Cô Gái Lai Da Trắng
Author: Kim Lefèvre
Date: 0101-01-01 00:00:00+00:00
Keywords: Tiểu Thuyết
Description: Là kết quả mối tình giữa một thiếu nữ Việt và một quân nhân người Pháp, lại bị cha đẻ bỏ rơi từ khi còn nằm trong bụng mẹ, cuộc đời của cô bé Kim trở thành một chuỗi những ngày tháng phiêu bạt không dứt từ vòng tay mẹ đến trại trẻ mồ côi đến trường nội trú, từ Bắc chí Nam... Trong bối cảnh Việt Nam vẫn còn nằm dưới ách đô hộ của thực dân Pháp, thân phận vừa là con lai vừa là con hoang đã đặt trước Kim biết bao trở ngại, nhưng vẫn không thể khuất phục được ý chí cô vẫn nung nấu quyết tâm thay đổi vận mệnh mình, bằng con đường học vấn...Với lối viết dung dị mà lôi cuốn, cộng thêm sức thuyết phục
Publisher: Hội Nhà Văn

epub©vctvegroup

Kính tặng Mẹ

1
Phiêu bạt

Tôi được sinh ra, hình như ở Hà Nội, vào một ngày mùa xuân, ít lâu trước cuộc Chiến tranh thế giới thứ hai, kết quả của cuộc hôn phối chốc lát giữa một cô gái An Nam và một người Pháp.

Về chuyện này, tôi chẳng có bằng chứng gì xác thực, mà cũng chẳng ai làm giấy khai sinh cho mãi đến năm tôi mười lăm tuổi. Mà tôi cũng chẳng tìm hiểu làm gì. Điều đó có gì là quan trọng đối với tôi hay đối với ai khác. Chúng tôi sống trong một xã hội mà khái niệm thời gian định lượng không hề tồn tại. Cả đời người đàn bà chỉ cần chia làm mấy giai đoạn lớn: thời thơ ấu, rồi lúc thấy kinh - dấu hiệu có thể sinh con, và nghĩa là sắp lấy chồng được, rồi làm mẹ, mà nếu may mắn sinh được một đứa con trai thì sẽ làm mẹ chồng để có cái quyền áp chế một nàng dâu e lệ bước vào nhà mình… Cho nên có sớm muộn bốn hay năm năm cũng chẳng nghĩa lý gì.

Tôi không biết cái ông sinh ra tôi trông giống ai. Mẹ tôi chẳng nhắc đến ông ta bao giờ. Trong những ngày buồn chán, tôi thích tưởng tượng, hình dung ông ta như một tay lính lê dương, không phải “chàng lê dương đẹp trai của em” như lời bài hát ở xứ Pháp này đâu, mà là một tay thực dân ngổ ngáo, đáng ghét, một kẻ thuộc phe kia. Tôi nung nấu mối hận thù mãnh liệt với người cha không hề biết mặt ấy, dường như chỉ những đứa con bị tổn thương đến cùng cực mới có thể hận thù được đến như vậy.

Tôi đã mang nhiều họ nối tiếp nhau, chúng giống như những cái bản lề trong cuộc đời tôi. Đầu tiên là họ Trần của mẹ, khi bà một mình vò võ nuôi con. Nhưng rồi, hoảng hốt vì ngày càng chứng kiến thêm nhiều hậu quả do sự tồn tại của tôi đè nặng lên cuộc đời bà, bà liền giao tôi vào tay một bà vú trước khi trốn lủi vào tận Sài Gòn, mảnh đất lạ lẫm với bà nhưng lại chất chứa nhiều hy vọng cho bà xây dựng lại tương lai. Tiếp đến là cái họ Tiffon của người đàn ông sinh ra tôi, vào giai đoạn mà tất cả họ hàng nhất trí đòi mẹ tôi đưa tôi vào trại mồ côi để “quẳng lại cho dòng giống nhà nó”. Bởi vì, nói đúng ra, tôi đã trở thành một con quái vật giữa cái xã hội hết sức dân tộc chủ nghĩa. Ông cậu tôi tham gia Việt Minh từ năm 1941 và hội họp thường xuyên trong các khu rừng thuộc Tuyên Quang. Tất cả mọi cái trên người tôi đều tương phản với những người trong gia đình: từ hình hài đứa con lai đến tính khí thất thường khó hiểu, tóm lại là trong người tôi rất ít chất Việt Nam. Người ta chụp lên đầu tôi đủ thứ xấu xa chỉ vì dòng máu Pháp chảy trong huyết quản tôi. Điều đó ngăn cản mọi sự âu yếm dịu dàng dành cho tôi. Tôi thông cảm với họ. Tôi đồng tình với họ. Tôi cũng thế, cũng ghét cay ghét đắng cái thứ máu ấy trong người mình. Khi còn là một đứa con gái nhỏ, tôi đã khấn Trời khấn Phật xui khiến tôi gặp phải tai nạn gì đó cho cái thứ máu ấy, thứ máu đáng nguyền rủa ấy, chảy ra hết khỏi người tôi, để tôi được là đứa con gái Việt Nam thuần chủng, hòa hợp với những người xung quanh và ngay với chính bản thân mình. Vì tôi yêu đất nước này, yêu những cánh đồng lúa, những lũy tre xanh, những cái ao làng nơi tôi vẫn thường vùng vẫy với đám trẻ cùng lứa.

Tôi không còn lưu giữ chút ký ức nào về những năm đầu của cuộc đời, ngoại trừ cái cảm giác rất sớm nhận ra rằng ở bất cứ chỗ nào mình cũng lạc lõng, xa lạ. Tôi rất đau lòng vì chuyện đó, không phải chỉ như chịu đựng một sự bất công, mà còn như phải mang trong mình một nét tật nguyền.

Tuổi ấu thơ của tôi chỉ còn là bóng đêm trong ký ức. Đêm di cư. Tôi vẫn còn giữ từng mảnh ký ức về những cuộc dịch chuyển từ nơi này sang nơi khác, hệt như gói bưu kiện không người nhận. Bà vú già - từ lâu không được ai trả công, và cũng không còn nuôi nổi tôi nữa - cõng tôi trên lưng đi tìm một bà dì, ông cậu, hay bất cứ một người nào có dây mơ rễ má với tôi để trút sang họ cái gánh nặng này.

Vào một đêm thu tại Hà Nội. Tôi nhớ tiết trời dịu mát vì trận mưa phùn - cái thứ mưa nhẹ hạt ở Bắc Kỳ - nhớ cảm giác dìu dịu trên tấm lưng trần của bà vú, da thịt vừa nhão vừa đàn hồi. Tôi bám vào thịt da bà như bám vào tấm võng ấm áp và mịn mượt, tôi nhấm nháp tận hưởng niềm thích thú trên con đường bất tận ấy. Phải chi cuộc hành trình vô định ấy kéo dài suốt cả đời tôi, và tôi cứ được bám lấy tấm lưng trần ấm áp của bà vú, còn da thịt mình thì phó mặc cho những hạt mưa phùn với lòng biết ơn, như vậy thì thích biết mấy.

Trong ký ức xa xôi, tôi thấy Hồ Gươm hiện ra như một bức tranh Tàu mờ ảo trong sương. Vào năm nào? Tôi không thể nói chính xác. Bấy giờ các thiếu nữ đi dạo quanh bờ hồ, những mái tóc thề đen nhánh buông đến eo, và những tà áo mỏng phất phơ trước gió. Mấy đứa nhỏ chơi đùa trên bãi cỏ. Mấy bà hàng cốm bọc trong phiến lá sen những hạt cốm xanh rờn, mọng sữa, đượm hương lúa mới.

Tôi thấy lại ngôi trường mẫu giáo, sáng sáng bầy trẻ nhỏ xếp hàng ngay ngắn trước ngọn cờ tam tài của Pháp, hét đến váng óc bài Maréchal, nous voila…*

•

“Thưa Thống chế, có chúng tôi đây…”: bài hát ca ngợi Thống chế Pétain thời đó làm Quốc trưởng bù nhìn của nước Pháp bị phát xít Hitler chiếm đóng. (Tất cả các chú thích nếu không có lưu ý gì thêm đều là của người dịch)

Người ta dạy lũ trẻ con chúng tôi sự ưu việt của trí tuệ so với bạo lực. Tôi còn nhớ bài hát kể chuyện Chú bé Tí Hon đã chiến thắng con quỷ ăn thịt người chỉ bằng mấy câu thế này:

Hỡi con quỷ kia, hãy tránh lối ta đi!

Bởi ta chẳng sợ gì mi

Mi chẳng làm gì được ta

Ta còn được học ở trường

Chứ mi thì mãi là tên dốt đặc.

Trí tuệ quả là thứ vũ khí kỳ diệu mà tôi mãi mãi tôn thờ.

Hồi đó, tôi còn ở nhà bà cô của mẹ tôi. Bà đã có tuổi và tàn tật, nhưng nhan sắc thì tuyệt trần. Nghe nói bà bị ngã thang, giập xương hông, nên từ khi lâm nạn, bà phải ngồi lì trên chiếc ghế bành. Nhưng con mắt bà vẫn linh lợi, tâm trí bà vẫn hoạt bát cứ như một nữ thần vĩnh cửu và đáng sợ. Khi cuộc sống xô đẩy tôi trôi dạt đến nhà bà thì tuổi bà đã khoảng sáu lăm. Tuy nhiên, khuôn mặt trái xoan chưa lộ ra chút dấu hiệu nào của sự suy sụp, mà trái lại những nét đẹp của bà vẫn giữ được một sự trẻ trung lạ lùng. Bà kiêu kỳ với làn da mịn màng huyền diệu được tắm rửa bằng sữa. Bà bảo đó là bí quyết giữ gìn nhan sắc của bà. Khiếm khuyết duy nhất ở bà có lẽ là cái dáng vẻ èo uột, bệnh hoạn, bất thường như cái cây úa vàng vì cớm nắng. Bà không tỏ chút tình âu yếm nào đối với mẹ tôi cũng như đối với tôi. Bà gây cho tôi cảm giác kinh hãi, nên tôi thường phải núp vào một xó để ngắm nhìn bà mà tim vẫn đập loạn lên, chỉ lo bị bắt gặp.

Trước khi bị nạn, bà cô của mẹ tôi sống phong lưu với một sĩ quan Pháp. Hai người sinh được một mụn con gái, tức là chị em con dì con già với mẹ tôi, hơn nhau vài tuổi. Dì Marcelle ở với bà cho đến khi có mang, sinh con trai xong là vội quẳng vào tay bà mẹ, tếch luôn sang Pháp. Dì đã sớm hiểu ra vận may của mình là không phải ở lại Việt Nam. Tôi ngờ ngợ rằng chính vào dạo ấy, mẹ tôi đã gặp cha tôi, nhưng không chắc lắm, vì không ai nói với tôi chuyện đó bao giờ.

Bà cô mẹ tôi cưng cháu ngoại như ông thánh sống. Đó là một anh con trai bảnh bao khoảng mười lăm tuổi mà cả nhà phải gọi là “cậu Yves”. Được bà nuông chiều, anh càng làm vương làm tướng. Người béo bệu, da dẻ hồng hào nhưng nhẽo nhợt. Trong cái xã hội Á Đông chúng tôi, anh ta đại diện cho “bọn mũi lõ”, cách gọi dân dã để chỉ người Pháp thời bấy giờ. Cứ thấy anh ta ló mặt là chúng tôi đều phải cụp mắt xuống. Ra dáng cậu chủ, anh ta ngồi ăn bên bàn, còn chúng tôi thì ngồi trên manh chiếu trải dưới đất. Thỉnh thoảng anh ta quẳng xuống chiếu mấy miếng ăn thừa.

Tôi rất hãi ông anh họ tôi, “cậu Yves”. Anh ta rất tai quái, xét nét từng li từng tí, chỉ rình xem tôi có sai sót gì là vin vào cớ đó mà bắt phạt. Tôi nhớ mãi những tiếng thét kinh hoàng của mình cái lần anh ta xốc tôi lên dứ dứ trên tổ kiến. Mà tội của tôi có đáng gì cho cam, chỉ là anh ta nghe người ta nói tôi không thật ngoan trên lớp. Dẫu gì thì anh ta cũng cứ muốn ra oai, thế là bắt tôi xắn quần qua đầu gối, quỳ ngay vào ổ kiến đang nháo nhác. Vì không bị trói nên tôi lẽ ra đã có thể trốn đi. Nhưng tôi vẫn cứ ở đó mà kêu la, gào khóc đến lạc giọng, như thể bị uy quyền của anh ta thôi miên vậy.

Hai chục năm sau, tôi được mời đến gặp lại anh ta, khi đó đã là kỹ sư một công ty dầu lửa tại Sài Gòn. Còn tôi cũng đã là một cô giáo trẻ dạy Pháp văn tại một trường trung học Việt Nam trong thành phố. Đắn đo, do dự mãi, nhưng rồi tính hiếu kỳ đã át nỗi e ngại, tôi nhận lời. Xích lô đưa tôi đến trước cổng một ngôi biệt thự trong khu gia cư. Từ ngoài nhìn vào thấy thấp thoáng một lối đi giữa hai hàng me, một bãi cỏ điểm xuyết những bụi râm bụt. Tôi vội quay ngoắt. Những cánh cửa của quá khứ đời tôi, ẩn nấp đằng sau là các hung thần cho đến giờ vẫn tiếp tục gây khiếp đảm cho đứa con gái nhỏ khốn khổ ngày trước, đã khép lại như thế đó.

Quan hệ giữa tôi với anh Yves hồi nhỏ là thứ quan hệ hết sức hỗn tạp. Ban ngày, tôi phải làm một phần việc của con sen con ở. Thế nhưng tối đến vẫn phải nằm cùng anh trên cái giường Tây cao lêu đêu. Với tôi, cái giường ấy luôn là giường lạ, không làm sao quen được. Leo lên cái giường ấy là leo vào một thế giới chất chồng sợ hãi và căm ghét. Thế mà tối nào tôi cũng phải nằm bên một con người suốt ngày hành hạ mình. Người tôi cứng đơ ra vì sợ hãi, hai mắt nhắm nghiền nhưng cứ phải nằm im thin thít, theo dõi nhất cử nhất động của ông anh họ, rình anh ta ngủ say rồi mới dám chợp mắt. Cả hai đứa rình lẫn nhau. Nhưng phần lớn thời gian, cái sợ của tôi tỉnh táo hơn cái ác của anh ta, nên anh ta luôn thiu thiu ngủ trước tôi. Bấy giờ tôi mới ngủ thiếp đi.

Tôi căm ghét cái giường đôi ấy, và mỗi lần phải đòn là tôi lại thừa dịp vừa kêu gào khóc lóc vừa tè luôn một bãi ra tấm khăn trải giường trắng tinh. Tôi sung sướng đến phát dại khi thấy cái giường bị ố bẩn, còn ông anh họ tôi thì tức tối lồng lộn. Những chiến công hiếm hoi ấy đã trả hận cho tôi những nỗi kinh khiếp lúc đêm khuya giật mình thức giấc, thấy bàn tay to tướng mềm nhũn của ông anh họ nắm lấy bàn tay nhỏ xíu của mình mà gí vào chỗ kín của anh ta. Tôi trùm kín tấm chăn như trùm vải liệm, vừa ngạt thở vừa tê liệt vì ghê tởm. Một cơn lạnh buốt thấu ruột gan, chỉ muốn chết cho rồi. Lúc ấy tôi mới chừng bốn, năm tuổi.

Sáng ra mới thấy lại cái thú muốn sống. Mùi rau thơm, mùi gừng chín ngào ngạt từ dưới bếp đưa lên mùi phở, thứ xúp ăn sáng ở Hà Nội, thêm tiếng bát đũa, tiếng thìa chén lanh canh chuẩn bị bữa điểm tâm, cả một thế giới thân thuộc khiến ta yên dạ.

Nhà bà cô của mẹ tôi gồm một gian chính trông ra sân, giữa sân có giếng nước, bên kia giếng là một dãy những phòng nhỏ y hệt nhau, dành cho các cô gái được gọi là “con nuôi” của bà thuê lại. Họ đều là gái mới lớn, từ đồng ruộng ra thẳng đây để được tuyển làm vợ bé cho các sĩ quan Pháp là khách quen của nhà này. Các cô rời bỏ quê nhà để bố mẹ khỏi phải nuôi thêm một miệng ăn. Ngoài tuổi trẻ và nhan sắc ra, họ chẳng có của nả gì khác. Còn gì giản đơn hơn việc bán mình? Dẫu thế, họ vẫn không phải là gái điếm. Các cô không có cả cái ưu lẫn cái khuyết của gái điếm. Với bản tính cả thẹn và sự trong trắng cả thể xác lẫn tâm hồn, các cô co rúm người lại như phải nuốt chén thuốc đắng khi hiến thân cho gã đàn ông không quen biết. Đó là cái thời điểm khó chịu nhất buộc phải trải qua. Các cô không ý thức được bao nhiêu về nhân cách để cảm thấy bị xúc phạm. Huống hồ, họ cho rằng đã là đàn bà thì người đoan chính nhất cũng không thoát được việc đó trong ngày cưới của mình kia mà. Chẳng qua thân phận đàn bà là thế. Còn việc yêu đương, các cô chẳng bao giờ nghĩ đến, hay ít nhất cũng không nghĩ đến việc yêu đương những gã đàn ông cao lớn, lông lá, đang làm chủ cái đất nước vốn đã đầy rẫy những nỗi e sợ chồng chất lên đầu họ. Các cô chỉ cố không để những gã đàn ông ấy phật lòng và xin ngoan ngoãn làm vợ bé nàng hầu, miễn là được giữ kín, không để lọt tai tiếng về làng.

Trong số đó, tôi đặc biệt có cảm tình với một cô gái trẻ tuổi, mảnh mai, mái tóc óng ả trời ban mỗi lần ngồi xuống là quét tận mặt đất. Tình cảm âu yếm của cô đã bù đắp cho tôi. Tôi bắt chước dáng đi, dáng ngồi của cô, tôi cũng lấy khăn vấn tóc lên cho giống cô. Đôi khi tôi đi theo cô vào tận căn phòng nhỏ bề bộn những quần áo đàn ông. Một lần, cô bỗng chui xuống gầm giường lấy ra một cái tráp đựng mấy chiếc trâm cài đầu có hình chim đang bay, một chiếc mùi soa thêu, vài đồng tiền nhét trong ruột tượng. Số tiền chẳng là bao, nhưng cô vẫn phải trông vào nó phòng lúc ốm đau. Lo dành dụm kín đáo một ít tiền riêng là việc thường tình của người phụ nữ Á Đông đã hấp thụ nền giáo dục dựa trên đạo lý tam tòng. Tại gia tòng phụ, xuất giá tòng phu, phu tử tòng tử. Người đàn bà nào cũng phải tuân theo đạo tam tòng ấy. Cô cũng vậy, cô thấy trước rằng khi bị xử tệ hay bị xua đuổi, sẽ chẳng ai che chở cho mình, số phận cô lúc này hoàn toàn nằm trong tay ông chủ nhất thời kia. Gặp được người tốt bụng thì cô tạ ơn Trời Phật, chẳng may gặp phải người xấu thì cô đem chỗ tiền dành dụm mua chút lễ vật cúng Trời Phật cầu được phù hộ độ trì.

Tôi thường thấy mẹ tôi chôn giấu chút ít tiền bạc để đảm bảo cho mình khi gặp chuyện chẳng lành.

Mẹ ơi, con đã từng được kề cận bên mẹ trong những đêm tối đen như mực ấy. Hai mẹ con mình rón rén bước chân với ngọn đèn dầu lạc che khuất dưới chiếc nón lá. Ánh đèn chỉ đủ rọi xuống bốn bàn chân trần và khoảng sáng hẹp bao quanh. Mẹ lo không tìm ra chỗ bờ bụi nơi chôn giấu kho báu của mẹ. Mấy con chão chuộc thấy động kêu toáng lên làm con giật bắn người. Thỉnh thoảng một con đom đóm xé màn đêm bằng ánh sáng lập lòe trốn chạy, tưởng như những bóng ma trơi đang than khóc bằng ánh lập lòe ấy. Con mong sao cho cái hũ tiền của mẹ được chôn nơi tận cùng thế giới để mẹ con ta đi đến đó mà tìm, từ bỏ mãi mãi những gì ở lại phía sau.

Tôi sống ở Hà Nội với bà trẻ và anh họ tôi chỉ được một thời gian ngắn. Họ nhanh chóng chán ngán tôi. Từ lâu tôi cũng đã cảm thấy tự trong bản chất tôi có cái gì đó không những không gây thiện cảm mà còn gây ác cảm nữa, nó làm cho người có thiện ý nhất cũng dễ nản lòng, và làm cho sự vồ vập dành cho tôi không bao giờ biết đến ngày mai. Tôi không hề biết rằng mỗi lần người ta ngỏ ý muốn tống khứ tôi đi, chính là do mẹ tôi lần đó không gửi số tiền cần có để nuôi tôi. Bằng chứng là người ta lại tống tôi vào Sài Gòn với mẹ.

Tôi không nhớ được là vào năm nào và tôi đã đi như thế nào tới thủ phủ của miền Nam Việt Nam. Có lẽ lúc ấy tôi mới lên bốn lên năm gì đó. Mẹ tôi sống với một ông chồng trong một ngôi nhà đâu đó tại vùng ngoại ô. Một mảnh sân nhỏ ngăn cách gian bếp với nhà trên là nơi có đặt bàn thờ tiên tổ. Đấy là nơi mẹ tôi mỗi khi có điều gì buồn bực lại chìm đắm vào việc đèn nhang khấn vái.

Bà có mang và khấn vái suốt.

Ông chồng bà, rõ ràng là hơn tuổi, chẳng đẹp người, cũng chẳng dễ ưa, mặt lúc nào cũng lạnh như tiền, và chẳng bao giờ hé môi với chúng tôi lấy một lời. Mẹ tôi không yêu ông ta và trong một thời gian dài đã bắc bậc làm cao với ông ta. Mẹ bảo rằng bây giờ ông ta trả hận cho những ngày phải khốn khổ gian nan mới thuyết phục được mẹ tôi lấy ông ta. Mẹ tôi ở nhà ông ta, được ông ta nuôi, nhưng chỉ sống có một mình. Hằng tháng, ông ta chi tiền cho nhà bếp đi chợ và quét dọn nhà cửa. Về sau này, mẹ tôi đã có lần thú thật với tôi rằng khi ấy, đến tiền mua cái kim để vá quần áo, mẹ cũng chẳng có.

Nhưng hồi đó tôi còn vô tâm lắm, đâu nhận ra nông nỗi mẹ tôi. Tôi đã kéo dài những buổi chiều phiền muộn triền miên ấy bằng trò chơi duy nhất là con rùa lạc trốn trong gầm tủ. Tôi dành hàng giờ rình kiếm nó, khẽ khàng gọi nó, không ngừng kinh ngạc về sự chậm rãi hết mực của nó lúc nó thò từng li, từng li cái đầu ra khỏi mai. Cái đầu nhỏ xíu với những đường vân vàng óng ánh. Biết nó nhát sợ, tôi hết sức tránh không đụng vào thân mình nó. Dần dà, rùa với tôi trở thành đôi bạn, tuy tôi chưa ôm nó trong tay bao giờ.

Một buổi chiều, con rùa bỏ trốn và tôi đi tìm. Trời sẩm tối. Đây đó lấp ló những ánh đèn dầu vàng ợt. Tôi lần mò mỗi lúc một xa mà vẫn không tìm thấy. Tôi muốn quay về khi cảnh vật xung quanh đều trở nên lạ hoắc, tôi không còn nhận ra nhà cửa, lối đi lối lại nữa. Hoảng sợ, tôi co cẳng chạy, nhưng chỉ càng thêm lạc. Tôi gào thét gọi mẹ, ngửa mặt nhìn trời và ngạc nhiên thay trên trời có vô vàn vì sao nhấp nháy. Một bà già bắt gặp tôi trong tình thế đó, bà liền đưa tôi về nhà; thế là chẳng cần tra hỏi gì cả, mẹ liền cho tôi một trận đòn về tội không nghe lời.

Bao trùm cả đoạn đời ấy của tôi là sự trống trải. Mẹ tôi không có cả người thân thuộc lẫn bạn bè. Chẳng một ai đến nhà, cũng chẳng ai mời sang chơi. Ông dượng cũng sống ở nơi khác. Thật là trái ngược với các nhà hàng xóm khác, lúc nào cũng ầm ĩ tiếng nói cười, tiếng chí chóe, còn nhà tôi thì cứ im lìm như nhà hoang.

Nỗi cô quạnh của mẹ con tôi lại càng rõ ràng vì mẹ tôi là dân Bắc Kỳ. Bà vẫn nói giọng Bắc, đầu chít khăn chứ không búi tóc, đấy là bấy nhiêu bất lợi trong bối cảnh những mâu thuẫn địa phương khốc liệt. Tại Nam Kỳ, tức là ở phía Nam, người ta cho rằng dân Bắc Kỳ là những kẻ hà tiện và chỉ sĩ diện bề ngoài. Họ mang những giai thoại tiếp khách của những tay keo kiệt ấy ra mà giễu cợt. Họ khoái trá kể cho nhau nghe: Có khách đến nhà, anh chàng nghèo kiết xác vội vã lôi ra một con cá gỗ bày lên đĩa, làm ra vẻ thết khách hậu hĩ!

Mẹ tôi lúc nào cũng âu sầu. Bà lấy chồng không phải vì tình yêu, lưỡng lự suy tính mãi cũng chán, cốt sao được xã hội thừa nhận và được đảm bảo cuộc sống vật chất, với hy vọng rũ bỏ được quá khứ và đạt tới một cuộc sống tử tế hơn, rồi ra có thể đón tôi về sống cùng. Nhưng bà nhanh chóng nhận ra sai lầm của mình. Mỗi ngày qua đi, bà lại cảm nhận rõ hơn mối hận dai dẳng của con người đã bị xúc phạm vì sự thờ ơ lạnh nhạt của bà lúc ban đầu. Bà muốn lánh xa tôi bằng cách lại đưa tôi trở ra Hà Nội.

Cuộc ra đi ấy không gây cho tôi ấn tượng gì đặc biệt. Quãng thời gian quá ngắn ngủi bên bà mẹ lúc nào cũng hướng về nỗi đau thương không kịp để cho tình mẫu tử sâu đậm hơn. Mẹ yêu thương tôi bằng một tình thương không hề thổ lộ. Còn đối với ông dượng, chồng mẹ tôi, thì tôi chỉ còn giữ lại ký ức về một con người chập chờn, thù nghịch.

Tôi ra đi không chút buồn phiền, mà còn cảm thấy dịu nhẹ trong lòng.

Sân ga hôm ấy đen nghịt những người. Với tất cả sức lực của đứa trẻ lên năm, tôi chạy lon ton theo một bà được mẹ tôi gửi gắm, và nghĩ lờ mờ trong bụng rằng từ đây mình chỉ còn có bà ấy. Tôi túm chặt tà áo nâu của bà, bụng bảo dạ chớ để lạc mất bà. Xung quanh, những người đàn ông tay nải trên vai, xăm xăm rẽ đám đông. Tiếng trẻ con la hét. Những người bán nước chè, một tay giơ cao khay chén vượt quá đầu mọi người, tay kia đung đưa chiếc ấm nhôm đựng nước sôi, rập rình theo nhịp chen. Mấy hàng na, chuối, bánh kẹo tranh nhau rao bán, mời chào. Rồi tiếng cãi chửi nhau, tiếng trẻ khóc thét vì lạc mất bố mẹ trong đám hỗn độn… Quang cảnh vừa như chạy loạn vừa như chợ phiên. Tôi quấn chặt tà áo quanh người và ráng sức chạy theo bà ấy.

Hành khách chen chúc trước bậc lên xuống của toa xe mỗi lúc một thêm đông đặc. Chúng tôi bị chen lấn, xô đẩy và dồn vào toa xe. Trong toa chẳng còn lấy một chỗ. Toa xe hạng ba chật cứng, quả có thế. Đành phải ngồi bệt xuống sàn, từng nhóm trải chiếu ra ngồi với nhau, bao tải, thúng mủng chất xung quanh. Chào hỏi, trò chuyện râm ran đôi câu trong khi làn sóng người cứ tiếp tục tràn lên. Vừa ngạt thở vừa mệt mỏi, tôi cuộn tròn thu lu trong một góc chiếu, cố nén cơn buồn nôn.

Bà đi với tôi bảo:

— Cháu ơi, mày tái xanh như tàu lá chuối rồi kìa! Len ra chỗ cửa sổ kia cho nó thoáng một tí đi cháu.

Tôi cố gượng dậy, lảo đảo lách bàn chân giữa đám người chật cứng. Họ nâng bổng tôi lên và cuối cùng tôi cũng được đặt ngồi trước cửa sổ toa xe. Tàu chạy nhanh dần. Tôi hớp lấy từng hớp khí trời, dịu dần những cơn nôn nao trong người.

Trước mắt tôi là những đồn điền cao su, những hàng cây thẳng tắp như những bàn cờ, mỗi thân cây mang một vết thương rỉ nhựa và chạy lùi vùn vụt về phía sau. Tàn than từ ống khói đầu tàu phụt lên từng đụn, lấp loáng một lát rồi lại tắt ngấm như những ngôi sao băng. Thi thoảng một vài hạt bụi than bám vào tóc tôi, tỏa ra mùi khen khét dễ chịu. Tôi nhắm mắt, ngả đầu vào cùi chỏ, thiu thiu theo nhịp tàu đơn điệu.

Khi tôi mở mắt ra thì trời đã tối hẳn. Tôi luôn thích đêm tối, thích sự vuốt ve mơn trớn của màn đêm, thích cái cảm giác cô đơn tĩnh lặng tràn ngập tâm hồn. Bên trong toa, ngọn đèn dầu dừa đã được thắp tự lúc nào. Bóng hành khách hắt lên trần toa thành những mảng khối to sẫm với cử động khoát đạt. Những bàn tay hộ pháp cầm mấy nắm cơm, cắt thành từng khoanh lớn. Tôi nhận phần cơm của mình, nhấm nháp chậm rãi, khi thì miếng cơm, khi thì miếng thịt. Nói sao hết nỗi vui sướng tột độ khi đói bụng được miếng cơm? Tôi nhai thật kỹ, trộn nhuyễn vị cơm với vị thịt trong miệng để kéo dài khoái cảm.

Sau bữa tối, đám đàn ông rút điếu cày ra chuyền nhau mỗi người rít một hơi thật dài, mắt lim dim trước khi ngửa mặt, phả ra một đụn khói. Đàn bà thì bỏm bẻm nhai trầu. Môi họ dần chuyển sang màu đỏ choét, và khi họ mỉm cười, ánh sáng rọi vào hàm răng nhuộm đen lánh. Thi thoảng họ lại nghiêng người ra phía cửa sổ, nhổ quết trầu thành từng vệt như vệt máu.

Mấy bà cụ đã mắc võng nằm ngủ. Không khí lắng dịu dần. Chỉ còn tiếng điếu cày òng ọc và tiếng võng đưa kẽo kẹt. Một ông cụ giọng trầm trầm ngâm nga Chinh phụ ngâm, bài thơ mà hầu hết người Việt Nam đều biết và thuộc từng đoạn dài. Khúc ca nói lên nỗi đau đớn biệt ly, quạnh quẽ của một người vợ đêm ngày vò võ ngóng ra phía trận tiền, nơi người chồng đang theo đuổi việc đao cung vì sự vinh quang của chúa thượng và hy vọng được tiến bệ rồng. Mấy câu vừa cất lên, lập tức tiếng võng ngừng kẽo kẹt và tiếng điếu cày cũng im bặt. Dường như không còn là toa tàu chật chội, hôi hám nữa, mọi người cảm thấy mình cũng đang sánh vai với người chinh phụ rong ruổi trên đường cát bụi, thẳng hướng biên thùy trong tiếng trống dong cờ mở. Tiếng than ai oán của người cô phụ khiến nhiều bà mắt rơm rớm:

Thuở đăng đồ mai chưa dạn gió,

Hỏi ngày về chỉ độ đào bông.

Nay đào đã quyến gió đông

Phù dung lại rã bên sông ba sòa.

(…)

Chàng ruổi ngựa dặm trường mây phủ

Thiếp dạo hài lầu cũ rêu in

Gió xuân ngày một vắng tin

Khá thương lỡ hết mấy phen lương thì*

•

“Chinh phụ ngâm diễn ca”, tác giả trích theo bản dịch Pháp văn của Lê Thành Khôi, “Le Chant de la femme du combattant”, Nhà xuất bản Callimard, Paris 1967. Chúng tôi trích theo bản tiếng Việt của Nhà xuất bản Văn học, Hà Nội 1987.

Tôi cũng chăm chú nghe, trong lòng ngập tràn cảm giác vô cùng yên ổn. Cuộc ra đi lần này sao mà thích thế. Điều quan trọng với tôi là được rời xa miền Nam và ra miền Bắc. Tôi đã thoát được một nơi chẳng có gì là hạnh phúc đối với mình. Nhưng còn ở đầu kia của chặng đường, hình như cũng chẳng trông mong điều gì tốt đẹp hơn. Song tôi cảm thấy sung sướng tuyệt vời trên con tàu đang chuyển động này. Cả cuộc đời mình là đây, thật là ấm áp, ngay trong cái cộng đồng người chưa biết ngày mai sẽ ra sao. Tôi đang được đùm bọc bởi những người xa lạ nhưng lại là thần hộ mệnh của tôi chừng nào còn tiếp diễn cuộc hành trình này.

Ra Hà Nội, tôi được dẫn đến nhà bà Tư, bà em gái thứ tư của ông ngoại tôi. Thời son trẻ, bà đã sống với nhiều sĩ quan Pháp. Họ sang đây từng thời gian, hết hạn, chuyển quân thì người này đi, người khác đến. Khi họ đi cả rồi thì bà tôi sống một mình với bốn người con gái đều khác bố.

Tôi hơi sợ ngôi nhà, vì cái gì ở trong đó cũng như khó hiểu đối với mình. Y như thể lạc sang một xứ khác. Bốn người con gái trẻ đều nhộn nhạo, quay cuồng, xấc xược. Tôi phải chịu họ về cái cách ăn nói với mẹ mà cứ trống không, xách mé. Họ khiến tôi e sợ. Tôi nói gì họ cũng chẳng thèm nghe, chẳng thèm để ý đến tôi. Tôi cũng né tránh, không đòi hỏi cũng chẳng phiền lụy đến ai.

Cuộc sống của bốn dì tôi giống như một điệu vũ của các ngôi sao băng. Tôi say mê ngắm cái cảnh ấy không hề chán mắt, và lấy đó làm thú tiêu khiển trong những ngày buồn tẻ. Sắc đẹp của họ, sự chải chuốt của họ, những tiếng cười trong trẻo và cả những trận cãi nhau ầm ĩ của họ đều cho tôi thấy ra một thế giới từ hồi nào tới giờ tôi chưa hề biết. Trước đó tôi chỉ biết phụ nữ Việt Nam qua hình ảnh mẹ tôi, kín đáo và âm thầm, những người không bao giờ dám cầu xin cuộc đời san sẻ cho mình phần thỏa mãn. Bất hạnh đã là số phận chung của đàn bà, không còn gì phải than vãn nữa.

Các con gái của bà Tư mở mắt cho tôi thấy một thế giới quá mức mong đợi, thế giới của khao khát hạnh phúc cá nhân. Dì Suzanne, dì Odile, dì Germaine, dì Sophie, tôi chiêm ngưỡng cả bốn với lòng khâm phục vô biên. Tôi thích ngắm họ ưỡn ẹo trong tấm váy rộng. Tôi ngắm nghía như bị thôi miên những cuộc tỉa tót tỉ mẩn hàng giờ để trang điểm mặt mày, sơn giũa móng tay móng chân. Trông mới duyên dáng làm sao, cần cù làm sao, khi họ cúi xuống chải giũa móng chân, nâng niu chúng như những của hiếm dành cho những chốn cao sang, nên họ mới phải chăm chút, mê mải như vậy. Ở họ toát ra những cái tôi không có mà chỉ ước ao sẽ có. Cái thân phận hèn kém của tôi bỗng vụt lóe lên như ánh chớp chói lòa và đau nhói.

Chiều nào bà Tư cũng đến nhà bạn bè đánh bài. Các dì Suzanne và Odile thì đi làm thư ký bàn giấy lĩnh lương, hai dì nhỏ hơn đi học trường trung học. Còn mỗi mình tôi ở nhà, tha hồ lẻn vào cung cấm của các dì mà say sưa nhòm ngó. Tôi ngắm những chiếc giường với thanh sắt uốn hình cầu kỳ thành cành cây leo, ngắm cái bàn phấn với những tấm gương phản chiếu bóng hình, nhìn vào chóng cả mặt. Hấp dẫn nhất là bộ đồ sơn móng tay của dì Suzanne. Có màu hồng như cánh hoa giấy, có màu đỏ thắm như hoa râm bụt, lại có màu hồng nhạt gần như trắng.

Trên tường treo những bức ảnh phụ nữ Pháp với những cặp mắt to, hàng mi dày cong vút đến khó tin. Miệng họ tô son hình trái tim dường như đang hé với tôi nụ cười ẩn giấu chút chế giễu.

Nhìn vào gương so sánh, lại càng thấy rõ ràng cái bất lợi về mình. Mình sao mà xấu xí, mái tóc rễ tre đáng ghét, ghét lây sang cả mái tóc cứng quèo của phụ nữ Việt Nam. Lại thấy da dẻ mình thâm sịt, mi thưa, mắt bé, mũi tẹt, môi dày. Ước gì tôi cũng được như các cô gái Pháp kia. Tôi mới chỉ Pháp một nửa, mới đủ cho người ta phân biệt tôi với các cô gái Việt hoàn toàn nhưng chưa đủ để người ta thấy tôi đẹp xinh như các bức hình cực kỳ quyến rũ đang khinh khỉnh nhìn tôi từ những khung treo trên cao kia.

Hồi ở nhà bà Tư, sự kiện nổi bật là những bữa ăn chung mỗi tuần hai lần vào thứ Năm và Chủ nhật. Những bữa ăn đó tôi mới được vinh hạnh ngồi cùng bàn với các dì. Tôi phải tiếc rẻ bỏ đũa mà cầm nĩa cầm dao, những thứ dụng cụ mà nhà này coi là quý phái nhất. Trong suốt bữa ăn tối tôi phải chịu sự kiểm soát ngặt nghèo của các bà dì tự nhận về mình bổn phận dạy dỗ uốn nắn tôi. Giống như một thí sinh vụng về đứng trước ban giám khảo nghiêm khắc, tôi càng muốn tỏ ra thuộc bài thì lại càng luýnh quýnh. Sự lóng ngóng của tôi càng gây bực bội cho các dì:

— Cầm dao cho nhẹ nhàng! Không phải như cái rìu trong tay mày đâu!

— Để cả hai tay lên bàn. Để tay thôi, tao đâu có bảo mày đặt cả cùi chỏ lên!

Tôi rón rén thái nhỏ miếng thịt - mà thịt ở xứ này có mềm mại gì đâu! - hết sức tránh để cho lưỡi dao cứa ken két lên mặt đĩa. Tôi học nhai ngậm kín miệng, không chóp chép, kể cả nhai cà rốt sống. Tóm lại phải học cách ăn sao cho như mình không ăn, như mình không để ý đến miếng ăn, như mình là thứ trừu tượng, không có nước bọt, không có dạ dày! Mải lo giữ gìn tư thế, tôi không còn biết mình đang nuốt cái gì. Cổ họng nghẹn ứ, tôi lại càng nhớ đến những bữa ăn Việt Nam, ăn uống là cái gì thích thú chứ đâu phải thứ quy tắc khốn khổ thế này.

Xong bữa ăn, mọi người ra hóng gió ngoài hiên. Các dì thì thào với nhau chẳng biết những chuyện gì mà cười khúc khích, lạ kỳ đến nỗi bà mẹ khó chịu, đùng đùng bỏ đi. Ngồi tách ra một chỗ, tôi vừa nhìn vào màn đêm vừa cố đoán xem các dì tào lao với nhau những chuyện gì mà phải bí mật và toàn ẩn ý như vậy. Đêm oi bức. Các dì vén váy cao lên, giạng chân uể oải quẹt vào giữa hai đùi. Các dì vừa nguyền rủa cái nóng vừa hống hách gọi chị người ở:

— Lấy quạt quạt đi chứ, còn chờ gì nữa, con kia!

“Chị cả” - chúng tôi thường gọi chị như vậy ở dưới bếp - hai tay hai quạt, quạt lấy quạt để. Các bà dì xinh đẹp của tôi khoan khoái giơ cao cánh tay lên đón luồng gió mát lùa vào hốc nách ẩm ướt của họ.

Bị bỏ quên trong bóng tối, tôi ngắm trời sao. Khóm hoa nhài cạnh đó sực nức mùi hương đến khó chịu. Đầu tôi nặng trịch.

Dì Odile giễu cợt tôi:

— Thế nào, miệng câm như hến mãi thế à? Mất bao nhiêu thì giờ cho mày mà mòn đời mày sẽ chỉ là một đứa con gái An Nam thôi!

Tôi không trả lời. Tôi đã học được cách giữ im lặng. Tuy vậy trong đầu tôi cũng thoáng tưởng tượng như miệng tôi đang há to và tuôn ra hàng tràng những lời cay độc như đá lăn núi lở.

Chị cả lại gần bên tôi:

— Nghe họ làm gì hả em, đi ngủ đi thôi.

Nằm trong giường, tôi còn nghe tiếng nói cười của các dì át cả tiếng dế kêu. Bà Tư đã trở lại với các con bà.

— Mẹ đuổi cho chúng con con ranh ấy đi.

— Con không biết có phải nó đần độn thật không. Nó không nói năng gì mà chỉ nhìn mẹ bằng con mắt trống rỗng như thể không trông thấy mẹ ấy.

— Thôi được, nếu các con không ưa nó thì mẹ sẽ gửi nó lên chỗ bà bác trên Tuyên Quang, bà Tư trả lời.

Mấy đứa con gái thở dài:

— Càng nhanh càng tốt.

Đêm ấy tôi không sao ngủ được. Tôi nghĩ đến Tuyên Quang, đến bà chị nào đó của bà Tư mà tôi chưa hề biết mặt. Bà ấy cũng sẽ coi tôi là đần độn nữa sao?

Bà chị bà Tư có mười cái lò đốt củi lấy than bán cho người ta đun nấu. Bà ở trong ngôi nhà hai tầng trông ra một con phố đông đúc. Có lẽ tôi sẽ sống rất vui vẻ ở đây nếu như không có cậu Trí, con bà vợ hai của ông ngoại tôi, tức là em khác mẹ với mẹ tôi.

Cậu Trí tin rằng nuôi tôi chẳng ích lợi gì, tốt nhất là trao trả cho “thân thích” của tôi, tức là cho người Pháp. Cậu có niềm tin tiềm ẩn rằng đã là loài lai giống thì tôi sẽ chỉ là thứ cây chột không bao giờ ra quả. Cậu nói với mẹ tôi:

— Chị cứ tin tôi, chớ có nuôi ong tay áo, cái thứ máu Tây của nó sẽ lấy oán trả ơn cho mà xem. Nó là thứ hạt giống xấu, nó sẽ phản lại chị.

Những câu võ đoán ấy cũng đã tác động vào tâm can người mẹ tội nghiệp của tôi vốn xưa nay chưa bao giờ nghi ngờ điều đó. Dạo mới đẻ tôi ra, mẹ tôi đã đi xem bói. Ông thầy vừa trông thấy tôi đã nhăn ngay mặt, bảo mẹ tôi:

— Nhà chị thật vô phúc. Cái số con bé này là đứa bội bạc đấy.

Bà chị của bà Tư, mà tôi gọi âu yếm là “bà ngoại”, ngày nào cũng vào lò than rất sớm, lúc tôi còn đang ngủ. Bà để bên gối cho tôi ít tiền để mua bánh đa ăn lót dạ.

Tôi thích những buổi sớm chỉ có một mình ở nhà, tha hồ nằm ườn trên giường mộng mơ một cuộc đời tươi đẹp hơn. Có một bà mẹ yêu thương thì còn gì sung sướng bằng? Tôi đã cố hình dung ra một bà mẹ, không phải là người mẹ mà tôi biết quá ít và chỉ để lại trong trí tôi một hình ảnh mờ nhạt. Tôi mường tượng ra một bà mẹ khác cơ, một bà mẹ do tôi sáng tạo theo ý thích của mình và điểm tô những nét những vẻ không ngừng thay đổi vì luôn luôn không thỏa mãn với bức chân dung mình vừa phác ra.

Thoát khỏi mọi sự giám hộ, cả ngày tôi sống theo ý thích của mình. Thông thường là tôi ngủ rốn đến tận trưa. Chống cằm bên cửa sổ, khoái trá nhìn theo những đứa đi học muộn chạy cuống cuồng.

Chúng nó gọi tôi, giục tôi:

— Mau lên, không lại bị phạt cả đấy!

— Tớ ốm!

Tôi gào lên rồi quay vào giường. Đấy là lúc tôi mãn nguyện nhất, như đang sống trong cái gì đó giống như hạnh phúc. Xa lánh được những con mắt thất vọng hay thù địch soi mói, không còn lo nghĩ đến cái gốc gác đè nặng lên mình. Không còn nghĩ mình là đứa con lai mà chỉ đơn giản là mình thôi. Tôi cảm thấy ai cũng tốt cả. Sao mà tôi yêu cái đất nước này đến thế, yêu Việt Nam, đất nước của tôi, yêu những con người thân thương, yêu nước da màu đồng của họ, yêu đôi con mắt của cậu Trí hình hạnh nhân, đen nháy, thông minh; yêu cả cái cách của bà ngoại tôi mỗi khi thấy trên mâm có thứ gì vừa ý là bà cầm đôi đũa dư dứ mà không vội gắp, miệng chóp chép tỏ ý khen ngon; yêu cả cái dáng đong đưa của chị hàng xóm gánh nước qua nhà, hàm răng đều, khít, đen nhánh như hạt na. Tôi tự nhủ khi nào đến tuổi cũng sẽ nhuộm răng đẹp như chị. Tôi biết việc đó công phu, tỉ mỉ lắm. Nhất là phải kiếm được thuốc nhuộm tốt, thứ thuốc vừa đặc quánh vừa sánh dịu. Chắc chắn bà ngoại sẽ chọn cho tôi thứ thuốc ấy. Người ta bôi thuốc lên răng rồi lấy mảnh vải mỏng bọc lấy răng. Có khi phải tránh nhai thức ăn mất mấy ngày để cho thuốc ngấm hẳn vào men răng. Đành lòng nuốt chửng thức ăn lỏng, thật cẩn thận không đụng tí nào đến hàm răng. Bởi càng nhịn được lâu thì răng càng đen. Vào lúc ấy, tôi không chút nghi ngờ về khả năng chịu đựng của mình cũng như kết quả sẽ đạt được. Mẹ tôi mà thấy tôi được như thế chắc hẳn sẽ rất tự hào về con gái mẹ.

Mẹ tôi. Nghe nói mẹ tôi dịu hiền. Mẹ đã mồ côi bà tôi từ lúc còn nhỏ tuổi. Ông tôi là một địa chủ giàu có, lại có thêm hai bà vợ bé, một bà trước là người ở trong nhà và kém ông đến ba chục tuổi. Thời thơ ấu của mẹ tôi cũng không sung sướng gì: sống với ông tôi nhưng mẹ bị khối người ganh ghét và tranh giành ảnh hưởng. Mẹ là đàn bà con gái, mà con gái thì chỉ là con số không. Đã có câu tục ngữ: “một trăm con gái không bằng (hòn dái) thằng con trai”. Cũng may mà mẹ tôi không bị bóp mũi cho chết ngay lúc mới lọt lòng. Bà cũng có một ông anh, kể ra thì có thể đứng ra bênh vực cho các em cùng mẹ. Nhưng khốn nỗi anh trai mẹ rơi vào cảnh nghiện ngập thuốc phiện từ lúc còn ít tuổi. Cuộc đời ông dần dần chỉ còn cái dọc tẩu bằng ngà voi, và mỗi lần hít khói thuốc vào, ông mới có được ít phút đê mê tưởng được lên cõi niết bàn.

Nàm 1954, chúng tôi gặp nhau ở Sài Gòn. Bác tôi theo đám người di cư ngoài Bắc vào, khi nước Việt Nam bị chia cắt làm hai, để cho cả bên ấy lẫn bên này cùng chịu vết thương lòng. Bác tôi cao lớn nhưng gầy gò như phần đông dân nghiện hút. Gương mặt ông hốc hác, song vẫn còn đượm vẻ điển trai; đó là điều làm tôi ngạc nhiên, vì tôi cứ đinh ninh sẽ gặp một ông bác già nua, lưng còng, tiều tụy vì thuốc sái. Ngay những lúc lên cơn nghiện không có thuốc, ông vẫn giữ được nền nếp con nhà trưởng giả, từ chối mọi sự rủ lòng thương hại. Đã nhiều lần ông có ý cai thuốc, nhưng chót đã mang từ năm mười sáu mà nay đã năm chục tuổi rồi. Thầy thuốc bảo đã quá muộn, muốn cai được thuốc tất phải gánh chịu nhiều hậu quả.

Những lúc khỏe khoắn, ông kể cho mẹ con tôi nghe chuyện cải cách ruộng đất ở miền Bắc, những cuộc xử án công cộng tại các làng xã. Ông ngoại tôi cùng bà vợ bé bị đưa ra đấu. Cả hai đều bị trói và phải nhịn đói nhịn khát ngay trong nhà mình. Suốt ngày này sang ngày khác, dân làng liên tiếp kéo đến đấu tố, nguyền rủa. Họ nhòm ngó thèm thuồng những đồ vật trong ngôi nhà lớn mà trước đây mỗi lần đến gần là họ đều phải khúm núm không dám ngẩng đầu lên. Trở ra sân, hận thù ngùn ngụt, họ đánh đập “hai con đỉa hút máu nhân dân”. Ông tôi đã già, bà vợ bé cũng không còn trẻ gì. Lả đi vì đói khát, vì những cú đấm đạp, ông tôi van xin được chết luôn cho đỡ khổ. Và ông tôi được toại nguyện: người ta treo cổ ông tôi trước đám đông hăng máu. Trước cảnh đau đớn ấy, bà vợ bé của ông tôi gieo mình xuống cái giếng cạnh đó.

Biết chắc số phận tương tự cũng đang chờ mình, bác tôi vội trốn vào khu rừng trọc gần đấy. Những ngày đó, ông như bị tra tấn, hành hạ, khi lên cơn nghiện mà không có thuốc phiện. Cuối cùng ông cũng tìm được đến nhà bà em gái ở làng bên. Cả hai dắt díu nhau chạy trốn. Ngày ẩn núp, đêm lại mò đi. Bà dì tôi vốn được nhiều người quý mến nên lúc gặp hoạn nạn cũng được cưu mang đùm bọc. Cuối cùng hai anh em xuống được Hải Phòng, đi tàu vào Sài Gòn.

Bấy giờ là cuối năm 1954. Ở Sài Gòn đang là thời trị vì của Ngô Đình Diệm, một tổng thống theo Công giáo chống cộng khủng khiếp. Chủ nghĩa chống cộng của ông ta đã nhận được sự hưởng ứng trong đám dân di cư từ miền Bắc vào, mà đại bộ phận còn nhớ đến các cuộc đấu tố như những người trong gia đình tôi đã phải gánh chịu.

Ở Tuyên Quang, tôi sống hơi hoang dã, được thả sức tự do, ít nhất cũng đến tận sáu giờ chiều, là giờ bà tôi từ ngoài rừng về. Chỉ có hai bà cháu ngồi ăn cùng nhau. Cậu tôi vắng nhà luôn vì thường bị cuốn hút vào các hoạt động chính trị. Tôi thích nghe bà kể chuyện đời thường. Giọng bà dịu dàng:

— Đấy cháu xem, cả bà cả cháu đều sống một mình. Bà cũng giống cháu, chẳng còn ai. Nhưng cháu thì mới là ngọn măng non, tương lai thuộc về cháu. Cháu cũng sẽ rì rào trong gió thoảng, cũng sẽ nghiến kẽo kẹt lúc gió đông; nhưng nếu cần uốn mình thì phải uốn, chứ chớ có làm đổ gãy.

Tôi mỉm cười nhìn bà:

— Bà ơi, liệu đời cháu có tốt đẹp không hở bà?

Câu hỏi của tôi hồi lâu không được đáp lại. Trong thinh lặng, chỉ còn nghe tiếng thạch sùng tặc lưỡi rình mồi. Nhưng rồi bà cũng tiếp lời:

— Quá lo trong đầu thì chẳng cuộc đời nào vừa ý cháu của bà đâu.

Ngừng giây lát bà nói tiếp:

— Cháu là một thứ đồ pha, không hẳn vàng mà cũng không hẳn bạc. Đời cháu sẽ vất vả gian nan đấy. Nhưng đứa nào chuộng của hiếm hẳn sẽ sung sướng khi gặp được cháu.

Lời bà như lưỡi dao bén cứa vào tim tôi. Cố nén mà nước mắt tôi cứ trào ra. Không, tôi không muốn là một thứ pha tạp. Tôi không muốn khác với bà tôi, khác với những người tôi yêu mến. Bàn tay bà vuốt nhẹ mái tóc tôi, xuýt xoa:

— Nào nào, cháu bà điên mất rồi! Mới có thế mà đã khóc ư?

Rồi bà cũng kể những nỗi khó khăn vất vả bà gặp phải trong rừng khi giám sát đám thợ nhóm lò. Bà bảo việc chỉ huy là rất tế nhị, đòi hỏi sự thấu hiểu và phải gan góc nữa.

— Cháu cưng của bà ơi, cháu phải nhớ rằng trong con người ai cũng có cái thiện và cái ác. Phải coi chừng cái ác của họ, đừng bao giờ sỉ nhục những người thấp kém hơn mình. Nếu không cháu sẽ chỉ gây thù chuốc oán, không khuất phục được họ đâu.

Khuôn mặt bà tròn vành vạnh như trăng rằm, nước da sạm gió nắng, những nếp nhăn hằn như đường rãnh sâu. Tóc bà vấn chặt trong tấm khăn nhung đen cuộn tròn trên đầu. Nhìn ngắm bà, lòng tôi dịu lắng. Tôi muốn níu giữ thời gian lại để không bao giờ tuột mất những khoảnh khắc hạnh phúc trong ngần này.

Bà nhỏm dậy bảo:

— Thôi, khuya rồi!

Nằm lại trên giường mà tôi cứ trằn trọc, bao nhiêu dự định cho tương lai phác ra trong đầu. Nào là xin bà cho đi theo vào rừng, nào là sẽ thay bà trông nom các lò than, chỉ huy các thợ thuyền theo lời bà dặn. Rồi khi nào bà yếu không làm gì được nữa, tôi sẽ chăm nom săn sóc bà, và sẽ ở bên bà lúc bà nhắm mắt. Mọi cái với tôi dường như đều đơn giản thế thôi. Cuộc đời tôi giống như một con sông tự tạo lấy dòng chảy và cứ thế mà xuôi đến tận cùng.

Những ngày nhàn hạ ấy kết thúc khi cậu Trí trở về. Là người sống nề nếp, cậu bắt tôi phải đi học đều đặn ở trường làng. Không phải cậu muốn tôi lên ông bà gì, vì về mặt này cậu đã đinh ninh rằng: trứng rồng lại đẻ ra rồng, trứng liu điu lại đẻ ra dòng liu điu. Nhưng cậu vẫn làm việc này một cách hoàn toàn tự nhiên với tấm lòng cao cả. Vậy mà tôi đi học rất chóng chán. Cứ phải vắt óc ra, suốt ngày ê a, đọc sách, đọc bài là một thử thách quá sức tôi. Tôi nản chí. Cô giáo, ban đầu rất chăm chút tôi, nhưng không biết do nguyên nhân quỷ quái nào mà cô đâm ra ngờ vực, tìm mọi cớ để quở phạt tôi. Như thể con người nặng lòng yêu nước ấy nghĩ cứ ra sức hành hạ tôi thì có lẽ cô cứu được đất nước thoát khỏi nọc độc thực dân. Sự miệt thị lặp đi lặp lại ấy đầu độc tôi, làm cho tôi trở thành bướng bỉnh, không thiết nghe ai nữa. Trong lớp tôi chỉ ngủ gục. Thế là từ chỗ ác cảm, cô giáo lại càng khinh ghét tôi.

Đã thế tôi không đi học nữa. Một buổi sáng, đáng lẽ phải đi theo hành lang vào lớp, tôi lẻn ra khỏi hàng, rẽ sang phía bên trái, lỉnh vào khu vườn sau trường. Ở đấy có những gốc nho mọc chạm vào nhau thành cái vòm che lên đụn cát. Tôi nằm trên cát, tưởng như nằm trên đệm êm, gối cặp sách dưới đầu. Tôi lắng nghe tiếng ê a của những đứa bạn hiếu học đang đồng thanh đọc một bài thơ.

Từ lúc ấy, tôi bước vào một thời trốn học thật kỳ diệu. Ngày ngày tôi ra sức khám phá cảnh vật của thị xã và các vùng ven, cái nghĩa trang tôi thường trú nắng dưới bóng mát của các lăng mộ, góp nhặt những hạt cườm ngũ sắc rơi vãi từ các vòng hoa cườm lâu ngày bị gỉ sét. Tôi xâu lại thành những vòng tay, thành hoa tai, và cả cái mũ miện đội đầu nữa. Như một nàng công chúa không có hoàng cung, tôi tưởng tượng ra cả một cây phả hệ, cũng đủ cả quân thần, với cả một lịch sử nữa. Tôi tự coi mình như nàng công chúa đang bị bắt cóc và mường tượng ra cảnh cung đình rối rít, thái hậu thì đau buồn khôn nguôi vì mất con. Tôi dạo quanh các ngôi mộ với nỗi buồn thú vị, đắm mình vào cảnh tĩnh mịch, cô đơn. Không có một tiếng động nào từ phía thị xã vọng đến, cứ như là thị xã tan biến rồi. “Mình mà chết bây giờ thì ra sao nhỉ?” Tôi nằm dài lên tấm đá trên mộ, với vẻ nghiêm trang, người cứng đơ ra, nín thở.

Tiếng còi ủ báo giờ trưa xé tan bầu không khí yên tĩnh. Lớp học đã tan. Tôi vội ôm cặp chạy một mạch theo kịp đám học trò.

Cứ tha thẩn như vậy, tôi không nhận ra rằng mỗi ngày mình lại đi xa hơn về phía khu rừng trống phủ rêu xanh. Có lần tôi leo tót lên cành cây đa thật cao, hay ra tận các vườn rau, xa hẳn phố xá. Nhưng đi đâu thì đi, tôi vẫn phải liệu về cho đúng giờ tan lớp với lũ bạn học, người mệt rã rời vì những cuộc trốn lủi. Cậu tôi thấy vẻ mỏi mệt của tôi lại nhìn tôi với con mắt bằng lòng. Cậu tưởng tôi đã vào khuôn vào phép. Hẳn là thế. Tôi lại càng làm ra vẻ một đứa con gái dễ bảo, sáng nào cũng cặm cụi đến trường cho đến tận trưa mới về với vẻ buồn thiu, cốt để lừa gạt cậu.

Dạn dĩ với thành công đó, tôi muốn đẩy xa thêm cuộc thám hiểm của mình về tận phía trường đua ngựa nằm ngoài thị xã. Dần dà tôi men được ra đường cái, hai rìa đường trồng cây cao, bỏ lại phía sau những ngôi nhà cuối cùng của thị xã. Rồi đến một khu rừng xào xạc những tiếng thầm thì bí hiểm. Lần này tôi quyết định tiến thẳng về phía trước, nhất định không quay lại nữa. Nào biết được ở phía bên kia khu rừng này có cái gì? Biết đâu lại chẳng tìm được một xứ sở mới mẻ, toàn dân lai? Tôi sẽ có một ông bố lai, một bà mẹ lai, một ông cậu lai, và cả một cô giáo cũng lai. Và sẽ không còn ai để ý đến tôi nữa vì tôi cũng giống mọi người.

Tôi đi bộ khá lâu, bụng bảo dạ có lẽ đã quá trưa rồi, và lúc này hẳn là cậu ở nhà đã nhận ra sự vắng mặt của mình. Chắc chắn một trận đòn đang chờ mình đây. Tôi cười tủm, nghĩ bụng mình có về nữa đâu mà lo phải đòn. Thôi đã trót thì trét: chỉ còn nước là cứ đi tiếp. Tôi chỉ trách mình không đem thứ gì để ăn đường và cũng hơi lo lo, không biết trường đua có còn xa lắm không. Lỡ chưa đến nơi mà trời tối sập thì xoay xở thế nào giữa rừng cây đây?

Tôi cắm đầu cắm cổ chạy đến đứt hơi về phía trước. Bỗng thoáng nghe tiếng ngựa hí: trường đua đây rồi! Tôi hả hê cười rõ to.

Mấy chú ngựa non chạy lon ton trên bãi cỏ rộng. Bên bờ rào, mấy người đàn ông đang cãi nhau gì đó. Tôi lại gần mấy con ngựa đã đẹp lại to, trông thật sướng mắt. Trước đây tôi mới chỉ thấy chúng trong tranh vẽ. Tôi ngắm nghía bộ lông ngựa mượt mà run rẩy do các cơ bắp vạm vỡ chuyển động. Thi thoảng cái bờm ngựa lại rung rinh như có những làn sóng nhỏ giỡn trên lưng nó. Mải ngắm ngựa, tôi quên bẵng mình đang là một đứa con nít cắp cặp trong tay, có thể gây sự chú ý tại nơi này. Một vài người đã chăm chú nhìn tôi với con mắt dò xét. Tôi liền lủi đi men theo hàng rào. Đằng xa có mấy người đang tranh cãi kịch liệt. Tôi đang cố dỏng tai xem họ cãi nhau chuyện gì thì một cái tát nảy lửa khiến tôi loạng choạng:

— Mày làm gì ở đây hả?

Thì ra là cậu Trí. Tôi kinh ngạc khôn tả. Cậu ấy làm gì ở đây nhỉ? Tôi líu lưỡi, ngỡ ngàng ngó nhìn cậu. Cậu gọi một cái xe kéo, đưa tiền và bảo phu xe đưa tôi về nhà. Cậu đe khi nào về tới nhà sẽ trị tôi một trận nên thân.

— Quân gian giảo! Tao biết là không thể nào tin được mày mà!

Bà ngoại ngạc nhiên thấy tôi về giữa giờ, nhìn nét mặt ỉu xìu của tôi lại đâm lo. Nghe tôi kể lại chuyện rủi ro vừa xảy ra, bà thở dài nhìn tôi. Tôi biết là bà không bằng lòng, nhưng bà không quở mắng, mà chỉ nói:

— Nếu cháu muốn đi thì cũng phải chờ cho khôn lớn hơn đã. Chứ còn nhỏ thế này, làm gì mà sống, ai người ta nuôi cháu?

Tôi thề với bà rằng từ nay tôi không thế nữa. Túm lấy vạt áo bà, tôi van xin bà đừng giao tôi cho cậu Trí. Tôi hứa sẽ làm mọi chuyện theo ý bà, miễn là được bà che chở. Bà nhẹ nhàng gỡ tay tôi ra. Tôi đáng tội lắm, bà không can được, nhưng bà muốn đi khuất mắt để khỏi thấy tôi bị đòn đau. Trước khi ra khỏi nhà, bà dúi vào tay tôi mấy đồng tiền:

— Mua gì mà ăn, kẻo tối lại đói.

Tôi ngây dại nhìn mấy đồng tiền trong lòng bàn tay. Ngẩng lên thì bà đã đi khỏi.

Tôi chờ cậu về, trong lòng khiếp hãi bồn chồn, đến nỗi chỉ mong cậu về ngay đi, phải đòn thì đòn luôn đi. Hai mắt tôi nhìn chằm chằm ra cửa, như thể mong muốn của tôi có sức mạnh kéo được cậu tôi hiện về ngay. Vậy mà dường như tôi có phép lạ thật: bóng cậu đã lồng vào giữa khoảng sáng của cánh cửa hé mở. Hai con mắt đen láy của cậu như phóng ra những tia chớp đáng sợ. Tôi không dám nhìn lên. Cậu tiến lại gần, tay cầm chiếc roi da như người dạy thú ở rạp xiếc. Tôi chưa bao giờ dám nhìn thẳng vào mặt cậu. Nhìn ánh mắt cậu đang xoáy thẳng vào mình khiến tôi hoảng loạn. Cậu tôi có tướng rất đẹp, trông như các ông tướng trong chuyện Tam Quốc được minh họa trong bộ sách của bà tôi. Dẫu sao, tôi có thể tự coi là sắp có vinh dự được một vị anh hùng như thế phạt roi. Tôi nhắm nghiền mắt lại, đưa cả người ra đón đợi. Khi roi quất lên da thịt, cái đau càng làm tôi thích thú. Nhưng điều đó càng củng cố ý niệm của cậu về tôi: rõ ràng tôi là một con quái vật.

Hôm sau, cậu viết thư cho mẹ tôi ở Sài Gòn, bảo mẹ tôi phải tống khứ tôi đi. Trại trẻ mồ côi không thiếu gì. Chung quy, người Pháp phải gánh chịu lấy những hạt giống xấu do binh sĩ của họ gieo vãi trên khắp nước này. Rồi đây nước Việt Nam độc lập, ai cần đến những đứa con hoang ấy làm gì.

Những ngày tiếp đó, tôi sống trong sự buồn nản ghê gớm. Thế là đổ sụp ước mơ được sống với bà tôi. Tôi lẩm nhẩm một mình: “Cũng tại mình cả. Tại mình không bao giờ biết phải làm thế nào cho ai đó yêu thích mình.” Mà ngay đến tôi, tôi cũng chẳng yêu bản thân tôi cơ mà.

Mẹ tôi đến giữa một buổi chiều giông bão. Trời tối sầm, tưởng như hoàng hôn. Ngồi trong nhà, tôi không nhận ra được nét mặt mẹ. Mẹ dắt theo một con bé. Đám người tò mò chen nhau đi theo.

Vừa bước qua ngưỡng cửa, thấy tôi, mẹ đã định tiến thẳng đến, nhưng nghĩ sao mẹ lại quay sang cậu Trí, người em khác mẹ. Cậu mời mẹ tôi ngồi trên tấm phản gụ.

Bà ngoại khẽ giục tôi:

— Ra chào mẹ cháu đi.

Tôi ngập ngừng tiến lên một bước, lắp bắp chào theo tục lệ:

— Con lạy mẹ ạ.

Mẹ tôi òa khóc. Cậu tôi bảo:

— Khốn khổ chị tôi!

Mẹ tôi cầm vạt áo thấm nước mắt. Nước chè được bưng ra. Tất cả ngồi lên tấm phản quanh khay nước bày mấy cái chén và một đìa mứt quả.

Bà tôi xếp tôi ngồi bên đứa bé gái và bảo tôi:

— Cháu chăm đến em nhé.

Con bé có cặp mắt đen sâu thẳm, khuôn mặt thuần Á Đông, tóc dày và bóng. Nó chẳng giống tôi chút nào. Vừa mó vào người nó, tôi liền bị nó cào cấu. Cuộc tiếp xúc đầu tiên giữa hai chị em tôi kết thúc ở đó. Mẹ tôi giải thích:

— Em nó vẫn còn trong bụng mẹ hồi con từ biệt mẹ ra đây.

Mọi người uống chè. Bà tôi bảo hai đứa ra ngoài chơi để người lớn nói chuyện. Tôi đoán là lại bàn về số phận tôi thôi.

Ngoài hè, trẻ con xúm đông xúm đỏ nhòm ngó xem trong nhà tôi có chuyện gì. Tôi khinh khỉnh nhìn chúng nó với điệu kẻ cả:

— Mẹ tao đến đón tao đi đấy.

Thế là tôi đã có mẹ, không còn côi cút nữa. Tôi trả thù chúng nó được rồi. Tôi chỉ vào con bé con, phồng mang trợn mỏ:

— Em gái tao đấy.

Giọng rất kiêu. Một đứa lập tức phản ứng:

— Nói dối! Cóc phải em mày. Nó có lai Tây như mày đâu nào!

Câu nói châm chọc ấy đâm thẳng vào tim tôi. Tôi chửi con bé:

— Mày ngu như lợn, chỉ biết vục mõm vào máng thôi!

Con bé nhảy xổ vào tôi. Hai đứa túm lấy nhau. Tôi giật tóc nó, nó kêu thét lên. Mẹ tôi nghe tiếng la hét, chạy vội ra. Lát sau cậu tôi cũng chạy theo, tát tôi một cái, lôi vào trong nhà. Cậu nhìn mẹ tôi, hất hàm:

— Đây, chị đã thấy chưa?

Tôi vẫn ngồi thụp dưới nền nhà, hai mắt ráo hoảnh, hai tay che mặt. Tôi rất hối tiếc về cách cư xử của mình. Đã có ý để cho mẹ thấy tôi với hình ảnh khác mà lại để xảy ra cơ sự thế này. Tôi giận mình quá. Nhủ thầm trong bụng: “Hư thế này mẹ cũng chẳng yêu nổi. Chẳng còn ai yêu mình nữa!” Tôi đau đớn không dám ngước mắt lên nhìn ai. Cậu tôi nói tiếp:

— Chị thấy đấy, không chậm trễ được nữa đâu. Càng sớm càng hay.

Mẹ khẽ buông một tiếng “Vâng”.

Hôm sau mẹ đi Hà Nội, có lẽ để làm hồ sơ cần thiết gửi tôi vào trại mồ côi.

Việc này không đơn giản. Phải có đủ chứng nhận bố tôi là người Pháp. Nhưng tôi lại không có giấy khai sinh. Mẹ nhớ ra một ông sĩ quan thường qua lại ngày trước, hy vọng nhờ ông ta làm chứng trong việc này.

Mẹ đưa tôi đi Hà Nội vào một ngày nắng nhạt. Tôi được ăn mặc cho hợp với hoàn cảnh: giày láng bóng, váy đẹp không rõ vải phin hay sa. Tôi chỉ còn nhớ cái cảm giác khó chịu vì vải còn hồ cứng, mặc vào rất khó đi, y như bị cột ngang hông một cái vòng. Tôi đi giữa một bên là mẹ tôi, một bên là một bà có lẽ là bạn của mẹ. Tóc mẹ búi lại sau gáy như phụ nữ miền Nam. Còn bà bạn của mẹ, trẻ hơn, vẫn còn cặp tóc thả ngang lưng. Cả hai cùng mặc áo lụa trắng rất diện.

Chúng tôi băng qua một vườn hoa, bên phải là một giàn hoa giấy màu tím, vào một căn nhà lớn, sáng sủa, cửa sổ đều trông ra vườn. Nơi góc nhà có một người đàn ông đang ngồi trên ghế đu, tay cầm quyển sách. Thấy chúng tôi, ông ta nhỏm dậy. Tôi để ý, nước da ông ta hồng hồng có những nốt tàn nhang và hàng mi sáng màu. Mẹ bảo tôi ra chơi ngoài vườn đợi mẹ.

Tôi lững thững bên những luống hoa, ra sức giữ gìn không để chiếc váy mới dây đất cát. Tôi thấy trong lòng buồn chán. Cây lựu ở cuối vườn nở hoa đỏ rực. Ngồi chồm hỗm bên cây lựu, tôi lặng lẽ dõi theo từng đàn kiến nối đuôi nhau leo trên các cành.

Cuối cùng mẹ tôi xuất hiện, tay phất phất một tờ giấy như người vừa thắng cuộc.

Mẹ báo tin:

— Mẹ con ta thoát được rồi!

Tờ giấy chứng nhận cha tôi thực sự là người Pháp, vì phải trở về đơn vị nên đã để lại cho mẹ tôi một đứa con mà bà không cáng đáng nổi; nay bà muốn hiến đứa con gái đó cho Nhà nước Pháp có khả năng hơn để giúp nó có một tương lai. Đổi lại, bà cam đoan từ bỏ mọi quyền của người mẹ, không bao giờ tìm con hay đòi con nữa.

Giọng thư rất thuyết phục. Tôi được tiếp nhận.

Mẹ gửi đứa em tôi cho bà bạn. Bà muốn toàn tâm toàn ý bên tôi trong chút ít thời gian hai mẹ con còn được sống với nhau này. Vì sắp mất tôi nên trong mắt bà, tôi lại càng trở nên quý giá hơn. Còn lại hai mẹ con, nhìn nhau hơi gượng gạo vì sự giáp mặt đột ngột này. Tôi không biết cư xử ra sao trong tình thế mới đó. Mẹ cũng liếc nhìn tôi, miệng hé ra như cũng định nói, nhưng lại ngậm lại như đã quên khuấy điều muốn nói. Những lúc ấy, tôi cố không để mẹ thấy tôi đang đoán mò ý nghĩ của mẹ, tôi nhìn chằm chằm vào những hình vẽ trên tấm chiếu hoa. Cả hai mẹ con rụt rè với nhau, không ngừng thủ thế, bứt rứt vì không khí nặng nề - và như chứa đựng cả những tiếng kêu khóc - đang bao trùm quanh chúng tôi.

Thật may mắn là mẹ thường bị gọi ra ngoài để lo lót cho các nhân viên hành chính. Ngồi lại một mình, tôi tha hồ bộc lộ nỗi sợ hãi của mình. Tôi lăn xuống đất, miệng há ra trong một tiếng thét thầm lặng, cố tống ra khỏi cổ họng nỗi đắng cay như đang vón cục lại. Tôi xỉu đi cho đến lúc mẹ tôi quay lại.

Cuối cùng thì mọi việc cũng xong xuôi. Mẹ tôi kiểm tra lại một lần chót những thứ trong va li. Tôi nhìn mẹ làm, không nói không rằng, thậm chí không coi việc đó dính dáng đến mình.

Đậy nắp va li lại, mẹ nắm tay dắt tôi đi. Tiếng kêu than theo bản năng rần rật khắp cơ thể tôi nhưng không một lời nào buột ra khỏi môi. Bỗng mẹ dừng lại trước một hàng bánh kẹo, như có linh cảm gì đó. Mẹ mua cho tôi một chiếc bánh và bảo:

— Ăn luôn đi con, kẻo từ rày không có mà ăn đâu.

Tôi nghe lời mẹ, cắn miếng bánh vào mồm mà như gặm phải cục đất, nghẹn ứ lại. Tôi cố nhai mà nuốt không trôi. Cổ họng tôi cứ khô khốc, càng cố nuốt cái thứ vô vị ấy, nước mắt càng ứa ra, tôi nôn thốc nôn tháo. Khi ấy tôi vừa sáu tuổi và sắp chịu cảnh bơ vơ.

2
Trong trại trẻ mồ côi

Trại trẻ mồ côi là một ngôi nhà lớn có tường cao xám xịt bao quanh như một trại tù. Đến trước một khung cửa nhỏ sơn đen, mẹ tôi bấm chuông. Một bà xơ ra dẫn chúng tôi đi dọc theo con đường rải sỏi vào phòng khách. Ở đấy một bà xơ khác đón lấy chiếc va li, đem đi. Từ đó tôi không còn bao giờ thấy lại cái va li về lý thuyết là của tôi, nhưng tôi cũng chưa có dịp nào sờ mó đến. Hai mẹ con ngồi chờ trong phòng khách vắng tanh, mỗi người một ghế. Thời khắc qua đi. Trong cảnh thanh vắng, tiếng tích tắc của chiếc đồng hồ treo tường càng vang to. Tim tôi đập rộn lên tận thái dương. Tôi cố tập trung sự chú ý vào những hình vẽ trên nền đá hoa. Những cành dây leo tim tím quấn quýt lấy nhau. Tôi chọn một cành dưới chân mình, đưa mắt dõi theo những nét uốn lượn đến tận một đường chéo đối diện ở cuối phòng. Mẹ tôi ngồi thẳng lưng trên ghế bồn chồn vân vê tà áo, dán mắt vào khung cửa ra vào. Một bà xơ xuất hiện. Bà báo cho biết: tất cả đồ dùng cá nhân của tôi từ nay đều mang số 238. Nói đoạn, bà đưa hai mẹ con sang một căn phòng khác để ghi tên tôi vào sổ sách của trại. Từ đây tôi mang tên Eliane Tiffon với số hiệu 238. Như vậy không còn nghi ngờ gì nữa: tôi sẽ không bao giờ còn thấy lại mẹ tôi, bà tôi, thấy lại thị xã Tuyên Quang.

Trong lúc đó, mẹ tôi trò chuyện với một người con gái trạc tuổi đôi mươi, tên là Germaine. Mười năm về trước, một buổi sớm mai, mẹ chị ấy cũng dẫn chị ấy đến đây như mẹ tôi bây giờ. Mẹ dúi vào tay chị một tờ bạc, nài nỉ chị đối xử tử tế với tôi. Chị hứa sẽ làm điều đó, và nhét vội tiền vào túi váy.

Chúng tôi lại sang một phòng khác, nơi mẹ bề trên đang chờ. Bà trỏ ghế mời ngồi, rồi lại gần tôi, xoa đầu, bảo:

— Đây là gia đình mới của con.

Rồi bà quay sang mẹ tôi:

— Chúng tôi sẽ dành cho con bà sự dạy dỗ và cuộc sống tốt đẹp hơn cả điều nó mong đợi. Bà đừng buồn.

Bà đi ra, để hai mẹ con ngồi lại với nhau. Mẹ ôm tôi vào lòng mà khóc:

— Mẹ không thể nào làm khác, con ơi, mẹ vùi mặt vào tóc tôi rồi nghẹn ngào. Đừng oán mẹ. Cầu Trời Phật phù hộ cho con!

Tôi còn oán mẹ làm sao được. Những việc xảy ra này cũng đã quá sức tôi rồi.

Một lát sau, mẹ bề trên quay lại, dắt theo một đứa con gái trạc tuổi tôi:

— Đây là Marie. Bạn ấy sẽ dẫn con tham quan nhà ngủ, nhà ăn và giới thiệu con với các bạn. Thôi, chào từ biệt mẹ đi con.

Marie dắt tay tôi kéo ra khỏi phòng. Tôi nghe tiếng mẹ khóc nấc lên không kìm nén gì nữa. Mắt tôi cũng nhòa đi. Tới ngưỡng cửa, tôi ngoái nhìn lại tà áo dài thâm mẹ mặc. Tôi nhìn mẹ đăm đắm, rồi đi ra.

Thoạt đầu, Marie dẫn tôi đến nhà ngủ. Một căn phòng rộng, trần cao, tường quét vôi trắng. Phía đầu nhà treo một cây thánh giá lớn cực kỳ, tôi chưa bao giờ thấy cây thánh giá nào to đến thế. Cảnh tượng người đàn ông đầu đội vòng gai, cổ ngoẹo xuống tận ngực như chết rồi làm tôi phát hoảng, tự hỏi không biết ông ta phạm tội gì mà bị trừng phạt như thế. Thấy tôi ngỡ ngàng, Marie giải thích rằng người đàn ông bị đóng đinh câu rút ấy là Chúa. Quả thật, tôi thích ngắm Phật hơn, vì tượng Phật làm dịu lòng mình hơn. Nhưng tôi tự nhủ chớ có nói điều ấy ra, và tôi im lặng.

Ba dãy giường rất hẹp và rất cao. Tôi lo làm thế nào ngủ trên ấy mà khỏi ngã. Marie đảm bảo rằng điều đó dễ thôi, thế nhưng suốt cả ngày hôm ấy tôi vẫn cứ lo lo. Cứ giữa hai cái giường lại có một tủ con, Marie bảo tôi xếp các đồ dùng cá nhân vào trong tủ dành cho tôi. Nhưng tôi còn có đồ dùng nào nữa, ngoài mấy thứ quần áo mặc trên người! Các thứ khác đều để trong va li, nên tôi coi chúng như chẳng phải của mình. Quần áo thực sự của tôi chỉ là hai cái quần thâm và hai áo cánh vải sợi, đều để lại ở nhà bà ngoại.

Chúng tôi đi tiếp qua sân chơi. Một lũ con gái nắm tay nhau thành vòng tròn vừa nhảy vừa hát bằng thứ tiếng gì tôi không hiểu. Một đứa nằm dưới đất, mắt nhắm, hai tay khoanh trước ngực. Đó là Người đẹp ngủ trong rừng mà dàn đồng ca kia đang có sứ mệnh đánh thức bằng bài hát của mình. Nhìn đám con gái vui vẻ, tôi cảm thấy tương lai của mình bớt tăm tối hơn. Nhưng cùng lúc đó tôi kinh hãi nhận ra rằng cả đám con gái ấy không có đứa nào là người Việt cả, mà đều là những đứa con lai như tôi. Phần nhiều da nâu, nhưng cũng có đứa tóc sáng, mắt trong như mắt mèo. Tôi không dám nhìn thẳng vào những cặp mắt ấy, tôi thấy chúng như vô hồn, gần như đờ đẫn. Tôi không khỏi giật thót người khi một đứa gọi tôi. Tôi ngơ ngác hồi lâu trước những cái nhìn khó hiểu của bọn chúng, cũng như trước sự khó hiểu trong thứ ngôn ngữ trúc trắc và không chút nhạc điệu của chúng. Marie khuyên tôi phải học nhanh tiếng Pháp, nếu không sẽ bị phạt nặng. Đúng thế, trên tường chi chít những tấm bảng cấm dùng tiếng Việt. Marie bảo:

— Cậu mới đến, còn được nói tiếng Việt trong mấy tuần đầu.

Bạn mới vào trại có một năm mà xem ra có vẻ thích thú được trò chuyện với tôi bằng thứ tiếng bạn ấy thấy vẫn còn gần gũi. Còn tôi, không biết đến bao giờ mới học được cái thứ tiếng khó nhằn này. Tôi lại nhớ đến lời bà ngoại: “Cháu là thứ đồ pha, chẳng phải vàng cũng chẳng phải bạc.” Vậy ra từ nay tôi sống với những người giống mình, cũng những thứ đồ pha, nhưng tôi vẫn cứ thấy mình lạc lõng, thui thủi một xó để nghe những đứa cùng giống với mình ríu rít líu lô thứ ngôn ngữ sao mà chẳng ăn nhập gì với tôi.

Đến giờ ăn, khoảng một trăm đứa ùa vào căn phòng lớn. Tôi lạc mất Marie nên không biết ngồi vào chỗ nào, không biết làm gì. Cuống lên, tôi đứng lánh ra một bên. Những đứa trẻ khác tiếp tục tiến lên, chòng chọc nhìn tôi với vẻ tò mò, và xì xào với nhau toàn những điều không tốt đẹp gì về tôi. Tôi đang xấu hổ thì một chị rẽ đám đông, nắm tay tôi dẫn đến chỗ của mình. Không còn lầm được nữa. Tất cả đều ghi số 238, số hiệu của tôi: từ chỗ ngồi đến cái nĩa ăn, chiếc khăn tay.

Chị giải thích:

— Cả giường nằm, chăn màn, sách kinh… của em cũng vậy cả. Tên chị là Eugénie.

Tôi không biết tục lệ ở đây là một số chị lớn tuổi được chọn những đứa nhỏ mình thấy vừa ý để che chở. Tôi đã lọt vào mắt Eugénie.

Chị trở về bàn ăn của chị cách xa chúng tôi, vì ở đây ngồi ăn theo từng lứa tuổi. Các chị lớn được quyền từ chối món ăn nào không thích. Các chị ngồi ăn riêng, ngoài khẩu phần chính ra còn thêm các món khai vị và tráng miệng, thứ ưu đãi mà các chị thường để dành, như một trái cây hay một chiếc bánh ngọt, cho những đứa bé được các chị che chở.

Nhà ăn đã đông đủ, nhưng còn phải lặng yên chờ một bà xơ đứng trên bục đọc to bài kinh trước bữa ăn. Tôi như đứa mất hồn. Nghe hiệu lệnh, mọi người ngồi cả xuống lặng lẽ ăn, trong lúc bà xơ khác đọc các đoạn Kinh Thánh với giọng trầm trầm, kính cẩn. Chẳng hiểu mô tê gì nên tôi càng lúng túng. Nhưng tôi chẳng oán trách gì việc bị khép mình vào câm lặng: tôi không biết tiếng Pháp, mà các bạn cạnh tôi thì không được phép nói tiếng Việt. Ấy thế mà lại hay.

Chẳng mấy chốc đã có hiệu lệnh thứ hai, nhà ăn rào rào tiếng nói cười. Tất cả nói cùng một lúc, rõ thật to. Cứ như dòng lũ đã xô bờ, nước gào réo lên. Tôi không nói lời nào, thức ăn ở đây nhạt nhẽo, tôi nhớ cơm. Mắt nhìn vào đĩa, tay lơ đễnh chọc chọc mũi nĩa vào thức ăn. Tôi không thấy đói. Tôi không nhận ra dáng hình nghiêm nghị của bà xơ đứng ngay trước mặt tôi. Ở đây không ai được đứng lên khi chưa ăn hết đĩa của mình. Tôi thấy cặp môi bà xơ mấp máy nhưng chẳng tiếng nào lọt vào tai tôi. Bà ta vừa quay đi thì mấy đứa bên cạnh tôi đã hối hả vét hết chỗ thức ăn tôi bỏ lại, có lẽ để đỡ đói hơn là nhằm cứu giúp tôi.

Sau bữa ăn tối, chúng tôi có một khoảng thời gian thảnh thơi tại phòng khác, kê nhiều bàn vuông nhỏ với những quân bài nằm rải rác và những trò chơi tôi chưa hiểu. Trên bức tường cuối phòng treo những giá lèn chặt sách. Các bạn tôi xem ra có vẻ thoải mái nói cười. Tôi thèm được như chúng nó, được tung tăng đi lại, tha hồ lấy xuống một quyển sách hay chụm đầu nói với nhau một câu chuyện vui. Tôi không biết phải làm gì ở chốn này, ở cái thế giới xa lạ này.

Marie lại gần tôi, kéo theo mấy đứa nữa. Có đứa nói bằng tiếng Việt, nhưng những đứa khác thì phần lớn chỉ còn nhớ được đôi ba từ. Chúng nó thông báo cho tôi những điều bí ẩn trong trại mồ côi, mách cho tôi biết cô nào ác cô nào hiền.

Rồi đến giờ đi nằm. Chúng tôi kéo nhau về nhà ngủ, nơi tôi đã đến lúc sớm. Tôi bị ngợp trong không khí nặng nề trùm lên gian nhà này. Nét mặt Marie đanh lại, có vẻ nghi ngại điều gì nguy hiểm đang lẩn khuất quanh đây. Ở ngay cửa ra vào, một cô giáo gầy nhom, mặt choắt, dáng dữ dằn, kiểm tra chúng tôi. Tên cô ta là Andrée Corneveau, bằng mọi giá tôi phải vội vàng tìm cách biết được tên cô ta. Cô phẩy tay chỉ cho tôi về giường mình. Nhưng tôi không kịp nhận ra cái giường nào. Thế là lại quýnh lên, nhưng không dám yêu cầu cô nói lại, mà cũng chẳng dám hỏi đứa nào ở bên cạnh vì đang lúc yên lặng tuyệt đối.

Tôi đứng ngây giữa gian nhà ngủ, hai tay đung đưa, tai nóng bừng, đầu ù lên. Những đứa khác phải đi vòng qua tôi để về giường của chúng nó. Có đứa nói thầm điều gì vào tai, nhưng tôi nghe không hiểu. Cô Corneveau hướng về phía tôi, hét tướng. Nhà ngủ chỉ còn một giường bỏ trống, chắc chắn là của tôi rồi. Tôi tiến đến đấy. Trên giường có sẵn một áo ngủ mang số của tôi. Tôi ngắm nghía mãi để in sâu vào trí nhớ. Dần dần tôi quen con số 238 y như thể nó là tên thật của mình. Trong đời tôi, đã có biết bao con số quan trọng mà tôi không nhớ được, kể cả số bảo hiểm xã hội, số tài khoản, rồi đến cả số điện thoại nữa, nhưng con số 238 đã hằn sâu vào tâm khảm không sao xóa nhòa được. Đến mức đôi khi tôi bỗng giật mình tưởng có ai đang gọi mình bằng con số đó.

Tôi thay quần áo và cùng các bạn dẫn nhau từng nhóm vào nhà vệ sinh. Những đứa xong trước thì trở vào quỳ xuống đọc kinh tối, và cứ thế chờ những đứa vào sau thay thế. Bỗng, cô Corneveau hét lên giận dữ:

— Đứa nào viết lên tủ tao cái này?

Không ai trả lời. Tôi ngó nhìn cái tủ mà tôi không để ý lúc vào xem nhà ngủ hồi sớm. Tủ gỗ ấy khá đẹp có ba ô kéo to rộng, có khóa, mụ ta the thé hỏi đi hỏi lại. Vẫn yên lặng. Cặp môi mỏng dính của mụ mím lại một cách dữ tợn, mụ vừa gào thét vừa vung vẩy một mảnh giấy trên đầu như phất lá cờ nhỏ.

Mụ len vào giữa các dãy giường nằm, chìa ra dưới mắt chúng tôi tờ giấy viết tên tục của mụ bằng bút chì. Gặp đứa nào cũng hỏi một câu duy nhất: “Có phải mày không?” Tất cả lần lượt lắc đầu. Cả bọn vẫn đang quỳ. Không đứa nào dám đứng dậy, mà đều chờ cơn giông bão sắp ập đến. Corneveau bảo:

— Được! Chúng mày không có can đảm nhận lỗi, thì mỗi đứa phải viết lên tờ giấy này một chữ A hoa. Tao sẽ tìm ra thủ phạm!

Lần lượt mỗi đứa viết lên tờ giấy trắng chữ A hoa rồi chờ sự phán xử.

Mụ xem đi xem lại khá lâu. Tôi bình chân như vại vì biết mình chẳng tội tình gì. Nhưng có biết đâu bất công lại là chuyện cơm bữa trong cái trại mồ côi này. Nhất là tôi lại chẳng hiểu biết tí gì về mụ Andrée Corneveau đáng gờm kia. Cuối cùng, mụ nhấc mũi lên khỏi tờ giấy, quay lại nhìn tôi chằm chằm và đột nhiên trỏ ngón tay khẳng khiu về phía tôi:

— Con này, chính mày đã viết!

Mụ nói tiếng Pháp, tôi không hiểu. Sau này Marie dịch ra thì tôi mới biết sự thể, chứ lúc đó chỉ nghe giọng mụ mà đoán ra mình bị khép tội. Tôi ngạc nhiên đến bàng hoàng. Marie là người duy nhất có thể bênh vực tôi, nhưng lúc ấy bạn cũng phải cúi mặt xuống, không dám hé răng.

Corneveau thô bạo lôi tôi đi. Mụ gầm lên:

— Quân đạo đức giả nhơ bẩn!

Mụ kéo tôi vào nhà tắm, nhốt vào một phòng rất hẹp. Mụ nắm cái chổi mạng nhện, quất lấy quất để lên người tôi. Mụ rít lên rằng mụ không bao giờ tha thứ cho những kẻ tẩm ngẩm tầm ngầm giả bộ. Cơn giận dữ của mụ kéo dài rất lâu. Tôi ê ẩm không còn biết kêu đau nữa. Cuối cùng mụ cũng buông tha. Tôi nghe tiếng chân mụ xa dần. Rồi tôi ngủ thiếp đi trên nền gạch men.

Tối hôm sau, cũng tại nhà ngủ, lại tiếp tục hình phạt theo cách khác. Corneveau bắt tôi quỳ dưới chân mụ, trong khi mụ và những đứa khác ngủ khì. Bấy giờ là mùa đông. Hai chân tôi lạnh cóng. Hai đầu gối sưng vù. Buồn ngủ muốn chết nhưng hễ ngả lưng xuống vì tưởng mụ đã ngủ say là mụ lập tức lên tiếng bắt tôi phải quỳ tiếp. Mụ làm tôi phát sợ.

