Chuyến Đi Bắc Kỳ Năm Ất Hợi 1876
Author: J. B. Trương Vĩnh Ký
Date: 0101-01-01 00:00:00+00:00
Publisher: S.E.I. 1929

Tên sách : CHUYẾN ĐI BẮC-KỲ NĂM ẤT-HỢI 1876

Tác giả : J.B. TRƯƠNG-VĨNH-KÝ

Nhà xuất bản : S.E.I.

Năm xuất bản : 1929 (tái bản)

------------------------

Nguồn sách : scmn-vietnam.blogspot.com

Đánh máy : Nguyễn Văn Trọng

Kiểm tra chính tả : Đặng Hoàng Anh, Trần Ngô Thế Nhân

Biên tập ebook : Thư Võ

Ngày hoàn thành : 07/10/2019

Ebook này được thực hiện theo dự án phi lợi nhuận « SỐ HÓA 1000 QUYỂN SÁCH VIỆT MỘT THỜI VANG BÓNG » của diễn đàn TVE-4U.ORG

Cảm ơn tác giả J.B. TRƯƠNG-VĨNH-KÝ và nhà xuất bản S.E.I. đã chia sẻ với bạn đọc những kiến thức quý giá.

MỤC LỤC

I. CHUYẾN ĐI BẮC-KỲ NĂM ẤT-HỢI

TỚI CỬA HÀN

TỚI HẢI-PHÒNG

LÊN HẢI-DƯƠNG

ĐI LÊN HÀ-NỘI

TỚI HÀ-NỘI

II. Ở TẠI THÀNH HÀ-NỘI (NGÀY MỒNG TÁM TẾT 1876)

ĐI THĂM LÃNH-SỰ

COI CHÙA NGUYỄN-ĐĂNG-GIAI

HỒ HOÀN-GƯƠM

ĐỀN KỈNH THIÊN

CỘT CỜ

ĐỀN CÔNG

ÔNG THÁNH ĐỒNG ĐEN

CHÙA MỘT CỘT

HỒ TÂY

VĂN-THÁNH-MIẾU

III. TỈNH HÀ NỘI

GIÁP GIÁI

DANH TÍCH

TỈNH HÀ NỘI

HÌNH-THẾ

KHÍ-HẬU

PHONG-TỤC

NHÀ-TRÒ

HỘI

HÁT ĐÚM

CỖ NHẮM

THÀNH TRÌ

CHỢ

CẦU

THỔ-SẢN ĐẤT HÀ-NỘI

HỘ KHẨU

ĐIỀN PHÚ

IV. TỈNH HẢI-DƯƠNG

HÌNH-THẾ

KHÍ-HẬU

PHONG-TỤC

THÀNH-TRÌ

HỘ KHẨU

ĐIỀN PHÚ

V. TỈNH NAM-ĐỊNH

HÌNH-THẾ

KHÍ-HẬU

THÀNH-TRÌ

HỘ-KHẨU

ĐIỀN-PHÚ

VI. LÃ-VỌNG, HANG-THỊ

ĐỘNG TỪ-THỨC

HANG DƠI

CỤ ĐỆ

VII. TỈNH THANH-HÓA

THÀNH-TRÌ

SÔNG, NÚI

HỘ KHẨU

ĐIỀN-PHÚ

VIII. TỈNH NINH-BÌNH

THÀNH-TRÌ

HỘ-KHẨU

ĐIỀN-PHÚ

NHÀ CHUNG KẺ-SỞ

LÊN HÀ-NỘI LẠI

IX. TỈNH HƯNG-YÊN

HỘ-KHẨU

ĐIỀN-PHÚ

X. TỚI HÀ-NỘI

XI. XUỐNG HẢI-PHÒNG

YOYAGE AU TONKIN EN 1876

CHUYẾN ĐI BẮC-KỲ NĂM ẤT-HỢI

Texte annamite de Petrus J.B. TRUONG-VINH-KY,

Ré-edition de la S.E.I. (1929)

I. CHUYẾN ĐI BẮC-KỲ NĂM ẤT-HỢI

Năm ất hợi (1876), bãi trường tham-biện vừa xong, vùng tính đi ra Bắc chơi một chuyến cho biết. Trong bụng muốn cũng đã lâu ; nên xin với quan trên, nhơn diệp chiếc tàu Duchaffaud đi mà đi. Về sấm hòm-rương áo-quần. Rủ thầy ba Hớn với ông sáu Thìn, nguyên một nguời ở tỉnh Bắc-ninh, một người ở Sơn-tây mà vào trong Nam-kỳ đã lâu, đi theo trước là cho có bạn, sau nữa là cho họ về thăm quê-quán.

Qua ngày 18 tháng chạp đề-huề xuống tàu. Sớm mai giờ thứ 9 rưỡi nhổ neo. Vợ con đi đưa, ngồi xe đi rảo trên bờ cho đến tàu quày trở rồi riu-ríu chạy xuống đồn Cá-trê, mới về. Xế giờ thứ hai ra cửa Cần-giờ, chỉ mũi chạy ra mũi Né.

TỚI CỬA HÀN

Ngày 21 vô vũng Hàn vừa giờ thứ 5 chiều. Vô đó mà đưa ông, Nguyễn-hữu-Độ, là quan triều sai vô, lên mà về kinh. Đậu ngủ đó một đêm.

Chạy hai ngày rưỡi nữa, vô thân trong Cát-Bà đậu lại đó (ngày 25 hồi giờ thứ 10). Đến giờ thứ nhứt rưởi qua tàu Aspic mà lên Hải-phòng (đồn Ninh-hải).

TỚI HẢI-PHÒNG

Lên bờ đi thăm quan lãnh-sự (M. Turc), rồi qua bên kia sông tới trọ nhà chú Khách Wan-sing. Sáng bữa sau lại qua ăn cơm nơi quan lãnh-sự, rồi đi thăm các thầy làm việc ở đó cho luôn.

LÊN HẢI-DƯƠNG

Tối lại, đi theo thuyền ông thương-biện Lương quen khi đi sứ bên Tây năm 1863 mà lên tỉnh Hải dương, 27 tới tỉnh. Vào thành ra mắt quan lớn là ông Phạm phú-Thứ làm Thương-chánh đại-thần kiêm tổng-đốc tỉnh Hải-dương và tỉnh Quảng-yên, có quen thuở đi sứ bên Tây. Người mầng-rở lắm. Nội ngày cũng tới viếng ông tuần-phủ Nguyễn-Doãn, nguyên trước có quen khi người vô giao-hòa lần sau tại Gia-định.

ĐI LÊN HÀ-NỘI

Các quan cầm ở lại đó chơi, ăn tết rồi hãy lên Hà-nội, khi ấy là mùa đông, trời rét lạnh nên ăn ngon cơm lắm. Mấy bữa ấy, hội các quan lớn nhỏ cả tỉnh đủ mặt ; khi ăn khi uống chuyện-vản cả đêm cả ngày. Quan đại lại bày làm rạp hát cho ba bữa luôn, coi hát bội cho no, rồi lại hát nhà-trò. Vui-vầy với nhau thế ấy cho tới mồng 6 tết, chiều giờ thứ nhứt mời lên võng lên cáng mà đi đường bộ lên thành Hà-nội. Trước hết nghĩ chơn tại cái chùa kia. Qua cung sau, nghỉ Ngạt-kéo, mặt trời chen lặn tới huyện Cẩm-giàng. Ông huyện tên là Dương-Xuân ra rước vô nhà ngủ đó. Sáng, cơm nước rồi giờ thứ 8 từ-giã ra đi.

TỚI HÀ-NỘI

Từ Cẩm-giàng lên cho tới Hà-nội nghỉ bốn chặng :

- Quán Cầu-đất (giờ thứ 10).

- Tại Đồng-súng (giờ thứ 12 trưa).

- Ngả-tư-Dầu (giờ thứ nhứt rưỡi).

- Chợ Bún (giờ thứ 3 rưỡi).

Giờ thứ tư rưỡi chiều ra tới bờ đê, đi trên đường quai xuống mé sông Bồ-đề, mướn đò đưa qua cửa Phố-mới.

Giờ thứ 8 tối tới nhà Hương-công là khách-thương Gia-định ra mua hoa-chi nha-phiến đó.

II. Ở TẠI THÀNH HÀ-NỘI (NGÀY MỒNG TÁM TẾT 1876)

ĐI THĂM LÃNH-SỰ

Sáng ngày ra đi thăm ông de Kergaradec làm lãnh-sự Lang-sa tại Hà-nội, còn ở đỡ trong trường-thi của An-nam. Ra gặp ông điều-lộ Lang-sa tên là Jardon cầm ở lại ăn cơm sớm mai đó. Rồi ra khỏi đó, thầy ba Hớn đem vô nhà bá-hộ Kim ở hàng xa-cừ chơi, đi coi hàng xa-cừ một dãy đó là người có đạo cả. Luôn đường lại rủ nhau đi coi cảnh chùa ông Nguyễn-đăng-Giai lập một bên mép hồ Hoàn-gươm.

COI CHÙA NGUYỄN-ĐĂNG-GIAI

Nguyên thuở ông Nguyễn-đăng-Giai ngồi tổng-đốc tại Hà-nội, người bày ra cho đi thú-quyến tiền quan dân mà lập nên-kiểng chùa thờ Phật. Làm cũng đã công-phu lắm, tốn tiền-gạo hết nhiều, nên mới có bài thơ học trò bắc chê ông ấy rằng :

« Phước-đức chi mầy bố đĩ Giai ?

Làm cho tổn bắc lại hao Đoài,

Kia gương Võ-đế còn treo đó,

Ngạ tử Đài-thành Phật cứu ai ? »

Cảnh chùa ấy thật đã nên là tốt : vô cửa hai bên có tháp cao. Vào trong có hồ đi quanh-co vòng theo chùa, lại ăn lọt dưới chùa nữa, hai bên mép xây đá cả. Cầu bắc tứ phía qua chùa đều cũng xây đá gạch hết hẳn-hòi. Xung quanh bốn phía có nhà hành lang chạy dài ra sau giáp nhau.

Trong chùa đàng trước để tượng Phật đứng bàn cả đám, bình lớn-to, quang-thếp cả. Hai bên sau có làm động và tháp điện, đều bong hình noi ra hết. Đàng sau đền, có tạc hình-cốt ông Nguyễn-đăng-Giai. Phải chi nhà-nước lo tu-bổ giữ gìn thì ra một cái kiểng rất xinh rất đẹp. Mà nay thầy chùa thầy sãi ở đó, dở ngói, cạy gạch bán lần đi mà ăn, nên hư-tệ đi uổng quá.

HỒ HOÀN-GƯƠM

Ngoài cửa có cái hồ Hoàn-gươm rộng lớn ; giữa hồ lại có cái cù-lao nho-nhỏ có cất cái miễu Ngọc-sơn, cây cối im rợp huyền-vũ coi tươi-tốt. Nhà thiên hạ, phố-xá ở bao lấy miệng hồ.

Hồ này ở tại ngoài cửa đông nam tỉnh thành. Người ta truyền rằng : vua Lê-Thái-Tổ ngự thuyền dạo chơi trong hồ, có con qui lớn nổi lên, vua lấy gươm chỉ nó, nó ngậm gươm nó lặn đi. Có kẻ lại rằng : vua Lê-thái-tổ thuở xưa được gươm thần, ấn thần bèn khởi binh, lấy để truyền làm báu đời. Đến đời vua Lê-thánh-Tông mất thì gươm ấn ấy đều mất đi. Sau người ta thấy đầu gươm nổi dưới hồ, thò tay lấy, nó lại thụt mất đi, nên gọi là hồ Hoàn-gươm.

Đời sau lấy chỗ ấy làm chỗ tập binh thủy, nên cùng có kêu tên là hồ Thủy-quân nữa. Lúc năm Vĩnh-hựu có lập Thoại-cung (Khánh-thoại), đắp gò Đào-tư gò Ngọc-bội mà tượng việc võ-công. Sau lập ra hai sở, sở bên bắc kêu là tả-vọng-hồ, sở bên nam lại kêu là hữu-vọng-hồ.

