòa, và trên hết là tất cả hành động của các cơ quan quyền lực Nga, đã làm phức tạp nghiêm trọng hoạt động của Nội các chính phủ do Valentin Pavlov đứng đầu. Chính phủ mới của Liên Xô cũng có những sai lầm. Một số kết quả tích cực liên quan đến cải cách giá bán lẻ tại các doanh nghiệp Liên Xô bị phủ định bởi việc trung ương đánh mất các đòn bẩy kinh tế vào tay các nước cộng hòa. Lạm phát phi mã vì việc tăng lương mất cân đối tại các nước cộng hòa. Mặc dù vậy, những cải cách tài chính tiền tệ cấp toàn Liên Xô vào thời gian đó không phải là “liệu pháp sốc” và không làm ảnh hưởng đến bảo đảm xã hội tối thiểu của phần lớn dân chúng. Nhưng những kẻ cấp tiến phái tả và phái hữu vẫn tiếp tục cuộc chiến giành quyền lực.

Những sự kiện ở Vilnius đêm 12/1 là một thử thách lớn đối với bầu không khí chính trị và tình cảm của đất nước. Phớt lờ lệnh của Tổng thống Liên Xô ban hành tới các nhà lãnh đạo các cơ quan an ninh nói rằng, cuộc xung đột đang ngày càng tăng ở thủ đô nước cộng hòa Latvia phải được giải quyết mà không sử dụng vũ lực, chỉ bằng các biện pháp chính trị, các đơn vị quân đội được coi là nhận lệnh từ chỉ huy các doanh trại để tấn công trung tâm truyền hình đang bị đám đông dân chúng ủng hộ nền độc lập của nước cộng hòa bao vây. 14 người chết và nhiều người bị thương. Cuộc tàn sát thảm kịch đẫm máu này, một vụ việc thực sự đáng tiếc, đã được sử dụng rộng rãi cho các mục tiêu thuần túy chính trị. Khó mà thoát khỏi ý nghĩ rằng ai đó rất muốn Tổng thống Liên Xô phải vấy máu những người bị giết hại. Tôi tìm cách giữ không cho cuộc khủng hoảng leo thang. Tôi từ chối không đưa quy chế tổng thống vào Litva vì tôi hiểu điều đó sẽ dẫn đến đâu. Tôi khẳng định lại rằng người dân không được phép nắm quyền lực theo cách vi hiến, bằng việc sử dụng sức mạnh thông qua những hành động “không được phép” từ phía quân đội.

Trong khi đó, Yeltsin ngay lập tức bay đến Tallinn để gặp các nhà lãnh đạo các nước Baltic, những người trong một thông điệp gửi Liên hợp quốc đã miêu tả biến cố ở Vilnius như một “cuộc xâm lược của Liên Xô chống lại Litva.” Kêu gọi các quân nhân ở các nước Baltic kiềm chế và bình tĩnh, Yeltsin đưa ra một tuyên bố khiêu khích bằng cách nói “Rõ ràng là không thể bảo vệ được chủ quyền nếu không có quân đội Nga.” Tại Soviet Tối cao Liên Xô, tôi mạnh mẽ lên án tuyên bố vô tiền khoáng hậu, có tác động sâu xa này, vì nó đe dọa chia rẽ các lực lượng vũ trang.

Ở Moskva và một số thành phố khác, lực lượng đối lập cấp tiến tổ chức các cuộc biểu tình và tuần hành với sự tham dự của hàng nghìn người yêu cầu miễn nhiệm Tổng thống Liên Xô, người trực tiếp bị đổ lỗi vì thảm họa ở Vilnius. Các nhà lãnh đạo Nước Nga Dân chủ đi đầu trong cơn cuồng chống Gorbachev. Tháng 2/1991, Yeltsin lên truyền hình và lần này với một tuyên bố mới, trực tiếp chống lại Gorbachev: “Tôi tự tách mình ra khỏi lập trường và chính sách của tổng thống và kêu gọi ông thoái vị ngay lập tức.” Mục tiêu của ông ta là cắt đầu não của trung tâm và cải tổ, khiến các nước cộng hòa và trên hết là nước Nga chống lại tổng thống. Tình hình như vậy có thể dẫn đến bất ổn, điều thích hợp với những kẻ cấp tiến mọi dạng thức. Bất kỳ hành động nào do các cơ quan quyền lực Liên Xô thực hiện để duy trì trật tự xã hội cũng bị diễn giải thành việc vi phạm dân chủ và chủ quyền cũng như mối đe dọa độc tài. Tôi còn nhớ Nursultan Nazarbayev đã có phản ứng rất tiêu cực khi đó đối với những lời kêu gọi của Yeltsin: “Phải, đó là khủng hoảng sâu sắc, nhưng ông ta lại khuấy nó lên hơn.” Những lời kêu gọi này bị lên án và không được những cá nhân có tầm nhìn xa nhất trong số các nhà hoạt động của Nước Nga dân chủ đồng thuận, họ đã giữ được cái đầu lạnh và không bị cuốn theo cơn bốc đồng của các cuộc tuần hành.⦾

Khi cuộc trưng cầu ý dân Liên Xô ngày 17/3 đang đến gần, lực lượng đối lập do Yeltsin cầm đầu đã đẩy mạnh đáng kể việc tuyên truyền chống Gorbachev và chống Liên Xô. Đầu tháng 3, các cuộc đình công chính trị do Nước Nga dân chủ tài trợ lại được tổ chức tại vùng mỏ Kuzbass và các tỉnh khác với yêu cầu Chính phủ Liên Xô thoái vị. Một lần nữa, nền kinh tế đất nước, đặc biệt là ngành thép và nông nghiệp phải chịu những thiệt hại nặng nề. Năm lò luyện than cốc và 20 lò gang phải đóng cửa trong vài tháng đầu năm 1991.

Các cuộc phản đối chống Gorbchev khổng lồ diễn ra tại Quảng trường Manez ở trung tâm Moskva. Những cuộc biểu tình tương tự cũng diễn ra tại các thành phố Nga, kêu gọi công dân bỏ phiếu chống lại việc duy trì và cải cách Liên Xô trong trưng cầu ý dân. Báo chí, chủ yếu nằm trong tay lực lượng đối lập, suốt ngày đêm quảng bá tất cả những khía cạnh khó khăn và bi thảm nhất của lịch sử Soviet.

Truyền đơn, biểu ngữ và các chương trình phát thanh không ngừng kêu gọi không tham gia trưng cầu ý dân hoặc bỏ phiếu chống, trong khi các khẩu hiệu chống Gorbachev và Liên Xô do Yeltsin tài trợ được phát hành hàng loạt. Tuy nhiên, đợt bãi công chính trị mới của những người thợ mỏ do lực lượng đối lập xúi giục đã không có được quy mô như những người tổ chức nó mong muốn. Lực lượng đối lập muốn phá hoại trưng cầu ý dân hoặc tạo ra đa số phiếu chống lại việc duy trì Liên Xô. Đa số tuyệt đối người dân từ Nga, Ukraina và các nước cộng hòa khác tham gia trưng cầu ý dân kêu gọi duy trì và cải cách Liên Xô. Không nghi ngờ gì, kết quả trưng cầu ý dân không chỉ là một thành công lớn về chính trị và đạo đức đối với tổng thống Liên Xô mà còn là sự biểu hiện ý chí của người dân trong việc duy trì sự toàn vẹn của đất nước và cải cách nó.

Tận dụng thành công đạt được bất kể cuộc khủng hoảng kinh tế đang sâu sắc hơn và mối đe dọa sụp đổ đất nước, tôi mời các nhà lãnh đạo của các nước cộng hòa - Nga, Ukraina, Belarus, Uzbekistan, Kazakhstan, Azerbaijan, Kyrgyzstan, Turkmenistan và Tajikistan - tham gia một cuộc gặp bí mật với thành phần hạn chế nhằm đưa ra một chương trình chung để triển khai những hành động cụ thể mang tính xây dựng.

Cuộc họp, được triệu tập theo sáng kiến của tôi, diễn ra vào cuối tháng 4 và được biết đến như cuộc họp Novo-Ogaryevo 9+1. Yeltsin cũng tham dự, khi đó ông ta quan tâm đến việc tạo các điều kiện thuận lợi để tổ chức bầu cử tổng thống tại Liên bang Nga. Ở Novo-Ogaryevo, dinh cư ngoại ô chính thức của tổng thống, chúng tôi thông qua một tuyên bố chung về những biện pháp tức thời để ổn định tình hình trong nước và vượt qua khủng hoảng. Chúng tôi tuyên bố rõ ràng rằng biện pháp chính để ổn định là ký một Hiệp ước Liên Xô càng nhanh càng tốt.

Các thỏa thuận Novo-Ogaryevo đóng vai trò trong việc gạt bỏ các cuộc tấn công vào Tổng Bí thư đang được giới các quan chức trong Đảng tích cực chuẩn bị.

Trong khi chính thức chấp nhận kết quả của Đại hội lần thứ 28, họ không từ bỏ những kế hoạch gạt Gorbachev và toàn bộ phe cải tổ ra khỏi ban lãnh đạo của Đảng. Trận chiến quyết định được chuẩn bị cho Hội nghị toàn thể Trung ương vào tháng 4. Dưới vỏ bọc chuẩn bị cho kỷ niệm 50 năm bắt đầu cuộc Chiến tranh Vệ quốc vĩ đại, các BTTN và thứ hai từ các thành ủy Moskva, Leningrad, Kiev, Minsk, Brest, Kerch, Murmansk, Novosibirsk, Odessa, Sevastopol và Tula gặp nhau ở Smolensk và đạt được thỏa thuận về việc loại bỏ Gorbachev ra khỏi vị trí Tổng Bí thư. Với mục tiêu này, Đảng Cộng sản Nga một lần nữa ấp ủ ý tưởng triệu tập một đại hội đảng khẩn cấp. Như đã từng được làm tại hội nghị toàn thể Đảng Cộng sản Nga và Đại hội lần thứ 28, lực lượng đối lập muốn biến Hội nghị toàn thể tháng 4 КПCC thành một dạng phiên tòa phán xử cải tổ và Gorbachev. Các BTTN Trung ương từ Ukraina và Belarus, ngoài các tổ chức đảng Moskva và Leningrad và rất nhiều các quan chức của Đảng phát biểu với giọng điệu đe dọa và tự mãn. Họ yêu cầu ban hành tình trạng khẩn cấp nhà nước.

Để đáp lại, tôi tuyên bố từ chức Tổng Bí thư và ra khỏi phòng. Không ai dự đoán được nước đi này. Hơn 70 ủy viên UBTƯ đã chuẩn bị tuyên bố ủng hộ Tổng Bí thư và yêu cầu triệu tập đại hội khẩn cấp. Sau ba giờ thảo luận, BCT yêu cầu tôi không phản đối việc bỏ đề nghị từ chức của tôi ra khỏi thảo luận. Nazarbayev và các ủy viên Trung ương khác vẫn giữ được sự tỉnh táo của mình và sắc sảo phản bác lại cuộc tấn công phá hoại chống lại Tổng Bí thư.

Để kết luận, tôi nói rằng đấu tranh trong Đảng cũng giống như ăn tiệc trong khi có dịch hạch, và một cuộc đối thoại căn bản về những vấn đề liên quan đến lý luận và các chính sách của Đảng sẽ phải đợi tới khi thảo luận dự thảo cương lĩnh mới của Đảng cho Đại hội lần thứ 29. Cuối cùng, Hội nghị đã thông qua một nghị quyết tương đối cân bằng.

Những thỏa thuận Novo-Ogaryevo hỗ trợ chính phủ của Pavlov⦾ đưa ra một chương trình chống khủng hoảng nhất quán với các nhà lãnh đạo nước cộng hòa. Các nước cộng hòa Baltic cũng thể hiện mong muốn tham gia không chính thức trong quá trình triển khai. Tôi phê duyệt văn bản này ngày 5/6. Nó được chính thức công bố như “Chương trình hành động chung của Nội các Liên Xô và Chính phủ các nước cộng hòa có chủ quyền để đưa nền kinh tế đất nước ra khỏi khủng hoảng, một phần của việc chuyển đổi sang nền kinh tế thị trường.” Sang tháng sau, chương trình chống khủng hoảng đã được triển khai.

Một năm sau Tuyên bố về chủ quyền nhà nước của PCФCP, trong đó nói rằng Nga sẽ vẫn là một bộ phận của Liên Xô cải cách được thông qua, cuộc bầu cử tổng thống PCФCP được tổ chức ngày 12/6/1991. Boris Yeltsin nhận được đa số phiếu bầu với khoảng cách tương đối lớn. Ông ta nhận được phiếu bầu của 40% công dân Liên bang Nga có quyền bầu cử. Những ứng cử viên khác Nikolai Ryzhkov, Vadim Bakatin, Vladimir Zhirinovsky và Albert Makashov có kết quả kém xa Yeltsin. Các ứng cử viên được КПCC hỗ trợ thất bại ở tất cả các thành phố lớn, tức là ở những nơi tập trung cao nhất trí thức và giai cấp công nhân. Đó là một thất bại của Đảng Cộng sản Nga của Ivan Polozkov và tất cả những ai trong BCT chỉ đạo việc này.

Nhưng đây mới là điều đáng nói: chủ đề “rút khỏi Liên Xô,” chưa nói đến giải tán nó, hoàn toàn không được nhắc đến trong tình cảm của đa số tuyệt đối bỏ phiếu cho Yeltsin. Tôi không nhớ mình từng nghe thấy những khẩu hiệu như vậy trong chương trình và những phát biểu của chính ứng cử viên tổng thống. Độc lập, chủ quyền và tự do của nước Nga khỏi “chế độ độc tài của trung tâm” và sự quan liêu của КПCC cũng như những kẻ “trộm cắp” và “ăn bám” từ các nước cộng hòa và các nhà nước khác - phải, họ hò hét về điều đó trong từng góc phố. Từ khi người dân bầu hợp pháp Yeltsin làm tổng thống Liên bang Nga, tôi cảm thấy cần phải công nhận kết quả bầu và đạt được thỏa thuận với ông ta về thủ tục ký Hiệp ước Liên Xô mới. Chúng tôi cuối cùng cũng thỏa thuận được về nội dung của hiệp ước mới và lấy ngày 20/8 làm ngày ký.

Tháng 7, Hội nghị toàn thể Trung ương КПCC phê duyệt trên nguyên tắc dự thảo cương lĩnh mới của Đảng, theo đó Đảng sẽ chuyển đổi thành một Đảng nghị viện cơ bản theo khuynh hướng dân chủ xã hội.