Việc ấy kéo dài một tuần lễ. Đôi khi khí lạnh ban mai đánh thức tôi dậy, trong lúc cả gian nhà còn tối mịt. Chỉ có tiếng thở đều đều của mụ Corneveau hay tiếng mấy đứa con gái ú ớ nói mê. Tôi nghĩ đến ma, tưởng như những bóng ma khòng khòng đang đè lên đầu tôi. Tôi run cầm cập.

Tiếp sau đó, mụ Corneveau không ngừng hành hạ tôi. Về phần mình, tôi không thể nhìn mụ mà không cảm thấy tràn ngập mối căm hận như với kẻ tử thù. Mối hận thù mãnh liệt làm tôi hoàn toàn nghẹt thở.

Thực ra thì không chỉ mình tôi căm ghét mụ Corneveau. Tôi được biết mụ ta đã tạo ra nhiều “nạn nhân”. Các bà nữ tu cai quản trại mồ côi không biết hết những hành động tàn nhẫn của mụ. Chúng tôi đã sống trong bầu không khí đè nén, trả thù và khiếp sợ mà các bà nữ tu không thể ngờ tới. Từ khu nhà yên tĩnh, trong khi cầu nguyện và trầm tư, các bà nhìn chúng tôi như những con chiên lành, sung sướng vì tưởng chúng tôi được nuôi dưỡng trong ơn phước của Chúa và chính quyền thuộc địa ban phát cho chúng tôi.

Sự thật đó chỉ là cái ổ chứa toàn đau thương và tàn ác. Ban ngày, những đứa lớn, từ mười bốn tuổi trở lên, phải học nghề ngoài trại. Đến tối bọn này mới về ngủ và trông nom những đứa bé hơn. Lúc còn bé, bọn ấy đã từng bị những đứa lớn hắt hủi và xử tệ, nên bây giờ rất tự nhiên là phần lớn bọn nó trút hận thù lên những đứa nhỏ. Quan hệ yêu ghét của chúng nó với các đứa khác luôn luôn là làm sao trả được mối hận về những sự hắt hủi và khinh miệt mà chúng phải gánh chịu. Nhiều đứa sống ở trại từ năm lên sáu. Mười năm trong trại mồ côi dễ làm cho con người trở nên bẳn gắt, hư hỏng. Tôi không biết điều gì sẽ xảy ra với tôi nếu tôi phải ở trại lâu hơn.

Hằng ngày chúng tôi theo học ở trường công, đi bộ mất mười lăm phút. Chúng tôi rời trại vào lúc còn sương sớm, xếp hàng đôi, mỗi đứa trùm kín đầu một cái áo choàng màu tím than. Được ra khỏi trại như vậy đối với chúng tôi như được thở hít mùi vị của tự do: những cuộc xuất trại ấy mở ra cho chúng tôi cánh cửa của thế giới bên ngoài, một thế giới còn đang trong giấc nồng và đang còn vắng lặng mà con mắt khao khát tự do của chúng tôi mới chỉ thu nhận được đây đó ánh đèn đỏ quạch của gánh hàng cháo hay bóng dáng vội vã của một khách qua đường.

Tôi mặc nhiên được xếp vào lớp hai*. Cô giáo lớp tôi là một bà có tuổi, khuôn mặt phúc hậu. Tôi sung sướng được theo học bà. Tôi học dễ dàng và mau tiến bộ. Và cuối cùng, tôi biết đến niềm vui được tiếp xúc với kiến thức. Môn Pháp văn tôi học ngày một khá hơn. Bây giờ thì tôi là đứa được gọi lên bảng để sửa sai cho các bạn khác về cú pháp. Chỉ sau ba tháng, tôi đã được lên lớp nhất.* Việc được lên lớp bất ngờ khiến tôi tự tin ở mình. Đã xa rồi cái thời tôi bị cô giáo người Việt coi như một đứa đần độn. Tại trường này, tôi biết mình phải làm gì và làm được tốt. Thành tích học tập của tôi đem lại những hiệu quả thực tế. Các bà xơ công khai khen ngợi tôi; các bạn nể nang tôi hơn. Mụ Corneveau tuy chưa hết ghét bỏ tôi, nhưng cũng phải thôi hành hạ. Chị Eugénie, đã che chở tôi ngay từ ban đầu, lại càng quan tâm đến tôi. Chị khuyến khích động viên, đưa tôi ra làm gương cho các bạn học kém. Chị hứa sẽ có nhiều giải thưởng nếu tôi tiếp tục học tốt ở lớp mới. Mặc dù rất thích nhưng trong thâm tâm tôi lại buồn vì sự quan tâm của chị. Tôi thích được người ta yêu mến một cách tự nhiên, chứ không phải vì những công trạng đó.

•

Tương đương với lớp ba phổ thông cơ sở hiện nay. (ND)

•

Tương đương với lớp bốn phổ thông cơ sở hiện nay. (ND)

Từ khi tôi được lên lớp, tối nào chị cũng đến chơi với tôi ở nhà ngủ, mang nhiều bánh kẹo, bắt tôi phải ăn ngay trước mặt chị. Tôi không được chia quà cho bạn khác, điều đó làm tôi vô cùng bối rối. Bọn chúng hiếm khi được ăn kẹo, vậy mà để chúng nó nhìn mình ăn một mình thì gần như một sự đau lòng. Thường thường những ngày lễ tết, chúng tôi được lĩnh phần ăn tráng miệng, đứa quả chuối, đứa cái bánh ngọt; đứa nào cũng cất kỹ trong túi nhấm nháp dần suốt cả ngày để kéo dài sự thú vị. Một quả xoài hay quả na thì là chuyện thèm nhỏ dãi mà chẳng bao giờ hy vọng có được. Vậy mà bây giờ tôi có cả hai thứ ấy. Trước mặt Eugénie, tôi phải ăn nghiến ngấu như ăn cướp và cảm thấy thật phí phạm. Phải chi tôi được nhấm nháp từ từ để mà lưu giữ được mãi hương vị ngọt ngào của chúng. Tôi chợt nảy ra ý nghĩ tìm cách gì giấu đi một ít để rồi ăn dè một mình hoặc chia sẻ cho mấy đứa bạn bên cạnh. Nhưng chị Eugénie cứ ngồi canh cho đến lúc tôi phải ăn kỳ hết. Tôi lên giường, hơi tủi nhục vì không được tự do sử dụng những món quà của chị.

Rồi mùa hè đến. Cả trại vui vẻ, háo hức chuẩn bị đi nghỉ ở Sầm Sơn, một thị trấn thôn dã xinh đẹp bên bờ biển. Các bãi tắm toàn cát trắng và muốn ra bãi phải qua những rặng phi lao - một loại thông gầy yếu, run rẩy, gió khẽ thổi đã reo lên. Chúng tôi hưởng những ngày yên tĩnh, hết tắm biển lại vui chơi và ôn lại những kiến thức đã thu được trong năm.

Tuy nhiên, tôi vẫn không sao quên được cuộc sống của mình ngày trước. Khuôn mặt bà ngoại thường hiện ra trong những giấc mơ. Tôi cũng nhớ tiếng khóc nức nở của mẹ lúc chia tay. Ở trong tôi vẫn có một thứ tuyệt vọng, muốn chết cho xong. Một hôm tôi bơi liều ra hẳn ngoài ranh giới an toàn được đánh dấu bằng sợi thừng chăng là là mặt nước. Người ta vớt tôi lên và tôi ốm liền một tuần lễ.

Tháng Chín đã đến, nhưng chúng tôi không trở ra Hà Nội. Cụ Hồ Chí Minh đã giành chính quyền. Ấy là năm 1945. Các bà xơ không còn che giấu mối lo âu. Chúng tôi lo lắng chờ đợi không biết thảm họa gì sẽ xảy ra. Các bà xơ bảo chúng tôi rằng Chúa đã chối bỏ thành phố ấy cho tà lực. Thế là trong chương trình hằng ngày, chúng tôi lại phải thêm một lễ tiết nữa: tối tối phải quỳ trước bàn thờ đọc những bài kinh dài để cầu cho Hà Nội thoát khỏi cộng sản.

Để khỏi chơi không, chúng tôi đi học ở Sầm Sơn. Nhưng không còn giống trước nữa. Mức sinh hoạt của chúng tôi giảm đi ít nhiều. Lương thực bớt dần. Cuối cùng bữa ăn chỉ còn một đĩa cơm nhỏ, không đủ no. Vào bàn là đứa nào đứa nấy tranh nhau kịch liệt để giữ lấy phần. Chỉ ăn bằng một tay, tay kia phải khuỳnh khuỳnh quanh đĩa cơm để ngăn ngừa sự thèm muốn của đứa khác, cắm cổ xuống mà ăn, không còn đùa cợt, chuyện trò râm ran như trước.

Người ta bảo rằng nạn đói đang hoành hành ở Bắc Kỳ vì người Nhật đổ xuống biển tất cả thóc gạo sẵn có, để mặc dân chúng bị đói. Nhiều người chết đói rồi, chúng tôi còn có thứ ăn là may. Ngoài phố người ta đang kháo nhau với giọng có vẻ thán phục về chiến thuật đánh chiếm Hà Nội bất ngờ của Nhật Bản, chúng giết bất cứ người Pháp nào chúng gặp. Rồi bọn Nhật rút đi, để lại phía sau chúng từng đống xác người chết. Và bây giờ đến lượt từng đoàn quân ốm đói của Tưởng Giới Thạch lê lết trên các nẻo đường.

Mãi sau này tôi mới có dịp được xem những bức ảnh chụp về nạn đói năm ấy làm hai triệu người chết. Từng đoàn xe bò chở xác người đem đổ vào hố chôn chung. Các bà mẹ vứt trẻ sơ sinh xuống ao hồ để khỏi phải nhìn thấy chúng chết đói. Lúc bấy giờ mẹ tôi sống ở nông thôn là nơi đỡ đói hơn thành phố. Mẹ và những người trong họ sống sót được là nhờ vào những vựa thóc của ông ngoại tôi hồi ấy rất giàu.

Ở trại mồ côi, lương thực khá dần lên. Chúng tôi được ăn nhiều cơm hơn, rồi có cả thịt, và cuối cùng lại được ăn những bữa tươm tất như trước. Hồi đó, đêm nào tôi cũng gặp ác mộng. Tôi thường nằm mơ thấy một con gấu rõ thật to, đen ngòm, đuổi riết mình rồi giật mình thức giấc, thở hổn hển, mồ hôi vã ra. Tôi phải căng mắt lên mà thức đến sáng bạch, vì sợ ngủ tiếp thì lại chìm vào ác mộng. Chỉ ban ngày, nỗi hoảng sợ mới dịu bớt.

Nhưng rồi mặt trời xuống dần, nỗi sợ hãi xâm chiếm. Tôi bắt đầu bỏ bê mọi thứ từ năm giờ chiều trở đi. Từ lúc ấy, nỗi lo trong tôi tăng dần. Tôi khóc vì sự bất lực của mình, biết rằng đêm đến thì cơn ác mộng ấy, sự khủng khiếp ấy lại xâm chiếm mình. Ác mộng ảnh hưởng xấu đến sức khỏe của tôi: tôi thường nôn ọe, váng đầu. Việc học hành của tôi sa sút trông thấy. Chị Eugénie xa lánh dần. Điều đó không làm tôi buồn, vì tôi luôn cảm thấy xấu hổ về việc mình được cưng chiều hơn người khác. Chị bỏ tôi thì tôi càng được tự do. Bây giờ tôi có thể chơi với các bạn thoải mái hơn.

Chúng tôi ở Sầm Sơn đến tận Noel. Lễ Giáng sinh được tổ chức linh đình như thể chúng tôi muốn quên đi chuyện chiến tranh đã bùng nổ. Ở Hà Nội, quân Pháp và quân Việt Minh đang đánh nhau dữ dội. Có tin đồn rằng chúng tôi sắp buộc phải tản cư khỏi Sầm Sơn vì chiến sự đang đến gần. Nhưng chúng tôi cứ bưng tai, mặc kệ thế giới bên ngoài, lao đầu vào việc chuẩn bị máng cỏ cho lễ trừ tịch.

Ngày 25 tháng Chạp, những chị lớn được phát áo mới, còn chúng tôi vẫn mặc áo dành cho ngày Chủ nhật bằng vải lanh sợi mộc, thêu trên ngực một cái vợt và một quả bóng tennis màu đỏ. Andrée Corneveau trải sẵn lên mặt giường cái áo rất đẹp màu trắng điểm hoa hồng của mụ. Nét mặt mụ rạng rỡ.

Ngoài sân, từng nhóm con gái chuyện trò trong khi chờ lễ trừ tịch. Chúng tôi nói với nhau về mụ Corneveau cay nghiệt, nêu lên những vụ bất công mụ đã đổ lên đầu đứa này hay đứa khác. Trong người tôi hừng hực ý muốn trả thù. Tôi rời khỏi đám chúng nó, một mình vào nhà ngủ. Không có ai. Trên mặt tủ có cái kéo. Tôi cầm lấy, cẩn thận cắt vài nhát trên chiếc áo mới đẹp đẽ của Corneveau. Để kéo vào chỗ cũ, tôi lại quay ra với các bạn. Không đứa nào để ý, vì tôi chỉ vắng mặt trong chốc lát.

Đã từ lâu, đây là lần đầu tiên tôi thoát khỏi những cơn ác mộng về đêm.

Vào khoảng mười một giờ, nghe tiếng chuông đổ hồi, chúng tôi trở vào nhà ngủ. Corneveau dọa ngay tức khắc rằng mụ sẽ không ngần ngại tịch thu quà của chúng tôi nếu chúng tôi chậm trễ. Cả bọn chúng tôi lặng lẽ thay đồ. Bỗng vang lên tiếng kêu thét rồi khóc nấc: mụ vừa phát hiện ra tai họa. Chúng tôi nhìn nhau nhớn nhác và khoái trá vì chưa bao giờ thấy mụ ta đau đớn đến thế. Bà xơ được báo cáo, chạy vào quở trách chúng tôi hồi lâu với vẻ bực bội. Bà không thể nào ngờ trong bọn chúng tôi lại có đứa hành động côn đồ đến thế, nhất là trong đêm Giáng sinh này. Bà không đủ lời để biểu thị sự bất bình. Bà hy vọng kẻ phạm tội sẽ sớm ra đầu thú và tỏ lòng sám hối. Nếu không, cả nhà ngủ đều bị phạt. Bà nghiêm khắc nhìn mặt từng đứa rồi bỏ đi.

Chúng tôi ra nhà thờ. Buổi lễ dường như kéo dài hơn thường lệ, nhưng lần này tôi không cảm thấy mệt mỏi như trong buổi lễ khác, những lần ấy có khi người ta phải cho tôi ra về trước. Tất nhiên là tôi cầu xin Chúa tha tội cho tôi vì đã có một hành động xấu. Tôi biết trả thù là một điều đê hèn. Người chẳng thường nói hãy chìa nốt má phải ra cho kẻ vừa tát má trái của mình đấy sao! Đó là nói mồm thôi. Chứ trong thâm tâm thì cánh tay trả thù của tôi vẫn cứ giống như cánh tay Thần hủy diệt. Tôi không có gì phải ân hận. Việc duy nhất cắn rứt lương tâm tôi là lời dọa sẽ trừng phạt toàn thể nhà ngủ nếu thủ phạm không ra nhận tội. Cuối cùng, tôi thú nhận tất cả với Blanche, con bé nằm giường bên cạnh tôi. Tôi bảo tùy nó, nếu nó thấy tố giác là đúng thì cứ việc làm.

Hôm sau, Blanche kể việc làm táo bạo của tôi cho mấy đứa khác. Cả nhà ngủ họp lại và quyết định không làm gì cả, vì hành động của tôi đã rửa nhục cho tất cả. Andrée Corneveau thực sự đáng căm ghét.

Sau buổi lễ, chúng tôi nhận được quà tùy theo thành tích học tập ở trường. Năm ấy tôi không được quà gì đáng kể, vì kết quả học tập rất xoàng. Nhưng tôi chẳng quan tâm. Tôi chưa hồi lại sau cơn sốc do chiến công mình vừa đạt được. Tim tôi đập rộn ràng. Đêm ấy tôi ngủ như chết, chẳng mộng mị, chẳng sợ hãi gì nữa. Từ đó, những giấc mơ kinh hãi cũng chấm dứt.

Tất nhiên việc mọi người chờ đợi đã đến: cả nhà ngủ bị phạt. Không được đi chơi, không được ăn tráng miệng. Chúng tôi cóc cần đi chơi; trái lại, cùng nhau ở lại trong nhà ngủ càng siết chặt mọi người với nhau. Nhưng mất món tráng miệng - một bánh ngọt ngày lễ Giáng sinh, một điều phi thường trong thời buổi khan hiếm này - thì quả thật đòi hỏi phải gan góc lắm. Cũng có đứa tự hỏi không tố giác vụ này là đúng hay không. Nhưng có hối thì cũng đã muộn.

Bù lại thì Andrée Corneveau đã bớt cong cớn. Chúng tôi không sợ mụ nữa. Chúng tôi nhớ mãi vẻ mặt méo xệch của mụ trước tấm váy bị cắt nát bươm. Ra mụ cũng có những chỗ yếu như chúng tôi. Thanh thế của mụ bị lu mờ từ đó. Liệu mụ có biết vậy không? Dù thế nào thì chúng tôi cũng để mụ được yên. Hơn nữa chúng tôi còn đang nhằm vào một mục tiêu khác có lợi hơn: chúng tôi bồn chồn mong đợi cây thông Noel của các nhà giàu ở Sầm Sơn dành cho bọn con gái mồ côi. Hẳn đây sẽ là dịp mong muốn của chúng tôi được thỏa mãn. Bởi từ lâu mỗi đứa đều ấp ủ khao khát có được một vật gì đó, tuy chẳng đáng là bao với những người chưa bao giờ hoàn toàn cùng quẫn như chúng tôi. Đối với đứa này là một cây bút chì hay một gói kẹo; với đứa kia là một con búp bê hay một quyển sách. Còn tôi, chẳng có gì làm tôi sung sướng hơn là được một cây kim và một cuộn chỉ. Tôi nhớ lại những lúc khốn khổ bất lực không sao biến được cái gai nhọn thành kim để vá những manh áo rách của con búp bê, nhiều lúc chỉ còn biết khóc. Tôi thành tâm cầu khấn Chúa linh ứng cho nguyện ước của mình. Đến ngày hằng mong đợi, khoảng năm giờ chiều, cả bọn chúng tôi kéo nhau lên đường, lòng rộn ràng khấp khởi. Cây thông Noel được trồng giữa phòng khiêu vũ của Khách sạn Lớn Sầm Sơn. Trước khi đi, chúng tôi đã tập hợp tại hàng rào để nhắc nhở nhau rằng công lao của mình chẳng có gì xứng đáng, do đó khuyên bảo nhau phải biết khiêm nhường đối với ân huệ này.

Thật ra thì từ một tháng nay, chúng tôi đã chuẩn bị sẵn những lời cảm ơn, những bài hát và cả những vở kịch ngắn để tỏ lòng biết ơn đối với các nhà từ thiện. Thấy tôi giọng tốt, các bạn phân công tôi hát bài kết thúc.

Chúng tôi có nhiệm vụ phải thể hiện hình ảnh của trại mồ côi thật dễ thương, thật hài hòa và lại thật sung sướng nữa. Trong số khách dự, có cả một số người Pháp ở Sầm Sơn, thuộc giới thượng lưu, có quyền thế; chúng tôi phải biểu lộ trước mặt họ như những đứa con gái mồ côi nghèo khổ nhưng rất xúc cảm. Làm sao cho họ rung động, vì trại cần đến sự quyên góp của họ. Ở đây cũng có những người Việt Nam “vào làng Tây”. Cả cái thế giới đẹp đẽ ấy đã hạ cố cho chúng tôi một chút lòng nhân từ. Họ lơ đễnh hỏi chúng tôi về đời sống trong trại, họ gượng gạo nở nụ cười tỏ vẻ bằng lòng khi chúng tôi trả lời rằng chúng tôi sống sung sướng. Lắm người còn tỏ ra vừa ý đến mức lấy làm tiếc rằng không được là những trẻ mồ côi như chúng tôi, như thể chúng tôi đang được ở một lò đào tạo nhân cách tuyệt vời.

Màn kịch kết thúc, chúng tôi được mời dự bữa ăn chiều. Rồi tiếp đến là thời điểm hằng mong đợi: phát phần thưởng. Hàng trăm gói quà nhỏ đủ màu sắc treo lơ lửng trên một cây phi lao to tướng thay cho cây thông. Tôi lập tức để ý đến cái rổ bằng mây trong đó có những cuộn chỉ nho nhỏ, mấy cái kẹo và cả một đê khâu mạ vàng. Nhất định là của mình rồi. Chúng tôi xếp hàng một, xúc động, tay run run nhón lấy một tấm số rút thăm lấy những thứ treo trên cây. Đến lượt tôi. Tôi chìa vé số của mình ra đầy tự tin. Nhưng người ta đã đưa ra một thứ làm tôi phát hoảng: một con búp bê đen sì. Đầu tôi trống rỗng, tôi chỉ còn ấp úng được một tiếng “cảm ơn” rồi đi thẳng.

Tôi vứt con búp bê xấu xí ấy xuống đất, giẫm chân lên. Tôi đang còn muốn giẫm nát nó ra thì bất chợt mụ Comeveau ở đâu ló ra. Mụ nhìn con búp bê bị nát mặt, mắng tôi là đồ vô ơn, rồi thẳng tay tát tôi một cái.

Mấy tháng sau, chiến tranh đe dọa lan đến Sầm Sơn, chúng tôi rút về thị xã Thanh Hóa. Tình hình bất ổn tới mức chúng tôi phải ngừng học. Một chúa đất giàu có nhường dinh cơ của ông ta cho chúng tôi sử dụng tạm thời. Dinh cơ này gồm một nhà giữa ba tầng và hai gian nhà nữa, nhỏ hơn, nằm ở cuối vườn. Chúng tôi rơi vào cảnh chật chội, và phải chia ra làm hai nhóm. Nhờ vậy mà tôi thoát khỏi mụ Corneveau. Với tôi, đây là nhân tố trước tiên để được đỡ căng thẳng. Hơn nữa, chính nhờ có chiến tranh mà nếp sống ở trại cũng bớt nghiêm ngặt. Ngoài ba tiếng học do các bà xơ dạy, cả ngày chúng tôi chỉ còn việc hát hò, nhảy múa và quét dọn nhà cửa. Tôi rất thích hát, và được học các bài lễ ca cùng các bài hát Pháp quả là một niềm vui tột bậc. Mặc dù đã làm đủ thứ việc như vậy, chúng tôi vẫn còn có thì giờ để vui chơi riêng với nhau. Không có đồ chơi, chúng tôi làm lấy. Chúng tôi mất hàng giờ mài một mảnh sứ thành một cái đĩa con rõ thật tròn, hay mài một cái đinh nhặt được ngoài sân thành con dao nhỏ thật sắc, cắt rất gọn. Chẳng có công cụ gì cả, gặp chăng hay chớ: một hòn đá nhám dùng làm giũa, một hòn sỏi to dùng làm búa, ấy thế mà thích ra phết. Cuối cùng tôi đâm ra say mê cái việc thủ công này. Sáng ngày ra, việc trước tiên là tôi lục tìm dụng cụ và lao vào việc. Tôi hăm hở dùi mài bất cứ thứ gì chẳng có hình thù trở nên một vật có ích. Tôi mày mò cải tiến kỹ thuật, tìm tòi những hình dáng mới. Lắm khi mê mải quên cả thời gian nên tôi thường bị phạt vì trễ giờ.

Tôi cũng thích được đi chơi một mình trong vườn hoa, lặng nghe tiếng lá rì rào, dõi nhìn con nhện chăng tơ bắt ruồi, và nhất là tìm ngắt những bông hoa tí xíu, ai đi qua mà không để ý là không thấy được, tuy nhỏ nhưng hoa cũng đủ cả hình hài, nhiều màu sắc. Tôi kết lại thành bó nhỏ, nâng niu trong lòng bàn tay, ngắm nghía mãi không chán.

Trong vườn vừa là cảnh tĩnh mịch lại vừa như nghe được những tiếng rì rào âm ỉ không dứt. Chính trong cảnh hiu quạnh ấy mà tôi lại thấy mình không đơn độc, thấy được sự sống vẫn diễn ra khắp xung quanh, dưới những đám cành nhỏ đang gãy dưới chân, sau những lớp vỏ cây và trên những cành cao trên kia. Tôi thường ngồi dưới gốc cây, lặng nghe sự sống của thiên nhiên xào xạc. Những cuộc dạo chơi một mình đó làm dịu bớt ngọn lửa âm ỉ của tâm hồn nổi dậy trong tôi.

Vào thời đó, thứ duy nhất đè nặng lên cuộc sống của chúng tôi ở Thanh Hóa là cảm giác bấp bênh, không biết mình còn ở lại thị xã bao lâu, hay lại sắp bị xua đuổi đi xa hơn khi chiến tranh lan dần đến. Tình trạng đó tác động đến việc giữ gìn kỷ luật hằng ngày. Chúng tôi ít bị kiềm chế hơn, đời sống trong trại mang tính chất gia đình hơn. Chúng tôi coi đó là thời kỳ sung sướng nhất. Còn về chiến tranh, suy nghĩ của chúng tôi rất mơ hồ trừu tượng. Không một tiếng vọng nào lọt được vào cái thế giới được che chở của chúng tôi. Chỉ biết là nước Pháp đang bị đe dọa. Bởi ngày nào chúng tôi cũng phải cầu nguyện cho nước Pháp thắng lợi. Người ta giảng giải cho chúng tôi rõ ràng rằng nước Pháp là bà mẹ nuôi dưỡng chúng tôi, là tổ quốc của chúng tôi. Chúng tôi phải hướng lòng mình về nước Pháp.

Cứ thế, chuỗi ngày ấy trĩu nặng sự chờ đợi lo âu. Lúc nào chúng tôi cũng nơm nớp, hành trang luôn luôn để sẵn bên mình, bất cứ lúc nào có lệnh là lên đường. Ban đầu tình hình ấy làm chúng tôi vui vui một chút, như vớ được một trò chơi cho khỏi phải kéo dài mãi cuộc sống đơn điệu trong trại. Nhưng dần dần, việc liên lạc với cơ sở chính tại Hà Nội bị đứt quãng. Chúng tôi có cảm giác khó chịu là đang bị những hiểm họa vô hình bao vây. Phương sách cuối cùng là các bà xơ quyết định đưa chúng tôi sang Pháp. Các bà bảo sự sống chết của chúng tôi là ở đấy.

Tin đó làm chúng tôi lo sợ. Nước Pháp là thế nào, chúng tôi chưa có một ý niệm gì và cũng không tài nào hình dung được. Liệu bên ấy có trời xanh, cây xanh như ở đây không? Trong tâm trí chúng tôi, nước Pháp mới chỉ là một từ ngữ, chưa có chút gì là thực tại. Nó làm chúng tôi sợ. Tuy là những đứa con Pháp, nhưng trước nay chúng tôi chỉ biết có một đất nước nơi chúng tôi sinh sống, là Đông Dương, như người ta gọi hồi ấy. Chúng tôi thích ăn cơm, ăn hoa quả nhiệt đới; chúng tôi không biết đến sữa, pho mát. Cố lần theo những kỷ niệm xa lắc nhưng chúng tôi không tìm ra được một khuôn mặt thân thích nào là người Pháp. Những bài hát ru chúng tôi lúc tuổi thơ đều là những khúc ngâm Việt Nam êm dịu.

Chúng tôi sẽ sống ra sao ở bên ấy? Không biết rồi sẽ ra sao nếu không còn được gặp những người An Nam trên đường phố? Cái xứ sở chỉ toàn người Pháp thôi thật là xa lạ! Những câu hỏi đó, những thắc mắc đó, chúng tôi nêu ra với nhau tại nhà ngủ khi đã về khuya, rồi thề bội rằng không bao giờ được xa nhau mà phải tương trợ nhau tại cái xứ sở lạ lẫm ấy. Chẳng có ai quan tâm giải thích cho chúng tôi những điều băn khoăn, người lớn lúc ấy cũng đang có những việc khác phải giải quyết với nhau.

Việc trước tiên là không thể nào đưa tất cả chúng tôi sang Pháp. Chúng tôi có khoảng hai trăm đứa. Vậy thì đứa nào đi, đứa nào ở lại? Dựa trên tiêu chuẩn nào để chọn cho công bằng? Phải chăng là dựa trên thể chất, xem đứa nào tóc sáng, mắt sáng, đứa nào có nhiều nét Âu châu nhất? Thực ra thì tất cả chúng tôi đều không chút hy vọng nào được sống bình thường giữa những người châu Á, tại Việt Nam. Chỉ riêng nét mặt đã tự tố giác gốc gác, nên chúng tôi luôn bị coi là người ngoại quốc, chẳng người Việt Nam nào biết phải trái lại đi lấy bọn chúng tôi làm vợ. Trái lại, nên chăng là chọn những đứa con gái thật thông minh, những đứa đã hấp thụ được một cách đúng đắn phong cách và ngôn ngữ Pháp? Như vậy chúng sẽ thích nghi dễ dàng hơn tại nước sắp đến và có thể thành công trong việc tạo dựng một chỗ đứng trong xã hội?

Những giả thiết ấy cũng đến tai chúng tôi và mỗi đứa đều rơi vào niềm vui hay nỗi buồn khi tự xếp mình vào loại nào. Cả trại náo nhiệt lên trong nhiều tuần lễ, tha hồ phỏng đoán.

Cuối cùng, các bà xơ nghĩ ra được một giải pháp cho vấn đề gai góc này. Người ta lục tìm các gia đình đã ký giấy cho con vào trại mồ côi. Nêu lý do chiến tranh đã gây ra tình hình đặc biệt khó khăn, gia đình nào muốn thì có thể đón con về. Như thế, việc lựa chọn sẽ đơn giản hơn: sẽ chỉ phải giữ lại những đứa không được ai đến đón.

Một hôm trong giờ học múa, tôi được gọi lên nhà khách. Mẹ tôi đang chờ để xin đón tôi về. Tin này không gây phản ứng tức thời nào trong tôi. Tôi có cảm giác như gặp phải tai họa bất ngờ. Đó là điều tôi không hề nghĩ đến. Lúc đi qua gian phòng, tôi gần như đau đớn mà ghi nhớ lấy hình ảnh bạn Marie vẫn đang giơ lên đầu chiếc vòng nhỏ, đang nghiêng nghiêng sang trái rồi lại qua phải rất đáng yêu theo nhịp đàn dương cầm.

Tôi chưa nhìn thấy nhà khách bao giờ. Cái đó không có gì lạ, vì xưa nay không ai đến thăm tôi. Đi hết một đoạn hành lang dài, tôi bước vào phòng. Trước tiên, tôi nhìn thấy từ phía lưng, tấm áo chùng thâm của mẹ bề trên. Bà quay lại, để lộ ra một người đàn bà trẻ cũng mặc áo dài đen, ngồi trên ghế mây. Mẹ bề trên hỏi tôi có nhận ra mẹ mình không.

Tôi trả lời:

— Con không biết.

Thực ra tôi không thể khẳng định được cái bà ngồi kia có thật là mẹ tôi không. Trong trí nhớ của tôi, mẹ tôi là cái bóng trắng trẻo, mềm mại đã từng đến trước mặt tôi một ngày rực nắng.

Câu trả lời của tôi gây ra một khoảng yên lặng ngượng ngùng. Chỉ có tôi mới chứng thực được người đàn bà ấy có thật là mẹ tôi không, vì mọi giấy tờ đều lưu ở Hà Nội, mà bây giờ đang có chiến tranh, rất có thể bị tiêu hủy đi rồi. Người ta giải thích cho bà biết rằng sự tình không dễ dàng gì. Bà òa khóc, nói rằng bà từ xa đến tìm tôi và đã phải vượt qua nhiều hiểm nguy trong các vùng có chiến sự mới đến được đây. Không, nhất định bà không thể nào ra đi mà lại không có tôi.

Những giọt nước mắt của bà làm lóe lên trong thâm tâm tôi một hình ảnh cũ: đúng là tôi đã thấy bà khóc thế này. Gương mặt bà bỗng trở nên thân thiết với tôi. Tôi kêu lên, không còn nghi ngờ gì nữa: đây là mẹ tôi, tôi đã nhận ra mẹ mình. Tôi ân hận là đã không nhận ra mẹ ngay trong giây phút đầu tiên. Nhưng giờ thì đã quá muộn, chỉ có chứng cứ tự nhiên ban đầu mới là đáng kể.

Cả ba người chúng tôi bỗng trở nên bất lực: mẹ muốn đón tôi về, tôi muốn đi theo mẹ, và mẹ bề trên không mong đợi gì hơn là để cho tôi đi, nhưng bà cần được đảm bảo rằng người đàn bà kia đã nói đúng sự thật.

Chúng tôi nhìn nhau mà không nói được gì. Bỗng, với một giọng vội vàng cuống quýt, mẹ tôi nhắc đến Germaine, cô gái đã được mẹ gửi gắm khi đưa tôi vào trại. Chắc chắn Germaine sẽ nhận ra mẹ và khẳng định lời tôi.

Và điều kỳ diệu ấy đã diễn ra. Germaine nhận ngay ra mẹ tôi lập tức, không chút do dự, thế là tôi được trao trả.

3
Đây cốt nhục

Tôi đi theo mẹ, sau khi nhặt nhạnh mấy thứ đồ dùng và chào từ biệt những bạn đã cùng chung sống trong nhiều năm qua. Tôi là đứa đầu tiên rời trại. Chúng tôi ôm lấy nhau, tôi thì khóc vì sung sướng được trở lại với gia đình, chúng nó thì khóc vì thương thân phận, chưa biết tương lai sẽ ra sao, mà ai nói trước được? Lần đầu tiên, chúng tôi có được với nhau tình cảm thân ái trong mối quan hệ bấy lâu vốn khô cằn. Chúng tôi âu yếm nhau, rốt cuộc cũng hiểu ra rằng lũ chúng tôi đang chịu chung một số phận: số phận của những kẻ thua thiệt mọi bề.

Cuộc sống ở trại mồ côi đã kết thúc như thế. Tôi ra đi với lòng quyến luyến, biết rằng chẳng còn bao giờ thấy lại nơi này và những con người này, đã từng là nguồn vui cũng như nỗi khổ của mình trong một thời gian khá dài.

Tôi sợ khi phải giáp mặt mẹ tôi lần nữa: trước mặt mẹ tôi phải cư xử thế nào đây? Một mối quan hệ thương yêu lẫn nhau, đó là kinh nghiệm tôi chưa hề có. Tình âu yếm mẹ con phải tự nó có chứ không ai dạy. Mẹ tôi âu yếm với tôi nhưng tôi vẫn ngường ngượng, không biết đáp lại thế nào. Trại mồ côi đã biến chúng tôi thành những đứa trẻ hoang dại, mồ côi về mặt tình cảm. Tôi câm lặng suốt chặng đường.

Ra đến thị xã, mẹ tôi kiếm một nhà trọ, chờ chuyến tàu sáng sớm nhất. Tôi giữ mãi ký ức rõ nét về căn phòng hẹp, có mỗi chiếc giường to, cửa sổ mở ra phố. Lúc ấy tôi đã gần mười tuổi, nhưng lần đầu tiên được có mẹ một cách hoàn toàn bất ngờ, khiến tôi rơi vào tâm trạng một đứa trẻ còn non dại. Tôi quên cả cách nói năng, cả đêm chỉ ú ớ. Mẹ tôi sợ cuống ôm tôi vào lòng, ru tôi đến tận sáng. Sau này, mẹ kể lại rằng đêm ấy những cơn vật vã quấy khóc của tôi cứ như một đứa trẻ sơ sinh làm cho mẹ vô cùng lo sợ. Còn đối với tôi, đêm ấy chỉ lưu lại kỷ niệm về một nỗi đau đớn khôn cùng.

Cái đêm thân thương đó của hai mẹ con cũng là lần duy nhất tôi được biết thế nào là tình mẫu tử ruột rà. Chứ từ đấy về sau, cuộc sống cứ buộc mẹ tôi phải giả đò lạnh nhạt với tôi. Tôi biết rằng mẹ thương yêu tôi, ngay cả những lúc không nhận được ở mẹ chút dấu hiệu nào của tình thương yêu đó. Lắm lúc tôi đâm ngờ vực, nhưng tình mẹ con gắn bó khiến tôi vượt qua được cả. Mãi rất lâu sau này, khi mẹ được giải thoát khỏi ông chồng - mà tôi gọi bằng dượng - vì sự chênh lệch tuổi tác, thì những bức thư mẹ viết mới nói được những lời âu yếm mà bấy lâu mẹ phải lặng tiếng im hơi.

Mẹ thân thương của con, tại sao những lời ấy của mẹ lại đến quá chậm thế hở mẹ? Đến tận bây giờ, khi mà mẹ con mình đã không còn làm được gì cho nhau nữa, con lắng nghe những lời nói đó như lắng nghe tiếng rì rào trong cái vỏ ốc biển áp chặt vào tai, như cố tìm lấy vang vọng của một hạnh phúc lỡ làng.

Hôm sau, hai mẹ con đi tàu hỏa xuống Nam Định, nơi mẹ tôi có ông chú ruột. Ông có một cơ sở làm gạch xây với khoảng chục lò rải rác ở khu đất sau nhà. Ông trông nom lấy chứ không thuê người phụ giúp. Những luống dưa chuột, cà chua, bí đao mọc trên khoảng trống giữa các lò.

Vừa đến nơi là mẹ ngỏ ý đi thăm Hương Tích, một thắng cảnh tôn giáo nổi tiếng. Từ lâu mẹ hằng mơ ước được trẩy hội chùa ở đây. Nay mới gặp dịp: mẹ không thể không đến, để ít nhất cũng được tạ ơn Phật đã phù hộ cho mẹ con được gặp lại nhau. Hơn nữa, ở đây có nhiều chùa phủ, cứ thành tâm là cầu gì được nấy.

Vắng mẹ, tôi được một mình tha hồ học cách thích nghi với cuộc sống mà trại trẻ mồ côi đã lấy đi mất của tôi các thói quen. Ở đây tôi được tự do, không phải sống theo giờ giấc cầm canh. Ông trẻ tôi đã có tuổi, lại bận bịu với công việc nên rất ít bó buộc tôi, ngoài việc phải ngồi vào ăn thật đúng giờ.

Tôi đi theo các chị sen ra chợ, hơi lạc lõng vì chỉ nghe thấy xung quanh mình độc một thứ tiếng Việt Nam. Tôi phải học lại thứ tiếng người ta đã cố làm cho tôi quên đi. Tôi nghe mà không hiểu những lời rao hàng, những tiếng mặc cả gay gắt, những tiếng xì xào với những ngữ điệu gợi lại trong tôi nhiều kỷ niệm xưa.

Đôi khi tôi được phép theo những người đi bắt ốc, bê về những rổ ốc nặng cho nhà bếp xào với hành và su hào. Những lần khác, tôi tha thẩn một mình trong khu đất sau nhà, chọn lúc dỡ lò, phơi cho nguội gạch. Tôi ngạc nhiên thích thú trước sự biến đổi của những khối đất vuông xám xịt, xấu xí thành những viên gạch đẹp đẽ màu hồng cam. Ngồi trên mô đất còn ấm hơi lửa, tôi nhấm nháp cuộc sống tự do mới mẻ. Trong chốc lát, tôi quên bẵng cái trại trẻ mồ côi, quên cái thế giới giả tạo, không chút hạnh phúc của nó.

Mẹ tôi đi trẩy hội chùa về, phấn khích như một cô thiếu nữ vừa trốn nhà đi vui chơi ở đâu. Đôi mắt rạng rỡ, mẹ kể đi bằng đò dọc những một ngày một đêm. Ở đấy có tượng Phật to chiếm trọn cả cái hang. Trên suốt dọc đường từ chùa này sang chùa khác, có vô khối bàn thờ chất đầy lễ vật. Hang động cũng nhiều vô kể, không ai đếm xuể. Mẹ lục túi lấy cho tôi một nắm mơ rừng hái dọc đường từ chùa Thượng xuống. Tôi say mê nghe mẹ kể chuyện, xúc động nghẹn ngào. Vậy là tôi cũng có một bà mẹ. Sống bên mẹ, tôi cảm thấy thoải mái không chút gợn, dường như từ bao lâu tới giờ tôi vẫn chưa hề rời mẹ.

Liền sau đó, mẹ đưa tôi về làng Vân Xá, nơi dượng và em gái tôi đang chờ tại nhà ông ngoại tôi. Xuống tàu, chúng tôi còn phải đi bộ nhiều cây số mới vào đến làng.

Mẹ dắt tay tôi. Tôi nhắm mắt lại, cố giữ trong mình nỗi sung sướng của sự tiếp xúc ấy. Nhưng mẹ lại tưởng tôi mỏi mệt, âu yếm bảo tôi nghỉ lại một chốc. Vừa vặn ở bên đường có cái quán vách đất mái rạ, có sẵn tấm phản để ai muốn thì ngồi uống nước cho đỡ khát hoặc nhấm nháp tấm bánh đa. Cũng như nhiều nơi khác, cái quán này cũng tựa lưng và núp dưới bóng đa rợp mát. Trong quán cũng đã có nhiều khách chuyện trò ồn ã trước bát nước chè xanh bốc khói. Mẹ tôi lại được dịp kể chuyện trẩy hội chùa Hương. Mọi người nghển cổ lên nghe, không ngờ rằng lại có những thắng cảnh đẹp đến như vậy.

Chúng tôi tiếp tục đi trên những bờ ruộng trơn lầy, rộng hơn gan bàn chân. Hai mẹ con phải dò dẫm từng bước, mẹ trước con sau, mắt chăm chăm vào việc đặt sao cho đúng chỗ bàn chân trước cho khỏi ngã. Chúng tôi cứ dò dẫm như thế mà tiến bước khá là lâu. Nhưng rồi chúng tôi bị lạc, vì bờ nào cũng giống bờ nào, nối với nhau chằng chịt. Mẹ tôi chọn một lối đi tắt qua đồng, thế là hai mẹ con lội ào xuống ruộng bùn ngập tận mắt cá, mút chặt lấy chân, muốn rút lên phải dùng hết sức. Tôi đi như người say rượu, mắt lóa vì nắng trên rọi xuống, ánh dưới ruộng hắt lên. Lên được đến mặt đường đất nện thì chân cả hai mẹ con đều máu me ròng ròng vì bị đỉa cắn. Nhìn xuống bắp chân còn mấy con đỉa bám chặt, tôi la hoảng lên, mẹ cố gỡ ra cho từng con một. Chẳng bao giờ tôi có thể hết kinh tởm những con vật nhầy nhớt ấy, nó cứ bám vào người, hút no máu và to lên trông thấy, rồi tự lăn xuống đất.

Vừa đi, mẹ vừa chỉ cho tôi thấy cả một cánh đồng rộng mênh mông thuộc sở hữu của ông ngoại tôi, mẹ chỉ cả khoảnh ruộng mẹ đã được chia thừa kế. Thế là mẹ cũng có một người cha, một gia phả. Và gia phả ấy cũng là của tôi, vì tôi thuộc về mẹ. Mẹ dẫn tôi đến mộ của bà ngoại, một nấm đất đơn sơ giữa ruộng mạ. Tôi phát hiện ra một điều hết sức đáng ngạc nhiên, là mẹ tôi cũng đã từng là một đứa trẻ như tôi. Mẹ mồ côi bà từ năm mười hai tuổi, mẹ có bốn anh chị em, cùng con của bà cả, ba người con gái và một người con trai. Nhưng ngay từ khi bà ngoại tôi còn sống, ông tôi đã lấy thêm bà hai, có hai người con, trong đó có cậu Trí, người đã làm tôi phát khiếp. Thất vọng vì người con cả trở thành kẻ nghiện ngập, ông tôi dồn hy vọng vào cậu con bà hai. Nhưng cậu Trí, rất sớm giác ngộ cách mạng, thấy ra ách thực dân nên đã bỏ nhà lên Tuyên Quang, đi theo kháng chiến, tham gia Đảng của nhân dân Việt Nam.* Thất vọng lần thứ hai, ông tôi không thiết gì đến những người con của bà cả và bà hai. Ông lấy bà ba, bà này ít tuổi hơn ông nhiều.

•

Ý tác giả muốn nói đến Đảng Cộng sản Đông Dương thời bấy giờ.

Gợi lại việc này, mẹ lại buồn. Ngồi trước mộ, mẹ thắp mấy nén hương đã cẩn thận gói theo trong hành lý, vừa khấn vái vừa khóc nức nở, hai vai so ro lại. Đây là lần thứ hai, tôi thấy mẹ khóc giàn giụa*. Vẻ buồn rầu của mẹ làm tôi xúc động, tôi muốn an ủi mẹ nên đã nắm tay bà. Mẹ đứng dậy và chúng tôi lại tiếp tục đi, tay nắm chặt tay, cho tới lúc gặp một hàng rào tre: chúng tôi đã đến nơi.

•

Tác giả quên: lần bà mẹ khóc khi đến đón con, đã là lần khóc thứ hai.

Cũng như mọi làng mạc khác, đời sống của cộng đồng này được tổ chức phía trong bức màn tre. Những túp nhà tranh hầu hết quây quần xung quanh những ao đầm, nơi tắm táp của cả trẻ con lẫn người lớn. Phụ nữ mang quần áo ra giặt, rồi rửa rau, rửa thịt, vo gạo. Người ăn bằng nước ao hồ. Sống bằng ao hồ và chết cũng bởi những ao hồ ấy, bởi đủ loại vi trùng chứa chất dưới đó, căn nguyên của các thứ bệnh nhiễm trùng.

Ông tôi có cái ao đẹp nhất làng, nuôi rất nhiều giống cá. Không ai được câu. Vào những dịp lễ tết, cánh đàn ông mang gầu ra tát cạn ao để bắt cá. Ông tôi chọn những con ngon nhất để ăn gỏi: cá được lạng mỏng từng miếng, ăn kèm các thứ rau thơm. Còn chỗ cá kia được chia cho các tá điền, mọi người vui như hội.

Bước qua cổng, chúng tôi vào một sân gạch rộng dùng để phơi thóc ngày mùa. Tôi chưa thấy khoảng sân nào rộng đến thế: có lẽ một trăm đứa trong trại mồ côi nhảy dây với nhau trên sân này cũng không sợ vướng hay đụng nhau. Mấy bước chân nữa thì vào nhà. Ngôi nhà ba gian, hai bên dùng làm nơi ở, có che mành; chỉ thấy được gian giữa dùng làm nơi tiếp khách. Một cỗ sập gụ trải chiếu hoa dành cho các khách quý. Còn những khách khác thì thông thường là đứng.

Ông ngoại tôi rất được trọng vọng. Một thời gian dài, ông làm tiên chỉ trong làng, nhiều năm ngồi chiếu nhất trong các ngày lễ tết. Khi chúng tôi về, ông đã thôi không là chức sắc trong hàng xã, nhưng vẫn có uy lớn về mặt tinh thần. Chúng tôi, mẹ và tôi, cúi lạy ông, một cụ già mảnh mai, tóc thưa, chòm râu đã muối tiêu. Ông chào lại mà không nhìn mẹ tôi, chỉ thoáng mỉm cười với tôi rồi đi ra xa như quên khuấy sự có mặt của mẹ con tôi. Chúng tôi tiếp tục đi chào bà vợ ba của ông tôi, mà mọi người đều gọi là “bà Ba”.

Mẹ tôi đối xử với bà Ba bằng sự khinh miệt dai dẳng, vì trước kia bà chỉ là người ở. Nhưng trong mắt tôi, bà là một thiếu phụ không hơn tuổi mẹ tôi bao nhiêu, giản dị và dễ thương. Chúng tôi đến bất chợt giữa lúc bà đang bấn bíu với đàn con nhỏ, đứa thì lẫm chẫm đi, đứa còn đang bú mẹ. Vào lúc ấy, ông tôi đã xấp xỉ sáu mươi. Mỗi lần có thêm một đứa con, ông lại được các bạn đồng tuế thán phục xen chút giễu cợt.

Màn chào hỏi giữa mẹ tôi và bà Ba nhã nhặn nhưng ngắn ngủi; cách cư xử tử tế của bà vẫn không làm tiêu tan được thái độ lạnh lùng của người con chồng.

Tiếp đó, chúng tôi được xếp nơi ăn ở tại gian nhà phụ, cách xa nhà ông tôi. Mẹ tôi không sao nguôi cảnh bị đày đọa trong lúc một người vợ lẽ gốc gác hạ lưu lại nghiễm nhiên làm chủ cả cơ ngơi. Theo lệnh mẹ, chúng tôi công khai tránh mặt bà Ba.

Sống trong nhà ông, chúng tôi được nuôi cơm và cho ở. Mỗi ngày hai bữa, một người ở bưng đến một mâm cơm với thức ăn ngon lành, nghi ngút khói. Nhưng không vì thế mà mẹ tôi thôi nghĩ ngợi rằng mình bị thua thiệt. Còn dượng tôi, ông lại chấp nhận cảnh ấy một cách nhẫn nhục hơn. Vốn gốc người Hoa, ông nói tiếng Nam bộ và tự coi mình như người ngoại quốc ở cái làng Bắc Kỳ này. Ông nhận ra rằng, nay đến lượt ông phải chịu cảnh đơn độc như mẹ tôi đã phải chịu suốt những năm họ sống ở Sài Gòn.

Tôi phải trông đứa em gái cùng mẹ khác cha lên năm tuổi. Chúng tôi ra ngoài ruộng tôi dạy nó cách bắt cào cào. Đôi khi chúng tôi đi câu nòng nọc về nuôi trong những hũ nhỏ, nhưng chẳng bao giờ nó thành ếch nhái. Buổi sớm, giờ điểm tâm, hai chị em trốn vào trong khu chuồng gà to tướng của ông ngoại. Đó là một ngôi nhà nhỏ mái tranh vách nứa, trên tầng gác lửng lót một lớp rơm dày để hàng trăm con gà mái lên đẻ trứng. Thấy chúng tôi lò dò vào, đàn gà nháo nhác, kêu quang quác và nhảy tứ tung, lông rụng bay tả tơi. Nhưng chúng tôi vẫn cứ đánh liều leo lên cái thang tre mỏng mảnh: trước mắt chúng tôi là một hàng dài những quả trứng trắng hồng gà vừa đẻ. Tôi đã mang sẵn theo một cái gai và một dúm muối. Ngồi thật chắc vào giữa lớp rơm, chúng tôi chọc gai nhọn vào hai đầu quả trứng, hút lấy lòng trứng còn ấm, không quên nhấm sẵn ở đầu lưỡi một vài hạt muối. Ngon miệng, chúng tôi đánh chén liền tù tì mỗi đứa ba bốn quả.

Nhưng cái chúng tôi thích hơn cả, là những ngày hội làng, khi tiếng trống thùng thình đánh thức mọi người từ lúc còn tinh mơ. Ngoài đình, đàn ông chọc tiết lợn trong khi đàn bà chuẩn bị luộc thịt. Trẻ con chúng tôi cũng tìm cách làm đỡ việc vặt để được gặm cái cẳng gà hay nắm xôi. Thường thường, do phải ẵm em, tôi bị hụt mất nhiều miếng ngon mà một đứa khác nhanh tay đã cuỗm ngay trước mắt. Đến trưa, cỗ bàn đã xong, người ta bày lên bàn thờ thành hoàng làng hàng trăm đĩa thịt đĩa lòng ruồi nhặng vo ve bu kín. Chúng tôi phải đứng đuổi ruồi, chờ các vị hào mục đến.

Các vị đi hàng một, mặc áo gấm, áo đoạn, đầu đội khăn đen. Ăn vận như thế, các vị tiêu biểu cho truyền thống. Các vị nhất loạt cúi đầu trước ban thờ, miệng lẩm nhẩm cầu khấn không dứt. Chúng tôi thì đói mềm. Các cụ lễ xong, mấy người đàn ông để mình trần, rung lên một hồi trống báo hiệu sắp vào việc. Cả làng được mời dự. Trẻ con chen nhau, giành chỗ gần các mâm cỗ. Đám phụ nữ, lưng thắt dải lụa hồng hoặc tím, chen vai thích cánh nhau, e lệ, không ai chịu tiến lên trước. Mẹ tôi đeo vào thắt lưng ống vôi và que trầu, là những dụng cụ nho nhỏ bằng bạc dùng để têm trầu. Không ai chối cãi được rằng mẹ tôi xinh đẹp nhất. Mấy chàng trai trẻ đã ngà ngà hơi rượu buông lời trêu chọc mẹ tôi. Bà đỏ mặt còn những phụ nữ khác thì lấy tay che miệng cười.

Những thú giải trí ấy cách ly chúng tôi khỏi sự căng thẳng ngày càng tăng giữa mẹ và ông tôi. Mẹ trách ông tôi bất công, đẩy mẹ xuống hàng con ăn con ở, sống chui lủi tận cùng dinh cơ. Nhưng ông tôi không nao núng. Ông thích ưu ái bà vợ bé tận tụy hơn là nhượng bộ trước những lời khẩn nài của những đứa con chẳng đem lại cho ông niềm vui lúc tuổi già. Để kết thúc, mẹ cắt đứt quan hệ với ông tôi. Chúng tôi dọn đến một túp lều tranh ở cuối làng.

Cuộc sống ở nhà ông ngoại đã dựng nên một thành lũy giàu sang giữa chúng tôi với những người khác trong làng. Tôi không có bạn chơi cùng, trừ đứa em gái. Còn mẹ tôi thì cũng chẳng ra khỏi nhà mấy khi. Bây giờ, khi dọn đi rồi, chúng tôi được sống giữa những người nghèo. Phần lớn thời gian, tôi chơi với lũ trẻ con trần truồng vì không có quần áo, da cháy nắng. Đứa nào lớn một chút, đã biết thẹn, thì mặc chiếc quần cộc vá chằng vá đụp. Chúng nó nhìn ngó tôi không chán mắt và không giấu giếm sự tò mò trước một khuôn mặt khác với chúng. Và khi tôi kể cho chúng nghe những năm tôi ở trại mồ côi, sống với các bà nữ tu, nói được tiếng Pháp, thì chúng há hốc mồm, hai mắt trợn tròn kinh ngạc. Chúng có thấy người Pháp nào bao giờ đâu, và cứ tưởng tượng họ cao to, khỏe như vâm, giọng nói oang oang như sấm. Tôi cười nhạo chúng, tả cho chúng những mái tóc vàng như rơm, những cặp mắt xanh lơ của các bạn tôi ở trại. Tất cả đối với chúng cứ như trong truyện thần tiên. Chúng thắc mắc làm sao mà trông thấy được bằng những cặp mắt màu như vậy, lại trong suốt nữa. Chúng hỏi: liệu có chắc là những cặp mắt ấy có thể nhìn thấy hết mọi vật? Chúng như nuốt lấy từng lời tôi nói. Và tôi cũng cảm thấy như mình hiểu biết ghê gớm lắm. Rồi tôi hát cho chúng nghe bài Dies Irae (Kinh cầu hồn) cũng như các bài hát cổ của Pháp mà tôi đã học. Chúng thấy các bài hát hay, đồng thời cũng thấy người Pháp không phải là quỷ sứ mà dần dần cũng trở thành người cả.

Ngày này qua ngày khác, chúng nó hỏi tôi tới tấp. Tôi trở thành đứa nổi bật trong nhóm. Trẻ con về kể lại với bố mẹ chúng, bố mẹ chúng lại khuyến khích tôi kể lại quãng đời ngắn ngủi sống với người Pháp ra sao. Tôi kể mình đã ăn thế nào, chơi ra sao, nhà ngủ, kỷ luật trại. Các bài hát của tôi làm họ cười chảy cả nước mắt. Họ bảo cái tiếng Pháp sao mà nghe trúc trắc, ồm oàm như người vừa nhai vừa nói. Mỗi người cố thử nói lên một tiếng, đỏ mặt tía tai rồi cười váng lên mà không sao đọc được từ “je” (giơ) với “che” (sơ).

Chẳng mấy chốc, mẹ tôi không cần phải nuôi tôi nữa. Tôi ăn ở nhà này, nhà khác, gặp nhà nào mời thì ăn ở nhà ấy. Họ thấy tôi thú vị như một con vịt nở giữa ổ gà con.

Khá lâu về sau, vào khoảng giữa những năm sáu mươi, tôi lại thu được một kinh nghiệm đảo ngược. Bấy giờ là ở Dordogne nước Pháp. Tôi đi nghỉ cùng một nhóm sinh viên đến từ mười nước khác nhau. Cuộc gặp gỡ quốc tế đó được Maurice Schumann* bảo trợ. Nhằm mục đích tạo điều kiện hiểu biết lẫn nhau giữa các dân tộc, chúng tôi chia nhau đến sống một thời gian ngắn tại các gia đình Pháp. Tôi được các vị chủ nhà chọn, là do họ từng sống ở thuộc địa và còn giữ những kỷ niệm cảm động về Đông Dương. Họ nhận tôi như nhận một vật hiếm - hồi ấy lượng người Việt tại Pháp còn rất ít ỏi. Chính vì thế, trong bữa cùng ngồi ăn, tôi thường kể lại với họ vài mẩu chuyện đời tôi ở Việt Nam. Tôi mô tả những cảnh vật thời thơ ấu, hát những bài hát đi cấy, đi gặt ở làng tôi. Họ lắng nghe với nhiều cảm tình, mặc dù họ lạ lẫm với tiếng Việt. Tôi cảm thấy mình như người nước ngoài và được cưng chiều.

•

Thủ tướng Pháp thời ấy.

Ở trong làng, mẹ tôi đâm lo trước thành quả tôi đạt được trong mối quan hệ xã hội. Vì gốc gác chẳng hay hớm gì của tôi, mẹ muốn sự có mặt của tôi được giữ cho kín đáo hơn. Nhưng giờ thì mọi người đều biết tôi là đứa con lai Tây, lại biết tôi đã ở trong trại mồ côi của Pháp, đó là điều nguy hiểm nếu cứ bô bô ra trong lúc tình hình đang vô cùng căng thẳng. Với nền độc lập do cụ Hồ Chí Minh tuyên bố năm 1945 ở Hà Nội, mối hận thù mãnh liệt bấy lâu tiềm ẩn chống người Pháp nay lại phát sinh từ những tủi nhục đã phải hứng chịu trong quá khứ. Người ta nhớ lại hình ảnh những phu xe đã sức cùng lực kiệt mà vẫn phải chở những tên thực dân to lớn gấp ba mình và chỉ nhận được những cú đá thay cho tiền công. Các rạp chiếu bóng với ba cửa ra vào dành riêng cho ba loại người: Tây thực dân, người Việt cơ hội chủ nghĩa và những người Việt bị đô hộ, chen chúc xô đẩy nhau và bị đối xử tàn tệ. Người ta phẫn nộ nhớ lại cảnh phải đứng nghiêm chào lá cờ tam tài và nghe trọn bài quốc ca Pháp La Marseillaise trước mỗi lần chiếu phim. Mẹ tôi cũng ôn lại những chuyện đó. Mẹ kể mẹ đã sợ hết vía khi lần đầu bị bỏ lại một mình với một sĩ quan Pháp ở nhà bà cô của mẹ tại Hà Nội.

Ít hôm sau, với thái độ ngượng ngập và xúc động, mẹ thú nhận với tôi rằng sau khi sinh tôi được một năm, mẹ lại sinh tiếp đứa thứ hai, đứa con trai mẹ không được gặp lại nữa, vì cha nó đã mang nó đi theo tới một nước xa xôi nào đó.

Khi ông sinh ra tôi bỏ mẹ tôi, một sĩ quan Pháp khác đã lấy bà, vì mê mẩn sắc đẹp và thông cảm với nỗi đau của bà. Lòng tốt của người đàn ông ấy và tình âu yếm của ông ta đã an ủi mẹ tôi vượt qua nỗi buồn bị bỏ rơi, qua đó càng thêm oán hận cái ông đã đẻ ra tôi. Còn về phần mẹ, với cái cách không bao giờ bà nhìn tôi khi nói chuyện, tôi cũng đoán rằng vết thương vẫn còn dai dẳng trong lòng bà.

Mẹ tôi và ông ta sống hạnh phúc với nhau bất chấp rào cản ngôn ngữ khiến bà không biểu thị được hết lòng biết ơn của mình. Tôi tin rằng mẹ đã yêu dẫu chưa một lần mẹ nói đến tình yêu. Nhưng hạnh phúc của mẹ chẳng kéo dài. Một ngày tháng Tám, viên sĩ quan trở về Pháp. Bà không đi theo được vì hai người chưa cưới xin. Hơn nữa, liệu ông ta sẽ làm được gì với một người đàn bà An Nam mù chữ? Hai người đành chia tay nhau. Nhưng người đàn ông ấy xin đứa con mang về nước.

Hôm ông lên đường, mẹ tôi đến trại lính. Đã có nhiều chiếc xe tải chở các quân nhân trong đó một số ẵm trên tay những đứa trẻ họ vừa dứt ra từ mẹ chúng. Những người này, đau đớn phát điên lên, định gieo mình trước bánh ô tô GMC. Lũ trẻ khóc thét, những người đàn bà bứt tóc, cào cấu mặt mình vì thất vọng. Cuối cùng, một đơn vị lính Tây được tăng viện, súng lăm lăm trong tay, ra sức giải tán đám người xúm đông xúm đỏ. Đoàn xe khởi hành giữa tiếng kêu khóc và những lời nguyền rủa. Nằm lăn trong cát bụi, người rã rời, mẹ tôi nghe tiếng xe mỗi lúc một xa dần. Nhớ đến cảnh đó, giọng mẹ khàn đi, mẹ khóc nấc lên. Tôi cũng òa khóc theo mẹ. Lúc đó, tôi bày tỏ với mẹ một tình yêu vô bờ bến, một tình yêu không bao giờ rời xa tôi.

Mẹ thường kể cho tôi nghe về Jean-Marcel Guillaume, con trai mẹ, đứa em cùng mẹ với tôi. Hết sức cẩn thận, mẹ giở cho tôi xem tờ giấy khai sinh mẹ đã gìn giữ bằng cách khâu vào mặt trong vạt áo. Tờ giấy đã nhàu nát, mẹ nhẹ nhàng đưa tay vuốt thẳng ra. Đấy là bằng chứng cho tấn thảm kịch nhưng cũng là hạnh phúc duy nhất của mẹ. Trong suốt cuộc đời, mẹ từng phiêu bạt hết nơi này đến nơi khác, phải bỏ lại bao nhiêu thứ, nhưng không bao giờ mẹ rời tờ giấy khai sinh quý báu được giữ nguyên vẹn cho đến năm 1960, khi ấy mẹ lén dượng trao cho tôi trước lúc tôi đi Paris. Lắm lúc tôi cứ tự hỏi, đã bao lần mẹ tránh né mọi con mắt nhòm ngó, để tháo gỡ đường khâu ra, ngắm nghía tờ giấy mà mơ về hạnh phúc đã mất.

Hỡi mẹ âm thầm kín đáo của con, mẹ đã phải vượt qua bao trăn trở để cuối cùng trao cho con cái vạt áo che giấu cả một mảng đời của mẹ? Từ ngày ấy, con không thể nào nhìn ngắm gương mặt lặng tờ của mẹ mà không nghĩ đến những giông bão giày vò lòng mẹ. Mẹ đã cam chịu. Phải làm gì để xóa đi được những chuyện đã xảy ra với mẹ? Ước gì con có thể tạo ra một thế giới của thiện tâm để đặt mẹ lên ngôi nữ hoàng. Thay vì làm điều đó, con xin tiếp tục mang vết thương cuộc đời héo hon của mẹ.

4
Đứa trẻ trong chum

Việc đột ngột phải chuyển từ một nơi đông người đến sống trong một túp lều tăm tối là điều khó khăn vô cùng đối với tôi. Phải mất nhiều ngày tôi mới quen dần được. Mẹ tôi lại coi việc đó là một nỗi đắng cay âm thầm. Bà đau đớn thấy tôi từ giã bà vội vã và có vẻ vui thích được ra khỏi cái môi trường của bà. Hơn nữa, sự vắng mặt của tôi còn làm bà thiệt mất một lao động vẫn phụ giúp công việc hằng ngày cho bà.

Giống như tất cả trẻ con trong xóm, tôi cũng phải đảm nhận một số việc vừa sức mình để phụ giúp gia đình, như là trông em, rửa bát, nấu cơm, hái rau muống. Tôi sợ nhất là phải đi hái rau ở những lạch bùn lầy lắm đỉa. Sợ đỉa đến nỗi có lần tôi đã đứng chôn chân trên bờ ao, khóc lóc một mình khá lâu. Nước mắt đã cạn, tôi ngây dại nhìn xuống dòng nước đục, cố mà tự trấn tĩnh. Biết rằng không thể về nhà với hai tay không, tôi đành nghiến răng, nhắm mắt, nín thở, lội xuống nước, mò hái từng bó rau to tướng. Tôi cố không nghĩ đến những con đỉa bèo nhèo bám vào bắp chân mình, hái rau xong tôi liền lỉnh cho thật nhanh, tay ôm chặt những bó rau, sung sướng với thắng lợi của mình. Mẹ đón những mớ rau tôi hái như một lẽ đương nhiên, không bao giờ nghĩ đến những khó khăn tôi phải vượt qua để hoàn thành công việc nhìn bề ngoài tưởng chừng rất đơn giản này.

Việc rửa bát cũng là một thử thách đối với tôi, nhất là vào mùa đông, mỡ bám vào các thành bát, mặt đĩa. Để rửa cho sạch, tôi chỉ có nước lạnh và một dúm gio bếp. Gio quyện vào mỡ làm thành một thứ nhọ nồi đặc quánh, phải rửa đến năm sáu lần mới sạch được bát đĩa. Đây cũng lại là lúc tôi thường bật khóc, vì lo không kịp đến với các bạn đang chờ dưới gốc cây đa to.

Mẹ tôi thất vọng mỗi khi không tìm ra tôi lúc cần. Mẹ gióng tên tôi lên một hơi dài như niệm thần chú. Ấy thế là như thể làm hiệu cho nhau, các bà mẹ khác cũng gào lên gọi con với giọng lo lắng. Vào những lúc cao điểm trong ngày như đến giờ ăn hay trời sắp tối là cả làng rộn lên tiếng gào thét của các bà mẹ gọi con cái. Nằm bẹp xuống bờ tre, chúng tôi nín thở, tò mò theo dõi sự mất tích của chính mình. Chúng tôi thích chí khi các bà mẹ khóc lóc vì không thấy con, để rồi lại được hưởng niềm vinh dự trả lại cho các bà niềm vui thấy con cái trở về, nhưng chúng tôi biết rằng đó cũng chỉ là công việc hằng ngày, giống như người ta xua gà về chuồng trước lúc mặt trời lặn. Đã thế, chúng tôi bảo nhau nín lặng càng lâu càng tốt. Nhưng cái đói và cái sợ bao giờ cũng thúc chúng tôi về nhà sớm hơn dự định, và tất nhiên không tránh được những trận đòn. Nhà nào cũng oang oang tiếng bố mẹ mắng chửi, phạt đòn và tiếng trẻ con khóc. Cảnh ấy cũng lặp đi lặp lại mỗi chiều. Cuộc sống của chúng tôi cứ nhịp nhàng trôi qua như vậy. Tôi tin chắc rằng, các ông bố bà mẹ cũng như lũ trẻ con chúng tôi hẳn là nhớ tiếc cảnh đó nếu bất chợt mọi sự đổi khác đi.

Trong những buổi trốn nhà đi chơi, bọn trẻ thường kéo nhau tìm cái gì để ăn. Chúng tôi thuộc lòng chỗ nào có thể hái trộm quả, phân biệt được vườn nào có người coi giữ, vườn nào ra vào thả cửa. Chúng tôi dám trèo cả lên những cành cao nhất của cây mít gai để trẩy lấy quả mít tướng, bổ ra làm tám hoặc làm mười miếng, chia nhau đánh chén như hưởng một bữa cỗ thực sự. Quả mít to bằng quả bóng bầu dục biến mất là sự kiện ầm ĩ của làng, vì người nọ nghi người kia trẩy trộm chứ không ai nghĩ rằng lũ trẻ lại có thể bạo gan đến vậy.

Bà chủ cây mít đứng chống nạnh ở đầu bờ rào, cất cao giọng chửi. Bà réo đủ thứ xấu xa nhất trút lên đầu ba đời, ba họ nhà đứa nào ăn trộm mít nhà bà. Hành động đó làm cho bà ta càng nổi bật. Tại các nhà xung quanh, mọi người dỏng tai lên nghe và bình phẩm với nhau về tài chửi của bà hàng xóm. Chính vì lẽ đó mà chỉ những phụ nữ nào có sẵn khiếu chửi mới dám mở miệng. Những người khác cho rằng thà im đi, chịu mất của còn hơn gây thêm trò cười cho thiên hạ. Một số bà, lắm lời chua ngoa có tiếng, ngay cả thôn làng khác cũng biết. Họ mà đã cất tiếng chửi thì mọi người đều phải ngừng tay, bỏ việc, đứng ra bậu cửa mà nghe, cứ như xem một buổi biểu diễn vậy.

Các bà này họa chăng chỉ tìm được đối thủ trong các bà đi khóc mướn chuyên nghiệp. Những bà khóc giỏi rất đắt khách. Họ tự soạn lấy những bài khóc vừa trơn tru văn vẻ, lại vừa lâm ly cảm động. Mỗi nhà có gia cảnh riêng, phải khóc lóc, than vãn thế nào cho hợp cảnh, hợp người. Nhiều khi nghe họ khóc thảm thiết cứ như thật, người ngoài nghe cũng phải rơi lệ.

Sự kiện nổi bật của làng tôi là những ngày giáp Tết, ngày đầu năm âm lịch mà trại trẻ mồ côi đã làm cho tôi quên cả đến tên gọi. Nhiều nhà mổ lợn chia cho ba bốn bếp, có khi hơn. Vì nhà nghèo nên mẹ bảo tôi đến nhận phần ở nhà dì tôi.

Lúc ấy đã xế chiều, không khí vô cùng nhộn nhịp và hưng phấn. Những con lợn sắp bị chọc tiết, cảm thấy cái chết đến gần, rống lên những tiếng the thé inh tai. Tôi chưa thấy giống vật nào phản kháng dữ dội đến thế. Bốn người đàn ông vừa đủ sức giữ im con vật để người thứ năm cứa gọn một nhát vào họng nó. Một dòng máu đỏ phọt lên. Đám người lớn reo hò hả hê. Đó sẽ là phần thưởng đầu tiên dành cho đám người làm trong bữa cỗ này, những bát tiết đông lại được vắt chanh, rắc răm thơm với lạc rang.

Tôi đứng ngây ra nhìn những con lợn chết mà bỗng bủn rủn cả người. Tôi chưa thấy tận mắt cái chết bao giờ: vậy ra chết là thế, là trạng thái bất động, cứng đơ như vậy đó.

Một làn hơi trắng bốc lên từ các nồi nước đun sôi. Lợn được nhúng vào đó trước khi mổ. Những miếng ngon được dành cho dì tôi vì bà hảo tâm với mọi người. Tôi nhận phần thịt dì chia cho, xếp vào hai cái rổ có đậy lá chuối cho khỏi ruồi, buộc vào hai đầu đòn gánh cho tôi gánh về. Công việc vốn của người lớn được trao tôi là thế. Hai cái rổ khá nặng. Nhiều lúc tôi phải đặt gánh xuống nghỉ lấy hơi, hai mắt tối sầm lại. Cuối cùng cũng về được đến nhà, đúng vào lúc đã kiệt sức. Mẹ chạy ra, thấy tôi như vậy thì thương hại:

— Khốn khổ con gái mẹ! Con tôi đâu phải dòng giống nông dân!

Mẹ lẩm nhẩm như thế rồi mẹ khóc.

— Giá mà được nuôi nấng ở bên Pháp thì con được học hành chứ đâu có sống như những đứa trẻ ở đây!

Mẹ khóc hồi lâu, tôi không thể nói mẹ khóc thương tôi hay thương chính cuộc đời bà.

Trong gia đình tôi, mọi người sống hết sức cảnh giác. Những nỗi đau do chế độ thực dân gây ra mà thiên hạ không ngớt tố cáo công khai có thể gợi lòng căm phẫn hết sức bất lợi cho một đứa con lai như tôi cũng như mẹ tôi, người phạm tội ăn nằm với kẻ thù. Hễ thấy người lạ bước vào làng là mẹ tìm cách giấu tôi đi.

Một hôm, có một cán bộ Việt Minh từ tỉnh về, phẫn uất lên án những tội ác người Pháp gây ra ở Hà Nội. Ông ta dẫn theo cả nhân chứng là một người đàn bà trẻ, tố cáo với vẻ xúc động việc pháo binh địch đã giết chết họ hàng thân thuộc của mình. Cuộc nổi dậy ngấm ngầm lan khắp đám người nghe, tôi cũng tình cờ có mặt tại đó vì tò mò. Trên đầu tôi vang lên lời thề tiêu diệt bằng hết bọn Pháp còn lại trên đất nước Việt Nam.

Mẹ lôi tôi về nhà, nhốt vào trong cái chum thường dùng chứa nước mưa. Bấy giờ đang mùa khô nên trong chum không có nước. Co ro dưới đáy chum, chân tay đau nhức, tôi sợ muốn chết. Không hiểu vì sao mình lại phải chui lủi thế này: tôi có làm hại ai đâu? Hình ảnh người Pháp bị Nhật cắt cổ lại hiện ra trong tâm trí tôi. Liệu tôi có bị cắt cổ không? Làm thế nào để giải thích với họ rằng tôi trước hết cũng là người Việt Nam, rằng những sự trìu mến hiếm hoi mà người ta dành cho tôi từ trước tới nay cũng là do bản chất cùng người Việt với nhau? Nói cho đúng ra thì những người Pháp duy nhất tôi từng gặp chỉ là các bà xơ trông nom trại mồ côi, ngay từ hồi đó họ cũng rất xa xôi đối với tôi rồi. Tôi chưa hề được nếm mùi cuộc sống dễ dàng của bọn thực dân cũng như những ưu đãi họ được hưởng. Sự bất công mà tôi là nạn nhân thật không thể dung thứ, đồng thời cũng làm nảy sinh trong tôi niềm tin chắc chắn rằng không bao giờ Việt Nam ưa thích tôi. Tôi khóc lặng lẽ với ý nghĩ sẽ chẳng có ai đến cứu giúp. Mệt quá, tôi thiếp đi, đầu gục xuống hai gối. Tỉnh giấc thấy trong chum tối om. Tôi hé nắp chum ra, trời đã ngả màu hoa cà. Trời sắp tối đến nơi. Tôi lắng tai nghe tiếng bước chân mẹ mà không thấy. Hay là mẹ cũng bỏ rơi mình rồi? Bóng đêm đang phủ quanh tôi những hình bóng đầy đe dọa. Tôi ngỡ mình đã tuyệt vọng hẳn. Tôi lại khóc, khóc mãi và lại ngủ thiếp đi. Cho đến khi ánh đuốc rọi vào đáy chum, tôi mới mở mắt. Mẹ tôi thì thầm:

— Ra đi con, họ đi cả rồi.

Đêm hôm ấy, tôi không sao ngủ được. Những nỗi khiếp sợ xưa cũ lại xâm chiếm tâm trí tôi. Tôi có cảm giác như một vận rủi đang đè nặng lên đầu. Tôi tự hỏi không hiểu mình có còn được vào các túp lều tranh trước đây đã nồng nhiệt đón tiếp mình nữa hay không, có còn được chơi cùng lũ trẻ trong làng nữa không. Tôi không còn tin vào ai nữa. Đời tôi như thế là không có được một vị thần hộ mệnh. Mẹ là người lẽ ra có thể che chở cho tôi, nhưng bản thân mẹ cũng đã trơ trụi, bối rối thì tôi còn trông mong được gì. Trong tim tôi hình thành tâm trạng bướng bỉnh, bất cần. Tôi thu mình trong cái hang ổ lạnh lẽo mà tôi bo bo gìn giữ như một vũ khí để chống lại kẻ thù. Từ đấy, tôi có hai cuộc đời: một cuộc đời tĩnh lặng và hợp với những gì người ta trông đợi ở tôi, còn một cuộc đời khác chứa chất ngọn núi lửa bị dồn nén, đe dọa phun trào bất cứ lúc nào.

Thời gian tãi dần cái mớ bòng bong liên tục của nó không như dự đoán của tôi. Tiếp sau nỗi sợ là một thời kỳ tạm yên ổn, và tôi đã trở lại với lũ trẻ con trong xóm. Tôi không nói chuyện những người Pháp tôi từng biết trước đây nữa. Tôi hiểu là cần phải rũ bỏ cái thời kỳ ấy khỏi cuộc đời mình, phải thích nghi với cuộc sống nơi đây nếu mình muốn được chấp nhận. Tôi ra sức xử sự đúng như tất cả mọi người, hòa mình vào với mọi người. Tôi trở thành đứa hăng hái nhất trong đám con gái cởi trần chạy giữa đồng ruộng tìm bắt những con cào cào to tướng rồi đem nướng, ngồi ăn với nhau bên cạnh thằng bé chăn trâu, hoặc bất chấp hiểm nguy mò mẫm quanh các bụi tre để kiếm trứng vịt đẻ rơi. Chẳng mấy lúc, da dẻ tôi cũng rám nắng như những đứa khác, cũng gầy gò như chúng nó, nhìn mặt đứa nào cũng chỉ thấy đôi mắt thao láo y như những đứa ốm đói. Thoạt nhìn, không còn phân biệt được ai với ai, cũng như không thể thấy ngay tôi là một đứa con lai.

Ngoài những lúc ấy ra, tôi thích la cà với bọn con gái, trong khi bọn con trai miệt mài ở trường nơi chúng được độc quyền thu nhận trí thức, vắng chúng bọn tôi cũng thấy buồn. Đôi khi chúng tôi cũng liều lĩnh len lỏi vào những khu cấm đó, nhòm qua kẽ hở và quan sát việc học hành của lũ bạn con trai.

Ngồi xếp bằng trên chiếu, đầu cúi thấp, chúng đang cố gắng học viết chữ nho theo mẫu của thầy đồ. Trông đứa nào cũng thảm hại. Thằng nào lơ là chểnh mảng liền bị thầy quất roi như mưa lên tấm lưng trần hoặc lên cái đầu cạo nhẵn thín.

Tan học, tụi nó vén áo cho chúng tôi xem những vết roi da tết quất lằn lưng sưng tấy. Chúng tôi dùng đầu ngón tay rờ nhè nhẹ chứ ấn mạnh là tụi nó xuýt xoa kêu đau ngay. Bọn con gái chúng tôi đều mủi lòng thương những đứa con trai non dại ấy như tình mẹ thương con và cũng cảm phục lòng can đảm của chúng. Chúng tôi thấy trường học quả là khắc nghiệt, may mắn làm sao chúng tôi là con gái, không được phép nhập môn những nơi đó!

Đó là lúc mà bọn trẻ hoang dại chúng tôi có được những giây phút dịu dàng nhất. Chúng tôi cảm thấy cứ sống bên nhau thế này thì tốt quá. Đứa nào cũng không muốn về nhà mà chỉ muốn chạy rông trên đường cái, đi thật xa…

— Tiếc rằng mày lại lai Tây! một đứa tỏ ra thương hại tôi. Chúng tao không thể để mày đi cùng, chả nhẽ chốc chốc lại phải tìm cách để giấu mày đi!

Một đứa khác còn nói:

— Biết đâu mày chẳng phản lại chúng tao?

Tôi cãi:

— Tao phản lại chúng mày bao giờ chưa?

Tôi bị xúc phạm. Mặc dù kế hoạch của chúng nó rất mơ hồ nhưng tôi vẫn thấy tiêng tiếc.

Thời gian trôi đi êm ả. Những kỷ niệm cũ mờ nhạt dần. Tôi có cảm giác mình đã ở làng này tự bao giờ. Đến mức tôi cứ ngỡ như mình sinh ra ở đây, giữa những ao hồ và những bụi tre này, giữa những mái nhà tranh túm tụm từng hai ba cái lại với nhau, giữa đám trẻ con mà tôi thấy gần gũi vô ngần. Càng nhìn chúng mà không nhìn bản thân mình, tôi càng tự tin rằng tôi cũng giống chúng nó, quên hẳn sự khác biệt của mình.

Có lẽ cái nhân cách non nớt của tôi được nuôi dưỡng và nhào nặn từ dưới đất bùn ấy. Chỉ trong một thời gian ngắn, chừng một năm hay năm rưỡi gì đó, tôi đã rút ra được những hình ảnh cơ bản nhất cho những xúc động và nhớ nhung của mình. Bấy giờ tôi chưa đầy mười một tuổi. Thời gian càng trôi đi thì những mộng mơ của tôi càng quay về những ngày thơ ấu đó. Tôi biết không còn bao giờ trở lại được thuở đó nữa nên tôi mang nỗi nhớ khôn nguôi những ruộng đồng quê hương, lắm lúc đau nhói như một vết thương chưa kín miệng.

Những ngày ấy, hôm nay giống như hôm qua, ngày mai giống như ngày kia, cứ thế lặp đi lặp lại hết sức đơn điệu, đã đem lại cho tôi một sự ổn định và an toàn mà tôi chưa hề được hưởng. Tôi hòa mình vào những niềm vui, nỗi buồn, những đau thương trong xóm. Tôi hòa mình vào với những con người ấy.

Vừa lúc ấy, một sự kiện xảy đến, lại một lần nữa đe dọa đến sự buông neo vốn tạm bợ của tôi.

Làng tôi nằm trong vùng kiểm soát của Việt Minh, các cán bộ chính trị tiến hành một cuộc quyên góp để lấy tiền mua súng ống cần thiết cho cuộc chiến đấu chống thực dân. Tất cả dân làng được mời ra đình. Ai vắng mặt đều bị để ý. Sau chiếc bàn dùng làm diễn đàn có treo một lá quốc kỳ. Hai người đứng trên đó, một trẻ, một già hơn. Tuy tuổi tác như vậy nhưng người trẻ tuổi là người phát biểu:

— Thưa đồng bào, đồng chí, nước ta chiến đấu để rũ bỏ ách thực dân. Chúng ta biết rằng tự do chỉ có thể giành lại được bằng gian khổ và xương máu. Tuy nhiên, lòng dũng cảm là cần nhưng vẫn chưa đủ: chúng ta cần có vũ khí. Chúng ta có thể mua vũ khí của Mỹ, nhưng chúng ta thiếu vàng để làm việc này. Cũng vì vậy, tất cả đồng bào ta được kêu gọi hiến vàng cho Tổ quốc!

Diễn giả nói rất hùng hồn, tiếng vỗ tay ran ran. Cả gian phòng như được truyền nhiệt tình yêu nước.

Lại một lần nữa, mẹ tôi đem giấu tôi vào trong chum.

— Không được động đậy đấy nhé! mẹ dặn tôi. Khi nào họ ra khỏi làng thì mẹ sẽ kéo con ra.

Tôi cảm thấy thất vọng:

— Tại sao cơ chứ? Con có làm điều gì xấu đâu! Cứ để con ở ngoài, con hứa với mẹ sẽ không ra khỏi nhà.

Mẹ không chịu. Tôi ghét cay ghét đắng cái chum đã làm cho tôi như bị chôn sống.

— Không được động đậy, nghe không? mẹ bảo tôi.

Cứ làm như tôi có thể động đậy được ấy. Chẳng khác nào con nòng nọc trong lọ, tôi làm sao bám được vào đâu mà leo lên được khỏi cái lưng vại nhẵn thín!

Bên ngoài thì đang sôi sục. Dân chúng tụ thành từng nhóm dăm ba người nhỏ to với nhau. Cánh nhà giàu thì anh em, chồng vợ, bàn nhau số tiền, số vàng phải hiến. Họ lo nhỡ có ai biết được của chìm của nổi trong nhà, vì thật sự thì lắm người tìm cách giấu bớt cái giàu của họ, bằng cách cúng lễ hòng giải hạn hoặc tránh những kẻ thèm khát rình mò. Để làm việc này, họ giả nghèo giả khổ, thậm chí giả bần cùng, khác xa thực tế. Họ cố gắng ăn mặc thật tồi tàn, có miếng ngon phải ăn dấm ăn dúi trong nhà với nhau. Lạ một nỗi là tuy giấu giếm thế nhưng người ta cũng biết hết, và những kẻ gièm pha lại có khả năng ước lượng gần đúng tài sản thực của họ.

Chiếc khay đặt ở chỗ dễ thấy đang chờ đợi. Dân làng theo thứ tự hàng một lần lượt tiến lên đặt phần quyên góp của mình. Người ta bỏ lẫn lộn lên khay nào hoa tai, nào vòng xuyến rồi nhẫn đính hôn hoặc nhẫn cưới. Những người giàu hơn thì cúng mấy thỏi vàng hay những tập giấy bạc, mặt quàu quạu. Vì bên cạnh nỗi lo chưa vừa ý các cán bộ, họ còn sợ những con mắt thèm thuồng của công chúng. Một cuộc ganh đua giả tạo diễn ra giữa những người có nhiều tiền, để được tiếng là đã hào phóng nhất đối với Tổ quốc.

Đến cuối ngày, cái khay vẫn còn vơi đến một nửa. Người cán bộ trẻ thất vọng. Ông ta cho rằng những người giàu nhất vẫn chưa phải là những người hiến nhiều nhất. Với giọng răn đe, ông tỏ ý mong sớm thấy chiếc khay đầy ắp những vàng mà ông tin chắc đang còn nằm im lìm vô dụng trong những hòm xiểng được đào sâu chôn chặt.

Ông tôi và một vài vị hào mục khác vắng mặt hôm trước nhưng hôm nay đã mang đến những thỏi vàng, “sự đóng góp nhỏ nhoi của những kẻ hèn mọn vào sự nghiệp dân tộc”. Các ông tự trách mình vì già yếu, lực bất tòng tâm, và hy vọng không ai nghi ngờ tấm lòng tận trung với nước của mình. Không ai nói một lời, nhưng ai cũng biết rằng ông tôi và các ông kia chỉ hành động một cách miễn cưỡng và gượng ép, vì họ biết các cán bộ chính trị có trong tay không chỉ có một phương tiện gây sức ép với bọn “tư bản bủn xỉn”.

Bà con nông dân sửng sốt khi chứng kiến người ta khui ra được từ một vài gia đình lượng vàng lớn đến khó tin. Họ căm giận khi nhớ đến những giọt nước mắt giả dối của một vài địa chủ rêu rao là đã khánh kiệt để không chịu trả thêm tiền công cho các tá điền. Chính vì thế nông dân giả thiết rằng bọn địa chủ này hẳn là còn giàu sụ hơn nhiều, theo trí tưởng tượng bị kích động của họ.

Còn mẹ tôi thì nuôi ý đồ lấy trộm của ông tôi. Mẹ kéo tôi ra khỏi chum, bảo tôi đi ngủ, rồi mẹ biến mất trong đêm tối. Không nghi ngờ gì nữa, mẹ đi giành giật lại từng mẩu tài sản của ông cha. Từ lúc thấy ông tôi đặt khoản tiền lớn lên khay, ý nghĩ rằng bà Ba và các con bà đã chiếm phần tài sản lẽ ra là của mẹ lại càng thiêu đốt tâm can mẹ.

Đến sáng sớm mới thấy mẹ về, không sơ múi gì. Tôi nghe thấy tiếng mẹ thở dài, nhưng cứ giả vờ ngủ say để khỏi phải nghe những lời than vãn, nguyền rủa.

Hôm sau, cả nhà phải chịu đựng cơn bực bõ của mẹ. Kể ra thì từ ít lâu nay, không khí gia đình đã không ngừng tồi tệ đi. Mẹ tôi và dượng cãi nhau suốt, văng ra những lời nặng nề, xúc phạm mà tôi không hiểu hết ý, nhưng có thể đoán biết mức độ qua nét mặt hai người. Dượng tôi chỉ cười gằn tỏ ý xem thường, còn mẹ tôi lúc thì lồng lộn, lúc lại khóc rũ. Tôi thương mẹ, đồng thời khó chịu trước cảnh bất lực của mẹ. Trong cuộc xung đột giữa hai người, tôi biết ngay rằng mẹ tôi không có ưu thế. Vì người đàn ông này, tôi chưa hề thấy ông ta có một cử chỉ nhỏ nào tỏ ra âu yếm mẹ tôi, lại là cơ may để bà giành lấy sự vì nể nào đó trong xã hội. Về mặt này, tôi tin rằng ông ta hoàn toàn ý thức được, nhất là bây giờ ông ta thấy mẹ tôi sống như một người lạ ở ngay chính làng xóm quê hương.

Mặc dù sinh ra ở xóm này, nhưng mẹ tôi đã sớm rời quê hương để được sung sướng hơn các bạn gái cũ, những người ngấm ngầm coi rẻ mẹ. Những bạn cùng lứa tuổi, ngày xưa đã từng chơi đùa nghịch ngợm với nhau, bây giờ đã trở thành đám đàn bà thầm lặng giống như lũ trâu đầm dưới ao bùn. Đó là những con người chất phác, trong mắt họ thì mẹ tôi, với nhan sắc ấy, với cuộc sống không theo lề thói chung ấy, là hiện thân của điều ác. Các bà già, với giọng lưỡi cay chua, thì bảo rằng mẹ tôi giống hệt bà ngoại tôi, cũng là một người vợ xấu nết. Tóm lại, đối với mọi người, mẹ tôi là thứ đàn bà bỏ đi vì có tội dan díu với người Pháp. Tôi chẳng phải là bằng chứng của tội lỗi đó sao? Sự tồn tại của tôi đã đóng dấu vào bản tội trạng khai trừ mẹ tôi. Chồng của mẹ tôi cũng nghĩ như mọi người, cũng ngấm ngầm mong đợi điều ấy xảy ra cho bà.

Thật ra thì cuộc sống của ông ta cũng chẳng dễ dàng gì: không có bạn bè và suốt ngày ru rú một chỗ. Dân làng, tuy không tỏ ý kình địch gì, nhưng lại cứ coi như không biết ông hoặc có biết thì cũng chỉ “kính nhi viễn chi”. Thế là ông náu mình vào thầm lặng và nỗi nhớ quê hương lại càng da diết. Ông nhớ tiếc bản tính tự nhiên hồ hởi của người miền Nam với đặc điểm là dễ cười vui. Ông nhớ tiếc Chợ Lớn là nơi ông đã sống cả cuộc đời trai trẻ và trưởng thành. Còn ở cái làng miền Bắc này, sao mà ai cũng cau có, khô khan. Cả đến thức ăn ở đây cũng không vừa miệng ông. Có khi suốt nhiều giờ liền, ông kể cho chúng tôi nghe những bữa cỗ trong gia đình thân phụ ông, khi ông cụ còn sống: ông kể lại việc tự ông đã nấu thịt lợn hầm ngày giáp Tết thế nào, một món nấu công phu, mất đến năm sáu ngày chuẩn bị trước. Chúng tôi lơ đễnh ngồi nghe cho qua chuyện. Mẹ tôi làm việc nhà ngay cạnh đấy liền phác một cử chỉ sốt ruột như đã chán ngấy những câu chuyện đó rồi. Hơn nữa, ông nói mà có nhìn gì chúng tôi đâu, hai mắt cứ mông lung về phía người vô hình nào đó. Càng ngày ông càng hay lẩm bẩm một mình, hệt như tiếng nước nhỏ giọt trong lòng chum rạn nứt.

Cuối cùng, không chịu được nữa, ông quyết định trở về Tuy Hòa, một thị xã nhỏ ở miền Trung nơi còn có mồ chôn ông cụ thân sinh. Mẹ tôi cũng thấy đã đến lúc phải ra đi. Bà biết rằng trước sau cũng khó sống yên ở nơi này. Nhưng đối với tôi thì cuộc ra đi này thật xé lòng. Tôi đã gắn bó với cảnh vật, với người dân làng này. Tôi đang bắt đầu cắm rễ nơi đây, tôi đang góp nhặt những kỷ niệm để xây dựng cho mình một tiểu sử sau này. Tôi đang trải nghiệm sự liên tục của đời mình.