Có truyện ngoài lại nói ông Lê-Lợi, sau là vua Lê-thái-Tổ, thuở hàn-vi đi chài dưới hồ ấy mà được cán gươm vàng Tích nó là làm vầy : Thuở ấy nhà Trần suy đi, bị Hồ quí-Ly chiếm ngôi ; lại bị nhà Minh bên Tàu qua đánh lấy nước, nói để lập con cháu nhà Trần lại ; mà không có làm. Có ông Nguyễn-Thuần có chí-khí hay cần vương tá quốc, mới đi lên non lên núi mà tìm con cháu dòng tiền Lê, lo lấy nước lại. Đi bơ-vơ, tối chun xả vô cái miễu ở dựa mép đường đi mà ngủ. Khuya lại nghe tiếng kêu : « Ớ anh ! sao chưa sắm-sửa đi chầu ? » thì nghe tiếng đáp lại rằng : « Thôi, anh có đi, thì xin kiếu giùm cho tôi chút ; nay tôi có khách ; Bãi chầu ròi về có sự gì nói cho tôi hay với ». Nguyễn ngủ lại ; sáng ra lại nghe tiếng ứng kêu mà nói trên Thiên-đình đã định cho Lê-Lợi làm vua. Nguyễn dậy mới càng đi tìm-sát lắm. Tới chỗ kia gặp Lê-Lợi đang cuốc đất làm rẫy, Nguyễn vùng kêu là anh, chào mầng nói là bà-con anh em con chú con bác. Ở đó hẩm hút với nhau. Nguyễn ở nhà vỡ đất trồng-trặc gặp được cái lưỡi gươm, còn Lê-Lợi đi chài dưới hồ Hoàn-gươm lại được cái cán, đem về. Nói chuyện với nhau, đem ra rửa lắp lại vừa khít, mà lại là vàng cả. Nguyễn nói điềm làm vua chắc. Lo rèn khí-giới lập binh. Động lại dắt nhau chạy. Tới nơi kia cũng cứ làm rẫy nuôi nhau ; Lê Lợi ra đi bụi cắc-cớ ngồi trên hai gò mối. Song rồi thấy dơ, mới lấy chơn đạp gò mối mà lấp đi, chẳng ngờ được một cục gì nặng vuông-vuông, cầm đem về cho Nguyễn. Nguyễn rửa ra coi thì là cái ấn ngọc. Nguyễn mới chắc ý thì trời đã tới, mới giục Lê-Lợi ra khởi nghĩa mà đánh Minh.

Tối mắc quan lãnh-sự mời ăn cơm, nên liên đường đi chơi, rồi về lãnh-sự ăn cơm. Cuối canh hai mới về nhà trọ mà ngủ.

Đức-thầy Phước (Mgr. Puginier) thật đã có lòng ; cầm ông sáu Thìn với thầy ba Hớn lại ở đó nói chuyện mà chờ khuya lơ khuya lắc. Té ra qua sáng bữa sau mới đi thăm đức thầy được. Người mầng rỡ, hỏi thăm hỏi lom đủ. Rồi cầm ở lại dùng cơm với người, có cố Mĩ (P. Landais) là thầy chính ở sở Hà-nội và cố Phước (P. Bonfils) là ký-lục người đồng bàn trò-chuyện vui-vẻ lắm. Xế qua mới từ-tạ các đấng mà về nhà Công-ty cũng ở một dãy đó. Mới bàn với nhau kêu thợ may mền lót bông, áo quần dồi bông kẻo trời đông-thiên lạnh-lẻo lắm.

Bữa sau mồng 10 tháng giêng, còn lẩn quẩn coi những đồ đặt làm ngày chưa ra, và mua đồ vặt, lụa hàng, đũi mau-tư (Hưng-yên).

Hiệu Huỳnh-lục-Ký là chủ hãng Quảng-đông giàu, gởi thiệp mời đi uống rượu với ông Hương-cống Tối về, lại hầu đức-thầy. Sáng ra chúa-nhựt xem lễ tại nhà đức-thầy. Rồi về nhà trọ nghỉ Đức thầy mới cho cố Mĩ tới thăm thay-vì người vì không phép người đi tới nhà chệc-khách mà đi thăm lại.

Giờ thứ nhứt chiều đang nghỉ trưa, vùng có người vào báo rằng : quan tổng-đốc Hà-nội Trần-đình-Túc ở trong thành ra, đi tiền hô hậu hủng (củng), tới tại nhà Công-ty tìm mà thăm.

Bịt khăn mặc áo tiêm-tất ra rước người vô. Ngồi nói chuyện với người cho tới giờ thứ 3, người mới về thành. Ông tổng-đốc này là người trong Quảng, con nhà trâm-anh, làm quan đã nhiều đời, đâu cũng bảy tám đời. Người đã lớn tuổi ngoài 70, mà còn sỏi lắm. Tối lại đi lại hầu đức-thầy.

Rạng mặt 13 cho ông sáu Thìn đi mua đồ vặt : rương chữ thọ mà đựng đồ ; sách-vở giấy mực, đồ cẩn… Chiều lại, giờ thứ 3 rưỡi, mới đi vô thành mà trả lễ cho quan thượng. Có gặp quan bố tới hầu đó nữa. Tối về, Công-ty đãi tiệc rượu có nhà-trò một bữa. Khi ấy thầy ba Hớn đã xin tách ra đi về tỉnh Bắc (Bắc-ninh) thăm bà con đi rồi, còn lại có một ông lão Sáu.

Mấy bữa 14, 15, 16, quan thượng mời vô thành ăn cơm với người, rồi cho một ông đội hầu đem đi dạo coi các nơi chơi.

ĐỀN KỈNH THIÊN

Trước hết vô hoàng-thành cũ. Lọt khỏi Ngũ-môn-lâu, lên đến Kỉnh-thiên. Đền ấy nền cao lắm, có 9 bậc xây đá Thanh, hai bên có hai con rồng cùng đá lộn đầu xuống. Cột đền lớn trót ôm, tinh những là gỗ liêm cả. Ngó ra đàng sau còn thấy một hai cung-điện cũ cho vua Lê ở thuở xưa bây giờ hư-tệ còn tích lại đó mà thôi.

CỘT CỜ

Ra ngoài cửa Ngũ-môn-lâu, thẳng ra cửa Nam, có cột cờ cao quá xây bằng gạch, có thang khu ốc trong ruột nó mà lên tới trên chót-vót. Leo lên thôi đà mỏi chơn mỏi cẳng. Ra tại chuồng cu đứng ngó mông, thấy núi-non xa gần, nhắm nhìn chót núi Tản-viên. Không dám ngó xuống, vì ngợp lắm. Một bận đi xuống cũng hết hơi.

ĐỀN CÔNG

Đi lại cửa tây ra ngoài thành đi coi đền công. Chỗ ấy huyền-vũ có cây cao lớn sum-sê re nó xỏ xà leo với nhau như rế, mát-mẽ, im-rợp quá.

ÔNG THÁNH ĐỒNG ĐEN

Ra cửa ô Bưởi đi coi chùa Trần-võ-quan, tục kêu là ông thánh đồng đen, ở một bên mép hồ Tây. Tượng ấy là tượng ngồi cao lên tới nóc chùa, đúc bằng đồng đen cả. Tóc quăn như đầu Phật ; mặt cũng tựa-tựa ; còn từ cổ sấp xuống thì ra như hình ông thánh Phao-lồ, một tay chống lên trên cán cây gươm chỉ mũi lên trên mu con rùa, một tay thì ngay ngón trỏ mà chỉ lên trời, chơn thì đi dép, có chữ đề mà đã mòn đã lu đi coi không ra.

CHÙA MỘT CỘT

Coi rồi mới ra đi đến xem chùa một cột, là cái miễu cất lên trên đầu cây cột đá lớn trồng giữa ao hồ.

Nguyên tích ai thiết-lập ra thì người ta nói mờ-ớ, không biết lấy đâu làm chắc cho mấy. Cứ sách sử-ký và Đại-nam nhứt thống chí, thì chùa ông thánh đồng đen kêu là Trấn-võ-quan-tự, ở về huyện Vĩnh-thuận, phường Đoan-chương đời nhà Lê, năm Vĩnh-trị năm Chánh-hòa, vua Hi-tông (1675) sửa lại đúc tượng đồng đen cao 8 thước 2 tấc, nặng 6600 cân, tay hữu chống trên cây gươm, chỉ mũi trên lưng con rùa, có rắn vấn đoanh theo vỏ gươm. Trong sử nói đời Thục vua An-dương-vương bị tinh gà-ác và phục quỉ núi Thất-diệu, mà nhờ có thần hiện trên núi Xuân-lôi thuộc về tỉnh Bắc-Ninh trừ ma phá quỉ hết đi, thì vua dạy lập miếu phía bên bắc thành vua mà thờ là thần, đặt hiệu là Trấn thiên-chấn-võ đế quân.

Thuở Minh-mạng năm thứ 2 vua ngự ra Bắc có ban 50 lượng-bạc, lại một cái áo võ tư vàng.

Năm Thiệu-trị thứ 2, vua ngự có ban tiền vàng 1 đồng, áo vàng 1 cái, 1 bài thơ, và một đôi liễn nữa.

Còn chùa một cột, thì cũng ở hạt huyện Vĩnh-thuận, làng Thanh bửu, ở giữa cái hồ vuông, có trụ đá cao trót trượng, yên-viên chừng 9 thước, trên đầu có cái miễu ngói chồng lên, như cái hoa sen ở dưới nước ngóc lên. Sử chép rằng : Thuở xưa vua Lý-thái-tông nằm chiêm bao thấy Phật Quan-âm ngồi tòa sen dắt vua lên đài. Tỉnh dậy học lại với quần-thần, sợ điềm có xấu có hệ chi chăng. Thì thầy chùa thầy sãi tâu xin lập ra cái chùa thế ấy, đặng cho các thầy tụng kinh mà cầu diên-thọ cho vua, thì vua cho và dạy lập ra.

Qua đời vua Lý-nhân-Tông sửa lại, bồi-bổ, lập tháp, đào ao, xây thành, làm cầu, tế-tự, hễ tháng tư mồng 8 vua ngự ra đó kì yên. Lại đúc chuông, mà đúc rồi chuông đánh không được kêu, nên bỏ ra ngoài Qui-điền. Đời vua Lê-thái-Tổ đánh giặc với quan nhà Minh, vây trong thành Đông-quan binh khí hết đi, nên quan Minh lấy mà đúc súng, đúc đạn đi.

HỒ TÂY

Cái hồ tây ở tại huyện Vĩnh-thuận, phía tây thành Hà-nội ; kể châu-vi nó được 20 dặm, nước sâu từ 1 thước cho đến một trượng ; thuở xưa tên nó kêu là Lảng-bạc, Nước nó trong ve trong vắt như mặt kính vậy. Thường người ta phiếu hàng lụa thì điều dùng nước hồ ấy mà làm. Tục ngoài ấy hay nói : « Làm người phải cho có ý ; người nào mang bị là người Tây-hồ ; mang bị là mang hàng lụa đi đến đó mà giặt mà xả ».

Đời xưa các vua, có làm cung điện mà chơi đó. Như đời vua Lý-nhân-Tông ngự thuyền nhỏ đi chơi, mà bị Lê-văn-Thạnh làm thuật hóa cọp mà nhát, nhờ Mục-thận vãi chài chụp được… Vua Trần-dũ-Tông, khi còn nhỏ đi dạo thuyền té dưới hồ Tây, nhờ có thầy Trâu-Canh cứu được cho khỏi chết. Vân-vân.

Người ta truyền miệng rằng : có con kim-ngưu ở núi Lảng-kha chạy nhủi dưới hồ ấy. Rốt đời Cảnh-hưng, nước hồ nó đổi sắc đi, lại nói bên phía đông hồ thường đêm có thấy một con trâu ăn cỏ đó, mà hễ người ta lại gần thi nó hụp xuống hồ mất đi. Cách ít lâu sau, mưa dông sấm chớp luôn cả một đêm, sáng ra thấy dấu trâu ở trong hồ ra mà sang qua sông Nhĩ-hà. Sau tiệt đi không thấy nữa. Xung-quanh mép hồ nhà dân-sự ở đông. Đã nên là một kiểng sơn-thủy quá vui quá đẹp ; phải mà sửa-soạn bồi bổ cho hẳn-hòi, thì lại càng ra xinh ra đẹp hơn nữa bộn phần.