Những người đối lập và gièm pha tôi, những người đã hành xử rất hung dữ tại Hội nghị toàn thể Trung ương tháng 4 lần này lại hành xử trong khuôn khổ văn minh, có lẽ chỉ ngoại trừ tiếng vỗ tay ầm ầm của họ sau bài phát biểu của Anatoly Lukyanov. Nhưng sự hòa giải bề ngoài này là dối trá. Những người ủng hộ các biện pháp cực đoan, những người đã không làm cho chúng được thông qua hay không thể buộc tổng bí thư từ chức bằng những biện pháp pháp lý rõ ràng đã quyết định sử dụng phương pháp khác.

Đến giữa năm 1991, trong nước đã có sự cân bằng chính trị tương đối giữa chính quyền Liên Xô trung ương và các nhà lãnh đạo các nước cộng hòa. Tất nhiên sự cân bằng này cực kỳ mong manh vì nền tảng kinh tế đang suy yếu và bị bào mòn bởi các yếu tố chủ quan và khách quan dễ thấy. Tuy vậy, sự hiểu biết lẫn nhau căn bản mà chúng tôi đạt được dưới dạng 9+1 đã mở ra cơ hội phối hợp các nỗ lực để đạt được thỏa hiệp. Những dấu hiệu mới đang nổi lên ở các nước cộng hòa Litva, Latvia và Estonia cho thấy mong muốn hợp tác. Tiếp theo đã có triển vọng mới cho bước tiến được phối hợp và mang tính xây dựng trong những lĩnh vực quan trọng.

Trên bối cảnh đó, tôi tổ chức một cuộc gặp với Yeltsin và Nazarbayev ngày 30/6, vài ngày trước khi tôi đi nghỉ ở Foros, Krym, nơi tôi dự định sẽ hoàn toàn tập trung vào việc chuẩn bị ký Hiệp ước Liên Xô. Trong một cuộc trao đổi không chính thức, chúng tôi đã thảo luận kín về những bước đi chính trị chung và những hành động có thể phải thực hiện sau khi Hiệp ước được ký. Chúng tôi tạm thời nhất trí tổ chức bầu cử Tổng thống Liên Xô và có thể thay đổi nhân sự trong Nội các Liên Xô và vị thế của nó.

Sau này được biết hóa ra KGB đã nghe trộm cuộc gặp gỡ này, điều đó đã đẩy một số quan chức cao cấp đến việc ra quyết định tham gia và thực hiện đảo chính. Được biết Bộ trưởng Quốc phòng Dmitry Yazov không chắc chắn về việc có hỗ trợ thành viên GKChP Vladimir Kruychkov hay không. Nhưng sự thật là việc băng ghi âm có nhắc đến tên Yazov đã đẩy ông ta gia nhập hội đảo chính.

Cuộc đảo chính tháng 8

Việc ký Hiệp ước Liên Xô mới, dự kiến tổ chức ngày 20/8, có thể và sẽ là một mốc lịch sử mới cho cả đất nước. Chỉ riêng việc ký Hiệp ước cũng đã có thể cho xã hội và thế giới một tín hiệu đáng tin cậy rằng, đa số các nhà lãnh đạo - của 9 nước cộng hòa Liên Xô và chính quyền trung ương - đã sẵn sàng cùng làm việc để ổn định tình hình trong nước. Nó cũng tạo ra một khung pháp lý để bảo vệ sự toàn vẹn của Liên Xô để tiếp tục đổi mới dân chủ đất nước thông qua những mối quan hệ liên bang. Hiệp ước sẽ đưa ra một sự cân bằng thực sự và hợp lý của những lợi ích giữa các nước cộng hòa và trung tâm, trong khi vẫn để lại đủ không gian cần thiết cho cải cách dân chủ hơn nữa. Trong một cuộc điện đàm của tôi với Yeltsin ngày 14/8 ông ta than phiền về áp lực ngày càng tăng lên ông ta từ phía các nhà lãnh đạo Nước Nga Dân chủ. Tôi trả lời ngắn gọn: “Anh đang bị phê phán vì ‘duy trì đế chế’ còn tôi bị phê phán vì phá hủy nó! Chắc chúng ta đang làm điều gì đó đúng.”

Chỉ ba ngày sau, tôi mặt đối mặt với những kẻ thù khác của Hiệp ước mới. Một nhóm các quan chức cao cấp của Đảng và chính phủ đã cắt đứt mọi phương tiện liên lạc của Tổng thống Liên Xô và đã cách ly tôi, gia đình tôi và những trợ lý của tôi đang ở khu nghỉ dưỡng Foros, đưa ra cho tôi một tối hậu thư: hoặc tôi phải công bố tình trạng khẩn cấp trong nước, chuyển quyền lực Tổng thống cho Phó Tổng thống Yanayev hoặc từ chức. Tôi thẳng thừng từ chối tất cả những yêu cầu đó. Tôi nói với họ rằng việc thành lập một ủy ban Quốc gia về Tình trạng Khẩn cấp trong nước chỉ có thể được thực hiện với sự phê chuẩn của Đại hội đại biểu nhân dân hoặc Soviet Tối cao Liên Xô. Tôi yêu cầu triệu tập Đại hội đại biểu nhân dân hoặc một phiên họp của Soviet Tối cao và để họ quyết định. Bất cứ điều gì khác sẽ là một tội ác hình sự liều lĩnh mà họ phải chịu trách nhiệm. Và tôi còn mắng thêm những người khách đến thăm theo cách thường được gọi là “kiểu Nga.” Nói thực, tôi đã hy vọng sự từ chối cộc cằn của tôi sẽ làm những kẻ âm mưu tỉnh ra và khiến họ từ bỏ ý định.

Không được đáp ứng bất cứ đòi hỏi nào của họ và bị tôi cự tuyệt, những người đưa tin của những kẻ âm mưu rút lui trong tình trạng mà theo tôi là hơi bối rối. Tuy nhiên, việc liên lạc vẫn bị cắt đứt và tất cả đường đi tới dacha của tôi cũng bị cắt và việc tăng cường cách ly này cho thấy kế hoạch của họ còn đi xa hơn thế. Nó cho thấy việc bắt giữ tổng thống và chiếm quyền đã được lập kế hoạch từ trước.

Họ đưa ra những lý do như sau (dối trá và đi quá xa) cho đảo chính: Tổng thống Liên Xô không thể thực hiện được nhiệm vụ của mình do ốm thập tử nhất sinh, điều sẽ được minh chứng bằng giấy chứng nhận y tế. Không cần có trí tưởng tượng phong phú lắm để biết được các “cơ quan có thẩm quyền” vừa chiếm được quyền lực khẩn cấp sẽ làm thế nào để “xác nhận” điều đó. Như sau này được tiết lộ, Chủ tịch KGB đã tự mình ra lệnh cho các bác sĩ cung cấp “bằng chứng” về căn bệnh hiểm nghèo của Tổng thống và sự bất lực của ông ta. Họ đã không tuân theo. Phải ghi nhận các chuyên gia y tế của chúng ta, không ai trong số họ bị sụp đổ dưới áp lực.

Những ngày đêm đảo chính, với hàng trăm xe tăng và xe bọc thép trên các quảng trường và đường phố ở Moskva đã trở thành một dạng thời điểm giác ngộ đối với những công dân của đất nước ta, đối với những định chế dân chủ mới và với toàn bộ ý tưởng cải tổ.

Cuộc đảo chính đã xói mòn và gây nghi ngờ cho cải tổ như một quá trình xã hội và chính trị có mục tiêu và biện pháp hòa bình, đổi mới phi bạo lực và dân chủ hóa nhà nước và xã hội, và như một quá trình nối liền khoảng cách xa lánh giữa người dân và quyền lực. Đó là lý do vì sao cuộc đảo chính là một bước lùi dài, về lại quá khứ của thời trước cải tổ, nơi những mệnh lệnh từ trên xuống, sự độc đoán và quyền lực của nỗi sợ hãi là một phần cấu thành của các mối quan hệ giữa những người nắm quyền và xã hội nói chung.

Những hành động của các thành viên GKChP ở Krym và Moskva đã làm lộ rõ những ý đồ và âm mưu thực sự của GKChP. Người dân nhanh chóng nhận ra rằng những hành động của họ dựa trên cơ sở dối trá. GKChP đã thất bại trong việc chiếm được bất cứ điều gì gần với sự ủng hộ của đông đảo quần chúng ở Moskva, Leningrad hay bất cứ thành phố hay, nước cộng hòa nào khác. Ngược lại, hàng trăm nghìn công dân đã chống lại GKChP ở Moskva. Soviet thành phố Moskva và Soviet Tối cao Nga có quan điểm chính trị và dân sự đáng khen ngợi. Yeltsin công khai chống lại lãnh đạo GKChP, những người muốn có được sự hợp tác của ông ta sau khi Tổng thống Liên Xô từ chối yêu cầu của họ.

Việc tôi từ chối hợp tác với những kẻ âm mưu lấy đi của GKChP mọi tính hợp pháp hợp lệ, làm hỏng những tính toán ban đầu của họ, gây ra bối rối, bất hòa và lúng túng trong hàng ngũ của họ. Và sau khi phải đối mặt với những cuộc biểu tình phản đối lớn ở Moskva và sự từ chối tham gia tấn công Nhà trắng của một số nhà lãnh đạo quân đội, GKChP bắt đầu xì hơi và đến ngày 21/8 thì sụp đổ. Có vẻ như cải tổ và dân chủ đã giành chiến thắng hoàn toàn. Nhưng những kẻ đảo chính đã làm suy yếu uy quyền của các cơ quan quyền lực và chính quyền Liên Xô. Vị thế của Tổng thống Liên Xô cũng bị xói mòn nghiêm trọng, một phần vì chính những quan chức cao cấp của Đảng và Nhà nước trong giới thân cận của Tổng thống lại là những người âm mưu chống lại Hiến pháp, luật pháp và trật tự dân chủ. Trong số họ có Anatoly Lukyanov, Chủ tịch Soviet Tối cao Liên Xô. Giờ đây ông ta đang tìm mọi cách để tách mình khỏi GKChP. Nhưng mọi điều chúng ta biết về hành vi của ông ta trong những ngày tháng đó nói lên rằng, nếu không phải vì quan điểm phản bội của ông ta thì Kryuchkov và những người khác sẽ không dám làm những gì họ đã làm.

Bước ngoặt về phía hiểu biết lẫn nhau và hành động chung bởi chính quyền trung ương được đổi mới và các nước cộng hòa Soviet đang trong quá trình trở thành những quốc gia có chủ quyền, về phía hợp tác trên cơ sở phát triển các mối quan hệ liên bang thực sự, điều cần rất nhiều nỗ lực để chuẩn bị, đã bị phá hủy.

Quá trình tuyên bố độc lập tách khỏi Liên Xô nhanh chóng của các nước cộng hòa Estonia, Latvia, Ukraina, Belarus, Moldova, Azerbaijan, Kyrgyzstan và Uzbekistan thậm chí đã bắt đầu trước khi vụ đảo chính tỏa cái bóng chuyên chế của mình lên đất nước. Sự cân bằng quyền lực trong nước đã dịch chuyển. Sự thực đây đã là một đất nước hoàn toàn khác. Tôi tuyên bố như vậy sau khi từ Foros trở về; thực sự tôi cũng đã trở thành một người khác trong nhiều khía cạnh…

Tôi bị chấn động sâu sắc bởi sự phản bội của những người mà tôi nghĩ mình biết rõ, nhưng lại là những người đã chuẩn bị và tìm cách đảo chính sau lưng tôi. Và họ không chỉ phản bội lòng tin, lừa dối, phản bội tôi. Thực sự, tôi đã tự lừa dối chính mình khi đã tự tin đánh giá quá cao những phẩm chất cá nhân, đạo đức và chính trị của họ. Tôi có thể nói rằng vào thời kỳ đỉnh điểm của cải tổ, khi việc vượt qua những khó khăn đó đã mở ra những chân trời mới, những người tôi cất nhắc đã ích kỷ phản bội lại những mục tiêu và lý tưởng dân chủ, tạo nên mục đích của việc đổi mới lịch sử của đất nước, nhà nước và xã hội. Họ lựa chọn dùng vũ lực và một chính sách đe dọa và lừa dối, chưa nói đến vi phạm luật pháp. Sự thiển cận chính trị đáng kinh ngạc đã chiến thắng.

Thái độ của một vài bí thư Trung ương, những người không chống lại những kẻ âm mưu, hay những người ủng hộ họ, thực sự là một cú đánh mạnh. Có lẽ chỉ có một số ít đồng chí là ngoại lệ. Trong hoàn cảnh đó, tôi đã ra một quyết định khó khăn là từ chức Tổng Bí thư UBTƯ КПCC, và đề xuất UBTƯ tự giải tán. Đồng thời, tôi kiên quyết phủ nhận sự dính líu của hàng triệu người cộng sản vào những tội lỗi và những thói hư tật xấu của những kẻ quan liêu cực đoan trong Đảng, cũng như những nỗ lực bôi xấu toàn bộ lịch sử và những hoạt động của КПCC. Không may, các quan chức của Đảng đã nắm được quyền lực chặt chẽ và lâu dài tới mức họ đã thấm đẫm các thói quan liêu và các tật xấu gắn liền với hệ thống hành chính mệnh lệnh lỗi thời. Các sự kiện xảy ra trong những ngày tháng trước và sau cuộc đảo chính tháng 8 đã thuyết phục tôi về quan điểm này.

Tôi cần phải chỉ ra vai trò không thỏa hiệp của Yeltsin trong cuộc chiến chống lại GKChP. Một chiến thắng của những người ủng hộ các biện pháp khẩn cấp có thể sẽ đưa đất nước tụt lùi, với những hậu quả tiêu cực khó dự đoán. Nhưng việc gì cũng có hai mặt: sau khi có quan điểm cứng rắn chống lại các thành viên GKChP muốn đưa đất nước thụt lùi, Yeltsin không thể dừng lại đúng lúc, và với tất cả lòng nhiệt tình của mình, ông ta tiếp tục cuộc chiến, lần này là chống lại Liên Xô, điều mà ông ta coi là mối đe dọa chính đối với chủ quyền của nước Nga.

Trong những ngày tháng đảo chính và sau đó, khi tôi đã từ Foros trở về, Yeltsin đã vượt qua mọi ranh giới hiến pháp bằng cách ký các sắc lệnh đưa các cơ quan chính quyền Liên Xô trực thuộc quyền các cơ quan của nước cộng hòa của chính ông ta. Các đại diện của PCФCP được cử đến các cơ quan chính phủ Liên Xô với quyền giám sát, hủy bỏ hay sửa đổi các chỉ thị của họ. Tôi ban hành một sắc lệnh (như tôi đã nói) chấp nhận những hành động của Tổng thống Nga trong khi đảo chính nhưng ra lệnh cho Yeltsin dừng các hoạt động theo hướng đó. Tất cả những gì họ làm chỉ là làm tăng thêm tình cảm ly khai trong các nước cộng hòa đang vội vàng “tư nhân hóa” các công ty và những thiết chế thuộc sở hữu của Liên Xô nằm trên lãnh thổ của họ.