Bởi cho tới lúc đó, đời tôi là một chuỗi những đứt gãy. Tôi không còn được gặp lại những chứng nhân cho quá khứ của mình. Tôi hầu như không biết gì về chính bản thân mình, cũng không có ai kể lại lúc tôi còn tấm bé ra sao. Tôi thích được biết tôi là một đứa sơ sinh vui vẻ hay ủ ê. Liệu người ta có thấy tôi hồi mới lọt lòng là dễ thương không? Tôi có giống những đứa trẻ sơ sinh khóc oe oe suốt ngày ở xung quanh tôi bây giờ không? Cả đến mẹ cũng không thể trả lời cho tôi những câu hỏi ấy, vì khi vừa đẻ tôi ra thì mẹ đã xa tôi rồi. Kỷ niệm duy nhất mẹ còn nhớ được là quẻ bói của ông thầy phán rằng tôi sẽ là nỗi bất hạnh cho đời mẹ. Điều mẹ tiết lộ khiến tôi khiếp sợ ớn người. Tôi cảm thấy mình quái gở. Tôi yêu mẹ, nên càng tuyệt vọng thấy mình là mối tai ương không tránh được của bà. Phải chi mình không phải do mẹ đẻ ra, mà là con của một bà nào đó, vừa đẻ ra mình bà chết liền, được thế thì mình khỏi làm hại đến ai. Và như thế mẹ cũng khỏi phải lo lắng với lời đoán của ông thầy bói; còn mình, mình sẽ đem lại cho mẹ tình âu yếm và niềm an ủi. Tôi thấy mẹ tôi đẹp, cứ như là mọi vẻ đẹp trên đời này đều tập hợp nơi mẹ. Khuôn mặt trái xoan hoàn hảo, mái tóc đen nhánh. Đôi mắt với bầu mắt rộng mà mãi sau này tôi mới tìm thấy ở Marlene Dietrich* - đôi mắt hiếm thấy ở người phụ nữ Á Đông. Đôi mắt hạt huyền khiến cho cái nhìn của mẹ hiền dịu vô biên với hai điểm sáng long lanh. Khóe miệng của mẹ, ngay cả lúc nghỉ ngơi cũng như sắp nói lên điều gì dịu dàng và nghiêm trang. Ở mẹ toát ra những nét thanh tú, duyên dáng nổi bật hơn tất cả mọi người xung quanh. Nếu đem so sánh, thì ngay cả bà chị của mẹ, tức bà bác tôi, cũng chẳng có nghĩa lý gì. Vậy mà tôi chẳng thấy mẹ được sung sướng bao giờ. Hình như mẹ không mong ước điều gì khác, ngoài việc chúng tôi có được một mái nhà che mưa nắng và ngày ngày có sẵn gạo trong nồi. Mẹ chịu đựng mọi thiệt thòi như người ta có mà chung sống với căn bệnh vô phương cứu chữa. Càng lớn lên, tôi càng nhận ra nỗi thua thiệt trong đời mẹ. Phát hiện ấy làm dấy lên trong tôi những tình cảm trái ngược: vừa muốn được gần gụi để xoa dịu bớt những phiền muộn khổ đau cho mẹ, lại vừa cảm thấy nhu cầu cấp thiết thôi thúc tôi phải rời mẹ thật xa. Gạt phăng những nỗi khổ đau tinh thần và thể xác đang dệt nên cốt lõi cuộc đời mẹ, tìm đến nơi nào đó mà thay đổi hết mọi thứ. Phải đập gãy cái vòng luẩn quẩn này. Phải thoát ra khỏi cái mớ bòng bong này.

•

Nữ diễn viên điện ảnh người Mỹ gốc Đức, nổi tiếng hồi trước Chiến tranh thế giới thứ hai.

5
Vùng đất của ông dượng

Tôi có cảm giác cuộc hành trình vào Tuy Hòa như kéo dài vô tận. Đã bao nhiêu lần mặt trời mọc rồi lặn, lặn rồi lại mọc. Chúng tôi lăn lóc như những con vật trên sàn tàu chật cứng. Người ngợm hốc hác và bẩn thỉu, gió thổi rối tung các mái tóc bám đầy bụi than. Đúng như dự đoán, trong các phòng vệ sinh của toa hạng ba không có nước. Nhưng chúng tôi vẫn hy vọng có thể rửa ráy khi tàu đỗ lại.

Tàu dừng bánh, đám đông chen chúc nhau trước cái vòi nước độc nhất. Chẳng ai dám nghĩ đến rửa ráy nữa, họ nhặt nhạnh đủ thứ chứa được để lấy nước dùng uống dần cho đỡ khát trên đoạn đường còn lại. Thôi thì từ chai dầu đậu nành cũ đến chai dung tích vỏn vẹn một phần tư lít. Không có chai lọ thì đựng vào gáo dừa, chỉ phiền nỗi không có gì làm nắp đậy. Thêm vào đó lại còn chuyện tàu đâu có dừng đỗ lâu. Cho nên người ta chen lấn, xô đẩy, cãi cọ. Đàn ông thì chửi thề, đấm đá. Đàn bà thì rỉa rói, và cũng có cả đánh nhau. Bọn trẻ con bám lấy chân mẹ mà la hét. Tiếng ồn thật đáng ghê sợ. Nhìn cảnh này, tôi nhận ra rằng cái nghèo khiến con người hèn đi biết bao nhiêu. Trong những ngày dài khủng khiếp của chuyến đi, tôi đã thấy những người ban đầu sao mà lịch sự thế, nhưng rồi cũng tranh cãi nhau chỉ vì một mảnh sàn tàu nằm ngả lưng. Người ta cất giấu phần nước của mình như thể đại hạn đến nơi. Lòng độ lượng cứ cạn dần theo thời gian. Người ta không còn mời mọc nhau nữa mà che che đậy đậy mỗi khi vào bữa.

Không ai biết chuyến đi còn kéo dài bao nhiêu ngày vì đường sá rất bất trắc. Không hiếm những đoàn tàu đã bị đánh đổ. Ngoài những nguy hiểm đó, tàu xe bây giờ cũng chậm trễ ghê gớm hoặc không còn vận hành được nữa. Mọi người đều lo lắng. Trong toa, người ta dựng tạm những bàn thờ nho nhỏ đặt ở mọi góc: một manh chiếu bên trên bày một bát cơm, một trái cây và thắp mấy nén nhang. Các bà già lầm rầm cầu khấn, kêu cầu các thần sơn lâm hay thần đường sắt phù hộ độ trì. Cứ mỗi lần thấy tàu chạy chậm vô cớ là mọi người lại hoảng hốt. Người ta sợ Việt Minh như sợ cọp trong rừng xưa kia. Ngoài gia đình tôi và mấy gia đình nữa từ miền Bắc vào từng được gặp các chiến sĩ quân đội nhân dân, những người khác hầu như nghĩ rằng Việt Minh không phải là người mình. Những con người ngu dốt ấy sợ cả Tây thực dân lẫn các chiến sĩ Việt Nam.

Vào tối thứ ba, tàu phải đỗ lại suốt cả đêm vì sợ Việt Minh tấn công. Mọi người kéo nhau xuống sân ga. Một số tìm mua cá mới câu hồi sáng hoặc tôm khô của dân bản địa. Nhìn mà cứ ngỡ đang trong thời bình, nếu như không có vài người lính đang gác phía bên kia, đang nhìn chăm chú vạt rừng rậm tối om.

Thị xã Tuy Hòa gây cho tôi cảm tưởng như một đô thị. Các cửa hàng khá nhiều, người qua lại tấp nập. Tôi đã sống ở Hà Nội và Tuyên Quang nhưng lúc ấy tôi còn quá bé nên chưa biết đánh giá. Tuy Hòa cuốn hút tôi ngay tức khắc. Tôi tìm mọi cớ để lỉnh đi một mình khiến mẹ cứ lo sợ tôi lạc giữa chốn xa lạ ấy. Nhưng tôi nóng lòng được hòa vào đám đông. Tôi chỉ thấy mình được thoải mái trên phố phường, giữa những người không quen biết, vui sướng cảm thấy mình hoàn toàn đơn độc nhưng cũng lại được quây quần với mọi người. Tôi dành nhiều thời gian quan sát lũ trẻ con vì thấy chúng hết sức sinh động, vô cùng ranh mãnh, cực kỳ nghịch ngợm, tóm lại rất khác với trẻ con nhà quê. Dựa lưng vào tường hay ngồi chồm hỗm sau các quầy hàng, tôi theo dõi các trò chơi, các cuộc cãi vã và cả trò ăn cắp vặt của chúng.

Chúng xúm lại từng nhóm trước các quầy hàng phong phú làm tôi phát ngợp. Có đủ các loại hàng hóa: gạo đóng từng bao một tạ, cá khô, chén bát, rau quả, chiếu cói… Tôi không hề biết trên đời lại có nhiều thứ để mua bán đến thế. Cái gì tôi cũng thèm. Tôi bỗng nhận ra cảnh nghèo nông thôn mà tôi từng sống qua: vật dụng hiếm hoi, sự dè sẻn hằng ngày khiến chúng tôi phải đếm từng cọng rau trong bữa ăn. Thành phố đối với tôi dường như là nơi giàu có vào bậc nhất, nơi ban phát sự thoải mái và thú vui. Thành phố hợp với tôi.

Chúng tôi được xếp ở tạm trong nhà một bà cô của dượng tôi. Cả khu phố chỉ có mỗi nhà bà là bằng gạch. Bốn bề xung quanh toàn nhà tranh chen chúc, phần lớn là nơi trú ngụ của những người quẩy nước thuê. Họ là những người đàn ông ốm yếu, da sạm đen vì cháy nắng, trên mặt chỉ thấy hai hố mắt long lanh và hàm răng nhô ra y như cái đầu lâu. Ta chẳng bao giờ gặp họ mà không thấy trên vai họ hai thùng nước trĩu nặng khiến chiếc đòn gánh oằn xuống như cây cung. Chân họ bước nhanh và nhịp nhàng, bàn chân hầu như không chạm đất, vai bỏng rát vì đòn gánh cọ vào. Chỉ phải trả họ mấy xu, họ cung cấp đủ nước cho chúng tôi dùng.

Họ thường quẩy nước ở một máy công cộng cách khu phố nửa giờ đi bộ với đám đông dày đặc và ồn ào bâu quanh cả ngày lẫn đêm. Xô xát xảy ra luôn. Đàn bà, trẻ con đương nhiên bị loại bỏ, chỉ còn cánh đàn ông vai u thịt bắp và to mồm mới giành được nước. Thành ra cái máy nước mặc nhiên trở thành sở hữu của những người quẩy nước thuê. Suốt ngày, có thể thấy họ lặng lẽ gánh nước đến các nhà, mắt thất thần, chăm chú để không hụt bước, hai thùng nước đánh nhịp như những bóng ma nhún nhảy.

Họ làm quần quật suốt từ mờ sáng đến tối sẩm, không ngừng nghỉ. Họ chẳng kết bạn với ai. Ngay cả giữa họ với nhau, họ cũng ít nói, họa hoằn mới trao đổi vài lời trong lúc chờ lấy nước đầy thùng. Họ chạy đi chạy lại như con thoi dệt nên ngày dài. Tôi bị cảnh tượng đó ám ảnh. Đôi khi nằm mơ thấy họ, buồn rầu, câm lặng. Tôi thấy, trên con đường mấp mô, những chiếc lá xanh dập dờn trên mặt thùng để nước khỏi bắn tóe ra ngoài to ra quá đỗi. Những chiếc lá ấy to dần, to dần lên thành những tấm chăn dày trùm lên người khiến tôi ngộp thở. Tôi giãy giụa trong khi những bộ mặt trông giống đầu lâu của họ xoáy sâu vào tôi với những hố mắt trống hoác.

Tôi vừa thương họ lại vừa hận họ. Nhìn vai họ rớm máu, tôi đau lòng. Nhưng tôi lại ghét cái vẻ nhớn nhác và sự nhẫn nhục của họ. Phí phạm nước trở thành một tội ác nên tôi chỉ dùng nước để uống chứ không rửa ráy nữa, mặc cho mẹ tôi la mắng. Mặt mày tôi nhem nhuốc, chân đen nhẻm vì đi đất như tất cả mọi người. Mẹ coi tôi là loại con gái lêu lổng, đe rằng nếu tôi cứ như thế thì sẽ y hệt lũ con những người quẩy nước thường đàn đúm với nhau trên những con đường đất đỏ bụi lầm, lăn lóc với rác rưởi để nhặng xanh theo bám từng đàn. Mường tượng đến một tương lai như vậy, tôi khiếp sợ rùng mình. Quả thực, chỉ cần mở mắt ra mà nhìn xung quanh là thấy ngay những đứa trẻ như vậy: gầy còm, hai con mắt bồn chồn, không chút sinh lực. Đứa lớn thường cắp bên hông đứa bé đang lè nhè khóc vì đói, nước mắt chảy xuống vạch thành hai vệt trắng trên khuôn mặt đen nhẻm vì bụi bặm.

Các bà mẹ thì đi ở vú cho các gia đình khá giả. Họ kiếm được nhiều tiền hơn chồng và cũng nhờ công xá của họ mà nhà mới có đủ bát ăn, chưa kể có khi họ còn lấy trộm vặt của chủ. Kể ra cuộc sống của họ có thể dễ chịu hơn, nếu như họ không đẻ sòn sòn để thêm miệng phải nuôi. Nhưng đi ở vú phải có sữa, mà muốn có sữa thì phải đẻ. Cái vòng luẩn quẩn ấy, họ không sao thoát ra được. Lắm khi họ rớt nước mắt nhìn đứa trẻ bụ bẫm của chủ bú lấy bú để dòng sữa lẽ ra phải thuộc về lũ con đang đói sữa của họ. Thế là, lừa lúc chủ nhà không để ý, họ lén về nhà, vội vội vàng vàng chìa vú cho con, nhất là khi chúng đau ốm. Có lần tôi đến chơi nhà người quen của bác tôi và thấy một chị vú chỉ có da bọc xương gầy đến phát sợ; người chị như một cái cây khô đeo lủng lắng hai quả to đùng là cặp nhũ hoa. Cứ như chị ta thì kỳ quái thật. Có ai từng thấy một cái cây khô héo lại ra quả to như thế chưa? Trông mà phát sợ. Hình như toàn bộ sự sống lưu thông trong người chị chỉ còn chứa chất trong cặp vú cho những đứa bé mút quáng quàng, dai dẳng ngày đêm. Tôi không thích những đứa bé ấy. Tôi mường tượng đến lúc kết thúc thì hình hài kia sẽ chỉ còn lại một cái vỏ trong suốt như những con ve lột xác để lại trên cành cây.

Sau này, vào những năm 50, khi phim Mỹ tràn ngập Sài Gòn, nhìn hình ảnh bộ ngực nở nang quá cỡ của Jayne Mansfield, tôi lại sực nhớ đến những chị vú kia, đến những cặp vú lủng lẳng trên tấm ngực đen thui của họ, và cổ họng tôi nghẹn ứ.

Tuy Hòa là vùng đất của dượng tôi. Chúng tôi kinh ngạc khi nhận ra ông ta có lắm quan hệ họ hàng và chỗ quen biết đến thế. Con người mà chúng tôi chỉ thấy sống đơn độc bây giờ ai gặp cũng phải chào. Ông mỉm cười với người này, vỗ vai thân mật người kia, dừng lại nói đôi ba câu với một người khác nữa. Những người đó tiếp nhận cử chỉ thân mật ấy như tiếp nhận một ân huệ. Việc ông được mọi người biết và lại vì nể nữa làm tôi càng ngạc nhiên. Tôi chỉ biết ông là người lúc nào cũng cau có, khe khắt, lạnh lùng, ác khẩu. Cứ nghĩ đến việc ông có thể cười thôi tôi đã cảm thấy bất nhã rồi. Làm thế nào mà mọi người ở đấy quý mến ông được nhỉ?

Thực ra thì ông đạt được kết quả này là nhờ ông thân sinh đã quá cố, một phú thương mà mỗi người cúi đầu chào đều có mang nợ ít nhiều. Vài người trong số đó còn chưa trả hết món nợ vay từ ngày trước để xây một ngôi nhà hay mở một cửa tiệm. Nói tiệm cho to chứ thật ra chỉ là một mái tranh. Trên chiếc chõng tre, một ấm nước sôi bốc khói, cạnh đó là khoảng chục cái bánh và những điếu thuốc thơm Mỹ bán lẻ cho người sẵn tiền. Trong cái thế giới gần như bần cùng này, dượng tôi có vai vế như một ông thái tử. Chúng tôi sống bằng tiền lãi ông thu được hằng tháng từ những con nợ của thân phụ ông, nay vì quyền thừa kế mà trở thành con nợ của ông.

Mẹ tôi đến bây giờ mới thấy rằng mình chẳng hề biết gì về đức ông chồng. Giờ mẹ mới biết ông từng góa vợ, tức là chẳng biết sớm hơn tôi. Người vợ quá cố đó là con đầu lòng một gia đình có của ngang với gia đình ông. Người ta kể lại rằng đám cưới của họ kéo dài suốt một tuần lễ. Ai cũng nghĩ họ là những người được thần Phật phù hộ: trẻ trung, vô tư lự, giàu có, đời họ chỉ có việc đi theo con đường vạch sẵn, con đường của những kẻ được ưu đãi trong thế giới này.

Chẳng bao lâu sau, họ sinh được con gái đầu lòng, tiếp đến hai mụn con gái nữa, rồi một cậu con trai. Cậu con thừa tự này ra đời thật đúng lúc, lập tức xua tan những đám mây đang phủ lên cuộc sống của hai vợ chồng từ khi bà vợ sinh đến đứa con gái thứ hai và nhất là lại thêm đứa thứ ba cũng là con gái nốt. Lúc ấy, dượng tôi đâm cáu bẳn đã tính chuyện cưới một bà vợ bé để kiếm mụn con trai nối dõi. Song hai vợ chồng đã tìm lại được niềm vui trong ngôi nhà đầy những tiếng cười, tiếng khóc của trẻ con, được cả hai họ nội ngoại cưng chiều. Năm tháng trôi qua, bỗng không biết từ đâu tung ra lời đồn rằng người vợ trẻ ấy mắc bệnh hủi. Mọi người xa lánh bà, nhìn bà với vẻ kinh hãi, ai cũng lo lại gần bà sẽ bị lây bệnh. Gia đình bà cải chính tin này, cố làm cho dượng tôi yên tâm. Nhưng chẳng mấy chốc, trên người bà bắt đầu nổi những nốt sưng mọng. Cha mẹ bà, rứt từng khúc ruột, đem bỏ bà vào trại hủi, vĩnh viễn tách lìa khỏi thế giới những người sống. Không còn ai gặp lại bà nữa. Duy có mẹ bà hằng tháng đi thăm, đã được nghe, sau một tấm màn chứ không được nhìn tận mắt, câu chuyện hãi hùng về những nỗi đau đớn về thể xác và tinh thần khi bà cụt dần các đốt chân tay, đành bỏ lại chúng trên giường như những mảnh gỗ mục vào buổi sớm mai. Sau cơn thử thách đó, dượng tôi chạy vào Sài Gòn xin một chân chào hàng cho công ty thuốc lá Bastos.

Việc ông trở về Tuy Hòa khiến mọi người sửng sốt. Ông nối lại quan hệ với gia đình vợ cũ, với những đứa con mà mấy người ít tuổi nhất còn không nhớ nổi mặt cha. Ông bỗng nhớ ra rằng ông có một đứa con trai, ông càng vui thích hơn vì mẹ tôi chỉ đẻ cho ông được một đứa con gái.

Ông vắng nhà suốt ngày, khi thì đến chơi bố mẹ vợ cũ, khi thì thăm bạn bè. Ông sống bên mẹ tôi như người khách lạ, ít chuyện trò. Mẹ tôi thường không biết có phải chờ cơm tối không. Mâm cơm thì cứ nguội dần. Tôi và con bé em, hai đứa lăn ra ngủ vì mệt, vì ngán ngẩm. Đến khuya, mẹ mới hâm lại thức ăn và đánh thức hai đứa dậy. Chúng tôi lặng lẽ ăn, chẳng thấy ngon lành gì. Đêm đêm, tôi nghe tiếng mẹ khóc thút thít.

Mặc dù thế, tôi không cảm thấy khổ. Vì tôi đã đánh bạn được với lũ trẻ con có tiếng ngỗ ngược trong khu phố. Tôi cũng học cách nói năng tục tằn và tiếng lóng của chúng nó, tôi bắt chước cung cách của những đứa ương bướng. Chúng dạy tôi những trò chơi, dạy cách ăn cắp hoa quả trên các quầy hàng, kẹo bánh trong các lọ thủy tinh to tướng. Là con gái, tôi thấy mình phải táo bạo gấp đôi để chúng phục tài. Mẹ không còn nhận ra đứa con thân yêu giờ đã trở nên lem luốc, hỗn hào và bướng bỉnh. Sáng sáng mẹ đưa tiền cùng danh sách những đồ ăn cần mua cho tôi đi chợ nhưng tôi đi một mạch đến tận trưa mới về. Thế là ngày nào cũng xảy ra thảm kịch. Mẹ rầy la tôi vì tội về muộn rồi thở dài thất vọng, mẹ đánh tôi rồi mẹ khóc than số phận hẩm hiu đã đẻ ra đứa con hư. Đôi khi, dượng tôi chứng kiến cảnh đó. Ông ngước đôi mắt trắng dã lên trời, thốt ra những tiếng thở dài của người bực bội nhưng cố nén, lườm tôi một cái rồi bỏ đi. Lần nào tôi cũng xin lỗi mẹ và hứa xin chừa nhưng tôi không thể nào giữ lời cho được, đường phố hấp dẫn tôi quá đỗi. Ngôi chợ ồn ào và nhiều màu sắc giống như ngày hội trong mắt tôi. Lũ bạn mới nồng nhiệt đâu có để tôi nghỉ ngơi. Tôi theo chúng lang thang hết phố này sang phố khác không biết chán. Chúng nói dạy tôi cách ăn bớt tiền của mẹ. Chỉ việc tăng giá các thứ đồ ăn mẹ dặn mua ở chợ. Điều này chẳng khó khăn gì, vì mua bán phải mặc cả: người mua nếu sành chợ búa có khi giảm được đến một phần ba giá nói thách của người bán hàng. Nếu phải mua một đồng bạc cá, hãy cứ khai với mẹ là tôi phải mua đắt hơn một chút. Gộp các khoản chi lại, có thể bớt được của mẹ gần một đồng bạc, nộp hết cho bọn chúng.

Đúng như dự đoán, dượng tôi dẫn về nhà lũ con có với bà vợ trước. Thế là bỗng dưng mẹ tôi trở thành dì ghẻ của ba cô con gái lớn và một cậu con trai hơn tôi vài tuổi. Chỉ nhìn vào số lượng thôi đã đủ ớn rồi. Ngay từ phút đầu giáp mặt, chúng tôi đã dàn thành hai trận tuyến đối địch. Mấy đứa con riêng của dượng nhìn ba mẹ con tôi với ánh mắt thù địch thẳng thừng, không gì đảo ngược được. Còn mẹ tôi cũng không giấu giếm thái độ ác cảm với những kẻ xâm nhập. Lẽ đời là thế. Hễ mẹ quay lưng đi là hai chị em tôi bị chúng cấu véo. Tôi là đứa bị ghét nhất, vì không cùng chung bố với chúng. Chúng nó bảo nhau ngoéo chân cho tôi ngã rồi cười đùa trước cái đau của tôi. Tôi thấy lại không khí trong trại mồ côi với những trò chơi độc ác ở đấy. Tôi tìm mọi cách trả thù. Cứ thấy đứa nào bỏ quên gương lược trên giường là tôi quẳng xuống giếng. Thành ra hai chị em tôi và lũ con riêng của dượng suốt ngày rình rập, bày mưu tính kế hãm hại nhau. Tôi chỉ vui thích khi thấy chúng nó đau khổ, tôi trở thành đứa ác độc. Điều khiến tôi tổn thương nhất là chúng nó thì thào nói xấu mẹ tôi đi lại với “lão Tây” thế nào để đẻ ra tôi. Tôi giận điên người, xấn vào đấm đạp chúng nó. Nhưng chúng nó có những ba đứa đều lớn tuổi hơn, cho nên rốt cuộc bao giờ tôi cũng thua. Tôi chui vào một xó khóc lóc, không phải vì bị chúng nó đánh đau mà chỉ vì ức không chịu được khi chúng khinh rẻ mẹ tôi. Tôi chẳng thiết sống nữa. Để bù lại, tôi tự bịa ra chuyện mình là con của hai người Việt Nam chính cống.

Suốt một thời gian dài, tôi bám lấy giấc mơ phủ định dòng giống của mình. Tôi tránh xa mọi tấm gương, không ngó xuống bóng mình trên mỗi vũng nước ven đường. Tôi một lòng một dạ muốn quên hẳn mình là con lai. Nhất là muốn làm sao cho mọi người cũng quên được điều đó. Nhưng càng ngày tôi càng thấy mọi cố gắng của mình chỉ là hão huyền, vô ích.

Lớn lên một chút, khi đi học, được mấy thằng con trai cùng trường ve vãn săn đuổi, tôi thấy ngay trong ánh mắt chúng chỉ có ngọn lửa thèm khát cái nòi lai của tôi. Phát hiện đó lại đưa tôi tới chỗ ngạc nhiên hơn. Tại sao họ lại có thể thích cái mà họ khinh? Những lời tán tụng của chúng không làm tôi vui thích, mà chỉ thêm băng giá. Tôi có cảm giác chúng thèm khát tôi như một thứ trái cấm, một thứ của lạ, cố giành lấy một lần cho biết. Chứ còn lâu họ mới đặt tôi cùng hàng với các bà mẹ, các chị em của họ. Trong suốt thời kỳ sống ở Việt Nam, tôi không ngừng xác minh cảm giác đó. Đàn ông có thể có đủ loại, nhưng thái độ sâu kín của họ đối với tôi vẫn chỉ là một. Do đó, tuy tôi sinh ra ở Việt Nam, tư chất của tôi được rèn đúc trong nền văn hóa Việt Nam nhưng tôi không bao giờ có quan hệ xác thịt với một người Việt Nam nào. Ngoại trừ cái sự coi mỗi bước hẫng hụt của tôi là cố tật chứ không phải sai lầm, thì ham muốn của họ chỉ hạ thấp tôi xuống mà thôi. Để được coi trọng, tôi phải làm ra vẻ hoàn toàn lãnh đạm, vô tình. Nhưng tôi đau khổ với cách xử thế giả tạo đó, bởi vì chính tôi lại cũng mơ về tình yêu.

Cuộc chiến tranh nho nhỏ trong nhà đó làm đầu óc mẹ tôi căng thẳng. Bà thường bị choáng váng, kiệt sức, không còn làm được việc gì trong nhà. Thế là bọn trẻ được thể ton hót với dượng tôi rằng ông đã sai lầm đi rước về một mụ đàn bà Bắc Kỳ, “rặt một lũ lạnh lùng, tính toán”, hơn nữa lại có quá khứ chẳng đẹp đẽ gì. Khi nhắc đến cái quá khứ ấy, rõ ràng là chúng nó ám chỉ tôi. Dượng tôi làm như đột nhiên thấy ra sự thật hiển nhiên ấy. Ông ta coi thường mẹ tôi và miệt thị tôi theo cách ác độc nhất: chối bỏ hoàn toàn. Ông ta sổ toẹt lên cuộc đời tôi, làm như tôi không hề tồn tại. Không bao giờ ông thèm gọi đến tôi, không nói với tôi một lời, thậm chí không thèm nhìn tôi. Khi nào bất chợt tôi xuất hiện ngay trước mặt ông, ánh mắt ông xuyên qua tôi như qua một màn khói. Thủ đoạn của ông để lại dấu ấn mạnh mẽ trong tôi. Tôi tự hỏi hay là mình đã trở thành vô hình mà mình không biết. Tôi thường có những cơn ác mộng, thấy cơ thể mình tan loãng vào không khí, nhẹ tựa nụ bông gòn.

Dượng càng ít nhìn ngó đến tôi, tôi lại càng muốn ông phải chú ý đến mình. Tôi rình đón từng ý muốn của ông, ra sức làm ông vừa lòng. Thấy ông hơi khó chịu vì nóng nực là tôi có mặt ngay đó, tay phe phẩy quạt cho ông. Nhưng ông bĩu môi quay đi chỗ khác. Tôi thà bị đánh đập còn hơn là bị nhục mạ như vậy. Thái độ thờ ơ của ông làm cho lòng tôi như tan chảy. Tôi tìm phương sách xấu nhất: lấy trộm tiền trong ví của ông. Ông sẽ biết ngay kẻ trộm là tôi, sẽ quát mắng và có thể còn đánh tôi nữa. Lúc ấy tôi sẽ trả tiền ông, để ông biết rằng tôi không phải hạng xấu xa như ông nghĩ. Thế nhưng khi thấy mất tập giấy bạc, ông chỉ cười lạnh lùng và ném cho tôi một cái nhìn biểu lộ toàn bộ sự ghê tởm với cái giống con hoang là tôi. Ông phàn nàn với mẹ tôi, ra lệnh cho các con gái ông lánh xa con ăn cắp, rồi ông ra khỏi phòng. Mấy đứa con cũng đi theo. Đến lượt mẹ tôi ra nốt. Tôi đứng chôn chân, chán ngán. Bên ngoài oang oang tiếng cười đùa của mấy đứa con riêng của dượng tôi, tiếng mẹ giục em tôi rửa chân trước khi đi ngủ. Mọi người đều thờ ơ trước số phận của tôi.

Dượng dành cho tôi một nỗi căm ghét lạnh lùng, còn mẹ, để lấy lòng dượng khi có mặt ông ta, cũng đối xử với tôi như người dưng. Tôi khao khát được gặp mẹ, dù chỉ một lần, để tâm sự với mẹ bất chấp cách đối xử của dượng. Nhưng mẹ chẳng cho gặp bao giờ.

6
Bây giờ con đã là đàn bà

Tôi bước vào tuổi mười một. Một hôm đi chợ về, tôi thấy máu chảy ròng ròng xuống hai chân. Tôi lẩn vào trong phòng kho ở ngoài sân, nơi chứa các thứ chổi cùn rế rách. Tôi vội cởi quần ra, hoảng hốt thấy máu đỏ lòm giữa hai đùi. Tôi nghĩ thầm: “Khéo không bị thương tận trong bụng.” Không biết chừng mình vô ý nuốt phải mảnh thủy tinh rồi nó cứa vào ruột đây. Không biết làm thế nào để máu khỏi chảy, tôi nghĩ mình sắp chết đến nơi, và như thế thì trời thật bất công. Từ ngày dượng tôi hầu như vắng mặt cả ngày, mẹ con tôi sống với nhau thật vui vẻ. Nhà lúc nào cũng râm ran tiếng cười, hàng xóm thường chạy sang chơi, chia sẻ niềm vui với chúng tôi. Chỉ đến tối, khi dượng tôi về, thì hai mẹ con mới lại phải đóng kịch giả vờ với nhau. Lúc ấy mẹ tôi thôi không nói gì với tôi nữa, con em tôi cũng lặng thinh chơi một mình một xó, còn tôi thì miệt mài với việc thêu thùa cầu kỳ của mình. Thỏa mãn với cái không khí trầm lắng ấy, dượng tôi hỏi vợ:

— Cơm nước có chưa, mẹ cái Dung?

Dung là tên con bé em tôi. Thời ấy, vợ chồng có thói quen gọi nhau bằng tên đứa con đầu lòng.

Mẹ tôi đáp:

— Bố cái Dung muốn ăn lúc nào thì em dọn.

Chuyện trò giữa hai ông bà chỉ có thế. Nhưng chúng tôi biết một ngày cũng chỉ có một lúc khó chịu ấy thôi nên chúng tôi kiên nhẫn đóng vai của mình, chờ đến lúc dượng sẽ lại rời khỏi nhà vào sáng hôm sau.

Tôi nghĩ đến tất cả những chuyện ấy khi nhìn xuống hai đùi lem luốc của mình. Không, tôi không muốn chết.

— Đừng khóc nữa, mẹ tôi mắng. Con thấy kinh đấy. Thế là từ nay con trở thành đàn bà rồi!

Rồi mẹ đưa tôi mấy mảnh giẻ. Tôi cảm thấy mình uế tạp. Bước đi vụng về vì vướng búi giẻ kẹp giữa hai đùi. Tôi có cảm giác mình quay lại thời trẻ con thì đúng hơn, và lại khóc. Còn mẹ tôi thì ngược lại, có vẻ vui vui. Mẹ chạy đi mua cho tôi mấy thước vải bông trắng. Trông bà tất bật như thể đang đi sắm đồ cưới cho tôi. Cả ngày hôm đó, hai mẹ con ngồi khâu khố vệ sinh. Vừa khâu, mẹ vừa giải thích như thế là tôi đã hết tuổi trẻ con rồi, chớ có chạy nhảy, chơi nghịch ngoài đường như đứa trẻ ranh nữa. Từ nay tôi phải nói năng cho dịu dàng, cử chỉ phải chậm rãi, phải cụp mắt nhìn xuống cho khiêm nhường, nhất là khi đứng trước đàn ông, tóm lại là phải xây dựng nữ tính. Mẹ bảo rằng đời đàn bà đầy trắc trở, rất dễ rơi vào cạm bẫy, cho nên phẩm chất hàng đầu ở người đàn bà là chớ cả tin nhẹ dạ.

— Tin lời mẹ, con ơi, mẹ biết mẹ nói cái gì. Chớ có mắc những lỗi lầm như mẹ.

Tôi nghe mà sửng sốt. Mẹ khuyên tôi tuyệt đối chớ có thân mật với đàn ông, kể cả người đáng tuổi bố mình.

— Đàn bà chỉ có mỗi một của quý, là chữ trinh.

Mẹ kể câu chuyện thương tâm về những cô gái bị chồng ruồng rẫy chỉ vì không còn trinh tiết, chỉ còn nước đi làm đĩ hoặc kéo dài cuộc đời khốn khổ. Bởi đàn ông luôn biết được người con gái nào còn trinh, người nào mất.

Tôi hỏi:

— Nhưng làm thế nào họ biết được hở mẹ?

Những tiết lộ của mẹ lại càng đè nặng lên tâm trí tôi, tôi không muốn trở thành đàn bà nữa. Mà tôi nào có thấy mình khác gì so với ngày hôm qua đâu, không hiểu vì sao cái dòng máu ấy lại có thể đến mức làm đảo lộn cả đời tôi.

— Vậy nhưng nếu họ lầm lẫn? Nếu người đàn bà vẫn còn trinh tiết? tôi hỏi mẹ.

— Họ chẳng lầm đâu!

Yên lặng một lát, mẹ nói tiếp:

— Dù thế nào thì cũng chẳng ai tin vào lời người đàn bà tuyên bố mình vẫn còn trong trắng.

Tôi rụng rời. Nỗi sợ bị mất trinh làm tôi phát ốm. Tôi cứ nằm mơ thấy một người đàn ông to lớn, có tuổi, tay vung gươm, chân đá, mồm la hét đuổi tôi đi: “Con này mất trinh rồi!” Thiên hạ xúm quanh nhổ vào mặt tôi. Tôi cố cãi nhưng không lời nào thốt được ra khỏi miệng.

Từ hôm tôi có kinh, mẹ đối xử với tôi có vẻ vì nể hơn. Mẹ bắt con em tôi phải lễ phép với tôi, lắm lúc tôi thấy hơi quá. Bà tranh thủ mọi dịp để thông báo cho các bà ngồi lê đôi mách trong khu phố biết tin về sự thay đổi của tôi. Họ soi mói nhìn tôi đến là phiền. Nói với ai, mẹ cũng gọi tôi là “cô cả nhà tôi”, cứ làm như tôi đột nhiên trở thành người lớn. Mẹ có vẻ như tìm được một hứng thú mới trong đời. Mẹ tính may cho tôi một áo cánh mới màu hồng, thứ áo truyền thống dành cho các thiếu nữ. Mẹ không tính toán nề hà những khoản chi mới phát sinh này. Mẹ bảo:

— Đã đến lúc phải lo đến tương lai của con. Con đâu phải là đứa xấu xí gì, nếu biết gìn giữ phận mình cho tốt thì có thể trông mong được gả bán vào nơi tử tế, phúc đức ra thì mẹ con ta thoát khỏi cảnh tầm thường này.

Nhưng cuộc chiến tranh giữa quân Pháp và Việt Minh vào năm 1946 đã đặt dấu chấm hết cho những ảo ảnh của mẹ. Những cuộc ném bom ngày càng gia tăng mức độ, mỗi ngày có đến năm sáu lần báo động. Cứ nghe tiếng còi là mọi việc đều ngừng, mạnh ai nấy chạy tìm nơi ẩn nấp. Dượng tôi đào một đường hào ngay gần nhà. Mọi người ngồi sát vào nhau, tôi phải để con bé em ngồi lên đầu gối. Tấm tôn che kín suốt dọc đường hào, nên bên trong rất thiếu không khí. Nóng hầm hập, mẹ cầu khấn cho báo động không kéo dài. Người ta hỏi nhau chết vì bom đạn và chết ngạt trong hào, cái chết nào hơn. Lắm khi không chịu được, mẹ kéo hở tấm tôn ra mấy phân cho thoáng. Bom nổ tung cả đất.

Dứt đợt ném bom, chúng tôi lên khỏi hầm, vẻ mặt ngây dại. Bên ngoài, các tình nguyện viên đang chở người bị thương trên những đòn cáng tạm bợ.

Rồi tiếp đó là nỗi lo sợ. Cần thiết lắm thiên hạ mới ra phố để mua thức ăn. Phố phường vắng ngắt, nhà nào cũng đóng cửa im ỉm, một bầu không khí yên lặng chết chóc bao trùm lên thị xã, thỉnh thoảng lại có tiếng loa phát ra những lời hô hào dân chúng bình tĩnh.

— Đồng bào chớ hoảng hốt! Hồi còi báo động đầu tiên là máy bay địch còn ở xa, đồng bào có đủ thì giờ ra hầm trú ẩn.

Tuy được nghe những lời trấn an như vậy nhưng chúng tôi vẫn lo đến phát ốm. Nghe thấy tiếng còi là mọi người chạy tán loạn, thành ra lãng phí thời giờ như người đàn bà kia vừa ôm con nhỏ vừa chạy tới chạy lui, miệng thì la hét như phát cuồng.

Dần dần, những cuộc họp được triệu tập trong từng khu phố để thông báo cho dân chúng biết mức độ nghiêm trọng của tình hình.

— Bọn Pháp dường như đang quyết tâm đánh chiếm Tuy Hòa. Theo quân ta dự đoán chúng có thể đổ bộ từ phía biển. Chúng ném bom dồn dập nhằm mục đích hù dọa ta. Ta phải bình tĩnh và giữ kỷ luật, thưa đồng bào! Lúc này, ta chưa đủ sức để cố thủ. Vì thế, nếu chúng đổ bộ lên đây thì chúng ta tiêu thổ thị xã trước khi rút. Trong lúc chờ đợi, ta tản cư cụ già và các thương binh trước.

Những lời thông báo đó có tác dụng kép: một mặt làm cho mọi người yên tâm là quân đội cách mạng chăm lo cho số phận nhân dân, mặt khác cũng làm cho họ thấy tình hình đang rất bấp bênh. Các nhà buôn và những người có chút của ăn của để thì chờ quân Pháp vào để tiếp tục làm giàu, đầu cơ trục lợi. Người ta mang tiền đi mua vàng cho chắc ăn. Bất chấp những đợt giội bom ngày càng dày đặc, ngay cả vào ban đêm nữa, dòng người vẫn xếp hàng trước các cửa hiệu kim hoàn. Giống như mọi người, mẹ tôi tất tả chạy đi những đâu đâu, bỏ mặc chị em tôi ở nhà trong mối lo âu khó tả.

Lúc ấy đã quá trưa, chúng tôi đang chờ mẹ về thì một hồi còi báo động vang lên phá tan không gian yên tĩnh. Tôi kéo con bé em ra hầm. Tiếng máy bay gầm rú tưởng như ngay trên đầu. Bỗng có tiếng bom nổ rất gần, hơi bom thổi bay tấm tôn đậy nắp hầm. Tôi tưởng như cả thị xã bị phá trụi đến nơi. Tôi nằm ẹp xuống, ôm lấy con bé em, nhắm mắt, bưng tai lại. Cứ thế cho đến tận lúc báo yên, mẹ tôi mới lôi hai đứa lên. Trong nhà, mấy con gà mái đang bình thản mổ cơm trên bát đĩa của chúng tôi. Tôi sụp xuống trước mâm cơm đã mất.

— Thôi, bình tĩnh đi con. Để mẹ đi nấu nồi khác.

Nhưng tôi không sao kìm được tiếng nức nở và những cơn co giật.

Kể từ lần thử thách đó, tôi không thích các cuộc chiến tranh. Những tiếng còi hú báo giờ trưa hiện nay vẫn gợi lại trong tôi những ký ức thê thiết đó. Tôi biết, người ta bảo chiến tranh thúc đẩy con người vượt qua chính mình. Ngắm bắn kẻ thù có thể cho con người ta cái cảm giác làm chủ được định mệnh. Vũ khí trong tay, đánh đuổi kẻ xâm lược, còn gì cao quý hơn? Nhưng trước hết đó là việc của đàn ông. Tôi chỉ mới biết chiến tranh ở phía thường dân, cùng cảnh ngộ với những người tàn tật, với các cụ già, phụ nữ và trẻ con. Chúng tôi chỉ có duy nhất một cảm giác là lo sợ. Lo sợ một cách mù quáng và bất lực. Chiến tranh, đó là cuộc sống bị ngắt quãng. Đó là trong phút chốc tiêu tán tất cả những gì ky cóp cả đời người mới xây dựng nên. Đó là phải lìa bỏ nhà mình, thị xã của mình.

Ra đi trên các nẻo đường, những đoàn xe bò chậm chạp và nối dài vô tận, chất lên đó chút ít của nả có thể mang theo. Cuộc đi bộ đến một nơi vô định, nỗi mệt nhọc, sự đói khát. Sợ, luôn luôn lo sợ. Sợ mất những gì người ta yêu quý, sợ máy bay, xe tăng, sợ đạn lạc. Trong cuộc đối đầu này, chúng tôi luôn luôn là những con mồi, chứ không bao giờ được là những kẻ đi săn. Và sau một đoạn đường đi bộ dài dặc, mệt nhoài, đến được một chỗ dừng chân nào đó, mọi người mới ngả ngốn ở những nơi mà chẳng ai mong muốn. Tất cả trở thành người tản cư, người tị nạn. Chỉ với duy nhất thứ bản năng âm thầm là sinh tồn.

Tuy Hòa xem ra sắp thất thủ đến nơi. Đã nhiều lần, giữa đêm khuya, chúng tôi giật mình thức giấc vì tiếng hò la báo cho nhau Tây đã đổ bộ. Mọi người ùa ra khỏi nhà, ngơ ngác, ngái ngủ, hỏi han, cuối cùng mới biết đó chỉ là tin hão. Nhưng nhà nào cũng đã khăn gói sẵn sàng. Cán bộ chính trị khuyên mọi người tản cư đề phòng bất trắc, để khỏi xảy ra hỗn loạn vào phút cuối cùng. Người ta buồn bã chứng kiến đợt tản cư đầu tiên. Đám nhà giàu chất của cải lên những xe tải to tướng, người nghèo thì chỉ một xe bò hay một xe đạp thồ. Những người ở lại nhìn người ra đi, nước mắt lưng tròng. Họ từ biệt nhau, chẳng biết bao giờ mới gặp lại.

Nhà tôi cũng đã chuẩn bị xong cả, ít nhất là về phần mẹ. Mẹ kiểm lại vốn liếng của mình: khoảng chục lá vàng, hai đôi hoa tai, hai vòng tay vàng khối, vài chiếc nhẫn, tất cả được khâu vào chiếc thắt lưng lụa, mẹ thắt vào trong quần.

— Lúc nào cần mẹ sẽ bán. Nhưng trước hết, không được hở ra cho ai biết. Ngay đến bố các con cũng chưa biết chuyện đâu.

Điều bí mật của mẹ không khiến tôi ngạc nhiên, các bà vợ đều giấu ông chồng vốn liếng riêng của mình.

Dượng tôi thì vẫn cứ lần chần chưa chịu rời đi. Thâm tâm ông mong chờ quân Pháp đến nhưng không dám thú nhận điều đó với mẹ con tôi. Suy cho cùng thì ông đâu phải là người Việt. Với quốc tịch Trung Hoa, ông nghĩ có thể tránh được những nghi ngờ của cảnh sát Pháp. Ông hy vọng được những người chủ mới che chở. Nhưng tình hình lại diễn ra không theo ý muốn của ông.

Một buổi sáng, bộ đội dàn ngang, rải dọc các đường phố, thúc giục dân chúng rời khỏi thị xã. Lần này thì chúng tôi đã bị dồn đến chân tường. Mọi người chồng chất lên xe bò tất cả những gì có thể mang đi. Ai cũng nhao xuống lòng đường, cố sức chằng buộc cho khỏi đổ các đống giường chiếu, bàn ghế, xoong nồi, hòm xiểng, trong khi dân quân đi đặt chất nổ trong từng nhà. Không ai còn quay về được nữa. Người ta sững sờ đứng bên ngoài nhìn những ngôi nhà dựng lên từ đời ông đời cha, nay phá sập đi ư? Thật khó chấp nhận. Có người định lăn vào xin anh dân quân dừng tay.

— Vậy ông định để lại nhà cho quân địch hay sao?

Người kia cúi đầu.

Đoàn xe rung lên như miễn cưỡng. Dượng tôi định đưa chúng tôi đến Quán Cầu, một thị trấn không xa Tuy Hòa lắm, nơi ông gả một cô con gái về làm dâu. Đây là cô hiền lành nhất trong số ba người con gái của ông. Cô ta ít tỏ ra đối nghịch với mẹ tôi. Là trẻ con, còn nhỏ dại chưa biết gì về tình hình nguy cấp, chúng tôi coi chuyến đi như mở hội vì không còn bị ném bom nữa. Như lũ chó con, chúng tôi chạy đuổi, lẩn trốn nhau quanh các cỗ xe bò. Chúng tôi hy vọng sẽ có những chuyến phiêu lưu mạo hiểm, những phong cảnh mới, cuộc đời mới. Trái lại, người lớn rời thị xã với lòng đau dạ xót. Mấy bà già nhặt ít đất gói vào khăn tay, để sau này người ta sẽ ném xuống mồ cho các bà. Lưu luyến nhất là vì các bà sẽ chết ở xa nơi chôn nhau cắt rốn.

Ra đến ngoại vi thị xã, các nhóm tách ra, mỗi nhóm đi theo hướng mà họ cho là tốt nhất. Vậy là lại một lần nữa diễn ra cảnh chia ly não nuột. Chiều sắp tắt, người ta ăn chung bữa cơm cuối cùng, bữa cơm lặng lẽ trong đó mỗi người cố nêu tấm gương phẩm cách của mình. Bỗng vang lên những tiếng nổ dữ dội như chính trái đất vừa nổ tung, khạc ra hạt nhân của nó. Tất cả nằm rạp xuống. Ai đó kêu lên:

— Xem kìa!

Chúng tôi nhỏm dậy. Phía trước mặt, thị xã đang rực cháy.

Thế là không ai nén được, tất cả gào rú trong tuyệt vọng. Những người đàn bà lắc lư cúi người về phía trước rồi lại ngả người phía sau, hai tay giơ cao, khấn Trời chứng giám nỗi khổ đau của họ. Chỗ nào cũng vang vang tiếng than khóc. Thật là một đám tế lễ kỳ lạ. Quay mặt về phía Tuy Hòa đang ngùn ngụt lửa và thỉnh thoảng lại vọng đến những tiếng nổ xa dần, các bà ngồi thành từng nhóm rải rác trong đêm tối, dập đầu xuống đất, khóc than cái thị xã từ nay không còn nữa. Với giọng nức nở, các bà kể lể sự tích của thị xã, chiến công của những vị anh hùng, vẻ đẹp của các phố phường, những buổi chiều êm ả ngồi hóng mát bên thềm nhà trong cảnh thanh bình xưa. Các bà than thở rất lâu, không sao an ủi được. Trước mắt chúng tôi, đám cháy vẫn gầm thét khủng khiếp. Ngọn lửa như đang chạy về phía chúng tôi, lem lém hết nhà này sang nhà khác, mỗi lúc mỗi gần. Gió đã tạt hơi nóng đến đây, mỗi lúc một hầm hập. Mặc kệ, khúc ca đơn điệu và thống thiết của các bà vẫn tiếp tục. Không ai nhúc nhích, không ai rời mắt được khỏi cái biển lửa đang thiêu hủy kết quả của bao đời lam lũ. Cuối cùng, một vài người rũ được khỏi cơn mê hoặc, gọi nhau lên đường kẻo đã quá khuya.

Như những bóng ma, đoàn xe lắc lư mỗi cái đi theo phương đã chọn. Xe của gia đình tôi dấn sâu vào bóng đêm. Đây là lần đầu tiên tôi cảm thấy cái không thể vãn hồi. Trong ký ức tôi sẽ không bao giờ xóa nhòa nỗi đau đớn xót xa của cái đêm tang tóc trước Tuy Hòa bị tàn phá trong biển lửa. Sau này, khi được đọc Những người phụ nữ thành Troie của Euripide, tôi càng xúc động. Nghe những lời ai oán của nữ hoàng Hécube, tôi lại như nghe thấy những người đàn bà Việt Nam khóc thương thị xã bị tiêu hủy.

Hãy mở mắt mà xem:

Trước mặt ngươi không còn gì là đô thị

Ngươi đâu còn là nữ hoàng của thành Troie!

Thế sự đã vần xoay.

Bây giờ, ngươi hãy nhận lấy,

Nhận lấy việc để cho ngọn triều trần tục mang đi

Nhận lấy việc để cho sóng cả cuốn theo

Chớ hoài công phóng vào làn sóng dữ

Chiếc thuyền con mỏng mảnh đời ngươi…

Chúng tôi ủ rũ tiến bước dưới ánh trăng non mờ nhạt. Cuộc hành trình dài dặc, đơn điệu. Con bé em tôi được đặt lên xe ba gác do dượng tôi và một người hàng xóm kéo. Thêm hai người đàn ông nữa đẩy xe từ đằng sau. Đàn bà và trẻ con thì bám lấy thành xe để kịp theo bước. Tôi buồn ngủ và mệt mỏi. Mỗi lần tôi ngã rụi xuống, mẹ lại xốc tôi lên, kéo lê như kéo bị cám, tuy vậy vẫn không để chậm bước chân. Cuối cùng thì mẹ cột được tay tôi vào một thanh gióng để tôi theo kịp mọi người. Tôi đi theo đoàn mà hai mắt nhắm nghiền, tay nắm chắc lấy thanh gióng, một chân đặt trước một thanh gióng khác.

Đất dưới chân thay đổi làm tôi bừng tỉnh. Chúng tôi đang từ từ tiến vào vùng đất cát. Tôi nghe thấy tiếng những người kéo xe thở phì phò và tiếng đẩy hì hụi. Xe bị sa lầy trong cát mà xung quanh thì chẳng có nhà cửa. Nơi này nổi tiếng lắm cọp dữ. Chúng tôi phải nhóm ngọn lửa to để xua đuổi thú rừng. Người nọ ngồi sát người kia thiếp đi chờ sáng trong khi cánh đàn ông thay nhau canh gác. Sáng ra, đoàn người lại lên đường.

Đến xế chiều, chúng tôi mới đến được khu chợ Quán Cầu. Lúc này chợ đã vắng tanh. Chẳng có ma nào, đến chó chạy rông cũng không. Dỡ hành lý xuống xong, dượng tôi liền đi tìm nhà ông bà sui. Trong lúc chờ đợi, chúng tôi kéo nhau vào khu chợ có lợp mái, mang chiếu ra treo, chia thành năm khoảng đều nhau, mỗi gia đình khoảng sáu thước như những căn phòng chật hẹp tạm bợ. Như muốn tăng thêm nỗi khốn khổ, trời lại đổ mưa nặng hạt. Những tấm chiếu treo bị gió tạt phấp phới như những lá cờ. Mưa tuôn xối xả, xẻ thành những con suối nhỏ trên nền đất. Bọn trẻ chúng tôi đội mưa, nhảy múa, đuổi bắt nhau, hò reo vui sướng. Chỉ đến lúc quay vào chỗ trú, tôi mới thấy lạnh và đói cồn cào. Chúng tôi chỉ còn có nửa nắm cơm nhưng mẹ không dám cắt ra vội vì dượng chưa về. Ông đi dò đường đã lâu lắm rồi. Ngôi làng này nhỏ như mắt muỗi, nhất định phải tìm ra nhà con gái ông chứ. Vào lúc này, chắc ông đang phải rào đón đủ thứ thủ tục lễ nghi, chứ không thể nói thẳng tuột ra ngay rằng vợ con ông đang chờ ở ngoài chợ dưới trời mưa như một lũ ăn mày. Thế nào rồi ông cũng phải nhấm nháp chén trà, kể lại mọi sự không may ập đến cho cái thị xã của ông… Chúng tôi đoán chừng với nhau về từng giai đoạn trong cuộc viếng thăm của ông. Xung quanh đã có tiếng ngáy. Mẹ tôi quyết định xắt mấy khoanh cơm nắm, hai chị em nhai nghiến ngấu, rồi tôi ngủ liền.

Hôm sau, dượng tôi mới quay lại cùng với mấy ông hào mục. Gia đình ông bà sui đã giữ ông ngủ lại. Đám dân tản cư chúng tôi được thu xếp nơi trú ngụ. Mấy nhà địa chủ thì dành hẳn cho người tản cư dãy nhà ngang trong khu nhà lớn của họ. Những người khác, ít của hơn, nhường một gian ngay trong nhà mình. Tất nhiên là chúng tôi được đến ở tại nhà cô con gái riêng của dượng tôi. Nhà khá rộng, đủ chỗ ở cho cả gia đình tôi.

Chúng tôi chui qua một cái cổng, phía trên xây giống như một ban công. Vừa lúc đó, tôi ngước mắt nhìn lên và lập tức mê mẩn vẻ đẹp của một chàng trai đang cúi xuống đọc sách, tay cầm cây bút lông. Bốn mắt gặp nhau. Tôi xấu hổ vì cách ăn mặc xoàng xĩnh của mình. Trước khi tới ngôi nhà chính, chúng tôi đi qua một khoảng sân rất sạch. Bà mẹ chồng của “chị” tôi tiếp chúng tôi lịch sự nhưng tôi thấy hình như bà ta cũng không thiếu vẻ lạnh lùng. Chúng tôi được mời dùng trà. Qua khung cửa sổ, tôi để ý tìm kiếm cặp mắt của chàng trai cầm bút. Dù chỉ thấy lờ mờ nhưng tôi lại có cảm giác bóng hình ấy vô cùng oai vệ. Tôi muốn khóc, không hiểu vì sao. Tôi nghĩ bụng: “Mẹ nói thế mà đúng. Mình đã khác rồi.”

Vừa lúc đó, một người đàn ông bước vào. Anh ta cúi chào và “thưa bố”, “thưa mẹ”. Tôi biết đó là chồng của “chị” tôi. Anh ta có vẻ dễ thương nhưng hoàn toàn tầm thường chứ không như nhân vật trên ban công của tôi. Vẫn chưa thấy chị tôi đâu. Cả đến dượng tôi đêm qua ngủ lại đây mà cũng chưa được gặp chị. Đây là tục lệ. Chị tôi chưa được phép gặp mặt bố mẹ đẻ chừng nào mẹ chồng chưa truyền lệnh. Và tục lệ cũng ngăn cấm dượng tôi không được gọi hỏi con gái. Chị không còn là của ông kể từ lúc ông đã thuận gả bán đi rồi. Các ông bố bà mẹ luôn luôn nghĩ rằng họ uổng công nuôi con gái lớn lên để rồi đương nhiên lại phải giao phắt nó cho nhà chồng.

Chúng tôi được thu xếp ở gian chái phía Đông. Vợ chồng chị tôi ở chái phía Tây, còn bà mẹ chồng và cậu con thứ - chàng trai trên ban công - ở nhà giữa.

Cho đến buổi sáng ngày thứ tư, trong lúc đi quẩy nước về tắm rửa, tôi mới tình cờ gặp chị tôi. Chị gầy và xanh, hai con mắt đờ đẫn. Chị đi theo về chỗ chúng tôi. Vừa khóc chị vừa kể hết nỗi khổ với dượng và mẹ tôi. Bà mẹ chồng tuy góa bụa nhưng cai quản cửa nhà cứng như đàn ông. Bà ta coi chị như kẻ ăn người ở, bắt làm quần quật từ sớm tinh mơ đến tối khuya mới được nghỉ. Chị không thấy mặt chồng vào ban ngày bao giờ, còn lúc tối đêm cũng không dám kêu ca phàn nàn gì với chồng. Chị biết chồng là người con vâng lời, hơn nữa chị cũng không muốn anh ta cãi mẹ để bênh vợ. Chị âm thầm chịu khổ vì phận làm dâu con. Nhưng chị không thể sống nổi từ khi sự thù oán của bà mẹ chồng tăng lên do lỗi lầm nặng nề của chị: đã về làm dâu hơn một năm nay mà chưa đẻ cho bà một đứa cháu trai. Chị đã tốn công chạy chữa các thầy lang nổi tiếng nhất mà không kết quả. Chị không ngớt tự vấn kiếp trước có mắc tội mắc nợ gì không. Nhằm chuộc tội, chị ăn chay niệm Phật, không chỉ ngày rằm mùng một như các đệ tử khác mà ngày nào cũng chỉ ăn rau, cho nên chị đã kiệt lực.

Còn bà mẹ chồng cho rằng con dâu vờ vịt ngúng nguẩy nên đã nghĩ đến việc cưới cho con trai một cô vợ thứ hai, gọi là “vợ bé”. Chuyện này thường xảy ra. Tuy nhiên, nếu cô vợ bé được chồng sủng ái thì người vợ cả thường được mẹ chồng ủng hộ, và tục lệ cho phép vợ cả được áp chế vợ bé như chị ta đã từng bị mẹ chồng áp chế. Khốn nỗi, chị tôi do không có con nên phải đối đầu với cả mẹ chồng lẫn cô vợ mới của chồng. Chị van xin bố mẹ ra tay cứu giúp, nhưng ai có thể làm được việc đó bây giờ? Chị không còn là người trong gia đình nữa. Coi như là bố chị đã bán đứt chị đi rồi. Chị khóc nức nở rồi bỏ đi.

Mẹ tôi và dượng ngồi thừ ra sau khi chị đi. Tôi nghĩ mà rùng mình, nếu tôi đi làm vợ người ta, liệu tôi có chung số phận đó không? Không bao giờ. Cần thì tôi sẽ cải trang làm con trai, như các nữ hiệp trong sách truyện. Đó là những phụ nữ, nhờ lòng kiêu hãnh hoặc do định mệnh phi thường, đã thoát ra khỏi những lối mòn khuôn sáo. Họ cũng đủ học thức như một vị đại thần, cũng tinh thông võ nghệ và xem thường lũ đàn ông định coi họ như những bông hoa lạ.

Kể từ đó, tôi cố nén nhịp tim thổn thức mỗi khi gặp chàng trai cầm cây bút. Tôi tránh nhìn anh ta với đôi mắt con gái, mà muốn cùng anh ta kết bạn như những chàng trai, thầm vui khi hình dung ra cảnh mình cùng anh ta chung đèn sách như những người bạn bình thường. Nhưng rõ thật ngược đời, anh ta chỉ coi tôi như một cô bé và có lẽ cũng chẳng thèm để mắt đến tôi. Việc đó lại càng khẳng định cái ý nghĩ tồi tệ của tôi về bản thân. Mình chẳng có những vẻ đẹp như các nhà thơ ca ngợi: đâu có cặp mắt trong như nước hồ sâu thẳm, làn da mịn màng như cánh hoa nhài, vẻ thướt tha duyên dáng như liễu rủ, bước chân nhẹ nhàng như sương mai vương trên cỏ! Đến lúc này, tôi thấy quá rõ là một cô gái lai khó vừa mắt một người chồng Việt, cũng như trước đây khi còn ở nhà bà Tư tại Hà Nội, tôi thấy mình quá Việt Nam giữa những người con gái Tây hóa của bà. Và cứ mỗi lần như vậy thì tôi lại có cùng một cảm giác: tôi không yêu nổi bản thân mình, vì những người khác không yêu tôi.

Mẹ và dượng phải đương đầu với một tình thế khó xử. Ông bà không thể ở đây lâu được, khi mà gia đình người ta đang đối xử tệ với con mình. Phải tìm nơi trú ngụ khác thôi. Một ông lang nhận lời cho chúng tôi đến ở nhờ. Ông ta có ngôi nhà rộng, mặt tiền trông ra phố dùng làm cửa hiệu. Đằng sau có dãy nhà ngang, cửa mở ra khoảng sân chung khá rộng.

Mặc dù điều kiện thuận lợi như vậy, chúng tôi vẫn nấn ná ở nhà bà mẹ chồng chị tôi thêm một tháng cho phải phép. Ra đi vội vàng quá e xóm giềng trông vào, rồi lại điều này tiếng nọ.

Đúng hôm dọn nhà, dượng đột ngột báo tin mẹ tôi sắp ở cữ. Tôi cứ như từ trên trời rơi xuống vì chưa có biểu hiện nào cho thấy mẹ tôi mang thai. Thân hình bà vẫn thon thả, không ai có thể nghĩ bà có mang, nhất là lại sắp đến tháng đẻ. Chị tôi lại càng đau đầu với tin này vì nỗi niềm riêng. Thật ra thì câu chuyện cũng hơi kỳ. Những cái mồm ác độc chê bai bà dì ghẻ không biết ngượng, bằng ấy tuổi đầu - mẹ tôi ba mươi nhăm tuổi thời ấy đã bị coi là già - còn mang bầu, trong khi cô con riêng của chồng thì tuyệt tự. Chị tôi không thể bỏ qua nỗi nhục nhã này. Chị đoạn tuyệt với chúng tôi. Vậy là chúng tôi sống trong cùng một thị trấn mà chẳng nói với nhau lấy một lời.

Phần tôi, càng lúc tôi càng ngạc nhiên về mẹ. Tôi nhìn mẹ mà cứ ngỡ như mới gặp lần đầu. Đột nhiên tôi thấy mình chưa hiểu gì về mẹ, không hiểu gì về cuộc sống quá khứ, về những suy nghĩ, những rung động của mẹ. Thế ra mẹ đã mang bầu suốt cuộc hành trình mệt nhoài đưa chúng tôi đến nơi này. Vậy mà mẹ không hề kêu ca mệt nhọc, đói khát. Tại sao ông chồng của mẹ không dành cho vợ lấy một chút ưu đãi nào? Nhớ lại cái đêm chờ dượng tôi dưới mái lều chợ, chỉ có ba mẹ con với nhau, mẹ có thể san sẻ niềm riêng kín đáo của mẹ chứ. Tôi giận mẹ về sự im lặng đó. Tôi chỉ có mẹ, vậy mà mẹ cũng giữ kín!

Nơi ở mới của chúng tôi khác hẳn chỗ cũ. Có thể nói mọi nhà đều mở cửa thông thống ra một mảnh sân chung. Mười gia đình tản cư chung nhau một cái bếp và một giếng nước. Phải thay phiên nhau trữ nước và nấu nướng, nhưng đây chính là nguồn gốc của mâu thuẫn vì ai cũng đói cùng lúc. Chúng tôi phải nghe những lời cãi cọ, tranh chấp, trách móc lẫn nhau ầm ĩ suốt ngày, chỉ được một lúc yên ổn vào buổi tối sau bữa ăn, khi mọi người ngồi xỉa răng ngoài cửa. Nhưng đến đêm thì không ngủ được vì trẻ con khóc oe oe, người lớn ngáy rung giường rung chiếu.

Cũng vào hồi đó, tôi bị mỗi ngày hai cơn sốt rét vào lúc mười giờ sáng và năm giờ chiều. Da tôi vàng như nghệ, người gầy đét như con mắm. Chúng tôi không có thuốc ký ninh, thành ra tôi chẳng được tí thuốc men nào. Các cơn sốt trở thành cơm bữa, đợi mãi cũng thành quen, cố mà chịu vì có tránh cũng không được: bắt đầu là lạnh buốt âm ỉ dọc sống lưng rồi lan ra khắp người. Lạnh đến tận xương tủy, người tôi co rúm lại, hai hàm răng gõ vào nhau cầm cập. Tôi lăn lộn, hết nghiêng lại ngửa, không biết xoay xở thế nào cho ấm lên chút ít. Thế là, chẳng nói chẳng rằng, mẹ tôi đổ ào lên người tôi cả một chậu nước lã. Tôi nghẹt thở: chính nỗi sửng sốt ấy lại khiến cơn sốt dứt hẳn. Đó là phương thuốc không ai chối cãi được, và mọi người đều chữa bằng cách này.

Hết lạnh lại đến nóng. Nóng sôi lên trong gan ruột. Da thịt tôi nóng bừng bừng, hơi thở cũng nóng hôi hổi. Tôi mê man, mồm lẩm bẩm những gì chẳng biết, hai con mắt lồi ra. Cứ thế kéo đến một tiếng, có khi tiếng rưỡi. Rồi nó tự dứt. Lại sống yên được cho đến cơn sau.

Sắp đến ngày ở cữ, mẹ tôi sửa soạn áo quần, một mình đi đến nhà bà đỡ. Đây là việc hoàn toàn của đàn bà, các ông chồng và trẻ con không được dính vào.

Dượng tôi trông chờ cuộc sinh nở này với tâm trạng hết sức bồn chồn. Ông mong một đứa con trai thì lại được báo tin vợ đẻ con gái. Ông thất vọng. Lại con gái, ông đã có quá nhiều con gái rồi: bà vợ trước đã ba, nay lại thêm hai. Phải nuôi tận năm cái mồm vô tích sự! Lấy gì mà nuôi trong thời buổi khó khăn này? Mà cảnh sống của người tản cư chỉ là tạm bợ. Ai biết được chiến tranh còn kéo dài đến bao giờ. Công ăn việc làm không có, khoản tiền nhỏ nhoi chắt bóp mang theo cũng dần cạn. Nhà tôi đã phải bán mấy thứ đồ đạc với giá rẻ mạt. Tôi cố thử xem có giúp ích được gì không nhưng dượng tôi vẫn chưa nguôi giận. Ông không khiến tôi quét nhà, không khiến nấu nướng, giặt giũ. Tôi chỉ làm được mỗi một việc cho ông, là đừng để ông phải nuôi nữa. Mà việc đó thì tôi chưa làm được.

Mẹ tôi về. Dượng tôi đã không vui vẻ đón vợ con thì chớ, lại sa sầm nét mặt. Ông ngồi hàng giờ đốt thuốc hết điếu này đến điếu khác, lầm lì cau có. Thỉnh thoảng ông thở dài thườn thượt để tỏ ra rằng ông đã ngán chúng tôi lắm rồi. Mỗi lần thấy đứa em mới lọt lòng bật lên tiếng khóc là tôi vội ôm lấy nó, bế ngay ra khỏi nhà.

Mẹ tôi ngấm dần sự chán nản của chồng. Mẹ ốm o, héo hắt. Tất nhiên tôi phục vụ cả mẹ lẫn con bé em vừa chào đời. Mới mười một tuổi nhưng sáng nào tôi cũng dậy sớm, làm việc nhà như người lớn. Trước tiên là nấu cháo cho em bé, đun nước pha trà cho dượng và mẹ. Rồi địu em trên lưng, tôi đi chợ mua thức ăn. Không thể la cà chậm trễ vì dượng tôi có thói quen ăn trưa rất đúng giờ. Tôi phải tự sắp xếp công việc thật nhanh chóng: liệu tiền mẹ đưa mà tính toán mua gì, mặc cả sao cho hời nhất, nấu ăn, rửa bát, lại còn bốn bữa cháo và tã lót của con em, vân vân. Không ai nghĩ như thế là tôi bị hành hạ hay đối xử tệ bạc. Vì không nhà nào mà con gái lớn không đảm đương công việc gia đình. Điều khác biệt ở chỗ tôi là đứa con lai. Mọi người nhìn tôi với con mắt ái ngại, có vẻ thương hại hơn, có lẽ do cái phần “Tây” tôi có trong người, tức là cái phần thực dân cai trị, mà người ta thấy trái khoáy khi đặt tôi cùng vị trí với các cô gái Việt. Tôi càng được chú trọng lắm, lại càng dễ bị ruồng bỏ. Về phần mình, tôi hãnh diện với những công việc đó, coi như dấu hiệu của sự hòa nhập xã hội.

Tôi làm quần quật từ sáng đến tối, chỉ ngơi tay khi bị cơn sốt rét hành hạ. Tôi gầy rộc đi nhưng không hề cảm thấy mình bị ức hiếp ngược đãi mà coi chuyện ấy là đương nhiên. Chỉ thấy khổ nhất là lúc đi giặt tã lót cho em bé. Ao giặt cách nhà đến nửa giờ đi bộ. Tôi phải đội sọt tã lót mùi khai thối xộc vào tận óc, vừa giặt vừa khóc, khó chịu đến muốn ngất.

Khi sức khỏe đã dần hồi phục, mẹ quay ra lo lắng cho sức khỏe của tôi. Mẹ lấy ra một chai rượu Dubonnet, hai mẹ con cùng uống. Thứ rượu Tây này được coi như thuốc bổ thường dành cho đàn bà khi sinh đẻ hay đau ốm. Ngày nào chúng tôi cũng đãi nhau hai chén rượu theo thói vương giả, một trước bữa sáng và một lúc sắp lên giường. Men rượu ngà ngà làm mắt tôi sáng lên, hai gò má hồng hào. Mẹ thấy tôi tươi tỉnh lại càng tin thứ thuốc này. Khốn thay, rượu Dubonnet hầu như không thể kiếm được trong thời chiến, và giá rất đắt. Chúng tôi đành từ bỏ cách chữa chạy này.

Phải nói rằng, trong cái xã hội thiếu ăn của chúng tôi ngày đó, chuyện béo gầy trở thành nỗi ám ảnh chung. Một thiếu nữ chỉ được coi là xinh đẹp nếu có vẻ ngoài mũm mĩm, vậy thì một con bé lai gầy nhom còn đáng giá nỗi gì?

Trong lúc đó thì dượng tôi nghiền ngẫm nỗi thất vọng sâu cay khi phải chào đón thêm một đứa con gái nữa. Tất nhiên là ông trút hết ai oán lên đầu những người trong nhà. Biết ông buồn, mẹ tôi chịu đựng mọi sự giày vò của chồng như thể mình đã gây tội thì phải chịu tội. Nhưng ông đâu có cần sự nhẫn nhục của vợ, ông cần một đứa con trai cơ. Mẹ chỉ còn biết cúi đầu. Biết đối phó thế nào với số phận nghiệt ngã, nếu không phải là ngậm miệng lại chờ Trời Phật rủ lòng thương.

Vừa hay xuất hiện một thứ trò giải khuây, cắt đứt dòng suy tư âu sầu của dượng tôi: mạt chược. Trò chơi này vốn của người Hoa, người Việt ít chơi, ông lang chủ nhà là người gốc Hoa, nên hay chơi thứ bài này. Thiếu chân, ông mời dượng tôi vào chơi. Và thế là mở đầu sự khánh kiệt của gia đình. Ban đầu còn chơi thử, sau thì suốt nửa tháng trời dượng tôi không rời khỏi bàn mạt chược. Đến bữa đã có bà chủ sòng bưng đến tận nơi những món ăn đắt tiền. Các con bạc cứ vừa chơi vừa ăn. Nếu có ai đó đứng lên thì cũng chỉ là trong chốc lát để giải quyết khâu vệ sinh cá nhân. Mỗi đêm hai lần, người ta lại bê lên những món ăn béo bổ để bồi dưỡng các con bạc. Ở nơi này cũng như các nơi khác, vẫn chỉ người nghèo nhất chịu cảnh khan hiếm do chiến tranh gây ra.

Dượng tôi phải bán các đĩa bát sứ và hai cái bình cổ để trả nợ bài bạc. Rồi sự không may và không thạo của dượng lại khiến chúng tôi cứ trố mắt ra nhìn những bức trướng bằng lụa thêu, những tấm chăn gấm lọng, rồi đến các thứ đồ đồng theo nhau đi nốt, nhìn mà không thể làm gì được. Dượng tôi cứ thua mãi, trong nhà không còn gì để mà bán nữa. Mẹ tôi ngày càng phải thắt chặt thêm các hầu bao bằng lụa trong đó có những lá vàng còn nằm im. Mẹ mừng thầm vì đã giấu dượng toàn bộ chuyện này. Đối với mẹ việc này càng chứng tỏ là đàn bà chỉ có thể trông cậy vào chính mình.

Đã đến lúc dượng tôi không còn giữ được chân chơi bài nữa, một người khác được mời thay thế. Ông thấy bị sỉ nhục nhưng cũng đành vậy. Tuy thế, ông vẫn mang nợ phải trả trong khi tiền không còn đồng nào. Ông thất vọng vì đây còn là vấn đề danh dự nữa. Một nét đặc trưng của cộng đồng người Hoa là tuyệt đối tôn trọng lời hứa dù những món tiền lớn ném vào chiếu bạc chẳng có giấy tờ chính thức gì ngoài việc lấy lời hứa làm bằng.

Dượng tôi bị nợ nần ám ảnh nên sống như một bóng ma. Đêm đêm, chúng tôi nghe thấy ông vừa đi bách bộ vừa thở dài; ban ngày ông rũ người ra như mất hồn. Mẹ tôi xỉ vả ông nhiều trận ghê gớm, than khóc thảm thiết rằng ông đã dồn cả nhà vào cảnh đói khổ. Nhưng ông cứ ngồi ì ra đó như không nghe thấy những tiếng kêu thét của mẹ. Không chịu được nữa mẹ tôi gào lên:

— Quân ích kỷ, chỉ vì sĩ diện hão mà anh tính đem bán con cái đi để trả nợ thua bạc chứ gì?

Ngày thường, mẹ vốn rất bình tĩnh, hiếm khi tôi nghe thấy mẹ to tiếng trước mặt chồng. Sự táo tợn của mẹ khiến chúng tôi phát hoảng. Nhưng chúng tôi càng kinh ngạc hơn, thay vì giở trò vũ phu như mọi đàn ông tự trọng khác, dượng lại chỉ đứng nhìn mẹ với vẻ chăm chú kỳ lạ. Sự thật là mẹ tôi đang vô tình bày cách gỡ nợ cho ông. Tôi đang vào tuổi mười hai, không phải đứa đần độn, biết nấu cơm, biết coi nhà. Ông làm theo lời tiên đoán của mẹ, đem bán tôi đi.

Buộc chặt tay nải cho tôi, mẹ dắt tôi đến nhà chủ mới, một cặp vợ chồng trẻ, cách đó có vài bước chân. Tôi chẳng thấy buồn phiền gì, ngược lại coi chuyện này như mở đầu một cuộc phiêu lưu mới, làm cho cuộc sống đơn điệu của tôi đỡ tẻ nhạt. Còn mẹ, mẹ biết rằng với số vàng dành dụm, mẹ muốn chuộc lại tôi lúc nào cũng được. Do đó hai mẹ con tạm biệt nhau khá nhẹ nhàng.

Cô chủ nhà mới này khoảng mười bảy tuổi, còn anh chồng thì tôi đoán cũng không nhiều hơn. Bố cô đã quyết định gả cô cho một người mà cô không yêu. Chuyện này tự nó thì đã nhàm. Càng nhàm hơn nữa vì theo thời gian mọi chuyện rồi đâu cũng vào đó: những cô gái bị ép duyên có đau khổ đến mấy thì đến lúc đẻ đứa con đầu lòng cũng sẽ được an ủi. Tình mẫu tử sẽ cuốn họ theo. Rốt cuộc họ sẽ chấp nhận số phận, về già họ lại áp dụng quy luật ấy cho con cái họ, và cứ thế mà thành truyền thống.

Tuy nhiên, cũng có ngoại lệ: đó là những cô gái không muốn bất hiếu với cha mẹ, cũng không muốn bội ước với người tình nên đã gieo mình xuống hồ hay treo cổ, kết thúc cuộc đời. Cô chủ tôi luôn luôn mơ được như những con người đẹp đẽ ấy. Cô muốn hoặc làm vợ người cô yêu, hoặc là chết. Nhưng tình thế đã tránh cho cô phải lựa chọn. Trước cảnh thị xã Tuy Hòa bốc cháy, người ta có nhiều việc phải lo hơn là chuyện tình cảm của một thiếu nữ. Lợi dụng lúc nhốn nháo cô đã bỏ trốn theo ý trung nhân.

Hai người chọn làng này là nơi không ai biết tung tích của họ, có chăng cũng chỉ ngờ đây là một cặp nhân ngãi. Giá vào lúc khác thì họ đã bị mọi người dè bỉu, nhưng vào thời buổi nhiễu nhương, người ta có thể nhắm mắt làm ngơ trước sự vi phạm luật lệ xã hội này. Hơn nữa họ có vẻ giàu có, sống tử tế, không nương nhờ ai. Người ta để họ yên.

Công việc của tôi là giữ nhà cửa cho sạch và lo cơm nước, đúng như tôi thường làm ở nhà mà lại đỡ khó nhọc vì không đông người bằng ở nhà. Cô chủ đối xử với tôi nhân hậu, có phần coi như em út. Cô thường xuống bếp chuyện trò lúc tôi làm cơm, qua đó mà tôi biết được chuyện của cô.

Họ mở một quầy hàng xén. Cô chủ trông hàng ban ngày, chẳng phải để buôn bán mà cái chính là cho qua ngày. Buổi tối, khi tôi xong việc thì vợ chồng họ lại giao tôi trông hàng trước khi đi ngủ. Giường của họ chỉ cách chỗ tôi ngồi trông hàng một tấm vách nứa mỏng. Tôi nghe tiếng họ thì thầm với nhau, tiếng thở gấp rồi tiếng rên khe khẽ của cô chủ. Tôi thấy nảy sinh trong người mình một niềm rộn ràng thú vị cùng lúc với một làn sóng nồng ấm lan tỏa phía bụng dưới. Tôi thèm được ở vào địa vị của cô chủ phía bên kia vách nứa. Tôi yêu tình yêu của họ, tôi thích nghe những tiếng thì thào cuồng nhiệt của họ mặc dù chưa hiểu được ý nghĩa, thích cái âm thanh kỳ lạ mà tôi phát hiện ra trong những tiếng rên rỉ của họ, hình như biểu lộ một nỗi đau mà họ mong ước với cả tâm hồn.

Từ đấy, tôi để ý quan sát họ nhiều hơn. Họ chiều chuộng nhau, ân cần chăm sóc nhau. Đôi khi họ nhìn nhau rất lâu, chẳng vì lý do nào cả, tôi cảm thấy hình như trong mắt họ có cái gì đó mờ đục như thể nước đáy ao bỗng nhiên bị khuấy đục. Tôi say sưa theo dõi nhất cử nhất động của họ. Tôi có cảm giác họ bổ sung cho nhau, người này khát thì người kia biến thành ngọn suối để người này giải khát. Họ không phải là một, không, họ là hai nhưng liên kết với nhau trọn vẹn.

Tôi sống trong hạnh phúc của cô cậu chủ như cái cây dưới ánh mặt trời. Khi tôi về thăm, mẹ ngắm nhìn tôi và hài lòng khi thấy tôi đã lớn hơn, mập hơn, ra dáng một thiếu nữ thực sự. Nhưng chính ghi nhận này gợi lên những lo âu trong mẹ. Mẹ hỏi tôi khá lâu, xem cậu chủ đối xử thế nào, có tốt quá không, có vồ vập tôi quá mức không. Tôi thề với mẹ rằng thái độ của cậu chủ không chê trách vào đâu được.

— Hơn nữa, cậu ấy lại mê tít vợ ấy chứ! tôi kêu lên.

Mẹ tôi nổi giận khi thấy tôi dùng một từ không nghiêm chỉnh là “mê tít”. Mẹ khuyên tôi phải nói năng ý tứ rồi dặn thêm:

— Bây giờ con đã trở thành một thiếu nữ xinh đẹp, vậy nên chớ có nhẹ dạ cả tin. Phải cẩn thận dè chừng trước sự dòm ngó của đàn ông.

Về “sự dòm ngó của cánh đàn ông”, thật ra tôi cũng đã có chút ít kinh nghiệm. Chẳng mấy tối, khi chỉ có mình tôi trông hàng, là cánh đàn ông không lẻn ngay vào giả vờ mua bao diêm hay thứ vặt vãnh nào đó để véo trộm vầng ngực mới nhú của tôi. Mỗi lần như thế tôi đau điếng mất một lúc. Tôi căm ghét họ hết sức. Cứ trông họ đi ngoài phố, mặt vênh lên, thì ai biết đâu rằng họ vừa cấu véo tôi trong bóng tối quầy hàng? Tôi ghét cay ghét đắng điệu cười gian trá và cái nhìn hau háu của họ xoáy vào tôi; lại càng ghét thói đạo đức giả, làm ra vẻ đạo mạo, lên giọng dạy đạo đức cho mọi người. Nhưng tôi âm thầm nghiền ngẫm mối hận thù ấy. Tôi biết rằng, giá có bị bắt quả tang thì họ vẫn đổi trắng thay đen, đổ tội cho tôi và chắc người ta sẽ tin họ hơn.

Cho nên tôi rất ngại trông hàng buổi tối. Thấy tôi ngập ngừng, cô chủ muốn biết lý do. Nhưng tôi nói dối rằng tôi sợ ma. Dù sao thì bấy giờ tôi cũng chưa tròn mười hai tuổi. Cô chủ đồng ý cùng ngồi trông hàng với tôi một số buổi tối, còn các buổi khác thì cho mẹ đến trông với tôi. Thế là tôi vô cùng vui sướng được thấy nỗi bực bội thiêu đốt ánh mắt những gã đàn ông khi biết tôi không chỉ có một mình.

Tôi rất thích những buổi trò chuyện ban đêm giữa hai mẹ con. Từ khi tôi đi làm cho nhà khác, thái độ mẹ đối với tôi có chút thay đổi: chúng tôi cùng chuyện trò với nhau thoải mái hơn. Mẹ tỏ ý lo khách khứa vào hàng buổi tối chỉ rặt đàn ông. Mẹ hỏi họ có quấy rầy, gạ gẫm gì không? Tôi trả lời không. Mẹ bảo:

— Con ơi, hãy nhớ đàn ông còn đáng sợ hơn ma quỷ!

Đối với mẹ tôi thì trên đời chỉ có một hạng đàn ông, còn trong mắt tôi thì có hai loại: một là những người như cậu chủ, và hai là những kẻ như những lão già tởm lợm đeo đẳng tôi ở sau quầy hàng. Nhưng tôi không dám nói rõ hơn cho mẹ biết, vì thế nào cũng phải kể ra những kinh nghiệm không hay ho gì mà tôi muốn giấu.

Tôi sống vui vẻ như vậy cho đến khi xảy ra chuyện bi thảm bất ngờ phá nát hạnh phúc của vợ chồng cô chủ. Cô bị chó cắn và bị lây dại. Bấy giờ kiếm đâu ra huyết thanh hay vaccine. Cô chết sau mấy ngày đau đớn. Người tình của cô trả tôi về với mẹ rồi bỏ đi đâu không ai biết. Tấm thảm kịch đó tác động sâu sắc đến tôi: tôi không còn tin có hạnh phúc nào bền vững. Tôi phát hiện ra mặt kia của tình yêu, mặt bấp bênh và đau khổ.

7
Việt Minh và thực dân

Trở về nhà, điều đập ngay vào mắt tôi là cảnh sa sút của dượng và mẹ tôi. Hai em gái tôi đều gầy còm. Thâm tâm tôi nghĩ mình bị đem bán đi lại là may vì còn được ăn uống tử tế. Trong các gia đình tản cư khác tình cảnh cũng thế cả. Các nguồn dự trữ đã cạn, nhiều người tính phải tiếp tục đi, hơn nữa quân Pháp đã đến Tuy Hòa, cách thị trấn này có hơn ba chục cây số.

Tình hình đáng lo ngại. Nhân dân được kêu gọi tích cực tham gia cuộc chiến đấu chống thực dân. Nhằm mục đích đó, mỗi tháng một lần người ta lại tổ chức tổng diễn tập chiến đấu đề phòng bọn Pháp tấn công đến. Trước tiên là phải tiếp tế nước nôi, lương thực vì mọi sinh hoạt của thường dân đều sẽ tê liệt trong vòng ba ngày. Ngoài đường phố chỉ có các đơn vị chiến đấu qua lại.

Trong diễn tập, người lớn được chia thành hai bên: bên thực dân và bên kháng chiến. Những người đóng quân thực dân phải học cách nhòm ngó và nói năng như quân Pháp để trong cuộc chiến đấu giả vờ này cũng phải hành động như quân Pháp thật. Đám trẻ con chúng tôi được ưu tiên xếp tất cả vào bên Việt Minh. Nhiệm vụ của chúng tôi là dùng tai mắt đi dò xét khắp chốn, mang về càng nhiều tin tức về quân địch càng tốt. Mấy đứa trẻ trong nhóm gợi ý: tôi lai Tây thì phải ở bên “quân Tây”. Nhưng tôi không chịu ở phía địch. Tôi khóc váng. Anh phụ trách mủi lòng, hứa giữ tôi ở lại nhưng với điều kiện tôi phải tỏ ra có nhiệt tình yêu nước hơn những đứa khác. Mọi cái tùy thuộc vào tôi, nếu tôi xóa bỏ được mối ngờ vực hoàn toàn tự nhiên của mọi người đối với mình. Tôi hứa sẽ hết sức cố gắng. Tôi cố tìm mọi cách chứng minh lòng trung, nhưng có biết đâu rằng cuộc chơi quả thật khó khăn.

Đây là một cuộc đối đầu tưởng tượng nhưng phải làm như thật. Tôi đóng giả làm cô bé bán hoa quả lảng vảng trước trại lính Pháp. Một nữ y tá nhận ra tôi và tố giác tôi là người của Việt Minh. Tôi chối. Một sĩ quan nhẹ nhàng nắm tay tôi và hứa mua hết rổ trái cây nếu tôi chỉ cho họ biết những đồng chí khác ở đâu. Tôi lắc đầu và lập tức nhận được một cái tát trời giáng. Tôi đau điếng nhưng cố nhịn. Ông ta đổi chiến thuật. Nữ y tá đem đến một bát nước trăng trắng, bắt tôi phải uống ngay lập tức. Tôi làm theo. Nước mặn chát, không sao nuốt được, cổ nghẹn lại, nôn thốc nôn tháo. Tôi vốn nuốt cái gì cũng khó khăn, dù chỉ là một viên aspirin đi nữa. Họ đè tôi ra, đổ hết chỗ nước vào mồm. Tôi nghẹt thở tưởng chết đi được. Họ cho nghỉ một tí rồi lại đổ tiếp. Tôi không chịu nổi nữa. Vả lại cũng chỉ là trò chơi, trò giả vờ mà thôi. Có thằng Tây nào ở đây đâu. Mụ y tá là con bé hàng xóm nhà tôi đóng giả. Còn viên sĩ quan là cái ông tôi gặp hàng trăm lần ngoài phố. Họ biết tôi cả mà. Họ cũng biết đây chỉ là trò chơi giả vờ. Tôi liền nói ra chỗ anh em ẩn náu. Họ thả tôi ra.

Hình phạt mới khủng khiếp làm sao. Tôi không thể hiểu được. Người ta bảo đó không phải trò chơi mà là sự chuẩn bị nghiêm chỉnh cho một cuộc chiến đấu có thể xảy ra. Tôi xấu hổ đến chín người trước thái độ khinh bỉ của những đứa bạn khác. Tất cả được quyền đánh đập tôi tùy thích. Rồi lại mang đến hai bát nước tôi đã phải nuốt lúc nãy. Tôi khóc lóc van xin họ cho tôi uống từ từ. Cũng không biết là mất bao lâu nữa. Chỉ có điều tôi đã uống cạn cả hai bát. Thế là lúc phải tỏ ra gan dạ thì không uống được mà lúc ân hận thì tôi uống ừng ực. Họ kết luận từ nay về sau phải dè chừng tôi.

Tình hình không tiến triển gì thêm nên dượng quyết định đưa chúng tôi đi khỏi nơi này. Đã tránh né trận mạc từ Bắc Kỳ vào đây, tuyệt đối không thể quay ra ngoài ấy được nữa, mặc dù xét một cách logic thì nếu muốn tránh hướng tiến của quân Pháp thì chúng tôi chỉ còn cách là rút về phía Bắc. Nhờ có nhiều mối quan hệ thông qua các bạn bè người Hoa, dượng tôi liên lạc được với một ngư dân sẵn sàng đưa chúng tôi men theo bờ biển vào Nha Trang. Chỉ còn phải thỏa thuận chuyện tiền nong. Lão đánh cá đòi món tiền quá lớn, nhưng cũng dễ hiểu vì nguy nan cho lão không nhỏ. Ai mà biết điều gì xảy ra nếu thuyền bị phục kích? Nhưng dượng chẳng còn gì sất. Thế là mẹ tôi lại phải xì ra vài lá vàng vẫn giắt trong lưng quần.

Những ngày chuẩn bị cho chuyến đi, chúng tôi cố giấu không cho xóm giềng biết. Phải thu xếp mang càng ít đồ đạc càng hay. Mẹ tôi rũ bỏ tất cả những vật kỷ niệm vô ích, hay có thể làm liên lụy. Trong các thứ đem đốt, tôi thấy có một hộp đựng đầy ảnh của bà thời trẻ. Đấy cũng là lần đầu tiên tôi thấy một bức ảnh chụp tôi trước hôm vào trại trẻ mồ côi. Hồi ấy, nghĩ rằng sẽ mãi mãi mất tôi, mẹ muốn giữ lại một bằng chứng về quan hệ mẹ con trong trường hợp ngẫu nhiên mẹ và tôi gặp lại nhau sau này. Bây giờ mẹ lại có tôi rồi, mẹ đốt bức ảnh không chút luyến tiếc.

Đó là bức ảnh chụp theo kiểu căn cước: bé gái mặt tròn, tóc cắt ngắn lòa xòa trước trán. Tôi không nghĩ đó lại là mình, trông cứ như một đứa lạ hoắc nào đó. Trông có vẻ gì riêng biệt, khác hẳn những đứa con gái khác! Nó không có cái bề ngoài, cũng chẳng có những biểu lộ đặc tính mà tôi thân thiết. Tôi quan sát bức ảnh khá lâu, với cảm giác rằng nó cũng không cùng một thế giới với mình. Tôi tự coi mình là người Việt Nam, tự nghĩ rằng về mọi mặt, mình giống như mẹ và giống các em, chứ làm sao lại có thể là con bé từ đâu đến thế này? Tôi không biết hình vóc tôi vì ít khi soi mình trong gương. Ở nhà chỉ mỗi dượng có một cái gương hình chữ nhật dùng vào việc duy nhất là soi cạo râu, xong là ông cất đi ngay. Mẹ tôi chải đầu cũng không soi gương. Chỉ có các cô gái làm đỏm mới soi trộm bóng mình xuống mặt nước giếng sâu, khi các cô nghĩ không có ai trông thấy.