VĂN-THÁNH-MIẾU

Đó rồi đi coi Văn-thánh-Miếu ở tại phía tây nam tỉnh-thành, tại huyện Thọ-xương, làng Minh-giám, là cho thuở đời nhà Lý vua Thánh-Tông đi tế tượng thánh Khổng-Tử, và 4 vì á thánh, lại 72 sĩ-hiền. Sau miễu hai bên tả hữu có bia tấn-sĩ tạc đá xanh, dựng lưng quì sắp hàng, từ đời kia qua đời nọ nhiều lắm. Đời nhà Trần, nhà Lê cũng nhân đó mà làm luôn. Đời Gia-Long có lập thêm cái khuê-văn-các trong cửa Nghi-môn.

Coi rồi lại lộn về cửa nam, vô coi tàu voi, rồi trở về nhà trọ nghỉ. Tối lại hầu đức-thầy.

Rằm quan thượng trong tỉnh cho mời vô thì cơm với người. Người cho đi bắn cờ chim về uống rượu, lại hối bà lớn và các cô làm mắm rươi hai ba thứ cho mà ăn thử với thịt kẻo chưa biết.

Người ham hỏi chuyện và nói chuyện lắm, cả ngày coi sách coi vở luôn-luôn. Người ăn-học lịch-lãm đã nên là có công. Hầu quan-lớn một buổi, từ-giã người ra về Phố-mới. Mua đồ sửa-soạn sắp đặt cho sẵn ; trả tiền trả bạc đồ mua đồ đặt cho xong đi. Tối cũng lại hầu chuyện đức-thầy Phước.

Kế lấy được thơ thầy ba Hớn ở Bắc-ninh mời qua một bữa chơi cho biết xứ. Thì đã lo võng-đá đặng sáng bửng-tưng ra có đi. Ai ngờ mới mờ mờ đất, trong thành quan thượng cho ra mời vô, vì có ông đại-thần dưới Hải-dương lên ; nên đi không đặng, phải cho ông sáu Thìn thế-hành lên cáng tuốt qua Bắc-ninh với thầy ba kẻo trông.

Vừa đâu thấy quân-gia kéo đỏ đường vô thành ; ấy là quan đại nhập thành. Ở trong thành thăm các quan cho đến trưa mới về được. Xế lại đi xuống trường-thi thăm các quan Lang-sa ; về nai nịt đồ-đạt tính có lo lộn xuống Hải-dương về Hải-phòng mà về Gia-định.

Bữa sau 17 tháng giêng trưa ông sáu Thìn với thầy ba Hớn ở tỉnh Bắc-ninh mới về. Bàn với nhau sự về bữa 19. Vậy nhứt diện kiểm-điểm đồ-lễ, nhứt diện đi thăm viếng từ-tạ các quan tây nam cả. Về nhà Công-ty đãi đưa chơn một bữa. Chiều lại vô quan thượng từ tạ mà về người có cho 1 ông đội với 6 tên lính đi theo đưa xuống tỉnh người Đông.

Rạng mặt 19, đi từ-giã đức-thầy, các cố, các cụ. Giờ thứ 8 xuống thuyền qua sông Bồ đề vô ngả sông Giâu, xuống Lục-đầu-Giang, sông Thiên-đức. Giờ thứ 4 rưỡi chiều ngày 20 tới tỉnh Hải-dương. Đi ngày ấy có qua cái thác. Tức cười cái mụ đò ! Ai nấy lên bờ đi bộ bớt cho nhẹ thuyền : mình với thầy ba Hớn ở lại để coi nó xuống thác thế nào cho biết. Thấy nước chảy thật nên gớm ! Thuyền gần tới thác, mụ đò thắp nhang, đốt giấy vàng bạc, vái lớn tiếng cách nghiêm-trang tề-chỉnh. Rồi hai mẹ con ôm chèo kềm lái cho vững để nước tống chiếc thuyền chạy trợt xuống một cái gọn-gàng.

Thuyền tới tỉnh đậu lại tại bến Hồ. Sáng ra mới lên thành vào quan đại từ giã các quan, xin lui về Hải-phòng. Ở đó cả ngày 21, tối các-quan cầm ngủ trong thành, tiễn nhà trò một bữa vui lắm tại nhà học có đủ mặt các quan.

Đây rồi ta xuống Hải-phòng. Mà ta để đình việc đi một lát, mà nói về tỉnh Hà-nội va Hải-dương, là hai tỉnh ta đã đi qua cho biết hình-tích địa-thế nó ra làm sao mà nghe mà chơi đã, rồi sẽ nói về chuyện đi đứng các chỗ khác.

III. TỈNH HÀ NỘI

Tỉnh Hà-nội từ Đ. qua T 25 dặm, từ N. qua B. 129 dặm [1] :

GIÁP GIÁI

- Đ. chạy tới mép sông Nhĩ-hà, bên kia về tỉnh Bắc-ninh.

- T. giáp giới tỉnh Sơn-tây.

- N. chạy tới sông Thanh-khuyết, ngang tỉnh Ninh-bình.

- B. chạy tới bờ sông Nhĩ-hà, ngang địa-phận tỉnh Bắc-ninh.

- Từ tỉnh-thành lấy vô tới kinh-đô (Huế), kể được 1104 dặm.

DANH TÍCH

- Tỉnh này nguyên thuở đầu đời Hùng-vương là bộ Giao-chỉ.

- Đời Tần là nước vua An-dương-vương.

- Đời nhà Hán, nhà Tùy là bộ Giao chỉ.

- Đường là An-nam đô-hộ-phủ ; đời ấy mới xây Đại-la-thành.

- Đinh phân làm đạo.

- Tiền Lê phân làm Lộ.

- Lý lập đô-thành tại đó kêu là Nam-kinh, lại vì vua Lý-thái-Tổ thấy rồng đoanh thuyền ngự, nên đặt tên là Thăng-long-thành.

- Trần đổi tên kêu là Trung-kinh.

- Minh Hoàng lấy mà trị thì kêu là Đông-quan-thành.

- Hậu Lê kêu là Đông-kinh rồi kêu Trung-đô ; sau từ Lê thuận-Tông lại kêu là Đông-đô, đối với Tây-đô là Thanh-hóa.

- Ngụy Tây-sơn kêu là Bắc-thành.

- Gia-long, làm ra trấn, phân đất bắc ra làm Năm trấn trong là Sơn-nam-thượng, Sơn-nam-hạ, Sơn-tây, Kinh-bắc, Hải-dương ; Còn Tuyên-quang, Hưng-hóa, Cao-bằng, Lạng-sơn, Thái-nguyên, Quang-yên, sáu trấn kêu là Sáu trấn ngoài, vì có Nùng ở xen.

- Minh-mạng năm thứ 12 cải làm ra tỉnh ; năm thứ 15 cải kêu 13 tỉnh đất bắc là Bắc-kỳ.

- Tự-đức năm thứ 5, mới phân tỉnh ra.

TỈNH HÀ NỘI

Có 4 phủ, 15 huyện :

- Hoài-đức phủ : Đ T 19 dặm, N B 40 dặm : Đời Lê thì kêu là Phụng-thiên phủ. Đời Hán thì kêu là lang-biên huyện. Đời Tống thì kêu là Tống-bình huyện. Sau gọi là Tống-bình-quận. Lúc thuộc Minh là Đông-quan huyện. Lê sau kêu là Vĩnh-xương. Đời Minh-mạng năm thứ 2, lãnh 8 tổng, 115 thôn, phường. Phủ này chia ra làm 2 huyện : 1) Vĩnh-thuận huyện, 5 tổng, 40 thôn, phường, trại. 2) Từ-liêm huyện, 13 tổng, 82 xã, trang, thôn, sở.

- Thường-tín-phủ : Đ T 20 dặm, N B 54 dặm. Thành đất, châu-vi 203 trượng, 2 thước ; cao 7 thước 2 tấc ; hào rộng 3 trượng, cửa 3 cái. Đời Hán về giao-chỉ quận ; đời Trần sấp về trước thì là châu Thượng-phước. Minh thì là châu Phước-an ; hậu Lê kêu là Thường-tín. Minh-mạng năm thứ 12, cho lãnh 3 huyện : 1) Thượng-phước-huyện, 12 tổng, 82 xã, thôn. 2) Thanh-trì-huyện, 12 tổng, 100 xã, thôn, phường, châu. 3) Phú-xuyên-huyện, 11 tổng, 84 xã, thôn.

- Ứng-hòa-phủ : Đ T 74 dặm, N B 83 dặm. Thành đất, châu-vi 271 trượng, 2 thước, cao 7 thước 2 tấc ; hào rộng 2 trượng, 2 thước, 3 cửa. Đời Hán thuộc Giao-chỉ ; đời nhà Lý làm ra Ứng-thiên-phủ ; Minh cải là Ứng-bình. Tự-đức năm thứ 5 cho lãnh 4 huyện : 1) Sơn-minh-huyện, 8 tổng, 75 xã, thôn. 2) Hoài-an-huyện 4 tổng, 50 xã, thôn, phường, sở. 3) Chương-đức-huyện 9 tổng, 69 xã, thôn, trại, sở. 4) Thanh-oai huyện 12 tổng, 93 xã, thôn.

- Lý-nhơn-phủ : Đ T cự 56 dặm, N B 77 dặm. Thành đất rộng 329 trượng, cao 7 thước 2 tấc, hào rộng 5 trượng, có 3 cửa. Đời Hán thuộc về quận Giao-chỉ, đời nhà Trần sấp về trước là châu Lợi-nhơn, Minh là phủ Giao-châu ; Tự-đức năm thứ 5 cho lãnh 5 huyện : 1) Kim-bảng-huyện 6 tổng, 57 xã, thôn, trang, sở. 2) Duy-tiên-huyện, 6 tổng, 60 xã, thôn, trang. 3) Thanh-liêm-huyện, 8 tổng, 63 xã, thôn, trang. 4) Nam-xang-huyện, 9 tổng, 86 xã, thôn. 5) Bình-lục-huyện, 4 tổng, 37 xã, thôn.

« Thổ-sản phủ lý-nhân ca »

Nam-xang nước lụt lắm ốc nhồi (lồi)

Kim-bảng lươn bung mới dạo sôi,

Thanh-liêm bỏm-bẻm nhai trầu-quạch.

Bình-lục phì-phào hút thuốc hôi.

Duy-tiên thịt thúi ba chiều chợ.

HÌNH-THẾ

Hình thế tỉnh Hà-nội tốt lắm. Nó ở chính giữa các tỉnh Bắc-kỳ. Phía T, phía N có núi-non che án ; đất bằng đai rộng ; bên tả có sông Nhĩ-hà đoanh-quanh ; bên hữu có sông Hạc-giang chảy. Tỉnh ấy đã hơn tám trăm năm là đất cựu đế-đô.

KHÍ-HẬU

Tháng giêng mùa xuân pháy-pháy gió đông thổi, trời rét (lạnh). Tháng 2 tháng 3 dịu bớt ; tháng 4 tháng 5 thường nắng. Từ tiểu-mãn sấp về sau, sông Nhĩ-hà nổi nước ; ban đầu mưa nhiều to đám, sau nước dây lên hoài làm nên lụt ; lúc ấy lo giữ bờ đê bờ quai nhặt lắm.

Thượng tuần tháng 7, mồng 3, mồng 7, mồng 8, mỗi bữa thường có mưa lớn, tục kêu là mưa ngâu (vì sao chức-nữ qua sông Ngân-hà về với sao Kiên-ngưu).

Tháng 9 mồng 9 có mưa thì được mùa, không mưa thì mất mùa.

Có lời ngạn ngữ rằng : Mồng 9 tháng 9 có mưa, thì con đi sớm về trưa mặc lòng ; Mồng 9 tháng 9 không mưa, thì con bán cá cày bừa con ăn.

Mùa đông rét lạnh, lại có thứ sương tục kêu là sương-muối, hay hại cỏ cây lắm, rét buốt da tay chơn, như kim châm.

Cấu ví gió đông rằng : Gió đông non chui vào đụn rạ ; sống là họa, chết đã cầm tay. Nói về thằng đểu hoang, không còn có chi mà che thân mà cực rét, vì ; quay đất nó đã quấy anh ; quần áo cố hết một manh chã còn.

Đại để nó là mùa xuân mùa đông thì lạnh nhiều ; mà mùa hè mùa thu thì mưa già. Ruộng sâu thì đông cấy, hè gặt. Từ tháng giêng cho tới tháng 8, để tằm được.