Mặc dù vậy, Yeltsin vẫn tiếp tục hành động như một kẻ tiếm quyền và bắt đầu một sứ mệnh phá hủy Liên Xô.

Nỗ lực cuối cùng cứu vãn Liên Xô

Tôi thấy và nghĩ rằng cần tích cực theo đuổi việc ký một Hiệp ước Liên Xô mới, lần này có tính đến những sự kiện vừa diễn ra và cán cân quyền lực mới. Trong ngày đầu quay lại làm việc ở Kremli, tại một cuộc họp với các nhà lãnh đạo 9 nước cộng hòa Liên Xô, tôi nhấn mạnh tầm quan trọng của việc giải quyết vấn đề này càng nhanh càng tốt. Hầu hết các nhà lãnh đạo nước cộng hòa nhất trí rằng Hiệp ước Liên Xô mới là có thể và cần thiết và thể hiện sự sẵn sàng cùng hợp tác với nhau về vấn đề này. Yeltsin cũng nhất trí, ít nhất là trong các cuộc họp công khai.

Tại Kỳ họp bất thường lần thứ năm Quốc hội Liên Xô ngày 2/9, Nursultan Nazarbayev đọc tuyên bố của Tổng thống Liên Xô và các nhà lãnh đạo các nước cộng hòa của Liên Xô. Tuyên bố công bố rằng, các nhà lãnh đạo tối cao được bầu cử hợp pháp, cụ thể là Tổng thống Liên Xô và tổng thống và chủ tịch Soviet Tối cao các nước cộng hòa đã nhất trí về việc cần “dự thảo và ký, thay mặt cho toàn thể các nước cộng hòa có nguyện vọng một Hiệp ước của các nước cộng hòa có chủ quyền, theo đó từng nước sẽ có thể độc lập xác định hình thức tham gia của mình vào Liên bang.” Ý tưởng là thiết lập một liên minh kinh tế, một hội đồng các đại diện đại biểu nhân dân từ các nước cộng hòa, một ủy ban Nhà nước Liên Xô và một Hội đồng Kinh tế liên các nước cộng hòa. Một bộ luật của Liên Xô “Về các cơ quan quyền lực nhà nước và chính quyền của Liên Xô trong giai đoạn chuyển đổi” đã được thông qua.

Việc dự thảo Hiệp ước Liên Xô được khởi động lại dưới sự chỉ đạo của tôi tiến triển rất khó khăn nhưng dẫu sao vẫn tiến lên từng bước. Tôi đã tìm cách đạt được sự hiểu biết lẫn nhau và tìm ra nền tảng chung với những người tham gia vào sự nghiệp chung của chúng tôi, trước hết là với Nursultan Nazabayev, người ủng hộ việc ký Hiệp ước Liên Xô càng sớm càng tốt. Tuy nhiên, Yeltsin là nguồn gốc chính của mọi cản trở. Trong khi không bao giờ công khai từ chối làm việc về Hiệp ước Liên Xô, trên thực tế ông ta trì hoãn, thoái thác và liên tục thay đổi ý kiến về những điều khoản đã được nhất trí của Hiệp ước. Mục đích của ông ta là bỏ ra khỏi hiệp ước nguyên tắc chính: thiết lập một “nhà nước liên bang thống nhất” và thay nó bằng khái niệm “nhà nước Liên Xô” với ý tưởng mờ mịt và đầy tham vọng về một “liên bang các nhà nước.”

Yeltsin liên tục tìm cách phá hoại có hiệu quả Hiệp ước Liên Xô cho tới cuối tháng 11. Việc này được làm theo những chiến lược và chiến sách được tạo ra theo sự chỉ đạo của chính tổng thống.

Những người dân chủ cấp tiên coi thất bại của cuộc đảo chính là một cơ hội xóa bỏ hoàn toàn các cấu trúc của Liên Xô và giải phóng họ khỏi tất cả những trách nhiệm của mình và đối với Liên Xô. Trong một văn bản mật tháng 9/1991, họ tìm cách thuyết phục Yeltsin, người đang ở Sochi thoái thác công việc tại Moskva về việc cần thúc đẩy tiến trình hành động này. Các tác giả giận dữ khi Gorbachev có thể tiếp tục làm việc về Hiệp ước Liên Xô mới, khi các cơ cấu Liên Xô mới dần được hồi phục và khi công việc tích cực chuẩn bị cho một thỏa thuận kinh tế đã được bắt đầu dưới sự chỉ đạo của Yavlinsky.

Yeltsin nói tại cuộc họp Hội đồng Nhà nước ngày 15/10 rằng, trước khi công bố cải cách, ông ta sẽ “hoàn tất việc phá hủy” chính quyền trung ương: “Trong thời gian một tháng, chúng ta sẽ đóng tài khoản của tất cả các bộ của Liên Xô cung cấp dịch vụ mà chúng ta không sử dụng đến” ông ta nói.

Ngày 18/10 tại Kremli, Tổng thống Liên Xô và các nhà lãnh đạo 8 nước cộng hòa Soviet (không có Ukraina, Moldova, Gruzia và Azerbaijan) ký Hiệp ước Cộng đồng Kinh tế các nhà nước có chủ quyền, theo sự ủy thác của Đại hội Đại biểu nhân dân trong tháng 9. Bất kế điều đó, Yeltsin ngay lập tức tuyên bố: “Nhiệm vụ hiện tại là dỡ bỏ những gì còn lại của các cơ cấu đế quốc chuyên chế và thiết lập các cơ cấu linh hoạt, hỗ trợ kinh doanh và liên các nước cộng hòa.” Ông ta xác nhận rằng, “Nga đã dừng tài trợ cho các bộ của Liên Xô, ngoại trừ Bộ Quốc phòng, Bộ Đường sắt và Bộ Năng lượng nguyên tử.”

Cuối tháng 10, Yeltsin thể hiện ý định tuyên bố Ngân hàng Nhà nước Liên Xô là một ngân hàng Nga, giảm số lượng nhân viên của Bộ Ngoại giao Liên Xô tới 90% (nước Nga không cần Bộ Ngoại giao như vậy) giải tán 80 bộ của Liên Xô… Những cú đánh mới này chống lại chính quyền trung ương được đi kèm những lời hứa hẹn ầm ĩ về bình ổn tài chính vào mùa xuân năm 1992, và bắt đầu khôi phục kinh tế một năm sau đó. Viện sĩ Loenid Abalkin khi đó phê phán những chương trình điên cuồng này và dự báo tỉ lệ lạm phát phi mã, khủng hoảng kinh tế và phân hóa xã hội sâu sắc hơn.

Tuyên bố của Yeltsin gây sốc cho các nước cộng hòa và cả phương Tây. Mùa thu năm 1991, vận mệnh của Liên Xô cơ bản phụ thuộc vào việc bình thường hóa các mối quan hệ tài chính và kinh tế của chúng ta với phương Tây sau khi chúng đã bị suy yếu đáng kể bởi khủng hoảng và bị xói mòn và ngăn cản bởi cuộc đảo chính. Trong khi các đối tác phương Tây của chúng ta nhận thức được điều này, họ không vội vã giúp đỡ thực sự mà muốn đứng sang bên chờ đợi. Đó là lý do vì sao suốt cả mùa thu, từ tháng 9 đến tháng 11, trong những lần liên lạc gần như hằng ngày với các nhà lãnh đạo nước ngoài, bao gồm John Major, Helmut Kohl, François Mitterrand, George Bush, Giulio Andreotti, Felipe Gonzalez, Bộ trưởng Ngoại giao và Bộ trưởng Tài chính các nước G7 và các nước khác, các nghị sĩ và các doanh nhân lớn, tôi luôn thúc giục họ có những bước đi thực tế. Pháp, Đức và Italia có lẽ là những nước có đáp ứng tốt nhất.

John Major, khi đó là điều phối viên G7, là người đầu tiên đến Moskva vào tháng 9 để thảo luận biện pháp triển khai thỏa thuận London. Ông ta nói với tôi trong tháng 11 rằng Nhóm G7 và ủy ban châu Âu EC đã thông qua chương trình hỗ trợ 10 tỉ đô la.⦾ Đã đạt được thỏa thuận để Liên Xô được trở thành thành viên liên kết và sau đó là thành viên đầy đủ của Quỹ tiền tệ quốc tế. Tôi gặp Giám đốc điều hành Quỹ, Michel Camdessus ở Moskva khoảng ngày 20/11 để thảo luận cách Quỹ sẽ giúp thúc đẩy cải cách kinh tế của chúng tôi như thế nào.

Grigory Yavlinsky, người đã gây dựng thành công uy tín là Phó Chủ tịch Hội đồng Kinh tế liên các nước cộng hòa, ngày 23/11 báo cáo với tôi rằng, quá trình dự thảo những thỏa thuận đặc biệt trong các lĩnh vực chính và các vấn đề triển khai Hiệp ước Cộng đồng Kinh tế và phê chuẩn của các nước cộng hòa đã được hoàn thành trước thời hạn.

Yavlinsky tin rằng Hiệp ước Cộng đồng Kinh tế cần có hiệu lực vào năm 1991. Những cản trở duy nhất còn lại đơn thuần mang tính chất chính trị, Nhưng trong phân tích cuối cùng, mọi thứ đều dẫn đến việc cần ký Hiệp ước Liên Xô mới.

Theo như một dự thảo hiệp ước được chuẩn bị sau đảo chính, một nhà nước liên bang sẽ có các thiết chế phổ thông đầu phiếu - một quốc hội và một tổng thống. Một quân đội chung. Một hệ thống tiền tệ chung. Cơ chế công dân kép, của từng nước cộng hòa và của Liên bang. Chính quyền trung ương chịu trách nhiệm về các vấn đề chính sách trong và ngoài nước và những hiệp ước quốc tế quan trọng… Tất cả thành viên trong cuộc họp Hội đồng Nhà nước ngày 4/11 đã chấp nhận dự thảo đó về nguyên tắc với một vài bảo lưu. Tất cả các nhà lãnh đạo các nước cộng hòa nhất trí rằng khi những ý kiến của họ được đưa vào, họ sẽ ký dự thảo để đẩy nhanh quá trình phê chuẩn hiệp ước tại nghị viện nước mình.

Khi đó, Loenid Kravchuk cho thấy mình là một đối tác khá tích cực, nếu như không phải là đồng phạm, của Yeltsin trong những nỗ lực của ông ta, cả công khai và bí mật, để phá hủy Liên Xô. Kravchuk không những chống lại Hiệp ước Liên Xô mà ông ta còn tuyên bố rằng Ukraina sẽ không phê chuẩn Hiệp ước Cộng đồng Kinh tế nếu như nó quy định bất cứ cơ quan trung ương nào, và không được tồn tại bất cứ chính quyền trung ương nào có nhiệm vụ thống nhất các nước cộng hòa…

Quan điểm này của một người ở trung tâm các sự kiện thời gian đó là một cứu tinh thực sự cho Yeltsin. Ông ta hiểu rõ rằng những bước đi song phương chối bỏ công khai Liên Xô là không thích đáng và đẩy rủi ro. Như thể ông ta nói, xem này, tôi không chống lại ý tưởng Liên bang, nhưng các anh thấy không, Kravchuk và Ukraina không muốn tham gia, và làm sao có được Liên bang thiếu họ? Kết quả là tại cuộc hội Hội đồng Nhà nước ngày 14/11, Yeltsin tham gia thảo luận về dự thảo Hiệp ước Liên Xô, lúc này đã được sửa đổi theo đóng góp của các nước cộng hòa, và chống lại cái thực sự đã là một đề xuất được thống nhất để thành lập nhà nước Liên bang.

Tôi phản đối mạnh mẽ và từ chối tham gia vào việc xóa bỏ nhà nước Liên bang duy nhất. Sau đó Nazarbayev ủng hộ tôi: “Chúng ta cần khẳng định rằng những người đến họp tại đây ít nhất cũng có ý định và mong muốn thiết lập một liên bang chính trị với quân đội, lãnh thổ và đường biên giới chung.” Cuối cùng, một công thức cho một “nhà nước dân chủ liên bang” được thông qua. Hiệp ước dự định được ký ngày 25/11.

Sau cuộc họp Hội đồng Nhà nước, khi các nhà báo hỏi “Tên của đất nước là gì?” Tôi mời Yeltsin trả lời. Ông ta nói: “Chúng tôi đã nhất trí đó sẽ là một Liên bang - một nhà nước dân chủ liên bang.”

Tuy nhiên, Kravchuk không tham gia cuộc họp Hội đồng Nhà nước ngày 25/11. Yeltsin tuyên bố ngay từ đầu rằng, đa số Soviet Tối cao Liên bang Nga không nhất trí với công thức “Liên bang dưới hình thức nhà nước dân chủ liên bang.” Yeltsin cũng đưa ra một phản đối khác: “Không thể có hiệp ước nào mà không có Ukraina. Sẽ không có Liên bang. Hãy chờ Ukraina.”

Tôi phản bác điều đó bằng luận điểm của mình: thay vì đi theo dấu chân của những kẻ ly khai vào ngõ cụt, chúng ta cần có quan điểm rõ ràng và kéo họ ra khỏi ngõ cụt. Tôi đề xuất rằng, nội dung Hiệp ước xem như được thông qua và gửi lên Soviet Tối cao xem xét. Yeltsin nói rằng ông ta không thể ký hiệp ước như hiện trạng…

Những người còn lại làm theo Yeltsin và từ chối ký tắt bản dự thảo. Tôi vô cùng bất bình trước sự phá bỏ niềm tin này. Đã hết mọi biện pháp để đưa Yeltsin quay lại với ngôn từ đã được thỏa thuận trước đó của hiệp ước, tôi nói: “Tôi thế là đủ rồi. Tôi sẽ không tham gia vào việc phá hủy Liên Xô. Các vị có thể ở lại và quyết định. Các vị sẽ chịu hoàn toàn trách nhiệm.” Nói xong tôi bỏ về phòng, bỏ lại những người tham gia cuộc họp.

Một lúc sau, Yeltsin và Shushkevich đến chỗ tôi. Họ đem theo một dự thảo giữ được nội dung cơ bản đã được thỏa thuận ngày 14/12: “Liên bang các nước cộng hòa độc lập - một nhà nước dân chủ liên bang.” Tôi sửa đổi một đôi chỗ trong nội dung của nghị quyết Hội đồng Nhà nước, Yeltsin và Shushkevich chấp thuận. Sau đó chúng tôi quay lại phòng họp và tiếp tục làm việc trong phiên toàn thể của Hội đồng Nhà nước. Tất cả thành viên cuộc họp 25/11 ký một tuyên bố chính thức về kết quả của cuộc họp Hội đồng Nhà nước và gửi dự thảo “Hiệp ước của Liên bang các nước cộng hòa có chủ quyền - một nhà nước dân chủ liên bang” lên Soviet Tối cao các nước cộng hòa và Liên Xô xem xét. Dự thảo này được công bố ngày 27/11/1991.