Bức ảnh làm tôi choáng váng tới mức mẹ lo quá, phải đi tìm cái gương của dượng đưa cho tôi. Tôi nhìn vào gương và càng ngạc nhiên hơn. Tôi hoàn toàn không phải như trước nay tôi hình dung về mình. Phải thừa nhận rằng tôi gần với người trong ảnh hơn là với người mình hằng nghĩ trong đầu. Khuôn mặt lạ lẫm kia, ánh mắt dò hỏi của kẻ không biết chắc mình đang ở đâu kia, lại chính là tôi. Tôi đau đớn ý thức ra tính khác biệt của mình. Nhưng, cho dù tàn nhẫn thế nào, thì sự phát hiện đó ít nhất cũng đã có công chữa khỏi chứng mù trong nội tâm tôi. Từ nay tôi biết mình không giống mọi người khác.

Việc chuẩn bị đã xong, các hành lý được giấu kín, chúng tôi chờ ngày ra đi. Chẳng còn việc gì phải làm nữa. Những ngày kéo dài dằng dặc, đầy lo âu. Để khỏi gây ngờ vực, mẹ tôi và dượng cứ lo mọi công việc, không thay đổi gì trong thói quen hằng ngày. Nhưng ở trong nhà, khuất mắt mọi người, chúng tôi im lặng nghe ngóng, sẵn sàng đáp ứng khi có mật hiệu đầu tiên của lão ngư dân. Vì ngày giờ lên đường còn phụ thuộc vào điềm lành điềm dữ, vào tình hình thời tiết. Đối với chuyến đi quan trọng thế này, thầy bói bảo chỉ có hai thời điểm tốt lành. Lại phải khớp giờ ấy với lúc trời yên biển lặng chứ đâu có thể làm theo ý muốn. Chúng tôi đã phải để cho thời điểm thứ nhất trôi đi vì thời tiết xấu. Trời đất mà cứ thế này thì phải lùi sang tháng sau. Mà chậm ngày nào là dễ bại lộ thêm ngày ấy. May mắn sao, biển đã lặng và thời tiết đẹp trúng vào ngày thầy phán.

Khoảng nửa đêm, khi không còn sợ bị ai bắt gặp, chúng tôi ra khỏi nhà, kéo lê hành lý trong đêm đen. Tôi bế con bé em mới được tám tháng, mẹ tôi đã làm nó ngủ say bằng một chút rượu. Chúng tôi rời Quán Cầu như những tên ăn trộm, chẳng chào từ biệt ai.

Một chiếc xe con đã chờ sẵn và chở chúng tôi ra bãi biển, nơi sẽ lên tàu. Dượng và mẹ tôi nghĩ đến phản ứng của hàng xóm khi phát hiện chúng tôi đã bỏ trốn. Phải mất bao nhiêu thời giờ để họ báo được đến các nhà chức trách? Chúng tôi lên tàu trong tâm trạng lo âu, cuống quýt. Tàu nhỏ, có lẽ chỉ nhỉnh hơn con đò. Chúng tôi bị lèn chặt như đồ vật trong cái hộp, giữa những va li và tay nải, và được lệnh không nhúc nhích. Tôi khốn khổ vì say sóng. Ngả người ra biển, tôi thấy dễ chịu hơn.

Trong ánh sáng nhợt nhạt ban mai hiện ra đường nét còn rất mảnh mai của bờ biển Nha Trang: chúng tôi đã thoát vòng nguy hiểm. Dượng để chúng tôi ngồi trên bãi biển với các hành lý. Ông có trong túi địa chỉ của một bà cô mà ông hy vọng có thể đến ở nhờ. Chuyện cũ lặp lại. Chúng tôi mệt lả. Người đi đường nhìn chúng tôi vẻ tò mò. Để trả lời những câu hỏi của họ, mẹ kể lể về cuộc hành trình, tô đậm những chi tiết cố làm xúc động người nghe, làm như chúng tôi bỏ trốn tới đây không phải vì miếng ăn, như sự thực là vậy, mà vì chống đối Việt Minh.

Ba tiếng đồng hồ sau, dượng quay lại với một cái xe bò để chở chúng tôi cùng hành lý đến nơi ở mới. Chúng tôi rời khu trung tâm. Dần dần đường nhựa nhường chỗ cho đường đất với hai hàng dừa hai bên. Xa xa là một con sông. Tôi luôn luôn thích thú với giây phút đầu tiên duy nhất gặp gỡ với một cảnh vật.

Ngựa dừng lại trước một dinh cơ rộng lớn: chúng tôi không mảy may nghĩ rằng từ nay đây lại là nơi ở của mình. Bà cô già dành cho chúng tôi toàn bộ ngôi nhà, chỉ giữ lại có một phòng trông ra vườn. Tôi sục sạo đi thăm khắp các phòng, em gái tôi thì rón rén, lạ lẫm trước sự giàu có ở nơi đây. Chúng tôi ngắm nghía các tủ bằng gỗ mun khảm trai, những bình phong chạm trổ bằng gỗ đàn hương, những bình sứ Trung Quốc, những tượng nhỏ bằng ngà voi… Cứ nghĩ được sống giữa những đồ vật sang trọng này đã đủ làm cho tôi phấn khởi. Nhưng mẹ quyết định là chúng tôi chỉ sử dụng tầng trệt là tầng trơ trụi nhất và không đẹp bằng các tầng khác. Một chiếc võng được mắc ra, tôi sẽ ngủ trên đó với em Oanh. Những tháng ngày ăn uống kham khổ làm sức khỏe mẹ tôi sút dần. Vậy là tôi có trách nhiệm trông nom đứa em gái nhỏ kỹ càng hơn, suốt ngày ẵm nó bên hông, khi làm cũng như khi chơi. Tối tối, tôi nằm trên võng ôm em trên ngực cho đến sáng, y như gà ấp trứng.

Thu xếp nơi ăn chốn ở xong, dượng tôi đi kiếm việc ở trung tâm thành phố, cách chỗ ở nhờ khoảng chục cây số. Nhà chẳng có lưng vốn gì, ông đành phải cuốc bộ đi kiếm việc với chiếc cặp lồng cơm do mẹ chuẩn bị mỗi sáng. Tối về, ông mệt lử mà vẫn chẳng nên cơm cháo gì.

Bữa ăn chúng tôi giảm còn có một bát cơm rưới chút nước chấm do mẹ pha. Tình hình lại càng nguy cấp từ hôm dượng dẫn về anh Tư, là con trai duy nhất của dượng vừa được đưa từ Tuy Hòa vào. Thế là bây giờ chúng tôi có sáu miệng ăn mà nồi cơm thì vẫn thế. Không khí gia đình càng ảm đạm. Bữa ăn nào cũng biến thành chỗ tranh chấp cãi cọ, người này bảo người kia là lừa lọc, nếu không phải là buộc tội mẹ tôi nuông chiều đứa nọ hắt hủi đứa kia…

Đến bước đường cùng, dượng tôi phải đi Sài Gòn với hy vọng tìm lại được việc làm ở hãng thuốc lá Bastos. Chúng tôi ở lại Nha Trang, tiền nong không có, nơi nương tựa cũng không, chẳng biết đến lúc nào mới được vào theo dượng. Anh Tư hơn tôi một tuổi, hai anh em gắng giúp đỡ gia đình. Chúng tôi đi rừng kiếm củi, về chẻ ra đem bán cho các nhà hàng xóm. Nhưng còn nhỏ cả nên sức lực chẳng bao nhiêu, đi kiếm củi vất vả mà không kiếm được nhiều, chúng tôi quay ra hái quả và rau rừng mang ra chợ bán. Phải vào rừng từ rất sớm, lúc còn tinh mơ, mới về kịp phiên chợ. Những lần đi rừng buổi sớm mai trong khi còn ngái ngủ đã dệt nên tình bạn mới giữa hai đứa chúng tôi. Chúng tôi đã ngỡ ngàng thấy mình sao gần gũi nhau đến thế. Chỉ do chỗ cả hai đứa có số phận giống nhau, cùng là cảnh mồ côi, cùng thấy mình sống ngoài rìa cái nhóm bao gồm bố mẹ tôi và hai đứa con chung của ông bà.

Công việc khiêm tốn của chúng tôi dẫu sao cũng bảo đảm được suất gạo hằng ngày cho gia đình. Chúng tôi đi sớm hơn và đem về chợ bán được nhiều hơn. Dần dà, chúng tôi có thêm tiền mua thêm ít cá về cả nhà ăn dè với nhau.

Vừa lúc đó, tôi có một lĩnh vực hoạt động mới. Một bà cụ nhờ tôi chép lại cho bà một bài kinh. Bà khăng khăng đòi trả tiền công. Rồi đi đâu bà cũng khoe rằng tôi có nét chữ đẹp. Rồi bà gọi đến nhờ tôi luôn, vì bà biết đọc nhưng do bị thấp khớp nên không viết được. Và bao giờ bà cũng trả thù lao. Nhờ lời chỉ mách của bà, khách yêu cầu tôi viết thuê ngày càng đông: những người mù chữ nhờ tôi viết đơn từ, viết thư cho gia đình và cho cả người yêu nữa. Mẹ miễn việc nhà cho tôi, tự nấu nướng và giặt giũ hết. Mẹ còn cho tôi được quyền lấy một phần tiền kiếm được đó để chi dùng cá nhân.

Tôi đi mua ngay một cái gương hình bầu dục lúc nào cũng đút trong túi. Tôi muốn biết khi nhìn mặt mình thì người khác cảm nghĩ ra sao. Rất buồn là cái gương bé quá không soi được hết mặt. Nhưng điều đó không ngăn tôi đi từ ngạc nhiên này đến ngạc nhiên khác khi nhìn từng đường nét của chính mình. Tôi không làm sao khớp được hình ảnh trong gương với những gì tôi vẫn hình dung về mình. Tôi nhắc đi nhắc lại không biết chán: “Mình đấy! Mình đấy!”, nhưng lại không tin vào mắt mình, vì thấy trong gương chỉ là một con bé lạ lẫm nào đó.

Chính mình lạ lẫm với mình, vậy những người khác tất phải lạ lẫm với tôi. Tôi vẫn giữ kỷ niệm thấm thía về một buổi chiều đi tắm. Mới mười ba tuổi, nhưng tôi đã phổng phao hơn những đứa bạn người Việt cùng tuổi. Cùng với vầng ngực non tơ, lông trên người cũng sớm phát triển. Mấy đứa chúng tôi đang trần truồng lội xuống sông thì con bạn đi bên cạnh thấy nách và mu của tôi có lông đen liền gọi toáng những đứa khác ngực vẫn phẳng lì như ngực trẻ con lại. Chúng nó vây quanh tôi, nhảy cỡn và reo hò, nhạo báng tôi như thể tôi bị mắc bệnh gì đáng xấu hổ vậy. Sau này, để ám chỉ cái màu đen ấy, chúng nó gọi tôi là “cây gậy mun”. Biệt danh ấy bám riết tôi suốt thời kỳ ở Nha Trang, gây ra những tiếng cười cợt râm ran sau lưng, để lại trong tôi một vết bỏng rát.

Chúng tôi vẫn không có tin tức gì của dượng. Liệu ông đã tìm được việc làm hay nơi nương tựa chưa? Ông đi đã được năm tháng và chỉ mang theo rất ít tiền. Nếu ông gặp phải điều gì không may thì chúng tôi sẽ ra sao? Mặc dù anh Tư và tôi ra sức xoay xở, chúng tôi không thể tiếp tục sống thế này mãi.

Nỗi lo lại càng tăng vào hôm giữa khuya, chúng tôi giật mình thức giấc vì tiếng loa của một cán bộ Việt Minh. Tiếng loa vang vang trong đêm tĩnh mịch càng làm cho giọng nói thêm trang trọng:

— Xin đồng bào đừng sợ. Chúng tôi đến đây để giải phóng đồng bào. Ta hãy cùng nhau lật đổ ách thực dân!

Tôi ngừng đưa võng, thì thầm hỏi mẹ:

— Mẹ có nghe thấy không?

Mẹ thì thào đáp lại:

— Có, mẹ nghe rồi. Đừng có động đậy. Nhất là đừng có thắp đèn.

Bên ngoài, giọng nói tiếp tục kêu gọi, cổ vũ. Tôi lại gần cửa sổ: ngoài đường vắng tanh, nhà nào cũng như đang ngủ say. Dưới ánh trăng in rõ bóng một người đàn ông, tay cầm chiếc loa ngang mặt. Tôi tự hỏi, sau những cánh cửa sổ đóng im ỉm kia liệu có những bóng người đang âm thầm theo dõi không. Quay lại phía mẹ, tôi hỏi:

— Làm gì bây giờ hả mẹ?

— Chẳng làm gì cả. Cứ ở yên đấy chừng nào chưa có ai đi ra ngoài.

Đêm ấy, không ai ra khỏi nhà. Tôi lại quay vào võng nằm, nhưng không sao ngủ được nữa. Có nên ra không? Hay là cứ ở lì trong nhà? Trường hợp thứ nhất, chúng tôi có thể bị chính quyền thực dân trừng trị; trường hợp thứ hai, chúng tôi có thể làm mất lòng Việt Minh. Thật là trên đe dưới búa.

Đêm hôm sau, vẫn tiếng loa ấy vang trong tĩnh mịch:

— Thưa đồng bào, số phận bọn thực dân chỉ còn tính từng ngày. Đồng bào hãy tích cực cùng chúng tôi tham gia chiến đấu.

Lần này thì mẹ ra đứng gần cửa sổ:

— Nếu đúng như vậy thì mình nên ra thôi.

Tôi đi theo mẹ. Phía trước nhiều cánh cửa đã hé mở. Nhiều người đã thập thò trên bậc cửa.

— Đồng bào đừng do dự! tiếng loa tiếp tục. Con đường giải phóng đã mở ra trước mặt đồng bào!

Vài người rụt rè tiến ra phía chợ, những người khác tiếp bước. Hai mẹ con tôi cũng chuẩn bị đi ra.

— Nào ta nhanh lên! mẹ giục. Đừng để người ta thấy mình đi sau cùng.

Khi chúng tôi ra đến nơi đã thấy rất đông người tụ tập. Một vài ngọn đuốc cắm lên hốc tường cùng một ngọn cờ đỏ có ngôi sao vàng. Người tiếp tục kéo đến. Chẳng mấy chốc, chúng tôi thấy đủ cả những người quen. Người đến trước cười vui vì thấy mình không đơn độc.

Từ đó, tất cả bắt đầu cuộc sống hai mang. Ban ngày, mọi người hoạt động bình thường, không đả động gì đến những chuyện xảy ra ban đêm. Cứ như là người ta mắc chứng quên tập thể. Nhưng không biết ai báo mà bọn tuần tra Pháp cũng biết, chúng lùng sục, gặp ai cũng truy hỏi. Mọi người đều lắc đầu: không thấy gì, không biết gì.

Rồi chẳng bao lâu sau Pháp ra lệnh giới nghiêm chấm dứt luôn việc hái quả, hái rau rừng của hai anh em tôi. Mất phương tiện kiếm ăn chủ yếu, chúng tôi không biết làm gì nữa. Mẹ nghĩ đến lượt mình phải đi kiếm việc.

Viện Hải dương học Nha Trang đang cần một người nấu ăn. Mẹ nào phải đầu bếp giỏi bao giờ, nhưng túng thì phải tính. Bà thuê xe đến Viện và xin được vào làm cái công việc, dẫu xoàng xĩnh thế thôi, nhưng cũng vượt quá năng lực của mẹ. Tôi không biết hôm ấy ông giám đốc Tây không biết tiếng Việt, mà mẹ tôi thì không biết tiếng Pháp, nói năng với nhau thế nào. Nhưng ông ta lại chấm mẹ tôi chứ không chấm người khác. Mẹ không giấu được niềm vui khi báo cho chúng tôi biết tin thắng lợi đó. Đã lâu lắm tôi không thấy gương mặt mẹ lại ánh lên rực rỡ và sinh động như thế. Trước giờ, tôi chỉ thấy mẹ âu sầu nhẫn nhục. Anh Tư không chịu theo chúng tôi. Anh thích ở lại với bà anh. Cuộc chia tay làm tôi buồn, nhưng không lâu: tôi thích những cuộc đổi thay, và lòng tôi đã hướng về cuộc sống mới đang chờ đón.

Mẹ tôi rất lo không biết đến lúc nào thì ông chủ sẽ thấy ra sự vụng về trong việc bếp núc của mẹ. Khi đó chắc ông ta sẽ không giữ mẹ lại nữa. Nhưng có hề chi! Miễn sao sống cho đến ngày dượng về đón chúng tôi đi.

Ngay khi vừa đến, chúng tôi rất đỗi ngạc nhiên trước cảnh đẹp ở đây. Ngôi nhà ông giám đốc đặt trên mỏm núi nhô ra biển như một chòi gác đơn độc chế ngự đại dương nước trong xanh như ngọc bích. Tại khu nhà phụ dành cho chúng tôi, những chùm hoa sặc sỡ chạy dọc vách núi xuống tận làn cát mịn trên bãi biển. Chúng tôi nhìn mà thích mê.

Hai gian nhà dành cho mẹ con tôi khá rộng, rất sáng sủa với những cửa sổ trông ra biển. Trong mắt chúng tôi thì đây đã là ngôi nhà trong mơ rồi. Nhưng ngôi nhà không sẵn có đồ đạc mà chúng tôi cũng chẳng có gì mang theo. Mẹ rải chiếc chăn độc nhất xuống sàn, mấy mẹ con nằm ôm nhau như một ổ chó con. Mẹ thường phải tuồn ra khỏi chăn để nhường chỗ cho chúng tôi. Đối với tôi, thời kỳ này là êm đẹp nhất trong đời: ít phải làm lụng, lại được ăn nhiều và nhất là vắng mặt ông dượng. Mẹ vui vẻ hồn nhiên hơn như thể tìm lại được tuổi thanh xuân thứ hai. Cả bốn mẹ con sống với nhau hạnh phúc.

Mẹ cố gắng làm tốt công việc. Mẹ nghĩ chỉ cần thêm nhiều bơ và khoai tây vào các món ăn Việt Nam là đủ biến chúng thành món Tây. Mẹ cảm thấy được tha hồ chế biến vì ông chủ không khó tính. Hơn nữa, ông ta lại còn cho mẹ đưa các con lên phòng ăn trong lúc mẹ phục vụ.

Phòng ăn rất rộng, ông giám đốc ngồi tận đầu bàn bên kia, trông như ông hộ pháp. Mấy đứa chúng tôi ngoan ngoãn ngồi dưới đất, dựa vào bức tường đối diện với ông chủ trong khi mẹ bưng thức ăn lên, vẻ rụt rè e sợ. Ông chủ thường nhìn mẹ tôi với ánh mắt tươi cười rồi mới mở lồng bàn ra xem bữa ăn có gì. Mẹ tôi cúi mặt xuống sàn và chỉ ngẩng đầu lên khi ông đã nếm và tỏ ý bằng lòng. Đôi lúc, với vẻ hóm hỉnh, ông nhìn thẳng vào mắt mẹ. Bấy giờ tôi còn quá non dại, chưa hiểu được rằng mẹ đẹp và chưa qua tuổi ba mươi bảy. Cơn bão tố nào có thể khuấy động lòng mẹ trước cái nhìn nam giới ấy? Liệu cái nhìn ấy có gợi lại những kỷ niệm xưa? Thực ra thì giữa họ không có chuyện gì khác ngoài cơn xúc động lơ mơ ấy.

Những lần khác, ông ra hiệu bảo tôi lại gần, nhìn ngắm rất lâu và nói những gì tôi không hiểu, nhưng tôi đoán đó là những lời tốt đẹp. Tôi quen dần. Ông muốn dạy tôi học tiếng Pháp, và để làm việc đó, ông bảo tôi đi đi lại lại trong phòng ăn rộng lớn, sờ tay và gọi tên các thứ đồ dùng thông thường: cái liễn, cái thìa, cái vung… Tôi đi đi lại lại, lẩm nhẩm chuỗi từ đó trước sự mừng rỡ của mẹ và các em. Ông thầy giáo có vẻ hài lòng về những tiến bộ của tôi. Một hôm, tôi tiếp thu khá hơn thường ngày, ông vui vẻ cười rộ, giơ hai tay ôm lấy đầu tôi với cử chỉ rất âu yếm, làm tôi hoảng sợ bỏ chạy. Tôi không quen với những cử chỉ âu yếm đến thế, lại thể hiện một cách trực tiếp như vậy.

Tôi tiếp tục học từ bữa này sang bữa khác. Thật là cảnh tượng kỳ lạ: một bên là mấy người đàn bà con gái Việt Nam - mẹ và các em tôi - nhỏ nhắn, e lệ, lúc nào cũng như muốn đứng nép vào tường; một bên là ông giám đốc, to cao, khỏe mạnh, da trắng như sữa, mắt đục như đường phèn, miệng rộng, cười to như sấm; còn tôi đứng giữa như con ong nhỏ bay từ vật này sang vật khác, xướng lên một loạt những từ lạ. Nhưng hồi ấy, chúng tôi thấy cảnh đó thật tự nhiên. Đó là những giờ phút vui như hội của chúng tôi, cái nghi thức thần diệu đã xóa bỏ trong chốc lát sự khác biệt giữa hai phía và cho phép chúng tôi có chung những tiếng cười trong trẻo. Chỉ đến tối, khi trở về gian phòng dành cho kẻ ăn người làm, mẹ tôi mới sửng sốt về thái độ thân mật quá đỗi lạ lùng của ông chủ.

Lần đầu tiên mẹ than vãn về cuộc đời kham khổ, thái độ lạnh nhạt của ông chồng và nhất là sự thù nghịch của dượng đối với tôi. Mẹ đang thử nghĩ số phận của mẹ và của tôi sẽ ra sao nếu mẹ làm lại cuộc đời với một người Pháp tốt bụng như ông giám đốc này.

“Con sẽ được đi học, có người hầu hạ. Con sẽ học cao, trở thành giáo sư hay bác sĩ. Còn mẹ, cứ thấy con sung sướng là mẹ yên lòng.”

Mẹ cứ ngồi thế mơ màng, mặt ngửa lên trời, hai tay bó gối. Tôi vui thích ngồi nghe mẹ kể về cuộc đời giả định của mình. Với tôi, đó là chuyện cổ tích. Được là nhân vật chính trong chuyện, tôi thỏa mãn vô cùng, không cần liên hệ gì câu chuyện tưởng tượng với cuộc đời thực.

Nhưng với mẹ tôi thì không thể. Những mơ ước đó đã dấy lên trong lòng bà một đợt sóng cồn những ước vọng bị chôn vùi. Trong đầu bà luôn luôn rộn lên đòi hỏi tôi phải được học hành. Cứ gặp dịp là mẹ lại nhắc đến chuyện ấy không biết chán, mẹ bảo đó là cơ may duy nhất của tôi. Chuyện đó đã trở thành nỗi ám ảnh. Thế là mẹ bỏ bê công việc, chạy hết nơi này đến nơi khác để hỏi xem có thể gửi tôi vào trường nào cho tốt. Tôi phải thay mẹ làm bếp.

Kết quả thật thảm hại. Mẹ không phải đầu bếp giỏi, nhưng ít nhất mẹ cũng có bàn tay khéo và kinh nghiệm. Tôi thì lúng túng vì chưa quen. Tôi van xin mẹ từ bỏ ý định. Liệu sẽ ra sao nếu ông chủ tống cổ cả mấy mẹ con? Dẫu sao thì nhà mình cũng quá nghèo, lấy đâu ra tiền mà mua sách vở đi học. Mẹ bỏ ngoài tai những ý kiến của tôi, say sưa với chuyện chạy chọt. Có khi mẹ vắng mặt cả trong giờ ăn, tôi phải thay mẹ phục vụ ông chủ. Tôi đã biết khá đủ tiếng Pháp để có thể làm theo những mệnh lệnh đơn giản của ông chủ, nhưng một mình đối mặt với ông thì không sao nói hết được nỗi rụt rè e sợ của tôi. Tôi như phải chịu khổ hình vậy.

Tôi giận mẹ đã đặt mình vào tình thế khó xử. Tôi đâu có biết giấc mơ điên rồ mẹ ấp ủ cho tôi tuyệt vời đến thế nào. Cuối cùng, mẹ đem chuyện đó nói với ông chủ bằng thứ tiếng Tây giả cầy khốn khổ. Mẹ cố giải thích cho ông là cần cho tôi đi học. Dẫu sao thì tôi cũng có dòng máu Pháp của ông đúng không? Mọi người An Nam đều coi tôi như thế. Liệu ông có muốn một mảng thông minh của dân tộc ông bị nhấn chìm trong bóng đêm ngu tối?

Ông ngạc nhiên nghe mẹ nói liến thoắng mà chẳng hiểu mấy. Mẹ cứ tiếp tục bài nói lủng cà lủng củng. Rồi mẹ xoay ra nói hẳn bằng tiếng Việt. Ông chủ không còn hiểu gì nữa. Mẹ bảo mẹ lo cho tương lai của tôi, muốn vũ trang cho tôi chống đỡ mọi bất hạnh, và theo mẹ thì vũ khí ấy chính là học vấn. Mẹ xin ông giúp mẹ, mẹ nói hết lý lẽ rồi òa khóc. Chúng tôi cũng khóc theo. Ông giám đốc không nói gì, đứng lên và đi ra.

Những ngày tiếp theo, chúng tôi không còn những buổi tối vui vẻ nữa. Trẻ con không được theo mẹ vào phòng ăn nữa, chỉ một mình bà phục vụ. Ông chủ lập lại khoảng cách vốn có giữa ông và các gia nhân, cái khoảng cách lẽ ra ông không bao giờ nên rút ngắn. Chúng tôi thấy chuyện xảy ra là đáng tiếc nhưng không oán hận, vì đối với chúng tôi cũng thế, cái khoảng cách ấy là trật tự thông thường của vạn vật. Tôi ngừng các buổi học tiếng Pháp. Rõ ràng, ông giám đốc không coi tôi cùng dòng giống, vậy cần quái gì phải cứu vớt “cái mảng thông minh của dân tộc ông” ở trong tôi, như mẹ hằng mong muốn. Tôi cũng chẳng buồn phiền, vì điều tôi luôn khao khát là được thuộc về dân tộc Việt Nam. Tôi quên luôn mấy tiếng Pháp mới được học, mẹ tôi trở lại vai trò nấu bếp. Thất vọng, nhưng mẹ hứa với tôi rằng thế nào cũng có ngày tôi được ngồi trên ghế nhà trường.

Cuối cùng thì chúng tôi cũng nhận được tin của dượng tôi. Sau nhiều cuộc chạy chọt, ông đã được nhận lại làm đốc công ở hãng Bastos. Đã đến lúc chúng tôi phải vào Nam với ông. Chúng tôi từ biệt ông giám đốc đầy xúc động. Có lẽ ông bỏ qua cho mẹ tôi lỗi lầm vừa qua, vì ông đã dúi vào tay mẹ một tờ bạc năm chục, gấp đôi số tiền lương hằng tháng.

Chúng tôi luyến tiếc rời nơi này và rời cuộc sống êm ả tại đây. Tôi đi dọc bờ biển, lòng buồn man mác, hai chân trần đầm trong bọt nước trắng phau. Tôi biết sẽ chẳng bao giờ còn đặt chân lên dải cát này. Tôi lại nghĩ đến tất cả những nơi tôi từng sống và để lại phía sau mình, nghĩ đến tất cả những người mà tôi từng quen biết rồi sẽ chỉ còn là kỷ niệm. Tôi buồn rầu nghĩ đến một ngày kia tôi sẽ quên nét mặt và giọng nói của họ. Cuộc đời tôi như một cuộc chạy trốn về phía trước, nhưng để đi đến đâu cơ chứ?

8
Dì Odile

Lại một lần nữa, chúng tôi gói ghém hành lý chuẩn bị cho một chuyến đi dài. Đây là lần thứ ba tôi đi tàu hỏa dọc theo bờ biển miền Nam Việt Nam. Mọi thứ lẫn lộn trong trí nhớ tôi: những toa tàu chật ních dành cho người An Nam nghèo, đến nỗi không lần nào chúng tôi kiếm nổi một chỗ ngồi trên hàng ghế gỗ; rồi khi tàu đến ga, lút đầu giữa đống hành lý, chúng tôi tự hỏi không biết sẽ ngủ đêm ở đâu!

Dượng đón tiếp mẹ con tôi chẳng vui vẻ gì. Ông không tìm đâu ra một người tốt bụng đến mức nhận chứa chấp cả một gia đình năm mạng người này. Đêm đầu tiên đó chúng tôi ngủ ngay ở phòng đợi ngoài ga, cố mà chợp mắt ngay trên nền nhà, đầu gối lên ba lô quần áo. Sớm ngày ra, dượng đi làm để lại cho mẹ tôi ít tiền, bảo mẹ liệu mà lo lấy một chỗ trú. Mẹ chỉ nhớ được một địa chỉ, mà trải qua nhiều năm không biết có còn giá trị nữa không. Đấy là địa chỉ một trong những cô gái “ở trọ” nhà bà Phó, cô gái hiền dịu đã từng rọi sáng đời tôi trước đây, trong lúc tôi đang khốn khổ vì sự bạo ngược của ông anh họ Yves.

Để khỏi vướng chân mẹ, mẹ để chúng tôi lại phòng chờ với một ít thức ăn, giao cho tôi trông nom hai em và hẹn sẽ trở lại trước khi trời tối. Vắng mẹ, tôi thấy như bị rơi tõm xuống vực thẳm. Tôi cảm thấy tuyệt vọng quá đỗi. Mẹ mà bỏ đi hẳn thì chị em tôi xoay xở ra sao? Tôi nhớ đến những chuyện đã được nghe kể về những gia đình không nuôi nổi con cái, đã phải xé lòng mang con bỏ chợ. Trong hầu hết các trường hợp, bà mẹ bao giờ cũng hứa hẹn trở lại như mẹ tôi bây giờ. Nhưng lũ con tha hồ chờ đợi, khóc lóc đến lả người vẫn chẳng có ai đến. Thông thường thì chúng sẽ góp phần bổ sung vào đội ngũ những trẻ ăn mày hoặc đánh giày. Tôi tưởng tượng ra cái viễn cảnh ấy mà bủn rủn cả người, nhưng cũng ngạc nhiên nhận thấy không có đứa con gái nào đi ăn mày hay đánh giày cả. Vậy thì chúng nó phải đi đâu nhỉ? Và chúng nó làm gì? Giá không có mấy đứa em mà mình có trách nhiệm chăm sóc, thì tôi đã òa khóc vì cảnh cô chiếc tuyệt vọng này.

Đến chiều thì mẹ quay lại. Trông thấy mẹ mà hai hàng nước mắt tôi tuôn tràn, không sao ngăn lại được. Mẹ ngạc nhiên thấy tôi buồn bã đúng lúc mẹ đã tìm được nơi trú ngụ. Nhưng tôi không biết nói thế nào, chỉ biết khóc thút thít mà đi theo mẹ. Chúng tôi gọi một chiếc xe tay, chất cả bốn mẹ con lên, còn ba lô và tay nải thì đặt ở chỗ để chân.

Bác phu xe người gầy ốm, ì ạch kéo chiếc xe quá tải. Qua kẽ hở giữa mái đầu em tôi và cánh tay của mẹ, tôi nhìn thấy lưng bác hõm lại vì phải căng sức kéo. Xe kéo đi giữa hàng xe máy nổ bình bịch liên hồi, giữa hàng xe đạp hối hả và những xe hơi phun khói đen ngòm. Mải ngắm cảnh phố phường, chúng tôi đến nơi mà cũng chẳng biết là quãng đường xa hay gần.

Trước mặt chúng tôi là một ngõ hẻm. Hai rãnh nước bẩn càng làm nổi bật độ chật hẹp của nó. Giữa ngõ có mấy đứa trẻ đang chơi đùa.

Mẹ trỏ tay, bảo:

— Đấy, nhà thứ ba bên phải.

Nhà thứ ba bên phải có bề mặt rộng chừng thước rưỡi và một tầng gác. Bước vào khung cửa hẹp, chúng tôi đi qua tầng trệt do một vợ chồng người Hoa đứng tuổi thuê ở. Bà bạn của mẹ, cô gái trẻ mà tôi đã từng lý tưởng hóa lúc còn thơ ấu, ở tầng trên. Vừa leo thang gác, tôi vừa nhớ lại hình ảnh một thiếu phụ với mái tóc dài đứng ở khuôn cửa tạo nên một bức tranh tuyệt tác ở Hà Nội ngày xưa. Tôi có cảm giác đang lùi về quá khứ.

Một người đàn bà đón chúng tôi với rất nhiều nụ cười và tiếng reo vui rối rít. Bà nhìn tôi chằm chằm rồi khẽ hỏi:

— Cháu có nhớ cô không?

Tôi cúi mặt. Tôi không nhớ bà vì trong tâm trí tôi là hình ảnh xúc động về một thiếu nữ trẻ đẹp chứ không phải người đàn bà tàn tạ này, tiếng cười gượng gạo của bà ta làm tôi khó chịu. Tôi thất vọng, ảo tưởng càng tiêu tan khi tôi nhìn gian phòng chật hẹp sắp là nơi chúng tôi trú ngụ. Cái thành phố Sài Gòn to lớn, lắm cửa hàng, lắm vườn hoa và tấp nập bao hoạt động, cái thành phố tôi đã thoáng nhìn thấy trên xe, không lẽ chỉ dành cho tôi cái nơi nhớp nhúa này sao!

Tôi ngồi vào một xó, vẻ mặt cau có, trong khi người thiếu phụ kể lể những biến cố trong cuộc đời sóng gió của mình. Bà muốn được coi mẹ tôi như chị gái, vì bà không có ai là chị em ruột, và bảo chúng tôi cứ gọi bà là dì Thà.

Người chồng không hôn thú của bà, người mẹ tôi sốt ruột chờ gặp, mãi tới khuya mới về. Ông ta thuộc hạng người chúng tôi chưa từng thấy bao giờ: ăn mặc rất kiểu cách. Từ trước, tôi chỉ thấy những người đàn ông ăn mặc chỉnh tề hoặc sang trọng. Quần áo có chức năng chứng minh sự giàu nghèo và sang hèn của họ chứ không phải để phô bày thân thể. Còn người này thì mặc quần áo mà cứ như không mặc, phô ra những gì lẽ ra phải che. Ông ta chào mẹ tôi rồi tiến lại gần tôi với dáng điệu tự nhiên, nắm tay tôi quá lâu, nhẹ nhàng thốt lên:

— Ồ, cháu rõ là một thiếu nữ rất xinh đẹp!

Hồi ấy tôi mười ba, tất nhiên đã là một thiếu nữ. Người đàn ông này khẳng định điều ấy với tôi không chỉ bằng lời mà bằng cả cái hơi ẩm run rẩy truyền từ tay ông sang tay tôi. Tôi đỏ mặt, ngượng ngùng đưa mắt nhìn mẹ và dì Thà. Nhưng mải chuyện, mẹ và dì hình như không để ý.

Dượng tôi xuất hiện đúng lúc và cuộc chuyện trò của người lớn đã chấm dứt trò quyến rũ của ông ta đối với tôi. Tôi nhẹ cả người, thầm nghĩ để trở thành một thiếu nữ chẳng phải chuyện dễ dàng.

Về sau, ánh mắt và thái độ của ông ta không ngừng tỏ cho thấy tôi có thể làm cho ông ta thích biết chừng nào. Cứ thấy tôi một mình là ông ta lợi dụng xán lại sau lưng, hai tay giữ chịt lấy người tôi. Ông ta ghé cái miệng nóng hổi sát bên tai tôi, thì thào rằng ông rất thích gái lai, “thích hơn gái Việt Nam nhiều”. Thì ra chỉ vì tôi là gái lai mà ông ta đem lòng say đắm. Khác gì tôi mắc phải một tật nguyền nào đó khiến ông càng bị lôi cuốn vào một ham muốn sa đọa. Lòng tôi trào lên cơn thịnh nộ khủng khiếp, song tôi vẫn đứng trơ ra đó, không thể thốt ra nổi một lời.

Tình hình đó kéo dài đến ngày mẹ tìm ra cô em họ lai Tây là dì Odile, một trong bốn cô con gái của bà Tư, người đã tuyệt vọng vì không biến được tôi thành đầm chính cống. Tên dì gợi lại trong tâm trí tôi những bữa ăn khốn khổ ngày xưa, những bữa ăn mà tôi phải ngồi thật thẳng lưng, ngậm miệng lại mà nhai sao cho lịch sự, thanh nhã.

Dì lấy chồng cũng là người lai và sinh được hai con. Họ đang ở một “trại tạm thời” để chờ ngày về Pháp. Khi mẹ tôi nói rõ ý định của mình, cả hai đều đồng ý rằng không thể để tôi thất học như lũ trẻ An Nam. Như vậy không xứng đáng với dòng máu Pháp mà tôi mang trong người. Bởi thế, dì Odile nhận trông nom tôi một thời gian để dạy tôi cách sống kiểu Tây. Nhưng mẹ chỉ bằng lòng để tôi ở lại nếu dì kiêm được cho tôi nơi ăn học, đó mới là mục đích chính. Nài nỉ mãi dì Odile mới hứa sẽ bằng mọi cách xin cho tôi vào học một nơi rất tốt là trường Bà phước da trắng. Mẹ hoàn toàn thỏa mãn về cuộc gặp gỡ này.

Chẳng chờ lâu, mẹ may cho tôi một chiếc váy màu xanh lơ có sọc hồng mà đến giờ tôi vẫn còn nhớ như in. Cái váy chật căng gò bó mọi cử động, tôi không biết đứng ngồi thế nào, vì ngồi xuống thì cái váy vén lên đến tận đùi khiến tôi có cảm giác như mình ở truồng trước mặt thiên hạ. Người cứng đơ, lúng túng, tôi tiến lại trước gương: nhìn hình mình trong ấy lại càng xấu hổ. Hai ống chân trần gầy guộc trông phát khiếp. Tôi kêu ầm lên, thà làm người Việt Nam và chịu cảnh dốt nát còn hơn phải ăn mặc lố lăng thế này. Mẹ không thấy xấu hổ khi con gái mẹ ăn vận như vậy sao?

Nhưng mẹ thì cứ điềm nhiên trước thái độ dữ dằn của tôi. Bằng giọng dịu dàng, mẹ giảng giải rằng đó chỉ là vấn đề thói quen; phụ nữ Pháp đều mặc thế cả mà trông họ vẫn đẹp hơn ta. Tôi vẫn không bị thuyết phục vì thừa biết mình không có dáng vẻ của một người Pháp xinh đẹp; nhớ lại hình ảnh mình trong gương, tôi vẫn còn nhoi nhói. Tôi không dám ló mặt ra ngoài, cứ ru rú suốt ngày ở trên gác.

Cũng từ lúc đó, gã chồng hờ của dì Thà không để ý đến tôi nữa. Tôi không hiểu nguyên cớ thái độ quay ngoắt ấy nên trong bụng cũng ấm ức. Mãi sau này, với kinh nghiệm trường đời, tôi mới hiểu được cái oái oăm tinh tế trong tình cảm của một người đàn ông Việt Nam đối với tôi. Họ thích tôi lai da vàng hơn là lai da trắng. Muốn kích thích ham muốn của họ, trước hết tôi phải là người Việt đã, rồi thêm một chút gì “Tây” vào thì mới thành “của lạ” đối với họ. Còn hoàn toàn có dáng dấp như một cô gái da trắng thì không hấp dẫn họ nữa.

Tôi chờ đợi ngày đến ở nhà dì Odile trong e sợ và buồn rầu. Tôi không muốn rời mẹ. Từ khi ra khỏi trại trẻ mồ côi, tôi đã quen với niềm vui được có một gia đình. Lại phải vác khăn gói đi ở nhà người khác khiến lòng tôi đau xé. Tôi không hiểu gì về cách sống của người khác, hơn nữa suốt những năm qua tôi đã thành một con nhà quê* và tôi muốn cứ được mãi như vậy.

•

Nha-quê: nguyên văn trong bản tiếng Pháp.

Sáng hôm ấy, tôi thức dậy với hai hàng nước mắt lã chã tuôn rơi. Như cái máy, tôi mặc chiếc váy lên người; mẹ thì không ngớt khuyên giải, rằng mẹ gửi tôi đi là chỉ muốn điều tốt, nhưng tôi không nguôi đau khổ. Không sao dứt ra được những người thân, tôi khóc nức lên đến tận lúc phải chia tay. Tôi níu chặt lấy hai em, cứ như là chúng nó có thể thay đổi được tình thế.

Hai mẹ con lên đường. Hai hàm răng nghiến chặt, tôi nghe mẹ vẽ ra cảnh tương lai huy hoàng đang chờ tôi trong những ngày đến ở với dì Odile.

— Biết đâu số phận con chẳng thay đổi? Biết đâu con chẳng được một ông Tây để ý, có thể còn cưới con làm vợ?

Mẹ tôi dốt nát, có hiểu đâu rằng người Pháp không có lệ lấy những đứa con gái mới mười ba tuổi. Tôi yên lặng liếm những dòng nước mắt mằn mặn chảy xuống tận miệng.

— Dù sao thì con sẽ được đi học. Mẹ van con, đừng khóc nữa, đừng vò xé ruột gan mẹ. Mẹ làm chuyện này cũng chỉ vì muốn tránh cho con khỏi cuộc đời như mẹ.

Nhưng tôi vẫn cứ sầu não, không muốn cảm thông với mẹ, cũng không cần biết nỗi ưu phiền của mẹ.

Cuối cùng, chúng tôi đã tới nhà dì Odile. Nghĩ đến chuyện gặp lại dì sau bao năm xa cách khiến tôi thêm hồi hộp. Không biết dì đã thay đổi ra sao, vì tôi không thể quên được nỗi thất vọng mà cuộc trùng phùng với dì Thà đã gây ra. Tôi nhẹ cả người khi thấy dì Odile vẫn đẹp như xưa, tất nhiên có già đi đôi chút nhưng chắc chắn là ít kênh kiệu hơn. Tôi thoáng nhớ lại dì hồi nào ở Hà Nội, mặc váy trắng, ngồi ngoài hàng hiên, hai tay vỏng lên đầu kêu trời vì nóng nực, thét mắng chị bếp sao không quạt nhanh tay hơn. Nhưng nụ cười dễ thương của dì đã xóa nhòa ngay tức khắc cái hình ảnh xưa cũ đó.

Vừa nhấp trà, mẹ và dì xúc động gợi lại những chuyện cũ. Tôi được dì mời cốc nước chanh có ga. Áp cốc nước vào má, tôi Iim dim mắt để nghe rõ hơn tiếng lách tách của bọt ga bắn ra như những giọt sương li ti trên da mặt. Tôi những muốn coi đây chỉ là một cuộc thăm viếng chốc lát, rồi mẹ và tôi sẽ chào từ biệt dì và hai mẹ con lại cùng về nhà. Tôi thấy trong người thoải mái, thanh thản, không còn bận tâm đến chiếc váy đang mặc trên người.

Bỗng mẹ giật mình kêu lên: ngồi đã quá lâu mà đường về thì xa, không thể nán lại được nữa. Mẹ nài nỉ dì Odile rủ lòng thương tôi, rối rít cảm ơn dì rồi vừa từ biệt tôi vừa khóc lóc. Tôi choáng váng: thế là lại phải xa mẹ. Muốn hỏi khi nào mới được gặp lại nhưng nhìn nét mặt phờ phạc của mẹ, tôi hiểu nỗi đau của bà còn lớn hơn nỗi đau nơi tôi. Tôi hứa với mẹ sẽ ngoan ngoãn và ra sức học hành. Nhìn theo mẹ cho đến khi tà áo đã khuất, tôi òa lên khóc.

Để dỗ tôi, dì cho một cái kẹo nhưng tôi không nhận, mặc dù trong lòng không khỏi tiếc nuối vì đáng lẽ kẹo này có thể chia cho các em cùng ăn. Nhớ các em, tôi càng mủi lòng, càng khóc dữ. Vừa lúc, ông chồng của dì Odile bước vào. Bắt gặp nét mặt buồn rượi và cau có của tôi, ông tỏ vẻ ngạc nhiên một cách khó chịu. Tôi đứng ngây lúng túng, không nói nên lời. Dì Odile nói gì một tràng dài với ông chồng. Tôi vô cùng bối rối vì đang có mặt trong phòng với họ. Mẹ tôi không giao du với Tây; nếu có khi nào tiếp xúc với họ thì cũng chỉ vì công việc. Mẹ cũng có những bạn gái sống chung chạ với Tây thực dân, nhưng các cô ấy chỉ tiếp bạn đồng hương trong bếp, khuất mặt người Tây. Tự dưng phải đứng cùng một chỗ với họ, tôi thấy bất tiện như một gia nhân nán lại trong phòng ông chủ mà không có lý do chính đáng.

Tôi nhẹ hẳn người khi dì Odile bảo tôi sang phòng bên chơi với hai con gái của dì, đứa lên bốn, đứa lên sáu. Được gần lũ trẻ thơ hồn nhiên và thẳng thắn tôi thoải mái hơn. Tôi ngắm những thứ áo quần đẹp, những đồ chơi chất thành đống của chúng mà chợt nghĩ đến các em tôi ở nhà chẳng có gì.

Tuy đã qua cái tuổi chơi búp bê, nhưng nhìn những con búp bê xinh xắn nằm kề bên nhau trên chiếc giường tí xíu, tôi lại thấy thèm. Từ lâu tôi vẫn giữ nỗi khát khao thơ trẻ này mà chẳng bao giờ được thỏa mãn. Những năm sáu mươi, khi sang Paris chuẩn bị luận án tiến sĩ văn khoa, việc đầu tiên là tôi đến ngay cửa hàng Lafayette tìm mua con búp bê đẹp nhất và đắt nhất, gửi về Việt Nam cho các em. Tôi rất thỏa lòng khi biết cái ngày nhận được búp bê, các em tôi coi đó như một ngày hạnh phúc lớn.

Nhà dì Odile tổ chức rất ngăn nắp, tôi cảm thấy không thoải mái. Giờ ăn, giờ làm việc, giờ ngủ đâu vào đấy không ai được làm trái. Phải khổ sở lắm tôi mới tuân theo được cái thời gian biểu khắc nghiệt ấy và luyến tiếc những ngày sống với gia đình, được tự do như con sông chảy xuôi dòng.

Dì Odile không có người giúp việc nên tôi giúp dì trong các việc hằng ngày: dọn dẹp nhà cửa, bếp núc. Chỉ sau bữa cơm, đến giờ nghỉ trưa, dì mới dành vài tiếng để dạy tôi học. Tôi học thuộc lòng các cách chia động từ, và tối tối đọc lại cho ông chồng của dì nghe. Dì bảo tôi gọi ông là chú Albert.

Suốt ngày tôi rầu rĩ như con chim bị nhốt trong lồng. Hiểu rằng mình đang ở nhà người lạ nên tôi không dám đi lại tự nhiên, nhiều khi ngồi lì hàng giờ trên một chiếc ghế. Tôi cố tự nhủ rằng mình đang gặp vận may to lớn nhưng vẫn không sao ngăn được cảm giác buồn khổ. Được vài tuần, dì Odile xin cho tôi vào học trường Bà phước da trắng như dì đã hứa. Tôi không còn nhớ là lúc ấy tôi được xếp vào lớp nào, chỉ nhớ rằng tôi là đứa lớn tuổi nhất lớp, những đứa khác chỉ bằng tuổi em út tôi thôi. Tôi cứ phải khom lưng xuống để ra vẻ cũng bé như chúng nó. Tôi luôn nhớ mẹ và các em. Niềm an ủi duy nhất là chúng tôi vẫn ở cùng một thành phố, chưa đến nỗi phải xa nhau hẳn.

Dần dần tôi cũng làm quen với bọn học trò cùng ở trong khu “Trại tạm”, cả lũ thường kéo nhau đến chơi nhà một con bé rất xinh gốc người Anh. Nó được một tay “bồ” săn sóc phục dịch, đó là Guy, tao nhã, lãng mạn và ý tứ như một người Á Đông. Guy đúng là mẫu người trong mộng của tôi. Tôi mê cặp mắt anh, xanh thẳm như nước hồ trong vắt luôn khiến tôi bối rối. Tôi không có chút hy vọng được lọt vào mắt anh nhưng cứ thích ngắm anh cho thỏa. Ngày nào tôi cũng đến đấy, e lệ và câm lặng, trong lòng xao xuyến vì chàng trai khó hiểu đó không một lần nhận ra sự có mặt của tôi. Đôi khi, nhân lúc mọi người không để ý, tôi đưa mắt nhìn trộm anh rất nhanh như cánh én lướt nhẹ trên mặt nước. Thế là trong lòng tôi rộn lên một cơn xúc cảm khó tả. Tôi cứ sống như thế, với những tình cảm sóng gió, trong khi chẳng ai để tâm đến.

Cuối cùng thì dì cũng nhận được giấy sang Pháp, điều mà dì chờ đợi đã quá lâu, tưởng không còn hy vọng. Bây giờ lẽ ra phải vui vẻ thì dì lại bối rối, cuống quýt cả lên, chỉ thấy toàn khó khăn, tiêu cực, nào đủ mọi thứ giấy tờ phải kê khai, nào hòm xiểng phải đóng gói, cả một loạt công việc cụ thể nhiêu khê. Dì trông mong cả vào tôi. Tôi phải nghỉ học để lao vào các việc giặt giũ, thu xếp. Lúc gần xong, dì gửi trả tôi về cho mẹ, với một tay nải lèn chặt những áo quần mùa hè mà dì không cần đến nữa, vì lúc ấy bên Pháp đã là mùa đông.

9
Một người tình

Trong khi tôi vắng nhà, gia đình đã dọn đến một căn nhà tồi tàn ở ngoại ô Sài Gòn không có cả điện lẫn nước. Ngày hai lần, tôi phải đi gánh nước ở máy công cộng đầu ngõ.

Dượng tôi không có việc làm, tiền khó kiếm nên chúng tôi chỉ ăn lưng lửng bụng. Nhưng với chế độ ăn như vậy, tôi vẫn không ngừng phổng phao và đã trở thành cô thiếu nữ lọt vào mắt nhiều đứa con trai, trong lúc trái tim tôi vẫn chưa thoát ra khỏi tuổi thơ. Khi tôi đi chơi, cắp em bên hông, người nó nặng kéo tà áo sơ mi cộc tay màu trắng của tôi xuống, càng làm nổi đường cong đôi vú. Mấy đứa con trai mất dạy cứ nhìn tôi chòng chọc bỉ ổi, và bình phẩm ngặt nghẽo sau lưng tôi những câu gì không rõ, nhưng tôi đoán là lời bậy bạ. Tôi rảo bước trong khi những tiếng cười khả ố ấy vẫn bám theo. Ngõ vắng, tôi rất hoảng. Đôi khi, có đứa táo bạo đuổi theo trêu chọc cho tới tận lúc có người đi qua.

Ngày nào tôi cũng bị bọn vô công rồi nghề này đón đường quấy nhiễu. Đi ra đường trở thành một thử thách thực sự nên tôi viện mọi cớ để được ở trong nhà. Mẹ tôi thấy thái độ ngập ngừng đó lại tưởng tôi tính khí thất thường, nhưng tôi không nói gì để mẹ khỏi thêm phiền muộn.

Hễ hôm nào dượng ở nhà là lũ trẻ con chúng tôi bị tống ra đường, vì ông không chịu được những tiếng bi bô chí chóe của các em tôi, lại càng khó chịu khi thấy mặt tôi. Cả mẹ cũng phải ở lì dưới bếp để khỏi làm phiền đến ông. Thế là chúng tôi lại đưa nhau ra hè phố, cái khu phố nghèo và buồn ấy. Hai rãnh nước bẩn chảy hai bên con hẻm không rải nhựa. Đến mùa mưa là mọi người lội trong bùn, trong phân rác. Nhà trong khu toàn vách đất quét vôi trắng, lợp mái tôn, cứ đến trưa là nóng hầm hập như ngồi trong lò. Bên ngoài, dưới bóng râm cũng đã bốn chục độ. Chỉ đến lúc mặt trời ngả bóng mới sống nổi. Tôi không hiểu vì sao mình khó chịu nổi cái nóng như phần lớn mọi người. Tôi hay bị chóng mặt, buồn nôn. Thấy tôi khó ở, mẹ lo cuống cuồng ngỡ như tôi gặp phải tai họa nào đó mà tôi không biết. Thế là tôi được học ngay bài thuyết lý về sự đểu cáng của đàn ông, về trinh tiết của đàn bà, đóa hoa quý phải giữ gìn bằng mọi giá. Mẹ nhồi nhét vào bài giảng bao nhiêu là lời bóng gió rất khó hiểu, vì tôi đâu đã biết gì về cấu tạo của đàn ông, ngay đến cấu tạo bản thân mình cũng còn chưa biết hết nữa là.

Nhưng mẹ thì cứ cẩn thận, mẹ chăng xung quanh tôi một tấm lưới giám sát chặt chẽ, đó là em Dung. Mẹ giao cho nó nhiệm vụ theo dõi tôi khắp mọi nơi. Từ nay, đi đâu chúng tôi cũng có cả ba đứa: đứa bé tôi ẵm bên sườn, và em Dung có nhiệm vụ rất quan trọng là ghi nhớ cẩn thận nhất cử nhất động của tôi. Có Dung ở bên cũng chặn bớt được những chuyện trêu chọc thô bỉ hằng ngày của những kẻ ngưỡng mộ tôi, nhưng mặt khác lại gây sự chú ý cả phố. Thấy chúng tôi là họ lại bàn tán: “Kìa! Con bé lai và vệ sĩ của nó ra máy nước kìa!” Họ nhìn tôi chằm chằm không chút giữ gìn ý tứ với ánh mắt tò mò lạnh lẽo. Tôi không hiểu vì sao họ lại không thể xem tôi như là một đứa con gái Việt Nam, như họ. Lắm lúc tôi ứa hai hàng nước mắt không kịp ngăn lại.

Một hôm tôi đang buồn phiền và nhớn nhác nhìn quanh xem có ai bắt gặp phút yếu đuối của mình không thì gặp ngay ánh mắt của một thanh niên đang đứng tựa lưng vào cửa, cười mỉm với tôi. Bực mình, tôi đi tiếp mà không nhận ra bức thông điệp tình cảm anh vừa gửi đến tôi.

Những ngày tiếp theo, chàng trai vẫn đứng đó, vẫn nhìn tôi với nụ cười hồ hởi ấy. Sự có mặt của anh ở khu phố nghèo này khiến tôi thắc mắc, vì trông anh không có vẻ gì người cùng giới với chúng tôi. Anh ăn mặc chỉnh tề. Ban đầu, tôi không ngó nhìn anh, anh cũng không nói gì với tôi. Tôi biết anh đứng đó, anh biết rằng tôi đã nhận ra anh, chỉ thế thôi. Tôi đi qua phố nhà anh cứ như là vô tình, nhưng thật ra là tôi đến chỗ hẹn hò đã ngầm ước định. Cái trò này kéo dài cho đến một hôm, anh đột ngột ngỏ ý trông giúp con bé út nhà tôi.

— Em ơi, cứ ẵm em mãi thế, vẹo sườn đi mất, anh nói.

“Em” và “anh” là những tiếng xưng hô âu yếm của các cặp người yêu gọi nhau. Tôi không biết đáp lại lời đề nghị ấy thế nào, có nên nhận không khi anh đã nói những lời êm dịu như vậy? Nhìn mặt thì thấy anh có vẻ người tử tế. Tôi quyết định tin vào anh, và nhận lời.

Từ đấy, tôi giao con bé út cho anh để đi chơi phố với một đứa bạn mới quen, nó hơn tôi vài tuổi nhưng rất đẹp. Nó dạy nhập môn cho tôi nhiều chuyện ở đời, nhất là giúp tôi gọi tên những rung cảm trong trái tim còn ngây thơ non nớt của mình. Qua mấy tiếng đi với bạn, tôi quay lại nhà anh, e lệ và ý tứ hơn trước, vì tôi đã nhận thức rõ hơn rằng mình là đàn bà, mà anh lại là đàn ông.

Chúng tôi dần quen nhau. Tôi được biết anh đang là sinh viên trường Y. Bố mẹ anh là chủ sở hữu tất cả những căn nhà ở khu phố này và, tất nhiên, là chủ căn nhà chúng tôi đang thuê. Ông bà ấy ở riêng, cho anh ngôi nhà nhỏ này để anh học ôn thi. Dần dà tôi ở chơi với anh lâu hơn. Chúng tôi đã sống những ngày tuyệt vời: anh vùi đầu vào các bản vẽ giải phẫu người, tôi xem các tạp chí điện ảnh, còn em gái tôi chơi dưới sàn nhà. Nghe nói tôi phải rửa bát, giặt giũ, anh cho tôi một đôi găng tay trong suốt lấy ở nhà thương để tôi khỏi làm hư “đôi bàn tay đẹp”. Tôi vụng về xỏ găng vào, thử cầm một vài thứ đồ vật, nhưng chúng đều tuột khỏi tay như những đồ bất trị. Anh cười khi thấy tôi luýnh quýnh:

— Đấy em xem, hai bàn tay em sinh ra không phải là để rửa bát, đúng không nào?

Anh muốn thay tôi làm công việc đó.

— Anh sẽ biến thành thổ công làm giúp em như trong truyện cổ tích.

Chỉ là câu nói đùa nhưng cũng làm tôi cảm động sâu sắc. Chưa có ai quan tâm đến tôi nhiều như thế, tôi vô cùng biết ơn anh. Tôi muốn hôn bàn tay anh, nhưng trong đầu lại vang lên giọng nói của mẹ yêu cầu tôi phải dè chừng đàn ông. Bấy giờ tôi bị giằng co giữa tình cảm nhiệt thành và niềm lo sợ.

Một hôm, anh nhìn đăm đắm vào mắt tôi khác với thường ngày. Tôi hoảng hốt, vội bỏ chạy, bụng bảo dạ: “Chết rồi, thế là mình mất trinh!” Tôi cứ nghĩ mình sắp có mang đến nơi. Người tôi run bắn từ chân lên đầu. Làm thế nào bây giờ, nếu bị mẹ đuổi đi? Mình mới mười bốn tuổi, lại là con lai. Đời mình sẽ mạt kiếp ở nơi nhơ nhớp mất thôi. Tôi sẽ khóc hết nước mắt và không dám đến nhà anh. Khi anh hỏi vì sao lại buồn thì tôi chỉ lắc đầu và nức nở. Anh nằn nì mãi, tôi mới thú thật đã bị mất trinh vì đã để cho anh nhìn vào mắt. Phải nghĩ mãi anh mới hiểu được ý tôi rồi cười ngất. Cười xong, anh mới giảng giải cho tôi biết rằng tôi vẫn nguyên vẹn là một đứa trẻ con.

— Yên trí đi em, không có chuyện gì đâu!

Thế là tôi được giải thoát khỏi mọi lo sợ.

Đó là thời kỳ hạnh phúc trong cuộc đời tôi. Tôi đã ra khỏi thời kỳ tăm tối của tuổi ấu thơ khi chỉ biết cam chịu với đời, không hiểu cái gì xảy ra với mình. Nay tôi phát hiện ra rằng làm một cô gái đẹp cũng là điều hay, có hạnh phúc được làm vui lòng nhiều người. Tôi cũng hiểu ra rằng đời gái lai không chỉ có bất hạnh. Thế giới tình cảm của tôi cũng được mở rộng: tôi có bạn gái, có người ngưỡng mộ, tôi không còn lệ thuộc vào duy nhất bầu không khí gia đình. Tôi nhìn gia đình với con mắt xa cách hơn. Thái độ thù địch của ông dượng không còn tác động nhiều đến tôi như trước: Tôi nghĩ tôi sẽ không sống như mẹ tôi đã sống, nhất quyết sẽ không bao giờ chịu khổ.

Nản vì mãi vẫn không có việc làm, dượng tôi muốn đi kiếm vận may ở nơi khác. Chúng tôi phải quay lại Nha Trang là nơi ông đã thương lượng được một chân đại diện cho hãng thuốc lá Bastos. Lương lậu không đáng kể nhưng ông muốn tranh thủ dịp này vì đang nung nấu nhiều kế hoạch làm ăn đầy tham vọng. Dượng chẳng bàn với ai ý định của ông, kể cả với mẹ. Mãi đến lúc vào mâm cơm, ông mới thông báo cho cả nhà. Không ai nói gì, mọi người cứ yên lặng ngồi ăn. Hồi lâu, mẹ mới bảo mẹ đồng ý đi cho thoát khỏi cái cảnh túng bấn này. Em Dung, khi ấy chín tuổi, bảo với nó đi hay ở cũng thế cả. Thế là dượng mắng nó: con cái nhà tử tế là không được nói leo, ai thèm hỏi ý kiến nó. Còn tôi, tôi im lặng.

Tôi chỉ có một việc phải làm cho mau là chạy đi báo cho anh sinh viên của tôi biết việc sắp phải ra đi. Tôi luẩn quẩn trong bếp rình lúc thuận tiện để lỉnh đi không ai biết trong khi mẹ thì lẩm nhẩm tính toán những cái gì phải sửa soạn mang theo. Đến giờ nghỉ trưa nóng kinh người, cả khu phố lặng đi như chết. Trên nhà dượng tôi đang ngáy, mồm há hốc. Mẹ thì vẫn miệt mài tính toán, không ai để ý tôi, tôi lẳng lặng chuồn ra ngoài.

Thấy tôi đến, anh ngạc nhiên vì chưa lần nào tôi đến vào giờ nghỉ trưa cả. Tôi thông báo cái tin khủng khiếp, anh nghe mà không nói được gì. Đứng ngây ra hồi lâu vì sửng sốt, mãi anh mới thốt nên lời, nhỏ nhẹ gần như không thành tiếng nữa:

— Thế là chúng mình sẽ không còn gặp mặt nhau nữa, em ơi.

Lời anh, những lời quyết liệt ấy vang vang trong tôi lạ lùng. Tôi chưa hề lấy khái niệm thời gian đo đếm mối quan hệ của chúng tôi. Cho tới lúc đó, những từ “mãi mãi” hay “không bao giờ” chưa hề lởn vởn trong tâm trí tôi. Chỉ cần được ở gần anh là tốt, là đủ rồi, tôi không nghĩ xa hơn. Tôi muốn nói với anh một điều gì trang nghiêm, cảm động, nhưng đầu óc tôi trống rỗng như quả trứng người ta vừa hút mất lòng. Câm lặng, tôi nhìn trân trân vào bức tường trước mặt. Có lẽ trông tôi có vẻ thộn lắm.

Bỗng anh nảy ra một ý:

— Anh muốn giữ một tấm ảnh của em, em có không?

Hỏi gì lạ vậy? Không, tôi làm sao có ảnh. Đây là cái thú của nhà giàu, tôi lấy tiền đâu ra để chụp ảnh? Mà chụp để làm gì chứ? Anh nghĩ con gái nhà tử tế lại phí thì giờ mà ngắm mình trong ảnh ư? Nhưng mặc phản ứng của tôi, anh cứ dẫn tôi đến ông thợ ảnh.

Một người đàn ông có tuổi, đẫy đà, mặc áo sơ mi lòe loẹt tiếp chúng tôi. Ông ta dẫn chúng tôi vào một phòng sáng choang, đặt tôi ngồi xuống ghế, rồi cứ để tôi ở đó một mình giữa vùng sáng chói lòa ấy. Tôi ngồi như một đứa bé, chân buông thõng, cảm thấy mình xấu xí đến phát sợ. Thật xấu hổ, ai lại ngồi trơ trẽn thế này! Tôi đã định bỏ chạy thì hai người cười khích lệ.

— Trông vào đây này, cúi đầu xuống một chút và cười đi nào!

Tiếng người thợ ảnh phải xuyên qua nhiều lớp bông mới lọt được vào tai tôi. Ông ta chui đầu vào trong tấm choàng đen phía sau máy ảnh. Tôi muốn khóc trong khi ông ta lại bắt tôi cười. Miệng tôi méo xệch trông thật khôi hài. Ông thợ ảnh không giấu nỗi thất vọng. Ông ta xẵng giọng bảo tôi hãy nghĩ đến chuyện gì vui. Tôi thì xấu hổ muốn chết với ý nghĩ mình đang trở thành trò cười trước mặt anh ấy.

Người thợ ảnh hét:

— Cười đi, cười đi nào!

Tôi không cười được. Bực mình, ông ta bóp đại quả bóng cao su ở đầu cái ống đen. Một tia chớp lóe lên, thế là xong.

Tôi bỏ về thẳng, không dám nhìn ai, mấy hôm sau mới lại ló mặt, khi thời gian đã xóa mờ cái kỷ niệm không tốt đẹp gì hôm đó. Anh sinh viên của tôi vẫn chào đón tôi với thái độ thân mật thường ngày, như thể không hề thấy cái bộ mặt ngố của tôi hôm đó. Anh đưa tôi tấm ảnh:

— Em xem này. Trông không thật tươi, nhưng lại rất xinh!

Tôi quay mặt đi, chẳng lẽ lại ngắm ảnh mình trước mặt người khác! Anh vẫn chìa tấm ảnh ra, nài nỉ:

— Cầm lấy đi em!

Tôi cầm bức ảnh nhưng không dám nhìn, phân vân giữa một bên là sự tò mò và một bên là nỗi lo thấy mình xấu xí trên tờ giấy láng bóng.

— Xem đi chứ, anh lại giục với giọng khích lệ.

Tôi nhìn bức ảnh và thấy một cô gái với cặp môi dày dỗi hờn. Tôi nhăn mặt. Anh mỉm cười.

— Cô em ngốc nghếch! cầm lấy, anh tặng em đấy!

Nhưng tôi không thể nhận món quà này. Nhận để làm gì? Giấu vào đâu thì rồi mẹ cũng phát hiện ra thôi, tôi xin trả lại anh.

Sắp đến ngày chúng tôi lên đường. Các va li đã khóa kỹ, các gói đã chằng buộc cẩn thận. Mẹ tôi chạy tới chạy lui, kiểm tra cái này, xếp đặt cái kia, trán hằn nếp nhăn, chỉ lo bỏ quên thứ gì. Tôi chỉ đứng nhìn, như thể việc chuẩn bị này chẳng liên quan gì đến mình. Tôi vẫn chưa thể tin được việc này là thật.

Nhưng lúc dượng chìa ra những vé tàu vừa mua thì tôi mới hoảng hốt. Thực tế là đây: tôi sẽ không bao giờ gặp lại anh nữa. “Thế là chúng mình sẽ không còn gặp lại nhau nữa, em ơi!”, lời anh lại vang trong tâm trí. Tôi bắt đầu hiểu dần ý nghĩa câu nói đó. Mất anh, khác nào tôi lại một lần nữa phải mồ côi. Không biết tôi có yêu anh không, điều đó tôi không đặt thành vấn đề vì con gái nhà tử tế không được bận tâm đến yêu đương và lạc thú, đó là những thứ chỉ dành cho loại gái giang hồ. Điều chắc chắn là tôi cần có anh ở bên để cảm thấy mình hạnh phúc và nhất là cần có ánh mắt ngưỡng mộ anh nhìn tôi để tin rằng mình cũng là đứa đáng giá. Trong suốt thời gian ở Việt Nam, tôi không ngừng cảm thấy bị giằng co giữa mong muốn được yêu thương với nỗi khát khao được tôn trọng, đó là những ước vọng không cùng tồn tại trong một xã hội mà lẽ thường tình nằm ở chỗ lấy một người đàn bà mình không yêu và yêu một người đàn bà mình sẽ chẳng bao giờ lấy.

Mối sầu của tôi càng lúc càng tăng. Sự ly biệt hiển hiện ngay trước mắt làm tôi không chịu nổi. Tôi muốn gặp lại anh lần cuối rồi sau đó gieo mình xuống sông cho xong đời. Không cần giữ ý gì nữa, tôi chạy thẳng đến nhà anh. Hai đứa nhìn nhau đăm đắm. Anh hiểu ngay và ôm chầm lấy tôi. Tôi quên hết mọi sự, lúc này tôi chỉ còn nghe giọng nói dịu dàng của anh thì thầm: “Em của anh…”

Mẹ tôi bất thần xuất hiện, bắt gặp hai đứa tôi trong tư thế đó. Thoạt tiên mẹ kinh ngạc không nói được ra lời. Rồi mẹ tát tôi một cái và gào lên:

— Dượng mày thì giết chết!

Tôi bỏ chạy.

Về nhà, mẹ không thèm nhìn mặt tôi, cũng chẳng nói chẳng rằng. Đến tận tối, tôi vẫn nơm nớp chờ tấn thảm kịch đáng sợ, nhưng lạ thay mẹ không nói gì với dượng. Tôi biết mẹ sẽ không bao giờ nói với ông chuyện này. Vậy ra mẹ vẫn yêu tôi. Tôi muốn cảm ơn mẹ nhưng lại không dám nói gì khi nhìn nét mặt mẹ kín bưng.

Trong suốt chuyến đi, mẹ tránh không nói với tôi một lời. Còn tôi, tôi cũng náu mình trong nỗi buồn thương và tiếc nhớ.

10
Tờ giấy khai sinh

Lúc tôi thoát ra khỏi sự cô độc nội tâm là lúc gia đình tôi đã có một ngôi nhà khá rộng ở một phường gần trung tâm thành phố.

Trong sân có một cái giếng dùng cho đủ mọi việc: vo gạo, rửa bát và cả tắm táp. Những đêm không trăng, chúng tôi lợi dụng trời tối, trần trụi chạy ra quanh thành giếng, múc nước giội ào ào lên người. Tôi rất thích những cuộc tắm đêm như thế: vì không nhìn thấy gì, chúng tôi tận hưởng cái cảm giác tuyệt diệu của nước mát chảy trên da thịt đẫm mồ hôi.

Chúng tôi đã rời Sài Gòn mà chỉ mang theo một số bọc quần áo. Đến đây, gia đình tôi phải sắm mọi thứ: bát đĩa, xoong nồi, chiếu… Mẹ tôi muốn mở đầu một thời kỳ khấm khá nên đã mua hai cái nồi đồng thật đẹp, một để thổi cơm, một để nấu canh. Dượng tôi mang về một đôi chiếu hoa chắc giá khá đắt. Không khí gia đình chưa bao giờ vui vẻ như thế. Nhà thoáng mát, phố rộng với hai hàng me tỏa bóng. Nghĩ đến cuộc sống thảm hại ở Sài Gòn, mẹ tôi giật mình sao lại có lúc đã phải chịu cực đến vậy.

Ổn định chỗ ở rồi, dượng tôi liên hệ với các đồng hương lập nghiệp tại Nha Trang. Khi ra đây, ông dự tính mở một xưởng sấy thuốc lá. Ông muốn vừa làm đại lý, vừa là người cung ứng nguyên liệu cho hãng Bastos.

Nhưng muốn thế buộc phải có vốn, mà ông thì không có lấy một xu. Ông cần những người hùn vốn. Suốt nhiều ngày liền, ông đi vận động những nhà buôn lớn người Hoa, thuyết phục họ rằng vụ làm ăn này sẽ đem lại nhiều lời lãi. Vài người bạn đã xiêu lòng, sẵn sàng góp vốn. Ông tổ chức hàng loạt buổi tiệc tùng để bàn chuyện làm ăn, và phải vay mượn để chi vào việc đó.

Ngày nào cũng có ăn nhậu. Toàn sơn hào hải vị và rượu sang, cứ như là tiệc thết đãi của quan to. Mẹ tôi phải thuê hẳn một cô đầu bếp người Tàu suốt một tháng, vì cần làm ra vẻ thật sang để các vị cộng tác tương lai của dượng tôi yên tâm, tin tưởng.

Khách thường đến lúc tám giờ tối, người nào người nấy đều mang dấu hiệu của kẻ giàu sang: to béo, bụng phệ, mông núng nính, miệng nói cười hô hố, vẻ tự tin. Bên cạnh họ, dượng tôi trông như con cá mắm, gầy đét đến mức trở thành bất nhã. Nhưng ông vẫn nói cười thoải mái như ai.

Chúng tôi đứng dưới bếp, chen nhau tò mò nhìn qua khe cửa quan sát cái đám đàn ông lố nhố ấy. Họ đã bỏ cái mặt nạ đạo mạo thường khoác hằng ngày. Họ ngả ngốn trên ghế, nốc rất nhiều rượu, mặt bóng nhẫy mồ hôi. Họ kể cho nhau nghe đủ thứ chuyện tiếu lâm và cười ầm ĩ. Dượng tôi có đôi mắt ti hí vằn những tia máu, nhìn trừng trừng như mắt rắn. Đôi gò má nhô cao, ửng đỏ ở phía trên, nhìn hao hao như má phụ nữ. Lúc ông cười, ngửa đầu ra sau, nhìn rõ hàm răng giả ánh lên một màu hồng. Tôi thấy ông vô cùng thô lỗ. Quả là chưa bao giờ tôi có dịp nhìn ông lâu và kỹ như thế, và có cảm giác như mới nhìn ông lần đầu. Sao mẹ tôi lại có thể hòa hợp với một người như vậy?

Sau khi khách đã ngà ngà say, chúng tôi lần lượt mang thức ăn lên, thận trọng đặt lên bàn những món chẳng phải dành cho mình. Dù sao, chúng tôi cũng hy vọng sẽ được hưởng chút vét đĩa. Được các em cử làm đại diện quan sát, tôi thường xuyên báo cho chúng về số phận của từng món.

Tôi không được đi học, các em tôi cũng vậy. Điều ấy chẳng làm dượng tôi lo lắng. Vị trí của con gái là trong bếp. Nhưng mẹ tôi là người bướng bỉnh, mặc dù bề ngoài luôn tỏ ra vẻ phục tùng, nhưng trong lòng luôn mong cho tôi được học lấy một cái nghề. Bao nhiêu lần định ghi tên tôi vào trường học thì bấy nhiêu lần bà thất bại, đều vì lý do giống nhau: dượng tôi không chịu, và lại thiếu tiền nữa.

Tranh thủ đã có chỗ ở ổn định tại Nha Trang, mẹ tôi lại liều thử một lần nữa. Bằng giọng rụt rè, rào trước đón sau đủ kiểu, bà ngỏ ý với chồng muốn cho tôi đi học. Lời thỉnh cầu ấy lập tức không được hoan nghênh. Dượng tôi cau có nhìn ra cõi xa xăm, không đáp. Đến khi ông cất tiếng nói thì giọng rất gay gắt. Ông giải thích không có chuyện “lũ con gái” đến trường. Ông nói “lũ con gái”, là để biểu thị sự công minh, có nghĩa là cả những đứa con riêng của ông, tức những em gái cùng mẹ khác cha của tôi, cũng chịu chung số phận. Ngược lại, ông định đón đứa con trai đang sống với bà nội về, để lo cho nó có tương lai “đàng hoàng”.

Sự ám chỉ đến đứa con trai của người vợ trước làm mẹ tôi đau lòng, vì bà đã không sinh được mụn con trai nào nối dõi. Dượng tôi không thèm để ý nỗi buồn của bà, phủi tay đứng dậy, ra ý rằng cuộc nói chuyện thế là xong.

Sau này, mẹ tôi ngồi trên thành giếng, khóc thổn thức.

— Sao con không phải là con trai nhỉ? giọng mẹ đầy tiếc nuối.

Tôi chẳng biết nói sao, nhưng tự trong đáy lòng, tôi thề sẽ phải học cao hơn cái người con trai vốn không phải con của mẹ.

Nhưng rồi, bất chấp ý kiến của chồng, mẹ tôi vẫn dắt tay tôi như một đứa trẻ, đưa đến trường tiểu học duy nhất của thành phố. Lúc đó tháng Tư, hoa phượng đã nở, hè sắp đến. Bà thư ký tròn xoe đôi mắt khi nghe yêu cầu của mẹ tôi.

— Nhưng bây giờ đã sắp mãn khóa rồi còn gì. Đến tháng Chín, mời bà trở lại.

Mẹ tôi đứng yên không nhúc nhích.

— Xin cho tôi được gặp thầy hiệu trưởng, mẹ khăng khăng.

Bà thư ký định nói gì rồi lại thôi. Cuối cùng, bà ta thở dài vẻ bực bội:

— Thôi được rồi, hiệu trưởng đang có giờ dạy. Mời bà ngồi đợi.

Bà ta chỉ tấm ghé dài kê sát tường. Chúng tôi ngồi xuống, thỉnh thoảng nghe tiếng giảng uy nghiêm của thầy từ xa vẳng lại. Một giờ trôi qua sao mà dài. Cuối cùng, một người nhỏ bé, có nước da ngăm đen và khuôn mặt tròn của người miền Nam bước vào. Chúng tôi biết ngay đó là thầy hiệu trưởng.

Mẹ tôi trình bày mục đích của mình. Thầy lịch sự lắng nghe nhưng khẳng định lại rằng không thể nhận tôi vào học, vì chỉ còn hai tháng nữa là hết khóa. Mẹ tôi nài nỉ xin thầy rủ lòng thương, tôi nghe mà xấu hổ thay. Tôi căm ghét bức tranh thảm hại của cuộc sống mà mẹ tôi cố vẽ ra cho thật thương tâm. Tôi không dám nhìn vào thầy hiệu trưởng, yên trí sẽ nhận được một nụ cười khinh bỉ. Nhưng tôi đã lầm. Mẹ tôi đã làm ông xúc động. Ông đồng ý thử nhận tôi vào lớp cuối cấp tiểu học.

Và thế là tôi lén lút đến trường. Mẹ tôi kiếm ở đâu ra chiếc cặp cũ mà tôi cẩn thận giấu dưới đống củi sau nhà, để mỗi khi đi học có thể tới đó lấy, rồi ra khỏi nhà mà không bị dượng tôi biết.

Mặc dù bỏ học khá lâu qua những năm lưu lạc từ Bắc vào Nam, tôi đuổi kịp các bạn không khó khăn lắm, trừ môn toán mà thực tình tôi không hiểu gì về những bài tập đòi tính giá mua, giá thành hoặc chia ruộng, chia đất. Ngược lại, do lớn tuổi hơn các bạn, do kinh nghiệm cuộc đời, tôi có lập luận chín chắn hơn, nên có ưu thế trong các môn liên quan đến văn học. Những năm tháng trong trại trẻ mồ côi cũng tỏ ra có lợi, vì môn tiếng Pháp tôi học từ dạo ấy và đã quên hết, nay lại dần trở về trong ký ức.

Còn ông thầy dạy tôi, ý nghĩ sẽ dẫn dắt cô nữ sinh thông minh suýt bị vĩnh viễn thất học này, nếu không có ông, đến thành công khiến ông hết sức tận tụy. Ông tin hơi quá mức vào khả năng của tôi, dành cho tôi một sự đối xử ưu đãi khiến tôi hơi ngượng, song cũng vì thế mà tôi tự đánh giá mình cao hơn.

Như người ta nhồi thóc cho ngỗng, tôi nhồi nhét cấp tốc vào đầu óc đủ mọi kiến thức lịch sử, địa lý, cố bắt kịp trong hai tháng sự tụt hậu đã kéo dài nhiều năm. Khó nhất là làm điều đó mà không để dượng tôi biết.

Mọi việc suôn sẻ cho đến khi xuất hiện trở ngại đầu tiên: tôi phải lập hồ sơ học sinh, mà văn bản chủ yếu là giấy khai sinh thì tôi không có. Tôi chưa hề có nó bao giờ. Trên thực tế, rất nhiều người cũng như tôi, sống chẳng có giấy tờ gì. Các ông bà già cả thì hầu như không hề có cuộc sống hợp pháp.

Hiệu trưởng há hốc mồm, ngạc nhiên:

— Bà không có bất kỳ thứ giấy tờ nào về cháu?

— Thưa vâng, khốn khổ thế đấy, mẹ tôi thở dài.

Thầy giơ hai tay lên tỏ vẻ bất lực, còn nét mặt biểu hiện sự ngao ngán cực độ. Thầy lần lượt nhìn hai mẹ con và lắc đầu như ý muốn bảo: sao các người lại ngu dốt đến thế! Tôi muốn bỏ đi ngay, ngước lên nhìn mẹ để hỏi ý, nhưng mẹ tôi quay mặt đi. Tôi biết chừng nào chưa tìm ra giải pháp thì bà chưa chịu bỏ cuộc.

Bỗng thầy mở ngăn kéo, lấy ra một tờ giấy, hí hoáy viết một mạch ra vẻ hài lòng, rồi mỉm cười với chúng tôi:

— Tôi nghĩ đã tìm được cách rồi. Bà cầm giấy này đưa cho ông thư ký tòa đốc lý. Trong đó tôi nói bà đã mất hết giấy tờ hồi cộng sản lên cầm quyền năm 1945. Vậy chỉ cần bố cháu ra tòa đốc lý với hai người làm chứng để khai sinh lại. Nhưng phải làm gấp kẻo không kịp.

Thầy chìa cái phong bì, mẹ tôi cung kính đưa cả hai tay nhận lấy. Chúng tôi giật lùi đi ra.

Bên ngoài, mặt trời hắt xuống những tia lửa nóng gắt. Hai mẹ con dừng chân giây lát ở bậc tam cấp râm mát trước khi bước ra ngoài nắng. Mẹ tôi nheo mắt ngước lên nhìn trời như để đo độ nóng, rồi kiên quyết bước đi. Tôi theo gót, trong đầu không ngớt vang lên mấy chữ “chỉ cần bố cháu…” có nghĩa là để làm việc này, phải nhờ đến dượng tôi, do đó phải thú nhận là lâu nay tôi vẫn đi học, mặc dù ông cấm đoán. Chúng tôi đã lừa ông, lẽ nào ông lại nhận giúp mẹ con tôi? Hơn thế, tôi nghĩ nhân chuyện này ông sẽ càng công khai trút giận dữ lên đầu tôi. Vậy thì tôi sẽ chẳng còn cách nào khác là quay về bên bếp lò. Bên tôi, mẹ vẫn lặng lẽ bước đều chân, tay nghiêng chiếc nón về phía mặt trời như kiểu cầm ô, nét mặt không để lộ chút âu lo gì. Tôi thầm trách mẹ về sự vô tâm ấy, vì tôi tin chắc bà cũng nhận thức như tôi rằng chúng tôi chẳng có chút hy vọng nào. Tôi sắp nói ra điều đó thì bà dừng bước:

— Con về nhà trước đi. Để mẹ lên chùa khấn các ngài xem nên như thế nào. Nếu thuận lợi, mai mẹ sẽ nói thật với bố, xin bố giúp cho con.

Nói với tôi, mẹ thường dùng từ “bố” chung chung, chứ không gọi là “dượng con” để tôi khỏi liên tưởng đến cái vị trí con hoang của tôi. “Bố”, có thể hiểu là bố của các em tôi cũng như của tôi.

Từ chùa trở về, mẹ tôi có vẻ thanh thản. Mẹ bảo là sẽ nói hết sự thật với chồng sau giờ nghỉ trưa. Chọn lúc ấy là hợp nhất, hy vọng dượng tôi sau khi ngủ dậy tâm trạng sẽ thoải mái hơn.

Mẹ đã đưa cho dượng xem lá thư của thầy hiệu trưởng. Dượng tôi tỏ vẻ rất lưu tâm. Lợi dụng thái độ ấy, mẹ nói thêm về cái lợi để tôi đi học. Có sẵn một đứa thư ký giữ sổ sách tại nhà chẳng tốt hơn là phải bỏ tiền thuê người ngoài sao? Dượng sửng sốt nhìn mẹ, nhưng xem ra cũng thấy có lý. Sau vài câu càu nhàu lấy lệ, ông đồng ý. Thế là nhờ thắng lợi ấy mà tôi lại được sinh lần thứ hai dưới cái tên Lâm Kim Thu, con gái chính thức của bố Lâm Khê người Trung Quốc và mẹ Trần Thị Mỹ người Việt Nam. Con tem chước bạ dán cạnh dấu chính quyền, kèm theo chữ ký của hai nhân chứng, từ nay xác định sự chân thực của lý lịch tôi.

Tất nhiên, tờ giấy khai sinh quý báu mà mẹ tôi cất kỹ vào rương chẳng thuyết phục được ai. Hơn một lần tôi bắt gặp nụ cười mai mỉa của các nhân viên hành chính khi họ đối chiếu khuôn mặt của tôi với giấy tờ mà tôi trình ra. Mặc kệ! Tôi mười lăm tuổi và đã có cuộc sống hợp pháp. Dù sao thì dượng tôi đã tặng tôi một món quà vô giá. Tôi sẽ mang họ của ông suốt đời.

Tiếp theo, mọi việc diễn ra suôn sẻ không ngờ. Tôi đỗ tốt nghiệp tiểu học, và ghi tên dự thi lên lớp đệ lục.* Ba trăm thí sinh mà chỉ tuyển lấy sáu mươi; tôi thật ít hy vọng, nhưng thành công vừa rồi vẫn khiến tôi lạc quan. Quả nhiên, tôi lọt qua kỳ thi tuyển, thực ra không vẻ vang lắm, vì đỗ thứ sáu mươi. Nhưng dù sao thì đó cũng là một dấu hiệu: tôi đã đặt chân lên bậc thang dẫn tới một số phận mới.

•

Tức lớp đầu của cấp Hai như ta gọi trước đây. (ND)

Việc đỗ hai kỳ thi trong vòng hai tháng giúp tôi tạo được một uy tín thực sự. Hè năm ấy, tôi có rất nhiều bạn gái, đặc biệt thân với hai người trong số đó là Đỗ và Ghi. Họ xấp xỉ tuổi tôi, nghĩa là lớn hơn các bạn khác. Tôi bắt đầu hiểu thế nào là tình bạn độc chiếm. Ngồi dưới gốc cây phượng, mỗi ngày chúng tôi lại nghĩ ra những tiếng lóng mà người ngoài không thể hiểu, để giữ bí mật mọi cuộc trò chuyện. Vì lớp mới học tác phẩm của Dumas, mọi người gọi bộ ba chúng tôi là “ba chàng ngự lâm”. Cách họ gọi chúng tôi như nam giới khiến chúng tôi rất hãnh diện; nó đánh trúng tâm lý tuổi mới lớn của chúng tôi: muốn bằng mọi giá được nổi bật so với mọi người. Phần tôi, thì các bạn dường như đã quên hẳn sự khác biệt giữa tôi với họ. Cuối cùng thì tôi đã là người như ai. Ôi Nha Trang, tôi cầu mong mọi phúc lành cho Người: thành phố này sẽ là bến đầu tiên cho đời tôi neo đậu.

Trên bản đồ, Nha Trang chỉ là một chấm đen bên bờ biển miền Nam Việt Nam, người nước ngoài chẳng mấy ai biết. Nếu tình cờ gọi tên nó, thường là để liên hệ với Đà Nẵng, thành phố ở gần đó mà cuộc chiến tranh Mỹ phát động tại Việt Nam đã làm cho nổi tiếng. Trong những năm năm mươi này, Nha Trang có ba điểm hấp dẫn: dãy phố buôn bán sầm uất chạy suốt dọc thành phố, bãi biển với một hàng dài biệt thự tuyệt đẹp của các chủ người Pháp từ thời thuộc địa, và khách sạn Bờ biển đẹp nổi tiếng. Hồi đó các biệt thự đều bỏ hoang, cửa đóng kín mít, chủ của chúng chắc đều bỏ chạy khi độc lập. Ngược lại, khách sạn vẫn có khách, toàn khách người Âu không biết từ đâu tới.

Thường thì bãi biển là nơi ưa thích nhất mà lũ bạn và tôi ra chơi ngay sau khi tan học. Vào giờ ấy, bãi còn vắng người nên hoàn toàn thuộc về chúng tôi. Đằng xa, phía khách sạn Bờ biển đẹp, nhấp nhô mấy khách đi tắm, nhỏ tí xíu như con kiến, nên chẳng hề làm phiền chúng tôi. Cả bọn nằm dài trên cát mịn, nghe tiếng sóng đổ ào ào mà mơ về cuộc đời mình. Chúng tôi muốn có cuộc sống khác người, nhiều biến cố ly kỳ mạo hiểm. Muốn anh dũng như hai chị em Bà Trưng đã giải phóng đất nước khỏi ách Trung Hoa bởi quãng thời gian trị vì quá ngắn ngủi của hai bà càng hấp dẫn chúng tôi. Hãy ghi dấu ấn vào lịch sử thời đại, rồi vút qua như một ánh sao sa, nghe thật mê say! Chỉ tiếc có một điều: chúng tôi là con gái, ắt hoài bão lớn sẽ gặp khó khăn.

Chúng tôi cũng dành nhiều thì giờ cho thơ ca. Cả nhóm quyết tâm đọc cho hết các tác phẩm lớn như Kim Vân Kiều, Chinh phụ ngâm và cả Nhị độ mai. Đọc rồi lại bảo nhau tập làm, bắt chước các nhà thơ cổ điển.

Ham tham gia những chuyện đó, mà tôi cho là rất quan trọng, khiến tôi vắng nhà luôn. Mẹ tôi quan sát các chuyến đi, về của tôi với ánh mắt lo âu, nghĩ rằng tôi có hẹn hò bậy bạ với ai. Mẹ luôn tra hỏi tôi, muốn biết tên cái “thằng nào đã làm mày phải lòng”. Mẹ nghi oan đến thế khiến tôi chỉ nhếch mép cười nhạo báng. Mẹ đâm tức giận, cấm không cho tôi đi đâu nữa.

Mất bạn bè, tôi sinh ra nhàn rỗi, buồn chán. Lúc bấy giờ mẹ tôi liền đồng ý cho tôi ghi tên tham gia một dàn đồng ca hỗn hợp. Cuộc họp đầu tiên diễn ra trong một lớp học. Tôi gặp lại ở đây hai con bạn cũ nhiều tuần nay mới lại thấy mặt. Cả ba túm tụm vào ngồi cùng một ghế để được chuyện trò thoải mái.

Thời khóa biểu rất đơn giản: mỗi ngày một giờ học xướng âm và hai giờ học hát. Trong tình cảnh tôi lúc đó, thật là của trời cho. Tôi sẽ được ở ba giờ bên ngoài ngưỡng cửa gia đình; chịu khó ăn gian thêm một chút, thì có thể vắng nhà cả buổi chiều.

Ông thầy dạy nhạc mở hộp lấy ra cây vĩ cầm và đề nghị chúng tôi thử giọng. Ông sẽ kéo một bản nhạc quen thuộc, lần lượt mỗi chúng tôi phải lên hát thử. Mọi tiếng lao xao im bặt, ai nấy đều hồi hộp. Một cô gái mang chiếc mũ bên trong đựng những mảnh giấy gấp, đi suốt các hàng học sinh để mỗi người gắp thăm lấy số thứ tự lên bảng.

Con bé nạn nhân đầu tiên run run bước lên bục. Thầy dạo vài nốt nhạc rồi bắt đầu đánh cả bài. Con bé lo đến tái mặt, mồm méo xệch không thốt ra được âm nào. Nhạc nổi lên lần nữa, nó rít lên một giọng hát the thé khiến chúng tôi cười chảy nước mắt. Không khí buổi học bỗng dưng bớt hẳn căng thẳng.

Người thứ hai là một nam sinh, cậu ta nhanh nhẹn nhảy lên bục, chừng như được thất bại của người đi trước khích lệ. Khốn thay, cậu ta lại ở thời kỳ vỡ giọng, đang hát ồm ồm bỗng đổi gam vụt lên như tiếng con gái. Cả lớp lần nữa cười bò. Chúng tôi không còn lo lắng, sợ hãi nữa. Người thứ ba hát tạm được, những bạn sau cũng vậy. Cả lớp nghe mãi cũng thấy nhàm.

Đến lượt, tôi mạnh dạn bước lên, tâm trí hoàn toàn thoải mái. Tôi cất tiếng hát. Mọi người yên lặng. Sự ngạc nhiên làm tôi bối rối để lỡ mất nhịp, càng lúc càng hát chậm lại như người lữ hành mệt mỏi không muốn đi tiếp. Tôi nhận thức rõ điều đó, nhưng không tài nào làm chủ được tình thế, cứ hát như chiếc xe không lái, bất kể nhạc đệm thế nào. Chắc là tôi hát dở lắm. Chính lúc ấy tôi bỗng nghe tiếng nhạc trở lại. Tiếng vĩ cầm chậm lại như muốn chờ tôi rồi nhanh dần lên. Tôi hát theo. Tiếng vỗ tay hoan hô vang dậy.