PHONG-TỤC

Trong tứ dân đều chuyên nghề cả, mà nông thì bội hơn. Chốn thiềng-thị thì công thương tụ, có lộn Ngô-khách. Đàn-ông con trai hay ngồi quán ngồi lều trà rượu ăn chơi, còn việc cày cấy thì nhờ đờn bà con gái làm.

Đờn-ông ăn mặc cũng thường, điều áo vắn tới đầu gối, đầu hay đội nón ngựa, bịt khăn đen.

Đờn-bà mặc áo có thắt lưng làm bìu (bọc), yếm đỏ, không gài nút nịt, nút vai thả không ra mà thôi, đầu đội nón giâu (ba tầm), lớn gần bằng cái nia, hai bên có hai quai tụi vắn toòng-ten, đầu vấn ngang, lấy lượt nhiễu vấn tóc mà khoanh vần theo đầu. (Có một làng Kẻ-lỏi có đàn-bà bới tóc) ; dưới mặc váy, chơn đi dép sơn ; nước da mịn-màng trắng-trẻo, má hồng, da ửng, gót son, phốp pháp người ; răng nhuộm đen cánh gián.

Thói trật áo thắt lưng là nhơn bởi trời đông-thiên rét-lạnh ; đờn bà có con, cho bú một lần phải mở nhiều áo khó lòng, nên để luôn như vậy. Còn thắt lưng thì cũng là vì lạnh ; con gái thấy vậy cũng bắt chước làm theo, mùa nào mùa nấy cũng để luôn như vậy mà thành tục.

Ngày tư ngày tết, hay đơm thần quải tổ, mở tiệc ăn chơi, hát-xướng, phụ tiên kỳ thần. Việc tang tế hay làm trọng thể xa-xỉ quá. Nên Tàu có lời rằng : « Sanh ư Quảng-đông, tử tại Hà-nội, gia quan ư Triều-tuyển ».

NHÀ-TRÒ

Khi đám-tiệc, hội-hữu, hôn-tế, kỳ-yên, chạp-miễu, thường hay dụng nhà-trò. Nhà-trò là con gái đương xuân-sắc chuyên-tập nghề ca-xướng, tục kêu là cô-đào. Có đám tiệc thì người ta rước tới hát, thường hát theo ca-trù, giặm Túy-Kiều, câu hát, thơ phú hoặc kể chuyện. Hát cũng khi ngồi khi đứng, tay nhịp sanh, miệng hát nhiều cung bậc giọng thấp giọng cao ngân-nga hay và êm tay lắm ; có chú kép ngồi một bên gảy (khảy) cái đờn đáy, lại có người đánh trống nhỏ cầm chầu. Có khi lại đứng bắt bộ và múa và hát. Có khách thì chủ đám lại phải bắt quỳnh-tương rượu. Tay bâng chén rượu, miệng hát câu chi, hoặc tình ái, hoặc nhân ngãi, để mời cho khách uống đi. (Câu hát là giọng quỳnh, chén rượu là chén quỳnh-tương), tích chén nước Vân-anh đem cho Bùi-hàn uống… Giọng nhà-trò thường là những giọng sau này : mâu-dựng, Thiệt-nhạc, ngâm-vọng, tì-bà, tắt-phản, hát-nói, gởi thơ, huỳnh, hãm, cung bắc, cửa quyền, non-mai, nường-hạnh, chữ-khi, thơ, thổng, v.v…

Tục hay nói : Gái tháng 2, giai (trai) tháng 8, nghĩa là thường tháng 2 làng tổng có làm đám hội, thì gái tranh sắc ; tháng 8 làm cỗ nhắm thì trai tranh tài.

HỘI

Làm hội là làng kì yên, rước đưa thần bụt. Viên-quan chức sắc thì lưng-đai bố-tử, đầu đội mũ tú-tài, chơn đi hia ; có một ông chánh đám ; chánh tế thì đội mũ trái-bí, cổ đeo choàng vai xuống nách thứ tràng-mạng (là chuối hột hương thơm), đi có cờ xí, cờ tướng, cờ đuôi nheo, cờ linh tiên, kiệu song loan, đồ lộ bộ, tàn-lọng ; đi có hàng-lớp thứ-tự ; ai ai cũng có cầm quạt che mặt. còn quân đài-đệ thì đội mão cứt heo, đóng khố nĩ thêu, mình ở trần, tay cầm khăn đỏ. Trai tơ gái lứa chưng đồ tử tế, đồ nhứt ra nhỏng-nhẻo đi coi hội.

HÁT ĐÚM

Giụm ba giụm bảy từ chòm từ khóm hát đúm, là hát hoa-tình ghẹo chọc đối nhau. Thường mùa hội, ngoài quán trong lều hay đánh quay-đất (bong), thò-lò (bong-vụ), xóc đĩa (chẳn lẻ), dồi mỏ (dồi sấp-ngữa). Đám lớn lại có đứng tướng, là làm chỗ đài cao trống, chọn một người, hoặc con gái, hoặc đàn bà có bóng sắc ngồi đó có năm ba con thể nữ hầu. khi hội rình rang đi, thì người ta tin có thần có ma bắt cái người cầm cờ tự nhiên ríu-ríu lại cho đó vầy cờ xung quanh, chỉ là trong làng có người thinh-sắc thần yêu, thần vì lấy làm kiết tường chi triệu (điềm lành, tốt).

CỖ NHẮM

Tiết tháng 8 tục có làm cỗ nhắm tại đình, cũng tế thần kỳ yên. Đua nhau dọn cỗ, một cỗ tế rồi ngồi ăn cùng nhau, còn một cỗ mâm án-thư chồng đơn lên nhiều từng, lấy mía róc vần giấy đỏ làm đồ kê mà chưng, có từng, trên có làm con phụng, con long, con lân, con quy đứng đầu mâm, để tối chia nhau, biếu-xén nhau. Dịp ấy thường coi hát nhà trò, đánh gậy (đánh quờn, nghề võ), vật, múa rối cạn (hát hình), múa rối nước, leo dây, bài điếm, cờ người, nấu cơm thi, dệt cửi thi, bắt trạch, tạc tượng (đục (giục) tượng), thảy đều có ăn cuộc ăn dải cả.

Nấu cơm thì là phải nấu thi coi thử ai chín trước, và khéo khỏi cháy khỏi khê khỏi khét. Người ta đưa cho ít cái đóm với bã mía hay là cơm, thắp cầm hơ đít rồi mà nấu.

Còn dệt cửi thì làm sàn ra ngoài ao vừa để cái không cửi, ả-chức ra đó lên ngồi dệt, đâm thoi bắt thoi cho liên cho lẹ, nếu trật thoi văng rớt xuống ao thì thua.

Bắt trạch là một trai một gái tay choàng cổ ôm nhau, tay kia thò vô chum sâu thả con trạch, ai bắt được thì ăn dải.

Tạc tượng là một cô đào nhan sắc có duyên đẹp-đẽ mặc áo lượt thưa rểu, quần lãnh bưởi có ngời ngồi ra tại giữa giàn làm trên ao hồ. Trai lãnh choàng đục, đóng khố giấy ra đó, làm bộ đẽo chạm, hễ không giữ được thì tâm hoa động, dương vật dậy rách khố mất ăn ; khi ấy đâm đầu xuống ao lặn đi cho đỡ xấu. Ấy ít lời về phong tục sơ lược cho biết qua vậy.

THÀNH TRÌ

Thành Hà-nội châu vi 432 trượng, cao 1 trượng, 1 thước 2 tấc, hào rộng 9 trượng ; có 5 cửa, ở tại thọ xương, Vĩnh-thuận hai huyện. Từ Lê sấp về trước các vua đóng đô tại đó, cũng có kêu là Phụng-thiên-thành. ở trong thành Đại-la ; mà lâu đời đã hư đi. Kế lấy ngụy Tây-sơn tới choán lấy mới cứ nền cũ, mới bắt đầu từ cửa Đông hoa tới cửa Đại-hùng mà xây thành lên.

Đời Gia-long nhơn vì của là của ngụy Tây-sơn làm ra, nên không ưng bèn cải tu ; Gia-long năm thứ tư xây thành lại.

Trong nội có hành-cung chánh điện, 2 tòa có tả vu, hữu vu ; mặt sau có 3 tòa điện, hai bên có tả vu hữu vu. Sau điện có Tịnh-bắc-lâu ; bốn bề có xây thành gạch ; trước chánh-điện (là kỉnh-thiên-điện) ; sân xây đá thanh, có cấp đá rồng lộn 9 cấp mà lên điện. Ra ngoài có ngũ môn lâu, đề chữ Đoan-môn đời Nhà lý để tích lại. Ngoài nữa ngay cửa Nam có cột cờ xây đá gạch, trong ruột xây khu ốc lên thang tới trên chót vót.

Minh mạng năm thứ 16, thấy thành cao quá bớt xuống 1 thước 8 tấc.

Thuở xưa còn đô thành thì có 36 cửa ô phường-phố, đời nay ra tỉnh thành. Phía Đ. N. có 21 đường phố tinh nhà ngói cả :

- Hàng buồm, Ngô khách bán sách-vở, đồ tàu, thuốc bắc.

- Quảng-đông, Minh-Hương khách-hộ ở.

- Hàng mã, bán minh y khí.

- Hàng-mâm.

- Báo-thiên-phố bán vải đen, vải xanh.

- Phố nam hay là Hàng-bè, gấn đó có chợ hôm, hai bên dân làm thùng cây, thùng tre.

- Phố hàng-bồ.

- Hàng bạc.

- Hàng giày, bia.

- Hàng-mây-choại.

- Đồng lạc phố.

- Thái cực phố (Phố hàng Đào).

- Đông hà phố (hàng hát)

- Phước-kiến-phố, bán đồ đồng, đồ thiếc.

- Phố hàng muối.

- Đồng-xuân-phố.

- Thanh-hà phố.

- Hàng gai.

- Hà-bao phố.

- Hàng-trà.

- Quảng-minh-đình phố.

CHỢ

Chợ-búa nội cả tỉnh cũng nhiều lắm. Mà chợ lớn có tiếng và đủ đồ hơn hết tại Bắc-kỳ, thì là những chợ kể trong câu ví này : « Xứ Nam là chợ Bằng Vồi ; xứ Bắc Giàu, Khám, xứ Đoài Xuân-canh » ; nghĩa là tỉnh Hà-nội, Hưng-yên, Ninh-bình, Nam-định là phía nam, thì có chợ Bằng, chợ Vồi có tiếng hơn hết. Còn Bắc là Bắc-ninh, thì có chợ Giàu, chợ Khám ; xứ Đoài là trên Sơn-tây thì là chợ Thâm-xuân-canh.

CẦU

Cầu đất bắc hay làm cầu đá, cầu gạch, cầu gỗ, lại hay làm cầu ngói ; chùa đình cũng nhiều lắm lắm. Mà muốn biết đâu hơn đâu thì lấy trong câu này : Cầu Nam, chùa Bắc, đình Đoài, nghĩa là cầu tốt hơn thì tại trong các tỉnh Nam ; còn chùa-chiền lớn cột cao nóc, khéo tốt thì tại xứ Bắc ninh ; đình làng, đình chợ mà làm kỹ tốt, thì trên miệt xứ Đoài.

Về đồ ăn có tiếng, ngon hơn, như trong Nam-kỳ kêu chiếu Cà-mau, thuốc Gò-vắp, rượu Gò-cát, v.v… thì ngoài Bắc-kỳ có cái ca như vầy : Dưa la, cà Láng, nem Báng, gỏi Bần, nước mắm Vạn vân, cá rô Đầm-sét (chỉ tên xứ : Kẻ la, Kẻ Láng, Kẻ Báng, Kẻ Bần, Vạn-vân, kẻ Đầm-sét)

Cơm Văn-giáp, táp (thịt tái) cầu Giền, chè quán Tiên, tiền Thanh, nghệ.

Cơm quán dọn tử tế thì lại là tại quán làng Văn-giáp đường lên tỉnh Hà-nội, vào cửa ô Đồng-lầm, còn thịt tái thịt thấu ngon có tiếng là tại quán Cầu-giền ; chè cháo nấu ngon thì là tại quán Tiên cũng tại đường lên Hà-nội ; tiền xe gánh ra nhiều thì là phường buôn ở trong Thanh trong Nghệ đem ra.

THỔ-SẢN ĐẤT HÀ-NỘI

Lúa : lúa dê (duy), lúa thông, lúa dự, lúa lem bông, lúa trĩ, lúa hương, lúa thầy đường, lúa bạch-canh.