Yeltsin đã đùa giỡn với công thức chính của dự thảo Hiệp ước liên bang mới với thói đạo đức giả cùng cực.

Ngày 30/11, một ngày trước cuộc trưng cầu ý dân ở Ukraina, Yeltsin điện đàm với Tổng thổng George H. W. Bush. Đáng lưu ý là ông ta yêu cầu Bush giữ bí mật cuộc nói chuyện cho đến khi kết quả trưng cầu ý dân ở Ukraina được công bố. Kravchuk và Shushkevich thông báo cho Tổng thống Mỹ về cuộc gặp sắp tới của họ với Yeltsin ở Belarus.

Nhân tiện, Yeltsin có những lần liên lạc bí mật khác về những vấn đề liên quan đến Liên Xô với Tổng thống Bush, người lặp đi lặp lại tuyên bố rằng ông ta ủng hộ việc duy trì Liên Xô trên cơ sở hiệp ước mới.

Cuộc trưng cầu ý dân Ukraina không hỏi cử tri xem liệu Ukraina có nên ra khỏi Liên Xô hay không (như quy định bởi pháp luật Liên Xô trong trường hợp nước cộng hòa ra khỏi Liên Xô), mà là liệu có nên xóa bỏ Liên Xô hay không, hoặc Tuyên ngôn Độc lập của Ukraina ngày 24/8/1991 cũng vậy Tuyên ngôn độc lập của Ukraina về nguyên tắc không loại trừ khả năng tham gia vào Liên bang mới, đặc biệt dưới hình thức liên bang. Mô tả ý kiến ủng hộ độc lập tương đương với việc ly khai khỏi Liên Xô, thậm chí tệ hơn nữa là ủng hộ xóa bỏ nó, là không công bằng nếu nói nhẹ nhàng, và nếu nói đúng bản chất thì đó là giả mạo và lừa dối. Bầu không khí phấn khích của những ngày tháng đó tràn ngập khẩu hiệu dân tộc cực đoan: “Nga ăn cắp của chúng ta; nếu thoát Nga chúng ta sẽ sống tốt hơn Pháp; Ukraina sẽ là phép màu kinh tế trong hai hoặc ba năm tới,” …

Soviet Tối cao Liên Xô phê chuẩn dự thảo Hiệp ước Liên bang các nước cộng hòa độc lập ngày 3/12. Cùng ngày tôi kêu gọi đại biểu Soviet Tối cao các nước cộng hòa ủng hộ Hiệp ước Liên bang được trình lên họ xem xét, “sao cho khi văn kiện này được ký, cuối cùng đất nước có thể dễ thở hơn, có chỗ dựa quan trọng và hy vọng cùng nhau tiến lên phía trước.” Bài phát biểu này phản ánh kết quả cuộc trưng cầu ý dân toàn quốc tháng 3/1991.

Tất cả những chuyện này diễn ra vào đêm trước cuộc gặp Belavezha.

Một chiến dịch bí mật nhằm phá vỡ Liên Xô

Khi báo cáo với tôi về chuyến đi Minsk sắp tới của mình đầu tháng 12/1991, Boris Yeltsin giấu điều quan trọng nhất: các tổng thống Nga và Ukraina, cùng với Chủ tịch Quốc hội Belarus Stanislav Shushkevich đang bí mật dự định ký các văn bản tuyên bố hủy bỏ những nền tảng chính trị và pháp lý của sự tồn tại của Liên Xô và tuyên bố xóa bỏ nó, được ngụy trang dưới sự hình thành Cộng đồng các quốc gia độc lập.

Cuộc gặp siêu bí mật diễn ra tại dinh cơ chính phủ Viskili trong rừng Belavezha, dưới sự canh gác của một đơn vị an ninh đặc biệt. Nhân tiện, nó nằm gần biên giới Ba Lan. “Chúng tôi làm việc không ngừng nghỉ, trong một tâm trạng phấn khích đầy cảm xúc, và sự căng thẳng của cuộc họp tăng từng phút,” Yeltsin sau đó nhớ lại.⦾ (Như thường lệ, ông ta gây căng thẳng về tinh thần - ông ta rất nổi tiếng về chuyện đó). Burbulis, Gaidar, Kozyrev và Shakhrai tư vấn và phục vụ Tổng thống Nga. Họ làm việc hăng say cả đêm: “Rõ ràng là tất cả các thỏa thuận phải được ký tại đây, không được chậm trễ,⦾” Tổng thống Nga nhìn nhận.

Nhưng vì sao nó lại phải được ký “tại đây” - ở một nơi hoang dã, báo chí, truyền hình, công chúng và các nhà ngoại giao không dễ tiếp cận? Vì họ nhận ra rằng họ đang dự định làm một việc cần giữ bí mật, cách xa sự minh bạch và công luận, và vì thế chỉ được đưa ra công chúng như chuyện đã rồi. Ngày 8/12, Yeltsin, Kravchuk và Shushkevich, người rõ ràng không hiểu được quy mô quá lớn của chương trình chống Liên Xô mà ông ta tham gia, ký một Tuyên bố của Lãnh đạo các nước cộng hòa Belarus, Liên bang Nga và Ukraina, và Thỏa thuận về Cộng đồng các quốc gia độc lập.

Những văn kiện này tuyên bố rằng “các cuộc đàm phán về ký một Hiệp ước Liên bang mới đã đi vào ngõ cụt, và quá trình khách quan của việc tách các nước cộng hòa ra khỏi Liên Xô và thành lập các quốc gia độc lập đã trở thành hiện thực.” Nhưng mới chưa được một tuần sau ngay 25/12, khi các nhà lãnh đạo 7 nước cộng hòa Soviet trình dự thảo hiệp ước lên quốc hội nước mình xem xét. Đó chính là điều được công bố trong thông cáo chính thức họ đã ký. Nhưng kể cả nếu họ bất ngờ rơi vào ngõ cụt, vì sao họ không nói điều đó tại cuộc họp Hội đồng Nhà nước Liên Xô ở Moskva, nơi những cuộc đàm phán này diễn ra trên cơ sở và căn cứ các thỏa thuận Novo-Ogaryevo? Câu trả lời đã rõ ràng: vì ở Moskva, các nhà đàm phán từ các nước cộng hòa khác, trước hết là Kazakhstan, đã ủng hộ đến phút cuối cùng việc thiết lập một “Nhà nước liên hiệp Liên bang” thay vì một giấc mơ viển vông.

Bất kể những kẻ âm mưu ở Belavezha muốn bạn tin điều gì, thì việc tất cả các nước cộng hòa đã rời bỏ Liên Xô cũng hoàn toàn khác xa sự thật. Ai đã tạo ra “sự thật” đó và bằng cách nào? Ai cho phép “bộ ba tam mã” đưa ra tuyên bố như vậy. Vẫn chưa có lời giải đáp đáng tin cậy cho những câu hỏi này, và những lời giải đáp dựa trên cơ sở pháp lý còn ít hơn nữa. Hầu hết các nước cộng hòa và các nhà lãnh đạo của họ chưa bao giờ tuyên bố tách khỏi Liên Xô. Bất kể điều gì những kẻ chia rẽ Belavezha tuyên bố như sự thật hiển nhiên, nền độc lập do các nước cộng hòa tuyên bố sau đảo chính không hề loại trừ khả năng pháp lý và thực tế, hay sự phù hợp của việc họ tình nguyện trở thành một phần của Liên bang và việc thiết lập một nhà nước liên bang liên minh. Hơn nữa, việc thiết lập nhà nước này có thể có lợi ích khách quan cho và có thể chấp nhận được về mặt tâm lý đối với đa số nhân dân Liên Xô.

Thỏa ước Belavezha “thấy” rằng “Liên Xô, như một đối tượng của luật pháp quốc tế và thực thể địa chính trị, đã ngừng tồn tại.” Đó là sau khi người dân Liên Xô đã bỏ phiếu ủng hộ duy trì nhà nước trong cuộc trưng cầu ý dân toàn quốc ngày 17/3/1991.

Mô tả bằng thuật ngữ y học, những gì được thực hiện tại khu rừng Belavezha một cách vội vã, bí mật và gian dối biểu hiện một âm mưu tiêu diệt một cơ thể đã bị thương tích nặng nề nhưng vẫn sống bằng cách cắt hết chân tay nó. Tổng thống Nga là nhân vật chính trong chiến dịch này.

“Văn kiện Belavezha sẽ không xuất hiện nếu không phải vì nước Nga, và Liên Xô sẽ không tan vỡ nếu không phải vì nước Nga,” đó là điều Tổng thống Kazakhstan Nursultan Nazarbayev khi đó tin tưởng (Báo Độc lập, ngày 6/5/1992).

Theo như một phát biểu của Grigory Yavlinsky, người có nội các bị Yeltsin cố tình thay thế bằng nội các của Gaidar: “Boris Nikolayevich và giới thân cận của ông ta có một số ý tưởng chính trị nhất định được ưu tiên và muốn triển khai bằng mọi giá. Trên hết, họ muốn phá vỡ Liên Xô, không chỉ về mặt chính trị mà cả về kinh tế, để xóa bỏ tất cả các cơ quan điều phối kinh tế có thể được, bao gồm cả các cơ quan trong lĩnh vực tài chính, tín dụng và tiền tệ, bằng một đòn duy nhất (theo đúng nghĩa đen, trong vòng một ngày duy nhất). Họ cũng muốn cắt đứt hoàn toàn nước Nga khỏi các nước cộng hòa khác, bao gồm cả những nước khi đó không mong muốn điều đó, như Belarus và Kazakhstan… Đó là một mệnh lệnh chính trị.” (Báo Văn học, 1992, số 44)⦾.

Và mệnh lệnh chia cắt và xóa bỏ Liên Xô xuất phát từ Yeltsin và phe cấp tiến nhất của Đảng Nước Nga Dân chủ, bị mù quáng bởi viễn tưởng về một nền kinh tế thị trường tự do toàn năng và không bị kiểm soát, muốn thấy nó được trồng cấy ngay lập tức lên đất Nga.

Điều này còn được minh chứng rõ hơn bởi một mục tiêu của Hội đồng Đại biểu Đảng Nước Nga Dân chủ đưa ra năm 1990, nhằm đạt được “một sự chuyển giao quyền lực từ ban lãnh đạo Liên Xô hiện tại do Gorbachev đứng đầu” sang “các cơ cấu song song” có thể “loại bỏ” ban lãnh đạo hiện tại của Liên Xô và hình thành cơ sở cho một Khối cộng đồng tương lai.

Không có gì ngạc nhiên khi sau đó Leonid Kravchuk thú nhận (Báo Công nhân, Kiev, 11/12/1991) rằng tại khu rừng Belavezha ông ta “đã nhanh chóng ký văn kiện, trong thời gian một buổi tối, không có bất kỳ thảo luận hay điều phối nào.” Kravchuk còn xác nhận rằng họ không thực sự chắc chắn liệu “công chúng có nhận thức đúng quyết định của chúng tôi và liệu có coi văn kiện là hợp pháp hay không.”⦾ “Tuy nhiên, chúng tôi cảm thấy văn kiện mà chúng tôi thông qua thiếu tính pháp lý thích hợp.”⦾ Khó mà tranh luận điều đó. Thỏa ước Belavezha, bao gồm trình tự thông qua nó và những lời đồn đoán xung quanh nó đã không qua được phép thử về mặt pháp lý. Nhưng cơn khát quyền lực, cũng như các chương trình hành động chính trị cá nhân và các chương trình khác đã đánh bại các luận chứng pháp lý và nghi ngờ.

Vì sao họ vội vàng đến thế?

Lo sợ rằng Tổng thống Liên Xô có thể thuyết phục được lãnh đạo các nước cộng hòa rằng Liên bang mới có tương lai như một nhà nước liên hiệp, những kẻ âm mưu cảm thấy họ nên tăng tốc hành động theo kế hoạch của họ để xóa bỏ Liên Xô. Tôi tiếp tục đưa ra quan điểm tại các cuộc họp tập thể và song phương với lãnh đạo các nước cộng hòa rằng những thỏa thuận song phương liên nhà nước và các mối quan hệ không thay thế cho chính quyền trung ương Liên Xô, rằng chính quyền dân chủ trung ương mới không những không phải là cản trở đối với độc lập của các nước cộng hòa mà nó còn thực sự giúp tối ưu hóa những nỗ lực chung của họ, tăng cường các cơ hội phát triển và củng cố an ninh và uy tín của họ trên thế giới. Những người thân tín nhất của Boris Yeltsin và tay chơi “trò roulette Nga” liều lĩnh nhất, Genady Burbulis, người theo dõi chặt chẽ tất cả hoạt động này của tổng thống Nga, có đủ lý do để nói: “Tôi có cảm giác ông ấy đã thành công.”⦾

Tôi nhớ một chương trình truyền hình nhân dịp kỷ niệm lần thứ năm ngày Liên Xô tan vỡ. Các diễn giả gồm có Georgy Shakhnazarov, Stanislav Shushkevich, Gennady Burbulis và những người khác.

Người dẫn chương trình hỏi Gennady Burbulis:

“Vậy là dự án Cộng đồng các quốc gia độc lập (CIS) đã thất bại?”

Ông ta trả lời:

“Đúng.”

“Vậy có thể thành lập gì thay cho CIS?” người dẫn chương trình hỏi.

Burbulis trả lời:

“Có lẽ là một phiên bản mềm hơn của Liên Xô, theo các điều khoản của Gorbachev.”

Tôi nghĩ ông ta chỉ lẩn tránh, động tác giả và lừa dối. Ông ta đã nhiều năm đẩy Yeltsin tới việc phá hủy Liên Xô, chính bản thân ông ta cũng đã “làm việc” hết mình để đạt được điều đó.

Đã có thể đổi mới và duy trì được Liên Xô. Tôi theo đuổi đường lối này đến cùng. Điều đó đe dọa kẻ thù của Liên Xô, khiến chúng cảm thấy bất an.