Tôi sắp về chỗ thì thầy dạy nhạc cầm cây vĩ khẽ chạm vào vai tôi. Tôi lo lắng quay lại.

— Tốt lắm, thầy nói.

Tôi nhìn thầy, thầy nở một nụ cười dịu dàng. Tôi đỏ mặt, muôn phần bối rối vì lời khen bất ngờ.

Tôi được xếp vào bè nữ cao, còn Đỗ thuộc bè nữ trung. Kể ra thật xấu hổ, nhưng vì mải nghĩ ngợi mơ màng, tôi chẳng biết nó và con Ghi đã qua kỳ sát hạch thế nào.

11
Dàn hợp xướng

Từ buổi họp đầu tiên của dàn hợp xướng, mọi tình cảm và giấc mơ của tôi đều kết tinh vào một hình ảnh, đó là thầy dạy nhạc. Những buổi trưa hè oi ả, tôi thường nằm nghỉ, hình dung ra khuôn mặt thầy và khó nói rằng cảm giác của tôi lúc đó là khổ đau hay vui sướng. Những phút mơ màng ấy có cái lợi là lấp đầy nỗi trống trải trong tâm hồn tôi, giữ tôi khỏi lồng lên như con ngựa bất kham. Mẹ tôi lấy làm mừng.

Chính nhờ giấu kín tình cảm của mình mà tôi được tự do sinh hoạt trong đội hợp xướng. Tôi sống những giờ phút êm đềm ấy trong trạng thái lâng lâng, dù thầy dạy nhạc không quan tâm lắm đến tôi nữa. Nhưng sự hiện diện của thầy, dù dửng dưng, vẫn làm cho mỗi phút với tôi trở nên hết sức quý giá. Tôi cảm nhận sự có mặt thể chất của thầy bằng linh cảm rất nhạy bén: chỉ thấy phía sau gáy nóng lên là tôi biết ngay thầy đã ở trong phòng, dù ở bất kỳ chỗ nào. Tôi thổ lộ tâm sự với Đỗ và Ghi, còn thường cùng với chúng nó chơi trò chơi đoán mò ấy, lần nào cũng được chúng xác nhận là đúng. Được bộc lộ tâm tình với các bạn, tôi càng vui sướng vì lại có dịp được nói về người mà tôi quý mến. Hai đứa hoàn toàn không tán thành sở thích của tôi vì cho rằng thầy “quá già” đối với tôi. “Ông ấy đã ba lăm tuổi, đáng tuổi bố mày ấy chứ,” chúng nói vậy. Song chúng biết là mối tình đơn phương và thuần khiết này không để lại hậu quả gì, thầy giáo chỉ là một đối tượng để tôi thêu dệt những tình tiết lãng mạn xung quanh nhằm mua vui cho cuộc đời tẻ nhạt của tôi mà thôi.

Tôi hầu như không đi xem chiếu bóng, mỗi năm chỉ độ hai lần, khi cả nhà rủ nhau đến rạp xem một bộ phim hài hoặc lâm ly nào đó. Tôi ít đọc sách, vì hầu như sách nào cũng có những đoạn trái với đạo đức, do đó tôi bị cấm không được xem. Muốn đọc cuốn nào, tôi phải hết sức khôn khéo, trước hết để làm sao mượn được rồi phải đọc lén lút. Tôi đọc ngoài phố, khi mẹ sai tôi đi chợ, hoặc trên đường từ trường về nhà. Tôi thường kiếm một chỗ vắng vẻ, ngồi nấp sau tường rào của một khu vườn hoang chẳng hạn. Tôi chỉ rời khỏi đấy vào phút cuối cùng, khi tất cả các quầy hàng sửa soạn dọn dẹp để ra về, để mua vội vài thứ với giá thường cao hơn giá người khác trả. Mẹ tôi phải kêu trời trước sự vụng về của tôi, không biết nghệ thuật mặc cả mà đứa con gái nào cũng rất thạo. Để chì chiết tôi, mẹ kể một lô dài dằng dặc tên những đứa bằng tuổi tôi, không “thông minh” hơn tôi nhưng chắc chắn “tinh ranh” hơn vì bao giờ chúng cũng mua được hàng tốt với giá rẻ. Cơn giận làm mẹ quên khuấy rằng lần nào đi mua bán, tôi cũng mất một quãng thời gian quá dài. Tôi cảm ơn Trời Phật về sự quên lãng đó, nếu không mẹ lại tưởng tượng rằng tôi làm điều gì bậy bạ và sẽ lại cấm cửa tôi một lần nữa.

Cũng lạ là mẹ vẫn cho phép tôi dự đều đặn các buổi tập của đội hợp xướng. Bà cho rằng những buổi ấy cũng là đi học, và tất cả những gì liên quan đến nhà trường hay thầy giáo đối với bà đều đáng tin cậy và kính trọng. Tuy nhiên, sự tin cậy ấy không hẳn đã trọn vẹn. Bà thắc mắc khi thấy chúng tôi đi tập ngày càng nhiều. Giông tố nổ ra khi chúng tôi phải tập cả buổi tối. Bà kiên quyết cấm không cho tôi đi; đêm hôm chả phải là thời điểm đầy cám dỗ và sa ngã đấy sao. Bà dọa: nếu tôi cứ đi, bà sẽ rút hẳn không cho tôi tham gia đội hát. Lần đầu tiên tôi vắng mặt trong một buổi tập, ngồi nhà khóc tức tưởi. Tối hôm ấy tôi nhịn ăn nhưng mẹ quyết không nhân nhượng.

Về sau, tôi biết là bố mẹ các bạn khác cũng xử sự y hệt như mẹ tôi. Ban tổ chức cũng nhận ra sai lầm nên phải lần lượt đến từng nhà, giải thích rằng việc tập buổi tối chỉ là đột xuất. Mẹ tôi nói nếu vậy sẽ cho em gái tôi đi cùng. Trong khi thầy giáo chuyện trò với mẹ tôi, tôi vờ như đang dở việc, lảng đi chỗ khác. Phong tục là như thế, trong khi người lớn nói chuyện, tôi không được phép can dự. Sự giả bộ ấy làm tôi thích thú, vì dưới mắt tôi, thầy giáo không hẳn là người lớn. Bằng chứng là khi vào, thầy đã liếc nhìn tôi tinh nghịch, ý nói thầy không hề cho là mình đáng tuổi bố tôi.

Lời giải thích của những người có trách nhiệm giúp các bậc phụ huynh dẹp bớt nỗi lo, và chúng tôi lại được đi hát vui vẻ. Chúng tôi rất thích thú cái trò giải trí tập thể này, được bảo đảm giá trị nhờ những người có vai vế, đứng đắn. Bình thường, chúng tôi mà hát hỏng, đọc sách hay nói chuyện là bị mắng ngay… Ở đây không thế. Tôi được khen vì có giọng hát hay trong khi chính giọng hát đó lại làm dượng tôi khó chịu. Khi tôi rụt rè thổ lộ là đang tập đàn mandoline một mình, thầy giáo động viên và nói sẽ vui lòng phụ đạo cho riêng tôi. Lời đề nghị ấy làm tôi đỏ mặt lo cuống, thầy mà nhìn kỹ tôi lúc đó chắc phải lấy làm lạ, cho tôi là một con ngốc cũng nên. Tôi òa lên khóc trước sự sửng sốt của cả lớp; chúng bạn quay mặt chằm chằm nhìn cả vào tôi. Hẳn những đứa tinh ý nhất sẽ hiểu thái độ của tôi là lời thú nhận không thể chối cãi. Tôi nghĩ thế mà rụng rời. Ghi kéo tôi ra khỏi tình thế khó xử: nó xin được tập đàn cùng với tôi và được thầy vui lòng chấp nhận.

Hôm đó, buổi học vô cùng tẻ nhạt với tôi. Tôi chẳng muốn cất tiếng hát, càng không muốn ở giữa nơi đông người. Tôi chẳng dám nhìn vào thầy giáo. Lớp tan, tôi như được giải thoát liền đi về nhà một mình. Lũ bạn mặc kệ, đứng nhìn tôi ra về. Chúng cũng đã bỏ rơi tôi. Tôi chán ghét mọi thứ. Còn đâu cái thời chúng nó tranh nhau niềm tự hào được chơi thân với tôi!

Nhưng tôi đã nghĩ lầm: ngay tối hôm đó, Ghi đến tìm tôi. Hai đứa ngồi ở bậc cửa nói những chuyện tào lao vì vướng con Dung, em gái tôi, nó được mẹ cử ra để ngấm ngầm theo dõi tôi. Có mặt nó, tôi không thể nói những điều đang canh cánh trong lòng. Vài lần tôi nói bóng nói gió nhưng con Ghi không hiểu.

Đến lúc chia tay, lợi dụng lúc em Dung không để ý, Ghi mới dúi vội vào tay tôi một lá thư. Phải đợi mấy tiếng sau tôi mới tìm được cơ hội mở ra xem. Ghi báo tin buổi phụ đạo đầu tiên là ngay ngày hôm nay ở nhà thầy giáo. “Chúng mình sẽ ghé qua nhà đón cậu”, nó viết thế. Tôi như hồi sinh. Vậy là cuộc sống vẫn tiếp tục. Không ai để ý thái độ kỳ quặc của tôi, không ai dè bỉu tôi cả.

Đúng như dự đoán, mẹ tôi không vừa ý lắm với những buổi phụ đạo này. Gần đây, tôi để ý thấy mẹ ác cảm ra mặt với hoạt động của đội hợp xướng. Theo mẹ, đó là cái ổ của bọn ăn chơi nhàn hạ, không hiểu sao các thầy giáo lại mất thì giờ dạy bọn con gái hát hò, trong khi còn nhiều việc ích lợi cần học hơn? Tôi đã chuẩn bị tinh thần là mẹ sẽ từ chối, nhưng bất ngờ thay, bà lưỡng lự, không ra cho phép cũng không ra cấm đoán.

Chúng tôi lo lắng chờ đợi. Tôi biết, nếu chỉ tính đến ý mẹ, mẹ sẽ giữ tôi ở nhà. Nhưng sự đời là vậy: bà vẫn thấm nhuần tư tưởng của Khổng Tử về người thầy cần được kính trọng. Nếu thầy đã cho rằng tôi học đàn mandoline là tốt thì không lý gì một phụ nữ tiện dân ít học như bà lại nói ngược lời thầy. Tôi đoán mẹ bị giằng xé bởi nhiều ý nghĩ trái ngược nhưng biết bà sẽ nhượng bộ. Quả nhiên, cuối cùng, bà ném một câu nhấm nhẳn:

— Có đi thì đi cho kín đáo, đừng để bố mày biết đấy!

Chỉ đợi có thế, chúng tôi lẩn đi ngay. Dọc đường, Đỗ khẳng định là thầy giáo có chú ý đặc biệt đến tôi thật. Nó nói thêm nó biết rằng tôi cũng xao xuyến. Tuy nhiên nó dặn tôi phải biết giữ mình:

— Người ta đồn ông ấy chúa hay quyến rũ con gái mới lớn đấy. Cậu phải cẩn thận mới được!

Rồi nó kể một lô tên những nữ sinh đã “qua tay” thầy giáo. Những nữ sinh ấy tôi đều quen, ít nhất cũng biết mặt. Một số rất xinh, số còn lại chẳng có ưu điểm gì ngoài chuyện tuổi còn trẻ, khoảng mười bốn mười lăm tuổi. Lời tiết lộ của Đỗ khiến tôi thất vọng, chẳng biết có nên xua đuổi con người ấy ra khỏi tâm trí hay vẫn cứ tiếp tục mơ mộng.

Chúng tôi yên lặng bước trên đường, không nói không rằng. Trong tôi vẫn vang vang cái tin buồn vừa được biết. “Việc gì phải đau khổ”, tôi tự nhủ và quyết định tỏ vẻ phớt đời. Chẳng ghét, chẳng yêu, thế là khôn nhất. Nhưng càng gần đến nhà thầy, trái tim tổn thương của tôi càng rắn lại vì hờn giận.

Một bà nạ dòng ra mở cửa, tôi đoán đó là người họ hàng hay người ở. Bà ta có lẽ chẳng kém tuổi mẹ tôi bao nhiêu, mặt mũi nhì nhằng, đôi mắt đờ đẫn, quần áo không chăm chút lắm. Thầy giáo đi ra, vẫn nụ cười duyên dáng trên môi như thường lệ. Thầy chỉ người đàn bà, giới thiệu đó là vợ mình. Bà ta dường như không nghe thấy gì, không chú ý gì tới chúng tôi, lặng lẽ đi vào qua cánh cửa phía trong.

Tôi rụng rời cả người. Tôi chưa hề nghĩ thầy đã có vợ, nói gì đến chuyện hình dung ra vợ thầy là một người tầm thường đến thế. Sao chẳng thấy ai nói gì đến người vợ ấy? Lòng tôi rối ren khôn tả, tim tôi se lại, vừa thương cảm cho người đàn bà nọ, vừa buồn thiu khi nghĩ đến những mơ mộng hão huyền của mình.

Vẫn tự nhiên như không, thầy giáo mời chúng tôi vào chỗ, giảng về giá trị các nốt đen, nốt trắng, nốt lặng, các móc đơn, móc kép. Tôi ngồi nghe rất lơ đãng, mắt còn mải quan sát kỹ từng đồ vật trong phòng như thể chúng có thể nói lên điều bí mật. Nhưng xung quanh tôi, mọi thứ đều tầm thường nhàm chán: một cái bàn, hai cái ghế khấp khểnh, một tấm phản trên đó cả ba chúng tôi đang ngồi, còn thầy thì ngồi ở ghế phía đôi diện, hai chân buông thõng sang hai bên như đang cưỡi ngựa. Có lẽ đặc điểm nổi bật duy nhất ở thầy là tư thế ngồi này; thật vậy, người lớn không ai lại ngồi kiểu lạ lùng như vậy. Trước mắt tôi, thầy trở nên cực kỳ tầm thường. Thầy đã đánh mất ánh hào quang bao bọc ngay tại nhà mình, trong cái khung cảnh bần hàn và tẻ nhạt ấy. Tôi lạnh lùng nhìn kỹ mặt thầy.

Thầy đã quá tam tuần, một nếp nhăn hằn sâu chạy dọc trán xuống đến tận sống mũi. “Quả là quá già đối với mình”, tôi thầm nghĩ và hơi chút đắc thắng. Bộ tóc xoăn chải hất về phía sau, thầy hút thuốc liên tục, nối hết điếu này sang điếu khác, những điếu Bastos - nhãn thuốc lá do dượng tôi làm đại lý. Tôi quan sát những đầu ngón tay cáu bẩn và hàm răng ám vàng khói thuốc của thầy mà lòng đầy ác cảm. Tôi cố tình tìm trên con người thầy những chi tiết nhằm hạ thấp thầy xuống trong sự đánh giá của mình.

Trên đường về, chúng tôi đua nhau đùa cợt, nói xấu thầy giáo và bà vợ xấu xí. Tôi công nhận mình đã nhầm đối tượng. Hai con bạn mừng vì tôi đã tỉnh ngộ. Chúng tôi quyết định chấm dứt các buổi phụ đạo này.

Ở nhà, dượng tôi đang lúi húi lau chùi cây đèn măng sông, chiều nào ông cũng làm việc này với vẻ hết sức chăm chú, ông liếc nhìn tôi bằng con mắt đầy ác cảm. Tôi muốn thà ông cứ giận dữ, thậm chí mắng chửi tôi cũng được, song ông không dành cho tôi sự ưu ái ấy. “Yêu cho roi vọt, ghét cho ngọt bùi.” Mà ông thì có yêu tôi đâu. Ông không thèm mắng chửi hoặc trừng phạt tôi bao giờ. Ông thích hành hạ tôi bằng sự dửng dưng.

Dưới bếp, tôi bị mẹ mắng như tát nước vì tội về muộn. Rồi bà lên án cả đội hát, “chỉ tụ tập nhau làm bậy”, và cuối cùng cấm tôi không được đến nhà thầy giáo nữa. Kỳ thực, tôi thừa biết chúng tôi cũng không muốn đến đó nữa, nên hứa sẽ vâng lời. Mẹ tôi ngạc nhiên trước thái độ dễ bảo bất ngờ đó nên cau mày nhìn tôi chòng chọc như muốn tìm xem có âm mưu ẩn giấu gì chăng.

Những ngày tiếp theo, chúng tôi bận tíu tít về chuyện may đồng phục: con gái mặc áo dài trắng, con trai mặc âu phục trắng, và tất cả đều quấn khăn quàng xanh quanh cổ. Có quần áo mới, đứa nào cũng thích. Bình thường, chỉ dịp Tết - đầu năm mới - chúng tôi mới được may quần áo mới mặc suốt cho tới Tết năm sau. Toàn bộ tủ áo của tôi chỉ có một đôi quần đen (mặc đỡ bẩn) và hai cái áo cánh. Tôi không có áo dài, vì chỉ thiếu nữ mới được mặc, giống như con trai lớn mới mặc quần dài thay quần cộc.

Nay thì chắc chắn sắp được mặc áo dài nên bọn con gái chúng tôi rất phấn khởi. Cả buổi tập chiều chúng tôi chẳng học hành gì, chỉ mải bàn bạc xem nên may loại vải gì, kiểu gì.

Nhưng may đồng phục cần một món tiền kha khá mà tôi biết mẹ tôi chẳng lấy đâu ra tiền. Tôi thấy nản. Tôi căm ghét cái nghèo, căm ghét tình cảnh rắc rối của gia đình mình. Tôi ghen với Ghi, nó muốn gì được bố mẹ cho nấy, tôi ghen với Đỗ vì mẹ nó sẵn sàng cho nó may đồng phục dù đang phải nuôi một đàn con đông đúc.

Không khí gia đình nhà Đỗ thật là hòa hợp đáng noi gương. Mỗi tháng, bà mẹ cất tiền lương vào trong ô kéo, ai cũng có thể mở. Người nào cũng biết rõ tiền chi cho ăn, mặc, học hành hết bao nhiêu, số tiền còn lại, các con có thể sử dụng không cần xin phép. Khi nảy sinh vấn đề, họ cùng nhau bàn bạc. Tôi chưa thấy chuyện tương tự trong một gia đình nào khác.

Ở nhà tôi thì ngược lại, luôn luôn có sự giấu giếm lẫn nhau. Dượng tôi chẳng bao giờ cho mẹ tôi biết ông kiếm được bao nhiêu, về phía mẹ, mẹ cũng cẩn thận giấu biệt mỗi đồng tiết kiệm được trên số tiền ông chồng đưa để chi dùng hằng tháng.

Bắt chước họ, tôi cũng phải khôn khéo: chờ thời điểm thật thuận lợi, và nhất là nói năng làm sao để khỏi bị khước từ. Sự được thua thật quan trọng. Tôi không thể vì thiếu đồng phục mà phải bỏ đội hát, cũng không thể để người ta hiểu rằng bố mẹ tôi là những người nghèo khổ hoặc keo kiệt.

Tôi chờ lúc nấu cơm, chỉ có mẹ với tôi. Tôi đặc biệt ưa thích cái thời khắc này trong ngày, lúc hai mẹ con hoàn toàn không bị gò bó bởi sự có mặt của ông dượng. Trong gian bếp khép kín chỉ có phụ nữ đặt chân vào, mẹ mới gỡ bỏ bộ mặt lạnh lùng mẹ thường đeo với tôi để làm vừa lòng ông chồng. Ở đây tôi lại được hưởng tình mẫu tử thân thương. Có khi hai mẹ con còn đùa cợt cười vui với nhau nữa. Những giây phút hạnh phúc khi mẹ tôi chứng tỏ tình yêu thương gắn bó ấy đã giúp tôi chịu đựng bộ mặt dửng dưng của bà khi có mặt dượng.

Chẳng là ông ta vẫn không tha thứ cho mẹ tôi về sự tồn tại của tôi trên đời này. Ông ngờ rằng bà dồn tất cả tình yêu với bố đẻ tôi xưa kia để bù trì cho tôi. Ông rình rập mỗi cử chỉ, mỗi ánh mắt của bà dành cho tôi cứ như là rình bắt vợ ngoại tình. Mẹ tôi không lạ gì trò đó nên càng không dại gì cho ông cái cớ đắc thắng. Tất nhiên trong cuộc chiến tranh ngầm này, chỉ có tôi là thiệt. Tôi ở nhà mình mà như ở nhà trong vùng đất thù địch, bị o ép giữa một bên là ác cảm có thực của ông dượng, một bên là sự lạnh lùng giả bộ của bà mẹ. Tình thế ấy đương nhiên khiến tôi rất đau khổ. Nhưng điều khiến tôi tổn thương nhất là thái độ của mẹ, tôi coi đó như một sự phản bội đối với tôi. Tôi thường chạy ra cuối vườn để khóc. Thế là mẹ mắng tôi là “mau nước mắt”, làm tôi càng thêm ức. Những lúc ấy, tôi phát khùng đến mức chính tôi cũng phải sợ. Tôi nảy ra những ý muốn giết chóc. Tôi căm ghét mẹ, tôi muốn giết dượng, tôi muốn chết quách đi cho xong.

Song, những cơn khủng hoảng ấy không kéo dài. Bị cuốn theo những sự kiện của cuộc sống, nỗi buồn của tôi khuây khỏa nhanh chóng. Thế là từ khóc, tôi lại chuyển sang cười ngay được. Mẹ không ưa cái nết ấy, cho rằng nó không hợp với hình ảnh người phụ nữ đoan trang lúc nào cũng phải biết tự kiềm chế. Đàn bà con gái mà biểu lộ tình cảm thái quá là khuyết điểm lớn nhất, bị coi là vô ý tứ, thậm chí là thô lỗ.

Mẹ rất lo lắng, muốn chữa chạy cho tôi khỏi tật xấu ấy. Thoạt đầu mẹ dùng những phương thuốc đơn giản, làm bằng các loại lá có tính hạ hỏa. Hằng ngày tôi buộc phải uống một thứ hỗn dịch màu nâu, vị đắng chát không tài nào nuốt được. Tôi kinh tởm cái bát thuốc sắc ấy chẳng khác gì hồi nhỏ kinh tởm dầu gan cá thu mà mẹ cũng bắt tôi uống.

Bản thân tôi cũng muốn mình có tính nết hiền hậu, dịu dàng lắm chứ. Nhưng biết làm sao được? Tôi hiểu rõ nguyên nhân của tính xấu ấy: đó là vì cứ suốt ngày thấy mẹ chối bỏ mình trước mặt cái con người luôn khinh rẻ tôi, và thực lòng mẹ cũng chẳng yêu thương gì cái người ấy. Chỉ mẹ mới cải biến được tính nết tôi mà thôi.

Lần ấy, gặp mẹ dưới bếp, tôi giữ vẻ thản nhiên, nói cho mẹ biết là đội hát yêu cầu mọi người mặc đồng phục.

— Đồng phục? Như lính ấy à! bà thốt lên kinh ngạc.

Tôi phá lên cười, mặc dù đang muôn giữ thái độ nghiêm túc. Tôi giải thích rằng cần may áo dài và quần mới, phải công nhận là có hơi tốn một chút. Mẹ bắt ngay ý ấy: đúng là nhiều tiền quá, không thế bớt xén lấy ở số tiền ít ỏi hằng tháng dượng đưa cho được. Rồi bà thở dài:

— Thế thì thôi, con không đi hát nữa vậy!

Tôi không nói gì. Đã đoán trước được phản ứng của mẹ nhưng tôi vẫn thấy mắt cay cay. Tôi tránh không nghĩ đến cuộc sống lại sẽ diễn ra giữa bốn bức tường, cả ngày làm bạn với bộ mặt cau có của ông bố dượng và thái độ nhẫn nhục ủ ê của mẹ.

Hôm sau, tôi không đến với đội đồng ca. Ở nhà, tôi cố nặn ra bộ mặt nặng trịch, một phần vì buồn nản thật sự, một phần hy vọng lung lạc được mẹ tôi. Lúc thì tôi thông cảm với lý lẽ của mẹ, lúc thì tôi lại lồng lên vì bị cầm tù theo cách hết sức dớ dẩn, chẳng khác hòn sỏi nằm gí dưới lòng sông trong khi nước băng băng chảy theo dòng. Mẹ tôi cũng ngao ngán khi thấy tôi buồn đến thế, song không vì thế mà làm vừa lòng tôi được. Mẹ cứ nhìn tôi rồi chốc chốc lại thở dài như để nói lên sự bất lực của bà mặc dù rất yêu tôi.

Việc tôi vắng mặt không đến học hát tạo ra nhiều lời bàn tán ác ý. Người ta cho là tôi đã làm gì bậy đến mức bố mẹ tôi phải nhốt ở nhà. Thực chất bậy là cái gì, thì tất nhiên mỗi người hiểu theo một cách. Nghe những lời đàm tiếu ấy, mẹ tôi giận dữ:

— Nếu không có cách nào khác để dập những tin đồn bậy ấy, thì con may đồng phục đi vậy.

Rồi mẹ đưa tôi đến hiệu may.

Một tuần sau, tôi đã diện bộ quần áo mới và có mặt ở sân trường, chờ buổi tổng diễn tập. Các nữ sinh trông lớn hẳn trong chiếc áo dài bó sát lấy thân hình thanh tân, đi lại ngượng nghịu, cảm thấy dường như bị phô trần trước mắt mọi người. Các nam sinh nom cứng cáp hẳn trong những bộ quần áo cắt theo kiểu Âu. Hai bên rụt rè ngắm nghía lẫn nhau. Lần đầu tiên, chúng tôi tự nhiên tụ tập thành hai phái rõ rệt, một bên là con gái, bên kia là con trai, chứ không lẫn lộn hồn nhiên như trước.

Các thầy đến, cũng mặc đồng phục, khiến chúng tôi càng ngạc nhiên, trơ mắt nhìn.

Thông thường, thầy bao giờ cũng giữ một khoảng cách với trò, giống như giữa cha và con. Điều đó thể hiện trong cách họ ăn mặc chỉnh tề, cách họ nói năng nghiêm trang, tóm lại, có gì đó đàng hoàng. Nhưng hôm nay, họ không hề mang những đặc điểm đó. Gặp lại thầy dạy nhạc, tôi thấy thầy rất điển trai, hệt như tài tử Robert Taylor mà tôi thường ngắm không chán mắt tấm ảnh in trên tờ áp phích tại rạp chiếu bóng độc nhất trong phố: cũng chiếc khăn quàng dưới cổ sơ mi, cũng dáng vẻ nghĩa hiệp anh hùng… Chỉ cần đội thêm chiếc mũ rộng vành là thầy sẽ giống y hệt nam tài tử.

Sức hút của con người ấy với tôi tưởng đã tan thành tro bụi, nay lại sống dậy. Như đoán được ý nghĩ đó, thầy nhìn tôi, nhoẻn một nụ cười chế giễu. Mặt tôi đỏ lên đến tận kẽ tóc. Bị chạm tự ái, tôi muốn xua đuổi hình ảnh thầy ra khỏi tâm trí nhưng khốn thay, ý chí tôi đã bị tê liệt trước uy lực của người.

Đêm đó, tôi thao thức mãi. Khí nóng oi nồng, lại thêm hương nhài nồng hắc từ vườn phả vào theo cửa sổ mở làm tôi mệt bã, da nhớp nháp mồ hôi. Hình ảnh thầy cứ hiện lên trong tâm trí. Nhớ lại lúc ban chiều khi thầy chỉ đứng cách tôi vài bước. Dường như lúc đó, tôi không mong hạnh phúc nào hơn là được luôn luôn ở bên người. Tôi không hy vọng thầy để ý đến tôi, yêu lại càng không. Tôi thừa hiểu những rắc rối nghiêm trọng gì sẽ xảy ra nếu có chuyện yêu đương giữa thầy và trò. Không, tôi chỉ mong được sống như một đồ vật trong bầu không khí của người, như cây vĩ cầm người lơ đãng cầm trong tay và đang réo rắt dưới năm ngón tay của người.

Lần đầu tiên tôi mong được ở lại Nha Trang mãi mãi. Tôi nhẩm tính thời gian còn lại từ nay đến khi tôi học hết trung học, đó sẽ là những năm tháng tuyệt diệu vì không ai cản được tôi gặp thầy, bởi thầy là người dạy tôi học.

Thấy tôi bỗng “lầm lì ít nói”, mẹ lấy làm lạ, thường nhìn thẳng vào mắt tôi, có ý dò xét, nhưng chẳng thay gì khác ngoài ánh mắt long lanh. Tôi chưa có gì phải giấu giếm ai, ngoài những mộng tưởng hão huyền.

Rồi đến lúc chúng tôi phải lên sân khấu biểu diễn. Để chuẩn bị, người ta yêu cầu học sinh phải thoa chút son phấn. Ý kiến thật kỳ cục. Theo quan niệm chúng tôi, không ai bôi son trát phấn bao giờ, trừ con hát và đĩ điếm.

Thoạt tiên, mẹ tôi rất bất bình. Sau nghĩ lại, mẹ cho rằng đây là dịp tôi ra mắt giới “thượng lưu”, vậy nên cũng cần phải xuất hiện cho đẹp. Người ta đã thì thầm với nhau rằng, trong dịp tập trung rất nhiều cô gái đến tuổi gả chồng này, nhiều bà sẽ đến xem để chấm sẵn người con dâu vừa ý mình nhất.

Nhà tôi không có son với phấn, nên mẹ tôi phải kiếm những thứ sẵn có. Trước tiên, phải làm nổi bật sự tương phản giữa lòng đen và lòng trắng của mắt. Một tay lăm lăm nửa quả chanh, tay kia mẹ vành rộng mi mắt tôi ra rồi bóp chanh thật mạnh. Loáng một cái, tôi tưởng xót đến rách cả mắt. Nhưng sự đau đớn tan đi rất nhanh, nhường chỗ cho một cảm giác vô cùng dễ chịu, cứ như là tôi được nhìn vào một thế giới mới sạch bong. Rồi bà bôi một chút thuốc mỡ vào dưới mí để tạo ánh mắt long lanh, ướt át. Sau cùng, bà lấy một mảnh than giã thành bột thật mịn, lấy tăm ướt tẩm vào rồi phớt lên mí mắt nhắm nghiền của tôi. Nhìn vào gương, tôi thấy ánh mắt mịn mượt, mênh mang này là của ai chứ không phải của mình nữa. Cô Lọ Lem đã biến thành nàng công chúa.

Mặt tôi chỉ còn một khiếm khuyết: nước da xanh quá. Phớt hồng một chút lên gò má thì chắc chắn là đẹp. Nhưng kiếm đâu ra phấn?

Mẹ tôi lục tung các ngăn kéo, hòm xiểng, hy vọng tìm được thứ gì đó phù hợp. Cuối cùng, mẹ đắc thắng giơ cao một mảnh giấy hồng, thứ giấy thường dùng để bọc thẻ hương. Đây là loại giấy rẻ tiền và xốp, đã được nhuộm phẩm hồng. Mẹ miết mảnh giấy đó lên má và môi tôi. Hiệu quả lạ thường: trông tôi không khác gì các cô hoa khôi được chụp ảnh màu trên các bìa lịch. Trước thành công đó, mẹ tôi không tiếc số tiền phải bỏ ra để may đồng phục cho tôi nữa. Tôi bỗng trở nên quý giá đến nỗi mẹ không bằng lòng để tôi phải đi bộ tới nhà hát. Tôi không chịu. Đã sẵn ngượng vì bộ dạng mới, tôi không muốn vắt vẻo ngồi trên xe xích lô để thiên hạ lại chú ý thêm. Thái độ hào hứng của mẹ làm tôi cảm thấy bị sỉ nhục, dường như mẹ coi tôi như một thứ hàng đem rao bán.

Suốt dọc đường đi, tôi phải nín nhịn để nghe mẹ khuyên bảo không thôi về người con gái muốn có tấm chồng tốt phải cư xử như thế nào, những lời thuyết giáo này tôi đã nghe đến ngàn lần. Mẹ cứ nói, còn tâm trí tôi thì ở tận đâu đâu. Tôi tới nhà hát với bộ mặt cau có, lòng căm tức với toàn thế giới.

Hậu trường giống như một tổ ong nhộn nhạo. Liếc nhìn, tôi thấy các bạn gái khác cũng trang điểm như tôi, mẹ họ chắc cũng nghĩ như mẹ tôi vậy. Ai nấy đều phấn khích đến cực độ. Người thì lùng tìm chiếc nơ để thắt lên tóc, người thì để lạc đâu mất bản nhạc của mình, người khác thì mếu máo vì chiếc áo dài bị dây bẩn.

Phía cuối hội trường, thầy giáo đang dặn dò các nhạc công. Từ lúc đến đây, tôi chưa hề nhìn thầy. Tôi cố tình không nhìn, phần vì tự ái phần vì quá xúc động. Dường như chỉ trông thấy thầy là tôi sẽ xỉu đi, giống như lúc còn nhỏ bị mệt, tôi bị mẹ lôi vào phòng chờ bệnh viện.

Thời gian như ngừng trôi. Cuối cùng, chúng tôi cũng tiến ra trước sân khấu, đứng đực ra như những xác ướp. Họng tôi khô khốc. Tấm màn nhung đỏ chói vẫn còn hạ; tôi lặng ngắm và mong nó cứ ở vị trí ấy mãi mãi. Nhưng nó đã vén lên.

Khán giả ngồi chật rạp. Tôi nhận ra ngay mẹ tôi rồi cả dượng tôi. Ra mẹ đã kéo được cả dượng tôi đi xem. Hẳn là bà đã nói với ông rằng đến đây sẽ gặp gỡ được nhiều người, có lợi cho việc kinh doanh.

Dàn đồng ca đứng thành ba hàng, mặt nhăn nhó, mắt nheo lại vì ánh sáng chói lòa của đèn chiếu, người co rúm như những con chuột mắc bẫy. Phía trước chúng tôi, đứng sấp bóng, là dáng đen thẫm của thầy giáo, tay cầm đũa chỉ huy giơ cao, sẵn sàng khởi nhạc. Chúng tôi chờ bắt vào khuôn nhạc đầu tiên trong trạng thái gần như bị thôi miên, chỉ sợ lỡ mất nhịp. Vì vậy khi thầy thực sự ra hiệu lệnh, thì làn giọng từ miệng chúng tôi tuôn ra yếu ớt đến nực cười. Tôi lại còn thấp thỏm lát nữa thôi tôi sẽ phải đơn ca, mà dượng tôi thì đang ngồi lù lù trong rạp làm tôi sợ hết hồn. Quả vậy, khi đến lượt, tôi hát như người chết trôi, tai ù lên chẳng còn biết gì đến tiếng nhạc, đến khán giả.

Khi lui vào hậu trường, tôi hết sức chán nản, bất mãn vì những gì mình vừa làm. Tôi buồn rầu nghĩ có lẽ đây là lần cuối tôi hát với các bạn, từ nay trở đi sẽ chẳng còn diễn tập, đồng ca gì nữa.

Mẹ và dượng chờ tôi ngoài sảnh, lẳng lặng không nói lời nào. Rồi dượng gầm gừ:

— Về thôi!

Chúng tôi lặng lẽ bước đi qua các phố vắng tanh, ánh đèn hiu hắt. Cảnh ba người đi hàng dọc gợi tôi nhớ đến những cuộc tản cư trước đây, nhưng hồi đó chúng tôi gắn bó với nhau bởi mối lo chung, bởi những hiểm nguy sẽ phải vượt qua. Còn hôm nay, trên đường phố yên tĩnh này - lệnh thiết quân luật chỉ bắt đầu từ nửa đêm - chúng tôi là những người xa lạ với nhau. Tôi rất muốn biết mẹ và dượng nghĩ gì về đêm diễn, và nhất là về phần đơn ca của tôi. Nhưng không ai nói gì.

Tôi ngán lắm rồi cái thái độ thù nghịch của ông chồng mẹ tôi đối với tôi, ngán hơn nữa bầu không khí căng thẳng mà ông bắt chúng tôi thường xuyên phải sống. Chẳng biết mẹ tôi có quen được với cuộc sống ấy không?

Tôi nhìn mẹ tôi đang đi phía trước, trông bà vẫn thanh tú nhẹ nhõm, nhìn sau lưng có thể nhầm là con gái. Dượng tôi thì gầy nhẳng, luôn luôn nghiêm nghị, trông có thể nghĩ là bố của mẹ tôi, mặc dù ông chỉ hơn bà tám tuổi. Mẹ sinh ra tôi hơi muộn, lúc bà hai ba. Tôi bây giờ mười lăm. Như vậy bà chẳng còn trẻ trung gì. Tuy nhiên, bất chấp cuộc đời lắm sóng gió, bà vẫn có một dáng vẻ thơ ngây. Bà thuộc loại phụ nữ đến lúc lớn tuổi vẫn giữ được thứ gì đó trinh trắng, như kiểu các nữ tu. Nhìn hai người lặng lẽ nối gót đi như những chiếc bóng lầm lũi, tôi nghĩ thầm: “Mình sẽ không giống như mẹ, sẽ không bao giờ sống với người mà mình không yêu.”

Về đến nhà, vẫn chẳng ai nói năng gì. Tôi trải chiếu lên tấm phản cạnh cửa sổ, nơi tôi nằm ngủ. Dượng tôi lúi húi châm đèn dầu, chuẩn bị bữa ăn tối của riêng ông. Ông vẫn theo tục lệ người Trung Quốc, tối tối ăn một bữa cháo chim câu hoặc ba ba hầm, rất ngon và bổ. Ông ăn một mình. Để các con khỏi thèm, ông ăn lúc khuya, khi trẻ con đã đi ngủ. Đôi khi mẹ ngồi cùng, chuyện trò về tiền nong, trong khi dượng cứ ăn và mẹ tôi thì nhìn ông ta ăn. Đúng như vậy đấy.

12
Thầy dạy nhạc

Đã hết các cuộc diễn tập, tôi chẳng biết làm gì nữa.

Cuối một buổi chiều, tôi đang vơ vẩn ở cửa thì thầy dạy nhạc đạp xe ngang qua. Tới trước mặt tôi, thầy bóp chuông leng keng, rồi nhoẻn nụ cười tươi. Tôi ngây người ra vì ngạc nhiên và xúc động. Thầy xuống xe. Nếu thiên hạ bắt gặp hai chúng tôi đứng với nhau trước cửa nhà thì sẽ ra sao? Chỉ nghĩ thế tôi đã phát khiếp, vội chạy vào nhà gọi mẹ để thoát khỏi tình huống khó xử.

Mẹ cũng bất ngờ thấy thầy giáo đến, nhưng không để lộ ra nét mặt. Khi biết thầy đến vì một lý do không có gì quan trọng, mẹ có thoáng nghi ngờ. Tuy nhiên mẹ vẫn thản nhiên mời thầy “vào chơi xơi nước”. Đó chính là câu xã giao hàm ý chấm dứt cuộc viếng thăm. Nhưng thầy lại nhận lời mời một cách hồn nhiên, hơi lạ với tâm lý người châu Á. Điều ấy càng chiếm được cảm tình tôi: tôi vốn chúa ghét những gò bó, những trò giả dối thường diễn ra trong xã hội. Mẹ tôi thì trái lại, vừa cười vừa dùng lời bóng gió xa xôi để thầy hiểu rằng mẹ không đồng tình cái cách thầy chuyện trò với con gái bà giữa phố như thế. Câu nào mẹ cũng nhấn mạnh tiếng “thầy”: “Cảm ơn thầy đã quá bộ đến thăm và mong rằng thầy luôn luôn dạy dỗ cháu như bậc ‘cha chú’.”

Tôi như ngồi trên đống than hồng. Nhưng thầy không có vẻ gì là bị chạm tự ái. Thầy vẫn cư xử hết sức tự nhiên, khen tôi là một cô gái có khiếu, rồi khẳng định:

— Bà cần khuyến khích cô ấy tiếp tục đi học.

Hai người vừa uống nước vừa tiếp tục nói chuyện, coi như tôi không có mặt. Chẳng bao lâu họ đã như chỗ quen biết cũ, chuyện trò lai rai, thầy thì khuyên bảo, mẹ thì ngả về dốc bầu tâm sự. Bà thú thật là tôi không có bố. Thầy cười nhoẻn, đáp là thầy đã biết. Tại sao bỗng dưng mẹ lại kể lể nỗi ô nhục của tôi với người lạ? Tôi hậm hực trong lòng. Tất nhiên tôi quên mất rằng chỉ nhìn mặt tôi thì ai cũng biết là gái lai, và nỗi ô nhục mà tôi muốn giấu giếm, nó vẫn hiển hiện trước mắt mọi người.

Tôi bỗng ghét cay ghét đắng thầy giáo, ghét cái cách khôn khéo thầy dựa vào để chiếm được lòng tin của mẹ tôi. Từ nay tôi xếp ông ta vào hạng người lớn đạo đức giả và đầy toan tính. “Lão ta già khú rồi”, tôi thầm nhủ, lấy cái tuổi mười lăm ra làm lợi thế duy nhất cho mình.

Lúc thầy ra về, mẹ tôi rối rít cảm ơn, tôi chẳng hiểu ơn về cái gì. Thầy ném cho tôi một cái nhìn đắc ý, làm như hai chúng tôi đã cùng đồng lõa với nhau trong chuyện này. Tôi lờ đi, và thầy quay gót. Tôi nhìn theo, vừa thích thú vừa chua chát nhận ra rằng, nhìn từ sau lưng, tôi hoàn toàn dửng dưng với con người đó.

Lúc bước qua cửa, thầy bỗng “à” lên một tiếng, như chợt nhớ ra điều gì quan trọng. Thầy quay lại, nói với mẹ tôi rằng thành phố sắp mở cuộc thi hát, và bà nên khuyên tôi ghi tên tham dự. Tâm trạng đang vui nên không cần suy nghĩ gì nhiều, mẹ tôi đồng ý ngay. Như vậy là tôi sẽ lại được ra khỏi nhà, lại có nhiều ngày được tự do. Giờ tôi mới hiểu ý nghĩa đợt tranh thủ tình cảm vừa qua của thầy: nó nhằm giải phóng cho tôi. Thế là tôi lại thấy mọi thứ ở thầy đều rất đáng yêu.

Tôi trân trân nhìn mãi khung cửa trống, nơi dáng dấp của thầy vẫn còn in đậm trong mắt tôi. Khi hình ảnh đó nhòa dần, tôi mới chợt nhận ra là thầy đã đi rồi, còn lòng tôi thì cô đơn, trống rỗng.

Kể từ hôm đó, mọi suy nghĩ của tôi đều hướng về thầy. Tôi không rời bậc cửa, hy vọng khôn nguôi được thấy chiếc xe đạp màu kem của thầy hiện ra. Được gặp thầy trở thành một nhu cầu day dứt. Hễ nghe tiếng chuông xe đạp leng keng qua cửa là tôi lại giật thót. Chưa bao giờ tình cảm trong tôi lại mãnh liệt đến thế. Không hiểu có con người nào khác có thể làm tôi nhớ nhung đến thế hay không. Đêm đêm tôi thường bất chợt thức giấc, mở mắt trừng trừng trong đêm tối mà lòng đau nhói, cảm thấy bất lực vô cùng. Tôi nghĩ chỉ khóc mới nguôi được cơn sầu. Nhưng cố thế nào nước mắt vẫn không chảy ra, và đây lại là một chiêm nghiệm mới của tôi: đau đớn này không do mũi dao nhọn nào gây ra để tôi phải khóc; nó là ngọn lửa khiến tôi chết dần mòn.

Tôi chỉ đói, chỉ khát, chỉ muốn một thứ, đó là chàng. Tôi thu hết sức bình sinh gọi chàng nhưng không dám làm gì để thỏa ý muốn. Tôi mắc bệnh tương tư thụ động, cam chịu cảnh tàn lụi héo hon.

Mẹ tôi tinh ý theo dõi tâm trạng tôi. Mẹ nghĩ ngay đến chuyện tình ái, song không thể lần ra thủ phạm dù đã cố công tìm kiếm.

Không có chứng cớ gì để kết luận tôi phải lòng ai, mẹ dẫn tôi đến bác sĩ khám bệnh, ông ta phán: thiếu máu - nói thế bao giờ cũng trúng, vì ở một đất nước không đủ dinh dưỡng thì ai chẳng thiếu máu! Ông bác sĩ cấp một đơn thuốc viết chữ loằng ngoằng để mẹ tôi chạy ra hiệu thuốc gần nhất tìm mua. Tối hôm đó, mẹ bắt tôi uống ngay một bát thuốc chát đắng. Khổ thân tôi vô ích.

Chuỗi ngày buồn tẻ và đêm mất ngủ cứ lững lờ trôi, tôi vẫn không nguôi đau khổ. Cái bậc cửa có sức thu hút không cưỡng nổi, tôi đứng ở đó hàng giờ mong được thấy bóng dáng chàng thấp thoáng, cái bóng dáng tôi vẫn lưu giữ chi tiết, nóng bỏng trong tâm trí.

Thấy thuốc không hiệu quả, mẹ cho là tôi không mắc bệnh, mà bị cô hồn nào ám. Bà không đến bác sĩ nữa mà đi chùa.

Tay khệ nệ xách nào hương nào hoa và vài lá bùa, mẹ dắt tôi đến nơi thờ Phật vào lúc nhá nhem tối. Chỉ từ lúc hoàng hôn xuống, lúc giao thời giữa thế giới người sống và thế giới người chết, ta mới mong liên hệ được với cõi âm.

Nhận tiền mẹ trả, một vị sư tụng đều đều những câu thần chú dài dằng dặc để xua đuổi cái con ma ám hồn tôi. Ngồi ở phía sau, tôi chỉ thấy lù lù một bóng người mặc áo cà sa đầu trọc lốc. Mùi hương sặc sụa, tiếng tụng kinh đơn điệu dẫn tôi vào cõi ngất ngây hư ảo. Tôi biết rõ hồn nào đang ám hồn tôi, nhưng chẳng muốn ai xua đuổi nó đi đâu cả.

Rồi tôi cũng thấy dễ chịu hơn. Chẳng phải vì cầu cúng gì, mà là nhờ hy vọng sắp được gặp thầy giáo, vì mẹ tôi đã làm đúng lời hứa, ghi tên tôi dự cuộc thi hát.

Ít lâu sau, tôi được một bạn trai trong đội hát kể nhiều chuyện về thầy giáo. Cậu ta tên Mai và là người gốc Campuchia, rất tốt tính nên được bạn bè quý mến. Mồ côi cha mẹ, Mai được thầy giáo nuôi dạy, coi như em ruột.

Gặp Mai là mẹ tôi quý ngay, giữ lại ăn cơm. Bữa cơm rất vui, Mai tỏ ra người lanh lợi, hay pha trò. Cậu ta đã xem tất cả các phim có Laurent và Hardy* đóng, nghe cậu ta kể lại mà chúng tôi không nhịn được cười. Có cậu, chúng tôi cảm thấy sự có mặt tốt đẹp của người đàn ông lâu nay vẫn thiếu trong gia đình. Mai không ngớt lời khen ông “anh nuôi”, kể tỉ mỉ ông anh tốt bụng ra sao. Tôi rất cám ơn cậu vì đang cần được nghe những lời như thế để thêm quý trọng người tôi thầm thương nhớ. Cậu mang đến cho tôi bầu không khí mà người ấy đã thở. Tôi hình dung là tai cậu còn lưu giữ tiếng vang giọng nói của người, mũi cậu còn đọng lại hương thơm của người. Sau này, khi đã thân nhau, có thể tôi sẽ thổ lộ bí mật của tôi cho Mai biết.

•

Stand Laurent và Oliver Hardy, một cặp diễn viên hài nổi tiếng trong các phim Mỹ.

Khi tiễn Mai ra ngoài phố, hai đứa đàng hoàng đi cạnh nhau như hai anh em ruột. Lúc sắp chia tay, cậu ta dúi vào tay tôi một lá thư rồi chạy vội đi, nói với lại: “Hẹn ngày mai.” Tôi sững người. Chắc chắn đây là thư tỏ tình. Tôi bỗng giận tím người, sao cậu ta lại dám xâm phạm đến mối tình không thể chia sẻ của tôi? Tôi sẽ không thể gặp lại cậu ta nữa, và do đó sẽ mất luôn mối liên hệ duy nhất đối với người ấy. Và cậu ta lại còn dám mở miệng: “Hẹn ngày mai.”

Tôi định vứt thư đi, rồi đổi ý, lại mở ra. Trong tờ giấy gập đôi, có hai vé xem phim. Lời thư bắt đầu bằng: “Em yêu quý.” Giọng ấy không thể là của Mai. Cậu ta xấp xỉ tuổi tôi, không thể xưng hô kẻ cả như thế.

Tôi run run nhìn xuống cuối trang, chỗ ký tên: “Anh: Đức.” Đó là tên thầy giáo. Ra là người không quên tôi. Tôi đứng tựa vào tường một lúc để trái tim loạn nhịp bình tĩnh lại. Rồi tôi đọc tờ thư thong thả, rất thong thả. Thầy rủ tôi đi xem phim. Bằng chữ viết mảnh mai và ngay ngắn, không gạch xóa, thầy dặn tôi cách thức biến báo. Thật đơn giản: cứ làm như Mai rủ tôi đi xem, cậu ta sẽ đến đón, đi cùng tôi đến rạp; khi đèn tắt, cậu sẽ lỉnh ra để thầy đến ngồi thay.

Ôi, tôi đã từng mong ngày mong đêm chàng yêu tôi, rồi lại từ bỏ hy vọng vì thấy mong muốn ấy quá điên rồ. Giờ đây, giấc mơ đã thành sự thật, tôi lại bối rối vô cùng. Tôi nghĩ đến những đứa con gái khác mà chàng đã hẹn hò. Phải chăng cũng cùng ở chỗ ấy? Tôi điểm nhanh trong đầu những đứa mà Đỗ và Ghi đã nêu tên.

Tôi không thích góp tên trong danh sách ấy. Mẹ tôi thường nói “thà làm vợ duy nhất của người ăn mày còn hơn làm tì thiếp thứ một trăm của hoàng tử”. Tôi thấy quá đúng. Tôi xé hai chiếc vé, thổi cho các mảnh vụn trên tay bay lả tả, rồi trở vào nhà, đầy kiêu hãnh.

Chưa đầy hai giờ sau, tôi lại hối tiếc về cử chỉ của mình. Ma xui quỷ khiến thế nào mà tôi từ chối một lời mời hằng mong đợi bấy lâu? Bây giờ biết làm sao sửa chữa được hành động xuẩn ngốc ấy! Trong một thoáng, tôi đã có ý định lấy cắp của mẹ chút tiền, nhưng mẹ luôn nắm vững số tiền mình có. Hay lấy cắp của dượng? Không được! Thà chết còn hơn cho ông cái cớ để khinh ghét mình nhiều hơn. Cuối cùng, có lẽ phải nhờ đến Mai. Tôi sẽ nói thật với cậu ta, bảo cậu cho vay tiền mua hai vé khác.

Mai đến lúc mười giờ. Cho đến tận trưa, cậu vẫn quẩn quanh bên mẹ tôi, như thể muốn tránh tôi. Đến khi chỉ còn hai đứa, đáng lẽ phải nói ra thì tôi lại đứng ngây thộn, không thốt nên lời. Chính Mai hỏi trước là tôi đã đọc thư chưa. Thế là, quên sạch những giải pháp tốt đẹp kia, tôi công kích liền:

— Với những đứa con gái khác, cũng là do tay cậu đứng ra thu xếp hẹn hò hả?

Cậu ta nhìn tôi thật lâu không đáp.

Tôi buồn não ruột, khóc không thành tiếng. Tôi vẫn buột miệng nói thêm:

— Có phải các cuộc hẹn khác cũng thế không, cũng cùng ở chỗ ấy?

Mai thở dài, nói lảng:

— Để mình kể cho cậu nghe bộ phim Chariot mình mới xem nhé?

— Không! tôi hét.

Nhưng Mai vẫn cứ kể chuyện phim. Cuối cùng, cả hai lại cười với nhau. Rửa bát đĩa xong, cậu ta hỏi:

— Mình sẽ trả lời anh ấy thế nào?

— Không biết!

Quả là tôi không biết thật. Tôi vừa muốn, lại vừa không muốn. Cứ nghĩ đến những cô gái khác là tâm trí tôi rối loạn và căm ghét người ấy tột độ. Suốt đầu buổi chiều, tôi lưỡng lự giữa không và có. Cuối cùng, tôi đi theo Mai đến rạp. Mẹ yên tâm để chúng tôi đi, vì bà đã coi Mai cũng như con.

Mai đưa tôi đến cửa rạp rồi cười:

— Hẹn đến mai nhé?

Thế là tôi đứng thơ thẩn một mình trong phòng chờ mờ tối. Trời rất nóng, chưa ai vào rạp. Về bây giờ còn kịp. Tôi đi ra.

Chàng đã đứng đó, mắt quan sát lối vào rạp toi om. Bốn mắt chúng tôi gặp nhau. Cái nhìn của chàng vừa nghiêm trang vừa êm dịu. Lòng kiêu hãnh của tôi lập tức tiêu tan. Có lẽ tôi yêu đôi mắt chàng. Chàng mỉm cười với tôi.

Không rõ chúng tôi đứng im không nói chẳng rằng như thế bao lâu. Cuối cùng chàng đi tới cửa rạp. Tôi cuống quýt kêu:

— Em không còn vé!

Hạnh phúc của tôi sắp tan tành: chàng sẽ bỏ đi, tôi sẽ mất chàng mãi mãi! Đúng là chàng bỏ đi thật, nhưng là đi ra mua hai vé khác.

— Nào, ta đi!

Đó là lời đầu tiên trong mối tình thân giữa chúng tôi. Tôi nghe như tiếng nhạc, lưu giữ nó trong ký ức, lẩm nhẩm nó mãi không thôi, biến nó thành tiếng rì rầm mê hoặc lòng tôi. Chỉ có hai đứa ngồi hàng ghế trên bao lơn. Tôi chẳng để ý xem phim, nhưng mười năm sau tôi còn giữ nguyên tờ chương trình mà cô soát vé đã đưa tôi vào tháng Tám năm 1950 ấy.

Ngồi thu lu ngoan ngoãn trong chiếc ghế bành đỏ, tôi hết sức cố để cánh tay mình khỏi chạm cánh tay chàng cùng đặt trên một chiếc tựa. Trong bóng tối lờ mờ, tôi thấy chàng ngồi thẳng, có vẻ chỉ tập trung chú ý vào màn ảnh. Tôi cũng thử theo dõi chuyện phim: một bà cao lớn, tóc hung, đi đi lại lại trong khu vườn đầy hoa; một ông đã có tuổi, vẻ mặt buồn rầu, vừa chơi dương cầm vừa ngắm nhìn bà ta qua cửa sổ mở.

Chàng ở sát gần tôi, đồng thời lại rất xa vời. Cánh tay trần của chàng đặt bên cạnh cứ ám ảnh tôi mệt cách day dứt, chàng có biết không? Chàng quay lại nhìn tôi, đầu nghiêng gần sát mặt tôi. Tim tôi như muốn nhảy ra khỏi lồng ngực. Tôi nhắm mắt, cảm thấy người lả đi. “Khéo ngất mất!” tôi nghĩ bụng. Một khoảng thời gian dài dằng dặc trôi qua.

— Em không được khỏe ư? chàng thì thầm.

Tôi mỉm cười thảm hại. Chàng cầm bàn tay tôi, nó như con chim rũ cánh run rẩy trong tay chàng. Tôi vẫn nhắm mắt, không nói được thành lời. Tình yêu mãnh liệt làm tôi đau đớn.

— Đừng sợ, anh không làm hại em đâu.

Hơi thở nóng ấm của chàng phả cháy má tôi. Tôi nép mình vào vai chàng, miệng khô khốc.

— Em không sợ, cố gắng lắm tôi mới thốt nên lời.

Tôi vừa mới sinh ra lần nữa. Tôi mở mắt để nhận lấy đôi mắt chàng, mênh mông, bối rối. Tự nhiên nước mắt tôi trào ra, như nước tràn khỏi chiếc cốc đầy. Chàng đưa hai tay ôm lấy mặt tôi, rồi cúi xuống như người uống nước tại nguồn, âu yếm liếm sạch những giọt lệ.

Vũ trụ của tình yêu đã mở rộng cánh cửa trong tôi. Hồn tôi là con chim cuống quýt chiêm chiếp tiếng hót đầu tiên. Tuy nhiên tôi vẫn ngồi yên, thụ động. Tôi không biết lời lẽ nào, cử chỉ nào của ái tình. Tất cả đều làm tôi ngạc nhiên và vui sướng. Không cuốn sách nào tôi đọc, dù đọc lén lút đi nữa, miêu tả sự rung động hoảng hốt của toàn thân khi một đôi môi say đắm lướt trên mặt mình. Tôi chưa hiểu tí gì về ngôn ngữ của nhục dục.

Từ trước tới nay, thân thể là một vật mà tôi phải giữ cho sạch, thế thôi. Tôi chưa ngắm nhìn mình nuy bao giờ, chưa nhìn thấy ai cởi hết quần áo trước mặt, trừ lũ em gái tôi lúc chúng còn nhỏ. Từ sáu tuổi trở đi, con trai, con gái đều thay quần áo ở nơi riêng rẽ.

Vì vậy tôi chỉ biết háo hức tiếp nhận những cái hôn của chàng, như ruộng hạn gặp mưa. Lúc chàng rời ra, mọi thứ như chấm hết. Tôi ngơ ngác nhìn lên màn ảnh mà chẳng hiểu gì. Chàng đứng dậy.

— Anh đi ra trước khi hết phim. Như vậy không ai thấy em đi với anh.

Tôi lấy làm kinh ngạc. Vì chàng vẫn giữ được cái đầu tỉnh táo! Thì ra, trong khi tôi đê mê trong vòng tay chàng, không biết gì đến thời gian và trời đất thì chàng vẫn nghĩ đến độ dài của buổi chiếu, kịp đứng lên đúng lúc. Rõ ràng là chúng tôi không cùng cảm nhận như nhau. Nhận ra sự chênh lệch ấy, tôi cảm thấy như mình bị bỏ rơi.

Tôi nấn ná ở lại trong rạp đã bật đèn sáng, tâm trí thẫn thờ, đứng trên bao lơn nhìn xuống đám khán giả thưa thớt ra về. Tôi đi ra sau cùng, người vẫn còn nóng bỏng vì lưu giữ sự ve vuốt của chàng. Tôi không dám về nhà ngay. Hình như da thịt tôi vẫn còn phảng phất mùi của chàng: mẹ tôi sẽ lập tức đoán được ngay. Tôi lang thang ngoài phố, đợi cho lòng lắng lại, và rất ngạc nhiên rằng xung quanh không có gì thay đổi. Không ai ngoảnh mặt lại nhìn tôi, tôi chỉ là khách qua đường bình thường. Một người đàn ông đã ôm tôi trong vòng tay, điều đó đâu chỉ nhìn mặt tôi mà biết được! Tôi thất vọng thấy một chuyện động trời như thế mà lại không phát ra ánh hào quang nào.

Mẹ không hỏi han gì. Mặc dù vậy, tôi vẫn cảm thay không khí gia đình bức bối. Luôn lởn vởn trong óc đôi tay chàng ôm mặt tôi, lưỡi chàng liếm má tôi, miệng chàng phả ra mùi thuốc lá nặng.

Người mệt lả, tôi chỉ muốn nằm lăn ra giường và khóc. Tôi nhớ chàng đến vô vọng! Đầu óc trống rỗng, tôi thơ thẩn khắp nhà, hết đứng lại ngồi. Tôi vào bếp, hai tay buông thõng chẳng biết tìm gì, lại đi ra.

— Con làm sao vậy? mẹ tôi hỏi, ngứa mắt với thái độ của tôi.

— Nóng quá, con hơi mệt!

— Chắc đi xem phim về bị cảm nắng rồi. Uống một viên aspirin rồi nằm nghỉ đi con.

Tôi không mong gì hơn: nằm dài để mơ đến chàng. Sống lại sống lại nữa những phút tuyệt vời trong vòng tay chàng. “… Em yêu…” Lời chàng ngọt như mật. Bàn tay chàng nóng ấm. Đôi môi chàng êm dịu… Tôi bỗng nóng ran người. “Mình sốt thật rồi”, tôi nghĩ, và bỗng phát hiện ra rằng từ trước đến nay, mình đã sống hoàn toàn thiếu vắng tình yêu.

Mai đến rất sớm, khoảng bảy giờ, lúc tôi vừa mới dậy và đang quét nhà như thường lệ. Mẹ tôi ở dưới bếp, chuẩn bị tách cà phê buổi sớm cho chồng. Chỉ có hai đứa. Mai dúi một lá thư vào túi áo tôi. Tim tôi đập thình thịch. Tôi nhận ra con đường nguy hiểm mình đang dấn bước. Tôi nghĩ đến cơn thịnh nộ của dượng, nỗi buồn của mẹ, tai tiếng sẽ làm hoen ố danh dự gia đình. Và nếu tôi lùi bước? vẫn còn kịp. Chỉ mình Mai biết chuyện này, tôi chỉ cần bắt cậu ta hứa giữ kín. Tôi sẽ không đọc lá thư này, trả nó cho người viết. Quyết định khôn ngoan ấy sẽ làm nguôi ngoai cảm giác tội lỗi trong tôi. Nhưng ý nghĩ ấy chỉ thoáng trong phút chốc. Hạnh phúc mới hé lộ, tôi từ chối sao đành! Mỗi lúc tôi lại thay đổi một ý kiến. Tôi mân mê lá thư trong túi, vừa muốn mở lại vừa không. Hay là tôi cứ mở ra xem, chỉ để biết thôi mà. Sau đó, vẫn có thể trả lại cho Mai. Tôi liền vào nhà vệ sinh, đóng kín cửa, lập cập mở phong bì. “Em yêu quý của anh…” Tôi nhắm nghiền mắt. Giờ thì không gì có thể cản tôi chạy đến với chàng.

Chàng hẹn gặp tôi lần thứ hai ở ngay trường học, trường lúc này vắng vẻ vì đang dịp nghỉ hè. Nhưng biết lấy cớ gì để vắng nhà lần nữa? Mai không thể làm bình phong che chắn, vì cậu ta vừa rủ tôi đi xem xong, rủ lần nữa thì không ổn. Giả dụ tôi cần đi thăm ai chăng, một cô bạn ốm chẳng hạn, cần tôi đến chăm sóc cả buổi chiều. Khốn nỗi, đám bạn của tôi chẳng đứa nào ốm đau cả. Ngày cứ trôi mà tôi chưa tìm ra cách nào. Đến mức tôi thầm mong mẹ biết chuyện rồi bắt tôi ở nhà cho xong.

Sắp đến giờ hẹn, tôi bồn chồn cực độ, không nghĩ được cách nói dối nào khả dĩ, nhưng cũng không cưỡng nổi sự thôi thúc phải mau chạy tới gặp chàng, để lại được áp mặt vào môi chàng. Tôi khát, vô cùng khát tình yêu. Chẳng nghĩ ra cách nào, lừa lúc mẹ tôi không để ý, tôi chuồn thẳng không nói năng gì. Tôi đi như người ra đi mãi mãi, không màng hậu quả.

Mặt nóng ran, tim hồi hộp, tôi lao tới trường. Cánh cổng sắt để hé mở. Tôi dừng lại, toàn thân tê liệt vì sợ, sợ vì đã dính vào chuyện này, sợ vì không biết sẽ phải làm gì khi đối mặt với chàng. Tôi không có kinh nghiệm, không hiểu đàn bà phải cư xử thế nào khi ở một mình với đàn ông.

Tôi băng qua sân mà không gặp ai. Thần kinh căng thẳng, tôi thận trọng xoay nắm đấm cửa. Thầy mặc quần áo trắng, đang ngồi trên ghế dài. Thoắt một cái, tôi ở trong vòng tay chàng. Và nỗi sợ lập tức tiêu tan.

Cảm giác dễ chịu khác thường tràn khắp thân thể tôi. Ngồi đây, nép mình vào chàng, trở thành điều tự nhiên nhất đời. Dường như tôi sinh ra chỉ là để chờ khoảnh khắc này. Tôi thú thật không ngờ tình yêu lại tuyệt vời đến thế. Chàng bật cười. Tôi cười theo.

Chàng kể chuyện gia đình mình, chuyện một người chị gái chàng rất quý, hiện đang sống ở Huế, nơi chàng sinh ra. Lời tâm sự của chàng làm tôi sung sướng, nó khiến tôi có cảm giác chàng đã thuộc về mình.

Chàng hôn chùn chụt lên miệng, lên mắt tôi, vẻ khao khát. Tôi háo hức hít mùi tỏa ra từ ngực chàng, miệng khe khẽ rên, toàn thân bị một tình cảm mãnh liệt bóp nghẹn đến trở thành đau đớn. Bỗng có tiếng nện thình thịch vào cửa kính. Chúng tôi giật thót. Bên ngoài, lũ trẻ rách rưới đang công kênh nhau lên để nhìn cho rõ, tay huơ huơ vẽ lên những hình tục tĩu. Đức ra kéo mành xuống, còn tôi chạy biến đi vì xấu hổ.

Tôi hoảng hốt chạy miết về phía trước, không biết rằng mình đã ra bãi biển. Tôi nằm vật xuống cát, người bải hoải, và khóc rất lâu. Dần dà mệt quá, tôi thiếp đi.

Hẳn tôi chợp mắt không được bao lâu. Vẫn còn ngơ ngác, tôi nhìn ra đại dương, đầu óc trống rỗng. Tôi nghĩ đã đến lúc phải về thôi. Biết bịa ra chuyện gì làm lý do đây? Phen này chết thật rồi.

Tôi đi đến nhà Ghi. Nó ngạc nhiên nhìn đôi mắt đỏ hoe, sưng húp của tôi.

— Có chuyện gì vậy?

Tôi kéo nó ra vườn, kể một mạch việc đã xảy ra. Nghe tôi kể xong, Ghi bảo:

— Trước hết, cậu cứ nói với mẹ là đến nhà tớ. Nếu bà đến đây hỏi, tớ sẽ bảo bố tớ nói đỡ. Bọn mình sẽ không đả động gì đến thầy Đức cả. Mặt khác, tớ sẽ dò xem lũ trẻ có đi nói năng gì không. Có lẽ nếu gặp trên phố chúng cũng chẳng nhận ra cậu là ai.

— Tớ sẽ không bao giờ quên ơn cậu.

Tôi nhẹ hẳn người, đi về nhà. Mẹ tin lời tôi nên chỉ mắng vài câu lấy lệ. Phải thản nhiên nói dối mẹ, lòng tôi hơi cắn rứt. Tôi chờ xem có tin đồn gì không, nhưng rốt cuộc, không thấy ai nói gì đến cuộc hẹn hò vụng trộm. Nếu lũ trẻ kia có nói, hắn là nói ở những nơi không ai biết tôi cả.

Hiểm nguy đã qua, tôi lại nghĩ vơ vẩn đến chàng, gạt sang một bên cái cảnh xấu hổ nọ đã làm cả hai ô nhục. Giờ tĩnh trí lại, tôi muốn biết chàng nghĩ gì khi tôi bỏ chạy. Chàng có giận không? Tôi không có cách nào liên lạc với chàng, bởi gửi thư đến nhà chàng thì tôi không dám. Tôi chỉ còn hy vọng ở Mai, người đưa tin của chúng tôi.

Và rồi Mai đã đưa tôi một lá thư dài, trong đó chàng tỏ ý tiếc vì đã không bố trí cẩn thận buổi gặp hôm đó. Chàng thề thốt rằng tình cảm của chàng rất trong sáng, rằng tình yêu của chúng tôi đẹp và buồn như mây mùa thu.

Từ đó, ngày nào chúng tôi cũng gặp nhau. Chúng tôi thường hẹn ở một nơi gọi là Hòn Chồng. Những hòn đá khổng lồ chồng lên nhau tạo thành những hang động mát rượi và kín đáo cho chúng tôi trú ẩn. Giữa một trong những hang đó có một phiến đá phẳng, nhẵn và tròn trịa. Một hôm, chàng cởi quần áo tôi, đặt tôi ngồi khỏa thân trên bệ thờ đó, cơ thể lồ lộ để chàng ngắm thỏa thuê. Tôi ngượng ngùng nhưng bất động để mặc chàng sai khiến, bên tai ong ong tiếng sóng ầm ào từ xa, da thịt ẩm ướt vì đám bụi hơi nước.

Chàng đưa ngón tay chậm rãi vẽ những đường lượn trên thân thể tôi, sượt qua ngực, qua đùi tôi. Tôi biết được thế nào là cái thú xác thịt. Tôi đắm đuối nhìn chàng, và hai chúng tôi ôm riết lấy nhau.

— Em yêu anh đến chết mất, tôi thầm thì.

Chàng gỡ ra, hổn hển:

— Khoan, em kéo anh đi xa mất.

Tôi không hiểu ý tứ câu nói đó, cứ ngỡ chàng đang giận:

— Em có làm gì đâu?

Chàng lắc đầu không nói, rồi bỗng ôm chặt lấy tôi. Vậy là chàng không giận tôi, tôi yên tâm.

Có lần trước khi chia tay, chàng để lại một vết cắn tím bầm bên dưới vú tôi, rồi cười đùa:

— Nếu mẹ hỏi vì sao có vết tím này thì em nói sao?

Tôi cũng cười, với cảm giác mình đã vượt qua một điều cấm kỵ. Nhưng cả hai đều hiểu đây chỉ là chuyện đùa bỡn. Tuổi tôi bấy giờ không khi nào cởi trần trước mặt mẹ, ngay cả trước mặt chồng cũng vậy: vợ chồng chỉ ăn nằm với nhau lúc đèn đóm đã tắt hết. Dù sao thì lúc từ biệt chàng, tôi cũng thích chí được mang theo một bí mật trong người.

Tôi về nhà hơi muộn, tóc xõa, mắt long lanh, mặt nhởn nhơ thách thức. Tôi đi lơ đãng và nhẹ nhõm như trong mơ, dửng dưng với mọi chuyện trên đời. Mẹ chờ tôi giải thích, nhưng tôi lặng thinh. Tôi chẳng có lời giải thích nào hết, cũng chẳng muốn viện lý do. Mẹ lẳng lặng theo dõi dáng vẻ cao ngạo, phơi phới của tôi, mà đâm ra ngạc nhiên trước sự thay đổi đột ngột. Trái tim người mẹ đã đoán ra được hiểm họa, bởi mẹ tránh không mắng mỏ gì, ngược lại tỏ ra rất hiền dịu.

Bây giờ mẹ hay gần gũi, trò chuyện tay đôi với tôi, mở đầu một kiểu quan hệ mới chưa từng có với các con. Hai mẹ con vừa đi vừa nói những chuyện không đâu như hai người bạn. Tôi hiểu mẹ sốt ruột muốn nghe từ tôi những lời tâm sự, nếu không phải là thú tội. Nhưng tôi biết mẹ không thể hiểu tôi, càng không thể tha thứ một mối tình tai tiếng đến vậy. Tôi quyết định đóng vai ngây thơ, giữ nguyên bí mật.

Mẹ nói xa xôi về chuyện đời nói chung, về những hiểm họa rình rập những cô gái dại dột, khuyên tôi nên chọn bạn mà chơi và kính trọng các thầy giáo.

— Kính trọng nhưng đồng thời phải thận trọng, con ạ, vì dù sao thầy giáo cũng vẫn là đàn ông, mẹ nói thêm.

Câu ấy khiến tôi cảnh giác, và khi mẹ hỏi tôi có tin gì về thầy Đức, tôi nói là không. Mẹ nhìn thẳng vào tôi với ánh mắt lo buồn. Tôi hiểu là mẹ đã biết, lòng tôi se lại nhưng tôi lặng thinh.

Chúng tôi trở về nhà lúc tối muộn. Đến trước cửa, mẹ nói lời khuyên cuối cùng.

— Giữ gìn cẩn thận, đừng để to bụng nếu không đời con sẽ khổ mãi đấy.

Cuộc nói chuyện chấm dứt. Tiếng vang của lời mẹ, kinh khủng như một lời nguyền, ám ảnh giấc ngủ tôi. Tất nhiên, như mẹ nói, tôi quyết không bao giờ để mình “to bụng”. Nhưng bằng cách nào? Giá mẹ nói rõ hơn nữa chứ đừng bỏ tôi giữa lúc hoang mang lo sợ này. Tôi không biết hỏi ai, bọn bạn cùng tuổi không biết gì hơn tôi. Còn với thầy Đức, tôi thấy không thể đề cập vấn đề này được. Ai lại tỏ ra quan tâm đến chuyện xác thịt cho được, ô nhục quá! Tôi yêu chàng bằng tình yêu lý tưởng lãng mạn. Tôi đã dâng hiến cho chàng tất cả, đem trinh tiết của mình gửi vào tay chàng, yên tâm rằng chàng không bao giờ lạm dụng lòng tin ấy. Và đến giờ, chàng đã chẳng chứng tỏ sự tôn trọng với tôi đó sao?

Nhưng mẹ đã tiêm thành công vào tôi liều thuốc độc của nỗi sợ hãi. Tôi đến nơi hẹn hò không thanh thản như trước, không tận hưởng được những phút êm đềm khi ở gần chàng nữa. Khi chàng bế tôi đặt nằm ngửa trên tảng đá nhẵn thín và mát rượi, cả thân người tôi co rúm lại. Qua hàng mi nhắm hờ, tôi rình đón từng cử chỉ vuốt ve của chàng, để nếu thấy dấu hiệu nguy hiểm nào là sẵn sàng ù té chạy.

Trường khai giảng năm học mới không làm mối tình bị gián đoạn. Hơn thế nữa, tôi lại có diễm phúc được gặp thầy hằng ngày, vì thầy dạy chúng tôi cả ba môn văn, toán và nhạc. Trước mặt mọi người, chúng tôi làm bộ như không có chuyện gì. Tôi tránh nhìn thầy, thầy cũng không tỏ ra đặc biệt chú ý tới tôi. Tình yêu thầm lén có nét lôi cuốn riêng, càng kích thích tôi hơn. Ôm ấp niềm bí mật trong lòng, tôi nhìn mấy đứa bạn đang vùi đầu vào sách vở một cách kẻ cả, thương cho họ phải sống tẻ nhạt, không đam mê say đắm.

Tôi thu xếp để được ngồi ở đầu bàn, cạnh lối đi giữa phòng học, nơi chàng đi lên đi xuống trong khi giảng. Thỉnh thoảng, chàng đứng ngay sau tôi, tôi cảm thấy cả hơi nóng tỏa ra từ cơ thể chàng. Có lẽ chỉ cần khẽ cử động là đầu tôi chạm ngực chàng. Tình huống ở kề bên nhau nhưng phải giữ kín ấy khiến toàn thân tôi ngùn ngụt lửa. Như đoán được tâm trạng tôi, chàng bước ra xa, và tôi lại nghe thấy tiếng chàng vang lên từ đầu kia phòng học. Cách xa cả chiều dài của lớp học, chúng tôi nhìn nhau. Trông tôi lúc ấy hẳn si mê lắm, nên chàng vội nhìn sang chỗ khác. Bực mình, tôi cúi gằm xuống trang sách.

Cái trò đóng kịch ấy làm tôi bứt rứt. Tôi không chịu nổi cảnh phải giữ vai trò học sinh giống như các bạn khác, không chịu nổi cảnh chàng cứ giả bộ làm ông thầy đáng kính mãi. Tôi ngán sự giả dối cứ buộc tôi phải làm ra vẻ lạnh lùng nhìn người mà tôi đã từng hưởng mùi hương say đắm và hơi thở nóng hổi. Tôi muốn lao vào vòng tay chàng, hét lên trước mặt mọi người rằng chúng tôi yêu nhau. Tôi ghét bộ mặt thờ ơ giả tạo của chàng. Tôi muốn phá hoại thanh danh của chàng. Tôi nhìn chàng chằm chằm, quyết tâm gây chuyện tai tiếng, sau đó muốn ra sao thì ra. Nhưng chàng vẫn giảng bài đều đều, không nhìn về phía tôi, như một người xa lạ. Tôi ức đến phát khóc. Chàng không yêu tôi, không yêu mãnh liệt như tôi yêu, không yêu đến mức dám liều.

Nhưng cơn giận dỗi của tôi chỉ bộc phát từng đợt ngắn ngủi, vì chàng luôn biết quyến rũ tôi trở lại bằng một cử chỉ bất ngờ nào đó, ví dụ lén đặt lên bàn tôi một chiếc kẹo. Sự táo bạo ấy làm tôi ngạc nhiên, sung sướng. Những ngày đi học của tôi là như thế: lẫn lộn đau khổ, mừng vui, giận hờn và hòa giải. Một chuỗi ngày dậy sóng và lén lút mà các bạn tôi không hề biết.

Thầy giáo Đức được tất cả mọi người yêu mến. Nhiều năng lực, tân tiến, có duyên, thầy nói năng với nam cũng như nữ - nhất là với nữ - một kiểu riêng biệt, bằng giọng tâm tình, khiến người đối thoại có cảm giấc mình là người thân thuộc. Con gái nhìn thầy không chán mắt, con trai thì bắt chước cách đi đứng, nụ cười của thầy. Riêng tôi, tôi thấy thầy đẹp như một tài tử điện ảnh. Thầy là người hùng của chúng tôi, học sinh thích được học thầy, nhất là môn nhạc.

Khi thầy thận trọng rút cây đàn ra khỏi vỏ và cầm lấy chiếc vĩ là cả lớp im lặng trang nghiêm. Trước khi bắt đầu, thầy nhoẻn cười với tất cả, kẹp đàn dưới cằm, đôi mắt lim dim rồi nhẹ nhàng kéo thử vài nhịp. Bên ngoài, trời nắng chói chang. Tiếng đàn réo rắt xé tan yên lặng. Ánh mắt thầy lướt qua tôi rồi quay trở lại, nấn ná lâu hơn. Tim tôi như tan chảy: dường như thầy chơi cho mình tôi nghe, bản nhạc đến với tôi như một tặng phẩm.

Suốt quãng thời gian ấy, tôi sao nhãng học hành, chỉ làm điều tối thiểu để tránh cho thầy khỏi buồn rầu khi buộc phải cho tôi điểm xấu. Trường học chỉ là cái cớ để tôi được gặp mặt thường xuyên người thầy mà các bạn tôi gọi là “Master Four”* từ khi chúng tôi bắt đầu võ vẽ học tiếng Anh, vì thầy là con thứ tư trong gia đình.

•

Tiếng Anh, có nghĩa là: Thầy Tư.

Cứ như vậy, chúng tôi được trông thấy nhau cho đến sáu giờ tối, lúc tan lớp. Tôi chạy về nhà cất cặp rồi chuồn ngay để lao vào vòng tay chàng. Mẹ tôi bồn chồn lo âu, kín đáo theo dõi các kỳ kinh nguyệt của tôi, xét nét vẻ mặt tôi như có thể tìm thấy ở đó tên của thủ phạm. Nhưng tôi thản nhiên, không cần biết đến nỗi giày vò trong lòng mẹ.

Gặp nhau luôn, mức độ thân mật tăng thêm, tôi không e ngại chàng nữa, mối quan hệ mất dần vẻ e ấp, cứng nhắc lúc đầu. Tôi để chàng lột quần áo mà chẳng ngại ngần lắm. Đôi khi chàng thở dốc sau khi ngắm nhìn tôi hồi lâu, trên thái dương nổi lên một đường gân phập phồng như quả tim đang đập. Với bộ dạng đó, chàng khiến tôi ghê sợ, quay mặt đi như kinh hãi trước một người xa lạ. Sau đó tôi về nhà, không cảm thấy hạnh phúc như những lần trước.

Bất giác tôi nhớ lại những lời tiên đoán mẹ tôi từng nói rằng đời tôi sẽ khổ. Những lá thư chàng lén đặt vào bìa bọc vở tôi càng ngày càng có tính ép buộc, thúc giục. Nó tả “thân hình em lả lơi trễ nải trong giấc ngủ”, nói về những “dục vọng hành hạ anh một cách khó tả”. Cái giọng mới mẻ đầy ẩn ý ấy khiến tôi càng thêm lo, dù tôi chẳng hiểu chàng đang cảm thấy những gì, chỉ biết đó là một cái gì không hay lắm.

Phần tôi, tôi chỉ cần chàng hôn hít, vuốt ve là đủ. Thế là thỏa mãn, tôi không muốn gì hơn. Sao việc chiếm đoạt trinh tiết của tôi lại quan trọng đến vậy? Cái bông hoa ẩn giấu, cái kho báu kín đáo mà mẹ cứ nhắc nhở tôi luôn miệng ấy, tôi không hiểu người ta sẽ lấy mất nó bằng cách nào. Tôi chưa hề biết cơ thể đàn ông ra sao, chưa nhìn chàng không quần áo bao giờ. Những lần gặp nhau, chính chàng cởi hết quần áo của tôi. Tôi cho thế là tự nhiên, và lại có phần tiện cho mình. Vì tôi sợ nhất là nếu chàng cũng giống như dượng tôi với bộ phận sinh dục mà một lần tôi kinh hãi nhìn thấy dưới chiếc quần soóc quá cộc của ông.

Tôi thích được áp má vào má chàng, được hưởng niềm hạnh phúc ở bên chàng với cảm giác vô căn cứ rằng giờ phút ấy sẽ kéo dài mãi mãi. Lúc đó tôi như rơi vào cõi vĩnh cửu. Đau khổ nhất là Chủ nhật và ngày lễ, vì nghỉ học nên chúng tôi phải xa nhau. Những ngày ấy tôi đột ngột mất chàng, không có cách nào để nhìn thấy chàng, dù nhìn từ xa. Nói gọn là chàng biến mất hẳn, mặc tôi rầu rĩ cho tới thứ Hai tuần kế tiếp. Thật là những ngày ảm đạm tôi sống vật vờ một thân một mình.

Mẹ thấy tôi thẫn thờ thì thở dài, nhìn tôi đầy trách móc. Mẹ vẫn làm ra bình thản, nhưng bên trong thì mối ngờ vực ngày càng tăng. Bà chờ đợi chứng cớ. Chỉ cần vô ý, lỡ bước một chút là mối tình của tôi sẽ tan vỡ.

Tuy nhiên, tôi ít lo lắng đến nguy cơ đó và chẳng quan tâm gì đến thế giới xung quanh. Lúc nào tôi cũng chỉ khao khát được gặp chàng, tôi trở nên tham lam vô độ. Chúng tôi hẹn gặp nhau cả buổi tôi ngoài bãi biển, giữa đám đông người ra đó hóng mát. Thật bất cẩn, nhưng chúng tôi hy vọng được bóng tối che chở.

Song mẹ tôi rất tinh. Thấy tôi rủ các em ra bãi biển chơi, mẹ liền bảo để chị giúp việc cùng đi. Lẽ ra tôi phải cảnh giác nhưng không hiểu sao, tôi phớt lờ sự kiểm soát chặt chẽ đó. Tôi lao vào tai họa một cách vô thức.

Chị giúp việc đi cùng tôi ra nơi đông đúc nhất, chỗ duy nhất được ánh đèn đường chiếu sáng. Nhìn thẳng về phía mép nước tôi trông thấy bóng thầy Đức đã đứng đó. Chàng đợi tôi, nhưng tôi biết viện cớ gì để ra gặp chàng? Các em tôi mải vui đùa với lũ trẻ khác, nhưng chị giúp việc không rời tôi nửa bước. Mỗi phút trôi qua là một phút uổng phí. Không có gì vô lý bằng cảnh tôi thì cứ ngồi đây trong khi chàng đang đứng gần đến thế. Nhỡ đợi mãi đâm chán, chàng bỏ đi thì sao? Không thể thế được. Không nghĩ ngợi gì thêm, tôi lao ra phía biển, hy vọng chị giúp việc sẽ mất hút tôi trong đêm tối. Có hai cánh tay dang rộng, tôi ngã vào.

— Thưa cô…

Chị giúp việc đã đứng sau chúng tôi. Tôi xấu hổ lách khỏi vòng tay chàng.

— Đến lúc ta phải về rồi, chị giúp việc nghiêm nghị nói.

Chúng tôi nhìn nhau: có vẻ khinh miệt trong ánh mắt chị ta. Tôi nghĩ đến cơn lôi đình của mẹ. Mẹ sẽ đánh đuổi tôi ra khỏi nhà chăng? Tôi không sợ đòn roi, hình phạt đó chẳng có nghĩa lý gì. Nhưng nếu mẹ đuổi, tôi biết đi đâu? Tôi muốn quỳ sụp xuống để xin chị giúp việc đừng mách mẹ. Nhưng thấy thái độ chị lạnh lùng, tôi lại không dám nói.

Về đến nhà tôi liền đi nằm ngay vì muốn tránh mặt mẹ. Hãy cứ nghỉ ngơi một đêm, sáng mai nếu có phải đối diện với sóng gió thì tới lúc đó hãy hay.

Nhưng cả ngày hôm sau qua đi mà không xảy ra thảm kịch nào. Chị giúp việc không mách chuyện của tôi. Nhiều lần, tôi cố nhìn vào mắt chị xem có chút thái độ thông cảm nào không nhưng vô ích. Chị có vẻ chẳng muốn trao đổi gì với tôi, chỉ nhìn tôi vẻ thờ ơ. Về phần mình, tôi biết chị chưa lâu nên không dám hỏi.

Chị mới đến xin việc ở nhà tôi hai tháng trước. Quê ở một tỉnh giáp Sài Gòn, chị lưu lạc đến đây, bế trên tay một bé gái ba tuổi gầy nhom, người chốc lở, đôi mắt đen to tròn giống hệt mắt chị. Chị nói bị chồng bỏ, cần tìm việc để nuôi con. Người ta có muốn nhận chị vào làm không?

Mẹ tôi hết ngắm đứa con lại đến người mẹ, không nói gì. Tình cảnh chị rất thường tình. Đây không phải lần đầu một người đàn bà bị quyến rũ rồi ruồng bỏ ẵm con đến xin việc. Phần lớn họ đều ăn vận rách rưới, bẩn thỉu, bi quan, chua chát, coi đứa trẻ như gánh nặng cần rũ bỏ càng sớm càng tốt. Nhưng chị này không giống họ: chị yêu con một cách khác thường. Chị có vẻ hài lòng, không oán trách số phận và cái người đã đối xử tàn tệ với mình. Vì vậy, chúng tôi đánh giá chị là hơi đần. Chẳng biết chị lạc quan như thế là do nghị lực hay do bệnh tâm thần bẩm sinh. Tất nhiên mẹ tôi ngả về giả thiết thứ hai.

Chẳng rụt rè gì, chị kể lần lượt những việc chị có khả năng làm. Sự hồn nhiên ấy rốt cuộc cũng có tác động, mẹ tôi không nỡ từ chối. Có lẽ mẹ cảm thông với một người có cùng cảnh ngộ như bà khi xưa. Bà nhận chị vào làm, mặc dù chúng tôi không cần người giúp việc, vì tôi đã đủ lớn để đảm đương việc nội trợ, không kể chúng tôi còn phải nuôi thêm hai miệng ăn.

Nhận rồi, mẹ lại có vẻ hối tiếc về quyết định vội vàng. Như đoán được tâm trạng phân vân ấy, chị tuyên bố không lấy tiền công, chỉ xin được nuôi ăn và ở. Thế là ngã ngũ. Từ đó, cả nhà đều hài lòng về chị, kể cả dượng tôi. Dượng cho là chị “chịu khó, hay lam hay làm”.

Tôi ít trò chuyện với chị. Tâm trí hoàn toàn hướng đến chuyện riêng tư, tôi chả hơi đâu để ý đến người khác. Bây giờ, nhờ sự kín đáo của chị mà tôi tránh được chuyện rắc rối, tôi muốn cảm ơn chị, muốn biết chị bao che tôi vì lý do gì. Nhưng xem ra chị không muốn bắt chuyện với tôi. Chị cố tình tránh mặt tôi, qua đó tỏ rõ quan điểm của chị là không tán thành hành động của tôi.

Dù đã có chuyện ấy xảy ra, tôi vẫn cư xử như người vô ý thức. Tôi đến nơi hò hẹn với chàng không cần giấu giếm, lúc về cứ để tóc tai xổ tung đi trên phố, mặc các bà mẹ có con gái đức hạnh đứng ở bậc cửa nhìn bằng con mắt bất bình. Tôi không dính gì đến họ, tôi thuộc một thế giới khác, thế giới của tự do và tình yêu. Tôi đâu có điểm gì chung với cái đàn cừu đạo đức mà cuộc đời nhẫn nhục cứ héo hắt đi giữa bao hàng rào thành kiến của xã hội.

Tất nhiên, tôi biết câu chuyện này sớm muộn sẽ dẫn mình tới tai họa. Nhưng bản thân chữ tai họa này, với tôi lại có hàm ý kích thích. Tôi chờ đợi nó với thái độ tò mò nhuốm màu hy vọng, như thể khi nó đến sẽ quét sạch mọi thứ và thay đổi bối cảnh đời tôi. Hậu quả xã hội thì tôi đã biết rõ: không người đàn ông nào dám lấy tôi làm vợ nữa. Thực ra, tôi chẳng thèm muốn gì cái cảnh phải hầu hạ một bà mẹ chồng khó tính, đẻ ra một lũ con để rồi tàn tạ cuộc đời trong nhẫn nhục. Tôi cứ sống cuộc tình của tôi, bất cần mọi mất mát, nhưng trước hết là quyết tâm nắm giữ hạnh phúc.

Tôi tiếp tục lén lút gặp chàng, thường xuyên thay đổi nơi hò hẹn. Song sự dan díu giữa chúng tôi bắt đầu trở thành đầu đề bàn tán trong trường, họ xì xào rồi bỗng im bặt khi tôi đi qua, để lại phía sau tôi một bầu không khí im lặng nặng nề. Cái xã hội này không đùa với đạo đức, đặc biệt trong lĩnh vực nghiêm túc như dạy dỗ các cô gái. Còn biết giao phó những cô gái đồng trinh cho ai, nếu chính các thầy lại là những kẻ sa đọa?

Biết vậy mà chúng tôi vẫn tiếp tục. Chẳng nơi nào xung quanh Nha Trang chúng tôi không biết. Nhiều chủ lều quán hám lợi cho thuê giường để chúng tôi có nơi âu yếm mà không ai biết. Nói thì như vậy thôi, chứ quan hệ giữa hai chúng tôi vẫn trong trắng. Tôi khao khát được thương yêu là chính, chàng có vuốt ve cũng không vượt quá giới hạn nỗi lo sợ của tôi. Ngoại trừ một lần, bàn tay chàng luồn vào giữa hai đùi tôi. Tôi nhổm dậy trong một cử chỉ tự vệ kiên quyết. Chàng thì thào:

— Đừng sợ, em không mất trinh đâu mà lo.

Tôi nghĩ, nếu chàng muốn cưỡng bức tôi thì sẽ chẳng ai đến cứu. Tôi tưởng tượng mình nằm chết ngất giữa vũng máu không ngừng chảy ra từ chỗ kín. Chẳng phải tôi đã nhiều lần được nghe kể rằng chữ trinh bị mất giống như một vết thương chảy máu là gì?

— Em muốn về, tôi nói.

Chàng ra lấy xe đạp, trong khi tôi ngồi trên tấm phản cáu bẩn nhìn cảnh bài trí tồi tàn của căn lều. Bên ngoài, giọng chàng vui vẻ gọi:

— Ra đây, anh đưa em đến một khu trại có nhiều hoa quả, em muốn hái gì tùy thích.

Tôi rất mê hoa quả. Muỗm xanh, tôi ăn có khi đến đau bụng. Tôi ra theo chàng. Chàng tránh không chạm vào người tôi. Tôi ngồi lên yên sau, lần này không vòng tay qua eo chàng nữa.

Khu trại thật lý thú. Cây lá dày đặc như rừng, có muỗm, ổi, khế cây nào cũng trĩu trịt quả chín. Tôi reo lên vui sướng, và chàng chưa kịp ngăn thì tôi đã chạy tới, leo tót lên một cây muỗm. Tôi giơ những chùm muỗm chín vàng trước con mắt ngơ ngác của chàng đứng dưới.