Nếp : nếp bông vàng, nếp răng ngựa, nếp ruồng, nếp cau, nếp trải vải, nếp đuôi chồn, nếp ngọc thục…

Tơ, bông cán, hàng đoạn bông (phường Thọ-xương, Kiên-liên dệt), trừu bông (Từ Liêm), hàng lượt, lãnh bông, lượt bùng, the rây, lụa bông, lụa trắng, thao, vải trắng, the lân, xuyến, láng gốc…

Giấy hội (giấy viết sắc), các thứ giấy bắc, quạt trúc, nón nan ; ngói, gạch, nồi đất (đồ gốm) ; trà, muối diêm, mật ui, đường hạ ; vôi đá, bánh phục linh, trôi nước, xôi bông đường, bánh mì khoai, rượu trắng ; khoai lang mộng, khoai sáp, khoai mài ; khoai tím, khoai ngọt ; củ sắn, củ đậu, củ nần, củ huỳnh tinh ; xoài, mít, nhãn, hồng thơm, hồng đỏ…

Gỗ mít, gỗ thị, gỗ thông, gỗ bòng, gỗ liễu Tre, tre gai, tre lớn, tre ve, v.v…

HỘ KHẨU

Đời Minh Mạng sổ dân đinh tính được 52335 tên ; nay (Tự Đức) 60257 tên.

ĐIỀN PHÚ

Ruộng 393066 mẩu ; lấy thuế, lúa 245650 đấu, tiền 20775 quan, bạc 1276 lượng. Tỉnh Hà-nội đã nói qua rồi, bây giờ xuống tỉnh Hải-dương cũng phải nói ít lời cho biết xứ.

IV. TỈNH HẢI-DƯƠNG

Địa hạt tỉnh Đ.T. cự 132 dặm, N.B. 100 dặm :

- Đ : đến tỉnh Quảng-yên, giáp An-hưng huyện.

- T : tới tỉnh Bắc-ninh, huyện Văn-giang.

- N : tới tỉnh Nam-định, huyện Quình-khôi.

- B : tới tỉnh Bắc-ninh, huyện Quế-dương và Phụng-nhãn.

- Từ tỉnh vô cho tới kinh (Huế) 1097 dặm.

Đời Hùng-vương là bộ Dương-tuyên ; đời Hán thì về quận Giao-chỉ ; đời Trần là lộ Hạc-lộ, rồi đặt lại Hải-đông lộ, sau làm ra phủ Hồng-châu, Nam-sách ; đời Minh choán thì làm ra hai huyện là Lạng-giang và Tân-an ; đời lê năm Thuận-thiên thì kêu là Đông-đạo, năm Diên-ninh thì kêu là lộ Nam-sách-thượng, Nam-sách-hạ ; năm Hồng-đức kêu là Hải-dương, sau bị họ Mạc choán ; Gia-long năm thứ 12 đặt là Hải-dương-tỉnh.

Chia ra làm 5 phủ, 19 huyện :

- Bình-giang phủ, 4 huyện ; thành châu-vi 208 trượng, cao 7 thước, 2 tấc, có hào, 3 cửa : 1) Cẩm-giàng huyện, 14 tổng, 85 xã, thôn. 2) Đường-an-huyện, 10 tổng, 66 xã, thôn. 3) Đường-hào-huyện, 9 tổng, 79 xã, thôn, phường, giáp. 4) Thanh-miến, 8 tổng, 61 xã, thôn.

- Ninh-giang phủ, 4 huyện : thành đất châu-vi 171 trượng 6 thước, cao 7 thước, 2 tấc, có hào, có 3 cửa : 1) Vĩnh-lại-huyện, 8 tổng, 81 xã, thôn, trang, trại. 2) Vĩnh-bảo-huyện, 8 tổng, 67 xã, thôn. 3) Gia-lộc-huyện, 9 tổng, 85 xã, thôn. 4) Tứ-kì-huyện, 8 tổng, 77 xã, thôn.

- Nam-sách phủ, 4 huyện, thành châu-vi 208 trượng, cao 7 thước 2 tấc, có hào, có cửa. 1) Chí-linh huyện, 7 tổng, 65 xã, thôn. 2) Thanh-lâm huyện 10 tổng, 82 xã, thôn. 3) Thanh-hà huyện, 10 tổng, 64 xã, thôn. 4) Tiên-minh huyện, 12 tổng, 92 xã, thôn.

- Kinh-môn-phủ, 3 huyện, thành 271 trượng 6 thước, cao 7 thước 2 tấc, có hào có 3 cửa : 1) Giáp-sơn-huyện, 7 tổng, 62 xã, thô, phường. 2) Đông-triều-huyện, 11 tổng, 98 xã, thôn. 3) Thủy-đường huyện, 12 tổng, 78 xã, thôn.

- Kiến-thoại phủ, 4 huyện, thành châu-vi 133 trượng, cao 7 thước, có hào có 2 cửa : 1) Nghi-dương huyện, 12 tổng, 57 xã, thôn, phường. 2) An-dương-huyện, 9 tổng, 63 xã, thôn. 3) Kim thành huyện, 11 tổng, 81 xã, phường. 4) An-lão-huyện, 10 tổng, 62 xã, thôn.

HÌNH-THẾ

Tỉnh Hải-dương ở phía đông bắc-kỳ, có núi, sông, biển, tốt thế hiểm địa lắm. Núi có danh hơn là An tử sơn, Đông triều sơn. Sông lớn là Cấm giang, Phía T, Phía N, thì đất bằng sông rạch ăn quanh quẹo, lăng xăng lít xít. Phía Đ, phía N thì cao núi, rộng biển. Đất có nhiều ngóc ngách hiểm hóc lắm.

KHÍ-HẬU

Khí hầu cũng gần như tỉnh Hà-nội ; có một điều ở gần biển, mùa hè, mùa thu, gió đông nam thường thổi. Thường hễ đến mồng 10 tháng 8 thì có dông bão, mưa to luôn. Ngày ấy là ngày chọi trâu tại xứ Đầu-sơn. Tục hay nói : Buôn đâu bán đâu, mồng 10 tháng 8 chọi trâu tìm về. 20 tháng 9, mồng 5 tháng 10 có rươi ra, người ta đi bắt đem về làm mắm ; nước lớn sông day lên có bão có tố, kêu là hỏa-trùng-phong.

PHONG-TỤC

Phong-tục cũng đồng như Hà-nội ; có nhiều học-trò, nghề-nghiệp, thợ-thầy cũng giỏi, cũng khéo. Cũng hay ăn-chơi, tiệc-tà, kị-thần, tế quỷ, lại thêm cái tục chọi trâu. Việc tế-tự quỷ thần hay làm lớn, tế heo trâu không sợ hao-tốn ; nên có lời tục rằng : sống làm trai bát-tràng, chết làm thành hoàng Kiêu-Kị, vì làng ấy hay làm thịt trâu mà đơm tế thần, trâu đâu cũng đem tới đó mà làm. Lại có câu hát gộp kể đứa hoang như vầy : bốn-phủ 19 huyện tỉnh Đông, em nghe thằng xoài, thằng Các, thằng bông, thằng Quyền, nó đưa em đi chợ Lác-đống-phiên, chợ Lỡ chợ Chiền, quán Nội, cầu Tu…

THÀNH-TRÌ

Thành Hải-dương châu vi nó 551 trượng, 6 thước, cao 1 trượng 0 thước, 2 tấc ; hình 6 góc, 4 cửa, hào rộng 11 trượng, sâu 6 thước, ở tại huyện Cam-giàng. Thuở Lê năm Quang-thuận xây tại huyện Chí-linh, làng Mặc-động-xã, tục kêu là Dinh-lệ ; sau dời qua xã Mao-điền, huyện Cẩm-Giàng, tục kêu là Dinh-dậu. Đời gia-long năm thứ 3 dời lại chỗ bây-giờ Trấn-đan làm thành đất. Minh-mạng năm thứ 5 xây bằng đá ong.

HỘ KHẨU

Thuở Gia-long năm thứ 18, dân đinh được 23900 tên ; bây-giờ 43900 tên.

ĐIỀN PHÚ

Ruộng 425547 mẫu, thuế, lúa 260319 đấu, tiền là 54417 quan, bạc là 1840 trượng.

Ngày 22 tháng giêng bỏ tỉnh Hải-dương mà xuống Hải-phòng. Có quan đại và quan tuần ngồi phà đi xuống với nữa. giờ thứ 4 rưởi chiều ngày 23 tới Hải-phòng. Lên lãnh-sự (M.ture) mới hay chiếc tàu về gia-định đã lấy neo chạy hồi trưa đi rồi. lỡ dịp đi, buồn bực quá. Nhưng-mà cũng chẳng qua là bởi đâu sai-khiến cho được biết đất Bắc rõ hơn.

Ở lại đó 10 bữa ; có ý đi theo tàu Washi về Hương-Cảng mà xuống tàu đó về Gia-định. ở đó chờ tàu ăn hàng, chở hàng trót chín mười bữa, mà không thấy chạy ; lại nghĩ rằng ; tàu ấy nhỏ quá, đi về bên tàu thì quanh hóa ra lâu về tới nhà lắm chăng.

Vì vậy qua mồng 3 tháng 2, mới tính ở nhà mà đợi lóng nhóng đó cũng mất công vô ích ; chi bằng hồi ngữ về ngã Hương-cảng đi, để chờ dịp tàu sau về ngay nam-kỳ. mà bởi không biết chắc ngày nào tàu ra, mới tính đi rông ít ngày qua Nam định, Ninh-bình, Thanh-hóa, Hưng-yên cho biết xứ.

Nhứt định thể ấy rồi, cậy chú khách Wanshing mướng một chiếc đò đưa qua Nam-định. Đi có đem ông Sáu thìn, thầy ba Hớn lại với ông Kỳ là chú ông cụ tham-biện cư (cha Thơ).

Giờ thứ 5 rưỡi chiều lui thuyền. sáng ra giờ thứ 8 tới ngả ba xuống cửa Thái-bình. Chiều qua chùa Trông, tới đồn Mè ; đậu lại tại chợ Địa-đầu. Qua mồng 5 chiều giờ thứ 4 rưỡi tới thành Nam-định ; cơm nước dưới ghe dưới đò rồi lên nhà ông trùm Lý, rồi vô cụ sở họ có đạo tại thành thuộc về địa phận đức-thầy Phước. Cụ này cũng là cụ có danh tiếng, giỏi việc đời, lanh-lợi nhà chung nhờ lắm, thân thuộc các quan tỉnh.

Sáng ra là nhằm ngày thứ tư lễ tro (nam-định kêu là lễ-gio), xem lễ tại đó.

Trong tỉnh quan tổng đốc tên là Nguyễn-trọng-hiệp đã đi hồi khuya có việc gấp đi rồi, còn ông Nguyễn-đức-Trạch là quan Bố-chánh và ông Nguyễn-tải là quan án sát ở nhà. Các quan cứ lời ông Tổng-đốc dặn, cho một ông đội, 1 ông thông-phán và 10 tên lính ra hầu. Đêm ấy cụ dạy làm heo ăn-uống đãi-đằng.

Sẵn đây tại giữa tỉnh thành, nói lược qua về tỉnh Nam-định đã rồi sẽ nói về sự đi xuống Phát-diệm.

V. TỈNH NAM-ĐỊNH

Tỉnh Hạt đông tây cự 112 lý, N.B. 84 lý :

- Đ : Chạy giáp tỉnh Hải-dương nơi phủ Ninh-giang.

- T : Chạy giáp tỉnh Ninh-bình. An-khánh phủ, Gia-viễn huyện.

- N : Chạy xuống biển.

- B : Chạy giáp tỉnh Hà nội, nơi Lý-nhân phủ, Bình-lục huyện.

- Từ tỉnh tới kinh-đô 1019 lý.

Nguyên đời Hùng-vương thì là bộ Lục-hải, đời nhà Tần về Tượng-quận, đời nhà Hán thì về Giao chỉ, đời Nhà ngô thì thuộc về Giao-châu, đời nhà Lương thì về Ninh-hải quận, đời nhà Đường đặt là Tống-châu, đời nhà Đinh đặt là đạo, Lê, Lý, Trần đặt là lộ Thiên trường, đời nhà Lê (10 năm) kêu là Sơn-nam, đời Kiểng-hưng đến bấy giờ kêu là Nam-định.