Tháng 11/1991, Eduard Shevardnadze quay trở lại vị trí Bộ trưởng Ngoại giao Liên Xô. Đó là một tín hiệu cho các nước cộng hòa và toàn thế giới rằng Tổng thống Liên Xô có ý định khởi động lại chính sách đối ngoại chủ động trên tất cả các mặt trận. Việc bổ nhiệm này đã giảm nhẹ và tái cân bằng đường lối theo phương Tây đơn phương của Bộ ngoại giao Nga dưới quyền Kozyrev. Nó cách khác, bất kể những tuyên bố ầm ĩ của những người chống lại việc duy trì Liên Xô rằng Liên Xô đã ngừng tồn tại và tan vỡ, tôi kiên trì tiếp tục việc “góp nhặt các viên đá” và chiến đấu vì Liên Xô cho tới khi tôi “hết đạn.”

Trong chính môi trường như vậy, nhóm lãnh đạo của Yeltsin đã quyết định kích động những kế hoạch ly khai và phá hoại của mình. Yeltsin qua mặt Tổng thống Liên Xô và sử dụng những quan hệ mật thiết của mình với Thứ trưởng Quốc phòng Liên Xô tướng Grachev, Bộ trưởng Nội vụ Liên Xô tướng Viktor Barannikov và Bộ trưởng Quốc phòng Liên Xô Yevgeny Shaposhnikov để có được sự ủng hộ của họ để chuẩn bị và triển khai các Hiệp ước Belavezha. Tôi có thể nói gì về hành vi này của những tướng lĩnh đã thề trung thành với Liên Xô?

Sau khi tuyên bố Liên Xô “đã chết” tại Belavezha và báo chuyện này cho Tổng thống Mỹ trước tất cả mọi người (!?), những người đứng đầu ba nước cộng hòa vẫn sợ cuộc gặp với Tổng thống Liên Xô được dự kiến tổ chức ngày 9/12 tại Kremli. Kravchuk và Shushkevich không dám đến Moskva, trong khi Yeltsin yêu cầu tôi bảo đảm an toàn cho ông ta.

Tổng thống Liên Xô đã bị tuyên bố không còn tồn tại nên làm gì? Bắt giữ Yeltsin và các đồng phạm của ông ta vì những hành động vi phạm thô bạo Hiến pháp chăng? Nhưng Tổng thống Liên Xô đã mất quyền kiểm soát hoàn toàn lực lượng an ninh và quân đội. Không những thế, nếu tôi quyết định kêu gọi sự giúp đỡ của các lực lượng vũ trang thì điều đó có thể gây nên cuộc đối đầu chính trị căng thẳng với nguy cơ đổ máu rất lớn và những hậu quả rất tiêu cực. Đơn giản là tôi không thể làm như vậy - nếu không tôi sẽ không còn là mình. Nhưng tôi sẽ không “giao nộp” Liên Xô khi vẫn còn cơ hội bảo vệ nó, và tôi đã chiến đấu để bảo vệ.

Ngày 9/12, tôi tuyên bố yêu cầu Soviet Tối cao các nước cộng hòa và Soviet tối cao Liên Xô thảo luận cả hai dự thảo Hiệp ước về Liên bang các nhà nước chủ quyền và Hiệp ước Belavezha. Vì thỏa thuận đưa ra một hình thức nhà nước khác biệt, điều thuộc thẩm quyền phán quyết của Đại hội đại biểu nhân dân Liên Xô, tôi nói rằng cần triệu tập một kỳ họp và không loại trừ việc tổ chức một cuộc trưng cầu ý dân về vấn đề này.

Phản hồi lại tuyên bố này, các nhà lãnh đạo Soviet tối cao Nga và Belarus ngăn chặn việc triệu tập kỳ họp Đại hội đại biểu nhân dân Liên Xô bằng cách triệu hồi đại diện của họ. Việc xem xét dự thảo Hiệp ước Liên bang tại quốc hội các nước cộng hòa thất bại. Đa số đại biểu quốc hội tại Belarus và Ukraina bỏ phiếu thông qua Hiệp ước Belavezha vào ngày 10/12.

Các nhà lãnh đạo Nga đã đi qua một chặng đường dài để có được phê chuẩn cho Hiệp ước Belavezha bởi đa số trong Quốc hội. Khasbulatov thậm chí sẵn sàng dùng Zyuganov cho mục đích này. Áp lực chính trị, tâm lý và các áp lực khác đè lên các đại biểu Quốc hội PCФCP, những người thể hiện sự do dự hoặc thái độ tiêu cực đối với âm mưu Belavezha đã đem lại kết quả. Trong tổng số 201 đại biểu, 188 bỏ phiếu thuận cho Hiệp ước Belavezha, 6 bỏ phiếu chống và 7 người bỏ phiếu trắng⦾. Chỉ có Sergei Baburin, Vladimir Isakov, Ilya Konstantinov, Sergei Polozkov, Pavel Lysov và Nikolai Pavlov bỏ phiếu chống lại việc xóa bỏ Liên Xô.

Cuộc thảo luận và quyết định của Soviet Tối cao Nga về vấn đề này, một vấn đề thiết yếu đối với đất nước, diễn ra trong bầu không khí kích động vội vàng của chủ nghĩa yêu nước quá khích đang chiến thắng. Yeltsin và các đồng tác giả của thỏa thuận nói trong các bài phát biểu của họ rằng, từ khi được giải phóng khỏi chính quyền trung ương Liên Xô, nước Nga có thể thiết lập những mối quan hệ bình đẳng và ổn định hơn với các nước cộng hòa khác. Mọi nghi ngờ hay câu hỏi mà một số đại biểu đưa ra đều bị bỏ qua. Nhà du hành vũ trụ Savostyanov, một đảng viên cộng sản, kêu gọi mọi người bỏ phiếu thuận để “vứt bỏ Gorbachev.” Kết quả bỏ phiếu được chào đón bằng những tràng vỗ tay tán thưởng nhiệt liệt. Đó là cách những người dân chủ cấp tiến cùng với những người cộng sản đã chôn vùi nước Đại Nga, mà Liên Xô là người thừa kế thực tế. Chưa đầy hai năm sau, tháng 10/1993, Tổng thống Yeltsin giải tán Soviet Tối cao thô bạo hơn nhiều so với cách những người Bolshevik giải tán Quốc hội hợp hiến năm 1918, bằng cách dùng xe tăng nã đại bác vào nó.

Nhân tiện, tới nay vẫn chưa rõ có bao nhiêu người đã chết trong những sự kiện này. Những người chết nhanh chóng được xe tải đưa đi, và không có ghi chép nào về nơi chôn cất họ. Yeltsin sợ rằng ông ta có thể phải chịu trách nhiệm về những gì đã xảy ra và đề nghị một cuộc mặc cả: không tổ chức điều tra toàn bộ tình tiết thảm kịch của việc nã đại bác vào nhà quốc hội để đổi lấy ân xá cho các thành viên GKChP đang chờ xét xử tại Tòa án Tối cao.

Đó là một hợp đồng trao đổi tội ác mà họ đã giao kết.

Vậy bây giờ cần làm gì? Tôi tin rằng trong khi một Liên bang các nhà nước độc lập mới là có thể nhưng chặng đường còn dài. Và việc thiết lập Liên minh Thuế quan mới đây giữa Nga, Kazakhstan, Belarus và các nước khác là một bước đi đúng hướng.

… Tôi dành hầu như cả ngày 23/12/1991 trong Phòng Walnut, bàn giao công việc Tổng thống cho Boris Yeltsin dưới sự hiện diện của Alxander Yakovlev. Chúng tôi nhất trí rằng các cơ quan chính quyền Liên Xô sẽ ngừng hoạt động ngày 30/12.

Tôi phải nói rằng tới lúc đó, năm 1990, các học giả và các nhà lưu trữ Soviet làm việc trong ủy ban liên hiệp Liên Xô - Ba Lan về cái gọi là “những điểm trắng” trong mối quan hệ giữa hai nước đã phát hiện ra những văn bản của đội quân cai ngục của Bộ Dân ủy nội vụ Liên Xô nói gián tiếp, nhưng lại khá thuyết phục và trực tiếp về sự liên quan của Beria, Merlukov và cấp dưới của họ vào tội ác Katyn.

Ngày 13/4/1990, trong thời gian chuyến thăm của Tổng thống Ba Lan Wojciech Jaruzelski, tôi công khai công bố rằng các nhà sử học Soviet đã phát hiện bảng phân công và những tài liệu lưu trữ khác, thứ thuộc về Bộ Dân ủy nội vụ Liên Xô chịu trách nhiệm về tù binh chiến tranh và người bị giam giữ, có tên họ của những công dân Ba lan bị giam giữ trong các trại tập trung Kozelsky, Ostashkovsky và Starobelsky của Bộ Dân ủy nội vụ Liên Xô trong những năm 1939-1940. Ngày 13/4/1990, TASS ra tuyên bố chính thức về việc Liên Xô thể hiện sự hối tiếc sâu sắc về Katyn và rằng “thảm họa Katyn đại diện cho một sai lầm không nhỏ của chủ nghĩa Stalin.” Đồng thời, một trong những vụ án hình sự được khởi tố và Văn phòng Công tố viên trưởng quân đội đã chấp nhận điều tra theo hồ sơ Số 159.

Sau cuộc gặp với Yeltsin ngày 23/12/1991, tôi cho ông ta xem, đọc và giao cho ông ta tài liệu từ “Hồ sơ đặc biệt” về Katyn, mà tôi mới được biết trong buổi sáng hôm đó từ các nhân viên lưu trữ. Chúng tôi nhất trí rằng những tài liệu này sẽ được chuyển cho phía Ba Lan. “Bây giờ đây là sứ mệnh của anh, Boris Nikolayevich,” tôi nói. Nhưng gần một năm sau, tháng 10/1992, nhóm của Yeltsin chịu trách nhiệm tổ chức “vấn đề КПCC trước Tòa án Hiến pháp” công bố tài liệu từ “Hồ sơ đặc biệt” Katyn (chính xác hơn là bản sao) và nói rằng chúng được “tình cờ” tìm thấy và rằng Gorbachev đã “giấu” chúng với phía Ba Lan. Nhưng những nhân viên hiện nay còn sống và khỏe mạnh biết tất cả về vụ này.

Khó mà nói được vì sao Yeltsin chỉ chuyển giao những tài liệu khủng khiếp này cho phía Ba Lan vào tháng 10/1992 mà không phải trong thời gian chuyến thăm của Tổng thống Lech Walesa tháng 5/1992. Nhưng họ không ngần ngại ném ra những lời kết tội giả dối chống lại Gorbachev… “Vụ án Katyn” đã đóng lại và hồ sơ được bảo mật năm 1994. Tôi tin rằng tiếp nối logic của cuộc điều tra về mọi tình huống và con người liên quan trong đó sẽ có thể được tiến hành sau quyết định được Tổng thống Nga Dmitry Medvedev công bố sau khi Tổng thống Ba Lan Lech Kaczynski qua đời trong vụ máy bay rơi mùa xuân năm 2010.

Một vấn đề khác tôi muốn đề cập liên quan đến những buộc tội rằng trong một cuộc nói chuyện công việc với Yeltsin, tôi đã đưa ra cho ông một “danh mục yêu sách khổng lồ” về đặc quyền đặc lợi và yêu cầu miễn trừ truy tố hình sự hoặc bất kỳ hình thức truy tố nào khác. Thực sự, cuộc gặp có đề cập những vấn đề liên quan đến vị thế của Tổng thống Liên Xô sau khi ngừng thực thi các nhiệm vụ chính thức. Ví dụ, vấn đề về an toàn cá nhân của ông ta với tư cách là người nắm được các bí mật quốc gia. Liên quan đến vấn đề này, hay chính xác hơn là không liên quan đến bất cứ vấn đề nào và không có bất cứ yêu cầu nào từ phía tôi, Yeltsin nói với giọng điệu hơi đe dọa rằng, không có chuyện miễn trừ cho Tổng thống Liên Xô sau khi tôi từ nhiệm, và nếu tôi cảm thấy có lỗi thì tốt nhất tôi nên thú tội ngay bây giờ khi còn là tổng thống.

Từ đó trở đi, tôi đã sống gần 20 năm không có những bảo đảm miễn trừ tổng thống mà tôi không hề yêu cầu. Tôi đã trải qua rất nhiều trong những năm đó: từ yêu cầu kỳ quặc về việc dọn khỏi căn hộ và dacha của tổng thống trong vòng 24 giờ cho tới cấm ra nước ngoài (bao gồm cả việc tới dự tang lễ người bạn Willy Brandt của tôi). Từ những vở diễn của một cuộc xét xử kiểu Nuremberg dành cho Liên Xô và Gorbachev cho tới chiến dịch đáng xấu hổ nhằm đóng cửa và bôi nhọ Quỹ Gorbachev, cấm sự hiện diện của tôi trên phương tiện truyền thông và cấm xuất bản những cuốn sách của tôi. Đó là chưa nói tới một khoản lương hưu bị rút xuống còn 2 đô la và rất nhiều những chiêu trò ác độc nhỏ mọn và không nhỏ mọn từ giới nomenklatura Nga cũ-mới và người cầm đầu của họ.

Điều này cho thấy cấp độ của “nền văn minh Belavezha” mà họ đã dìm đất nước xuống. Như Boris Yeltsin viết trong hồi ký của ông ta, một cách nghiêm túc, thì hóa ra “chúng tôi muốn tạo ra một tiền lệ cho một cuộc sống cởi mở, thư giãn và bình an cho cựu nguyên thủ quốc gia, và chúng tôi đã tạo được nó. Chúng tôi làm việc này lần đầu tiên trong lịch sử nước Nga, bất chấp mọi khó khăn.” Đó là “tiền lệ,” đó là sáng tạo của anh đấy. Mị dân ở mức độ xấu xa nhất.

Đồng thời, Tổng thống đầu tiên của Liên bang Nga (Yeltsin) được trao, bằng một sắc lệnh đặc biệt, quyền miễn trừ truy tố và tòa án. Một thư viện mang tên ông ta được thành lập ở Sankt-Peterburg bằng chi phí của người đóng thuế, và một tòa nhà tuyệt đẹp ở trung tâm Moskva được dành cho quỹ của ông ta. Đó thực sự là một bước tiến lớn so với “nền văn minh Belavezha.”

Trong những ngày cuối cùng trước khi rời Kremli, tôi nói chuyện điện thoại với Helmut Kohl, François Mitterrand, John Major, Georger Bush, Brian Mulroney và những đối tác chính trị khác của mình. Họ quan tâm tới quan điểm của tôi, đánh giá của của tôi và dự báo của tôi. Mặc dù tôi vẫn tin rằng sự việc diễn ra theo cách tôi không nghĩ là đúng đắn, nhưng khi nói chuyện với các nhà lãnh đạo này, tôi hứa với họ rằng tôi sẽ làm mọi điều có thể để nâng cao tính khả thi và hiệu quả của cộng đồng. Tôi cảnh báo họ rằng những điều tệ hại nhất sẽ xảy ra nếu việc phá hủy vẫn tiếp tục. Điều quan trọng là không được để nó diễn ra.