— Xuống mau đi em! Ngã gãy xương bây giờ!

Tôi mặc kệ, vẫn trèo tiếp. Không còn là thiếu nữ tuổi mười lăm nữa, tôi trở lại với thời thơ ấu, lúc đó mỗi gốc cây là một sự cám dỗ khôn cưỡng. Tôi nhớ lại nỗi sợ hãi và giận dữ của mẹ, những trận đòn tôi phải chịu. Giờ đây, tôi được tự do, muốn leo rao đến đâu cũng được. Tôi cười khanh khách vì hả hê đến nỗi chàng lúng túng, không biết làm gì để ghìm tôi lại.

— Giờ mới thấy rõ em không phải là con gái Việt Nam, chàng nói, lúc tôi đang ngoạm một quả ổi.

Dù với giọng điệu thân tình nhưng ý kiến đó vẫn khiến tôi cảm thấy tổn thương.

— Vậy sao anh lại yêu tôi? tôi lên giọng khiêu khích.

Bị bất ngờ, chàng không đáp ngay. Một lúc sau chàng mới thì thầm:

— Vì em dễ thương.

— Nhưng nếu không phải là con gái Việt Nam, sao tôi lại dễ thương được?

Chàng nhìn tôi như không hiểu, rồi cười phá lên.

— Thì vì em không hoàn toàn thuần Việt nên mới dễ thương. Thấy không, em vừa Việt Nam vừa không, thế mới hay. Nhìn em, anh thấy vừa thân thương vừa xa lạ. Và anh thích thế. Như vậy em phải mừng chứ sao lại buồn. Em thật ngốc!

Rồi chàng ôm chặt tôi vào lòng.

Chiều tối về đến nhà, tôi thấy nhà vắng lặng, không đèn sáng. Chị giúp việc ngồi dưới đất, lặng lẽ khóc. Tôi nghĩ ngay đến cảnh tai họa ập xuống gia đình mình.

— Mẹ tôi đâu? tôi hét to.

Giọng nói tôi vang trong tĩnh mịch.

— Nói mau. Xảy ra chuyện gì?

Tôi túm lấy chị giúp việc mà lay như điên dại. Chị thổn thức:

— Cô có thể hãnh diện rồi đấy, vì cô mà cả nhà nháo nhác.

— Vì tôi?

— Ông nhà tìm thấy các bức thư cô giấu trong bìa bọc vở rồi. Ông đánh đổ lọ mực lên bìa vở nên định thay bìa khác. Lúc tháo bìa cũ ra, bao nhiêu thư của cô rơi hết xuống đất. Ông và bà nhặt lên đọc mãi rồi đi ra. Có lẽ ông bà đến nhà ông hiệu trưởng. Các em cô thì sang bên hàng xóm.

Vậy là cái thời điểm đáng sợ ấy đã tới! Trong thâm tâm tôi lúc nào cũng chờ đợi, vì biết không thể nào giấu giếm hành vi trong một xã hội mà đời mỗi người phải là trang sách mở trước mắt mọi người. Song tôi không lường được rằng mẹ và dượng đã phát hiện tội lỗi của tôi qua những vật hết sức riêng tư là những bức thư tình. Nghĩ đến cảnh dượng mình cắm cúi xem những lá thư ấy, tôi ngượng chín người.

Tôi thử nhớ lại giọng điệu, lời lẽ trong thư. Thế mà họ đã đọc tất. Mẹ là mẹ tôi, mẹ có thể dò thấu tâm hồn tôi. Nhưng còn dượng, ông ta không yêu thương gì tôi, ông ta khô khan, nghiêm khắc đến mức dường như không có tình cảm. Chỉ cần hình dung ra ánh mắt ông ta xoáy vào cuộc sống thầm kín của tôi là đã thấy không thể chịu nổi. Tôi giận mình vì đã không đốt những lá thư đó. Bây giờ chúng đang ở trong tay thầy hiệu trưởng. Ông ta cũng đang đọc chúng sao? Thế thì khác nào người ta lột truồng tôi ra bắt diễu qua phổ!

Có tiếng chân bước cắt ngang luồng suy nghĩ của tôi.

— Con đĩ ấy đã về chưa? tiếng dượng tôi quát nạt.

— Rồi ạ, từ dưới bếp vọng ra tiếng chị giúp việc lí nhí.

Ngoài phòng khách, mẹ tôi kêu la thảm thiết, than rằng kiếp trước bà phạm tội gì mà nay “nuôi phải rắn độc trong nhà”. Rằng tôi đã “làm bà nhục lây”, giờ đây “làm sao nhìn mặt thiên hạ?” Một đứa con gái hư hỏng, không có trái tim, không biết thương mẹ đẻ ra mình! Tôi đã làm tan nát lòng bà.

Những lời than khóc của mẹ làm tôi đau khổ. Tôi đâu có muốn làm mẹ buồn. Tôi chỉ có mẹ, mẹ là người duy nhất yêu thương tôi. Tôi yêu mẹ. Dượng tôi thì càng được thể.

— Tôi đã bảo mà. Nó là chúa hư đốn và dối trá. Nhưng bà có nghe tôi đâu, bà luôn tìm cách bao che nó. Bà quá nhu nhược, trong khi với cái ngữ này cứ phải trị không thương tiếc.

Dượng đi trước, mẹ theo sau ùa vào bếp nơi tôi đứng. Ông ta tức giận đen sùi bọt mép, tay cầm roi da quất ngay xuống lưng tôi. Tôi cố nén không để bật tiếng khóc. Mẹ tôi hùa theo ông, và điểm thêm vào tiếng roi tới tấp là những lời chửi rủa tục tĩu đến bất ngờ, những lời rủa khiến tôi tổn thương hơn cả những lằn roi rơm rớm máu.

Họ bỏ ra lúc tôi đã mê man vì đau đớn. Không còn ai chứng kiến, tôi mới thả sức khóc để vơi đi nỗi khổ dồn nén bấy lâu.

Tôi tỉnh dậy lúc trời sáng, và thấy mình nằm trên nền đất, toàn thân đau như dần, kiệt sức vì khóc quá nhiều. Tôi cứ nằm yên đó, chờ xem số phận mình được quyết định ra sao. Tôi không căm phẫn chút nào về cách cư xử họ dành cho mình. Chẳng phải tôi thừa biết sẽ có ngày cuộc dan díu của mình vỡ lở đó sao?

Lưng đau rát, tôi xem xét các thương tích: quả là dượng tôi đã không tiếc sức. Chị giúp việc vào bếp để pha cà phê sáng cho ông chủ, không nói với tôi một lời. Cả mẹ lẫn các em cũng không ai đoái hoài. Họ không còn thương tôi chút nào nữa.

Đến giờ làm cơm, chị giúp việc trở vào nhóm bếp vẫn không thèm nhìn tôi, cứ như tôi chỉ là một bóng ma. Từ hôm qua tôi chưa ăn gì, nên phải tránh nhìn các món ăn bốc khói thơm nghi ngút. Tôi không hiểu nổi tại sao mẹ tôi độc ác thế. Nói cho cùng, đã ai cưỡng hiếp tôi đâu, tôi vẫn nguyên vẹn, vậy mà mẹ đã coi tôi như người bỏ đi rồi ư?

Đã quá giờ ăn, tôi đói cồn cào. Tôi vẫn ngồi yên trên khoảnh đất nện hôm trước đã nằm, dường như có một bức tường vô hình ngăn không cho tôi vượt qua.

Lát sau, mẹ tôi vào, lạnh lùng báo tin: “Cái lão thầy giáo khốn kiếp ấy sẽ bị đuổi khỏi trường.”

— Còn mày, đồ con gái không biết giữ danh tiết, chúng tao sẽ có cách trị mày thật xứng đáng.

Chỉ có mẹ với tôi mà bà gào lên như muốn để cả thế giới nghe thấy. Tôi lết đến chân bà.

— Con chỉ còn mình mẹ, nếu mẹ bỏ con thì con sẽ ra sao?

— Sao không biết nghĩ thế từ trước, mẹ nhìn tôi nghiêm nghị.

Rồi bà đi ra. Tôi kinh hoàng trước sự trừng phạt đối với thầy Đức. Tôi chưa kịp nghĩ tới chàng. Đối với tôi, chàng thuộc lớp người lớn, nên không thể xảy ra chuyện gì. Nay chàng lại phải lĩnh án nặng đến thế, khiến lòng tôi rụng rời.

Trong khi đó, mẹ tôi rêu rao khắp nơi rằng tôi chỉ là con “cừu non ngây thơ” (chứ không phải là con đĩ động đực như trước đó bà vẫn xỉa xói tôi), bị một kẻ vô đạo đức lợi dụng uy tín người thầy để lợi dụng sự non nớt rồi lôi kéo. Vì vậy, bà sẽ phát đơn kiện hắn về tội quyến rũ gái vị thành niên. Thầy hiệu trưởng rất buồn phiền vì nhà trường bị tai tiếng, đề nghị một cách thu xếp ổn thỏa. Ông đồng ý thuyên chuyển thầy giáo đi nơi khác, nhưng tiến hành kín đáo, để chuyện đó không có vẻ gì là một án kỷ luật.

Các bà mệnh phụ trong phố, làm bộ thông cảm với thái độ phẫn nộ của mẹ tôi, nhưng lại mỉm cười tinh quái với nhau. Họ không tin là tôi ngây thơ vô tội. Họ lưu ý mọi người rằng lão thầy giáo nọ đâu dám bờm xờm với con gái họ, vì các cô ấy rõ là đức hạnh. Cho nên mẹ tôi nên im mồm đi thì hơn. Mẹ nào con nấy mà!

Trong các gia đình đâu đâu cũng nói về “chuyện bậy bạ ở trường trung học”. Các bạn cùng lớp, bị ảnh hưởng bởi những điều người ta thêu dệt thêm, cũng phụ họa vào: họ bỗng nhớ đã bắt gặp tôi nhiều lần “xắn xổ tấn công” thầy giáo. Mỗi đứa bịa thêm một chút, và lúc nào cũng sẵn người nghe.

Thiên hạ bịa đặt thế nào, mẹ tôi biết hết. Song bà không hề lay chuyển, vì đã nắm chắc trong tay các lá thư viết tay của “thủ phạm”, còn nội dung thư thì thể hiện rõ rành rành bản chất vô đạo đức.

Thầy hiệu trưởng cũng đã đọc và biết rõ tính chất bùng nổ của chúng. Vì vậy thầy đề nghị với các bà đức hạnh nọ bình phẩm về tôi với lời lẽ khoan dung hơn, cũng như có thái độ thông cảm hơn với mẹ tôi, để khỏi dồn mẹ tôi đến một hành động “tai hại khôn lường”. Thầy còn khuyên nhủ vợ thầy Đức hãy nén hận riêng và đến xin lỗi mẹ tôi.

Từ buổi tối hôm xảy ra thảm kịch, tôi ru rú trong bếp, đến bữa ăn thì ăn chỗ cơm thừa mà mọi người làm ra vẻ bỏ quên không cất vào chạn, tôi thì ngủ trên chiếc chiếu mà chị giúp việc như vô ý để lại gần chỗ tôi. Những lời đàm tiếu bên ngoài, cũng như chuyện mẹ dọa sẽ kiện ban giám hiệu nhà trường, tôi đều không hay biết. Dù không có ai ra lệnh, tôi không bao giờ ra khỏi cửa bếp, trừ những khoảng thời gian ngắn ngủi để đi vệ sinh ở cuối vườn. Không một ai trong gia đình buồn bước vào nơi ẩn náu của tôi, chị giúp việc những khi buộc phải vào thì đi lại lặng lẽ như chiếc bóng. Họ coi như không còn có tôi trên đời này nữa. Hai ngày đầu, tôi dũng cảm chịu đựng, coi đó là giá phải trả để chuộc lỗi. Nhưng ngày thứ ba thì như dài vô tận. Tôi hết khóc lại ngủ thiếp đi vì mệt mà ngày vẫn chưa tàn. Khổ nhất là chẳng có ai để chuyện trò.

Đối với thầy Đức, tôi chắc thử thách phải cay đắng hơn tôi. Thầy phải trả lời, tự bào chữa trước hiệu trưởng, trước vợ thầy và trước bố mẹ tôi. Nhất là phải chịu sự sỉ nhục khi thấy những lá thư tình thầy viết đang truyền tay mọi người. Khi nhớ đến, điều đó làm tôi đau khổ hơn cả. Tôi rất muốn thanh minh với thầy là tôi không có lỗi trong chuyện này. Nhưng tôi bị cầm tù, cả thành phố đang chú mục phán xét chúng tôi, giữa thầy và tôi thế là hết.

Đang suy nghĩ đến đó thì có tiếng mẹ gọi tôi lên. Vợ thầy Đức cố nín nhịn, đã đến nhà tôi để tạ lỗi. Tôi lấy làm lạ sao chính thầy không làm việc này, dù sao nó cũng chỉ liên quan đến thầy là chính.

Tôi đi lên nhà trên, thầm thắc mắc người ta sẽ làm gì mình đây. Tôi đã nghỉ học gần một tuần, và chắc khó lòng lại được tiếp tục đến lớp. Giờ thì dượng tôi có thể coi tôi như đứa ở trong nhà, mẹ chẳng còn lý do gì để chống lại, ấy là giả dụ mẹ còn muốn bênh vực tôi.

— Con ngồi xuống đây, mẹ tôi ra lệnh bằng giọng cố tình tỏ ra dịu dàng.

Tôi cho rằng sự âu yếm giả tạo ấy là để đối phó với khách, để chứng minh rằng mẹ coi tôi chỉ là nạn nhân.

— Cô có khỏe không? bà khách vồn vã.

Tôi lí nhí một câu “tôi khỏe, cám ơn”. Bà ta trông già sọm đi, cái miệng sệ xuống dù đang co nặn một nụ cười. Tôi không muốn tỏ ra bất nhã nên cũng gượng cười.

Mẹ tôi có dịp lên nước, tỏ ra kiên quyết. Bằng giọng quan tòa, bà kể lể mọi tai họa mà chồng bà khách đã đổ lên đầu tôi:

— Rõ là con bé nhà tôi không thể đi học được nữa. Tôi e là gia đình sẽ phải giữ cháu nó ở nhà…

Sau lời trách móc ấy là một quãng im lặng kéo dài. Cuối cùng, vợ thầy Đức rụt rè gợi ý:

— Tôi nghĩ tốt hơn cả là để cô nhà đi xa khỏi Nha Trang… (Im lặng). Ở Sài Gòn, tôi biết có một trường nhà dòng… hết sức nghiêm túc…, có tiếng… Ở đó dạy đến lớp đệ tam… mà tiền ký túc cũng phải chăng.

— Bà nghĩ đến tương lai của cháu như vậy thật là tốt, mẹ tôi khẽ nói. Thu, con thật may mắn, hãy cám ơn bà đi.

Vợ thầy Đức đã làm chủ tình thế. Không những đẩy được tôi ra xa khỏi ông chồng, mà bà ta còn đặt mẹ tôi vào vị trí chịu ơn mình. Bà ta có vẻ thoải mái hơn.

Trận đấu hòa, hai bà chia tay nhau. Không ai bị mất mặt trong cuộc đối đầu tế nhị này. Mẹ tôi có thể đi rêu rao khắp nơi là vợ thầy giáo đã phải muối mặt đến xin lỗi thay chồng, vậy là danh dự gia đình tôi vẫn nguyên vẹn. Còn bà nọ thì có thể giải thích với ai tò mò rằng tình thân giữa thầy Đức với tôi chỉ là sự quan tâm mà bất kỳ thầy giáo nào cũng có với một học sinh có năng khiếu. Tất cả chỉ là “sự ngộ nhận mà một cuộc trao đổi thân tình với mẹ cô gái” đủ làm tiêu tan hoàn toàn.

Để mọi người thêm tin, hai bà tỏ vẻ tâm đắc, thường đến chơi nhà nhau. Những cuộc viếng thăm ấy kéo dài chừng hai tuần rồi chấm dứt, đủ để cho các miệng lưỡi ác độc im dần.

Nhân dịp hòa hoãn này, tôi được phép trở lại vị trí của mình trong gia đình. Song uy tín chị cả của tôi bị giảm sút hẳn. Lũ em nói năng không còn vì nể như trước, còn mẹ và dượng tôi có trao đổi gì với chúng cũng không thèm đến xỉa đến tôi.

Tôi chẳng cần. Điều tôi quan tâm, đó là khả năng tôi sẽ vào Sài Gòn học, mẹ tôi chưa nói chuyện ấy với dượng. Được biết là tiền học mỗi tháng mất bốn trăm đồng. Mẹ không có, muốn xin dượng phải hết sức khôn khéo và có sách lược vững. Nếu mẹ thất bại phen này, tôi chỉ còn nước sống một cuộc đời tối tăm, trong khi các bạn mỗi ngày một tiến.

Tôi sẵn sàng làm mọi việc để tránh khả năng ấy. Điều trước tiên là đừng để dượng tôi ghét. Trước mặt ông, tôi cố làm ra vẻ hối lỗi chân thành, đau khổ vì hối hận. Đến bữa, tôi bằng lòng ăn cơm nhạt, không đụng tới chút thịt cá nào, để tỏ ý tự trừng phạt bản thân.

Về phần mình, mẹ tìm mọi cách thuyết phục ông bỏ tiền cho tôi học hết lớp đệ tam, như thế có lợi hơn, vì sau đó tôi có thể trở thành nữ hộ sinh.

— Dĩ nhiên chuyện học hành thì tốn kém đây, nhưng đây là bỏ vốn đầu tư để sau này thu lợi nhiều. Nó tốt nghiệp có bằng thì ta sẽ được mở nhà hộ sinh tư…

Dượng tôi vẫn lặng thinh. Chắc ông cho là mẹ bênh tôi quá mức. Mẹ nói thêm:

— Làm nghề ấy là chắc ăn nhất, vì bây giờ sản phụ nào cũng đi đẻ ở bệnh viện.

Vẫn im lặng.

— Nhất là nó đã tỏ ra hối lỗi, từ nay nó sẽ nghe lời mình. Bố Dung thấy sao?

Dượng vẫn chưa trả lời ngay. Nhưng những ngày tiếp theo, chúng tôi thấy ông mang về nhiều giấy tờ để nghiên cứu kỹ lưỡng.

Tôi bắt đầu được đi chơi ra ngoài mỗi tuần một lần, có chị giúp việc trung thành đi cùng. Tôi đi đến đâu, cả trẻ con lẫn người lớn đều chạy ra cửa để nhìn ngó, chỉ trỏ tò mò. Những đứa con gái thì liếc trộm tôi rồi bưng miệng cười.

Chị giúp việc hẳn cũng ngượng, đã cẩn thận lùi lại, đi cách tôi một quãng thật xa, tỏ ý chị cũng không đồng tình với tôi.

Tôi mong sớm chấm dứt cái cực hình này. Đến một lối rẽ, một bọn nhóc nấp từ gốc cây ùa ra, đồng thanh hô to: “Lêu lêu! Quân cướp chồng! Lêu lêu! Con đĩ quyến rũ thầy giáo!”

Xấu hổ và sợ hãi, tôi cắm cổ chạy, tiếng hò la vẫn đuổi theo sau. Cuối cùng, tôi ngã vật vào một gốc cây, vừa nóng bừng toàn thân vừa khát khô cổ họng. Chị giúp việc đến bên, ghé tai nói nhỏ:

— Cứ yên tâm, có tôi đây.

Chị lấy khăn lau trán tôi, vỗ về tôi như ru một đứa trẻ.

Đợi tôi hoàn hồn, chị đỡ tôi dậy. Hai chúng tôi về nhà, không đả động gì đến chuyện vừa xảy ra.

Ngoài phố, thiên hạ vẫn không thôi nói xấu tôi. Tôi trở thành một trò lạ: gái lai, trụy lạc, tâm thần… người ta gán cho tôi ngần ấy đặc điểm. Tôi nghe kể lại mà cũng ngạc nhiên vì không nhận ra chuyện của chính mình.

Ngần ấy điều ác ý khiến tôi vô cùng khổ tâm, nhưng tự an ủi rằng nhờ chuyện này, ít nhất tôi cũng sắp được phép rời thành phố. Còn hai tháng nữa thôi, tôi sẽ đi xa.

13
Thời Nội Trú

Chiếc rương chứa đầy đồ đạc đã được khóa chặt. Cả đời tôi chưa bao giờ có nhiều quần áo đến thế. Thường chúng tôi chỉ có hai bộ để thay đổi, phải giặt giũ luôn vì bụi bặm và mồ hôi do khí hậu nóng bức. Giờ phải sắm ngần này mang theo đối với chúng tôi là sự lãng phí lớn. Nhưng biết làm thế nào được, trường Tây yêu cầu như thế.

Mẹ đi cùng tôi vào Sài Gòn, giao cho chị giúp việc trông nom các em tôi, đứa út mới lên ba. Ở sân ga, chúng khóc lóc đòi đi theo mẹ. Phút chia tay khá xúc động. Là chị cả, tôi áy náy bởi chỉ vì tôi mà các em phải xa mẹ.

Vào Sài Gòn, chúng tôi đến ngay trường và được các bà xơ đón tiếp. Họ mặc đồ đen, trùm mũ trắng. Ngoại trừ bà xơ nhất là người Pháp, còn tất cả là người Việt miền Nam, cứ nhìn nước da bánh mật và khuôn mặt tròn trặn thì biết. Họ có dáng đi mau mắn, bước ngắn, làm đôi cánh mũ rung rinh như những con chim trắng vỗ cánh sắp bay. Từ hồi ở trại mồ côi đến nay, tôi không tiếp xúc với các nữ tu nữa. Các chị ở đây có vẻ dễ chịu. Xuất thân phần lớn từ tầng lớp bình dân, mặc dù bị khuôn vào một nếp giáo dục gò bó, họ vẫn giữ được bản tính vui vẻ, ưa đùa cợt. Đứng quanh bà xơ nhất cao hơn họ hẳn một cái đầu, họ mang những bộ mặt trẻ thơ ngoan ngoãn, và mỗi khi có chuyện vui, họ lại bật lên những tiếng cười hồn nhiên như con gái.

Mẹ tôi nói dài dòng, vừa cảm ơn vừa yêu cầu nhà trường giáo dục tôi thật nghiêm khắc. Mẹ nói bằng tiếng Việt, cố cho thật văn hóa, người khác dịch cho bà xơ nhất nghe. Khi hiểu ra, bà xơ nhất quay sang tôi, nói dằn từng tiếng rằng nếu tôi ngoan ngoãn, biết vâng lời thì mọi việc sẽ tốt đẹp.

Hai nữ tu mang cái rương của tôi đi, một người khác dẫn tôi ra khỏi văn phòng. Tôi không kịp nói lời tạm biệt với mẹ.

Tôi ở trong một phòng ngủ tập thể, đếm được hai mươi giường. Đồ đạc đơn giản. Quần áo tôi được xếp vào tủ chung, mỗi người có ngăn riêng. Một chiếc bàn nhỏ kê đầu giường chính là lãnh địa riêng tư duy nhất của mỗi học sinh. Nói cho cùng, tôi cũng chẳng có vật dụng gì riêng tư cả.

Học phí và tiền nội trú ở đây tương đối thấp nên “khách hàng” gồm toàn con cái tầng lớp trung lưu, tiểu thương hoặc viên chức quèn. Đó là những cô gái hiền lành, dễ thương. Tôi thấy dễ chịu, hạnh phúc hơn là ở chính nhà mình.

Cuộc đời nội trú thật là thích. Thật thú vị khi được sống với toàn những người cùng tuổi, cùng chung băn khoăn, mơ ước. Lần đầu tiên, tôi được học không phải giấu giếm ai, không phải chốc chốc lại đứng lên rửa bát hoặc dỗ em. Học tập không còn là việc đáng xấu hổ, mà còn được khen thưởng.

Bà Moreau dạy tiếng Pháp là một trong số rất ít những giáo viên của trường không phải là tu sĩ. Bà cao lớn, có mớ tóc hung đỏ rực cắt ngắn, da trắng muốt và có nhiều vết tàn nhang. Bao giờ cũng mặc áo cộc và váy trắng, trông bà giống các sĩ quan hải quân mà tôi thấy trong phim Mỹ. Giọng bà khàn khàn lại tô đậm mạnh hình ảnh đó. Chúng tôi rất nể phục dáng dấp nam nhi, vẻ tự tin của bà. Chúng tôi ngắm bà không chán mắt, đến mức có khi quên cả nghe lời giảng. Lúc đó, bà không bằng lòng và chỉ bất kỳ học sinh nào:

— Hãy nhắc lại điều tôi vừa nói.

Đứa bị chỉ định ấp úng một cách thảm hại. Riêng tôi được bà đánh giá tốt vì, mặc dù lơ đãng, trí nhớ tôi vẫn tự động tiếp nhận bài giảng. Tôi nhắc lại được lời bà nói.

— Tốt, bà khen.

Và giờ học tiếp tục.

Khi biết tôi được gia đình định hướng theo nghề hộ sinh, bà nói:

— Em làm tôi thất vọng. Em thiếu hoài bão. Em đủ sức học lên đến bậc cử nhân, vậy mà lại định rẽ ngang sang nghề đỡ đẻ. Em không thích trở thành giáo sư đại học sao?

Tôi rụt rè thưa là muốn trở thành bác sĩ hoặc kỹ sư.

— Không, không được. Em không xuất sắc về toán đủ để theo hai nghề đó. Nên theo đuổi ngành văn thì hơn.

Tôi không hiểu kiến thức văn học có lợi ích gì trong cuộc sống nghề nghiệp sau này, ngoại trừ đi dạy học - mà nghề này chưa đủ “rắn rỏi” để hợp với sở thích của tôi. Dù sao tôi cũng ghi nhớ lời khuyên phải cố gắng học tiếp sau khi đỗ tú tài. Tôi thừa biết gia đình không bao giờ muốn nuôi tôi ăn học lâu đến thế. Nhưng ở tuổi mười lăm, tôi chẳng ngại gì một sự đối đầu nữa: tôi sẽ không chọn nghề hộ sinh, dù biết làm thế là trái với ý muốn cha mẹ. Tôi tưởng tượng ngay được vẻ đắc thắng của dượng khi nói với mẹ bằng giọng lạnh lùng:

— Tôi đã bảo mà, con này nó sinh ra đã có máu bạc bẽo di truyền rồi.

Và có lẽ ông nói đúng. Hình như số mệnh của tôi là cứ luôn luôn phải trái ý mẹ. Mặc dù tôi yêu bà vô hạn và luôn mong bà được vui lòng.

Nhưng tất cả những gì hợp với tính cách tôi đều ngược với mong muốn của bà. Tôi rất buồn khi thấy bà đau khổ vì mình, nhưng không thể nào từ bỏ hoài bão của bản thân được. Tôi quyết tâm chăm chỉ học tập.

Nghỉ hè, bước xuống sân ga Nha Trang sau tám tháng vắng nhà, tôi rất xúc động. Mẹ và hai em gái ra đón tôi. Nhìn họ, tôi bỗng cảm thấy tôi nhớ họ biết bao nhiêu.

— Các em lớn lên nhiều quá, tôi nói để phá tan im lặng.

— Con cũng đẫy ra, mẹ tôi thốt lên mừng rỡ. Tốt quá, giờ con thực sự là một cô gái xinh đẹp.

Tiếp theo lời khen, bà lại thở dài. Theo kinh nghiệm, bà hiểu sắc đẹp không đồng nghĩa với hạnh phúc, có khi trái lại.

Về nhà, tôi được dành chỗ tốt nhất, những quà bánh ngon nhất. Ai cũng tranh nhau hỏi chuyện. Tôi tô vẽ cái trường nội trú của tôi đẹp hơn lên: được bạn yêu, thầy quý, và bịa thêm là ăn uống ở trường rất ngon.

Mẹ tôi lắng nghe và lấy làm hãnh diện. Nhân không khí thuận lợi, tôi nói luôn dự định của mình - được phần lớn giáo viên ủng hộ - là muốn được học lên cao hơn dự định của gia đình. Tưởng là sẽ bị phản đối, không ngờ mẹ đồng tình:

— Đấy là mẹ chọn cho con giải pháp đơn giản nhất, nhưng nếu con muốn đạt đến vị trí cao hơn thì càng tốt chứ sao.

Mẹ nói tiếp, xa xôi: kiểu gì rồi cũng đến lúc chồng giàu chợt chê vợ nghèo, đó là khi người vợ không còn xuân sắc nữa. Lúc đó, sự thành đạt của con là rất có ích.

Hai mẹ con bàn luận rất lâu, nghĩ cách để tôi có thể ăn học lâu dài.

— Khó nhất là từ nay cho đến hết tú tài, còn khi đỗ vào đại học rồi, con sẽ vừa làm vừa học.

Trước nay đại học với tôi chỉ là một từ xa vời, gần như một giấc mơ. Tôi đang học lớp đệ lục, còn sáu năm nữa mới hết trung học. Đại học còn là mục tiêu trừu tượng. Nhưng sự hào hứng của mẹ làm tôi vừa thích thú vừa ngạc nhiên. Bà chỉ tiếc vì lúc trẻ trót lỡ bước nên phải hy sinh mọi ước mơ tham vọng, đành bằng lòng với cuộc sống tầm thường hôm nay.

— Hồi xưa, lúc còn con gái mẹ cũng rất lãng mạn. Nếu không mang thai con, chẳng biết mẹ sẽ thế nào nữa.

— Thế là vì con mà mẹ không thành đạt.

— Âu cũng là số mệnh, mẹ thở dài.

Tôi thử ướm hỏi xem ai là người đã làm hỏng đời mẹ, nhưng mẹ lảng đi, nói đó là “một người không đáng lưu tâm”.

Hai tháng tiếp theo là những ngày vui vẻ nhất. Tôi và mẹ tôi tìm lại niềm đồng cảm với nhau, dư luận ngoài phố cũng đã quên chuyện cũ.

Ông thầy giáo bất trị lại có những chuyện lăng nhăng khác. Đỗ và Ghi kể cho tôi biết:

— Con bé được lão ấy chọn là…, Đỗ gợi chuyện.

— Phải gọi là nạn nhân chứ…, Ghi chữa.

— Nói gì thì nói, con bé đó thuộc loại xấu đầu nước, không ma nào đoái hoài, nay lại được lão Tư tán tỉnh.

Chúng tôi đã thống nhất gọi ông thầy giáo bằng cái biệt danh khi xưa.

— Bây giờ ở trường chả còn ai xinh đẹp, Ghi mỉa mai.

Các bậc phụ huynh sợ chết khiếp, đã rút hết con gái để xin sang các trường dành riêng cho nữ sinh.

Nghe những chuyện ấy, tôi chẳng mảy may xúc động. Trí óc tôi ghi nhớ lại hình ảnh một ông thầy khác hẳn với con người mà Đỗ và Ghi đang nói.

Song nếu trái tim tôi thanh thản, thì lòng tự ái lại bị tổn thương. Nên khi có dịp tình cờ gặp ông ta ngoài phố, tôi cố tình cất lên tiếng cười to, làm ra vẻ thật giễu cợt. Nhưng ông ta không nghe thấy. Tiếng cười chỉ khoét vào vết thương lòng tôi mà thôi.

Trong thời gian tôi đi học, Ghi đã đính hôn với con trai một ông bạn của bố. Anh này từ vùng Việt cộng trở về. Anh ta hai mươi tuổi, còn chúng tôi đều tuổi mười lăm. Lấy cớ hơn tuổi, anh ta thường lên lớp chúng tôi, phê phán kịch liệt nền giáo dục tiểu tư sản. Anh cho chúng tôi là ngây thơ, vô trách nhiệm.

— Các cô chỉ biết có mơ màng! Mơ mộng là thuốc phiện ru ngủ con người. Hãy tập nhìn vào thực tế!

Anh ta muốn cải tạo cô vợ chưa cưới tận gốc. Muốn Ghi phải tập thể thao, quan tâm đến chính trị… Do đó, con bé là người duy nhất trong nhóm chúng tôi tập bơi và đánh quần vợt. Nó còn tập đi xe đạp trước sự sửng sốt của những ông bà danh giá, họ trố mắt nhìn một đứa con gái ngồi chồm hỗm trên yên xe mà không biết ngượng! Tôi khâm phục sự táo bạo của nó. Điều hơi gợn mắt tôi một chút, là thấy nó mặc áo tắm, gần như lõa thể. Chúng tôi thì không dám tắm, không biết đến thú vui của sóng nước. Tuy nhiên, tôi tin là Ghi làm đúng, không có những hành động đôi khi thái quá thì chẳng thể thay đổi cuộc sống bình lặng này.

Nhờ có anh chồng chưa cưới của Ghi, chúng tôi có dịp được chuyện trò giữa nam và nữ mà không phải giữ ý lắm. Lũ con gái bàn luận về thơ ca, nhưng bọn con trai thích nói chuyện chính trị. “Vị hôn phu” của Ghi nói:

— Gia đình mình vào Nam vì nghĩ rằng chủ nghĩa cộng sản không phù hợp với toàn bộ đất nước, ở miền Bắc thì được, ở đây không.

— Nhưng làm thế là phản bội còn gì! Sơn, một anh chàng bướng bỉnh, nói xen vào. Ở đây cậu phải theo Bảo Đại, mà ai cũng biết Bảo Đại là bù nhìn của Pháp.

Điều này thì tôi biết, trong gia đình tôi thường hay nói thế. Song tôi không thể tranh luận một cách gãy gọn, nhất là quyết đoán, như Sơn.

“Vị hôn phu” là người không ưa bị cãi lại, nói:

— Biết rồi. Một ngày kia, chúng mình sẽ đánh đổ Bảo Đại.

Đỗ rụt rè hỏi:

— Nhưng tại sao chủ nghĩa cộng sản hợp với miền Bắc lại không hợp với miền Nam?

Ừ nhỉ, tại sao? Chẳng đứa nào biết. Khi hỏi như vậy, Đỗ chắc nghĩ đến bố nó vẫn đang chiến đấu ở miền Bắc.

Vị hôn phu nhìn cả bọn khắp lượt, lắc đầu vẻ đăm chiêu. Rõ ràng anh ta thương hại chúng tôi dốt nát. Anh ta suy nghĩ một lát, như để tìm cách đơn giản nhất nhằm giải thích vấn đề phức tạp này:

— Các cậu thấy đấy, đất đai miền Bắc khô cằn, phải tưới nước nhiều, do vậy công việc đồng áng mới cần có tổ chức tập thể. Còn miền Nam đất đai màu mỡ, người nào cày ruộng người ấy, không cần sở hữu tập thể.

Lập luận tuyệt vời. Ghi nuốt từng lời của người yêu. Chúng tôi thì chịu thua không nói gì. Sơn cố vớt vát thể diện:

— Cậu nói chưa chắc đúng. Dù sao, vấn đề ấy sẽ giải quyết sau, giữa người Việt Nam với nhau. Trước mắt, vấn đề cấp thiết là lật đổ ách bảo hộ của Pháp, nó chỉ là chế độ thuộc địa trá hình.

Mọi người nhao nhao đồng tình.

Một cậu khác nói riêng với tôi:

— Bạn chẳng hạn, mình nghĩ bạn không nên học tiếng Pháp, đáng lẽ phải học tiếng nước mình, văn hóa của mình mới phải. Học tiếng Pháp chẳng phải là phục vụ bọn thực dân sao?

Tôi đỏ mặt, chống chế rằng tôi không có lỗi, tôi đâu có được chọn học tiếng nước nào.

Khắp nơi dậy lên tiếng phản đối. Một chàng trai khẳng định:

— Chúng ta phải làm chủ số phận mình.

Tôi nhận thấy, ngay từ đầu, bọn con gái chỉ ngồi nghe, hoặc cùng lắm là đặt câu hỏi. Chẳng đứa nào đối đáp giúp tôi. Tôi đuối lý, đành im. Nhưng tôi không tin vào câu nói vừa rồi. Kinh nghiệm từ mẹ tôi, và cả tôi nữa, cho thấy phụ nữ không thể quyết định số phận của mình. Ngược lại, họ chỉ là con rối của biết bao sự kiện họ không thể chi phối và buộc phải chịu đựng.

Song tôi không biết trình bày ý kiến đó thế nào, nói ra kiểu gì cũng sẽ bị các bạn coi là cổ hủ. Vì vậy tôi giữ nó trong lòng, mặc họ tưởng rằng tôi đã bị thuyết phục.

Chúng tôi, nói đúng hơn là các bạn trai, rất hay bàn luận chính trị. Bọn con gái ngoan ngoãn ngồi nghe, cố tiếp thu một vài ý kiến cơ bản nào đó.

Thực ra, ngoại trừ vị hôn phu đã từng sống ở vùng Việt cộng, cách những chàng trai khác tranh luận hoàn toàn mang tính trừu tượng. Tôi không đồng tình với ý kiến của các bạn trai ủng hộ hết mình chế độ cộng sản Hà Nội. Trước đây, tôi đã sống ở vùng Việt Minh, chưa kể việc một số người trong gia đình tôi bị sa thải qua các đợt thanh trừng lớn. Tôi không hiểu gì lý luận, song cứ nghe những người chạy trốn từ miền Bắc vào thì toàn chuyện kinh khủng. Tôi muốn phát biểu kinh nghiệm của mình với các bạn, song không biết sắp xếp ý tứ thế nào cho hay.

Bất chấp quan hệ bè bạn bề ngoài có vẻ hồn nhiên không chút ẩn ý, phía con trai ai cũng thầm mong mình được nổi bật trước các bạn gái về sự hiểu biết, còn phía con gái thì kín đáo làm duyên để chinh phục bạn trai.

Trong cái trò chơi mà tôi may mắn được coi là một cô gái xinh đẹp ấy, tôi chỉ cần phải tỏ ra mình không phải là con ngốc. Vì vậy, tôi thà im lặng còn hơn là nói năng lỡ miệng.

Một vài chàng trai có ý kín đáo tán tỉnh tôi, họ được Ghi khuyến khích, vì nó nóng lòng muốn tôi cũng có vệ sĩ tận tâm để hai đứa giống nhau. Nhưng về vấn đề này, tôi giữ thái độ dửng dưng. Chuyện cũ còn để lại trong tôi một vét thương đau xót.

Mẹ tôi tỏ ý không đồng tình khi thấy tôi vui chơi bạn bè quá nhiều. Nhưng bà biết tôi sắp trở về trường nội trú nên không nỡ quở trách. Vả lại, thấy tôi cùng bọn bạn lúc nào cũng tụ tập với nhau thành nhóm đông người, bà cũng bớt phần lo ngại.

Mùa hè đang trôi qua trong không khí thoải mái thì bỗng cứ mỗi buổi chiều tôi lại lên cơn sốt nhẹ, mệt lả người cho đến hôm sau. Đêm đêm, người tôi toát mồ hôi, nóng hầm hập. Cứ thế mấy tuần liền, tôi không thiết ăn uống và gầy đi trông thấy.

Đi khám, thầy thuốc bảo tôi mắc bệnh lao phổi. Cả nhà rụng rời. Bệnh lao lúc đó bị coi là một chứng nan y, nhất là trường hợp không có tiền để vào viện điều dưỡng lâu ngày. Tai họa đã ập xuống gia đình tôi. Khó nhất là phải cố giữ vẻ bình thản bề ngoài để bạn bè thân thuộc khỏi ghê sợ, lánh xa vì lo bị lây. Ở nhà, tôi được cách ly, dùng bát đũa, cốc tách riêng, khi rửa cũng rửa riêng. Mẹ cho quần áo tôi vào nước sôi khi giặt giũ. Tôi có cảm giác như bị cô lập ra khỏi cuộc sống của người đời.

Mặc dù vậy, tôi không có vẻ gì ốm nặng, trừ đôi lúc ho khan. Mẹ quyết định tôi vẫn quay lại trường nội trú, không khai bệnh. Chỉ cần tôi ra sức giữ gìn, cố gắng ăn uống tốt – tốt bằng cách nào thì tôi không biết, vì chế độ nuôi dưỡng trong nội trú rất tồi - ngủ nhiều và chịu khó nghỉ ngơi khi cần thiết.

Và tôi trở lại Sài Gòn.

Tôi thích những ngày tựu trường vì gặp lại bạn cũ xa lâu đã nhớ. Ngày đầu khai trường bao giờ cũng vui, ấm áp tình bạn nồng thắm, cứ như là các chuyện giận dỗi trước đây chưa từng xảy ra. Tôi gặp lại vẫn những bạn ấy, những bà giáo ấy, trừ bà Moreau đã theo ông chồng sĩ quan sang châu Phi, ở Abidjan thì phải. Người thay bà là một cô giáo trẻ người Ấn Độ, từ Pondichéry tới. Cô mặc chiếc áo cánh nhỏ xíu chỉ che đến hết bầu ngực, để cả một mảng bụng trần, phía dưới quấn một chiếc sari xanh bằng lụa mỏng. Chúng tôi tránh không dám nhìn quá xuống dưới khuôn mặt cô vì ngượng. Nhưng cô vẫn đi lại, cử động hét sức tự nhiên và duyên dáng đến nỗi rớt cuộc chúng tôi cũng quen với lối ăn mặc lạ kỳ ấy.

Tôi viện nhiều lý do để được phép về nằm nghỉ mỗi ngày hai lần, một lần sau bữa ăn sáng, một lần trước bữa trưa. Nội quy về mặt này rất nghiêm: điều các nữ tu quan tâm nhất là không được để các nữ sinh vào phòng ngủ ngoài giờ quy định, phòng ngừa những chuyên yêu đương bậy bạ. Nhưng một vài cặp vẫn cứ hình thành khi các cô gái yêu lẫn nhau. Chúng tôi đang ở lứa tuổi mười bốn đến mười sáu, dục tình chớm nở, khao khát yêu đương mà không có đối tượng, biết trút vào đâu niềm sinh lực tràn đầy ấy? Ngay đến các nữ tu cũng có những người bạn thân thiết dành cho nhau thứ tình cảm say đắm vốn là điều cấm ky, không ngoại trừ tình dục.

Xơ Ái là người thường để ý đến tôi, vì lo lắng cho sức khỏe của tôi nên đã bắt tôi đi khám bệnh, mặc dù tôi cưỡng lại. Két quả chụp X-quang cho thấy một cái “hang” ở phổi phải. Bác sĩ khuyên đi nghỉ ba tháng ở vùng núi, Đà Lạt chẳng hạn. Nhưng gia đình tôi không có ai quen ở đó, vả lại tôi không muốn gián đoạn việc học.

Nhờ có xơ Ái che chở, tôi không bị trả về nhà mà trái lại, còn được phép lên lớp hai tiết một ngày. Phần còn lại, tôi tự thu xếp với điều kiện phải nằm nghỉ trong phòng. Nhiều tháng liền, xơ Ái chăm sóc tôi chu đáo, vừa tận tâm như người mẹ, vừa thương mến như người tình.

Năm đó, xơ được về thăm nhà trong dịp hè. Đây là một quyền lợi các nữ tu được hưởng mười năm một lần. Xơ đề nghị tôi cùng đi. Cả hai viết thư xin phép mẹ tôi, nói như vậy sẽ có lợi cho sức khỏe tôi. Mẹ xưa nay vốn rất tin các sư sãi và người tu hành, liền viết thư phúc đáp ngay, chẳng những đồng tình mà còn cảm ơn rối rít.

Xơ Ái hãy còn mẹ già. Bà cụ trông nhỏ thó, lưng còng gập, mặt nhăn nheo, nứt nẻ như mảnh ruộng khô hạn, nhưng xem ra vẫn còn nhiều sức sống.

Ngoài bà cụ, trong nhà không còn ai. Hai chúng tôi thường đối mặt nhau. Tôi kể xơ nghe về đời mình, tất nhiên chỉ những đoạn có thể kể được, bỏ qua cái nguồn gốc lai và những chuyện tình trong quá khứ. Xơ thổ lộ với tôi những khó khăn của một nữ tu, những cám dỗ, trở ngại phải vượt qua. Xơ hối hận vì đã yêu tôi, và nguyện sẽ chấm dứt tình cảm tội lỗi ấy.

— Nhưng ít ra chị phải giúp em tiến bước trên đường đời đã.

Xơ nhớ ra mình có một người bạn học thuở thiếu thời, giờ đã kết hôn cùng một bác sĩ. Bà ta rất ngoan đạo, năm nào cũng quyên góp một món tiền lớn vào những việc phúc đức.

— Có tiền ấy, em có thể học lên tú tài.

Trí tưởng tượng tôi bay bổng: tôi sẽ vào học những trường tốt nhất, sẽ đỗ tú tài, cử nhân, biết đâu cả tiến sĩ cũng nên…

— Em đã chịu lễ rửa tội chưa?

Tôi nghĩ là rồi, lúc tôi được nhận vào trại trẻ mồ côi, nhưng không dám chắc.

— Cứ cho là em đã chịu lễ rửa tội đi, thế đã qua lễ kiên tín chưa?

Chưa. Điều này thì tôi chắc, vì chưa nghe thấy cái tên lễ ấy bao giờ. Xơ giải thích đó là một thánh lễ, cũng cần có một cha hoặc mẹ đỡ đầu như trong lễ rửa tội.

— Em có thể xin làm lễ ấy, và chị sẽ yêu cầu bà ta làm mẹ đỡ đầu. Nếu nhận, bà sẽ có trách nhiệm và giúp em tiếp tục học lên.

Tôi cảm ơn và nói: Đúng là Chúa đã soi sáng lòng xơ. Xơ cười buồn:

— Chúa muốn lòng chị phải trong sáng hơn.

Xơ lập tức viết thư cho bạn là bà N.

Trong khi chờ đợi, ngày ngày trôi đi theo nhịp bất biến, đơn điệu: Rimifon,* ăn, nghỉ/nghỉ, ăn, Rimifon. Tôi nuốt những thứ người ta dọn ra chỉ vì nghĩa vụ chứ không thấy ngon. Tôi gầy rộc đi, làm hai người đàn bà đang chăm sóc cho tôi phải lo lắng. Thấy tình hình sức khỏe không cải thiện, tôi cứ lo mình sẽ chết rồi khóc suốt.

•

Tên một loại thuốc chống lao. đủ biết thân hình tôi thảm hại lắm.

Đến cuối tháng, xơ Ái về tu viện, tôi về nhà.

Mẹ òa lên khóc khi thấy tôi từ trên tàu bước xuống.

— Khốn khổ con tôi, chỉ còn da bọc xương.

Rồi, không màng đén việc cách ly, mẹ ôm chầm lấy tôi.

Quả thật, tôi gầy gò trông phát sợ. Da tái, mắt lờ đờ. Cứ nhìn các em rụt rè khi lại gần chị chúng như thế nào là

Tháng Tám ấy, bệnh của tôi không giấu vào đâu được nữa. Được bố mẹ tôi báo tin, cả bạn bè lẫn người quen suốt ngày rầm rập đến thăm. Có những đứa bạn không thân lắm cũng tò mò đến tận nơi thăm xem sao.

Họ càng kéo đến, tôi càng buồn; đằng sau những lời hỏi thăm xã giao, tôi nhận ra mắt họ nói gì: tôi xấu lắm, đáng thương hại lắm. Có người đến thăm nhưng chỉ đứng xa xa, tránh tiếp xúc trực tiếp. Lúc này tôi chỉ mong một điều, là họ để tôi yên.

Mẹ tôi thì ngược lại, vui mừng ra mặt vì có đông người đến quấy rầy. Có ai đến là bà lo rót nước, mời bánh kẹo. Các bà uống nước, ăn bánh, an ủi mấy câu rồi ngồi lại hàng giờ để nói xấu thiên hạ. Tốp này chưa đi, tốp khác đã tới. Và vòng quay lại tiếp diễn. Mẹ tôi ghi nhớ kỹ lưỡng những ai đến, ai không. Thấy ai vắng mặt - đây là nói các bà, chứ các ông không bận tâm - bà trách cứ:

— Ô, bà Nụ không thấy đến, thế mà dạo nọ con bà ấy ốm, mẹ đến trông giúp cho cả một buổi tối!

Tôi đâm cáu, đáp lại là tôi chẳng cần các bà lắm mồm ấy đến thăm. Mẹ mắng tôi là vô ơn, hai mẹ con giận nhau.

— Mà con đã sắp chết đâu cơ chứ. Con ra biển tắm đây.

Mẹ không kịp ngăn tôi lại: tôi đã cầm chiếc áo tắm đi ra cửa. Áo này tôi mua hồi hè năm ngoái, dạo đó con gái đua nhau học bơi để bắt chước y như Esther Williams.* Theo lời xui nhau học bơi của Ghi - nó đã bơi thạo và muốn tôi cùng nó hưởng “thú vui vô song được vùng vẫy dưới nước” - tôi đã chọn một tấm áo liền theo kiểu cổ điển, nhưng xẻ rộng phía sau lưng. Tôi chưa mặc bao giờ, phần vì xấu hổ, và nhất là vì sợ nước. Bây giờ càng không phải lúc diện áo tắm, tôi biết thế. Nhưng tôi cần làm gì đó để bù đắp cái cảm giác bất lực đang đè nặng trong tâm trí.

•

Tên một nữ diễn viên điện ảnh Mỹ chuyên đóng các vai bơi lội dưới nước.

Bãi biển vắng, chỉ có khoảng một chục người, trong đó có vài cô gái đùi chắc, vai đầy, cô nào cũng đẹp, thân hình cân đối. Tôi ngồi tách ra một chỗ, trong lòng bứt rứt. Các cô gái chuyện vãn và cười đùa; từng nhóm chàng trai diễu đi diễu lại, thỏa sức ngắm những thứ mà các cô phô bày. Tôi ngượng ngùng, cắm đầu nhìn xuống cát đến chói cả mắt. Ba chàng trai đi về phía tôi. Tôi làm ra vẻ chăm chú vào những hình vẽ dơ ngón tay tôi vạch vu vơ lên cát. Khi họ đi ngang qua, một chàng kêu to:

— Khiếp, chỉ toàn xương!

Tất cả máu nóng dồn lên mặt tôi. Cái trống đập thình thình trong tai, đó là trái tim tôi. Tôi nghẹn ngào không nuốt nổi nước bọt. Các cô gái ngừng cười đùa, quay sang nhìn tôi. Xung quanh im lặng nặng nề, như thể bãi biển bỗng vợi hết người, không còn ai.

Lòng kiêu hãnh buộc tôi còn phải ngồi nán lại một lúc, tay vẫn vẽ lên cát những hình mà chính tôi không nhìn thấy. Thật đáng đời, ai bảo không ở nhà, ra đây để chuốc lấy cái nhục vào mình? Tôi xấu xí, người ta vừa ném sự thật phũ phàng ấy vào mặt tôi như một cái tát. Tôi cảm thấy mình già đến trăm tuổi khi rốt cuộc cũng đứng dậy ra về.

Tôi biết bệnh tật đã làm tôi thay đổi nhiều, nhưng không nghĩ là người ta có thể ghê tởm tôi. Là gái lai không biết bố, ưu điểm duy nhất mà thiên hạ công nhận ở tôi là “đẹp”. Nay cái đẹp mất rồi thì còn lại gì? Hơn lúc nào hết, tôi thấy mình cần học vấn. Tôi muốn trở lại Sài Gòn ngay. Tôi báo tin ấy với mẹ, mẹ không hiểu nổi. Sao lại muốn đi trong khi mẹ đang chăm sóc tôi tốt hơn bất kỳ ai, như vậy là tôi không yêu mẹ. Mẹ khóc than không dứt, nói mẹ là người mẹ khổ nhất, còn tôi là đứa con gái bạc bẽo nhất. Nỗi khổ của mẹ xé lòng tôi, nhưng tôi cần được sự quý trọng và thương mến của những người khác, những thứ đó mẹ và cả gia đình không thể mang lại. Lẽ ra tôi nên kể lại câu chuyện ngoài bãi biển, nhưng tôi xấu hổ nên không dám thổ lộ. Một lần nữa, hai mẹ con lại bị cách chia bởi hiểu lầm và thiếu cảm thông.

Suốt tuần kế tiếp, quan hệ giữa tôi và mẹ chất chứa những oán giận ngấm ngầm. Tôi cảm thấy có lỗi vì cái gì tôi cho là cần thiết thì lại làm mẹ tôi không vui. Càng gần ngày lên đường, tôi càng nhẹ nhõm trong khi mẹ thì càng ủ rũ. Tôi cố an ủi:

— Mẹ đừng buồn, ở trường con cũng được chăm nom tốt mà. Vả lại, giờ con xấu xí đến phát khiếp con càng cần phải cố gắng để có địa vị.

Nhưng mẹ vẫn than vãn:

— Hồi cô còn bé, tôi đã định cho cô đi cho rảnh, nhưng tôi không làm. Thế mà nay tôi cần đến cô thì cô chỉ nghĩ chuyện bỏ đi. Tôi đã biết cô là đồ vô ơn mà!

Rồi bà lại khóc. Tôi tuyệt vọng:

— Vâng, thì con vô ơn. Đó là số trời định, con biết làm sao? Mẹ cứ coi con như bỏ đi vậy. Mẹ còn hai đứa con gái nữa cơ mà, chúng nó sẽ đỡ đần mẹ. Không có con, mẹ càng sướng, chồng mẹ sẽ đối xử với mẹ tử tế hơn, không trách cứ mẹ nữa, vì con đâu còn xuất hiện để gợi lên quá khứ của mẹ.

Lần đầu tiên, tôi dám có lời lẽ tàn nhẫn động chạm chuyện cũ của mẹ như vậy. Tôi đâu có định nói thế. Tôi định nói là tôi yêu mẹ vô cùng, không chỉ vì những điều tốt lành mẹ đã ban cho tôi, mà cả vì biết bao đau khổ mẹ đã chịu đựng. Tôi hối hận đã xúc phạm mẹ. Nhưng không kịp: mẹ giáng cho tôi hai cái tát, quả là tôi đáng bị như vậy.

Quan hệ giữa tôi với mẹ là như thế. Tôi yêu mẹ mà không biết cách tỏ lòng yêu. Mẹ thường mắng tôi là ngỗ ngược, có lẽ đúng. Tình cảm tôi dành cho mẹ thật phức tạp: khi thì tôi sẵn sàng làm mọi thứ để mẹ được sung sướng, khi thì chỉ muốn chạy trốn, xóa đi khỏi tâm trí cuộc đời không thành đạt của mẹ.

Càng lớn, tôi càng không chịu nổi bầu không khí nặng nề trong gia đình. Tôi chán ngán thói gia trưởng độc đoán của ông bố dượng. Ông đã biến căn nhà thành một ngôi đền khổ hạnh trừ bỏ mọi hoạt động: không chơi đùa, không cười nói, không cả chuyện trò. Ông muốn chúng tôi lủi thủi riêng rẽ, người nào làm việc người ấy. Ông quay lưng đi, chúng tôi mới được cười, ông lại gần, tất cả lại im bặt. Tôi sốt ruột muốn về trường, làm bạn với sách vở mở trước mắt tôi những chân trời rộng lớn. Xét đến cùng, trường nội trú cho phép tôi tự do hơn. Miễn là tuân thủ đúng nội quy - cũng không đến nỗi khắt khe lắm - tôi có thể chuyện trò bao lâu tùy thích, hoặc cắm đầu đọc sách hàng giờ mà không ai bắt bẻ.

Về trường, tôi được xếp nằm ở cái giường vị trí đẹp nhất, cạnh cửa sổ, để có thể hít thở chút không khí trong lành trong những giờ nghỉ.

Thích nhất là tầm mười giờ sáng, khi tôi trở về nằm nghỉ, sau giờ ra chơi. Phía xa là các hoạt động hối hả buổi trưa với tiếng sửa soạn bát đĩa cho bữa ăn. Trong không gian tĩnh mịch, mỗi âm thanh vọng tới tai tôi đều lạ lẫm, du dương như tiếng nhạc. Nhắm mắt lại, tôi phân biệt được tiếng xoèn xoẹt như xé vải: người ta vừa hất cả một xô nước xuống bồn cây bên cửa sổ nhà bếp. Thỉnh thoảng có tiếng nói to phá vỡ bầu không khí yên tĩnh: đó là cô giáo dạy toán quát một học sinh chậm hiểu nào đó.

Tôi chơi trò nhận biết tiếng xơ Ái từ xa, đó là một giọng trầm, ấm, lẫn với hàng chục âm thanh khác, thi thoảng tôi mới nghe ra. Cuối cùng, tôi thiếp đi vì mệt nhọc, chỉ thức dậy lúc có chuông báo giờ ăn.

Tôi ngại nhất giờ ngủ trưa, khi trời đất oi bức, không một làn gió. Lúc đó, tôi chúa ghét cái giường Tây với tấm nệm dày cộp. Ước gì được một manh chiếu trải ngay xuống nền xi măng mát rượi như ở nhà, chứ không phải là tấm vải trải giường ướt đẫm mồ hôi khiến tôi phải liên tục trở mình thế này.

Mặc dù vậy, tôi học không kém các bạn. Tuy bị bất lợi về sức khỏe, tôi vẫn được chọn vào số vài học sinh lớp đệ tứ để dự thi vượt cấp. Đó là một cách để nhà trường đánh giá chất lượng dạy của mình.

Trách nhiệm chúng tôi rất nặng nề: nếu đỗ thì các năm tiếp theo nhà trường sẽ tiếp tục cử người thi; nếu trượt, việc thử nghiệm sẽ dừng lại. Tôi có thể từ chối không thi, nhưng các thầy cô đã tin tưởng chọn, không lẽ tôi lại để họ thất vọng.

Tuy nhiên, nếu đỗ thì tôi sẽ phải rời trường nội trú này, vì ở đây chỉ dạy đến đệ tam. Tôi biết học tiếp ở đâu? Nghĩ đến trường tư cũng không giải quyết được vấn đề gì, vì học phí rất đắt. Còn trường công, chỉ có trường trung học Pháp Marie-Curie hoặc các trường trung học Việt Nam. Từ khi rời Nha Trang, tôi không học bằng tiếng Việt nữa nên chỉ có thể theo học các trường Pháp. Mà trường Pháp thì rất khó vào, tôi lại không có ai quen để xin được.

Thật bất ngờ, tôi thi đỗ bằng trung học. Bố mẹ tôi không được báo trước, chỉ biết tin qua danh sách đăng trên báo. Hai người giục tôi về nhà. Tôi viện cớ phải khám bệnh để cố nán lại Sài Gòn, hy vọng chờ đến khi có hồi âm của bà N., bà này đã hứa sẽ trả lời.

Trường nội trú lúc bấy giờ vắng hoe. Là học sinh duy nhất còn lưu lại, tôi ăn luôn trong bếp cùng các nhân viên. Ban đêm, tôi ngủ một mình giữa hai chục chiếc giường trống. Mỗi khi nghe thấy một tiếng động lạ, nhìn thấy một cái bóng do ánh đèn đường hắt lên tường, tôi đều sợ, thường xuyên thao thức không ngủ được.

Tôi không gặp xơ Ái nữa, chị sinh hoạt trong khu vực dành cho nữ tu, người ngoài không được vào. Lâu lâu, chị mới ra gặp tôi một lần. Tôi theo xơ ra phòng khách, như người nhà đến thăm. Câu chuyện tất nhiên xoay quanh bà N. vẫn bặt tăm.

Xơ Ái khuyên tôi học sẵn chương trình lớp đệ nhị để khỏi phí thời giờ, nhưng tôi chán nản vì tình cảnh bấp bênh, chẳng có lòng dạ nào mà học. Tôi xin về nhà.

Điều đập vào trí óc tôi lúc mới về là sự thay đổi thái độ của dượng tôi: một vẻ mềm dẻo hơn, thậm chí là tử té. Chắc ông mừng vì tôi thành đạt, tôi có cảm giác đã được ông chấp nhận. Dù sao, ông có thể tự hào vì đã cho tôi mang họ của ông.

Sau đó, khi ông nhắc đến chuyện đi học nghề hộ sinh, tôi không dám thú thật rằng mình không có ý đi theo con đường ông đã vạch sẵn. Tôi tìm cách trì hoãn bằng sự im lặng, ông muốn hiểu thế nào cũng được. Mẹ tán thành thái độ ấy của tôi. Chỉ cần sức khỏe tôi khá lên là mẹ mừng rồi, chuyện học hành chỉ là phụ.

— Dượng nói gì, con cũng cứ gật đi đã, rồi liệu sau.

Tôi không mong gì hơn, tôi rất cần sự yên tĩnh sau bao tháng ròng học tập căng thẳng ở Sài Gòn.

Tôi nối lại quan hệ với đám bạn gái ở Nha Trang. Ghi đã làm lễ cưới. Nó mới mười lăm tuổi, hai vợ chồng vẫn ở nhà bố mẹ đẻ của nó và Ghi tiếp tục đi học.

Tôi chỉ còn Đỗ, tuy không xinh nhưng lại là đứa chín chắn, thông minh hơn cả. Nó chưa có người yêu, chưa lấy chồng nên vẫn tự do như tôi. Chúng tôi khoác tay nhau thơ thẩn ngoài bãi cát hàng giờ liền, nghe tiếng sóng gầm và thả hồn theo mộng như xưa.

Thấy tôi đã đỗ trung học sơ cấp, Đỗ khấp khởi muốn đổi trường:

— Trường mình đang học dạy không tốt. Mẹ mình đang định gửi mình vào trường Bà phước Chim Non.

Trường này rất có tiếng tăm, nghe nói hoàng hậu vợ vua Bảo Đại đã từng học ở đây.

— Cậu thật may mắn, còn mình thì chưa biết tương lai ra sao.

Tương lai tôi đang nằm trọn trong tay một bà tốt bụng mà tôi chưa hề gặp gỡ hay quen biết.

— Con đừng lo. Mọi việc đến nay đều tốt đẹp, lần này chắc cũng vậy thôi.

Quả thật, đó là ý kiến của gia đình tôi. Mẹ tin rằng tôi được thần thánh phù hộ, gặp khó khăn trở ngại thế nào rồi cũng có giải pháp.

Tiếc thay, thần thánh lúc này vẫn câm lặng: xơ Ái chưa liên lạc được với bà bạn vì bà ta đang ở nước ngoài, mà ngày khai trường đã sắp tới.

Mẹ lại khuyên tôi nhẫn nhục:

— Dù sao thì hộ sinh cũng là nghề tốt. Con đồng ý thì dượng sẽ cho con tiền theo học.

— Chịu thôi. Con sợ đỡ đẻ lắm, tôi kêu.

Tôi nhớ lại những lần mẹ mang thai, người xanh rớt, nôn ọe hàng tháng liền, biếng ăn, mặt phờ phạc, khệ nệ vác bụng chửa vượt mặt.

Những lúc ấy là con gái lớn, tôi phải lo đủ thứ việc trong nhà.

Gần đến ngày sinh, mẹ tôi vẫn không khỏi lo âu, trái lại, bà luôn luôn tự hỏi: nhỡ lại là con gái thì sao?

Tôi van vỉ:

— Con xin mẹ, đừng bắt con học đỡ đẻ.

Nói mãi không được, mẹ tôi đành đồng ý cho tôi tiền tàu vào Sài Gòn, cộng thêm tiền trọ học tháng đầu. Sau đó tôi phải tự xoay xở lấy.

Tôi liều vào Sài Gòn, sẵn sàng đối phó với mọi tình huống. Không sợ mất thể diện mặc dù xã hội lúc bấy giờ vẫn còn rất coi trọng chuyện đó, tôi nói thật với các bạn cảnh túng quẫn của tôi.

Tôi liền lập tức được Lan, cô bạn ngồi cùng bàn, rủ về nhà nó ở. Bố nó có một xưởng nhuộm nên không sợ thiếu việc làm. Thứ Tư và Chủ nhật hằng tuần, tôi có thể phụ giúp; đổi lại, tôi được nuôi ăn và ở. Tôi nhận lời.

Bố Lan sống với hai bà vợ và một mớ sáu đứa con, phần lớn còn nhỏ tuổi. Ông khoảng năm mươi, còn rất tráng kiện, luôn luôn tươi cười. Bà cả là mẹ Lan - trông già đến nỗi có người nhầm bà là bà nội lũ trẻ. Bà hai - đương nhiên được chiều chuộng hơn - mới khoảng hăm hai. Trong mắt tôi, bà là hình ảnh của xác thịt tội lỗi, có lẽ vì lúc nào tôi cũng thấy bà nằm dài trên giường, trật vú cho đứa con út bú. Việc của bà chỉ có thế. Bà chỉ rời giường vào hai bữa ăn, vẫn để vú thỗn thện cho đức ông chồng thích thú nhìn ngắm.

Tôi ở với Lan trên gác xép, phải trèo lên bằng một cái thang tre ọp ẹp chẳng mấy khi có ai lên, và hai đứa được hoàn toàn yên tĩnh. Trên gác xép không có bàn ghế đồ đạc gì. Ở một góc có giấu nhiều hòm đựng đầy những tạp chí mà bìa đều là ảnh phụ nữ nằm ngồi trong các tư thế cực kỳ lơi lả.

Trước mặt nhau, hai đứa lờ đi coi như không nhìn thấy những bức ảnh kích động đó, nhưng hễ vắng Lan là tôi lại lao vào ngắm nghía những thân hình phụ nữ đang ngây ngất dưới sự vuốt ve của một bàn tay vô hình nào đó. Tôi tin rằng về phần Lan, nó cũng làm như tôi. Thành ra cuối cùng, như có sự thỏa thuận ngầm, tôi và Lan cứ lần lượt biến đi, để cho người còn lại được tự do.

Tôi đã ở trên gác xép như thế nhiều buổi chiều oi nồng, say sưa đọc những tờ báo mô tả các thú vui xác thịt mà tôi không hiểu biết, nhưng vẫn làm toàn thân nóng bừng bừng. Đêm đêm, tôi mơ thấy những bàn tay vươn dài mà không đụng tới được người mình. Tôi thường thức dậy với cảm giác bức bối không yên. Nằm bên cạnh, Lan cũng trở mình như đang thao thức vì điều gì đó.

— Cậu ngủ chưa đấy? tôi thì thầm.

— Chưa, trời nóng quá.

— Mình cũng ướt đẫm mồ hôi rồi. Thôi kệ, mình cởi áo lót ra đây.

Nó không đáp. Tôi vứt chiếc áo nịt ra xa. Một làn hơi ẩm ướt lướt nhẹ trên hông. Trong đêm tĩnh mịch, vẳng tới tai chúng tôi những tiếng rên cố nén mà không được của bà hai, những tiếng vừa than van vừa hoang dại. Chúng tôi vẫn dỏng tai nghe ngóng hồi lâu sau khi căn nhà yên tĩnh trở lại. Sáng ra, tôi và Lan không dám nhìn vào mắt nhau, xấu hổ như chính mình đã làm việc gì ô nhục trong đêm.

Mỗi ngày, chúng tôi mất vài giờ đồng hồ với việc đóng gói quần áo đã nhuộm xong, chưa kể đến công đoạn là hết sức nặng nhọc vì nóng. Những chiếc bàn là sắt đặt trên đống than hồng nặng trịch trong tay. Người tôi đầm đìa mồ hôi, tóc ướt bết vào trán, quần áo sũng nước dính chặt vào cơ thể. Lan cũng lao động như tôi, nên không lúc nào tôi cảm thấy mình là kẻ làm thuê. Chúng tôi đứng bên nhau, không nói một lời, cùng là quần áo của khách, phải hết sức chú ý để khỏi cháy vải. Vừa làm việc, tôi vừa nghĩ quả là mình đã gặp may. Nếu bố mẹ Lan vừa ý về tôi, tôi có thể tiếp tục đi học, chẳng cần sự đỡ đầu của bà N.

Nhưng xơ Ái lại không sắp xếp đời tôi theo kiểu ấy.

14
Bà N.

Rất kiên trì, rốt cuộc xơ Ái đã liên lạc được với bà N. và thu xếp để bà gặp tôi. Vấn đề là tôi phải chứng minh với bà rằng tôi xứng đáng được giúp đỡ. Được xơ Ái giới thiệu là thuận lợi cơ bản rồi, song bà N. quyết định thế nào là tùy thuộc vào mối cảm tình mà tôi gây nơi bà hay không. Tôi hồi hộp hơn cả trước khi đi thi. Hai chúng tôi cùng bàn bạc chuẩn bị cho cuộc gặp, từ lời chào hỏi ban đầu cho đến khi chia tay nên như thế nào.

— Nhút nhát quá hoặc mạnh dạn quá đều không nên, xơ Ái dặn tôi. Nhớ tranh thủ thời cơ để chứng tỏ khả năng của em, nhưng hãy chú ý, phải tỏ ra khiêm tốn mới được.

Cuối cùng, chúng tôi cùng đến nhà bà N. với tâm lý căng thẳng. Hai chị em không nói gì dọc đường, cho đến khi đứng trước một chiếc cổng lớn sơn xanh.

— Đây rồi, xơ Ái nói, sau khi đã dò lại địa chỉ ghi trên một mảnh giấy cầm tay.

Một khu vườn đầy hoa tô điểm mặt trước của ngôi nhà được xây lùi bên trong. Tôi đã từng đi qua những ngôi biệt thự tương tự, thầm nghĩ rằng cái thế giới thượng lưu này không phải là của mình. Vậy mà bây giờ, tôi đang bước qua ngưỡng cửa của nó.

Bên trong, mọi thứ đều sang trọng cực kỳ. Bình sứ Trung Quốc, tranh sơn mài, mỗi vật dường như có chỗ vĩnh cửu của nó trong một thế giới đã an bài. Tôi nóng lòng muốn gặp bà N., thầm hy vọng thông qua con người ấy mà hiểu được bí quyết của sự giàu sang này. Tôi còn hình dung mẹ tôi được sống trong khung cảnh này với bao kẻ hầu người hạ!

Mải suy nghĩ, tôi không để ý là bà chủ nhà đã xuất hiện. Thật là khởi đầu bất lợi. Xơ Ái hích nhẹ khuỷu tay để kéo tôi về thực tại.

Quả là bà N. xứng với số phận của bà. Trông bà giống như bức tượng nhỏ bằng ngà đặt trên chiếc kỷ bằng gỗ tếch kia. Đôi mắt đen hình quả hạnh nông choèn, không chút biểu cảm, chẳng khác nào hai vũng ao tù. Trông bà như không phải người bằng xương thịt, mà là một tác phẩm mỹ nghệ.

Hai người bạn cũ chào nhau kiểu cách. Tôi đứng lui phía sau chờ đợi. Bà N. không nhìn tôi một lần nào, như để tỏ rằng cá nhân tôi sẽ không ảnh hưởng gì đến quyết định của bà. Giúp tôi hay không là việc riêng giữa bà với Chúa. Cùng lắm thì do nể xơ Ái mà bà sẽ giúp, chứ không phải do tôi có năng khiếu xứng đáng được giúp.

Một người hầu bưng chiếc khay lớn bằng bạc đặt lên bàn. Bà N. lơ đãng mời tôi uống trà nhưng tôi từ chối, vẫn đứng nguyên tại chỗ.

Sợ lời từ chối ấy làm phật lòng bà chủ, xơ Ái nói đỡ:

— Chị thể tất cho, em nó hay cả thẹn.

Tôi nghe tiếng thìa khuấy trong tách, tiếng rù rù của máy lạnh. Sự câm lặng của tôi chắc làm hai người khó chịu, song tôi như bị ma sai quỷ khiến, càng ì ra. Họ mời tôi ăn bánh, tôi lại khước từ. Tôi đã biết mình không được lòng mọi người rồi.

Bực mình, xơ Ái cầm một chiếc bánh dúi vào tay tôi. Tôi bỗng muốn mặc kệ họ mà bỏ đi luôn. Chiếc bánh bị bóp nát vụn trong nắm tay tôi siết chặt. Tôi rải rắc những mảnh vụn xuống tấm thảm quý trải sàn, làm xong cử chỉ trả thù ngấm ngầm đó, tôi thấy dễ chịu hơn nhiều.

Ra đến phố, xơ Ái không ngớt lời ca ngợi lòng sùng đạo của bà N.

— Bà ấy rất tốt bụng, nhất định bà ấy sẽ giúp em, xơ kết luận.

Tôi thì lại muốn rằng cái bà “tốt bụng” ấy hãy coi trọng tôi hơn, ban phát ân huệ cho tôi với thái độ trân trọng hơn. Than ôi, tôi chỉ là phương tiện để bà leo lên thiên đàng. Vậy thì tôi không phải chịu ơn bà, vì bà có cho gì riêng tôi đâu.

Để chuẩn bị cho lễ kiên tín, tôi phải theo học lớp giáo lý một tuần ba buổi. Lẽ ra chỉ một lần là đủ, nhưng người ta cứ nghĩ tôi phải được dạy lại giáo lý một cách toàn diện và cần nhồi nhét kiến thức gấp đôi bình thường.

Trong nhà thờ nằm kế bên, trước một bệ thờ sơn son thếp vàng sáng lóa, tôi được khai tâm về bí ẩn Thánh Ba ngôi cùng những bé gái đang chuẩn bị cho lễ ban thánh thể đầu tiên trong đời.

— Các con nên nhớ, con trai của Đức Chúa đã chết trên cây thập giá để cứu vớt linh hồn các con, cha xứ trịnh trọng nói.

Cha kể những nỗi đau đớn mà Chúa Kitô phải chịu, nào chịu phạt roi, nào bị đóng đinh câu rút, toàn những nhục hình tôi không thể hiểu. Tại sao cần nhiều đau khổ đến vậy? Tôi đem ý nghĩ ấy hỏi cha, cha mở to đôi mắt kinh hoàng:

— Con của ta, bí ẩn của sự Cứu thế là khôn cùng. Nếu không hiểu điều đó, con sẽ không hiểu tí gì về đạo Cơ Đốc. Vả lại, cha cao giọng, cần có Đức tin, nếu muốn tìm hiểu là con đã mắc vào tội kiêu ngạo!

— Vâng, thưa cha, tôi ngoan ngoãn đáp.

Tôi không mong gì hơn là tin. Tôi đã chán cái cảnh cứ luôn luôn bị so le với thế giới mà tôi đang sống. Tôi có nhu cầu được thấy lòng mình thanh thản nhờ một cái gì đó, có lẽ là Đức tin chăng?

Từ đó, tôi trở thành học trò gương mẫu của lớp giáo lý. Gặp điều gì còn hoài nghi, tôi lắc đầu thật mạnh, như ta rũ sạch những hạt nước sau khi gặp một trận mưa rào.

Cuổi cùng, ngày tổ chức lễ kiên tín hằng mong đợi cũng đến.

Từ sáng sớm, các bậc cha mẹ đã có mặt để chia vui với các con. Các bà mặc áo dài lụa thật duyên dáng, các ông mặc âu phục trắng hoặc mỡ gà. Nhiều người quen biết nhau, chào hỏi, đùa cợt; các bà lấy quạt che miệng cười khúc khích, còn các ông thì cười ha hả chẳng cần giữ ý.

Phòng chờ đông nghịt người. Các bà xơ tíu tít đi từ nhóm này sang nhóm khác, chỉnh nếp váy cho em này, vén gọn tóc cho em khác. Tôi đứng vào một góc, chẳng ai quan tâm, như thế mà lại hay, tôi không muốn ai chú ý tới mình. Tôi chờ mãi mà bà N., người mẹ đỡ đầu tương lai, không thấy đến. Tôi chẳng yêu quý bà lắm, song việc bà chậm trễ trong một ngày như thế này cũng hơi quá. Tôi hình dung bà rất ngán ngẩm khi phải đến đây với tôi, chẳng qua vì cần làm phúc mà bị bó buộc. Chẳng biết bà đã làm những việc phúc gì để mua quyền được lên thiên đàng? Tôn giáo mà thế ư? “Còn những người nghèo, họ phải làm gì để được lên trời?” tôi tự hỏi rồi vội xua ngay cái ý nghĩ sàm báng ấy.

Thời gian càng trôi, càng thấy lố bịch cho sự có mặt của tôi giữa lũ con gái kém tôi đến mấy tuổi này. Họ đang quan sát tôi với vẻ hết sức tò mò: sao tôi chỉ có một mình? Bố mẹ tôi là ai? Tôi tức tối cúi mặt, rủa thầm bà mẹ đỡ đầu.

So phận tôi bao giờ cũng hẩm hiu như vậy, chỉ trừ những năm ở trại mồ côi khi nguồn gốc, lý lịch của tôi được ghi chép rõ ràng, còn thì tôi thường lâm vào tình cảnh buộc phải nói dối. “Bố cháu là người Việt ư?” thiên hạ hay hỏi tinh quái như thế. Tôi đáp lạnh lùng: “Không, bố tôi người Hoa.”

Đằng sau câu hỏi bình thường ấy, tôi hiểu người ta muốn móc máy mẹ tôi. Tôi trả lời có bố Trung Quốc để giữ giá cho bà. Không phải hôn nhân giữa người Việt với người Hoa thì được đánh giá cao; những dẫu sao, nó cũng không mang cái dớp của quan hệ giữa kẻ thống trị và người bị trị, giữa chủ và nô lệ. Lấy người Hoa với tư cách bình đẳng, mẹ tôi vẫn giữ được danh giá.

Tiếng chuông đổ liên hồi làm mọi câu chuyện sôi nổi trong phòng ngừng bặt. Đã đến giờ vào nhà thờ, mà mẹ đỡ đầu tôi vẫn chưa tới. Xơ Ái sốt ruột hết ra cửa lại đi vào. Rồi có tiếng yêu cầu các cô gái đến dự lễ hãy xếp thành hàng. Biết làm thế nào đây? Xơ Ái bảo tôi:

— Em đứng vào hàng cuối vậy. Nếu bà N. không đến, em sẽ rút lui mà không ai biết.

Quả vậy, sự có mặt của bà là cần thiết: nếu không có mẹ đỡ đầu thì đâu có được chịu lễ. Chúng tôi rất thất vọng. Xơ Ái coi việc này là sự sỉ nhục đối với bản thân xơ.

Nhà thờ đông nghịt những người ăn mặc sang trọng, tràn ngập hoa, đèn đóm sáng lòa, khói hương nghi ngút. Vị linh mục mặc áo choàng thêu vàng và đính đá quý đưa tay vẽ lên không trung những cử động trang nghiêm.

Trong tiếng nhạc tưng bừng, dàn đồng ca cất tiếng:

Người là đấng chăn chiên, ôi Đức Chúa.

Nơi Người dẫn ta đi, ta không thiếu thứ gì.

Đức tin mới êm ái, yên lòng làm sao. Nước tôi không có người chăn chiên, chỉ có người chăn trâu, mà phần lớn là trẻ em. Mặc kệ, tôi mong một Đấng chăn chiên dẫn dắt tôi, lo cho tôi đủ mọi thứ.

Ở lớp giáo lý, tôi được dạy rằng Đức Chúa Trời biết rõ từng con chiên của Người, Người có thể gọi tên từng con chiên một. Tôi chẳng hạn, tôi cũng được Người biết đến từng chi tiết của cuộc đời. Tôi là gái lai cũng xuất phát từ ý muốn của Người, vì lý do gì thì tôi không thể biết.

Tôi sẵn sàng tin vào thuyết lý ấy, vì như vậy mẹ tôi trắng án. Mẹ chẳng có lỗi gì, vì đó là ý của Đấng Tối cao. Tôi tiếc là đã không sớm đến với một tín ngưỡng phù hợp với trường hợp riêng của tôi đến thế.

Hàng thứ nhất đã nhích lên tới gần bàn lễ. Còn hai hàng nữa là đến lượt tôi. Nên cố chờ thêm, hay lén rời khỏi nơi này?

Tôi đưa mắt tìm xơ Ái để hỏi ý kiến, nhưng xơ biến đâu mất. Tôi đang rời hàng, rón rén bước ra phía cửa thì bỗng có tiếng gọi giật:

— Cô kia đi đâu? về chỗ ngay.

Xơ Ái lườm tôi, nói qua kẽ răng:

— Bà N. đến rồi kia kìa.

Tôi thở phào, bao dây thần kinh căng thẳng liền chùng xuống. Tôi bỗng buồn nôn, mắt mờ đi, tôi đổ gục xuống sàn nhà.

Lúc tỉnh dậy, thấy trán được đắp tấm khăn ướt. Có người nói phía sau:

— Lễ kéo dài, con bé lại nhịn từ sáng, thảo nào!

Tôi vịn tay bà N., lảo đảo tiến về phía bàn thờ. Vị linh mục đặt ít muối vào lưỡi tôi, xức dầu lên trán tôi. Ông hỏi tôi câu gì, mẹ đỡ đầu đều trả lời “có” thay tôi. Xung quanh tôi mờ ảo như sương mù, tôi rất muốn nằm, mà cứ phải đứng để nghe nốt lời thuyết giáo.

Cuối cùng, vị linh mục ban phúc lành cho tôi, cho phép tôi về nghỉ. Bà N. đưa tôi về chỗ.

Tôi nhìn bà: bộ mặt lạnh tanh như làm bằng sứ của bà đang hướng lên bàn thờ, rực sáng một niềm tin sắt đá. Bây giờ tôi đã là con đỡ đầu, liệu bà có hạ cổ quay sang nhìn tôi thân thiện? Không, rõ là bà chả quan tâm gì tới tôi.

Dù chẳng hy vọng bà thương yêu tôi, lòng tự ái của tôi vẫn bị tổn thương trước thái độ thờ ơ ấy. Con người tôi vô nghĩa đến thế sao, hay bà là người vô tri vô giác?

Nghĩ thế chẳng qua là để tự lừa mình, chứ tôi thừa biết lỗi hoàn toàn là tại tôi. Rất nhiều phụ nữ tốt - từ các “bà nuôi” tôi từ thuở bé, cho đến cả mẹ tôi nữa - đã cố thân thiết với tôi mà có được đâu. Vậy một người xa lạ như bà N. sao có thể làm thân với tôi được? Tính xấu của tôi, tôi đã thuộc lòng, vì đã nghe người xung quanh nói đến nhàm tai: vô ơn, ích kỷ, ngỗ ngược. Thỉnh thoảng tôi lại lên con điên khùng, căm ghét toàn thế giới, lúc đó tôi chỉ muốn vùng lên phá phách tất cả, phải mất hồi lâu mới nguôi được.

Bà N. không quan tâm đến tôi là phải. Nếu bà làm khác, sẽ chỉ chuốc lấy thất vọng. Còn tôi, tại sao lại muốn bà có tình thân thiện một khi biết chắc rằng mình sẽ không bao giờ đáp lại tình cảm đó?

Lễ xong, các cô gái vui vẻ ra khỏi nhà thờ cười nói tíu tít. Trời nóng. Nách áo các ông ướt đẫm, còn trên gương mặt cảm động của các bà, mồ hôi để lại những đường dãn nhỏ.

Phía trái tôi, bà N. đang thầm thì chuyện gẫu với xơ Ái. Quả bà là người phụ nữ đẹp nhất hội, mặc dù không thấy có chút son phấn nào. Tôi thong thả đi về phía họ. Thấy tôi đến, xơ Ái quay đầu lại, nhoẻn một nụ cười khuyến khích. Bà N. nhìn tôi vẫn bằng con mắt bình thản như nước ao tù. Tôi đỏ mặt.

— Thérèse, em thấy sức khỏe thế nào? xơ Ái hỏi.

Sau khi chịu lễ, tôi đã được đặt tên mới. Nhưng lời gọi bất ngờ khiến tôi ngỡ ngàng. Thérèse, đó là tôi, từ nay phải quen với cái tên ấy. Tôi đáp lí nhí:

— Cảm ơn xơ, em thấy dễ chịu rồi.

Rồi thu hết can đảm, tôi quay sang nói với bà N.:

— Con rất cảm ơn bà đã nhận đỡ đầu.

Câu xã giao nhạt phèo, nói xong tôi đã thấy không hài lòng.

— Ta sẽ rất vui lòng nếu con tỏ ra là con ngoan của Chúa, bà nói.

Rồi bà đưa tôi một hộp kẹo sô cô la. Đây là một quà tặng đáng giá: tôi biết sô cô la rất đắt, hộp này lại khá to. Tôi ngượng nghịu đưa cả hai tay ra đỡ, cảm thấy mình lố bịch như một đứa ở bưng khay cho chủ.

Tuổi tôi mà lại nghênh ngang cắp một hộp kẹo sô cô la ngoài đường sao! Tôi bỗng căm ghét bà N. vô kể. Sao bà không tặng tôi thứ gì thích hợp hơn với một thiếu nữ, một quyển sách, chiếc khăn tay hay đồ trang sức chẳng hạn?

— Kìa, Thérèse, em cảm ơn mẹ đỡ đầu đi, xơ Ái nhắc.

Thế này thì quá lắm: tôi không phải Thérèse, tôi chẳng cần mẹ đỡ đầu! Tức mình, tôi đặt hộp kẹo dưới chân bà N. và chạy ù vào trong lớp học vắng tanh, nức nở khóc hồi lâu.

Từ đó, tôi không gặp, cũng không được tin tức của bà N., mặc dù bà đã đài thọ tiền ăn học khá tốn kém cho tôi mấy năm trời. Ngay lần gặp đầu tiên, tôi đã hiểu tôi chẳng giữ vai trò gì trong tâm trí của bà. Không hề gì! Bà đã giúp tôi nên người ngày nay, thì tôi vẫn một lòng chịu ơn bà.

Tôi chăm đi lễ hằng ngày, cầu kinh đều đặn. Xơ Ái thấy tôi có đức tin thì rất mừng, thường xuyên báo cáo với bà N. về những biến chuyển tinh thần của tôi, nhấn mạnh “chớ để một cánh đồng màu mỡ như thế không người cày xới”. Xơ không chỉ nói về tâm hồn, mà cả về trí tuệ của tôi. “Mệnh trời đã run rủi dẫn dắt em ấy tới bà, tôi tin là bà sẽ không bỏ rơi em ấy”, xơ viết trong thư.

Bà N. không bỏ rơi. Hơn thế, bà còn làm cô bạn cũ vô cùng sửng sốt bằng một hành động hào phóng ngoạn mục: bà quyết định sẽ gửi tôi đến học ở trường tu viện Chim Non, nơi chính con gái bà đang theo học.

Tôi vội vã viết thư cảm ơn bà, trong lòng vô cùng phấn khởi: chuyện xảy ra với tôi thật tuyệt vời. Tôi đã hình dung cảnh mình đỗ tú tài, cử nhân, tiến sĩ văn học. Tôi sẽ có tiếng tăm, được kính nể. Sẽ không còn ai dám đả động đến thân phận gái lai của tôi nữa.

Nhưng nếu tôi thi trượt? Phải thành công, đó là điều cần thiết, và nhất là trách nhiệm đối với bà N. nữa. Tôi xới tung thư viện của trường, đem chất lên bàn đầu giường cả đống sách toán và văn, làm như bức thành trì kiến thức ấy sẽ bảo vệ tôi khỏi thất bại.

Tôi cứ dao động như thế giữa lạnh lùng và nhiệt tình, giữa hạnh phúc và lo âu. Ăn ít, ngủ thiếu. Rồi đến kỳ nghỉ hè, tôi không mong gì hơn được thay đổi không khí: từ khi biết chắc mình sẽ vào học trường tu viện Chim Non, tôi sống trong tâm trạng hồi hộp căng thẳng. Tôi chỉ mong được nghỉ ngơi cùng với gia đình nên đã trở về nhà.

Cứ xem cách đón tiếp ngày càng nồng nhiệt của bố mẹ là đủ biết uy tín của tôi mỗi năm một tăng. Chả là qua những tháng dài xa cách, họ đã dựng lên cả một huyền thoại xung quanh tôi. Thắng lợi của tôi qua các kỳ kiểm tra - tôi không báo tin, nhưng họ cũng biết nhờ đọc báo - làm tôi rực rỡ ánh hào quang. Bây giờ lại thêm chuyên khó tin: một bà xa lạ nhận đài thọ cho tôi theo học một trường danh tiếng! Trong trí tưởng tượng của mẹ và các em, đời tôi là một câu chuyện cổ tích mà họ thêu dệt thêm tùy thích. Ông bố dượng khó tính rồi cũng phải nể vì tôi. Mà tôi cũng muổn nghĩ họ làm vậy là phải. Đành rằng vận may mỉm cười với tôi nhưng bản thân tôi cũng xứng đáng đấy chứ? Vậy là tôi cũng đáng giá như ai.

Sáng hôm đó, khi đoàn tàu vào ga Tuy Hòa, hồng hộc phun những chùm lửa lên trời, tôi là người hành khách duy nhất bước xuống sân ga. Mặt trời đã lên cao, không khí nóng hầm hập. Thời tiết oi bức làm tôi khó chịu: quả là khó quen được với cái khí hậu này.

Sân ga vắng ngắt, chiếc va li tôi xách nặng trĩu dưới tay. Không ai hẹn sẽ ra đón tôi, nhưng tôi vẫn cảm thấy thất vọng. Tôi đi qua ngôi nhà xi măng lợp mái tôn, ra cửa ga.

Ngạc nhiên biết bao khi thấy cả nhà tôi, không thiếu một ai, đang đợi tôi ở đó. Lòng tôi mừng khôn tả. Trong trí tưởng tượng thì tôi sà ngay vào lòng mẹ, trong khi thực tế tôi chỉ mỉm nụ cười tươi với người. Mẹ nói:

— Các em con rất mừng là con đã về. Chúng nhớ con lắm.

Đó là cách nói quen thuộc: người ta không trực tiếp bộc lộ tình cảm của mình. Nhưng tôi biết mẹ đang nói thay cho chính lòng mình, tôi thấy mát lòng.

— Ta về thôi! dượng tôi nói, rồi quay ra mở cửa ô tô, một chiếc Fiat sơn đỏ. Màu đỏ là màu hỷ, dùng nhiều trong dịp Tết, tức ngày đầu năm âm lịch. Tôi lấy làm lạ khi thấy một người khô khan, nghiêm nghị như dượng mà lại chọn cái màu rực rỡ ấy. Hẳn ông làm ăn khấm khá và muốn khoe của với thiên hạ.

Cả nhà sáu người chất lên xe, người bé ngồi lên lòng người lớn. Nhưng chúng tôi vẫn rất hãnh diện. Dượng lái xe thật chậm, phần vì chưa thạo, phần cũng muốn để bà con hàng phố có thì giờ ngắm chiếc xe mới. Bà con chạy cả ra cửa nhìn chúng tôi đi qua. Vài người khẽ gật đầu chào bố mẹ tôi.

Rồi xe đậu trước cửa nhà, một ngôi nhà tôi chưa trông thấy bao giờ: nó mới được xây trong thời gian tôi vắng mặt. Nhà ba tầng, nhìn ra phố lớn. Tầng hai có một bao lơn nhô ra để tạo vẻ sang trọng. Tầng dưới xây theo kiểu mà chúng tôi gọi là “kiểu Mỹ” rất thịnh hành trong những năm ấy. Nó sơn màu lòe loẹt như đồ chơi: mặt tiền hồng nhạt, cửa sổ xanh lục, hàng rào xanh lơ. Ở Sài Gòn, tôi đã thấy nhiều nhà kiểu ấy, được coi như mốt mới nhất.

Nhà tôi thuộc dạng độc nhất vô nhị ở đây, nên gây lắm dư luận khác nhau. Có người cười thầm, chê là nhà trọc phú, người khác lại trầm trồ khen ngợi. Nhưng tất cả đều công nhận là nhà xây tốn kém. Đối với dượng, đó là điều quan trọng nhất. Ông vẫn tiếp tục kinh doanh thuốc lá với người Pháp, ngôi nhà này nhằm chứng minh là ông trường vốn. Nó hoàn toàn mang chức năng quảng cáo.

Vào bên trong càng thấy điều đó là đúng: bên trong hoàn toàn không tương xứng với vẻ ngoài. Các mặt tường trơ khấc, phòng ốc trống trải, ngoại trừ vài đồ đạc, bàn ghế xoàng xĩnh vốn có từ lâu; một tấm phản lớn trải chiếu hoa làm chỗ ngồi ban ngày và giường ngủ ban đêm; một chiếc bàn và dăm cái ghế. Không rương, không tủ. Quần áo xếp vào những hòm nan. Chả là dượng tôi hay lên cơn đùng đùng nói đổi chỗ ở là đổi luôn, như vậy sẽ dọn nhà nhanh hơn. Tóm lại chúng tôi vẫn sống chẳng khác trước bao nhiêu.