Chia ra làm 4 phủ với 2 phân-phủ, lãnh 18 huyện :

- Thiên-trường phủ, lãnh 5 huyện : 1) Giao-thủy huyện, 10 tổng, 100 xã, thôn, phường. 2) Nam-châu huyện, 6 tổng 60 xã, thôn, trang. 3) Chân-minh huyện, 7 tổng, 63 xã, thôn, phường, trại. 4) Thượng-nguyên huyện, 5 tổng, 47 xã, thôn, trang. 5) Mĩ-lộc huyện, 7 tổng, 51 xã, thôn, trang.

- Kiến-xương phủ lãnh 4 huyện : 1) Võ-tiên huyện, 7 tổng, 45 xã, thôn, lý, giáp. 2) Xá-trì huyện, 8 tổng, 63 xã, thôn, trang. 3) Chân-định huyện, 8 tổng, 69 xã, thôn, trang, trại. 4) Tiền-hải huyện, 7 tổng, 47 ấp, lý, trại, giáp.

- Nghĩa-hưng phủ lãnh 2 huyện : 1) Đại-an huyện, 11 tổng, 72 xã, thôn, phường. 2) Thiện-bổn huyện, 10 tổng, 88 xã, thôn, trang, trại.

- Nghĩa-hưng phân phủ lãnh 2 huyện : 1) Y-an huyện, 6 tổng, 36 xã, thôn, trại. 2) An-ích huyện, 7 tổng, 53 xã, trang, trại.

- Thái-bình phủ lãnh 3 huyện : 1) Đông-quan huyện, 8 tổng, 55 xã, thôn, sở. 2) Thoại-anh huyện, 9 tổng, 59 xã, thôn. 3) Thanh-quan huyện, 10 tổng, 52 xã, thôn, trang.

- Thái-bình phân phủ lãnh 2 huyện : 1) Phụ-dự huyện 6 tổng, 36 xã, thôn. 2) Quình-khôi huyện, 6 tổng, 43 xã, thôn.

HÌNH-THẾ

Tỉnh này là hùng tỉnh thứ nhứt Bắc-kỳ : ruộng-nương tốt, nhơn-vật thạnh, buôn-bán lớn, chợ-búa đông. Phía T. B. có ngả ba hoàng-giang là sông Nhĩ-hà chảy xuống, sông sâu mà lại rộng ; phía N. xuống ngả ba Ngô-xá, bèn hữu có sông Vị bao tỉnh-thành, xuống nữa tới ngã ba Độc-bộ-giang, xuống Kiến-xương phủ tới ngả ba Côn-giang, bên hữu từ sông Vị qua khỏi phủ Xuân-trường, phía Đ. thì là ngả ba sông Dõng-ngãi lại thành ra ngả tư Ngô-đồng, đều, chảy ra biển cả, ra 6 cửa : Liêu (Hải-liêu), Lác, Ba-lạt, Lân, Trà (Trà-lý), Hộ (Diêm-hộ) đều lên Nam-định cả.

KHÍ-HẬU

Nực mát, nóng rét cũng gần như Hà-nội. Lúa mùa hè tháng chạp chín, lúa mùa thu thì tháng 6 chín, sen tháng 6, cúc tháng 10 thạnh.

THÀNH-TRÌ

Thành Nam-định châu-vi 830 trượng, 7 thước, 3 tấc, cao 1 trượng 2 thước, 2 tấc, có 4 cửa ; hào rộng 6 trượng, sâu 6 thước, lập tại huyện Mĩ-lộc.

HỘ-KHẨU

Minh-mạng năm đầu kể được 58,003 người dân tráng. Nay kể được 70,898 người dân tráng.

ĐIỀN-PHÚ

Ruộng đất được 524,977 mẫu ; thuế : lúa được 470,712 đấu tiền 229,637 quan ; bạc được 175 lượng.

Ở tại nhà cụ Nghiêm một ngày mồng 6, qua trưa mồng 7 xuống phà quan tỉnh bắc đưa mà xuống Phát-diệm. Quan tỉnh đem cho trà tiễn chơn lên đường, cấp 1 ông đội, 1 ông thông-phán vớt 8 tên lính đi theo hộ-đệ.

Từ-giã cụ xuống đi vào Ninh-bình, mà trước hết muốn xuống Phát-diệm viếng cụ Sáu đã. Giờ thứ 6 rạng mặt mồng 8 thì tới tuần Lộc-bộ, giờ thứ nhứt xế tới đồn Bình-hải, cửa Hải-liêu. Đậu đó chờ nước lớn mà vô ngòi Giới hay là Kim-giang mà vào Phát-diệm chỗ cụ Sáu ở.

Tối chạng-vạng thuyền mới tới bến, đậu ngoài vàm rạch. Cho người đem thiệp lên trình. Cụ cho rước lên nhà vuông xơi nước ; sau mới lên lầu chuyện vãn cho tới giờ thứ 11 mới phân nhau ra đi nghỉ. Sáng ra cụ cho mời đi xem lễ, rồi ra đi xem cảnh nhà-thờ trái-tim. Nhà-thờ Đức-bà nhỏ mà tốt, bàn-thờ, giáng-ngự, bàn-dậm, hết thảy đều làm bằng đá Thanh chạm cả. Trước cửa có xây non-bộ đất lớn có hồ có cầu đi qua.

Còn nhà-thờ lớn ngoài thì có ngũ-môn lâu ; trong bàn-thờ cũng làm bằng đá Thanh làm kiểu-cách khéo đẹp dễ coi lắm. Lại nơi nhà hành-lang thấy đang có trỗ đá Thanh chạm đồ, lại làm một cây thánh-giá đá nguyên một miếng trỗ ra để sau có dựng lên trên lầu nhà-thờ. Đàng sau nhà-thờ cụ có xây một cái núi lớn gần bằng hòn núi thiệt vậy, để làm núi Calvariô, trong ruột có xây hang để làm hang đá Đ. C. G. sinh ra [2]. Việc rất quá hung ! Lên núi tìm chọn đá nguyên cả viên, viên nào nhằm thế thì lấy mà chở đem về mà làm chẳng sợ tốn-kém công nhân vật liệu.

Chép ra đây ít bài thơ vẽ cảnh, thì biết thắng cảnh là chừng nào :

« TRẦN-THIẾT »

Sực xem thấy nhà-thờ Phát-diệm.

Thật nguy-nga cung-điện hẳn-hòi,

Đọc kinh rồi đứng đó mà coi,

Hồ sơn thủy lâu-đài như tạc,

Sách có chữ rằng : Thị chu lưu bàn bạc.

Bất dĩ Tần nhi bất dĩ Hán,

Nhờ đội ơn trên ra sức phù-trì,

Cho người thế biết đường giữ đạo,

Sách có chữ : hữu công vi văn giáo,

Thị thánh-hiền vi vạn thế sanh dân,

Chữ rằng : đức dữ nhật tân.

« HIẾU SƠN CAO ĐÍNH »

Ngoài có hồ trong lại có hang,

Rõ-ràng thay, hà xứ bất giang-san,

Ấy mới biết : Thiên chi hạ, mạc phi vương thổ,

Thơ rằng : hòa khí dữ xuân phong,

Nhớ có câu : đạo vị vô cùng.

Sách có chữ : địa dĩ nhân nhi thắng,

Tứ phương giai ngã cảnh,

Nhàn dĩ đức nhi long,

Hữu thiên hà xứ bất.

« NHÀ-THỜ TRÁI-TIM »

Tâm giã nhân chi bản dã.

Gốc đã tươi hoa quả cũng tươi,

Có luân-thường đạo lý mới ra người,

Nên phải cậy trái-tim cho chắc chắn,

Thơ rằng : bỉ thới tuy nhân vân,

Quân-tử bất ưu bần,

Chữ rằng : phụ hảo tâm nhân,

Vậy phải giữ chữ tâm cho vững.

Nhờ Chúa cả hộ cho mạnh-khoẻ,

Nọ mới hay bỉ cực thới lai.

Hữu nhân hữu thổ hữu tài…

Thấy phong cảnh Phát-diệm thật nên ghê,

Nhân ngồi chơi tay tả bút đề,

Vịnh phong-cảnh vài câu quốc ngữ :

Thơ rằng :

Tứ thời giai hứng dữ,

Vạn vật tỉnh quan nhi,

Trên cửa lầu chuông trống uy-nghi,

Trước hồ thấy hoa sen đỏ chói,

Đường thập-đạo đá xây bốn-lối,

Cửa ngũ môn xuất nhập đạo cung môn,

Tứ thời phong-cảnh tứ thời xuân…

Nội ngày ấy cho phái-tỉnh lên Ninh-bình trình tờ. Chiều tối bữa ấy có 3 cố là cố Khánh (P. Havier), cố Hiền (P. Thorol), cố Hiển (P. Roussin), tới họ đặng qua bữa thứ 2 có làm việc toàn-xá trong xứ ấy.

Cụ Sáu làm cụ xứ chính sở, có các cụ khác giúp người nữa là cụ Ngân, cụ Bản, cụ Tư, cụ Tính, cũng đều có gặp mặt đó cả.

Các cố nghe nói, có cho mời ta xuống hỏi thăm chuyện nọ chuyện kia, đem rượu lễ đãi, nói chuyện một lát rồi từ-giã trở lên phòng.

Qua ngày thứ 2 là ngày 11, xem lễ tại nhà thờ Trái-tim rồi ra đi coi hang đá, đi rảo vòng rồi về nhà cụ, cơm nước xong rồi từ-giã các cố các cụ mà đi.

Cụ Sáu chính tên người là Trần-Triêm, triều-đình đặt là Trần-Lục ; người là người đắc lực với Triều-đình ; người tài-trí thông-minh, lanh-lợi việc ăn-ở xử-trí theo phận đời lắm ; mưu-mô gan dạ cũng hung, dân sự phục tình, quan quyền cũng yêu đương trọng đãi. Nhờ cụ mưu-mô trí-biến mà xử-trí yên với Văn-thần lúc khốn-khó giao-hòa trả tỉnh lại. Nói qua vậy cho biết người là người anh-danh đất Bắc, là chỗ nhờ-cậy của nhà chung địa-phận nam.

Vậy phần thì đã vào chay rồi, phần thì cụ mắc làm toàn-xá cho họ, nên từ cụ mà đi vô Thanh-hóa. Vậy cụ-liền dạy sắm thuyền, đồ hỏa-thực, lại cho thầy Trương-văn-Thông đi theo đem đường. Giờ thứ mười rưỡi xuống thuyền đi ngòi Truy-lộc ra kinh Càn ngả ba Ngạt-kéo ra cửa Thần-phù (Đại-chình) rồi theo sông Trường-giang. Bên tay mặt làng Truy-định có núi Đường-ràng, núi Chiếc-đũa, núi Bần-tiền, núi Con-trâu gần núi Ne, núi Chóp-chài, hay là Trát-con-lợn. Núi cao hơn hết nội đàm ấy là núi Chóp chài, nên có lời ví rằng : Nhứt cao là núi Chóp-chài, nhứt rộng lá be, nhứt dài là sông.

Giờ thứ tư chiều tới sở nhà-chung Tòng-Chánh, lớn rộng được 413 mẫu đất, 113 mẫu có 3 hòn núi bao là núi Ghép, núi Hạng-hốc và núi Miễu, còn ngoài 300 mẫu nữa, mới khai phá từ năm 1872, là của nhà-nước thế lại đất nhà-chung Kẻ-vĩnh bị kẻ ngoại cướp-phá đi. Ở đó có cụ Bản mà người đi kẻ liệt khỏi ; còn lại nhà có thầy già từ Khánh, lên đó coi rồi ăn bữa cơm, xuống thuyền đi đi. Giờ thứ 7 qua đồn Chính-đại bắt phu đưa đi. Đến giờ thứ 8 rưỡi tối tới bia Thần. Đánh đuốc lên coi thấy trên núi đá hẳm có chạm một chữ 神 Thần, người-ta nói bề cao 7 thước, bề ngang nét chữ kể trót thước, một bên có đề : 日南元主神筆 Nhựt-Nam Nguơn chúa thần bút.

VI. LÃ-VỌNG, HANG-THỊ

Đi nữa thì đi ngang qua Lã-vọng và hang Thị. Giờ thứ 9 tới nhà ông Chánh là anh cậu Sáu tại Mĩ-quang-phường, trọ (đỗ) đó đặng sáng ra có đi coi hang Từ-thức.