Vì thế tôi nhấn mạnh tầm quan trọng của sự ủng hộ của phương Tây đối với Cộng đồng và đặc biệt là nước Nga. Tôi cũng nói về tính khẩn cấp của việc trợ giúp tài chính và lương thực. Họ hỏi về kế hoạch của tôi sau khi rời Kremli. Tôi nói với họ rằng tôi sẽ không vào rừng lẩn trốn, rằng tôi sẽ không rời bỏ chính trị hay đời sống xã hội. Trong môi trường mới và theo khả năng của mình, tôi sẽ tiếp tục ủng hộ những cải cách dân chủ do cải tổ khởi xướng.

Tôi cần phải nói rằng sự quan tâm, an ủi và thiện chí của những người bạn và đối tác lâu năm của tôi đã giúp tôi cải thiện phần nào tâm trạng không lấy gì làm tốt lắm của mình. Tôi bị ám ảnh bởi cảm giác lo lắng cho vận mệnh của sự nghiệp vĩ đại mà tôi - không cần phải khiêm tốn quá mức - khởi đầu cùng với những đồng nghiệp chung chí hướng. Nỗi lo này chỉ được giảm nhẹ phần nào bởi niềm tin rằng tôi đã và sẽ sẵn sàng làm mọi thứ trong khả năng và quyền hạn của mình để cải tạo đất nước, xã hội và cuộc sống của đồng bào mình.

Khi ngẫm nghĩ về nội dung bài phát biểu cuối cùng với tư cách tổng thống trước đồng bào mình, tôi từ chối lời khuyên không làm mếch lòng những người sáng lập Cộng đồng. Tôi quyết định đưa ra một phân tích thực tế về dòng chảy của sự kiện và kết quả của chúng, để nhấn mạnh những nguy hiểm của việc để cho nhà nước bị tan rã và tầm quan trọng của việc bảo vệ thành quả của những năm cải tổ. Trong tuyên bố từ nhiệm Tổng thống Liên Xô ngày 25/12, tôi nói lên sự bất đồng của mình đối với việc chia cắt đất nước, nhưng đồng thời nói rằng tôi sẽ làm hết sức để bảo đảm những thỏa thuận được ký ở Alma-Ata đưa đến một sự đồng thuận thực sự trong xã hội và bảo đảm hồi phục từ khủng hoảng trong quá trình cải cách…

Một phần tư thế kỷ đã trôi qua kể từ khi bắt đầu cải tổ đã cho tôi thêm lý do để nói: “Cho tới hôm nay, tôi tin rằng những cải cách dân chủ được đưa ra vào mùa xuân năm 1985 là những điều đúng đắn cần thực hiện mang tính lịch sử.” Năm tháng đã trôi qua từ thời gian đó không chỉ khẳng định việc đổi mới dân chủ đất nước là đúng đắn về mặt lịch sử mà còn cho thấy tầm quan trọng ngày càng lớn của nó. Chúng đã xác nhận sự phù hợp của những thông điệp quan trọng trong bài phát biểu của tôi với cả nước ngày 25/12/1991: Việc duy trì những thành tựu của cải tổ có tầm quan trọng sống còn. Những thành tựu này “không thể bị từ bỏ trong bất kỳ hoàn cảnh hay điều kiện nào. Nếu không mọi hy vọng cho một tương lai tốt đẹp hơn sẽ bị mất đi mãi mãi.”

Những thành tựu dân chủ của cải tổ, đã vượt qua được cả cuộc đảo chính tháng 8, lại phải vượt qua một vòng thử thách mới sau khi cuộc đảo chính thất bại, lần này từ phía chế độ quyền lực cá nhân và quyền lực “gia tộc.” Chế độ này được thành lập ngụy trang dưới các khẩu hiệu dân chủ, với sự ủng hộ của những người dân chủ cấp tiến của giới nomenklatura Nga cũ mới và với sự đồng lõa của những thủ lĩnh tự do của Đảng Nước Nga Dân chủ. Mọi quyết định lớn ảnh hưởng đến lợi ích sống còn của người dân đều được đưa ra sau lưng họ và bằng chi phí của họ. Đó là trường hợp của “liệu pháp sốc” và tư nhân hóa ào ạt, điều đã ném đa số người dân trở lại với nghèo đói và cùng khổ, tạo ra sự phân hóa xã hội chưa từng có, những dấu vết hằn sâu của nó đã ám ảnh xã hội Nga từ đó đến nay. Đó là cách Quốc hội bầu cử tự do đầu tiên của Nga đã bị xử lý - bị bắn hạ theo lệnh của Boris Yeltsin tháng 10/1993. Đó là cách cuộc chiến Chechnya khởi đầu, biến thành một cuộc tắm máu lâu dài và cực kỳ tàn bạo mà những hậu quả đau đớn của nó vẫn còn đang cảm nhận được ngay lúc này. Đó là cách cuộc bầu cử tổng thống suýt bị hủy bỏ năm 1996 bị biến thành một vở diễn, kết thúc với việc mua chuộc cử tri, hàng triệu đô la chi tiêu cho chiến dịch tranh cử phi pháp, gian lận thô bạo và lạm dụng trắng trợn quyền lực “ưu thế hiện tại” của mình.

Nắm được quyền lực và quyết định bám chặt lấy nó bằng mọi giá, những người dân chủ cấp tiến đã biến thành những người tự do cấp tiến và lãng quên mọi điều về dân chủ và trách nhiệm xã hội. Kết quả là thậm chí những ý tưởng dân chủ và cai cách cũng bị nghi ngờ trong nhận thức xã hội. Theo tôi, đó không hẳn là sai lầm chính và không thể tranh cãi của giới “tinh hoa” những năm 1990 mà nó còn là một thảm họa khủng khiếp của xã hội chúng ta lúc này. Đó là khi phần còn lại của thế giới đang rút ra bài học từ cuộc khủng khoảng toàn cầu và vươn tới tầm cao mới của nền văn minh. Giới lãnh đạo đất nước ta rõ ràng thấy và hiểu rõ điều này.

Điều này được minh chứng qua những lời kêu gọi hiện đại hóa không mệt mỏi của Tổng thống Nga Dmitry Medvedev. Tuy nhiên, không có những đột phá mới hướng tới xã hội dân sự thì sẽ không thể hiện đại hóa - tất nhiên đấy là nếu chúng ta nói về hiện đại hóa nhà nước và xã hội thay vì những sáng tạo kỹ thuật đơn thuần trong một số lĩnh vực sản xuất. Công dân với quyền và trách nhiệm của mình phải là tâm điểm chính của hiện đại hóa xã hội. Giải phóng cá nhân, biến đổi người dân từ “con ốc trong bánh xe” thành những người tham gia tích cực vào các quá trình xã hội và chính trị, những người có khả năng đưa ra những lựa chọn cá nhân và tác động đến vận mệnh cá nhân và cuộc sống xã hội quanh họ và đất nước họ - đó chính là mục tiêu của cải tổ. Mục tiêu này về cơ bản đã đạt được. Dẫu sao thì rất nhiều việc đã được làm với suy nghĩ đó trong gần 7 năm cải tổ. Kết quả chính của cải tổ là sự bùng phát mạnh mẽ của hoạt động xã hội, chính trị và dân sự trong những tầng lớp nhân dân mới mọi lứa tuổi, toàn thể các thế hệ, đặc biệt những người trẻ tuổi.

Những năm cải tổ đã nhìn thấy một xã hội dân sự thức tỉnh và bắt đầu phát triển. Tất nhiên, đó là một quá trình thái quá, có quá nhiều chống đối chính trị và không kém phần mị dân. Nhưng chính những công dân Nga, những người không muốn đất nước mình bị đưa lại kỷ nguyên trước cải tổ và không cho phép điều đó xảy ra. Tuy nhiên, trong khi đã ngăn cản thành công những kẻ đảo chính, các công dân Nga lại không thể nhanh chóng phát hiện ra cái bẫy chính trị mà những kẻ mị dân hão huyền và những âm mưu nham hiểm của các nhà lãnh đạo giới nomenklatura đang lùa họ vào, và sự phấn khích của chiến thắng hóa ra không tương thích với dân chủ và xa lạ với nó ngay từ ban đầu.

Tôi và các đồng chí của mình đã phạm một số sai lầm trong cuộc đấu tranh vì cải tổ của mình, như tôi đã nói ở trên. Và mặc dù nhiều đối thủ của tôi vẫn tin rằng không thể cải cách КПCC và Liên Xô, tôi không đồng ý với điều đó. Chúng tôi có thể và phải làm nhiều việc sớm hơn, nhanh hơn - và như đã rõ ràng vào lúc này - bằng bàn tay mạnh mẽ hơn. Cuối cùng, một sai lầm chiến lược của cải tổ là đánh giá thấp chiều sâu của cuộc khủng hoảng kinh tế tài chính mà đất nước ta rơi vào. Chúng tôi có thể và phải bắt đầu áp dụng một nền kinh tế thị trường, định hướng xã hội sớm hơn và mạnh mẽ hơn. Thậm chí trong những năm 1990-1991 vẫn còn có thể kiểm soát và ngăn chặn sự phá hủy của thị trường tiêu dùng bằng những bước đi cần thiết, bao gồm cắt giảm sâu hơn chi phí quốc phòng.

Một câu hỏi đáng giá triệu đô, tất nhiên, là vì sao các nhà lãnh đạo cải tổ không thể thực hiện nó “sớm hơn, nhanh hơn” và “với bàn tay mạnh mẽ hơn.” Ai hay điều gì đã ngăn cản họ? Quá trình đổi mới sâu sắc một đất nước vĩ đại và đa diện như Liên Xô cũ, được cải tổ khởi phát đòi hỏi nhiều thời gian để phát triển thành công hơn là 7 năm cải tổ được sống trước khi bị cắt đứt sau khi mới đi chưa được nửa quãng đường dự định. Kẻ thù của cải tổ, bất kể các mục tiêu xã hội của chúng có khác biệt nhau đến đâu, đã hành động song song và đồng bộ. Một số trong bọn họ làm chậm quá trình và phá hoại cải cách. Những người khác yêu cầu phải tăng tốc nó, “vội vã” tiến lên và làm suy yếu các cơ cấu của Liên Xô. Trong bối cảnh cuộc chiến chống lại chủ nghĩa bảo thủ, họ đã “bẻ gãy lưng” chính quyền trung ương Liên Xô và phá hủy nốt những gì còn lại. Năm 1991, cải tổ và cả Liên Xô vì thế đã trở thành nạn nhân của hai âm mưu: cuộc đảo chính tháng 8 và cấu kết Belavezha tháng 12. Thực sự là cả hai đều là đảo chính nhà nước và bất kể những sự khác biệt giữa những người hình thành và tổ chức những âm mưu đó thì họ vẫn có rất nhiều điểm chung:

Thứ nhất, cả hai đều được chuẩn bị như những âm mưu thực sự - bí mật và sau lưng người dân.

Thứ hai, cả hai đều vi phạm nghiêm trọng Hiến pháp Liên Xô và các nước cộng hòa.

Thứ ba, cả hai đều là dối trá và lừa đảo.

Thứ tư, cả hai đều nhằm vào Gorbachev, nhưng lại dẫn đến (khách quan trong trường hợp thứ nhất và có chủ đích trong trường hợp thứ hai) sự phá hủy nhà nước.

Nhưng có lẽ sự trùng hợp đáng ngạc nhiên nhất của hai cuộc đảo chính là chúng có những lợi ích của giới nomenklatura đứng sau lưng. Trong trường hợp đầu, đó là những người sợ đánh mất quyền lực và đặc quyền của mình. Trong trường hợp kia, đó là những người đang cố gắng, dưới những quyền lực mới ở các nước cộng hòa, “hợp pháp hóa” việc chiếm đoạt tài sản trên thực tế của họ, những tài sản được coi là thuộc về “cả nước”, “mọi người” và “cả quốc gia.

Âm mưu và cuộc đảo chính thứ nhất thất bại vì công chúng nhanh chóng nhận ra chúng từ việc quay trở lại những năm trước cải tổ. Cuộc đảo chính thứ hai thành công vì nó được ngụy trang với cùng những khẩu hiệu dân chủ đi cùng cải tổ, với những lời hứa rằng cuộc khủng hoảng sẽ được nhanh chóng vượt qua và phát triển dân chủ sẽ tiếp tục. Nói cách khác, vì giới nomenklatura cũ đã không lừa dối được người dân, giới mới do Yeltsin dẫn đầu đã thành công bước đầu.

Cũng không mất nhiều thời gian để những khác biệt đáng kể bộc lộ. Trong lúc GKChP không đủ dũng cảm nã pháo vào Quốc hội Nga tại Nhà Trắng vào tháng 8, thì Yeltsin đã không đắn đo về chuyện bắn phá chính tòa nhà quốc hội này vào tháng 10/1993. Và một điều “nhỏ nhặt” rất quan trọng và đặc biệt đã xuất hiện, và vẫn còn đang là điều cấm kỵ. Sự “quyết đoán” của Yeltsin ít nhất đã giải thích được việc Tổng thống Nga đã có được sự đồng thuận và ủng hộ từ các nhà lãnh đạo phương Tây, những người đã nhanh chóng tha thứ cho việc nã pháo của ông ta hoặc không hề nhận thấy việc đó.

Thêm tranh cãi về cải tổ trong thế giới hiện đại

Đã đề cập chủ đề này, chủ đề không ưa thích của các “giáo sư” và “thầy giáo” dân chủ, tôi không thể tránh được một vấn đề khác - rộng hơn - đó là tranh cãi về cải tổ của chúng ta ở phương Tây.

Vận mệnh của đất nước ta và cải tổ chắc chắn đã được quyết định chủ yếu và trên hết bên trong Liên Xô, và nó phụ thuộc trước hết và hầu hết vào các điều kiện của xã hội và nền kinh tế của chúng ta và vào sự cân bằng giữa các lực lượng chính trị trong nước khác nhau - đó là sự thật không thể tranh cãi. Nhưng Liên Xô không tồn tại trong không khí. Tình hình quốc tế đóng vai trò quan trọng cũng như những mối quan hệ của chúng ta với các nước láng giềng và các cường quốc cũng như vị thế của chúng ta trên thế giới. Cải tổ, điều đáp ứng được nhu cầu đổi mới cấp thiết tại một trong hai cường quốc, chắc chắn sẽ thu hút sự chú ý của toàn bộ cộng đồng quốc tế. Đó là lý do vì sao thế giới theo dõi sát sao các quá trình chính trị - xã hội do cải tổ khởi xướng. Ban đầu phương Tây coi cải tổ không khác nhiều một chiến dịch tuyên truyền thông thường. Điều đó cũng đúng với nước Mỹ.