Cái khác trước là đồ ăn thức uống, vì ở những nước nghèo sự sung túc thể hiện trước hết trên mâm cơm. Bữa ăn chúng tôi bây giờ có năm món không phải hai như trước. Hết hẳn món cá khô, phần lớn bữa ăn đều bao gồm ít nhất hai món thịt, cá tươi và nhiều loại rau, chứ không chỉ có muôn đời rau muống. Mẹ tôi mua hàng yến gạo ngon một lúc, dượng còn sang đến mức mua cả xúc xích và pho mát nhập từ Pháp. Mâm cơm chứng tỏ gia đình tôi đã ăn nên làm ra.

Đó là bước đầu tiên. Bước thứ hai nhằm khoác lên chúng tôi một vị trí xã hội mới. Cứ Chủ nhật dượng thuê một anh tài xế đến đánh xe chở chúng tôi đi lễ nhà thờ. Xe nhỏ không chứa hết cả nhà, anh tài phải chở làm hai chuyến. Chuyến thứ nhất đi thật sớm, lúc nhà thờ còn vắng người, chở bố mẹ và đứa em út còn nhỏ tuổi. Chuyến thứ hai lúc mười một giờ - giờ cao điểm - chở các tiểu thư, tức là tôi và hai đứa em gái.

Chúng tôi đi lễ nhà thờ như đi xem hát, mục đích là ngắm thiên hạ và được thiên hạ ngắm.

Dượng và mẹ tôi mới quy theo đạo Thiên Chúa. Tôi đoán mẹ làm thế vì bà sẵn thiên hướng tin vào những điều siêu phàm. Cũng có thể bà bị hấp dẫn bởi vẻ huy hoàng tráng lệ của các buổi lễ nhà thờ. Dượng tôi thì có những động cơ thực tế hơn. Đạo Thiên Chúa lúc đó là đạo của tổng thống Ngô Đình Diệm, theo đạo ấy sẽ dễ ra vào các cửa, nhất là cửa các cơ quan chính quyền để xin cấp lúc thì môn bài, lúc thì giấy phép chuyên chở hàng hóa này nọ. Ông cũng đã từ bỏ quốc tịch Trung Quốc và xin nhập quốc tịch Việt Nam. Một số đồng hương của ông cũng làm như thế. Lẽ sống và thế mạnh của họ là buôn bán. Nhiều người sống tại Việt Nam từ nhỏ, nói chung họ không còn liên hệ gì với họ hàng bên Trung Quốc. Không thể tính đến chuyện về nước: một thương gia thì làm ăn gì được ở Trung Hoa cộng sản? Hơn nữa, họ đã tạo dựng ngay giữa Sài Gòn một thành phố Trung Hoa thực sự với đủ tiệm buôn, sòng bạc, ổ điếm, đường dây chợ đen, có luật lệ, mật hiệu, tập quán, bí mật riêng. Một thứ thủ đô trong lòng thủ đô, người ngoài muôn đến tiêu tiền thì tha hồ và được hoan nghênh, nhưng sẽ có một hàng rào vô hình ngăn họ không được tiến sâu hơn nữa.

Khi muốn đi thăm họ hàng, dượng tôi thường đi một mình. Tuy nhiên, có lần ông cho phép chúng tôi cùng đi. Ấn tượng lưu lại trong tôi là một cộng đồng hết sức gắn bó, đặc biệt là vô cùng giàu có, mặc dù không lộ liễu. Các “ông chú” tôi - với ai tôi cũng gọi như thế mà chẳng biết chính xác quan hệ họ hàng với dượng tôi thế nào - đều không hoang toàng, và ăn mặc xuềnh xoàng chỉ như một tiểu chủ. Nhưng két sắt trong nhà họ đầy tiền. Nhớ khi họ biết tôi sắp sang Pháp học, họ đã đỡ đần bố mẹ tôi bằng cách giúp một món tiền khổng lồ: một triệu đồng. Lương tháng của một thầy dạy trung học lúc đó là bảy trăm. Tôi đang lắp bắp nói lời cảm ơn thì một “ông chú” cắt ngang:

— Cháu không phải cảm ơn. Hãy coi như các chú đầu tư vào cháu. Học giỏi trở về, cháu lại giúp các chú. Trong nhà ta không ai biết tiếng Pháp, cháu về sẽ rất có ích.

Do mối quan hệ đó, dượng tôi vẫn giấu họ hàng việc ông quy đạo Thiên Chúa. Có thể nói, về mặt tín ngưỡng, ông có cuộc sống hai mặt. Ở Tuy Hòa, nơi chỉ có một mình, ông tha hồ tỏ ra ngoan đạo. Hơn thế, việc này còn là tấm danh thiếp để ông làm ăn. Nhưng khi về Chợ Lớn, ông lại sẵn sàng quỳ sụp trước bàn thờ khấn thần Tài phù hộ, hoặc kính cẩn thắp hương trước tượng Phật.

Tôi không chịu được thói giả dối ấy. Không nói được với ông, tôi cằn nhằn với mẹ. Hai mẹ con cãi vã kịch liệt, tôi kết tội mẹ là mê tín, ngu dốt. Mẹ không hiểu, chỉ đau khổ vì thấy tôi không còn biết kính nể mẹ cha nữa. Đến lượt mẹ, mẹ đổ tội cho cái sự “Tây học” mà tôi đã tiêm nhiễm ở trường. Cả hai đều bị tổn thương. Lòng mẹ hòa hợp tự nhiên một cách lạ thường sự kính Chúa, thờ Phật và cúng tổ tiên. Theo mẹ, con người bị rất nhiều tai họa giáng xuống đầu, càng cầu xin nhiều thần Phật càng tốt chứ tại sao chỉ thờ ông này, bỏ ông kia? Còn việc thờ cúng tổ tiên, đó là nền tảng mà không tôn giáo nào có thể thay thế, nó hòa vào đất nước và tâm hồn ta, “tựa con sông chảy ra biển mà chẳng quên nguồn” như bà thường nói. Mẹ thật hạnh phúc. Nhưng còn tôi, tổ tiên tôi là ai?

Ngoại trừ chuyện ấy, chúng tôi sống êm thấm. Người giúp việc trong nhà được lệnh phải ca ngợi tôi mỗi khi có dịp. Họ làm việc này rất khéo lúc đi chợ, khi mặc cả mua bán. Chỉ vài tuần, cả tỉnh đều biết tôi thông minh học giỏi thế nào, mà nhất là dượng tôi giàu có như thế nào nên mới sắp cho tôi theo học ở trường nổi tiếng nhất nước. Tất nhiên, gia đình tôi quên không thông báo rằng tôi được một ân nhân xa lạ đài thọ.

Trong thời gian chờ đợi, cả nhà lo chuẩn bị quần áo cho tôi mang theo. Cả nhà được huy động vào việc may vá. Ngoài ra, phải giải quyết một vấn đề quan trọng: mua vé máy bay đi Đà Lạt, nơi tu viện đóng. Bức điện tôi nhận được ghi rõ sẽ có một bà xơ đón tôi ở sân bay. Phải chăng vì đi xe lửa không an toàn, qua núi non hiểm trở dễ bị Việt Minh tấn công? Dẫu sao, tôi phải đến đó bằng máy bay.

Dượng tôi nhăn mặt vì phải chi một khoản kha khá tiền vé. Nhưng chúng tôi không thể lùi được nữa. Trái với lệ thường, mẹ tôi cũng không chịu đem bán một số nữ trang để lấy tiền. Vì lần này bà biết đức ông chồng đã tự mắc vào tròng. Cả thành phố đã biết ông cho đứa con không phải con đẻ đi học trường sang. Đâu đâu cũng ca ngại đức tính cao thượng của ông. Chả lẽ ông lại tự phá bỏ cái tiếng thơm ấy? Ông đành nhượng bộ. Thì ra tôi vẫn không ngừng gây rắc rối cho ông.

15
Tu viện Chim Non

Rương hòm đã chuẩn bị xong. Mẹ tôi dùng lại đôi kim đan đã bỏ bẵng từ hồi còn trẻ ở Hà Nội, để cố đan cho tôi một chiếc áo len. Từ ngày vào sống trong khí hậu nóng bức miền Nam, bà không cần dùng len dạ nữa; nay bồi hồi ngắm lại đôi kim đan bằng ngà vẫn được bọc trong túi vải sực mùi băng phiến. Đôi mắt lim dim, bà cố nhớ lại cách đan các mũi hạt gạo hoặc tổ ong, và chiếc áo len cộc tay dần hình thành dưới ngón tay người, nhẹ như bọt xà phòng và êm như thảm rêu xanh.

Người ta bảo tôi cần mang áo ấm, vì Đà Lạt ở trên núi cao, nhiệt độ cả năm không bao giờ lên quá mười lăm độ. Đây là thành phố nghỉ mát quen thuộc với người Pháp. Khí hậu ôn hòa, cà rốt và khoai tây trồng rất sẵn, mang lại cho họ hơi vị của nước Pháp. Những người Việt Nam giàu có ở Sài Gòn thì lên đó để tránh cái nóng nung người không thể chịu được ở thủ đô.

Cuộc hành trình bằng mấy bay, mặc dù là lần đầu tiên trong đời, không để lại ấn tượng gì trong tôi, chỉ biết là nó rất ngắn. Ngay dưới chân thang máy bay, một nữ tu người Pháp, thân hình nhỏ bé, có đôi lông mày rậm như đàn ông, đã đợi sẵn, chào tôi bằng giọng nói ồm ồm của nam giới, đỡ hành lý của tôi, rồi hôn tôi đánh chụt lên hai má. Tôi xấu hổ, đỏ mặt vì không quen với sự tiếp đón cởi mở ấy. Chúng tôi ngồi lên một chiếc cam nhông nhỏ do chính mẹ Marie Claire tự lái.

Đường đi có vẻ rất dài, xe xóc liên tục trên mặt đường sỏi đá. Người ngồi trong xe lắc lư chẳng khác nào một con xúc xắc trong hộp. Nhìn sang hai bên, tôi thấy toàn núi đá màu xám và rừng thông nhọn hoắt. Khí lạnh làm tôi rùng mình. Tôi thấy bỡ ngỡ như đã rời Việt Nam đi sang một nước khác.

Tôi lo lắng, băn khoăn không biết mình có thích nghi nổi với môi trường mới, hoàn toàn khác với cuộc sống trước đây không. Như đoán được ý nghĩ của tôi, mẹ Marie Claire an ủi:

— Đừng ngại, mọi việc sẽ tốt đẹp cả thôi. Chúng ta sẽ đến nơi lúc ba giờ, học sinh đều đang lên lớp, con sẽ không gặp ai đâu. Ta sẽ đưa con vào phòng riêng, con có thể nằm nghỉ. Sau đó sẽ tính đến chuyện giới thiệu con với các thầy giáo và bạn học.

Nghe vậy, tôi yên tâm phần nào. Tôi sẽ có thì giờ thăm dò và liệu cách cư xử.

Xe leo lên dốc rồi dừng lại trước một cánh cổng trông hết sức bình thường. Tôi cứ tưởng cổng trường phải lộng lẫy hơn kia. Mẹ Marie Claire bấm chuông, cánh cổng lập tức mở ra. Chúng tôi lên một thang gác rộng, đi dọc hai dãy hành lang dài rồi đến trước một căn phòng. Mẹ giải thích:

— Từ lớp đệ nhị, mỗi học sinh được ở một phòng riêng. Phòng hơi hẹp, nhưng lên lớp đệ nhất và lớp cuối cấp, các con sẽ có phòng rộng hơn.

Vừa nói mẹ vừa mở cửa. Sàn nhà đánh xi bóng loáng như gương. Trước mặt tôi là cửa sổ nhìn xuống vườn hoa. Mẹ Marie Claire khuyên tôi nằm nghỉ một lát, chúc tôi “ngủ ngon” rồi khép cửa đi ra.

Tôi còn lại một mình. Phòng riêng của tôi. Khó tin quá, tôi như vừa lạc vào một hành tinh khác. Loáng một cái, tất cả đã thay đổi: khí hậu, phong cảnh, điều kiện sống hằng ngày. Tôi lại gần cửa sổ. Trước mặt tôi là một cây thông giống hệt những cây thường thấy trong các bưu ảnh mừng Noel từ Pháp gửi sang. Phía xa là nhiều hàng thông khác. Không một bóng người. Yên lặng hoàn toàn. Bỗng một vật gì lay động cành cây chỗ này chỗ kia, rồi đứng yên. Đó là một con sóc - con sóc đầu tiên tôi nhìn thấy trong đời - như một đóa hoa mỏng gió thổi bay từ cây này sang cây khác. Tôi vẫn đứng ngây ra nhìn ngắm cục bông nhảy nhót không ngừng đó.

Có tiếng gõ cửa, tôi giật mình, không biết nên trả lời hay làm thinh? Tục lệ ở đây ra sao? Tôi nín thở, trân trân nhìn tay nắm cửa màu trắng nhưng không thấy nó xoay.

Một quãng thời gian dài trôi qua. Cuối cùng, tôi quyết định mở cửa, thì không thấy ai nữa. Nhưng chiếc hòm của tôi đã đặt ở đó. Thì ra những người mang hòm đến, không thấy tôi trả lời, đã bỏ đi. Tôi kéo nó vào bên trong rồi vội vàng đóng cửa, cảm thấy được bảo vệ kỹ lưỡng hơn trong phòng kín.

Tôi nằm xuống, nhưng không ngủ được. Biết bao câu hỏi thực tế dồn dập trong tâm trí, nhiều câu rất ngớ ngẩn: gặp các nữ tu thì chìa tay bắt hay cúi đầu chào theo kiểu Việt Nam?

Tiếng giày dép khua vang cắt ngang dòng suy nghĩ của tôi. Những tiếng cười giòn tan ngoài hành lang, rồi nín bặt trước cửa phòng tôi. Hàng chục bàn tay cùng gõ cửa một lúc. Lần này tôi đáp “có”. Cửa hé mở, một loạt bộ mặt hớn hở ló vào, mừng tôi mới đến. Các bạn mới của tôi ùa vào phòng, vừa chen lấn vừa cười nói. Một số mặc đồng phục, một sổ khác vẫn giữ chiếc áo dài Việt Nam. Họ hỏi tôi từ đâu đến, trước học trường nào. Tôi rất thích khi thấy các bạn trò chuyện bằng tiếng Việt. Nhưng điều đó cũng là lẽ đương nhiên vì giữa chúng tôi có người ngoại quốc nào đâu, không giống khi xưa nữ sinh trong trường phần đông là người Pháp.

Các bạn trẻ hơn tôi, tôi thấy họ vô tư hơn, vui tươi hơn, tự nhiên hơn. Có thể do họ chưa từng trải qua cảnh nghèo đói, chẳng thiếu thứ gì nên mới nhìn đời lạc quan như vậy. Tôi rất vui được làm bạn với những cô gái hạnh phúc đó.

Rồi cũng đến lúc họ phải chia tay để lên lớp, hẹn sẽ trở lại đón tôi đi ăn chiều. Sáu giờ rưỡi tối, tôi đã mặc chiếc áo dài đẹp nhất, dùng dải nơ buộc tóc ngang lưng rồi ngồi đợi. vẫn đám bạn ồn ào ấy kéo tôi qua các hành lang hun hút, xuống nhiều cầu thang. Tôi đi theo họ, lòng cứ lo đến tối sẽ không tìm được lối về phòng.

Đến trước cửa nhà ăn, tôi thấy từng nhóm nữ sinh túm tụm trò chuyện. Thật lạ là họ không phải xếp hàng như ở các ký túc xá khác. Tôi đem ý nghĩ ấy trao đổi với các bạn thì họ phá lên cười giễu: tôi còn lạc hậu quá! Một cô nói:

— Ở đây không xếp hàng, không có hình phạt. Vì học sinh đệ nhị được coi là đã lớn, tự biết cư xử đúng đắn rồi.

— Không ai cư xử xằng bậy bao giờ sao?

— Có chứ. Gặp trường hợp ấy, thì nói với người đó, người đó phải sửa chữa.

— Nhưng ai nói?

— Ai cũng được. Mình, hoặc người khác, hoặc một bà xơ.

Đúng lúc ấy, một nữ tu bước vào nhà ăn. Như có hiệu lệnh, tất cả đều nối gót vào theo, ai ngồi đâu tùy ý. Tôi ngồi cùng các bạn thành một bàn sáu người. Chúng tôi đang ở xa căng tin. Trên bàn bày sẵn món nhập bữa, một món thịt và rất nhiều cơm. Tôi ngạc nhiên là được ăn cơm chứ không phải bánh mì. Một bạn giải thích ngay:

Từ ngày không có đứa nào người Pháp ở nội trú nữa, các mẹ tiến hành khảo sát rồi thể theo ý kiến chung, cho tụi mình ăn cơm chứ không ăn bánh nữa.

— Hay thật! tôi thốt lên.

— Chưa hết đâu. Cậu có biết đây là trường duy nhất họ cố gắng gọi chúng mình theo tên Việt Nam không? Ở trường trung học Pháp bình thường, nhất định cậu sẽ bị khoác một cái tên Tây để các cô giáo gọi cho tiện.

— Cậu có thích được mang tên Jeannette hay Cécile không? một bạn khác vừa hỏi vừa cười ngặt nghẽo.

Quả là càng lúc tôi càng thấy mình thật may mắn được vào học một trường đặc biệt thế này.

Bữa cơm diễn ra trong không khí thân ái và lịch sự, người nào cũng tranh nhường miếng ngon cho người khác.

Ăn xong, mọi người đến phòng giải trí. Ở đây cũng không có ai giám sát, người chơi cờ, người đọc sách. Tôi viện cớ còn mệt vì đi đường, xin lui về phòng sớm. Tôi cần suy nghĩ một mình.

Nằm dài trên giường, tôi tận hưởng cái thú được có một phòng riêng biệt, như hang ổ của mình. Nếu mẹ và các em tôi chứng kiến sự yên tĩnh và sang trọng xung quanh tôi lúc này nhỉ! Trên bàn đầu giường có một nhành hoa trinh nữ mà một bàn tay bạn bè nào đã cắm vào cốc nước trong suốt. Đời tôi chưa bao giờ gặp chuyện tương tự. Nhớ lại các trường nội trú tôi đã từng biết: từ trại mồ côi đến những năm học ở Sài Gòn, tôi nghĩ mình đã vượt được những thử thách gay go nhất. Lòng thanh thản, tôi chìm vào giấc ngủ.

Tiếng chuông leng keng làm tôi thức giấc. Ngoài hành lang, giọng trầm trầm của một nữ tu xuớng lên Benedicamus domini, các giọng khác ngái ngủ đáp Deo gratias.* Nằm cuộn tròn trong chăn ấm, tôi nhìn ánh đèn chiếu sáng trần các phòng bên, vì các tường ngăn xây hở khoảng năm mươi phân ở phía trên. Các vòi nước đồng loạt mở ào ào. Mọi người đang làm vệ sinh buổi sáng. Tiếng đánh răng, tiếng cốc va vào thành bồn rửa, tiếng súc miệng. Tối qua, tôi đã lầm, không có hang ổ, sự yên tĩnh của tôi chỉ là một thứ mồi nhử. Lúc này tôi cảm giác đang ở giữa nơi công cộng, nhất cử nhất động đều phơi bày trước thiên hạ. Rất có thể có bạn láng giềng bên phải hoặc bên trái sẽ bất thần bảo tôi: “Này, cậu không đánh răng buổi sáng à?” “Phải cẩn thận mới được”, tôi vừa nghĩ bụng vừa bắt đầu thực hiện việc vệ sinh cá nhân cùng các bạn.

•

Benedicamus domini, Deo gratias: Tiếng Latin trong nguyên bản, là những câu ca ngợi Chúa.

Tôi vừa mặc quần áo xong thì họ gõ cửa, dường như có một con mắt vô hình vẫn không ngừng rình mò lúc tôi tỉnh giấc.

— Đi ăn sáng chứ? ai đó thì thào.

Tôi mở cửa. Tất cả các bạn hôm trước đều có mặt, mặt mũi tươi tỉnh, quần áo chỉnh tề cũng như tôi. Cái đó gọi là tác động của tập thể. Nghe thấy bạn phòng bên đánh răng, ta cũng đánh răng; im lặng có nghĩa là bạn đang thay quần áo, vậy ta cũng làm thế; vân vân… Xong các thủ tục buổi sáng ấy, học sinh cùng kéo nhau xuống nhà ăn, không cần ai thúc giục.

Không khí nhà ăn vẫn dễ chịu như chiều hôm trước. Tôi không ưa cốc cà phê sữa, giá được bát cháo hay mì thì thích hơn. Các bạn tôi vừa ăn vừa nói chuyện, vẻ hoàn toàn thỏa mãn. Nhưng tôi đã mất cảm giác lâng lâng ban đầu. Tất nhiên, tôi vẫn coi là mình may mắn được học trường tốt nhất, khác nào chuột sa chĩnh gạo. Nhưng ý nghĩ là mình vừa khám phá ra một góc thiên đường đã dần dần mờ nhạt.

Vào giờ tiếng Pháp tôi gặp lại Đỗ, cô bạn cũ; nó ở ngoại trú nên lúc mới đến tôi chưa gặp. Hai đứa mỉm cười nhìn nhau qua đầu các bạn. Tôi nóng lòng chờ đến giờ ra chơi, muốn biết ý kiến của Đỗ về thầy trò ở đây ra sao. Nó có cảm thấy bất an như tôi hay không?

Hết tiết học, tôi lập tức ra gặp nó, hai đứa đi ra phía vườn hoa. Những lá thông nhọn sào sạo dưới chân, không khí ăm ắp mùi nhựa hăng hắc.

— Đẹp quá! tôi thốt lên. Khác hẳn cảnh ta thấy ở Nha Trang.

— Đúng. Nhưng mình thích Nha Trang hơn.

— Ở đây cậu không vừa ý ư?

— Vừa ý hay không không quan trọng, Đỗ giãi bày. Mình đến đây để học. Các bà xơ dễ thương thật, nhưng mình không theo đạo của các bà. Còn học sinh, họ chẳng có điểm gì chung với bọn mình đâu, không biết gì về lịch sử, văn học nước ta. Không kể được tên một thi sĩ Việt Nam nào. Đến Nguyễn Du, họ cũng biết lơ mơ thôi.

— Kỳ thật. Cậu không nhầm chứ?

— Không nhầm tí nào. Rồi cậu sẽ thấy.

— Thế họ biết những gì?

— Những gì mà cậu không biết, Đỗ mỉm cười đáp. Ví dụ biết những ca sĩ đang được hâm mộ ở Paris, biết màu sắc nào thịnh hành nhất ở Pháp mùa thu này… Mình cược là cậu mù tịt những chuyện ấy.

— Thế thì cậu thắng cuộc rồi. Mình không thể hình dung Paris là thế nào. Cậu có nghĩ phố xá bên đó cũng san sát những nhà như ở ta không?

— Mình không biết. Cậu thấy đấy, mình thấy ở ngoại trú cũng tốt, khỏi phải tiếp xúc với những kẻ mình chả biết nói chuyện gì cùng.

Suy nghĩ một lát, Đỗ nói thêm:

— Kể cả tính cách của họ cũng lạ lắm. Mười lăm tuổi rồi mà vẫn vỗ tay nhảy nhót, cười đùa ầm ĩ như con nít.

— Như thế mà không bị khiển trách sao?

Đỗ cười:

— Không hề. Lại còn được coi là hồn nhiên, thẳng thắn nữa kia.

Rồi Đỗ hạ giọng:

— Cậu biết không, những gì trước đây bọn mình được khuyên tu dưỡng, thì ở đây có vẻ lại là xấu. Cậu mà “ăn nói nghĩ trước nghĩ sau, giữ gìn ý tứ” thì người ta cho là cậu không thật thà. Không nói ra những điều mình nghĩ xấu về người khác để họ khỏi phật lòng, họ bảo là giả dối. Cho nên ở cái xó này, mình không được ưa thích lắm. Cậu phải thật cẩn thận đây, biết đâu với cậu rồi cũng thế.

Những tiết lộ của Đỗ làm tôi hoang mang. Tôi kinh hoàng nghĩ tới muôn vàn khó khăn sẽ phải vượt qua.

— Cậu cảnh báo mình thế này thật tốt. Tiếc rằng cậu không cùng ở nội trú, có hai người sẽ chống đỡ tốt hơn. Sao cậu không vào đây ở?

— Tiền nội trú quá đắt. Mà này, bố mẹ cậu chịu bỏ tiền để cậu ở sang thế à?

Tôi im lặng. Thật bất tiện nếu phải thú nhận với Đỗ rằng tôi đến được đây là nhờ ân huệ của một bà sùng đạo, bà này coi thường tôi đến mức giúp mà chẳng cần biết gì về tôi cả. Cuối cùng tôi nói thật:

— Không, bố mẹ mình không chi tiền. Mình ở đây là do một sự tình cờ may mắn thôi.

Rồi tôi kể hết chuyện gặp bà N. như thế nào. Đỗ chăm chú nghe, rồi kết luận:

— Quả là cậu gặp may. Hẳn là do kiếp trước cậu đã chịu khó tu nhân tích đức.

Đỗ theo đạo Phật và tin vào thuyết luân hồi. Từ khi chịu lễ kiên tín, tôi không cùng ý kiến với nó, nhưng chẳng dại gì tranh luận để phương hại đến tình bạn của hai đứa. Nhất là tín ngưỡng mới của tôi hãy còn mong manh, chắc chắn tôi không đủ lý lẽ đối đáp niềm tin vững chắc của bạn, niềm tin mà mới đây thôi tôi vẫn còn chia sẻ.

Được ở gần bên, hai đứa chúng tôi cảm thấy hạnh phúc và thanh thản hệt như hồi nào.

— Cậu biết bà N. có cô con gái học lớp đệ tam chứ?

— Có, tôi đáp. Tên là Marie-Paule thì phải.

— Ôi, con bé có tên Tây à? Bố mẹ nó đều là dân ta kia mà.

— Nó theo đạo, đó là tên thánh. Cậu biết mà, trong lịch các thánh làm gì có tên Việt Nam! tôi nói để bào chữa cho bà N.

Hơi tiếc vì sự nhanh nhảu đoảng của mình, tôi tiếp:

— Hôm qua giờ ăn cơm, mình đến gặp chào nó. Để làm tròn bổn phận thôi, nhưng nó có vẻ lạnh nhạt lắm, chắc sau này sẽ ít chơi với nhau.

Đỗ mỉm cười khó hiểu:

— Cậu còn phải học nhiều. Cậu đến chào nó vì mắc nợ mẹ nó. “Uống nước nhớ nguồn”, phải không nào?

— Chính thế! Chứ con bé ấy với mình không nghĩa lý gì, và mình không tìm cách làm thân với nó.

— Cậu nhầm ở chỗ đó đấy. Theo mình, nó khinh cậu vì thấy cậu quỵ lụy.

Tôi tròn hai mắt:

— Nhưng thế thì còn luân thường nào nữa!

Cả hai bỗng phá lên cười. Bình tĩnh rồi, Đỗ mới nghiêm giọng:

— Thấy chưa, với chúng mình thì tỏ lòng biết ơn là một bổn phận, còn với họ thì là biểu hiện sự hèn hạ.

Những lời nói đó đã hoàn toàn lấy đi của tôi niềm hy vọng được sống yên thân ở chốn này. Tôi càng thấy có Đỗ ở bên là quý giá; ít nhất tôi cũng có người để tâm sự. Tôi nói:

— Cậu biết không, mình sẽ học thật chăm chỉ để đạt kết quả tốt, còn những chuyện khác, mình sẽ hết sức cố gắng giữ thái độ trung lập.

Trong khi trò chuyện, hai đứa cứ đi sâu mãi trong vườn, quên cả thời gian. Tôi giục Đỗ quay về.

— Khéo chúng mình nhỡ giờ học sau rồi đấy nhỉ? Đỗ nói.

— Mình không rõ. Tiếc là chúng ta chẳng ai có đồng hồ. Dù sao cũng phải về thôi.

Chúng tôi chạy vội qua các lối đi vắng vẻ, không còn bóng học sinh nào. Rõ là muộn giờ rồi, nhưng muộn bao lâu? Hai đứa đến trước cửa lớp mà không dám vào. Mọi người đồng loạt quay ra nhìn chúng tôi. Tôi giận mình quá: ngay ngày đầu đã gây nên chuyện, thật dại dột!

— Các con vào đi! mẹ Véronique gọi bằng giọng không có vẻ gì là giận dữ.

Hai đứa lí nhí xin lỗi, đi về chỗ.

— Thế nào, đã xảy ra chuyện gì? mẹ Véronique dịu dàng hỏi.

Tôi còn đang tìm cớ thì Đỗ đã đáp:

— Chúng con mải nói chuyên nên quên mất giờ ạ.

Đỗ nói tiếng Pháp với giọng đặc Việt Nam. Nó nhìn thẳng vào mắt mẹ Véronique. Tôi thật sự tự hào về nó.

— Hai con mới quen nhau mà đã say sưa trò chuyện. Chủ đề hẳn phải rất đáng quan tâm. Vậy có thể cho mẹ biết nói chuyện gì được không?

Tôi lo lắng nhìn Đỗ. Đám học sinh lúc thì nhìn Đỗ, lúc quay sang mẹ Véronique, giống như người đang xem thi đấu bóng bàn. Đỗ đáp đơn giản:

— Chúng con đã quen nhau từ lâu ạ, hồi còn học ở cấp dưới.

— Tốt lắm, mẹ Véronique tươi cười, rồi quay sang tôi: Mẹ vui khi thấy con gặp được bạn cũ. Như vậy con sẽ đỡ cảm thấy lạ lẫm. Lần sau phải để ý đừng quên giờ học đó.

Ngừng một lát, mẹ tiếp:

— Mẹ mong rằng tình bạn đó không ngăn cản con làm quen với các bạn mới. Chúng ta cố giữ cho lớp này đoàn kết, không chia bè kết nhóm.

Mẹ Véronique tiếp tục giảng bài văn học. Chúng tôi đang bàn về chủ nghĩa tượng trưng. Bằng các ảnh chụp, bà cố giải thích cho chúng tôi hiểu khái niệm tượng trưng là thế nào. Chúng tôi được quan sát lần lượt bức tranh vẽ một thiếu nữ tươi tắn tượng trưng cho tuổi trẻ, rồi bức tranh vẽ cánh đồng đầy hoa mào gà để biểu thị mùa hạ.

Tôi nhớ đến những bức tranh Tàu thường vẽ phong cảnh mù sương gợi nên tâm trạng buồn man mác, thường đề mấy câu thơ. Như thế có là tượng trưng không? Tôi không dám hỏi bà giáo. Nếu những điều Đỗ nói là đúng, mà tôi chắc nó nói đúng, hẳn là chẳng đứa học sinh nào có mặt trong lớp này từng được ngắm một bức tranh thời Tống. Vậy có nêu vấn đề ra cũng vô ích.

Có Đỗ là bạn học, tôi vui hẳn. Chỉ tiếc là nó ở ngoại trú, mỗi lần nó chia tay để về nhà, tôi lại thấy nhói lòng.

Tuy nhiên, cuộc sống ở đây không hẳn là khó chịu. Cái sai lệch về văn hóa mà Đỗ nhấn mạnh là có thật, nhưng không thấy rõ. Bề ngoài, cuộc sống nội trú đối với tôi cũng hài hòa, êm đẹp. Dù sao tôi cũng thán phục hệ thống giáo dục ở đây, đối với tôi, đó là một hệ thống hoàn toàn mới mẻ.

Trường dạy từ lớp đệ lục đến lớp tú tài triết. Có khoảng ba trăm nữ sinh, chia làm ba khối tự quản, mỗi nhóm có khu vực riêng, giờ giấc riêng. Bọn ít tuổi nhất, từ đệ lục đến đệ tứ, sống theo từng cặp. Bọn đệ tam, tuổi mười bốn là tuổi dậy thì theo người ta nói, được tổ chức thành nhóm nhỏ sáu người một, gọi là “gia đình”, mỗi gia đình có một “mẹ” do họ bầu ra, ai nấy đều phải vâng lời. Các nhóm học sinh đệ nhị và đệ nhất lớn hơn, chừng mươi mười hai người, cũng tự bầu lấy nhóm trưởng. Còn các vị “triết gia”, biệt danh mọi người đặt cho học sinh lớp tú tài triết, thì được coi là đủ khôn lớn để sống thoải mái không quy tắc gò bó, hệt như các sinh viên mà tương lai họ sẽ trở thành.

Một tổ chức như thế tạo ra tâm lý mỗi người phải tự chịu trách nhiệm về thái độ và hành vi của mình. Ai nấy đều cố gắng cư xử cho thật mẫu mực. Do đó, cuộc sống tập thể khá dễ thở.

về mặt này, cácề mặt này, các bà nữ tu nêu gương trước. Trong bốn năm nội trú, tôi chưa thấy một bà nào tỏ ra thiếu bình tĩnh. Vì vậy, nếu có ai trong chúng tôi bỗng dưng nổi xung lên vì chuyện gì, chỉ cần bắt gặp ánh mắt ngạc nhiên thực sự của các bà là người đó thấy xấu hổ, khổ tâm hơn là bị trừng phạt nghiêm khắc.

Tình hình tại tu viện Chim Non là như thế. Chúng tôi sống giữa thiên nhiên, phong cảnh tuyệt vời, xa tiếng ồn ào của cuộc đời thực.

Với điều kiện xin hưởng “chế độ tự do” - một thứ cam kết tinh thần buộc chúng tôi sử dụng thì giờ rỗi để học, chứ không để chuyện gẫu - chúng tôi có quyền được làm việc tại phòng mình, ngoài vườn hoặc bất kỳ đâu, không cần ai kiểm soát. Chỉ cần hứa một điều: không vượt ra ngoài phạm vi khuôn viên. Nhưng có ai muốn vượt đâu? Vườn rất rộng, chúng tôi không hề có cảm giác bị giam hãm.

Tôi thích nghi dễ dàng với hoàn cảnh, kết thân với nhiều bạn và nghe không chán về những kỳ quan ở Paris mà họ kể: nhà thờ Sacré-Coeur, quảng trường Temes. Một vài đứa có máy quay đĩa. Chúng được nghe những đĩa mới nhất từ Pháp đưa sang: Mouloudji, Line Renaud hoặc ông già Duval. Suốt ngày chúng tôi lầm rầm những bài hát thịnh hành. Tim bên tim… hoặc Sao chàng đến muộn?

Tôi phát hiện họ mê tất cả những gì từ Pháp gửi sang, dường như nước Pháp là quê cha đất tổ của họ. Từ vật nhỏ nhất, họ cũng giữ gìn hết sức trân trọng. Một đứa xúc động khoe với tôi chiếc lá rụng mà chú nó đã nhặt ở vườn hoa Luxembourg mùa thu năm ngoái. Tôi nhìn chiếc lá màu thẫm ép kỹ giữa hai trang sách. Montmartre, Luxembourg! Những địa danh ấy với tôi chẳng có ý nghĩa gì hơn tên những thành phổ cổ đại, những thành phố đã chết, sức hấp dẫn của chúng chỉ là để người ta mơ mộng. Tôi chẳng hề có ý muốn một ngày kia được đến thăm chúng.

Tôi thực sự ngạc nhiên thấy các bạn có vẻ rất thân Pháp, dường như chế độ thực dân chưa từng tồn tại.

Đôi khi, muốn tỏ cho họ thấy mình cũng có nét riêng để họ phải học hỏi, tôi ngâm những bài thơ của các nhà thơ Việt Nam mà tôi đặc biệt yêu thích. Họ nghe mà chẳng hiểu gì, còn tỏ vẻ giễu cợt. Bực mình, tôi giữ lại tri thức cho riêng mình, không chia sẻ nữa.

vẫn giữ tình bạn trongẫn giữ tình bạn trong phạm vi sở thích hòa hợp, còn sở thích của riêng tôi thì giấu biệt. Đỗ quan sát thái độ nhượng bộ của tôi, không giấu vẻ mai mỉa.

Từ ngày về lớp muộn, hai đứa không có dịp chuyện riêng với nhau. Có mặt các bạn khác, chúng tôi chỉ nói những chuyện tầm phào. Tôi chưa nghĩ ra cách nào, thì một lần nữa Đỗ lại tìm ra biện pháp. Một hôm, tiếng chuông hết tiết vừa dứt nó đã kéo tôi ra vườn:

— Đi nào, mình đã mượn được đồng hồ, không sợ về muộn nữa đâu.

Tôi vui vẻ theo nó. Thực ra, bỏ qua những biểu hiện bề ngoài, tôi vẫn cảm thấy mình hơi đơn độc. Tất nhiên, tôi không chín chắn bằng Đỗ, tôi vẫn thích cùng đám bạn mới quen cười đùa hoặc nghe nhạc, nhưng do từng trải cuộc đời, do nền giáo dục được hấp thụ từ bé, mọi cảm xúc của tôi đều trái ngược với họ. Tình thân của tôi với họ không giả tạo, nhưng hời hợt.

Tôi luôn thích thú khi được ở trong vườn hoa yên tĩnh. Chúng tôi xõa tóc đi dưới nắng ấm.

— Ở đây thật dễ chịu, tôi nói

Đỗ cười chua chát:

— Vườn hoa này là một tấm màn ảo giác ngăn không cho cậu tiếp xúc với đời. Cậu biết không, quân ta đã đánh bại quân Pháp ở Điện Biên Phủ! Mình nghĩ là chế độ thực dân sắp chấm dứt rồi.

— Thắng lợi rồi! tôi chạy lao xuống dốc, reo lên không cần giữ ý.

Đỗ chạy theo, rồi hai đứa cùng thở hổn hển, nằm ườn dưới một gốc cây.

— Sao ở đây không thấy ai nói gì? tôi hỏi khi vừa lấy lại hơi.

Đỗ không đáp. Chúng tôi ngửa mặt lên trời, nghe tiếng chim hót ở một cành lá ngay trên đầu.

— Bây giờ sẽ ra sao? tôi lại hỏi tiếp.

— Sẽ có một hội nghị ở Genève để phân chia đất nước. Miền Bắc, tới vĩ tuyến mười bảy, sẽ theo chế độ cộng sản do Bác Hồ làm chủ tịch.

— Còn miền Nam? Nói cho cùng thì đó mới là mối quan tâm hàng đầu của chúng mình, chẳng phải vậy sao?

— Miền Nam sẽ dưới trướng của hoàng đế Bảo Đại. Hình như sẽ tổ chức tuyển cử để dân chúng khẳng định sự ủng hộ dành cho nhà vua.

— Mọi người phản ứng thế nào?

— Cậu biết rồi còn gì, nhiều người mừng lắm chứ. Hôm qua, ông chú mình kéo cả nhà ra tiệm ăn mừng thắng lợi. Nhà mình còn gặp nhiều gia đình khác, ai nay đều hoan hỷ ấy chứ.

— Cậu được ở ngoại trú thích nhỉ. Giá tối qua mình cũng được đi cùng cậu.

Mắt nhìn xa xầm, Đỗ vừa kể chuyện ăn mừng tối hôm trước vừa cười mủm mỉm.

— Thôi, đến giờ rồi.

Nó đứng lên, rũ sạch những lá thông vương trên áo len.

Tôi miễn cưỡng đứng lên. Hai đứa quay về, sóng bước bên nhau, tự nhủ phải giữ kín bí mật này mặc dù lòng muốn báo mau tin mừng cho cả lớp.

Càng nghĩ, tôi càng lo cho bố mẹ. Cầu trời cho những biến động này không làm đảo lộn cuộc sống yên tĩnh ở Tuy Hòa. Tôi lo nhất là bị mất liên lạc với gia đình. Đỗ cũng lo, vì nó cũng xa nhà như tôi. Nó hứa sẽ đi tìm bản đồ để xem cái vĩ tuyến mười bảy ấy ở đâu.

Trong lớp, mẹ Véronique nhận ra vẻ lơ đãng của tôi.

— Con có vẻ không tập trung. Có chuyện gì vậy?

— Vâng, quả là con hơi mệt ạ.

— Nếu cần, con có thể về phòng nghỉ.

— Cảm ơn mẹ, con sẽ ổn thôi, tôi khẳng định.

Tôi cố gắng tập trung vào bài giảng nhưng cái vĩ tuyến mười bảy ấy cứ lởn vởn trong tâm trí. Nếu Tuy Hòa thuộc về miền Bắc, tôi sẽ vĩnh viễn bị chia cắt khỏi gia đình. Vấn đề vật chất không đáng sợ: tiền học của tôi đến hết tú tài do bà N. trả, tôi không lo túng thiếu. Không, vấn đề chính là có thể tôi lại bị đơn độc trên cõi đời này. Tôi không thể chịu đựng cảnh đó một lần nữa. Trước đây đã phải chịu đựng, nay thì tôi phải tự đặt ra giới hạn, dù thế nào tôi cũng phải trở về với gia đình.

Cuối cùng hóa ra tôi ốm thật vì lo lắng, bồn chồn. Mẹ Véronique yêu cầu tôi phải về phòng nghỉ:

— Con hãy về nằm nghỉ. Chiều nay sẽ có y tá đến khám.

Tôi biết y tá đến thăm bệnh thì bà N. lại phải trả thêm tiền. Thật khó coi khi nuôi tôi ăn học lại tốn kém hơn chính cô con gái của bà. Vào cuối buổi chiều, cô y tá đến lấy nhiệt độ. Tôi bị sốt, tuy không cao nhưng vẫn là sốt.

— 38 độ, tôi e là em phải nằm nghỉ hoàn toàn trong hai bốn giờ tới.

Lại một ngày tốn kém nữa. Cái “bà rất tốt bụng”, như xơ Ái quen gọi, có lẽ một ngày kia sẽ ngán và thôi không giúp tôi nữa. Khối kiến trúc tương lai tôi vốn bấp bênh thì nay sẽ sụp đổ tan tành.

Hôm sau, y tá lại đến. Đêm trước tôi ngủ không yên, đầy mộng mị, lại húng hắng ho. Con sốt vẫn không lui.

— 37 độ 8, cô y tá nói. Em thấy trong người thế nào?

— Em hơi mệt, nhưng không đau ở đâu cả. Tại sao cứ sốt thế nhỉ?

— Tôi sẽ dẫn em đi bác sĩ để khám cho rõ.

Bác sĩ. Tôi lại bị bệnh lần nữa hay sao? Nghĩ đến cái vòng luẩn quẩn những khám, những thuốc men mà tôi thấy không còn hơi sức nào nữa, tôi cứ tưởng mình đã khỏi hắn bệnh cũ. Tôi khóc nức nở, trút nỗi lo sợ vào hai hàng nước mắt.

Đến giờ chơi, các bạn vào thăm thấy mắt tôi đỏ hoe, dáng vẻ ủ rũ, nên càng ra sức chăm chút, người vụng về lau mặt, người mang lại cốc nước. Tôi giận mình đã để các bạn trông thấy mình tiều tụy. Nhớ câu mẹ thường hay giễu tôi về cái tật “mau nước mắt”: “Ra đi tiểu đi, sẽ bớt khóc ngay!” Nghĩ đến đó, bất giác tôi bật cười. Một bạn nói:

— Mình thích nhìn cậu cười hơn. Thì ra là chuyện không đáng phải buồn lâu.

Rồi họ yên tâm ra về. Đỗ nán lại sau cùng. Trước khi ra tới cửa, nó dúi vào tay tôi một mảnh giấy. Cử chỉ quen thuộc ấy làm tôi nhớ lại cái thời bị nhốt trong nhà vì chuyện thầy Đức, tôi chỉ có quan hệ với bên ngoài qua những mẩu thu mà Đỗ hoặc Ghi tìm cách tuồn cho tôi. Bốn năm đã trôi qua kể từ ngày ấy, bốn năm mà cứ nhu tôi đã bước sang một cuộc đời khác, vì cả con người và suy nghĩ của tôi đều đã thay đổi.

Mảnh giấy nắm chặt trong tay, tôi muốn lùi mãi cái thời khắc mở ra xem. Tôi biết trong đó Đỗ vạch rõ vĩ tuyến mười bảy chạy qua đâu. Tôi sắp biết cái gì chờ đợi mình. Mảnh giấy mềm đi trong bàn tay nóng hổi. Tuy Hòa nằm ở miền Bắc hay miền Nam? Lời đáp nằm ngay trong đó, mà tôi không dám mở. Hãy cứ nắm chặt lấy, chưa mở vội để cố tình kéo dài giây phút trước tai họa. Vì sự hiểu biết là một trái độc. Chẳng phải Adam và Eva đã phải trả giá đó sao? Trái táo của tôi đang nằm trong tay tôi dưới dạng một viên giấy nhỏ xíu.

Cuối cùng, tôi cũng trải mẩu thư ra giường, cẩn thận vuốt lại chỗ nhàu nát. Đỗ đã phác họa một bản đồ sơ sài miền Bắc tô đỏ, miền Nam tô vàng. Đường vĩ tuyến mười bảy cắt ngang, để Tuy Hòa lại phía dưới. Vậy là yên tâm rồi. Tôi nhìn tấm bản đồ, vẫn còn ngờ ngợ chưa dám tin. Một lần nữa tôi gặp may, và cứ mỗi lần như thế tôi lại thấy ngỡ ngàng. Tại sao phần may lại về tôi? So với hàng trăm con bé cùng chia sẻ số phận không may ở trại trẻ mồ côi, tôi nào có hơn gì?

Phía dưới bản đồ, Đỗ tinh nghịch viết: “Hy vọng tin này sẽ làm cậu hét sốt.”

Nó đã lầm: tôi vẫn sốt. Cô y tá bước vào, tay bưng khay:

— Thức ăn đây, em ăn đi. Đến ba giờ chiều, tôi sẽ đưa em đi khám bác sĩ. Nhớ chuẩn bị sẵn sàng.

Tôi muốn biết những việc khám bệnh, thuốc thang này gây tốn kém bao nhiêu cho bà N., nhưng hỏi thẳng thì không tiện. Phải khéo léo mà hỏi ngay, kẻo cô y tá đã sắp đi ra. Tôi làm bộ nói bâng quơ:

— Em được chăm sóc cứ như bà hoàng. Chắc đến cuối tháng, bố mẹ em lại nhận được giấy báo thanh toán thêm đấy nhỉ?

— Khỏi phải nói? Nếu bệnh kéo dài, có thể phải chi gấp đôi vào cuối kỳ ấy chứ.

Tôi bàng hoàng. Gấp đôi. Bà N. sẽ nghĩ sao? Dù sao thì xét về mặt tình cảm, tôi chỉ là người xa lạ mà bà hoàn toàn dửng dưng. Tôi nhìn khay thức ăn mà chẳng mấy thèm. Mẹ tôi thường nói: “Ăn tốt là bí quyết của sức khỏe.” Tôi gắp một miếng thịt đưa lên miệng, nó nhạt thếch. Tôi cố nhai, nhưng càng nhai càng không nuốt nổi. Tôi nhả bã vào đĩa rồi ngủ thiếp đi vì mệt.

— Mau dậy đi, trễ mất rồi, cô y tá lay tôi dậy. Rồi chỉ khay thức ăn còn nguyên:

— Em vẫn không ăn gì. Như vậy làm sao khỏi được?

Tôi vội mặc quần áo, theo cô ra xe, vào thành phố.

Từ ngày đặt chân tới Đà Lạt cách đó hai tháng, tôi chưa hề ra phố, nên hôm nay rất vui khi được thấy lại nhà cửa, phố xá, cửa hiệu, và nhất là thấy dân chúng đi lại với muôn màu sắc. Từ tu viện ra phổ, cứ như là đi sang một nước khác. Hai tháng sống ở cấm cung, trong một thứ không khí văn hóa mập mờ nơi học sinh học ngôn ngữ của Racine nhưng lại nói chuyện với nhau bằng tiếng Việt Nam - đã làm tôi quên mất những hình ảnh quen thuộc trên.

Xe đậu trước phòng khám của bác sĩ. Trong phòng chờ, một ông và một bà ăn mặc sang trọng đang ngồi xem lướt mấy tờ báo. Trên một chiếc trống lớn bằng đồng có đặt một lọ hoa giả. Chỉ thoạt nhìn cũng hiểu ngay là công khám bệnh ở đây không phải ai cũng kham nổi. “Lại chi tiêu tốn kém”, tim tôi nhói đau khi nghĩ thế. Chúng tôi ngồi xuống ghế chờ đến lượt. Bên ngoài cửa sổ là một khoảng trời xanh.

Cửa bật mở, bác sĩ vẫy tay ra hiệu mời chúng tôi vào. Bà khách sang trọng nhướng mày nhìn lên vẻ ngạc nhiên. Ông bác sĩ mỉm cười giải thích:

— Đây là một học sinh nội trú, cần phải về tu viện sớm. Vả lại, cũng không lâu đâu.

Cửa đóng lại sau chúng tôi. Bác sĩ chỉ vào một căn phòng tối:

— Cô cởi đồ ra.

Tôi lúng túng. Cởi đồ ra trước một người đàn ông? Và phải cởi những gì? Lẽ ra cô y tá phải dặn tôi trước, nhưng lúc này cô ta lại ở phòng bên. Tôi run run cởi áo dài. Phải phơi thân hình gầy gò, đôi vai xương xẩu và bộ ngực lép, tôi xấu hổ không để đâu cho hết. Tôi đã mười chín tuổi, không còn nhỏ nhít gì nữa, mà ông bác sĩ thì chưa già. Ông ta hẳn đoán được tâm trạng tôi, nên nói rất to như thể tôi đang ở rất xa vậy:

— Cô cởi trần ra, ép ngực vào cái bảng sắt kia. Tôi sẽ chụp phổi cho cô.

Tôi làm theo. Ngực chạm vào mảng kim khí lạnh khiến tôi rùng mình. Cả phòng chìm trong ánh sáng xanh lơ.

— Hít vào, ngừng thở.

Bóng tôi và cái giọng đàn ông ấy gợi thật nhiều cảm xúc, gần như êm dịu.

— Chà chà… vẫn còn vài vét.

Tôi hầu như không nghe thấy gì. Mắt nhắm, tôi xúc động nhớ lại những vuốt ve của thầy Đức khi xưa. Từ hồi ấy đến giờ, tôi nào có nghĩ đến thầy nữa, sao bây giờ lại bỗng nhớ da diết thế này. Nếu ông bác sĩ định chạm vào người tôi lúc này, có lẽ ông sẽ nhận được sự ưng chịu.

— Ho nào.

Tôi đờ người vì thất vọng.

— Ho đi chứ! ông ta nhắc.

Tôi ho.

— Tốt, cô mặc áo vào, rồi ra kia gặp tôi.

Thế là hết ư? Tôi suýt khóc vì hụt hẫng.

Trong phòng: cô y tá ghi lại những lời dặn của bác sĩ. Thấy tôi có vẻ buồn, ông nói:

— Đừng lo. Tình hình nhìn chung khả quan, không thấy xuất hiện các hang lớn nữa. Hai tháng nữa cô sẽ khỏi.

Tôi nở nụ cười gượng gạo.

Quãng đường về buồn thiu, cả tôi lẫn cô y tá chẳng ai muốn nói gì.

Tôi phải quay lại với chế độ uống Rimifon, mỗi ngày nhiều bữa nằm nghỉ bắt buộc, ăn thêm một bữa phụ lúc bốn giờ chiều. Tôi tránh không nghĩ đến chuyện thuốc thang tốn kém và phản ứng của bà N.

Suốt năm học ấy, vì bị bệnh nên tôi phải sống cách biệt với các bạn, mỗi tuần chỉ dự hai giờ lên lớp, do đó rất ít tiếp xúc với họ. Tôi sinh ra chán nản, không thiết học, ngồi hàng giờ liền chẳng làm gì, mắt không nhìn đi đâu và tâm trí trống rỗng. Có lúc tôi thơ thẩn một mình ngoài vườn, trong khi các bạn khác miệt mài trong lóp học. Tôi luôn nghĩ đến thầy Đức; bốn năm đã trôi qua, bây giờ tôi mới thấy đau khổ vì sự đổ vỡ đột ngột. Tôi tiếc là đã không tìm cách giải thích với thầy, rằng lúc đó tôi bất lực không thể nào liên lạc với thầy để bày tỏ nỗi lòng mình. Bởi hình ảnh thầy vẫn còn in đậm trong tôi. Càng nhận thức được nỗi cô đơn về tình cảm hiện nay, tôi càng nuối tiếc những phút êm đềm thuở còn bên nhau. Tôi biết, mất tôi, chàng chẳng luyến tiếc gì, vì đã có nhiều nữ sinh lần lượt thay thế. Nhưng đó cũng là lỗi tại tôi: tôi đã chấp nhận việc cắt đứt quan hệ một cách dễ dàng. Như vậy làm gì mà chàng chẳng ve vãn các cô khác.

Một ý nghĩ táo bạo lóe trong óc tôi: hay viết thư cho chàng? Chắc Đỗ có địa chỉ. Tôi sẽ nói là rất cần có chàng. Không, có mà điên. Thời gian đã qua lâu, hai người lại không cùng ở một nơi, cách xa nhau hàng trăm cây số. Chắc chàng đã quên tôi rồi.

Phải làm một cái gì kín đáo, xa xôi hơn. Hay gửi lại chàng tờ chương trình phim, kỷ niệm lần hò hẹn đầu tiên? Tên phim là: “Em vẫn yêu anh”, như vậy chàng sẽ hiểu. Chỉ có điều, tôi không chắc là chàng đã nhớ bộ phim hôm ấy, nói gì đến tên phim. Từ dạo đó đến nay, chàng đã rủ bao nhiêu cô gái đi xem phim? Tốt nhất là nên quên đi. Nhưng tôi không sao quên được. Giờ đây tôi cảm thấy đau khổ hơn cả cái ngày xảy ra tan vỡ. Bốn năm trời tôi đã không buồn đau, không luyến tiếc, vậy mà nay sao lại nhức nhối đến không chịu nổi. Tôi không hiểu. Có phải vì tôi đang đau ốm và bị cách ly? Hay tại tính cách tôi chậm chạp đến nỗi niềm đau khổ như hạt giống vùi sâu, phải thời gian lâu sau mới nảy mầm? Dù sao thì nỗi nuối tiếc, như một điệp khúc mà ta quen hát, dằn vặt tôi suốt ngày đêm.

Tuy nhiên, bất chấp tâm trạng ấy, tình hình sức khỏe tôi lại khá dần lên. Bà N. giữ đúng lời hứa thanh toán mọi chi phí. Tôi biết điều đó từ y tá trưởng của trường, liền viết thư cảm ơn và ca ngợi sự hào phóng của bà. Bà không trả lời. Tôi thề từ nay không quấy rầy bà nữa. Đỗ nói đúng: chúng tôi thuộc về hai thế giới hoàn toàn khác biệt.

Mùa hè, tôi trở về nhà, người béo ra và vì lâu không ra nắng nên da trắng như người châu Âu. Mọi người xung quanh ai cũng bảo tôi đẹp.

Công việc kinh doanh của dượng tôi phát đạt. Bây giờ nhà tôi thuê một lái xe thường trực và hai người giúp việc. Kỳ nghỉ hè này tôi rất nhàn hạ, suốt ngày chỉ đọc tiểu thuyết và chuyện vãn cùng gia đình. Tôi rất mê Dos- toievski. Đọc Thằng ngốc, tôi bàng hoàng. Tại sao một tác giả xa lạ với tôi cả về thời gian lẫn không gian lại tìm được những từ chính xác và sâu sắc làm tôi xúc động đến vậy? Tôi tìm thấy ở đó sự tri âm cho nỗi sầu đời của mình. Tôi không cô đơn nữa, tôi đang sát cánh với những người được nỗi đau nâng lên cao hơn bình thường. Nhìn lại gia đình tôi với thái độ có phần hạ cố, tôi thấy nó quá tầm thường. Tôi bực mình vì những lo toan quá vật chất của mẹ, tôi không thể chịu nổi dượng tôi hễ mở miệng là nói chuyện tiền bạc, lời lãi. Tôi tự coi mình là bông sen cao quý, buộc phải cắm rễ xuống bùn. Tôi nhớ tu viện Chim Non ở Đà Lạt biết bao! Ở đó, mọi thứ đều đẹp.

Tôi so sánh và thấy khí hậu Tuy Hòa quá nóng, nhà tôi quá xấu, cuộc sống kém phần sang trọng. Giọng mấy chị giúp việc the thé như muốn xuyên thủng màng nhĩ, còn anh tài xế thì thật là cục mịch. Tôi thấy mình có trách nhiệm phải mang về cho gia đình một chút văn minh, lịch sự mới học được.

Nhằm mục đích ấy, sáng sớm tôi đi ra ngoài kiếm hoa dại, cẩn thận lấy khăn lụa mỏng chụp lên chiếc mũ rơm đội đầu để da khỏi bắt nắng làm mất đi vẻ quý phái. Tôi ôm về cả đống cành lá, định trang trí nhà cửa theo phong cách quý tộc giống như ở trường. Nhưng vì nhà tôi chẳng có lọ hay bình, nên ý định ấy phải bỏ.

Tôi lại muốn có một phòng riêng, giống như ở tu viện, một nơi tôi có thể hoàn toàn yên tĩnh và trang trí theo ý thích, đó sẽ là chốn neo đậu bình yên của riêng tôi. Mẹ tôi ngạc nhiên. Phòng riêng để làm gì? Tất nhiên bố mẹ thì cần có, vì họ ngủ với nhau. Còn tôi… Tuy nhiên, mẹ vẫn tìm cách chiều cái ý thích ngông cuồng ấy. Dù sao, tôi cũng chỉ có mặt ở nhà với mẹ mỗi năm hai tháng.

Không kiếm được đâu hơn, mẹ đành cho tôi cái khoảng trống giữa bếp và nhà trên. Ba manh chiếu giăng thẳng góc quây chỗ ấy lại như một cái hộp: phòng riêng của tôi đó. Nó nhắc tôi nhớ lại thời tản cư, đến đâu cũng phải căng mấy cái chiếu lên làm nơi trú. Túp lều thảm hại này đâu có phải là căn phòng mà tôi mong ước? Mẹ tôi an ủi:

— Mẹ hiểu chứ. Giờ con đã học trường Tây, nên muốn sống theo kiểu Tây. Hãy cứ chịu khó. Nếu dượng làm ăn khấm khá, gia đình ta xây nhà to, con sẽ có riêng một phòng. Còn mẹ, mẹ vẫn sống như trước.

Lời mẹ trượt qua tai tôi chẳng để lại dấu vết. Lòng đầy ấm ức, tôi nghĩ rằng suốt đời mẹ tôi vẫn là nông dân, là nhà quê.

Để vỗ về, mẹ cố gắng chiều chuộng tôi. Tôi bỗng thấy xấu hổ. Sao tôi lại định chối bỏ những người thân? Mà ở trường nội trú, tôi cũng có thật thoải mái đâu. Tôi không lý giải nổi, nhưng tâm trạng tôi là vậy: khi ở Đà Lạt, tôi rất nhớ gia đình và cách sống cũ, nhưng khi về với gia đình, tôi lại chán. Giờ đây, tôi chỉ mong chóng trở lại tu viện.

Vẫn bà xơ lần trước đón tôi ở sân bay. Tôi không khỏi cười thầm khi thấy bà chào tôi bằng những lời lẽ và cung cách y hệt như năm trước, không sai một ly. Phong cảnh núi đá và rừng thông quen thuộc khiến tôi có cảm giác như đang về nhà. Khác hẳn với gia đình, nơi tôi không thể đoán trước sẽ được đón tiếp thân tình hay căng thẳng. Ngược lại, bên cạnh bà xơ này, vừa gần gũi vừa xa lạ, tôi luôn thấy lòng êm ả. Không còn những tình cảm quá khích, nổi loạn. Người tôi trống rỗng như tấm gương không phản chiếu cái gì. Và chính sự trống rỗng ấy làm tôi dễ chịu.

Bà xơ chăm chú lái xe, không rời mắt khỏi con đường ngoằn ngoèo. Tôi không nói gì. Sự yên lặng là lẽ tự nhiên đối với cả hai. ít nhất là lần này, tôi ở bên một người lớn mà không cần phải suy tính xem nên ăn nói thế nào. Tôi đang sống ở một hệ thống giá trị khác và ngạc nhiên làm sao, tôi thấy thích bởi nó toát lên một vẻ gì đơn giản, tươi mát. Chắc Đỗ sẽ bảo tôi là hay dao động. Nhưng tại sao lúc nào cũng cứ phải giữ ý giữ tứ, lo đủ các thứ quy tắc và bổn phận? Tôi không còn hoàn toàn hòa hợp với nó nữa.

Đến nơi, một đám đông bạn bè đã ùa ra đón tôi. Còn một tuần nữa mới khai trường, vậy mà hầu như cả lớp đã có mặt đủ, có lẽ chúng cũng chán ở nhà giống tôi. Tôi rất mừng được gặp lại chúng bạn, liền quên khuấy trong giây lát những điểm dị biệt và chỉ ghi nhận cái tình cảm nồng nhiệt đang nối kết chúng tôi với nhau. Đã lâu tôi chưa thấy mình vui và hòa họp với tập thể như thế. Tôi lây cái tinh nghịch của họ, cũng vừa đuổi nhau vừa hò hét trong vườn, và khi bắt được nhau rồi thì giằng co, vật nhau như con trai, đầu tóc rũ rượi, má hồng lên vì lạnh. Tôi không thể hình dung nổi mẹ sẽ nghĩ sao nếu nhìn thấy tôi như thế này. Bởi vậy, khi cơn vui đùa xẹp xuống, tôi hơi ngượng khi phủi những cành lá nhỏ vương trên áo. Chúng bạn vẫn còn cười vui, nhưng tôi thì đã xa họ rồi.

Trong một tuần rỗi rãi ấy, tôi làm quen với An. Nó kém tôi hai tuổi. Bổ mẹ nó quê gốc Bắc Kỳ, đã vào Sài Gòn từ lâu trước khi đất nước bị chia cắt, có lẽ vì đoán trước được sự thất bại của quân Pháp.

Năm đó, tôi ôm mộng sau này sẽ đứng ra lập một trường tư cao cấp, tuyển giáo sư trong số những học sinh xuất sắc của tu viện. Khác các trường khác, học phí sẽ thấp để con nhà nghèo có thể vào học. An nghe tôi nói và gật gù, chỉ ngắt lời để nhận xét vài vấn đề rất thực tế:

— Cậu lây đâu ra tiền để làm chuyện ấy?

Tôi ngớ người, vì chưa nghĩ tới:

— Mình không biết. Liệu cậu có người bạn nào nhiều tiền muốn đầu tư vào việc này không?

An cười vì sự ngây thơ của tôi:

— Ai muốn bỏ của vào một việc sẽ không sinh lợi cơ chứ? Ý cậu nêu rất hay, nhưng phải có vốn mới thực hiện được.

— Dù sao, ta vẫn còn thì giờ để suy nghĩ, tôi đánh trống lảng. Chính xác là năm năm nữa: hai năm để học hết tú tài, ba năm để tốt nghiệp cử nhân.

Dự án ấy cùng với việc lo thi tú tài chiếm hết thì giờ của tôi.

Sang năm học mới, chúng tôi được chuyển từ những ngăn chật hẹp sang ở những phòng riêng lớn hơn. Ngoài giường còn có thêm một tủ com mốt xinh xắn, và nhất là một chiếc bàn làm việc đàng hoàng. Lên lớp đệ nhất, nội quy cũng mềm dẻo hơn. Sau giờ học, nếu muốn, chúng tôi có quyền về phòng mình như về nhà, không cần xin phép. Chúng tôi được coi như người lớn và rất trân trọng cách đối xử ấy. Ngay các cô nghịch ngợm nhất cũng thôi những trò chơi cũ. Bây giờ, chúng tôi dành thời gian cho thú vui đọc những cuốn sách hay: Ếmile, Tập truyện của Voltaire, hoặc như Người cháu của Rameau. Tôi định đọc cuốn Người nữ tu, nhưng xơ X. trợn tròn mắt kinh hãi: thế nào kia, tôi không biết rằng sách ấy đã bị Giáo hội cấm ư? Tôi không nên đụng vào cuốn đó, nếu không muốn đánh mất linh hồn. Vậy nên tôi đành từ bỏ ý định của mình.

Bù lại, xơ X. khuyên tôi đọc Lagarde và Michard, tôi coi đó là sách gối đầu giường. Tôi học thuộc các tên tác giả chưa từng nghe nhắc đến bao giờ. Tôi cô nhớ tất cả, từ ngày sinh, năm mất đến tên các tác phẩm. Tôi học một cách trừu tượng, gần như máy móc, như nuốt một viên thuốc cần nuốt để giữ sức khỏe. Một mặt là cuộc đời tôi với những phong vị, cảnh trí của nó thì không thấy sách học nào nói đến; mặt khác, tôi lại phải học rất nhiều từ lạ hoắc chẳng gợi lên trong tôi bất cứ ý niệm nào. Một lần, tôi làm cả lớn cười ồ vì tưởng “reine-claude” là tên một hoàng hậu nước Pháp.* Theo tôi, cái khó nhất là chỗ người ta cho chúng tôi học một nền văn học nước ngoài nhưng chúng tôi phải coi đó là văn học nước mình. Người ta cứ coi như chúng tôi đã quen thuộc với những điều mà thực ra chúng tôi mới chỉ vừa khám phá.

•

Reine-claude: tên một loại quả mận ở phương Tây. “Reine” cũng có nghĩa là hoàng hậu.

Tôi ở lì trong phòng như một nữ tu ép mình cầu nguyện, chỉ rời khỏi phòng khi đến bữa. Tôi cảm thấy sức lực cạn kiệt, thêm vào đó là nỗi lo thi trượt. Tôi học đến tận một giờ khuya, khi ngủ lại thường bất chợt thức giấc vì gặp phải ác mộng.

Trước sự ngạc nhiên của các giáo viên, tôi thi trượt. Với tôi, đó là thảm họa. Tôi đóng cửa nằm trong phòng mấy ngày liền. Các bạn không biết rõ hoàn cảnh tiền nong bấp bênh của tôi, chê là tôi rầu rĩ quá đáng.

Mẹ X., giáo viên chủ nhiệm, gọi tôi lên văn phòng. Không kịp để tôi ngồi xuống ghế, mẹ mắng luôn:

— Con định đầu hàng trước thất bại đến bao giờ?

Tôi cúi đầu nhìn xuống đất.

— Hãy can đảm lên! Nản lòng trước thử thách là thái độ không xứng đáng với một con chiên của Chúa.

Một đê ngăn đã vỡ, tôi òa lên khóc nức nở. Mẹ để mặc cho tôi khóc.

— Thế là con không được học nữa. Bà N. chắc không đồng ý cho con học lưu ban.

— Ai bảo con phải lưu ban? vẫn còn một kỳ nữa cơ mà? Con chỉ cần ôn tập tốt trong dịp hè là được, con thấy thế nào?

— Vâng, đã đành thế, tôi đáp, không chút tin tưởng.

— Mẹ định thế này: có một số học sinh cấp dưới cần người kèm cặp riêng. Nhà trường đồng ý để con ở lại nội trú trong những tháng hè, đổi lại, con dạy chúng ba tiếng một tuần. Con sẽ đủ thì giờ để chuẩn bị thi kỳ hai. Con cứ cân nhắc, mai trả lời mẹ cũng được.

Rồi mẹ cho tôi lui về phòng.

Kỳ thi thứ hai, sao tôi lại không nghĩ tới nhỉ? Tôi đi ra vườn, lang thang giữa các hàng thông, lòng nhẹ nhõm hẳn, cảm thấy có đủ sức lực để ôn lại toàn bộ chương trình. Trong cơn nóng vội, tôi lao vào thư viện, lục lọi các ngăn, mượn tất cả các sách liên quan đến kỳ thi. Một số cuốn đã bị các bạn mượn trước, tôi đến từng phòng đòi lại bằng được, với thái độ bướng bỉnh khác thường, lấy cớ nội quy không cho giữ sách quá một tuần, nhất là những bài tập mẫu môn toán và vật lý. Các bà xơ ủng hộ tôi, họ ưa những tính cách năng động, kiên quyết. Phần tôi, tôi muốn tỏ ra xứng đáng với điều họ chờ đợi ở tôi, chưa kể lòng biết ơn mẹ X., người chỉ bằng một lòi khuyên đã gạt phăng trở ngại trên con đường phấn đấu của tôi.

Tôi như người điên dại, đòi được dành một phòng học để có chỗ yên tĩnh ôn tập, ai đến quấy rầy là tôi gây sự. Tính tình tôi khó chịu tới mức cả An cũng lánh xa vì không chịu nổi thái độ ích kỷ quá đáng của tôi. Tôi lập một thời khóa biểu học tập cụ thể trong hai tháng, định rõ từng ngày, từng giờ phải học bài gì, làm bài tập gì, lúc nào thì nghỉ ngơi để giữ gìn sức khỏe. Tôi tự ép mình phải viết ba bài luận văn một tuần, mỗi bài viết trong bổn tiếng đúng như quy chế thi. Chỉ còn khó khăn duy nhất: ai sẽ chấm bài cho tôi, mà điều này tôi đâu thể tự làm được. Tôi bèn cầm tờ chương trình ôn tập đến nhờ mẹ X., yêu cầu mẹ chấm thật nghiêm khắc.

Mẹ X. xem kỹ tập giấy kẻ ô vuông trong đó tôi gạch bằng chì đỏ các môn thi có hệ số cao. Mẹ là người thông cảm và quý mến tôi nhiều nhất. Theo người ta kể, mẹ quy đạo muộn. Sau khi đỗ cử nhân đại học Sorbonne, mẹ dành một năm nghỉ ngơi đi chu du châu Á, lục địa vốn đã hấp dẫn mẹ từ lâu. Trước hết mẹ tới Sài Gòn, ở đó vài tháng, rồi tình cờ đặt chân tới Đà Lạt. Tại đây, với linh tính tức thời và tuyệt đối, mẹ phát hiện lòng kính Chúa và tình yêu với đất nước này. Lập tức mẹ đến tu viện này, nguyện xin ở lại phục vụ suốt đời. Tu viện gửi mẹ trở lại Pháp hoàn thành thời gian tập tu ở tu viện chính. Nỗi khổ tâm đầu tiên, thử thách đầu tiên, lần từ bỏ đầu tiên, phải chăng là sự gắn bó với một xứ sở nào đó? Chẳng bao lâu, mẹ được xét xứng đáng mặc áo choàng của giáo đoàn và làm lễ quy cửa Chúa. Bấy giờ mẹ vẫn ở lại Pháp, nguyện hy sinh tất cả vì Chúa, kể cả niềm say mê với Việt Nam. Nhưng các bề trên đã sớm phái mẹ sang Đà Lạt. Hẳn là mẹ vô cùng toại nguyện, và có lẽ vì sự toại nguyện đó mà mắt mẹ lúc nào cũng ánh lên niềm vui thầm kín.

Những học sinh lớn như tôi quý mến mẹ hơn tất cả các nữ tu khác. Thay vì đi xưng tội, chúng tôi thích vào văn phòng yên tĩnh của mẹ để tâm sự nỗi lòng. Tất cả các nữ sinh lớp lớn đều mong được gặp riêng mẹ, đôi khi còn tranh nhau để được vào trước. Riêng tôi, tôi quý ở chỗ mẹ thực tình gắn bó với Việt Nam, mẹ rất chịu khó học tiếng Việt để gọi tên chúng tôi khá sõi. Tôi rất tin mẹ, ý kiến mẹ luôn được tôi coi trọng.

Tôi hồi hộp chờ mẹ xem xét rất kỹ lưỡng tập thời khóa biểu mà tôi vừa đưa. Mẹ thong thả đặt từng tờ xuống bàn không nhìn tôi.

— Tốt lắm. Mẹ rất vui lòng thấy con đã chấp nhận đề nghị của mẹ. Mẹ tin là con sẽ đỗ kỳ thứ hai, vì những cái này - mẹ chỉ tập thời khóa biểu - đã chứng tỏ quyết tâm của con.

Một thoáng im lặng. Tôi chờ đợi, đoán là mẹ không hoàn toàn tán thành nội dung thời khóa biểu.

— Song, vì lợi ích của con, mẹ buộc phải làm con thất vọng. Chúng ta chỉ để con ở lại đây một tháng. Mẹ bề trên và bản thân mẹ nghĩ là con cần có thời gian nghỉ ngơi. Vì vậy, sang tháng Bảy con nên về nhà, rồi tháng Tám hẵng trở lại đây.

Tôi vô cùng thất vọng. Bao nhiêu công phu trong suốt một tuần để lập chương trình cụ thể, không một kẽ hở, cộng với bao suy nghĩ căng thẳng, nay đều đổ sông đổ bể. Ý chí của tôi chùng xuống.

— Con nghe rõ chưa?

Bằng giọng trầm tĩnh của người cố giảng bài học khó cho một học sinh chậm hiểu, mẹ giải thích:

— Mẹ biết tính con khí khái, trước nay mẹ vẫn ủng hộ, chắc con còn nhớ. Nhưng lần này thì con nghĩ sai. Thất bại của con vừa qua chỉ là nhất thời. Chỉ cần ôn một tháng là đủ. Hãy về nhà, yên tâm nghỉ ngơi cùng gia đình. Tháng sau lên học, con sẽ thấy hiệu quả hơn nhiều.

Tôi cầm tập giây, đứng dậy và đi ra, lòng bực dọc vô kể. Ra ngoài vườn, vớ được cây gậy, tôi vụt lấy vụt để vào các bụi cây hai bên lôi đi, chém nát cả những cành thông ở vừa tầm. Rồi mệt lử, tôi ngồi thụp xuống một gốc cây.

Tôi quyết định đi ngay ngày hôm sau.

Tàu sắp tới Tuy Hòa, tôi xúc động thấy lại cảnh bờ biển nước biếc quen thuộc. Vậy mà chiếc đầu máy phì phà phì phò tung lên trời những tia lửa đỏ mãi vẫn chưa dừng lại. Cuối cùng, hai hồi còi dài vang lên như lời rên rỉ: tàu đã vào ga. Tôi hình dung mẹ tôi đang ngừng mọi công việc để lắng nghe tiếng còi.

Xuất hiện một cái mái ngói đỏ chói, đó là nhà ga Tuy Hòa vừa thay mái tôn cũ kỹ hoen gỉ để khoác bộ áo mới đỏm dáng.

Tàu dừng bánh. Đang giữa trưa, phố xá vắng tanh. Tôi ngắm cái thành phố đã biết từ hồi xưa, lúc nó bị tàn phá trong biển lửa, biến thành bãi cát mênh mông với vài căn lều mọc lên lác đác. Nay nó đã trải trước mắt tôi những biệt thự xinh xắn, những đường phố viền cây xanh.

Một bác xích lô dừng xe, mừng vì vớ được khách. Tôi nói địa chỉ, bác ta ngắt lời:

— Tôi biết rồi, nhà ông Đại lý độc quyền hãng thuốc lá Bastos.

Và bác chở tôi về nhà.

Tôi vắng nhà đã một năm, và không biết là dượng tôi nay có chức danh đại lý độc quyền hãng Bastos. Trong một thành phố đang xây dựng lại, mọi thứ thay đổi rất nhanh, không hiểu bố mẹ tôi đã kịp dọn nhà thêm lần nào chưa.

Nhưng kia rồi, nhà tôi vẫn ở chỗ cũ, nhưng diện mạo đã khác. Mặt tiền trưng một tấm bảng hiệu lớn vẽ một bao thuốc màu xanh, có dòng chữ “Bastos” màu vàng chạy suốt bề ngang. Tầng dưới biến thành cửa hàng, các ngăn tủ kê san sát kín cả bốn mặt tường, bên trong bày đủ các loại thuốc Bastos khác nhau. Ở giữa kê nhiều ghé bành, bàn nhỏ trên đặt gạt tàn, như một phòng dành riêng cho thú hút thuốc. Trong cùng là một quầy gỗ đồ sộ chạy dài, mẹ tôi ngồi phía sau quầy, hai tay đang hí húi may vá. Giữa trưa, cửa hàng không có khách. Trước khi trả tiền xe, tôi đứng ngắm nhìn mẹ. Mẹ giơ miếng vải ra xa mắt, như một họa sĩ nhìn ngắm nét vẽ cuối cùng trên bức tranh. “Mắt mẹ kém rồi”, tôi nghĩ. Từ chỗ tôi đứng, có thể thấy rõ tóc mẹ đã bạc nhiều. Hai năm trước, vào các giờ nghỉ trưa, mẹ còn thường bắt tôi cầm nhíp nhổ từng sợi tóc bạc, thế mà nay tóc mẹ đã sang màu muối tiêu. Tôi chưa bao giờ nghĩ mẹ tôi một ngày kia có thể già đi, thậm chí có thể chết. Bất chợt nhìn thấy mẹ bắt đầu tàn tạ, lòng tôi buồn vô hạn. Tôi trả tiền bác xích lô hậu, bác cảm ơn.

Tiếng lao xao ngoài cửa khiến mẹ tôi ngẩng đầu, ngừng tay kim, ngạc nhiên.

— Con gái mẹ đã về đây, tôi vui vẻ reo.

Mẹ vẫn ngồi yên, nhưng đôi mắt nhòa lệ.

— Con đã về, mẹ chỉ nói có thế, rồi quay vào trong nhà gọi: Các con ơi, chị các con đã về này!

Ba cái đầu tóc nâu xuất hiện. Tôi ôm chặt các em: trong đầu chỉ có duy nhất một ý nghĩ: thì ra tôi cũng có một gia đình yêu thương tôi.

Mẹ tôi làm bữa cơm mừng đứa con bất ngờ trở về, mâm cơm ngồn ngộn những món tôi ưa thích: canh cá, rau muống xào tỏi. Vị trí của tôi trong gia đình đã được cải thiện nhiều từ vài năm trở lại đây. Dượng tôi chưa hẳn vồ vập, nhưng không còn hắt hủi tôi nữa. Hôm đó, dượng nhìn tôi với con mắt không dữ dằn.

— Con chào dượng.

— Ta vẫn chờ con đấy, ông đáp và đứng dậy. Ta có việc cho con đây, có một số thư từ quan trọng.

Câu nói bình thường ấy với tôi có ý nghĩa hơn nhiều lời tuyên bố to tát. Nó chứng tỏ ông đã chấp nhận tôi nên mới nhờ đến tôi, mới kéo tôi vào công việc kinh doanh của ông. Dường như ông cho phép tôi dần thế chân người con trai độc nhất đã khiến ông thất vọng. Tôi có cảm giác đắc thắng: thế là ông đã buộc phải nhận ra giá trị của tôi; thành kiến của ông đã không có cơ sở. “Giống lai” như tôi không phải tất cả đều là “đồ khốn nạn” như ông vẫn nghĩ. Thái độ nể vì của ông hôm nay đã rửa sạch nỗi nhục ngày xưa, khi ông trút sự khinh ghét lên đầu tôi thơ dại.

— Con cảm ơn dượng đã tin cậy, tôi nói.

Ông không đáp, nhưng tôi thấy cũng chẳng sao.

Thái độ đối địch tàn tích từ lâu không dễ gì hết ngay trong chốc lát. Dù sao thì tôi đã thoát khỏi sự khống chê của ông, tôi biết ông không bao giờ có thể tùy ý hành hạ tôi nữa.

Trong khi ăn, tôi nhìn khuôn mặt hốc hác của dượng: má hóp, miệng bắt đầu móm. Nếu không giữ được bộ tóc đen thì trông ông còn già hơn mẹ tôi nhiều. Cái con người đã từng là nỗi khủng khiếp của tôi ấy, nay tôi quan sát thản nhiên, không chút oán hờn.

Nhìn qua mâm cơm, ông đã thấy bữa ăn sang hơn ngày thường nhưng không nhận xét gì. Hẳn ông cũng cho là cần phải chiều chuộng, nếu muốn tôi giúp việc ông tử tế. Ông lầm, vì dù thế nào tôi cũng sẽ làm việc nghiêm chỉnh. Tôi không có tâm địa trả thù, mà có lòng kiêu hãnh, muốn chứng minh rằng tôi - đứa con hoang lai Tây của vợ ông - giá trị gấp mấy thằng con trai riêng của ông.

Như thường lệ, bữa ăn diễn ra trong yên lặng tuyệt đối. Dượng tôi vốn ít lời. Con cái thì không có quyền nói nếu không được phép. Đó là chuyện bình thường, mọi người đều đã quen. Thỉnh thoảng, tôi lại quay sang mẹ, mỉm cười. Mẹ có vẻ rất vui vì dượng đã có thái độ khác với tôi. Gia đình tôi bước vào một thời kỳ hòa hợp mới.

— Con đỗ tú tài chưa? dượng tôi hỏi.

Câu hỏi làm tất cả giật mình. Từ lúc về, tôi quên hẳn chuyện thi trượt. Mẹ tôi mừng rỡ được gặp con nên cũng không nghĩ tới. Vả lại, tham vọng của mẹ chỉ dừng ở chỗ tôi đã có bằng sơ trung, còn đỗ tú tài hay không không quan trọng. Đỗ thì càng hay, không thì thôi. Mẹ vẫn tiếc là tôi không chịu học nghề hộ sinh.

Nhưng dượng tôi lại đi con đường ngược lại. Trước đây, dượng đã cố chấp cấm tôi đi học, phần vì tôi là con gái, phần vì ông muốn dành đặc quyền ấy cho con trai ông. Nhưng số mệnh đã an bài cách khác. Cái bằng sơ trung mà tôi giật được trước thời hạn một năm, thoạt tiên làm ông bực tức, vì con trai ông cày suốt hai năm mà không đạt. Dần dà, ông mất hết hy vọng vào thằng con đó, nó không có khiếu và cũng chẳng thiết học. Ông liền quay sang tôi. Dù sao, tôi mang họ ông, họ đó được ghi rõ trên tấm bằng tôi mang về nhà. Trước pháp luật, tôi là con ông, nay chỉ cần hợp thức hóa cương vị ấy trong thâm tâm ông nữa mà thôi.

Câu hỏi vừa rồi chứng tỏ ông quan tâm đến tôi. Nhưng nó làm tôi khổ tâm: ông càng quan tâm, tôi càng lo làm ông thất vọng.

— Con thi trượt, tôi thú thật. Nhưng còn kỳ thứ hai, chắc sẽ đỗ.

Khẳng định xong, tôi lại hối tiếc ngay.

— Con hãy lên phòng của dượng ở trên gác mà học cho yên tĩnh.

Mọi người nhìn ông, ngơ ngác. Tôi không tin ở tai mình. Biết là ông đang đặt hy vọng vào tôi, tôi hãnh diện, đồng thời lại sợ hãi. Trước đây, ông thờ ơ, nên tôi hoàn toàn tự do, thích học thì học, chán thì bỏ. Nay ông có ý định nắm lấy tương lai tôi, thì sẽ ra sao? Hồi bé, tôi căm ghét ông. Nay lòng tôi không thù hận, không sợ hãi. Ông đã thành một người già, không gây trong tôi một cảm xúc nào. Tôi rất muốn giúp ông, với điều kiện tôi không phải là sở hữu của ông. Ước mong lớn nhất của tôi là ông hãy làm cho cuộc sống của mẹ tôi dễ thở, nhẹ nhàng hơn. Phần mình, tôi không dính dáng gì.

Tôi cố trả lời thật mềm dẻo:

— Dượng thật tốt, nhưng các bà xơ yêu cầu con trở lại Đà Lạt để chuẩn bị thi kỳ thứ hai. Con chỉ ở nhà vài tuần thôi ạ.

— Vừa về con đã lại nhắc đến chuyên đi rồi! mẹ tôi trách.

Nhưng dượng tôi làm như không nghe thấy. Bữa ăn tiếp tục trong yên lặng. Tôi thấy nhẹ lòng vì đã dám nói thẳng trước mặt ông, tôi lại được tự do. Nhưng nỗi buồn của mẹ làm tôi kém vui. Lão thầy bói năm xưa nói đúng: tôi chỉ là một kẻ vô ơn. Tôi cũng ân hận, nhưng không còn cách nào khác. Đường đời cứ đẩy tôi đi mỗi ngày một xa, chưa biết sẽ tới đâu, song tôi tin chắc rằng một ngày kia hai mẹ con sẽ phải xa nhau. Mẹ nên quan tâm đến các em hơn, đến em Dung chẳng hạn. Nó vừa mười bốn tuổi, có khuôn mặt trái xoan, đẹp một cái đẹp thoạt nhìn thì không nhận ra nhưng mỗi ngày lại phát hiện thêm vẻ duyên dáng. Nó thông minh, trí thông minh còn phải tiếp tục cày xới, vì giống như tôi, lúc thì nó đi học, lúc lại phải ở nhà nếu bận việc. Tôi tự hứa khi nào có khả năng, sẽ bỏ tiền ra cho nó lên tu viện học.

Lời từ chối của tôi đã làm không khí mất vui. Dượng tôi lại làm mặt nghiêm nghị, mẹ tôi thì rầu rĩ như là đã mất tôi rồi. Tôi đã tính chuyện ở lại để họ vừa lòng. Nói cho cùng, ai cần đến cái bằng tú tài của tôi? Tôi đã có đủ chữ để làm thư ký cho dượng, và mẹ thì sung sướng có tôi bên cạnh. Song ngược lại, tôi sẽ mãi mãi là nhân chứng tội lỗi cho cuộc đời bỏ đi của mẹ. Tôi luôn nghĩ rằng nếu mình không được sinh ra hẳn đời mẹ sẽ khá hơn. Thực ra, tôi có thể cứu chuộc lỗi lầm này bằng cách kết hôn với người chồng mà mẹ đã nhắm sẵn cho tôi. Làm vậy sẽ đem lại hạnh phúc cho mẹ, nhưng cuộc đời tôi thì lại trở thành địa ngục.

Những tuần tiếp theo thật nặng nề. Hằng ngày, tôi ngồi thảo các thư giao dịch cho dượng, thái độ hiền hòa của ông làm tôi khó xử hơn là nếu ông gắt gỏng. Xong việc xuống với mẹ tôi thì những lời ca cẩm của bà lại ngăn tôi gần gũi. Không khí gia đình trở nên ngột ngạt.

Tôi chờ cuối tháng như chờ ngày giải phóng. Mẹ yên lặng nhìn tôi chuẩn bị hành trang, một sự yên lặng tỏ ý phản đối ra mặt. Nhưng rồi bà cũng cho tôi một cái nhẫn để tôi có thể bán lấy tiền khi cần:

— Đừng đeo vào tay, kẻo dượng mày biết, cất cho cẩn thận.

Tôi không chịu được cái kiểu giấu giấu giếm giếm, hạ thấp con người ấy:

— Con không cần. Mẹ giữ để cho các em.

— Nhỡ có lúc túng thiếu thì sao?

Tôi cười. Từ hai năm nay mẹ không phải lo tiền ăn học cho tôi, vì đã có sự giúp đỡ trời cho của bà N. Tôi không oán giận gì bà chuyện đó. Hơn nữa, tôi không có gì phải phàn nàn: tiền có được từ việc dạy thêm đủ cho tôi chi tiêu. Một năm hai ba lần, tôi gửi quà về tặng mẹ và các em, mỗi lần như vậy tôi sung sướng vô cùng.

— Mẹ đừng lo, con không thiếu gì đâu. Rồi đây, đỗ tú tài xong, con sẽ kiếm được tiền, hằng tháng gửi về giúp mẹ. Như vậy mẹ sẽ độc lập trong chuyện tiền nong, không phụ thuộc hoàn toàn vào ông ấy nữa.

Thấy tôi biết nghĩ như vậy, mẹ có phần cảm động. Hai mẹ con lại hòa hợp. Tôi kể mẹ nghe dự định mở trường tư chất lượng cao ở Sài Gòn.

— Mẹ ạ, con muốn tự lập lấy thân. Con không thiết lấy chồng, không thiết có gia đình. Mẹ cứ nhìn gia cảnh nhà mình xem, có hay hớm gì?

— Thì mẹ biết làm thế nào, mẹ tôi chống chế.

— Con không trách mẹ, con rất thông cảm. Nhưng mẹ cũng phải thông cảm với con, hãy giúp con bước tiếp đường đời, khi con đi, mẹ đừng buồn mẹ nhé.

Mẹ nhoẻn miệng cười:

— Rồi mẹ sẽ đến ở với con, các em sẽ học ở trường của con, còn mẹ, mẹ có thể giúp việc bếp núc, giặt giũ.

Mẹ như trẻ lại, trông đẹp hẳn ra. Các em tôi hóng chuyện, xen vào:

— Bao giờ chúng em đến ở với chị?

Tôi trấn an:

— Bốn năm nữa cơ. Trước hết, chị phải đỗ xong tú tài đã, rồi thi cử nhân.

Tôi kể sẽ cộng tác với những ai: An sẽ lo quản lý nhà trường nên phải đi học luật, Đỗ sẽ học để dạy toán. Còn thiếu nhiều giáo sư nữa, nhưng khi tôi lên học đại học thì sẽ dễ tìm thôi. Càng kể, dự án của tôi càng hình thành cụ thể. Mẹ muốn mời Đỗ và An về chơi kỳ nghỉ hè sau để “biết mặt biết người”. Bà giúp tôi soạn nốt va li, giờ thì bà gần như vui vẻ nhìn tôi ra đi rồi. Bà lại dúi vào tay tôi chiếc nhẫn:

— Để đóng góp vào dự định của con.

Lần này thì tôi nhận. Các em tôi quyết định sẽ dành tiền bỏ ống để xây dựng nhà trường. Thậm chí chị giúp việc cũng nằn nì đòi đi theo, “để làm các công việc nặng nhọc”.

— Tôi không đòi công xá, chỉ cần cho con bé gái nhà tôi học chỗ cô, để sau này mở mày mở mặt.

Tôi đi ra sân bay, không có ai tiễn, và như thế là hơn.

Phòng tôi lúc đi thế nào bây giờ vẫn thế. Tôi cần phải báo cáo với ban giám hiệu mình đã có mặt. Các hành lang đều vắng ngắt, lặng tanh như nhà bỏ hoang. Tôi trèo lên thang gác, đến phòng lớn: không có ai. Gõ cửa phòng bà kế toán không một tiếng thưa. Tôi đi ra ngoài bậc thềm.

Khu vườn vắng bóng học sinh, mang một vẻ u hoài trầm mặc. Tôi ngồi xuống ghế, không khí trong lành, dễ chịu. Cuộc đời tu hành nơi đây giống như một ốc đảo hòa bình. Các nữ tu sống ở đây có vẻ hạnh phúc hơn rất nhiều người ở ngoài đời mà tôi biết. Họ lúc nào cũng vui vẻ và năng động.

Bỗng vang lên tiếng bước chân sào sạo trên sỏi cùng tiếng cười đùa: các xơ vừa tan buổi kinh chiều. Họ không trông thấy tôi. Có một mình với nhau, họ bỏ đi cái vẻ giữ gìn ý tứ thường ngày. Nghe tiếng họ chuyện trò ríu rít, tôi ngạc nhiên nhận thay họ cũng bàn những chuyện vớ vẩn như bọn nữ sinh.

Đợi một lát, tôi quay vào gõ cửa phòng mẹ bề trên.

— Mừng con đã lên. Con là người đầu tiên, nhưng chỉ một giờ nữa là các bạn con từ Sài Gòn cũng sẽ tới. Con nghỉ hè có vui không?

— Thưa mẹ, vui, nhưng con rất thích được trở lại trường.

Tôi nói thật lòng. Tuy nhiên, mẹ bề trên nhoẻn một nụ cười ngờ vực, dường như tôi vừa nói một lời thuần túy phỉnh phờ. Mà tôi biết bà không ưa phỉnh phờ.