ĐỘNG TỪ-THỨC

Hang Từ-thức ở tại xã Trị-nội, tổng Kiêu-vịnh, huyện Nga-sơn, phủ Hà-trung.

Đi đến đó phải đi qua cái đèo, rối đi vòng lại bên tả mới tới miệng hang. Chỗ ấy kêu là Từ-thức động hay là Bích-đào động.

Ở ngoài có cái miếu nhỏ nhỏ, nơi cửa động có chữ đề khắc vô đá. Vào trong phải có đuốc, vô trong nó rung rinh, có chỗ có dường như cột đá ; dưới chơn, chỗ thì có đá viên tròn vo bằng viên đạn cũng nhiều, nhỏ hơn nữa cũng nhiều, có chỗ thì đầy những đá đen cục hòn mà thành hình như trái mảng-cầu khô ; còn có chỗ lại có đá ra hình bàn ghế, mòn trơn có văn có hoa như chạm-trỗ vậy. Trên đầu ngó lên thấy thạch-nhũ như là màn treo có thể bỏ xuống, trong đá coi nhấp nháng sáng ngời như kim-sa. Hết bùng-binh này tới bùng-binh khác. Sau hết xuống tới cổ-kiềng là cái miệng xuống hang dưới nữa, nó như miệng giếng, phải nghiêng mình lận theo thì xuống mới đặng ; dưới đáy hết thì có cái như cái ao bèo cám lênh láng. Đi hồi giờ thứ 6 đế giờ thứ 8 rưỡi mới tới nơi.

Coi rồi trở ra, những kẻ đi theo nói có nghe còn có cái hang Trung-thu nữa. Vậy mới dủ nhau đi ngang làng Trị-nội, Giáp-nội, Giáp-lục, vô đình làng tổng đang nhóm, bắt người dẫn đường đi, nó dấu lắm, kẻ nói có, người nói không, không chịu đi chỉ. Sau hết làng cho một chú kia đi đem đường, nó đem tới chơn núi có hang nhỏ đó, nó chỉ xả là đó ; vào coi không phải, nộ-nạt ngăm-đe nó cũng cứ nói không biết. Cho người leo lên núi tìm. Khi tìm được, nó rố lên kêu và lấy khăn làm cờ phất bảo đã tìm được hang. Ta mệt thì mệt cũng ham xăn áo trèo lên ; ban đầu còn để giày, sau phải cổi ra, tay vịn chơn trèo, mồ-hôi mồ-hám lõa ra ướt dầm-dề. Tới nơi rã rời gân cốt, ngồi thài lai trên viên đá nghỉ cho bớt mệt đã sẽ vào hang. Thắp đuốc kéo nhau mà đi coi được hai ba từng rồi mệt thôi bỏ ra, xuống mà về. Tới giờ thứ 1 rưỡi mới tới nhà trọ. Từ-giã làng họ và chủ nhà, xuống thuyền cứ đi lên mãi ; giờ thứ 5 rưỡi tới chùa hang Dơi.

HANG DƠI

Hang Dơi, chữ đặt là Bạch-a-động. Ghé lại lên coi, nó là cái núi tầm phổng ruột, trong rộng rinh, đàng sau có chùa ; ngoài cửa động có đề thơ lại có hiệu 寳天洞主題大順三年二月 Bửu-thiên-động-chúa đề. Đại-thuận tam niên nhị ngoạt, v.v…

Coi rồi xuống thuyền đi lên Khan-dừa, thuyền cạn nước đi đà không được, phần trời đã tối : thầy Thông nghe tiếng trẻ học-trò (đồng-nhi) đi nhà thờ về, kêu bảo xuống đầy thuyền.

CỤ ĐỆ

Nó xúm nó đẩy rấn tới bến cụ xứ đó là cụ Đệ. Cụ thắp đèn xuống rước lên, khi ấy là giờ thứ 8. Lên vào nhà, người-ta đến coi đông lắm ; cụ vui vẻ, mừng rỡ hết sức ; đem rượu lễ rót đãi, ở đó chuyện vãn cho tới giờ thứ mười rưỡi, mới từ tạ cụ mà xuống, cụ lại cho thầy Khoa sắm vật-thực xuống đi đưa lên tỉnh. Ngủ thuyền sáng ra giờ thứ 6 dậy, lên sông Trường-giang, giờ thứ 8 rưỡi tới tuần Nga (12 tháng 2, 8 mars 1876). Đi ngả sông Hàn, lên vực Chế, rồi tới bến Gũ. Ở đó bên hữu có giãy núi Làng-ngang, bên tả có núi Chè (Tứ mĩ) : qua khỏi thác Con-bò thì lên Hàn-kim-san, rồi lên ngã ba Bông, ở đó lạch cạn, mới bắt thủy cơ chuyên luân đệ, canh hai mới tới bến Ngự rồi vô bến Cốc. Qua làng Hang, núi Lửa mà lên tỉnh. Giờ thứ 2 rưỡi khuya tới tỉnh. Tin lên nhà Chiêu-tư ở Tùy-biên thôn, Đông-phố giáp, cho cáng xuống rước lên. Ăn-uống nói chuyện cho tới sáng ăn thua.

VII. TỈNH THANH-HÓA

Đ. T. cự 174 lý, N. B. cự 285 lý :

- Đ. chạy xuống tới biển.

- T. chạy lên tới Sơn-động giáp Ai-lao.

- N. chạy vô tới Nghệ an, nơi huyện Quình-lưu

- B. chạy tới Ninh-bình, tại huyện Phụng-hóa.

- Từ tỉnh thành vào kinh 843 lý.

Đời Hùng-vương là bộ Cửu-chơn ; đời Triệu-võ-đế là quận Cửu-chơn. Đời Hán, Ngô, Tấn, Tống, cũng là Cửu-chơn. Đời Lương-võ đế mới đặt lại là Ái-châu. Nhà Đinh đặt là đạo, Lê đặt là lộ, Lý cải ra trại rồi cải ra phủ Thanh-hóa ; quảng-thái 10 năm cải làm Thanh đô-trấn ; Hồ quí ly cải tên là Thanh-hóa phủ làm Thiên-xương phủ, hiệp với Cửu-chơn, Ái-châu làm Tam-phụ, kiêu là Tây-đô. Đời Lê làm đạo, thừa-tuyên, trấn. Đến Thiệu-trị cải làm tỉnh. Đến nay từ Tự đức 3 năm, tỉnh Thanh-hóa lãnh 5 phủ, 16 huyện, 3 châu, kèm 1 phủ ki-mi có 3 huyện :

- Hà-trung phủ, 5 huyện : 1) Tống-sơn-quí huyện, 4 tổng, 63 xã, thôn, trang. 2) Nga-sơn-huyện, 6 tổng, 102 xã, thôn, trang. 3) Hậu-lộc huyện, 4 tổng, 73 xã, thôn, vạn. 4) Hoằng-hóa huyện, 5 tổng, 92 xã, thôn, trang, sở. 5) Mĩ-Hóa huyện, 4 tổng, 79 xã, thôn, trang, sở.

- Thiện-hóa phủ, 3 huyện : 1) Đông-sơn huyện, 7 tổng, 146 xã, thôn, trang. 2) Thoại-nguyên huyện, 8 tổng, 117 xã, thôn, trang, trại, giáp. 3) An-định huyện, 8 tổng, 107 xã, thôn, trang, trại, phường.

- Quảng-hóa phủ, 4 huyện, 1 châu : 1) Vĩnh-lộc huyện, 7 tổng, 63 xã, thôn, trang. 2) Thạch-thành huyện, 6 tổng, 58 xã, thôn, sách. 3) Quảng-tế huyện, 5 tổng, 28 xã thôn, trang. 4) Cẩm-thủy huyện, 9 tổng, 75 xã. 5) Khai-hóa châu, 6 tổng 28 xã.

- Thọ-xuân phủ, 1 huyện, 2 châu : 1) Lôi-dương huyện, 9 tổng, 195 xã, thôn. 2) Thường-xuân châu huyện, 4 tổng, 25 thôn. 3) Lương-chánh châu, 8 tổng, 42 xã, thôn.

- Tịnh gia phủ 3 huyện : 1) Ngọc-sơn huyện, 6 tổng, 124 xã, thôn, phường, giáp. 2) Quảng-xương huyện, 4 tổng, 132 xã, thôn. 3) Nông-cống huyện, 12 tổng, 212 xã, thôn.

- Trấn-nam phủ, 3 huyện (Ki-mi phủ) : 1) Trình cố huyện, 2 tổng 45 mang-bổn. 2) Man-duy huyện, 6 mang-bổn. 3) Sầm-da huyện, 8 mang-bổn.

THÀNH-TRÌ

Thành Thanh-hóa bây-giờ trước là thành đất, Minh-mạng 9 năm xây đá xây gạch ; châu vi 630 trượng, 4 cửa ; bề cao 1 trượng, hào rộng 8 trượng, 8 thước ; sâu 6 thước 5 tấc, tại Thọ-hạc xả, huyện Đông-sơn.

SÔNG, NÚI

Núi, sông, cửa biển có danh là núi Thiên-tôn, Núi Na-cù sông Lương-mã, sông Ngọc-giáp, cửa Hội-triều, cửa Kì bích.

HỘ KHẨU

Gia-Long 18 năm 33233 người, nay 51379 người.

ĐIỀN-PHÚ

Ruộng đất 292129 mẫu, thuế : lúa 147252 đấu, tiền 133679 quan, bạc 515 lượng.

Nội ban mai bữa ấy, ông Kì vào tỉnh về, thì tính với nhau mà đi ra cho khỏi, vì thấy chủ nhà cũng lợt-lạt co ro cỏm-rỏm không bằng lòng cho mấy. Vậy mới mướn cáng mà đi bộ ngã Ba-giội (Tam-điệp) mà ra tỉnh Ninh-bình. Tới đò Triên tối ngũ tại quán ; sáng ngày ra (15 tháng 2,10 mars) giờ thứ 7 rưỡi qua sông, đi qua chợ Gia quán Giốc ; qua đò Lèn, chợ Cuội, đồn Viêm, đồn Giàu mới tới Ba-giội (là Tam-điệp) đó có đền Sòng (Sơn-tiên-thị).

Đến đó xuống cáng để đi chơn mà coi chơi cho biết, cho cáng đi không. Qua khỏi Tam-điệp rồi tới quán Cháo, ra tới quán Gành vừa tối, nên ở lại quán ngủ đó một đêm. Giờ thứ tư sáng ở quán Gành cất ra đi, khỏi quán Sanh, Ba-vuông rồi mới tới tỉnh Nam bình. Dọc-đường đi ngó thấy tại đất bằng có nhiều cái hòn núi nhỏ riêng ra nhau từ cái, dường như núi canh, như non-bộ đất vậy. Đi riết giờ thứ 8 rưỡi tới tỉnh vào trọ nhà bà Phó-vàng là người có đạo ở gần tỉnh Nghỉ-ngơi, cơm-nước đó một lát, kế lấy trong tỉnh quan tuần-phủ tên là Đặng-xuân-Toán cho ông lãnh-binh ra mời vồ thành chơi (giờ thứ 11). Xách dù đi có đem ông Kì đi theo vào thành, thiên-hạ nghe tiếng người Gia-định rùng-rùng kéo nhau đi theo coi, lớp kia lớp nọ đông nức. Vào thành rồi, nó còn làm hỗn leo-trèo mà coi, thì quan lãnh-binh phải đóng cửa thành lại. Thăm ông tuần rồi có quan án đó (Đồng-sĩ-Vịnh) lại mời luôn về dinh. Khi từ giã ra về, người có đem tiễn chơn 2 bình trà với 20 quan tiền.

VIII. TỈNH NINH-BÌNH

Đ. T. cự 68 lý, N. B. cự 57 lý :

- Đ. giáp địa phận huyện Đại-an tỉnh Nam-định.

- T. giáp địa phận huyện Thạch-thành tỉnh Thanh-hóa.

- N. giáp địa phận huyện Tống-sơn và Nga-sơn tỉnh Thanh.

- B. giáp địa phận huyện Thanh-liêm, Chương-đức tỉnh Hà-nội.