Tháng 10/1987, các nhà phân tích Mỹ bắt đầu nhận thức về Yeltsin như một đối thủ đáng gờm và nhiều rắc rối nhất đối với sự lãnh đạo của Gorbachev. Khi ông ta đến Mỹ tháng 9/1989, Bộ trưởng An ninh quốc gia, tướng Brent Scowcroft tiếp ông ta tại văn phòng ở Nhà trắng của mình, nơi George Bush cũng ghé qua 15 phút như thể tình cờ. Khi đó Yeltsin không gây cho họ nhiều ấn tượng.

Tuy nhiên, theo những ấn phẩm sau đó, từ đầu năm 1990, một số thành viên cao cấp của cộng đồng tình báo Mỹ và cả Bộ trưởng Quốc phòng Dick Cheney bắt đầu khăng khăng rằng Tổng thống Mỹ cần rút lui sự ủng hộ “một trung tâm” của mình cho Gorbachev và thay vào đó ủng hộ Yeltsin. Điều được tranh cãi là những kế hoạch chính trị của Yeltsin nhằm chia cắt và xóa bỏ Liên bang Soviet cũng như đưa thị trường tự do vào Nga có phù hợp với lợi ích quốc gia của Mỹ hơn so với quan điểm chính trị của Gorbachev, người đang mong muốn “giảm nhẹ” chế độ XHCN nhà nước và chuyển sang kinh tế thị trường, cho dù là nền kinh tế thị trường “có kiểm soát” hay không?⦾

“CIA là một người cổ vũ khác cho Yeltsin, không thể hiện nhiều bằng lời nói mà thông qua một loạt các đánh giá nhấn mạnh sự mến mộ dành cho ông ta bên trong và bên ngoài nước Nga, những sáng kiến cải cách và cách tiếp cận của ông ta trong việc xử lý với các dân tộc,” Robert Gates nói.⦾

Theo một số tuyên bố khác từ các “chuyên gia” Mỹ đã được công bố trong những năm hậu Soviet, cơ quan tình báo đã “bán” Yeltsin tích cực đến mức tướng Brent Scowcroft thậm chí đã nói đên một “câu lạc bộ fan hâm mộ Yeltsin trong GIA.”

Những thành viên bảo thủ nhất của các định chế Mỹ và những người đại diện của họ trong giới thân cận của Bush, và cuối cùng là chính Tổng thống Bush, đã đặt cược vào Boris Yeltsin. Những mục tiêu của ông ta - chia cắt và xóa bỏ Liên Xô - phù hợp với những mục tiêu của lãnh đạo Mỹ. Rõ ràng là họ quyết định rằng một nước Nga suy yếu dưới quyền của Yeltsin phù hợp hơn với lợi ích của Mỹ so với viễn cảnh một nước Liên Xô cải cách mà Gorbachev đang nỗ lực xây dựng. Tính toán này rõ ràng được dựa trên logic chiến lược sức mạnh truyền thống của Mỹ: “Chiến thắng hay thất bại.” Nó chắc chắn là không phải ngẫu nhiên mà những người thân cận với tổ hợp công nghiệp-quân sự, cộng đồng tình báo và độc quyền dầu khí lại đóng vai trò tích cực đến như vậy trong việc hình thành thái độ của Mỹ đối với Liên Xô và đối với chính sách của Yeltsin nhắm tới việc phá hủy nó. Họ là Cheney, Rumsfeld, Gates, v.v.

Tôi nghĩ rằng việc diễn giải kết thúc Chiến tranh Lạnh như một chiến thắng của Mỹ và phương Tây trước phương Đông và Liên Xô cũng xuất hiện trong cùng những giới thân cận đó. Nhưng tính toán vô cùng thực dụng, bị chi phối bởi lợi ích của những nhân vật và giới này có thực sự là tính toán duy nhất có thể, hợp lý nhất và nhìn xa trông rộng nhất về mặt tầm nhìn của giới lãnh đạo Mỹ trong một thế giới mới đang nổi lên sau khi kết thúc Chiến tranh Lạnh hay không? Những năm tháng trôi qua từ khi Liên Xô tan rã đã cho thấy rằng khi cảm thấy mình là người chiến thắng duy nhất trong Chiến tranh Lạnh, Mỹ bắt đầu hành xử trên vũ đài quốc tế theo nguyên tắc “người chiến thắng được tất cả.” Nhưng thái độ đó thực sự không giúp được nước Mỹ củng cố vị thế của mình trên thế giới. Ngược lại, tình cảm chống Mỹ đang lớn lên ở hầu như khắp mọi nơi cho đến khi một làn sóng khủng bố tấn công vào chính trái tim nước Mỹ. Vụ tấn công khủng bố chưa từng có ngày 11/9/2001 đã khơi dậy làn sóng cảm thông và ủng hộ người Mỹ khắp nơi trên thế giới. Nhưng cuộc chiến Mỹ phát động ở Iraq vi phạm những nguyên tắc của luật pháp quốc tế và coi thường Liên hợp quốc đã không giúp gì cho việc củng cố vị thế lãnh đạo của Mỹ, thậm chí trong những đồng minh của Mỹ. Và chính sách của Mỹ đối với nước Nga dưới thời Yeltsin cũng không giúp để nâng cao uy tín của Mỹ.

Trong nhiệm kỳ tổng thống của Yeltsin, các nhà lãnh đạo Mỹ hành động như thể họ không nhận thấy việc ông ta bắn phá nhà Quốc hội, những sự bực bội của “liệu pháp sốc,” chương trình tư nhân hóa gian dối mà trong đó, nhân tiện, có sự tham gia của các nhà tư vấn Mỹ. Phương Tây nói chung khuyến khích đường lối tự do cấp tiến của Yeltsin mà không tính đến nước Nga và uy tín của nó trong các vấn đề quốc tế. Sự phản đối của Moskva đối với việc ném bom Belgrad nào có giá trị gì! Họ cười vào những trò hề của Tổng thống Nga, trịch thượng vỗ lưng và khen ngợi ông ta như một “người Nga dân chủ thực sự.” Không cần phải nói rằng kiểu đối xử giễu cợt này với nước Nga không giúp làm tăng sự kính trọng và lòng tin theo tiêu chuẩn dân chủ phương Tây trong quần chúng nhân dân Nga. Như vậy, không ngạc nhiên khi tình cảm chống Mỹ đang chiếm ưu thế dễ nhận thấy tại Nga dưới thời Yeltsin.

Nước Nga của Yeltsin, bị làm suy yếu bởi việc phá hủy Liên bang Soviet, đã chứng tỏ không có khả năng kế thừa vai trò quốc tế mang tính xây dựng của Liên bang Soviet trong những năm cải tổ. Và chắc chắn không phải tình cờ mà các cơ hội xuất hiện sau khi kết thúc Chiến tranh Lạnh để đưa cộng đồng thế giới tới một trật tự kinh tế mới, hoặc như Giáo hoàng John Paul II nói, một thế giới ổn định, công bằng và nhân văn hơn, đã bị bỏ qua trong một thời gian dài.

Một vài năm đã bị lãng phí từ phương diện khai khác những cơ hội do cải tổ mở ra cho việc xây dựng một Đại châu Âu, một ngôi nhà chung châu Âu và để phát triển các quá trình toàn châu Âu.

Cuộc khủng hoảng kinh tế và tài chính toàn cầu hiện nay là minh chứng cho sự cần thiết đối với cộng đồng thế giới quay trở lại con đường của những thay đổi sâu sắc và mang tính xây dựng trong các mối quan hệ quốc tế đã bắt đầu trong những năm tháng cải tổ và được gắn kết chặt chẽ với nó.

Thế giới sắp được chứng kiến, và đang chứng kiến nhu cầu đối với mức độ văn minh mới ở cấp toàn cầu và quốc gia/nhà nước. Đó phải là “hiện đại hóa mới.” Nó không chỉ hướng tới việc quay trở lại thời gian trước khủng hoảng và phương thức cũ. Mục tiêu của nó nằm ở việc chuyển sang mô hình phát triển toàn cầu mới. Tôi tin rằng về phương diện này, khai thác kinh nghiệm của cải tổ trong mọi khía cạnh của nó có thể rất hay và hữu ích.

Trong một nỗ lực tổng kết mọi chuyện

Cải tổ cần được đánh giá không chỉ bởi những gì nó có thể hoặc không đủ thời gian thực hiện, mà còn bởi quy mô của bước ngoặt mà nó đem đến cho lịch sử nhiều thế kỷ của nước Nga, và bởi ảnh hưởng của nó đến toàn thế giới nói chung.

Trên tất cả, cải tổ là một phản hồi trước nhu cầu khẩn cấp của xã hội Soviet với tất cả những vấn đề và mâu thuẫn của nó. Nhưng nó cũng phản ánh một số quá trình rộng lớn hơn gắn liền với sự phát triển toàn cầu trong 25 năm cuối cùng của thế kỷ trước. Cải tổ đã đưa đất nước ta quay về với dòng chính của các quá trình toàn cầu. Nó đã tạo ra hiệu ứng cộng hưởng và kích hoạt những xu hướng hứa hẹn trong phần còn lại của thế giới.

Theo cách này, cải tổ phù hợp với “làn sóng thứ ba của các cuộc cách mạng dân chủ” tràn qua châu Âu trong những năm 1970 (Hy Lạp, Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha) và đã lan rộng sang Tây bán cầu trong thập niên tiếp theo. Cải tổ đã tiếp nhận cây gậy chạy tiếp sức và trả nó lại cho phần đông của châu Âu, nơi trước đây bị đóng chặt sau “tấm màn sắt.”

Trong những năm 1980-1990, hầu hết tất cả các nước thấy mình phải đối mặt với nhu cầu thích ứng với những thách thức toàn cầu hóa mới.

Mỗi dân tộc đều có quyền tự do lựa chọn, có tính đến lịch sử, văn hóa, tinh thần và năng lực của mình. Đó là cơ sở cho những lựa chọn phát triển khác nhau. Tự do lựa chọn không thể bị giới hạn đối với bất cứ ai. Đó là nguồn gốc của cái được gọi là “chủ nghĩa cải cách” của tôi.

Ngày nay, bất kể kẻ thù hay kẻ chống đối cải tổ có nói gì đi nữa, thì đó vẫn là thời gian thật tuyệt vời…

Chúng tôi cấm kiểm duyệt, cho phép tự do hội họp và biểu tình, đem lại quyền thiết lập các tổ chức và đảng phái chính trị và khả năng bầu cử các cơ quan quyền lực trên cơ sở lựa chọn. Những tổ chức xã hội đại diện thực sự được thành lập, và những bước đi đầu tiên hướng tới phân tách quyền lực đã được thực hiện. Về bản chất, một hệ thống chính trị mới cởi mở với chế độ đại nghị đã hình thành trong đất nước chúng ta.

Lần đầu tiên người dân có thể tự do ra nước ngoài và công khai phê phán bất cứ người có chức quyền cao hay chính quyền. Thậm chí nếu các quyền và tự do chưa được thực hiện đầy đủ, thì chuyển động theo hướng này, được cải tổ khởi động giờ đây đã không thể đảo ngược.

Chương trình kinh tế của cải tổ đã được triển khai cùng với việc dần dỡ bỏ hệ thống hành chính mệnh lệnh và triển khai các yếu tố của kinh tế thị trường. Chuyển động về phía một nền kinh tế nhiều thành phần và vị thế bình đẳng cho tất cả các hình thức sở hữu đã bắt đầu, tinh thần khởi nghiệp và thuê khoán dần tạo được đà, các quá trình phát hành cổ phiếu và tư nhân hóa đi vào hoạt động. Kết quả của Luật Đất đai là nông dân bắt đầu cảm nhận được sự hồi sinh và những nông dân cá thể bắt đầu xuất hiện. Hàng triệu hecta đất được trao cho người dân sống trong các vùng nông thôn và thành thị.

Việc tìm kiếm đường lối cải cách cho một nhà nước đa sắc tộc và biến nó từ một đất nước chuyên chế siêu tập trung thành một liên bang thực thụ dẫn tới việc ký một Thỏa thuận Liên bang mới, dựa trên cơ sở công nhận chủ quyền thực sự của mỗi nước cộng hòa trong khi vẫn bảo toàn được sự tương đồng cần thiết của không gian kinh tế, xã hội và pháp lý, cũng như quốc phòng các nguyên tắc chính sách đối ngoại chung.

Chuyển đổi bên trong đất nước chắc chắn đòi hỏi và dẫn đến một bước ngoặt trong chính sách đối ngoại của nó. Chính sách mới trên cơ sở cải tổ dẫn chúng tôi đến việc xóa bỏ những khuôn mẫu và phương pháp của quá khứ đối đầu, thói quen chia thế giới thành những người “theo ta” và những người “chống ta,” và mong muốn áp đặt cách sống của mình cho thế giới nói chung. Nó giúp chúng tôi đánh giá lại những thông số chính và những biện pháp bảo đảm an ninh quốc gia, và khuyến khích đối thoại rộng rãi về những nguyên tắc mới của trật tự thế giới.

Bất kể mọi thách thức trong nước và quốc tế, chính sách đối ngoại của cải tổ, lấy cảm hứng từ những ý tưởng về tư duy mới, đã có một số kết quả tích cực rõ ràng. Kết quả tích cực chính là kết thúc Chiến tranh Lạnh. Một giai đoạn kéo dài và có thể nguy hiểm chết người trong lịch sử thế giới, khi mà toàn thể loài người sống dưới mối đe dọa thường xuyên của thảm họa hạt nhân, đã kết thúc.

Mối quan hệ với các nước cả phương Tây và phương Đông đã được đặt trên nền móng bình thường, không đối đầu. Cơ hội đã nảy sinh để giảm đáng kể chi phí quốc phòng và chạy đua vũ trang, để đưa một số tài nguyên được giải phóng sang sản xuất dân sự. Giấc mơ thiết tha của người dân chúng ta, những người đã sống qua năm 1941 không cho phép bất kỳ điều gì tương tự như cuộc chiến đó xảy ra cuối cùng đã thành hiện thực.

Việc chuyển dịch sang trạng thái xã hội mới đã xảy ra không đổ máu. Đã tránh được một cuộc nội chiến. Chúng tôi đã đưa cải cách đi xa tới mức xu hướng là không thể đảo ngược. Cho tới tận hôm nay, nhiều người vẫn còn băn khoăn làm thế nào để điều đó có thể xảy ra ở một đất nước vĩ đại và phức tạp đến thế.

Đó là những kết quả quan trọng của cải tổ. Thậm chí một danh mục rất không đầy đủ những thành quả của cải tổ như vậy cũng đã chứng tỏ mọi ý kiến cho rằng nó thất bại là sai lầm.