Quan hệ giữa tôi và mẹ bề trên không được tự nhiên do hiểu lầm về nhau. Tôi ít khi nói với mẹ những lời cần nói. Hoặc tôi nói quá nhiều, hoặc tôi nói chưa đủ. Mẹ không tin tôi lắm, có vẻ nghi ngờ tôi đang giấu giếm điều gì. Thật khó mà thông cảm với nhau khi không có cùng chung cách nghĩ. Phải mất rất nhiều thời gian tôi mới hiểu được điều đó. Hồi ấy tôi rất kính phục bà, vì vậy thái độ thiếu tin cậy của bà càng chạm lòng tự ái của tôi.

Tôi đem chuyện này nói với Đỗ. Đỗ bình luận:

— Vì họ không hiểu chúng mình là người Việt Nam, họ là người Pháp. Việc gì cậu cứ phải tìm cách giành lấy lòng tin của họ?

Vì tôi cần sự tin cậy, tất nhiên. Nhưng đó là điểm yếu mà tôi không dám thú nhận:

— Tớ đâu có cần được họ quý trọng. Tớ chỉ thấy họ đánh giá mình theo cách bất công.

Đỗ cười:

— Họ là họ, mình là mình. Mình đến đây để học, ngoài ra không cần gì khác.

Thế là tôi càng quyết tâm học tập, giật lấy mảnh bằng rồi mau đi khỏi nơi này.

Về tháng ôn tập năm ấy, tôi còn giữ lại dư vị của người bội thực. Học từ sáng đến tôi, chỉ nghỉ một lát sau bữa ăn chiều. Người mệt lử, đầu óc căng thẳng, trí nhớ lộn xộn, và nhất là mối lo canh cánh thi trượt mỗi ngày một tăng. Chỉ đến lúc đi dạo buổi tối, lòng tôi mới đôi chút thư thả. Lúc đó, tôi đi không mục đích không suy nghĩ, tai chỉ để tâm nghe tiếng dế kêu, tiếng chim đêm vỗ cánh thảng thót khi tôi đi qua.

Tôi đỗ với thứ hạng khá. Các bạn đỗ cùng đợt với tôi hò reo vang trời. Riêng tôi chỉ cảm thấy mệt nhoài. Thấy tôi trầm lặng, mẹ X. ngạc nhiên:

— Con không mừng sao?

— Dạ, có chứ ạ, tôi đáp. Có lẽ vì con mệt.

— Từ mai, con sẽ khỏe ngay thôi, mẹ vuốt má tôi nói.

Cử chỉ của mẹ làm tôi cảm động. Tôi như con chó lạc, được ai vỗ về là thuần phục ngay.

Tôi gửi điện báo tin cho bà N., cảm thấy trong người khỏe dần. Tôi đã vượt qua trở ngại đầu tiên. Sau này, khi được trao giấy chứng nhận tốt nghiệp, tôi ngắm mảnh giấy bình thường ấy mà lấy làm lạ. Tôi cứ nghĩ phải là cái gì to tát hơn kia.

Các xơ trong tu viện mở tiệc mừng các cô “tân khoa”, cả các giáo sư cũng đến dự. Đây là sự kiện hiếm có được chúng tôi nóng lòng chờ đợi vì các bà giáo có một vẻ rất xa vời trừu tượng đối với chúng tôi, thật khó lòng tưởng tượng họ cũng ăn, cũng uống như mọi người. Chúng tôi được chúc mừng lần lượt từng người một. Họ khen tôi có tính kiên trì, là học sinh nghèo nhất nên thành công càng đáng ca ngợi. Lời tuyên bố công khai đó làm tôi ngao ngán. Tôi bỗng tức tối, so sánh mình với chúng bạn: với họ, cái bằng tú tài không có ý nghĩa giống như với tôi. Họ trượt thì bất quá chỉ buồn một lúc, tôi trượt thì cả cuộc đời đảo lộn.

Ít lâu sau, mẹ bề trên cho gọi tôi lên gặp. Tôi chờ đợi điều xấu nhất xảy ra. Mẹ rút một bì thư từ trong ngăn kéo, nói:

— Ta vừa nhận được thư của mẹ đỡ đầu của con, thư nói về việc học của con.

Vậy là điều đó đã đến: tôi sắp bị tống khứ. Tôi sa sầm mặt mày, ngã khuỵu. Tôi được khiêng vào phòng y tế, tai nghe phía sau có ai đó nói: “Nó làm bộ thôi!” Tôi căm ghét tất cả mọi người, và thật sung sướng khi được nằm trên giường một mình.

Có tiếng lần tràng hạt, và mẹ bề trên lại xuất hiện:

— Con cảm thấy thế nào?

— Cảm ơn mẹ, con đã đỡ.

Tôi nói tiếp bằng giọng kiên quyết, vì chẳng còn gì để mất:

— Con chắc mẹ không muốn giữ con ở lại đây nữa. Con sẽ đi ngay.

Mẹ nhìn tôi vẻ vô cùng ngạc nhiên:

— Chúng ta chưa có quyết định gì về con cả. Mẹ đỡ đầu của con thông báo bà ấy buộc phải ngừng gửi tiền giúp con, vì bà ấy đang gặp phải khó khăn về tài chính.

Tôi không biết nói gì. Xét cho cùng, ra đi trong trường hợp này không có gì xấu, khác với bị đuổi vì hạnh kiểm kém.

— Nếu đi, con sẽ làm gì?

— Con chưa biết. Dù sao, con vẫn sẽ học tiếp. Con sẽ tìm việc làm ban ngày và học ban đêm.

Quyết định này chưa hề được tính toán trước, nhưng lúc đó tôi không thể nói ra giải pháp nào hơn. Khó khăn là ở chỗ tôi phải về Sài Gòn, mà ở đó tôi không quen ai có thể cho tôi ở nhờ. Có họ hàng của dượng tôi ở Chợ Lớn, nhưng chắc gì họ muốn chứa tôi.

— Con đang nghĩ gì? mẹ bề trên hỏi.

Tôi không suy nghĩ, đáp:

— Đến những khó khăn đang chờ đợi con.

— Ta đề nghị với con giải pháp này: Chúng ta đang cần một cô giáo dạy lớp đệ lục. Con có thể đảm nhiệm việc ấy ban ngày, buổi tối con có thể làm thêm hoặc học tập tùy ý. Chúng ta sẽ thu xếp để con trợ giảng môn triết và có thể trợ giảng thêm một số các môn chính khác. Con sẽ có lương để trả tiền trọ học. Con nghĩ sao?

— Đúng là phép màu ạ! tôi reo lên.

Mẹ bề trên coi như không thấy nỗi phấn khởi của tôi:

— Con hãy nghĩ kỹ. Trách nhiệm nặng nề đấy.

Rồi mẹ cho tôi lui về phòng riêng.

Tôi đã nghĩ kỹ và quyết định sẽ sống bằng công sức lao động của bản thân, tôi sẽ không phải sống dựa vào ai nữa, tôi sẽ tự do.

Từ đó, ban ngày tôi miệt mài dạy học, rồi lại đi học. Tối đến, tôi làm việc trong phòng riêng đến khuya mà không bị nữ tu nào đến giục tắt đèn. Tôi đã được coi như người trưởng thành. Tôi ít giao du với các bạn học, họ nhìn tôi bằng con mắt vừa thèm muốn vừa coi thường, thèm muốn vì ưu đãi mà tôi được hưởng, coi thường vì thân phận nghèo hèn của tôi.

Nhưng ý kiến họ ra sao, tôi chẳng quan tâm. Hơn thế, tôi nhìn lại họ một cách kẻ cả, cho họ là ấu trĩ, chẳng hơi đâu mà dính vào những chuyện vớ vẩn của họ. Đây là công việc ăn lương đầu tiên của tôi, tôi muốn làm thật tốt. Tôi yêu các em học sinh, các em cũng rất quý tôi. Mẹ bề trên thỉnh thoảng gặp tôi lại cười, chứng tỏ bà không hối tiếc với quyết định giữ tôi ở lại.

Năm đó, tôi không nghỉ hè, tranh thủ quãng thời gian yên tĩnh đó để ôn tập. Noel, rồi lễ Phục sinh qua đi. Mùa thi đã đến. Vừa dạy học lại vừa lo ôn thi nên tôi mệt mỏi đến mức tối tối ngủ gật trên bài vở, chẳng học được mấy. Lúc đó có một phương thuốc hữu hiệu nhất: uống Maxiton.* Xét theo hoàn cảnh, tôi là người duy nhất được phép ra phố. Tôi mua rất nhiều thuốc đó về phân phối cho những ai muốn uống.

•

Thuốc tăng lực thịnh hành thời đó, học sinh học thi thường uống để thức khuya.

Suốt một tháng trời, tôi ngốn Maxiton liên tục để chống buồn ngủ. Giống như năm trước, qua kỳ thi thứ nhất, tôi lại trượt.

Khi tôi trở về nhà để nghỉ hè, không ai đặt câu hỏi gì. Phần tôi cũng thấy không cần thiết phải báo tin là bà N. đã ngừng chu cấp tiền ăn học giúp tôi, vì nghĩ rằng việc đó không liên quan gì đến gia đình, vả chăng, biết cũng chẳng làm gì được. Tôi đã tự lập, muốn làm gì, đi đâu không cần phải xin phép ai. Ngược lại, cha mẹ tôi cũng không phải có nghĩa vụ gì với tôi, trừ việc đón nhận khi tôi về nhà. Tôi được tự do hành động, miễn là không làm gì hại đến thanh danh gia đình. Muốn vậy, chỉ có một điều: hãy vững vàng ý chí, đừng để bị lay chuyển. Không để cho thể xác hay trái tim yếu đuối. Đời người con gái là con đường nhỏ hẹp dẫn từ trinh tiết đến hôn nhân. Ở cái tuổi trái tim đòi rung động, đôi môi chờ đợi nụ hôn mà phải kiên quyết từ chối mọi mời mọc, là phải rất dũng cảm. Tôi phải sống trong sự từ chối như thế đến đau lòng, lấy sức mạnh ở quyết tâm muốn chứng minh rằng, về mặt này, tôi không kém một cô gái Việt Nam thuần chủng nào.

Giống như năm trước, tôi lại đỗ kỳ thứ hai với thứ hạng khá. Thế là đã vượt được xong cấp trung học. Các bà giáo khuyên tôi nên theo lớp dự bị đại học để sẽ vào đại học khoa Văn, là môn tôi có năng khiếu nhất. Ở Đà Lạt không có đại học, phải về Sài Gòn, nhưng ở đó tôi chưa biết sẽ kiếm sống ra sao. Còn một cách là học theo lối hàm thụ với điều kiện là tôi vẫn được giữ lại dạy học ở tu viện. Các học sinh đang mến tôi. Và nhà trường nhận thấy tôi luôn làm tròn trách nhiệm. Tôi nộp đơn xin phép mẹ bề trên, và được mẹ chấp nhận.

Khác với năm trước hầu như chỉ được nuôi cơm không, lần này tôi được lĩnh lương hẳn hoi, đều đặn hằng tháng. Trả tiền trọ rồi, vẫn còn khá nhiều tiền. Một phần tôi gửi về cho mẹ, phần còn lại, tôi gọi em Dung lên ở tu viện và trả tiền ăn học cho nó.

Tôi tưởng như thế là chiều chuộng, ưu đãi em gái, ngờ đâu tôi chỉ làm nó khổ sở. Từ trước, nó chỉ theo học bập bõm ở trường Việt Nam, không biết một từ tiếng Pháp nào. Không khí tu viện dạo nào đã làm tôi sợ sệt, nó càng không chịu nổi. Nó đi từ lóp đến nhà ăn, từ nhà ăn đến nhà ngủ, chẳng dám bắt chuyện với ai. Hình như nó chẳng hiểu gì về các bài học. Bực mình, tối nào tôi cũng mắng nó gay gắt. Mặt lì ra, mắt nhìn xuống đất, nó không cãi, không kêu ca. Tôi càng tức, tiếp tục nhiếc móc nó thậm tệ, và chỉ thôi khi nước mắt nó giàn giụa trên má. Tôi bực nó vì tội bướng, thiếu nhiệt tình, ít giao lưu bạn bè. Kiểu yêu thương gia trưởng của tôi càng làm nó thêm bối rối, đau khổ. Nó chịu đựng tình hình ấy suốt một năm học, không cãi tôi lời nào, nhưng cũng không nói thêm câu nào khác. Đến nay, tôi vẫn hối hận vì đã yêu thương em gái không phải cách.

Vướng víu em Dung và lo dạy dỗ nó, tôi mất khá nhiều thì giờ nên học hành không được tốt. Chẳng bao lâu đã đến kỳ thi, tôi phải về Sài Gòn. Năm học cũng sắp hết, tôi trả em Dung về nhà. Chỉ còn một tuần nữa là đến kỳ thi viết. Tôi chuẩn bị đầy đủ hành trang. Từ sang năm, nhất định tôi phải về ở thủ đô nếu muốn vào học Văn khoa.

Tôi đến chào từ biệt mẹ bề trên.

— Mẹ hy vọng thời gian ở đây đã làm con vừa lòng.

Tôi không đáp. Mắt tôi nhòa lệ. Mẹ tưởng tôi khóc vì buồn khổ khi phải vĩnh viễn xa nhau:

— Con đừng buồn. Bất cứ lúc nào muốn con có thể trở lại thăm chúng ta.

Tôi không đính chính:

— Con cảm ơn mẹ.

Chúng tôi chia tay nhau trong sự ngộ nhận ấy.

16
Sài Gòn

Tại Sài Gòn, tôi đã thi đỗ. Các bạn cũ, những đứa đã từng quý mến tôi, mời tôi đến chơi nhà, giới thiệu tôi với các bạn của bố mẹ họ, nhất là những người đang cần tìm gia sư cho con cái. Tôi nhận ngay mấy nơi để dạy học. Dần dà, nhiều nơi yêu cầu quá, tôi phải từ chối bớt. Cứ một trăm bạc mỗi giờ, tôi kiếm được khá. Giờ tôi chỉ cần tìm nơi trọ tử tế một chút.

Lúc đó chỉ có một khu cư xá duy nhất dành cho nữ sinh viên. Tôi đến gặp bà giám đốc, bà cho biết không còn chỗ trống. Tôi nói thật là mình đang bơ vơ, không có người thân nào ở Sài Gòn. Thấy tình cảnh ấy, bà đồng ý cho tôi ở tạm từ nay đến hết hè. “Đến khai trường thì ban giám hiệu còn phải xem xét. Dù sao cô đã ở trước rồi thì có cơ may được xét.”

Tôi muốn nhảy cẫng, ôm chầm lấy bà vì mừng. Đời thật đẹp. Ngoài đường, mưa vừa tạnh, trời dịu mát. Tôi đi loăng quăng không mục đích, cười thích thú một mình. Chỉ trong một tuần, tôi đã giải quyết xong vấn đề việc làm và chỗ ở mà không gặp phải khó khăn nào. Mọi việc cứ tự nó đến. Giữa đường, một chàng trai cản lối tôi đi, cười rụt rè:

— Chào cô.

Trong trường hợp khác, hẳn tôi đã khó chịu quay gót. Nhưng hôm nay tâm trạng tôi đang vui. Chàng nọ thêm phần bạo dạn:

— Cô có nhớ tôi không? Chúng ta ngồi gần nhau hôm thi viết. Xin chúc mừng cô đã thành công. Chắc cô sẽ về Tuy Hòa để nghỉ nốt dịp hè này?

Anh ta nói rất nhanh, như người đọc vội một bài mới học thuộc, sợ nói chậm lại quên.

— Sao anh biết tôi ở Tuy Hòa?

Anh ta di di mũi giày xuống đất, rồi bất chợt ngẩng đầu nhìn tôi:

— Tôi biết rất nhiều điều về cô.

Tôi vờ như không nghe thấy.

— Cô đẹp lắm, anh ta nói thêm.

Tôi đỏ mặt.

— Tôi đang bận, chào anh.

Nói rồi, tôi lạnh lùng bỏ đi. Chiều tối, khi mang va li vào cư xá, tôi lại thấy anh ta đứng chờ trước cửa. Thấy tôi có vẻ khó chịu, anh ta nói luôn:

— Cô đừng nghĩ là tôi kiếm chuyện rầy rà. Chẳng qua thấy cô có một mình, mà người đời thì lắm kẻ ác độc thôi. Nếu cô cần gì, cứ gọi tôi. Đây là địa chỉ.

Anh ta đưa ra một cái phong bì, tôi đút ngay vào túi, không đọc. Tuy nhiên, vẫn tò mò muốn biết sao anh ta lại đón đúng lúc tôi đến:

— Anh có tài ma xó hay sao? Sao anh biết tôi đến đây vào giờ này?

— Tôi đâu có biết, nên tôi mới đứng đợi sẵn đây chứ.

— Vậy anh đợi từ bao giờ, nếu anh không cho câu hỏi của tôi là tọc mạch? tôi mỉa mai.

— Từ lúc cô bỏ đi hồi trưa.

— Suốt từ đó đến giờ? Anh điên à!

Anh ta cười:

— Có lẽ. Nhưng cô biết không, lúc nào tôi cũng mang sách theo người. Tôi đọc sách, nên thấy thời gian trôi cũng nhanh.

Anh ta chỉ cuốn sách đang cầm tay, một loại sách bỏ túi:

— Buồn nôn của Sartre. Cô đọc chưa?

— Ô không, tôi kêu lên, tỏ ý không đồng tình. Ở tu viện người ta khuyên không nên đọc sách này.

— Vậy các cô đọc gì?

— Các sách khác, tôi đáp nước đôi.

— Nhưng sách gì mới được chứ?

Cái gã này rốt cuộc đã khiến tôi khó chịu.

— Tôi cũng không biết nữa… Claudel, Péguy, Gabriel Marcel…

Anh ta lại mỉm cười:

— Nếu cô đồng ý, ta sẽ trao đổi sách với nhau.

Gã này táo tợn thật!

— Anh vội vã quá đấy. Ai bảo là tôi sẽ đồng ý gặp anh lần nữa?

— Chúng ta buộc phải gặp nhau luôn rồi. Thưa cô, tôi cũng ghi tên học khóa văn học Pháp như cô. Tôi tên Hồ. Cô không cần xưng tên, tôi biết rồi.

Tôi giận dữ quay gót. “Cô không cần xưng tên, tôi biết rồi.” Cái anh chàng này thật đáng ghét, hắn luôn biết chủ động lật ngược tình thế. Lẽ ra tôi phải cho hắn một trận chứ không lúng túng, bị động như vừa rồi. Người Việt Nam tử tế không ai lại làm quen, tán tỉnh trực tiếp và sỗ sàng như thế. Anh ta phải tìm cách đánh bạn với một cô bạn của tôi, nhờ cô ta giới thiệu, rồi có tán tỉnh thì phải nói kín đáo, tế nhị… Nói thực tình, tôi cũng chẳng ưa gì hơn cái kiểu hành vi giả dối, vòng vo ấy. Tôi không hiểu nổi mình nữa. Hắn đã phá hỏng một ngày rực rỡ vui tươi của tôi.

Bà giám đốc đích thân dẫn tôi nhận chỗ ở. Tôi đi theo bà, lòng hãy còn bực dọc. Chúng tôi băng qua một phòng ăn vào loại tuềnh toàng, kế đến là một dãy hành lang ảm đạm mới tới được phòng ngủ. Tôi thất vọng: hai dãy giường sắt gồm mười hai chiếc kê đối diện nhau, ngăn cách bằng những tủ sắt như ở bệnh viện. Đã quen với cuộc sống tiện nghi sang trọng ở tu viện, cái cảnh bày ra trước mắt tôi với những tấm đệm ố bẩn, mỏng dính đến lộ cả lò xo ra thật là thảm hại.

Bà giám đốc khoát tay:

— Đây là nhà cô, cô đến đầu tiên nên muốn ngủ giường nào tùy thích. Mong cô sẽ vừa lòng. Nếu muốn ăn tối tại cư xá thì ghé qua văn phòng tôi mua phiếu.

Tôi còn lại một mình trong phòng. Từ một cửa sổ, có thể nhìn ra vườn. Tôi liền chọn một giường cạnh cửa sổ, trải nệm, đặt va li lên. Chiếc tủ vốn màu xám đã bị tróc sơn nhiều chỗ, bị gỉ ăn thành nhiều vét nâu. Bản lề cửa tủ khô dầu mở ra kêu cót két. Nhưng mọi thứ đều sạch sẽ. Tôi nằm ngửa trên giường, nhìn mấy con gián chạy trên trần. Dù sao cũng mừng là đã tìm được chỗ trú chân.

Vào nhà ăn, tôi ngạc nhiên thấy đã có khoảng chục nữ sinh viên, chắc họ ở các phòng ngủ trên gác. Vài người đã quen biết từ trước đang cùng nhau trò chuyện, một số khác ngồi ăn một mình giống tôi. Ở một bàn kê khác tách biệt, hai cô gái trẻ đang lén lút vuốt ve nhau. Tôi quay nhìn đi nơi khác.

— Cặp đôi của tầng ba đấy, cô gái ngồi bên cạnh tôi thì thào. Cả hai đều là sinh viên khoa Dược. Dĩ nhiên là hai ả đó thích nghỉ hè ở đây, trên giường, hơn là về nhà rồi.

Tiếng cười khe khẽ nghe thật khó chịu. Tôi không đáp lại.

Ăn xong, tôi ra vườn ngồi. Trời tối, tít trên cao là mảnh trăng lưỡi liềm lơ lửng. Một bóng áo trắng tiến lại phía tôi: đó là cô bạn An.

— Cậu mơ mộng đấy à?

— Ngồi hóng mát. Cậu vào bằng lối nào?

— Lối cửa.

— Không ai hỏi gì ư?

— Không.

— Ra vào như chợ thế à. Nhỡ là con trai thì sao nhỉ?

— Thì hắn cũng vào được như tớ, An cười, rồi ngồi xuống, hỏi ngay.

— Chỗ ở mới có vừa ý cậu không?

— Phòng ngủ tồi tàn lắm, trông chẳng khác gì nhà thương.

Tôi kể chuyện gặp anh chàng Hồ. An đã biết chuyện ấy, chính nó cho anh ta biết tên tôi và địa chỉ của tôi.

— Sao cậu lại làm thế? Cậu bất cẩn quá.

Lời nhận xét của tôi chạm tự ái cô bạn:

— Thì cậu cứ thử ở vào địa vị của tớ xem: hắn bảo là văn phòng khoa cần biết địa chỉ của cậu, vì vậy hắn hỏi hộ.

— Cậu cứ nói thế, sáng nay mình đã đến văn phòng, họ biết địa chỉ mình rồi.

Chợt nhớ chiếc phong bì Hồ đưa, tôi móc túi lấy ra, cùng với An xem dưới ánh đèn đường gần cửa. Trên phong bì, có ghi địa chỉ một phố Sài Gòn mà hai đứa đều không biết. Bên trong có một mẩu bìa láng giống như danh thiếp. Một hình vẽ: một đường ngang bằng mực nho đậm. Phía dưới là một hình ngoằn ngoèo, có thể là vẽ con rắn, còn tít bên trên là một ngôi sao. Kèm theo những dòng chữ viết nắn nót: “Em là ngôi sao, tôi là con giun đất. Nhưng con giun đất chẳng mong gì khác ngoài ngôi sao ấy.” Hai câu này được viết bằng tiếng Pháp. Hai đứa tôi cười phá lên. Tôi bĩu môi châm chọc:

— Hắn cóp hình vẽ trong cuốn Hoàng tử bé của Saint- Exupéry đây mà.

— Có thể, An vừa đáp vừa đọc lại tờ thiếp một lần nữa. Nhưng chữ hắn viết đẹp đấy chứ.

— Cậu nghĩ tại sao hắn lại viết bằng tiếng Pháp nào? Đúng là đua đòi học làm sang.

— Để tỏ ra hắn giỏi không kém cậu. Nghe nói hắn còn được hội đồng thi biểu dương nữa kia.

— Thì sao? Việc đó liên quan gì đến tớ?

An mỉm cười, không đáp. Chúng tôi xoay sang kể cho nhau nghe về khoa mình sắp vào học. Chúng tôi chia tay nhau lúc mười giờ khuya, sau đó tôi đi ngủ ngay.

Hôm sau tôi dậy sớm, sửa soạn ăn mặc tử tế: áo dài màu hồng, quần xa tanh đen, đi dép. Ở đây người ta đánh giá con người qua quần áo. Tôi chú ý xem móng tay đã thật sạch chưa. Mẹ tôi thường nói chỉ nhìn bàn tay là biết người đó thuộc tầng lớp xã hội nào.

Cô học trò đầu tiên của tôi ở một khu phố biệt thự, xa trung tâm. Đi bằng taxi khiến tôi tốn một món tiền khá. Tôi nhẩm tính: thế này thì tiền dạy học chẳng còn lại bao nhiêu. Bà chủ nhà tiếp tôi niềm nở, còn cô bé, đã từng học tôi ở tu viện, thì mừng rỡ ôm chầm lấy tôi.

Chúng tôi vào ngồi trong phòng khách. Trên nền đá hoa lát ô vuông đen trắng trải một bộ da hổ. Trên bàn có một bình nước cam, nhưng tôi không đụng đến vì ngờ rằng họ đặt nó ở đó để thử trình độ xử thế của tôi.

Tôi dạy một mạch hai giờ liền, làm cô bé hết hơi mới theo được bập bõm. Nhưng tôi không quan tâm, tôi cần trổ hết tài năng trước bà mẹ.

Xong buổi học, bà tiễn tôi ra cửa, vui vẻ:

— Thật may là có cô đến bảo cho cháu. Lâu nay chúng nó không gặp được thầy tốt. Nếu cô cần tôi sẽ giới thiệu cô với các bà bạn.

— Xin cảm ơn, tôi chỉ nói vậy, không đi xa hơn.

— Cô ở đâu?

— Ở cư xá sinh viên. Xin chào bà.

— Để tôi bảo lái xe đưa cô về.

Và không chờ tôi từ chối, bà gọi:

— Anh Ba, đánh xe đưa cô đây về cư xá!

Tôi ngồi vào ghế sau xe. Bác tài đưa tôi đến nơi mà không hé miệng nói một lời. Tôi cảm ơn và dúi vào tay bác vài đồng bạc.

Hồ đã đứng đợi tôi trước cổng. Anh ta nhìn theo cho tới lúc ô tô đi khuất, miệng hơi mỉm cười rồi nhận xét:

— Cô có những người bạn rất giàu.

— Không phải bạn, tôi dạy con gái họ học, tôi thanh minh.

Nói xong, tôi mới thấy mình dở hơi, vì nói cho cùng, việc gì tôi phải khai hết với anh ta. Tôi đi thẳng vào trong cổng:

— Thôi, xin chào anh.

Anh ta chạy theo:

— Hãy khoan… tôi đến để mang cho cô những tin tức có thể cô quan tâm.

— Lạ nhỉ, tin tức gì vậy?

Chúng tôi đã vào trong vườn. Tôi rất sợ có ai trông thấy: những gì liên quan đến đạo đức con gái tin đồn lan rất nhanh. Chỉ cần trông thấy tôi một hai lần đứng với con trai là thiên hạ bảo ngay đó là vị hôn phu. Tôi rất bực.

— Anh nói gì thì nhanh lên. Đứng đây nắng lắm.

Thật vậy: mặt trời đúng ngọ chiếu nắng chói chang, cái nón tôi đội không đủ để che mát. Hồ nói rất nhanh.

— Chuyện là thế này: hai năm nay trường có mở khoa sư phạm để đào tạo giáo sư trung học, gần giống như Trường cao đẳng sư phạm bên Pháp. Khoa đó mới mở một lớp văn học Pháp. Muốn vào, phải qua thi tuyển tháng Mười tới. Nếu đỗ, được học bổng ba ngàn năm trăm đồng một tháng.

— Những ba ngàn rưởi, tôi kêu. Nhiều thế!

— Tôi mang cho cô toàn bộ hồ sơ xin thi tuyển đây, anh ta rút trong cặp ra một tập giấy. Cô điền vào đây, tôi sẽ đích thân đem nộp. Bây giờ đã hơi chậm đấy, nhưng tôi sẽ liệu.

Tôi điền vào các lá đơn. Quan hệ giữa tôi và Hồ bắt đầu từ đó. Anh ta yêu tôi, tôi không yêu anh ta, nhưng cần được anh ta giúp đỡ.

Hai chúng tôi dự kỳ thi tuyển, và cả hai đều đỗ.

Tôi thôi không dạy tư nữa, vì không đủ thời giờ. Tôi không thấy tiếc vì giờ tôi đã có học bổng của nhà nước, hằng tháng lĩnh như lương. Tôi chẳng ưa gì lắm cái cách giấu giếm mà các bà chủ giàu có nhét tiền vào túi tôi, cứ như là cho người ăn kẻ ở tiền trà nước.

Từ khi khai trường, cư xá đầy ắp sinh viên. Tuy nhiên không thấy ai đả động gì đến tôi, vậy là tôi đã được nhận ở hẳn. Hằng ngày tôi đến lớp học, ngồi đằng sau chiếc mobylette do một cô bạn táo tợn lái. Đến sân trường, ai cũng trố mắt nhìn, vì lúc đó chỉ hai đứa chúng tôi đi học bằng phương tiện ấy.

Giáo sư là những người Việt Nam đã tốt nghiệp đại học ở Pháp. Họ thường nhắc đến kỷ niệm những ngày ở Pháp, gian gác hẹp họ ở tại khu phố Latin, các buổi giảng văn ở trường Sorbonne, những cuộc tranh luận chính trị ở quán cà phê… So sánh với họ thì đời sống chúng tôi quá phẳng lặng. Trong chúng tôi, chẳng ai quan tâm đến chính trị. Chẳng phải chế độ thực dân đã chấm hết tại Điện Biên Phủ, nước nhà đã độc lập rồi đó sao? Tổng thống Diệm được coi là người liêm khiết. Ông ta mặc áo dài ta xuất hiện trước công chúng, vậy là có tinh thần dân tộc. Bà Nhu có vai trò quan trọng trong chính sự, chúng tôi cho đó là dấu hiệu của sự giải phóng phụ nữ, nên lấy làm phấn khởi.

Ở các trường đại học và trung học, chương trình đều được dạy bằng quốc ngữ. Ở các khoa ngoại ngữ, các giáo sư Pháp được thay dần bằng những người Việt Nam tốt nghiệp ở Sorbonne hoặc Montpellier. Nhiều dấu hiệu khác cũng chứng tỏ nước Việt Nam được trao trả cho người Việt Nam. Có quyết định lập thêm một chứng chỉ về môn lịch sử Việt Nam, những sinh viên học văn học Pháp được phép chọn học thêm chứng chỉ Hoa văn.

Trở ngại chính đối với chúng tôi là sách học rất hiếm và cực kỳ đắt. Khoa văn học Pháp mới thành lập nên chưa có thư viện riêng. Sách chỉ có vài cuốn thì sinh viên chuyền tay nhau đến nát bươm. Hậu quả là chúng tôi đọc rất ít. Trong hoàn cảnh ấy, Hồ xuất hiện như một vị cứu tinh. Được bà mẹ giàu có nuôi ăn học, không phải thuê nhà, anh ta dùng toàn bộ học bổng để mua sách mới. Anh ta quả là người có kiến thức nhất lớp. Các luận văn xuất sắc của anh ta thường được giáo sư khen ngợi và đọc to cho cả lớp cùng nghe. Dù không muốn tôi cũng phải khâm phục Hồ. Và anh ta giúp đỡ tôi rất nhiều. Dẫu có muộn mằn nhưng nhờ có Hồ tôi mới biết đến Gide, Sartre, Malraux, mới được thưởng thức thi ca Pháp: Baudelaire, Rimbaud, Verlaine. Anh ta tặng tôi những cuốn sách đẹp của nhà xuất bản Skira, tôi học cách yêu các họa sĩ thuộc trường phái ấn tượng, trường phái dã thú. Tôi khám phá Van Gogh, Gauguin, Degas.

Chúng tôi không bao giờ nói chuyện tình cảm. Mọi người có thể coi chúng tôi là bạn thân, vì hễ tôi đi đâu thì Hồ có ở đó. Chỉ khi về phòng ngủ cư xá, tôi mới thực sự yên tĩnh một mình. Nhưng rồi cả ở đấy tôi cũng không được yên.

Một buổi sáng sớm, tôi bỗng thức giấc vì cảm giác có người lạ trong phòng. Mở mắt ra, thấy Hồ nghiêng đầu nhìn qua màn vào giường mình, tôi hốt hoảng. Khi tôi hoàn hồn, Hồ đã biến mất. Là mơ hay thực? Rõ ràng tôi có nhìn thấy anh ta. Hỏi các bạn, họ đều bảo không biết, lúc đó họ đang ngủ. Tôi đang trách mình tưởng tượng hão huyền thì bỗng nhìn thấy một cuốn sách dưới đất, sách của Hồ. Vậy là anh ta đã đến. Anh ta muốn gì? Tôi vừa sợ vừa giận.

Buổi lên lớp sáng sớm hôm đó, anh ta tránh ánh nhìn của tôi. Tan giờ, tôi ngăn anh ta lại, hỏi như sắp khóc:

— Sao anh dám vào tận giường tôi? Nhằm mục đích gì? Báo anh biết, tôi sẽ báo cáo việc này với trưởng khoa, và với cả hiệu trưởng, nếu cần.

Anh ta tái mặt:

— Xin cô chớ làm thế. Xin thề là tôi không có tâm địa xấu. Tôi chỉ muốn nhìn cô, thế thôi. Mà cô thấy rồi đó, tôi có đụng vào người cô đâu.

Tôi không đáp.

— Tôi xin lỗi.

— Nghe này, anh đã làm tôi sợ. Từ nay anh không được thế nữa đâu đấy.

Chàng trai có vẻ chịu lỗi, và tôi không biết nên làm gì để thoát khỏi mối tình bồng bột của anh ta.

— Xin anh hãy để tôi yên, hãy tìm một cô gái khác. Tôi không phải là ngôi sao như anh nói, anh nhầm rồi.

— Không, hãy để tôi yêu em. Tôi sẽ không làm em sợ nữa.

Anh ta định nắm lấy tay tôi.

— Không, tôi kêu lên rồi bỏ chạy.

Từ hôm đó, nỗi lo cứ canh cánh bên lòng, tôi không dám nói với ai. Nói ra, chắc họ không tin. Các bạn gái cùng lớp đã khó chịu vì anh ta bám lẵng nhẵng theo tôi, có ý muốn đổ toàn bộ trách nhiệm lên đầu tôi. Tôi tránh không đi đâu một mình, từ chối không nhập bọn với nhóm nam sinh viên sau giờ học thường kéo nhau đi ăn kem trên đường Catinat.

Cuối cùng tôi thổ lộ với Bích, một cô bạn học từ thời tu viện Chim Non. Hồi ấy hai đứa không thân nhau, nhưng nay cùng học khoa Văn nên mối quan hệ thắm thiết hơn. Bích biết rõ về Hồ. Nó cười:

— Năm ngoái, hắn theo đuổi tớ mãi.

— Thật ư?

— Thật. Nhưng với cậu, có vẻ hắn đeo riết hơn, quấy rầy nhiều hơn đấy.

Tôi thấy thật là phiền phức. Để tránh rắc rối, Bích mời tôi về ở nhà nó. Tôi đồng ý, vơ tạm ít đồ đạc đi theo nó, nhưng vẫn giữ chỗ trong cư xá.

Nhà Bích to và sang. Nó giới thiệu tôi với hai em trai: cậu lớn mười chín tuổi, cậu nhỏ mười lăm. Nó còn hai em gái nữa. Bố mẹ Bích vui lòng đón nhận tôi ngay.

Bà mẹ, người gầy nhỏ, quán xuyến công việc kinh doanh thực phẩm cung ứng cho Tây Nguyên. Hằng tuần, bà đi theo xe vận tải chất đầy thực phẩm lên tận Ban Mê Thuột. Ông bố, dáng người bảnh bao, thì giữ việc nhàn hơn, ngồi nhà ghi chép sổ sách. Ông tỏ vẻ quý mến tôi pha chút lịch sự phong nhã, như để nhắc rằng tôi là một thiếu nữ xinh đẹp, tôi mới vừa hăm ba và ông thì hãy còn trai tráng. Tôi khó có thể coi ông là bậc cha chú, và khi tôi gọi ông bằng “bác” có nghĩa là anh của bố - thì cả hai đều khẽ nhếch mép cười để nói rằng lối xưng hô ấy chỉ là hình thức.

Ông thường rỗi rãi nên hay ngồi trò chuyện say sưa với tôi về ý nghĩa cuộc đời, về đạo lý và hạnh phúc. Chúng tôi dễ nhất trí với nhau về các quan điểm. Tôi đánh giá cao khi thấy ông có những tư tưởng cởi mở, không nệ lễ giáo. Cảm thấy ông rất dễ cảm thông nên một hôm tôi đem chuyện Hồ lọt vào phòng ngủ cư xá ra kể. Chăm chú nghe xong, ông nói:

— Thật là một câu chuyện đẹp.

Tôi sửng sốt:

— Thế nào ạ, bác cho anh ta làm thế là không sai trái gì ư?

— Sai chứ, ông thừa nhận. Song cháu hãy hiểu bác: nếu bác là cha của Hồ, bác sẽ dần anh ta một trận cho chừa.

Nhưng nếu bác là người tình của cháu, có lẽ bác cũng làm như anh ta.

— Bác ư? Bác mà cũng làm thế sao?

Ông dịu giọng, thân mật:

— Tất nhiên là anh ta sai. Nếu đã làm cháu chạm tự ái thì bác xin lỗi. Chúng ta ở đây như người nhà, phải không? Bác sẽ bảo vệ cháu.

Thật vậy, ở nhà ông, tôi được vây bọc trong tình thương yêu hơn cả gia đình. Có lần Hồ theo tôi đến tận nhà, nhưng còn cách chừng năm mươi thước thì biến mất. Tôi lo sợ kể với bố Bích; ông liền cử Mã, cậu con trai út, canh chừng tôi.

— Nó còn bé nhưng to con, nó sẽ bảo vệ cháu, ông vừa nói vừa cười.

Mã học lóp đệ nhị. Ham thể thao, người cân đối lực lưỡng, cậu mới mười lăm nhưng trông lớn hơn tuổi. Ngày nào, cậu cũng kèm xe đạp đưa tôi đến trường, hết giờ lại đón tôi về. Tồi ngồi đằng sau xe, ôm chặt lấy eo cậu mà không sợ ai nói gì, vì sự chênh lệch tuổi tác quá rõ giữa hai chị em. Tôi sung sướng tận hưởng cái thú đụng chạm da thịt này mà không phải e ngại gì. Từ khi cắt đứt quan hệ với thầy Đức ở Nha Trang, tôi không được có cái cảm giác ấy.

Như tất cả các cô gái con nhà tử tế, tôi hết sức giữ mình theo đúng khuôn phép đạo đức. Chúng tôi phải bảo vệ trinh tiết cho đến khi lấy chồng. Hôn nhân là điều mà mỗi cô gái đều hãnh diện, nhưng khía cạnh tính dục của nó lại làm chúng tôi kinh hãi. Các bà lớn tuổi thường thầm thì bí ẩn: “Đau lắm.” Đã hai mươi tuổi đầu mà tôi không biết trẻ con sinh ra bằng cách nào, hỏi thì không dám. Chúng tôi hồi hộp chờ xem có đứa bạn nào lấy chồng để biết điều bí ẩn. Nói về những gì liên quan đến tình dục là chúng tôi sợ hãi. Chúng tôi chỉ mong nhận được cử chỉ âu yếm về thể xác mà chúng tôi rất thiếu.

Hết tuổi thơ, bố mẹ không ôm ấp, hôn hít, vuốt ve con cái nữa. Bắt đầu một quãng đường đời khô khan, tuyệt đối không được đụng chạm về da thịt. Người con gái phải gồng mình lên, không bao giờ được thả lỏng lòng mình. Đến tuổi dậy thì, điều này trở thành cả một cuộc đấu tranh bền bỉ với chính mình. Nhưng trong cuộc đấu tranh này, chúng tôi không đơn độc, đã có đạo đức, tôn giáo và sự quản thúc xã hội nâng đỡ. Thắng lợi thì được khen, sa ngã thì bị dè bỉu nghiêm khắc. Phần thưởng cao nhất là được tiếng thơm “đoan trang”, “đức hạnh”. Những tính từ ấy như những viên ngọc tôn giá trị người con gái trong cuộc hôn nhân nặng tính mua bán sau này.

Trong cuộc thi đua ấy, tôi bị bất lợi vì là gái lai, bản thân việc đó đã là vô đạo đức, và chính tôi cũng tin như thế. Biết rằng quá khứ mình đã có vết, tôi càng ra sức tu dưỡng. Tôi chưa quên vụ tai tiếng gây ra bởi mối tình tội lỗi với ông thầy dạy nhạc ở Nha Trang. Ở Sài Gòn, không ai biết chuyện đó, nhưng tôi vẫn tự xấu hổ với mình nên càng tỏ ra lạnh lẽo hơn các bạn gái khác. Nhưng tôi sớm phát hiện ra rằng tự ghìm mình là một kỷ luật rất gian khổ. Mới đây, tôi được một chàng phi công học từ Pháp về theo đuổi. Anh ta mê hội họa, đang cần một người mẫu, và có người giới thiệu đến tôi. Anh ta vừa vẽ vừa kể chuyện Paris, bờ sông Seine mùa xuân đâm chồi khoe lộc biếc. Tôi ngồi nghe say sưa và mường tượng. Đôi khi anh đưa tôi đi ăn ở các nhà hàng nổi tiếng ven sông, rồi lại đưa tôi về nhà rất nghiêm túc, trước nửa đêm. Thi thoảng lắm chúng tôi mới đi sóng đôi và chuyện vãn. Gần anh, tôi có phần bớt gần gũi các bạn học. Tôi không yêu anh, song anh nói vẫn hy vọng một ngày kia tôi sẽ đổi ý. về vấn đề này, chúng tôi hay bỡn cợt lẫn nhau, và tôi thích giữ mối quan hệ nhẹ nhàng như thế. Tôi nghĩ sẽ không ai lay chuyển được mình. Cho đến một hôm, anh đứng sát sau lưng tôi để chỉ lên mảnh trăng non đầu tháng. Hơi thở nóng hổi phả vào gáy tôi như có sức hút nam châm kéo tôi về với anh. Người tôi như cành cây tự sà xuống nước, ngả ra sau, tựa vào ngực anh trong một cảm giác ngây ngất. Phải lay hết sức lực, tôi mới cưỡng được cám dỗ, bước chân sang một bên, làm bộ nghiêng đầu để ngắm lên trời và lấy lại tự chủ. Anh không biết gì vì thấy lưng tôi vẫn bất động.

— Đêm nay đẹp quá, anh nói.

— Muộn rồi, ta về thôi anh, tôi đáp.

Chúng tôi chia tay nhau. Tôi vẫn giữ được tiết hạnh. Cái sự kìm mình đau đớn, cuộc đấu tranh thường trực với đòi hỏi của tình cảm ấy hết hẳn từ ngày tôi có thể đàng hoàng thỏa mãn với Mã. Ai cũng coi cậu như em trai tôi, tôi lại thân với cô chị, bố mẹ cậu đối xử với tôi như con, nên tôi càng yên tâm. Bản thân Mã hãnh diện một cách hồn nhiên ve vai trò hiệp sĩ mà ông bố ủy nhiệm. Chúng tôi không lúc nào rời nhau. Khi ngồi sau xe đạp đi trên các đường phố Sài Gòn râm mát, tôi ưa áp má vào làn vải áo sơ mi hơi ráp của cậu. Nhắm mắt lại, tôi ngược dòng thời gian, tưởng tượng tấm lưng kia là lưng thầy Đức mà tôi cũng đã từng áp má vào trong bao chuyến đi dạo ngày xưa. Mã không hề hay biết những ý nghĩ mơ mộng của tôi. Còn tôi, tôi cứ lẳng lặng lợi dụng sự có mặt của cậu để hưởng những phút êm đềm.

Tình trạng đó kéo dài tới Tết trung thu. Đó là ngày hội dành cho trẻ nhỏ. Phố xá đông đặc và ồn ào những người. Năm ấy, tôi đi chơi hội cùng với gia đình Bích: bố mẹ, các con và tôi, cả thảy tám người. Để khỏi lạc giữa đám đông, mọi người nắm chặt tay nhau. Mặc dù vậy, làn sóng người vẫn cắt đứt chúng tôi thành nhiều mảng. Cuối cùng tôi chỉ còn trong tay mình bàn tay Mã nắm chặt.

Chúng tôi đi trong một biển đèn do các em bé rước, với những ngọn nến thắp sáng như muôn nghìn ánh đom đóm trong đêm. Có những em nhỏ ngồi trên vai bố, vui thích giơ cao những chiếc đèn mỏng mảnh hình con cá, ngôi sao hoặc các con vật quen thuộc khác.

Người ta chen lấn xô chúng tôi vào nhau. Chúng tôi hò reo vui vẻ tùy theo từng đợt sóng người mà dạt đi dạt lại, và bị đám đông ép chặt thân thể vào nhau. Một nhóm trẻ con hiếu động rẽ dòng người, tay vung những cây đèn mỏng mảnh, có thể bốc cháy bất cứ lúc nào, thật dễ sợ. Mã ôm chặt lấy tôi, lấy thân mình làm bức thành che chở cho tôi, hai khuôn mặt kề nhau, hai cặp mắt nhìn nhau nhớn nhác. Một cảm giác mãnh liệt, thường xuất hiện ở những người thường xuyên bị kiềm chế và cấm đoán, choán lấy cả hai. Lúc này trên đời không còn gì khác ngoài sự cuốn hút giữa hai con người: chúng tôi ôm hôn nhau đắm đuối. Tiếp theo thế nào tôi không nhớ rõ, chỉ lưu lại trong ký ức kỷ niệm về một ngày hội tưng bừng với tấm lòng nồng cháy.

Tôi về nhà một mình, nói là lạc mất “cậu em”, còn Mã thì cố tình la cà ngoài phố, về chậm để mọi người tin lời tôi là thật.

Cái mà chúng tôi cảm thấy không phải là tình yêu, mà là sự thích thú đụng chạm da thịt nhau. Ngày nào cũng vậy, hết giờ học là tôi chạy vội về nhà nơi Mã đã đợi sẵn.

Như hai động vật non trẻ, hai đứa chúng tôi ôm ghì nhau: bảo là âu yếm hay vật lộn nhau đều được. Hai đứa luôn luôn khao khát nhau, đến mức sống chung dưới một mái nhà là thử thách khó chịu đựng. Không thể đứng bên cậu ta mà bàn tay tôi không tìm cách nào đó để sờ mó, vuốt ve vội vã. Còn cậu ta thì lúc nào cũng “luẩn quẩn bên chân” tôi, như chị cậu thường trêu.

— Cẩn thận, kẻo lại phải lòng chị cả mày đấy, Bích nói đùa, không tin rằng chuyện đó lại có thật.

— Anh chị em trong nhà mà yêu nhau là loạn luân, tội này khó mà dung thứ được, ông bố nói thêm.

Chúng tôi phát hoảng. Những ngày tiếp theo, hai đứa không gặp nhau nữa, tỏ sự dửng dung, nghiêm chỉnh trước mặt mọi người. Tôi lo lắng, tìm cách tranh thủ sự tin cậy của ông bố, hay ngồi chuyện trò hỏi ông về thời trai trẻ, nghe những lời khuyên bảo. Mặt khác, hai đứa thay đổi thông lệ, chỉ gặp nhau vào mười giờ sáng, là lúc mọi người trong nhà đều bận việc bên ngoài. Tôi bỏ vài tiết học, Mã cũng vậy. Cậu ta theo tôi như cái bóng, khi ăn cơm thì ngồi cạnh tôi; giờ nghỉ trưa tôi nằm trên đi văng phòng khách, thì cậu trải chiếu nằm ngay bên dưới.

Hồ đã bắt gặp cảnh ấy một buổi trưa, khi anh ta nói là có một tài liệu quan trọng cần đến đưa tôi ngay. Tôi đang thiu thiu ngủ thì anh bấm chuông ngoài cổng, ông bố của Bích ra mở. Anh ta nhìn bao quát cảnh tượng bằng ánh mắt thông hiểu. Bằng linh tính, anh ta đoán ra mối quan hệ mập mờ giữa tôi với cậu trai ngủ dưới chân giường. Mắt anh ta nhìn chằm chằm vào Mã rồi ngước lên nhìn tôi, lóe lên một tia ác độc. Tôi sợ nỗi hận thù của Hồ cũng như đã từng sợ tình yêu anh ta dành cho tôi.

Tôi trở về cư xá ngay hôm sau, hy vọng làm dịu bớt cơn ghen tuông của Hồ. Gia đình Bích ngạc nhiên, tôi nói thác là cần yên tĩnh để chuẩn bị tốt kỳ thi sắp tới. Thật vậy, tôi phải học thật lực nếu muốn sau này được bổ nhiệm làm việc ngay tại thủ đô. Bằng không, họ sẽ cử tôi đến một nơi xa xôi, mà ở đó thành kiến hẹp hòi của dân tỉnh lẻ sẽ rất bất lợi cho thân phận một gái lai như tôi. Vinh dự tuyệt đỉnh cho tôi là được ông bố của Bích thân chinh tiễn tôi ra tận xe, xưa nay ông không làm thế với ai. Mã thì có giữ vẻ phớt lạnh, tự an ủi rằng cậu vẫn có thể đến cư xá thăm tôi vào chiều tối. Bích đang dành toàn tâm toàn ý cho mối tình thầm kín với một sinh viên khoa Dược nên chẳng để ý lắm đến tôi. Cuối cùng, việc tôi rời nơi ở làm Hồ hài lòng, và anh ta để tôi yên.

Cả một tháng sau đó, tôi bận bịu với hai việc chính: học thi và tối tối gặp Mã. Tôi không hay chuyện trò với các bạn học như trước nữa. Điều ấy cũng chẳng ai để ý, vì người nào cũng lao vào chuẩn bị kỳ thi sắp định đoạt toàn bộ tương lai. Ngay cả Hồ cũng có vẻ ít quan tâm đến tôi. Ngược lại, Mã rất bất bình thấy tôi quá lo học. Cậu trách tôi chỉ nghĩ đến “danh vọng”, mà con gái thì cần gì chuyện ấy, chỉ cần lấy được tấm chồng tốt là đủ.

— Em không thích cách cư xử của chị, cậu nói đầy vẻ oán hờn.

Nỗ lực của tôi đã mang lại két quả: tôi đỗ thứ ba, người đỗ đầu tất nhiên là Hồ. Về khía cạnh nào đó, chúng tôi là những người tiên phong, vì thuộc khóa đầu của khoa sư phạm do bộ Giáo dục mới mở để đào tạo giáo sư của nước Việt Nam độc lập. Lễ trao bằng được tổ chức long trọng, có bộ trưởng và hiệu trưởng đến dự. Ngoại trừ bộ mặt lai, tôi thấy mình không khác gì các nam nữ thanh niên cùng đứng bên tôi trên bục danh dự. Tôi tự coi mình là con gái Việt Nam, công dân Việt Nam thực thụ. Việt Nam là đất nước tôi, tổ quốc tôi, tôi muốn sống ở đó đến mãn đời. Tấm bằng tốt nghiệp chứng nhận tôi là công chức nhà nước, không ai có thể chối cãi. Tôi ý thức rõ rằng quãng đời bị chối bỏ, bị nhục mạ đã sang trang. Trước mắt tôi, cuộc đời mới đang đợi. Tôi nguyện sẽ trở thành giáo sư giỏi, sẽ đào tạo một lớp thanh niên sống có trách nhiệm, giáo dục cho con gái biết sống tự lập. Tôi cần tỏ ra xứng đáng với chức trách người ta giao phó. Tôi nóng lòng muốn được nhận ngay công tác đầu tiên.

Nghĩ đến những ngày nghỉ hè dài dằng dặc sắp tới mà ngán. Tôi sẽ làm gì trong suốt thời gian ấy? Tốt hơn hết là trở về nhà. Tôi báo tin ấy với Mã. Cậu ta thất vọng, trách tôi chẳng gắn bó gì với cậu. Tôi thấy chẳng cần phải thanh minh. Có thể cậu nói đúng. Tôi đang có tham vọng giành sự nể vì của mọi người bằng sự nghiệp của mình.

Tôi chia tay với Mã trên sân ga không mấy luyến tiếc, buồn vì chia tay cậu thì ít mà buồn vì cậu không dám làm gì để giữ tôi lại thì nhiều. Chúng tôi chia tay nhau không một lời hẹn gặp lại. Cậu cố nặn một nụ cười gượng. Tóc dày và cắt ngắn, trông mặt cậu có vẻ cực kỳ thơ dại. Cậu có sự tươi mát và trong sáng của cảnh trời đất sau mưa. So với những người đàn ông khác, thường ẻo lả, cậu có dáng dấp của một lực sĩ. Tôi thấy cậu đẹp biết nhường nào. Đột nhiên, tôi thấy thèm được đụng chạm vào cậu. Mặc cho tàu sắp chạy, tôi nhảy từ trên bậc xuống sân ga, kéo cậu vào chỗ khuất sau một toa tàu, hôn tới tấp lên mặt cậu, thì thầm:

— Tôi yêu cậu.

Mã ghì chặt tôi vào người đến đau đớn, nói:

— Vậy thì chị ở lại đi!

Ánh đèn chiếu vào làm bóng chúng tôi đổ dài mồn một trên sân ga. Tình hình thật nguy hiểm, tôi vội gỡ ra, nếu không có thể bị cảnh sát đến can thiệp. Tôi lo lắng quan sát xung quanh. Một đứa con trai còn bé, trố mắt nhìn tôi sỗ sàng, như biết là tôi đang có hành vi bậy bạ. Nó kéo áo mẹ, có lẽ để chỉ cho mẹ nó trông thấy, nhưng người mẹ còn mải kiểm hành lý. Tôi liền nhảy lên tàu. Lúc bà mẹ ngẩng lên, tôi đã đàng hoàng tựa cửa toa. Đứa bé định kể gì cho mẹ nghe, liền nhận một cái tát. Cùng lúc ấy, một nhân viên đường sắt cho lệnh tàu khởi hành. Tiếng chia tay, tiếng dặn dò lần cuối lao xao. Mã chụm hai tay lên miệng làm loa, cố át tiếng ồn:

— Em sẽ viết thư cho chị!

Tàu chuyển bánh.

17
Bước ngoặt

Vì bất thần quyết định về nghỉ ở nhà, tôi chẳng kịp báo trước cho ai. Thấy tôi, các em trố mắt ngạc nhiên.

— Sao, các em không nhận ra chị ư?

Lập tức chúng lao vào nhà trong kêu ầm lên:

— Chị cả đã về!

Mẹ tôi chạy vội ra cửa rồi đứng sững lại khi nhìn thấy tôi, mắt rưng rưng. Dượng tôi đang chăm chú vào đống sổ sách cũng ngẩng đầu nhìn lên:

— Lẽ ra con phải báo trước để ta bảo tài xế đánh xe ra ga đón chứ.

Vậy là nhà tôi vẫn mướn tài xế, chứng tỏ việc làm ăn phát đạt.

— Dượng thứ lỗi, vội nên con quên mất.

Bộ mặt thường ngày nghiêm nghị của dượng sáng lên một nụ cười.

Sau một năm nỗ lực, tôi được nghỉ ngơi trong khi chờ bổ nhiệm. Trong thâm tâm, tôi hy vọng sẽ được nhận việc tại Sài Gòn, song vẫn không dám chắc. Chúng tôi ai chả muốn ở thủ đô. Tất nhiên mẹ tôi khuyên nên xin về làm tại Tuy Hòa để mẹ con được gần nhau. Tôi ừ hữ cho xong chuyện. Bao lâu nay tôi đã sống không gia đình, giờ chẳng tội gì mà trở lại nấp bóng.

Hồ viết thư đều đặn, báo tin về các bạn còn ở lại Sài Gòn. Anh ta thực sự lo cho tôi nên thường xuyên đến bộ, theo dõi các thủ tục bổ nhiệm, sẵn sàng chạy vạy để tôi khỏi bị tống đi tỉnh xa. Tôi phó mặc mọi việc cho Hồ, tin rằng anh ta sẽ biết tranh đấu cho quyền lợi của tôi hơn cả chính tôi.

Vào giữa tháng Tám, tôi nhận được một tập hồ sơ dày liên quan đến một suất học bổng sang Pháp. Hồ viết: “Đây là dịp may hiếm có.” Chính phủ Pháp tặng hai mươi học bổng tu nghiệp dành cho các giáo sư chuyên dạy tiếng Pháp. Thế là sau một thời gian dài gián đoạn, mối quan hệ văn hóa Pháp-Việt được nối lại. Giới am hiểu cho rằng đây là công của ông Meillon, lúc đó là giáo sư Trường Ngôn ngữ Phương Đông tại Paris.

Nếu không có Hồ, tôi sẽ không thể nắm bắt cơ may đặc biệt này: hai mươi học bổng cho gần hai trăm ứng viên. Lập tức tôi nộp đơn ngay, và xin chọn Paris là nơi tu nghiệp. Rất ít hy vọng được tuyển chọn nên tôi chưa báo tin này cho gia đình. Song trí tưởng tượng của tôi đã bắt đầu bay bổng. Những mẩu chuyện nghe được đây đó lởn vởn trong tâm trí tôi: tuyết trắng, trong khi ở cái phố nắng chang chang đầy bụi này khó hình dung thế nào là tuyết, các hàng sách cũ dọc sông Seine, điện Luxembourg, lá vàng rơi… Và nhỡ tôi được nhận học bổng thì sao? Nhỡ tôi sẽ ra đi?

Tôi không muốn ở lại, và tôi cũng sợ phải ra đi. Đành ngồi chờ thụ động, tin rằng sự tình cờ sẽ thay mình quyết định thêm lần nữa.

Trong khi chờ đợi, tôi được bổ nhiệm về dạy tại một trường trung học Sài Gòn gần Sở Thú, thật là toại nguyện. Hồ gửi tôi một bức điện chúc mừng, và nói cả lớp đang chờ tôi cùng liên hoan. Tôi về Sài Gòn nhận chức. Trước ngày khai trường, tôi bận nhiều việc: soạn bài vở và nhất là tìm chỗ trọ.

Qua bao lần đi tìm hỏi, tôi có dịp thấu hiểu khó khăn của cảnh thân gái một mình. Thấy tôi có vẻ chưa từng trải, nhiều chủ nhà hét giá cho thuê cắt cổ. Số người khác nói giá phải chăng, nhưng lại coi đó như một ân huệ rồi vỗ vào đùi tôi ra chiều thân thiết. Tôi hoảng sợ rút lui, cảm thấy mệt nhoài và nản chí. Mấy năm nay, tôi cứ nghĩ mình đã dày dạn trong cuộc chiến sinh tồn nhưng thực ra, cuộc đời sinh viên vẫn được bảo trợ nhiều. Nay thực sự vào đời, tôi mới thấy lắm chông gai, nhiều cạm bẫy.

Tôi sắp chán nản bỏ cuộc đến nơi thì gặp một cặp vợ chồng trẻ, tính tình cởi mở tạo cảm tình ngay từ lần gặp đầu tiên. Sau đó, tôi biết họ đã đi đây đi đó nhiều, lúc đó còn hiếm người được như vậy. Khi tôi nói là đang hy vọng được nhận học bổng đi tu nghiệp tại Paris thì câu chuyện chuyển sang chiều hướng thân mật như giữa những người quen thuộc từ lâu. Người vợ nói:

— Đã tiếp nhiều người đến hỏi thuê, nhưng thú thật là tôi ưng chị nhất.

Tôi cười phấn khởi.

— Vậy nếu muốn giữ chỗ, mong chị ứng trước cho một số tiền.

— Xin sẵn lòng!

Đôi vợ chồng này quả có khác những ông chủ keo kiệt hoặc thâm hiểm khác, và căn phòng của họ cũng xinh xắn, đồ đạc hài hòa.

— Vậy cần bao nhiêu?

— Sáu trăm là đủ.

Số tiền cũng lớn ngang với một tháng lương sắp tới của tôi. Tất nhiên lúc này tôi chưa có đồng nào trong tay. Nhưng không vì thế mà tôi nản chí.

— Ngày mai tôi xin mang lại, tôi nói.

Tôi nghĩ đến người anh họ hào phóng của dượng tôi, sống ở Chợ Lớn. Bác rất giàu, hy vọng bác sẽ không tiếc tôi sáu trăm bạc. Dù sao khi lĩnh tháng lương đầu tiên, tôi cũng đủ sức hoàn lại.

Hy vọng của tôi không đến nỗi hão huyền. Ông “bác” vui lòng cho tôi mượn số tiền cần thiết, lại còn tử tế đãi tôi một bừa cơm thịnh soạn.

Tôi mang tiền đến cho đôi vợ chồng. Hôm ấy là 25 tháng Tám, họ hứa sẽ trao tôi chìa khóa phòng đúng ngày 1 tháng Chín. Chị vợ pha trà mời, còn anh chồng thì say sưa kể chuyện hồi họ ở Marseille bên Pháp. Ra về, tôi mừng là đã gặp những người bạn tốt.

Những ngày tiếp theo dành để đi mua các sách cần thiết cho việc dạy học, và không thể thiếu cuộc chào hỏi xã giao ông hiệu trưởng của trường mà tôi sẽ đến nhận việc.

Đó là một người nhã nhặn, giản dị, khác hẳn với điều ta thường nghĩ về một vị đứng đầu nhà trường hẳn phải nghiêm nghị, lạnh lùng để ra oai với giáo viên dưới quyền. Cuộc gặp gỡ diễn ra thân thiện. Ông hiệu trưởng cho tôi vài lời khuyên với tư cách “người anh cả” như ông nhấn mạnh, về cách làm sao để duy trì kỷ luật ở một lớp mà phần lớn là nam sinh, trong đó “có những em ngang tuổi cô”. Rồi ông dùng tiếng Pháp, có lẽ để thử trình độ của tôi, hỏi về các sở thích văn học của tôi. Tôi nghĩ là mình đã vượt qua được thử thách ấy một cách vẻ vang.

Tôi đánh điện cho mẹ, báo tin đã tìm được chỗ trọ vừa ý. Tôi cũng muốn giúp em Dung ăn học, em phải lên Sài Gòn ngay để khỏi nhỡ ngày khai trường. Ba hôm sau, tôi đã ra đón em ở ga Sài Gòn.

Ngày 1 tháng Chín, như đã thỏa thuận, tôi đến nhận phòng trọ. Ngạc nhiên làm sao, cửa đóng im ỉm gọi mãi không thấy ai trả lời. Ngôi nhà như không có ai ở. Tôi lo lắng: mình bị lừa chăng? Tôi hỏi thăm nhà hàng xóm thì được trả lời:

— Họ dọn đi hẳn rồi, mang theo toàn bộ đồ đạc.

Tôi sững người, không thể tin: họ đóng kịch để lừa tiền của tôi! Trông họ có vẻ dễ mến và học thức đến thế kia mà! Không thể hiểu tại sao một con người có học thức lại đồng thời là kẻ lừa đảo. Trong suy nghĩ của tôi, kiến thức nhất thiết phải sinh ra đạo đức. Tôi vô cùng thất vọng. Biết đi đâu bây giờ? Tôi không có can đảm bắt đầu lại từ đầu.

Tôi trở về tu viện, vừa buồn vừa tự giận mình. Em Dung nghe tôi kể chuyện không may liền sửa soạn va li, sẵn sàng đáp tàu trở lại Tuy Hòa. Chả là từ bé nó cũng đã quen với những điều bất hạnh, những chuyên thay đổi chỗ ở đột ngột. Các bạn thành thực chia sẻ nỗi buồn cùng tôi:

— Bây giờ cậu định làm gì?

— Đệ đơn kiện đi, có người khuyên.

Tôi lắc đầu. Mình ngốc thì mình chịu, đó cũng là bài học. Dù đang rất cần một nơi trú chân, nhưng tôi không muốn tìm nữa. Vụ lừa đảo vừa rồi làm tôi mất hết nghị lực.

— Sáng nay, mình thấy có một bà nói chuyện với xơ Laetitia. Bà ấy tìm một cô giáo dạy kèm các con. Ba giờ một ngày, ăn ở tại nhà. Mình không nhận lời vì không rảnh. Hay cậu nhận đi?

Tôi nhăn mặt. Ở nhờ nhà người khác không phải điều tôi mong muốn. Tôi vừa giành được tự do, muốn có chỗ ở của riêng mình kia.

— Thì cứ đến thử xem, cô bạn thúc giục.

Thì tôi đến. Bà chủ sang trọng đón tôi vào nhà mới trạc ba mươi tuổi. Chồng bà là “cổ đông hãng dầu Shell”. Vậy thì hẳn nhà họ phải giàu lắm.

Bà giới thiệu hai đứa con, trai lên mười, gái lên tám:

— Học trò của cô đấy. Nhờ cô bảo ban các cháu học hành, từ lúc tan trường cho đến bữa trưa. Cháu gái rất yếu về toán, cháu trai thì vô cùng lười học nên cần được kèm cặp sát sao. Mong rằng các cháu sẽ không làm cô quá vất vả.

Rồi bà mỉm cười:

— Cô có muốn xem phòng dành cho mình không?

Qua một mảnh vườn hai bên lối đi trồng cúc vạn thọ, chúng tôi đến một căn nhà nhỏ trước đây chắc được dùng làm nơi ở cho người giúp việc, ví dụ cho anh bếp, vì nó ở ngay cạnh bếp. Phòng rộng, có cửa sổ lớn trông ra một cây me um tùm cành lá. Ở một góc, có phòng tắm và vệ sinh.

— Cô có thể ra vào bằng cửa ngách mở ra lối vườn, ngay phía sau, như vậy tự do hơn.

Chi tiết cuối cùng này thuyết phục tôi ngay.

— Cô có thể bắt đầu ngay ngày mai được không? Tôi sẽ báo anh bếp dọn cơm cho cô ăn tại đây, trong phòng riêng.

Tôi nhớ đến em Dung, rụt rè nói:

— Tôi còn có một đứa em gái, nó mười bốn tuổi, tôi định xin cho nó vào học trường gần nhất. Tất nhiên, tôi xin chịu tiền cơm của nó.

Bà chủ ra hiệu ngăn lại:

— Không hề chi. Cả em cô cũng ăn ở tại đây tôi nuôi. Quan trọng nhất là các cháu nhà tôi học hành tiến bộ.

— Tôi xin cố gắng.

Hôm sau chúng tôi dọn đến, hai chị em chỉ có hai va li. Phải sắm thêm một cái giường, một cái bàn và mấy cái ghế. Tôi kéo cô em đi khắp các quầy hàng ở chợ trung tâm Sài Gòn, thích thú vì được đóng vai người lớn. Từ nay tôi đã có “nhà riêng”. Để mừng cuộc đời mới, tôi tự thưởng cho mình một chiếc đồng hồ báo thức đầu tiên trong đời, nhãn hiệu Thụy Sĩ đắt tiền, bọc trong lớp vỏ da màu lục.

Tôi xin cho em Dung được vào trường trung học gần nhà.

Khai trường là một ngày trọng đại đối với tôi cũng như với nó, hồi hộp vô cùng. Tôi chưa có kinh nghiệm dạy các lớp nam nữ hỗn họp, chỉ mới dạy ở tu viện Chim Non, ở đó học sinh đều là những cô gái ngoan mà tôi hiểu rõ tính tình và tâm lý. Tôi sẽ xoay xở ra sao với những nam sinh ở lóp cuối cấp này?

Ông hiệu trưởng đưa tôi đến tận lớp, giới thiệu tôi với học sinh bằng những lời tán dương. Trong lúc ông nói, tôi quan sát những chàng trai lộc ngộc trong đó vài cậu có vẻ đã lớn. Hiệu trưởng rời lớp rồi, tôi bỗng hoảng sợ thật sự. Học sinh vẫn đứng nguyên, chờ tôi ra lệnh.

— Các trò ngồi xuống.

Giọng tôi như khản đặc. Ra bộ nghiêm trang, tôi lạnh lùng nói:

— Các trò hãy giở vở. Sau đây cô đọc tên những sách các trò phải mua trong năm học này.

Tất nhiên tôi nói bằng tiếng Pháp, như bất kỳ một giáo sư thực thụ nào. Giọng nói tiếng Pháp tuyệt hảo của tôi từng được ông hiệu trưởng khen ngợi, thì đối với học sinh nghe lại thấy buồn cười. Họ đã quen với những giáo sư nói tiếng Pháp bằng giọng Việt Nam, nay nhìn tôi kinh ngạc, như đang trước một phụ nữ Pháp chính cống.

— Các trò chớ lấy làm lạ, nói tiếng Pháp là phải như thế, tôi nói thêm.

Tiếp đó, tôi viết lên bảng hai câu thơ của Rimbaud và bắt học sinh tập đọc thật chuẩn. Vậy mà không học sinh nào đọc đúng giọng. Tôi đang nghĩ cách để uốn nắn thì bỗng những tiếng khỉ gào thét phá tan im lặng. Tôi giật nẩy mình. Học sinh cười rộ.

— Thưa cô, ngay cạnh cửa sổ lớp là chuồng khỉ của Sở Thú đấy ạ!

Cố gắng giữ bình tĩnh, tôi chép nốt toàn bộ bài thơ lên bảng.

— Các trò chép lại vào vở rồi về nhà tập đọc. Giờ Pháp văn sau cô sẽ kiểm tra.

Tiếng chuông vang lên, tiết học đã hết.

Ở trường về, em Dung rất phấn khởi. Nó thích trường mới, thích tôi để nó tự do, thích cuộc sống ồn ào, náo nhiệt của Sài Gòn, khác xa cái không khí im lìm ở tỉnh lẻ mà nó từng sống.

Chưa bao giờ hai chị em thân nhau như thế. Tôi muốn giữa tôi với nó có một quan hệ giống như mối quan hệ tin cậy trong gia đình Đỗ mà bấy lâu nay tôi hằng ngưỡng mộ. Tôi tuyên bố:

— Chị là chị cả và có trách nhiệm chăm lo em mọi mặt. Nhưng em đã lớn, vì vậy chị muốn hai chị em chung nhau mọi thứ một cách bình đẳng. Lương chị là bảy trăm đồng một tháng. Phải dành ra hai trăm để trả dần ông bác ở Chợ Lớn. Còn lại bao nhiêu, chị để tất cả trong ngăn kéo này. Em cứ việc lấy dùng khi cần, không phải hỏi chị. Nhưng nhớ rằng cả tháng chúng mình chỉ có ngần ấy thôi.

Dung há hốc mồm ngạc nhiên. Tắm xong, tôi đi tắt qua lối vườn lên nhà trên để dạy hai đứa trẻ.

— Xem nào, ngày mai các em có những bài gì? Đưa thời khóa biểu cho cô xem.

Đứa bé gái vâng lời ngay, nhưng thằng con trai thì ì ra.

— Em còn đợi gì mà chưa làm theo em gái em?

Nó cười:

— Mai em chẳng có bài gì cả.

— Thế ư, để cô kiểm tra xem có đúng không. Thời khóa biểu của em đâu?

— Không để đây, ở trong buồng cơ.

— Vậy em vào buồng lấy ra.

— Cô đi mà lấy.

Cuộc thử thách bắt đầu. Tôi yên lặng nhìn thằng bé hồi lâu, nó cũng nhìn lại không chớp mắt. Thằng bé đúng là con nhà giàu quen thói láo xược.

— Nghe đây, cô sẽ nói với em như nói với người lớn. Cô là cô giáo chứ không phải là vú em. Cô đến đây để giúp em học giỏi, càng giỏi càng tốt. Và nếu em muốn, em sẽ vượt tất cả các bạn. Nào, vào lấy thời khóa biểu ra đây.

Rồi tôi quay sang với đứa em gái. Cả hai đều học ở trường Pháp, như phần lớn con cái giới tư sản thượng lưu. Thằng bé mang thời khóa biểu ra. Tôi đọc cho nó viết một bài chính tả. Chẳng xuất sắc lắm nhưng tôi cố gắng làm hết trách nhiệm.

Vài tuần sau Hồ bỗng xộc vào phòng nơi tôi đang dạy trẻ. Đang mải giảng các bài toán về khoảng cách và tốc độ, trong đó có một người đi xe đạp nảy ra ý tưởng thật ngớ ngẩn là lượt đi đạp nhanh hơn lượt về, tôi không nghe tiếng anh ta bước vào. Lời giảng của tôi không sáng sủa lắm, nên con bé ngồi nghe mà mặt cứ thuỗn ra. Bỗng vang lên tiếng nói phía sau tôi:

— Muốn tìm khoảng cách, cháu phải làm một phép tam suất.

Tôi ngẩng đầu nhìn lên: Hồ nhoẻn miệng cười đắc ý. Anh ta đến đây làm gì? Tôi giật mình kinh hãi vì lo ông bà chủ có thể hiểu lầm. Nhưng lũ trẻ đã reo lên:

— Cháu chào chú.

— Đúng rồi, đây là nhà ông anh họ tôi mà.

Nói rồi Hồ cười. Tôi đã kịp định thần lại:

— Càng hay, chứ nếu anh đến đây để gây chuyện, tôi sẽ không bao giờ tha thứ.

— Sao cô cứ nghi ngờ tôi vậy? Tôi yêu cô mà.

Tôi nhìn lũ trẻ, không rõ chúng có hiểu gì không. Tôi nói qua kẽ răng:

— Thôi đi. Đừng nói thế trước mặt chúng.

Hồ thay đổi thái độ:

— Tôi đến báo tin mừng. Hồ sơ của cô đã được duyệt, của tôi cũng vậy. Chúng ta cùng đi Paris! Tuần sau sẽ có chuyến đầu tiên.

— Thật ư?

Tôi chưa lúc nào có thì giờ nghĩ đến chuyến đi. Tất nhiên, tôi muốn đi, nhưng sau này kia, trong một tương lai nào đó không xác định, và có thể là không bao giờ. Ý nghĩ có thể rời Việt Nam là đủ với tôi rồi. Ý nghĩ đó trở thành sự bảo vệ chống lại một xã hội vẫn âm thầm chối bỏ tôi. Nó là chiếc áo giáp, là lối thoát của tôi. Tôi chỉ cần cái khả năng chống trả ấy. Nay thực tế làm tôi bị bất ngờ.

— Bây giờ phải làm gì? tôi hỏi.

— Tôi nghĩ cô phải báo tin cho ông hiệu trưởng ngay ngày mai để ông còn tìm người thay. Phần tôi, tôi đã làm xong.

— Đồng ý, tôi sẽ báo. Mọi việc nhanh chóng quá, tôi nói thêm. Thực ra, tôi cũng không hiểu là tôi có thật sự mong muốn, giành được cái học bổng này không.

— Chà, nếu cô không đi tôi cũng không đi, Hồ nói. Nhưng nếu thế thì thật đáng tiếc. Dù sao từ giờ đến cuối tháng Mười cô vẫn còn có thì giờ để suy nghĩ cân nhắc kia mà.

Nghe tôi báo tin, ông hiệu trưởng bình luận:

— Thế là cô xuất hiện ở trường tôi có khác nào sao băng.

Học sinh của tôi không giấu nỗi thất vọng. Tôi tự nhủ lẽ ra thầy và trò có thể làm việc ăn ý với nhau lâu dài. Tôi đề nghị:

— Còn hơn một tháng nữa, chúng ta hãy dùng nó để làm việc gì có ích.

Tất cả đều tán thành. Chúng tôi thống nhất dành tất cả các tiết học vào việc “hội thoại”. Các trò đều thích việc học nói thạo tiếng Pháp. Tiếng khỉ gào thét đôi khi hòa vào lời giảng của tôi, nhưng tôi không giật nẩy mình như lần đầu nữa.

Chỉ còn phải báo tin cho mẹ, đây mới là việc khó khăn đối với tôi. Lâu nay bà vẫn lo mất tôi. Tôi đi, mảnh quá khứ cuối cùng của bà cũng đi theo. Bà đã mất bố mẹ, chị ruột mẹ tôi đã bỏ đi lúc hai mươi tuổi và không bao giờ trở về. Từ năm 1947, mẹ không được về thăm quê hương ở Bắc Kỳ. Về quá khứ của mẹ, tôi là nhân chứng duy nhất, dù là nhân chứng đau lòng chăng nữa. Tôi nhắc mẹ nhớ rằng mẹ từng có một thời trẻ trung, vô tư, tự do. Lỗi lầm của người cũng chính là cái tự do thuở trước.

Mẹ lập tức viết thư trả lời, báo tin sẽ vào Sài Gòn ngay. Bà muốn được ở bên tôi những ngày tôi sắp lên đường, “có thể là những ngày cuối cùng hai mẹ con được chung sống”. Tôi không ưa cái lối mẹ tôi hay làm to chuyện như thế. Học bổng chỉ có thời hạn một năm, có thể gia hạn nhưng không quá ba năm. Vậy có gì mà mẹ phải rối lên.

— Mẹ đừng làm con rối trí lúc lên đường. Chỉ sang năm là con về, cùng lắm thì ba năm chứ mấy.

Mẹ lắc đầu bướng bỉnh:

— Có thể chính con cũng không biết, nhưng còn mẹ, mẹ biết là con sẽ không trở về.

— Tại sao vậy? Mẹ thử nói tại sao nào? tôi bực mình.

— Con sẽ lấy một người Pháp và con sẽ ở lại bên đó thôi.

Nói rồi, mẹ sụt sịt khóc. Những giọt nước mắt của mẹ làm tôi hoang mang. Biết đâu mẹ nói đúng? Không, không thể như thế. Tôi chẳng có lý do gì ở lại Pháp. Và dù tôi có muốn thì đã có Hồ ở đấy, Hồ sẽ kéo tôi về vì anh ta cũng không muốn mất tôi.

Tôi cố thuyết phục:

— Mẹ ạ, cuộc đời con là ở đây. Kỷ niệm ở đây, gia đình ở đây. Con nói tiếng Việt, con là viên chức nhà nước, lý do gì con lại không về chứ? Mẹ không hiểu rằng con và người Pháp chẳng có gì chung sao?

— Con nói cũng có lý. Nhưng dù sao mẹ vẫn có cảm giác sắp phải từ biệt con mãi mãi.

Tôi không biết phải nói thế nào nữa. Tôi cũng cảm thấy buồn. Cuộc ra đi này gặp toàn chuyện bất lợi: mẹ thì thất vọng, em gái mà tôi đã hứa hẹn một cuộc sống mới mẻ thú vị thì tan vỡ mọi hoài bão. Bản thân tôi ruột gan cũng thắt lại, không hiểu vì sao. Dường như lần ra đi này là một sự rời bỏ vĩnh viễn.

Thâm tâm tôi cảm thấy mẹ nói không hoàn toàn sai, rằng tôi sẽ đi mãi mãi. Và tôi sợ. Sợ phải rời bỏ đất nước tôi, nhất là sợ phải dấn thân vào chốn vô định. Với tôi, nước Pháp là một cái tên, những hình ảnh trừu tượng, một nước gắn liền với hình ảnh người bố bị căm ghét. Giá như tôi có thể lùi bước! Nhưng biết ăn nói ra sao với chính quyền, viện lý do gì để từ chối không nhận học bổng nữa?

Cũng may là việc chuẩn bị chiếm hết thời gian của tôi. Trước hết cần sắm áo ấm để đối phó với mùa đông Paris. Hồ mua một chiếc áo khoác dài bằng len trị giá bằng mấy tháng lương. Tôi may hai áo dài, một màu mận, một màu đen, là những màu không sợ bị lạc hậu theo như lời người ta khuyên. Lúc này tôi mới khám phá thế nào là thời trang.

Từ lâu chúng tôi vẫn mặc áo dài. Kiểu dáng không thay đổi mấy trừ vài chi tiết: cứ hai, ba năm một lần, cổ áo lại cao hơn, hoặc thấp xuống vài phân. Chiều dài tà áo hoặc bề rộng gấu áo cũng vậy. Về cơ bản, chiếc áo dài vẫn y nguyên qua nhiều thế hệ. Với sự thâm nhập của cái sức mạnh vừa êm ái vừa tàn bạo mang tên là “mốt”, chúng tôi có cảm giác đã đặt bước chân đầu tiên lên cái thành phố đáng ngại đang chờ đợi: Paris.

Mọi việc lo chạy giấy tờ để hoàn chỉnh hồ sơ tôi đều cùng đi với Hồ: lên bộ, đến lãnh sự quán Pháp, đến bác sĩ… làm quan hệ hai người thêm thân thiết. Hồ ân cần săn sóc tôi, người ta cứ tưởng chúng tôi là đôi vợ chồng sắp cưới. Tôi bực nhưng mặc kệ, vì đang cần sức mạnh của anh ta để chiến thắng nỗi lo sợ trong tôi. Nếu để mặc mình tôi, có lẽ tôi đã ì ra, chẳng đi đâu cả, vì lòng tôi đang ngấm ngầm chống lại chuyến xuất ngoại này. Và như vậy, chắc người ta sẽ rút suất học bổng của tôi cho người khác hưởng. Còn tôi sẽ vẫn ở lại Sài Gòn dạy học.

Giờ đây, tôi mới đánh giá hết sự gắn bó của tôi với đất nước Việt Nam, với văn hóa Việt Nam mà thời gian càng qua càng thấy rõ những dấu ấn để lại trên tính cách tôi. Nước Việt Nam đã nhào nặn nên cốt lõi tâm hồn tôi.

Càng gần ngày đi, tôi càng thất vọng và hốt hoảng, như một đứa trẻ sắp bị giật khỏi bầu vú mẹ một cách tàn bạo. Tôi đâm ra sợ nước Pháp, vừa khiếp hãi vừa kinh tởm như một trinh nữ sắp bị ném vào giường người lạ. Nước Pháp đó là hình ảnh người bố đã bỏ rơi tôi.

Nhưng cuộc sống đã mang lại lời cải chính cho những linh cảm của tôi hồi đó. Vì những gì mà Việt Nam đã từ chối tôi, thì nước Pháp đã cho tôi: nước Pháp đã chào đón tôi và chấp nhận tôi. Dù sao tôi đã không bị vỡ mộng.

Ở đây, mọi việc có vẻ đơn giản. Nếu tôi nói tôi là người Việt Nam, họ cũng nghe; nếu bảo tôi là người Pháp, họ liền hỏi tôi gốc ở đâu, thế thôi. Tất nhiên, vẫn có những luồng tư tưởng kỳ thị chủng tộc chống lại những cộng đồng người Bắc Phi, và nay mai có thể sẽ chống lại người châu Á sang đây ngày một đông. Nhưng thật là phấn khởi khi nhận thấy rất nhiều người Pháp chống lại sự phân biệt ấy. Thời gian sống ở nước nhà, tôi chưa hề gặp ai đứng ra bênh vực người lai, thái độ khoan dung nhất chỉ là lờ đi, coi như không biết.

Tôi không lên án Việt Nam. Đó là đất nước thân thiết với lòng tôi. Tôi yêu Việt Nam bằng mối tình không được đáp lại. Kỷ niệm thời thơ ấu của tôi đều thấm nhuần khí hậu, phong cảnh, hương vị, ngôn ngữ đầy nhạc tính của Việt Nam. Đôi khi tôi vẫn thầm hát những điệu hát ru cổ xưa ngỡ đã bị chôn vùi trong quên lãng. Việt Nam là vẻ dịu hiền trên gương mặt mẹ tôi.

Hôm nay, tôi yêu đất nước đó theo một cách khác, không phải lối yêu của đứa trẻ đau khổ, mà bằng trí óc của người trưởng thành, biết phân biệt được cái gì đất nước đã cho tôi và cái gì nó đã từ chối.

Đến gần cuối tháng Mười, phần lớn những người được học bổng đã đáp máy bay sang Pháp. Tôi còn chần chừ chẳng biết chờ đợi cái gì: bệnh tật đột xuất hoặc một tai họa nào đó sẽ ngăn tôi bước chân lên máy bay.

Từ nhiều tuần nay mẹ và các em gái đều vào ở với tôi. Tất cả không ngớt nhắc lại các chuyên cũ, như sợ sẽ không nói được hết trước lúc chia tay. Càng nói càng buồn và mẹ tôi lại khóc. Tôi cố làm bộ vui vẻ:

— Mẹ đừng khóc, con có chết đâu mà sợ!

— Chia tay vĩnh viễn thì khác nào âm dương cách trở, mẹ tôi đáp.

Tôi cũng có linh cảm lần này là sự vĩnh biệt, mặc dù thâm tâm vẫn nuôi ý định trở về. Tôi có xoa dịu nỗi đau của mẹ:

— Sang đó con sẽ viết thư về, và mẹ sẽ thấy những lo lắng của mẹ chẳng có cơ sở nào hết.

— Không, không. Sang đó, con sẽ gặp những người cùng dòng giống, rồi con sẽ quên hết.

— Người cùng dòng giống, mẹ luôn nói đến dòng giống. Vậy con là người dòng giống nào?

Mẹ lau nước mắt, đấu dịu:

— Thôi không nói nữa. Trước khi đi, không nên nói chuyện buồn.

Tôi lên đường ngày 28 tháng Mười, thời hạn cuối cùng cho những người đi sau chót. Ở Pháp đang là mùa thu, lá vàng, lễ Các Thánh.

Trước đó, tôi đã đến chào tất cả bạn bè, người thân, những người đã có hảo tâm giúp đỡ. Với ai tôi cũng hứa sẽ sớm trở về.

Về những ngày cuối ở Sài Gòn, tôi chỉ còn nhớ một nỗi lo âu thường trực. Có cảm giác đời tôi bị buộc vào một sợi dây mà đầu kia là chiếc máy bay sẽ mang tôi đi. Đến giờ cất cánh, sợi dây sẽ đứt phựt, và thế là hết.

Sài Gòn về đêm. Trời nóng, cái nóng khiến da dẻ xâm xấp mồ hôi. Tôi ngồi phía trước ô tô, nhìn đường mà chẳng thấy gì.

Chúng tôi đến phi trường Tân Sơn Nhất lúc mười chín giờ. Có ít người trong phòng đợi: một vài hành khách thường và nhóm nhỏ những người vừa giành học bổng chúng tôi, cùng gia đình. Chúng tôi là nhóm đi sau cùng, vì vậy, để đánh dâu sự kết thúc giai đoạn đầu này của sự họp tác văn hóa Việt-Pháp, ông bộ trưởng bộ Giáo dục thân hành ra tiễn. Đủ cả diễn văn, chúc mừng, cảm ơn.

Tất cả những người tôi yêu mến đều có mặt: mẹ, các em. Mã ra tiễn cùng bố mẹ, là những người đã quý tôi như con gái. An, cô bạn thân từ thời tu viện Chim Non. Bích, cô bạn thân nhưng ít lời, gần như bạn trai. Tôi cố in sâu khuôn mặt họ vào ký ức, lưu lại từng nét riêng biệt.

Mẹ tôi cuối cùng đã búi tóc theo kiểu phụ nữ miền Nam. Bộ tóc túm chặt về phía sau để lộ khuôn mặt đẹp. Mẹ bao nhiêu tuổi rồi nhỉ? Bốn mươi chăng? Dáng người mẹ nhỏ bé, mảnh mai như đồ sứ quý. Em Dung cao lớn hơn đứng lùi về phía sau. Em có đôi mắt dài về phía thái dương như hai hạt dẻ mở to. Mã đứng sát cạnh em.

Hành lý ký gửi xong rồi, chúng tôi không còn việc gì nên cứ đứng nhìn nhau lúng túng. Thời gian chờ đợi sao mà dài. Đủ các loại người ra tiễn nên không dễ tỏ tình thân mật với riêng ai. Người nào người nấy đứng yên lặng, hơi ngượng ngập, mắt nhìn ra khoảng không hoặc kín đáo thở dài. Thỉnh thoảng một người mỉm cười nhìn tôi, tôi mỉm cười đáp lại.

Thời gian chết đẩy lùi cái phút không thể vãn hồi. Tôi vẫn còn đây, giữa người thân trên mảnh đất Việt Nam. Hay là tôi quay lại? Đi ra khỏi sân bay và tiếp tục cuộc sống hôm qua? Nhưng tôi đứng yên không nhúc nhích.

Biết bao đau khổ, đấu tranh, kiên nhẫn đã trải qua để tới được vị trí của tôi hôm nay. Để giành được nó, tôi đã phải trả giá đắt. Từ tuổi bé thơ tôi luôn phải chịu sự khinh bỉ, hắt hủi, đôi khi cả sự căm thù của một dân tộc mà tôi vẫn coi là dân tộc mình. Vì dù không muốn nhưng tôi vẫn nhắc họ nhớ thời kỳ thực dân nhục nhã, tới bọn da trắng ngạo nghễ. Tôi là kết quả đáng xấu hổ của sự phản bội của mẹ tôi, một phụ nữ Việt Nam.

Cả đời, tôi đã cố chứng minh sự vô tội của tôi bằng cách tuân theo mọi luật lệ của xã hội. Tôi đã yêu sâu sắc mảnh đất hun đúc nên tôi, sắp rời bỏ nó tôi càng yêu muôn vàn. Nay sắp đến lúc tôi phải vĩnh biệt nó rồi.

Tôi nhìn ra nơi khác để giấu nỗi buồn. Hồ luôn luôn ân cần, xun xoe bên mẹ tôi để bà khỏi nhìn thấy mặt tôi nhợt nhạt:

— Con chào bác, tên con là Hồ ạ. Con là bạn học của cô nhà. Con cùng đi chuyến này.

Vào lúc khác, hẳn mẹ tôi đã lạnh lùng cảnh giác. Nhưng nỗi buồn làm bà dịu giọng:

— Rất mừng được biết anh. Nhờ anh chăm sóc giúp em nó, coi nó như em gái.

Vừa nói, mẹ vừa nhìn tôi bằng đôi mắt nhòa lệ.

Tiếng loa báo sắp đến giờ khỏi hành.

— Viết thư cho mẹ, nghe con!

Tôi đáp “vâng” rồi quay đi.

Cả nhóm tiến về phía cửa ra. Tôi đi sau cùng, vẫn cố ngoái lại nhìn: những khuôn mặt thân thương, những bàn tay vẫy vẫy xa dần. Tôi cuống lên, cố in những hình ảnh đó vào trong tâm trí, như thể chúng có thể cứu giúp tôi. Nhưng chẳng bao lâu sau, tôi không nhìn thấy gì nữa.

Máy bay cất cánh. Họng tôi khô khốc. Tôi nhắm mắt, và sau màn lệ ẩm ướt, tôi nhìn thấy lũy tre, cái ao của thời thơ ấu, những gương mặt thân thương và tấm lưng trần của bà vú già đã cõng tôi trên những đường phố Hà Nội một đêm mưa phùn…

Table of Contents

1. Start
2. 1 Phiêu bạt
3. 2 Trong trại trẻ mồ côi
4. 3 Đây cốt nhục
5. 4 Đứa trẻ trong chum
6. 5 Vùng đất của ông dượng
7. 6 Bây giờ con đã là đàn bà
8. 7 Việt Minh và thực dân
9. 8 Dì Odile
10. 9 Một người tình
11. 10 Tờ giấy khai sinh
12. 11 Dàn hợp xướng
13. 12 Thầy dạy nhạc
14. 13 Thời Nội Trú
15. 14 Bà N.
16. 15 Tu viện Chim Non
17. 16 Sài Gòn
18. 17 Bước ngoặt

Landmarks

1. Table of Contents

2. Cover

Table of Contents

- Start
- 1 Phiêu bạt
- 2 Trong trại trẻ mồ côi
- 3 Đây cốt nhục
- 4 Đứa trẻ trong chum
- 5 Vùng đất của ông dượng
- 6 Bây giờ con đã là đàn bà
- 7 Việt Minh và thực dân
- 8 Dì Odile
- 9 Một người tình
- 10 Tờ giấy khai sinh
- 11 Dàn hợp xướng
- 12 Thầy dạy nhạc
- 13 Thời Nội Trú
- 14 Bà N.
- 15 Tu viện Chim Non
- 16 Sài Gòn
- 17 Bước ngoặt