Nguyên đầu hết là đất Nam-giao, đời Tần thuộc về Tượng-quận. Từ Hán sấp về sau thuộc Giao-chỉ, Tấn, Tùy về sau về Giao-châu, rốt đời nhà Lương thì là Trường-châu ; đời nhà Đinh, Lê đóng đô tại Hoa-lư ; đời nhà Lý kêu là Trường-an phủ, rồi sau kêu là Đại hoàng (huình) châu. Đời nhà Trần cải Trường-an lộ, Trường-an trấn làm Thiên-quan trấn. Đời Mạc cự với Lê thì kêu là Thanh-hóa-ngoại trấn. Đời Gia-long 5 năm cải làm Thanh-bình đạo ; Minh-mạng 10 năm cải làm Ninh-bình trấn, 12 năm cải kêu là tỉnh lãnh 2 phủ, 7 huyện :

- An-khánh phủ, 3 huyện : 1) Gia-viễn huyện, 12 tổng, 92 xã, thôn, trang, phường. 2) An-mô huyện, 9 tổng, 72 xã, thôn, trang, ấp trại. 3) Kim-sơn huyện, 7 tổng, 63 ấp, lý giáp, trại,

- Thiên-quan phủ, 3 huyện : 1) Phụng-hóa huyện, 4 tổng, 29 xã, thôn, trại. 2) An-hóa huyện, 4 tổng, 22 xã, thôn, trang. 3) Lạc an huyện, 4 tổng 50 xã, thôn,

THÀNH-TRÌ

Thành Ninh-bình châu-vi 393 trượng, 9 thước, cao 9 thước, hào rộng 4 trượng, sâu 4 thước, tả hữu có sông, trong thành có Thúy-sơn Vân-mộng, chùa Non-nước (Sơn-thủy tự), đền Tam-tòa ; có cúc thượng tiến. Sau lưng có núi Cánh-diều án. Thành coi nguy-nga đẹp-đẽ lắm.

HỘ-KHẨU

Gia-long được 9,800 ; bây-giờ 3.192 người.

ĐIỀN-PHÚ

Ruộng 132,855 Mẫu ; thuế : lúa 99,044 đấu, tiền 58,339 quan, bạc 7 lượng, mà nay ruộng đất 145,629 mẫu ; thuế : lúa 103,394 đấu, tiền 35,208 quan.

Ở tỉnh về nghỉ một chút, mướn thuyền lên sở nhà chung Kẻ-xở (Sở-kiện). Ra đi hồi giờ thứ 1 rưỡi giờ thứ 2, ghé coi chùa nơi ngả ba non nước, rồi đi lên kinh Ma (đời 12 Sứ-quần), qua đò Khuốt (Đoan-vi), qua núi Kẽm-trống, Bồng-lạng, Nam-công qua Kẻ-lường, Kẻ-đặng lên Sở-kiện. Bắt phu chèo giờ thứ 4 sáng tới, vừa xem lễ chúa-nhựt Reminiscere. Bên nhà chung, vào cha Mathevon (cố-Hương), người mừng-rở quá sức. Vào nhà-thờ Sách-đoán xem lễ.

NHÀ CHUNG KẺ-SỞ

Về phòng, có các cố tới mầng. Các cố ở đó là :

- Ô. Cố Hương (P. Mathévon)

- Cố Cao (Liêu) (p. Dumoulin)

- Cố Bổn (P. Bon)

- Cố Đoan (P. Perreau)

- Cố Lạc (P. Godard)

- Cố Khoan (P. Poligné)

- Cố Loan (P. Le Page)

Tên các cụ : Cụ Chất 99 tuổi, chính cụ xứ đó.

Cơm mai rồi, các cố đem đi coi nhà in, coi đất nhà-chung, đi coi trường sách đoán, thăm cụ Chất. Chiều có làm phép mình thánh Chúa tại nhà-thờ họ. Khi tới đó thì các cố đã cho tin cho cố Cao đi làm toàn-xá dưới Nam-xang, nên cha lật-đật về tới nhà chung giờ thứ 1 chiều bữa sau. Người mừng-rỡ quá sức (khi trước vào Gia-định có ở họ Chợ-quán ít tháng nên quen biết lắm). Cơm rồi về phòng nói chuyện tới giờ thứ 9 rưỡi mới chia nhau ra về ngủ.

LÊN HÀ-NỘI LẠI

Ở đó 3 ngày, qua sáng thứ tư, xem lễ, cơm mai rồi từ-giã các cố các cụ xuống thuyền. Cố Liêu (Cao), cố Bon đưa tới bến ; cụ Chất đi theo hỏi truyện tới Phạm-xá mới lên ; Qua tuần Châu, phủ Lý-nhân, qua phố Đầm tới sông Lấp, tối đậu lại nghỉ đó.

Sáng ngày dậy đi qua Đọi-điệp, Mang-giang, tuần Mễ, tuần-Đằng, giờ thứ 9 rưỡi tới Phố-hiến, lên tuần Xích-đằng, lên Bông-cời, đi ngang qua tỉnh thành Hưng-yên, ngả ba Thá bên tả về Hà-nội, bên hữu về Hưng-yên ; qua Lãnh-trì, đò Cời, đò Bông ; giờ thứ 2 xế đi ngang qua họ Cổ-liêu có nhà trường-Hoàng-nguyên không ghé, đi thẳng giờ thứ năm rưởi tới Vườn-chuối đậu đó ngủ.

IX. TỈNH HƯNG-YÊN

- Đ. giáp đất tỉnh Nam-định.

- T. giáp tới sông Nhĩ-hà ngang Hà-nội.

- N. giáp tới sông Nhĩ-hà.

- B. giáp tới sông Hải-dương.

Đó thuở trước kêu là Sơn nam thượng. Đời Hán thuộc Giao-chỉ quận là đất Châu-nhai. Đời nhà Lương đặt là quận Võ-bình. Đời Ngô-vương kêu là Thắng-châu. Khoái-châu. Minh-mạng 3 năm đặt là trấn Sơn-nam, Minh-mạng 13 năm cải làm tỉnh Hưng-yên 2 phủ 8 huyện :

- Khói-châu phủ 4 huyện : 1) Đông-an huyện, 10, 79 xã, thôn. 2) Kim-động huyện, 14 tổng, 107 xã, thôn. 3) Thiên-thi huvện, 8 tổng, 61 xã, thôn. 4) Nhu-dung huyện, 6 tổng, 46 xã.

- Tiên-hưng phủ 4 huyện : 1) Thần-khê huyện, 8 tổng 46 xã, thôn, trang. 2) Diên-hà huyện, 12 tổng, 114 xã, thôn. 3) Hưng-nhơn huyện, 6 tổng, 56 xã. 4) Tiên-lữ huyện, 8 tổng, 55 xã, thôn.

HỘ-KHẨU

16,730 tên.

ĐIỀN-PHÚ

Ruộng đất 200,796 mẫu ; thuế : lúa 145,517 đấu ; tiền 119,600 quan ; bạc 7036 lượng.

Sáng ngày 22 tháng 2 (17 mars) ở Vườn chuối di lên tuần Mễ, Giằm-nong, Giằm-nia ghé lại Văn-giang chỗ vở bờ-đê, đang đắp đang bồi lại, ở trong đó là Nhứt-dạ-trạch thuở xưa. Cho trẻ đi mua gạo ăn, nhơn lên coi mông chơi. Tối đậu ngũ đó.

Sáng thứ bảy (bữa sau) ở Văn-giang lên Bát-tràng (Thanh-trì), là làng giàu có làm đồ sành, đồ sứ, đồ gốm, gạch ngói, nhứt-là gạch Bát-tràng, lên đó đi bộ coi. Nhà ngói cả, người ta giàu có, phong-lưu.

X. TỚI HÀ-NỘI

Trưa tới Hà-nội, lên nhà Đức thầy Phước ; rồi vào trường thi thăm ông de Kergaradec làm lãnh-sự đó : đi ra dạo hàng khay, tối về ăn cơm ngủ tại nhà Đức cha.

Sáng ngày nhằm ngày chúa-nhựt Oculi, xem lễ. Vào thăm các quan Langsa trong trường thi, ông quan điều-hộ Jardon mời ăn cơm. Về đi thăm quan tổng-đốc Trần-đình-Túc, rồi mua thêm đồ-đạc ngày ấy và ngày bữa sau (thứ 2, 20 mars 25 tháng 2) Lãnh-sự mời đi ăn cơm tối với vợ chồng ông Direc-teur du Génie. Từ giã sáng ngày có xuống Hải-phòng. Sáng xem lễ rồi, giờ thứ 9 rưỡi xuống thuyền quan tỉnh bắt đưa mà đi.

XI. XUỐNG HẢI-PHÒNG

Đi có bá Quính, với Tư… đi theo nữa. Giờ thứ 4 chiều tới tuần Mễ ; các anh ấy kêu được đào Lan, đào Vịnh dòng ghe theo hát chơi dưới thuyền. Ngày thứ tư ấy đi từ tuần Đằng cho tối mới tới tuần Lấu ; ngày thứ 5 trưa tới chợ Giống, tuần Chanh và đi riết mãi giờ thứ 5 bữa sau ngày thứ 6 mới tới Hải-phòng. Nóng-nảy bươn-bã hết sức mà cũng hụt tàu I Indre, chạy về Gia-định hồi xế giờ thứ 2 đi rồi, Từ Hà-nội đi xuôi Hải-phòng chiến này hết 4 ngày mới tới (29 tháng 2, 24 mars).

Bấy-giờ ở đó mà chờ tàu Gia định ra mà về, đêm ngày bức-rức. ngóng-trông cho mau có tàu mà về. Chờ hết 21 ngày mới có tàu Surcouf ra mới về được, ở đậu tại nhà ông tham-biện Cư (cụ Thơ) ; còn ông Sáu với thầy ba thì mướn cho một cái nhà ở bên kia với thợ cẩn đem về theo. Ngày-ngày qua lại thăm-lom ; khi đi chơi chỗ này khi đi dạo chỗ kia cho khuây-lảng. Coi sách, viết-lách cho no rồi lại đánh cờ ; xách dù đi dạo thăm người quen. Nay quan này mai quan kia mời ăn-uống chơi hát nhà-trò, đào Hiên, đào Lượt, đào Hòa.

Lúc ở dó, có làm việc quan thế choông tham-biện Cư, khi ông đi-bắn năm bảy bữa, khi đi cấm phòng, đôi ba bữa. Có bữa cụ Thông là cụ địa-phận Iphanho đi qua đò vẳng nghe tiếng con-gái nhỏ ở sau bồng lái tàu kêu cứu. Cụ biết nó là quân bị Ngô bắt, chạy qua tham-biện báo. Ta liền chạy lạy thương chánh nói với quan Võ-túc cho triệt chiếc tàu ấy lại. Nó không muốn ghé, cho theo bắt. Cho lính xuống soát, nó cự không cho, gặp tây làm chưởng đình-đính kêu cậy xuống với lính mà đem ba đứa con-gái lên. Nó khai rõ-ràngNgô bỏ thuốc bắt nó, còn một đứa nhỏ còn mê thuốc chưa dã. Dạy núm co các chú Ngô đem lên đóng gông lại, tịch tàu nó đi. Mượn Hai tên lính tây canh tàu. Sau giải về tỉnh Hải-dương trị tội. Lại có gặp chiếc tàu Hồng-mao có quan khâm-phái lãnh-sự tới đó, lên thăm trên thương-chánh ; sau có mời xuống tàu coi tàu (tàu tên là Egeria).

Sau hết từ giã quan quyền tây nam và kẻ quen biết hết cả, ngày thứ 7 21 tháng 3 (le 15 avril), giờ thứ 1 xuống tàu, qua giờ thứ 3 chạy ra ngả cửa cắm ; chạy luôn qua ngày thứ 2 giờ thứ 10 vô vũng Hàn bỏ neo đậu lại ; trên thủ-ngữ đem ống trạm xuống, giờ thứ 1 lấy neo chạy ngay về Gia-định, giờ thứ 5 sáng ngày thứ 5 là 26 tháng 3 (20 avril) vào cửa Cần-giờ. Giờ thứ 11 lên tới Saigon gieo neo đậu lại. Mướn đò chở đồ và người về thẳng nhà. Trong nhà không ai dè, vô tới bến mới hay.

= CHUNG =

Notes

[←1]

Đ = là đông. T = là tây. N = là nam. B = là bắc.

[←2]

Đ.C.G = là Đức chúa Giê-giu (= Da-tô).