Rất dễ suy ngẫm lại trong tâm khảm, hai thập niên sau đó, về những gì đã bị làm sai trong quá trình cải tổ, những lỗi lầm đã mắc phải và những gì đơn thuần là không may mắn.

Nghịch lý bi kịch của cải tổ liên quan nhiều tới di sản của mà chúng tôi tiếp nhận: dám thay đổi mang theo rủi ro rất cao, nhưng không thay đổi thì còn rủi ro hơn cho đất nước chúng ta trong những điều kiện của nó vào thời gian cải tổ.

Nhìn lại, dễ dàng nhận thấy những nguyên nhân cơ bản vì sao lại khó cải cách xã hội Soviet. Đủ mọi đòi hỏi và mâu thuẫn đã tích tụ trong suốt 70 năm của kỷ nguyên Soviet đã sống lại và mạnh dần lên trong quá trình dân chủ hóa.

Nhưng sẽ là sai lầm và không thành thật khi cho rằng kết thúc bi thảm của cải tổ chỉ duy nhất là do các nguyên nhân khách quan và các biến cố thảm kịch, đặc thù cho nước Nga hay riêng của quá khứ Soviet. Ban lãnh đạo cũng mắc sai lầm và tính toán không đúng, vì khi chúng tôi mất thời gian dưới làn đạn tréo cánh sẻ của những kẻ bảo thủ, những kẻ cấp tiến và dân tộc, những người cuối cùng đã liên kết với nhau trong một mặt trận duy nhất với mục đích lật đổ chính quyền trung ương.

Chúng tôi đã không tìm được cách khai thác triệt để sự ủng hộ rộng rãi, vô điều kiện của dân chúng lúc ban đầu. Tôi không biết những quyền lực tiếp theo có bao giờ có được sự ủng hộ rộng rãi và chân thành như vậy hay không. Nhưng chúng tôi dần đánh mất nó. Chúng tôi không dùng thời gian để giải quyết các vấn đề vật giá và thị trường. Chúng tôi lẽ ra phải cân đối thị trường tiêu dùng, mạnh mẽ và cương quyết hơn trong việc định hướng công nghiệp quốc phòng, sản xuất ra những sản phẩm chất lượng cao cho người dân.

Không ai có thể lừa được người dân lúc đó.

Chúng tôi đã quá chậm trong việc cải cách Liên Xô. Chúng tôi quá muộn trong việc chuyển đổi КПCC thành một đảng dân chủ hiện đại. Đó là hai sai lầm lớn nhất của chúng tôi.

Một giải pháp có thể cho mâu thuẫn tồn tại này có thể là ban lãnh đạo Đảng khởi phát một cuộc cải cách hiện đại cho КПCC. Họ đã làm chính điều đó tại Hội nghị toàn thể tháng 6/1991 của Trung ương КПCC, khi họ quyết định triệu tập Đại hội Đảng bất thường vào tháng 11 năm đó và cải cách КПCC. Một cương lĩnh mới với xu hướng xã hội - dân chủ đã được phát triển và phải được trình bày trước Đại hội. Tuy nhiên, cuộc đảo chính tháng 8 và sau đó là Hiệp ước Belavezha đã phá tan kế hoạch này cùng với Hiệp ước Liên Xô mới.

Sự tồn tại của một xu thế bảo thủ mạnh mẽ trong BCT, và trong tầng lớp trên của Đảng nói chung, thường xuyên khiến chúng tôi chậm trễ trong việc ra những quyết định khẩn cấp.

Và cuối cùng nhưng không phải kém quan trọng nhất, thành tựu lịch sử của những người cải cách trong kỷ nguyên cải tổ là họ đã khởi đầu những cải cách căn bản, đã bị quá muộn và nỗ lực thực hiện chúng theo phương pháp dân chủ, tiến dần từng bước trong khuôn khổ của lựa chọn có thể là duy nhất khi đó, mở rộng giới hạn tự do, quy mô và chiều sâu của những thay đổi. Cải tổ đã thay đổi thành công xã hội một cách chất lượng, và trong việc tạo cho nó một chiều kích dân chủ. Đó là lý do vì sao việc chỉ ra tất cả những sai lầm mắc phải trong quá trình cải tổ không thể phủ nhận được những thành tựu chủ yếu của nó.

Cải tổ được định hình như một thay thế cho hai cực của lịch sử: chủ nghĩa tư bản cá nhân ích kỷ dựa trên sở hữu tư nhân ở một bên và chủ nghĩa toàn trị Stalin ở bên kia. Đó là một bước đi vừa ngẫu hứng vừa có suy nghĩ, hướng tới một sự tổng hợp những tính chất tốt nhất của hai thế giới, chủ nghĩa xã hội và chủ nghĩa tư bản.

Theo cách riêng của mình, cải tổ là một kỳ công lịch sử: xã hội Soviet đã tự rũ bỏ chủ nghĩa toàn trị và mở đường đến tự do và dân chủ cho người dân và các nước khác. Bất kể tất cả những tranh cãi về cải tổ, những người đồng bào của chúng tôi, cho dù không nhận ra, cũng có lợi từ những thành tựu của nó cho tới ngày hôm nay, chủ yếu trong lĩnh vực quyền lợi và tự do chính trị và dân sự. Có đến 70-80% người Nga chia sẻ và ủng hộ ở những mức độ khác nhau các giá trị dân chủ do cải tổ đem lại. Tỉ lệ chấp nhận của những kết quả chính của chính sách đối ngoại của thời kỳ này vẫn cao. Sự khác biệt giữa những năm cải tổ và hậu cải tổ được minh chứng rõ ràng trong hoạt động đối ngoại.

Loài người bước vào thế kỷ XXI với gánh nặng của những vấn đề chưa được giải quyết, được kế thừa từ quá khứ chỉ để đối mặt với những thách thức toàn cầu mới. Để đối mặt và giải quyết chúng, cần có một trật tự thế giới thực sự dân chủ. Những điều kiện tiên quyết và những cơ hội do cải tổ đem lại không chỉ là “vốn cho tương lai” mà còn là một yếu tố phù hợp ngăn thế giới rơi vào một cuộc đối đầu mới, và là lời nhắc nhở về một ví dụ của sự hợp tác thực sự trong việc giải quyết một số vấn đề quốc tế thách thức nhất.

Lời kết

Tôi đã nói rằng bởi một cú đánh của số phận, tôi được giao một nhiệm vụ mà rất ít người phải tự xử lý một mình. Nói như vậy, nhưng đó là một món quà hào phóng của số phận - một cơ hội hiếm hoi đến thế… Kể cả nếu tôi biết trước những khó khăn mà tôi phải trải qua, tôi sẽ không chùn bước trước lựa chọn chính của mình - cố gắng thay đổi đất nước đang trong tình trạng mà tôi thấy khi mình lên đến đỉnh cao quyền lực. Tôi vẫn nghĩ rằng lựa chọn của tôi là đúng. Quan điểm của tôi - mà tôi đã, đang và sẽ bảo vệ - là lịch sử luôn đưa ra những cơ hội và lựa chọn khác nhau. Trên thực tế, lịch sử chính là việc lựa chọn, đó là lịch sử của người dân và xã hội.

Tôi tin - và vẫn tin tưởng - rằng tự do, bình đẳng, công lý và đoàn kết là những giá trị xã hội và chính trị cốt lõi. Nhiều thế hệ từng đấu tranh vì tự do và nhân phẩm của nhân dân cũng chia sẻ những giá trị đó. Những phong trào vĩ đại trong quần chúng nổi lên dưới những khẩu hiệu về các giá trị này. Trong mọi trường hợp, tôi tin rằng không có giá trị của tự do, không có ý tưởng về công lý trong chính trị và cuộc đời, không có sự đoàn kết và không có những nguyên tắc đạo đức chung được chấp nhận, bất cứ xã hội nào cũng sẽ trở thành toàn trị hoặc độc tài.

Tới nay tôi vẫn còn hối tiếc rằng mình đã không thể chèo lái con tàu mình cầm lái tới bến bờ an toàn, rằng tôi không thể giữ cải tổ nằm trong những giới hạn dự kiến của mình. Tôi đau khổ vì trách nhiệm của tôi rất lớn cả ở Liên bang Soviet cũng như về phương diện chính trị toàn cầu.

Nói rộng hơn, nhìn vào cách thức số mệnh biến tôi không chỉ thành một người tham dự vào một bước ngoặt lịch sử mà còn là người khởi phát và thúc đẩy quá trình đổi mới, tôi có thể nói mình may mắn. Tôi gõ cửa lịch sử và nó đã mở, và nó cũng mở cả cho những người thay mặt cho họ tôi đã vất vả làm việc.

Tôi không theo đuổi quyền lực chỉ vì quyền lực và không tìm cách áp đặt ý muốn của mình bằng mọi giá. Sau khi trở thành Tổng Bí thư, tôi phải tính đến tình hình, hậu quả của các bước đi của mình và ý kiến của những thành viên khác trong ban lãnh đạo. Khi nắm giữ chức vụ tối cao, người ta hỏi tôi vài lần rằng tôi cảm thấy thế nào nếu không tái đắc cử và phải thoái vị. Trong một chuyến đi thăm Nhật Bản, người ta hỏi thẳng tôi câu hỏi đó trong một buổi phỏng vấn truyền hình trực tiếp. Khi đó tôi trả lời rằng đó là kết quả tự nhiên của dân chủ, và rằng nếu tôi bị thay thế bằng bầu cử dân chủ, tôi sẽ coi đó như thành tựu của chính sách của chính mình.

Tôi có nói một lần trong một cuộc nói chuyện với bạn tôi, nhà văn Chingiz Aitmatov rằng tôi đã lựa chọn. Rằng tôi sẽ không lùi bước cho dù giá phải trả có cao đến đâu. Và tôi đã giữ lời.

← V. Dudintsev giữ tiểu thuyết Áo choàng trắng suốt 20 năm trước khi nó được xuất bản năm 1987. Tiểu thuyết Những đứa con phố Arbat của A. Rybakov viết trong những năm 1960 và xuất bản năm 1987. Cuốn tiếp theo, 1935 và những năm khác, được xuất bản năm 1985, tiểu thuyết Nỗi sợ được phát hành năm 1990 và Tro bụi ra mắt năm 1994. Cuốn Cuộc hẹn mới của A. Bek được viết năm 1965 và được xuất bản ở Liên Xô lần đầu tiên năm 1986.

← Bộ phim Ăn năn của T. Abuladze được quay năm 1984 và trở thành một dấu ấn trong nền điện ảnh quốc gia.

← Cinema House: trong bản tiếng Anh viết hoa, có thể chỉ phòng chiếu phim riêng cho ban lãnh đạo cấp cao КПCC lúc bấy giờ. (BT)

← Nomenklatura (номенклатура) là một nhóm người thuộc Liên Xô và các quốc gia XHCN Đông Âu khác nắm giữ các vị trí quản lý then chốt trong bộ máy hành chính, điều hành tất cả các lĩnh vực hoạt động của quốc gia. (BT)

← Tham chiếu đến các cuộc đàm phán về vũ khí chiến lược giữa Liên Xô và Mỹ dưới thời kỳ Brezhnev tại Geneva.

← Tham chiếu đến các cuộc đàm phán về vũ khí chiến lược giữa Liên Xô và Mỹ dưới thời kỳ Brezhnev tại Geneva.

← SDI là Chương trình phòng thủ chiến lược của Reagan, còn được biết đến là chương trình Chiến tranh giữa các vì sao. Nó hướng tới việc tạo ra một hệ thống phòng thủ toàn cầu của Mỹ chống lại các vụ tấn công tên lửa hạt nhân, do đó kích thích chạy đua vũ trang hạt nhân căng thẳng hơn. Trên thực tế, đó là một vụ tống tiền vì Mỹ không có đủ năng lực kỹ thuật để tạo ra một hệ thống tương tự.

← Xác nhận về vấn đề này có thể tìm thấy trong cuốn sách Không có sự lựa chọn (Nxb. Tiến bộ, 1988). (Tuyển tập này có các bài báo về những vấn đề khó khăn nhất của cải tổ của các tác giả Alexander Adamovich, Alexander Bovin, Daniil Granin, Sergei Zalygin, Tatiana Zalslavskaya, Nikita Moiseyev, Gavriil Popov, Andrei Sakharov, Yury Chernichenko, Alexei Yablokov và những người khác).

← Tất nhiên không ai biết rằng ở nước Nga hậu Soviet của Yeltsin, số lượng nhân viên chính phủ nhiều hơn thời Liên Xô từ 50-100%. Và bản thân Yeltsin chỉ trong 3 đến 4 năm đã lao vào những nghi lễ và đặc quyền như Sa hoàng.

← Một cương lĩnh mới, Tuyên bố Nguyên tắc, thay thế cho Tuyên bố Frankfurt năm 1951, được thông qua tại Đại hội lần thứ 18 của Quốc tế Xã hội chủ nghĩa ở Stockholm năm 1989. Nó được xuất bản ở Nga (có chỉnh sửa) trên Tạp chí Người cộng sản, số 16 năm 1989.

← Như Viktor Sheinis đã lưu ý trong một bài phát biểu của mình, nếu Gorbachev từ chức theo yêu cầu của Yeltsin vào mùa đông và mùa xuân năm 1991 thì có lẽ những kẻ đảo chính có thể đã chiến thắng trong tháng 8.

← Như Viktor Sheinis đã lưu ý trong một bài phát biểu của mình, nếu Gorbachev từ chức theo yêu cầu của Yeltsin vào mùa đông và mùa xuân năm 1991 thì có lẽ những kẻ đảo chính có thể đã chiến thắng trong tháng 8.

← Yeltsin và Chính phủ của Gaidar cố tình “quên” điều đó khi họ mô tả thời kỳ này.

← Boris Yeltsin, Những ghi chép của Tổng thống, Moskva, 1994, tr. 150.

← Boris Yeltsin, Những ghi chép của Tổng thống, Moskva, 1994, tr. 150.

← Tôi tin rằng quan điểm cơ bản này của Grigory Yavlinsky là những gì mà các nhà dân chủ cấp tiến làn sóng thứ nhất - những người đã chìm đắm trong việc phỉ báng trực diện một trong số các nhân vật trong giới khoa học, xã hội và chính trị sáng giá nhất của nước Nga - Không thể tha thứ cho cái ngày đó.

← Loginov Vladlen T., Soyuz mozhno bylo sokhranit (Có thể bảo vệ được liên bang), tr. 443.

← Loginov, sđd, tr. 457.

← Loginov, sđd, tr. 291.

← Soviet Tối cao Liên bang Nga phê chuẩn Hiệp ước Belavezha ngày 12/12/1991.

← R. M. Gates, Từ trong bóng tối, New York, 1996, tr. 496.

← R. M. Gates, sđd, tr. 503.